Afghanistan Digital Library
adl0602
http://hdl.handle.net/2333.1/mpg4f52r

مختصر نگار مکمل (صرف و نحو فارسی)
به طرز جدید
برای مکاتب ابتدائیه عسکریه
تولیشعر مکاتب عسکریه
السيد محمود سامی
در مطبعة مكتب فنون حربيه طبع گردید.
طبع اول
کابل ــ سنبله ــ ١٣٠١ هجریه شمسی

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


مختصر مگر مکمل ؛ صرف و نحو فارسی
به طرز جدید
برای مکاتب رشدیه عسکریه
لوامشر مکاتب عسکریه
السيد محمود سامی
در مطبعهٔ مکتب فنون حربیه طبع گردید
طبع اول
کابل - سنبله - ۱۳۰۱ هجری شمسی


- اصول فارسی به طرز جدید -
مدخل

۱ - کلام : آن جمله ها را گویند که از دو
و یا زیاده تر : کلمه ها مرکب بوده برای بیان
مقصد ومدعا مستعمل باشند .
۲ - کلمه : لفظ معنا دار را گویند . کلمه :
از حرفها مرکب میباشد .
۳ - حرف : يك آوازیست که به واسطۀ
يك كيفيت مخصوصه : از مخرج معين دهن
می بر آید . آن کیفیت مخصوصه را «حرکه»
مینامند .
حروف هجا
٤ - حروف هجا در لسان فارسی : ٣٤
است :


۳

ا ب پ ت ج چ خ د ذ ر ز ژ
س ش غ ف ك گ ل م ن و ه ی
از مبین ٢٤ حرف فوق ؛ حرفهای ( پ چ
ژ گ ) مخصوص به زبان فارسی میباشند . حرفهای
دیگر ؛ مابین عربی وفارسی ؛ مشترکند .
حرفهای (ث ح ص ض ط ظ ع ق)
در لسان فارسی ؛ مستعمل نمیباشند پس ؛ هر گاه
دريك كلمه ؛ یکی ازین حرفها موجود باشد فهمیده
میشود که آن کلمه ؛ فارسی نبوده یاعربی ویا از
دیگر لسان اجنبی میباشد .

حرکه و حروف حرکه

٥ - چنانچه در زبان عربی است در لسان
فارسی هم ؛ حرکه ٣ میباشد : فتحه ، کسره ،
ضمه یعنی زبر ، زیر ، پیش .
٦ - حرفيكه حركه دارد « حرف متحرك»


٤
و حرفی که حرکه ندارد یعنی غیر متحرک باشد
(حرف ساکن) مینامند.
۷ - حروف ( ا ، و ، ی ) هرگاه به
عوض حرکه، مستعمل شوند (حروف حرکه)
و هر یکی را (حرکه حرفیه) نامیده میشوند.
مثلا : کار ، دو ، نی ... و هكذا
۸ - هاء رسمیه : بعضاً فتحه یعنی زبر را
و بعضاً کسره یعنی زیر را بیان میکند.
مثلا : خانه ، چه ... و هكذا

اقسام کلمه

۹ - کلمه : اول باول : به ۳ قسم جدا
میشود : اسم ، فعل ، حرف.
يك كلمه بيك معنا یا دلالت میکند و یا نمیکند.


اگر دلالت نمیکند « حرف » است .
اگر دلالت کند ماضی ، حال ، استقبال
نام به یکی از همین سه زمان ؛ یا مقارن میشود و یا
نمیشود هرگاه مقارن شد « فعل » است و اگر نشد
« اسم » میباشد .
۱۰ - برای اینکه قواعد لسانیه به آسانی :
ضبط کرده شود کلمه را به ۷ قسم : جدا کرده اند :
اسم ، صفت ، ضمیر ، فعل ،
ادوات ، ظروف ، ندا .

۱ - اسم
۱۱ - هر کلمه که به انسان و یا حیوان و یا
اشیا دلالت کند و به زمان : مقارن نباشد آن را
« اسم » مینامند . و آن چیزیکه اسم به آن :
دلالت کند « مسمی » نامیده میشود .


٦
اسم بسیط - اسم مرکب
١٢ - اسمها یا بسیط ، و یا مرکب میباشند
١٣ - اسم بسیط : عبارت ازيك کلمه بوده
به مسمای خود ، دلالت میکند .
مثلا : مرد ، زن ، راه ، قلم ،
اسپ . . . وهكذا
١٤ - اسم مرکب : اسمیست که ازچند
کلمه ، مرکب باشد .
مثلا : آسمان . که اصلش مرکب است از
( آس ) ، و ( مان ) يعنى مشابه .
اسم عين - اسم معنى
١٥ - اسمها نظر به اعتبار موضوعیت آنها
یا اسم عین ویا اسم معنی میبا شند :
١٦ - اسم عين : اسمیست که مسمای آن


در خارج ؛ موجود و معین با شد .
مثلا : گاو ، ماه ، درخت .. و هكذا

۱۷ -- اسم معنی : اسمیست که مسمای
آن در خارج ؛ موجود و معین نباشد .
مثلا : خواب ، هوش .... و هكذا

اسم جمع

۱۸ - اسم جمع : اسمیست که با وجودیکه
لفظش مفرد است مگر معنای جمع را افهام میکند .
مثلا : لشکر ، عسکر ، گروه ... وهكذا

۱ - تمرین

از اسماء آتیه ؛ کدامش اسم بسیط و یا اسم
مرکب و یا اسم جمع است ارائه و بیان کنید !


پدر لشکر آسمان
مادر عسکر جان
برادر ابرو اسباب
پسر خرد = عقل رمه
خواب گروه بوی
انبوه

انواع اسم

۱۹ - اسمها از فعل ، یا مشتق میباشند و یا
نمیباشند یعنی یا اسم مشتق ، و یا اسم جامد
میباشند .
۲۰ - اسم مشتق : اسمیست که از فعل :
مشتق باشد .
مثلا : دیده = چشم [ از مصدر دیدن ] :
نمونه = اورنك [ از مصدر نمودن ] ،
. . . وهكذا .


٩
۲۱ - اسم جامد : اسمیست که از فعل :
مشتق نمیباشد .
مثلا : اسپ ، رود ، قلم . . . و هكذا
۲۲ - اسم خواه به عين وخواه به معنی
دلالت کند دو نوع میباشد : ( اسم جنس ) و
( علم ) .
اسم جنس را ( اسم عام ) ؛ و علم را
( اسم خاص ) نیز مینامند .

اسم جنس

۲۳ - اسم جنس : اسمیست که به همه
افراد اشیائیکه ازيك جنس اند شامل باشد .
مثلا : مرد ، كوه ، اسپ ، قلم ،
رك . . . وهكذا .


۱۰

علم

٢٤ - علم و یا اسم خاص : اسمیست که به
همه افراد اشیائیکه از يك جنس اند شامل نبوده
صرف به يك فرد معین آنها دلالت کند :
مثلا : امان الله ، کابل ، جیحون
. . . و هکذا

۲ - تمرین

[ اسمهای آتی را نشان بدهید که کدامش
اسم جنس و کدامش علم است ]
سر شکوفه اصفهان
پای برگ مرغ
زبان بیخ پر
چشم باغ حسین
گوش بر = میوه فرات


۱۱

[ اسئلۀ : ــ اسمہا نظر به اشتقاق آنہا از فعل
چند نوع میباشند ؟ ــ اسم مشتق ، چه گونه
است ؟ ــ اسم جامد ، چه طور است ؟ ــ اسم ،
خواه به عين و خواه به معنی ، دلالت کند چند
نوع است ؟ ــ كدام اسم را علم ميگويند ؟ ]

خاصيت اسماء

٢٥ ــ اسمہا ۳ خاصه دارند : کيفيت ،
كميت ، حيثيت .

كیفیت

٢٦ ــ كيفيت : ــ عبارت از مذكر و یا
مؤنث بودن اسم است .
٢٧ ــ در لسان فارسى ، تذكير و تأنيث


۱۲

در اسماء اشیای غیر ذی روح ، معتبر نمیباشد .
مذکر ویا مؤنث بودن اسماء اشیای ذی روح
یعنی جاندار ، از اختلاف الفاظ آنها فهمیده
میشود .

( اسمهای مذکر ) ( اسمهای مؤنث )
مرد زن
پسر دختر
غلام کنیز
اسپ مادیان
خروس ماکیان
پدر مادر
برادر خواهر . همشیره

ویا اینکه صفات ( نر ، نره ) و ( ماده )
علاوه نموده تفریق مذکر ومؤنث ، کرده میشود.
مثلا : شیرنر ، نره گاو ، شیر ماده ،
ماده گاو . . وهكذا
۷۶ --


۱۳

کمیت

۲۸ - کمیت : يك و یا زیاده تر بودن يك
شی را داناندن است .
۲۹ - کمیت در لسان فارسی ۲ است :
مفرد ، جمع . [چنانچه در عربیست تثنیه در
فارسی نمیباشد] .
۳۰ - هر کلمه که به يك انسان و يا به يك
حيوان و يا به يك شی ، دلالت کند آن کلمه را
( مفرد ) میگویند .
مثلا : آدم ، سنگ ، اسپ ،
قلم ، کتاب . . . وهكذا
۳۱ - هر کلمه که زیاده از يك انسان و یا از
يك حيوان و يا از يك شی ، افاده کند آن کلمه را
( جمع ) میگویند .


١٤

ادات جمع

٣٢ – ادات جمع در فارسی ، ٢ است :
( ان ) و ( ها ) .

٣٣ – جمع در فارسی به ٣ قسم است :
١ – جمع اسماء ذی روح ،
٢ – جمع اسماء غیر ذی روح ،
٣ – جمع اسماء نباتات و اسماء موجوداتیکه
خاصهٔ تجدد را دارند .

٣٤ – جمع اسماء ذی روح ، به واسطهٔ
( ان ) تشکیل میشود . یعنی به آخر اسم مفرد
اگر ( ان ) آورده شود جمع میشود . مثلا :
( مفرد ) ( جمع )
مرد مردان
زن زنان
پسر پسران
مرغ مرغان
اسپ اسپان . . . وهكذ١


١٥

٣٥ - جمع اسماء غیر ذی روح ؛ به واسطه
( ها ) تشکیل میشود . یعنی به آخر اسم مفرد
اگر ( ها ) علاوه شود جمع میگردد . مثلا :

( مفرد ) ( جمع )
سنگ سنگها
خاک خاکها
باد بادها
کوه کوهها
آب آبها

٣٦ - اسم معنی نیز ؛ مانند اسماء غیر
ذی روح : به واسطه ( ها ) جمع میشود .

( مفرد ) ( جمع )
خرد = عقل خردها
دانش دانشها
مهر مهرها . . . . والتح

٣٧ - اسماء نباتات و اسماء موجوداتیکه


١٦

حائز تجددند جمع آنها بخواه به واسطه (ان)
و خواه به واسطه (ها) ، جائز است . مثلا :
(مفرد)
درخت
گیاه
روز
شب
ماه
(جمع)
درختان - درختها
گیاهان - گیاهها
روزان - روزها
شبان - شبها
ماهان - ماهها . . . والـخ

۲۸ - اعضای جفت انسان نیز ، هم
به واسطه ( ان ) و هم به واسطه ( ها ) جمع
میشود . مثلا :
(مفرد)
دست
چشم
(جمع)
دستان - دستها
چشمان - چشمها
[ اخطار -- جمع اسماء اعضای جفت و نیز
جمع اسماء نباتات و اسماء موجوداتیکه حائز


۱۷

مجدد است اگرچه بقرار قاعده های فوق ۱ به ۲
صورت میباشد مگر قاعده مطرده نمیباشد . یعنی
بعضاً خاص به واسطه (ان) ؛ و بعض آنها خاص
به واسطه (ها) جمع میشوند . مثلا :
(مفرد) (جمع)
دیده دیدگان
پای پایها
گوش گوشها . . . و هكذا
تا الحال ؛ چنین معلوم شد که اسمائیکه ادات
جمع آنها (ان) است به واسطه (ها) نیز ؛ جمع
میشوند . و اسمائیکه ادات جمع آنها (ها) است
به واسطه (ان) نیز ؛ جمع میشوند . پس چنین
ظاهر شد که درخصوص استعمال ادوات جمع ؛
يك قاعده مطرده و قویه در لسان فارسی ؛
موجود نیست . و
درین ازمنه اخیره ( جموع مجعوله ) نام ؛


يك نوع جمع نیز کرده میشود . مثلا :
فرمایشات ، فرامین ، نوشته جات . . .
و هكذا .
اگرچه این قاعده فوق ؛ هنوز در کتابهای
قواعد فارسی ؛ داخل نشده مگر رفته رفته یعنی
به مرور زمان و کثرت استعمال ؛ احتمال قوی است
که به جمله قاعده ها داخل شوند ] .
قاعده : ١- اسم مفردیکه به واسطهٔ ( ان )
جمع میشود هرگاه در آخر آن ؛ حرف ( ه )
باشد حذف میشود و بعوض آن ؛ (كاف فارسی)
آورده میشود . یعنی های مذکور در جمع ؛ به
كاف فارسی ؛ تبدیل میشود . مثلا :
( مفرد ) ( جمع )
بنده بندگان
ستاره ستارگان
خواجه خواجه گان . . . و هكذا


قاعده : ٢ ـ اسمیکه به واسطه (ان)
جمع میشود هرگاه در آخر آن ( ا ) و یا ( و ) باشد
پیشتر از ادات جمع ، (ی) افزود میشود ، مثلا :
(مفرد) (جمع)
دانا دانایان
نا بینا نا بینایان

اینها مستثنا اند :
(مفرد) (جمع)
ابرو ابروان
بازو بازوان
آهو آهوان

قاعده : ٣ ـ اسمائیکه به واسطه ( ها ) جمع
میشوند هرگاه در آخر آنها هاء رسمیه باشد
در حین جمع ، حذف میشود . مثلا :
(مفرد) (جمع)
شانه شانها
پیاله پیالها
ژاله ژالها .... وهكذا .


مگر هرگاه التباس واقع شود یعنی به واسطۀ
حذف هاء رسمیه ( هـ ) به جمع دیگر اسماء :
مشابهت پیدا کند هاء رسمیه : حذف نمیشود .
مثلا :
(مفرد) (جمع)
باده باده ها
جامه جامه ها
نامه نامه ها . . . و هكذا
از مثالهای فوق : مثلا از کلمۀ (باده) هرگاه
هاء رسمیه را حذف نموده جمع كنيم (بادها)
میشود که جمع (باد) است . چون التباس واقع
شد لهذا در حین جمع باید که هاء رسمیه را
حذف نكرده بحال خود : ابقا كنيم .


تمرین
[ مذکر و مؤنث اسماء آتیه ، تفریق کرده
شود و مفرد ها جمع ، و جمعها مفرد ساخته شود ] :
خانه نامها گوسفند
بام نامه گاوان
روزن جام = قدح ماده گاو
در جامه پدر
دریا خواهران شیر نر
تمرین ٤
[ اسماء آتیه جمع کرده شود ] :
فرشته بره روباه
هزار پارسا = صوفی شتر
كوك گربه نهال
میش دایه اختر
کوزه فاخته دیده


اسئله : اسما چند خاصه دارند ؟ - کیفیت
چیست ؟ - در زبان فارسی ، آیا تذکیر و تأنیت
اسماء غیرذی روح ، معتبر است ؟ - تذکیر و تأنیت
اسماء ذی روح ، چه گونه فهمیده میشود ؟ -
کمیت ، چیست ؟ - در لسان فارسی ، کمیت چند
است ؟ - چه را مفرد میگویند ؟ - چه را جمع
میگویند ؟- ادات جمع در لسان فارسی ، چنددانه
است ؟ جمع در لسان فارسی ، چند قسم است ؟ -
جمع اسماء ذی روح ، چه گونه تشکیل میشود ؟ -
جمع اسماء غیرذی روح ، چه گونه تشکیل میشود ؟-
اسماء معنا ، چه گونه جمع میشوند . جمع اسماء
نباتات و اسماء موجوداتیکه حائز تجددند چه گونه
تشکیل میشود ؟ - جمع اعضای جفت انسان ،
چه گونه تشکیل میشود ؟ - درین باب ، هر سه
قاعده را بیان کنید ! - هاء رسمیه کدام اسماء ،
در حین جمع ، حذف میشود ؟
جموع مجعوله = جمعهای محدث ، مصنوع .


۳۹ - حيثيت : آن تحولات وتبدلات را
گویند که اسماء در ما بین عباره ، به آن گرفتار
میشوند .
٤٠ - اسماء از جهت حيثيت ، به ۳ حاله
میباشند : مجرد ، مفعول ، اضافت .
٤١ - مجرد : آن اسم را گویند که به
آن ، هيچ يك ادات ، علاوه نشده باشد یعنی
اسم در عباره ، بحال اصلی خود میباشد .
اسم مجرد ها ، در عباره با ( فاعل ) و یا
( نائب فاعل ) ويا ( مبتدا ) ويا ( خبر )
میباشند .
٤٢ - اسم مجرد ، به سؤالهای (که ، چه) ،
جواب میباشند . مثلا : که گفت ؟ احمد
گفت . چه شکست ؟ قلم شکست .


٤٣ - مفعول دو قسم است : مفعول
صريح ، مفعول غير صريح .
٤٤ - مفعول صريح : به آخر اسم معين
و محدود ؛ اگر ( را ) علاوه شود مفعول
صريح ؛ تشکیل میشود . مفعول صریح را
( مفعول به ) نیز میگویند . مثلا :
( مجرد ) ( مفعول صریح = مفعول به )
کتاب کتاب را
سنگ سنگ را
نامه نامه را . . . و هكذا
اسم ؛ هرگاه غیر معین باشد برای مفعول
صریح ؛ در آخر آن ؛ ( را ) داده نمیشود یعنی
بحال اصلی خود میباشد .
٤٥ - مفعول صريح ؛ به سؤالهای
( که را = كرا ؛ چه را = چرا ) جواب
میباشد .


مثال در باب اینکه اسم ، معین باشد :
کرا دیدی ؟ پدر را دیدم .
چه را انداختی ؟ سنك را انداختم .
مثال در باب اینکه اسم ، غیر معین باشد :
چه خریدی ؟ کتاب خریدم .

٤٦ – مفعول غیر صریح ، پنج قسم است :
مفعول اليه ، مفعول فيه ، مفعول عنه ،
مفعول له ، مفعول معه .

٤٧ – مفعول اليه : ماقبل اسم مجرد ؛ هرگاه
يك ( ب ) مفتوح ، آورده شود آن اسم ،
مفعول اليه میگردد ، مثلا :
( مجرد ) ( مفعول اليه )
خانه بخانه
دبستان بدبستان
دست بدست
درخت بدرخت . . . . وهكذا .


٤٨ - بعضاً بـ آخر اسم مجرد ؛ (را)
آ ورده مفعول الیه ؛ تشکیل کرده میشود . درین
حال ؛ به واسطة معنا یعنی به قرینه از مفعول
صریح ؛ تفریق کرده میشود . مثلا :
خانه را رفتم = بخانه رفتم ، پدر را گفتم =
به پدر گفتم .

٤٩ - مفعول فیه : ماقبل اسم مجرد ؛ هرگاه
( در ) آورده شود آن اسم ؛ مفعول فیه میگردد .
مثلا :

( مجرد ) ( مفعول فیه )
خانه در خانه
دبستان در دبستان
باغ در باغ
مسجد در مسجد . . . . والخ

بعوض ( در ) بعضاً ( بر ) و یا ( ب )
آورده میشود . مثلا :
بدستان = در دبستان
بمسجد = در مسجد . . . . والخ


٥٠ – مفعول عنه = مفعول منه : ما قبل
اسم مجرد ، هرگاه ( از ) آورده شود مفعول عنه ،
تشکیل میشود . مثلا :
( مجرد ) مفعول عنه = مفعول منه )
کوه ازکوه
راه از راه
همسایه از همسایه . . . . والخ
٥١ – مفعول له : به اول اسم مجرد ، هر گاه
( برای ) آورده شود مفعول له ، تشکیل میشود
مثلا :
( مجرد ) ( مفعول له )
خانه برای خانه
راه برای راه
نان برای نان
٥٢ – مفعول معه : به اول اسم مجرد ،
هرگاه ( با ) آورده شود مفعول معه ، تشکیل
میشود . مثلا :


( مجرد )
برادر
خواهر
خامه
شتر
( مفعول معه )
با برادر
با خواهر
با خامه
با شتر . . . . والـخ
بعوض ( با ) بعضاً ( ب ) آورده میشود .
مثلا :
باخامه = بخامه . . . . وهكذا .

تمرین -- 5
از اسماء ذیل ، مفعول صریح و مفعول غير
صریح ، تشکیل کنيد !
گوسفند
تیغ
جهان
آهن
زر
بانك
سمن
انگشت
دیده
آشیانه
شب
بار
باغچه
لب
سال


سؤالها . ـ چه را حیثبت میگویند ؟
اسمها از جهت حیثبت به چند حال میباشند ؟
مجرد چیست ؟ ـ اسم مجرد ؛ بکدام سؤالها جواب
میبا شد ؟ ـ مفعول ؛ چند قسم است ؟
مفعول صریح ؛ چه گونه تشکیل کرده میشود ؟
مفعول صریح آیا نام دیگرش چیست ؟ ـ اسم ؛
هر گاه غیر معین باشد چه کو نه مفعول صریح کرده
میشود ؟ ـ مفعول صریح ؛ بکدام سؤالها جواب
میشود ؟ ـ مفعول غیر صریح ؛ چند قسم است ؟
مفعول الیه ؛ چه گونه تشکیل کرده میشود ؟
مفعول الیه ؛ دیگر چه گونه تشکیل کرده میشود ؟
مفعول الیه بعضاً چه گونه تشکیل کرده میشود و
تفریق آن از مفعول صریح ؛ چه گونه میشود ؟
در مفعول فیه ؛ بعوض ( در ) بعضاً چه آورده
میشود ؟ ـ مفعول له ؟ ـ مفعول معه ، چه گونه
تشکیل کرده میشود ؟


٣٠

تعلیم

[ مفعولاتیکه درین تعلیم اند تفریق کرده شوند . ]
من بخانه رفتم . پدر بمسجد رفت . این کتاب را بپدر دادم . در خانه ، پسر نیست . از مکتب آمد . کتاب را با کاغذ دادم . نامه را میخوانم . ما را داد . برای شما خریدم . پدر با ایشان رفت . اسپ بمیدان آمد . در آشیان ، مرغ هست . این کتاب را بتو دادم . این قلم را برای تو خریدم .

اضافت

٥٣ - اضافت : معناییکه مقصود است برای افاده نمودن آن ، دو اسم را پهلو بپهلو


٣٢-

نآورده آنهارا به واسطهٔ يك (کسره) بهمديكر
ربط نمودن است .
٥٤ - نخستین آن داسم را (مضاف)
دوم را (مضاف الیه) ، وکسره را (کسرهٔ اضافی)
مینامند .
٥٥ - کسرهٔ اضافی ، دائما در حرف آخرین
اسم یعنی در حرف آخرین مضاف میباشد .
مثلا :
برك درخت .
(برك) مضاف ، و (درخت) مضاف الیه
است . وکسرهٔ که در كاف کلمهٔ « برك» است
(کسرهٔ اضافی) مینامند .
٥٦ - همین ترکیبیکه از مضاف ومضاف الیه
مرکب میباشد (ترکیب اضافی) نامیده میشود .

اقسام اضافت

٥٧ - اضافت ، به اعتبار معنا ، ٣ قسم :


٣٢
است : اضافت لامیه ، اضافت بیانیه ، اضافت
تشبیهیه .
٥٨ ـ اضافت لامیه : اضافتیست که
نسبت ، اختصاص ، تملك و بيان و افاده
میکند . مثلا :
کتاب احمد
خانه درویش
جام جم . . . . وهكذا .
٥٩ ـ اضافت بیانیه : اضافتیست که
مضاف الیه آن ، جنس و نوع مضاف را بیان
میکند . مثلا :
انگشتر زر
بنای سنگ
درخت كل . . . . وهكذا
٦٠ ـ اضافت تشبیهیه : مشبه به را به
مشبه ، و یا مشبه را به مشبه به ، اضافه نمودن


۳۳
است . مثلا :
مرغ دل ( یعنی دل که به مرغ ؛ مشابهت
دارد ! )
لب لعل ( یعنی لب که مانند لعل است ) .
قاعده : ۱ - هرگاه در آخر مضاف ؛
هاء رسميه باشد يك همزه ؛ علاوه کرده میشود .
مثلا :
خانه احمد ، نغمه بلبل ، درسخانه
حربيه سنه ۱ . . . وهكذا
قاعده : ۲ - اسمائیکه به ( ا ) ويا ( و )
منتهی بوده در آخر آنها ذاتاً (ی) میباشد و برای
اختصار ؛ محذوف باشد در حال مضاف بودن آنها
( ی ) ی مذکور ؛ اعاده میشود . مثلا :
دیبای روم ، بوی گل . . . . وهكذا .
وهرگاه ذاتاً ( ی ) نباشد نیز در حال مضاف ؛
يك ( ی ) افزود میشود . مثلا :
هوای بهار ، آهوی ختن . . . وهكذا


٣٤
ترکیب اضافی مقطوع
٦١ - بعضاً کسره که در آخر مضاف است
حذف کرده میشود . این را ( ترکیب اضافی
مقطوع ) میگویند . مثلا :
سررشته = وسیله ، جامه خواب ،
خواجه سرا

ترکیب اضافی مقلوب -
٦٢ - مضاف الیه ، بعضاً قبل از مضاف
آورده میشود و کسره داده نمیشود . این را
( ترکیب اضافی مقلوب ) مینامند . مثلا :
سمن برگ : اصلش ( برگ سمن )
لاله رنگ : اصلش ( رنگ لاله ) ... وهكذا


٣٥

- خلاصه احوال اسم -
مجرد برادر
مفعول صریح برادر را
مفعول اليه به برادر = برادر را
مفعول فيه در برادر = بر برادر = به برادر
مفعول عنه از برادر
مفعول له برای برادر = از بهر برادر
مفعول معه با برادر = ببرادر
اضافت کتاب برادر

تمرین - ٦
[ اقسام ترکیب اضافی های آتی بیان کرده شود ! ]
بنده خدا
درخت باغ
درخت آلو
انگشتر سیم
زین اسپ
آب دریا
سیماب
مادر زن
شاخ گاو
لانه هزار
پای افزار
نی بوریا


٣٦
تمرین - ٧
[ از اسماء ذیل ، ترکیب اضافی ها تشکیل
کرده شود ! ]
( نامه - پدر ) ، ( سر - مردم ) ،
(مرغان - باغ ) ، ( خانه - شما ) ، ( جامه -
درویش ) ، ( دیوار - خانه ) ، ( صفا - باغ ) ،
( خواهر - من )

تعلیم

این پسر ، کجا میرود ؟ جامه های او خوب
است . شاخ درخت ، دراز است . سایه درخت
همه جا رسیده است . کدام کتاب را میخوانی ؟
کتاب کلستان میخوانم . در خانه ، بزرگتر است .
از مکتب آمدم . بخانه ما رفتم . خانه برادر شما


۳۷

کجاست ؟ درشور بازار است . این نامه را که
فرستاده است ؟ همسایه ما فرستاده است . این
پسر با من از بازار آمد . این درخت امرود :
کوتاه است . آن درخت سیب : دراز است .
درین درخت لانه مرغ هست . آب چشمه :
شیرینست . این کتاب : سود مند است . آن
کاغذ : سفید است .

اسئله . -- اضافت چیست ؟ ـ مضاف ،
مضاف اليه : کسرهٔ اضافی را بیان کنید ! کسرهٔ
اضافی در کجا میباشد ؟ ـ ترکیب اضافی چیست ؟
اضافت : چند قسم است ؟ اضافت لامیه : چه
گونه اضافت است ؟ ـ اضافت بیانیه : چه گونه
اضافت است ؟ ـ اضافت تشبیهه : چه گونه اضافت
است ؟ ـ قاعده اول ودوم را بیان کنید ! ترکیب
اضافی مقطوع : چه را میگویند ؟ ترکیب اضافی
مقلوب را بیان کنید !


۳۸

اسم زمان

٦٣ - اسم زمان : اسمیت که وقت يك
کار را بیان میکند .

٦٤ - اسم زمان : ٢ نوع است : بسيط ،
مرکب .

٦٥ - بسيطها :

بامداد | روز | هفته
چاشت | شب | ماه
نیمروز | دیروز | سال
پیشین | پریروز
دیگر = عصر | پس پریروز

٦٦ - اسم زمان مرکب : به واسطه الحاق
نمودن يك ادات : تشكيل میشود . بعضاً ادات
( ان ) : الحاق میشود . مثلا :


۳۹

بهاران = اول بهار = ربيع ، بامدادان
برگریزان = تیرماه = خریف .
بعضاً ادات (گاه) علاوه میشود . مثلا
شامگاه ، بامگاه . صبحگاه
بعضاً ( گاهان ) ، الحاق میشود . مثلا
ناگاهان = ناگهان = فجأة ، چاشتگاهان
بعضاً ( ستان ، الحاق میشود . مثلا :
بهارستان ، تابستان . بعضی (کار) الحاق میسود و کر
مثلا : روزگار

عبدالصفا

اسم مکان

۶۷ - اسم مکان : اسمیست که جای را
بیان میکند .
۶۸ - اسم مکان : ۲ نوع است : بسیط،
مرکب .


٤٠
٦٩ - بسيطها :
سرای ، خانه ، لانه ، جای .
٧٠ - اسم مکان مرکب : به واسطه الحاق
نمودن يك ادات ، تشکیل میشود .
به واسطه ( گاه ) ؛ مثلا : خوابگاه = خانه خواب
آرامگاه . . . و
« ( کده ) ؛ « : بتکده
میکده . . . و
« (ستان ) ؛ « : گلستان
درختستان
سنگستان . . . و
« ( زار ) ؛ « : لاله زار
چمنزار . . . و
« (سار ) ؛ « : چشمه سار
نمکسار . . . و
« ( سیر) ؛ « : گرمسیر = یایلا
سردسیر = قیشلاق . . . و


٤١

به واسطۀ (بار) ، مثلا : رودبار
هندوبار
» (دان) ، « : جامه دان = صندوق
گلدان
آتشدان = منغال دیگدان
» (پایه) ، « : کوهپایه = طاقلق فیپایه
چراغپایه = شمعدان
» (پایکان) ، « : گلپا یکان
آذر پایکان = جلبکه
آتشگاه آن بسیار است
» (لاخ) ، « : سنگلاخ
دیولاخ
» (لان) ، « : نمکلان
تریاقلان
» (مان) ، « : دودمان
خانمان
» (شن) ، « : گلشن
» (خن) ، « : دودخن


٤٢
اسم آلت
۷۱ - اسم آلت : نام آلائیکه در يك كار
مستعمل اند میباشد .
۷۲ - اسم آلت : یا بر امر حاضر
يك هاء علاوه نموده تشکیل میشود (که در بحث
فرع فعل خواهد آمد ) . ویا به کلمه ها (ه) علاوه
کرده تشکیل میشود . مثلا :
آیینه ، دستینه = كره . . . وهكذا .
ونیز خیلی تعبیرات مرکبه هم ، اسم آلت
میشود . مثلا : آتشگیر ، آتشزنه ، چاقماق ،
پای افزار . . . وهكذا .
اسم تصغیر
۷۳ - اسم تصغیر : اسمیست که خردی
يك شخص ويا يك حيوان را بیان وافهام میکند.


٤٣

٧٤ - برای تشکیل اسم تصغیر : اداتہائیکه
بکلمہ ھا الحاق میشوند اینهاست :
چہ - ک - و . مثلاً :
باغ - باغچہ ،
مرغ - مرغک ،
نیک - نیکو .

اسم منقول

٧٥ - اسم منقول : برای اینکہ معنای
حقیقی يك كمله : به معنای مجازی : نقل کرده شود
بہ آخر اسم : (ھای نقلیہ) علاوہ نمودہ اسم
منقول : تشکیل می یابد .
٧٦ - اسم منقولها : در تخصيص :
در مشاھت ، در مدت ، در رنگ و در جهت
بوده بقرار آتی : ٧ قسم میباشند :


٤٤

در تخصیص :
زمان ـ زمانه ، جان = روح ـ جانانه =
جانها می ارزد .
در مشابهت :
چشم ـ چشمه ، دست ـ دسته . . . وهكذا .
در مدت :
هفت ـ هفته ، سال ـ سالیانه . . . وهكذا .
در رنگ :
سفید ـ سفیده ، زرد ـ زرده . . . وهكذا .
در عدد :
نیم ـ نیمه ـ ، ده ـ دهه . . . وهكذا .


در جهت :
کنار - کناره ، دامن - دامنه . . . وهكذا ،
در نسبت :
شاه - شاهانه ، مرد - مردانه . . . وهكذا.
سؤالها : اسم زمان : چه طور اسمست ؟ - اسم
زمان ، چند نوع است ؟ - اسمهاییکه مخصوص
به اسم زمان اند کدامند ؟ - اسم زمان مرکب ،
چه گونه تشکیل می یابد ؟ - اسم مکان : چه گونه
اسم است ؟ اسم مکان ، چند نوع است ؟
اسمهاییکه مخصوص به اسم مکان اند کدامند ؟
اسم مکان مرکب : چه گونه تشکیل می یابد ؟
اسم آلت : چه گونه اسم است ؟ - اسم آلت ها
چه گونه تشکیل می یابند ؟ - اسم تصغیر : چه
گونه اسم است ؟ - اسم تصغیر : چه گونه تشکیل
می یابد ؟ - اسم منقول : چه گونه اسمست ؟
اسم منقول : چند قسم است ؟


اسماء مرکبه
ترکیب اسمی
۷۷ - ترکیب اسمی ؛ ۸ نوع است :
ترکیب اضافی ، ترکیب مزجی ، ترکیب ترادفی ،
ترکیب تباینی ، ترکیب تکرری ، ترکیب تناسبی ،
ترکیب اهمالی و ترکیب آهنگی .

۱ - ترکیب اضافی
در مبحث نومره ـ ٥٣ ذکر و بیان شده ست [!]

۲ - ترکیب مزجی
۷۸ - ترکیب مزجی : ترکیبیست که مابین
دو جزؤ آن ؛ نسبت نمیباشد . این هم ؛ یا علم


٤٧

میشود . مثلا : فرامرز [۱] ، افراسیاب [۲] ،
یزکرد [۳] .
ویا اسم جنس میشود . مثلا : سرمایه =
رأس المال ، هند بید = هندبا
۷۹ - از ترکیب عطفی ها واو عاطفه را حذف
نموده دو ویا سه کلمه به صورت اسم آورده
میشود . مثلا :
شتر گربه = بی مناسبت . ( اصلش : شتر
و گربه ) که واو عطف ؛ حذف شده معنایش
بدل گردید .
شترگاو پلنك = زرافه . ( اصلش : شتر
وگاو وپلنك ) است . واو عطفها حذف گردیده
برای یك حیوان ؛ اسم شد .

[۱] فرامرز = نام پسر رستم زال .
[۲] افراسیاب = نام یکی از حکمداران توران قدیم.
[۳] یزکرد = نام پدر بهرام گور .


٤٨

٨٠ - بعضاً واو عطف ، به الف .
قلب میشود . مثلا :
تكاپوی ( اصلش تك و پوی ) ، كمابيش
( اصلش كم وبيش ) . . . . و هكذا .
٨١ - از تركيب اضافی ، كسرهٔ اضافی را
حذف نموده ترکیب مزجی ، تشکیل میشود . مثلا :
شمشير ، ( اصلش : شم شير = دم شير ) ،
ناخدا ، ( اصلش : ناو خدا ) .

٣ - تركيب ترادفی

٨٢ - تركيب ترادفی : لفظاً ويا معناً
از دو کلمهٔ مرادف ، مركب ميباشد . لفظاً مرادف :
میباشد . لفظاً مرادف ، مثلا :
جست وجوی ، گفت وگوی . . . وهگذا
بعضاً واو این تركیبها حذف شده متصل :
نوشته میشوند . مثلا :


٤٩
جستجو ، گفتگو .
معنا مرادف : مثلا :
برك و ساز = خانه ،
سوز و گداز .

٤ ـ ترکیب تباینی

٨٣ ـ ترکیب تباینی : ترکیبیست از کلمه
هائیکه معنای آنها ضد و مباین است ترکیب
می یابد . این ترکیب را ( ترکیب تضادی ) نیز
مینامند . مثلا :
هست و نیست ، داد و ستد ، زیر
و زبر ، گرم و سرد ، ناز و نیاز .

٥ ـ ترکیب تکرری

٧٤ ـ ترکیب تکرری : ترکیبیست از
تکرر یك کلمه ؛ حاصل میشود و تأکید ، بیان


٥٠

میکنند . مثلا :
پاره پاره ، اندك اندك ، لخت لخت =
قطعه قطعه ، رفته رفته ، آهسته آهسته ،
قطره قطره ، زاره زاره ، دانه دانه . و هكذا

٦ - ترکیب تناسبی

٨٥ - ترکیب تناسبی : ترکیبیست از دو
كلمه که بهم مناصب اند مرکب میباشد . مثلا :
شاخ وبرك ، پیچ وتاب ، کج و پیج ،
تير وكمان . . . . والـخ

٧ -- ترکیب اهمالی

٨٦ - ترکیب اهمالی : ترکیبیست که ازيك
الفظ موضوع ومهمل آن ، ترکیب میکنند . این


٥١

ترکیب را (ترکیب اتباعی) نیز مینامند . مثلا :
هرج و مرج ، تار و مار ، خرده
مرده ، فلان و بهمان . . . وهكذا

۸ -- ترکیب آهنگی

۸۷ - ترکیب آهنگی : عبارت از تقلید
صوت است . مثلا :
دمدمه ، زمزمه ، زه زه ، پپه .
. . . . و هكذا .

تمرین -- ۸

[انواع تراكیب آتیه ، تفریق کرده
شود ! ]


٥٢

تلخ و ترش گفت و شنید
شست و شو نشست و برخاست
خان و مان = خانمان تاب و توان
کم و کاست یال و بال
خفت و خیز تکاپو

٢ ـ صفت

٨٨ ـ صفت : کلمه ئیست که حال و شان
يك شخص ويا يك شی را بیان میکند . مثلا :
سياه سخت
سفید نرم
دراز خوب
کوتاه زشت . . . . والخ .

٨٩ ـ اسمیکه صفت : آن را توصیف میکند
( موصوف ) نامیده میشود . در لسان فارسی :


اول ، موصوف و بعده صفت می آید . حرف
آخرین موصوف ، مکسور خوانده میشود .
این کسره را ( کسرۀ توصیفی ) مینامند . مثلا :
( موصوف ) ( صفت )
کاغد سفید
درخت بلند
راه نزديك
۹۰ - ترکیبیکه از صفت و موصوف ،
تشکیل میشود ( ترکیب توصیفی ) نامیده میشود .
۹۱ - صفت ، ۲ قسم است : بسیط ،
مرکب .
۹۲ - صفت بسیطه : صفاتیست که بدون
قاعده یعنی سماعی میباشند . صفات بسيطه بقرار
آتیست :


بزرگ
كوچك
پست
نيك
بد
دروغ
راست
درشت
بلند
تازه
تند
لاغر
نو
کهنه
فربه
تلخ
شيرين
زرد
دور
نزديك
سست
سرخ
خشك
تر
دراز . والخ

صفت بسیطه را (صفت سماعیه) نیز مینامند .

۹۳ - صفت مرکبه : صفاتیست که یا بواسطه
علاوه نمودن يك ادات : و يا بواسطۀ ترکیب نمودن
دو اسم : ساخته میشوند .
صفت مرکبه را (صفت قیاسیه) نیز مینامند .
٩٤ - صفتها از جهت معنا ، پنج نوع است :
صفت عادی ، صفت تفضیلیه ، صفت عالیه
صفت افراطیه ، صفت متساویه .

٩٥ - صفت عادیه : عبارت از صفات بسیطه
است .


٥٥

٩٦ - صفت تفضیلیه : به آخر صفت عادیه
اگر ( تر ) علاوه شود صفت تفضیلیه ، تشکیل
میشود . مثلا :

( صفت عادیه ) ( صفت تفضیلیه )
خوب خوبتر
سفید سفید تر
دراز دراز تر . وهكذا

٩٧ - صفت عالیه : به آخر صفت تفضیلیه
هر گاه ( ین ) علاوه شود و به مفضل علیه ،
اضافت کرده شود صفت عالیه ، تشکیل می یابد .

( صفت تفضیلیه ) صفت عالیه
خوبتر خوبترین
بزرگتر بزرگترین

مثال ١ : این شهر ، بزرگترین شهر
هاست .


٥٦

مثال ٢ : انگور ؛ بهترین میوهاست .

٩٨ ـ صفت افراطیه : ماقبل صفت عادیه ویا
تفضيليه اگر الفاظ مبالغه و اغراق که عبارت از الفاظ
( بسیار ، خیلی ، سخت ، پر ، نيك ، بد )
اند آورده شود صفت افراطیه ؛ تشکیل میشود .

صفت عادیه { بزرگ بسیار بزرگ
زشت خیلی زشت

صفت تفضیلیه { بزرگتر بسیار بزرگتر
زشتتر بسیار زشتتر

٩٩ ـ صفت متساويه : صفتیست که بهم
مساوی بودن دو موصوف را میداند . به اخر
موصوف اول ( چندان ) ؛ و به ماقبل موصوف
ثانی ؛ ( که ) علاوه نموده تشکیل میشود .

مثلا :
این کتاب ؛ چندان بزرگ است که آن .


٥٧

تمرین – ٩
[ نوع صفات آتیه را تفریق کنید ! ]
کتابهای ارزان ،
قلمهای خیلی کلان ،
سخت فراخ = خیلی واسع ،
این میوه ازان شیرینترست ،
این کاغذ ؛ چندان سفیدست که آن ،
آن خانه ؛ بسیار بزرگست ،
این راه ؛ خیلی درازترست .

تمرین – ١٠
[ از صفات عادیه ذیل ؛ صفت تفضیلیه ،
عالیه ، افراطیه و متساویه تشکیل کنید ! ]


٥٨

سبز باريك راست
ارزان آسان تهی
گران دشوار پر
تنك فربه
فراخ كج لاغر

اسئله : -- چه را صفت میگویند ؟
موصوف ؛ چیست ؟ ترکیب توصیفی ؛ چه گونه
ترکیبیست ؟ - صفت ؛ چند قسم است ؟ صفت
بسیطه ؛ از چه گونه صفات است ؟ - به صفت بسیطه ؛
دیگر چه مینامند ؟ - صفت مرکبه ؛ چه گونه صفت
است ؟ - صفت مرکبه را دیگر چه مینامند ؟
صفتها از جهت معنا ؛ چند نوع اند ؟ صفت عادیه چیست ؟
صفت تفضیلیه ؛ چه گونه تشکیل می یابد ؟ صفت
عالیه ؛ چه گونه تشکیل میشود ؟ صفت افراطیه ؛
چه طور ، تشکیل میشود ؟ صفت متساویه ؛ چه
گونه تشکیل می یابد ؟


٥٩

صفات مرکبه

١٠٠ - صفت مرکبه ، ٣ نوع است :
ترکیب اداتی ، ترکیب توصیفی ، وصف ترکیبی.

١ - ترکیب اداتی

١٠١ - ترکیب اداتی : عبارت از صفاتیست
که به ماقبل ویا به مابعد اسم ویا صفت ، ادات ،
علاوه نموده تشکیل می یابند .

١٠٢ - ترکیب اداتی ، به ٣ نوع تشکیل
میشود :
١) : ادوات نسبیه ، علاوه نموده تشکیل
میشود ،
٢) : ادوات تشبیهیه ، علاوه نموده تشکیل
میشود ،


٦٥

٣) : ادوات فاعليت و مالکيت و علاوه نموده
تشکیل میشود .

۱ - به واسطه ادوات نسبیه .
۱۰۳ - ادوات نسبیه ، بقرار آتیست :
ی - انه - ین - مند - ناک - ور - یار .

اسم ادوات نسبیه صفت
شیراز ی : شیرازی
پدر انه : پدرانه
زر ین : زرین
هنر مند : هنرمند
غم ناک : غمناک
پیشه ور : پیشه ور
هوش یار : هوشیار

ادات ( ور ) در بعضی اسمہا مضموم میباشد :

اسم صفت
رنج رنجور
گنج گنجور
دست دستور


٦١

٢ - بواسطۀ ادوات تشبیهه

١٠٤ - ادوات تشبیهه ، قرار آتیست :
وار - وش - آسا - چون - سان -
مانند .

اسم   ادوات تشبیهه   صفت
پری   وار :   پریوار
ماه ـ مه   وش :   ماهوش ـ مهوش
بهشت   آسا :   بهشت آسا
حور   چون :   چون حور
مردم   سان :   مردمسـان
فرشته   مانند :   فرشته مانند

اخطار : ـ بدون ادات (مانند) و (چون) ،
باقی کافۀ ادوات تشبیهه به آخر اسم ، لاحق میشوند.
ادات ( مانند ) ، هم به اول و هم به آخر کلمه ،


٦٢

لاحق میشود . وقتیکه در اول کلمه باشد صفت
مرکبه نمیباشد بلکه مضاف ، شمرده میشود .

٣ - به واسطهٔ ادوات فاعلیت وعا فظت

١٠٥ - ادوات فاعلیت ، اینهاست :
گر - گار - کار - سار - ی .

اسم
زر
آموز
ستم
شرم
شاد

ادوات فاعلیت
گر :
گار :
کار :
سار :
ی :

صفت
زرگر
آموزگار = معلم
ستمکار = ظالم
شرمسار = محجوب
شادی = فرح

تنبیه : - ادات ( کار ) بعضاً به اسم .
بعضاً به صفت ، لا حق میشود .
راست - راستکار


٦٣

١٠٦ - ادوات محافظت ، اینهاست :
بان - وان - یار - سالار - دار .

اسم ادوات محافظت صفت
باغ بان : باغبان
نخجیر وان : نخجیروان
شهر یار : شهریار
سپه - سپاه سالار : سپهسالار
پرده دار : پرده دار

تمرین - ١١

[انواع ترکیب اداتی ها ارائه کرده شود]

فرزانه = عقلمند | رهدار | برادرانه
آفریدکار | مهربان | سیمین
مهر آسا | اندوهناك | دردمند
آموزگار | دانشمند | دیوانه


٦٤

از صفات مرکبه
۲ - ترکیب توصیفی

۱۰۷ – ترکیب توصیفی : ترکیبیست که از
صفت و موصوف ، تشکیل میشود .
۱۰۸ – در لسان فارسی ، موصوف اگر
جمع باشد هم ، صفت ، مفرد میباشد . مثلا :
مردان دلاور ، پیران کار آزموده . و هکذا .
۱۰۹ - هرگاه موصوف ، محذوف بوده
صفت به مقام آن ، قائم باشد درینصورت :
موصوف محذوف هرگاه مفرد باشد صفت نیز :
مفرد و هرگاه جمع باشد صفت ، جمع میباشد .
مثلا :
هنرمندان ، بختیاران روزگارند .
درین مثال ، ( هنرمندان ) به تقدیر
( مردمان هنرمند ) میباشد .
--*--


از صفات مرکبه :

۳ - وصف ترکیبی

۱۱۰ - وصف ترکیبی : ترکیبیست که
از دو و یا زیاده کلمه که معنای صفت نداشته باشند
ترکیب یافته بیک موصوف ؛ صفت میشود .

۱۱۱ - وصف ترکیبی ؛ به ۷ صورت ،
تشکیل میشود :

۱ ) : به واسطه قلب نمودن اضافت لامیه و یا
اضافت بیانیه ؛ تشکیل میشود . مثلا :
پری پیکر = پری اندام = لطیف
آهو چشم = جاذبه دار

( پری پیکر ) در اصل ( پیکر پری ) ، و
( آهو چشم ) در اصل ؛ ( چشم آهو ) بود .

۲ ) : به واسطه اضافت تشبیهیة مقطوع ؛


٦٦

تشکیل میشود . مثلا :
مه سیما = نورانی
سرو قد = موزون

(مه سیما) در ابتدا ، به واسطه کسره اضافیه
(مه سیما) بود بعده کسره ؛ حذف گردیده
معنای صفت را داده است . (سرو قد) نیز ،
همچنان است .
٣) : به واسطه تقدیم نمودن صفت بر موصوف ،
تشکیل میشود . مثلا :

اسئله : -- صفت مرکبه ؛ چند نوع
است ؟ - ترکیب اداتی ؛ چه گونه تشکیل میشود ؟
ترکیب اداتی ، نظر به اداتهائیکه علاوه میشوند
چند نوع میباشد ؟ - ادوات نسبیه ؛ کدامند ؟
ادوات تشبیهیه کدامند ؟


٦٧

گران سر = وقور
سیاهرو = مجرم
(سیاهرو) در اصل ، (روی سیاه) بود
صفت (سیاه) را تقدیم نموده معنای دیگر داده
است . (گران سر) نیز ، همچنان است .
٤ ) : به واسطۀ حذف کسرۀ توصیفی ، تشکیل
میشود . مثلا :
سرگران = متکبر
دلتنك = مکدر
(سرگران) در ابتدا به واسطۀ کسرۀ
توصیفی ، (سرگران) بود . بعده کسرۀ توصیفی ،
حذف گردیده معنای آن ، بدل شده ست .
(دلتنك) نیز ، همچنان است .
ه ) : به واسطۀ مفعول ومعمول آن ، تشکیل
میشود . (یعنی از يك اسم مقدم ، و اسم مفعول
مؤخر ) . مثلا :
فلکزده = افتاده
جهاندیده = تجربه کار ... و هكذا


بعضا از اسم مفعول (هاء) حذف
میشود . مثلا :
غم آلود ، سالخورد . . . وهكذا
٦ ) : به واسطه مبتدا و خبر که از لواحق
یعنی از رابطه وضمير ، عاری باشند ترکیب می یابد .
مثلا :
خانه بر دوش ،
دست در بغل = نا اميد . . . وهكذا .
٧) : به واسطه تقديم مفعول بر فاعلش که
از ادات ، مجرد باشد ترکیب می یابد . ( یعنی
به واسطه يك اسم مقدم وبك امر حاضر مؤخر :
ترکیب میشود ) . مثلا :
ادب آموز = معلم
سخنساز = شاعر . . . وهكذا
تمرين - ۱۲
[ تراکیب آتیه را نشان بدهید که هرگاه


٦٩

ترکیب توصیفی و یا وصف ترکیبی باشد آیا بکدام
صورت : تشکیل شده ست . ]

چشم سیاه | شیرین زبان
سرو بلند | سیاه چشم
دلبسته | سینه صاف = پاکدل
روسیاد | بازوی سخت
زبان شیرین | راستگو
نادان | مهر رخسار
چیره دست = مهارت مند
خود پسند

سؤالها : - ترکیب توصیفی : چه گونه
ترکیبیست ؟ - درفارسی : موصوف هر گاه جمع
باشد آیا صفت نیز ؛ جمع میشود ؟ - آیا صفت
بکدام اوقات : جمع میشود . وصف ترکیبی : چه
گونه ترکیبیست ؟ - وصف ترکیبی به چند صورت :
تشکیل میشود ؟ - صورت های تشکل وصف
ترکیبی را بیان کنید !


صفات وصفيه - صفات تعيينيه

۱۱۲ - صفتها ۲ قسم میباشند :
(وصفی) ، (تعيينی) .

۱۱۳ - صفات وصفيه : صفاتیست که
حال وكيفيت يك اسم را میدانانند . (صفاتيكه
تا الحال ؛ بیان شده ست از جمله صفات وصفيه اند) .

١١٤ - صفات تعيينيه : صفاتیست که
يك اسم را تعیین میکنند .

صفات تعیینيه ، ٤ نوع است : صفات
عدديه ، صفات اشاريه (و یا اسماء اشارات) ،
صفات مبهمه ، صفات استفهامیه .


۷۱
۱ ـ صفات عدديه

۱۱٥ - صفات عدديه : اسماء اعداد است . ازين سبب است که صفات عدديه را ( اسماء اعداد ) نيز مينامند .
صفات عدديه ، پنج قسم است : اصليه ، ترتيبيه ، كسريه ، توزيعيه ، مجموعی .

اصليه

١١٦ - صفات عددية اصليه ، عدد هائيكه مقدار اشخاص و اشيا را تعيين ميكنند .
اسمائيكه به واسطۀ اعداد ، تعيين ميشوند ( معدود ) ناميده ميشوند .
١١٧ - اعداد اصليه ، اينهاست :


۷۲

احاد
عشرات
مأت

۱
۱۰
۱۰۰

۲
۲۰
۲۰۰

۳
۳۰
۳۰۰

٤
٤۰
٤۰۰

۵
۵۰
۵۰۰

٦
٦۰
٦۰۰

۷
۷۰
۷۰۰

۸
۸۰
۸۰۰

۹
۹۰
۹۰۰ . والخ

۱۱۸ - از ( یازده ) الی ( نوزده ) ،
عدد اصغر ، اول وعدد اعظم ، پسـان می‌آید .
مثلا :

۱۱ یازده
١٦ شانزده

١۲ دوازده
۱۷ هفده

١۳ سیزده
۱۸ هزده = هجده

١٤ چهارده
۱۹ نوزده

۱۵ پانزده


۷۴

۱۱۹ – بعد از (بیست) ۱ عدد اعظم که (ی) را بحرف عطف هم مینویسند نا اول و عدد اصغر ا بعده می آید . مثلا :
۲۱ بیست ویك | ۱۰۱ صدويك
۲۵ بیست و پنج | ۱۵۳ صد و پنجاه و سه
۳۷ سی و هفت | ۴۱۲۰ چهار هزار و صد و بیست
۹۶ نود و شش | . . . . و هكذا

تاریخ تحریر این کتاب
هزار و سه صد و يك است .

۱۲۰ – عددها دائما پیشتر از معدود می آیند . مثلا :
یك كتاب
سه پسر
پنج قلم . . . . و هكذا .


٧٤

١٢١ - معدود هائیکه در آخر آنها (یای تنکیر) علاوه میشود بیشتر از عددها میآیند . مثلا : سالی دو سه = دو سه سال ،
درختی سه چهار = سه چهار درخت . و هكذا
١٢٢ - معدودها جمع نمیشوند . مثلا : دو سال .؛ گفته میشود مکر (دو سالها) گفته نمیشود .

اعداد ترتیبیه

١٢٣ - اعداد ترتیبیه ؛ عدد هائیست که ترتیب ؛ بیان میکنند .
مابعد اعداد اصلیه ؛ يك ميم ؛ علاوه نموده اعداد ترتیبیه ؛ تشکیل میشود . ماقبل میم مذکور ؛ باید که مضموم خوانده شود . مثلا :


٧٠
اعداد اصلیه اعداد ترتیبیه
يك يكم
دو دوم
سه سوم
ده دهم
یازده یازده هم
بيست ويك بيست ويكم
سی سيوم
١٢٤ ـ به آخر اعداد ترتيبيه ؛ بعضاً
( ين ) علاوه میشود . مثلا :
سومين ، چهارمين ، پنجمین ،
پنجا همين . . . و هكذا .
عدد اول = نخست ویا نخستین و
عدد آخر را = أنجامين ، فرجامین ،
وا پسین میگویند .
مهمم


٧٦

اعداد کسریه

١٢٥ - اعداديه كسریه : اعدادیست که
يك جزو معين يك عدد را بیان میکنند .

مثلا :

اعداد اصلیه
يك
سه
چهار
پنج
شش
هفت
هشت
نه
ده

اعداد کسریه
نیم = نصف
سه يك = ثلث
چهار يك = ربع
پنج يك = خمس
شش يك = سدس
هفت يك = سبع
هشت يك = ثمن
نه يك = تسع
ده يك = عشر


۷۷

چهار از دوازده = ۴/۱۲
پنج از بیست و چهار = ۵/۲۴
صد يك = ۱/۱۰۰
هزار يك = ۱/۱۰۰۰ . . . وهكذا

اعداد توزیعیه

۱۲۶ - اعداد توزیعیه : عددهائیست که
مساواة توزیع وتقسيم نمودن يك مقدار معين را
بريك جمعيت معينه : افاده و بیان میکنند .
مثلا :
نیمه نیمه | سه سه
يك يك = يكان يكان | چهار چهار
دو دو | پنج پنج


۷۸

عدد مجموعی

۱۲۷ – عدد مجموعی : عددیست که هیئت
مجموعهٔ يك عدد را بیان میکند .
به آخر اعداد اصلیه : هر گاه (کانه) و یا
(ه) آورده شود عدد مجموعی تشکیل میشود .
مثلا :

اعداد اصلیه
يك
دو
سه
پنج
سی

عدد مجموعی
یگانه = عبارت از يك دانه
دوگانه = عبارت از دو دانه
سه گانه = عبارت از سه دانه
پنجگانه = عبارت از پنج دانه
سی گانه = عبارت از سی دانه

مثال : نماز پنجگانه = نماز پنج وقته
نماز دوگانه = دو رکعت نماز
بروج دوازده گانه = برجهائیکه عبارت
از دوازده اند .


۷۹
۱۲۸ - لفظ (گانه) تا عدد سی ۱ به
آخر عددها علاوه میشود . بعد از سی ۱ تنها
(ه) علاوه میشود . مثلا : چله = عبارت از
چهل ، پنجاهه = عبارت از پنجاه ... وهكذا
اسئله : صفات وصفیه ۱ کدامند ۱ - صفات
تعیینیه ۱ چه گونه صفات اند ؟ صفات تعیینیه ،
چند نوع است ؟ - صفات عددیه ۱ کدامند ؟
صفات عددیه ۱ چند قسم است ؟ - صفات عددیه
اصلیه ۱ کدامند ؟ معدود ۱ چیست ؟ - اعداد
اصلیه ۱ کدامند ؟ عددهائیکه یازده الی نوزده
اند چه گونه ۱ ترکیب میشوند ؟ - بعد از بیست
چه گونه ۱ ترکیب میشوند ؟ عددها آیا پیش از
معدود ویا پستر می آیند ؟ - عددها آیا پیشتر از
معدودیکه پای تنکیر دارد می آیند ویا پستر ؟ - آیا
معدود ها جمع میشود ؟ - اعداد ترتیبیه ۱ کدام
مابعدش به صحیفه ۸۰


۸۰
۳ - صفات اشاریه ویا اسماء اشارات
۱۲۹ - صفات اشاریه : صفاتیست که
يك شخص را ويا يك شی را با اشارت : تعيين
میکنند . این را ( اسم اشارت ) نیز مینامند .
۱۳۰ - صفات اشارت در لسان فارسی :
است : (این) برای قریب ، (آن) برای
بعید .
۱۳۱ - آن شی : که صفات اشارت :
ما بعد صحیفه ۷۹ ۱۱ - ۰۶
اعدادند ؟ - اعداد ترتیبیه : چه گونه تشکیل
میشوند ؟ - به آخر اعداد ترتیبیه : بعضاً چه
علاوه میشود ؟ - اعداد کسریه : کدام عدد
هاست ؟ اعداد توزیعیه : کدام عدد هاست ؟
عدد مجموعی : چه گونه عدد است ؟ - عدد
مجموعی : چه گونه تشکیل میشود ؟ لفظ (گانه)
با تا کدام عدد : علاوه میشود ؟


۸۱
۹۱۸۱
تعیین میکنند ( مشار الیه ) نامیده میشود .
۱۳۲ – مشار الیه هر گاه ذی روح بوده
زیاده از يك باشد اسماء اشارت به ( ان ) : جمع
میشوند . مثلا :
این
آن
اینان
آنان
مشارالیه هر گاه غیر ذی روح بوده زیاده از
يك باشد اسماء اشارت به ( ها ) : جمع میشوند .
مثلا :
اینها
آنها .
۱۳۳ – مشار الیه اسم اشارت هر گاه ذکر
یابد یعنی هم اسم اشارت وهم مشار الیه : یکجا
بیاید حکم صفت وموصوف را میگیرند مثلا :
این جوان : برادر تست [ تركيب
( این جوان ) : صفت وموصوف شد ] .
١٣٤ – مشارالیه هرگاه مقدر باشد یعنی


۸۲

هرگاه ذکر نشود اسم اشارت ، حکم ضمیر را
میگیرد . مثلا :
جوانی در راه دیدم اوبرادر تست . [ او ،
ضمیر شد ] .
١٣٥ - مشارالیه هرگاه نه مذکور ونه مقدر
باشد اسم اشارت ، حکم مبهم را میگیرد . مثلا :
ازین و آن ، چه فائده ؟ [ این و آن ،
مبهم اند ] .
١٣٦ - به اول اسم اشارات ، هرگاه (ب)
علاوه شود الف آنها به دال ، قلب میشود .
مثلا :
این - بدین
آن - بدان
١٣٧ - به اول اسم اشارات ، هرگاه ( از ) ،
( در ) ، ( و ) بیاید الف آنها حذف میشود .
مثلا :
این : ازین - درین - وین .


۸۳
۱۳۸ - به اول کلمات (روز) ، (شب) ،
(سال) هرگاه اسم اشارت (این) بیاید به الف
مکسور و میم ، قلب و بدل میشود . مثلا :
این روز = امروز ،
این شب = امشب ،
این سال = امسال .
مگر ماقبل اسم اشارات هرگاه لفظ (در)
نیز بیاید به اصل خود ها ، رجوع و عودت
میکنند . مثلا :
در این روز و یا درین روز ،
در این شب ، درین شب ،
در این سال ، درین سال .
۱۳۹ - لفظ (آن) ، هرگاه مضاف
باشد حکم ( ضمیر ملکی ) را میگیرد . مثلا :
این کتاب ، آن منست ، نه آن تست =
این کتاب ، از منست نه از تست .


٨٤

١٤٠ ـ به آخر الفاظ ( اين ) ، ( آن)
هر گاه ( ك ) علاوه شود معنای تصغیر ؛ میدهد .
مثلا :
اين ـ اينك
آن ـ آنك
اینها برای قریب تر ؛ اسم اشارت نیز میباشند .
در لسان ترکی به مقابل ( ایشته ) میباشند .
مثلا :
اينك من و اينك تو . . . و هكذا
١٤١ ـ ماقبل لفظ ( این ) ؛ هر گاه ادات
تشبیه ( چون ) آورده شود «الف»؛ حذف
میشود . مثلا :
چون این = چنین
و به عین قاعده ؛ (چون آن) نیز ؛ (چنان)
میشود


٨٥

موصولات
آنکه ، آنچه

١٤٢ - اسم موصول : کلمه ئیست که خود
بخود ، معنا نمیدهد مطلقا به دلالت ما بعدش
معنایش فهمیده میشود .
١٤٣ - اسم موصول : به نهایت اسم
اشارات ، الفاظ (که) ، (چه) علاوه نموده تشکیل
میشود .
برای ذوی العقول : آنکه = آن شخص که ،
آنانکه = آن اشخاص که
برای غیر ذوی العقول : آنچه = آن شی که ،
آنها که = آن اشیا که
مثال : آنکه دیدی = آن شخص که دیدی
آنچه شنیدی = آن شی که شنیدی .
آنکه دیدی برادر منست ،
آنچه شنیدی راستست ،


٨٦

اسئله : صفات اشعاریه ؛ چه گونه صفات اند ؟
صفات اشارت ؛ چند است ؟ - آن شی ؛ که
به واسطه صفات اشارت ؛ تعیین میشود چه نامیده
میشود ؟ - مشارالیه هرگاه ذی روح باشد اسم
اشارت ؛ به واسطه چه ؛ و هرگاه غیر ذی روح
باشد به واسطه چه ؛ جمع میشود ؟ - مشار الیه
اسم اشارت ؛ هرگاه ذکر نشود حکم چه را
میگیرد ؟ - مشار الیه هرگاه مقدر باشد اسم
اشارت ؛ حکم چه را میگیرد ؟ - مشار الیه هرگاه
نه مذکور و نه مقدر باشد اسم اشارت ؛ حکم
چه را میگیرد ؟ - به اول اسماء اشارت ؛ هرگاه
( ب ) علاوه شود چه میشود ؟ - الف لفظ
( این ) و ( ان ) ؛ کی حذف میشود ؟ - اسم
اشارت ( این ) ؛ کی به الف مکسور و میم ؛
قلب میشود ؟ - لفظ ( ان ) ؛ کی حکم ضمیر
سدی را میگیرد ؟ - اسماء اشارت کی معنای
ما بعدش به صحیفه ۸۷


۸۷

٣ - صفات مبهمه
١٤٤ - صفات مبهمه : صفاتیست که
اسمهارا بيك صورت غير آشكار ؛ تعیین میکنند .
صفات مبهمه ؛ اینهاست :
هیچ چندی ، یکچند
هر چندین = این قدر
اندك چند آن = آن قدر
پاره دیگر
برخی فلان وصفی دلی
بس چنین
بسی چنان
بسیار خیلی
بسیاری کدام
چند همه
چگونه

مابعد صحیفه ٨٦

تصغیر میدهند ؟ به لفظ ( این ؛ هر گاه (چون)
علاوه شود چه میشود ؟ اسم موصول ؛ کدام
کلمه هاست ؟ - اسم موصول ؛ چه گونه ساخته
میشود ؟


۸۸

١٤٥ - كلمات (چند) ، (كدام) :
علی الاکثر برای استفهام ، مستعمل میشوند..
درینصورت ؛ اینها را ( صفات استفهاميه )
میگویند . مثلا :
کدام روز ؛ خواهید رفت ؟
چند قلم دارید ؟

تمرین - ۱۳

در جمله های آتی ؛ صفات مبهمه ، تفریق کرده
شود :
( هیچ کس نیامد ) ، ( هرروز ؛ شش درس
میخوانیم ) ، ( بسیاری مردم ؛ ازجلال آباد
آمد )


۸۹
٤ - صفات استفهامیه
١٤٦ - کلماتیکه برای پرسیدن يك شیء
استعمال میشوند ( صفات استفهامیه ) نامیده
میشوند .
صفات استفهامیه ، اینهاست :
( کدام ، کدامین ، چند ، چگونه ،
چسان ) . مثلا :
کدام روز آمدی ؟ ،
از ایشان کدامین برادر تست ؟ ،
این به چندست ؟ ،
این چگونه است ؟ .
چسان گذشت ؟

اسئله : ـ صفات مبهمه ، چه را گویند ؟
در لسان فارسی ، صفات مبهمه مشهوره کدام اند ؟
کلمات ( چند ) و (کدام) اکثراً برای چه ،
مستعمل میشوند ؟ درانوقت ، آنها چه نامیده
میشود ؟


صفات عربيه

١٤٧ ـ چون خواه لسان ترکی و خواه
لسان فارسی ؛ از لسان عذب البيان عربی مرکب ،
وعبارات هر دولسان مذکور به واسطۀ اصطلاحات
و صفات و تراکیب عربیه ؛ ملمع ومزين ميباشد
لهذا در باب صفات و ترکیب توصیفی های عربی ،
بقرار آتی قدري شرح و تفصیل دادن لازم و
مناسب دیده شد :
در عربی ؛ صفت وموصوف ، به اعتبار كيفيت
و کمیت ؛ باید که مطابقت کنند . يعنی موصوف
اگر مذکر باشد صفت نیز مذکر ؛ و اگر مؤنث
باشد صفت نیز ؛ مؤنث و هكذا ميباشد . لهذا
الفاظ عربيه اگرچه بقرار فارسی ؛ صفت
وموصوف شوند ، نيز بايد كه مطابقت نمايند ، مثلا :
( خلق حسن ) ،
خلقت حسنه ،


۹۱

معلمين مرقومين . . . و هكذا .
اما جمع ها در عربی ؛ به حكم مؤنث [۱]
میباشند . پس ؛ هر وقتيكه موصوف ، جمع شد
صفت ، اكثريا مفرد مؤنث ميباشد . مثلا :
افکار صائبه ، مساعی مشکوره . . وهكذا
درين باب ، قاعده اینست : كه موصوف هر گاه
جمع مذكر سالم باشد صفت نيز جمع مذكر
سالم ويا جمع مكسر مى آيد . مثلا :
معلمين كاملين ، مدرسین کرام ، . . . وهكذا
و اگر موصوف ، جمع مؤنث سالم باشد
صفت نیز خواه جمع مؤنث سالم و خواه مفرد
مؤنث بودنش جائز است . مثلا :
صلوات زاكيات ويا صلوات زاكيه .

[۱] كل جمع ؛ باعتبار الجماعة مؤنث . يعنى
هر جمع ، به اعتبار ( جماعت ) ، مؤنث میباشد .


۹۲
١٤٨ - موصوف اگر جمع مذکر باشد
یا جمع مذکر عاقل میباشد و یا نمیباشد . هر گاه
جمع مذکر عاقل باشد صفت ، جمع مکسر ویا
جمع مذکر سالم ویا جمع مؤنث میشود . مثلا :
( موالی فخام ) ، ( علمای عاملین ) ،
( اطبای مشهوره ) ... و هكذا
و هر گاه جمع مذکر عاقل نباشد صفت :
اکثريا جمع مؤنث و بعضاً جمع مکسر میباشد .
مثلا :
( امور مهمه ) ، ( مواد مشکله ) ، ( مسائل
شتی ) ... و هكذا .
١٤٩ - قاعده : تأنیث در زبان فارسی ،
معتبر نمیباشد یعنی جمیع الفاظ فارسیه ، حکم مذکر را
دارند و کلمه‌هائیکه در آخر آنها ( ه ) باشد
هاء مذکور ، علامت تأنیث نمیباشد لهذا الفاظ
عربیة که صفت ، واقع شوند باید که مذکر


۹۳

باشند . الحاصل مطابق صفت و موصوف :
خاص در الفاظ عربیه میباشد نه در الفاظ فارسیه
و ترکیه و الفاظ اجنبيه . بنا بران :
(بندۀ کامله) ، (خانۀ واسعه) گفته نمیشود
بلکه (بندهٔ کامل) و (خانهٔ واسع) گفته میشود .
و هكذا (کتبخانهٔ مذکوره) (ارک مبارکه) گفته
نمیشود .
١٥٠ – بعضاً صفات عربیه : بقاعدهٔ عربی به
موصوفهای خود مضاف میشوند . درین صورت :
به مضاف اليه : (الف لام) علاوه میشود و
مضاف مذکور : مضموم خوانده میشود . مثلا :
كريم الشيم ، حسن الوجه و هكذا .
درین حال : مجموع مضاف و مضاف اليه
مانند وصف ترکیبی های فارسی یعنی حكم يك
کلمه را دارند مگر باز هم : مطابقت در مضاف که صفت
گردیده است ضروری میباشد . ولهذا برای مؤنث .


٩٤

(كريمة الشيم) و (حسنة الوجه) گفتن لازم
است . و اینها چون ترکیب عربی میباشند لهذا
تاء تأنیث آنها باید که بقرار قاعده عربی به صورت
(ه) نوشته شود .
١٥١ ـ صفات عربیه ؟ سماعی و قیاسی میباشند .
سماعی مثلا : (حسن ، قبیح ) ... و هکذا
قیاسی ها به آخر اسماء ، یاء نسبت :
علاوه نموده تشکیل میشوند . یاء نسبت در عربی
به تشدید و در فارسی ، بی تشدید خوانده
میشود . لهذا وقتيكه (بغدادی) گفته شود
همین یاء نسبت : احتمال دارد كه عربی و یا
فارسی باشد . مگر در مؤنث ها و نیز در صورتیکه
صفتها بقرار قاعده عربیه بر موصوف خود ها اضافت
شوند بهمه حال باید که به تشدید خوانده شوند
مثلا : (عربية) و (عربى الاصل) و هكذا .


۹۰

۱٥۲ ـ کلماتی که به واسطهٔ یاء نسبت ، صفت
شوند در آنها نیز رعایت مطابقت ، لازم است .
مثلا :
لسان عربی ، قاعدهٔ عربیه ، کتاب فارسی ،
کتابت فارسیه ، خط اجنبی ، السنه اجنبیه
. . . و هکذا
بعضاً موصوف ، حذف گردیده تنها صفت ،
استعمال میشود . درین صورت نیز ، مطابقت
لازم است . مثلا :
داخلیه ، خارجیه ، مالیه . . و هکذا . که
اصل اینها : ( امور داخلیه ، امور خارجیه ،
امور مالیه ) است .
و نیز :
( طریق علمیه ، طریق سیفیه ، طریق
قلمیه ) . . . و هکذا .
که اصل اینها :
[ طریق کبار علمیه ، طریق امرای سیفیه ،


٩٦

طریق رجال قلمیه] است . و على هذا القياس :
مکتب حربیه ، مکتب اعدادیه ، مکتب
رشديه ، مكتب ابتدائيه .
اصل اینها :
مكتب فنون حربيه ، مكتب فنون اعدا دیه
. . . و الخ است .
١٥٣ـ ياء نسبت عربیه ؛ به لفظهای ترکی و
فارسی واجنبی ! علاوه نمیشود . بناءً عليه :
( سهميه ) گفته میشود مگر ( اوقیه ) ،
( تیریه ) گفته نمیشود ! چرا که ( اوق ، تیر )
الفاظ عربيه نيستند .
١٥٤ ـ قاعده : ـ صیغه جمع مذکر سالم ؛
دو شرط دارد :
١ ـ از ذوی العقول بودن ،
٢ ـ در آخر کلمه ، ( ه ) نبودن . پس ؛
موصوفها هرگاه از ذوی العقول نباشند به صیغهٔ


۹۷

مذكور ؛ جمع نمیشوند . و جمع مذكر سالم
لفظ (علامه) نمی آید .
١٥٥ – قاعده : - صفتهای عربی که در
فارسی به کثرت می آیند یکی از آنها به وزن ( فعيل )
بوده جمع مكسر آن ؛ به وزنهای ( فعال ، افعال ،
فعلا ، افعلا ، فعلى ) می آید . مثلا :
مفرد جمع مكسر
کریم کرام
شريف اشراف
نديم ندما
صديق اصدقا
شقی اشقیا
مگر کلمة که به وزن فعیل می آید هر گاه ؛
حرف دوم و حرف اخیرش از يك جنس باشد
و به وزن ( افعلا ) جمع شود حرکت حرف اول
این دو حرف ؛ به حرف ماقبلش داده ادغام میشود .


۹۸

یعنی یکی ازان دو حرف مذکور ا نوشته شده به
تشدید ، خوانده میشود . مثلا :
مفرد جمع
حبیب احبا چرا که فی الاصل و احببا
بود حرکت بای اول به ما قبلش یعنی به حرف ( ح )
داده شد و هر دو با ء ادغام شده احبا کردید .
و نیز : ( عزیز ، شدید ، خلیل ) بقرار
قاعدة فوق : اعزا ، اشدا ، اخلا میشود .

۳ - ضمیر

١٥٦ - ضمیر : کلمه نیست که بجای اسم
مستعمل بوده به عوض آن میباشد .
ضمیر ۲ قسم است : ضمیر شخصی ما


٩٩
ضمیر نسبی ، ضمیر مبهم .
ضمائر شخصیه
١٥٧ - ضمائر شخصیه : ۲ نوع است :
یا (منفصل) و یا (متصل) میباشند .
ضمیر شخصی منفصل
مفرد متکلم : من    جمع متکلم : ما
« مخاطب : تو    « مخاطب : شما
« غائب : او ، وی    « غائب : ایشان
١٥٨ - در ضمائر شخصیه منفصله نیز ، احوال
اسم ، جاریست :


۱۰۰
مفعول غیر صریح

مجرد من تو او - وی ما شما ایشان
مفعول صريح مرا ترا اورا - ویرا مارا شمارا ایشان را
مفعول اليه بمن بتو بدو - به وی بما بشما بدیشان
مفعول فيه درمن درتو در او - دروی درما درشما درایشان
مفعول عنه ازمن ازتو از او - ازوی ازما از شما ازایشان
مفعول له برای من برای تو برای او - برای وی برای ما برای شما برای ایشان
مفعول معه با من با تو با او - باوی با ما با شما بایشان
مضاف اليه سر من سر تو سر او - سر وی سر ما سر شما سر ایشان

١٥٩ - نون ضمیر (من) و واو ضمیر (تو) ؛ در مفعول صريح ؛ حذف
میشود . و لهذا (من را) ، (تورا) نمیشود بلکه (مرا) ، (ترا) میشود .


١٠١

١٦٠ - ضمیر ( او ) و ( ایشان ) : در
مفعول الیه : ( با و ) ، ( بایشان ) نمیشود بلکه
( بدو ) ، ( بدیشان ) میشود .

ضمائر شخصیه متصله

١٦١ - ضمیر شخصی متصل : عبارت
از ضمیریست به کلمه ماقبلش متصل میشود . اینهارا
( ضمائر ملکیه ) و یا ( ضمائر اضافیه ) مینامند .
ضمائر شخصیه متصله : اینها اند :
مفرد متکلم : م | جمع متکلم : مان
« مخاطب : ت | « مخاطب : تان
« غائب : ش | « غائب : شان
١٦٢ - کلمه که به آخر آن : ضمیر شخصی
متصل : لاحق شود هرگاه حرف آخرین آن
کلمه : هاء رسمیه باشد پیشتر از ضمیر : يك
همزه آورده میشود . مثلا :


١٠٢
خانه ام ، خانه ات ، خانه اش ... وهكذا
و هرگاه در آخر کلمه ، ( الف ) و یا ( واو )
باشد ( ی ) آورده میشود . مثلا :
جایم ، جایت ، جایش ، سویم ، سویت ،
سویش ... وهكذا
١٦٣ - ضماير شخصیه متصله هرگاه بعد از
اسم می آیند حکم ( مضاف الیه ) را و هرگاه بعد
از فعل می آیند حکم ( مفعول ) را دارند .
مفرد : جمع :
بعد از اسم : درسم درسمان
درست درستان
درستش درسشان
بعد از فعل : گفتیم = به من گفتمان = به ما گفت
گفتی
گفتمت گفتتتان
گفتمش گفتشان


٧٠٣

تمرين - ١٤

[ به کلمه های آتی ، ضمائر شخصیه متصله
ربط کنید ! ] :

دست : دستم ، دستت ، دستش ، دستمان ، دستتان ، دستشان
جامه : .. .. .. .. .. ..
ابرو : .. .. .. .. .. ..
کتاب : .. .. .. .. .. ..
پدر : .. .. .. .. .. ..
همسایه : .. .. .. .. .. ..
آهو : .. .. .. .. .. ..

ضمائر نسبیه

١٦٤ - ضمائر نسبیه : ضمائریست که
معنای نسبت را افاده و بیان میکنند .


١٠٤

١٦٥ - ضمائر نسبيه : هم به اسماء ، وهم
به فعلها لاحق میشوند . وقتیکه به أسماء ، لاحق
شوند (ضمائر نسبیه) ، و وقتیکه به فعلها لاحق
شوند (ضمائر فعليه) نامیده میشوند .
ضمائر نسبيه و فعليه ، اينها اند :

مفرد متكلم : م - ام | جمع متكلم : يم - ایم
« مخاطب : ی - ئی | « مخاطب : يد - اید
« غائب : است | « غائب : ند - اند

مثلا در اسمها : در فعلها :

مفرد { پیرم گفتم
پیری گفتی
پیرست گفت ( است )

جمع { پیریم گفتیم
پیرید گفتید
پیرند گفتند

مفرد { بنده ام گفته ام
بنده ئی گفته ئی
بنده است گفته است


۱۰۰

جمع { بنده ایم    گفته ایم
      { بنده اید    گفته اید
      { بنده اند    گفته اند

فائده
هست – است

١٦٦ – کلمۀ ( هست ) : به معنای موجودیت
یعنی بمعنای هستی بوده يك فعل تام میباشد وضمائر
فعلیه : علاوه نموده تصریف میشود . مثلا :

مفرد متکلم : هستم | جمع متکلم : هستیم
» مخاطب : هستی | » مخاطب : هستید
» غائب : هست | » غائب : هستند

١٦٧ – فعل (هست) : مثبت است .
منفی آن : ( نیست ) است و مانند فعل ( هست ) :
تصریف میشود .


١٠٨
١٦٨ - (است) : ادات خبر میباشد .
به ادات مذکور : ضمائر نسبیه و یا فعلیه ، الحاق
نمیشود .
١٦٩ - لفظ (است) : هرگاه بيك كلمه :
لاحق شود و آن کلمه : به های رسمیه : منتهی
باشد الف (است) : ابقا میشود . مثلا :
بنده است ، جامه است ، در خانه است ...
و هكذا
و هرگاه در آخر کلمه : های رسمیه نباشد
الف (است) حذف میشود . مثلا :
خو بست : بیوفاست ، مجبورست ...
و هكذا :
١٧٠ - ضمائر نسبیه : هم به ضمائر شخصیه
منفصله وهم به كلمات استفهامية (که) و (چو) :
لاحق میشود . مثلا :


١٠٧
در ضمائر شخصیه منفصله :
منم مائیم
توئی شمائید
اوست ایشانند
در صفات استفهامیه :
من که ام
ما که ئیم = ما کیانیم
تو که ئی = توکه
شما که اید = شما کیانید
او کیست
ایشان که اند = ایشان کیانند
من چه ام
ما چه ایم
تو چه ئی = توچه
شما چه اید
او چیست = اوچه است
ایشان چه اند
تمرین – ١٥
ضمائر شخصیه متصله ، ضمائر شخصیه
منفصله ، ضمائر نسبیه و ضمائر قطیه را تفریق
کنید !


۱۰۸
[ امروز كفتيمت ـ برادر شما بزركست
يا كوچك ؟ ـ از مــن ؛ پنجساله بزرگست .
او کیست ؟ ـ همسایه ماست . ـ از کجا آمد ؟
از روستا ( از ده ) آمد . بمن ، سیب ، امرود
( ناك ) و آلو آورد . ـ دستم بدار ( بكير ) پايم
می لغزد . ـ اين سخن را كه كفت ؟
تو كفته . ـ من نكفتم . ليكن احمد كفته است .
همسايه تان بكجا رفتند ؟ ـ به ایران رفتند . تو هم
چرا نرفتى ؟ ـ من در انجا به مكتب ميروم .
اسئله : ضمیر ، چه را میكویند ؟ ـ ضمير ؛
چند قسم است ؟ ـ ضمائر شخصیه ؛ چند نوع
اند ؟ ـ ضمائر شخصیه منفصله ؛ كـدام اند ؟
آيا درضمائر شخصيه منفصله ، احـوال اسم ؛
جاریست ؟ مفعول صريح ضمائر ( من ) ، ( تو )
چه گونه است ؟ مفعول اليه ضمير ( او ) چہ كونه
است ؟


۱۰۹

ما بعد سؤالهای صحیفۀ گذشته :

ضمائر شخصیه متصله : كدام ضمائرند ؟
اینهارا دیگر : چه مینامند ؟ ـ کلۀ که ضمیر
متصل : به آن : متصله میشود هرگاه حرف
آخرینش هاء رسمیه باشد پیشتر از ضمیر : چه
آورده میشود ؟ ـ ضمائر شخصیه متصله هرگاه
بعد از اسم بیایند حکم چه را دارند ؟ ـ و هر
گاه بعد ازفعل بیایند حكم چه را دارند ؟
ضمائر نسبيه : چه گونه ضمائرند ؟ ضمائر نسبیه
به كجا ها لاحق میشوند ؟ ـ ضمائر نسبیه و
فعليه كدامند ؟ ـ کلمۀ ( هست ) چیست ؟
فعل هست : چه گونه تصریف میشود ؟ منفی
فعل ( هست ) : چیست و چه گونه تصریف
میشود ؟ ـ کلۀ ( است ) چیست ؟ ـ آیا به
( است ) : ضمائر نسبيه ويا فعليه : الحاق میشود ؟
الف ( است ) : به کدام اوقات : حذف و به
کدام اوقات : ابقا میشود ؟ ـ آیا ضمائر نسبیه :
به ضمائر شخصیه منفصله : ونیز به كلمات استفهامية
(که) و (چه) لاحق میشوند یانه ؟


۱۱۰

ضمائر مبهمه

۱۷۱ - ضمائر مبهمه : ضمائریست که محل
اشخاص واشیا را بيك صورت مبهمه میگیرند .
ضمائر مبهمه در فارسی : اینها اند :

خود | هیچ کس | همکان ۔ همکنان = همه یکجا
خویش - خویشتن | هیچگاه | همین وهمان
یکی | هیچکدام | دیگران
کی چند | یکی بادیگری | چنین و چنان
هر کس | هر کدام | هیچ چیز
همه کس | همه کی |
همه چیز | هر یکی |

۱۷۲ - الفاظ ( خود ) ، ( خویش ) ،
( خویشتن ) : بعد از ضمیر و بعد از اسم جنس
میباشند . مثلا :
من خود دیدم ، بچشم خود دید . . و هكذا :


۱۱۱

هرگاه بعد از اسم جنس باشد مرجع آن :
يك فاعل میباشد . مثلا :
من خود خدمت خود میکنم .
۱۷۳ - لفظ (خود) : درمقام تأکید :
مکرراً ذکر میشود . مثلا :
خود بخود .
١٧٤ - لفظ (خویش) بمعنای خصم و
اقربا نیز می آید . مثلا :
بیت
مبین خانه تو خانه خویش دان ،
مرا گرچه بیگانه ام خویش دان
١٧٥ - لفظ ( خویشتن ) : مانند لفظ
(خود) : برای تأکید نیز می آید . مثلا :
اوخویشتن : کاملست کرا یاوری کند :


۱۱۲

١٧٦ - لفظ ( خود ) هم برای ذیروح وهم
برای غیرذی روح ، مخصوص میباشد . مکر الفاظ
( خویش - خویشتن ) ، خاص برای ذیروح
میباشند .

١٧٧ - از مبهمات عربیه ، لفظ ( ذات )
که اسم تجرید است در فارسی ؛ مستعمل میباشد .
مثلا :
احمدخان ، این کار را بالذات کرد .

تمرین -- ١٦

ضمائر مبهمه ، تفریق کرده شود !
یکی آمد - تنی چند رفتند - همه کس ، درس
میخواند - دیگران هم بخواندند - هیچ کدام نیامد .


۱۱۳
٤ - فعل
۱۷۸ - فعل : کلمه‌یست که به یکی از سه
زمان : دلالت میکند .
سه زمان : اینها اند :
ماضی = زمان گذشته ،
حال = زمانیکه ما بینش هستیم ،
استقبال = زمان آینده .
اسئله : ضمائر مبهمه کدام ضمائرند ؟ - الفاظ
(خود) ، (خویش) ، (خویشتن) : بعد از
کدام کلمه ها می آیند ؟ - درفارسی : ضمائر
مبهمه : کدامند ؟ لفظ ( خود ) در مقام
تأکید : چه گونه استعمال میشود ؟ - الفاظ
(خود) (خویش) ، (خویشتن) به کجـا هـا
لاحق میشوند ؟


١١٤

۱۷۹ - فعل ؛ به ۳ قسم بزرگ ؛ منقسم
است :
اصل فعل - ذات فعل - فروع فعل

۱ - اصل فعل - مصدر

۱۸۰ - اصل فعل : عبارت از ( مصدر )
است .
مصدر : کلمه ئیست که به زمان ؛ مقارن
نبوده بيك حالت و یا کیفیت ؛ دلالت میکند .
در لسان فارسی ؛ به آخر مصدر ؛ یا ( دن )
و یا ( تن ) میباشد . مثلا :
شمردن ، گفتن ... و هكذا
[ اخطار - بعض اسماء ؛ به (دن) و یا (تن) ؛
منتهی میباشند . اسماء مذکوره ؛ چون بيك
حدث [۱] ، دلالت نمیکنند لہذا مصدر نمیباشند .

[۱] حدث = حالتیکه فعل ؛ بیان میکند .


۱۱۰
کرگری

مثلا :
(کردن) ، (گودن= احمق) ، (خویشتن) ، (آبستن) . . . و هكذا ]

۱۸۱ – در آخر مصدر هرگاه ( دن ) باشد آن را ( مصدر دالی ) ، و هرگاه ( تن ) باشد ( مصدر تائی ) مینامند .

۱۸۲ - در مصدر دالی ، یکی از حروف ( یارنو ) یعنی یکی از حروف ( ی – ا – ر – ن - و ) ، ماقبل دال میباشد . لهذا مصدر دالی ، پنج نوع میباشد .
۱) : مصدر دالی یائی . مثلا : آفریدن ،
۲) : مصدر دالی الفی . مثلا : ایستادن ،
۳) : مصدر دالی رائی . مثلا : کردن ،
٤) : مصدر دالی نونی . مثلا : خواندن ،
ه) : مصدر دالی واوی. مثلا : فرمودن

۱۸۳ - در مصدر تائی هم ، ماقبل حرف


١١٦
( ت ) : یکی از حروف ( خسشف ) یعنی یکی
از حروف ( خ ـ س ـ ش ـ ف ) میباشد .
فلهذا مصدر تائی ، چهار نوع است :
١) : مصدر تائی خائی . مثلا : اندوختن ،
٢) : مصدر تائی سینی . مثلا : آراستن ،
٣) : مصدر تائی شینی . مثلا : نوشتن ،
٤) : مصدر تائی فائی . مثلا : یافتن .
در هر مصدر ، ( دن ، تن ) را علامت
مصدر ، و باقیمانده مصدر را « ماده اصلیه »
مینامند .
مصادریکه شاذند
١٨٤ - آمدن ، شدن [ ١ ] .
[ ١ ] « شدن » اصلش « شودن » بوده مصدر دالی
میباشد .


۱۱۷
ما نول
تمزدن [۲] = سکوت کردن ، ستدن [۳] دراین
مصدر ها قبل از علامت مصدر ، هيچ يك از حروف
(یارنو ) و ( خشف ) نیامده . از ینسبب
اینها را ( مصادر شاذه ) میشمارند .
١٨٥ - مصدر ، نظر به اعتبار وضع و
تشكيلش ، ٤ قسم میباشد :
[۲] « نمزن » اصلش « نن زدن » است ،
[۳] « ستدن » اصلش «ستاندن » بوده مصدر ثانی
نونی میباشد .
پس ؛ همین سه مصدر فوق ، نظر به اصلشان ،
به جمله مصدر های دالی ، داخل میشوند . بناءً
علیه ، قبل از علامت مصدر ، دو حرف دیگر یعنی
حروف ( ز ، م ) بر حروف ( يارنو ، خشف )
علاوه نموده جمعاً یازده حرف میشوند که ازین
یازده حرف ، عباره ( زمین خوش فارس )
تشکیل میشود .
سرمایی


۱۱۸
مصدر اصلی ، مصدر جعلی ، مصدر
تخفیفی ، مصدر مرکب .
۱۷۶ - مصدر اصلی : مصدریست که
حقيقةً بيك معنا ؛ موضوع بوده شکلش تبدیل
نمیشود . مثلا :
دانستن ، ایستادن . . . . وهكذا !
۱۸۷ - مصدر جعلی : مصدریست که به
آخر الفاظ عربیه ویا فارسیه ؛ (یدن) علاوه
نموده تشکیل میشود . این را (مصدر مرخم)
نیز مینامند . مثلا :
طلب - طلبیدن ، فهم - فهمیدن ،
غارت - غارتیدن ، هراس - هراسیدن
. . . . وهكذا .
۱۸۸ - مصدر تخفیفی : عبارت از کلمه ئیست
که بواسطة حذف نمودن (ن) آخرین مصدر ،
پیدا شده باشد . مثلا :


۱۱۹

گفتن - گفت ، خریدن - خرید ؛
فروختن - فروخت . . . وهكذا
اخطار ـ مصدر تخفیفی ؛ به حکم (اسم
مصدر) بوده مطرداً از هر فعل نمی آید !
۱۸۹ ـ مصدر مرکب : مصدریست که از
دوجزؤ ؛ مرکب میباشد . مثلا :
فرآمدن ، دوست داشتن ، آغاز کردن
. . . . وهكذا .
۱۹۰ - جزؤ اول مصادر مرکبه ؛ اسم
ویا صفت و یا ادوات ؛ و جزؤ اخیرش اکثراً
عبارت از بعض مصادر اصلیه میباشد . مثلا :
مصدر اصلی
مصدر مرکب
آمدن
برآمدن
آوردن
پیام آوردن
بردن
حسد بردن
بودن
بدست بودن


۱۲۰

مصدر اصلی
داشتن
دیدن
زدن
ساختن
شدن
کردن
گفتن
یافتن

مصدر مرکب
دوست داشتن
مصلحت دیدن
نیش زدن
خانه ساختن
در خواب شدن
خاموش کردن
سقط گفتن ، بد گفتن
وقوف یافتن . . . وهكذا

۱۹۱ - فعلهای ( بودن ) و ( شدن ) را « فعل عام » و فعلهای دیگر را « فعل خاص » میگویند .
۱۹۲ - از فعل خاصها فعل ( بایستن = لازم شدن ) را « فعل وجوبی » ؛
و فعل ( شایستن ) را « فعل لزومی »
و فعل ( خواستن ) را « فعل ارادی »
و فعل ( توانستن ) و ( دانستن ) را


۱۲۱

« فعل اقتداری » میگویند .
۱۹۳ - ( اندر ) و ( در ) که ادات ظرفند و نیز ( باز ) و ( وا ) که ادات تکرار و معاودتند ؛ و نیز ( بر ) که ادات استعلا است و نیز ( فرا - فراز ) که از انها معنای بالایی مفهوم میشود و نیز ( فرو - فرود ) که از انها معنای انحطاط ، مفهوم میشود هرگاه به اول فعلها لاحق شوند بقرار آتی ۳ معنا اشعار میکنند :
۱ ) : همان معنا ئیکه برای آن ؛ موضوع اند افاده میکنند . مثلا :
اندرامدن - درامدن .
۲ ) : معنای فعل را قدری ، تبدیل میکنند . مثلا :
خوردن - برخوردن = حصه مند شدن . کامیاب شدن
یافتن - بازیافتن = اخذ کردن
بردن - فرو بردن


١٢٢

٣ ) : برای ضرورت وزینت ، زائد می آید .
مثلا :
بازکشادن .

تمرین - ١٧

این مصدرها را بیان کنید که ازکدام قسمند :

اندرشدن هراسیدن
ازدر درآمدن دید وباز دید
ازخود بدرشدن گفت وشنید
باز گفتن فرا شدن
دربایستن = لازم شدن فرود آمدن
دزدیدن فراز رفتن

فاعل - مفعول - نائب فاعل

١٩٤ - فاعل : کارکننده را گویند .


١٢٣

١٩٥ - مفعول : آن را گويند كه كار
فاعل ، بر آن واقع شود . مثلا :
( احمد ، كتاب را خواند ) . درین جمله ، کار
خواندن را احمد کرد لهذا احمد ، ( فاعل ) است ،
واحمد ، کار خواندن را بركتاب ، كرد لهذا
کتاب ، (مفعول صریح ) است . وکلمه ( خواند ) ،
( فعل ) است .

١٩٦ نائب فاعل : آن مفعول صریح را
گویند که به مقام فاعل فعل مجهول ، قائم باشد . مثلا :
(کتاب ، خوانده شد ) .
درین جمله ، کار خواندن کتاب شد مگر
معلوم نیست که از طرف که خوانده شد لهذا این
مفعول صریح که ( کتاب ) است ( نائب فاعل )
میدا شد .


١٧٤
لا زم ـ متعدی
۱۹۷ ـ کاریکه فاعل میکند هرگاه به
غیر ، تجاوز نکرده بنفس خود ، واقع شود آن
فعل را ( فعل لازم ) مینامند . مثلا :
رفتن ، نشستن . . . وهكذا
۱۹۸ ـ کار فاعل هر گاه به غیر ، تجاوز
کند آن فعل را ( فعل متعدی ) مینامند . مثلا :
خواندن ، نوشتن . . . و هكذا
تنبیه ـ در لسان فارسی ، فعلها اکثراً هم
لازم و هم متعدی میباشند .
مطاوعت
۱۹۹ ـ مطاوعت : آن فعل لازم ها را
گویند که بمعنای قبول باشند . مثلا :
شکستن . که کار شکستن را قبول دارد .


١٢٥

معلوم -- مجهول

٢٠٠ - فعل معلوم : آن فعل را گویند که
فاعلش معلوم و آشکار باشد . مثلا :
بستن . . . و هكذا

٢٠١ - فعل مجهول : آن فعل را گویند
که فاعلش معلوم و آشکار نباشد . مثلا :
بسته شدن . . . و هكذا

مثبت - منفى

٢٠٢ - فعل مثبت : فعلیست که واقع
شدن يك شی را میداناند . مثلا :
دیدم .
٢٠٣ - فعل مجهول : آن فعل را گویند
که واقع نشدن يك شی را میداناند مثلا :


١٢٦

ندیدم . . وهكذا
٢٠٤ - برای اینکه يك فعل مثبت را منفی
بسازیم ما قبل آن فعل ؛ يك ( ن ) می آریم .
مثلا :
مثبت منفی
خواندن نخواندن
رفتن نرفتن . . . وهكذا

در نفی امر حاضر ، ( م ) ورده میشود . مثلا :
خوان نخوان
نویس م نویس . . . وهكذا

اسئله : فعل ؛ چه را میگویند ؟ - سه
زمان ؛ کدامند ؟ - فعل ؛ چند قسمست ؟
اصل فعل ؛ چیست ؟ - مصدر ؛ چه را
میگویند ؟ - در فارسی ؛ آخره صدر ، چه میباشد ؟
کی مصدر دالی ؛ و کی مصدر تائی میباشد ؟
ما بعدش به صحیفه ۱۲۷


۱۲۷

ما بعد سؤا لهای صحیفهٔ گذشته :

در مصدر دالی : ماقبل دال : چه میباشد ؟ ـ درین
صورت : مصدر دالی : چندنوع میباشد ؟ ـ در
مصدر تائی : ماقبل ( تاء ) چه میباشد ؟ درین
حال : مصدر تائی : چندنوع میباشد ؟ ـ مصدر
های شاذ : کدامند ؟ مصدر : نظر به اعتبار
وضع و تشکیل : چندنوع میباشد ؟ مصدر اصلی
چیست ؟ مصدر جعلی : چیست ؟ مصدر تحقیقی
چیست ؟ مصدر مرکب : چیست ؟ جزؤ اول :
و جزؤ آخر مصدر های مرکب : کدام کلمه ها
میباشد ؟ فعل عام : کدامست ؟ ـ فعل خاص :
کدامست ؟ ـ مصادر ( بایستن ) ، ( شایستن ) ،
( خواستن ) ، ( توانستن ) را چه مینامند ؟ ـ به
ماقبل فعل ها کدام الفاظ : علاوه نموده سه معنا
افاده میکنند ؟ فاعل ، مفعول ، نائب فاعل :
چیست ؟ فعل لازم ، فعل متعدی : چیست ؟
کدام فعل را فعل مطاوعت میگویند ؟ ـ فعل معلوم ،
فعل مجهول : چیست ؟ ـ فعل مثبت ، فعل
منفی : چیست ؟


۱۲۸

( احوال فعل )
ازجهت لفظ ومعنا

۲۰۵ - فعل ۲ قسم است : فعل خاص ، فعل عام .

فعل خاص : فعلیست كه يك كار ويا يك كیفیت را بیان میكند . مثلا :
بریدن ، رفتن . . . وهكذا

فعل عام : فعلیست كه به هرحال وهركیفیت را شامل میباشد . مثلا :
بودن ، شدن .

فعل خاص ها را در تصریف را به فعل عامها محتاج میباشند . لهذا فعل های ( بودن ) و ( شدن ) را ( افعال اعانه ) و هریكی را ( فعل اعانه ) نیز مینامند .


۱۲۹
فعل تام - فعل ناقص
٢٠٦ - فعل تام : فعلیست که تغییر و تبدیل
نشده در قاعده اصلیه اش صرف میشود . مثلا :
کستردن ، کندن . . . وهکذا
در لسان فارسی : فعل تام ؛ خیلی قلیل است .
فعل ناقص : فعلیست که صیغه های آن ؛
کاملا مستعمل نمیباشد . مثلا :
بایستن ، شایستن ، باییدن . . . وهكذا
ذات فعل
٢٠٧ - ذات فعل : صیغه ئیست که مقارن
به زمان ! و نیز منسوب به متکلم ، مخاطب و
غائب ؛ بوده بيك حال و يا بيك كار ؛ دلالت
میکند .


۱۳۰

صیغه : زمانها و حالهائیست که فعلها دلالت
و بیان میکنند .
۲۰۸ - در لسان فارسی ؛ ( تثنیه ) ،
( تذکیر ) و ( تأنیث ) نمیباشد . لهذا در فارسی ،
شش صیغه هست :
مفرد متکلم ، جمع متکلم ، مفرد مخاطب ،
جمع مخاطب ، مفرد غائب و جمع غائب .

تصریف افعال اعانه
( بودن ) ، ( شدن )

۲۰۹ - تصریف فعل اعانه ( بودن )

ماضی شهودی :
مفرد متکلم بودم | جمع متکلم بودیم
« مخاطب بودی | « مخاطب بودید
« غائب بود | « غائب بودند


۱۳۱

حکایت شهودی

مفرد متکلم می بودم | جمع متکلم می بودیم
« مخاطب می بودی | « مخاطب می بودید
« غائب می بود | « غائب می بودند

ماضی نقلی

بوده ام | بوده ایم
بوده = بوده‌ئی | بوده اید
بوده است | بوده‌اند

روایت نقلی

مفرد : | جمع :
بوده بودم | بوده بودیم
بوده بودی | بوده بودید
بوده بود | بوده بودند


۱۳۲

مضارع

باشم باشیم
باشی باشید
باشد باشند
ویا :
بوم بویم
بوی بوید
بود بوند

حال

می باشم می باشیم
می باشی می باشید
می باشد می باشند

مستقبل

خواهم بود خواهیم بود
خواهی بود خواهید بود
خواهد بود خواهند بود


۱۳۳

فعل التزامی ( انشائی بسیط )

بباشم | بباشیم
بباشی | بباشید
بباشد | بباشند

انشائی مرکب

بوده باشم | بوده باشیم
بوده باشی | بوده باشید
بوده باشد | بوده باشند

فعل وجوبی

بودنیم | بودنییم
بودنی | بودنیید
بودنیست | بود نیند

فعل شرطی

اگر باشم | اگر باشیم
اگر باشی | اگر باشید
اگر باشد | اگر باشند


١٣٤

امر حاضر امر غائب
باش باشید | باشد باشند
اسم فاعل اسم مفعول
باشنده باشندگان | بوده بودگان

٢١٠ - تصريف فعل اعانه ( شدن )
ماضی شهودی

شدم | شدیم
شدی | شدید
شد | شدند

حکایة شهودی

می شدم | می شدیم
می شدی | می شدید
می شد | می شدند


۱۳۵

ماضی نقلی
شده ام شده ایم
شده = شدی شده اید
شده است شده اند

روایت نقلی
شده بودم شده بودیم
شده بودی شده بودید
شده بود شده بودند

استمراری
شدستم شدستیم
شدستی شدستید
شدست شدستند

مضارع
شوم شویم
شوی شوید
شود شوند


١٣٦
٥٣١
حال
می شوم می شویم
می شوی می شوید
می شود می شوند

مستقبل
خواهم شد خواهیم شد
خواهی شد خواهید شد
خواهد شد خواهند شد

فعل التزامی ( انشائی بسیط )
بشوم بشویم
بشوی بشوید
بشود بشوند

انشائی مرکب
شده باشم شده باشیم
شده باشی شده باشید
شده باشد شده باشند


۱۳۷
فعل وجوبی
شد نیم
شدنی
شد نیست

شد نینم
شد نیند
شد نند

فعل شرطی
اگر بشوم
اگر بشوی
اگر بشود
اگر بشویم
اگر بشوید
اگر بشوند

امر حاضر
بشو بشوید
امر غائب
بشود بشوند

اسم فاعل
شونده شوندگان
اسم مفعول
شده شدگان

اشتقاق
۲۱۱ - فعلها یا از مصدر ؛ و یا از امر حاضر
مشتق میباشند .


۱۳۸

۲۱۲ - نونی که در آخر مصدر است هر گاه
حذف شود (مصدر تخفیفی) پیدا میشود . مثلا :
خواندن ـ خواند ، رفتن ـ رفت .

فعلهائیکه از مصدر ؛ مشتق اند :

۲۱۳ - مصدر تخفیفی ، عيناً صیغه ماضی
شهودیست . در آخرش ضمائر فعلیه ؛ علاوه نموده
تشکیل میشود .

ماضی مطلق شهودی

مثبت : | منفی :
خواندم | نخواندم
خواندی | نخواندی
خواند | نخواند
خواندیم | نخواندیم
خواندید | نخواندید
خواندند | نخواندند


۱۳۹

٢١٤ - ماقبل صیغه ماضی شهودی
هرگاه ( می ) آورده شود ( حکایه شهودی )
تشکیل میشود .

حکایه شهودی

مثبت :
می خواندم
می خواندی
می خواند
می خواندیم
می خواندید
می خواندند

منفی :
نمی خواندم
نمی خواندی
نمی خواند
نمی خواندیم
نمی خواندید
نمی خواندند

٢١٥ - به آخر مصدر تخفیفی , هرگاه
(ه) آورده شود ( ماضی نقلی قریب ) تشکیل
میشود .


١٤٠

ماضی نقلی قریب

مثبت :
خوانده ام
خوانده
خوانده

منفی :
نخوانده ام
نخوانده
نخوانده

خوانده ایم
خوانده اید
خوانده اند

نخوانده ایم
نخوانده اید
نخوانده اند

٢١٦ - به آخر مفرد غائب ماضی قریب
نقلی ، هرگاه ماضی شهودی فعل ( بودن ) ؛

اسئله : فعل ؛ چند قسم است ؟ - فعل
خاص ؛ چه را میگویند ؟ - فعل عام ؛ چه کونه
فعل است ؟ - فعل عام ؛ دیگر چه را میگویند ؟
فعل تام ؛ چیست ؟ - فعل ناقص ، چیست ؟
ذات فعل ؛ چه را میگویند ؟ - صیغه ؛ چه را
میگویند ؟ - در لسان فارسی ؛ چند صیغه هست ؟


١٤١

علاوه شود ( ماضی بعید نقلی ) تشکیل میشود .

ماضی بعید نقلی

مثبت :    منفی :
خوانده بودم    نخوانده بودم
خوانده بودی    نخوانده بودی
خوانده بود    نخوانده بود
خوانده بودیم    نخوانده بودیم
خوانده بودید    نخوانده بودید
خوانده بودند    نخوانده بودند

۲۱۷ - به آخر ماضی شهودی وماضی
نقلی ، هرگاه ( است ) علاوه شود ( فعل استمراری )
تشکیل میشود .


١٤٢
فعل استمراری
خواندستم نَخواندستم
خواندستی نَخواندستی
خواندست نَخواندست
خواندستیم نَخواندستیم
خواندستید نَخواندستید
خواندستند نَخواندستند
۲۱۸ - اکثرياً به عوض ماضی نقلی ؛ ماضی شهودی ؛ مستعمل میشود . به آخر صیغه های مفرد متکلم ، مفرد غائب و جمع غائب ماضی شهودی ؛ هرگاه (ی) علاوه شود فعل استمراری ؛ تشکیل میشود . به غیر صیغه های مذکور ؛ علاوه نمیشود . مثلا : گفتمی ، گفتندی ، گفتی .
و نیز به اول ماضی شهودی هرگاه (همی) و به آخرش ( ی) علاوه شود فعل استمراری تشکیل میشود . مثلا : همی گفتمی .


١٤٣

۲۱۹ - به اول مصدر تخفیفی هر فعلیکه باشد
هرگاه صیغهٔ مضارع مصدر (خواستن) ، علاوه
شود (فعل مستقبل) ، تشکیل میشود . ضمیر
فعلی ها به مضارع مصدر (خواستن) ، الحاق
میشود .

فعل مستقبل

خواهم خواند
خواهی خواند
خواهد خواند
نخواهم خواند
نخواهی خواند
نخواهد خواند

خواهیم خواند
خواهید خواند
خواهند خواند
نخواهیم خواند
نخواهید خواند
نخواهند خواند

۲۲۰ - به اول مصدر تخفیفی ، هرگاه امر
حاضر مصدر (توانستن) یعنی هرگاه کلمهٔ
(توان) ، علاوه شود فعل اقتداری مطلق ،
تشکیل میشود .


١٤٤
مثلا :
توان خواند . . . وهكذا .
تنبیه : مفرد ، جمع ، متکلم و مخاطب صیغه فوق نبوده عبارت از يك صیغه میباشد .
۲۲۱ - به اول مصدر تخفیفی هر گاه ماضی شهودی مصدر (توانستن) علاوه شود فعل اقتداری ماضی ؛ تشکیل میشود .
فعل اقتداری ماضی
توانستم خواند	نتوانستم خواند
توانستی خواند	نتوانستی خواند
توانست خواند	نتوانست خواند
توانستیم خواند	نتوانستیم خواند
توانستید خواند	نتوانستید خواند
توانستند خواند	نتوانستند خواند
مع مافيه ، در کابل بقرار آتی ، رواج یافته است :


١٤٠

خوانده توانستم
خوانده توانستی ... والخ
۲۲۲ - به اول مصدر تحقیقی هر گاه صیغه
های فعل مضارع مصدر ( توانستن ) ، آورده شود
فعل اقتدارئی مضارع ، تشکیل میشود .

فعل اقتداری مضارع

توانم خواند | نتوانم خواند
توانی خواند | نتوانی خواند
تواند خواند | نتواند خواند
توانیم خواند | نتوانیم خواند
توانید خواند | نتوانید خواند
توانند خواند | نتوانند خواند

۲۲۳ - به ماضی قریب نقلی هرگاه مضارع
فعل ( بودن ) ، علاوه شود فعل انشائیه
مرکب ، تشکیل میشود .


١٤٦

فعل انشائی مرکب

خوانده باشم | نخوانده باشم
خوانده باشی | نخوانده باشی
خوانده باشد | نخوانده باشد
خوانده باشیم | نخوانده باشیم
خوانده باشید | نخوانده باشید
خوانده باشند | نخوانده باشند

٢٢٤ - به آخر مصدر تخفیفی هرگاه (ه)
علاوه شود اسم مفعول ، تشکیل میشود .

اسم مفعول

خوانده | نخوانده
خواندگان | نخواندگان

[Decoration]


١٤٧
افعالیکه از امر حاضر : مشتق اند
٢٢٥ - امر حاضر نیز : از مصدر : مشتق است .
٢٢٦ - مصدر : خواه ( دالی ) و خواه ( تائی ) باشد برای تشکیل نمودن امر حاضر : بعض قاعده ها میباشد . آنها که بقاعده ها توافق نمیکنند شاذ نامیده میشوند .
تنبیه : برای اینکه تشکیل امر حاضر : آسان گردد ادات مصدر و حرف ماقبلش منتها شمرده میشود .
٢٢٧ - سابق در بحث فعل نیز : گفته شده بود که در مصدر دالی : قبل از ( دال ) : حروف ( یارنو ) یعنی پنج حرف ( ی ، ا ، ر ، ن ، و )


١٤٨

و در مصدر تائی ؛ حروف ( خستف ) یعنى چهار
حرف (خ ، س ، ش ، ف) میباشد . لہذا
از مصدر دالی برای تشکیل امر حاضر ، پنج
قاعده و از مصدر تائی ؛ چهار قاعده بقرار آتی
میباشد :

از مصدر دالی

قاعده - ١ - منتها هر گاه ( بدن ) باشد
حذف گردیده امر حاضر ؛ تشکیل میشود .
مثلا :
مصدر
امر حاضر
تابیدن
تاب
رسیدن
رس
کوشیدن
کوش . . . وهكذا


١٤٩
شاذ ها :
مصدر امر حاضر
آفریدن آفرین
چیدن چین
دیدن بین
گزیدن گزین
آجیدن آجین
شنیدن شنو

قاعده - ٢ - : منتها اگر ( ادن ) باشد
حذف میشود . مثلا :
مصدر امر حاضر
افتادن افت
ایستادن ایست
فرستادن فرست


١٥٠

شاذ ها :

مصدر        امر حاضر
دادن        ده
زادن        زای
ستدن ویا ( ستادن ) ستان

قاعده ـ ۳ ـ : منتها هرگاه ( ردن ) باشد
حذف میشود . مثلا :

مصدر        امر حاضر
آوردن       آور
گستردن      گستر
مردن        میر
آزردن       آزار
شمردن       شمار
فشردن       فشار
کردن        کن


١٥١

قاعده - ٤ - منتها هرگاه ( ندن ) باشد
حذف میشود . مثلا :
مصدر
امرحاضر
ماندن
مان
ستاندن
ستان
کندن
کن
شاذ ندارد .

قاعده - ٥ - منتها هرگاه ( ودن ) باشد
حذف گردیده بعوض آن ( ای ) آورده میشود .
مثلا :
مصدر
امرحاضر
فرمودن
فرمای
آسودن
آسای
آزمودن
آزمای
نمودن
نمای


١٥٢

شاذها :
مصدر امر حاضر
بودن بو ، باش
شودن ( شدن ) شو
شنودن شنو
درودن درو
غنودن غنو

تشکیل امر حاضر از مصدر ثانی
قاعده ـ ۱ ـ منتها اگر ( ختن ) باشد
حذف شده بعوض آن ( ز ) آورده میشود مثلا :
مصدر امر حاضر
اندوختن اندوز
انداختن انداز
آویختن آویز
گریختن گریز


١٥٣

شاذها :

مصدر
شناختن
فروختن
گسیختن
پختن

امر حاضر
شناس
فروش
گسل
پز

قاعده - ٢ - منها اگر (ستن) باشد حذف
گردیده بعوض آن (ه) آورده میشود .

مصدر
خواستن
رستن
جستن

امر حاضر
خواه
ره
جه


١٥٤

شاذها :

مصدر امر حاضر
دانستن دان
رستن روی
نشستن نشین
شکستن شکن
نگریستن نگر
جستن جوی
شستن شوی
گریستن گری
بستن بند
آراستن آرای
پیوستن پیوند
زیستن زی
توانستن توان
کستن کسل
بایستن بای


۱۰۰

قاعده - ۳ - منتها اگر ( شتن ) باشد
حذف گردیده ( ر ) آورده میشود . مثلا :
مصدر امر حاضر
داشتن دار
گذشتن گذار
کاشتن کار

شاذ ها :
مصدر امر حاضر
نوشتن نویس
گشتن گرد
کشتن کش
کشتن کش
هشتن هل هل


١٥٦

برگشتن برگرد
ریشتن ریش
افراشتن افراز

قاعده - ٤ - منتها اگر ( فتن ) باشد
حذف شده بعوض آن (ب) آورده میشود .
مثلا :
مصدر امر حاضر
یافتن یاب
شتافتن شتاب
کوفتن کوب
فریفتن فریب


١٥٧

شاذها :

مصدر
امر حاضر
گفتن
گوی
خفتن
خواب
رفتن
رو
گرفتن
گیر
پذیرفتن
پذیر
سفتن
سنب ، سفت
کاوفتن
کاو
نهفتن
نهفت ، نهفته دار
آلفتن
آلفته شو
بافتن
باف
شکافتن
شکاف
آشفتن
آشوب

امر حاضر مصادر شاذۀ ( آمدن ، زدن ، شدن)
بقرار آتیست :


١٥٨

مصدر امر حاضر
آمدن آی ، بیا
زدن زن
شدن شو

اسئله : فعلها از چه ، مشتق اند ؟ ــ مصدر
تحقیقی چه گونه تشکیل میشود ؟ ماضی مطلق
شهودی ، چه گونه تشکیل میشود ؟ ــ حکایۀ شهودی ؟
ماضی قریب نقلی ؟ ماضی بعید نقلی ؟ فعل
استمراری ؟ ــ اکثراً بعوض ماضی نقلی ، چه
استعمال میشود ؟ فعل استمراری ، دیگر چه گونه
تشکیل میشود ؟ ــ فعل مستقبل ، چه گونه تشکیل
میشود ؟ فعل اقتداری مطلق ؟ ــ فعل اقتداری ماضی؟
فعل اقتداری مضارع ؟ فعل انشائی مرکب ؟
اسم مفعول ؟ امر حاضر ، از چه مشتق میباشد ؟
امر حاضر چه گونه تشکیل میشود ؟ تشکیل امر
حاضر از مصدر دالی ، به چند قاعده میباشد .
و از مصدر تائی ، بچند قاعده ؟


١٥٩

تمرین - ١٧

از مصدر های آتی ؛ فعلهائیکه از مصدر ؛
مشتق میباشند تشکیل کرده شود !

آرامیدن | آفریدن | باختن
آراستن | آمدن | باریدن
آزردن | افروختن | بافتن
آسودن | افزودن | بایستن
آغشتن | افکندن | پاشیدن

فعلهائیکه از امر حاضر ؛ مشتق اند

٢٢٨ - به اول صیغۀ مثبت امر حاضر
بسیط ؛ دائما يك ( ب ) آورده میشود . مثلا :
شنو = بشنو ، خوان = بخوان


١٦٠

حرف نخستین امر حاضر : هرگاه ( ا ) باشد
به ( یا ) قلب میشود . مثلا :
ای = بیای ؛ ومخففش ( بیا ) .
به اول امر حاضر های مرکب ؛ حاجت الحاق
نمودن ( ب ) ندارد . مثلا :
گوش کن ، خاموش باش . . . و هکذا
تنبیه : ـ مثبت امر حاضر را ( امر حاضر ) ؛
ومنفی آن را ( نهی حاضر ) مینامند .
امر حاضر | نهی حاضر
بخوان بخوانید | مخوان مخوانید
۲۲۹ ـ به آخر امر حاضر هرگاه يك (د)
که ماقبلش مفتوح باشد آورده شود ، صیغه مفرد
غائب فعل مضارع تشکیل میشود . وضمائر فعلیه ؛
علاوه نموده دیگر صیغه هایش تشکیل میشود .


١٦١
فعل مضارع

مثبت :
منفی :

مفرد { خوانم | نخوانم } مفرد
{ خوانی | نخوانی
{ خواند | نخواند

جمع { خوانیم | نخوانیم } جمع
{ خوانید | نخوانید
{ خوانند | نخوانند

٢٣٠ - به اول فعل مضارع هرگاه (می)
آورده شود (حال مضارع) تشکیل میشود :

حال مضارع و یا زمان حال

مثبت :
منفی :

میخوانم
نمی خوانم

میخوانی
نمی خوانی

میخواند
نمی خواند

میخوانیم
نمی خوانیم

میخوانید
نمی خوانید

میخوانند
نمی خوانند


١٦٢

۲۳۱ - به اول فعل مضارع ؛ هر گاه (ب)
علاوه شود فعل انشائی مفرد (التزامی) تشکیل
میشود .

تنبیه : - در منفی فعل انشائی مفرد !
حرف (ب) نمی آید . و تفریقش از صیغه منفی
مضارع ؛ بواسطهٔ معنا میشود :

فعل انشائی مفرد ( فعل التزامی )

مثبت : منفی :
بخوانم نخوانم
بخوانی نخوانی
بخواند نخواند
بخوانیم نخوانیم
بخوانید نخوانید
بخوانند نخوانند


کنده دعوا ١٦٣ باطل کردیدفه
۲۳۲ - صیغه امر غائب ، عبارت از صیغه
های مفرد و جمع فعل انشائی میباشد .
مثبت امر غائب را (امر غائب ) ، و منفی آن
را ( نهی غائب ) مینامند .
امر غائب نهی غائب
بخواند بخوانند نخواند نخوانند
فائده : - بعضاً به اول ضمیر مفرد غائب ،
( الف ) آورده نیز صیغه امر غائب ، تشکیل
میشود . مثلا :
کند = کناد ، دهد = دهاد ... :
بعضاً ( الف ) به آخر کلمه می آید . مثلا :
شود = شودا ، گوید = گویدا .
همین دو قاعده فوق ، از فعل نمیباشد و نیز
از جمع هم نمیشود .
۲۳۳ - به اول فعل انشائی مفرد ، هرگاه
مفرد غائب صیغه مضارع از مصدر ( بایستن ) :
علاوه شود فعل وجوبی ، تشکیل میشود .


١٦٤

در حال نفی ؛ (ب) حذف میشود :

فعل وجوبی

مثبت : منفی :
باید بخوانم باید نخوانم
باید بخوانی باید نخوانی
باید بخواند باید نخواند
باید بخوانیم باید نخوانیم
باید بخوانید باید نخوانید
باید بخوانند باید نخوانند

٢٣٤ - به آخر امر حاضر ، هرگاه ( نده )
علاوه شود اسم فاعل ، تشکیل میشود :

اسم فاعل
مثبت منفی
خواننده خوانندگان | نخواننده نخوانندگان


١٦٥
۲۳۵ - به اول فعل ها هر گاه ادات شرط
یعنی ادات (اگر) و یا مخفف این : که لفظهای
(گر ، ار ، ور) است آورده شود صیغه شرطیه
تشکیل میشود .
صیغه شرطیه
مثبت : | منفی :
ماضی شرطی : اگر خواندم | اگر نخواندم
مضارع شرطی : اگر خوانم | اگر نخوانم
حال شرطی : اگر می خوانم | اگر نمی خوانم
استقبال شرطی : اگر خواهم خواند | اگر نخواهم خواند

فعل لازم را متعدی ساختن

٢٣٦ - به آخر امر حاضر فعل لازم :


١٦٦
هرگاه ( اندن ) آورده شود يك درجه ؛ واكر
( انيدن ) آورده شود دو درجه ؛ متعدی ساخته
میشود . مثلا :
مصدر امر حاضر يك درجه متعدی دورجه متعدی
خندیدن خند خنداندن خندانیدن
گریستن گری گریاندن گریانیدن .
فعل معلوم را مجهول شناختن
٢٣٧ - هرگاه اسم مفعول يك فعل معلوم
بسر بوده فعل اعانه ( شدن ) ؛ تصريف شود
فعل معلوم مذکور ( مجهول ) میگردد . مثلا :
خواندن - خوانده شدن ، نوشتن - نوشته
شدن . . . وهكذا


١٦٧
ماضی مطلق شهودی مجهول : مثبت : خوانده شدم منفی : خوانده نشدم
حكایه شهودی « « خوانده میشدم خوانده نمیشدم
ماضی نقلی « « خوانده شده ام خوانده نشده ام
روایت نقلی « « خوانده شده بودم خوانده نشده بودم
مضارع « « خوانده شوم خوانده نشوم
حال « « خوانده میشوم خوانده نمیشوم
مستقبل « « خوانده خواهم شد خوانده نخواهم شد
انشائی مفرد (الزامی) « « خوانده بشوم خوانده نشوم
انشائی مرکب « « خوانده شده باشم خوانده نشده باشم
فعل وجوبی « « خوانده شدیم خوانده نشدیم
فعل شرطی « « اگر خوانده شوم اگر خوانده نشوم
امر حاضر « « خوانده شو خوانده مشو
امر غائب « « خوانده شود خوانده نشود


١٦٨

تمرین - ١٨

[ امر حاضر مصدر های آتی ونیز فعلها ئیکه
از امر حاضر ، مشتق میشوند تشکیل کنید ! ]

انجا میدن تا فتن
اندوختن تراشیدن
اندیشیدن جستن [ به کسر جیم ]
یا فتن جستن [ به ضم جیم ]
بردن جنبیدن
بریدن خوابیدن
پندا شتن دا دن
پیوستن دوختن
دزدیدن رستن

اسئله : تشکیل امر حاضر : خواه از مصدر
دالی و خواه از مصدر تائی به چند قاعده وچه
گونه میشود ؟ و شاذ هر قاعده را بیان کنید !
مابعدش در صحیفه ١٦٩


١٦٩

ما بعد سؤالهای صحیفه گذشته :
در اول امر حاضر بسيط ، دائما کدام حرف
میبا شد ؟ آیا در اول امر حاضر مرکب نيز ،
حرف (ب) الحاق میشود یا نه ؟ نهی حاضر :
چیست ؟ فعل مضارع ، زمان حال ، چه گونه
تشكيل میشوند ؟ فعل انشائی مفرد ( فعل التزامى)
چه گونه تشکیل میشود ؟ و در منفی آن آیا
حرف ( ب ) می آید ؟ آیا در مثبتش همیشه (ب)
می آید ؟ منفی فعل التزامی : از صیغۀ منفی فعل
مضارع ، بواسطۀ چه ، تفريق میشود ؟ امر
غائب ، چه گونه تشکیل میشود ؟ نهی غائب ،
چیست ؟ صیغهٔ امر غائب ، بعضاً چه گونه تشکیل
میشود ؟ فعل وجوبی ، چه گونه تشکیل میشود ؟
و در حال نفی ؛ آیا حرف (ب) حذف میشود
یا نه ؟ اسم فاعل ، چه گونه تشکیل میشود ؟
صیغهٔ شرطیه ، چه گونه تشکیل میشود ؟ فعل
لازم ، چه گونه متعدی ساخته میشود ؟ فعل
معلوم ، چه گونه مجهول ساخته میشود ؟


۸۷
۳ - فروع افعال
۲۳۸ - فرع فعل : اسم و صفتیست که
ماده آن ۱ فعل بوده بقرار قاعده ؛ اسم وصفت
گردیده باشد .
۲۳۹ - فروع افعال ؛ اینها اند :
اسم مصدر ، حاصل مصدر ، صفت مشبهه ،
صیغه حالیه ، صیغه مبالغه ، اسم آلت .
۱ - اسم مصدر
٢٤٠ - مصدر تخفیفی بسیط ؛ و اکثر یا
مرکب ؛ بحکم اسم مصدر میباشد . مثلا :
خرید = اشتراء گفت و شنید
دید = زیارت خرید و فروخت
بازدید = اعاده زیارت دید و باز دید


۱۷۱

۲ -. حاصل مصدر

٢٤١ - حاصل مصدر 1 به ٣ نوع ،
تشكيل میشود :
نوع اول : به واسطه الحاق نمودن (ار )
به آخر مصدر تخفيفى . مثلا :
رفت - رفتار | كرد - كردار
کفت - كفتار | ديد - ديدار

نوع ثانی : به واسطه علاوه نمودن ( ه )
به آخر امر حاضر . مثلا :
خند - خنده | موی - مویه = انين
کری - گریه | پوی - پويه

نوع ثالث : به واسطه الحاق نمودن (ش )
به آخر امر حاضر . مثلا :
دان - دانش | رو - روش
کوش - كوشش | بين - بينش


۱۷۲
۳ - صفت مشبهه
٢٤٢ - صفت مشبهه ، به ۲ نوع تشکیل
میشود :
نوع اول : بواسطه الحاق نمودن ( ار )
به آخر مصدر تخفیفی . مثلا :
نمود - نمودار = ظاهر ، جلی
پدید - پدیدار = آشکار
نوع ثانی : بواسطه الحاق نمودن ( الف )
به آخر امر حاضر . مثلا :
بین - بینا | گوی - گویا
شنو - شنوا | دان - دانا


۱۷۳

٤ -- صیغه حالیه -- حال ترکیبی

٢٤٣ - صیغه حالیه ، بواسطۀ الحاق نمودن
( ان ) به آخر امر حاضر ، تشکیل میشود .
مثلا :

خند - خندان | افت - افتان
گری - گریان | خیز - خیزان

بعضاً صفت مشبهه میشود . مثلا :
نمای - نمایان = آشکار
شای - شایان = لایق

ه -- صیغه مبالغه

٢٤٤ - به آخر مصدر تخفیفی ویا به آخر
امر حاضر ، هرگاه (کار) علاوه شود صیغهٔ


١٧٤
مبالغه تشکیل میشود . مثلا :
از مصدر تخفیفی : | از امر حاضر :
آفرید ـ آفریدکار = خلاق | آموز ـ آموزکار = معلم
پرورد ـ پروردکار = رزاق | آمرز ـ آمرزکار = غفور
٦ ـ اسم آلت [١]
٢٤٥ ـ به آخر امر حاضر ، هر کاه (ه)
علاوه شود اسم آلت ، تشکیل میشود . مثلا :
آویز ـ آویزه | استرا ـ استره = پاکی
تاب ـ تابه | آیین ـ آیینه
[١] بعض اصطلاحات علمیه و فنیه ،
مع الاسف ، غلط رواج یافته . تصحیح آن ،
واجبه ذمت ارباب کمال اشت !


۱۷۵

اسئله : فرع فعل ؛ چیست ؟ فروع افعال ه
کدامند ؟ مصدر تخفیفی ۱ حکم چه را دارد ؟
حاصل مصدر ۱ چه گونه تشکیل میشود ؟ صفت
مبهه ۱ چه گونه تشکیل میشود ؟ صیغهٔ حالیه ۵
چه طور تشکیل میشود ؟ صیغهٔ مبالغه ۱ چه گونه
تشکیل میشود ؟ اسم آلت ۱ چه گونه تشکیل
میشود ؟

امر حاضر مصدر تخفیفی


١٧٦
نحو
ويا
- تألیف کلام -
٢٤٦ - ترکیب ٢ قسم است :
( ترکیب ناقص و یا ترکیب غیر مفید )
ترکیب تام و یا ترکیب مفید ) .
ترکیب ناقص و یا ترکیب غیر مفید
٢٤٧ - ترکیب ناقص : ترکیبیست که
دران : اسناد نمیباشد و برای مخاطب : خبر تمام :
افاده و بیان نمیکند . مثلا :
ترکیب اضافی ها ، ترکیب توصیفی ها ، وصف
ترکیبی ها ، ترکیب مزجی ها ، ترکیب اعدادی ها
يك يك ( ترکیب ناقص و ترکیب غیر مفید ) است .
مفرد و کلامش


۱۷۷

ترکیب تام و یا ترکیب مفید

٢٤٨ - ترکیب تام ، ترکیبهائیست که در آنها
اسناد بوده برای مخاطب ، يك خبر تام ، افاده
و بیان میکند .
ترکیب تام را (جمله) و یا (کلام) نیز
میگویند .
٢٤٩ - جمله ، ٢ قسم است : جملۀ
فعلیه ، جملۀ اسمیه .

جملۀ فعلیه

٢٥٠ - جملۀ فعلیه ، جمله ئیست که از فعل
و فاعل و یا نائب فاعل ، مرکب میباشد . مثلا :
احمد خواند .
«خواند» فعل یعنی کار ، «احمد» فاعل یعنی
کار کننده .


۱۷۸

جمله بعضاً از فعل مجهول و نائب فاعل ، مرکب میباشد . مثلا :
مکتوب فرستاده شد .
« فرستاده شد » فعل مجهول یعنی فاعلش نا معلوم ، « مکتوب » نائب فاعل یعنی قائممقام فاعل است .

جمله اسمیه

٢٥١ - جمله اسمیه : جمله ئیست که از مبتدا و خبر ، و رابطه یعنی ادات خبر ، مرکب باشد .

مبتدا

٢٥٢ - مبتدا : کلمه ئیست که کلام ، بواسطه آن ، ابتدا یعنی آغاز میکند .
مبتدا را ( مسند الیه ) نیز مینامند .


۱۷۹

مبتدا : يا اسم و یا کلمه که بحکم اسم است
میباشد . مثلا :
برف ؛ سفید است .
اسم ( برف ) ، مبتدا است .

خبر

٢٥٣ - خبر : کلمه ئیست که حال و صفت
مبتدا را بیان میکند . ( خبر ) را ( مسند ) نیز
مینامند .
خبر ؛ على الاكثر ؛ صفت و یا کلمه که بحکم
صفت است میباشد . مثلا :
برف ؛ سفید است .
« برف » مبتدا ، « سفید » خبر ؛ و « است »
ادات خبرست .

ادات خبر

٢٥٤ - ادات خبر : رابطه ئیست که خبر را
به مبتدا ؛ اسناد میکند .


۱۸۰

٢٥٥ - مبتدا هرگاه یکی از ضمائر شخصیه
باشد رابطهٔ که به خبر ، لاحق خواهد شد دائما
مقابل به ضمیر شخصی ، ضمیر نسبی میبا شد .
مثلا :

من دانایم .

درین مثال : ضمیر شخصی (من) مبتداست .
وبسببیکه متکلم آمده لهذا به صفت (دانا) که
خبراست ضمیر نسبی متکلم ، لاحق شد .
٢٥٦ - مبتدا هر گاه غیر ضمائر شخصیه
باشد ادات خبر یعنی رابطه ، دائما ( است )
میباشد . مثلا :

آتش ، سوزان است . . . و هكذا
آتش « مبتدا » ، سوزان « خبر » ، است
« ادات خبر » .

٢٥٧ - در صورت منفی جملهٔ اسمیه ها
پیشتر از ادات خبر ، ادات نفی یعنی (نه) می آید .


۱۸۱

(نه) هر وقتیکه بضمایر نسبیه ؛ لاحق شود در مفرد متکلم ، مفرد غائب و جمع غائب ؛ (ها) ی (نه) و (الف) ضمیرها حذف گردیده بعوض آنها يك (ی) مفتوح ؛ و در مفرد غائب ؛ يك (ی) مکسور آورده میشود . مثلا :
من دانا نهام – نیم | مادانا نه‌ایم
تو دانا نه‌ئی – نه‌ئی | شما دانا نه‌اید
او دانا نه‌است – نیست | ایشان دانا نه‌اند – نیند

۲۵۸ – خبر ؛ هرگاه ضمیر شخصی باشد ادات ربط ؛ باز ضمیر نسبی میباشد . مثلا : مهمان منم ، معلم توئی ... وهکذا

هست – نیست

۲۵۹ – کلمه های (هست) و (نیست) نیز ؛ خبر میشوند . مثلا :


۱۸۲

ـ درین کار فائده هست . و
ـ درین بازی ، فائده نیست .
۲٦٠ ـ ترکیب ها ، هم مبتدا ، هم خبر
میشوند . :
ـ احمد ، برادر منست .
« احمد » مبتدا ، ترکیب اضافی « برادرمن »
خبر ، « ست » ادات خبر . و
ـ درس شما سهلست .
ترکیب اضافی « درس شما » مبتدا ، « سهل »
خبر ، « ست » ادات خبر .
ـ باغ ما ، جای خوشست .
ترکیب اضافی « باغ ما » مبتدا ، ترکیب
توصیفی « جای خوش » خبر ، « ست » ادات
خبر .


۱۸۳

متممات جمله

٢٦١ ـ در جمله اسمیه ها چیزیکه اصلست یعنی عنصر اصلی (مبتدا ، خبر) ؛ و در جمله فعلیه ها ( فعل ، فاعل و یا نائب فاعل) است .

ماعدای انها را « متممات جمله » مینامند .

٢٦٢ ـ اساساً متممات جمله ، عبارت از متعلقات فعل ، حال ترکیبی ، تمییز است .

٢٦٣ ـ متعلقات فعل ؛ عبارت از مفعولها است .

٢٦٤ ـ حال ترکیبی : جمله را بصیغه حال ترکیبی ؛ تشکیل نمودن است . مثلا :
احمد ؛ گریان آمد ، شادان رفت .

٢٦٥ ـ تمیز : به اول اسم وصفتها يك (ب) مفتوح آورده و تمییز ؛ بیان کرده جمله ؛ تشکیل کردن است . مثلا :


١٨٤

احمد ، بهشیاری و بکمال ، بتو فائق است .
٢٦٦ - در جملهٔ اسمیه ها : اولا « مبتدا »
بعده « خبر » و بعده « ادات خبر » می آید .
٢٦٧ - در جملهٔ فعلیه ها : اولا « فاعل ویا
نائب فاعل » بعده فعل هرگاه متعدی باشد « مفعول
صریح » بعده « مفعول غیر صریح » ودر آخرهمه ،
« فعل » می آید .

اسئله : ترکیب ، چند قسم است ؟ ترکیب
ناقص را دیگر چه مینامند ؟ ترکیب ناقص ، چه گونه
ترکیب است ؟ ترکیب نام ، چه گونه ترکیب است ؟
ترکیب نام را دیگر چه مینامند ؟ جمله ویا کلام ،
چیست ؟ جمله ، چند قسم است ؟ جملهٔ فعلیه
از چه ، مرکب میباشد ؟ جملهٔ اسمیه از چه ،
مرکب میباشد ؟ مبتدا ، کدام کلمه را میگویند ؟
ما بعدش به صحیفهٔ ١٨٥


۱۸۵
ما بعد سؤالهای صحیفه گذشته :
مبتدا : نام دیگرش چیست ؟ کدام کلمه : مبتدا
میشود ؟ خبر ؟ کدام کلمه را میگویند ؟ کدام
کلمه : خبر میشود ؟ چه را ادات خبر میگویند ؟
ادات رابطه ها دائما به چه : لاحق میشود ؟
مبتدا هر گاه ضمیر شخصی باشد رابطه که به
خبر : لاحق میشود آیا دائما کدام ضمیر میباشد ؟
مبتدا : هرگاه از ضمائر شخصیه نباشد ادات رابطه :
چه میباشد ؟ در صورت منفی جمله اسمیه ها
ادات نفی : آیا پیشتر از چه می آید ؟
ادات نفی (نه) هر گاه به ضمائر نسبیه لاحق
شود چه تبدلات میشود ؟ خبر هرگاه ضمیر
شخصی باشد ادات رابطه چه میشود ؟ کلمات
( هست - نیست ) نیز : آیا خبر میشوند ؟ ترکیب
ما بعدش به صحیفه ۱۸۶


١٨٦

٦ - ادوات

ادات چیست ؟
٢٦٨ - کلمۀ ریزه و یا حرف است که خود بخود
معنا ندارد و به اسماء و افعال ، لاحق میشود .
ادوات در فارسی ، ٢ نوع است : ادوات
بسیطه ، ادوات مركبه .
٢٦٩ - ادوات بسيطه : اداتها ئیست که
عبارت از تنها يك حرف باشند .

مابعد سؤالهای صحیفۀ گذشته :
ناقص ها آیا مبتدا و خبر میشوند ؟ در جملۀ اسمیه ها
و در جملۀ فعلیه ها اصل ، چیست ؟ متممات جمله
چیست ؟ اساساً متممات جمله ، عبارت از چیست ؟
متعلقات فعل ، چیست ؟ حال ترکیبی ، چیست ؟
تمیز ، چیست ؟ ترتیب اجزای جملۀ اسمیه یعنی
در جملۀ اسمیه ، اول ، چه و بعده چه می آید ؟
ترتیب جمله های فعلیه چه گونه است ؟


۱۸۷

ادوات بسیطه
( الف )

۲۷۰ - حرف ( الف ) : یا در اول کلمه
و یا در وسط کلمه و یا در آخر کلمه میباشد .

- الفیكه در اول کلمه باشد -

۲۷۱ - الفیكه در اول کلمه باشد به ۳ نوع
میباشد :
الف اصلی ، الف وصلی ، الف زائد .
۲۷۲ - الف اصلی جنین الف است که
از نفس کلمه بوده حذفش جائز نباشد . مثلا :
اندام ، انجام ... و هكذا . كه اگر الیفكه
در اول این کلمه ها حذف شود در کلمه های
مذكور : معنا نمیاند .


۱۸۸
۲۷۳ - الف وصلی : چنین الف است که
در حین حذفش معنای کلمه خراب نمیشود .

مثلا :
اشتر ـ شتر اشکم ـ شکم ، افتادن ـ
فتادن ، افسوس ـ فسوس . . . و هكذا
٢٧٤ ـ الف زائد : چنین الفست که
تنها در شعر ، برای ضرورت وزن و زینت
کلام ، آورده میشود . که در هنگام حذف آن ،
هیچ يك خللی در معنای کلمه ، حاصل نمیدود .
مثلا :
بیت :
ابا باره وطوق بنمود شاد ابر میمنه سام را با قباد
درین بیت ، هر گاه الف های « ابا » و
« ابر » ، حذف نموده « با » و « بر » گفته
شود به معنا خلل نمی رسد .


۱۸۹

الفیکه در وسط کلمه باشد

۲۷۵ - الفیکه در وسط کلمه باشد ۵ نوع
است :
الف دعا ، الف احاطه ، الف مقابله ، الف
عطفی ، الف زائد .
۱ ) : الف دعا : به فعل مضارع ، داخل
گردیده خواه معنای دعای خیر و خواه معنای
دعای شر : افاده و بیان میکند . مثلا :
دهد ـ دهاد ، کند ـ کناد ... وهكذا .
بیت :
خدایا دشمنش جانی بمیراد
که هیچش دوست بر بالین نباشد
۲ ) : الف احاطه : مابین دو کلمه بوده آن
دو کلمه را یکی میسازد . مثلا :
سراسر ، سراپا ... وهكذا


۱۹۰
مصراع :
در « سرا پای » وجودت هنری هست که نیست .
۳ ) : الف مقابله ؛ مابین دو کلمۀ که از يك
جنس اند درآمده مساوات ؛ بیان میکند . این را
( الف مساوات ) نیز میگویند . مثلا :
خندا خند ، دوشا دوش ، رنگا رنگ ،
گونا گون .
بیت :
این پر ازلاله هـای « رنگارنگ »
وین پر ازمیوهای « گوناگون » .
٤ ) : الف عطفی ؛ چنین الف است که از
واو عطف ؛ بدل شده و مابین دو کلمه درآمده
هر دوی آنها را به يك حكم ؛ ارجاع میکند .
مثلا :
کم و بیش – کمابیش ، رست و خیز –


۱۹۱
رستاخیز ، تك و پوی ـ تکاپوی . . . ومكشا
مصراع :
تحصیل کام دل «بتکاپوی » خوشتر است
ه ) : الف زائد : چنین الف است که دخل
درمعنا ندارد صرف برای ضرورت وزن و تحسین
کلام آورده میشود . مثلا :
سبكسر ـ سبكسار ، نكونسو ـ نکونسار
الفیكه در آخر کلمه باشد
٢٧٦ ـ الفیكه در آخرکلمه : لاحق شود ۹
نوع است :
الف ندا ، الف تحسر ، الف تعجب ،
الف فاعلیت ، الف وصفيت ، الف نسبت .


۱۹۲

الف دعا ، الف اشباع ، الف جواب .
۱) : الف ندا ؛ الف است که به کلمه ، معنای
ندا میدهد . مثلا :
دل ــ دلا ، شهریار ــ شهریارا ،
« پادشاها » جرم ما را در گذار .
۲) : الف تحسر ؛ الف است که معنای ندا
و تأثر ؛ افاده میکند . مثلا :
درد ــ دردا = آه درد ، حسرت ــ
حسرتا = آه حسرت .

بیت
دردا وحسرتا که عنانم ز دست رفت
دستم نمیرسد که بگیرم عنان دوست .
۳) : الف تعجب ؛ در کلمه که لاحق شود
معنای تعجب میدهد . مثلا :
خوش ــ خوشا .


۱۹۳
مصراع :
« خوشا » درويشيا كورا بود کنج تن آسانی
٤ ) : الف فاعليت : عبارت از علامت
صفت مشبهه است . به آخر امر حاضر ، لاحق
میشود . مثلا :
دان ـ دانا = علیم ، بين ـ بينا = بصير .
٥ ) : الف وصفيت : چنین الف است که
معنای توصیف میدهد . مثلا :
شكيب ـ شکيبا = صابر ، فريب ـ
فريبا = فریب دهنده ، بوی ـ بویا = معطر .
گل بويا ، سنبل بويا . . . و هكذا
٦ ) : الف نسبت : چنین الف است که
از یای نسبت : بدل شده باشد . مثلا :
مسيح ـ مسيحى ـ مسيحا = منسوب به مسيح
بیت :
مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید
که ز انفاس خوشش بوی کسی می آید


منطره ١٩٤
٧): الف دعا : الف است که به فعل مضارع
لاحق شده معنای دعا مید هد . مثلا :
باد - بادا ، بیند - بیندا .
مصراع :
روز شادی دشمنش کم بیندا
٨): الف اشباع : الف است که صرف
برای زینت کلام و یا برای تکمیل وزن آورده
میشود . مثلا :
بس - بسا ، آشکار - آشکارا
مصراع :
بسا زورمندا که افتاد سخت
٩): الف جواب : به کلمه که لاحق شود
معنای جواب مید هد . مثلا :
گفت - گفتا .


موصوله ١٩٥ حاروف

بیت :
بگفاش وصل به یا هجر از دوست
بگفتا آنچه میل خاطر اوست .

١٠ ) : الف مصدری : از بای مصدری ،
منقلب بوده به کلمه که لاحق شود معنای مصدر
میدهد . مثلا :
دراز - درازی - درازا
فراخ - فراخی - فراخا

- ( ب ) -

۲۷۷ - حرف ( ب ) به اول کلمه ها داخل
شده ده معنا افاده میکند :
الصاق ، مصاحبت ، قسم ، استعانت ،
ظرفیت ، استعلا ، تعلیل ، تأکید ، زائد ،


١٩٦

و ادات مفعول اليه میشود .
۲۷۸ - در حركۀ ( باء ) كه به كلمات ،
لاحق میشود اختلاف هست . بعضی میگویند كه
بهمه حال ، مكسور باشد و به فتحه خواندن ، غلط
است . و بعضی میگویند كه هرگاه به فعلها و
مصدر ها لاحق شود مكسور ، و اگر به سائر
كلمه ها لاحق شود مفتوح میباشد .
۱ ) : باء الصاق ، معنای اتصال میدهد .
مثلا :
دوش بدوش .
مصراع :
بتو دلبسته چنانم كه غريبی « بديار »
« ب » ی « بدیار » برای الصاق است .
۲ ) : باء مصاحبت ، معنای واسطه و ذريعه ،
افاده میكند . مثلا :
بقلم ، نوشتم = بواسطۀ قلم ، نوشتم .


۱۹۷
بیت :
در حقی که اکنون گرفتست پای
« بنیروی » شخصی برآید زجای
حرف ( ب ) که در « بنیروی » است برای مصاحبت میباشد .
٣ ) : باء قسم ؛ معنای قسم میدهد . مثلا :
بجان تو .
مصراع :
« بخدا » و « برسولش » نگاهی کن ما را .
حرف ( ب ) که درالفاظ « بخدا » و « برسولش » است برای قسم میباشد .
٤ ) : باء استعانت ؛ به معنای مدد خواهی می آید . مثلا :
بنام خدا .


۱۹۸
مصراع :
بنام خداوند جان آفرین .
حرف (ب) كه در «بنام» است برای
استعانت میباشد .
ه ) : باء ظرفيت ؛ معنای ظرفیت مید هد یعنی
در عربی بمعنای (فی) می آید . مثلا :
بدور بهار = در وقت بهار .
مصراع :
« بدریا ، در منافع بی شمار است .
٦ ) : باء استعلا ؛ در عربی بمعنای «على»
می آید . مثلا :
پسر بدرخت رفت .
مصراع :
ببام رفت مؤذن نداده بانك خروس
٧ ) : باء تعلیل ؛ معنای « برای » میدهد .


١٩٩

مثلا :
اگر خشم بگیرد « بکردار » زشت
باء « بکردار » برای تعلیل است .
٨ ) : باء تأکید ، چنین ( ب ) است که
به مشتقات ، داخل میشود . مثلا :
بکرد = کرد ، بکند ، بکن .
٩ ) : باء زائد ، چنین ( ب ) است که برای
تزیین لفظ می آید . مثلا :
بعد از وفات او بصد سال .
١٠ ) : باء مفعول الیه ، به کلمه که لاحق شود
مفعول الیه میسازد . مثلا :
بخانه رفتم و در را بستم .

حرف ت

٢٨٩ - « ت » به آخر کلمه ها می آید .


۲۰۰

ضمیر مفرد مخاطب بوده دائما ساکن میباشد .
این را « ادات خطاب » نیز مینامند . مثلا :
دست – دستت .
حرف ماقبل «ت» اگرچه مفتوح میباشد .
اما بعضاً در شعر ؛ ساکن میباشد .
مصراع :
(مانیز زبندگانت هستیم)
«ن» ماقبل «ت» که در «بندگانت» است
ساکن است .
حرف «ت» هرگاه مابعد (چه) ، (که)
بیاید ماقبلش مکسور میشود . مثلا :
کت ، چت .
وهرگاه بعداز (الف) ویا (واو) بیاید به ما
قبلش (ی) آورده میشود مثلا :
جا – جایت ، رو – رویت .
برای ضرورت وزن ؛ بعضاً قبل از مدخولش


۲۰۱

می آید . مثلا :
« کرم کن چنان کت بر آید زدست » که در
اصل : « چنان که بر آید زدست »

- ٭ ز ٭ -

۲۸۰ - حرف (ز) : مخفف است از ادات
بیان و مفعول عنه و مفعول منه یعنی از ادات
(از) مخفف است .
وقتیکه به کلمه ها ئیکه در اول آنها ( ا ، و )
نباشد لاحق شود مکسور خوانده میشود . مثلا :
زخانه بدر آمدم .


٢٠٢

س

٢٨١ - حرف ( س ) به اول کلمه ها
زیاده میشود . مثلا :
پس - سپس = بعده ، پاس - سپاس =
شکر .

ش

٢٨٢ - حرف ( ش ) ضمیر مفرد غائب
بوده به آخر کلمه ها می آید . مثلا :
پای - پایش
ادات حاصل مصدر نیز ، میشود . مثلا :
روش ، نالش
ـ وقتیکه ضمیر غائب میشود ( ش ) ، ساکن ،
ما قبلش مفتوح میباشد .


۲۰۳

- و وقتیکه ادات حاصل مصدر شود (ش) ،
ساکن ، ما قبلش مکسور میباشد .

- ﴿ ك ﴾ -

۲۸۳ - حرف (ك) ادات تصغیر بوده
معنای خردی میدهد .
به (ماده - ۷۳ مراجعت کنید ! ) .

- ﴿ م ﴾ -

۲۸٤ - حرف (م) هر گاه به اول کلمه ،
لاحق شود ادات نفی میشود . و دائما مفتوح
میباشد . مثلا :
خوان - مخوان


٢٠٤

و هر گاه به آخر کلمه : لاحق شود ضمیر
متکلم میشود و ساکن بوده ما قبلش مفتوح
میباشد . مثلا :
کتاب ـ کتابم ... و هکذا
هر گاه بعد از هاء رسمیه باشد ماقبلش يك
همزه آورده میشود . مثلا :
خانه ـ خانه ام ... و هکذا

ن

٢٨٥ ـ حرف (ن) هر گاه به اول کلمه :
داخل شود ادات نفی میباشد . مثلا :
گفتم ـ نگفتم ... و هکذا


٢٠٥

و

٢٨٦ – (واو) در فارسی ، ۷ قسم است :
۱) : واو معدول : بعد از حرف (خ)
نوشته میشود مگر خوانده نمیشود . مثلا :
خواستن ، خود ، خویش ، خویشتن ،
خواب ، خواجه .
۲) : واو مجهول : ضمه بیان میکند .
حرفیكه ماقبلش می آید مضموم خوانده میشود و
خود (واو) خواند نمیشود .
٣) : واو تصغیر : به آخر اسم وصفتها آمده
معنای خردی میدهد . مثلا :
پسر – پسرو ، نيك – نیكو .
٤) : واو ملازمت : التزام يك شی را به
دیگر شی یعنی جدا نشدن آن را ازان ، بیان
میکند .


٢٠٦

بیت :
تاکو رستم از دست این تیر زن من و کنج ویرانه پیره زن
٥) : واو زائد : مثلا :
حق با امنيت ويا بااو ؟
واو های (ولى ، و ليكن ، وهم) نيز
زائد اند .
٦) : واو اشباع : به آخر علمها لاحق
می شود . مثلا :
کالو ، جمالو ، خواجو . . . و هكذا
٧) : واو عطف : يادوكله ، ويا دو جله را
بهم عطف میکنند . مثلا :
پدر و مادرت رفتند ،
پدرم آمد و برادرم رفت .
واو هائیکه در ابتدای جله ها می آیند مفتوح
میباشد . مثلا :
وچون دیدی مرابگو .


۲۰۷

ماقبل واو عاطفه ، هرگاه حرف صحیح باشد
حرف مذکور ، مضموم خوانده میشود و خود
واو ، علامت ضمه میباشد . مثلا :
مسجد و چاه و مهمانسرای .
هرگاه ماقبل واو عاطفه ( ا . و ، ه )
باشد واو ، مضموم خوانده میشود . مثلا :
خانه و کاشانه ، هما و همایون ، خواجه
و بنده . . . و هکذا
هرگاه ماقبل واو عاطفه ( ی ) باشد بعضاً
شده دار و بعضاً بی شده ، و خود واو ،
مضموم خوانده میشود . مثلا :
زهری و تریاقی .


۲۰۸

ه

۲۸۷ - حرف ( ه ) در فارسی ۲ قسم
است : هاء اصلی ، هاء وصلی .
۲۸۸ - هاء اصلی ؛ چنین ( ه ) است
که حذفش جائز نیست .
شاه ، پادشاه ، کوه ، اندوه ، گناه ،
سیاه . . و هکذا
هاء اصلی ؛ در جمع ، در اضافت ، در تصغیر
بحال خود میباشد . مثلا :
شاهان ، شاه ما ، شاهك . . . و هکذا
هاء اصلی را ( هاء ملفوظ ) نیز میگویند .
۲۸۹ - هاء وصلی ؛ ۳ نوع است :
۱ ) : علامت فتحه میباشد . مثلا :
گفته ، بنده .


۲۰۹

۲) : علامت کسره میباشد . مثلا :
که ، چه .
۳) : هاء نقلیه میباشد . مثلا :
زمان - زمانه [ به ماده - ٧٥ مراجعت
کنید ۱ ] .

< ی >

٢۹۰ - حرف (ی) : ۲ نوع است :
یای معروفه ، یای مجهوله .
۲۹۱ - یای معروفه ۹ قسم است :
۱) : یای خطاب : تو شاگردی ، تو گفتی .
۲) : یای نسبت : عثمان - عثمانی ،
افغان - افغانی .


۲۱۰

۳) : یای مصدری : به کلمۀ که داخل شود
معنای مصدریت میدهد . مثلا :
مردم – مردمی ، نيك – نیکی ،
نزديك – نزدیکی .
٤) : یای لیاقت : برای اینکه معنای لیاقت
بدهد به آخر مصدر ها لاحق میشود .
مصراع :
«نوشتنی» نبود حال من بیا و ببین .
٥) : یای تعظیم و تحقیر : بزرگی و شرف
مدخولش را و یا حقارت آن را افاده میکند .
مثلا :
مصراع :
تو شاهبازی ومن پرسوخته مگسی
٦) : یای تعجب : معنای عجیب میدهد . مثلا :
او مرد بدی بود ومرد بدی .


۲۱۱

۷) : پای اثبات صفت : مثلا :
تو مردی و بزمی هستی .
۸) : پای اشباع : علی الاکثر به مخلصها
علاوه میشود . مثلا :
آهی ، هجری ، نجاتی .
۹) : پای القابی : علی الاکثر به مقدمۀ
مکتوبها مستعمل میشود . مثلا :
فرزندی = پسرم ، نور چشمی = نور چشمم .

۲۹۲ - پای مجهوله ۱ بسیار است مشهور
ترین آنها ه است :
۱) : پای وحدت : به کلمۀ که لاحق شود
معنای یگانگی میدهد . مثلا :
سیبی دادم = يك سيب دادم .
هر گاه به کلمۀ که آخر آن ، هاء رسمیه باشد لاحق
شود به شکل همزه يعنی به شکل (ء) نوشته


۲۱۲

میشود ومکسور خوانده میشود . مثلا :
بنده ـ بندۀ ، کاسه ـ کاسۀ = يك کاسه.
و هرگاه بهمراه ادات خبر یعنی با لفظ ( ست )
بیاید ( ی ) مذکور ظاهر میشود . مثلا :
بنده ـ بندۀ ـ بنده ایست .
۲ ) : یای تنکیر : به کلمه که لاحق شود نکره
میسازد . مثلا :
مردی دیدم = يك آدم ديدم .
تنبیه : تفریق نمودن ( یای وحدت ) و ( یای
تنکیر ) ؛ خیلی مشکل است . پای وحدت ؛ به
لفظ ( يك ) داخل نمیشود . از يك كلمه هر گاه
یای وحدت ؛ حذف کردیده بجای آن ؛ لفظ
( يك ) علاوه شود معنا خراب نمیشود . مثلا :
( سیبی دادم ) و یا ( يك سیب دادم ) گفته شود
معناً تفاوت نیست . مگر بعوض ( غلامی دیدم )


۲۸۳
هرگاه (يك غلام دیدم) گفته شود معنا خراب
میشود . چرا که حرف (ی) که در لفظ (غلامی)
است برای تنکیر است .
۳) : یای وقایه : چنین (ی) است که در
ترکیب کلماتیکه در آخر آنها ( الف ) ویا
( واو ) باشد آورده می شود . مثلا :
آهوی ختن ، همای استخوان خور .
٤) : یای موصوله و موصوفه : چنین (ی)
است که ما بعدش لفظ (که) بوده به مدخول جمله
که ما بعدش است (صله) و یا (صفت) واقع
میشود . مثلا :
مردی که دیدی ، سخنی که شنیدی
٥) : یای استمراری : معنای استمرار میدهد .
این را (یای حکایه) نیز میگویند . به مفرد و جمع
غائب و نیز به متکلم ماضی مشهودی ، حکایت


٢١٤

شهودی و فعل استمراری : داخل میشود .
مثلا :
خواندی = خوانده بود ، خواندمی =
خوانده بودم ، خواندستمی .

اسئله : ادوات در فارسی : چند نوع است ؟
ادوات بسیط : کدامند ؟ الف حرفی در کدام حد
کلمه ها میباشد ؟ الفیکہ در اول کلمه میباشد چند
نوعست ؟ الف اصلی : چه طور است ؟ الف
وصلی ؟ - الف زائد ؟ - الفیکه در وسط کلمه
باشد چند نوعست ؟ الفیکہ در آخر کلمه باشد چند
نوعست ؟ - ( ب ) چند معنا افاده میکند ؟
حرکت ( ب ) که به کلمات لاحق شود چه گونه
است ؟ « ز » از چه مخفف است : « س »
به کجاها لاحق میشود ؟ حرف « ش » چیست


۲۱۵

ادوات مرکبه

۲۹۳ - ادوات مرکبه : اداتها ئیست که
از يك ويا زیاده حرفها مرکب میباشد .

- « آ » -

- ( آری ) ادات تصدیق است : مثلا :
آری خواندم .

ما بعد سؤالهای صحیفه گذشته :
« ك » ادات چیست ؟ « م » ادات چیست ؟
« ن » ادات چیست ؟ واو در فارسی چند قسم
است ؟ « ه » در فارسی چند قسمت ؟ های اصلیه
چیست ؟ هـای وصلیه چند نوعست ؟ « ی »
چند نوعست ؟ « یای معروفه » چند قسمت ؟ یای
مجهوله چند قسمت ؟


٢١٦
ــ ( آسا ) ادات تشبیه است . مثلا :
بهشت آسا .
ــ ( آفرین ) ادات تحسین است . مثلا :
آفرین ای فرزند نيك خصلت .
ــ ( آگین ) ادات انصاف است . مثلا :
خشم آگین .
ــ ( آیا ) ادات استفهام است . مثلا :
آیا پدرت آمد .
ا
ــ ( ار ) ادات شرط است . مخفف است از
( اگر ) . مثلا :
ار بیابی مرا شادان کنی .
ــ ( از ) ادات ابتدا و تبعیض و مفعول عنه
و منه است . مثلا :
علاج از دست نادان ، خوش نباشد .


۲۱۷
بحذف الف نیز ؛ جاز است . مثلا :
زمن پرس فرسوده روزگار .
- ( است ) ادات رابطه و خبر است . جمع آن
( اند) است .
- ( اگر ) ادات شرط است . مثلا :
اگر خواهی سلامت درکنار است .
- ( اندر ) ادات ظرف است . مثلا :
اندرآمد بچمن ، شاهد گل
ب
- ( با ) : ادات مفعول معه و مصاحبت
است . . مثلا :
بامن بودی .


۲۱۸
بعضاً به اسمها لاحق کردیده نسبت ٤ افاده
میکند . مثلا :
باوفا ، با انصاف .
- ( بار ) : ادات کثرت و ظرفیت است .
مثلا :
دریا بار = بحر کلان . رود بار = نهر
کلان .
- ( باری = هیچ نباشد ) : ادات فذلکه
و تقلیل است . مثلا :
باری اندك عنایتی فرما .
- ( باز = تکرار ) : ادات تأکید است .
مثلا :
کفتی بکن و باز زنی سنگ ملامت .
- ( بان ) : ادات محافظت و مالکیت است .
دائما به آخر کله ها لاحق میشود . مثلا :


۱۱۹
باغ – باغبان ، کشتی – کشتیبان .
– ( بر ) : ادات استعلا است . مثلا :
این کتاب را برمیز بگذار .
مصراع :
برسرم سایه احسان تو بس .
هرگاه به فعلها لاحق شود زائد میباشد .
مثلا :
بیا برگو که از عالم چه دیدی .
– ( برای ) : ادات مفعول له و تعلیل است .
مثلا :
برای خاطر دشمن متاب روی از دوست .
– ( بس = کافی ) : ادات حصر است .
مثلا :
دولت جاوید ؛ سخنراست بس .
– ( بسی – بسا ) : اینها صفات مبهمه اند .


٢٢٠
ــ (بلکه) : ادات احتمال یعنی ادات
استدراك واضراب است . مثلا :
این مژده ؛ مرا نیست بلکه دشمنان مراست .
ــ (بهر ــ از بهر) : ادات مفعول له و
تعلیل است . مثلا :
بهر دونان ؛ منت دونان مکش .
ــ (بو ــ بو که = اولا که ، مأمولست که) :
ادات ترجی است . از فعل «بودن» مشتق است .
مصراع :
بو که بویی بشنویم از بستان شما
(یعنی مأمولست که از خاک بوستان شما بویی
بشنویم)
ــ (بی) : ادات نفی وسلب است . مثلا :
سلام روستائی ؛ بی طمع نیست .


۲۲۱
<پ>
- (پاد) ادات ضدیت است . مثلا :
پاداش = مجازات ، پاد زهر = ضد زهر
- (پس) : ادات تفصیل است . مثلا :
پس ؛ در هر نفس ، دو نعمت موجود است .
بمعنای « بعده ، بعد » جواب شرط میباشد .
مثلا :
بیاد کار بماند پس ازمن اشعارم .
<ت>
- (تا) : به اول کلمه‌ها آمده نظر به محل
و موقعش بقرار آتی ؛ خیلی معناها افاده میکند :
۱) : ادات ابتدا است . در لسان ترکی


۲۲۲
به «معنای دن بری» میباشد . مثلا :
تا تو رفتی قرارم از کف رفت .
۲) : ادات انتها است . مثلا :
از بامداد تا بشب .
۳) : ادات شرط است . در ترکی به معنای
«دقی ، دکجه» میباشد مثلا :
تا پریشان نشود کار ، بسامان نرسد .
٤) : ادات غرض است . مثلا :
بفرمود تا رخش را زین کنند .
ه ) : ادات تحذیر است . مثلا :
تا نیا زاری اندرون کسی = حذر کن قلب
کسی را نرنجانی .
٦ ) : ادات تعلیل است . مثلا :
جنس باید تا در آمیز بهم = برای امتزاج
نمودن بهم ، همجنس بودن لازم است .


۲۲۳

۷ ) : ادات تعجب و ترقی است . به معنای
«عجبا ، ببینیم» می آید . مثلا :
سحر تاچه زاید ، شب آبستن است .
۸ ) : ادات استدامت است . مثلا :
تا جهانست درجهان باشی .
ـ ( تر ) : ادات تفضیل است . مثلا :
به بد ، شکر کن تا بدتر نیاید .
ـ ( ترین ) : ادات مبالغه تفضیل است .
مثلا :
هزار ، خوبترین مرغانست .

ـ ج ـ

ـ ( جز ـ بجز ) : ادات استثنا است .
علی الاکثر با «با» زائده مستعمل میشود . مثلا :
در جهان بجز نکوئی ، هیچ چیز نماند .


٢٢٤
ج
- (چرا) : ادات استفهام است . مثلا :
چرا درس نمیخوانی ؟
- چند صفت استفهامیه است . [ به ماده -
١٤٦ مراجعت ! ]
- ( چسان ) : صفت استفهامیه است .
[ به ماده - ١٤٦ مراجعت ! ]
- ( چون ) ومخففش ( چو ) : بقرار آئی :
یکچند معنا افاده میکند :
١) : ادات ابتدا و ظرف است و به معنای
« وقتا که » می آید . مثلا :
چون بر افراخت رایت خورشید .
٢) : ادات تعلیل است . به معنای « برای ،
چونکه ، میباشد . مثلا :
چون بپرسیدی نیارم شد خموش .
٤) : صفت استفهامیه است . [ به ماده -
١٤٦ مراجعت ! ]


٢٢٥
- (چه) : صفت استفهامیه است [ به ماده
١٤٦ مراجعت ! ]
- ادات مساوات میشود . مثلا :
چه بر تخت مردن : چه بر روی خاك ! [ یعنی
هردوی آن : مساویست ] .

خ

- ( خواه ) : از مصدر «خواستن » :
مشتق بوده ادات تساوی میباشد . مثلا :
تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال .
- ( خود ، خویش ) : ضمیر مبهم است .
[ به ماده - ۱۷۱ مراجعت ! ]


٢٢٦

د

— ( دان ) : ادات ظرف است . مثلا :
جائی كه نمك خوری نمكدان مشكن .
قلم - قلمدان . . وهكذا
— ( در ) : ادات مفعول فيه و ظرف است .
مثلا :
شاگردان در مکتب ، درس خوانند .
اکثریا در کلام ، حذف میشود . مثلا :
هر ورقی دفتریست معرفت کرد گار .
[ اصلش « در معرفت » ] .

ر

— ( را ) : بقرار آتی به چند معنا می آید :
١ ) : ادات مفعول به صریح است : کتاب را


۲۲۷

بخواندم .
۲) : ادات تخصیص میشود : الهی جهان
پادشاهی تر است .
۳) : ادات قسم میشود : خدارا زین معما
پرده بردار .
٤) : اکثریا از ادات مفعول الیه یعنی از
( ب ) بدل میباشد . مثلا :
همسایه بد مباد کسرا . [ اصلش : « بکسی »
بود ] .
٥) : ادات مضاف الیه میشود . حقگوی را
زبان ملامت بود دراز .
٦) : اکثریا در کلام ، مقدر میباشد .
مثلا :
دشمن نتوان حقیر و بیچاره شمرد .
[ اصلش دشمن «را » بود ] .


۲۲۸
ز
- (زار) : ادات مکان است . مرغ ،
زاری میکند در مرغزار .
- (زهی = چه خوب) : ادات تحسین
است . مثلا :
زهی ؛ چشمم بدیدار تو روشن .
- (زیرا - ازیرا - ایرا) : ادات تعلیل
است . مخفف از « ازینراه » میباشد . مثلا :
بد مکن زیرا بدت آید به پیش .
- (زینهار - زنهار) : ادات تحذیر است .
مثلا :
زینهار از قرین بد زنهار .
- بعضاً ادات تأکید میشود و به معنای
« البته » میباشد . مثلا :
زنهار عرضه ده بر جانان پیام ما .


۲۲۹

س

- (سار) : ادات مکان و کثرت است .
مثلا : کوه - کوهسار .
- ادات تشبیه میشود . مثلا :
دیوسار = مانند شیطان .
- (سان) : ادات تشبیه است . مثلا :
مردم - مردمان .
- (ستان) : ادات زمان و مکان است .
مثلا :
زمستان ، تابستان ، کلستان .

ف

- (فام) : اداتیست که رنگ را بیان میکند .
مثلا :


٢٣٠

گل ـ گلفام = گلرنگ . کبود ـ کبود فام =
کبود رنگ .

ـ ( فرو ـ فرا ) : ادات تأکید است . مثلا :
هر کس از گوشه فرا رفتند .

ك

ـ ( کاش ـ کا شکی = چه میشد ) : ادات
تمنی است .
بیت :
کاشکی مستی نمودی هر حرامی چون شراب .
آن زمان : معلوم گشتی در جهان هشیار کیست .

ـ ( کده ) : ادات مکان است . مثلا :
آتـشـکـده

ـ ( که ) : صفت استفهامیه است .
[ به ماده ١٤٦ مراجعت ! ]


۲۳۱

(۱) ادات تعلیل میشود . مثلا :
بنشین بنشین که معلم آمد .
(۲) : ادات ربط میشود . مثلا :
تو کیستی که به ز خدا بنده پروری .
(۳) : ادات توصیف و بیان میشود . مثلا :
دیو بگریزد ز آن قوم که قر آن خوانند .
(٤) : از ادات « از » بدل میشود . مثلا :
جور استاد ، به که مهر پدر .
- ( کو ) : صفت استفهامیه است .
[ به ماده - ١٤٦ مراجعت ! ]

ک

- (کار - کر - گار) : ادات مبالغه
است : ستم - ستمکار - ستمگر .
- (کان) : ادات جمع است . مثلا :


۲۳۲

نیا = جد - نیاکان = اجداد .
فرزند - فرزند کان .
که فرزندگان نظر بر رهند .
- (گر) : ادات فاعلیت است : زر - زرگر ،
آهن - آهنگر .
- (گاه - گه) : ادات زمان و مکان است .
مثلا :
سحر - سحرگه ، اردو - اردو گاه .
- (کون) : ادا تیست رنگ را بیان میکند :
لعلکون = لعلرنك .
- (گویا) : ادات ظن است : گویا قیامت
شد آشکار .

ل

- (لاخ) : ادات مکان است : سنگلاخ
. . . و هكذا .


۲۳۳

– ( ليك ـ وليك ـ ولی ـ ليكن ـ ولكن ) :
ادات استدراك است . مثلا :
صبر : تلخست ولیکن بر شیرین دارد .

م

– ( مر ) : زائد بوده به اول کله ها داخل
میشود . بعضاً معنای حصر و تخصیص : افاده
میکند . مثلا :
مر او را سزد کبریا و منی .
– ( مگر ) : ادات استثنا است : تعجیل :
نکونیست مگر در عمل خیر .
۲ – ادات استفهام انکاری میشود . مثلا :
ای شب تو مگر سحر نداری ؟
۳ – ادات ظن میشود : مگر فرشته رحمت
درآمد از درما .


٢٣٤

٤ـ ادات ترجی میشود :
مگر این پنج روزه دریابی = امید میکنم
که ازین پنج روز ؛ استفاده کنی .
ـ (مند) : ادات نسبت است . مثلا :
هنر مندان نبینند عیب کسرا .

ن

ـ (نا) : ادات نفی است . علی الاکثر
به مشتقات ؛ داخل میشود . مثلا :
بینا ـ نابینا ، گاه = وقت ـ ناگاه =
بی وقت ، دفعة ـ به آخر کلمه ؛ لاحق شده
معنادات مکان میشود . مثلا :
تنك ـ تنگنا = جای تنك .
ازین تنگنای جهان ؛ کی رهیم .
ـ (ناك) : ادات نسبت است : غمناك ،


٢٣٥

فرحناك ، سوزناك .
بزن مطربا نغمة سوز ناك .

ـ ( نه ) : ادات نفی است . به اول فعلها
داخل میشود . وقتیکه برای نفی جنس : به اول
اسمها لاحق شود با ( ه ) ، علیحده نوشته
میشود . مثلا :
نه سياه ونه سفيد .
ـ ( نی ) : ادات نفی است : نی چنین است
و نی چنان باشد .
ـ ( نیز ) : ادات عطف است : چنان
نماند چنین نیز هم نخواهد ماند .

و

ـ ( وا ) : ادات تأکیدیست محرف از لفظ
« باز » میباشد :


٢٣٦

روی وفا وانهفت روی جفا وانمود .
ـ ( ور ) : به آخر کله ها لاحق میشود .
ادات نسبت است :
هنر ـ هنرور .
ـ ( وار ) : ادات لیاقت و نسبت است :
شهوار ، بزرگوار .
ادات تشبیه میشود : پریوار .
ـ ( وان ) : بمعنای « بان » است : باغچه ـ
باغچه وان .
ـ ( وش ) : ادات تشبیه است : مثلا :
مهوش .
ـ ( وند ) : ادات نسبت و اتصاف است .
مثلا : خدا وند .

ـ ( هان ) : ادات تنبیه است . مثلا :


۲۳۷

هان صبح دمید و دامن شب ؛ شد چاك .
- ( هر ) : ادات استغراق است . مثلا :
هر سخن وقتی و هر کار ، مکانی دارد .
- ( هر آینه = البته ) : ادات تأكيد
و یقین است . مثلا :
خاطر شكن ؛ هرآينه کردد شکسته حال .
- ( هر کز ) : برای تأكيد و نفی است :
نه هر کز چاه پر کردد زشبنم .
- ( هم ) : ادات عطف و اشتراك است .
مثال در باب عطف : هم من آمدم هم او .
مثال در باب اشتراك : ترا هرکس دعا کویست
و من هم .
- ( همان ) : ١ – ادات حصر است :
تومان درگاه را مواظبت کن .
۲ ) : ادات تعجیل میشود : همان برو
هر كز منشین .