( ٢٦ )
مکتب کردید ازین زیاد ترهم تشبث میکردیم اما اینجا
نیز مسئله دهات بمسافات بعیده حائل است بر کی برك
اگرچه یکنیم کروه فاصله دارد اما در یا و جویهای بسیار
در میان جاری مرور وعبور را برای طفلان دشوار
میسازد ـ فی الحال برای ملاهای آنجا وجلوزی شاه مزار
آبجوش بادخواب روغنی اونی سیدان ده مغلان بابری
وغیره اطلاع دادیم که در برکی راجان آمده طریقهٔ درس
جدیدرا بیاموزند سپس در قریه های خود رفته تعلیم
نمایند ( فلولا نفر من كل فرقه منهم طائفة ليتفقهوا في الدين
ولينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون ) چرا
از هر فرقه شان يك طایفه نمی برآید تا در امور دینی دانستگی
حاصل کرده پس بقوم خود رجوع نماید تا آگاه شان
سازد و آنها حذر کنند ـ همان امر خداوندی که
آنحضرت (ص) در عرب نافذ کرده بودند در افغانستان
لازم شده همان ثمرات علم و تمدن که مسلمانان قرون
اولی چیده بودند حالا هم بعد از سعی وهمت متیقن است.
النور آبچکان سپیچ اشنا پور وغیره ازده کروه
هم بیشتر بعد داشته برای نظم ونسق مساجد آنجا و دیگر


( ۲۷ )
قریه جات بعيده گردش دایمی چنین معلمان مطلوبست که
در اداره مکاتب مهارت داشته در طرز جدید ابتدائی
و دیگر علوم هم قابلیت را دارا باشند - دوره سی گروه
طول و اوسطاً پانزده گروه عرض را طی کردن برای
مدیرونکران مكاتب لهو كرد ضرور است تا در هر قریه
گشته اول احضار بچه ها نمایند و چند روز آنجا قیام
کرده ملاها را بقواعد و دروس مكتب مستحضر سازند .
صعوبت و تکلیفی که در تاسیس مکاتب محمد آغا و برکی را
جان روداد بتائيدان ( مع العسر يسرا ) در کلنگار و چرخ
بسهولت وتخفيف زحمت تبديل يافت اما درين دو مواضع
اخير هم تباين بود و معنا توافق يوم اول افتتاح مكتب
كلنكار دو طالعلم مثل اعراب جاهليت بسبب بالاتر نشستن
از همدیگر مجادله کردند . بعد از تفتیش معلوم شد که در
ميان شان پدركشى بود مصرع پدر کشته را کی بود آشتی
در ثانی مقتول میخواستند که مکتب شان علیحدہ باشد
اما برهنمایشی که تعلیم برای وصل است نه برای فصل
طرفين بتراضاً در يك مكتب سبق میخوانند - در چرخ


( ۲۸ )

کلان خیلها و معززین بتکبر تراشیده اولاد خود را در
مسجد باین سبب نفرستادند که چگونه خان زاده های
ما همراه غربا یکجا نشسته درس بگیرند - هارون رشید
باهمه عظمت و حشمت عباسیه چون در مدینة منوره
از امام مالک رح در خواست تعلیم فقه نمود جواب یافت
که (العلم یؤتی ولایؤتی) - پیش علم مردم میایند آن نزدشان
نمیرود خلیفه علم دوست بخدمت امام صاحب حاضر شد
اما همرکابش خدمه لازمه بود ـ استاد فرمود که اگر
عزم استفاده دارید بدیگر تلامذه مساوی نشسته تحصیل
نمائید چنانچه در جمع هزاران طالبان برابر جای گرفته
امیرالمؤمنین عرصة دوماه لوازم علم فقه اموخت و ازین
معاملت هیبتش هیچ نکاسته بلکه شمع شریعت را بتنویر
مزید برافروخت اعلیحضرت معـرفت منزلت ما نیز
شهزادگان عظام را همراه دیگر بچه های وطن در يك
جماعت نشانیده بالتسویه امر سبق دادن فرموده اند از تقرب
شاهانه مستفیض شده پیشخدمت حضور ملک عبدالله جان
علاوه بر مهربانی مهمانی ما بشیرین کلامی خود واطعمۀ لذیذه


(( ٧٩ ))

بمساعی جمله پسران خاندان خود و بسیاری از تعلق ملکی
خود را داخل مکتب نمود - باوجود این مثال یکی از
اعزه خود بعض پسران شان تنزل بشمولیت مکتب نمودند
در حقیقت عزت و رفعت بفحوای اوتوا العلم درجات
حق اهل علم است و حسب حدیث نبوی(ص) اگر کسی
متمول را بمقابله عالم اکرام کند در ایمانش شبهه است
الغرض روستا زادگان دانشمند تا از ادانی بقرب پادشاهی
برسند در جمعیت طلبا افزوده تعداد کل را در چرخ
بيك صدو شصت و دو رسانیدند ـ چون نامهای
اطفال نوشته میشد يك بچه پیشدستی کرده گفت که اول
نام من بنویسید - بعد از ان مادرش رسیده بنای فریاد را
گذاشت که اگر بچه مرا ببرید زهره ترق می شوم ـ این
اندیشه در دل عوام عام بود که به بهانه مکتب پسران
شان را در عسکر می اندازیم واگر بعد از انکار باصرار
و پندهای با تکرار مردها اصل مدعای تعلیم را نفهمیده
مکتب را حیله و تزویر نمی دانستند زنها بهمین عقیده محکم
بودند که لخت های جگر شانرا بکابل می بریم ـ چونکه


( ٣٠ )

کار داران سابق وعده های دروغ داده تکالیف
سرکاری را بر سر مردم می برداشتند به هیچ صورت باور
شان نمی آید که پادشاه عادل باذل خالص لوجه الله و محض برای
خلق سر رشتۀ مکاتب فرموده اند ـ اگر مردان دانستند
زنان جاهل فهمیده نمیتوانستند چنانچه زن مذکوره
آهی کشید تا بچه خودش بکام مارسید و گفت نه مادر جان
تو چرا زهره ترق میشوی مگر این دیگر بچه ها که داخل
مكتب شده اند مادر ندارند .

خود چرخ غیر از دبر و غیره که بفاصله دو سه گروه
واقعست بدرازی ممتد افتاده مشتمل است بر قلعۀ نوکر
مایه و بنکرام وغیره که بچه های اینمقامات مثل دیگر قرای
لهو کرد در زمستان بيك مسجد رسیده نخواهند توانست
لهذا در مساجد متعدد مكاتب می باید و چون معلمها
وسامان تعلیم کافی میباشد دیگر اطفال کثیر نیز داخل
خواهند شد چونکه حاکم لهو کرد بعد از رسیدن مادر
لهو کرد عازم کردیز شد در غیابش خاص ملك خان
کوتوال بفعالیت و دانشوری در ترغیب دادن مردم مجمع


( ٣١ )

آوری بچه ها کوشیده حق معارف پروری را بوجه نیکو ادا
کرد نیز فوجدار کلنگار محمد عزیز خان بسیار سعی نموده
وعده كمك دائمی را در خبر کیری مكتب و جمع نمودن
طلبا نمود اما اعانت و امداد یکه مدیران مالیه فقیر محمد خان
وعبدالوهاب خان و خصوصاً عبدالله خان همت و استقامت
نمودند بس قابل آفرین و تحسین است حاجت امثنان و
شکران باین سبب همینست که آنها از افکار روشن خود
خودها را از اهل معارف جدانمی دانند ـ زهد و تقوی
شان حیرت انگیز است از هر قدر بسیار گرفته تا یکدانه
میوه از باغ رعیت ويك لقمه نان از خانه شان خصوصا
از خوان ملکان مطلق نمی بردارند ـ فخر و جود این
قسم جوانان بخود ذات صلاحیت سمات شاهانه ما بد است
که میرزا مجتبی خان کار گذار مالیات شخص فعال و
صادق و حامی ملت را برای تعلیم میرزایان اصول دفتر مقرر
فرموده او در عرصه شش ماه نه صرف آنهارا ماهر فن جدید
دفاتر ساخت بلکه چنین سخنان مفید و تقریرهای موثر
در باب امانت و خدمت بیغرضانه ملت و طاعت مخلصانه


( ٣٢ )

پادشاه بتوانرا کوشمزد آنها کرد که حالا عملاً بثوت آنها
میدهند ـ امثال فعلی این نوجوانان عالی خیال تجلی
نورانی بردلهای مردم انداخته است که از اقوال مختصر
شان متاثر شده برخوبی و منفعت تعلیم قائل میکشتند و
پسران خودرا بطمانیت داخل مکتب کرده دیگران را
هم از قریه های دور دراز آماده بتاسیس مکاتب می نمودند
اگرچه وردک تاحال روپیه معارف نیفزوده دربرو کرام
ماداخلی نبود اما جونکه براه غزنین می افتاد بهاوالدین خان
مدیر مالیه نیز باین مهربان ما کشته ملکان را که اتفاقاً
موجود بودند بعدازا سنجش مصارف معارف بپنج پیسه
فی روپیه افزونی مالیه برسر شان قبول کرد بلکه خود
انها هم اشتیاق تعلیم ظاهر کرده بحور سندی زیادی منتظر
تاسیس مکاتب میباشند . دیگر مدیر مالیه وردک نیز همین
مبلغ را اضافه تجویز کرده کل روپیه برای اساس مدارس
تقریباً دازده هزار خواهد شد ـ تجاوز بنای مکاتب
در مساجد و تعلیم ملاها چنانکه از نقشه های لنهو کرد
و غزنین و وردک آشکار میشود در محالات مذکوره یکسانست
بلکه در ارز غنده هم که هنگام معاودت از غزنین قیامکاه


( ٣٣ )
يكشبه ماكشت اطلاق همان منصوبه ضروری معلوم شد ـ
اهالی ارغنده حصه سه پیسه فی روپیه در مالیه ادا کرده
مكتب پغمان مددی نموده اند که بسبب بعد پنج شش کروه
اطفال صغير انجا رفته نتوانسته فائده عايده ندیده رجای
يك مكتب مستقل را می پرورانند و برای اخراجات مزید
آن علاوه برپیشن سابقه مالیه بر دادن يك روپيه في خر
هم آماده اند ـ اندازه دو لك روپيه در غزنين هم از
همین شرح فی خريك روپیه کرده شده است اما درین
خصوص اولی اینست که يکريپه مقدار اقل لازم بوده
از اشخاص دارنده به نسبت استطاعت شان بیشتر وصول
شود تا احمال معازف بردوش همكنان منصفانه توزیع گردد ـ
امید است که حکمران غزنی باینطرف عنان توجه و همت
منعطف خواهند کرد
اخيرا باز اعاده میکنم که افراد ملیت حاكم ومحكوم
اکثر با معارف معرفت ندارند البته فرمانهای واجب
الاذعان شاهانه را اگر در الفاظ سلیس وعام فهم تحرير
شوند بسر وچشم قبولداشته بدل وجان تعمیل مینمایند
دولت خداداد ما از بخت حسن شرف وافتخار تابعیت


( ٣٤ )

پادشاهی را دارد که سلیم الفکر عالی همت و از صمیم قلب
خیر خواه ملت است احکام ناطق و اوامر قطعی بنام قاطبه
مامورین و کافه رعایا در باب تاسیس مکاتب و اهتمام مصارف
آن میتواند افغانستان را در دو سال چمنستان علم و عرفان
گردانیده و نسیم ترقی و تعالی را در کل سرزمین وزا
نیده انگاه اعلام امنیت انجام خواهد شد - ( قل سیروا فی
الارض فانظروا کیف بدء الخلق ثم الله ینشئ النشاة
الآخره - ان الله علی کل شیء قدیر ) در زمین سیاحت
کرده بنگرید که چگونه خدای تعالی بار اول مردم را
آباد نمود و باز کرت دوم نشو و نمای شان خواهد فرمود
درین زمان همه علائم تهذیب تمدن مقدس اسلام معدوم است
و آثار علم و عرفان قدیم مسلمانان در حالت پژمردگی
و اضمحلال سیدها نفیس ظل اللهی روح معارف دمیده بس
ا آن رفعت و رفاهیت رونق و درخشان شوکت و احتشام
و جمله نشانهای حیوة باصلاح و آرام را جلوه گر
خواهد ساخت ( وماذلك علی الله بعزیز )
( محمد حسین مدیر )


( ٣٥ )

بعد از ختم مکالمه افغان ( در شماره گذشته تفصیل
وار تحریر شده بود ) محمد طاهر و عبد الحمید طالب العلمان
رشدیه سوم بوسط مجلس آمده بعد ادای مراسم اداب
لازمه ما حصل مکالمه افغان را به کمی تفریق بزبان انگریزی
تبین داشتند که ما درینجا به ترجمه ان بهر افاده قارئین
میپردازیم : --

حمید : اولا طاهر را مخاطب نموده میگوید :
طاهر ! می بینید چه روز طرب فزائیست بجای انکه
رهسپار مدرسه کردیم بهتر انست که به کشت زارها
به تفنن خاطر و تفریح طبیعت کوشیم .
طاهر : نی حمید انچه میگوئی سراسر بی معنی و خالی از
فائده است :
حمید : چه عجیب شخص ! واه ایا بازی را نمی پسندی ؟!
طاهر : بازی را دوست دارم امانه در وقت کار ! اکنون
وظیفه ما است که بمکتب شتافته به تحصیل علوم
مصروف کردیم .
حمید : مجبور نیستیم که الان رویم ، بیایکد وساعت
بازی کرده سپس اگر خواهی برو . چه خود نمی پسندم
که سائر اوقاتم را وقف تحصیل نمایم .


(۳۶)

طاهر : منهم میدانم که تعلیم را دوست نداری چه منزلتی
که در میان هم صنفان خاثر داشته مظهر این امر است
نمی شرمی حتی غلام جان که از تو چندین سال خرد تر
و از سه ماه باینطرف داخل مکتب شده بر تو تفوق
دارد ، حس نمیکنی که در جماعت از همه پست تری
درین وقت غلام جان هم آمده برابرش ایستاد .
حقیقة از حمید خیلی خرد تر می نمود .

حمید : نمی خواهم که تحصیل کنم . از مطالعات متنفر
و از مشاهده کتب متجنب و بیزارم چه پروا چندی
بعد منم بکمال رسیده بزرگ می شوم .

طاهر : لاریب کلان می شوی ، جوان میکردی ، اما
چسان جوان که بر خواندن و نوشتن هم قدرت نداشته
مورد تمسخر و خنده هم صنفان و هم سنان خواهی بود .

حمید : خوبست بخندند چه باک دارم . هر قدر توانم اينك
بازی میکنم .

طاهر : ا کر ابله کردی را می پسندی برو هر جا که خواهی
مگر من مطالعه کتابم را کمال ارزوی قلبی دانسته


(۳۷)
پیوسته در صدد استرضا وخوشنودی ذات اعلیحضرت
پادشاه جلیل القدر خودم و میخواهم که به سایه کسب و کمال
عارج و مدارج عالیه گردم . سائر افکارم متمایل به تزکیه
نفسه بوده خدمت پادشاه و ملت را منتهای آمال خویش میدانم
آیا بخاطر نداری که سال گذشته با پادشاه معظم مراحم خصال
خود عهد بستیم که اوقات عزیز را به لهو و لعب، کسالت
وغفلت نگذار ا نده تا زمانیکه افغانستان را از نتایج سعی
وغيرت يك كلستان با آب ورنك نکرده ایم از فعالیت باز
نمانیم . حمید بلی بلی یادم آمد بمقابل این رویه پسندیده
شما اظهار تشکر نموده ؛ بر مطاوعت احکام اولی الامر
خویش از مغز دل مایل گردیده به پابندی مکتب که وسیله
حصول خوشنودی ذات شاهانه شان است مداومت نموده
عمر عزیزم را وقف تحصیل میکنم .
سپس بهمدیگر دست و داد داده بسوی مکتب روانه
شدند بیخ بیخ عموم حضار هم در قفای شان رهسپار گردید .
بعد از ان غلام محی الدین رشدیه ۳ بلهجة خیلی شیرین
نطق آتی را تقریر کرد چنانچه همه حضار تحسین فرمودند.


(۳۸)
آرقد اشلر، رفیقلر، معروضاتم حضاره قارشو فقط سزه خطاباً در:—
بوکون حضور شاهانه ده اجتماع ایدن هیئت نواز شکارانه، احوال روحیه مزه تعلق ایدن تربیه و تحصیلمزه، نظر امعان ایله باقمقده اولان او هیئت محترمه نك نظر حمیت لرینه صمیمتله تشکر لر ایدرز — بزه اولان نظر لری کندی اولاد لری مقامنده مشفقانه در — شو برسنه ظرفنده که تحصیلمز، کچن زمانلره نسبةً فوق العاده درجه ده در — اوزمان اصول تدریسه، تعلیم و تربیه یه اعتنا ایدیلموا کندن ثمره تحصیل کماینبغی اقتطاف ایلمه یله مدی:— بوکون پادشاه معارف پرور ولی نعمت پدر مشفق مزافند مزك علو همتلوی سایه سنده مكاتبك تعميمينه غیرت واوالصور تله وطنك هر جهتی نشر انوار معارفلر منور اولمقده در: — مادر وطن، اولاد لرينك تحصیل معارفلر تأمین استقبالر چالشان ارباب حمیة هروقت منتدار در على الخصوص معارفك انتشار يته گیجه، کوندز صرف مساعی ایدن عالیقدر ناظر مزك، ديده ابتهاج ایله گور لمكده اولان هممات متوالیه لرینه عن صميم القلب تشکر..


( ٣٩ )
لرايدرز مكاتبك تصميميله علوم ومعارفك تحصيلنه
خواهشكر اولان اصحاب حميتك افکار عالیه لری سزاوار
تبريك در مكاتبك انظام وانتظامنك محور لايقنده جرياننه
بادی اولان مدیر درایت سمیرمزه تشکر ، وبالخاصه
تعلیم و تربیه مزه صرف مساعی معلمان حمیت شعارك
سایه سنده کو دندن دوله مفتخر ومباهی یز
معارف برصمیمی دوست در انسانه هر پرده
معارف راه حقی کوسترر دنیا ده هر مرده
جهانده بهره مند اولمق دیلرسك معرفت اوکرن
معارف كوسترو اثارنی خورشید انورده
حصول مقصده نائل الورمى جهل ایله انسان ؟
علوم معرفت روحی ایمز سه پرور ده
پادشاه معارف پرور له ولی نعمتمزی خداوند کریم
سرير سلطنت لرنده برقرار بيورسون ، عمر واقبال
عز وجلال همایون لرنی مزداد بيورسون امال خيريه
لرنى توفيقات الهيه مظهر بيورسون :
سایه شاهانه لرینی بالخاصه بزم اهل معارف اوزر


( ٤٠ )
دين وبالعموم رعايا و برايا اوزر لرندن دورو مهجور
بيوله ميسون . امين

کاشف امریکا
کرستاف كولمبس

ازجمله مشاهیر عالم که در دورهٔ حیات محض ایفای
وظیفهٔ انسانیت متحمل مشاق متکاثره گردیده بعد از
وفات خودها صفحات تاریخ را بنام سامی خودها متزین
وصیت شهرت و دبدبه را بلسان مردمان دنیا انداخته اند.
یکی از انها کاشف امریکه کریستاف کولمبس است
هر چند که در تاریخ تولدش روایات مختلفه ایراد شده اما
کثرت آرا تولدش را به سنه ١٤٣٦ میلادی در شهر
جنوای ایتالیا قبول کرده اند .
پدرش دامی نی کولمبو هوسکار تعلیم و تربیه پسر خود
گردیده به ( پاویا ) که در آنوقت مرکز معارف اتالیا
بود روانه اش داشت كولمبس در انجا تا بسن چهارده
مداومت کرده چون میلان طبیعتش بسوی جهانرانی
و سفرهای بحری راغب بود از انرو ختم بر تعلیم داد


(٤١)
با انکه درین مدت قلیل دارای علوم متکاثره کردیده
از هم مسلکان خود در هندسه ، هیئت ، کاسموکرفی
سبقت برده بود .
از انجا که به دریا نوردی تمام افکارش مستغرق لجه
شوق و هوس کردیده بود آنچه در جغرافیه میخواند
عملاً اشتیاق سیر و سیاحتش را آرزو میکرد ازان بود
که در سنه ١٤٥٩ میلادی در سلك ملاحانیکه از طرف
( جان ان جو ) ديوك سیبریا در جنوا برخلاف حکومت
ناپلر آماده میکردید داخل شد .
پس ازان به لزبن به نزد برادر خود باز طولومو که به تهیه
نقشه های بحری مصروف بود عزیمت نمود -
چون دولت پرتکال در انوقت به کشفیات ممالك نامعلوم
مساعی کثیره اظهار میداشت و بسا اشخاص
کاردان ماهر را بهر طرف سوق و کسیل می کرد
کولمبس که شیفته همچو سفرها بود در انجمله
خود را داخل کرده عجالةً بطرف شمال متوجه
گردید و تا به ۷۳ درجه عرض بلد شمالی رسید و بقرار


( ٤٢ )
اظهار خودش بدیدن صد درجه بالاتر از تهیول تولی بی
(منتها نقطهٔ شمالی دنیا که حکیم بطلیموس مقرر کرده بود)
موفق شده بود . علاوه بران سیاحت های عدیده به
انگلستان و جزائر ویسترن اوشن که به تحت دول هسپانیه
و پرتگال بود اجرا داشته پس تجارب ماهرا نه اخذ نمود
و از همه اشیأ ئیکه بنظرش می آمد نوت‌های مدققانه برداشته
به شیای موجودة عالم تطبیق می نمود وازان همه چیزها
معلومات کافیه میبرداشت . خیالات خود را به ترتیب
وتكوین نقشه ها و کره ها منصوب ومربوط داشته بالاخره
از مساعی جمیله یك انقلاب شایان تمجید در عالم برپا نموده
يك قطعه عظيمه بمثل امريكا بميدان ظهور آورد .
در اثنائیكه در ( لزبن ) متوقف بود با ( دونا فیلیپا )
نام دختر ( بارتو لومومیوفی دو پیرس تریلو ) یك شوالیه
اطالوی که یكی از بحر پیمایان مشهور پرنس هنری پرتگال
بود از دواج نمود ـ مشار اليه کاشف جزیره پورتو
سینتو است که در انوقت از طرف دولت متبوعه خودش
بران جزیره حکمرانی هم داشت .


( ٤٣ )
این تاهل و ازدواج موجب ترقیات علمی کولمبس
گردید چه بعضی از اقارب عیالش بحر پیمایان مشهور
بوده نقشه های بس مکمل از خود بیادگار گذاشته بودند.
کولمبس پیوسته با جغرافیه دانان و ملاحان لزبن طرح
مصاحبه انداخته مذاکرات جغرافی در میان می آورد
و امکان اكتشاف يك راه جدید از غرب اورو پا به
ممالك چین و هندوستان که از طرف ( مارکو پولو )
اشاره بآن شده بود تبیین میداشت و این خیالات از مدتها
در دماغش جاگیر گردیده بود و بنا بر ظهور چند واقعات
که مجدداً سرزده ظهور گردید صورت تیقن را پیدا
کرده عزمش را زیاده تر را سخ گردانید. چه در ان حین
پیدر و توری ) یکی از اقارب عیالش بر ساحل پورتو
سینتو چند تکه های چوب منقش مشاهده کرد
و چند ملاحان دیگر هم در بحر الكاهل چند تکه چوب
و گیاه را دیدند که با گیاه های ممالك دنیای قدیمه
مشابهتی بهم نمیرسانید . جسدهای چند اشخاصی که
با اهل افریقه و یورپ تشابه نداشت و معلوم میشد که بذریعه


( ٤٤ )
امواج غربی بانمقام سوق شده بود نیز نظر مراقبت
شانرا جلب نمود .
بقیه اش در آینده
بیداری
سپاس بیحد وثنای بیعدد نثار بارگاه حضرت
پادشاه حقیقی که ملت برگزیده افغان را به سبب نعمت
وجود سعادت آ،ود اعلیحضرت والائی که بنقطۀ نخستین
ادعا ندای غضنفری را بچرخ نیلوفری رسانیده علم عالی
افغان را بعالم اعلا نمود ومضمون صدق مشحون (لاتهنو اولا
تحزنو او انتم الاعلون) را بر ملا فرمود وطن عزیز را ممتازه
عالم انسانیت گردانید: پس برای ادای تشکرات نعمت عظمی
وموهبت کبرای موصوف الزم که پنبه غفلت را از کوش
هوش خودها برانداخته در معالجۀ همین يك مرض عارضی
کهالت و کسالت که در وجود اکثر مان عارض شده
است پردازیم چنانچه علمای اسلاف اسلامی (رح) فرمو
ده اند - رنج اندك را بکن غمخوار كی - تا نه بینی عجز
در بیچارگی - از انرو برای تداوی مرض عارضی مذكور


( ٤٥ )

يك نسخهٔ پرمنفعه بکار است که اجزای آن خیلی
پرمنفعت باشد ـ همین نسخهٔ مبارکه که در ذیل مذکور
می‌شود شافی و کافی است

هو الشافی
غیرت شجاعت همت صداقت امانت
دیانت معرفت متانت استقامت

اجزای مذکورات فوق در نزد حکیم که موسوم بجناب عقل
است موجود است ـ لازم که از نزد حکیم موصوف دستیاب
نموده اجزای مذکور را در هاون تدبیر سحق نموده به عسل
مصفای اتحاد آمیخته حبوبات ترکیب کرده شود بعد از
حبوبات موصوف بقدر ضرورت تناول فرمائیم و از
اشیای مضر مثل جهالت ، رشوه ، نفاق ، حسد ،
خیانت ، عداوت ، پرهیز نمائیم على الخصوص عمل شنيعهٔ
رشوه خواری که باعث تباهی ملت است و بدنامی دولت
چنانچه در حرمت فعل ذمیمهٔ مذکور حدیث شریف وارد
شده است ( قال علیه السلام لعنت الله على الراشي والمرتشى


(٤٦)
والرائش) پس اگر از اشیای مضرین فوق اجتناب
نموده شود البته دوا دافع و رافع داء گردیده از شفاخانه
حضرت حكيم على الاطلاق جل جلاله شانه بحکم آیه کریمه
(وننزل من القرآن ما هو شفاء ورحمة للمؤمنين) شفا يابيده
کامیاب مقاصد دارین خود همی شویم انشاء الله تعالی
نسخۀ مبارکه فوق تجدیدا بدست نیامده و اختراع
نشده بلکه در کتب معتبرۀ حکمتی اسلامی ثبت است
لیکن از جهة مرض ضعف بصر که بمارو داده بود دیده
نمی توانستیم اکنون که کحل الجواهر عرفان شاهانه بچشم
ملت رسید الله الحمد روشنی بصر حاصل گردید دیده شد که
ثبت صحائف است نسخه متبر که را همواره اجداد ذی وجد
و غیرت مایان بنابر متابعت حضرت رسالت پناهی (ص)
و امامان دین متین خود استعمال نموده اند تا نام نیکوی
شان که مراد از غیرت و شجاعت است در کتب تواریخ ثبت
شده است بعالم نمونه حیرت مانده ای برادران غیور اگر
بنظر غور دقت نموده کتاب مستطاب نثر الدرر و بعضی کتاب
های سیر را مطالعه نمائیم احوالات ووقائع فدا کاری های


(٤٧)
اصحاب حضرت رسول مقبول (ص) مثل شجاعت و جان نثاری
(حضرت امیرالمؤمنین صدیق اکبر و حضرت امیرالمؤمنین
عمر و حضرت امیر المؤمنین عثمان و حضرت امیرالمؤمنین
علی و حضرت امیرالمؤمنین حمزه و حضرت امیرالمؤمنین
خالد و باقی اصحاب کبار از فرق مهاجر و انصار رضی الله
عنهم اجمعین دانسته می شویم که محض برای رضای
حضرت یکتای برحق جل جلاله و رضای حضرت
اشرف رسل علیهم السلام چه جان نثاریها و چه فدا کاریها
نموده اند نه اینکه اغراض شخصی و مدعای نفسی خود ها
منظور داشتند ـ همان است که تا همان حال شعشعه انوار
دین متین مبین حضرت سیدالمرسلین (ص) در اطراف
و اکناف عالم تابان و درخشان است پس برای ما ملت الزم است
که علی سبیل الاقتدا تابع ائمه اسلامی خود بر حدیث شریف
( قال علیه الصلوة و السلام اصحابی کالنجوم بایکم اقتدیتم
اهتدیتم ) باشیم تا راه ظلمانی جهالت و تفرقه را رها نموده
بشهراه نورانی غیرت و اتحاد اسلامی رهنمون کردیم
علی الخصوص امروز که حضرت حق و مالك الملك برحق


(٤٨)
جل وعلی بذریعه نعمت وجود مسعود اعلیحضرت جوان
بخت غیور غازی ما ملت نجیبه افغان را نيك بختيها وخوبيها
زیاد نصیب گردانیده ـ بلی ـ چونيکی بقومی پسنددخدای
دهد حاكمى عادلى نيك رای ـ این امر معلوم است که
توفیق ونصرة ما ملت در تحت حفاظت وحراست شاه
جاهد غازی خود كامياب جميع مقاصد خود میشویم ـ
خدایا پاینده دار ذاتی که باعث حیات ملت افغان است ـ
باقي دار وجودی را که موجب بقای ملت اسلام است
آمین ـ سید محمد داؤد معلم مكتب مبارك اتحاد

تاسیس مکتب مستورات
(يرفع الله الذين آمنوا منكم والذين اوتوا العلم درجات)
مرور دهور و تداول شهور محل شبهه وتر دیدی
نگذاشته که امرار حیات باشرف وافتخار بر تحصیل علم
وعرفان متوقف بوده زبونی وما دونی را فقدان ان
ارائه نموده است ـ ضرور نيست كوئيم تعميم علم وفن
وسيله فوز ونجاح وذریعه اقبال و فلاح انسان است
چه نتائج عملی وفعلی آن هر گونه اشتباه را در این ادعا
از اله فرموده است .


( ٤٩ )

دین شرافت تضمین اسلام همین از لمحهٔ ظهور سعادت
نشورش تحصیل معرفت را از مقتضیات خود وانمود
کرده صفت مختصه اتباعش التزام فرمود - دول قاهرهٔ
اسلامیه که وقتی بر اکثر قطعات عالم ابراز داداری
و حکمرانی میکردند تعمیم علم و دانش را وجیبه مختصه
خود قرار داده خود شانرا در تعلیم عمومیه مرد و زن
مکلف میدانستند چه متیقن بودند که ترقی وتعالی بدون
آن محال است ورسیدن بمنزل مقصود بغیر هدایات آن
سراسر وهم وخيال .
ملل متمدنه خارجه که امروزه روز اینهمه طمطراق
و همهمه را دارا گشته مدارج عالیه ترقی و مدنیت را
نایل گردیده اند بباعث آنست که تحصیل علم و فن را
بر ذکور واناث علی السویه حتمی شمرده مرد و زن را
در استحصال آن گوهر مدنیت یکسان مجبور و مکلف
دانسته اند —
در زمان سعادت اقتران حضرت (رسول) مقبول عليه
افضل الصلواه واكمل التحيات عدهٔ کثیری از فرقه


( ٥٠ )

اثاثیه معارج علیای تعلیم را فایز بوده حین خروج
جیوش میمنت خروش اسلام جهة قتال با کفار و
بعضا در خود معترك ومیدان رزم نیز مواعظ موثرهمت
خیز ( محض تحریص وتشويق شان بجنك ) میفرمودند
وكلام معجز نظام حضرت نبوی صلع را جهة ايقاظ
وتحريك قوای مکنونه شان تذكار وتبیین می نمودند،
حضرت ( عایشه صدیقه ) رضی الله عنها ملکه را در
علم حدیث دارا بودند که اکثر ( صحبه كرام ) رضوان الله
عليهم اجمعين بحضور مقدسه شان مشرف گردیده بهره
اندوز علم وعرفان میکردیدند وازان سرچشمه قدس
آیه خورشید کمال ضیای سعادت انتمای علم ودانش
حاصل کرده تاریکیها و تیر گیهای جهل و نادانی را
مستنیر می نمودند .
ازین گذشته اگر لحظه درامور معاش ومعاد انسان
امعان نظر رود معاین میگردد که اداره لوازمات حیات
وتظيم وتنسيق دوایر تمدن برهردوزن على السويه متوقف
بوده هر دو مجبور اندر تهیه اسباب رفاه وراحت همدیکر


( ٥١ )

یکسان اجرای فعالیت نمایند و برای نیل مرام خود ها
يك بدیگر سهیم وعدیل برایند ـ اگر مرد در اجرای
امور خارج پردازد زن باید امور خانکی را منتظم دارد
در عوالم متمدن خارج اطفال مراحل تعلیم ابتدائیه
خودشانرا همین در خانه طی نموده رفتن مکتب مجبور
نمی شوند چه مادرها و خواهر های شان همه تعلیم یافته
و دانشور بوده فريضه يك معلمه را باحسن وجوه ايفا
می نماید ، اکثراً همچو نیز می شود که طلبه صنوف
عاليه هم از فزونی علم و فن مادرهای خود استفاده
نموده درجه مطلوبه را بدون صرف گزافی دارا میکردند
از انجا است که در امور داخل و خارج دول متمدنه يك
نظم و نسق و يك اتحاد و یگانگیت و در دماغ های مرد و زن
شان يك حسن وطن پروری وجدیت مشاهده میرود
چه به همین تعمیم علم ، زن بر حقوق شوهر و زرکان
و فریضه مختصه نسوان دانسته بدون اینکه انقراض بسبب
جهل و نادانی در امور خانگی پیدا کند ادای وجیبه
ذمه خود می نماید .


( ٥٢ )
ذات قدسی ایات پادشاه معظم ومتبوع مفخم مان
اعلیحضرت امیرامان الله خان ایده الله الرحمن که ازبدو
جلوس میمنت مانوس شاهانه بكرسی سلطنت همین در تهیه
وفراهم نمودن وسایط ترقی واقبال تبعه صادقه شان حصر
قوى نموده در توسيع وتوزيع معارف که اهم واعظم وسایل
ترقی و تعالی يك ملت است كما يليق صرف مساعی جمیله
فرموده اند اهمیت این امر را بخوبی سنجیده جهل وعدم
دانش را بر حال صداقت مآل رعایای شاهانه خود نپسندیدند
کذا نخواستند فرقه عاجزه نسوان نیز از حلیه علم وعـرفان
عاری بوده در پرده جهالت و نادانی متواری باشند و بادای
تكاليف وفرايضیكه شرعاً وعقلاً بآن مكلف اند
پرداخته نتوانند .
بناء عليه تاسس يكباب مكتب مستورات را احکام
فرموده لوازم وضرور یات آنرا از هر حیث فراهم
آوردند چنانچه يكباب خانه مناسبی که سزاوار مكتب
ومحل تدریس اناثیه میباشد مهیا نموده ترتیبات و احتیاطات
در باره ستر آن ها از قبیل جای و پهره و قابوچی و غیره
بدرجه حضور شاهانه ملحوظ داشته اند که مافوق آن


( ٥٣ )

متصور نیست و هيچيك از سر پرستان اوشان مقتدر نیستند در خانه های خود شان مرعید دارند عليا جناب مفخمة شهزاده خانم صاحبه ( حرم محترم اعليحضرت والا ) بعهدة مفتشى وزوجـه محترمـه جناب عاليقدر جلالت مآب ناظر صاحب خارجيه را برتبه مديرى مکتب مشاراليها معين ومنصوب کردند ومعلمه های نبیله از خاندان شاهی وقوم نجیبه محمد زائی وباقى اکابر وفضلای وطن عزیزمان جهت تعلیم شان مقرر فرموده اند و در ترتيب يك نظام نامه مختصری هم فرمان سعادت توأمان مبارك اسمی نظارت معارف عزاصدار یافته که اینوقت مرتب و مکمل گردیده است وعنقريب نشر میشود معارف معارف این مرحمت وشفقت همایونی را که دربارۀ عموم افراد ملت نجیبه خود مرعیداشته اند افتخاراً جهت هموطنان عزیز خود اشتهار می کند ونتایج مرغوب آنرا که بعد از چندی عرض وجود نموده همه کانرا سرمست باده سرور وحبور میگرداند اخبار نموده اعلان می نماید که اراده سنیه شاهانه در تاسیس این مکتب نه تنها برتعليم عده مخصوص از دختران اعزه


( ٥٤ )

و معتبر بوده بواقی را ازان مستثنی دانسته اندبل ابذال
اين لطف ملوکانه برعموم يکسان اثر انداز بوده قاطبه
افراد ملت خود شان را غريق لجه شفقت ومرحمت
فرموده اند هرکه خواهد بهره اندوز اين سعادت کردد
بلاتردد و انديشه دختران خود را شامل اين مكتب خير
مكسب کرده ميتواند – اما بنوعيكه قبل از شموليت
اسم وسن دختر های خود را تحرير داشته بنظارت
معارف تقديم کنند و حسب سر رشته و انتظامی که نظارت
موصوف تصويب نمايند بعمل آرند اما مستحضر بايد بود
که داخل نمودن دختر ها بمکتب اجباری نبوده محض
بخوشی وذوق خود سرپرستان آنها است .
اهل معارف اين مراحم و الطافی را که ذات شوکت
سمات همایونی جهت خیر دولت و ملت بل عموم اسلام
مبذول داشته اند از صميم قلب تشکر نموده دعای ازدیاد
عمر والا وبقای دولت افغانبه را بسایه همچه يك شاه
غازی رعیت دوست معارف اکتناه از درگاه حضرت
واهب العطايا استرجا میکنند . انتها


( ٥٥ )
مد و جزر اسلام
( بعد از شماره ٣ )
از سیاست کاخ و کوخ سرکشان برباد کرد
وز محبت خانمان بیوگان آباد کرد
هم یتیمان را ز لطف طبع خود دلشاد کرد
هم غلامان را ز قید بندگی آزاد کرد
يك جهان سرگشته را آورد سوی راه راست
و زبرای ره نمائی از کسی اجرت نخواست
سر غیب الغیب را آرایش اظهار داد
کوهی توحید را خوش گرمی بازار داد
امیان را درس حکمت داد و بالتکرار داد
تازیان را جام وحدت داد و بس سرشار داد
پایه پیغمبری را برد بر اوج بلند
تا به حشر آوازه از (١) لانبی بعدی فگند
(١) قال صلى الله علیه وسلم الا انه لا نبي بعدى
به تحقیق پس از من نبی نخواهد بود


( ٥٦ )
کار و بار معرفت چون یافت حسن انصرام
حجت ایزد تعالی گشت بر مردم تمام
چون بحکمت گشت قانون شریعت با نظام
کرد آن جان جهان رحلت سوی دارالسلام
رشته دین هدی در دست قومی واگذاشت
کز بزرگی در جهان با خویشتن همتا نداشت
تاجداران سعادت صوفیان با صفا
خازنان گنج حکمت خالی از حرص و هوا
سیر چشمان قناعت فارغ از کبر و ریا
جان نثاران شریعت خاصگان کبریا
از درون جان هواخواهان دین احمدی
وزته دل طالبان فیض سر سر مدی
داشت بر سر تاج دانش هر يك از برنا و پیر
گشته از سر مایه علم وعمل هريك امير
مراد از قوم صحابه کرام و خلفای عظام است
رضوان الله علیهم اجمعین ۱۲


(٥٧)
در سخن سحبان (١) وائل هر صغير و هر كبير
در فصاحت (٢) بیعدیل و در بلاغت بینظیر
کر سخن راندند عالم را تحریر دست داد
خطبه خواندند کر ـ غوغا به عالم اوفتاد
(۱) سحبان نام فصیح است که بفصاحت و بلاغت در عرب ضرب المثل است از قبیله بنی وایل ۱۲
(۲) فصاحت و بلاغت جوهر ذاتی عرب بود که در معر که های جدال وقتال از رجز خوانی شان مبارزان را خون در بدن جوش می زد و جلادت و تهور در طبیعت می افزود ـ گویا زبانهای آن آتشین بیانان در میدان کارزار کار سیف وسنان می نمود ـ جان دیوان پورت مینگارد که علم ادب تازیان در قالب علم ادب یونانیان و رومیان جان تازه دمیده بود ـ ومجلس مینقل طرنیلیشن اعتراف کرده است که عرب در فن ادب سر آمد همکنان بود است واهل یورپ که درین جزو زمان در مواقع رزم و بزم و سور وماتم تقریر های می نمایند و آنرا بلغت خود سپیچ نام می نهند ـ غالباً خطبه خوانیهای خطیبان اندلس را تقلید کرده اند


( ٥٨ )

روی گیتی بازبان تیغ و با تیغ زبان
ساخته زیر نگین از باختر تاخا وران
داده هنگام حوادث بهر حفظ جسم و جان
عالمی را نیزه خطی شان خط امان
گر به دنیا از جلادت شورشی انگیختند
ليك از حسن ادا طرح نو آئین ریختند
کاروانی ما گذشت اما بصد مشعل گذشت
کز فروغ روی ایشان چشم عالم خیره گشت
این زمان تاریکی ست و ظلمت است و پهن دشت
ليك مارا همچنین این راه می باید نوشت
در خلاب افتد نه پائی ما چو این ره سر کنیم
آن چراغ مرده را باید که دیگر بر کنیم
( باقی دارد )

( ناول )
( مابعد از شمارهٔ گذشه )
رول ـ نهنك بود مادو تارا نزد اسپ تان دیدیم ـ
اکرم ـ شد ـ بيك مسافتی مرابرده بود كه ديگر بروحه


( ٥٩ )

آور شد ـ درین گیر و دار از دهانش وارسته هردو
نهنك با هم چسپیدند و یکی بعد از کشمکش بسیار غالب آمده
دیگری تباه کردن گرفت و من هم با و برخورد ه بنای تباه
شدن را ماندم تا بزمین رسیدم و آنها پس چنگو شده بر
کشتند ـ سردار ترکمان که بانفرئی خود در کوچ بود صدای
تفنګ ها را شنیده چند نوکر خود را برای تحقیق حال
روانه کرد ـ چون آنها رسیدند جنك تمام شده بود ـ
بخاریان پسر هم را مرده انگاشته یا عمدا در میدان گذاشته
رفته بوند ـ ترکمانها او را ومرا نیز در ریکهای دریا
بیهوش دیده برداشتند ـ شب بهوش آمدم وعلى الصباح
بچه کاکای خود را از خود زهیر تر دیده علاجش را بذمه
خود گرفتم تا هلاکش كردی والخير فيما وقع ـ اگر باین
حال نمیرسیدم دختر خود را نمی یافتید ـ اگر پسر عمویم را
نمی شتید دختر شما وطن و عزیزان خود را دیده نمیتوانست
ضمنا يك خدمتی که وظیفه من بود در حق خان ترکمان
بجا آوردم زیرا او نوشته است که فرزند وعيالم را بطريق
مروت بردن و بهمان طرز فتوت پس فرستادن عنایتی است
که شکریه اش ادا کرده نمیتوانم ـ در جواب تحریر نمودم


( ٦٠ )
که اجرای خدمتی چه باشد که بجا نیاورده ام البته از شفقت
شما امیدوارم که با فرزند خود و مادرش حسن سلوک از
پیش پیش بفرمائید ـ بر دل ازین حرف دل پری یافت

مجلس استالف
آتشیکه از تفنگ های غازیها و توپهای انگریزها
می بارید حالا گل است : از درخت های انار زمین زینه
بزینه زینت یافته از نزدیک ( من الشجر الاخضر نار )
و از دور قالین های سبز را نشان میدهد که در میان
نقش های سرخ داشته باشد . این تماشای آتـشـبـازی
و این فرشهای زمردین یاد خون شهیدان را تازه میکند
که درین مقام ریخته در جنت بر فرش (بطائنها من الاستبرق)
شان نشانیده است لاله های خود رو درمیان سنگها
سر کشیده مالداران را و از میان کشت ها روئیده
ملکداران را به زبان لال میگوید که تاج لعلی و یاقوت
بسر دارم تاشما هر دو معشر حشر کرده سردار خود
را قابل تاج پوشانی نمائید و داغیکه در دلم است از حسرت
و فراق دوست ( محمد ) در سینه پر کینه شما هم ست
باقی دارد


[BLANK PAGE]


جناب نائب مدیر و طلبه ابتدائیه چهارم مکتب کوشش


شرايط اشتراك
سالانه . . . . شش روپیه
داخل شهر شش ماهه . . . . سه روپیه
ماهانه . . . . قبول نمیشود
خارج شهر بقيمت های فوق اجرت داك ضم میشود .
اجرت داك في نسخه يك سنار است .
آدرس
نظارت جليله معارف
( كابل )
قصر شهر آرا مكتب حبيبيه
دارالعلوم امانيه
اداره
معرف معارف
در ماه يك بار نشر میشود
بمطبعه ماشين خانه چاپ شد


{ الذين آتينهم الكتاب }
{ يعرفونه كما يعرفون ابناءهم }

اول قوس
سنه ۱۳۰۰

معارف
۱۲۹۸

سال سوم شماره ۲

ما از مدحت مقالتی بامبر نال كن مدحت مقالتی بامیونا
اگر چه شبیه شاهانه آرایش بخشای این
صفحه نیست اما سيرت پادشاه دلربای ما با همه اراده
های مصلحانه واعمال الوالعزمانه پیش نظر است
و در تصویر نمیباشد .
گر مصور صورت آن دلستان خواهد کشید
حیرتی دارم که نازش را چسان خواهد کشید


فهرست مندرجات
مضمون
(۱) وسعت زبان
(۲) چای
صفحه
(۲)
(۱۰)
(۳) يك مكتوب طالب علمی از فرانس (۱۹)
(٤) خبر مختصر دیگر از پبرس
(ه) مجلس بحث واتحاد
(۳۰)
(۳۱)
(٦) معارف ومنبع آن از قلم میرزا عبد الرؤف خان
محرر مدرسه حبیبیه
(٥٣)
(۷) ناول ما بعد از شماره گذشته
(٥٨)


(۲)
بسم الله الرحمن الرحيم
وسعت زبان
طفلی نامهای اشیای خانه را یاد گرفته
بتدریج چون جوان و پیر میشود حسب حیثیت
خود اسمای چیز هائی را که در شهر و ملکش
موجود است در معلومات خود جمع میکند -
وعلم ادم الاسماء كلها - البته انسان کامل
نمیگردد تا تمام اسما را نیاموزد طوائف متفرقه
افغانستان در علاقه ها و دره های خود زبانهای
مختلفه دارند مثلا ارمری ، پراچی ، پشئی ،
شغنی جدیدی وغیره - بعد از مخالطه ومراوده
بدیگر قبائل کلماتی که درین زبانها معدوم است


( ۳ )
افزوده میرود - على هذا القياس پشتو بسبب
آمدورفت افاعنه بدیگر ممالک نسبت زبانهای
متذکره بالا وسعت بس زیادتر را دارا شده
است و فارسی که آنهم صورت لسان دربار و بازار
را اختیار کرده فی زماننا در افغانستان از
پشتو بیشتر مروج است يك فسحتی را مالك
گردیده است که باین اعتبار از فارسی ایرانی
وسیع ترگشته است - يك فیروز کوهی را
که در مملکت ایران سیاحت کرده باشد بكابل
آورده در مجلسی بنشانید تا مکالمه ذیل را بشنود : -
نتو - چجو آغا جور هستی ؟
چجو - نتو آغا طبع توكوك است دمت چاغ
( مسافر حیران مینماید و لغاتی را که او
نفهمیده ما بیان میکنیم - نتو چجو نامهای
هندیست از نت و چچ مشتق که هر دو لفظ تپه


( ٤ )

وچهچ ونپو وچهجو بوده بمعنی کسیکه بینی
اش سوراخ شده باشد و دیگر اینکه بقرار نذر
جاهلانه در شیر خورکی بالای چج کشانده شده
باشد - جور از جور برآمده که در هندی
درست را میگویند وكوك صدای موزون است
و چاق در ترکی فربه را گویند )
تتو - بیا که امروز میله کنیم - مثیائی
میطلبیم - کرمساله دار در نو کری است -
شیرپیره - حلوای سوهن - جلبی - پکوره
بابر لچی حلوا - حلوای سوجی - از سائین قنات
میخواهیم - شاخ بته و کچری خودم میپزم .
چجو قرم ساق! میله بی ساز بسیار پککی
دارد - بیرمی و بهاری - آسابهاك - شام كليان
نت کليان - جـوك - ديس - پیلو همه را
خوانده میتوانم همراه حجازی افشاری وغيره .
( باز فیروز کوهی را فهماندیم که شیری ها


( ٥ )
و مقامات موسیقی همه هندی بود بآن یکدو لفظ ترکی )
نتو ـ هاندی وال ـ قوغ بیار که بلکه
کنیم ـ سوته و دنده و دانك را می سوزانیم ـ
صدقۀ سر امیر غازی حالا حاجت این چیزها
نمانده ـ امن و امان قائم است . لرائی ـ
جگره ـ چل وفند ـ جرکی و جلکی ـ
تیله و تنبه ـ اتك بتك ـ دکه و چپه ـ
جنجال درپچال ـ تکی مکی همه فساد ها گم شد
چچو ـ بك گری می شنیدیم هرگاه فلان
فلانی تیلی دوبی بتیه گربدگر رسیدند بیرون
می برائیم تا هری ری جواری و سیل دیگر بته
ها بکنیم. ناچار از چقریها و کنده و کپر تیر شده
میرویم چرا که کادی کرائی ما چتی شده ـ
توپچاری خود را کنده بوده بالای بکولفت
انداخت چوت شکست دره شکست ـ از دیودی
برامد پایش در موری افتاد ـ اله بته شدیم ـ


( ٦ )
اوکار شدم بهمین سبب پتی بسته کرده ام --
باوله واری میدیدم هر چیز کدود شد .
فیروز کوهی گفت که بظاهر در فارسی حرف
میزنند ومنکه کتابهای فارسی را خوانده
در ملك اران هم کشته ام غیر از چند کلمۀ اول
و آخر دیگر هیچ پی نمی برم که چه میگویند
گفتم که کابل شهر ایران نیست ورنه زبان اهالی
آن ایرانی ـ فاتحین افغانی ممالك تركستان و
هندوستان را چون در تصرف خود آوردند
بر اکثر الفاظ زبانهای شان هم قبضه نمودند و
این تنوع لسانی از فائده خالی نیست مثلاً در
فارسی كلمۀ درخت عام است و در کابل درخت
آنرا میگویند که چوب داشته باشد و بته آنست
که تنه اش بچوب است ـ این را از هندی گرفتند
از بوته اگر تفصیل میخواهید چندی بعد از
کتابی خواهید یافت که زیر تالیف ماست و در


(۷)
آن همه كلمات هندی كه بتعداد صدها درفارسی
كابل داخل شده است با معنی درج خواهد شد
نتو ـ الو خوشد حالی پلو و جلو هم بیارید
كه رفیقها همگی رسیدند ـ میانه كال شان چند
نفر بچۀ مكتب هم است
چجو ـ در قات آنها یكی برادر كه ماست
كه از جماعت بدعتیه حالی بالار فته است نمیدانم
در كدام جماعت ـ ماخو نامهای جماعت های
شان را نمی فهمیم ـ كفته بود كه آغا لاله هر
غایت كه میله كردید مرا هم خبر كنید
تا يك مقاله بخوانم ـ
نتو ـ مقاله چه غال مغال خواهد بود
خیر گوش میكنیم
بچۀ مكتب ـ حضار كبار اكر چه ما
اهل معارف بعلم و عرفان اشتغال ور زیده از
ارتباط جهال اجتناب مینمایم اما چونکه ذاتاً


( ۸ )
من خویشتن را از شما اهالی وطن عزیز تر میشمارم
بمعیت من دیگر برادران کرام هم تنزل فرمودند
که با المشافه بعضی نصائح ارائه کنیم تا شما را
از حضیض نکبت بر اورده باوج رفعت برسانیم
اولا نيك تفکر کنید که درین قرن حاضر هیچ
ملت ارتقا نجسته تا از شعشه یانی علوم و فنون
منور نگشته ـ شما چونکه بلحاظ سنین بدرجهٔ
من الكبر عتیا بالغ شده اید فلذا موفقیت برای
تان فقط در همین صورت است که بجرايد اشتراك
نمائید ـ صرف نظر از انواع خبرها بسی مقالات
فنیه در آن قرائت میکنید ـ بادیگر قارئین کرام
تصادف کرده در معلومات خود توسع را تولید
مینماید ـ از اثرهای علما اقتباس کرده در نشر
صحیفه های مجلات مجهودات ابراز کنید - حضار
کرام ! بانظار دقت منظور سازید که فرانس
ها روس ها وغیره از انشا آت و حفریات


( ٩ )

خزائن مضبوط را از بطن ارض کشیده بید
اقتدار خود آوردند ـ بفعالیت فدا کارانه
خود ها اولاد های اوطان بلکه انسانهای
جهان را تبشیر کردند ـ ممنون شدند وعالم
تبريك شان میگوید ـ پادشاه مراحم اكتناه
غازی تان مکاتب فیوض مکاسب تاسیس فرموده
استقلال و از آن باستعمال ترقوانین نافعه جهت
شما ارزانی نموده تقدیر آن نمائید ـ از الطاف
رایکانش مستفیض شده اکمال نواقص خود بکنید
بتشبثات عالیه او معاونت ناموسکارانه ورزیده
تشکر نمائید ـ افکار خود را تنویر داده در
مخابرات ومذاکرات ملیه و دولیه مبادرت
و ادامه را شعار خود سازید تا در تجارت و ثروت
تان عمران و آبادانی رخ نماید ـ از دسیسه ها
و انتریکه های اعدای ملت هشدار بوده بر علیه
شان آمادگی تدافعی نی بلکه تعرضی وظیفهٔ


(۱۰)
مقدسه ماست ـ در ملل این کره رفتار عادی
و اسبق نمانده بلکه کشفیات جدیده تشکیلات فوق
العاده را مرئی گردانیده است ـ سجیه های
اعضای کابینه های اروپا را مطالعه نموده
مفکوره های خودرا تطبیق بدهید واز حرث
مغرب کسب انوار نمائید ـ ازاراده های میامن
وسادۀ شاهانه ابواب حکمت بروی تان مفتوح
شده است ـ شرف مزیت تأمین حیات از
تجهیزات ملوکانه اثبات وجود نموده ـ میکروبهای
مضره بلکه مهلکه ارتشا و فیشن های مسرفانه
را قلع وقمع شده جاء الحق وزهق الباطل ـ ای
ملت اشرف افغان ! ازین طنطنه های اصلاحات
استفاده کنید ـ تجاهل تا کی تغافل تا چند !
«گوی توفیق وکرامت درمیان افگنده اند »
«کس بمیدان رو نمی آرد سواران را چه شد »
پیشتر فیروز کوهی سوی ما می نگریست حالا


(۱۸)
همه اهل مجلس دنگ مانده ششدر طرف ما
دیدند البته اینقدر فهمیدند که کلام بچه مکتب
بسیار بلند بود مثل بیدل کوه و کتل داشت
بران بالا شدن فقط کار تعلیم یافتگانست و همین
بود مدعای طالب علم مذکور که مردم عالم فاضلش
بخوانند و همین است غرض اکثر اشخاص که
از استعمال محاورات بدیعه و کلمات غریبه مابین
مردم بعلم وفضل نامزد گردند ع مطلب ارباب
علم از قیل وقال اینست وبس كلم الناس على قدر
عقولهم « حديث نبويست در تائید این آیه شریفه
وعظهم بالحكمة والموعظة الحسنة» مقصد از
فهمایش وتأثير وتبلیغ است که بواسطه آن در
اعمال افراد ملت رشد و هدایت بروی کار آید
چنانچه یکی از طالبهای مذکور را گفتیم که مقاله
مزبوره را بفارسی آسان ترجمه کرده بحاضرین
واضح سازد - در اثنای توضیح بعضی از ایشان


( ۱۲ )
که چیزی خوانده بودند چند ایراد آوردند
مثلاً اولادها انسانها جمع است خلاف قاعده
فرانس ها روس ها اگر صحیح باشد بجای افغانها
ترکها هندوستانها آیا افغانستانها ترکستانها
هندوستانها آیا گفته میتوانید منظور ما مقبول
را میگوئیم شما دیده شده را گفتید علی ذالك
القياس مضبوط ما محکم را میگوئیم شما ضبطی
را گفتید جوابدادیم که مفعول نظر و ضبط همین
است و محکم هم گاهی مقفل را میگویند البته در
بعضی الفاظ اختلاف معانی است مثل عادی که
بیشتر عادت گیرنده یا گرفته را میگفتند و حالا
چیز معمولی را میگویند ـ باقی همه وسعت زبان
است که اگر یکجای غیر معمولی بگوئیم دیگر جای
از اجتناب تکرار فوق العاده فصیح است اما
از محاورهٔ سابقهٔ زبان خود قطع تعلق کرده بلا
لحاظ مخاطب فقط الفاظ جدید بیان نموده بر


( ۱۴ )
سقامت فكر و کم ظرفی دال است شخصی را که
قرائت و تقدير بنظرش مخصوص بتلاوت قرآن
و قسمت ازلی باشد چرا بالفاظ روزمره خواندن
و قدر کردن همکلام نسازید ؟ اگر آدم خارج
اتفاق را صرف بمعنى اتحاد دانسته باشد استعمال
تصادف بجاست ورنه ملاهای ما اشتقاق اهل
را بصدف یا هم بصدفون برده مغزهای خود
خواهند خورد افشای کلام بالفاظ كلان وغير
مانوس در عوام و خواص قابل استهزا آمده
است در بازار کابل همین قسم کلاوه کفتار
لغزیده و افتاده گفت :-
وای ..... دکاندار شنیده و فهميده جوابداد :-
بج بج ..... گفته راه برو .
حکایت شخصی معروف است که از رفیق خود
گاه برای اسب خواسته بود ـ نوکر تهیدست
آمدو گفت که بعوض دادن کاه رفیق شما قرآن


( ١٤ )
میخواند زیرا او جواب داده بود که در اسطبل
ما حشیشی نیست که عصفور در منقار خود تخطف
کرده طیران نماید -
هر سخن موقع و هر نکته مقامی دارد
..


( 15 )

( چای )

در جداول محصولات چای از آنجمله اشیاست که در دخل دول درجۀ اول را داراست در اوائل استعمالش گمان رفته بود که این ممد حرارت غریزی است اما بعد از تجارب محقق شد که این از ان محرکاتست که در بدن حرارت غریبی تولید کرده ان بعد مورد همانقدر برودت میگردد ـ از آنجهت خواهش دیگر چای واقع میشود و پس از تحريك مكرر باز يك قسم خمار رو مینهد و بدین نهج دور تسلسل صورت بسته کثرت عادتش منتج شده است این نقص را مشاهده کرده اول ارکان حرب آلمان چای و قهوه را بعوض یخنی گوشت از سپاه موقوف نمودند ـ اعلیحضرت غازی همراه دیگر اشیاء مضره و مسرفانه بر چای هم افزونی محصول وارد کرده


( ١٦ )
ورودش را در وطن هنوز کم فلذا استعمالش
را بر اهالی تقلیل فرمودند اگرچه از اهل تجارت
شکایات برخاست و بعضی مدبران معموری بیت المال
را در تهدید قرار دادند اما نظر وسیع شاهانه
که بترفیه ملت میافتد فائده کل را مرجح دانست
حالا چای نوشی جاریست اما بسبب گرانی لامحاله
باعتدال و همین بود مدعای بلند شاهانه که حاصل
شد ـ اگرچه ترك مباحی که در آن مضرت
جسمانی و مالی مضمر باشد مستحسن است اما
چونکه نسبت بخمر و دیگر نشه های مهلکه عادت
معتدلش بوجه رواج عمومی قبیح نیست لهذا
اشعار طرزی مغفور را بلاخیال تشویق بلکه
بلحاظ تقدیر و تادیب درج مینمایم
( بیت )
باده نوشان گرتان هست بدل میل شراب
ساغر چای بنوشید بجای می ناب


( ۱۷ )

جرعه چای بدل زندگی خضر دهد
خورده از آب بقا سبزه آن کون آب
تا که چای ختنی دیده شراب عنبی
بسته از جام زجاجی برخ خویش نقاب
کوبیا وقدح چای خطائی بنگر
ایکه گوئی نشود جمع بهم آتش و آب
سبب گرمی هنگامه بود هر روزی
خاصه آن روز که خورشید بود زیر سحاب
پیر را جرعه آن بهتر از ایام صبا
شیخ را شمه آن خوشتر از ایام شباب
چشم از باده بپوش و قدح چای بنوش
که بهر حال به از کار خطا فعل ثواب
با وجود مناظرات اقتصادیه که تجارت آزاد
بهر حال اولی است فریق مخالف مثلاً سیاسیون
آمریکه و جرمنی حمایت اشیای وطنی را بافزونی
محصول بر همان چیزهائیکه بالمقابل از خارج وارد


(۱۸)

ملک میشوند شعار خود داشته اند اعلیحضرت
حقایق آگاه نیز برای ترغیب ازیاد مواد ملی
همین وتیره اختیار فرموده اند نظم ذیل چونکه
اطعمه وطنی را از طبع يك شاعر ملی بیان
میکند بنابرین نقلش را بطور نقل میشماریم ـ

میان ماو پلو سخت محبت ازلی است
گواه شربت قند و چکاوه عسلی است
اگر تو قورمه بینی شهید کن خود را
که مرگهای چنین خوش نشان ز زنده دلی است
چو چشم خویش کشودم بروی زرده پلو
ز رنگ و چهره زردش یقین شدم که ولی است
بیا و عزت و تعظیم پته شلغم کن
چرا که نعمت پروردگار لم یزلی است
نبود عالم عاصی که این سخن میگفت
قروت بی کچری هم کمال بی ادبی است


( ۱۹ )

يك مکتوب طالبعلمی از فرانس

چون مکتب محمدیه علیگره سالها بعد از تعلیم دینی و دنیاوی چند نفر چنین طلبا پیدا کرد که تاسيس يك انجمنی بنام الفرض جهت فراهم آوردن روپیه برای طلبای محتاج نمودند بانی آن مکتب اسلامی بطمانیت صمیمی گفت که ثمره اول این شجره علم حاصل شد یعنی غرض غائی مکتب که بر آوردن تعلیم یافتگان همدرد و خیرخواه اهل وطن است چهره نمائی کرد بحقانیت گفته میتوانیم که علت انتهای فرستادن طلبای افغان بیورپ شعاع انداخت که منوریت ما بعدش را ازین مقایسه کرده میتوانیم سالی که نکوست از بهارش پیداست اعلیحضرت غازی مساعی علم را که تشبث زیر دست اعزام طلبا بخارج فرمودند تهنیت گفتن را جرات


( ٣۰ )

مینمایم برین مکتوبیکه محمد عظیم خان طالبعلم
رشدیه سوم ازمیان مشاغل علمی مکتب بسی
مشلی پریس برای برادران مکتب وطنی خود
مرقوم نموده است چون او در مکتب حبیبیه
مهتمم محفل ائتلاف بود که بواسطه آن روابط
طلبای موجوده وسابقه ادامه کرده میشودلهذا
وظیفه لطیفه خود را بوجه احسن ادا نمود
ونخواست که برادران خود را فراموش کرده
بنصائح مخلصانه از حسیات بدیعیکه بمشاهده پریس
وار عروس البلاد عالم محرك دل میشود محروم
شان گذارد چنانکه از رقيمه اش معلوم میشود
تقدير وقت عزیز خود بسیار میکند باوصف
آن مصرف نیکوی وقت خود را درین ملاحظه
کرد که اخوان مکتب را بتصویر مقبره یکی از
اعظم فاتحین جهان و بسخنان غیرت آور یاد نماید
ازینجا موقع پرورانیدن این امید بدست میاید


( ٢١ )

که طلبای افغان با وجود نواحی اجنبی تصرف
تدین و افغانیت خود را راسخ و محکم خواهند
داشت بلکه آن نتیجه مدرسه را که حضرت
سعدی رح مختص بطلبه فرموده است بدیگران
افاده خواهند کرد

صاحبدلی بمدرسه آمد زخانقاه
بگسسته عهد صحبت اهل طریق را
گفتم میان عابد وعالم چه فرق بود
تا کردی اختیار ازین آن طریق را
گفت آن کلیم خویش بدر میبرد زموج
وین جهد میکند که بگیرد غریق را

در تائید این امداد و اصلاح دیگران حدیث
نبوی را ایراد میکنم ( من کان لاخیه کان الله
له ) کسیکه در خیر و بهبود برادران خود میکوشد
خدای تعالی خود ترفیه و ترفیع او میفرماید .


( ۲۲ )

مكتوب موصوف

همصنفان عزیز ، وباقی برادران هم مکتب
خود را تعظیات میرسانم ! برادران من اول
از حضورتان معافی میخواهم که اگر اسم مبارك
هر کدام را تحریر کنم ضیاع وقت میشود ،
و چونکه همۀ شما طالب العلميد وقيمت وقت
را میدانید خصوصاً قیمت وقت ماها را ، لهذا
ازین رهگذر عذر طلبيده بعضی معلومات خود
را مختصراً تقدیم حضورتان میکنم .
برادران من بعداز مرخص شدن حضور
اعلیحضرت همین است که اول طعام چاشت را
در بگرامی تناول نمودیم بعده يك شب در باريك
آب ويك شب بسرخ پل وسه شب بجلال آباد
ويك شب به پشاور و دو شب را به ریل گذشتانده
به بمبئی رسیدیم بعد از توقف دوشب در بمبئی


(۲۳)
بجهاز سوار كرديده بعداز (١٤) شب به مارسیلز
رسيديم وقدم بخاك كذاشته يك شب را در همانجا
بسر برده فردای آن بساعت (٥) عصر بطرف
پاریس بتوسط ریل روانه کردیدیم ساعت (٧)
صبح بود که در پاریس رسیدیم بعده در یکجا از
مدرسه ها داخل کردیده مشغول تعلیم زبان
فرانس هستیم اینست کوائف مختصری که براه
واقع شده
عزیزان من! یوم یکشنبه که جمعه این مردم
است مدرسه ها مرخص بود و مایان نیز جهة
سیر از مدرسه بر آمدیم اول جائیکه دیدیم مقبره
نیپولین بوناپارت بودکه همه شما نام آن را شنیده
باشید. (طرز ساخت گنبد و باغ مرقد مذکور)
يك باغ بسيار وسیع است و پیش از دفن نیپولین
کلیسای بود مکر (٤١) سال شده که نعش نیپولین
را از جزیره سنت هلینا آورده اینجا کذاشته اند


( ٢٤ )
در بین این باغ يك کنبد عالیشان بنا کرده شده
چون در کنبد داخل شده دیدم که در وسط
آن يك چقری مدور که قریبا ۱/۲ کز نصف
قطر آن میشود وعمق آن نیز تقریباً ۱/۲ ١ كز
همه سان کنبد از سنك مرمر سفید فرش کرده
شده و در وسط آن چقورى يك مرقد بسيار
عالى مقشن از سنك مرمر نصواری شکل ساخته
شده بود ، ونشان نپولین را از طلا ر دو طرف
آن نصب کرده بودند و دورا دور آن مجسمه
ها گذاشته بود و بیرقهایکه بجنك های
متعدده حاصل کرده و فتح نموده آنجا نهاده
بودند و در دالان دیگر مرقد برادر نپولین که
بعد از فتح سپین پادشاه آنجا بود وبدالان دیگر
مرقد برادر دیگرش و بدیگر اطراف مرقد جنرال


( ٢٥ )
های مشهور فرانس ودوست های نپوليين
بودند ازانجا گذشته بطرف ديكر كنبد آمدم
که دروازۀ داخل شدن بمرقد نپوليين بود و بالای
آن دروازه باب از وصیت آخری نپوليين را
تحریر کرده بودکه دروقت مرك كفته بود :—
( من ميخواهم که اول در فرانسه بخاك خويش
مدفون شوم مرقد من باید که بجوار دریای
سيين باشد هر کسی دوست من در فرانسه باشد
اجرای وصيتم را خواهد کرد ) ازينجا نیز
عبور نموده دريك دالان کلان داخل شدم اين
دالان برای عبادت شان مخصوص است مکر
بعداز دفن نپوليين محض زیارت کاه مردم فرانسه
شده بطرف چپ يك دالان ديگر بود بانجا داخل
شدم اول مجسمۀ سر نپوليين بعد ازموت ساخته
شده بود دريك قطى بلورين به يك دستمال مخملى
پیچانیده گذاشته شده بود و در سان دالان تابوت


( ۲۷ )

بدست فرانسه ها آمده بود محض یادکار کذاشته
بودند

کسانیکه جهت خدمت مقرر اند آنکسانند
که در جنك موجوده زخم دار شده بودند و حالا
صحت یافته اند ( چیزیکه من درباره این کنبد
تحریر کردم یکی از هزار خوبی اش را بیان
کرده نتوانسته ام ) به بینید حسیات وطن
پروری ایشان را — آیا نیپولین چه کرده بود
بدون اینکه جان خود را بمخاطره زیاد انداخته
نکذاشت که خاك وطنش پامال اجانب کردد تا
وقتیکه جان خود را فدای وطن خود نکرد
لحظۀ آرام نکرفت و دقیقه عشرت را بر خود
حرام دانست و از خیالات بلندش خبر خواهید
داشت که کفته بود ( که اکر لطاقت می بود
لفظ ناممکن را از لغات همه عام محو می ساختم )
امروزه روز مظهر فخر فرانسویان کشته که


( ۴۸ )
اسمش را بچه تعظیم یاد میکنند و بچه حسرت
بزیارتش میروند . بلی درست است که هر کسی
جان خود را فدای دین وملت کند و تا دم
حیات به نگهداشتن خاك وطن محبوب القلوب
خود بکوشد ، باعث فخر هموطنان خود خواهد
گشت مدعایم از تحریر کردن مرقد نیپولین چه
بود همه شما خواهید دانست علاوه ازان این
يك امر را گاهی فراموش نکنید که امروزه
روز قدر وقیمت انسان بعلم است نه به نسب
و جاه ، بکوشید بکوشید تا گوهر مقصود را
بدست آرید .
و در هرکار خود متوجه بوده کار یکروز
را بدیگر روز نگذارید که باعث نقصان زیاد
میشود قدر وقیمت وقت را بدانید که بواسطۀ
همین بدرجات عالی میرسید ضياع وقت را ناروا
مپندارید که خدانا کرده موجب خسارت نگردد


(۲۹)

وحتى الوسع صفائی را ملحوظ داشته باشید تا
بتوانید الفاظ های شیرین را استعمال کنید
که موجب جلب قلب هم وطنان تان کردد ، به
بينيد و بر حال اسف احتمال خود کریه ها کنید
که همه اوضاع و اطوار اسلامی را از دست
دادید ، و همه را از نزد شما کرفتند ، وعلم که
باعث حیات ابدی انسان است از دست تان رفت
همت کنید ، کوشش کنید ، سعی کنید ، غیرت
کنید ، و آن رفیقان کم شده را پیدا کنید ،
زیاده امید میکنم که اینقدر تحریر من موجب
نا راضی تان نکردد و اینحقیران از یادتان نرود
و بدعاهای خود بیاد مان کنید که در بین آتشیم
و خداوند بمقاصد مان کامیاب کرداند که واپس
بوطن خود مراجعت کنیم

محمد عظیم


( ۳۰ )
خبر مختصر دیگر از پرس
همه طلبای افغان بنهایت اعزاز و اکرام در پای تخت فرانس وارد شده در مکتب معروف لیسی مشلی داخل تعلیم گردیدند حسب القواعد آن درسگاه بضبط و ربط تمام مشغول تحصیل اند يك اطاق کلان جهت ادای صلواة عليحده کرده شده که دران نماز پنجگانه بدرستی میخوانند ارکان حکومت باحترام و محبتی معامله مینمایند که باعث ممنونیت است غلام محمد خان رسام نامدار افغان را بدارالصنعتی باریاب نمودند که شاذونادر بکسی اجازه سیر آن داده میشود يك يك تصوير بمبالغ خطیره خریده شده بود از انجمله مصور موقر ما ادعا مینماید که مساوی پنجاه هزار روپیه آن را يك رسم کرده میتوانم توفیق از باری تعالی برای مصور میخواهیم .


( ۳۱ )
هو العزيز العليم
مجلس بحث و اتحاد
يوم پنجشنبه ۱ برج قوس که روز انعقاد مجلس بود بوقت معين بعد ازان که اساتذه و طلبای مکتب بجاهای مقرره خود سکونت پذير کرديدند محمدامير ( صنف رشديه چهارم ) منشی مجلس برای آگاهی حضار محترم چنين بيان نمود !
در ثبوت اين امر که آيا برای بنی نوع بشر راست گفتن سبب فائده و منفعت ميگردد يا دروغ مصلحت آميز ، هر کسیکه مقاله تحریر داشته یاشفا ها چیزی ميگویيد آزادانه تقرير کرده ميتواند :
ازان رو محمد امير صنف مذكور بنزد ميز سر محفل تقرب ورزيده بعد از خطاب حضار


( ٣٢ )
مقاله هذا را در فضیلت راستی قرائت نمود :
این يك امر ظاهر وهويداست که راستی
سبب ایمنی و رستگاریست ، که همت و وقار
آدمی بواسطهٔ راست گفتاری و راست کرداریست
چه راست گو بنظر جمیع خلائق باشرف و باتمكين
میباشد ، انسان را لازم است که گاهی زبان خود
را بدروغ گفتن مایل نسازد ، زیرا که اگر
زبان انسان بدروغ گفتن مایل کردد بالاخر
بدرجه میرسد که کاذب بزرك در مردم مشهور
میشود و هیچکس بقول و فعل او اعتبار نمی
کند ـ چنانچه رسول اکرم ( ص ) فرموده
است که (الصدق ينجي والكذب يهلك ) يعنى
راستکوئی انسان را نجات میدهد و دروغ
گفتن آدمی را بهلا کت وذلت مبتلا ميسازد.
و یکی از مشهور ترین علامات منافق در وغ
گفتن است : ـ


( ۳۳ )
چنانچه يك حكایتیست که روزى يك شبان رمه خودرا بصحرا بیرون کشید ، دربین راه بدل او خیال کشت که امروز اندکی دروغ گوئی کنم که نتیجه آن چه خواهد شد - شبان موصوف دفعتاً در بین صحرا بآواز بلند صدا کشید که ای مردم بزودی بیائید که كرك برمه من آمده است مردم رهرو و غیره آواز آنرا شنیده بهمراه خودها بعضی آلات جارحه را گرفته برای مدافعه شبان رفتند . دید که هیچ در میدان نبود ، چوپان را بسیار لت و کوب کرده واپس بجاهای خود عودت کردند - شبان دو سه روز همینطور صدا ها میکشید - آخر کار روزى يك كرك برمه او آمد هر قدر برای مردم صدا کرد هیچکس برای حفاظت و مدافعه او نیامد ، شبان مذکور بهمراه رمه خود تباه و هلاك كرديد .


( ٣٤ )

حکایت دیگر اینکه روزی یك شخص ببام خانه بالا شده بآواز بلند فریاد کرد که بخانه من دزدها آمده اند وقتیکه این آواز بگوش اهالی قریه رسید ، تمامی آنها برای محافظت او حاضر شدند ، وقتیکه دیدند که هیچکس نبود واپس گشتند ، بعد از چند روز بخانه مذکور دزدها آمدند هرچند که او صدا ها کشید که بخانه من دزد ها آمده اند هیچکس بقول وفعل او اعتبار نکردند چرا که شخص مذکور بدروغ گفتن شهرت یافته بود : -
چنانچه ازین بیت اثبات این امر بخوبی کرده میشود -
اگر مشتهر شد بقول دروغ
وا کر راست گوید تو گوئی خطا است
ازان سبب همه مال و اسباب او تاراج گردید . ازین مثال ظاهر و مبرهن گردید که


( ٣٥ )
دروغ کوئی سبب هلاك و خرابی انسان میگردد
و راستی انسان را از ورطهٔ عذاب رهائی
داده بسر منزل فلاح میرساند
ا گر چه در سیا سیات بعض اوقات دروغ
مصلحت آمیز فائدهٔ برای ملت و سلطنت می بخشد
چنانچه از ین مثال ظاهر میگردد
در زمانی دو پادشاهان بودند که همیشه
آنها یکی بردیگری لشکر کشی ها می کردند
آخر کار یکی از یشان مغلوب شده از دولتی
دیگر برای معاونت و امداد خواست وقتیکه
پادشاه دیگر ازین واقعه آگاهی یافت که او برای
خود از دولت دیگر امداد فوجی طلبیده است
او فوراً يك نامه برای شهنشاه دولت مذبور
تحریر نمود بدین مضمونكه شما همراه من
در ایام سابق وعده داده بودید که هرگاه جنگی
در بین شما واقع شد من او را بيك فريبی بدست


( ٣٦ )
شما خواهم داد حالا اگر بوعده خود وفا کنید
که او را محبوس کرده بدست جلادانم بدهید
بسیار ممنون احسان شما خواهم شد ، نامه را
در بین فرقان مجید نهاده و بر آن امضاء خود را
کرده نامه را بدست قاصد داد که این را برای
پادشاه ببرید و در اثنایكه شما با افواج مغلوب مقابل
شدید بگوئید که من مخبر هستم قاصد همانطور
کرد — وقتيكه قاصد نزديك لشكر رسید مردم
آنجا او را مخبر خیال کرده از نزدش تلاشی
گرفتند بوقت تلاشی گرفتن از زیر بغل او
قرآن شریف را یافته در بین آن يك قطعه کاغذ
را دیدند وفورا کاغذ را بنزد پادشاهه مغلوب
بردند — چون کاغذ را خواند خیال کرد —
شهنشاهيكه برای من امداد فوجی داده محض باین
لحاظ است که مرادست گیر کرده برای آن
پادشاه بدهد — باین خیال از قصر برامده خود


( ۳۷ )

را از شهر فرار نمود ـ ملك وسلطنت را
برای او گذاشت ـ پادشاهیکه نامه را برای
شهنشاه تحریر کرده بود کامل غلط بود یعنی
شهنشاه بهمراه او آن عهد را نکرده بود بنا
برسبب این دروغ مصلحت آمیز پادشاه دیگر
را مغلوب ساخت ، هرگاه پادشاهی دولتی را
بواسطۀ دروغ فتح کند امابار دیگر در بین
دول بدروغگوئی مشهور شده باردیگر اگر
راست هم گوید هیچ دول بقول او اعتبار
نمیکند .

هرگاه شخصی برای چند نفری بگوید که
من برای شما مبلغ کثیر خواهم داد بشرطيكه
فلانه شخص را بواسطۀ شهادت دروغ بقتل
یا بتوقیف رسانید یا کدام شخص که زدیگری
حکمران باشد و برای زیردست خود بگوید که
بر فلان شخص دروغ بگو یا ترا از نوکری


(۳۸)
معزول میکنم درین دوصورت اگر اشخاص
مذکور نوکری ومبلغ را قبول كرده يك برادر
مسلمان خود شهادت دروغ بدهد که از سبب
آن بقتل یا خراب کردد اگرچه در ظاهر برای
آنها نفع حاصل شد زیرا که اگر بر آنها کسی
واقفیت یافت اولاً بدنیا جزای خود را خواهد
یافت و هر گاه کسی بران واقف نشد بالضرور
روز قیامت از ایشان جزای شدید گرفته خواهد
شد و بدوزخ سرنگون خواهد رفت - با وجود
این هم اگر در دروغگوئی برای انسان نفع
كثير رسد که بواسطه آن غنی گردد، اما ازان
سخت اجتناب ورزند عموماً برای کافه اهل
اسلام و خصوصاً برای طلبای مکتب بسیار لازم
است که از دروغگفتن و باقی افعال شنیعه اجتناب
و پرهیز کرده تا رضا مندی الله تعالى ( و پادشاه


(۳۹)
غیور غازی) ترقی خواه معارف پرور خود ها را
حاصل نمائیم فقط

بعد ازان عبد الشکور خان صنف
ابتدائیه پنجم الف در فوائد دروغ
مصلحت آمیز چنین بیانات داد .

جناب سر محفل و برادرانم این امر روشن
و مبرهن است که راستی یگانه ذریعه عزت و وقار
و واسطه نایل شدن بشرافت اعتبار است فحواى
حدیث منیف حضرت رسول في الصدق نجات
انسان را از ورطه هلاکت بساحل فلاح میرساند
پس باید که دائما در گفتن راستی ساعی و کوشان
بوده آنرا عادت خود سازیم و دروغ اگر چه
اندك باشد خجالت و شرمساری زیادی میآورد
و همچنین در خبر آمده است که لا كبر الكبائر


( ٤٠ )
قول الزور و شهادت الزور یعنی کلانترین گناهان
کبیره دروغ گفتن و شهادت دروغ است پس
از آن اجتناب لازم است لا آن در خصوص
اینکه آیا دروغ مصلحت آمیز خوبتر است یا
راستی محض بهتر بخیال بنده دروغ مصلحت آمیز
راستی بهتر بوده دلائل خود را برای حضار
کرام بیان مینمایم :-
اکثر امور سیاسی مرکب است از حیل مکر
فریب که او دروغ مصلحت آمیز است و
بمقتضای حدیثن شریف که « الحرب خدعه »
یعنی جنك مكر است فوائد آنرا کثر ظاهر کردید.
است چنانچه بعد از فوت اعلیحضرت تیمورشاه
که یکی از پادشاهان افغانستان بودشاه زمان
پسرش بر تخت کابل جلوس کرد ، شهزاده محمود
که از طرف پدر خود حاکم هرات بود از متابعت
آن ابا نموده بمقام حرب بر آمد اعلیحضرت


( ٤١ )
شاه زمان نیز باو مقابله نموده شهزاده را شکست
داده هرات را متصرف شد و پسر خود شهزاده
قیصر را بحکومت هرات مأمور نمود شهزاده محمود
در طهران نزد فتح علیشاه قاجار پناه برد از جانب
شاه ایران احترام زیاد دیدحتی که شاه مذکور
بعد از مدتی چند نفر از امرای خود و يك
عسکر باو نموده بجانب هرات فرستاد که حکومت
خود را از شاه زمان مسترد سازد شهزاده محمود
با امرا و عساکر ایرانی اول بفراه آمده بران
قابض کردید و ازانجا متوجه گرفتن هرات شد ـ
شهزاده قیصر بامحمد زمانخان که یکی از اعیان او
بود بعزم محاربه شهزاده محمود استیصال نمود بعد
از وقوع محاربه شهزاده قیصر هزیمت یافته وارد
هرات کردید و شهزاده محمود آمده هرات را
محاصره کرد درین وقت محمد زمانخان يك دسيسه
بعمل آورد که مکتوبی بامرای ایرانی که با شهزاده


( ٤٢ )
محمود آمده بودند بدین مضمون نوشت دو عهد
نامه که از شهزاده قیصر در باب دستگیر نمودن
شهزاده محمود خواسته بودید اينك در حاشیه قرآن
مجید بخط ومهر شهزاده قیصر فرستاده شد
نامطابق التماس او شهزاده محمود را مقید نزد ما
بفرستید بواسطه این خدمت حکومت خراسان
شما داده خواهد شد ، این قرآن شریف را
بدست يك آدم معتمد داده او را تعلیم نمود که
بوقت شب بجانب اردوی شهزاده محمود رفته
وضعی کنید که بدست پهره داران شهزاده محمود
گرفتار شوید قاصد مذکور همچنان عمل نموده
گرفتار ملازمین شهزاده محمود گردید او را
بحضور شهزاده حاضر کردند شهزاده چون خط
مذکور و قرآن مجید را ملاحظه نمود بر امرای ایرانی
بدگمان شده خوف زیادی باو عارض گردید و با برادر


( ٤٣ )
و پسر خود در تاریکی شب از هرات گریخت برادر
و پسر او بطهران نزد فتحعلیشاه قاجار رفتند
و خود او نزد شاه مراد بيك حکمران بخارا
پناه برد - از واقعه تاریخی شاه و شهزاده مذکور
فایده دروغ مصلحت آمیز ظاهر شد دیگر اینکه
اگر در کتب تواریخ غور و فکر کرده شود منفعت
دروغ مصلحت آمیز از اکثر واقعات ظاهر میشود
چنانچه يك واقعه مشهور تاریخی را نیز بطریق
مثال ذکر می نمایم :-

در سنه ٦٥٠ ع در زمان خلافت مستعصم
با لله که آخرین خلفای عباسیه بود میان سنیان
و شیعه کرخی نزاع واقع شد امیر ابوبکر ابن
مستعصم را با فوجی بحمایت سنت جماعت شتافته
شیعه کرخی را غارت نمود و بسیاری را اسیر
و محبوس گردانید و وزیر مستعصم که ابن علقمی
نام ملت شیعه داشت بنا بران خاطر بر مخالفت


( 44 )

خلیفه قرار داده منتظر انتقام می بود درین وقت
هلاکو جهت تسخیر مملکت ایران بالشکر وافر
روانه گردید درسته 654 در ملک فارس رسیده
حکومت ملاحده اسماعیلیه را تباه نمود ـ ابن
علقمی بواسطهٔ تعصب مذهب در صدد استیصال
آل عباسی برآمده بمکر و تزویر یعنی «دروغ
مصلحت آمیز» خلیفه را فریفته اکثر لشکر
را بطریقی گسیل ساخته هلاکو پیغام داد که
قصد تسخیر بغداد نمائی هلاکو بصوب بغداد
کوچ نمود هرچند مقربان بارگاه خلافت خواستند
که خلیفه را از خواب غفلت هوشیار سازند
میسر نشد زیرا که وزیر پر تزویر بعرض رسانید
که لشکر مغول را چه یارا که بر بغداد آسیب
رساند اگرعورات وطفلان از بامها سنك باران
کرده همه را ناچیز گردانند خلیفه از کلمات
واهیۀ او غافل ماند ـ ناگاه منهیان خبر آوردند


(٤٥)

که سپاه هلاکو از راه بادیه متوجه بغداد اند
خلیفه ده هزار سوار را بمقابله آن فرستاد
آنها با سپاه مغول به محاربه و مقاتله پرداختند
چون آنروز غالب از مغلوب متمیز نشد هردو
سپاه برابریکدیگر فرود آمدند و بغدادیان بخواب
غفلت فرو رفتند ـ لشکر تا تار در شب تار نهر
فرات را بر سپاه خلیفه کشادند احمال و اثقال
غافلان بباد فنا رفت آخر الامر هلا کو باسپاه
ظاهرا به بغداد رفت خلیفه طاقت مقابله او را
نداشته بشهر متحصن گردید و هر روز خلق
کثیر طعمه شمشیر میگردیدند وچون کار خلیفه
بجان رسید باستصواب وزیر نزد هلاکو رفته
بقتل رسید و این واقعه در سنه ٦٥٦ ه بود
همین دروغ مصلحت آمیز بود که محمد ابن علقمی
يك سلطنت عظیم الشان را تباه کرد ـ دیگراینکه
چون مابین دو نفر عداوت و نفاق باشد و شخص


( ٤٦ )
دیگری بواسطۀ دروغ مصلحت آمیز نیکی و دوستی
هريك از آنها را در حق دیگر اثبات نماید
عداوت و نفاق از میان برخاسته با هم دوست می
شوند گویا که دروغ مصلحت آمیز مایۀ اتفاق
و خمیرۀ اتحاد است و در حدیث شریف وارد
شده است « ادر الحدود بالشبهات ما استعطم »
پیوسته حدها را به شبهه ها تا میتواند ـ یعنی اگر
شخصی مال کسی را دزدید و شخصی دیگر در
وقت دزدی کردن وی را دید در وقت شهادت
به نزد قاضی نگوید که من دیدم که فلان مال فلان
را دزدید چرا که دست دزد بقرار شرع شریف
بریده می شود بلکه گوید مال فلان را گرفت
این هم یك دروغ مصلحت آمیز است : ـ
خلاصه اینکه دروغ مصلحت آمیز بوقت
مناسب و حسب ضرورت و مصلحت گفته شود
نه اینکه بموقع و بیضرورت انسان خود را بآن


( ٤٧ )
عادی سازد ـ دروغ و راست را هر شخص عاقل
و جاهل كفته می تواند لا کن دروغ مصلحت
آمیز را بغير صاحب علم و دانش و تدبير وفكر
هر کس و نا كس كفته نمیتواند این هم اثبات
برتری و بهبودی دروغ مصلحت آمیز را میکند
ازین ظاهر کردید که فوائد دروغ مصلحت آمیز
بر راستی بسیار است فقط
بعد از ان یکی از طلبای ابتدائيه مقاله محمد رحيم
جانرا بسبب لكنت زبان مذکور بقرار آتي
قرائت نمود
حضرت صدر صاحب محفل وباقی حضار
کر از راستی دم زنی صبح وار
ز تاریکی جهل کیری کنار
ترقی و تعالی هر ملت برجال كافی القوم وابسته
است ـ امروز عالم اسلام اندك حفظ ترکیب
خود را که میتوانند محض يمن همت اشخاصی
است که امروز به علی علین رحل اقامت افکنده


( ٤٨ )

نام نامی خود را زیب صحایف انسانیت گذاشته
اند الیوم این مجلس که اعضاء آن دست محبت
همدیگر فشار میدهند صرف ازان است که همه
افراد برشته افغانیت و حنفیت بسته می باشند و این
یکی ازجزئی خدمات یکی از علمای حقه این ملت
حضرت امام اعظم ابو حنيفة النعمان رحمة الله عليه
میباشد که اگر ذات خداوند جل جلاله ما ملت
را از پرستیدن غیر خود منع نمی فرموده امروز
خودم ان ذات با برکات را پرستش می نمودم -
همچنین حضرت محی الاسلام والملة والدين جناب
غوث اعظم صاحب مولانا عبدالقادر جیلانی
رحمت الله علیه که زبان خامه از توصیف شان
عاجز است در زمانیکه اشعه ضیاء های اسلام همه
ار جاء عالم را فرا گرفته بود از یمن جمعیت ها و سیاست های
این اقطاب عالم انسانیت بود ورنه ما مسلمانان
بودیم که هستیم - اینقدر از منعنش صورت آدم
شدند ورنه پس و پیش خلق داشت قرون وذناب


( ٤٩ )

ذات ستوده صفاتشان بعد از فوت پدر در حین
که بسن دوازده سالکی بودند چون اموال و امتعۀ
پدر شانرا ترکه نمودند هشتاد طلا حق حضرت
غوث صاحب رسید والدۀ مقدسه شان هشتاد طلا
را بر قیص مبارك شان دوخته فرمودند که ای
فرزند عزیزم به بغداد رفته علم بیاموز چون از
حضور والدۀ خود وداع میکردند روی مبارك
حضرت غوث صاحب را بوسه داده فرمودند
ارجمندم زینهار دروغ مگوئی اگر کشته شوی
ذات محترم با قافلۀ کلانی یکجا شده بسوی بغداد
مراجعت فرمودند در بین راه راه زنان کاروان
را چپاول نموده بغارت بردند یکنفر دزد از
حضرت موصوف پرسید که ای طفل تو هم چیزی
داری فرمودند آری هشتاد طلا دارم آن دزد
خجالت کشیده رفت چون در نزد دزدها رسید
همان کوائف را بیان کردند گفت که آن طفل


( ٥٠ )
مرا بازی داد رئیس رهزنان او را اهانت
کرد و گفت شاید راست گفته باشد خودت
دزد وازدزدی عار داری سردار قطاع الطريق
همۀ دیگر نفری خود نزد حضرت غوث صاحب
رفتند و گفتند ای طفل چیزی داری گفت
بلی هشتاد طلا دارم چون دیدند که حقیقتاً
دربغل مبارك هشتاد طلا موجود است برای
حضرت موصوف گفتند که ای طفل دیوانه نیستی
گفت من از همه شما هشیار تر هستم مگر نشنیدۀ
الكاذب عدوالله والده مقدسه ام ـ هم فرموده که
دروغ نگوئی ـ پس هشتادطلا چیست که انسان
بواسطه آن دروغ بگوید همه دزدان بحضور
جناب موصوف توبه نمودند و رفتند و هر کدام
آنها بدرجه ولایت رسیدند امروز که عالم اسلام
تمجید آن ذات مبارک را مینمایند ازین سبب است


(٥١)

که در حیات خود دروغ نفرمودند و برای ما هم
لازم است که بقرار آیه کریمه (يشهدان
المنافقين لكاذبون و دروغ گفتن را همسنك
همديگر قرار دادند بهيچ کدام مبادرت نورزیم
پس منافق را که پسند دارد که دروغ کو را
پسند کند بعد برای هر شخص ذی وجدان و تعلیم
یافته ضرور است که از آن تجنب ورزد خواهید
گفت که در بعضی آیات از سخن راست ضرری
عايد شود اهم مضرت ها از هاق روح انسان
است با وجودیکه اگر شخصی مهذب زندگانی
خود را بدروغ وابسته بیند از آن زندگانی چشم
پوشیده بآن رذالت نخواهد نمود با وجودیکه از
راست هیچ ضرری تولید نمیشود
راستی موجب رضای خداست
کس ندیدم که کم شد از ره راست


( ٥٢ )
( بوقت رأی گرفتن حامیان راستی بر دروغ
مصلحت آمیز غالب شده صرف دوازده نفر
بجانب دروغ مصلحت آمیز و باقی عموم نفری
که از دو صد زیاد بودند بجانب راستی استاده
شدند ) انتها
∴


( ٥٣ )
معارف ومنبع آن
لقد كرمنا بنى آدم : -
چون حضرت حق جل سبحانه بنی نوع
انسان را که افضل ترین اکثر موجودات است
خلق کرده بزیور عقل و هنر جلوه گرش نموده
بافحوای ( فضلنا بعضهم على بعض ) متمكن و نايلش
گردانید چنانچه بعضی را افزونی عقل وعلم
وقسمی را شرافت وشجاعت فطری صوری
ومعنوی و چندی را نقبت جاودانی وبسیاری
را ثروت و برخورداری و متاع دنیوی و چه و چه
برتری عنایت فرمود ازان پس عقلای عالم یعنی
انسان های کامل بترقیات وترفيعات هر گونه
مرام واحتياجات خودها مساعی جمیله بکار برده
تا بيك حدى بى بمنزل مطلوب ومقصود رسانيده
اند همان کاملان فن وفيلسوفان اعظم وسيله و


( ٥٤ )

طریقه برای ترقی وافزونی عقل ودانش بشری
زیر نظر دقت گرفته اصولی را که تخصیص فواید
دماغی ودینوی نیز از اعضای عمده آن مضمر و مشتق
است بروی کار آورده اسباب وادویه که بالزوم
تركيب يك امزجه است تحت معاینه کرده فراهم
آورده اند« سبحان الله » چه انسان های اکمل
اعمل اعلم اسرار است واموثرات مادی و معنوی
خلق کرده که لسان اوصافشان را مقصر نی نی
زبان ناطقه لال که دارای حرکت نیست کویا
نسخه کیمیای عقلی را بکار انداخته کبریت احمر
را ترکیب دادن در مدنظر گرفته اند چنانچه
جزو اعظم نسخه مطلوب که « سیون سلفر »
است در عوض آن مركبه رفیعه « دینیات » ودر
بدل « شنكرف اضفر » آن مضمون شريفه
« عربی » وبجای « توتيا » اجسام مرغوب


( ٥٥ )
« ریاضی » و در تبدیل « زرنیخ » آن مجله « تاریخ »
و مبدل « زیبق » آن عمل مکمل « طبیعیات » و
برای آلات و ادوات آن شعبه « جغرافی » و جبهه صفا
و جلا، و مصقل آن مفردة ادبیه « فارسی » وغیره
وغیره چنانچه از اجزای مزبور عمده حاصل
کردن کبریت احمر و از مضامین موصوف که هر
کدام وسیله رفیعه فلاح عقبا و دنیای ما مسلمانان
است انسان عاقل فاضل با دانش و تمیز اخیار
تربص است چنانچه امروز همه دول عالم خصوصاً
اروپا بهمین اصول آسمان کامل بر فن بدست آورده
همه مایحتاج خود را به احسن وجه بهم رسانیده
و میرسانند اگر چه نتیجه حقیقی که مقصد از
عقباست برای شان عاید نیست مگر فواید دنیوی
یقینی خودها را بهمین عنوان پیشبرد کرده اند
چه اگر بنظر دقت معاینه و ملاحظه کنیم در


( ٥٦ )
ملل موجوده اشخاص قابل فاضل لایق بیشتر
در دولی دیده میشود که توجهات فوق العاده
صرف معارف شده جدیت و تعدد و وسعت مکاتب
را نقطه نظر داشته اند با وجود آن ما مسلمان ها
عقلای کفار را اگر که میکادوی اعظم هم باشد
عاقل چه نه انسان نیز گفته نمیتوانیم مگر بکیش
خود حقیقتاً يك شخص کامل و یگانه روز کار
گذشته است از ان روست که امروز لقمان ثانی
شهنشاه غیور غازی افغانستان اعلیحضرت عرفان
پرورمان توجه خاصه صمیمانه مبذول وسعت
معارف قطعه خاك پاك افغانستان فرموده پول
کثیری برای مخارج آن و اشخاص فاضل عامل
کامل همچون جناب عالیقدر جلالتمآب سردار
محمد سلیمان خان را وزیر معارف وزارت بافضل
و علم روشن ضمیر آن را مامور اداره آن مقرر


( 57 )
و گماشته اند چون برای بهبودی دین وملت و
ملك خود ازين وقت روشن و زمان امال استفاده
نکرده شب و روز در پی تحصیل عرفان ومزيد
علم وهنر نکوشیم پس در کدام حین تهیه خواهیم
توانست و شکرانه وجود مسعود چنین غمخوار
غمخوار تر از پدر حقیقی را اداء خواهم ساخت
امضاء
عبدالرؤف محرر مدرسه حبيبيه


( ٥٨ )
( ناول )
( مابعد از شمارۀ گذشته )
کاجان - خانه‌سامان لات مسلمان است
و سچه مسلمان است - بودنه ها ئیکه برای
خوراك فرنگی می آرند جنگی شان را که
داغی نباشد و می شورد از چونی کشیده برای
مه میآرد -
سردار کاکه - هر سخن موقع و هر نکته
مقامی دارد -
کاجان - مرا بوردی کفتن خوبمان -
خانه‌سامان لات چاندی مسلمان است و از شناخت
بودنه تحقیق میشود که خوب فکر باريك دارد يك
بودنه کلو آورد و کفت که مدعا ازین نبود بلکه
يك حرف ضروری آورده ام - دیشب فرنگی
ها همه در خانه ما جمع بودند و گپ های خفیه
میزدند - پس دروازه ایستاده خلاصه سخنان


( ٥٩ )

شان را چیدم - میگفتند که افغانان قابل اعتبار
نیستند در پرده دوستی عذر خواهد کردند و
حق هم بجانب شانست زیرا در ملك آنها در آمده
آزادی شان كم كرديم - هر چند تهذیب و تمدن
را از حاکمیت شان بهتر میدانیم اما آنها نمی
فهمند و در کشتن ما و کشیدن ما از وطن خود
دریغ نخواهد کردند - باید بمكر و حیله سر
کرده های شان را سر يکدیگر بکشیم تا استخوان
بری در میان شان قائم شده از نزاع خانگی ما
فائده برداریم - پس بامتیازات خصوصی مابين
پوپلزائی ها و بارکزائی ها و نیز در میان درانی
ها و غلزائی ها افغانها و تاجک ها سنی و شیعه ها
مناقشه و مجادله انداخته بهانه قیام امن بتدریج
اسلحه از نزد شان سلب کنیم از سر گوشهای
شان مترشح میشد که اول خان برکی را قتیل
یا اسیر میسازند خان برکی کاشکه شهید شوم اما


( ٦٠ )
تا بسیاری را سردار نگفتم شهادت هم من نمیدهد میره هغه دی چه دپل مور بوره کره اول در ملك ما در آمدن پس سرش را جدا کرده تن وجانش را نجس ساختن ازین زیادتر ظلم وتعدی چه خواهد بود ـ وقتلو هم حيث ثقفتمو هم واخر جواهم من حيث اخرجوا كم بکشید وبکشید شان اما همت ومردانگی مقتضی اینست که بتدبیر و بهادری معامله كنيم ـ وزير صاحب شما بروید و بافرنگی مصالحت كنيد كه جمله قومها والوسها يك فيصله ميخواهند ـ والده ماجد شمارا روانه کابل نمايند و همراه شان يك سفير انگریز باشد ـ این را برای دلاسای فرنگی بگوئید ورنه هیچ کافر را در ملك خود نمیگذاریم ـ غرض اینست که بهر قسم سخن بازی داده لات را باچند نفر افسر انش بیرون بکشید تا جای بجایش بکشیم . باقی دارد


[BLANK PAGE]


شرايط اشتراك

داخل شهر
سالانه — شش روپیه
شش ماهه — چهار روپیه
سه ماهه — دو نیم روپیه
قيمت يك نسخه يكروپيه

بخارج شهر
بقیمت های فوق اجرت پوسته
منضم میشود .

مدیر — « محمد حسین »
محرر — ( حافظ امیر محمد )

بمطبعه ماشین خانه مبارکه چاپ شده از اداره
دار الامان معارف ماه يك بار نشر میشود

( وزارت جليله معارف )


الذین آتینهم الکتاب
یعرفونه کما یعرفون ابناءهم

اول جدی
سنه ۱۳۰۰

معرف معارف
۱۲۹۸

سال سوم
شماره ۳

بما ان مدحت مقالتی بامرنا لکن مدحت مقالتی با میرنا
اگر چه شبیه شاهانه آرایش بخشای این
صفحه نیست اما سیرت پادشاه دلربای ما با همه اراده
های مصلحانه و اعمال انوالعزمانه پیش نظر است
و در تصویر نمیباشد .
کز مهنور صورت آن دلستان خواهد کشید
حیرتی دارم که نازش را چسان خواهد کشید


( ۱ )

فهرست مندرجات

نمبر مضمون صفه

( ۱ ) تذکرهٔ طلبای افغان از فرانس ( ۲ )

( ۲ ) تذکرهٔ دوم ( ۸ )

( ۳ ) افتتاح مکتب در چخانسور ( ۱۹ )

( ٤ ) نظامنامهٔ جلیله وزارت معارف ( ۲۷ )

( ٥ ) ناول ( ٣٢ )

( ٦ ) قصیدهٔ مسدس ترجیعی ( ٥٠ )


( ٢ )
طلبای افغان در فرانس
تذکره اول
از طرف دولت علیۀ فرانسه طلبای افغان احترامات واستقبالات شاندار دیده رسماً از طرف وزارت جلیله معارف دولت مشار الیها بمکتب ( لیس میشلی ) برده شدند . مکتب مذکور بهترین مکاتب شهر پاریس شمرده میشود بسیاری از اشخاص لائق ومشهور فرانسه از همین مکتب برآمده اند . چنانچه رئیس جمهوری حاضر فرانسه یکی از فارغ التحصیلان مکتب مذکور است سررشته وانتظام خوراك وپوشاك وتعليم شان بقرار ذیلست
( خانه درس ) يك خانه بسیار خوب کلان مصفا


(۳)
که چهار طرف آن الماری ها برای کتاب ماندن
شان میباشد - چرا که کتابهای خودرا بخانه
خواب وغیره نمیبرند برای نشستن شان د نیچ ها
یعنی دراز چوکی » مانده کیست در وقت مطالعه
شان بوقت شام هفت چراغ برقی خانه را مثل
روز روشن میسازد
خانه نماز : ــ يك خانه رسماً بجهة نماز خواندن
باجماعت وتلاوت قرآن شریف وايفای دیگر
مراسم دینیه اسلامیه شان مخصوص و تهیه شده
که بر تخته سیاه سر دروازه آن آیات وعبارات
ذیل نوشته شده است : ـــ
وما خلقت الجن والانس الالیعبدون
الله اكبر
بسم الله الرحمن الرحيم
لااله الاالله محمد رسول الله
فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره ومن يعمل
مثقال ذرة شرا يره


( ٤ )
بلغ العلی بکماله کشف الدجی بجماله
حسنت جمیع خصاله صلو علیه و آله
« خانه نان خوری » یك خانه بسیار فراخ
و تنها برای نان خوری شان میباشد که دران
برای نان خوردن میروند ---
نان از قرار ذیل میخورند
صبح -- چای وشیر ونان دبل
چاشت – قورمه ، سالن ، گاه گاهی ماهی
بریان و تخم خاكينه
دیگر چای شیرونان
سرشام – شوربا وغیره
بعد از شام قورمه ، نان ، سالن ، بعد ازان
شیرینی بسکت ، سیب وغیره
خانه خواب یك خانه بسیار کلان خوب اعلا
برای خواب شان مخصوص شده که در آن چپرکت
های آهنی اعلا ورخت خواب های خوشنما


( ٥ )

برای هر بچه علیحده علیحده نمبر دار مانده شده
و نلهای بخار جهة گرمی خانه و پنج چراغ برق
برای روشنی مهیاست ، رو بروی چپرکت هر
نفر دو چوکی برای اسباب ضروری هر کدام
مانده شده غسل خانه وضو و غسل، وقتیکه از خواب
بیدار شدند بخانه وضو میروند و برای هر نفر
بجهة وضو جای علیحده مقرر است ، و در هر
هفته یکبار در حمام خود را شست و شو میکنند
صابون و قطیفه از طرف مکتب مقرر است
لباس هر هفته کالای خود را تبدیل میکنند کالای
هر کدام را شسته و تیار کرده بخریطه نمبر زده گی
می آورند ، چون کالای شسته را پوشیدند ،
رخت های چرك خود را بخریطه می گذارند
آدم آمده میبرد و برای شستن بدوبی میدهد :-

دریشی علاوه بر دریشی هائیکه داشتند دگر
دریشی نیز برای شان فرمایش داده شده وقتیکه
تیار شد عکس گرفته شده روان میکنند -


( ٦ )
[ تقسیم اوقات شباروزی شان ]
از ١٥ - ٦ تا ٤٥ :٠ ٧ بیدار شدن وضو
نماز فجر ، تلاوت قرآن شریف بقدریکه هر
طالب العلم می تواند
٤٥ - ٧ تا ١٠ - ٨ چای صبح و تفریح
١٠ - ٨ ، ٠ - ٩ مطالعه
٠ - ٩ ، - ١٠ درس
٠ - ١٠ ، ٣٠ - ١٠ تفریح ومطالعه
٣٠ - ١٠ ، ٣٠ - ١١ درس
٣٠ - ١١ ، ۱/۲ ۲ تفریح بازی نماز ظهر
۱/۲ ۲ ، ۱/۲ ۳ درس
۱/۲ ۳ ، ۱/۲ ٤ چای و نماز عصر و تفریح
۱/۲ ٤ ، ۱/۲ ٥ درس


(۷)
۵ ۱/۲ « ۱۵ - ۶ نماز مغرب و تفریح
۱۵ ۶ « ۱/۲ ۷ مطالعه
۱/۲ ۷ « - ۸ طعام شب و نماز خفتن
. - ۸ - ۱۵ - ۶ خواب
همه شاگردان در شهر پاریس پای تخت
فرانسه بجهة تحصیل مانده بدیگر جا نمیروند
و بسیار خوش میباشند و تعلیم شان بدرستی جاریست
و چهار نفر معلم برای شان مقرر است همه شان
یکسبق میخوانند جناب محمد عزیز خان صاحب
سید هاشم خان ذوالفقار خان اساتذه وطنی
شان و باقی جنابانیکه از انجا رفته اند شب و روز
متوجه احوال شان میباشند


( ۸ )

تذکره دوم
از رپورت موجوده نمبر ۷ صرف همین قدر
مینویسم که طلبای مایان الحمدلله مثلی که مشغول
درس و تعلیم خود بودند مصروف میباشند
و طلبای خــورد که از الف بای فـرانسوی
بنا بر ندانستن الف بای انگریزی ناواقف بودند
در عرصه این یک ماه و بیست روز تعلیم
واقفیت تمام حاصل نموده وعلاوه ازان فقرات
بسیار آسان و چند الفاظ فرانسوی را آموختند
چنانچه چند روز پیشتر چون تعداد الفاظ را
شمار کردیم تخمیناً از ۳۰۰ ــ ۱/۲ سه و نیم صد
الفاظ چیزی زیاد بود و چند کردانهای بعض
فعلها را نیز مشق نموده اند ـ با هم بودن تمام


( ۹ )

طلبا در يكجا و ارتباط شان با يكديگر اگر از نقطۀ
محسوس نكردن غربت بسيار مفید افتاده چنانچه
همه شان هانقدر خوش و مسرور می نمایند مثلیکه
در کابل بودند مگر از پهلوی زبان دانی چندان
مفید معلوم نمی شود اگر می نشینند یا می خیزند یا
بازی میکنند یا نان میخورند یا چیزی میخواهندیا
چیزی میدهند همه بزبان شیرین فارسی ادا میشود
بصورتیکه اگر جدا جدا می بودند بهتر تصور
میشود چنانچه بعضی اوقات حس کرده ایم ـ
مگر جدا جدا داشتن این جمعیت ٣٤ نفر ناممکن
است بالخصوص بصورتیکه تمام امورات علمی
این نفری را خود وزیر معارف فرانسه انتظام
و ترتیب میدهد چنانچه مكتب ليس مشلی هم بتجویز
خود وزیر معارف دولت فرانس میباشد ـ
و وقتاً فوقتاً از طرف وزیر معارف و وزیر خارجیه


(۱۰)

اینجا نیابت هر يك آنها خبرگیرای جمعیت طلبا
میباشند و مخوش داشتن طلبا مثلیکه چند بار
گفته اند کوششهای زیاد می‌نمایند - نه صرف
از طرف حکومت فرانسه اظهار گرم جوشی‌ها
بظهور رسیده و میرسد بلکه ملت فرانسه نیز
بطرف این نو جوانان مشرق يك كونه سلوك
بسیار محبت آمیزانه اختیار نموده اند چنانچه
بشب نو روز عیسویها که مراد از ۳۱ دسمبر
باشد يك سوسائتی (بزم) فرانسه که بنام دوستان
مشرق مشهور است در خود مکتب جمعیت ادبی ما را
دعوت چای دادند - و ازین جهت که طلبای افغانیه
در فرانس دق نشوند يك مسخره را نیز طلب
نموده بودند که قبل از چای بعضی بازیهای
قطعه و دگر چالاکیهای دست که به اصطلاح
ما چشم بندی یا نظر بندی می‌گویند به اجرا


(۱۱)
رسانید و چند ریکارد فونوگراف نیز نواخته
شد بعد از ان چای بدادند و برای مایان نیز بون
بنی گفتند بون بنی عید مبارکی شان است -
ما هم تشکر ادا کردیم و بون بنی گفتیم و رفتیم
چون صبح شد دیدیم که داخل سنه ۱۹۲۲ ع
بشده ایم علاوه ازین که سال نوشده بود ماه هم
نو بود به نوشتن رپورت هذا اقدام نمودم تا
امروز به بجز ازین چه میتوانم شد که مانا به
الحال کجا کجا رفتیم و کدام مردم مارا دعوت
داده اند - اگرچه به رپورت آوردن این
دعوتها را ضروری میدانم مگر از تفصیل ازین
جهت احتراز مینمایم که تفصیل ان بر رپورت
نه چندان ضروریست و نچندان تعلق دارد -
اول دسمبر سنه ۱۹۲۱ ع از طرف
وزارت خارجيه يك موتر کلان که برای چهل نفر


(۱۲)
باشد به اسکول آمد – و دو نفر فرانسوی
که از طرف وزارت موصوف مامور بودند
همه مایان را با خود گرفته به دار سیز برای
تماشای قصر لوی چهار دهم برد – دار
سیزهمان جاست که عهد نامه اتحادیان و ائتلافیان
بوقوع آمد وجنك اروپا به اختتام رسید –
آن كمره خاص که در انجا و کلانی تمامی دول
اروپا بوقت دستخط عهد نامه جمع شده بودند
دیدیم آن میز را بما نمودند که بران عهد نامه را
موسیو کلمنسیو به رئيس وفد المان رانتزد
بداد و دستخط کرد – میزرا بسیار بمحافظت
نگهداشته و قدری خوردتر ازان میزاست که
پیشروی عالیقدر جلالتمآب وزیر صاحب معارف
در ایامیکه در انجا بودیم افتاده امید همان میز
حالا هم خواهد بود – ( كمره و ميز مذكور


( ۱۳ )
هر دو تاریخی چیزها بودند و دیدیم ) بعد از ان
دگر کمره های مخصوص قصر را بخواند مثلاً
جای خواب و جای شورای - جای دربار لویی
نمبر ١٤ و نیز کلیسا را که در قصر ساخته شده -
بعد از تماشای قصر به هوتل رفته چای عصر
را نوشیدیم و مراجعت مکتب خود بنمودیم -
تا به قصر دار سیز در راه بعضی عجائب خانها
را نیز دیدیم -
١٥ دسمبر سنه ١٩٢١ ع يك بسيار كلان
دکان پاریس که به بون « مارشی ، ( سودای
خوب ) مشهور است طلبا را دعوت داد -
چنانچه رفتیم و تا بسه ساعت در دکان خوب گشتیم
واگر وقت طعام مكتب تعجيل نمی نمود دیر تر
می ماندیم - در اثنای جنك از نفری این دکان
پنج هزار آدم داده شده و حالا تقريباً از يك هزار


( ١٤ )
بیشتر اشخاص در دکان کار می کنند و مختلف
حصه های دکان را نکرانی می کنند ـ از طرف
دکان مذکور ازین جهت مدعو شدیم که رختهای
تمامی طلبای ما از همین دکان خریده میشود
برفتن ما خوش شدید تشکر گفتند و تشکر گفتیم
۱۸ دسمبر سنه ۱۹۲۱ ع از طرف بزم
درشان شرق دعوت داده شد که به قصر بزرك
پیرس ـ حالا يك عجائب خانه بسیار کلان است ـ
به طرف صبح بریم در سمهای مشهور رسامهای
فرانس و دیگر اروپایان را نشان بدادند ـ در قصر
بی فیس کسی داخل شده نمیتواند مکر ما بی فیس
رفتیم و همین بی فیس رفتن ما دعوت بود برای اعزاز
جمعیت افغان دگر شرقیان را نیز دعوت داده
بودند چنانچه بعضی طلبای ایرانی و مصری و شام
نیز بودند يك نوجوان فرانسیسوی به اظهار
تشکر رفتن ما بزبان فرانسیسوی گفت جوانان


(۱۰)
افغان شما خود درینجا از وطن خویش بسیار دور می پندارید مگر خود را تنها ندانید مایان برادران شما هستیم و هرچه که کرده بتوانیم دریغ نخواهیم داشت تشکر ادا نموده برای نان چاشت به مکتب رفتیم -
شام همین روز از طرف مکتب السنه شرقی مدعو بودیم و درینجا نیز بعضی مصریان - شامیان و چند نفری ایران بودند - این چای پارتی بود و اعزاز طلبای افغانی منعقد شده بود - جناب مستطاب فیض محمد خان آقا مستشار سفارت فوق العاده نیز تشریف داشتند - عالیقدر جلالتماب مفتش صاحب ناخوش بودند لهذا نرفتند - الحال الحمد لله به نعمت صحت واصل استند - خاطر مبارك آسوده باشد
و در آخر روز سی و یکم چای پارتی بود


(١٦)
که تذکره یافت اینست چند سطور در باب طلبا
که بعرض رسانیدم ـ
غالباً بجای نخواهد بود که در باب نشانهای
معارف فرانسه بنویسیم نائب وزیر معارف فرانسه
و نائب وزیر خارجیه بطرف صبح با چند نشانها و چند
سندات به سفارت خانه آمدند و بعد از اظهار
خوشنودی از طلبا و دیگر هیئت افغانی در انجا
نشانها را بحضور عالیقدر مستطاب جرنیل محمد
ولی خان سفیر فوق العاده افغانیه پیش کردند
اولترین نشان برای اعلیحضرت شهریار غازی
روحی فداه تقدیم نمودند و بعد از ان برای عالیقدر
جلالتمآب وزیر صاحب معارف افغانیه وعالیقدر
جلالتمآب سفیر صاحب فوق العاده افغانیه وعالی
قدر جلالتمآب سردار شیر احمد خان صاحب سفیر
کبیر در اطالیه وعالیقدر مستطاب جناب مفتش
صاحب وجناب عالیقدر محترم فیض محمد خان آقا


( ۱۷ )
مستشار سفارت فوق العاده وجناب غلام صدیق
خان صاحب و اسلام بيك خان ترجمان سفارت هم
يك يك نشان بايك يك سند علمی بدادند علاوه
ازان بخود ابن نویسنده نيز يك نشان ويك سند
علمی بدادند فرق همینقدر است که از نویسنده نقره
و ازذوات محترم موصوف از طلاء ــ
من از طرف خود تا جائیکه بصورت شکرانی
نیابت طلبا را می توانم نمود از طرف تمامی طلبا
بداستن نشانها تبريك صمیمی می رسانم چرا که
از این نشانها يك فال نيك است برای کامیابیهای
آن مقاصد که پدر تاج دار محبوب القلوب مایان
اعلیحضرت شهریار غازی روحنا فداه این مشت
عاجزان برای چنینان خدمت اسلامی و انسانی
انتخاب نموده روانه اروپا گردانیده اند ــ از
حضرت بار گاه ایزدی جل شانه رجا داریم که
همه مایان را توفیق عطا فرمایند تا به سرخ روئی


( ۱۸ )
و کامیابی باز بخاک پاک اسلامی وطن مقدس خود
رسیده بر هنمونی عالیقدر بسیار مهربان وزیر
صاحب معارف بقد مبوسی آن ذات ملکوتی
صفات شاهانه مشرف کردیم که اگر حالاسلام
وعرض تسلیمات عاجزانه مایان بحضور ملاطفت
ظهور اعلیحضرت پادشاه ترقی خواه اسلام پناه
خلد الله ملکه برسد از مراحمات شاهانه و ملاطفات
خسروانه چنان امید داریم که قبول فرموده
باعث سرافرازی و افتخار این فدائیان وطن
و عاجزان هیچ میرز بشوند زیاده بجز استقامت
سلامتی ذات حمیده صفات پدر تاجدار اعلیحضرت
پادشاه معارف پناه غازی خود چه عرض کنم
عمر وعزت در تزاید باد —
عریضه حقیر — م . ذوالفقار


( ۱۹ )

افتتاح مکتب مطلع ترقی در چخانسور
بقرار اطلاع تازه که از چخانسور باداره
عاجزانه مارسیده اینکه بنا بتوجهات جهان
درجات اعلیحضرت شهریار غازی حسن
کفایت و معارف خواهی جناب جلالت مآب
عالیقدر محترم وزیر صاحب معارف ومساعی
جمیله جناب رفعت و شجاعت نشان محمد انور
خان غندمشر نظامی انولا مکتب مبارک مسمی
به ( مطلع ترقی ) در دالحکومه چخانسور بتاريخ
۱٥ برج قوس افتتاح یافته است - تفصیلش
اینکه یکروز قبل از افتتاح مکتب موصوف
از طرف جناب محمد انور خان غندمشر مذکور
بجميع خوانين ملکی و منصبداران نظامی وجمله
ملکان و ریش سفیدان محال چخانسور خبر
داده شده بود که بتقریب روز افتتاح مکتب در محل


( ۲۰ )
که برای آن تعیین شده حاضرشوند همان بود
که در یوم مذکور از هشت بجهء روز الی ده
بجه روز همه نفری مدعوین فوق الذکر در
يكطرف بنائی که برای تاسیس مکتب مشوره شده
بود مجتمع کردیده بسمت مقابل يك غند عساكر
بلباس نظامی ملبس بموزیک های خوش الحان
حاضر و منتظر بودند تا جناب غند مشر صاحب
وارد شدند پس از ادای مراسم سلامی و ایفای
مراتب احترامات عسکری جناب ممدوحی با معیت
حاضرین خصوصاً جناب عرفان ماب آقای
عبد الواحد خان مدیر صاحب و قاری شیر احمد
خان نگران و مهر علیخان معلم اول بر یکی از
کوتی های خوشنمای که بتازگی از جانب غند
مشر صاحب تعمیر و تزئین یافته داخل بر چوکی
های مرتب جلوس نمودند


(۲۱)
سپس جناب محنت همراه محترم محمد موسی
خان محمد زائی حکمران چخانسور دارای
رتبه (٤) و اهالی محکمه شرعیه ومیرزا غلام
حسین خان مامور مالیه نیز وارد، ومنتظماً برچوکی
های معینه قرار گرفتند
درین بین رمضان خان مکتبی برچوکی که
مقابل صدر مجلس مانده شده بود - رفته و
افتتاح مکتب را بقرائت یکرکوع از کلام الله
شریف زبانی باللهجه بسیار مطبوع ادا نمود
پس ازان دونفر مکتبیان یکی بعد دیگری هر
کدام یکيك رکوع از قران مجيد تيمناً وتبريكاً
قرائت نمودند و بعد پسر غلام محمد خان وکیل
که نیز از مکتبیان است یکرکوع از فرقان حمید
را تلاوت و چند فردا بیاتی که مبنی بر تحریص
وترغیب علم بود ایراد نمود وبجای خود شتافت


( ۲۲ )
پس ازان عزتمند محترم مهر علیخان پسر جناب
محترم شیرعلیخان بار کزاهی فراهی که ببهترین
فرصتی از لیاقت وجوهر ذاتی خویش بدرجه
معلمی اول مکتب مطلع ترقی مفتخر وممتاز گردیده
مقابل صدر مجلس بپای ایستاده و به آواز فصیح
اهل مجلس را مخاطب نموده نطق مؤثری را
ایراد نمود
ای پدران وای برادران عزیز من شکرانه
این نعمت حاضره غیر مترقبه را مطلقاً ادا وبجا
آورده نمیتوانیم که درین سالهای دراز هر کدام
ما وشما بیکزاویه ظلمت و وحشت جهل و در
عین ذلت وفلاکت خمول مانده از ترقیات و
تمدن دول عالم بیخبر و بدریای غفلت وجهل غوطه
ور از اصول جدیده علوم بی نصیب واز فوائد
کثیره آن بی بهره و محروم بودیم اینست که


( ۲۳ )
از توجهات جهاندار جات اعلیحضرت اولی الامر
غازی معارف پرور خویش درینوقت حاضر
بوطن عزیز خود دارای مکاتب جدیده میشویم
چنانچه می بینیم که الیوم بسی واهتمام ترقی خواهان
ملت و خدمتگذاران صادقه دولت جنابان محترمان
محمد انور خان غندمشر غازی و محمد موسی خان
حکمران چخانسور اولین دفعه مکتب مبارك
مطلع ترقی افتتاح یافت و نخستین اطفالیکه داخل
مکتب شدند همانا اولادهای صنف نظام و دو نفر
پسران خود جناب غند مشر صاحب است
پس ما و شما را لازم که این روز افتتاح را
بسیار مبارك و فیروز شمرده سعی و کوشش
ورزیم تاجمله اولادان وطن عزیز مان بمکتب
جدید که عنقریب شعب آن به باقی محالات مانند
(نادعلی)(قلعه فتح)(چهار برجك) وغیره تاسیس


( ٢٤ )
می نماید داخل بتدریس طرز جدید علوم عالیه
دینیه و دنیویه که باسرع اوقات و اقرب آوان
محصل میشود کامیاب و از معلمین احفبی منتفی
گشته فواید خود و اولاد خویش را بوطن وملت
خویش خود برسانیم پس در ین ساعت بر هر کدام
مایان فرض است که شکرانه نعم الهی را بجا
آورده و دعای عاجزانه خودر ابسلامتی وجود
مسعود مبارك اعلیحضرت پادشای غازی در هر
دم و هر لحظه ورد زبان ساخته و بگوئیم که
زنده باد پادشاه غازی افغان و پاینده باد دولت مستقله
افغانستان و ملت نجیبه افغانیان
در ینوقت جناب قاری شیر احمد خان
نگران افتتاح را به تلاوت یکی از سوره مبارکه
کلام الهی ختم نمود هنگام دعا جناب غندمشر
صاحب روی به قبله برپا و از درگاه حضرت


(٢٥)

مجیب الدعوات ترقی و تعالی دولت قوی شوکت
افغانستان و سلامتی وجود مسعود اعلیحضرت
شهنشاه ترقی خواه معارف پرور خویش را
مسئلت و رجا نموده و اهالی را بتعلیم علوم و معارفی
که یگانه مفتاح ابواب سعادت و ترقی و بیداری
ملت است دعوت و باتحاد و اتفاق که جزو اعظم
قوت و سرمایه سعادت است تحریص و ترغیب
فرموده از جناب مدیر صاحب و نگران و معلم
اول خشنوی و خورسندی خود را اظهار
و ابراز داشتند بعد از ان جناب حکمران صاحب
نیز بنوبت خود برخاسته و يك نطق بلیغی
در خصوص فواید اتحاد و اتفاق ایراد و بیان
داشته و بجای خود عودت فرمودند
اخر الامر پس از صرف چای و تقسیم شیرنی
وافر و میوه جات متکاثری که تقریباً یکنیم خروار


( ٢٦ )
کابل وزن آن و بقیمت يك هزار روپیه کابلی خاص
از جیب و کیسه بافتوت يكجوان باهمت مانند
غندمشر صاحب شخصی بذل و انعام ( ٣٥٠ )
روپیه کابلی از طرف حکمران صاحب چخانسور
خرج شده بود مراسم افتتاح مكتب مطلع ترقى
به بسیار بسیار مسرت اختتام پذیرفت


( ۲۷ )
نظامنامهٔ وزارت جلیله معارف
مابعد از شمارهٔ اول
۴ مصارف هرروزهٔ کیمیا وطبیعات را در
کتاب جمع وخرج درج کرده ازمعلم طبیعات
دستخط بگیرد وهفته وار سیاهه جمع وخرج
خودرا بتصدیق مدیر مدرسه رسانیده بدفتر
محاسبات حاضر کند .
۵ اسباب و ادواتیکه بوقت کار میشکنند
تصدیق آنرا بدستخط معلم ومدیر حاصل داشته
بدفتر محاسبات حاضر کند برایش مجرا داده
میشودوا کرخود تحویلدار شکتاند یا خراب
کرد ازخوداو تاوان گرفته میشود .
۶ تحویلدار سامان طبیعات باید کتابهای
ذیل را داشته باشد :—
۱ کتاب درج سامان طبیعات که جدول
آن بقرار ذیل باشد :—


( ۲۸ )
۱ شمار ۲ نام اشیا ۳ تعداد اشیا ٤ قیمت
ه کیفیت .
( ب ) کتاب جمع و خرج .
قاعده ۲۲ : - وظایف کتابدار
۱ کتابدار مامور است باینکه در صفائی
کتب تحویلی خود کمایلیق ساعی بوده همه را بيك
ترتیب و زینت درست در الماریها وضع کند -
کتاب فهرست آنها را نیز باسلوبی معقول تحریر
داشته جداول ذیل را در آن مرعی دارد :
۱ شماره ۲ نام کتاب ۳ علم ٤ زبان ه قیمت
٦ نمبر الماری
۲ کتابدار هيچيك كتاب را بدون اجازه مدیر
مدرسه بکسی ندهد. در صورت گرفتن معلمین
یا غیر آنها کدام کتاب را باید نام او را در کتاب
ثبت نموده از او دستخط بگیرد کتابی که با آن
دستخط میگیرد بر جداول ذیل محتوی باشد -


( ٢٩ )
تاریخ گرفتن کتاب و واپس آوردن ، نام
کتاب ، دستخط گیرنده ، رسید .
٣ هرکس خواهد کتاب را از کتابخانه
تا ١٥ روز برده میتواند و اگر علاوه بر مدت
مذکور بکار او شود تجدید تاریخ نماید .
٤ اگر کتابدار خود کتابی را خراب
یا ضائع کرد تاوان بدهد و اگر کسی دیگر که
کتاب را از کتاب خانه میبرد آن را خراب
یا ضائع نمود از همان شخص تاوان گرفته میشود.
قاعده ٢٣ : - وظائف کار دار کار خانه طباخی
( ١ ) در باب اصل طبخ برنج و سالان و نان
خشك از مدیر مدرسه سند حاصل دارد که از
چه قرار برنج و نان خشك ياسالان و نان خشك
برای هر شخص روزانه مقرر میدارد مطابق آن
معمول دارد .


( 30 )
( 2 ) برای نفری معلمین وغیره اهالی معارف که برنج یاسالان داده میشود سند مقرری جیره همانقدر نفری را از مدیر حاصل داشته بدون آنها بکس دیگر ندهد .
( 3 ) در باب خرج اضافه کی که حسب ضروت طبخ شده برای نفری داده میشود ( مانندروز های مجلس وغیره ) رقعهٔ علیحده از مدیر در دست داشته باشد .
( 4 ) تعداد حاضری یومیه طلبه وغیره نفری را که طعام وسالان برایشان مقرر است هر روز از میرزای حاضری جویا شده مطابق آن بوقت چاشت برای همانقدر نفری طبخ کندوازان بیش یاکم نشود .
( 5 ) اجناسیکه جهة مصارف طبخ خورا که نفری خریداری می شود باید مطابق نرخ نامهٔ حاکمی باشد و ازان تفاوتی نداشته محل ایراد نگردد .


( ۳۱ )
( ۶ ) هفته وار صورت حساب جمع و خرج
کار خانه طباخی را باداره محاسبه حاضر کند .
( ۷ ) ظروف و غیره اسباب کار آمد کار خانه
را که از تحویلخانه وزارت یا از کدام تحویلخانه
دیگر تحویل میشود و یا از بازار خریداری مینماید
باید اطلاع آنرا باداره محاسبه بفرستد تا در
کتاب جمع کار دار کار خانه درج شود .
( ۸ ) در اخیر سال سیاهه جمع و خرج مفصل
سال تمام خود را باداره محاسبه حاضر کند .
( ۹ ) طباخ را بفهماند که کمال احتیاط و
صفائی را در طبخ مرعی دارد و خودش وقتاً
فوقتاً نگرانی کند .
( ۱۰ ) باید که طعام عین بروقت معینه برای
ظهری برسد تا در تقسیم اوقات مدرسه تغیری
روندهد .
« باقی دارد »


( ٣٢ )
ناول
مابعد از شماره گذشته
خان جبار خیل ـ باین تدبیرهای شما متفق بشوم نه باین سبب که رای من این است بلکه از جماعت علیحده شدن عیب دانسته تقلید کاکری را میکنم که از بام افتاده بود ـ همزبانش گرد آمده پرسیدند که کدام جایت افگار شده ! گفت هر جائیکه رای همزبان باشد خان کوهستان صلاح من اینست که وقت بر آمدن فرنگی برای مجلس مردم کابل و اطراف بسیار جمع باشند کویا سیر و تماشا میکنند یا منتظر فیصله کلانهای خود میگردند و ازین گروه ها دو سه فرقه مخصوص در میان شان اما نزديك ما متعین باشند و رمزی برای شان مقرر شود تا بوقت ضرورت فوراً بكمك رسیده بتوانند


( ۳۳ )

ا کبرخان ـ حرف شما معقول ومد برانه
است شما نفری خود را در اطراف غریب
تا جمع آوری نمایند امانا کید ایست که اشخاص
معتمد باشند تا فرنگی که جا سو ـ های بسیار از
خود ما مردم دارد آگاه نشود ـ پیشتر در کابل
ازدحام غازیها مطلوبست تا ازمظاهرهٔ شان ترسانیده
بی خونریزی کفار را از ملك بدر نمایم ـ
خان وردك ـ سردارصاحب مهربانی می کنید
اما از خون ریزی پرهیز هم نشود ـ کسانیکه
بر قتل ما و شما کمر بسته اند مرك آنها واجب
بلکه ثواب است و این کافر ها ا کر برادرو
رفیق واری هم روش کنند چه حق دارند که
در زمین ما تملك بیجا نمایند ـ نبی ماها را مرد
ندانستند پادشاه مارا بندی کرده بردند و حالا
رعایا را هم میخواهند که در وطن خودما اسیر


( ٣٤ )

سازند ـ ازین زندگی صد مرگ هزت بهتر است
بعد ازین محاوره مجلس برخاسته خان وردك
و خان قزلباش آماده سفر غزنی و هزاره شدند
تا مردم شلگر و اندر و بر بر را بخیزانند و از
هر سو بالای فرنگی هجوم آرند اكرم ايراد كرد
که عازم شدن شما باطراف در دل انکریز شبهه وارد
خواهد کرد بهتر اینست که شما این جا باشید
و ملازمین آزموده کار را از طرف خود بگمارید
خان وردك ما ساده پتان هستیم ـ پت کار
كردن ياد نداريم .
اکرم ـ خطای بزرگان گرفتن خطاست
اما پیشتر دیگر بزرگها همین تصفیه کردند که
وضع ما درین مرحله بحیله و تزویر پوشیده باشد
قتال را (خدعه) فرموده اند چلهای پهلوانی
وفن های سپه گری همین است که فرصت و موقع


( ٣٥ )
یافته مقابل دشمن خوانده و رانده شود اما
تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم على سواء
از انگریز سرا پا خیانت بظهور آمده است
بجواب او جائز و ضرور است که بمکر و فریب
کار کنیم در مقابله رو برو احتمال مقابله مساویست
و از تدبیر میتوانیم خود را کاملاً محفوظ داشته
بیخ مدعی را بکشیم امر اهم این است که اول
لات و دیگر افسرانش را بقتل رسانیم فقاتلوا
ئمة الكفر پیشوایان کفر را که کشتیم و این
بفکر و هنر میسر خواهد آمد پس دیگر فوجش
بیسبر مانده خود بخود راه فرار را اختیار
خواهد کرد - فشرد بهم من خلفهم لعلهم يذكرون
اگر در مقتول ساختن سر کردگانشان موفق
آمدیم نه صرف عسکر شان که مقیم کابل است
ول شکسته خواهد شد بلکه دیگر اشکرش که در
جلال آباد است هم بدلاوری در میدان آمده


( ۳۶ )
نخواهد توانست ـ بنا بر این لازم است که حرکات
و سکنات ما بضبط و ربط باشد بشمشیری یکی تا
صد توان کشت ـ رأی لشکری را بشکنی پشت
خان کوهستان بر پیشانی اکرم بوسه داده
گفت که بزرگی بعقل است نه بسال ـ
پس همگی یکی بعد دیگری از راه های متفرق
رخصت شدند اکرم بمعیت خان موصوف روان
گردید مقصدش این بود که نفری تیز و هوشیار
را ازو گرفته بکاری که مدنظر بود مامور نماید
در نواحی کابل اگرچه مردم همه ذکی و ذهین اند
در چالاکی و شطارت از اکثر اهالی کوهستان
پستر میباشند اکرم ازین علاقه پیشتر چند نفر
را چیده بود که در شرارت استاد ملائک را
بازی میدادند اما در صحبت اکرم چندی بوده آله
مفید ثابت شدند برای پیغام بری که در آن
زبانداری قاصد هم بکار بود و برای خبر آوردن


( ۳۷ )
و بردن و راز را گاهی فاش نکردن تجویز اکرم
بود که چون امیر دوست محمد خان بخیر پادشاه
شوند اول کاریكه اجرا پذیرد اصلاح سپاه باشد
دران سردم کوهستان گرفته شوند اما وظیفهٔ
شان از دیگران مختلف باشد در هر تولی پنج نفر
ازینها نشانچی در مقدمه فقط منصبداران مدعی
را بچینند زیرا تفنك بخطا زدن را از شکار
طیور و نیز شکار بنی نوع خود آموخته همان
قسم یاد دارند مثل توت تکاندن خان امسال از
دست فرنگی ملعون اینقدرهم فارغ نبودیم که
از جمله صید هائیکه در ملك ماست قو – قطان
دغدوز حینی دو لك لك كلنك جيلان كلينه
وقار واق منشور کونده قاز سونه الما باش
مقصور برکه اله بکه کاکای قرقری جرکه چكوك
پتول چپه نول - تونوی كزلنك وحتينك
سیاه بال – كرك – چوچلی – قشقل –


(۳۸)
طلا چشمك - لدوى - شيخ دو - قره قش
قزلاق - تورغى - يار بخښى - يشقى -
سبزه خوري - سك - دنكك - يارك باشه -
لك رونى - توت خورك - ججل داغ -
جرى - زريج - داغسر - جمجق -
سياه چشمك - زرد قرچه - موشك -
باباغج - قرقات - مورچه خورك - زردك
خال مجقق - زرينق - حتك زيرو - قرقره
وتكه - وغيسى - زيای - بقه کردن -
ماه چاتی - چقر بغدادى - رنجك نول دوغ داغ
جرنق - قرچه - مسكك - بوكك - كلك
صاج - سيسى - كبك - بودنه - وكبو تر و خر
كفتر وغیره یکی را شکار کرده باشم
اكرم - شاهبازی بشکار مکسی میآید
خانصاحب در لشکر دشمنان قازهای سفید
وبزکهای سیاه بسیار است شوق شکار آنها


( ٣٩ )

پرورائید قومهای شما را بهمین مطلب در فوج
میگیریم و دیگر کار شان دلیل و یاوری کشف
و انتظام کدامها خواهد بود -
خان - بلی معلمهای نظامی و منتظمهای
کدامی خوب میشوند استاد ملائک بسازید شان
آخر شیطان میگردید .
اکرم - از صیغه های جمع غائب کوهستانی
که مانند جمع مخاطب میخوانند ها قسم با خبر بود
که از بعضی تلفظات دیگر ورنه خواه مخواه
سخن خان بدش میآمد يك هزاره پیش کسی
عذر میکرد بد کردی بر پدر خود لعنت کردی
مخاطب را بجای متکلم استعمال کردن بدتر از
گناه بود يك هراتی که برادرش را کشته بودند
نزد حاکم فریاد میکرد برادرم را کشتم متکلم
را بعوض جمع غائب خواندن اعتراف جرم بود


( ٤٠ )
اما رواج لهجه بهمین طور افتاده خان بجا
میگوئید اما این کالاهای کرباس که زیب تن
کرده اید از شلوار و پیراهن گرفته تالنگی سر
نوکرهای تان خواهد بافتند ؟
اکرم - عیب نیست اگر درین پیشه پاهند
زیرا حضرت ابو ایوب انصاری میزبان فخر
عالم صلی الله علیه وسلم که سلاطین ترکی بمقبرة
شان ناچپوشی را متبرك میدانند همین کسب
داشتند اما رای ناقص من اینست که بافندگی را
ببعضی مردم غریب بسپارید ع هر کسی را
بهر کاری ساختن خان ( بخنده ) آفرین خوب
مردم شناس هستید بوقت آن دیده خواهد شد
حالا بغرض حاضر متوجه شویم
صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق
نیست فردا گفتنت شرط طریق


( ٤١ )
فردا اختیار بدست کی خواهد بود
حالا وقت کشیدن و کشتن کار است بعد ازان
جولائی کنیم یا سپاهگری اختیار ازماست .
اکرم ـ ضروریات موجوده همه سنجیده
شده فقط تمویل آنها باقیست حال باستقبال
چنین وابسته و پیوسته است که یکی را از دیگری
کسستن و شکستن در و هم و گمان هم نمیکنجد تخمیکه
دهقان می پاشد آبیاری و خیساوه و نگرانی
و درو و از خرمن گذشته تاتنور و شکم همه
توقعات در دلش میباشد و اگر تخم پنبه دانه است
از چیدن غوزه تاریشیدن و تانستن و بافتن و پوشیدن
همه در اهتمام میآید علی هذا لقياس مالدار بره
را بهمین خیال آینده پرورش میکند ـ
هفته ها باید که تايك مشت پشم از پشت میش
زاهدی را خرقه کردد يا حاري را رسن


( ٤٢ )
ماهها باید که تايك پنبه دانه زاب و کل
شاهدی را حله كردد یاشهیدی را کفن
دنیا را که مزرعه آخری کفتند طریقه کشت
آن ظلاح انجامدها نقسم در کتب فقه وصدور
عالمان مضمر است که فلاحت در کتاب های
فن آن و دماغهای بذر كران ـ على ذلك
النهج علم سیاست و مدنیت قواعدی را بیان
میکند که اکر بران حکومت رانده شود حال
كم واستقبال بیشتر رفاهيت اشتمال ميكردد ـ اگر
کسی سودای نقد بخواهد شاید نفع ببند اما
در امور سلطانت نسیه و صبر و انتظار فوائد
بسیار میآرد و به نسبت تعطیل و تأخیر انجام
کار پایدار وخوبتر میکردد ( والآخرة خيرلك
من الاولى ) ـ مرغك از بیضه آمده چندی
بعد در شکم آدمی زاده میرود واوچندین مرغ


( ٤٣ )
هارا هضم کرده بعد از سالها بهوش میآید و
فرق است مابین هردو ـ يك عمر صرف میشود
که مؤمنی در جنان یا کافری در جهنم میرود و
عمرها میگذرد که مملکتی باوج غالبيت يا بحضيض
اسارت میرسد ـ جناب سرور کائنات علیه
الصلواة والتحیات بنای حکومت اسلامی را
گذاشتند و خلفای راشدین بتعمیر آن پرداختند
روزی بشدت تموز حضرت فاروق (رض)
شتری گم شده را جسته از کوچه مدینه گذشتند
که در ان حضرت عثمان (رض) سکونت داشتند
از ته خانه برامده گفتند که ساعتی استراحت
کنید ـ جواب دادند که از ما بهتر و برتر ارام
نکردند ـ آیا ما اسایش گزیده میتوانیم که
اسلام در مرحله اولی است و کفار بمنزله رسیده
برماز حمت و مشقت است و برای نسلهای آینده
راحت و عافیت ـ خلافت های امیه و


(٤٤)
عباسیه ثمرۀ محنت اصحاب کبار بودند حتی که
مملکت ما از همان زمان به نتیجۀ مساعی شان بارور
صنعت و ایمان شد خرمائیکه آنها نشانیدند بصد
انعام شاهی نشو و نما یافته با میوۀ شیرین تا ما رسیده
اگر خلف الرشید باشیم این را باولاد خود
اگر بهتر نباشد بهمان حال ترکه گذاریم -
قاعدۀ نوشیروان بود که اگر بسخن کسی آفرین
میگفت هزار طلا انعام میداد - دهقانی پیری
درخت خرما می نشانید گفتنش که عمرت باخر
رسیده ثمرش بتو کی خواهد رسید - جواب
داد که دیگران کشتند و ما خوردیم ما میکاریم
تا دیگران بخورند - نوشیروان آفرین خواند
و هزار طلا برایش بخشید - دهقان گفت که
نیت خیر برای دیگران خرمای من چقدر زود
ثمر آورد - پادشاه باز تحسین کرد و هزار طلای


( ٤٥ )
دیگر انعام شد دهقان عرض نمود که خرمای
مردم سالی يك بار بار میدهد از من در ساعتی
دو کرت میوه داد ـ نوشیروان باز زهی گفته
و اکرام موعود نموده از اندیشه بذله زاید
زود دهقان را بامان خدا گفت ـ
اکرم برای طی کردن راه بسی قصه ها
بخان گفته میرفت اما چونکه دیگر داستانی
بدست داریم قطع کلامش نموده عذرش میخواهیم

مصالحت خونین
گر بروم میکشدم ور نروم می میرم
مصلحت چیست من زار بروم یا نروم
همین مضمون را سر و لیم مکنتان پیش مشیران
خود بیان کرد که اگر اقدام بمصالحت نمایم
خوف دارم و اگر قرار بنشینم خدشه میپرورانم
از غزنی خبر آمده که اندر و ترک و تاجيك و


( ٤٦ )
هزاره دست يك كرده نمونه برق ورعد را در زمین
هوا ساخته اند ـ از كته وازو زرمت اطلاع
رسیده که دولها زده جوانهای افغان بصدای
آن سیلاوه ها را بالای سرهای خود دور میدهند
از لو گر وردك همين آوازه ها بگوش می آید
از کوهستان و نجراب و تکاب غریدن ابر های
غزا خون باری را نزديك نشان میدهد وانگریز ها
بچشم خود می بینند که در کابل کوهها که از
درخت وسبزه عاری بود گویا بسرو های جاری
و گلهای گویا پر گشت در بازارهایش هر دکان
دو سه نفر ایستاده اختلاط میکنند و اتحاد
عجیبی از آنها ظاهر میشود : ـ
افغانی باشلوار بیست گزه و پیراهنیکه
در مقدار تكه بان همسری کرده جولای پیروان
را آباد ساخته است همراه پارسی واینكه لنگی


( ٤٧ )
حاشية سرخ ابریشم بطرزی بشانه انداخته که
جنس جمبرش هم نمایانست حرف میزند : -
افغان - دی وروره جوری بخیری
تکتوه ی -
پارسی وان وروره جانه - ته جولی پخیری
تکله ی -
افغان بلب و دندانیکه خلاف اخوت
است بلکه از ایما وسیما معلوم میشود که بتلفظ
غلط افغانی خنده میکند بدل خود میگوید که کابلی
ما چقدر مردم ساده اند که حرفهای پشاورا
صحیح گفته نمیتوانند اما عاقل یا بیوقوف برادر
های ما هستند کاسنی اگر تلخ است از بوستانست
وا گر دیگان کم فهم است از دوستانست -
درین حین نانفروشی ینی چبقی نانهای کرم
را که بوی سیاهدانه از آنها میخیزد پیش افغان


( ٤٨ )

تقدیم نموده میگوید : – خانه خوری دودی
گردد، سورنده .:. باز از نادانی افغان هزاره
که مذکر ومؤنث را هم تمیز کرده نمی‌تواند
احمقش دانسته تبسم میکند ويك تکه از نان
شکستانده میگوید بس – هزاره نان باقیمانده را
بدستش داده پیسه میطلبد افغان برین بی‌برکتی
رزق که فروختن نان کاردودی مار نیست حیران
شده سوی پارسیدان مینکرد واو پیسه از جیب
زری خود کشیده بهزاره میدهد .:.
طوافی سبد انگورها را ته کرده پهلوی
افغان نشست انکور صاحبی کلکهای عروس
ها را خجلةرماند وحسینی انگشتهای نازنینان
را غیرت داده که در تنم از این میوه هم خوبتر
نشده بر استعمال اسلحه می‌انگیزاند – انگور
غوله دهن در تعجب می‌اندازد که موسم
آلوچه كوك سلطانی گذشت این غوره اش از


( ٤٩ )

کجا رسیده ـ کشمش افغان صحرائی را حیرت
میدهد که شمار يك خوشه چقدر دشوار
خواهد بود اما حاجت شمردن چیست در ست
يك شنگله هم در دهن جای میشود از اینجا خیال
بدلش خطور کرد که اینقسم انگورهای خوب
خوب مانده این آدم چرا دهن دوخته نشسته
است مکر کور است برای آزمایش دو كلك
خود را بسوی چشمهایش دراز میکند
و طواف پس می افتد ـ افغان می گوید : ـ
که روندنه ی ولی نخوری .
( باقی دارد )

* *
*


( ۵۰ )
( مسدس ترجیعی )
ان خوش لقا سفیر نز ایران رسیده است
از بهر درد تفرقه درمان رسیده است
از جوش اتفاق با فغان رسیده است
از عین اتحاد بیاران رسیده است
ایدل تهیه‌ساز که مهمان رسیده است
مهمان یکی عزیز تر از جان رسیده است
گفتن توان بحضرت مهمان خوش آمدی
وید چنانچه یار بیاران خوش آمدی
ای میهمان ملت افغان خوش آمدی
خوش آمدی ز کشور ایران خوش آمدی
خوش آمدی که غصه بپایان رسیده است
وقت نشاط و عیش عزیزان رسیده است
آمد یکی سفیر و از و شاد مان همه
چون گل شگفته است دل دوستان همه


( ٥١ )

در خون نشسته اند ز غم دشمنان همه
اهل وطن نشاط کنند این زمان همه
بلبل بباغ مست و غزلخوان رسیده است
باز این چه نو بهار بسامان رسیده است
آمد یکی بهار و همه گلستان شگفت
از دیدنش چو گل دل افغانیان شگفت
دلهای بسته غنچه صفت در زمان شگفت
مانند گلشنی که زد آب روان شگفت
موج گل از چمن بگریبان رسیده است
گویی بهار سنبل و ریحان رسیده است
مسرور گشته اند بجان این و آن ازو
شادند سر بسر همه مرد مان از و
اهل وطن تمام بود شاد مان از و
چون گل شگفت خاطر پیر و جوان از و
خوش طبع و خوش محاوره خندان رسیده است
این گل ندانم از چه گلستان رسیده است


( ٥٢ )
در ملك ما رسيد كه تا اعتلای ملك
جان بخش و جانفزا بود آب و هوای ملك
تنگی نموده است جهان بر فضای ملك
خالد آمده است باج گذار صفای ملك
این مملکت بپایه عمران رسیده است
كونى بملك چشمه حيوان رسیده است
آمد بهار و موسم گل شد خزان گذشت
ایام سرد مهری ما این زمان گذشت
غفلت که بود شيوة همسایگان گذشت
صد شكر وقت کلفت اسلامیان گذشت
آن شام تار هم بچراغان رسیده است
شب رفت و وقت مهر درخشان رسیده است
چون رسم اتحاد از اسلامیان خوشست
ما وشما وفاق کنیم این زمان خوشست


( ٥٣ )

از جان و دل شویم بهم مهربان خوشست
با هم ز روی لطف شدن هم زبان خوشست

فرصت کنون بدست مسلمان رسیده است
کار این زمان بدست و گریبان رسیده است

تا کی زغفلت این همه بی پا و سر شدن
باید کنون ز حال جهان با خبر شدن

زیبد باتفاق ز هم بهره ور شدن
شاید شريك رنج و غم يكدیگر شدن

خصم اینچنین زبون چو بمیدان رسیده است
هنگام یاری از شه مردان رسیده است

خوش دست اتفاق ندادن بهم چرا
بر نامۀ وفا ننوشتن رقم چرا

بیگانه و داد شدن يك قلم چرا
بد خواه دین خود نشاندن بغم چرا

امروز وقت الفت اخوان رسیده است
اکنون زمان مهر محبان رسیده است


( ٥٤ )

غافل ! كردو روز شدیم از خیال هم
واقف نگشته ایم دمی كز زحال هم
نشنیده ایم یكنفسی كز مقال هم
چندی اگر شدیم جدا از وصال هم
جانان كنون بعاشق حیران رسیده است
وصل این زمان بیچاره هجران رسیده است
ما وشما نه ایم كنون زان همدگر
اكنون نه ایم بسته پیمان همدگر
بودیم از نخست دل و جان همدگر
یعنی كه بوده ایم مسلمان همدگر
اكنون نه این وداد بسامان رسیده است
این قطره عمرهاست بعمان رسیده است
مابوده ایم روز نخست آشنای هم
ثابت قدم بجان و بدل در وفای هم
جان میكنیم وقف و نثار از برای هم
دانسته ایم روز ازل مدعای هم
وقت و زمان قربت دوران رسیده است
ایران در اتفاق بافغان رسیده است


( ٥٥ )
ایرانیان تمام بود همچو جان ما
چشم و چراغ ماهمه روح و روان ما
همدین ماست جمله كی و همزبان ما
يك موی نیست فرق دوئی در میان ما
تا دست اتفاق بدامان رسیده است
سرها ازین کلاه بسامان رسیده است
ایدل دکر زشکوه دوری سخن مکو
غیر از حدیث قرب مکو پیش من مکو
تا مرك حرف رفتن جان از بدن مکو
رفتن زیاد رفته بجز آمدن مکو
جانان کنون که بر سر پیمان رسیده است
روز سیاه هجر بپایان رسیده است
اینها بود نتیجه آزادی وطن
ازادی وطن بود آبادی وطن
شد رفع ازین وداد چو ناشادی وطن
شد شاه ملك موجب دلشادی وطن
دانا سفیر کز شه ایران رسیده است
از لطف شاه غازی افغان رسیده است


( ٥٦ )
ملت کجا و دولت آزادی از کجا
ویران کجا و مایه آبادی از کجا
غمگین کجا و خنده زن از شادی از کجا
رستن زقید و زحمت ناشادی از کجا
اینها تمام از شه دوران رسیده است
زو خاك پست بر سر کیوان رسیده است
شاهی که راست گشت از و کاردین همه
زو شادمان شدند بجان مسلمین همه
برفکر او کنند روان آفرین همه
نامش زمین گرفت چو روی نگین همه
الطاف او بصفحه دوران رسیده است
انعام او بكبر و مسلمان رسیده است
شاه که امن دولت ازو سر گرفته است
زو کار ملك رونق دیگر گرفته است


( ٥٧ )
آوازه اش جهان همه یکسر گرفته است
خورشید زیر سایه افسر گرفته است
تا دست او بخنجر بران رسیده است
خصمش بپابوس شتابان رسیده است
شاهی که هر چه کرده همه عدل و داد کرد
در ملك رسم علم و معارف زیاد کرد
با خصم دین روز نخستین جهاد کرد
بس رسمهای پاك ز خويش اجتهاد کرد
از وی بملک خیر فراون رسیده است
صد لطف از و بملت افغان رسیده است
چون عام کرد شیوه خلق کریم را
از پا فکند بدعت عهد قدیم را
خورسند ساخت صاحب طبع سلیم را
از ملك دور کرد بالای عظیم را


(٥٨)
زو مملکت باینهمه سامان رسیده است
از وی بقوم لطف نمایان رسیده است
تا بر نهاد برسر پر مفخر تاج را
تاداد زینت از قدمش تخت عاج را
بخشیده است در که سختی خراج را
یکتن ندیده است غم خرج وباج را
از وی بملت این همه احسان رسیده است
این کشت ازو برشحه باران رسیده است
هرگاه چابکوهه بکران گرفته است
گوی سپهر در خم چوگان گرفته است
ملك از عدو بخنجر بران گرفته است
در دست تیغ تیز چو عریان گرفته است
زوچون سمند غزم بجولان رسیده است
انگشتهای خلق بدندان رسیده است
نگذاشت هیچ کار ولایت باین و آن
ننشست فارغ ازغم ملت بيك زمان


( ۵۹ )
تدبير او شده است بتقدیر تو امان
پیر فلک ندید چنین شاه نوجوان
فکرش بمشکلات باسان رسیده است
این نوجوان زعقل به پیران رسیده است
مستغنی این حدیث رها کن رها کنون
خاموش لب به بند زمدح و ثنا کنون
حق وفاو مهر نمودی ادا کنون
درباب اتفاق دعا کن دعا کنون
نظمت چو حال خویش پریشان رسیده است
کوتی بکوش طرۀ جانان رسیده است
بس کن دگر خموش حکایت دراز شد
بر بند لب که مستمعت بی نیاز شد
بازت زبان چوشمع خموشی گداز شد
بازت بیان بساز دگر پرده ساز شد
بهر توامر خسرو دوران رسیده است
یا از سخن بنام تو فرمان رسیده است


(۱۰)

خاموش کن ازین همه گفتار بعد ازین
بگذر ازین حدیث گهربار بعد ازین
سر کن دعای حضرت سر کار بعد ازین
در اتفاق کن سخن اظهار بعد ازین
يك بيت هم اگر بسخن دان رسیده است
ازيك كتاب به كه بستادان رسيده است
این اتفاق تا ابد بر قرار باد
وین اتحاد تا كه بود روز کار باد
اسلام و اتفاق بهم پایدار باد
در اتحاد پیرو دین استوار باد
بر لب دعای حضرت سلطان رسیده است
دیگر زبان حرف بدندان رسیده است


[BLANK PAGE]


شرایط اشتراك المعرف

داخل شهر
سالانه - شش روپیه
شش ماهه - چهار روپیه
سه ماهه - دو نیم روپیه
قیمت يك نسخه يك روپیه

بخارج شهر
بقیمت های فوق اجرت پوسته
منضم میشود .

مدیر المعرف : محمد حسین
محرر المعرف : ( میرزا عبد الرؤف )

بمطبعه ماشین خانه مباركه چاپ شده از ادارۀ
دار الامان معارف ماه يك بار نشر میشود

( وزارت جلیله معارف )


لذین آتيناهم الكتاب
يعرفونه كما يعرفون ابناءهم

اول حمل
سنه ١٣٠١

معرفة معارف

سال سوم
۱۲۹۸
شماره ۶


فهرست مندرجات
۱ باب العلم
۲ مقاله مجلس بحث
۳ بدل زر
٤ يك مقاله
٥ ناول


( ٢ )
بسم الله الرحمن الرحيم
( باب العلم )
( انا مدينة العلم وعلى بابها ) حديث معروف
است و این هم کمتر مشهوری که مقبره آن باب العلم در
افغانستانست مولانا جامی (رح) دار الشرفش خوانده
رعایت دیگر مقامات را هم ملحوظ داشته است
گویند که مرقد علی در نجف است
در بلخ بیا بین چه دار الشرف است
جامی نه عدن گو و نه بين الجبلين
خورشید یکجاو نورش هر طرف است
درین امر اظهر من الشمس که شبوك چشم
شدن را ذلت گوارا کرده میتواند اما از براهین


( ٣ )
عقلی و نقلی اینقدر جرات ادعا مینمائیم که آن
یکجائیکه خورشید در آنجا غروب شده واشعه
روحانی از آن مغرب طلوع کرده مشرقش
میسازد فقط بلخ است و متعلقش مزار شریف
آوان شهادت شیر خدا از اعدای خوارج چنان
مملو بود که تدفین شان در قرب وجوار مقتل
نزد معتقدان خالص خطره وخیمه داشت ارشاد
نبوی (ص) در حق حضرت علی (رض) چنان
رفته بود که مخالفان شان در بغض وعداوت
همانقدر ، اشد خواهند بود که موافقان شان در
حب وارادت لازم شد که از اندیشه دشمنان
جانی که از هیچ جنایت دریغ نمیکردند جسم
مبارک شان اینقدر دور برده میشد که احتمال
دست تطاول تا آنجا نمیرسید و اینقسم موضع بلخ
بود ــ سلطان حسین میرزا که یکی از شاهان


(٤)
الوالعزم افغانستان و وزیرش علی شیر که یکی از وزرای
مدبر ترین جهانست و همراه تدبیر وزارت فضیلت
در تبحر علوم داشت که واقعه نادره است . این
شاه و وزیر از تحقیقات ظاهری و باطنی مزار شریف
را در بلخ کشف نمودند بناءً عليهما هيچ شك
نیاورده و گنجائش شبهه ندیده فخر میکنیم که
دروطن مقدس ما شخصی مدفونست که تنها از
وجود مسعودش وطن ماه قدس میشود دیگر
اشخاص نیرو اشیای عزیز علاوه بران - جهت
تحافظ این تقدس هر چه لزوم دارد بعمل باید
آورد اندک غور بفرمائید

چسان يك شاه با در عهده نهر انداخت آب و تاب
پدید آورد سر مجده آیت در تشکل ها
کشوه ده دود بار ما زحمت ارض باب المسلم
شروط دخل آن ليك از اهالی شد تعقل ها


(٥)

فتادام البلاد بلخ در پیری بویرانی
زفرزندان نااهلش چوصادر شد تکاهلها
سلف ازفن عمران ساختندش قبت الاسلام
خلف بنیاد آن کندند از راه تکاسل ها
بر آن پرواز های عالی ما عالمی حیران
چنین برجهل ونوم حاضر ماوتنزل ها
زفعاليتش مغرب برآورد آفتاب علم
بمشرق ساختیمش غرب از فرط تو کلها
چنین اعمال پامال توهم شد که باقی ماند
عظام عالمان منذر كتب بهر تفاؤل ها
كر خطو دهان نقطه بشكل یار آوردیم
زاقلیدس سبق بردیم در فن تمثيلها
همیدانید اسباب ترقی و تدنی را
پس ای خیرالملل تا کی نمائید این تجاهلها