(۸)
بکیر از پیش فرصت را زبس ناید بدست تو
که باشد این پری سرکل جبینش برز کاکل ها
پی امداد ما آمد بجنبش لشکر علوی -
زترکستان همی شنوم صدای پای دلدلها
از جمله مکاتب جدیدیکه در افغانستان نو
تاسیس یافته حضرت وزیر صاحب معارف سردار
محمد سلیمانخان بمزار شریف کمتر توجه نداشتند
بلکه باعتبار و قار آن شهر شهیر التفات زیاد
فرموده یکی از تعلیم یافتکان مکتب حبیبیه را که
تجربه سر معلمی نیکو داشت مهه سر رشته لازمه
بانولا کسیل نمودند - نورعلی نور این امر
شد که حضرت وزیر صاحب عدلیه جناب
محمد ابراهیم خان در آنولایت رسیده رونق
سابقه را چنان منور تر ساختند که درخشانی
آن برفتار سریعیکه قاعده اش است متواتراً


(۷)

بجاریده بصفحات المعرف پرتو افکن کردید -
اول از عرض راه خبرهائیکه مترشح میشد
سراپا بشارت بود -- نسیم پوسته چنان
خوشبویها میاورد که احوال آب و تاب ورنك
گلهای را پوست کنده بیان میکرد که در
ترکستان بورود وزیر ورئیس ممدوح در گلشن
معارف می شگفت -- ما پیشتر حظی از علم
دوستی شان برده ایم و بتشکرات ماضی ومستقبل
متوقع بودیم که در مزار شریف چنان باب العلم
افتتاح خواهند کرد که سزاوار وشایان صاحب
آن خطاب باشد - حسن ظن ما بدرجه یقین
رسید وعنقریب از توجهات صمیمانه ومستقیمانه
شان مكاتب ابتدائیه ودار المعلمين جنان رونق
وشهرت را حائز خواهند گردید که ممالک
اسلامية همچو ارنیز آزان متاثر و مستفیض
شوند .


( 8 )
حصه که معارف مزار در جشن جلوس امساله
گرفت بیان میکنیم : ــ بعد از نطق حضرت
وزیر صاحب عدلیه در سلامخانه يك طالب علم
صنف سوم رکوعی بآواز دلنشین قرائت کرد
سپس طالب علمی از جماعت چهارم تقریر ذیل
نمود : ــ
محضور جناب عالیقدر محترم وزیر صاحب
عدلیه وباقی حضار گرام سال سوم جلوس
بـسعادت مانوس اعلیحضرت غازی که امروز
اختتام پذیرفته در حقیقت سال سوم يك عصر
ترقی عصریست که هرگاه بدیدۀ دقیق بسوی
ماضی وحال خودمان نظر کنیم چنان ترقی های
عیان در حال خود ودرملك خود می بینیم که
بی اختیار بدعای سلامتی ذات اقدس مقــدس
پادشاه حقائق آگاه خود ر زبان گردیده


( ۹ )

از درگاه خداوند جل علی مسئلت مینمائیم که بسایه
ترقی گستری و معارف پروری این ظل الله
تاسالهای فراوان از تحصیل مرنوم علوم وفنون
بهره مند و کامیاب کردیم

مایان طلبای مکتب شرافت مکسب مزار
فیض آثار شاه اولیا کرم الله وجهه از صمیم دل
به ترانه تشکرات ذره نوازی ورعیت پروری
شهریار غمخوار خود که این قسم نعمت بی
بهای معارف را برای مایان ارزانی داشته درهای
ترقی دینی ودنیوی بروجوه ماباز نموده اندمترنم
کردیده رجا میداریم که موافق رضای خداوند
ورضای پادشاه هوشمند خود رفتار نمائیم
و در سبیل تحصیل علوم وفنون جد وجهد بلیغ
بکار برده نگذاریم که دقیقه از دقائق عمر ما بیهوده
بگذرد -


( ۱۰ )

این همه مراحم و مکارم و رعیت نوازی را از
کمال شفقت و مهربانی‌های اعلیحضرت پدر تاجدار
خود میدانیم - که اولا" از ابتدای سلطنت
خودماملت غیور افغانستان را از بالین اسارت
برداشته بشرف حصول استقلال يك تاج افتخاری
بخشید - دوم شیوه معارف را که فی الحقیقت
در بدن مملکت مانند روح است در بین ما مردم
بيك اصول بسیار درستی رواج دادند - سوم
جناب شما را كه يك ذات خیر خواه و صداقت
آگاهی میباشید بجهت غمخواری ما اهالی
ترکستان فرستادند که در يك مدت قلیلی از ورود
خویش بسی امرها را بجا آورده شعبه معارف
را بذریعه توجهات زیادی بدین مکتب سعادت
مكسب مزارشریف ترقی داده اید چون وظایف
شکریه این همه عواطف شاهانه را بهیچ گونه


( ۱۱ )
بجا آورده نمیتوانیم دعای ازدیاد عمر و اقبال شان را از درگاه پروردگار بی نیاز نیاز مینمائیم
تا در جهان بقاست بقای تو مستدام
باد آنقدر که کام تو باشد جهان بکام
قطعه عریضه جداگانه که طلبای مکتب صداقت مکسب از کمال خلوصیت و صمیمیت بحضور لامع النور اعلیحضرت غازی نوشته اند بذریعه يك نفر برادر كوچك من عليحده قرائت میشود ، از مراحم جناب جلالتمآب مفخم توقع میداریم که عرضداشت این فدائیان دین و دولت را بحضور معدلت موفور تقدیم نمایند
بعد اويك بچه شش ساله از جماعت اول بر چوکی ایستاده بآواز بلند گفت : --
( زبانی ) : حضرت رئیس محترم مجلس و حاضرین معززین ! از طرف جمیع طلباء مکتب


(۷)

عریضه عذارا بحضور تان قرائت مینمایم ، تا
فدایت شویم ــ مانند برادران بزرگ خویش
اعنی طلباء دارالعلوم امانیه کابل که بوقت
اعتلای بیرق با رونق معارف با پادشاه معارف
پرور خود عهد بسته بودند ، مایان طلبای مکتب
مزار شریف نیز سر وجان خودرا در هرگونه
رضا جوئی اعلیحضرت وخدمت ملت فدا
ساخته ، باین جشن مبارک نخستین موقع اجتماع
رسمی ماست بحضور عالیقدر جلالتمآب وزیر
صاحب عدلیه وباقی حضار کرام همانطور عهد
واثق باپادشاه غمخوار خود می بندیم که در راه
صیانت شرف و ناموس و استقلال ملك وملت
خویش تا سر زمین گلشن قرین وطن عزیز را
از خون خود رنگین نسازیم دست توسل از
دامن سعی و کوشش باز نخواهیم گرفت
انشاءالله تعالی .


( ١۴ )

باقی تشریف آوری جناب محترم را از صمیم
دل تشکر نموده از برکات و توجهات صادقانه
تان عموم افراد و اهالی ترکستان را مستفید و
مستفیض خواهانم !

زنده باد پادشاه غازی معارف پرور ما »
اینست پیش خیمه از عساکر روحانیت
علوی که جهت اعانت ملت افغان بحمیت آمده
و ان جند نا لهم الغالبون
...


( ١٤ )

مقاله مخالف

( کابل بی زر باشد بی برف نی )
بلی بل ما میگوئیم در حالت که رزاق مطلق
خداوند است – ( وما من دابة فی الارض
الا علی الله رزقها ) ما را باین اعتراضات چه بلکه
همه اعتراضات را که در خصوص اهمیت برف
ویا غیر ان گفته اند لاطائل وبی فائده میشماریم
مارا چه که از برف حرف زنیم و یاباری غم باران
را بر خاطر یاران نهیم و یا از ژاله گله کنیم و یا غم
شبنم خوریم ! اصل معیشت از دو وجه است
یکی قدرتی دیگر اکتسابی در خصوص اکتسابیست
که حضرت الهی جل و علی فرموده ( لیس
للانسان الا ماسعی ) باید قدرت وقوت خود را
حتی الامکان دریغ نه نمائیم و در طلب رزق وسائر
حقوق ظاهری وباطنی خود و تمام برادران خود


( ۸٥ )

ساعی و متوجه باشیم تاحق خود و اخوان خود
را در طلب حق اضاعه نکرده باشیم و ماند قدرتی
مثل برف و باران و آفتاب وسائر اجرام که
بقدرت در گردش اند و هر کدام از خط محور
خود و از فرمان صاحب خود يك موى ويك
دقیقه تجاوز و تهاون را روا نمیدارند اگر مادر
خواب باشیم و يا بيدار و یا طالب و يا غير طالب امور
قدرتی خود بحق خود قیام مینمایند و حقوق
ما را بما میرسانند بهر واسطه که باشد چه برف
ببارد وجه باران اشکارد !
چو نتوان بر افلاك دست اختن
ضروریست با گردشش ساختن
و مارا ازین معلوم شد که کسب وسعی ما
در امور قدرتی راه نیست و در آن خصوص
هرچه کوئیم وکنیم وقت خود را ضایع نموده


( ١٦ )

باشیم وحقوق قدرتی وسطوت فطرتی اضاعه
رباعی ماطالب رضای ویم اندرین قرار
مارا به برف و ژاله وباران او چه کار
ماخیر خود همیشه طلب میکنیم ازو
باشد که خیر ما نبود وقت برف باز
پس فرض عهده ما این است که همیشه رضای حضرت
الهی جل و علی را طالب باشیم وانچه از طرف
حضرت او برای ما واقع شود باید که در کمال
متانت با آن راضی ومتشکر باشیم ( لئن شکر تم
لازیدن کم ولئن کفرتم ان عذابی لشدید )
( واقد اتینا لقمن الحکمة ان اشکر لله و من
یشکر فانما یشکر لنفسه )

غلام دستگیر صنف مساحت

انعام ماهانه شش روپیه که محمد اقبال خان
مهاجر عطا میفرمایند برای طالب علم
مذکور داده شد


( ١٧ )
بذل زر
الحمد لله که درین عصر سعادت حصر أمانيه
وجود مسعود موفور معارف افغاانستان نیز
زیر سایه هما پایة اعلیحضرت عرفان پرور از
چنان ظلت و کثافت محیر العقول نجات ويوماً
فيوماً ضياء شعاری و شعله فشانی را کسب نموده
که در قلوب همه افراد نجيبه افغان يك محبوبيت
خاصه را دارا گشته که همه تن در راه خدمتش
بسر وزر آماده اند چنانچه خلف ارشد آقای
معظم سيد عطا محمد شاه خان آقا جناب سيد
محمد عثمانخان مبلغ یکصد روپیه پخته کابلی از کیسه
پر میمنه خویش بجهت مخارج افتتاحی یکباب
مكتب فيض مكسب قلعه قاضی که در آنجا يك
خصوصیتی دارند و بهمین چند روز بنیاد و افتتاح
گشته اعطا و بحضور حضرت وزیر معارف


( ۱۸ )
ع ج سردار محمد سلیمانخان تقدیم والتماس قبولی را
نمودند حضرت وزیر صاحب روشن ضمیر از
ره مرحمت اعانه کریمانه آقای موصوف را
منظور و آنچه مصارف افتتاحی مکتب مزبور
و مابقی آنرا بمصرف کتب خانه وزارت جلیله
معارف امر فرمودند - مجله المعرف همت اینچنین
معارف خواهان را تحسین و تقدیر کرده از همه
ذوات معارف پرور جلب حسنات و توجهات
را نیازمند است
محرر المعرف


( ۱۹ )

حضرت مدیر باتدبیر جریده عرفان پسند
معارف پیوند (معرف معارف) را مخلص دیرینه ام!
حرفی چند ریخته قلم اخلاص رقم ( شایق )
هیچمدان گردیده اگر بیکی از صفحات جریده
پسندیده خود جایش دهید باعث ازدیاد عقیدتم
خواهد بود :
نگویند از سر بازیچه حرفی
کزان پندی نگیرد صاحب هوش
-: ( گنجشك ) :-
م : بزجان! میگویند گنجشککت را گربه خورده
ع - بلی آقا اگر بی ادبی نشود میگویم
تاوانش را از جناب شما بالضرور خواهم گرفت
چه میکوئی بی انصاف ! گربه را مگر من
آموخته بودم !
ع اگر بنده بخدمت شما مصروف نمی بودم
گربه فلاکت را کجا میگذاشتم مرك شيرين او را


( ۴۰ )
با دندانهای منحوس خودش خورد نماید !
وای مکر مرا ملامت کردی !
ع نه نه ملامت گفته نمی توانم لیکن تاوان
گرفتم بدیهی است . خير يك جوره كبك جانور
دیگر را نشانت میدهم اگر میتوانی بدست آر
که هیچ گربه آنها را خورده نمیتواند . . و باز
که خود شان رام شوند چوجه گکهای شان
که : غیرت ، همت ، دولت ، عزت ، شجاعت،
سعادت ، اتحاد ، اتفاق نام دارند هم با پدر و مادر
خود بخانه آدم آشیانه میکنند :
ع ـ آقاجان : چه خوب سخنهای شیرین
شيرين ميزنيد ! لیکن گربه ها را باز آنوقت هدف
گله ساخته نمیگذارم بخانه ما بیایند !
خیر جان اگر بیایند هم پروا ندارد گفتم که
آنها را پشك خورده نمیتواند سك برده نمیتواند !


( 29 )
بلکه سك و پشك را خودشان با نوکهای خود
زده نمیگذارند بخانه آدم ادخال نمایند! از تفنك
هم نمی ترسند ، بجنگ نیز نمی میرند!
ع - خیلی خوب ! خیلی خوب ! اما برای
دانه شان هر روز چند پیسه خواهید داد؟ هان
راستی دانه هم نمیخورند !
ع وای دانه هیچ نمیخورند ؟
- نی جوجه های شان خو هرگز دانه
نمیخورند ، ليکن يك قسم دانه ديگر بدنيا وجود
دارد که آن را « مطالعه » مینامند ! ! اگر
بوالدین شان گاه گاهی از ان داده شود خوب چاق چاق
و فربه فربه شده جوجه ککهای خودشان راهم
بمنقارهای خود سیر میکنند ! تخم بسیار میدهند
و تخمهای شان هم طلا يست!
آقا جان قربانت شوم ! نامهای شان چیست


( ۲۳ )
نا ول
ما بعد از شماره گذشته
حضرت عمر [ رض ] خود را يك چا کر
رسول اکرم [ ص ] میگقت و ابو عبیده
[ رض ] يك نو کر عمر [ رض ] بود و خالد
[ رض ] ما تحت ابو عبیده [ رض ] در حق
ابو عبيده [ رض ] که مؤرخان محقق اسلامی
رتبه شان را بحیثیت سپه سالار در میان افسران
مسلمان بسیار بلند قرار نداده اند نیپو لین اعظم
اعتراف کرده که اگر عکس عسکر یتش بر سپاهیان
فرانسوی می افتاد هر يكى مثل من فاتح ميشد
اگر فضائل شخصی خالد [ رض ] را با آن
جرنیل کار سبكاقى مقابله کنيد شرمنده شده
در سیفت مہلبنیا رو پوش خواهد شد زیرا
خالد [ رض ] مظفر و منصور تا آخر ماند و


( ٢٤ )
نپولین منهزم در انجام محبوس شد ـ اگر فتوحات
ابن ولید را بمیدان آرید از تدبیر و شجاعت
و وسعت ممالك مفتوحه اش پست همت شده و
حب جاه را ترك داده در لندن پناه خواهد گرفت
تا انگریز ها از غدر و خیانت اسیرش سازندـ
سلاطین مثل سلیمان الپ ارسلان و صلاح الدین
شاهان نصرانی مقید را بعزت و آبرو رها
میکردند تا پس بمقابله برابند و شما بونا پارت
را بفریب و حین گرفتار کرده تا مرك بندی
می دارید ع ببین تفاوت راه از کجاست تا بکجا !
حاجی میر ویس خان پادشاه افغان که نام و
نوبت شاهی را بخود نگرفت و نخواست تا از
قوم خود نتاز شده جذبه حریت شان را پامال
نکنند پنجاه هزار گرجی نیم نصرانی را قتیل
و اسیر نمود و سپاهش يك پری قاف را كه وطن


( ٢٥ )
کربی حات ويك نو جوان جارجيا را هنك و
اهانت نکرد کرنيل يوسف ! تو از پطرس
حواری مسيح هم عبرت نگرفتی که شاگرد نبی
هم خطا و خیانت میتواند کرد برقوم و ملت ما
ایراد میگیری از چند نفر قصوری دیده بر همه
اعتراض میکنی و از رعیت شدن خود زیرشاهان
اسلامی و افغانی اعراض مینمائی .. در بازار
و کوچه مرد مائیکه از نظرت گذشتند از عوام
كالانعام لندن وپیرس بدرجها بهتر اند ازفحش
نظری باعملی ع تفاوت اززمین تا آسمان است
افسر نظامی بوده ازین شمار خبر ندارید که در شهر
های مشهور شما چقدر ثالثهای باخبر روزانه
تولد میشوند ــ این اولاد حرام را در فوج داخل
میکنید اگر ازین نیت باشد که اعدام شان بهمین
طریق شود خوبست اما كجا !


( ٢٦ )
شما پادشاهان و فاتحان تان كه بعضى بلا شائبه
ازدواج پیدا شده بودند فخر ميكنيد ـ پادشاه
آستريا در حال فرار هم ازین افعال دست بردار
نمیشود ـ از دهى كوچ كرده چند ماه بصد دختر
دهقان صيادى تاسى مى زايد كه در تاريخ بلقان
نزد اهل يورپ شهرۀ آسمانی دارد ـ شاعر
ادیب شما لارد بائرن در سیاخت اطالیه چه زنا
كاريهاى بود كه نكرد ـ این خصائل خوشت
می آید ؟ ملكه الزبته كه بر حکومت ومملكت او
مینازيد وفى الواقع برعادات عصمت و غات او فخر
باید کرد پادشاه تركی را سيال خود ندانسته
جرأت خطاب بلا واسطه باو نداشت بلكه وزیرش
را در مراسلات خطاب مساوات میکرد ـ
این رفیق های من که نشانه ملامت تو کشتند
بعضي ناخوان اند بازهم غسل ووضوی بچكانه


( ۲۷ )
جان شان و از نمازهای خمسه روح شان پاك وصاف
گشته از شرفای شما نظیف تر اند و اگر ظریف
بمحل میشوند از بیعلمی شانست چنانچه سردار
کاکه مراهم گفته بود
ستاد مخ مکر لمرنه دی نا جوره
چه مسیحی و آسمان ته سفری ولار
چه تالی دستاسره د یوسف حسن
ترازو پسی آسمان ته مشتری ولار
چقدر مضمون لطیف است !! گر کسی
بگویدت « تو در خوبی ملك کریمی » آیا بدت
خواهد آمد ؟ خوبی ظاهری هم است باطنی
نیز و هر دو صفت است کسی را که این عطیه بیابد.
ما مردم حنفی استیم و اقتدا بامام اعظم مینمائیم
تلمیذ رشید شان امام محمد که نهایت حسین بود
از خوردی نزدشان سبق میخواند - روزی از


( ۲۸ )
اختلاف سائلان استفتا کرد که در وضو شستن
ریش یا محض خلال انگشتان کافیست حیران شده
گفتند « محمود نه که ریش کشیدی ! » آنوقت
بالا نظر کردند یعنی از طفولیت تا شبابش سوی
بشره اش ندیده بودند زیرا فقط يك نگاه كه
ازان چاره نیست طرف صاحب جمال جایز است
حضرت سفیان ثوری رضی امردی را از گرمابه
بیرون کشیدند که هم نشینی اش محرك مضاعف گناه
است بزرگی میفرمایند که در عمر خود يك جرم
کلان کرده ام که بسهو چشم سوی نوجوان
خوب رو دیدم ـ بحضور خدای عالم الغیب از
شرم آب شده میروم چشم مغفرت چطور داشته
باشم يك ولی الله فرمودند که روزی گبری جمیلی
را دیده خیال کردم که اینقدر شخص حسین
در آتش خواهد سوخت ! تاثیر این خطره


( ۲۹ )
بر معلومات من چنین مضرت رسانید که
همه از یادم رفت تا توبه نصوح کرده
پس عالم شدم ـ ذکر يك شيخ را میکنند
که در عرض راه حج دختر پری پيكر يك عرب
متمول بروی عاشق شده در تنہائی نزدش آمد ـ
دربارۀ حضرت یوسف ع آیت است و لقد همت
به و همه بها پیغمبر و زلیخا اول هر دو قصد کردند
امام عالم مذکور امت محمدی بدون اینکه ارادۀ
بد نماید از پیش زن گریخت چون پیر شد بدلش
کشت که اکرهوس آن زن پوره میکردم وقت توبه
بسیار بود برین حسرت خوردن چهل روز ماتم
کردند که در جوانی آصور فاسد را راه ندادم
این خیال در پیری قابل تعزیت است بهمین سبب
حدیث است علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل
سعدی میگوید ـ محقق همان بیند اندر ابل ـ
که در خوبرویان چین و چگل ـ ما مردم تابع


( ۳۰ )

همین مثال وار شادیم و اگر بعضی تخالف میورزند
قصور ذاتی شانست بمذهب ما ایراد جائزه نمیخورد -
سر تمام عقاید واحدا نیت است که اسلام
مبنی برانست ـ از شما موحدان را کشیده که بانگشتان
یکدست میتوان شمرد ملیون ها نصاری تثلیث
الوهیت را قبولداشته بت های مسیح ع و مریم رض
را سجده میکنند ـ حضرت عیسی ع مرغ از
خاک ساخته پرواز می آورد و این جان انداختن
است ـ چونکه جان انداختن فعل خداست لهذا
عیسی هم خدا شد ـ خوب منطق است اما اینوا
هم باور میکنند که مثل آن مرغ جناب مسیح نیز
مخلوق بود ـ
نسبت خفاش با عیسی چو عیسی با خداست
میشود عیسی خدا خفاش گر عیسی شود
اکرم
متبلکه برای دم گرفتن اندک وقفه در تقریر خود
آورد وطرف جوزف دید که خاموش مثل بت


( ۳۱ )
کردنش پت نشسته است و از چهره اش علائم
ندامت ظاهر است ـ جوزف ـ پشیمانم وعفو
شما میخواهم ـ فی الحال دیگر چیزی میگویم و ترا
از وضع میزبان خود قیاس میکنم که رنج بیموقع
رسانیدم از انها نیز معذرت میطلبم ـ اجازتم
بدهید که رخصت شوم تامجلس شیرین شما از
وجود نامسعود من تلخ تر نگردد ـ میهمان
گرچه عزیز است ولیکن چونس خفه میساز
اگر آید و بیرون نرود و این کم بخت بسبب دیگری
عزیزم ـ خودم سراپا خار در پهلوی گلها میخلم
خانزاده قزلباش ـ اسارت شرط است
برای عزیز شدن و ما شما را بسیار دوستداریم
اما یکی نا پسندی شما دیگر از تکلیف خودیم
اندیشیده ضبط میکنم اول بهار خط آخر بهار
حسن ـ اجتماع فصلین است احتیاط باید کرد
جوزف ناچار تبسم کرده سعی خندیدن نمود


( ۳۲ )

مشاعره
وقتیکه اکرم برای دم گرفتن توقف کرده
بود خانزاده قزلباش مضراب نقره از جیب
کشیده بناخن انداخته بود - چون جوزف
از مدافعت دینی و اخلاقی و ادبی عاجز آمد
درین فرمائش پناه گرفت :-
از تزیین انگشت میزبان ضیافت آئین ما
اعلام میشود که ساز آورده شود .
دستی طنبور رسید که چوبش از خاك
مصلی روئیده بآب رکن آباد نشو و نما یافته بود
خانزاده ( طنبور بدست گرفته ) غزل
حافظ آب زلالیست که مایه حیات است -
هر کس لابد و برای تشنگان معرفت ذوق زاید
را داراست - معنای باطنیش قبل ازین که بذهن
ما كنجد ظاهرش بشهوات نفسانی پرده گنهکار


( ۳۳ )

مان میسازد بلکه پیشتر ازینکه ما خیال صبوری
بدل آریم یوسف عزیز ما نخود و بد می برد
غزل بیدل کوهست و کوتلی دارد بران
بالاشدن و پی آن بردن درین اوقاتیکه کوه و کوتلی
های خود مان حاجت تصفیه و تخلیه از نجاست
و دخالت کفر دارد فرصت برای صعود جبال
معنوی از کجاشود ـ ذوبیدی وصائب و اقسام
شعرای صاحبدل سخنان بمنزله حلوای عسلی
پخته اند که هر چند قسمت شان فراوانست اما
تحلیل کردن کار هر کس و هر ساعت نیست و
موافقت مزاج هم احتمالیست بنا برین منت دیگران
نه برداشته نان خشک خود را نذر مهمانان میکنم
اکثر باز آمد از غفلت جفا کرد
تلافی کرد چون ظالم بلا کرد !
پشیمانی باین زودی که دیدست
پس قتلم بشوه ابتدا کرد !


(٣٤)

چو چشمان چار شد با من صنم گفت
پری قاف در قلزم شنا کرد !
بت کافر توئی قلبم سیه پوش
بچشم وزلف کفرستان بنا کرد
ز مدهوشی ندیدم وصل عاجل
بعجلت با الف دیگر هجا کرد
نگارم خواند در مسجد نمازی
ادا بنمود و از همگی قضا کرد
چنانست این زمان سیر گل سرخ
زمین را خون احمر لاله زا کرد
مجمع غازیان باشد چو یوسف
بشوق و ذوق می باید غزا کرد
قفس را مرغز این طائر نشاید
بباغ عالمش باید رها کرد!
یوسف اندیشه کرده که خانزاده آلان طبع
روان دارد مبادا زبان درازیش موجب شرم


( ٣٠ )

گردد قطع کلامش را عذر خواسته بلهجهٔ
انگریزی فی البدیهه یکدوشعر سرائید

بیابید اجر زاید میزبانم
که بازندانیش محفل بپا کرد
زخواندنهای خوش الحان بقلم
فراموشی بند تن عطا کرد
سردار کاکه - میزبان و مهمان هر دو
کرم فرمودند - لطف انگریزی هم دیدیم
و مقام ایرانی هم شنیدیم - میزبانیکه بخود سیر
کند مهمان را - چه ضرور است که آراسته
دارد خوان را حالا عرض است کاکا کرم آغا
پیروین شیرین هندی بخوانند .
کله جان - يك توتکه مثل یادار سابقم ازین
نوکر هم بشنوید -
کت تومی سنجم اویار کت تومی سنجم


(٣٦)
پت شده رویت مهر ونماید - ابرك بغرا
پرتو این باید - كت تو می سنجم كاكل مشكين
بست م مشكم - زلف سياهش شده قره بغرا
كت تو می سنجم . يلرم كافره دعى كافر - كومك
ما كو خالق اكبر - كت تو می سنجم او دهی
كت تو می سنجم زلاك، و الاهی می ترسم - بنا برين
م شيقه ميكنم - كت تو می سنجم او دهی كت تو
می سنجم بالتماس سردار اكرم چوبكى اززيرتار
رباب كشيده بدست گرفته بود كلجان كفت :
حالا شاهبازی بشكار مگسی میآید
اكرم جوابداد كه اين شاهباز از شاخ درختى
است كه پرقبو بابا رحمن سبز است - از بركت
او با وجود طبع شعر نداشتن تعميل حكم شما
ميكنم مطلع از خانزاده باشد وطرح هم ازيشان
شهادت چون به است از مرك بستر
شوق و ذوق میبايد عنان كسرد


(۱۷)
چو کردن طوعاً وكرهاً زنندت
باعدا جنك بايد بارضا كرد
وصول مرتبه بر حلم آفت
اصول امر برحرب اقتضا کرد
مسلمان شدت و غلظت بکافر
به مؤمن رحمت وصدق وصفا کرد
ازو بیگانگان خیری چه بینند
که دائم شر بخویش واقربا کرد
بی در تهلکه کیفت آنکسی را
که امروزش بفردا التوا کرد
ندارد قدرت اعلای ملت
آلهی کز عدم پیدا ميا كرد ؟
ولی یاری دهنده را دهد نصر
باهل فضل فضلش التقا کرد
نهال قوم در هرمر زمینی
بعلم ومعرفت نشو و نما كرد


( ۳۸ )
ملیلی را كفر بافن رؤیا
نخل را جهل بادین در ثرای کرد
شه مشرك بعدلش شد شهنشاه
ستم سلطان مسلم را کدا کرد
بانوار تجلی علم و انصاف
بلیلی کفر چون ماه اعتلا کرد
چو اسلام است مثل صبح صادق
خور مهرگان نخواهد ارتقا کرد ؟
چو با دو رعد و ابر از خوف باری
بنوبت آه و افغان و بکا کرد
عقيق ولعل والماس وزمرد
زمین از سزه و کلها سخا کرد
ر افغانست مبنى رونق ملك
خوشا شاعر که افغان را ثنا کرد
خانزاده - سردار جان - ابیات قزلباشی


( ۲۹ )

از من شنیدید حالا مهربانی کرده غزلی که بمقام
سی میخواندید پیشکش محفل نمائید .
سردار بشرطیکه رباب وطنبور شما بزنید
گلجان ـ زیرا خواندن همراه ساز غیر
مشروع است !
سردار ـ انچه خود نمی پسندی بدیگران
مپسند ـ همه یاران به دوزخ یا همگنان به بهشت
گلجان ـ طریقه مبارکه چشتیه داریم نواختن
سخت است شما خواندن شروع کنید
سردار ـ بیت
زاهد آب از رباط خیلی رندان سنگ خورد
در تک و دوزود گسله خود چو باشد سنگ خورد
وعده وصلش بگوشم کیف وجد آورد چون
در نگاهم کاکل وزلفش ستارو چنگ خورد
ساز عهدش چون مبدل شد بسوز افتراق
در سویدایم ذوائب مار سودا رنگ خورد


(٤٠)
مشیل مسلح عرب یا از عجم سر شاری
توپ خصمش بين عمان در نظر سارنك خورد
از مقام براثر بنواخت د بيك آن نهنك
ساحل را همره کشتی ازان آهنك خورد
حق زجهل اهل نااهلش شود مقهور كذب
مسلم از كافر هزیمت زین جهت در جنك خورد
حارس نادان اسیری را اگر دشنام داد
در قفس شیر ژیان از طفل جوب وسنك خورد
برسکر فشار مصیبت مدعی زد طعنه
اسب تازی تازیانه در مجال تنك خورد
شهسواری را بظلمش چرخ بر گردون فراخت
تیر دیگر از کانش شل بپای لنك خورد
برکش آخر بیض هندی بررخ بيض رقيب
خواهد از غفلت وکرنه در نیامش زنك خورد
از پری پیکر حذر كاين دیوسیرت يكجهان
با کمر چون مور بسته از دهان تنك خورد


( ٤١ )
سردار حالا بموج آمده بود فقط همین قدر
مهلت داد که چای شیرین خوردند پس اکرم
و خانزاده رباب وطنبور را برداشته چای نمکین
آنوقت میخوردند که یکغزل تمام میشد البته
گلجان هم در میان یکدو بیتی میخواند مثلا -
سرزمین کابل واشجار وانمارش خوش است
باشگوفهای گونا گون چمن زارش خوش است
غنچه های نازک و گلهای رنگین را دماغ
بر نمیدارد که در حب وطن خارش خوش است
در بهارش نو نهالی را که بر کنده است بیخ
انتقام باغبان از تیشه بر دارش خوش است
اثم وعدوان را اطاعت فعل زشت است وشنیع
با رفیق ظلم دیده نصرت یارش خوش است
مسلمان زار را با زور و زر کردند زیر
آخر اهل زور راهم سرنگو نسارش خوش است


( ٤٢ )
سر بر طریق راست نه ور شد خواه باش
ز افتاده کمیت توشه کن و رو براه باش
بر روی آب رفتن خس هنرش نداد
با آبرو نشین و بتمکین و جاه باش
چون کف سبك مكرد بسطح وعميق رو
در وار آبدار زیر میاه باش
طیر و پری و باد بحکم خدا روند
محکوم امر حق شو و بر جمله شاه باش
گر درهوا پری ز پرنده نه بر تری
مغلوب کن هوا و سلیمان سپاه باش
یا میر شو ببزم شهان يا بجنك مير
یا سر بنمك درده و يا باكلاه باش
آماده ساز قوت حرب و رباط خیل
از بارگاه بگسل و در پایگاه باش
تا در مسلک مقام بمحمودیت رسد


( ٤٣ )
در سعي روز و شب بدعا تا پگاه باش
اول مقاومت بنما با عدوی حق
پس منتظر ز صبر بنصراله باش
مانند کوه سخت و موقر بکافران
بامومنان رحیم و فروتن چو کاه باش
چون تخم سبز گشت خودش میشود خراب
آباد ساز ملت خویش و تباه باش
گلین ز گل ندید ثمر غير بار خار
گر محسنی بحمل جفا در رفاه باش
تو از نسيم خلق كل عيش خلق را
کن تازه و ز خار جفا پر ز آه باش
در صبغة خدا دل خود را برنگ زن
جامه سپید بر تن تویاسیاه باش
زلف ختن چو تیره کند روی دهر را
تو در میان بنور محاسن چو ماه باش


( ٤٤ )
يك بازويت بگردن ظالم فكنده مشت
با ديگری ستم زده را پناه باش
رضوان چو بار داد بعاصی با نياز
با ناز دار گفت که ای بيگناه باش
صياد باز رشته بپا گشت بی شكار
صائع گذاشت خلق تو بازی گواد باش
انداخته است ظالمی ار در قفس ترا
از رخنه هاش قاضی بايك نگاه باش
گلجان ـ سردار که دهن توله را واز
کرد پس بند نمیکند اخرین غزل چند بند
دارد از لفظ قانع گرفتم که اکرم غازی در ینباب
چیزی گفته اند زيرا تعريف قناعت را اکثر مردم
میدانند باين سبب سخن كاهلی و تنبلی در کل
قوم سرايت کرده است ـ توضيح اين مصرعه
کرده بودند ع طمع را به حرف است و هرسه


( ٤٥ )
نی اگر تکلیف تکرار نشود مهربانی کنید
اکرم --
نمی بینی از حرص شکل بهی
زکنهش ولی بادت آگهی
ترقی بخواهی اگر بی کمال
سوی بام بی زینه می جهی
حریص علوم ار نگردی بجان
همه عمر تو بگذرد در کهی
پس از فضل شو طامع مستحق
نکه جلوه کنی بر سر و مهی
رقیب است از علم و قوت هنر
بضعف و جهالت توانند چہی
بکشور کشائی بکوش از هنر
زشاهی رسی تاشاهنشهی
تو قانع بملك كيكه در دست توست
بشود بشو دست هم از شهی


( ٤٦ )
قناعت بود جد و جهد تمام
بانجام خیرو شرش نندهی
میان مساعی بلا فکرو پاس
برآفت زتسکین دل سر نهی
ز بلع ممالك طمع شد زیاد
طعام دگر خواهند از فربهی
سفان تیز نما باستان حرص
ز آزارو آزش سپس می رهی
عساکر بکش با سلاح وصلاح
که گویند اهل جهالت زهی
بکن پاك ارض از خرافات كفر
بباهم در اید نوای خهی
پس آسوده در سایۀ عدل و امن
شود خلق از لطف ظل اللهی
وقطع ان بد ختان بنما
بجنت چو کشتیم از گمرهی


( ٤٧ )
یوسف اگر چه دق و نادم نشسته بود اما
از اندیشه رسوائی هم رنگ جماعت گشته باز
یکدو شعر خواند .
چورخسار سیبت پدید آوری
نماید مریض تو روی بهی
ز آزادی و راستی ام اسیر
بگل پای بند است سرو سهی
سردار کاکه - برای ضیافت طبع کرنیل
نی نیل صاحب چیزی دیگر بوزن انیگر زی میخوانم.
یوسف - رسیدم - از نیبل مقصد خود
بی بهره و کرم زیرا نصیحت شما را گوش نمیکنم
اکرم - وفى آذاننا وقراً - كفار
میگویند که از تصدیق اسلام بگوشهای ما
گرانی است برکت های دین محمد (ص) بگوید
که در شهادت و نیز در اخذ غنیمت ثواب است
( ولا ينالون من عدو نيلاً الا كتب لهم ) از


( ٤٨ )

دشمن چيزي ميگيرند كه آنهم موجب اجر
نشود يعنی بندي کردن شيارای ماجزای
نيك دارد –
سردار –
مير اين كمان كه كمان جين
بدوتير ابروان از كمين
بكمان بماند چنين مكين
كه نساخت بسمل سهمگين
بعلاج كشته حب تو
بت آهنين دل تند خو
نرود طبيب ز جستجو
پي حب كشته آهنين
چو برستم از ستم صنم
بوفا زر ستمی دم زنم
كه بدستم ازبنه بركنم
همه دسته های عدوی دين


( ٤٩ )
بگذر زنانت و نازکی
چو گذشت مدت کودکی
کمرت ببند بچابکی
که رسیده خط ای نازنین
یوسف - بمصداق خس در ریش دزد
دست خود را بریش زد که از مدت کل نکرده
بود چون همه خنده کردند گفت که پیشتر
میزبان وحالا سردار جان ریشخندم کردند
ناچار می تراشم .
سردار -
بصفای پاکی بس شد همه حرف و خط چو بدز رود
بکند جلای قدیم رو که ز پیش بیش شود حصین
یوسف - از باران نریزد اوه شاید همین
را گویند خانزاده
این ریش تو که جان ماست بتراش
مگذار که جان ما برآید


( ۵۰ )
یوسف ـ ازین بهتر خواهد بود که یك
غزل بخوانید متین و سنگین
خانزاده بچشم ـ
پریشانی دیشب نم بچشمم هم نبود
لاجرم بر غنچۀ دل صبح هم شبنم نبود
آفتاب از سجدۀ شب کشت تابان و بلند
سر نگون شد پس ز سمت الراس چون خم هم نبود
عید ها و هم محرم در چنین حالت گذشت
موقع شادی نیامد فرصت غم هم نبود
تا زبانش صید میکردند آهوی ختن
بهر قلبم از زبان کلپ مرهم هم نبود
چشمۀ چشمش روان کردید بريك آه غیر
بر فغان و ناله ام در چشم او نم هم نبود
از نسب برتر ز شاهم یعنی از اول فقیر
این کمالم بهر ابراهیم ادهم هم نبود


( ٥١ )

چیست نسبت پای اسمعیل را بادست حق
آب روی آدمی مانند زمزم هم نبود
کفر چون برخاست از کعبه مسلمانی کجا
دل چو ضعف آورد طاقت در سروقم هم نبود
بود وقتی فاتحان سر میکشیدند از عرب
مانع اقدام شان کوهی کجا یم هم نبود
ز اتفاق پخته خشت و کل ایوان شد بلند
دربدر میکشت خاکش چون بهم ضم هم نبود
علم چون آموخت شد اعلی وافضل از ملک
ورنه با شیطان مساوی قدر آدم هم نبود
واقفى برکل اما گشت حاکم برهمه
افتادیم از خلافت علم بچون کم مم نبود
داوبامم بر فرنك است اردم توپ و تفنگ
فرصت جنك ازبم جنك وربام هم نبود
بمجرد خاموش شدن خانزاده یوسف بهمان
لهجه خواندن گرفت


( ٥٢ )
مستجاب الدعوتی را شاه کابل عور ولیت
کفت زدت بك دعای بهر دردم هم نبود
کفت علت را بود باعث ستم بر بیکسان
کر بسخت يك اسیری غیر ملزم هم نبود
بیکناهان را رهانید و ترحم پیشه کرد
پس مرض برتن نماند و بردلش هم هم نبود
کلجان ـ کداى بعجز وزاری میگفت
که براى خدا آغا چیزی بدهید ، سید آل
رسول هستم جواب یافت که اوف برای سید ،
کدائی نارواست دوم آل رسول کی دیگری را
بعاجزی آغا میگوید ـ گفت اگر راست بپرسید
جت بودم اما ضرب کرسنه کی سیدم ساخته
همین قسم کرنيل جوزف پاکیزه شاهی شد اگر
يك غزلی نیاز داشته باشید بادب رجای شنیدنش
را مینمایم :.


( ٥٣ )
جوزف --
تو وشوخی و خشم و غيظ و غضب
من و زاری و جان رسیده بلب
بزرکان چو از عجز خوردان شوند
بمانند هر کز بجای ادب
چو خوردان ز پیش بزرکان شوند
بود پاسداری از ایشان عجب
به پستی و خواری در افتاده ام
بسر این رعونت چرا بی سبب
بسختی چو فولاد پنجه شدم
حریفا تو سیمین تنی از طرب
چرا بهر هشکم کمر بسته
ز من گر نترسی حذر کن ز رب
فتادم اگر در قفس پای بند
بسر سیر گلزار و فتح هرب


( ٥٤ )

پس از بر ماهی در خشان ری
شب تار دارد چو صبح از عقب
الم شد علم خرمی بر فراشت
خوشی آمد و رفت ضرو نصب
گلجان خواندگی های فراموش کردگی
خود را بیاد آورده بیتی بمعذرت خواند -
زخوردان عجب نيست ترك ادب
بود انتقام از بزرگان عجب
دیگر تعجب اینست که خیال فتح عرب
هم ظاهر میکنی و مثال شاه کابل را آورده
التجای خلاصی هم مینمائی مگر مدعایت ازرهائی
همین خواهد بود - اگر در اختیارم باشد
آزادت کرده بگویم که برو کمپنی ات هم بیار
و اول کابل را فتح کن پسعان خیال پلو عرب
را بپز حالا این سخن ها زیب نمیدهد اگر
داري يك غزل بياز -


( ٥٥ )
جوزف
شد بدر خار ز پای و خلیدن باقیست
گشت گل سوزش دل ليک تپيدن باقيست
دل من خون شده از دست فشار ظالم
اندمالش بكجا زهر. كشيدن باقيست
مدتی بسمل و حیران و پریشان می شد
چقدر بیش باین حال طپیدن با قیست
چشم و دل بال کشاده زقفس باز شود
کرچه آزاد اسیر است رهیدن باقیست
ابر و باد و گل و گلشن همه در جوش بهار
يك فقط غنچه دل آه دميدن باقيست
صدا جل صید دلم کرده هنوزش صد داست
دمبدم گرچه شهید است و تپیدن با قیست
دايه دهر مکن تلخ تو پستان غماش
طفل چهل سال مرا شیر مکیدن با قیست
ساقی و ساغر شفق مى تو مينا موجود
از کف پیر مغان ذوق چشیدن با قیست


( ٥٦ )
گوشم از طعنه و تشنیع عدو شد فارغ
شکوهٔ یار دل آرام شنیدن باقیست
خالق مالکت از هر دو جهان داد عطا
در حضور شه مخلوق حمیدن باقیست
قدم چند دگر همت مردانه بنه
منزلم طی شده انجام رسیدن باقیست
نظم بيك ترنمی باغمی خوانده شد که
بهمه حضار رقت طاری گردید سردار بهمین
سبب برسستی الفاظ و خانواده بر سادگی عبارت
ایراد وارد نکردند البته باعث دیگر غیر زبانی
شاعر هم خواهد بود ـ گلجان برکلمۀ همدم
شهید آماده اعتراض شده بود اما اندیشیده که
محفل هنوز تلخ میشود سخن را دیگر طرف
دور داده آغاز کلام نرد : ـ
موسم بهار است عجب دلفریب منظر گلزار
است از رنگ و بوی نونهالان چمن هوا معطر


( ٥٢ )
وفضا خوشگوار است بادنسیم نقاب از روی
حسینان گلشن میبردارد مشتاقان جمال یار همه
آن متوجه میکردند شمال تندی میکند از شاخ
های بی برگ شفتالو شگوفه میریزد یا ایام برف
عود کرد زمین زیر درختها سفید گردید آمیزش
سرخی اشکباری خون بیاد داد که مستغرق
فراق دلدار بر عارض قرطاس جاری می کند
اول خنده را ضبط کرده آخر همه قهقهه
زدند که گلجان بمحل چه عبارت آرائی شروع
کردنه باغ بود نه بهار همه در صندلی نشسته بودند
و بیرون برف میبارید فهمیدید که از زمان طفلی
نثر مذکور یادش مانده حالا بخرج رسانید
یوسف ـ افسوسم میآید که در مشرق
چقدر اوقات گرانمایه در اختراع خیالات محال
و در صنعت های لسانی ونکته های معنوی ضائع


( ٥٨ )

میشود ــ اگر همان توجه در صنعت و حرفت صرف میشد مثل غرب چقدر ایجادات مفیده پدید می آمد اشعار یکه مسرت شنیدن آنها امروز حاصل شده از اغراق و مبالغه مروجه عاری بود و بهمان نسبت در خیالم زینت زیادتر داشت البته اشکیاری خونی قسمی ازان بود کلجان میخواست که جواب بدهد اما صدای آذان جمعه بکوش رسیده اكرم كفت واذا دعى للصلواة من يوم الجمعة فاسعوا الى ذكر الله ــ چنانچه همگی سوی مسجد شتافتند الاجوزق ــ
می فرار
بعد از نماز ملای مسجد شاه دوشمشیره همراه چند نفر متقدمین خود سوی خانه خود در اندرابی میرود بکنار دريايك كودل شكسته بالای يك چرسی سایه جالیدار می اندازد ــ


( ٥٩ )

در نشه خود را در خانه شبکه کاری پنداشته
بغنو دگی می افتد همان تصور دولتمندی در خواب
منتقل شده دزدی را پیش رویش میآرد
مبادا خلطه طلا موهوم دزدیده شود از خوابیکه
بخیالش خوابست بیدار میشود — زانویش
ایستاده و شوز میخورد — همان را دزد انگاشته
آهسته که او خبر نشود سوتهٔ بنک برداشته
محکم وار میکند و دستی زانوی خود را بدست
گرفته چون پچق میکند وای وای هم میکند
صدایش را شنیده ملا معه همراهیانش می درآید
و از سبب دردش پرسان میشود — چرسی — اگر
چه عینک زانوی ما شکستانده اما ضربیکه از دستم
اوهم خورده است در عمر از یادش نخواهد رفت
ملا — که بود و چرا زدیش و چرا زدت؟
چرسی — آقا دزد بود ، دزد !


(٦٠)
ملا -- دزد پیش توجه کار داشت ؟ اگر
بود از اینجا نتواند بود که روبروی ما غائب شد
بابا این کل فساد نشه است که آدم را از هوش
کشیده بضرر جان خودش می آرد -- نقص
مال و جان ودین و ایمان همین را میگویند --
آخر چرا الایش نمیکنی ؟ از دست چرس است
که نزدیک تو اذان گفته میشود جماعت نماز ایستاده
و تو در مستی افتاده آخر خوف خدا نداری
از عذاب دوزخ نمیترسی ؟
چرسی -- برو ، برو ، ملا ، آزار مان
نته -- هر روز کسب تو همین است -- ما مدام
در یاد خدا هستیم و براه خدا اگر تو پیاده
میروی ، ما سواره راهی هستیم -- روابقه کبر
هم خوب نیست -- چرسی ها بسبب عجز خود
وقت بخشیده شده اند -- باقی دارد


[BLANK PAGE]


شرایط اشتراك معرف معارف
داخل شهر
سالانه – ۶ روپیه شش روپیه کابلی
شش ماهه – ٤ روپیه چهار روپیه
سه ماهه – دو نیم روپیه
قیمت يك نسخه یکروپیه کابلی
خارج شهر
سالیانه – هشت روپیه کابلی
شش ماهه – شش روپیه کابلی
سه ماهه – چهار نیم روپیه کابلی
قيمت يك نسخه یکروپیه سه شاهی
مدير معرف , محمد حسين ,
محرر , , ( میرزا عبد الرؤف )
بمطبعه ماشین خانه مبار که چهاپ شده از اداره
دار الامان معارف ماه يك بار نشر میشود
( وزارت جليله معارف )


الذين آتيهم الكتاب
يعرفونه كما يعرفون ابناءهم

اول ثور
سنه ١٣٠١

معرفه معارف

سال سوم ١٢٩٨ شماره ٧


فهرست مندرجات
شماره هفتم
۱ مقاله هرات - کاملا نشر نگشته است
۲ يك يادگار پایه دار
۳ مکتوب طالب العلم افغانیه مقیم فرانسه
٤ ناول


( ۲ )
بسم الله الرحمن الرحیم
ای هرات !
از منه قبل التاریخ طنطنه ترا اگر قلم نگاشته
بزبان بیست و پنج کرور هنود نگهداشته است
که از جزیره سراندیپ تا کوه همالیه ، علی الصباح
هری هری ورد میکنند ـ
از ترس يك مشرب اسلام که ند به یاشیخ را
مترادف شرك میدارند ، بمناجات هندوان
شرکت ورزیده نمیتوانیم بلکه ندای سلام را مانند
اهل القبو ر استمساك كرده ، کلمات چند بحضرت
دارالنصرت تو عرض مینمائیم .
در عهد مامون یکی از آل برامکه چون جهت
حکومت تو اعزام شد ، البته محصولات اینقدر


(۴)
فراوان بود که فقط برای سفر خرج يك کرور
روپیه از بیت المال عطایش گشت .
والده ماجده امیرالمومنین موصوف ، در
آغوش خاك تو پرورش یافته تا حال بخوانهای
مرغوب افغانستان بنام بور نی یاد میشود .
از طعام مادی صرف نظر - امام فخر را
زی علم تو آموخت بهر تو ـ که لذت میدهد بر
سفره عرفان منقلها .
چون آن شهسوار علوم استدلالیه از مدرسه
سوی خانه اش روانه میشد ، سیصد تلامذه
مر کابش میدویدند ، تاسخنان با زینت و قیمت
دارش که از سرزین بطریق درس طریقت در
افشان میشد ، بزمین نریزد ـ زهی توقیر علم
و زهی تقدیر وقت !
از احتشام علمی انتقال تو بقتل عام کشید ـ


(٤)
یکی از شهزاده كانت بدریا اسپ انداخت وعين
در حالت گریز يك بچه چنگیز را نشانه تیر ساخت .
باز تغیر بهتر باحوالت مشاهده میشود ـ
از انقلاب خون سياه مشك ناب شد ـ مشتاق
انقلاب نباشد کسی چرا ؟ سیر و تفسير بمعارج
علمية آنزمان واصل میگردد و ادبیات نیز مدارج
فنيه راطی مینمایدـ حکما و صوفیای نو که گنج های کتب
در گنج های خانه فراهم آوردند و جامهای جهان
نماررهر مجلس دور خوردند ـ در ان قرونیکه
مطابع جز در خطا نام و نشان نداشت أمير على شير
وزیر هوقأن تخصيص دوصد لك كتاب را دارا بود .
تحقیقات تاریخیه چنان کشفیات مقدسه را
هويدا ساخت که بلخ دار الشرف شد و برای
افغانستان موجب فخر وتحریم است ـ چنان
يك شاه تو در مجده نهر انداخت آب تاب ـ بدید


(٥)

آور در سر مجده آيت در تشكلها ، کشاده در دیار ما
ز تحت ارض باب العلم ـ شروط دخله آن ليك
از اهالی شد تاهلیا ـ

اقتدار تو چنین امتداد یافته بود که چون
معترضی در قلعه دهلی از نقطه نظر عسکری عیبی
چید شاه مقتدر اورنك زيب عالمگير پاسخ داد
که این محض قصر است ، حصار ما در هرات وقوع
دارد .

ای مفتاح هندوستان ! بدست هر پادشاهیکه
بودی حکمرانان آن بر عظم ناز بردارش بودند .
ای مدفن علما و اولیا و سلاطین در زمره
اخیر امیر کبیر ما در پهلوی خواجه انصار چون
مهاجر مضجع گزیده است ـ ماقبل وما بعد او
چه نیرنگیها نبود که جهت استحصال رضای
تو در صفحه سیاسیات نریخت ! برای حفاظت


( ٩ )
عند قبضه بردن قابض کلید آن که لازم می‌پنداشتند آخر ماشین کاران هنرمند بمکر و حيله يك دندانه آن سائیدند ، که شاید از ین تخريب كليد قفل وانشود - مصلای شهیدت شاهد این دسیسۀ حاسدانه است . تلك امة قد خلت لها ما كسبت ولكم ما كسبتم ولا تسئلون عما كانو ايعملون

از ماضی رجوع بحال ، در زمانی میرساند مان که الو الامر نوشایان تحسین و ستایش اند .

واضح باد که قبیله رذیله مداحان را اعليحضرت غازی از یاوه سرائی و ژاژ خائی منع فرموده اند حکم محکم شاهانه بزبان مداح صادر شود و بر قلمش عائد نگردد ، از سوء تفاهمات است، ور نه تشریف همایونی بربالای کس کوتاه نیست . تعریف حامیان معارف اسماً ورسماً فريضهٔ


( ۷ )
المحرف است البته اگر اغراق را شعار سازیم
آبروی حریت ریخته بشمولیت فاضحه مداحی
در شرمساری غرق خواهیم شد و آن آوان
هم سپری گشت که از ین غواصی در مراد دست
میداد - پادشاه حقائق آگاه ما از دانش و تجربه
خود بر حال و مقال ما چنین وقوف یافته است
که اگر بمبالغه پردازیم بدون استهانت خود
توقع امتیا ز بر خامی عقل و طمع مادال خواهد
شد که تقدیر فر است و قوه مشاهده ممدوح متوالستیم
یعنی مدح بیجا و ناجائز قدح است که بر خود
مادح احاطه میکند - از ین حالت خجالت رسیده
بحقیقت امر استلزام میکنیم :
بخلاف خطاب سابق من بعد ای هرات
ترا بحيث زنده مخاطب میسازیم - انظر الى آثار
رحمة الله كيف يحي الأرض بعد موتها - كذلك


( ۸ )

النشور علم و عرفان در عهد امنیت مهد امانیه
احیائت نموده است با همه اقسام انگورهایت که در
آب و تاب از لعل کمتر نیند باغی بودی که باغ
بانش از غیری وظیفه میخواست لهذا ملکیتش
نبود و بهمین سبب در زمین تو غرس نونهالان
نه سودی داشت نه بهبودی

درختی بودی زیر سایه که از بارندگی آب
زندگی هم بار و قار نمیگیرد بظل الهی از شمشیر
شعاع نوریکه نه شرقیست نه غربی آن سایه
بیگانه را قلع و قمع کرد - آفتاب جهانتاب
سلطنت سنیه امانیه بکمال ضیا درخشیدن گرفت
جرم مهتاب عالم تاب وزارت امنیه ازان مستنیر
شده . از افق موافق تو جلوه افروز گشت .
ماهی ز شهر بدر گشت و شور شهر دیگر
شد که از طلوع و غروبش دوشهر زیروزبرشد


(۹)
از شروع استقلال دولت ما که فی الحقیقت
حیات با اجلال ملت ما از آن وقت آغاز میگردد
جناب شجاع الدوله خان امین العسس در تاسیس
و تائید مکاتب و معارف کابل مساعی بلیغه نمودند
که از آن سبب نام نامی شان بر صفحات تاریخ
آتی افغان در حروف مذهب مرقوم خواهد
شد زیرا امرا صعب نهادن بنای راست و ثابت
است ، در زمین نا هموار با مواد غیر ملائم این
کار دشوار را سر انجام دادند و مثل انکریزی
است که افتتاح نیکو بمناصفه اختتام میرساند -
چون جناب محمد سلیمان خان زمام معارف را
بدست فعالیت پیوست خود گرفتند جناب امین
العسس بوزارت امنیه سرفراز شده اگرچه
حتی الوسع در اعانت معارف مثلاً در اشاعت
طرز تعلیم جدید بوجه احسن کوشیدند اما بسبب


( ١٠ )
همت واسعة جناب وزیر صاحب معارف مکاتب را
از امدادشان قدری مستغنی یافتند ـ چندی چون
ماه زیر ابر رحمت پنهان مانده باز عیان گشتند
و طالع زایای هرات منور و موفق ساختند
در هاله شان کواکب دریه مانند ادیب بی
نظیر و شاعر یکه سخنش ، بس ا لطف است
برای تناول روز مره ،، و ارفع از افهام عوام
اعنی صلاح الدین خان و مهاجر بهادر افغان
عبد اللطيف خان بفر اوانی روشنی علم و عرفان
مطلع تابان را رشك ايالات افغانستان گردانیدند.
از اطلاعیه منجانب رئیس هیئت تنظیمیه
جناب وزیر صاحب امنیه بوزارت ما موصول
شد ، حضرت وزیر صاحب معارف چنان مسرور
و ممنون گشتند که تشبثات منظمة رئيس ترا
بحضور همایونی افضل و اهم بیان نمودند .


(۱۱)
تشکرات صمیمانه ما بذات شاهانه لازم میآید
که چنین جوان قهرمان معرفت توامان را بریاست
تنظیم نو مامور فرمودند که فریضه ما را وجیبه خود
میداند ع وعده ما کردیم و او بجا آورد
ای هرات ، بحق خواجه عبدالله انصاری
پیر گستاخ در گاه باری است ، جرات این
مسئلت مینمایم :
الهی !
مثل بنده حمیت آگنده تو که شجاع
الدوله است و رفاه الملت بجميع حكام و خوانین
دلی عطا کن چنین ، که از اخلاص و صفاء
نه بنفاق و ریا نه تنها بقول و گفتار ، بلکه نیز
بعمل و کردار قرار گیرد بطاعت و متابعت خدمت
اعلیحضرت والا نصرت که بوسایط جراید
و مکاتب قوانین میخواهند ترفیه و ترقی جمله


(۱۲)

تا بعين طفل و پیر و برنا از ملت افغانیه عظمی تا
بمجلت کل افراد رعایا مجتنب گشته از غفلت
و خطايا چنین کردند بیدار و فعال که با اکتساب
فضل و کمال ربایند گوی سبقت و کرا مت . از هر
قوم و ملك و دولت ، تا شهرۀ آفاق شویم در
تهذیب و تدبیر وان ذلك على الله يسير .

ترقیهای جدید هرات

۱ مكتب شرافت هرات تعداد داخله طلباء ۱۰۰
۲ دار المعلمین " " " ۷۰ نفر
۳ مكتب قضاة " " " ۱۳ نفر
٤ مكتب اصول دفتری " " ۱۰۰ نفر
٥ مكتب رشدیه عسکری تحت تأسیس است
..
.


( ۱۳ )

كيفيت عید باشرف مكتب شرافت هرات

همینکه بقرار مراسم عمومی به تکت های
خبری از مقام منیع ریاست تنظیمیه هرات همه
وكلا وندما وطلبا، مكتب شرافت و دارالمعلمين
ومكتب اصول دفتری دعوت شده بود بعداز
ادای نماز وعید بی نیاز همه طلبا بلباس های
خیلی مرغوب وطنی ملبس وبدالان سلام خانه
برای ایفای سلامی ع ، ج وزیر صاحب امنیه به
نهايت وضع جديت عسكرى چشم انتظار داشتند
حینیکه جناب وزارت پناهی شرف نزول فرمودند
اولا به طلاب مكتب شرافت و دارالمعلمين از راه
عاطفت و شفقت احوال پرسی وعید مبارکی فرموده -
و پس از تبريك و تهنيت عيد سعيد وتلطف در
باره عموم اطفال يك نطق مبسوط غرائی را
که مبنی و مبشر بود در ترغیب و تشويق باكتساب


(١٤)
علوم و فنون لازمه وقت و نصایح حکیمانه مشفقانه
پدرانه ایراد و بیان فرمودند که اطفال موصوف
تا مدتی از فرط شادی و از پیشه فرحت ادعیه
رقت انگیز ، و ولوله مسرت آمیزی مینمودند
درین بین یکی از کوچک ترین اطفال مزبور
آقای میر غلام جیلانی خان پسر ص ، ف
( مدیر عدلیه ) قاضی صاحب محکمه مرافعه
که بمضمون و فحوای مقوله مستنده ( الولد
سر لابیه ) ذهن بسیار ذکی و خیالات بس عالی
دارد پس از حاصل نمودن اجازه از جای قیام
و در مواجهه حضرت وزارت پناهی بجواب
نطق ذیل را بیان داشت :--
پدر مهربان اهل معارف تخم معارفی که از
کف کفایت خود درین زمین جواهر نگین
افشانده و از کوشش های مردانه خود ابیاری


( ١٥ )
نمودید همه خدماتی بود که بعالم انسانیت بدائرة
اسلامیت دین مقدس وملت بيضاء ووطن عزيز
خود ایفا نمودید ـ خدای را ستایش که همه مثمر
گردیده چندین نونهالان وطن در گلستان معارف
جولان دادیم . پدر مهربانا همه ما بزبان شکسته
طفلانه خود میگویم که عید سعید تان مبارک !
از حضرت خداوند نیاز میکنیم که بسیار عیدها
را در زیر سایه همایۀ اعلحضرت امیر روشن
ضمیر وجناب وزیر صاحب با تدبیر خود بکمال
افتخار و کامیابی بگذرانیم . زنده باد تعمیم
معارف ! پستر طفل دیگری ( محمد ابراهیم ) نام
پسر جناب ملا محمد عمر خان عضو محکمۀ اصلاحیه
بسن ( ٨ ) ساله نیز اجازه حاصل و این نطق
مختصر بس مفید را بیان نمود : ـ
منکه طفل میباشم بحیثیت يك كنجشک ریزه


( 16 )
يومیه از آشیانه خود برخاسته درین کلشن
قدس که دبستانش مینامند داخل میشوم چند
برك معلومات را بمنقار كوچك حافظه خود
كرفته بامید اینکه روزی در کلزار وطن عزیز
مقدس خود پرواز کنم واپس بآشیان خود
مراجعت میکنم هنوز از كرم وسرد عالم خبر
نشدم با وجود این حضرت فخامت پناهی خود
را يك جوان جدی فعال وطن پرور معارف
كستر دانسته از تشریف فرمائی شان از طرف
خود و برادران هم صنف خود تشكرات صمیمانه
و امتنارات مخلصانه را بحضور معرفت دستور
شان عرض میکنم .
بالاخره حضرت وزارت پناهی پاشا کردان
با طلباء موصوف وداع ، واز آنجا بخانه در بار
يوميه که شاکردان مکتب مبارکه شاهانه امانیه


( ۱۷ )
اصول دفتری در آنجا دعوت شده بودند تشریف
فرما ، و پس از تلطفات و مراحم زیاد حضرت
وزارت پناهی شاگردان را مخاطب و نطق ذیل را
ایراد و بیان فرمودند : -
برادران عزیز و نو نهالان وطن خوش
آمدید ! و دیده معارف خواهان را بدیدار خود
منور فرمودید سعادت این روز فیروز عید سعید
فطر را بر همه شما تهنیت و تبریک میگویم . برادران !
من به تشریف آوری شما در ین محفل مسرت شمایل
كه يك روز بزرك عید سعید عمومی مسلمانان
است خیلی خورسندم و همه برادران و پدران تان
كه نظر بمراحم ماموریت خودها برای مراسم
تبريكات در سلامخانه تشریف آورده اند آمدن
شما را بدیده مسرت مینگرند زیرا برخلاف
مراسم گذشته شما اولادها و برادرهای خود را


( ۱۸ )
بالباس های مخصوص معارف دريك دعوت
رسمی دولت شامل میباشند -
ليكن من از خدای متعال آرزومندم که شما
نوجوانان پس از تعیین بامورات که هرکدامتان
رسماً بخدمات دين و دولت خود موظف گردید
و بقرار پروگرام اجرای خدمات ووظايف
مرجوعۀ خودها را نموده حقوق دولت وملت
خودهارا از مخاطره وخساره که در سال های
گذشته از طرف يكعده رجال بی کفایت بهدر
میرفت اداره کرده و مالیات ومحصولات بیت المال
اهالی وطن خود را بمركز حقه اش تسلیم نمودید
وتجربیات صداقت و فعالیت و پادشاه دوستی
ووطن پرستی خودها را بحضور همین هیئت
حاضرینکه امروز بتقربيت مراسم عید در سلام
خانه عام حاضر شده اند بپایه اثبات رسانیده


( ۱۹ )
توانستید انگاه يك روز عيد بزرك خواهد بود
و من يك محفل مسرت و خورسندی خیلی باشکوهی
در مركز ولایت هرات تشکیل خواهم داد
و شماها بكمال افتخار و شرافت در محضر عمومی
استاده شده خدمات صادقانه خود را يكان يكان
بيان ، و مرا و این هیئت حاضرین را از کار
روائیهای جاهدانه و خدمات صادقانه خود
مسرور خواهید نمود باقی از خدای متعال
حسن توفیقات خدمت و صداقت بهمه تان
رجا میکنم .
مقارن اختتام خطابه فوق : عموم حضار
علهله مسرت و شادی و ادعیه ترقی و آبادی دین
و دولت مقدسه متبوعه خودها را نموده و یکی
از متعلمین مکتب مزبور میرزا عبد الله خان نام
پس از استجازه از جای قیام و نطق خیلی شیرین


( ۲۰ )
و بیان با تمکینی که مبنی بر حسن خدمت گذاری
و وظیفه شناسی بود عرض و ابراز داشت حضرت
وزارت پناهی پس از تودیع از آنجا بسلاخانه
تشریف برده بکرسی خویش قرار گرفتند لحظه
نگذشته بود که دو فرقه از شاگردان مکتب
مبارکه شرافت بمعیت یکدسته موزیکان از مد
عوکاه خویش پایان و در زیر برنده سلاحخانه سمت
غربی در مواجهه حضار جينیکه ش آقای (محمد
يوسف خان ) معلم نظامی مکتب مبارکه
شرافت صفوف اطفال را منتظم و مرتب نموده
بود با یمای كُندك مشير موصوف اشعار دعائية
اعلیحضرت شهریار غازی موسوم به مرش امیری
را با آواز دلنواز بسیار موزون و بترانه خوش
الحان بس مهیج موزيك تا مدتی میسرودند :-


( ٧٩ )

( يك يادگار پايه دار )

رفقا و احبای افغان قهرمان مرحوم و
مغفور غلام محی الدین خان ( افغان ) جهت
ابقای ياد محبت نهاد و نام مليت ارتسام او يك
دولتشيئی كردند كه تذكار آن خالي از مرغوبيت
نخواهد بود . اولا اعانه بود كه بعضی دوست
دارانش بسخاوت بلكه بايثار برای اقامه يك
ياد كار مفيد در مسكنش نمودند ثانياً جهت
اجرای مزيد تعليم دينى و عربى مولانا عبدالله
خان مهاجر فاضل مدير هندى يك مبلغی را عطا
فرمودند كه عطيه ازان بطلبای علم مزبور داده
شود ثالثاً اهتمام تعمير يك منارچه بر مرقدش
كرده شد بيك لوحه سنگ كه بدوصورت بديع
است از زمين اينقدر بلند است كه ارتكاب


( ۲۴ )
سك بآن نشود دوم در زبان ملی افغان كتبه
کنده شده است که قدرش ظاهر است
( ۱ )
برای اکثر مردم و بهمة اهل معارف معلوم
است که مسکن خان مرحوم در سرای پراچه ها
واقع بشور بازار بود مجلس « اخوان افغان »
که در حیاتش قائم شده حالا هم عزم دائم داشتنش
را نموده است وقتاً فوقتاً در نشيمن مذکور
منعقد میشود رئيس اولش جناب عبدالهادی
خان سفیر مختار لندن والحال جناب محمد اسحق
خان مستشار وزارت خارجیه میباشند - روح
وروان مجلس محمد ابراهیم خان است : حساب
و کتاب متعلق اوست الحق که حق آشنائی دوست
مغفور خود بطرز احسن ادا مینماید - الآن
چند عدد الماری تيار كرده کتابهائیکه از


( ۲۳ )
مرحومی مانده است در آنها گذاشته اند تا
شائقین علم و عرفان که بکتابخانه ملی از جهت
دوری راه رسیده نتوانند از مطالعه آن مستفید
کردند زیرا مسکن مرحومی را اخوان افغان
يك حصه و شعبۀ کتابخانۀ ملی می پندارند .
واضح باد که اخوان افغان با همه اراده های
خدمت ملت ادعای فدا کاری بذات خاص
شهریار غازی خود می پرورانند زیرا محض
بوجود ذیجود شاهانه حیات ما و نجات
ملت ما وابسته است . اعلیحضرت والاشارت
فرموده اند که يك جمعیت خیریه برای استحصال
نقد و جنسیکه اهالی بخیرات میدهند تشکیل یابد
تا مصارف بجائیکه فی سبیل الله گفته باشخاص
غیر محتاج میرسد بدست اصحاب اهل و صالح آمده
باعانت تعلیم یتیمان و غریبان خرچ شود اخوان


( ٢٤ )

افغان بتكميل ارشاد شاهانه که عين آرزوی دلی
شانست هر وقت كریسته اند اگر مردم هنگام
خیرات گاه بيگاه وبمواقع موقوته احتساب نمایند
که آيا از تعليم وتربيه اطفال مسكين مصرف
بهترهم است البته در آنجا خود خرج نمایند
واگر فكر كنند كه ازبسیاری مصارف تعليم
وتربيه اولاد محتاج وطن بس مفيد تر ومورد
ثواب عظيم تراست البته آنقدر نقد وجنس را
باخوان افغان خواهند داد تا بطريق مناسب
بطلبای غیر مستطیع تقسیم كنند باید دانست كه
بهترين مصارف خیرات درعلم است ( الذين
ينفقون أموالهم فى سبيل الله كمثل حبة انبتت
سبع سنابل فى كل سنبلة ماة حبة والله يضاعف لمن يشاء )
برای خدا خرج کردن مال مانند دانه ایست
كه هفت خوشه میكيرد ودر هر خوشه صد دانه


( ٢٥ )
میباشد و خداوند تعالی برای کسی که بخواهد
دو چند میکند پسری جاهل بی تربیت کلان
شده اگر دزد وغر نگردد محض مزدور عامی
میشود که فقط یکروپیه روزی را فائده مالی
بخود آورده میتواند همان طفل را در مکتب
داخل کرده سررشته گذرانش را بهم رسانیده
رويد فارغ التعلیم شده یومیه اقلا هفت روپیه
بلکه بس بیشتر ازان مشاهره مییابد و منافعیکه
از اقوال و اعمال و تحریرانش بملك و ملت عايد
خواهد شد مضاعف است اینست اجر دنیا
و عقبی خوبتر است ( للذین احسنو فی هذه الدنيا
حسنه ولدار الاخرة خیر ) کی نکو کردی وکی
کردی توشمر که ندیدی لائقش در بی اثر
گر مراقب باشی و گیری رسن
حاجتت ناید بدقی آمدن


( ٧٩ )

( ٢ )

معطای کریم اعانه بیاد غلام محی الدین
خان مرحوم بطریق فیضرسان امداد طلبای
عربی را خواسته اند تا این زبان دینی تشویق
یافته باعث تقویت اسلام و موجب ثواب مرحوم
شود از روی مبلغیکه بدست ماست الحال ماهی
هشت روپیه را وظیفه بطالبه ای داده میتوانیم
که در امتحان عربی اول برآید چنانچه مضمون
ذیل برای امتحان تجویز شده است :—

( یایها المدثر قم فانذر وربك فكبر و ثيابك
فطهر والرجز فاهجر ولاتمنن تستكثر ولربك
فاصبر ) ترجمه وتفسیر این آیات شریفه را بیان
کنید واز روی صرف ونحو کیفیت كلمات ذیل
را واضح سازید : — مدثر — قم — فانذر
تستكثر در کلمۀ مدثر چه نکته مضمر است


( ۲۷ )
در آيه ربك فكبر چه لطيفه پنهان است -
از طلبای معارف که در مکاتب متعدده
آن درس ميگيرند توقع است که جواب سوالات
متذکره فوق را از ذهن خود و از علما پرسيده
و از کتب ديده بنويسند و آنرا ملفوف کرده
سربسته بمحرر المعرف تا پانزدهم اسد رسانند
و آينده نيز برای ديگر امتحان و ديگر انعام
تيار باشند .

( ۳ )
کتیبه لوحه سنگ
يا ايتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک را
ضية مرضيه فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی -
مولوی غلام محی الدين خان ( افغان )
پہ قند هار کښی متولد سو او هلة ديي تعليم
حاصل وکۍ - و معيت په سردار ایوب خان


( ۲۸ )

په راولپندی اولاهور کښی دفرار په حالت
له انگریزی مکتبو جديد تعليم واخست -
چه بيرته په کابل که راغی دامیر حبیب الله خان
په عهد د مكاتب ابتدائیو ممتحن مقرر سو -
لپس له خدمت دشوار لسو کالودمعارف دامير
امان الله خان غازی په روشان دوران که مدیر
ددار المعلمين سو او هغه خيالات او ارادی ی و
اصلاح او ترقی د ملت چه دوه لس کاله بخواه
په مجلس که د ( جان نثاران اسلام ) معاقده
کری وی دظل الهی تر سوری لاندی بخیله
و ثمره ورسیدی - په دا کیف مطمئن او راضی
دعباد الله په خدمت که داخل و و چه په اجل
دوبای مریضه و خپل پر درد کار ته راجع سو او
هغه د ولو خشتن په جنت کښی داخل ک -
دا دعا د ( اخوان افغان ) په یاد دهغه وطن


( ٧٩ )

دوستی او وفا دزره خیزی - چه په یار پسی
تر ځان او جهان تیروی - څوك كولی شی داهسی
مشقت د شپیتو کالو دصلاح او تجرد او ځوانی
په ژوند که عائله ئی حیوان مردان وواهل او
صالح دهر مشرب چه ټول آمرزشی غواړی
( يقولون ربنا اغفر لنا ولاخواننا الذين سبقوانا
بالايمان ولا تجعل فى قلوبنا غلا للذين امنوا
ربنا انك رؤف رحيم -
روز مرك كه يوم الوصال يار است
كسيكه دست من آندم گرفت یار است
تاريخ وفات ۲۸ ذیقعده سنه ۱۳۳۹ هجری
قمری مطابق ۱۱ اسد سنه ۱۳۰۰ هجری شمسی


( ٤٠ )

عطیه سرعسکر نظامی برای
طلبه مکاتب راستی !

اکنون در مدیریت مکاتب مشرقی مطالع
شده ایم که چندی قبلدین جناب معظم حقیقی
آقای محمد صدیق خان سرعسکر فرقه ٢ مشرقی
باتفاق آقایون محترم آمرین نظامی و چندی
عسکری برای معاینه مکتب راستی تشریف
فرما شده مراسم پذیرائی ممدوحين من كل الوجوه
از طرف معلمین و متعلمين بعمل آورده شده
عسکر مذکور بعد از مزاج پرسی نطقی را که مبنی
بر دعاگوئی اعلیحضرت همایونی ومعارف
پروریهای شاهانه بود ایراد نموده مفاد علم ومضار
جهل را با امثله متين و دلائل رزين الى نصف
ساعت ذهن نشين طلبه نموده بعده بيك طريق


( ۳۱ )
نهایت محبت آمیزان امتحان سه جماعت فردا
فرداً گرفته هر لحظه اظهار خشنودی نموده در
آخر تحویلخانه و شفاخانه مکتب را ملاحظه کرد
واز طرف طلبه يك تقریری که مبنی بدعا کوئی
اعلیحضرت غازی و کارداران صادق افغانی
ومملو از جذبات اسلامی بود قرائت كرديده
جناب محمد صدیق خان صاحب موصوف جواب
شان به بالفاظ مؤثر نهایت درست داده به محبت
وانکسار از جیب خاص شان يك مبلغ معقولی
را جهت شيريني وچاى طلبه عطا فرموده طلبه
و اساتذه را ممنون و متشكر اوضاع معارف
پرورانه شان ساخته اند
*
* *


( ٣٢ )

مکتوب
طالبعلمی از فرانس

سلیم را نبری نام پیش او قاصد
بگو کسی بتو بسیار آرزو مند است
آقایان عزیزانم ! طلبة مدرسة مبارکة دار الامان معارف را بدرجات عالی علم ، و اقبال خوا هانم روز اولیكه از خدمت شما برادران جدا شده باین خراب آباد هجران گرفتار شدم ! بعد از پیمودن مراحل های فراق از عنایات و الطاف اعلیحضرت غازی خویش به بسیار آرامی و راحت در بمبای رسیدیم . بعد از توقف ٢ روز سوار جهاز گردیده راه پیمای منزل مقصود شدیم ! اخرالامر بعد از مرور ١٤ روز به مار سیلز فرود آمده شب را گذرانیده روانه پاریس گردیدیم .در اول مکتب


( ٣٣ )

یهودی ها هفته را بسر برده ، بعده در مکتب
کلان ایسی مشلی ( نام ) داخل شدیم .
برای ما جماعت مخصوص ، و خوابگاه مکمل
معین شد درین اثنا يك معلم ، و يك معلمه که
اندکی زبان فارسی بلد بودند مقرر گردیده ،
قریباً بعد از ١٥ روز دو معلم دیگر مقرر شده
که به بسیار خوبی تعلیم میدهند ! و تا حال که
٨ ماه گذشته در زبان فرانسوی همانقدر بلدیت
حاصل کرده ایم که محض و صول ابتدائی انرا
یاد گرفته ایم و يك كمي حرف نیز زده میتوانیم ،
اما بقدر دفع احتیاج مانشده .
سنك هم گر واشگافی یار میآید برون ،
این سخن از بیستون و سعی فرهادم رسید
آقایون ! خوب ملتفت شوید ! امروزه
روز عالم اوروپا ، و آمریکا خیلی ترقی کرده است،


( ٣٤ )

و هنوز رو بترقی است ، آیا ترقیات اسلام که
در ازمنۀ قدیم بود مرا فراموش نشده باشد !
آه ! بکجا شد آن ترقی عالم اسلام بکجا رفت شان
وشوکت اسلام ! بلی ، مشاهده میکنم و بنظر
عبرت مینگرم ، که اسلامیان دین مبین خود را
از دست دادند تا باین بلاها دوچار شدند ، در
ممالک او روپا آمده بعضی عادات حسنه که در
اوروپائیان مشاهده میشود صرف نظر کرده،
او ضاع ذمیمۀ شانرا در دماغ خود جادادند .
نماز خواندن ، وروزه گرفتن که فرض است
ودرخصوص آن ها چه تأکیدات شده است ،
بطاق نسیان گذاشته اند ، شراب و گوشت
خنزیر که حرام قطعی شده است بی پروا ،
بخوردن آنها مبادرت میورزند . محض بنام
اسلامند وبس ، و براهی که کافران قدم نهاده


( ٣٥ )

میبردارند. آنها تعقیب میکنند ، و پاپا بپویا بند . .
افسوس است باین حالت شان ! جای عبرت است
بشنیدن احوالات شان! غور کنید برادران من!
که بچه نتائج دست داد ، و بچه خواری دو
چار شدن ، انهمه ترقی و تعالی را بچه فلاکت
مبدل کردند . . . .
وطن منویزم افغانستان تا حال در پرده گمنامی
مستور بود :- چه در اوائل در دومان کسی
از ماپر سان میکرد ، از کجائید ،
بجواب میگفتیم ( از افغانستان ) متحير
شده خیال میکرد که البته کدام صوبه از
هندوستان ، و یا از کدام شهری خواهد بود .
مگر بعضی جغرافیه دانان تا يك حد ميدانستند
مکر امروزه روز باید ما افغانان سر تفاخر را
باسمان سائیده بنازیم ، که اسم افغان گوش زد


( ٣٩ )
هر پیر و برنا کردیده با پرچم سیاه افغانی در دول
متمدنه اوروپا شعشعه پاش شکوه و اقبال اسلامی
بالای سفارت خانه ها افراشته شده . ایا این
تشبثات عالی از کیست ؟ درین ترقی موجوده
افغانستان وابسته وجود سعادت آمود که ؟ ایا
این کوهر کران بهای استقلال را که بدست آورد
؟ بلی ! بلی از روزیکه شاه جوان بخت محبوب
القلوب مان ( امیر امان الله خان غازی ) پا بر
سریر سلطنت نهاد اول کاری که نمود تحصیل
کوهر بی بهای استقلال بود ( الحمدلله شکر بامر
داده روز عالم استقلال ) (زنده باد اعلیحضرت
پدر مهربان ما ) حالا فرض ما و شما چیست که
چکنیم ! و خود را چه سازیم ؟ باید این نعمت
عظمای استقلال را که اعلیحضرت محبوب القلوب
ما در راه تحصیل آن چه مشقت ها کشیدند


(۳۷)
بعالمی برابر نکنیم. و در راه نگهداشت آن
خونهای خود را بریزانیم، و جانهای خود را
فدا کنیم، خدمت ملت و وطن، و رضای
پادشاه غیور خود را فرض خود دانسته حق
الوسع کوشش کنیم که لیاقت خدمات وطن،
و تحصیل رضای پادشاه خود و اهالی وطن خود را
پیدا کرده بتوانیم. آقایان! وطن محبوب
القلوب، مادر ك شفقت اسلوب مان چه زحمت ها
بود که برای ما اولادهای خود نکشید، و چه
محنت ها بود که از هر طرف برایش نرسید تاهم
بآغوش مرحمت و شفقت خویش پرورید تا باین
سن رسیدیم بآب و هوا و نباتاتش پرورش یافتیم
که در همه رك وریشة ما جا گرفته و این مادرك
مهربان باعث حیات ما گردیده، آبا و اجداد
مرحوم مان در همین خاك پاك مدفون اند حرمت


( ٣٨ )
و محنت این بچه اندازه برما واجب است وحالا
محتاج خدمت اولاد های خود شده است
جه ما بكفته این سخن اعلیحضرت مهربان ما
رسیده که عده از اولاران در دفعه اول وعدۀ
دیگر در دفعه دویم بطرف اورو پا برای یاد گرفتن
علم وصنایع روانه نموده اند که تا واپس آمده
بخدمات لايقه خود مزرع خشکیده وطن آبادی
نموده شاداب سازیم و رضای بادشاه محبوب القلوب
ترقی خواه خود را حاصل نموده . يك قطره
خون خود را فدای راه اسلام ، خصوصاً ملت
نجیب افغان نموده سری بعالم اسلام بر آریم
وجان های خود را براه بانی این ترقیات اعنی
امیر امان الله خان فدا سازیم ، دکر ارمان بدل
نخواهد ماند و زیاده از خداوند لایزال کامیابی
باشرف خود ها را استرحام مینمایم ، در خصوص


( ۳۹ )
ماه مبارك رمضان :
الحمدلله به بسیار خوبی بسر میبردیم قبل
از رسیدن ماه مبارك ، جناب مفتش صاحب
( سردار محمد عزیز خان ) فرمودند كه نان
شام و سحر شما را در خود سفارت سررشته
میکنم ، که در آنجا آمده روزۀ خود ما را
افطار كنید ، مگر چونکه راه طویل بود
و سررشته طعام در مكتب خود ما نیز میشد
علیحده فی نفر ٥٠ افرانك (٥٠ روپیه کابلی میشود)
عنایت نمودند . كه جهت سحری خود ، خود
ما طعامی بهم رسانیم . طعام شام را در مکتب
میخوریم و بوقت عشا صلوة تراويح را بجماعت
ادا کرده میخوابیم برای سحر ، ٤ یا ٥ نفر
يكجاشده چراغ های الکلی ، قند ، چای
( كسرول ) كه عبارت از چیزی آب گردان شکلیی


(٤٠)
است خریده ایم . وروزانه کلچه ، پنیر ، تخم
و گاهی شیر خریده ، در خوابگاه خود بعمل ۸ ۱/۲
بجه شب از خواب برخاسته ، چای درست
کرده وتخم پخته میخوریم ، بعده وضو نموده
تا شفق صبح که نماز روا شود قرآن شریف
خوانده بعد از آن نماز فجر را ادا نموده خواب
میکنیم ، این خواب تا ساعت ۱۰ دوام میورزد
بعد ازان از خواب برخاسته بجماعت رفته
بقرار سابق تعلیم خود را خوانده به ۸ ۱/۲ بجه
شب روزه افطار میکنیم . این است که باین ماه
مبارك همه ما شادان و خوشحال بوده بيك جوش
و خروش اجرای مراسم دینی ووظیفه تعلیمیه
خود را میکنیم ، از وقت طلوع صبح ۳ بجه الی


( ٤١ )
شام ۱ ۸ بجه روزه دار میباشیم هان ! آقایون
۲
تبريك عيد سعيد رمضان مبارك را برای همه تان
ميكويم و از خدای متعال ، برای شما ، و خودها
دیتراعیانه میخواهم که یکجا بوده بخدمت ملت
و دولت کوشان ، و از ديدار يكديگر شادان
باشم : -
طالب العلم افغانی ، فدای ملت نجیب افغان
در پاریس : -
بحضور جناب مدیر صاحب ، واستاذۀ محترم
خود ، عرض احترام رسانیده تبريك عيد سعيد
را گفته دست شما را میبوسم
..
.


( ٤٢ )

ناول

ما بعد از شماره گذشته

از تو کرده خولات خدا بیامرزش خوب مرد بود که روزی نمیگذشت آدمش سید کلب امام آقا چند روپیه کله دار مثل ید بیضا واری نمی آورد ـ تو هر روز گپ های چتی می آری
ملا ـ از دست نشه است که کافر را دعای آمرزش داده کافر میشوی بیشک عاجزی صفت خوبیست و اینقسم فائده ها نشه دارد چرا که خدای تعالی فرموده فيهما اثم كبير و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما ) یعنی در قمار و خمر گناه زیاد است و نفع ها نیز برای مردم ، اما گناه از فائده بسیار تر است ـ
بعد ازان ملا با رفیقهای خود تقریر را دوام


(٤٣)
داده گذشت - شب پس از عشا بمجرد تمام
کردن دو پاسه بار دعا . ملا ، نيت نقلها با هم بسته
کرده رفت تا که جميع نماز خوانها چندی
انتظار کشیده رخصت شدند - چون کسی نماند
ملا تنها برآمده سوی چرسی روانه شد که
همراه یکدیگر رفیق نشه نشسته اختلاط میکرد
چرسی امروز قطار اشترها تیر میشد
مثلیکه غازیها کدام فرنگی را کشقانده در خانه
اکرم خان میبردند - نام خدا چه جوان است
خدایش همه خوبیها داده است اما بی عیب ذات
پروردگار است اکرم غازى يك عيب دارد كه
رفیق - چرس نمیکشد -
چرسی - بلی - کپ شترها بود که از
نزديك ما مى گذشتند - گردنهای شان را دیده
که مثل آدم بلند بالا چرس کشیده شور
خورده میروند -


(٤٤)

بدل خود گفتم خدایا هیچ مخلوق تو بیکار
نیست ضرور يك نفع از و گرفته میشود امادرین
شتر ها خــو ، چندان فائد ندیدم غیر از كريه
بیوقت كه مثل مؤذن بی هنگام صبح همو نوقت
بیدارم میکند که دستی خوابم برده باشد

رفيق – هان يار – خیال من هم همین
بود اما از روزیکه بکش اش جرس کشیدم
ایقدر مزه ام داد که بهای شتر را فهمیدم –

جرسی – هان – یادمن هم آمد ( دست
بگوش برده ) بيشك خدايا هيچ مخلوق تو بيفائد
نیست – توبه كردم يا ايها الذين آمنوا توبه نصوحا.
ملارفیقش را شناخته که غیر نیست در آمده
گفت : –

آيت را صحيح بخوان – در میان ، توبو
الی الله را ماندی .


( ٤٥ )
چرسی - ما را خوبد میکفتی حالا در قرآن هم دست اندازی میکنی ما از پدرهای خود همین طور شنیدیم
ملا - ( او لو كان آباءهم لا يعقلون شيئاً ولا يهتدون ) اکر پدر های شما چیزی نمیدانستند و بر هدایت نبودند.
چرسی - حالا کلانهای مارا هم دو میزنی - والله اکر خیسته میتوانستم همراهت چنگو میشدم .
رفیق - اکر زبانم قوت حرف زدن میداشت یکدو ، دوخو میزدت .
ملا - تریاکی زوی نه زوی دی چرسی یو پردوه بقراری این مثل افغانی هردوی شما بمقابله من برابر میآئید اما از ین حرفها بکذرید يك چلم چرس خو بدهیدم.


(٤٩)
چرسی ــ ها ــ حالا مسلمان شدی .
ملا ــ از وقت فتره مسلمان هستم ــ
چرس شاهجهانی عقیده یزنم وامشب كفتم همراه
شما دوست ها بكشم .
رفيق ــ ملا صاحب تو چرس چطور
میکشی ؟
ملا ــ يك سبب دارد ــ روز بنك
میخورم خنکی ام ضیاف میشود ، دود چرس
آن را كم میكند ــ
رفيق ملا صاحب بنك هم میخوری .
ملا ــ این هم بی سبب نیست ــ شراب
مینوشم حرارتش بسیار است بخاطر سردی
بنك میخورم .
رفیق ــ ملا وشراب ــ عجب است !
ملا ــ اینهم دلیل دارد ــ قمار میزنم


( ٤٧ )
روپیه که از حرام بدست بیاید باید بحرام
خرج شود ، اگر آدم آنرا بخیرات صرف
کرد کافر میشود — هرگاه باخم باز برای غم
غلط کردن نشه بکار شد .
رفیق — سراین گپ ها و همه عیب های
شرعی پیش امامت چطور ساختند ؟
ملا — اینهم بیدلیل نیست — پیزار دزد
بودم وبوقت سجده پیزار های خلق خدارا
می بردم پیشم ایستاده کردند تانظر شان مدام
بر من باشد اگر چه باین طریق نماز آنهاهم
چندان نمیشود — اینه همین طور امام و ملا
شدم ورنه ما و شما يك مذهب ، يك مشرب،
يك طريقه داريم .
چرسی -- مردهای خدا اینطور پت
میمانند ، آخر رستم واری آشکار میشوند --


( ٤٨ )

همین قسم چه خبر داریم که در ین دریا
طلا باشد – کلانها می گفتند که مردم از ريک
شوئی زر میکشیدند .
ملا – بلی . طلا نزديک شماست اما شما
خبر نداريد .
رفیق – چطور ؟
ملا - همين فرنگی را نمی بینید که همراه اکرم
ميکردد – اگر ماوشما اوراشب کت خود تالاشکر
فرنگی رسانيم پنجاه پنجاه طلا بشما میرسد –
چرسی – ملاصاحب ماخو آخر مسلمان
هستيم – اگر لحاظ اكرم غازی نميبود که
همسايه اش می شینیم همین چلم چرس سر فرنگی را
شگستانده غازی خو ميشدم خود اوهم مهرانمها
ديده چند روپيه داده بود و طلاهم نشان ميداد
که اگر خدمت کردی میدهمت خیالم شد که


(٤٩)
مهمان ! کرم خان است شاید مسلمان شده باشد
کدام خدمت اسلامی میفرماید حالا معلوم شد که
کافرکار خود را میگفت -
رفیق - تو باش گپ را نمی فهمی - ملاصاحب
چطوره سررشته کنیم -
ملا - خبر دارباشید کسی خبر نشود --
امشب فرنگی بعد از يك بجه از پشت بام می فراید
من چند نفر را در بیخ دیوار آورده ایستاده
میکنم - شما بجای خودنشته باشید نه حرف
زنید نه حرکت کنید -
چرسی - همین جانشته باشیم نه حرف زنیم
نه حرکت کنیم ازین کرده بدریا چرا خیز نزنیم
که مرك از زندگی نامردی و نامسلمانی هزار
درجه بهتر است - ملا ماخو گفته بودیم
مسلمان شدی نی والله کافر هستی --


( 50 )
ملا ـ آفرین صد آفرین ! امتحان ایمان
شما را میگرفتم ـ شکر است که پوره مسلمان
بر آمدید بر پدر تان رحمت ، بر شیر دادن والای
تان برکت ـ بیارید يك چلم دیگر بزنیم و اینه
دو روپیه ؟
چرمی ـ روگم شو ـ ما چلم خود را مثل
سوداگر ها واری نمیفروشیم ـ
ملا ـ نی ما خو مذاق میکردم ـ بارهایيك
دیگر تحفه میدهند ـ حدیث شریف است ـ
تهاد و اتعاد و باهم هدیه داده محبت یکدیگر بیفزائید.
چون مجلس خاموش شد ملا ناامید گشته
راه خود را گرفت ـ رفیق چرمی این را
گفته که ببینم بکجا میرود پسش راهی شد . چیزی
دور رفته ملا را صدا کرده گفت که این دیوانه
دستی خراب میشود ما و شما کار را تمام میکنیم


( ۵۱ )
وصد طلا خود تنها حق من میشود —
ملا ـ بسیار خوب ـ من همانجا از فراست
فهمیده بودم که تو عقلمند هستی ـ
رفیق — شما بخیر بروید نفری خود را
بیارید و من چرسی را پی در پی چلم دیگر میدهم
تا كوك شده بیفتد بلکه اگر وسعم کشید
از کشتنش هم صرفه نمیکنم —
ملا بدل خود فکر زده میرود که عجب صیادم اند
یا میگفت که خدا لات را بیامرزد یا حالا دشمن
حزبش کردیده ! انسان فی الحقیقت طرفه
معجونیست از فرشته و از حیوان سرشته است
يك عمر صالح بوده آخر طالح میگردد یا بر عکس
آن ـ بلکه اعتبار یکساعت نیست يك دقیقه
خیال نکوئی موجزن گشته طوفان اراده های
اعمال صالحه از زبان سر میکند آنی بعد هوای


( ٥٢ )
نفس از طرف هوس و كينه وزيده رخ جذبات
خوب را سوى زشتی میگرداند يا برخلاف آن
( ان الذين قالو ا ربنا الله ثم استقامو اتتزل
عليهم الملئكة الخ ) كسانيكه بر احكام خداوندی
بثابت قدمی عمل پیرا شدند بالای شان ملئکه
نازل میشوند که ما دوستان شما در دنیا و عقبی
بوده بشارت میدهیم که هیچ خوف و غم نخورید
انسان بعضی اوقات قصد ثبات برحق مینماید
اما چندی دران نقص و تکلیف ديده بلغزش
میآید يك عالمی را مشغول بدروغ و نفاق ديده و باو
وجود آن خوشحال فهمیده حق را بجانب آنها
می پندارد و برای پیروی امثال باطله شان دلیل و تا
ويل می تراشد باز نفس لوامه در لمحات سکون ازین
دو روئی و تذبذب رو کردانش میسازد و همه
بني بشر يك حس وجدانی دارند و ضمیر منیر که


( ۵۴ )
در میان حق و باطل تمیز کرده دائماً محرك
راستی است و مسدد کذب هر نفس مستقلاً
اعتراف آیات خداوندی نموده است (قالوابلی)
یعنی از ازل فرق ما بین حق و باطل کرده صراط
مستقیم را یافته است اما تاثيرات صحبت و تربيت
زشت وجدان را کند میسازد ودل بيك قرار
نمی یابد گاهی وساوس شيطانی و دیگر وقت خیالات
رحمانی خطور کرده از زبان می برآید و نشه
در جنبش واهتزاز حسیات دخل کلی دارد
اگر قطره یا دودی کم شد یا بیش در حرکت قلب
تفاوت پیدا شده از اعتدال مزاج انحراف رو
میدهد همین حال چرسی بود البته از گپ های
چرب چرب نامید مذکور بازی خورده مائل
بدعا کوئی فرنگی شده بود و چون پرورش
اسلامی و سالها گذران با مسلمانان نموده بود


( ٥٤ )

اثر آن غالب شده آخر براه آمد جوانی ونيك
نامی اكرم برو جاهت با کفر جوزف مرجح
شد و چرسی مارا بدلشکنی ملای غیر اماده
ساخت -
ملايقين كامل کرده بود كه اويك معاوني
موزونی در چرسی یافته است زیراكدلش فقط
روبروی یچدانه اکرم که آنجامسكن فرنگی
دیده میشدبی اطلاع او کشیدنش محال مینمود
ملا بچند نفر از اهالی چند اول که آنهارا با خود
موافق ساخته بود مشاورت کرد که صباح این
گپ مشهور میشود و چرسی نامم را رسوا
میسازد زن وفرزندم اسير وخانه ومالم تاراج
غازیها میگردد باخود وتعلقاتم را حالا همراه
فرنگی پت ببرم واین دشوار است یاچرسی را
بکشم واین آسانست رفیقش از و آشته هم این


( ٥٥ )
قصد ظاهر کرده بود رضای چنداولیها را
حاصل کرده ملا سیلاوه زیربغل طرف کدل
رفت دید که چرسی تنها زیر لحاف افتاده است
آهسته کردنش را پیدا کرده جای بجای
حلالش مینماید دلش ازخوف میلرزد اما پرش
دوزخه است زیرا اطمینان هم بآن مخلوط است
که فردا چرسی رازش را فاش نخواهد کرد.
نزديك ارسی ها در کنج دیوار مکانست
و چنداولیهای نظیف الطبع آنرا كمين ساخته
طرف ملایی نکردند که زیر ارسی ها ایستاده
انتظار دو کس را مینماید از پهلویش رفیق چرسی
واز بالا فرنگی را اينك هردو نمودار شدند
فرنگی هنوز بزمین نرسیده بود که چرسی
نزديك شده بيك دست صاف سبلاوه کردن
ملارا پراند وبدیکر حمله فرنگی را که هر دو


( ٥٦ )

دستش بریسمان بند بود دو پله میکرد
اگر از بالا صدا نمی شد « هوش کنی نزنی »
آواز اکرم را شناخته چرسی بيك جوش
دلیرانه دست های فرنگی ها را بهمان ریسمان
محکم بسته کرده گفت که بالا کشش کنید -
اکرم بخنده گفت که دست هایش واز کو
وبان که خود بالا شود - چرسی تامل کرد اما
برسخن او اعتماد نموده و نیز برسلاوه آزموده
خود تکیه زده ریسمان را جدا کرد وفرنگی بکششی
خود را فهمیده خود بالا شد - دید که پنج
نفر چند اولها مشکک وابسته در اطاقش نشسته
اند - تعجب کرد که باید این مردم پایان كمك
او مینمودند و بالا محتاج مدد ناممکن پیشتر ازو
چگونه رسیدند - ؟ قصه چرسی این عقده
را حل خواهد کرد .


( ٥٧ )
چون رفیق چرسی در کوه ل رسید کوشش
کرد که بطمع و یم او را هم شريك خود
سازد اما چرسی بهیچ وجه راضی نشده گفت
که من آدم غریب و عاجزم اگر همراه شما
اتفاق نمایم غازیها خواهد کشتندم ورنه از دست
شما زنده نمیمانم - دگر چیز از دستم نمیاید
تو میدانی و کدل وملا - این را گفته چلم
خود را برداشته طرف کوه روان شد رفیقش
در حیرت مانده بجایش افتاد و در چرت خوابش
برده باز بیدار نشد - چند روز بعد از کور
کردنش چرسی بلحاظ آشنائی سابقه جب
کرد چون بزیارتش آمد ورفت زنها
بیرقهای ایستاده و تارهای رنگارنگ بسته دید
سر خود را شور داده همین قدر گفت که در دنیا
چقدر چیزهای دروغ فروغ مییابد ( در هم فی


( ٥٨ )

عمر تهم حتى حين - چندی این گمراهی
و بدمستی جاری بوده آخر حق آشکار میکردد )
چرسی چلم بدست براه فکر کرده میرفت
که ملا ورفيقش بجيفة دنيا كمر بمردار خوری
بسته اند ومرا هم بخود شريك ميكردند و اين
همه امید های شان بسبب چرس بود که مرا
از دین و دنیا کشیده اگر کسب پدری را الا
نمیکردم چرا دربدر میکشتم ونشانه آزمایش
اخوان الشياطين میشدم ازین ندامت یکبارکی
چلم را بزمین زد حالا یکدیگر تجویز بدلش آمد
که این عادت بدرا ترك داده بايديك کاری خوبی
شروع کنم واينوقت بهترین کارها غزا است و آن
خود در خانه اکرم جاکرین است ازو سر رشته
يكخدمتی بگیرم چونکه اعتبار زندگی نیست
دستی پیش او بروم این عزم کرده طرف کوچه


( ٥٩ )
گشت که سوی خانه اکرم میرفت بدروازه دو نفر قاپوچی نشسته پهره هم میدهند سلام شان داده از احوال اکرم جویا شد یکی گفت : چرسی بابا راه تو از دریا نزديك بود دور خورده از راه دور چطور آمدی ، چرسی جوابداد که چرس را الا کردم و نیت غزا دارم - دیگر گپ بآغای شما میزنم .
اکرم این اختلاط را شنیده چرسی را بالا خواست چرسی اگرچه حالا سعی میکند که همه علائم نشه را کم کند اما فورا خود نمیشود قصه خود بیان میکند :-
صاحب مهربان - خدا شما را روزی نیکی بدهد بدی نی ملای مسجد شاه در شمشیره هر روزه نزد من آمده میگفت یا مقتدیان خود را میشنوانید که چرس را الا کن ورنه از نشه اش بیهوش شده بالای پل صراط تیر شده نخواهد توانستی که از


( ٦٠ )
تلوار تیز ترواز موی باریکتر است . فهمیدی که
هستك ! میگفتم که جك میزنی . پل شاه دوشمشیره
از آدم است واینقدر بردارد . پل خالق تعالی
از ین کرده هم کتر خواهد بود ؟ خیر ملا اینطور
باعث ترك دادن چرسم شد که خودش از پل
صراط اگر آن هزار کز هم عرض داشته باشد
بدوزخ خواهد افتاد ـ بعدازان چرسی تماما
منصوبه فرار را حکایت کرد ـ اکرم یکدقیقه
ضائع نکرده از جوش تازه چرسی استفاده
نمود ـ سیلاوه بدستش داده گفت که طرق
کدل خود رفته اگر دشمن را گیر کند بزند
و خودش از بام خانه خود متوجه نواحی آن
گشت ـ اول دید که جوزف در اطاق خود
قدم میزند ودروازه را از درون زنجیر کرده
غرضش نگرفت زیرا یکدیگر درش از بیرون هم
( باقی دارد )


[BLANK PAGE]


شرایط اشتراک معرف معارف

داخل شهر
سالانه - ٦ روپیه شش روپیه کابلی
شش ماهه - ٤ روپیه چهار روپیه
سه ماهه - دو نیم روپیه
قیمت يك نسخه يكروپیه کابلی

خارج شهر
سالیانه - هشت روپیه کابلی
شش ماهه - شش روپیه کابلی
سه ماهه - چهار نیم روپیه کابلی
قیمت يك نسخه يكروپيه سه شاهی

مدیر معرف
محرر

« محمد حسین »
( میرزا عبد الرؤف )

بمطبعة ماشین خانه میار که چاپ شده از ادارة
دار الأمان معارف ماه يك بار نشر میشود.

( وزارت جليله معارف )