رساله قواعد حسن خط نسخ

عمدة النساخ

[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


یا هو ناظر سر افتاب نگر تا بروز دونا قوسی بسر
بعهد دولت جاوید مدت خدیو گیتی ستان جمشید نشان اعلیحضرت
امیر عبد الرحمن خان
فرمانفرمای کل ممالک محروسه افغانستان
حرسه الله عن حوادث الدوران
رساله مبارکه
میزان المسافة
مصنفه و مسترجعه
جناب فاضل بے بدیل و ماہر بے نظیر یکه تاز میدان سخنوری ماهر لسان
تازی و دری جناب اجل مولوی میرزا محمد
الشهیر به ثاقب البدراوی
مطبعه کابل الیقین ایا هما جلال الدین حسینی محمد
کتبه محمد عبدالرزاق کلزار نویس چهاپ شد


امیر عبدالرحمن خان


یا هو الناظر سر افتادگان را پرور و ناقوس سحری تسکین
بعهد دولت جاوید مدت خدیو گیتی ستان جمشید نشان اعلیحضرت
امیر عبد الرحمن خان
فرمانفرمای کل ممالک محروسه افغانستان
حرسه الله عن حوادث الدوران
رساله مبارکه
میزان المسافة
مصنفه و مترجمه
جناب فضائل مجبول ماهر بینظیر یکه تاز میدان سخنوری ماهر لسان
تازی و دری جناب اجل مولوی میرزا محمد
الشهیر به ثاقب البصراوی
مطبعه کابل بتسعی و اهتمام جلال الدین حسینی طبع گردید
کتبه محمد عبدالرزاق گلزار نویس [پشاوری؟]


بسم الله الرحمن الرحيم
سبحانك يا من علمنا مساحة البرومعابرن وعرفنا مسافة البحر
ومصادره الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوا احد والصلوة
والسلام على من نسخ جميع الأديان بمعالم تنزيله ونهج شقته
الوحدانية بمعاقل اوامره ومسك مسالك النجاة بمصادر
احكامه النبي الأمجد ابو القاسم محمد صلى الله عليه وآله وسلم
وبعد چنین گوید بنده درگاه و خادم مولاه محمد بن الحاج محمود
ملا علی البصراوي المتخلص به ثاقب غفر الله ذنوبهم که چون دانایان
علوم و معارف و بینایان فنون و عوارف بهترین صدقات و
نیکوترین حسنات را در خیرات و مبرات بشکر نعماء موهوبه
حضرت واهب العطایا نشر علوم و اشاعت فنونی
میدانند که نگاهدارنده ابنای ملت باشد از ذل احتیاج


بیگانگان از ابنای جنس تا در سایۀ عاطفت آن مهر
درخشان بآسایش تمام بمعرفت علوم حقه توانند رسید
سیما در ملت جلیلۀ اسلام کثرالله اعدادهم که درین
وقت بزبان بیگانگان در بیابان شرافت و میدان
فضایل از عقب افتادگان ملل عالم شمرده میشوند-
و حالانکه از خرمن شرافت و فضیلت و تمدن آنان عالمیان
زیاده از ادنی خوشه چین و کمتر دریوزه گری محسوب نبودند
لهذا درین اوان مسرت قرین ابهت توامان که هر
شبش طعنه زن شب قدر و هر روزش خنده کن بروز
نوروز است بواسطۀ خبر بهجت اثر فرحت مآثر غسل صحت
اعلیحضرت شهریار کامگار اسلام پناه امیر من الامیرین
الامیر جهان مدار امیر عبدالرحمن خان فرمانفرمای
کل ممالک محروسۀ افغانستان ادام الله عمره و دولته
که عموم مسلمانان بجهت بلاگردانی آنخدیو آفتاب کلاه


که خدایش در حفظ و حراست خویش زنده و پاینده دارد - صدقات
و خیرات و مبراتی بقدر وسع خویش مینمودند - این گنهگار قدیم
نیز بشکرانه این نعمت عظمی که برابر با تمام انعامش توانم کرد و
باشاره فخامت نصاب سترقی - اے۔ مارطین وکیل التجاره
دولت خداداد افغانستان رسالهٔ ہذا که تا کنون در اسلامیان
اشاعت نیافته بود بزبان فارسی ترجمه نموده بنام نامی آن خسرو
گیتی ستان و بصدقهٔ آن پادشاه بطلیموس نشان اشاعت
نمودم - بمفاد لسان الغیب شیرازی رحمت الله علیه
حافظا وظیفه تو دعا گفتن است و بس : در بند آن مباش که
نشنید یا شنید - چون این فن مبارک مخصوص باستنباط
مسافت بود این رسالهٔ مبارکه را نیز به میز از المسافه
موسوم نمودم - امید است که از یمن و برکت نام نامی این
فرخ نژاد همایون سیر که سلمان از پشت و پناه بلکه ملجاء و
امیدگاه است عموم برادران اسلامی ما از این گنجینه عرفان
سودمند و کامیاب گردند آمین ثم آمین -


۵
میزان المسافة
میزان المسافة فنی است که بدو شناخته می شود مسافت
بعیده بطریق خط مستقیم اعم از انکه مقام مقصود مرتفع و معوج
یا فراز و نشیب یا متحرک و مستقیم باشد. و آلات این فن عبارت
از دوربین و قرقره و دوریسمانیکه طول هر یک دوازده و نیم
ذرع و دسته که گیرای وی بجهت سهولت گرفتن در استعمال
است میباشد. فایده و نتیجه این اختراع پیشتر دریافتن بعد
مسافت معسکر دشمن است بجهت تیر رس و غیره - از این است
که غالباً دارای این فن سرعسکران بزرگ دولت و استعمالش
نیز در آن مورد است - و ما ترجمه رساله انگلیشیه را عیناً بجهت
محدود بودن قلم در ترجمه بترتیب سیاق مینگاریم - و تشریحات
و توضیحات زاید از ترجمه بجهت تفهیم و تفهم و تعلیم و تعلم باسمه
توضیح ذیل همان نمره نوشته میشود
نمره ۱ - میکا میتر یعنی میزان المسافة آله است بجهت دریافتن
مسافت خواه بواسطه بُعد یا رهائی از زحمت سیر باشد -


مخترع آله مذکوره حکیم دانشمند کرنيل واکنس از افسران فوج
انگلیشيه است و فن مذکور در افواج برطانيه کمال شيوع و رواج
یافته باعث منافع کثيره گردید
نمره ۲ - اسباب مکمل این فن منحصر بدو دستگاه است که به بیکامیٹر
سٹين ڈیز موسوم است - هر یک از این دستگاه
با دوربین و قرقره و دسته و دو ریسمانیکه طول هر یک دوازده
ونیم ذرع است در خانه است چرمی
فایده - ریسمانهای مذکور بنحوی ساخته شده که در کار
کردن کمال سهولت واز قوت کشش کش نمی آید -
يعنی از دوازده و نیم ذرع تجاوز و رطوبت و يبوست
در وی اثر نمی کند - و در هر سر وی قلابی است بجهت
اتصال بدسته بیکامیٹر یا جائیکه ضرورت برسمان دیگر رود
نمره ۳ - استعمال و مصرف بیکامیٹر بذریعه دو شخص است که
باصطلاح فن هذا ناظر شان مینامند -
توضیح - استنباط مسافت از این فن منوط و مربوط بدو دستگاه


آله میکامیتر و دو شخص با هر الفن است
نمره ۴ - هر یک از دو ناظرین مذکور را لازم که آله معینه میکامیتر را
بحیثیت یمین و یسار گرفته استعمال دارد -
توضیح - آله میکامیتر یکه معین بجهت یمین است ناظر یمنی
و میکامیتر یکه مختص یسار است ناظر یسری باید در استعمال
آرد یعنی آله یمنی را اگر ناظر یسری گیرد و آله یسری را
ناظر یمنی بمصرف آرد نتیجه وی ظاهر نخواهد شد -
نمره ۵ - و نیز میکامیتر یمنی را شماره اول و یسری را شماره
دوم میخوانند - و ناظرینیکه باستعمال این عمل مشغولند برعایت
شماره میکامیتر ناظر شماره اول و شماره دوم محسوب میشوند -
پس ناظرین را لازم که رعایت یمین و یسار آله میکامیتر را
داشته در یمین و یسار یکدیگر بایستند -
نمره ۶ - بَعدِ مسافت مقام باشی مقصود اعم از اینکه متحرک
یا مستقیم باشد بذریعه آله مذکور دریافت میگردد -
توضیح - چنانچه مسافت مستخذه باشی متحین مستقیم یا متحرک


باشد مثل درخت و یا عسکریکه در حین حرکت باشد.
نیز بذریعه آله مذکور بطریقیگه ذکرش شد استنباطش
توانند کرد.
نمره ۷ ـ ناظرین فن ہذا را وقت استنباط لازم که آله میکامیتر
را مکمل حمل نموده بطرف مقام یا شئ مقصود اندک حرکت مینماید
فایده ـ خانه چرمی آله مذکور بجهت بستن بکمر دارای
تسمه است که کاه استعمال ناظر باید بکمر خویش بطرف
چپ بسته و آویزان نماید. و قلابهای قرقره ریسمان
طرف راست خویش وصل نماید.
توضیحی یکی از جمله شرایط استنباط فن ہذا مکمل حمل آله
مذکوره و اندک حرکت بسوی مقام یا شئ مقصود است.
یعنی چنانچه ناظرین بجای خود مستقیم یا حمل بعضی از آلات را
نکرده باشند نتیجه کلی برنمی آید.
نمره ۸ ـ ناظر بذریعه دوربین نشانه (۱) میتواند از میان روزنه
نشانه (ب) مقام یا شئ مقصود را ببیند. و نیز از میانه روزنه


۹
نشانه (ت) قطعه عاجیکه منصوب آله سیکامیتر ناظر شماره دوم است
ملاحظه نماید (و این امر بذریعه عکس شئی حاصل می شود) آنگاه باید
دریچه نشانه (ح) را مع قطعه عاج بردارد (چنانچه از نقش نمره
اوّل علامات مندرجه بالا ظاهر می شود -
توضیح - مقصود آن است که ناظر ابتداءً باید از اصطلاحات
و علاماتی که بحروف تهجی انگریزی و عربی بجهت تکمیل فن هذا
مقرر است دانسته باشد - و آن این است که در نقش
نمرۀ اوّل دوربین را بعلامت (۱) و روزنه را بعلامت
(ب) و روزنه دیگر را بعلامت (ت) و دریچه را بعلامت
(ح) معیّن نموده اند - دانستن این امور قبل از شروع
در مقصود ناظرین را در حین استعمال سهولتی تام خواهد بخشید -
نمره ۹ - آله سیکامیتر یا یعنی آله ناظر شماره دوم شکلاً مربع
و گاه حرکت ناظر از عقب و جلو نشانه میان عاج آله سیکامیتر
ناظر شمارۀ اوّل و مقام یا شئی مقصود حاصل می شود -
توضیح - منظور آن است که ناظر شماره دوم پس از


۱۰
حمل آله ہیکا میتر خود و بعد از استنباط کردن نشانه عاج
آله ہیکا میتر شماره اوّل و مقام یا شیٔ مقصود باید چند قدم
بطرف جلو و عقب حرکت نماید تا نشانه وی نیکو معین کردد
نمره ۱۰- هرکاه ناظر شماره دوّم نشانه عاج آله ہیکا میتر ناظر شماره
اوّل مقام یا شیٔ مقصود را معین نمود آنوقت ناظر شماره اوّل
میتواند بذریعه کردش پولک نشانه (ث) نشانه فیما بین آله نظر
شماره دوّم و مقام یا شیٔ مقصود حاصل نماید- پس انکاه بحد
مسافت بقرار ذرع بر بالای پولک نشانه (ث) و مقابل نشانه
(ج) نمودار میگردد (چنانچه صورتش در نقشه نمره اوّل داده شده است)
توضیح - مقصود آن است که پس از استقلال و استقامت
حرکت از عقب و جلو و تعیین نشانه ناظر ثانی ناظر
اوّل را لازم است که جهت تعیین مسافت بعد از تعیین
نشانه خویش پولک نشانه (ث) را کردش دهد
تا بطریق سیاق میزان مسافت در پولک مذکور ثبت کردد
دستورالعمل استنباط مسافت از فن میزان المسافة بطور مجمل


نمره ۱۱- من باب تعین مسافت مقام باشی مقصود لازم است
که ناظر یمین و یسار هر یک آلات میکامیتر خود را از خانهای چرمی
درآورده کیرای ویرا با پیچ محکم نموده پس ازان دوربین را نصب
نماید- آنگاه روپوش نشانه (ح) را بر دارد-
توضیح- مراد آن است که پس از مستعد شدن بجهت
تعین مسافت ناظرین را لازم است که آلات میکامیتر
خود را بطریقیکه ذکرش رفت بخود نصب کرده امتحانات
صحت و سقم ویرا بطر زیکه گفته شد نموده من بعد شروع
در عمل نمایند-
نمره ۱۲- تعین سمت یمین و یسار مقام مقصود بطریقی است
که ناظرین فنّ هذا مقابل مقام باشی مقصود ایستاده برعایت
سمت چپ و راست خویش یمین و یسار مقام باشی مقصود را
معین نمایند
توضیح- بجهت رفع اشتباه قارئین از لفظ یمین و یسار
که مراد استنباط و استادن ناظرین عمل بطرف چپ


۱۳
دانستن این امور مذکوره لازم است ـ بلکه ما را رای بر آن است
که اگر ناظر شماره دوّم چون ناظر شماره اوّل قبل از شروع
در مقصود کلیه اصول معینه میکامیتر را دانسته باشد استنباط
مسافت بهتر انجام خواهد گرفت ـ
نمره ۳ ـ پس از تعیین نشانه مقام یا شیٔ مقصود لازم است که قلاب
سرهای ریسمان را با یکدیگر وصل نموده مقابل مقام یا شیٔ
مقصود بایستند ـ ناظر شماره اوّل را همیشه لازم است که بیمین
ناظر شماره دوّم ایستاده باشد ـ و چنانچه استنباط از ور معمولی
یعنی ریسمان بیست و پنج ذرعی منظور باشد ـ ناظرین را لازم که مقام
یا شیٔ مقصود را همواره مدّ نظر داشته چند قدمی پیش رفته فوراً
بقدر نه قدم آیند ـ پس انگاه باید سرهای دیگر ریسمان را
بگیرای آله میکامیتر محکم بسته مجدّداً رو بمقام یا شیٔ مقصود بایستند ـ
توضیح ـ گاهیکه ناظرین مستعدّ عمل شوند لازم است
که مقام مقصود را از نظر نیندازند ـ و بجهت عدم خطای
نشانه مقام یا شیٔ مقصود که استنباطش از دور و نزدیک


میشود چند قدم پس و پیش رفتن را مصنف لازم نموده تا اگر
خطائی در کار یا نقصی در عمل باشد بذریعهٔ این حرکت دریافت
توانند کرد -
طریقه استنباط مسافه بذریعه الهٔ میکامیته هر یکه مقام شیئی
مقصود مستقیم یعنی غیر متحرک باشد بواسطه وتد
معمولی یعنی ریسمان بست و پنچ ذرعی
نمره ۱۵ - اصول ناظر شماره دوّم -
(۱) ناظر شماره دوّم را لازم که بذریعهٔ دوربين در روزنه آلهٔ
میکامیته نگاه نموده مقام یا شی مقصود و عاج منصوبهٔ آله میکامیته شماره
اوّل را در یک نشانه معین دارد و نیز من باب استنباط این
مطلب چند قدم پس و پیش رفتن را لازم دانسته اند -
توضیح - چون ناظرین آلات میکامیته یمنی و یسری را
اصول و دستور العملی است خاص که هر یک بجهت استنباط
مسافت باید دقیقه در دستور العمل خود فرو گذاشت ننماید
و این اصول مذکوره خاص بجهت ناظر یسری که شماره


۱۵
دوم است میباشد- و امور متعلقه بناظر بمینی که عبارت
از ناظر شماره اول باشد بعد از این ذکر خواهد شد پس
مراد از چند قدم پس و پیش نهادن ناظر شماره دوم ان است
که نشانه را خطائی واقع نشود- و چنانچه اولاً نشانه بطریق
مذکور موافق افتد ضرور بحرکت نخواهد بود
(ب) چون قطعه عاج میکامیتر شماره اول بطرف چپ مقام
یا شیٔ مقصود اوفتد ناظر دوم را لازم که به پیش روی چند قدمی حرکت
کند و نیز بالعکس هرگاه بطرف راست وی واقع شود حرکت
ناظر شماره دوم باید بسمت عقب باشد-
توضیح- کاهیکه قطعه عاج میکامیتر شماره اول بطرف
چپ واقع شود هر قدر ناظر شماره دوم بطرف عقب
حرکت کند مقام یا شیٔ مقصود دورتر خواهد اوفتاد
و نیز بالعکس-
(ت) وقتیکه مقام مقصود و قطعه عاج آله میکامیتر شماره اول
قریب بنشان آید ناظر شماره دوم را لازم است که پای چپ را


۱۶
جلو و پای راست را عقب گذارد چنانچه از صورت اوّل در
نقشهٔ نمره چهارم ظاهر ست ۔ نکتهٔ فنّ ہذا در این مقام است که بحرکت
قلیل پس و پیش تعیّن نشانه را بمقام یا شیٔ مقصود و قطعهٔ
عاج آلهٔ میکامیتر شمارهٔ اوّل نماید ۔
فایر - بعد از انیکه پای چپ را جلو و راست را عقب
نهاده آمادهٔ عمل شد آنوقت پاهای خویش را دیگر حرکت
ندهد - و بذریعهٔ حرکت اعضای بالاتنه تعیّن نشانه را نماید
توضیح - چون وقتیکه پای چپ را جلو و راست ر عقب
گذارد استحکام در استقامت وی بیشتر خواهد بود ۔
این است که در غالب امور که استقامت بلا حرکت را
خواهان اند پای چپ را سدّ راه کرده مستقیم می ایستند ۔
(ث) پس از انیکه ناظر شمارهٔ دوّم را تعیّن نشانه کامل حاصل
شد ۔ باید صدائی بجهت امتیاز بلفظ "صحیح" یا "درست" بزند که ناظر
شمارهٔ اوّل خیالش بطرف مقصود متوجّه گردد ۔
توضیح - مقصود آن است که پس از انیکه ناظر شمارهٔ


۱۷
دوّم تعین نشانه مقصود را نمود قبل از شروع در حرکت
دیگر ناظر شماره اول را متنبّه نماید چون بهترین ذریعه این
مقصود آواز است بواسطه لفظی ویراملتفت سازند
ورنه نتیجه التفات ناظر شماره اوّل بذریعه اشارات
معیّنه نیز ممکن بود. مگر مصنف اختیار صَوت را نمود
که در اشارات بیم حرکت غیر ارادی متصور است -
نمره ۱۶- اصول ناظر شماره اوّل-
(ا) پس از انیکه ناظر شماره اوّل مقابل مقام یاشی مقصود
ایستاد, لازم است پای راست خود را بجهت استحکام و استقا
(چنانچه در نقشه نشانه سوّم ظاهر است) بگذارد و نیز مقدار فاصله
میانه ناظر شماره اوّل و دوّم بدرجه باشد که ریسمان مابین
بطرز کامل کشیده شود -
(ب) لازم است که ناظر شماره اوّل از روزنه مقرره آله میکانیتی
خود نگاه کرده بذریعه گردش پولک نشانه (ث) نشانه
صحیح حاصل نماید -


۱۸
توضیح ـ مقصود آن است که پس از استعداد بعمل
و بجا آوردن لوازم ناظر شمارهٔ دوّم در فن ہذا ناظر شمارهٔ
اوّل بدون حرکت مقابل شیٔ یا مقام مقصود ایستاده
بلاتامّل کاہ تعیین نشان پولک نشانهٔ (ث) را
گردش داده تا نشانهٔ مقصود حاصل آید ـ
(ت) چون ناظر شمارهٔ دوّم تعیین نشانه نمود و آوازی بجهت
امتیاز بلفظ ”صحیح“ یا ”درست“ داد ناظر شمارهٔ اوّل را لازم
که مجدداً بجهت تکمیل تعیین نشانه پولک مذکور را گردشی داده باشد
فایده ـ آخرین گردش پولک مذکور کاہی است که
پس از شنیدن صدای امتیازیهٔ ناظر شمارهٔ دوّم
ناظر شمارهٔ اوّل تعیین نشانهٔ خویش را نموده باشد
ورنہ اگر نشانهٔ خویش را بطریق تکمیل قبل از شنیدن
آواز ناظر شمارهٔ دوّم حاصل نموده گردش ثانی
لازم نیست که مقصود تعیین نشانه است ـ
توضیح ـ مخترع را مقصود از این بیان آن است


۱۹
که پس از تعیین نشانه ناظر شمارهٔ اول بذریعه گردش
پولک نشانه (ث) خواه قبل یا بعد از صدای امتیازیتۀ
ناظر شمارهٔ دوم باشد عمل ناظر شمارهٔ اوّل کامل است
و این علامات و تشریحات مبیّنه خاصّه بجهت مبتدیان
این فن است. ورنه پس از تکمیل بسیاری از این امو
حشوست
(ث) ناظر شمارهٔ اول باید پس از تعیین نشانه آلهٔ میکامیتر
خویش را اندک فرود آورده بر مقام سیاق نگاه کند. و عدد
ثبوتهٔ ویرا درک نماید.
توضیح چون ناظر شمارهٔ اوّل از عمل خویش فراغت
یافت تعیین مسافت مقام یا شئ مقصود را از پولک
نشانه (ث) ملاحظه نماید تا مقدار مسافت معین گردد.
۱۷- هر سیاقی که ثبت بر پولک نشانۀ (ث) آلهٔ میکامیتر ناظر
شمارهٔ اوّل باشد همان مقدار مسافت مقام یا شئ مقصود است
بمقياس ذرع شاهی یعنی شانزده گره +


۲۰
فایده- مثلاً اگر سیاق ۱۰۰۰ نمودار باشد مسافت
مقام یا شئ مقصود عبارت از هزار (۱۰۰۰) ذرع است
توضیح- این اصولی که مصنف دست داده خاص بجهت
ریسمان بست و پنج ذرعی یعنی وتر معمولی است
چنانچه بعد از این ذکرش خواهد شد-
دستورالعمل استنباط مسافت و استعمال میکانیز بذریعهٔ
وتر بیست و پنج ذرعی در شئ متحرک
۱۸- اصول ناظر شمارهٔ دوّم
(۱) کاهیکه حرکت شئ متحرک از جانب چپ بطرف راست
باشد بجهت تعیّن نشانهٔ میانهٔ شئ مقصود و عاج پیکامیته ناظر
شمارهٔ اوّل ناظر شمارهٔ دوّم را لازم که اعضای خویش را
بموجب صورت اوّل در نقشهٔ چهارم قرار بدهد-
توضیح- چون استنباط مسافت از فنّ بنادر حرکت
و استقامت مقام یا شئ مقصود تفاوت میکند هریک را
جداگانه مصنف ذکر نموده- مقصود آنست در شئ


۲۱
متحرک بجانب راست تعیین نشانه او حاصل میشود
بطریق حرکت و استقامتی که صورت ویرا در نقشه
چهارم داده اند۔ که ناظر شماره دوم بطرف نشان
مستقیم ایستاده سینه را بطرف عقب مایل کرده
بذریعه دوربین یا بلا دوربین پای چپ را سد راه
کرده پای راست را عقب گذارد و بدون حرکت
اعضا مشاهده نشانه خویش نموده باشد۔
(ب) پس ازان باید بطرف جلو بموجب صورت دوم و سوم
در نقشه پنجم و ششم خم شده تعیین نشانه نماید صورت دوم آنست
که همان حالات اولی را بجای آورده جز اینکه مستقیما بلا سینه
دادن بطرف عقب بایستد۔ صورت سوم نیز چنانچه صورت
اول و دوم است عمل نموده لیکن سینه را بطرف جلو پیش
نماید بعبارت آخری بجهت ملاحظه نشانه اندک خم شود۔
(ت) در آن هنگام یعنی بمجرد تعیین نشانه آواز امتیازیه بلفظ
”صحیح“ یا ”درست“ بنماید۔


۲۲
فایده ١- اگر شیء متحرک از حالت صورت سوم در
نقشه ششم متجاوز باشد ناظر را لازم چند قدمی پیش
رفته خود را باز بحالت صورت اوّل و دوّم و سوّم نموده
تعین نشانه نماید -
فایده ٢- گاهیکه ناظر شمارهٔ اوّل مصروف خواندن
سیاق فرنگاه کردن عدد پولک نشانه (ث) باشد
ناظر شمارهٔ دوّم را لازم که در همان وقفه تغییر حالات
صورت اوّل و دوّم و سوّم نماید تا وقت هدر نرفته باشد
توضیح - چون شیء متحرک در هر آنی حرکت غیرمستقیم
دارد البته در آنفاصله تعیین نشانه ناظر شمارهٔ دوّم
شیء متحرک مذکور تجاوز کرده تغییری در تعیین نشانه
پیدا می شود پس ناظر شمارهٔ دوّم را لازم که در کمال
چستی و چابکی تغییر حالات صوبه مذکوره را نموده نشانهٔ
خویش را معین دارد - بلکه حتی المقدور اگر بتواند بحرکت
شیء متحرک تغییر صورت دهد اولی - و خطائی در عمل


۲۳
واقع نخواهد شد اینست که ناظرین اگر کامل الفن
نباشند بواسطه این جزئی تغییرات تغییری در عمل
پیدا می شود.
فایده ۳- اگر شی مقصود از جانب راست بطرف
چپ حرکت نماید ناظر شماره دوم را لازم که خویش را
بحالت صورت سوم در نقشه هشتم نموده اندک
اندک خود را بصورت دوم در نقشه پنجم و صورت
اول در نقشه چهارم نماید و نیز چند قدمی بطرف
عقب او رفته خویش را بمقام اولای خود برساند
چون حالت حرکت شی مقصود بعکس حرکت مذکورست
حرکات وسکنات ناظر نیز بالعکس باید-
۱۹- اصول ناظر شماره اول-
(۱) ناظر شماره اول را لازم که در حین دریافتن فاصله شی
متحرک اصول درک فاصله مقام یا شی غیر متحرک امعاینه
در دست داشته باشد الا انکه مجرد استماع اواز امتیازیه


۲۴
ناظر شماره دوم بلاتأمل بر پولک نشانه (ث) نظر انداخته سیاق را بخواند
توضیح ـ چون در عمل ناظر شماره اول در حرکت
و غیر حرکت فرقی نیست تغییر حالات خاصه بجهت ناظر
شماره دوّم است ـ در هر صورت خواه متحرک یا غیر
متحرک باشد ناظر شماره اوّل بهمان اصول خود که
در نمره شانزدهم ذکرش رفت عمل کند مگر چون در
شی متحرک با فاصلہ تغییر سیاق می شود لازم است که بمجرد
شنیدن صدای امتیازیه سیاق پولک نشانه (ث)
را نقش بر لوحه حافظه خویش نماید تا اگر تغییری در سیاق
پیدا شود در استنباط وی خللی نیوفتد ـ
دستورالعمل استنباط مسافه
۲۰ ـ کاریکه ناظر بذریعه وتر معمولی یعنی وریسمان که طولش است و
پنج ذرع باشد کار کند سیاق ثبوته بالای پولک نشانه
(ث) همان عین عدد فاصله مقام یا شی مقصود قرار
داده خواهد شد بحساب ذرع شاهی ـ


۲۵
توضیح۔ چون علت اُولیٰ و اصول کلّی این فنّ منوط و
مربوط بر ریسمانهاست لہذا مصنّف تخصیص میکند باستنباط
قرب و بُعد مسافت را با هر یک از ریسمانهای
مختلفۃ الطول چنانچه در یک ریسمان نیم عد د و در دو ریسمان عین
سیاق و در چهار ریسمان دو برابر سیاق مثبوته فرض کرده میشود۔
۲۱- چنانچه ناظر با ریسمان نیم وتری یعنی ریسمان دوازده و نیم
ذرعی کار کند هر سیاقیکه بر پولک مذکور نمودار گردد اورا تقسیم
بر دو نموده فاصله مقام یا شئی مقصود قرار دہند۔
فایل۔ بذریعہ نیم و تری یعنی ریسمان دوازده و نیم
ذرعی سیاق مثبوته پولک نشانہ (ث) بقرار نیم
ذرع حاصل میشود فرضا در حین عمل نیم و تری یعنی ریسمان
دوازده و نیم ذرعی سیاق ۱۵۰۰ بر پولک مذکور نمود
گردد او را بد و تقسیم نموده باشند تا ۷۵۰ حاصل آید
و این ۷۵۰ فاصلۀ مقام یا شئی مقصود است بقرار ذرع شاہی
۲۲- ہر گاہ ناظرین بذریعہ دو وتری یعنی چهار ریسمان که عبارت


۲۶
از پنجاه ذرع باشد کار کنند ناظر شماره اول را لازم که سیاق
مثبوته پولک را ضرب بدو نموده فاصله مقام یاشی مقصود قرار دهد
فایده - از وتر دو گونه یعنی ریسمان پنجاه ذرعی عدد
سیاق فاصله مقام یاشی مقصود که بر پولک نشانه
(ث) ثبت کرد و فی دو ذرع محسوب خواهد بود. فرضاً
هر گاه عدد مثبوته ۱۵۰۰ نمودار کرد و لازم است که ۵۰۰ را
ضرب بدو نموده ۳۰۰۰ ذرع فاصله مقام یاشی مقصود
قرار دهند-
توضیح از انجائیکه جهت هر مسافت قلیل و کثیر تعین
نیم و یک و دو وتر مقرر است هر یک از آن سه قسم
مذکور را نیز تعین مسافت مختلف است. چنانچه ذکرش
رفت در نیم وتری نیم و یک وتری یک و دوتری
دوتای سیاق مثبوته پولک محسوب است
قانون احتیاطی
(۱) در مسافتیکه از هزار ذرع بیش باشد نباید ناظرین ریسمان


۲۷

نیم وتری استعمال نمایند
(ب) و مسافتیکه زاید بر هزار و پانصد یا ششصد باشد
بذریعۀ وتر معمولی یعنی ریسمان بیست و پنج ذرعی استنباط
مسافت نمایند -
(ت) و کائیکه فاصلۀ مقام یا شیء مقصود تجاوز از هزار و پانصد
یا ششصد باشد ناظرین را لازم که ریسمان دووتری یعنی
پنجاه ذرعی را مستعمل دارند -
توضیح - اگرچه اصول این فن یعنی سبب کلیۀ
استنباط مسافت را مصنّف ظاهر نکرده ولی از
قرائن کلام و نتیجۀ اصول مذکوره ثابت می شود که
یکی از اسباب و اصول استنباط مسافت ریسمانها
مذکور است که هریک را از نیم وتری و یک وتری و دووتری
مختص بفاصله نموده چنانچه کم از هزار را به نیم وتر و زاید از هزار
تا هزار و پانصد و ششصد را به یک وتر و پیش از هزار
و پانصد و ششصد را به دووتر مخصوص نموده کسی را


۲۸
ایرادی نباید که اگر چنانچه مسافت معین شد سبب
دریافتن چیست منظور آن است که تخمین نموده باندک
فرقی اولاً مسافت را از روی فرض اندازه نماید
پس آنگاه بذریعه آله یکامیتر تعین حقیقی مسافت را نموده
باشد و مثلاً اگر در اندازه پنجاه یا صد ذرع کم و بیش باشد
در عمل یکامیتر نقصی نخواهد رسید و این فرق اندازه
مسافت در تیر رس و امور لازمه دیگر مانع کلی است -
تنبیه
۲۳ - در مقامیکه مورد و محل استعمال ریسمان یک و تر و دو وتر
نباشد لازم که ناظرین ریسمان نیم وتری را مستعمل دارند - مگر
در آنموقع اندازه صحیح بجهت فاصله مقام یا شی مقصود بدقت
حاصل خواهد شد چه در ریسمان نیم وتری ادنی حرکت ناظرین
موجب زیادتی سیاق خواهد گردید -
توضیح - اگر چنانچه موقع و محل وسعت و قابلیت ریسمان
یک وتر و دو وتر را نداشته باشد یا احیاناً ریسمان های


۲۹
آلهٔ میکامیتر مفقود شده باشد و در آن محل موقع استعمال
ریسمان یک وتری و دو وتری باشد مجبوراً بر ریسمان
نیم وتری اکتفا نموده شروع در عمل نمایند - مگر
ناظرین را لازم که در این مورد کمال احتیاط و اوستادی
را بکار برده حرکت غیر معمولی از اوشان سرزد نشود
ورنه موجب ازدیاد سیاق خواهد کردید و استنباط
مسافت بطریق صحت نخواهد شد
۴۲- چنانچه ناظرین فن ہذا کامل در استعمال آلهٔ میکامیتر
باشند غالباً در حین استعمال و اشتغال محتاج بدو ربین
نخواهند بود و بلا دو ربین هم نتایج صحیحه خواهند یافت -
فایده - کاهیکه ناظرین استعمال دو ربین را نخواسته
باشند در حین اشتغال لازم است که روزنهٔ دو ربین را
با روپوش وی پوشیده باشند و از روزنه کوچک
نگاه کنند-
توضیح - مقصود آن است که دو ربین از اسباب


٣٠
لازمه استنباط مسافت در این فن نیست بلکه خاصه
بجهت سهولت ناظرین مقرر داشته اند. و چنانچه
ناظرین فن هذا را کمالی حاصل شود بدون دوربین استنباط
توانند کرد. مگر چون روزنه دوربین باعث اشتباه
ناظرین است لازم که بذریعه سر پوش مسدود نموده
از روزنه کوچک میکامیتر استنباط نشانه نمایند
حد چستی و چابکی در استعمال آله میکامیتر
٢٥ - ناظرین کامل و اوستان ماهر این فن در عرصه پانزده
الی بست ثانیه استنباط مسافت را توانند نمود - و این عرصه
در موقعی است که آلات میکامیتری خود را مکمل آماده داشته
باشند.
٢٦ - پس از تعین شی متحرک در هر دقیقه پنج مرتبه تعین مسافت
همان شی متحرک بآسانی ممکن است.
توضیح - هرگاه ناظرین شی متحرکی را بجهت استنباط
مسافت تعین نمودند در صورت مهارت کلی این


۳۱

فن میتوانند در هر دقیقه پنج مرتبه تعداد ذرع رفتار
در پولک ثبت و محو نمایند -
۲۷ - استنباط مسافت میانه دو مقام یا شئ مقصود
که دسترس وی ممکن نباشد نیز بذریعه فن هذا ممکن است
توضیح - چنانچه مقام یا شئ مقصود دو باشد و
استنباط فاصله میانه این دو ضرورت اوفتد
مثلاً مسافت میانه دو معسکر که برابر یکدیگر صف
زده اند بذریعه آله میکاسیتر استنباطش میتوان نمود
اگرچه مصنّف طریقه و دستورالعمل استنباط میانه
دو شی یا مقام را بطریق صراحت ذکر ننموده مگر از
قراین و ذکر ماذکر چنین معلوم میشود که طریقه استنباط
وی برعکس او باشد از مفصل حالات وی که لازمه
بتشریح کلی بود در این مقام غمض عین نموده در مقام
جداگانه یعنی رساله خاص ذکرش خواهد رفت -
از آنجا هیکه رساله هذا ترجمه و قلم در ترجمه


۳۲
محدود است ذکر آنمقام را در این رساله مناسب
ندانستم
تمت


INSTRUCTIONS FOR USE
OF
The MEKOMETER or DISTANCE FINDER.
COMPILED FOR THE USE OF OFFICERS
OF THE
Government of Afghanistan,
BY
T. A. MARTIN,
Mercantile Agent, Government of Afghanistan.
TRANSLATED INTO PERSIAN,
BY
MAULAVI MIRZA MUHAMMAD,
PERSONAL ASSISTT. TO THE MERCANTILE AGENT,
GOVERNMENT OF AFGHANISTAN.
PUBLISHED BY
MARTIN & CO.,
Agents for the Government of Afghanistan,
CALCUTTA.
1894.


[BLANK PAGE]


INSTRUCTIONS FOR USE
OF
The MEKOMETER or DISTANCE FINDER.

COMPILED FOR THE USE OF OFFICERS
OF THE
Government of Afghanistan,
BY
T. A. MARTIN,
Mercantile Agent, Government of Afghanistan.

TRANSLATED INTO PERSIAN,
BY
MAULAVI MIRZA MUHAMMAD,
PERSONAL ASSISTT. TO THE MERCANTILE AGENT,
GOVERNMENT OF AFGHANISTAN.

PUBLISHED BY
MARTIN & CO.,
Agents for the Government of Afghanistan,
CALCUTTA.

1894.


"THE MEKOMETER"
OR
DISTANCE FINDER.

1.—The Mekometer is an instrument invented by Col. Watkins of England for the use of the British Army and for the purpose of finding out the distance of a given object.
2.—The complete Mekometer "apparatus" consists of two instruments, called "the right Mekometer" and "the left Mekometer." Each of these two Mekometers or instruments is accommodated in a leather case and comprises a small telescope, a handle, and a reel with two pieces of cords each 12½ yards in length.
NOTE:—These cords are specially constructed to be pliable, inextensible and water-proof, and are provided with a spring catch at each end, one for hooking on to the instrument and one for fastening the two ends of the cords together.
3.—To work the abovementioned instruments, two persons are required, called the observers.
4.—Each of these two observers has to possess an instrument:—the pair being termed "the right" and "the left" Mekometers in order to distinguish the one from the other.
5.—"The right" and "the left" Mekometers are also called "No. 1" and "No. 2" Mekometers respectively, and are carried and worked by observers who are also termed "No. 1" and "No. 2" observers—regard being had to the No. of the Mekometer carried and used by the observers who have to fix their position according as "the right," or "the left," Mekometer is used by each.
6.—The Mekometer can calculate the range of both the stationary and the moving objects.
7.—For the purpose of working these instruments, the observers have to walk a distance in front carrying the apparatus with them.
NOTE:—The leather cases of the Mekometers have a strap by which they can be carried on the


( 2 )
waist-belt on the left side, and the reels (of cords)
have spring clips by which they can be attached
to the waist-belts on the right side.
8.—By means of the telescope A, the observer views the
distant object direct through the opening B and the ivory
strip on the instrument of the other observer (by double re-
flection) through the opening C. The flap F with the
ivory strip attached being raised (Vide Fig. I.)
9.—"The left" Mekometer or "No. 2's" instrument is
simply an improved form of an optical square and can obtain
exact coincidence with the ivory strip of "No. 1's" instru-
ment and the distant object by moving forwards and back-
wards.
10.—When "No. 2" has obtained coincidence between
the distant object and the ivory strip of "No. 1's" instru-
ment, then No. 1 can also obtain exact coincidence between
the distant object and "No. 2's" instrument by revolving
the drum D. The range (or the distance in yards) is then
read directly off the drum D opposite index E. (Vide
Fig. I.)
General directions for taking any range.
11.—In order to take the range, the observers take
their instruments out of their cases, screw in the handles,
fix telescopes, and raise the flaps.
12.—When the words "right" and "left" are used to
indicate the object to be observed, they will be understood
to mean the object which lies to the right or left front of
the observer.
13.—No. 1 has then to make No. 2 clearly understand
the following :—
1st.—The exact part of the distant object that he is
to get his coincidence upon, whether moving or
otherwise.
2ndly.—The length of the base to be utilised, which
is generally taken at its full length, 25 yards, and
at others by half or double their lengths called
"Half-bases" and "Double-bases" respectively.
14.—Nos. 1 and 2 will now hook together the catches
at the ends of their cords and face the distant object (No. 1
on the right side of No. 2). In this manner they should
both turn outwards and double about 9 paces each for a
25 yard base, taking care to keep the distant object conti-


( 3 )

nuously in view. They should then fasten the other ends
of their cords to the loops on the handles of their instru-
ments and again face the distant object (Vide Fig. II).

Directions for taking the range of a Stationary
object with a 25 yard base.

15.—Observer No. 2's duties:—
(a) No. 2 looks through his instrument and obtains
coincidence between the distant object and the
ivory strip at No. 1's instrument by advancing or
retiring, i.e., by movements forwards and backwards.
(b) If the ivory strip appears to be to the left of
the distant object, No. 2 will advance; if to the
right, he will retire.
(c) Having nearly got the coincidence between the
distant object and No. 1's ivory strip, No. 2 will
advance his left foot (Vide Fig. IV) and complete
exact coincidence by a slight movement, backward
or forward, of his body—always taking care not
to move his feet.
(d) When he obtains exact coincidence he will call
"on."

16.—Observer No. 1's duties:—
(a) No. 1 facing the distant object, advances his
right foot well forward and stands as rigidly as
possible (Vide Fig III) keeping the cord between
himself and observer No. 2 slightly stretched.
(b) Then by working through his instrument, No. 1
obtains coincidence by turning the drum D.
(c) When No. 2 calls "on," No. 1 gives the drum a
final turn (if necessary, i.e., if the coincidence is
not already complete) in order to obtain more
perfect coincidence.

17.—The figure thus indicated would mean the range
in yards.

Directions for taking the range of a moving object
with a 25 yard base.

18.—Observer No. 2's duties:—
(a) If the object be moving from left to right,
No. 2 will obtain his coincidence with the distant


( 4 )
object and No. 1's ivory strip, with his body in Position I (Vide Fig. IV.)
(b) He has then to maintain the coincidence by gradually bending forwards into Positions II and III (Vide Figs V and VI.)
(c) In this position whenever he obtains an exact coincidence, he calls "on."
NOTE I:—When the object gets beyond Position III (Vide Fig VI), he will rapidly advance, so as to get the coincidence again with his body in Position I (Vide Fig. IV) and bend forward as before to Positions II and III (Vide Figs. V and VI)
NOTE II:—Should No. 1 be reading his drum, No. 2 should seize the opportunity of getting into Position I, so as to lose no time.
NOTE III:—Now suppose that the object is moving from right to left, No. 2 will assume the forward Position (III) (Vide Fig. VI), first gradually changing to central and Backward Positions (II and I Vide Figs V and IV), and will retire in places where he advanced when taking ranges to an object moving from left to right.
19.—Observer No. 1's duties.
No. 1 will act exactly in the same manner as if taking the range of a stationary object, care being taken to read the range at once when No. 2 calls "on."
Calculation of Ranges.
20.—To take a range with an "ordinary" 25 yard base or the joint length of the two cords, the figure indicated on the drum D is the actual length of distance in yards.
21.—To take a range with a "half base," i.e., 12½ yards or the length of one cord, No. 1 must remember to divide figures indicated on the drum by 2.
NOTE:—Half bases (12½ yards or one cord) give ranges in half-yards; e.g, working with a "half base" or one cord, the drum reads 1,500. The range, therefore is 1,500 yards divided by 2 or 1,500/2 = 750 yards.
22.—To take a range with a "double base," i.e., 50 yards or the joint length of four cords, No. 1 must remember to multiply the figures indicated on the drum D by 2.


( 5 )

NOTE:--Double bases give ranges in double yards, e.g.,
working with a double base or four cords, the drum
reads 1,500. The range, therefore, is 1,500 yards
multiplied by 2 (or 1,500 x 2) or 3,000 yards.

Caution.

(a) No ranges beyond 1,000 yards should ever be
taken with a half base, that is, with one cord.

(b) No ranges beyond 1,500 or 1,600 yards should
ever be taken with an ordinary, or 25 yard, base,
that is with two cords.

(c.) Ranges above 1,500 or 1,600 yards should be
taken with a double base, that is utilising the
whole four cords (50 yards).

Exceptional Cases.

23.--A 25 or 50 yard base may not be obtainable,
then a 12 1/2 yard cord (or half base) must be used, but the
difficulty of getting good ranges is very much increased as
the very slightest movement of either No. 1 or No. 2 will
be magnified owing to the short cord employed.

24.--With experts the instruments can be used with-
out the telescopes, working fairly well and giving satisfactory
results.

NOTE:--When the telescope is not used, the shutter
is drawn to cover the openings of the telescope,
and the observer then uses the peephole.

Speed of Observation.

25. Trained observers ought to be able to take any range
in 15 to 20 seconds, provided always that the instruments
are out of their cases and the cords stretched.

26.--After once picking up a moving object, five ranges
a minute ought to be easily recorded.

27.--Finding the distance between two inaccessible
objects can be easily executed by the Mekometer.

T. A. MARTIN,
CALCUTTA.

FINIS.


POSITION III.
(Forward)

Nº2 OBSERVER

نقشه
صورت سوم
ناظر شماره دوم


POSITION II.
(Central)

Nº2 OBSERVER.

نقشه پنجم
صورت دوّم
ناظر شماره دوّم


POSITION 1.
(Back)
N° 2 OBSERVER

تپۀ چهارم
صورت اول
ناظر شماره دوم


ONLY POSITION

No.1 OBSERVER.

نقشه سوم
هئیت ناظر شمارهٔ اول


نقشه
ناظر شمارۀ اول
ناظر شمارۀ دوم

نقشۀ دوّم
هیئت ناظرین شمارۀ اوّل و دوّم


"MEKOMETERS"

LEFT
RIGHT

A
F
B
C
E
D

یسار میکامیتر یمین

(ا) دوربین - A
(ب) روزنه بجهت تعیین نشانه مقام یا شی مقصود - B
(ت) روزنه بجهت تعیین نشانه قطعه عاج میکامیتر ناظر دیگر - C
(ث) پولک نشانه - D
(ج) نشانه مخصوص تقابل مقام سیاق - E
(ح) دریچه نشانه F