(15)
,, وزارت یا نظارت خارجیه ,,
دولت های متمدنه مستقله ، چنانچه برای سهولت
کارهای دولتی و امحای اشکالات امورات سلطنتی برای
تقسیم کارها و تشکیل اداره ها و نظارت های داخلی صرف
دقت میفرمایند ، برای ترتیب و انتظام و پیشرفت مقاصد
مهمه خارجیه نیز یك دائره جلیله قائم کرده بنام
وزارت خارجیه مسمی میگردانند . وجود این وزارت
معظمه برای دول مستقله خیلی ضروری و مفید و وظیفه
اولیا و کار داران آن هم بقدر اهمیت آن وزارت مهم
و نزاکت را داراست چه ، حیات ، استقلال، پیشرفت
و ترقی یا نزول ، بربادی و خرابی آن سلطنت بدست وا
لیان آن وزارت یا نظارت قایم و برپا اگر مأمورین آن
اهل خبره بین المللی بوده از پیچ و تاب رموزات سیاست
آگاه ، و از دقایق مشکله مهمه که پیوسته بآن متصادف
می شوند بخوبی دانا باشند البته بسر ناخن رای و تدبیر
بس عقود مغلقه در هم پیچیده را کشاده بس منافع پسندیده
برای ملك و ملت خویش ظاهر و مهیا میگردانند واگر


(١٦)
برخلاف آن والیان نظارت خارجیه از سیاست جهان
و جهانیان بی خبر و از طرز و روش ماهرین سیاسی زمین
و زمینیان ناواقف باشند البته از روی جهالت و نا دانی
بکنه اسرار و خیالات سیاست دانان دولیکه با آنها شب
و روز بجلب منافع ملی خود در پیکار اند ، دقت نتوانسته
از فوائد کثیره مهمه محروم ، بلکه باجرای خیالات
آنها مجبور میگردند .
اگر وجود دولت را بمنزله يك كشتی تصور كنيم ،
نظارت خارجیه بمنزله سکاندار آن است . که باید آن
سکاندار انقدر ماهر و هشیار باشد که کشتی و کشتی نشینان
را از لطمه های دهشت نمای امواج کوه آسا محفوظ
و مصون داشته بی آنكه يك ضرر خفيفه هم بآن کشتی
وارد آرد ، سالماً بساحل فوز و نجات رساند .
علاوه برانكه والیان وزارت خارجیه کاردان ، رموز
فهم ، دور بین ، موقع شناس ، دانا وا کاه باشند میباید
خیلی نجیب ، باشرف ، پاك طينت که وقعت ناموس ملی را
باندازه کمال دانسته ، دایما در محکمی و پایه داری آن


( ۱۷ )

ساعی و از آرزوهای قلبی و خواهشات نفسانی و خود غرضی کاملاً بری باشد تا تواند که بمقابل سیل های نقره و طلای اجنبیان خود داری توانسته شرف و حیثیت ملك و دولت را برباد ندهد . چه بافشای اندکی اسرار دولت های رقیب و همجوار خود را بر کشف بس مهمات صاحب اقتدار می سازد . و موجب خسران فوائد دولتش میکردد .

اکنون مختصراً بدانیم که وزارت های یا نظارت های خارجیه در دول معظمه دنیا بچه اصول اند و ترتیبات و انتظامات انها چگونه است : - نظارت خارجیه اولاً بچند شعب و ادارات بقرار تناسب دول همجوار و مقدار دول دوست و رابطه دار همان دولت منقسم شده می باشد تا کار و روابط هر يك از دولت هائيكه در آنها سفیر وقونسول میفرستند در صورت اهمیت ، تنها بيك اداره والا بشعبه يك اداره متعلق و مربوط می باشد -

رئیس این اداره يك مستشار و هیئتش مرکب از يك نائب و چند اتاشه (متعلقین) میباشد. باقی از تشکیل که تحت نگاشته شد مفهوم میگردد .


( ۱۸ )
( تشکیل وزارت خارجیه )
شخص اول وزیر خارجیه
وظیفه وزیر : -
۱. ریاست وزارت
۲. ریاست سفارت خانه ها و قونسول خانهای
دولت خودش
۳. صدارت مجلس مشورت وزارت .
شخص دوم معاون وزارت
وظیفه معاون : -
۱. در غیاب و نبودن وزیر یا ناظر قایم مقامی
او را کردن
۲. ریاست کابینه .
مجلس مشورتی وزارت : - صدرش وزیر
خارجیه
اجزایش معاون وزیر و مستشارهای آن .
و ظیفه مجلس : - مشوره دادن در کارهای
وزارت خارجیه .


(۱۹)

كابينه :- رئيس كابينه معاون وزير و اجزای آن
نائب معاون وسه يا چهار نفراتاشه
وظیفه کابينه : -
۱ . انتخاب اشخاص برای خدمت وزارت سفارت
خانه ها وقونسل خانه ها
۲ . کارهای عمله و نفری وزارت را کردن
۳ . تاسیس روابط بادول خارجه
٤ . فرستادن سفرای فوق العاده بهر طرف
٥ . ترتيب معاهدات وعهد نامه ها
٦ . ترتیب اعتبار نامه ها ودستور العمل ها برای
سفرا وقونسول ها
۷ . تأسيس سفارت خانها وقونسل خانه ها در خارجه
۸ . تصويب سفرا وقونسل های خارجه بملك خود
واستقبال انها
۹ . ترتیب دادن بودجه وزارت وسفارت خانها
وقونسل خانه ها را کردن
۱۰ . تعين وتغير مأمورين سفارت خانها وقونسل
خانهای دولت خود .


( ۲۰ )
۱۱ . ساختن بیرق و مهرهای دولتی برای سفارت
وقونسل خانهای خود .
۱۲ . دادن تذکره دیپلوماسی بقاصد دیپلوماسی خود
و اشخاصیکه برای خدمت بممالك خارج میفرستند .
۱۳ . دادن رجسترهای مختلفه برای سفارت خانها
وقولسل خانهای خود
١٤. تنخواه عمله وزارت را دادن .
١٥ . دادن مبلغ برای مخارج ادارجات خارجه .
١٦ . انتشار رپورت های تجارتی مستخدمین خود را
که درممالك خارجه باشند
۱۷ . تشکیل دادن و چاپ نمودن سال نامهای
وزارت .
۱۸ . ارسال نشانهای دولت متبوعه خود را برای
سلاطین ، وزرا و تبائع خارج .
۱۹ . تصدیق فرامین و نشان که از دول خارج به تبعه
دولت متبوعه اش عطاشده باشد .
۲۰ . تشیید و تحکیم روابط باهم مذهبان .


( ۴۱ )

۲۱ . خواندن و ترجمه کردن اخباراب خارجه
و تکذیب اخبارات دروغ که راجع بدولت متبوعه اش باشد
۲۲ . ترجمه کتابهای هر نوع را نمودن .
۲۳ . تشکیل کتابخانه وزارت را کردن .
( اداره جات وزارت ) هر نظارت بقرار تناسب و تعداد
دول دوست و رابطه دار خود بادارات تقسیم میشود
که ما فرضاً در ینجا افغانستان را مثال می آوریم .
۱ . ادارۀ روس و بخارا رئیس این اداره يك مستشار
اجزایش يك نفر نائب مستشار و سه یا چهار نفر اناثه .
وظیفۀ این اداره ، امورات متعلقه افغانستان و روس
و بخاری را اجرا کردن .
۲ . ادارۀ دوم : - انگلستان ، هندوستان ، بلو
چستان رئیس اين يك مستشار و اجزای آن مثل فوق .
۳ . ادارۀ سوم ایران :- ترتيبش مثل فوق .
٤ . ادارۀ چهارم چین :- ايضاً
٥ . با هر دولتی که بنا بر فوائد خود طرح دوستی اندازیم
٦ . ادارۀ ششم : - ادارۀ رجستری و وثيقه ها
یا دفتر وزارت .


( ۲۲ )
رئیس این يك باش کاتب واجزایش چند نفر میرزا
(مدارج ومناصب مستخدمين وزارت خارجيه)
۱ . اتاشه سفارت ، نائب قونسل خانه . نائب
جنرال قونسول خانه ، اتاشه وزارت ) بدرجه کمیدانی
۲ . نائب دوم سفارت ، ورئيس قونسول جنرال
قونسول ، نائب مستشار وزارت ، نائب سوم سفارت
ورئيس قونسول ) بدرجه کرنیلی
۳ . نائب اول سفارت ، قونسول ، مستشار وزارت)
بدرجه برکدی
٤ . وزیر خارجيه . وزیر مختار ، سفير ، مستشار
سفارت ، معاون وزیر خارجيه ، جنرال قونسول )
بدرجه جرنیلی .
تاریخ پیدایش ریل ومدارج ترقی آن
فوائد ومنافعی که از احداث ریل برای عالم تجارت
و مدنیت رسیده است هیچ فردی از افراد دنیا ازان
یخبر نیست هرچند که خودش بدبختانه روی ریل را هم
ندیده باشد . در منافع آن اگر سخن رانیم و یا تیزی


( ۲۳ )
رفتار ، راحت سواری ، وعدم مخافتش را با كثرت
مشاق وتكاليف ومخافات كثير الوقوع الات حمل ونقل
از منه سابقه بمیدان مسابقه ومقایسه آریم سخن در بدیهیات
رانده خواهیم بود . پس همینقدر میگویم كه اگر وجود
ممالكت ها را مجسم انسان تشبیه بدهیم ماشین ریل را بمنزلهٔ
خون سریع السیر وسرك های آنرا بمثابه اورده
وشرائین می یابیم كه هر دم برای رسانیدن مواد حیاتیه
در سرعت وجریان بوده از رفتار خاطفانہ خود همه حصص
را قوت وقدرت می بخشد . و در عدم آن ، همچنانكه
هرعضوی در عدم رك وپی بیجان وناتوان وعاقبت افنا
واعدام میگردد ، حصه های ملک ها نیز خراب و ویران
می شود .
ریل ها واسطه ترقیات تجارت ، آله اسایش و راحت
عالم انسانیت ، ووسيله غالبيت بردشمنان وهم چشمان ملك
وملت است .
امیدداریم كه عنقریب اطفال نیکو فال وطن عزیز
ما بممالك خارجیه برای تعلیم ریل سازی رفته افغانستان


(٢٤)

نیز ازین کونه لوازمات ترقی و تمدن مستفیض شود .

اکنون بتاریخ ریل امعان نظر میکنیم : -

ریل از مدت های بس مدید بموقع جریان آمده چنانچه در قرن هفدهم « تریم وی » بکانها و دیگر جاها که اسباب نقلیه برای حمل و نقل بارهای وزنین عظیمه بکار بود ، مستعمل میشد هر چند که آن تریم وی ها از تریم وی های زمانه موجوده مباینت کلی را هم در سرك وهم در واغون حائز بود . چه در سرك آن محض تخته های بلوطی وضع شده برسر آن واغون اسپکی رفتار مینمود مکر بعد از مدتی این خیال در دماغ بعضی اشخاص عرض وجود نمود که اگر برسر آن تخته های بلوط که سرك را مفروش ساخته میل های آهن نصب کرده شود تاتوان در موقع لزوم انرا تبدیل نمود پس ازین خیال طریقه استعمال سرك اهنی بظهور آمد .

مؤرخین در دانستن اینکه کدام شخص امتیاز اولین ایجاد ماشین بخار را از سائرین تحصیل نمود بحیرت دو چار اند چه بسا اشخاص در فکر اختراع ماشین بخار افتاده


(٢٥)

بسی کوشش های فوق العاده و تجارب فائقه خود را
در بتیاب روز میدادند هر چند که به نتیجه کافی رسیده
نمی توانستند. تا که (كاك نت) نام فرانسوی از اثار
ذکای خویش يك كاديكه بذریعه بخار بحرکت می آمد
در سنه ١٧٦٦ عیسوی به پیشگاه انظار عالم تمدن و ترقی
معروضداشت اگر ماشین مذکور را با ماشین های متداوله
حالیه بمیزان مقایسه و موازنه آریم يك ماشين عجيب
الاختراعی معلوم میشود چه ماشین موصوف برسه
عراده روان و دو سلیندر عراده اولش را بتدویر می آورد
بعد ازان يك ماشين ديگر که از قوه بخار به خودش بحرکت
می آمد در سنه ١٨٠٤ از دست قابلیت پیوست (ولیور
ایوانز) نام امریکائی بمیدان ظهور آمد

(جيمز وات) يك جوان سکات لیندی که در میان
سنوات ١٧٣٦ و ١٨١٩ امرار حیات داشت بسی مساعی
جمیله در ترقی دادن ریل نموده تا یکدرجه مقتدر آن گردید.
راه ناهموار این فن مشکله را برای باز آینده گان صاف
و هموار ساخت سپس وليم مرداك . وليم سي منكتن


( ٧٦ )
ورچر دزی وی هتك وغيره نیز درین مقام کوشش
های عالیه ابراز نمودند .
باقی دارد
« آزادی مصر »
هر چند انتشار این خبر وظیفه معرف معارف نیست
خاصه در حینیکه جراید وطنی ما این پیغام بهجت اتسام
را خیلی پیش بابنای وطن که شیفته اصغای همچه
احوالات طرب فزا اند مژده داده باشند . اما چون
در ضمن اشعار خبر آزادی مصر لفظ کی پی چولیشن
که در فرانسوی کاپی تولاسیون تلفظ میشود در اخبار
پايونير بمشاهده رسید از بیان معنی اصطلاحی و شرح آن
لفظك كوچك كه حاوی بس نتائج وخیمه است اغماض
نتوانستيم ، لهذا اولاً خبر مذکور را ترجمه نموده
سپس بتوضیح کاپیتو لاسیون اقدام میکنیم :-
پايونير میگوید : —
يك اكريمان ( ترتیب نامه ) از نتیجه اجتماع و تبادله
افکار ملنر مشن ( وفد انگریزی ) ووفد مصری که


( ۲۷ )

صدراعظم زغلول پادشاه است رسید . بقرار اختصار اخبار ٹائمز برطانیه عظمی آزادی مصر را قبولدار شده ضمانت میکند که اقدامی نخواهد کرد که مورد نقصان آزادی مصر گردد و یا خللی در اقتدار دولت موصوف وارد آید مصر قبول میکند که دولت برطانیه در وادی نیل دارای حقوق باشد و در مواقع لزوم میگذارد که افواج برطانیه بر سواحل و سرحد اتش توقف ، عبور و مرور تواند برطانیه حق آوردن يك عده قشون در قنال سویز خواهد داشت و شاید که مرکز آن قشون را در ( کان تارا ) منصوب و معین نماید . مصر بر روابط و امورات خارجیه خود کاملاً آزاد و اقتدار کامله را مالك بوده کاپیتولاسیون نیز دران ملك منسوخ و مرفوع خواهد بود . اما این بیانات آن وقت منظور و بموقع اجرا خواهد آمد که وفد مصری در ینباب قبولیت ملت پرستان مصر را حاصل نماید .

§

کاپیتولاسیون مراد از عهد نامه هائیست که بین


( ۲۸ )
دولت های قوی وضعیف بامتیاز و انتفاع اتباع دولت
قوی صورت انعقاد می یابد و دولت قوی را امتیازی در
مملکت ضعیف از قبیل حکومت یا قضاوت قونسل ها و
ترمیم معابد و آزادی تجارت وغیره امتیازات حقوق شکن
قوت فرسا حاصل میشود .
حکومت قونسل ها مراد از قضاوت آنها است در
محاکمات بین اتباع دول خارجه با تبعه داخله که برای
ایضاح آن يك دو مثال بیان میداریم .
قبل از انقراض دولت تزاری روسیه دولت علیه
ایران بهمین درد بیدرمان کاپیتولاسیون گرفتار بود .
دران وقت اگر یکی از اتباع روس بنابر اجرای ظلم
و ستم بر یکی از اتباع ایران ، مجرم قرار داده میشد حکام
دولت ایران نمیتوانستند که محاکمه آن مجرم را نموده بقدر
گناه سزایش دهند بلکه حاکم ایران مجبور بود که
واقعه را برای قونسل روسیه اظهار داشته يك محکمه
جدا گانه که مختلط از اتباع دولت ایران و دولت روسیه
باشد برپا کند که انها باتفاق هم دیگر مجرم را محاکمه مینمودند


( ۲۹ )

و با انکه نماینده که از طرف قونسل روسیه درین محا کمه
مقرر می شد پیوسته در برائت تبعه مجرم خود کوشیده
معصوم و بیکناهش وانمود میکرد ، لكن اکر باری
جرم آن مجرم آن بزرکی را مالك می بود که در زیر
پرده طرفداری نماینده ناحق شناس مکتوم نمی شد
و كناهش صراحة ظاهر میکردید حاكم ايران
نمیتوانست که مجرم را بجزای اعمال زشت وافعال
نکوهیده اش رساند بلکه آن مجرم را تسلیم قونسل روسیه
می نمود وقونسل هم جزا نداده بوطن مالوف میفرستاد
به بهانه آنکه انجا بجزا برسد مکر بسا مجرم بی آنکه
بسزای افعال كرفتار آیند از نیم راه برکشته ، بهمان
محلیکه دران اجرای تظلم نموده بود مراجعت میکرد
یا بمقام دیگر در اجرای اجحاف وزبردستی مشغول
ومصروف میکردید .
این احقاق حقوق قونسل روسیه نه تنها بدادخواهی
وعدالت کستری تبعه خود شان منوط ومحدود میماند بلكه
بتبایع داخله ایران نیز مداخله کرده بس اقدامات


( ۳۰ )
حقوق شکنانه بعرض میرساند با آنکه بقرار قوانین
حقوق بین المللی سفرا وقونسل های دول خارجه بهیچ
صورت حق دخول در کار های داخله یکدولت ندارند
اينك مجبوريم بگوئيم که دولت علیه ایران ، آن دولت
پر سطوت که باری قریباً کل ایشیارا بانصف اورو پا بتسلط
قوه قاهره خودآورده بود محض از عیاشی وتن پروری
سلاطین وشاهان وتنبلی ونفاق وعدم اتفاق اهالی خود
باین بلای خانمان سوز گرفتار شده از ترقیات فائقه محروم
گردید. آری همینست نتائج و عاقبت ممالکیکه در عـدم
سراج وهاج علم وهنر بسایه جهل و نادانی در کنج های
تیره وتاريك رهسپارند و از تزاید قوه عسکریه چشم
پوشیده در مواقعیکه لشکر مخالف بنای دست اندازی
برناموس ، شرف ، حیثیت ، اقتدار شان می نماید ،
بیدار میگردند اما چه بیداری که تاچشم های خواب
الود ، نشه نمود خودرا میمالند دست قوی بیگانه حلقوم
شانرا آنچنان سخت فشرده است که مجبور میشوند
برای اسایش چند روزه دیگر طرح مجالس صلح نمایند


(۳۱)

و به انعقاد عهد نامه های ناموس شکن ، اعدام نما
مجبور کردند و رفته رفته تحت مظالم دولت قویه
ترك حیات کنند .
اگر همین تکالیفات و زحمات دولت علیه ایران
را تعقیب کرده مواد اصلیه و اسباب اساسیه این بلایا
را در تاریخ ایران بجوئیم می بینیم که مأخذ اصل این درد
جانکاه همانایکی عهدنامه «ترکان چای» که در سنه ١٢٤٣
پس از جنك روس و ایران بین فتح علی شاه و دولت
رومی منعقد گردید و عهد نامهٔ دیگر پس از جنك هرات
و بوشهر در سنه ۱۲۷۳ بین دولتین ایران و انگلیس
بوقوع آمد و از انروز ها دولت ایران در پنجه های ظالمانه
دول روسیه و انگلیسه گرفتار آمده از تمامی ترقیات
محروم ماند . باین حال اسفناك ایران بیچاره بسی سالهای
متمادیه گرفتار بوده تا انکه بعد از تشکیل جمهوریه بولشويك
در سنه ۱۳۳۷ هجری از چنگ این بلای مبرم خلاصی یافت .
دولت معظمه عثمانیه نیز تا شروع جنك ١٩١٤ تحت
این قانون استقلال شکن بود که انعقاد آن معاهده در


( ۳۲ )
سنه ۱۵۳۵ع بین فرانسوی اول پاد شاه دولت فرانس
و سلیمان اول سلطان عثمانی بود و عهد نامه دیگر در
۱۷۴۵ بین سلطان محمد اول ولوئی پانزدهم منعقد کردید
که مواد معاهده اول را تأیید و بعضی قوانین دیگر
مانند ازادی تجارت ، ترمیم معابد ، آزادی دین عیسوی
وتساوی حقوق نصارا با مسلمانان ، وحکومت قونسل
برمعاهده اول نیز اضافه نمود . هر چند بعد ازین معاهده
دولت عثمانیه را از جمله دول متمدن دانسته حقوق دخول
مجلس بین المللی را دادند مگر مفاد این معاهده نه چنان
قوت فرسای تهلکه ناک بود که دولت عثمانیه از چنك
آن میتوانست خودرا آزادی داده در ره ترقی و عمران
پویان گردد . هر چند که وطن پرستان با وجدان آن
قباحت این مظالم را دانسته از روی رفع و دفع آن مینمودند
مگر بمقتضیات زمانه از تحمل آن بار خیل کران خودرا
خلاص نتوانسته تا که در جنك حاضره وقت را غنیمت
شمرده تخلیص گریبان نمودند مگر افسوس که خلاصی
ونجات آنها مشابه به نوشدا روی شد که پس از مرك


( ۳۳ )

بسهراب رسید !!
چین تا اکنون تحت همچه معاهده در عذاب گرفتار
ودولت مترقیه ژاپون بسایه علم وهنر وقوت و سطوت
خویش این زنجیر قوت فرسای رذالت واسارت را از
دست و پای وطن خود در سنه ١٨٨٦ شکانده در ابحار
دور و نزدیک انداخت و از آواز مهیب دهشت ناك
آن خوف بسی عظیم در دلهای اسیر کنند گان
اقوام دنیا گذاشت !!

انسان ستاره اقبال خود است ، روحیکه میتواند
يك شخص باوجدان که باوصاف حمیده انسانیت متحلی
باشد ترکیب بدهد انشخص برسائر سعادات متصرف
بوده ادوار حیات، انقلابات زمانه سیروحركات معاملات
هم موافق خیال و مطابق مزاجش رفتار میکنند. آری
اعمال مافرشتگان موکله اجسام ما است که اگر بصفات
حسنه ، پیراسته باشد بفلاح ونجاح سرمدی ، رهبر و
هادی مان میگردد واکر ازحلیه محاسن معرا و بدرد قباحت
وسفالت مبتلا باشد حضور همه راحتها ، مسرتها را


( ٣٤ )
ازما دور و بمجدان سائر سعادات وقاطبه خوش بختی ها
محکوم مان می سازد .

مدو جزر اسلام
غیرت (۱) نیرون شده هرا بمیرا (۲) طور زمان
ظلم و طغیان را رسانده سر باوج آسمان
نی بشرع موسوی مائل کس از پیرو جوان
نی سوی قانون سولن(۳) ملتفت خلق جهان

(١و٢) نیرون امپراطور سلطنت رومیه که در سنه ۳۷
عیسویه از بطن مادر برامده خیلی جابر و جائر گذشته
است اولا مادر خود را کشته سپس همه شهر را آتش
در زده خود بر قصر بر آمده تماشا میکرد - آخر رعایا
از دستش بجان آمده علم بغاوت برافراشتند و آن بدسیر
تاب مقاومت نیاورده خودرا هلاك ساخت (۳) سولن
از صنادید حکمای یونان است و مسقط الراس او بلده
اسن بود که معرب آن اثینه است و اوجد مادری افلاطون
بوداز برای ملك یونان قوانین سیاست مدنیه خیلی خوب
وضع کرده بود در شهر صور مدفون گردید


( ٣٥ )
در لگد کوب حوادث عالمی پامال بود
برجهان باب رسالت بسته ششصدسال(۱) بود
هیچکس جویای حکمت درهمه یونان نبود
هیچکس پابند ملت در همه کنعان نبود
هیچکس زابنای فارس(۲) صاحب عرفان نبود
هیچکس از اهل لندن غمخور انسان نبود
خودعرب جز تلخکامی بهرهٔ دیگر نداشت
فاش میگویم جز آب شور در ساغر نداشت
طبعها نا آشنا از کسب و ایجاد هنر
از فلاحت بی نصیب و از تجارت بیخبر
(۱) مراد از زمان فترت است که مابین جناب عیسی علیه السلام وعهد فرخ مهد سرورعالم صلی الله علیه وسلم بود در اول اوقات جمیع ملل و نحل درظلمت جهالت سرنگون افتاده بودند (۲) اشارت است بحدیث شریف نبویه علی قایلها افضل الصلوة و السلام لو كان العلم فى الثر يالناله لفرس


(٣٦)
چون بهایم یکسر افتاده میان خواب و خور
نی بحکمت نامدار و نی به صنعت شهره‌ور
جز ستمکاری و خونخواری دگر آئین نبود
هیچکس در انقیاد حکم شرع و دین نبود
آتش کین ار به نجد (۱) از غصه می‌افروختند
تابغور (۲) از گرمی آن خشك و تر می‌سوختند
جز سلحشوری دگر حرفی نمی اموختند
حاصلی غیر از زیا نکاری نمی اندوختند
از جدل بر عرب زیر و زبر می‌ساختند
آن کهن ویرانه را ویرانه تر میساختند
سر گذشت بکر و تغلب (٣) هم نسار و (٤) هم جفار (٥)
ماجرای واحس (٦) وغبرا به خطار و حفار
(۱) نجد بالفتح زمین بلند غور ، نام ملکی از عرب
که زمین ان به نسبت یمامه وحجاز بلندست (٢) غور
بالفتح زمین پست وزعین تهامه - مابین نجد وغور حجاز
واقع است (٣) این معرکه در اشعار جاهلیت بحرب
بسوس موسومست و سر گذشت آن بدینمنوال بوده که


( ۳۷ )

شتر شخصی در زراعت زنی افتاد زنکه شتر را زده از زراعت بیرون کشید مالك شتر در خشم رفته پستان زنکه را ببرید .
بر سر این ماجرا در میان قبیله آن مرد و خویشان زنکه چنان جنك عظیم در پیوست که از سنه ٤٩٣ ع تا سنه ٥٣٤ ع تخمیناً پنجاه سال بازار کار زار کرم بود ـ هفتاد هزار از شجاعان عرب دران کشت و خون عرضه تیغ تلف كشتند ـ در اوایل حال بنی بکر و بنی تغلب درین فتنه باهم دست و كریبان بودند مكر آخر کار جمله قبایل عرب دران شركت ورزیدند (٤) نسار بروزن كتاب نام آبی است مر بنی عامر را که دران مقام از يك سو بنی تمیم و بنی عامر و از جانب دیگر بنی اسد و بنی زباب مصروف جنك و پیکار بودند (٥) جفار ـ ايضاً بروزن كتاب نام ابی است مر بنی تمیم را به نجد درینجا بعد از گذشتن یکسال بواقعه نسار باز در میان بنی عامر و بنی تمیم معرکه کارزار کرم شده بود (٦) قيس ابن زهير وحذيفه بن بدر در اسپ دوانی باهم کرو بستند قيس وانس وغبراء


( ٣٨ )
نام دو اسپ خود را در میان انداخت حذیفه در برابر
آنها خطار وحفار نام رهوار های خود را پیش کرد
بنو فزاره از گروه حذیفه سر راه کمین کرده نشستند
و غبراء را سبقت نموده بود ترسانیده رم دادند - پس
درمیان ذبیان وعبس جنگ برخاست واين حرب وضرب
ازسنه ٥٦٨ ع تاسنه ٦٣٦ ع در میان عرب جاری بود
اکثر از قبایل عرب در این معرکه شربت موت احمر
چشیدند و این جدال وقتال از میان ایشان وقتی برطرف
شد که افتاب اسلام از مشرق كنتم اعداء فالف بين
قلوبكم فاصبحتم بنعمت اخوانا بر مہران پرخاش جویان
بتافت . باقی دارد
تاریخ انبیاءع
همان بود که ابو سفیان کشته بمکه آمد ، ومردم را
از چیزیکه دیده بود خبر کرد . مردم مکه حاضری جنك
دیده نتوانستند . هر کس بهر طرف كریخت . آنحضرت
على الصباح بى جنك در آمده مکه را گرفتند اهل مکه را
بااينكه يك عالم ضرر و زحمتها از آنها دیده بودند عفو


( ۳۹ )
کردند . آنها هم گروه گروه آمده مسلمان میشدند
باین صورت از خانه کعبه ومکه شریفه بتها وبت پرستی
معدوم شده دین اسلام رواج یافت .
(غزوای حنین) وقتیکه خبر فتح مکه بدیگر اطراف رسید
بعض قبیله های عرب که هنوز مسلمان نشده بودند به
غضب آمده در حنین نام يك موضع از اطراف مکه جمع
شدند . خیال داشتند که بلشکر اسلام هجوم بیارند
آنحضرت این خبر را شنیده با دوازده هزار کس بسر
آنها رفتند . در موضع حنین جنك سختی کرده آنها را
شکست دادند وملك شانرا گرفتند . بعد ازین در تمام
جزيرة العرب اسلام انتشار يافت . ومسلمانان در آنجا
آباد شدند (حج وداع) در سال دهم هجرت , جناب پیغمبر
علیه السلام اراده حج نموده این نیت خود را به تمام
مسلمانان اعلان کردند و با چهار هزار کس بجانب مکه
روان شدند مسلمانان اطراف هم گروه گروه رسیده
می آمدند تا که عدد مسلمانان آمده گی بصد هزار نفر
رسید .


(٤٠)
آنحضرت در مکه خطبه خوانده ، بمردم فهمانیدند
که من درین نزدیکی از دنیا خواهم گذشت . مردم را
نصیحت بسیار کردند . بعد ازان بمدینه گشته آمدند .
این حج : حج آخرین آنحضرت است ، بنابران در
تاریخ اسلام آن را حج وداع می نامند .
در سال یازدهم هجرت بعد از سه ماه یکروز پیشتر از
ربیع الاول از دنیا گذشتند . جناب پیغمبر علیه السلام
بیمار شدند ، اصحاب را جمع کرده باین طریقه آنحضرت
نصیحت فرمودند که من از دنیا میروم قرآن را در میان
شما میگذارم شما دائماً بقرآن عمل کنید یکدیگر خود
را دوست داشته باشید بیکدیگر خود مدد برسانید اصلاً
از کارهای نيک جدا نه شوید بآبادی واصلاح دنيا
کوشش نمائید . بعد ازان بیماری آنحضرت سخت تر
شد تا آنکه در دوازدهم ربیع الاول سال یازدهم هجرت
در سن ٦٣ از دنیا گذشتند .
شمائل آنحضرت صورت ظاهری بهترین مخلوقات
ورحمت عالمیان حضرت پیغمبر ما علیه السلام مانند سیرت


( 41 )
شان معتدل بود . اعضا و اندامهای شان دلالت بر اعتدال
مزاج شان میکرد . قد مبارك شان میانه اندکی مائل
بدرازی . سر شان بظاهر کلان و در حقیقت میانه . موی
شان سیاه وغیر ژولیده . گیسوی شان گاهی تا نصف
گوش و گاهی تا نرمه گوش , و گاهی تا سر شانه میرسید .
بعضی وقت ها چهار گیسوئی بافته میگذاشتند . جبین
شان گشاده ابرو های شان بظاهر پیوسته می نمود و در
حقیقت پیوسته نبود چشم های شان بادامی وسیاهی آن
بسیار سیاه و سفیدی آن بسیار سفید ، و در سیاهی
و سفیدی آن رگهای سرخ بنظر می آمد قوت دیدن شان
بسیار تیز ، که در تاریکی ، مانند روشنی میدیدند .
رخسار شان با استخوان روی برابر . بینی شان اندکی
دراز و بلند ، دهان شان گشاده و بسیار خوش نما ،
دندان های شان سفید براق و اطراف آن باريك وتيز
و مابین آنها قدری گشاده روی مبارك شان سفید سرخی
دار پرنور و مائل به گردی که چون ماه شب چهارده
می درخشید . رنگ بدن شان سفید نورانی که در نظر


( ٤٢ )
مثل يك مجسمۀ نقرۀ ریخته کی معلوم می‌شد ، ریش
مبارک شان پر . گردن شان بلند و بسیار صفا مانند نقره
سینۀ شان فراخ . شکم شان هموار و باسینه برابر که از
سینه تاناف يك ردۀ موی مثل خط سیاه داشت وباقی
اجزای شکم بی‌موی مگر حصۀ بالائی سینه و بازوها و شانه
که موی داشت . گوشت بدن شان گرفته . نو کهای
دست شان دراز ، کف‌های دست شان کشاده و نرم .
ساق های شان مائل به باریکی . انگشتان دست و پای
شان پروفربه . پاشنۀ شان كوچك . گوشت زیرقد.شان
برداشته از زمین . پشت پای شان صاف ونرم بود که
هیچ کفیده‌کی نداشت . عرق شان بسیار خوشبوی بود
اما شمائل معنوی آنحضرت چنان است که در باب رحم
و شفقت ، كرم ، وسخاوت ، همت ، وتواضع ، عفو
ومدارا ، عقل ودانش ، مشهور بودند . بیهوده به
غضب نمی‌آمدند . غیر از کارهای دینی دیگر در هر خصوص
هر کوتاهی را عفو می‌نمودند . از دائرۀ انصاف اصلا
يك قدم بیرون نمی‌گذاشتند . هر کس را از روی دانش


( ٤٣ )
و اقتدارش کار میفرمودند . برای کار و ادای وظیفه
نبوت نادم مرك آرام نگرفته كوشش كردند . از هيچ
کس چیزی طمع نداشتند ، صدقه نمیگرفتند ، بسیار
شیرین سخن بودند . بزنان و خدمتکاران خود دائما
بتواضع و گشاده روئی معامله میکردند ، در دل داری
مردم کوشش زیاد مینمودند . کلانان واشراف هر قوم
را عزت میکردند . و به سرداری قبیله شان مامور
میفرمودند . از کسانیکه نزدشان حاضر میشدند احوال
کسانی را که غائب میبودند میپرسیدند . خلاصه
دانایان عالم حتی علمای فرنک هم به دانائی و خوش
اخلاقی آنحضرت قائل هستند .
زنان آنحضرت جناب پیغمبر ما علیه السلام یازده
زن گرفته اند . از این یازده زن دو نفر شان در وقت زندگی
آنحضرت از دنیا گذشتند و ٩ نفر شان بعد از وفات
آنحضرت باقی ماندند . مشهور ترین زنان آنحضرت
خدیجه ، عایشه ، حفصه است : -
جناب خدیجه ، اول حرم آنحضرت است . و اول


( ٤٤ )
کسی است که نبوت آنحضرت را تصدیق نموده باسلام
مشرف شد . تمام مال خود را بر آنحضرت صرف کرد
( ٢٥ ) سال با نحضرت گذرانیده به عمر ٦٥ سالگی
در سنه (١٠ق هجری) وفات کردند . همه اولادهای آن
حضرت غیر از ابراهیم نام یك پسرشان از همین جناب
خدیجه است جناب عایشه دختر جناب ابوبکر صدیق
است . بعد از وفات جناب خدیجه آنحضرت او را
خواستگاری نموده نامزد شدند ، و در سال دوم هجرت
او را در مدینه عروسی کردند . جناب شان يك زن
بسیار فاضله عالمه بودند احادیث بسیار از آنها روایت
شده . حفصه ، دختر جناب عمر فاروق است بعد از غزای
بدر آنحضرت او را به نکاح گرفت . جناب حفصه در
سال چهل و پنجم هجرت و فات کرد
آنحضرت ، سه پسر و چهار دختر داشتند .
پسران شان قاسم ، عبد الله ابراهیم است .
دختران شان : زینب رقیه ، ام کلثوم وفاطمه غیر از
فاطمه دیگر همه اولاد های آنحضرت در زندگی شان


( ٤٥ )
وفات کردند - جناب فاطمه عیال جناب علی رضی الله
عنه ووالده جناب حسن و حسین است. نسل پیغمبر علیه
السلام از همین دو نواسه دختری شان باقی مانده خلفای
آنحضرت بعد از جناب پیغمبر علیه السلام چهار نفر از
اصحاب او که میان مسلمانان بچهار یار و خلفاء راشدین
مشهوراند. یکی بعد دیگری بجای شان خلیفه شدند، و دین
اسلام را در دنیا رواج دادند. جناب صدیق رض اول
خلیفه ، جناب ابوبکر صدیق است که بعد از رحلت
جناب پیغمبر علیه السلام مسلمانان او را بخلیفه کی آنحضرت
انتخاب نمودند . جناب ابوبکر از خوردی رفیق آنحضرت
بودند. و از جمله مردان اول آنها ایمان آوردند. معراج
رفتن آنحضرت را اول آنها تصدیق کردند. و ازین سبب
به صدیق مشهور شدند. نام شان عبدالله است . چون
خلیفه شدند مردمی را که بعد از وفات آنحضرت پس کافر
شده بودند . واپس مسلمان ساختند ، و قطعه از
ملک عراق را که بطرف مشرق عربستان است، و قطعه
از ولایت شام را فتح نمودند. و درین دو قطعه و در تمام


( ٤٦ )
عربستان دین اسلام را رواج دادند. جناب ابو بکر صدیق
دو سال و نه ماه خلافت نموده ، در سال سیزدهم هجرت
بعمر ٦٣ سالگی وفات کردند
دوم خلیفه آنحضرت جناب عمر فاروق است ، که
بعد از وفات جناب ابوبکر صدیق مردم او را خلیفه مقرر
کردند . جناب عمر رضی الله عنه برای خود لقب
امیرالمؤمنین اختیار کردند تمام ولایت شام و مصر و عراق
عرب و مملکت ایران را از دولت روم و دولت ایران
فتح نمودند. و در هر جا دین اسلام را رواج داده، شهرهای
نو آباد ساختند و محکمه ها تشکیل دادند تاریخ هجری که
میان مسلمانان مروج است ایشان مقرر کردند .
ناول بعد از شماره ۲
و در حرمسرای او آداب اسلامی آموختم ـ چهارده
سال پیش او بودم اما چطور بودم ، مقید براحت و آسایش
زنش چند سال میگذاشت که هر جا بگردم اما نزد بلوغ
ازین اندیشه که ا کر میپسندم نماید سفید بخت خواهم شد
و اوسیه روز مرا بروز روشن در کنج تاریکی انداخت


(٤٧)
و آگاهم ساخت که اگر کسی را ازین قید خبر کردی میکشمت - زندگی را غنیمت شمرده دم نمی زدم تا يك خان کلان ترکمانها برای میر چند کنیز تحفه فرستاد - یکی از انها مقبولش افتاده آن زن را پس پرده انداخت حتی که ظالم من در چند ماه از من بترشد - چون میر بعضی کنیز ها را برای خان مذکور روانه کرد در فهرست آنها مرا هم درج نمودند باین طریق یکسال میشود که در حرم سردار ترکمان میباشم - از صورت وسیرت من چنانچه خودش میگوید رضا مند شده بعد از شش ماه اختیار کل خانه را بمن سپرد - حالا يك پسر هم دارم که بسیار خوب بچه است و خود خان هم بسیار خوب مرد است - از ملاقات شما خیلی خورسند خواهد شد - دو سه روز است که نمیدانم چرا طرف من رخ نکرده البته کدام کار ضروری پیش آمده !
رینان که حالا نامش ریحان است اسم اسلامی پدر خود دریافت کرده کیفیت ملاقاتش را فی الفور بواسطه قاصد بخان رسانید و خودش کنیز ها را امر داده اطعمه


(٤٨)
گوناگون برای او و دیگر قومهای خود که در خوردی همه را می شناخت طلبید - هنوز چای بعد از نان نخورده بودند (رواج چای آنوقت فقط بخانها محدود بود) که خان خسر خود را بعزت خواست . از خیمه های زیادی گذشته بخرگاه خان نرسیده بودند که صدای بگوش پردل رسید :-
او کافر ! اینجا چطور میکردی؟ فقط خود را کرمی فتح خان ساختی !
پردل پس گشته می بیند که بچه کاکای اکرم کاوتکیه زده نشسته است ـ زخم اکرم، قتل نو مسلم ، و دعو ئیکه پیش دختر خود کرده بود در يك آن تازه شد خطاب کافر هنوز زورش داد ـ بيك لحظه تلوار کشیده بر شانه اش زدو کله ئیکه وزیر اکبر خانش زده بود و درون مانده بود همراه نفسش برآمد ـ از خیمه متصل يك شخصی بیماری آواز چیخ را شنیده که از مقتول برآمده بود نمودار شد ـ پردل طرفش دیده بمدهوشی نعره زد : ـ
خدایا شکر ! اکرم ـ خان ـ آیا شما زنده هستید ؟ راست بگوئید ـ دلم قبول نمیکند .


( ٤٩ )
بدل این را گفته بسجده می افتد و چون برمی خیزد اکرم میگوید :-
خوشی ملاقات تو از رنج این قتل ضائع شد ـ صله رحم اسلام هنوز در وجودت اینقدر سرایت نکرده بود که از خطاهایش در میگذشتی با وجود ضعف خود در تیمار داری این شب بیدار میبودم و همین سبب است که در بدنم توانائی نیست و در زبانم طاقت گویائی .
سردار ترکان برین حادثه مطلع گشته همه را نزد خود خواست و آن خوبی که ریحان بیان میکرد و مثل تبدیل شدن خوشی اکرم برنج، بزشتی مبدل گردید ـ بقهر گفت :-
اراده ام بود که ترا مانند خسر خود دانسته باحترام بدارم اما این حرکت وحشیانه که از تو چنین بی محابا سرزده نه تنها از تو بلکه از دخترت نیز بیزارم ساخته شخصی را که قتل کردی یکی مامور امیر بخارا بود و او با من رابطه وداد می پروراند دیگر در حالت مجروحیت بمن التجا آورده بود . کسیکه در پناه ما دراید از شر دشمن ایمن


( ٥٠ )

میباشد واگر نزد ما کشته شود قاتلش را ما بقصاص میرسانیم
اما چونکه تو هم مهمان هستی خونبهایش دخترت ادا خواهد
کر داماد او از کجا ادا خواهد کرد ! دختر چنین وحشی
لائق حرم مانیست ـ کلیدهای نقد و جنس همه ازو گرفته
شود ـ
خان هنوز کلام خشمناك خود را تمام نکرده بود که
خادمها دویده آن زنی را که ریحانش سیاه بخت ساخته
بود مژده دادند که غاصب تو از مکر و حیله ها برطرف نشد
از کردار پدر خود برباد رفت .
اکرم بزبان لرزان التماس نمود :
اگر چه در بحر عنایات شما مستغرقم اما زعزت افزائی
این غریب که شما پیهم فرمودید جرأت این عرض میدهد
که مقتول پسر عمویم بود و تا حال از شما مخفی داشتم که
زخمی که مرا بدریا انداخت از دست او بود و محض بسبب
قتلم که غیر از حسد دیگر وجهی نداشت تا بخارا رفته تهمت
مادر پایم است ـ با وجود این شرارتهایش بسعی آخری
بشری در مداوای زخمش کوشیدم تا دلش از طرف من


(۵۱)
ورفقایم بی کدورت کردد اما چون مرد نومسلم رو برویش گذشت ناحق کافرش گفته صدا کرد ـ آن نومسلم یکی از اقربای خود را شکار تفنك این شده دیده بود ـ بالای همه عذرها آدمی است از کافرستان و بیخبر از روش اینولایت سردار ترکمان اگرچه قدری ملائم شد اما بآن از بکها مناسبات داشت که رحم شان بقهر افغان مساوی قرار داده شده است معلوم نیست که در فرط غیرت وغضب بچه خودرا و خویشتن را نیز مستوجب اعدام می پنداشت که تاثیر صحبت دختر وحشی دروهم نفوذ کرده است اما بسفارش اکرم حکمداد که دختر مع پدر و پسر از دریا گذرانیده بملك خود فرستاده شوند اکرم باز معروضداشت که هر چند دختر و پدر سزاوار سرزنش باشند اما فرزند شما قابل تربیت خانی است باید شهزاده وارش تعلیم داده بصفات غیورانه پدر نامدار موصوف شود . خان از فرمان خود نکشته دیگر همین قدر نرمی کرد كه يك كنیز ولاله روپیه کافی بخشیده خود اکرم را بسر پرستی بچه اش مقرر نمود


( ٥٢ )
اکرم و بر دل و دخترش ازین احکام اظهار ممنونیت
نموده بر مفارقت خان رنج فراوان ظاهر کردند اما بدل
همگی خوشحال بودند که از چنین خود سری بی اصولی
جدا شدن بهر حال غنیمت بود ـ ( لعل الله يحدث بعد
ذلك امرا ) . ریحان فرحان بود که عجب وسیله مراجعت
بوطن دست داد ـ بسیار شکر این امر مینمود که لخت
جکرش را از و پاره نکردند ـ باین سبب میخواست که زود
از دریا تیر شود ـ بچه خود را در بغلش پچق میکرد که
کسی ازو نستاند ـ چون از دریا عبور کردند اکرم را
بعجز و الحاح گفت که اگر بچه مرا بطلبند برای خدا ندهید
زیرا میدانست که پدر هم مثل مادر یا کمتر ازان محبت داشته
زود یا دیر اشتیاق دیدنش را خواهد نمود ـ همین شبهه
اکرم هم می پرورانید و حیران بود که در آنصورت
چکند ؟ مادر جوان از غم بسمل خواهد شد و احسانهای
خان رد حکمهایش را نمی بردارد ـ از مرگ نجاتش داد
بعزت معالجه اش نمود اما فضل خدا شد که چون بسبب
غزا که در آن اثنا جاری بود براه کافرستان بمنزل مقصود


( ٥٤ )

رسیدند ریحان وطن آبائی خود را دیده با مادر و دیگر
خویشهای خود ملاقات کرد بعد ازان حکم ترکمان وارد
شد که پسرش را مع والده اش و دیگر هر کسی را که بغیر
پدرش باشد بزودی روانه دارید ـ اکرم بدرستی تعمیل
آن نموده تحائف شایان نیز بخدمت او فرستاد .
اکرم از وفاداری پردل نهایت مسرور و متشکر بود
حکایت زنده شدن خود را با و بیان نمود : --
گله خورده زمانی خود را ثابت قدم ساختم اما خون
از زخم بسیار رفته ضعف کردم ـ از اسپ بدریا افتاده يك
جانوریکه تا حال خبرندارم چه بود مرا در دهن خود گرفته
بسرعت تیر زیر آب برد
باقی دارد

(دین چیست )

دين يك قانون الهی است که برای اصلاح امور
معاش و معاد انسان بتوسط پیغمبران برای انسا نهار سیده
است ، و دین سبب وجود بشريت و منتظم نظام سلسله
اجتماعیت است بلکه اساس متین مدنیت شمرده میشود ،
دین است که بدون آن قیام حیات انسانی مشکل بلکه ناممکن
است ، دین است که انسانرا از در کات دنیه بدرجات


( ٥٤ )

عالیه میرساند ، دین است که نوع بشر را از فتنه و فساد باز داشته به صلاح و سداد رهنمون میسازد
اما غالب مردم خیال میکنند که دین چیزی دیگر و دنیا چیزی دیگرست بلکه هر دو منافی همدیگر میباشند از سبب همین فکر باطل و خیال فاسد بسی از ملل و اقوام دنیا خصوصاً مسلمانان قرون اخیره در پی اصلاح معاشرت دنیوی خود نگشته ، روز بروز ضعیف و ناتوان ، مقهور و مغلوب دشمنان دین خود شدند و آن دین نیمه که داشتند اختیار آنرا هم از دست دادند .
اینچنین نیست ، دین هر قدر قوانین که برای امور معاد دارد ، همانقدر قواعد و اصول برای انتظام زندگی و ضروریات معاش مقرر داشته است ؛ بلکه همان اصول که برای اصلاح آن عالم است عینا مصلح زندگانی این جهان است چنانچه تشریح این از بیان ذیل بخوبی میشود .
دین متضمن سه اعتقاد است که هر کدام آن همچنانکه مقوم دین اند مصلح دنیا نیز میباشند هیئت اجتماعی از برکت همین عقائد ثلثه به وجود رسیده است


( ٥٥ )
(عقيدة اول) از عقائد سه گانه ، تصدیق این سخن
است که : حضرت خلاق کائنات انسان را در میان
ساکنین کره ارض منزلت ملکی داده و او را بهترین
و اشرف ترین مخلوقات خود مقرر کرده
( عقیده دوم ) اینست که : هر شخص که پابند دینی
از دینها باشد ، باید یقین کند که ملت او بهترین ملتهای
دنیا است و مخالف مذهب و کیش او مخالف راه حق
و خداست
( سوم ) بر این معتقد باید بود که : پیدایش انسان
درین عالم خاك برای حاصل نمودن اینچنین کمالی است که
او را به عالم پاك رهبری کند و ازین خاکدان هر کدورت
که دران از دم اولین تا نفس آخرین بجز از رنج و غم
مصیبت والم چیزی دیگر نمی‌بیند او را رهائی داده به
وسعت آباد عالم عیش و سرور که راحت آن را فنائی
و سعادت آنرا انتهائی نیست ، برساند
اکنون به نظر انصاف به بینید که این عقائد که
هر یکی رکن رکین و نقطه آخرین دین شمرده میشوند


( ٥٦ )
برای ترقی و تعالی انسانها در عالم دنیا تاچه اندازه کارآمد وسودمند می باشند چنانچه
( عقیده اول ) اینکه [انسان اشرف و بهترین انواع حیوان است ] هرانسان را وامیدارد براینکه از عادات سبعیت وحیوانیت روگردان شده به اعمال حسنه واخلاق مرضیه گراید تا به واسطه این اعمال وافعال نيك راهی به سوی دارالسعادت دانش یافته در کسب فلاح معاش ومعاد خود و بنی نوع خود به نیکوترین وجه بكوشد پس از وجود سراسر مسعود اینچنین شخص اداره هیئت اجتماعیه نظم ونسقی نیکویافته اسم مدنیه فاضله را برای خود حاصل میکنند ، رفته رفته غالب افراد آن از حالت وحشیان درنده و چارپایان چرنده و حشرات گزنده برآمده به صفات محبت ، عدالت ، اخوت ، پیراسته میشوند وصورت انسانی را که حضرت آفریدگار جل شانه از پیدایش آن اراده نموده بود اختیار میکنند هر انسانیکه به این نقطه رسید البته به انتهای سعادت وکمال خود رسیده خواهد بود .


( ٥٧ )

به عکس این برحال کسانیکه این عقیده را در خود ندارند و انسان را برسائر حیوان مزیتی نمیدهند اگر به غور دیده شود معلوم می شود که چه نوع اعمال قبیحه و افعال وحشیه اوضاع نامناسب ، اطوار ناملائم از ایشان سر بر میزند و از ارتکاب هیچ قسم دنائت و رذالت اندیشه نموده همچون گله های وحش زیست میکنند و انتظام مدنیه فاضله را از هم گسسته بجای آن دارالشقاوت قائم میسازند و فرموده حکیم مطلق جلت کلمة را ( افحسبتم انما خلقناكم عبثاً وانكم الينا لا ترجعون ) پس گوش میکنند

( ربنا لا تحسبنا من الجاهلين ) !!

( عقیده دوم ) که قوم وملت خود را بهترین ملل دنیا بشمارد ، فوائد بی شمار دارد ، چنانچه برای حصول فخر وشرف ملت خود لمحه آرام نگرفته افراد و اشخاص آن را برای کسب مجدد بزرگی و تقدم بر سائر اقوام تحریص و تشویق میدهند هیچ فضیلت و کمالی را نبینند که آن را برای قوم و ملت خود آرزو نکنند


( ٥٨ )

وهرگاه درملتی از کدام قسمی از اقسام عزت ورتبه عالی
مشاهده کند فی‌الحال درپی این می‌افتد که بکدام وسیله
ازوسائل ملت او را از ان خوب تروبهتر حاصل شود .
از اینجا دانسته میشود که این اعتقاد بهترین وسیله
ایست برای حصول اسباب مدنیت ونیکوترین راهی ست
بجهت طلب علوم و توسع فنون واختراعات جدیده وایجادات
نفیسه . هیچ ملت به پایه عزت وشرف ، سعادت واقبال
نخواهد رسید الابه داشتن همین اعتقاد وبس !

( عقیده سوم ) اینکه [ انسان ، باید یقین کند که
پیدایش او درین عالم نیست الا اینکه کمالی حاصل کند
تا او را به عالم بهتر ازین عالم برساند ، یعنی مقصود ومطلوب
انسان چیزی دیگر وجای دیگر است ] پس هرکه دارای
این اعتقاد باشد از خوف اینکه مبادا از سبب جهل و
نادانی در همان کار ومقصد او کدام نقصی پیداشود از
مقصود ومطلوبش او را بازدارد ، هیچ‌وقتی از اوقات
از طلب علوم حقیه ومعارف دینیه نمی آساید تابذریعه آن
علوم عقل خود را تنویر واضائت نموده برای وصول


( ٥٩ )

مطلوب خود ذرایع وسائل خوبی پیدا کند و از اشیائی که مانع و سد راهش شود خود را باز میدارد .
چون به این طریق عمل کرد عقل او را نوری و صفای حاصل میشود در انصورت همه وقت در صفای باطن و تهذیب نفس از اخلاق نامرضیه و ملکات دنیه میکوشد و در معاملات بایرادران نوعی خود به محبت و صداقت ، دیانت و امانت سلوک می ورزد و در حصول وجه معاش خود از خیانت ، کذب ، حیله کاری رشوت ستانی پرهیز نموده حتی المقدور در کسب حلال میکوشد و همچنان آن را در وجوه مشروعه صرف میکند .
بلی ! انسان تا مقصد پیدایش خود را نداند و از حقوق خود بر دیگران و از حقوق دیگران برخود واقف نباشد چه گونه سالهای دراز يك عدد کثیر از نفوس انسانی در یکجا جمع شده به اتفاق یکدیگر زندگی خواهند کرد ؟ و از روی همین احتیاج حضرت حکیم مطلق از مرحمت ازلی خود که بر نوع انسان داشت ، این اعتقاد را لازم بل جزئی از اجزای دین ساخته تا بذریعه ان انسانها در میان خود


( ٦٠ )
به اخلاق حسنه وصفات پسندیده وصراط المستقيم عدالت
سلوک کند واز شر و فساد وکينه ونفاق به یکسو باشند
پس قومیکه ازین عطای بی انتهای خداوندی محروم
و بی نصیب مانده اند تاچه اندازه گرفتار پنجه شقاوت
وفساد کشته شب وروز درکردار های ناشایسته وافعال
وحشيانه منهمک می باشند و مثل مور و مار در بلعيدن
یکدیگر خود میکوشند و از نتیجه اعمال بد خود که
فردا برای شان رسید نیست هیچ اندیشه نمی نمایند
بلی ! از کجا به اندیشند که به فردا هیچ اعتقادی ندارند!
اللهم استقم نا على هذه العقيدة الثابتة دامت نا
علیها ! اینست از بیان فوق بخوبی ثابت وظاهر شد که:
برای تنظیم و سررشته زندگانی انسان در دنیا حضرت
واهب العطايا به محض لطف و مرحمت خود از عقائد
ثلثه مذکوره چیزی ممزوج نموده اسم ان را دین کذاست
وبندگان خود را به قبول نمودن آن امر نمود تا بذریعه
نور وضیای ان راه سعادت دنیا و به واسطه سعادت دنیا
فوز و فلاح عقبی را حاصل کنند
انتهى —


[BLANK PAGE]


ممتحنين ومعلمين وشاكردان جماعت ابتدائيه سوم مكتب اتحاد


شرایط اشتراك
داخل شهر { سالانه . . . . شش روپیه
شش ماهه . . . . سه روپیه
۱ ماهانه . . . . قبول نمیشود
خارج شهر { قیمتهای فوق اجرت داك ضم میشود .
اجرت داك في نسخهٔ يك سنار است .
آدرس
نظارت جلیله معارف
( كابل )
قصر شهر آرا مکتب حبيبيه
دارالعلوم امانيه
اداره
معرف معارف
در ماه يك بار نشر میشود
بمطبعهٔ ماشين خانه چاپ شد


سال دوم
شماره (چهارم)
معرف معارف
۱۲۹۷
یکم قوس سنه ۱۲۹۹
از یمن توجه شه با اقبال
آمد بکنار دولت و استقلال
اسباب تمدن بترقی باشد
آثار معارف همگی رو بکمال
ان في ذلك لايات للعالمين


ريل هائی كه اولاً در دنيا اظهار وجود نموده اند


فهرست مندرجات
۱ تشریف آوری اعلیحضرت معارف پرور بمکتب
۲ قرائت قرآن شریف (عبدالغفور ابتدائیۀ چهارم)
۳ ترجمۀ آیات قرآن شریف (حافظ نور محمد رشدیه ۳)
٤ خیر مقدم ( محمد حسین ابتدائیه ) ٤
٥ تجربیات برقی ومقناطیسی (محمد نعیم رشدیه) ۳
٦ بیانات محمد عظیم رشدیه ۳
۷ تجربیات حکمت وطبیعیات ( دین محمد رشدیه ) ۲
۸ مکالمۀ افغانی محمدحسین ، غلام حیدر ، غلام قادر اصناف رشدیه ۲ و ۳ .
۹ تجربیات جر اثقال ( محمد نبی صنف تهیه )
۱۰ تجربیات حکمت و کیمیا (عبدالقادر رشدیه) ۳
۱۱ ابیات اردو ( صفرعلی رشدیه ) ۲
( ۱۲ ) راپورت سالانه نظارت معارف (علی محمدخان) نائب معاون نظارت معارف
۱۳ بقیۀ تاریخ انبیا
١٤ تاریخ پیدایش ریل بعد از شمارۀ (۲)


سال دوم (۲) شماره (٤)

بسم الله الرحمن الرحیم

(تشریف آوری اعلیحضرت معارف پرور مکتب)
از انجا که اعلیحضرت شهریار معارف پرور عدالت
گستر توجهات جهان درجات شاهانه خود را بر کافه افغان
وافغانیان عموماً و بر قاطبه اهل معارف و عرفان خصوصاً
مبذول داشته و میدارند بناءً علیه بتقریب جلسه تقسیم
انعامات سالانه دار الامان معارف بامر شاهانه اکثر از
امناوارا کین دولت مقدسه از قبیل سرداران عظام و
ناظرین، افسران ملکی و نظامی و کلانتران شهر و ملکان
شش کروهی بتوسط تکت های خبری منجانب جناب


( ۳ )
عالیقدر جلالت مآب ناظر صاحب معارف در جلسه
موصوف شريك وسهیم بودند بعمل دوبجه همان روز
نشاط اندوز خبر فرحت اثر ورود سعادت اندود ذات
شاهانه بذریعه آواز فرحت اهتزاز سلامی موزیکه طنین
انداز گوش هوش منتظرین صفوت آئین كردید .
بعداز جلوس میمنت مأنوس شان بر كرسی شاهانه
هريك از اطفال نيكو فال مضامین و تجاری که برای شان
معین ومقرر شده بود هريك نوبت بنوبت قرائت نموده
ومورد هزارها تحسین ذات شاهانه وباقی ناظرین كرام
گردیدند که ماذیلاً مقالات وسائر تجربات مذكوره را
محض آگاهی قارئین محترم تحریر میكنیم بعد از اختتام
مضامین و تجارب بقرار پروغرام معینه نوبت به تقسیم
انعامات اطفالیکه در امتحان سالانه بذل همت وصرف
غیرت نموده بودند رسید . ذات اعلیحضرت همایونی هريك
ر انزد كرسی شاهانه طلب فرموده بيك حس رقیق پدرانه
چهره اطفال را بوسه داده باعطای عطایای بیكران وشفقت
ومرحمت بی پایان مفتخر وممنون شان گردانیدند . چون


(٤)

تقسیم انعامات صورت انجام پذیرفت . ساعت تپریها و تما
شای گوناگون از قبیل ریسمان کشی ، مسابقه دویدن
اطفال ، قواعد نظامی وغیره عرصه پیرای ظهور گردید .
ذات اعلیحضرت جوانبخت بکمال شوق و سرور این تماشا
های از محنت و مشقت دور را مشاهده فرمودند ، درین
اثنا چون آمد آمد نماز شام بود واطفال سعادت مآل
نیز از وظایف و فرائض خود ها فراغت حاصل نموده بودند .
ذات اعلیحضرت پدر غمخوار مهربان به نزد اطفال
تقرب فرموده نطق بس مؤثر دلچسپی مبنی بر امیدواری
اطفال و بهجت و خورسندی حضور شاهانه از
ایشان ایراد فرمودند ، بعد از اختتام نطق ذات شوکتمات
اعلیحضرت پادشاه غازی معارف پرور جلسهٔ تقسیم انعامات
دارالامان معارف بانجام رسید .

بعد از جابجا گردیدن اعضای محترم مدعوین اولین
اواز یکشکننده خاموشی مجلس گردید اواز کلام قادر
سبحان بود که از حنجرهٔ معصومانه عبدالغفور ابتدائی
۴ بروز کرد —


( ٥ )

( ولقد آتينا لقمان الحکمة ان اشکر لله ومن یشکر
فانما یشکر لنفسه ومن کفر فان الله غنی حمید واذقال
لقمان لابنه وهو یعظه یابنی لاتشرک بالله ان الشرک لظلم
عظیم ووصینا الا انسان بوالدیه حملته امه وهناً علی
وهن وفصاله فی عامین ان اشکر لی ولوالدیک الی المصیر
وان جاهداک علی ان تشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما
وصاحبهما فی الدنیا معروفاً واتبع سبیل من اناب الی ثم
الی مرجعکم فانبئکم بما کنتم تعملون یابنی انها ان تک
مثقال حبة من خردل فتکن فی صخرة او فی السموات
او فی الارض یات بها الله ان الله لطیف خبیر یابنی اقم
الصلوة وامر بالمعروف ونه عن المنکر واصبر علی ما اصابک
ان ذلک من عزم الامور ولا تصعر خدک للناس ولا تمش
فی الارض مرحا ان الله لایحب کل مختال فخور واقصد
فی مشیک وغضض من صوتک ان انکر الاصوات لصوت الحمیر

حافظ نور محمد رشدیه سوم بعد احترام لازمه بر
چوکی وسط مجلس تقاعد کرده بوضع نهایت شایسته


(٦)
تفسیر کلام (جلیل حضرت واجب الوجود) را بقرار آتی
کرده مظهر تحسین شد : -
می خواهم که این چند آیه مبارکه را که برادرم
عبدالغفورخان قرائت نموده قرار تفسیر مولانا (حسین)
واعظ هروی محض افاده حضار محترم تفسیر و بیان کنم !
اولاً میگویم ! که حضرت خدای متعال جل ذکره
بواسطه آیات شریفه مذکوره نصائحی را که حضرت
لقمان به فرزند خود ارشاد فرموده برای (رسول مقبول)
اخبار میکند : -
درینجا اگر قبل از پرداختن بتفسیر آیات مقدسه -
بتذ كار يك روايت مختصری که جناب مفسر موصوف
درباره حضرت لقمان فرموده اند پردازم هر آئنه خالی
از فائده نخواهد بود .:.
حضرت لقمان ( که بعضی آنجناب را پیغمبر و برخی
حكيم و بزرك ميدانند ) در اول حال غلام شخصی بود
شبانی میکردند - بعد از آنکه خداوند کریم دولت حکمت
را بدیشان بخشیده برتبه بلند دانائی ایشان را رسانید


( ۷ )
اتفاقاً روزی یکی از بزرگان بنی اسرائیل بایشان تصادف
کرده دید که جمع بسیاری از مردمان بدور ایشان نشسته
وسخنان حکمت امیز ایشان را بکمال اخلاص می شنوند
انشخص نزدیک ترآمده گفت ـ ای لقمان ! آیا همان
غلام سیاه نیستی که شبانی رمه فلان شخص میکردی ؟
حضرت لقمان فرمودند آری همانم ـ آنشخص گفت
پس چه چیز ترا به این درجه بلند رسانید ـ حضرت لقمان
فرمودند ـ سه چیز ، راست گفتن ، دیانت نگهداشتن
ترك بیهوده کردن ازینجاست که خداوند کریم میفرماید
( ولقد آتينا لقمان الحكمة ان اشكر لله ط ومن يشكر )
( فانما يشكر لنفسه ط ومن كفر فان الله غنى حميد ه )
یعنی ما لقمان را حکمت دادیم و گفتیم که شکر گوی
خدا را ـ و هر کسیکه شکر گوید خدای را هر آینه
برای نفس خود میگوید . چرا که منفعت شکر که افزونی
نعمت است برای خود او میرسد ـ و هر که ناشکری
کند هر آینه خدای تعالی بشکر کس احتیاجی ندارد


(۸)
چه بذات خود محمود است ـ که همه کائنات بزبان حال
وقال شکر کوی حضرت اویند .
( واذ قال لقمان لابنه وهو يعظه يا بني لا تشرك بالله )
( ان الشرك لظلم عظيم ه )
ياد كن اى (محمد) صلعم ! كه چون لقمان برای پسر
خود گفت و نصیحت میکرد اورا که ای پسرکم ، بخدای
شريك ميار ـ چه شرک آوردن بخدای یکتای بی همتا
ظلم بزرك است زیرا که شرك مخلوق را باخالق برابر می کند
و این خود عین ظلم است
( ووصينا الانسان بوالديه حملة امه وهناً على وهن )
( وفصاله في عامين ان اشكر لي ولوالديك الى المصير ه )
و وصیت كرديم انسانرا در خصوص پدر و مادر او
چرا که برداشت مادرش او را و متحمل شد ( یعنی برداشت
تكليف اورا نمود ) وحال آنکه از رهگذار حمل سستی
بالای سستی كشيده وزحمت بالای زحمت دید (ديگر اينكه)
جدا کردش از شیر بعد دوسال باين مضمون وصیت کردیم
مرا و پدر و مادر خود را شکر کوی ( چرا که ) بسوی


(۹)

من است باز كشت و رجوع مخلوق که بقرار ـ شکر
و نا شكرى ايشان ثواب وجزا میدهم
(وان جاهداك على ان تشرك بى ماليس لك به علم)
(فلا تطعهما وصاحبهما فى الدنيا معروفا)
واكر پدر ومادرت درین سخن کوشش کنند که
تو بمن شرك آرى (يعنى كوشش كنند كه نعوذ بالله
ترا مشرك سازند) پس ايشانرا فرمان مبرو كذران كن
با پدر و مادر و در خصوص زندگانى دنيابيك كذران نيكو
چنانچه پسندیده شرع باشد (واتبع سبيل من اناب الى ثم
الى مرجعكم فانبئكم بما كنتم تعملون)
در خصوص دين طريق كسی را پيروی که بتوحيد
واخلاص بسوی من باز كشته وانابت جسته (كه آن
حضرت پیغمبر صلع است يا صديق اكبر) رض (هر كاه كه)
بسوی من است رجوع وباز كشت شما پس شما را از كار
هائیکه از خیر وشر میکنید باخبر و متنبہ مىسازم (يا بنى انها
ان تك مثقال حبة من خردل فتكن فى صخرة او فى السموات
او فى الارض يات بها الله ان الله لطيف خبير . )


( ۱۰ )

ای پسرك من انسان هرفعل که از خیر و شر میکند اگرچه آن فعل بوزن سپندانه که خوردترین دانه‌ها است بود درمیان سنگی یا قعر آسمانها و در جاهای مخفی زمین بوده باشد - هر آئنه خدای تعالی آن را حاضر سازد - و بران حساب کند تحقیق خدای تعالی باريك بين و بهر چیز خفی و پنهان بینا و خبردار است ؟
( یابنی اقم الصلوة وأمر بالمعروف ونه عن المنكر واصبر على مااصابك ان ذلك من عزم الامور ط )
ای پسرك من انماز را بپای دار ، امر معروف كن و نهی از منكر نماى ، برسختيها كه به تو برسد ( خصوص برسختیهائیکه از رهگذار او امر و نواهی باشد ) صبر و شکیبائی را پیشه کن - همین چیزها که وصیت کردم از موجبات امور است [ یعنی از کارهای لازمه است ] ( ولا تصعر خدك للناس ولا تمش فى الارض مرحا ان الله لا يحب كل مختال فخور ه ) ومتكبرانه از مردم روی متاب بلکه از روی تواضع بایشان پیش آی و در راه مانند جاهلان و دنیا پرستان مخرام ، چرا که


(۸۸)
خدای تعالی هر خرامنده را که متکبرانه راه میرود دوست نمیدارد ( واقصد في مشيك وغضض من صوتك ان انكر الاصوات لصوت الحمير ) و در رفتن میانه روی اختیار کن ، و به نرمی و آهستگی سخن زن ، چراکه بدترین آوازها آواز خراست که بلند میباشد
این بود ترجمه لفظی آیات هدایت شمان که محض استحضار واستفاده حاضرین کرام تفسیر و بیان نمودم :
باقی از خدائیکه بر افروزنده مطالع حال واستقبال اسلامیان است قلباً استدعا می نمایم که به یمن وبرکت همین کتاب مقدس شام تیره انجام نفاق و دو رنگی را بنور و ضیای خورشید اتفاق و همدردی تعدیل کند
ووجود سعادت نمود اعلیحضرت جوان جوان فکر غازی را که امروز باعث افتخار و سر بلندی ما افغانیان گردیده از واقعاب تكدر آيات دهر مأمون ومحفوظ داراد بالنون والصاد آمين : ــــ
محمد حسین ابتدائیه ٤ خیر مقدم ذیل را از طرف عموم طلبه بمعرض عرض آورد : ــــ


(صورت اول) وزن
قوت

پایه
(صورت دوم)
قوت (ترتیب اول)
قوت
وزن

پایه (صورت سوم)
قوت
وزن
وزن

(ترتیب دوم)
وزن

۵ ۲۵ ۷۵ ۳۷۵ ۱۸۷۵


[BLANK PAGE]


(۱۲)
به تشریف قدوم شاه والا
تشکر کن دلا پنهان و پیدا
شه والا گہر فخرالسلاطین
که تابد نور عرفانش ز سیما
نثار مقدم والای او باد
سر و جان هر چه باشد در کف ما
بمکتب قدمش تشریف آورد
که پا انداز او گردد سر ما
معارف را رسیده سرفرازی
بمکتب تا نهاده موکبش پا
رفیض شهر یار ماست امروز
که گلشن گشته (باغ شهر آرا)
معارف پرور آن شاه جوانبخت
که دارد مرحمت بر پیرو برنا
بمل میگردد از تعلیم حاصل
ترقی ها بکار دین و دنیا
میکر تا کار ملت رنگ گیرد
مدارس کرده و نگار تک بر پا


(۱۳)

بغير از علم نبود انتخابش
بعالم هر که دارد چشم بینا
شه دین با کمالات رسالت
بود مأمور رب زد نی علما
سخن کوته همه از لطف شاه است
که با علم آشنا گشتیم ماها
تحصیل رضای شاه غازی
دهد توفیق ما را حقتعالی

محمد نعیم خان رشدیه ۳ بمیز وسط مجلس که حامل
الات و ماشین های برقی بود تقرب ورزیده به بیانات
آتی لب کشوده مظهر آفرین گردید :
چونکه درین ایام موجوده کار های زیادی از علم برق
گرفته میشود بنا بران میخواهم که بحضور حضرت
امیر المومنین و امان المسلمین وباقی حضار کرام در خصوص
این علم اندك بحث رانم مگر بباعث عدم او قات نمونه
از بسیار و مشتی از خروار معروض میدارم ـ اگر قبول
افتدزهی عز و شرف اولا تبیین وجه تسمیه و حقیقت این
علم که در این اوقات باعث ترقیات عالم گردیده واجزای


(١٤)
بسا کارهای مشکل را نموده خالی از قائده نیست : ــ
قریباً دو نیم هزار سال میشود که تیستی نام يك
فلسفه دان یونانی معلوم کرده بود که کهر با که بکتتی
مشهور يست اگر با بریشم مالیده شود جذب اجسام
خفیف را میکند مگر ۳۰۰ سال قبل برین داکتر کلبرت
معلوم کرده که ماسوای کهر با کدام شی دیگر مثل شیشه
لاك ــ آبنوس نیز همراه اشیای دیگر مثل ابریشم
یا فلالین مالیده شود همین خاصیت را میدارد و چونکه
در یونان کهر بارا الکتران میگویند بنا بر ان ( الکتریستی )
یعنی خاصیت کهر بائیت از ین مشتق گردیده و رفته رفته
این علم چندان ترقی نمود که کمتر از يك ثانیه از یورپ
بامریکه احوال میرساند و این خاصیت بچند نوع چنانچه
بذریعه اثر مقناطیسی ( آهن ربا ) وعمل کیمیاوی وغیره
پیدا میشود : ــ
ويك قسم این از عمل احتكاك یعنی مالش پیدا میشود
اگر يك تکه کاغذ گرم خشك را گرفته بزانو بمالید
بعد از مالش اجسام خفیف را جذب میکند و اگر در


(١٥)
شب تار برپشت گربه دست خود را بمالید بعد از مالش
صدای شرشر و شرارهٔ خفیفی حادث میشود – و همین
ماشین مذکور اثبات این امر را مینماید مگر بباعث عدم
اسباب برق کافی جمع کرده نمیتوانیم وانشاء الله عنقریب
از توجهات ذات شاهانه برق جبل السراج بمکتب رسیده
و برای ما فدائیان مکتب مفید گشته اجرای بسا کارها را
خواهیم نمود : –

بهترین و مفید ترین برقی‌که مستعمل است همانا برق
جاریست – موجد اولین این قسم برق حکیم کلوانی بود
بعد ازان حکیم والتا بمختلف تجارب سبقت زیادی حاصل
کرد و رفته رفته یوماً فیوماً این نوع برق ترقی کرد
که مختلف اشخاص بمختلف آلات در پیدا کردن این
کیمیا بی زیادی حاصل کردند : –
میخواهم که بحضور پادشاه معارف پرور خود آثار
مختلف این نوع برق را تجربه نمایم : –
تجربهٔ اول – چون درین آهن نعل نما که قبل
از الحاق سیم بطاریه هیچ اثر مقناطیسی دران نبود
قطبین بطاریه را الحاق دادیم قوت مقناطیسیی


(١٦)
دران پیدا شده تکه آهن را اینه جذب می نماید
(۲) و نیز چون قطبین بطاریه را در چراغ برقی
الحاق دادیم چراغ مذکور مشتعل میشود
(۳) و در زنگی که بذریعه اثر مقناطیسی زنک میزند
چون سیمهای بطاریه را پیوسته میکنیم این زنک بزنگ
زدن شروع میکند .
ازین تجارب ظاهر شد که از جریان برق تأثیرات
ذیل حاصل میشود :
(۱) آثار نور (۲) آثار حرارت (۳) آثار
میکانیکی ( جر اثقال ) (٤) آثار مقناطیسی ( ٥ )
آواز ( ٦ ) عمل افعال الاعضا از هر يك اين فوائد
زیادی حاصل کرده اند چنانچه ازا ثار حرارت برق برای
در دادن نقبها وعملیات جراحی ازین کار میگیرند و برای
سوختاندن بعضی زخمها همچون چاقوی تیز کار میدهد و برای
مشتعل ساختن چراغهای برقی نیز همین تأثیر مستعمل است:
بزرگترین فوائدی که از علم برق گرفته شده است
همانا تیلیگراف است که در حقیقت بجهت انتقال خیالات
مسافات را معدوم مینماید فوائد لانتہائیکه از این علم


(۱۷)
گرفته شده است اگر به تشریح هريك بپردازیم باعث
تصد یع میشود لهذا بهمین قدر اکتفا ورزیدیم !ـ
زیاده از خدا وندیکه خواص مختلفه را در اشیا
بودیعت گذاشته استرحام میکنیم که ما را آنطاقت و توانائی
عطا کند که در ترقی وتعالی وطن خویش مانند برق فعالیت
گرائيده و بيك جديت وقوت فوق العاده در ترقی
و تنویر افکار هم وطنان خود کوشیم و درین صورت
رضای پادشاه محبوب القلوب خود را تحصیل نمائیم :ـ
بعد ازین محمد عظیم خان رشدیه ۳ مقاله آتی را بآن
خوبی خواند که همه حضار را رشک ریز حسرت نمود :ـ
از سر ور و افتخاریکه ـ تشریف آوری وجود فیض
آمود شهریار غازی برای ما طلبه مكتب عطا فرموده است
برطالع بلند خويش تبريك ميگوئیم و از عرض تشکرات
بی پایان که دلهای ما را، مملو گردانیده است اظهار
عجز می نمائیم از خداوند رحیم مهربان توفیق میخواهیم
تا ما را آن قابلیت و همت عطا فرماید که همان مقاصد شاهانه
را به احسن وجوه انجام دهیم که برای اجرای آن
پرورش داده می شویم و از خدمات مقبول و روش


( ١٨ )

خودها زیاده برزیاده مظهر الطاف پدر تاجدار خودها
کردیم واز پابند بودن به اوامر ونواهی دینی امورات
دنیوی و خدمات ملی خودمار انظم و نسق دهیم ـ زیرا
که دین روابط منتظمه بشریه و اساس اخلاقیه را
تشکیل میدهد ، راه ترقی و تعالی را روشن میسازد،
شخص را از مسالك نامشروع رو گردان و بیزار میکند
بلی هرچند نفس سرکش انسان فطرتاً به سیئات مایل
و از حسنات رو گردانست مگر همان قوه قاهره دینیه است
که از مسلك گمراهی بازش میدارد و بطریق مستقیم سر
راستش میگرداند ـ خاصه دین صداقت آئین اسلام
که اصل و اساس هرگونه ترقیات روحی وواسطه تنظیم
هر نوع امورات مشکله دنیویست ـ پیروان صادق خود
را باخلاق حسنه دعوت می نماید و از ارتکاب چیزهای رذیله
و بد منع میفرماید به تحصیل علم و عرفان که ذریعه حیات باشرف
انسانست مأمور میگرداند، تاتواند از انوارضیا نثار
آن راه های تاريك زندگی را بچشم بازطی کند و ازبادیه
گمراهی نجات یابد و به پادشاه خود اطاعت را واجب


( ١٩ )

شمارد و يك جديت فوق العاده در بهبودی هموطنان خود
ابراز همت و غیرت کند .
اسلام همان دین محبت آئین عدالت قرینست که بمفاد
[ان الدین عند الله الاسلام] همواره از تعصب بیجا
وجهالت دور و بسوی صلح و انسانیت رهنمون بوده است
اگر احوالات پیشوایان این دین برحق مقدس را
مطالعه نمائیم و در عدالت گستری و حقانیت پروری شان
غور نمائیم برای اثبات ادعای مادلائل کافی می یابیم -
بلی اگر بر شفقت و مرحمت که شجاعان اسلام در وقت
غالبیت بر دشمنان ظاهر میساختند و بر نصائح و اوامریکه
خلفای راشدین (رضی الله تعالی عنهم اجمعین) برای
عساکر اسلام میفرمودند غور نمائیم نه چنان حقانیت
دین اسلام ظاهر میگردد که قلب هر شخص را به پیروی
و ستایش خود مایل نگرداند چنانچه اولین نصیحتی که
حضرت ابوبکر صدیق (رضی الله تعالی عنه) در وقت
فرستادن عساکر اسلام برای متصرف شدن مقامی ارشاد
میفرمودند همین بود که هوش کنید احترام ریش سفیدان و
کاهنان را نگهدارید با طفلان و زنان تعدی نه نمائید زمین های


( ۲۰ )

سر سبز و نهالان بسر رسیده را خراب نکنید ، اهانت
مقامات مقدسه و کلیساها را روانه دارید. این بود تا وقتیکه
مسلمانان پیرو دین بر حق اسلام بودند از خواهشات
و اغراض نفسانی احتراز میفرمودند اکثر قطعات دنیا
را مسخر نموده بودند و بمجردیکه این خیالات مقدس
دینداری به ارادات فاسدۀ خود غرضی و نفس پرستی
تبدل یافت آن همه سطوت و شوکت قاهره نیز رو بزوال
گذاشت [ ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم ] یعنی
الله تعالی هیچ قومی را تغیر نمیدهد تا که در نفس های
خودشان تغیر واقع نشود بلی سبب اصلی تنزل شان همین
خود غرضی ، بی پروائی، عدم توجه در معارف گستری
بود که در تاریکی جهل مانده شیرازۀ اتحاد و اتفاق اسلام را
از هم گسیختند و خاك بر سر تمدن و برتری خویش ریختند .
«آری» آبادی بتخانه ز ویرانی ماست
جمعیت کفر از پریشانی ماست
اسلام بذات خود ندارد عیبی
هر عیب که هست در مسلمانی ماست
خیر گذشت آنچه گذشت ! اينك بارها رشكر ميكوئيم


( ۲۱ )
وخدای را سپاس میفرستیم که برای ماملت افغان يك
پادشاه حقایق آگاه عطا کرده است که قوانین شرع
شریف را بالتمام پابند بوده همه امورات آن را در مملکت
خویش اجرا میدارد ـ و بیاری عقل خورده دان
شاهانه خویش کشتی استقلال افغان را از بحر
پر آشوب زمانه موجوده بساحل نجات رسانیده اند ـ
مكاتب ومدارس علم وهنر برای اطفال وطن کشاده اند
که تاهمه كان بقوانين دين مقدسه خود پابند باشند
وشعار اسلام را مقتدای خویش کردانند و کوشش
کنند که باز بمدارج عالیه تمدن رسیده آوازه همان
صولت و شوکت از دست رفته خود را بلند سازند
باقی سلامتی وجود سعادت آ مود شاهانه
را که وسیله اتحاد واتفاق عموم مسلمانان و باعث ترقی
ملت افغانست از خدای متعال آرزو می نمائیم و برای
خودمان تزکیه نفس و صفوت قلب نیاز میکنیم که به
اطاعت اولوالامر مقدس خود بخدمات دین ودولت مشغول
ومصروف گردیم .


( ۲۲ )

دین محمد رشدیه دوم بیانات آتی را بچنان فطانت
و متانت بیان کرد که همه حضار لب به تحسین کشادند : -
هر قدر که انسان در اشیای کائنات و خواص آنها
توجه وغور نماید همانا کوائف عجیب و حوادث غریب
بنظر انسان بروز می نماید
و اگر انسان از علوم مختلفه با خبر نباشد باعث وهم
شده از جمله سحر و ساحری خیال میشود ـ چنانچه
تجربه ذیل اسباب این امر را می نماید - بنده میخواهد
که اولاً تجربه نموده بعد ازان به برهان واضح سازد!!
تجربه !! دلیلش از حکمت طبعی ظاهر میگیرد چونکه درین
علم بیان شده که درجه جوش آب بر مقدار فشار
منحصر است ـ و نیز درجه جوش آب مانند درجه
انجماد معین نیست بلکه بر فشار هوا منحصر است! چنانچه
اگر فشار هوا کم باشد عمل جوش بزودی واگر فشار
زیاد باشد عمل جوش بدیرى واضح میشود چنانچه !
درین تجربه حصه خالی صراحی بعد از جوش پر از ابخره
آبی شده بسبب فشار آن عمل جوش معطل گشته بود


(۲۳)
- بمجرد مس نمودن بیرونی صراحی به آب سرد ابخرۀ
مذکور گردیده بصورت قطرۀ آب تبدیل شده فشار
از سطح آب کم شد و عمل جوش عود نمود - زیرا که
چون فشار هوا بر سطح آب کم باشد بدرجۀ اندك حرارت
بجوش می آید -
برای سیاحان دانستن این امر ضروری است - چنانچه
بر فراز قله کوه عمل جوش بسبب کمی فشار بزودی
شروع میشود - اگر سیاحی بخواهد که در انجا تخم را
بآب جوش بپزد - تا وقتیکه بر سرديك سر پوش نگذارد
سفیدی تخم بسته نمیشود - و در عمق چاه آب از درجۀ
صد (١٠٠) بالا جوش میخورد و بر سطح بحر بدرجۀ صد
(١٠٠) - بتجربه رسیده که برقله کوه بلانك واقع
سود زر لیند آب بدرجۀ هشتاد و پنج (٨٥) جوش
میخورد - چونکه تاحال تجربه نرسیده اما برقلمۀ کوتل
خواك آب نیز بدرجۀ هشتاد و پنج جوش خواهد
خورد و سفیدی تخم نیز بسته نخواهد شد -
اکنون از شنیدن این سخن متحیر خواهید شد


(٢٤)

که برماوشما فشار عظام هوا چسان عمل می نماید ـ وما
زیر ان فشار چرا فشرده نمیشویم ـ وآن فشار چرا
محسوس نمی شود ـ فشار هوا مانند فشار آب بهر طرف
عمل میکند ـ چنانچه اگرتخته کاغذیرا درهوابگذارید ـ
فشار تحت وفوق آن یکسان اثر کرده کاغذ در هوا
می پرد ـ واز تجربۀ ذیل اثر فشار بخوبی واضح
می شود ـ
تجربه! جسم کروی مجوفی که بقرار شکل دو نصف
مساوی داشته باشد ودريك نصف ان سوراخی باشد
که بسهولت بسته شود چون هردونصف را يكجا کرده
سوراخ آنرا ببندید ـ هردو نصف بهم متصل میشود
چون خواهید که هر دورا ازهم جدا کنیدبآسانی جدا
میشود ـ باعثش این استکه هوای خارج بهرقدرقوتیکه
آن دونیمه را بهم وصل میکنند ـ هوای داخل نیز بهمان
قوت انهارافصل می نماید ـ چونهردو نیمه را بهم پیوسته
هوای داخل را بذریعه که انها مخراج الهوا می نامند ـ
خارج نمودیم بعد ازان هردونیمه را بدست گرفته هر قدر


(۲۷۰)
کوشش نمائید جدا نمیشود زیرا که هوای خارج موجود
وهوای داخل معدوم وفشار ان زائل گشته ـ
زیاده بقای دولت اعلیحضرت غازی معارف آگاه
از درگاه بینیاز استرحام می‌نمایم فقط
شاها عروس ملک ترا در کنار باد
یعنی که دشمنان تو پیوسته خوار باد
باشد همیشه خرم وخوش خیر خواه تو
بد خواه تو به تیر بلا سر دو چار باد
از یمن پادشاه معارف پناه ما
گنج نهان علم بما آشکار باد
از عدل خویش کرده گلستان زمانه را
يارب بكام عشرت او روز کار باد
از هیبت سیاست محکم اساس او
اعدای ما همیشه پریشان و خوار باد
چون عهد جان نثاری باین شاه بسته‌ایم
یارب از کمال وفا استوار باد


( ٢٦ )

تا آن زمان که در تن گردون قرار نیست
يارب که تخت و بخت توشه بر قرار باد

کوید دعای شاه (فدائی) ز جان و دل
يارب که تخت سلطنتش بر قرار باد

هو العزيز

( مقاله در باب گفتكوى افغانی )
اولا غلام حیدر خان پیش شده این تقریر را
شروع كرد !
ای زمامهربان معارف پرور پادشاه ، او ای د
زما غازی شهريار به صداقت خدمت كو نكيو ! او
خصوصا ای زماهم مکتبيانو هم صنفیانو زه د تاسی
به حضور لدى جهت را شكارا شوم يم ، چه تاسی لره
يو حوضر رونه او نقصانونه د یوی روزی غیر حاضری
له خپله فرض در وشم ، ای د زماخواره ورونو ظريف
خان او شريف خان دلته راشی او خپل کیفیت را
معلوم كی .


( ٢٧ )
بعد ازان ظریف خان و شریف خان به بسیار وضع
در ست بمجلس مبارك يكجا حاضر شده سلام و تعظيمات لازمه
خود را به پیش پادشاه غازی معارف پرور بجا آوردند و بعد
ازان به گفتگوی خود مشغول شدند !
ظریف خان - شریف خان را څه چه صبا مدرسی
ته نه حو .
شریف خان - ولی مدرسی ته نه حو .
ظریف خان – میلی ته به ولاړسو چه خورا ښه
میله ده !
شریف خان - غیر حاضر به سو ا ـ سبقونه به څه کوو؟
ظ – خیر دی یوه بهانه به وکوا
ش ـ ښه له غير حاضری به خلاص سو وسيقونه به
څنگه کوو ؟
ظ – بيا به یه زده کو – امتحان لالیری دی !
ش - څنگه ! اولیونیه یو سبق نه دی چه زده
به یه کو - دینیات فارسی - عربی - حساب وغيره
یوولس دوولس سبقه دی بيا به څنگه زده کو ؟ او د


( ٢٨ )
بلی ورځه سبق پردی موقوف دی چه دا نکوز ده د
بل صبا به سبق به څه پوهیږو ؟
ظ ـ اوس په یوه روز هیچ نه کیږی ـ زه خو
ضرور صبا میلی ته ځم نه پاتیږم ...
ش ـ اختیار لری زه نه سم تلای ـ
ظ ـ راځه دیره ښه میله ده ـ ساعت به مو تیر سی
ش ـ څه میله څه ساعت تیری ؟ مدرسه پاته سبقونه
قضا غیر حاضر ستری ستومان ـ څه به ووینی ؟ څه
به واوری ؟ یو څو لوچکان سره یو ځای سوی دی ـ قمار
کوی ـ یا غزل وایی .
ظ ـ ته څه پوهیږی رنګارنګ خلق به ټول سوی
وی ـ دپهلوانانو کشتی بوی سندری وبه ویل کیږی
ش ـ سره لدی څه هر څه به ووینی ، ظریف خان
زما خبر قبوله کړه اوله خپل غلط خیاله تیرسه ، چه
وجدان به د ملامت که ـ ستا عمر د میلی نه ده او که دضرور
میلی ته مینه کیږی له مکتبه کومه ښه میله ده چه پس
له مکتبه مو [word?] رکازو ، منډی وهو ، او توپ بازی کوو


( ۴۹ )

ظ ــ ته رشتياوائی ٬ ده مکتب میله زه هره روز کورم
او دا میله پس له یوکال ده پرده سبب که ته هر حه ووائی
زه قبول کولى نه یم .

ش ــ شه زما آخری یو خبر دار وه ، بياد ستاخو
ښه چه شی که پاتیږی هغه دادی چه ته نور له هر حه تیر
سوی ، آیا له خپلی وعدینه هم تیریږی چه دخپل غازی
پادشاه سره دمکتب برق پور نه کولو په روز دکړیوه
چه زه خیلی وینی دخپل پادشاه او ملت پر خدمت کښه
توئی کم لا به یه حق نسی پرجای ما میله له تلل به صرف
ته ده غرضی دی چه تا به ارویدلی وی

ظ ــ هغه وعده زما به سر ستر کو منظور ده
چه عاقلان له بی ادبو حکمت زده کړی ــ زه غواړم چه
هرشه اوبد په هیلی کښه ووینم به شه به عمل وکم اوله
بدیه ځان ساتم .

ش ــ سراسرغلط بلكل بی بنیاده آیاتاداشعر نه د لوستی
حکمت کله حاصلیږی بی مکتبه
جهل کله لری کیږی بی مکتبه


( ٣٠ )

څه مکتب ته چه شریف سی ای ظریفه !
ظریف کله شریف آثری بی مکتبه
ظ ـ ته هر څونه سر مغزه وخری زه به ستا خبری
غوز نیا سم ،
ش ـ زه هم نور هیچ نه وایم مگر داچه بر جاهل و
هیچ اثر نصیحت نکی .
بعد از ان غلام حیدر خان باز پیش شده و از دست
ظریف خان محکم گرفته بیان ذیل را تقریر مینماید .
صبا ظریف خان میلی ته ولار ـ مور و پلار ته یه ویل
چه سبق ته خم کتا بونه یه ، په بودکان کښیښوهـ میله
دوه کړه لری وه پلار یوازی و چه شه حد ولارـ دق سوـ
ملګری یه نه و ویریده چه اوس می څوك و نه وهی ـ میلی
ته ورسیده ـ ساعت یه نسوتیر ! پس له دوه ـ ـ دری
ساعت را رهیـو ـ پلار ډیر متفكرو ـ چه مدرسه
هم پاته سوه ـ سبقونه قضا سوه ـ ساعت می هم نسوتیر !..
شریف خان به سبق له تللی وی ماښان غیر حاضر کی
که می مورا و پلار خبر سو ـ آیا څه به رانه وایی ؟


( ٣٦ )
وژی سو ميوه والاته ودريده ـ لاس به جیب ته كی چه
پیسی را و کاژی په جیب کی هیچ نه وو ! چه له کوره
راتی حلور روپی ور څخه وی ـ هغه هم ( كيسه بر)
څنی كنبلووی ! حیران پاته سو ـ ستړی ـ ستومانه ـ
وژی تږی کورته را غی !... تمامه شپه دستریا اوله غمه
خوب نه ورتی ـ صبا چه مدرسی ته ورغی هیچ بهانه
نه وه ـ مدرس پخشه سخت لرکی یه وه واهه ؟
یو ساعت په جماعت کی و دراوه ـ دیرخجالت یه وکیش
په نوی سبق نه پوهیده ـ ولی پرون غیر حاضر وو او نن
په غم ! شریف خان آرام ناست وشكريه كیش چه میلی
ته نه ولارم اوغیر حاضر نسوم ـ ظریف خان یوه هفته
په سبق نه پوهیده .
حاصل مدعا هغه څوك چه له خپله فرض غير حاضر
یژی یا ناوقت ورزی ـ ظریف خان غوندی ستړی ستومان
بدبخت او کم طالع به وی ـ خصوصا مكتبیان
بعد ازان پاینده محمد خان پیش شده واین تقریر
را بحضور شهریار معارف پرور وبحضور حاضران


( ٣٢ )
مجلس تقدیم نمودا گرچه پشتو زموژ مونکی او وطنی ژبه ده
لكن له خپله بدقسمتی به له دیه خوراله دی رنه یو رده سبب
که حه غلطی له زماهم صفه انوسوی وی له حاضره
مجلسه امید دمعافی لرم
محمد نبی خان اعدادیه سوم بنزد میزیکه بر وسط
مجلس گذاشته شده بود تقرب ورزیده بیانات آتی داد :-
چونکه یکی از انفع واهم علوم فنی انجنیری است که
ترقي يك دولت يا ملت بدون آن ناممکن است و یکی از شعبۀ
مهمۀ انجنیری جر اثقال است که جمیع حرکات وسكنات
نظام عالم منوط ومربوط برانست واصول ساخت ماشین
ها وجر اشیای وزنی نیز مبنی بر همین است بنا برین
بیان مختصری در خصوص ماشین های سادۀ جر اثقال
بعبارت ساده وسلیس بیان می کنم .
ماشین های جراثقال که به امداد آنها از قوت کم ،
اثر زیاد گرفته میتوانیم عبارت ار رافعه ، نظام چرخ
ها ، ستیل بارد ، چرخ ومحور پیوسته ، سطح مايل
وغیره میباشند كه اندك اندك از آنها بحضور شاهانه عرض
می نمایم :-


( ۳۳ )

رافعه : عبارت از يك سيخ طويل مضبوط میباشد
كه يك موضع آ نرا بيك جای قائم كرده و بر موقع
دیگر قوت صرف كرده بذریعهٔ آن وزن برداشته شود
یا فشار رسانده شود ـ آن میل را رافعه یا حیل میگویند
و این سه صورت دارد : ـ
( صورت اول ) پایه یعنی موقع قائم کردن رافعه درمیان
و بر يك انجام وزن و بر انجام دگر قوت صرف
کرده می شود
( صورت دوم ) بوقت استعمال رافعه وزن درمیان
و يك انجام آنرا بيك جای قائم کرده بر انجام دگر قوت
صرف می شود
( صورت سوم ) قوت در میان و يك انجام آن را
بريك جا قائم کرده بذریعه انجام دگر وزن بر داشته می شود
( در صورت سوم ) يك نقص می باشد که قوت
از وزن زیاد بکار می باشد لاكن اینقسم در آنصورت
استعمال می شود که ما بدیگر قسم قوت خود را صرف
کرده نمی توانیم بغیر از اینکه در میان پایه و وزن استعمال


( ٣٤ )
کنیم مثلاً در بازوی خود که آرنج را قائم کرده بذریعه
دست وزن برداشته قوت را بواسطۀ اعصاب در میان
ارنج و دست استعمال میکنیم - بواسطه رافعه از قوت کم
اثر زیاد و از حرکت قلیل حرکت کثیر گرفته میتوانیم چنانچه
اگر سیخ اینطور قائم کنیم که يك بازوی آن به نسبت
بازوی دگر هزار چند باشد اگر بر بازوی خورد یکپاو
قوت برسد بر بازوی کلان هزار پاو وزن برای
توازن آن در کار می باشد . بهمین سبب
است که ارشمیدش حکیم گفته که اگر يك نقطه در حصه
بیرون زمین اینقسم بیابیم كه يك رافعه طویل مضبوط را
بر آن نقطه قائم کنیم بذریعه آن زمین را بآسانی برداشته
می توانیم .
(۲) نظام چرخ ها :- که آنها را بسه صورت
ترتیب داده میتوانیم ( ترتیب اول ) مثل نقشه :- وزن
بر چرخ آخری اویزان است بواسطه چرخ بردو حصه
ریسمان تقسیم میشود یعنی نصف آن بر يك ریسمان و نصف
آن بردیگر ریسمان و چونکه ریسمان اول بريك چرخ


( ۳۰ )
دوم پیوسته است لہذا وزن آن بواسطه چرخ دوم بر
دو حصه ریسمان ثانی تقسیم میشود یعنی ۱/۴ حصه وزن
اول بر يك ریسمان و ۱/۴ حصه آن بردیگر ریسمان و بهمین
قسم ۱/۸ حصه وزن اول بريك حصه ریسمان سوم و ۱/۸
حصه آن برحصه دیگر ، یعنی ۱/۲ حصه وزن اول بريك
حصه ریسمان اول و ۱/۲۲ حصه آن بريك حصه ریسمان
دوم و ۱/۳۲ حصه آن بر يك حصه ریسمان سوم و على
هذا القياس اگر تعداد چرخ ها هفت باشد ۱/۷۲ حصه وزن
اول ۸ وزن برریسمان آخر میرسد لهذا اگر يك وزن
۱۲۸ سیر را بر چرخ آخر اویزان کنیم و هفت چرخ
استعمال کنیم : -


(٣٦)

قوت آخر = ۱ / ۷۲ | ۱۲۸ = ۱ / ۱۲۸ | ۱۲۸ =
۱ سیر
یعنی وزن ۱۲۸ سیر را از استعمال ۷ چرخ بقوت
۱ سیر برداشته میتوانیم .
( ترتیب دوم ) مثل شکل :- اگر تعداد چرخهای
مجموعۀ بالا و پایان مساوی باشد انجام ریسمان از حصۀ زیرین
مجموعۀ چرخ بالائی شروع شده گرد چرخ ها مسلسل
گذرانیده میشود واگر تعداد چرخهای مجموعۀ بالائی
يك عدد زیاده باشد انجام ریسمان از حصۀ بالائی مجموعۀ
زیرین شروع شده گرد چرخ ها بالترتیب گذرانیده
میشود چونکه صرف يك ریسمان گرد کل چرخها میگذرد
وزن که به مجموعۀ زیرین اویزان است بر کل ریسمانها برابر
تقسیم میشود مثلاً اگر وزن ۱۰۰ سیر باشد از استعمال
پنج چرخ تعداد ریسمانها ۱۰ شده وزن ۱۰ سیر همراه
آن موازنه کرده میتواند .

وزن بذریعۀ ریسمانهای ط ، ط ، ط ، ط و غیره
٤ ٣ ٢ ١


( ۳۷ )

برداشته شده بر آنها تقسیم میشود
وزن = ط / ۱ + ط / ۲ + ط / ۳ + ط / ٤
فرض کنید که قوت = ق
چونکه ریسمان ط / ۱ بواسطه چرخ بر دو حصه تقسیم
شده است وقوت بر حصه د کو آن صرف شده است
لهذا وزن ط / ۱ = ق
وزن ط ۲ = ۲ ط / ۱ = ۲ ق
وزن ط ۳ = ۲ ط / ۲ = ٤ ط / ۱ = ۲ ق
وزن ط ٤ = ۲ ط / ۳ = ٤ ط / ۲ = ۸ ط / ۱ = ۳ ق

وزن = ق + ۲ ق / ۲ + ۲ ق / ۲ + ۳ ق / ۲


( ٤٨ )

ق { ۱ + ۲ + ٢/٢ + ٢/٣ } ( بقرار سلسله مهندسی )

ق ١ - ٢/٤ / ١ - ٢ = ق { ١ - ٢/٤ }

همین قسم اگر تعداد چرخ ها پنج باشد

وزن ق = { ١ - ٢/٥ }

مثلاً اگر ٩٣ ق وزن را آویزان کنیم وپنج چرخ

را استعمال کنیم

٩٣ = ق { ١ - ٢/٥ } = ٣١ ق

ق یعنی قوت = ٣ سیر

از استعمال پنج چرخ وزن ٩٣ سیر را بقوت ٣ سیر
برداشته میتوانیم - درین ترتیب يك خوبی دارد که
هر قدر وزن چرخ ها زیاد شده برود قوت همان قدر
كم صرف میشود حتی که باین حد میرسد که بعض اوقات


( ۳۹ )
قوت صرف نمیشود ( برخلاف دو صورت اول )
ستيل یارد : ـ يك قسم ترازو ميباشد كه بذريعة
آن اشيای ثقیل را بآسانی وزن كرده ميتوانيم يك سيخ
فولادی میباشد كه يك موضع آنرا بريك پايه اينقسم كرده
میشود كه يك بازوی آن به نسبت بازوی دگر در طول
بسيار زياد باشد و همراه بازوی خورد يك پله مضبوط
پيوسته ميباشد و بر بازوی دگر نشانات ميباشند و يك
وزن متحرك بر طول بازوی کلان حركت ميكنند وزن
حركت كننده بر كدام نشان برسد و همراه وزن در
پله موجود است حالت موازنه پيدا كند تحرير آن
نشان وزن آن شی را نشان میدهد چرخ و محور پیوسته :
مشتمل بريك چرخ ومحور ميباشد كه گرد چرخ نيز يك
ريسمان دور خورده ميباشد و گرد محور نيز بر ریسمان
گرد چرخ قوت صرف میشود و بر ریسمان گرد محور
وزن اویزان میباشد چون که قوت -|- نصف قطر
چرخ = وزن -|- نصف قطر محور لہذا اگر نسبت
نصف قطر چرخ و محور ٥ : ۱ باشد اگر بر ریسمان


( ٤٠ )
محور ه سیر اوزان شود در يهمان چرخ يك سير وزن
آنرا توازن داشته ميتواند همين قسم اگر نصف قطر
چرخ زیاده کرده شود يا تعداد چرخ ها ومحور ها را
زیاده شود قوت هنوز کمتر صرف میشود :
چنانچه اگر ٤ چرخ د ٤ محور كه نصف قطرهای
آنها ١:٥ میباشند و این قسم ترتیب داده شود که محیط
هر محور بمحيط چرخ پیوسته شود چقدر قوت برای
برداشتن ۱۸۷۰ سير استعمال خواهد شد ؟
اگر وزن بر محور چارم استعمال شود برچرخ چارم
چونكه نسبت نصف قطرهای آنها ١:٥ می باشد ٣٧٥
سیر میرسد که همین قوت برمحور سوم میرسد لہذا بقرار
فوق برچرخ سوم ٧٥ سير ميرسد بهمین قسم بر چرخ
دوم ١٥ وبرچرخ اول ٣ سيرقوت رسیده همراه وزن
اول حالت موازنه قائم میکند - لہذا از استعمال
چرخ ومحور وزن ١٨٧٥ سيررا بقوت سه سير برداشته
میتوانم :


( ٤١ )
زیاده از خداوند کریم بقای شریعت نبوی و ترقی
ملك وملت و دوام عمر پادشاه معارف ا دتناه مجاهد
غازی خودها را خواهانیم و آرزو داریم که سایه عطوفت
وشفقت ذات شوکت سمات شانرا از سر ما خادمان وطن
دور نداشته همیشه توجه شاهانه را زیاده برزیاده در توسیع
وتعمیم علم وکمال مصروف دارند و ماهمه را حق سبحانه
تعالی توفیق عطا فرماید تا خود ها را در دول متمدنه
خارجه مستعد خدمت دین وملت ساخته تمامی ملت
خود را از ثمرهای علم و عرفان بهره یاب گردانيم والتوفيق
من الله تعالى ونستعين محمد نبی صنف انجنیری
عبد القادر خان رشدیه سوم بقرار آتی تقریر
و وسیله خور مندی حضار گردید : -
بنده میخواهد که نبذه از علم حکمت و کیمیا بعرضه
حضور اعلیحضرت پاد شاه معارف پرور غازی خود
وباقی حضار مجلس نماید ، هر قدر در باره علم حکمت
و کیمیا کوشیم ، نسبت بفوائد آن کمتر خواهد بود ،
مگر خالص آن اینکه ، علم حکمت و کیمیاست که پس از


(٤٢)
اتحاد و اتفاق ، باعث یگانه ترقیات اروپا گردیده ، سائر
داکتران و انجنیران و کاریگران و صنعت گران و غیره
اهل حرفه و پیشه از طفیل همین علم مقدس مستفید میباشند
بنا بران بسبب قلت وقت بعضی از نمونه های مختصر
و ساده آنرا برای حضار مجلس ظاهر میسازم :
حکمت در خود شعبه های مختلف چون برق، صوت،
حرارت، روشنی ، کانشناسی انجنیری ، وغیره وغیره را
شامل دارد ! بنابران اندکی در باب صوت که یکی از شعبه
های معتنای انست بیان می نمایم ، اولا" بدانیم که صوت
چیست ؟ صوت که معنی آن آواز است محض از اهتزاز
یعنی حرکات سریع حلقوم وسینه و دوجسم پیدا میشود
برای نقل شدن آواز از یکجا بجای دگر واسطه ضروریست
وواسطه اهم آن عموماً هو است ، که اگر هوا نباشد
آواز از یکجا بجای دگر نقل کرده نمیتواند . ومن این
دعوی را بثبوت مختصری همین زنگی که فی الحال
بر روی میز موجود است نشان میدهم : زنگ مذکور را
گرفته بالای همین قرص مخراج الهوا که شما می بینید


( ٤٣ )

میگذارم . و بالای آن این فانوس شیشه ئی را میگذارم .
درین صورت شما آواز زنگ را شنیده میتوانید مگر
آواز آن به نسبت اول کم ، زیرا که پیشتر ازین در مابین
هوای گوش ، و هوای زنگ هیچ چیز حائل نبود حالا
چونکه در مابین هوای گوش ما و هوای زنگ سلیجار
گذاشته شد بنابران آواز زنگ نسبت به اول پست شد
حالا هوای داخلی فانوس را خارج کرده می بینیم که چه
می شود . اکنون شما آواز زنگ را شنیده نمیتوانید .
آیا سببش چیست ؟ سببش اینست که قبل برین واسطه
در مابین گوش ما و زنگ که عبارت از هوای داخلی همین
فانوس باشد موجود بود و ما آواز را شنیده میتوانستیم
اکنون که هوای داخلی فانوس خارج شده واسطه
منقطع شد آواز را شنیده نمیتوانیم بنابران ثابت شد که
برای نقل آواز از یکجا بجای دگر واسطه ضروری
است علاوه بر ان دانستن این امر برای توپچیان از لوازمات
است . تجربه ثابت نموده اند که اوسطاً رفتار آواز در
هوا فی ثانیه ۱۱۰۰ فت میباشد بنابران وقتیکه یک توپ
[ILL]


( ٤٤ )

درداده میشود بمجردیکه شعله آن بنظر میخورد اواز
آن نیز خارج میشود، مگر دیده شده که بهمانوقت آواز
آن بگوش انسان نمیرسد بلکه بعد از چند ثانیه میرسد
سبب آن اینست که درین قدر ثانیه ها آواز فاصله راطی
کرده بعده بگوش ما رسیده ، بنا بران هر قدر ثانیه که
از ابتداء درگرفتن الی شنیدن آواز بگذرد همان تعداد
ثانیه هارا با ١١٠٠ فوت ضرب داده حاصل ضرب مسافه
توپ را نشان میدهد ـ علاوه برین آواز انعکاس هم
دارد ، چنانچه اگر شخصی زیر گنبدی استاده سخن
بگوید اودو آواز خواهد شنید ، یکی آنکه از زبان میکشد
دگر اینکه همان آواز بر سطح گنبدی خورده منعکس
شده شنیده میشود، که البته هرکس از حضار اینرا مشاهده
نموده باشند ـ ازین خاصیت آواز علماء متقدمین اسلام
رحمة الله عليهم اجمعين که مؤسس وبانى هر علوم وفنون
بودند فائده گرفته در مساجد محراب ها بصورت گنبدی
بنا نموده اند ، تا امامیکه قرائت بخواند آواز آن بدیوار
های محراب خورده انعکاس یافته بلند تر بکوش مقتدیانیکه


( ٤٥ )

در صف آخرین استاده اند برسد ـ سبحان الله : ازینجا
دانائی وفراست متقدمين ما بخوبی مفهوم میگردد : ـ
ازين معلوم میشود که حکمت در کج و پیچی حصهٔ
داخلی گوش محض بلند ساختن اواز است ـ چنانچه
شما می بینید در حصهٔ داخلی گوش خورد خورد کج
و پیچی بصورت گنبدها موجود است ، چون آواز
يکجا بخورد ازان انعکاس یافته بلند تر بدیگری میخورد
وهمینقسم از یکی بدیگری خورده يك آواز خورد بصورت
کلان بدماغ میرسد ـ

و هم در عصر حاضر در ممالک متمدن جائیکه سر رشتهٔ
آب بواسطه نلها میشود هر گاه کدام نلی بندشود درین
صورت معلوم نخواهد شد که کدام حصهٔ نل و در کجا
بند شده ، و هرگاه تمامی نل را کنده معلوم کنند
در ینصورت صرف هزارها روپیه میشود بنا بران از
خاصیت انعكاس آواز فائده ها برداشته اند اینکه : بدهن
نل بند شده آمده يك آواز شدیدی دران میرسانند
چون آواز به آن شی که نل را مسدود نموده بخورد


( ٤٦ )
انعکاس یافته پس بگوش آن شخص خواهد رسید ،
لهذا هر قدر وقتیکه از ابتدای آواز الا رسیدن انعکاس
آواز بگذرد هانوقت را سنجیده و آن را با ۱۱۰۰ فیت
ضرب داده حاصل ضرب را نصف نموده همان مسافهٔ
حصۀ بند شدۀ نل را نشان میدهد و همانجا را کنده
نل را درست میکنند . هر چند که آواز فوائد کثیره
دیگری را هم دار است مگر بسبب عدم گنجائش وقت
بهمین قدر اکتفا ورزیده ختم کلام را بدعای پادشاه
معارف اگاه غازی عادل خود اختتام میدهم و توفیق
رفیق برای خدمت وجود ذیجود شاهانه شان استرجا
می نمایم ، آمین

اردو
سپس صفر علی رشدیه ۳ غزل آنی را به لهجه
خیلی شیرین قرائت کرده مورد بغ بغ حضار گردید.
( ومن آياته خلق السموات والارض واختلاف
السنتكم والوانكم ان في ذلك لآيات للعالمين ) تعليم
زبان اردو جو که هماری اعلیحضرت پادشاه معظم غازی


(٤٧)
معارف پرور کی توجه شاهانه سی بلحاظ ايك هنرز
همسایه اور علمی زبان هونيكی داخل نصاب تعليم
مكتب هی اور هم طالبان علم اسی بهره ور هوتی رهتی
هیں ـ چنانچه بطور نمونه ايك مختصر نظام اردو جوكه
هم مسلمانون کی گذشته اور موجوده حالات کے معلق
هی بحضور اقدس همایونی غازی و ديگر حاضرین کرام
بصدا ادب وانکسار عرض كرتاهون ـ
کبھی ای نوجوان مسلم تدبر بهی کیا تونی
وه کیا گردون تا تو جسكا هي اك توتاهواتارا
تجهی اس قوم نی پالاهی اغوش محبت میں
کچل دالا تا جنی پاؤن میں تاج سردا را
تمدن آفرین خلاق آئین جهانداری
وه صحرای عرب یعنی شتربانوں کا گہوارا
غرض میں کیا کہوں تجھی که صحرا نشین کیاتھی
جهانگير و جهان دار و جهان بان و جهان آرا
مگرچهور ای جب سی تونی آئین مسلمانی
ثریاسی زمین پر اسمان تجھکو دی مارا


(٤٨)

تجهی آباسی ابن کوئی نسبت هراهين سکتی
که تو کفتار ده گیردار تو ثابت وه سيارا
جهانگیری سلف کی کهو کی بس یه یادهی مجم کو
نهین دنیا کی آئین مسلم می کوئی چارا
آهین ذاتون کی جکڑ رهین کین هی فرقه بندی پر
تیری نزدیك ی دی کرایین اسلام هی سارا
مکر وه علم کی موتی کتابین تیری آبا کی
جو دیکهی ان کو يوروپ مين تو دل هو هی آسی پارا
غنی روز سیاه پیر کنعان را تماشا کن
که روشن کرد نوردیده اش چشم زلیخارا

آخر مین دعای که خداوند مليك وقدير به طفیل
رسول بشير صلعم هماری هم دلعزيز پادشاه کو عمر دراز
عنایت فرمائى اور هم طالبای خاکسار حضور انور کی
روز افزون توجه معارف پروری سی علوم وفنون حاصل
کر کی به فحوای ( هل جزاء الاحسان الاالاحسان )
این ناچیز جانون کا اعلیحضرت والا نصرت کا للغير مانه
اور مجاهدانه را را دون کی راه بین فدا کارانه هدیه


( ٤٩ )

پیش ترقی هوئی اس قابل هو جائین که اپنی تاجدار
جوان بخت معظم کو شهنشاه زمان که سکین اور دوسری
ملک دنیا کی تی پر بمصداق --
بان اسی شاخ کهن پر بهر بنیانین آشیان
اهل کلشن کو شهبد نغمه مستانه کر
باعث صدر شك ومايه هزار افتخار هوسكين ( آمين )
بعد ازین رپوت سالانه نظارت از طرف علی محمد
خان نائب معاون نظارت خوانده شد که ما محض تمهید آنرا
در نجا تحریر داشته انتشار رپورت كامل انرا بعهده امان
افغان میگذاریم : --
( الحمد لله وسلام علی عباده الذين اصطفی )
اما بعد بضمير منير حاضرين محترم پوشیده نیست
که در این آوان سعادت اقتران از همت جهان قیمت
همایونی امون معارف بالعموم کسب بهبودی نموده واشعه
غیر مرئية الكتريك علم و عرفان زواياى مظلم خطة
مقدسه وطن را مستنیر وسدها وخر سنگهای راه ترقی
وتمدن را بيك قوة قاهرانه غير مغلوبه مندفع واعدام


( ٥٠ )

کرده است . بذل همت والا نهمت شاهانه در سرسبزی
و خرمی چمن طراوت معدن افغانستان کار بهار شگفته کی
کردار را نموده باشیوه حیات بخشای آفتاب عالمتاب
را پیشه فرموده که عیناً از بد و جلوس میمنت مأنوس
خسروانه قطعات برف دل سردی عموم وتخته های یخ
پژمرد کی هجوم هموم را که سالها از لکه ابر های
کدورت احتوا تقاعد وجمودت باریدن گرفته مانع
نشو و نمای هر کونه سبزه و کل عرفان شده بود آب
کرده و کداخته صحن چمن نزاکت خیز را بازهار نورسته
نشاط افزای معارف روشن و رشکر کاش ساخته است .
محض تامین سعادت آتیه و ابراز خدمت بعالم
اسلامیه ، ذات شاهانه تمایلات شخصی ومقتضیات نفسی
را بدرود گفته تعمیم معارف را تصمیم کرده ذرایعی
را که تواند قوه مکنونه ملت نجیبه شانرا در تحصیل علم
وفن به تحريك آرد مهیا و اماده نموده اند .
اری ، مدت کذائی نگذشته و زمان درازی سپری
نگشته که اوازه علم ومعرفت وطئطئه اتحاد و اخوت


( ٥١ )

بکوشهای دور و نزديك کرسی سلطنت رسیده افراد
خامد و خاملی را در مقام فعالیت و عرض همت براورد
افرادیکه چندی پیشتر بذل غیرت را در استحصال علم
و كمال محض ضیاع حیات میدانسته اکنون انرا از اعظم
و الزم مايحتاج زندگی حس می کنند ، وذواتيكه وجود
حکمت ومعرفت را برعدهٔ معدودی متوقف ومنوط
میشمردند اينك بتحصیل ان خود شانرا مجبور میدانند
مختصر اینکه اکنون دلها از نور معرفت مشحون است
وخیالات بلند مودت واخوت در دماغها روز افزون
اما بر رأی مهر انجلای همایونی و باقی حاضرین مبرهن
است که وظیفهٔ مقدسهٔ نظارت جلیلهٔ معارف از قبیل
انچنان وظایفی نیست که بعد از انقضای مدت قلیل یکسال
یادوسال تواند نتایج اصلی خودرا بحضور عموم جلوه
ظهور دهد ویا دو سه نفر تعلیم یافته را اینه قائمۀ معارف
گفته بهمو طنان عزیز خود وانماید بل ادوار شهور
بسیار بکار است تانونهالان تازه رستهٔ سرابستان معارف
تنومند كمال وبرو مند شاخ و پنجهٔ نتائج اقبال گشته


( ٥٢ )
در عوض اینهمه مجهودات عالیه همایونی ثمر هنری تحفه
آرند و عرضه دهند.
با اینهم درین عرصهٔ دو سال از توجهات قدسیت ایات
همایونی مراحل اساسیه خود را بکوشش بی نهایه طی
نموده در نایل شدن بسر جاده مقصد حتی الوسع صرف
مساعی نموده اند . اینست که محض استحضار ذات شوکت
سمات شاهانه و باقی حاضرین محترم را پورت یکساله امور
مهمهٔ خود را ایجازاً عرض و تقدیم میکند :ـ
تزکیه اخلاق
اولین کاریکه در اجرای آن نظارت معارف ابراز
مجهودات کامله را حتمی شمرده ترتیبات و قوانین لازمی
در آنخصوص از همه بیشتر احراز کرده است همین در
بارهٔ حسن اخلاق و تامین نیکوئی اطوار اطفال است که
در نخصوص دستورالعمل ها و قانونچه های محتوی بر شرایط
ولوازمات آداب چاپ نموده در هر صنف جداگانه تعلیق
کرده است و سائر اساتذه را مأمور داشته تا هفته دو روز
مضامین هدایت آئین مندرجهٔ آنرا بحضور اطفال با و از


( ٥٣ )

بلند قرائت نموده همگانرا در پیروی حسن اخلاق و آداب و شرائط انسانیت توصیه نمایند
علاوه برین در هفته دو روز برخی از اساتذه مامورند باینکه بعد از ادای صلوة ظهر مواعظ و سخنان حکمت توامانیکه ملایم و مساعد امور دینی و دنیوی باشد بحضور همه طلبه بنمایند ، محبت و اطاعت پادشاه معارف اکتناه شانرا در قلوب شان جادهند ، خیالات بلند و ارادات ارجمندیرا که باعث ایقاظ غیرت و سبب فزونی جدیت شان گردد در لوح ساده دماغهای اطفال نقش کنند تا همگان وسیلهٔ تامین اقبال گشته رجال باشرف و غیرت استقبال وطن عزیز گردند –
.. انعقاد انجمن معارف و مجلس علمی در نفس نظارت ..
معاین است که وجود انجمن معارف و مجالس علمی بجهة اصلاح تعلیم و ترقی معارف از جمله واجبات است . ملاحظهٔ فوق ، حالا نظارت معارف دارای دو انجمن است یکی انجمن معارف و دیگر انجمن علمی انجمن علمی عبارت از انجمنی است که هفته یکروز در خود نظارت


( ٥٤ )

معارف منعقد گردیده برسائل و امورات مهمه علمی از
قبیل تعیین نصاب تعلیم ، تصویب یا تردید مؤلفات اداره
و وقایه لواز مات تعلیمی و غیره وغیره بحث نموده نتیجه
فیصله شده را بانجمن معارف عرض و تقدیم میکند .
اعضای این انجمن اکثر ارباب علم وفن و اساتذه خود
نظارت میباشند ـ انجمن معارف مراد از انجمن است
که از معدود ذوات محترم ناظرین و امنا و مامورین معظم
سلطنت تشکیل یافته در ماه یکبار در نفس نظارت معارف
شرف انعقاد مییابد ، وظیفه مختصه این انجمن همین
معاینه و تصویب مهمات قوانینی است که در انجمن علمی
موضوع و معین گردیده است .

،، تشکیل نظارت معارف ،،

بدیهیست که نظارت معارف در سایر ملل متمدنه
يك هيئت جدا گانه و امتیاز علیحده را دارا بوده
تنظیمات اساسیه خود را بيك صورت متین و رصین که
مناسب میداند تشکیل میدهد .


( ٥٥ )
ولی مع الاسف دیده میشود که در وطن عزیز مان
از بدو اساس مدرسه مبارکه حبیبیه تا قریب این وقت
از ین نقطه مهمه اغماض نظر شده نظارت معارف را
در ضمن مکاتب گرفته بودند ، حالانکه بایست در تحدید
حدود اختیارات و قوه اجرای امورات هر دو يك مباينت
و امتیازی احراز می کردند ، از آنجا که در ین وقت از
مراحم ایزدی و صرف توجهات همایونی همه نظارت ها
و دوائر حكومتی بالعموم و نظارت معارف بالخصوص يك
اداره و انتظام فوق العاده را مالک کردیده است بناء
عليه اولین قدمی که در راه وقایه و سررشته خود
برادشته است همین تشکیل خود نظارت جلیله معارف
است بدو دائره یکی هیئت نظارت که بر وجود جناب
جلالت مآب ناظر صاحب و يك نفر مستشار شان و يك
نفر معاون و يك نفر نائب معاون شامل است و دیگر
دائره تنظیم مکاتب که تحت نظارت مدیر ، مفتش ، نائب
مدیرها اداره و وقایه میشود .


(٥٦)
بقیه تاریخ انبیا
جناب عمر فاروق (ر) در عالم اسلام یك خلیفهٔ عظیم
الشان کذاشته انجناب شان را بعد از ده سال و شش ماه
خلافت در سال بیست وسوم هجرت بعمر ٦٣ سالگی
يك نفر از مردم مجوس بشهادت رسانید
خلیفه سوم آنحضرت جناب عثمان (ر) است که بعد
از جناب عمر فاروق (ر) جناب عثمان(ر) بمشورهٔ اصحاب
خلیفه مقرر شد. در خلافت او مسلمانان بطرف شرق
علاقه هرات، و بلخ، و بخارا، و سمرقند، و کابل، را
فتح کردند، بطرف غرب با رومی ها جنگهایی دریائی
کردند. جناب (عثمان رض) يك آدم بسیار حلیم
بودند. و با مردم به بسیار نرمی گذران میکردند.
و چون که در اداره و سیاست قدری شدت هم لازم است
ازین سبب بعض مردم مصر و کوفه شورش و بغاوت
کرده انجناب را بعد از دوازده سال خلافت در سال
سی و پنجم هجرت بعمر ٧٢ سالکی در خانه شان بشهادت
رسانیدند.


( ٥٧ )
خلیفهٔ چهارم آنحضرت جناب ( علی ) است ، که
بعد از جناب ( عثمان ) خلیفه شدند در عهد خلافت شان
میان مسلمانان تفرقه ها و جنگ ها واقع شده بسیار مسلما
نان کشته شدند آخر خود شانرا نیز بعد از چهار سال
خلافت ، در سال چهلم هجرت ، بعمر ٦٣ سالگی یک نفر
از مردم خوارج در کوفه بشهادت رسانید .
تاریخ پیدایش ریل وتفصیل مدارج وترقی آن
بعد از شماره ٢
چگونگی مشتعل نمودن آتش در انجن مذکور برای
تجربه کنند گان ومخترعين تكليف ومشقت نهایت زیادی
پیش کرده بود ـ مشهور جارج ستفس قبل ازینکه
ماهر فن انجنیری گردد به هيئت يك انجنیربسی کوشش ها
و تجربه ها نمود بالآخر درسنه ١٨١٥ خیال کرد که
بخاریکه ضائع می شود بتوسط آن باید که آتش روشن
کرده شود پس باختراع ملتی بتولر بایلر ( که مقصد
و ساخت آن در فصلی که از انجن مذکور کار گرفته می شود
بیان کرده خواهد شد ) کامیاب گردید و همین مسئله برای
همه وقت قایم و دائم ماند ـ


( ٥٨ )

ستفنسن تجویز کرد که علاوه ازین چیزها باید که انجمن مذکور يك مدك چوبی و يك دسته داشته باشد که هر دوی این ها مستقیماً به عرادۀ آن انجمن الحاق یافته باشد ـ
بعد ازان بساختن يك انجمن مانند انجمنیکه در اضلاع متحده امريكه مابين ستاكتن و دار لنكتن که برای کار و بار مردمان ساخته شده بود کامیاب گردید وزن انجن مذبور هشت تن و رفتارش ١٥ ميل فی ساعت بود ـ ریل اولی که مابين ستا كتن و دار لنكتن ايجاد شده بود در تاریخ عالم دارای اهمیت بزرکی است جارج ستفنسن ، برای اثبات اعتبار اختراع خود انجن مذکور را بدست خود چالان کرد ، ريل مذکور دارای ٣٤ کادیهای خورد خورد دیگر نیز بود وزنش ٩٠ تن تخمین کرده شده بود ـ در آغاز چالان شدنش ١٠ ميل فى ساعت ميرفت مکر رفته رفته تا ١٥ ميل فى ساعت نیز رفتارش میرسید در ریل مذکور زغال ، خوراك ومختلف اشیانیز برده می شد با وجود اینهمه مردمان خواهش کردند که اکر مسافرين كالا و خوراك داشته باشند باید که جای کنجایش


( ٥٩ )

آنها در ريل مذکور موجود باشد و بر همين خواهشات
خودها اصرار ميکردند ـ چون از باز شدن خط راه
آهن مدت يك ماء كذشت کامپنی ريل بساختن يك كوچ
روزانه شروع نمودند اين كوچها مانند كوچهائيكه بذريعهٔ
اسپ ها بروی زمين کش می شوند ساخته شده بود كه هريك
ازين كوچ هادارای ٦ نفر مسافر در داخل و ۲۰ نفر
مسافر در خارج بود ـ برای آوردن مسافر در دو
ساعت يك شلنك کرايه ميگرفت .
عجيب دلچسپ امريکه در ابتدای ساخت ريل جلب نظر
توجه ميکند اينست که در آن زمان ريل دارای بيرق
و ديگر علامات نبود ـ جنك ها كه فيمابين مردمان
دو راه خط آهن می شد برای ريل مذكور بمثابه سد
ها بودند ، يك آدم باسم بيرق چی بالای اسپ سوار شده
پيش ميرفت ومردم را خبر ميكرد و ميفهمانيد كه بايد در
راه آهن كسی نباشد زيرا که عنقريب ريل ميرسد . آيا
کی فلسفهٔ ترقی ريل را به نسبت جارج ستنفسن .


(٦٠)
بهتر توضیح کرده است ؟ سوال پیدا می شود که
اگر اتفاقاً کدام کاو بر خط راه آهن پیدا می شد چه
می کردند ؟
ج در ممالک آباد که در ان مردمان بکثرت میباشد
اين يك امر مجبوریست که باید خط راه آهن قدری
کناره دار ساخته شود در جائیکه ساختن اینقسم
راه خط آهن امکان نداشته باشد مانند کنیدا و میدان
های وسیع آسترلیا که خط راه اهن دران میدانها
عبور میکند در انصورت مقابل انجن مذ ور يك چيز
قفس مانند از اهن ساخته می شود که انرا کاو کیچر
( کیرنده ) کاو گفته می شود ساخته می شود که اگر
کدام حیوانی مقابل ریل بیاید حیوان مذکور را
بسیار دور می اندازد و خط راه اهن را صاف و پاک میکند
و باین قسم ریل مذکور را از مصادمات و مقابلات محفوظ
ومصئون میدارد .
( باقی دارد )


[BLANK PAGE]


خانه نان خوری ریل


شرایط اشتراك

داخل شهر
سالانه . . . . شش روپیه
شش ماهه . . . . سه روپیه
ماهانه . . . . قبول نمیشود

خارج شهر
بقیمت های فوق جریده الضم میشود
اجرت داك في نسخه يك صنار است .

آدرس
نظارت جلیله معارف
(کابل)
قصر شهر آرا مكتب حبيبيه
دارالعلوم امانیه
اداره
معرف معارف
در ماه يك بار نشر میشود

بمطبعه ماشین خانه چاپ شد


سال دوم
شماره ( پنجم )
معرف معارف
۱۲۹۷
یکم جدی سنۀ ۱۲۹۹
از یمن توجه شه با اقبال
آمد بکنار دولت و استقلال
اسباب تمدن بترقی باشد
آثار معارف همگی رو بکمال
ان في ذلك لايات للعالمين


جناب صالح محمد خان نائب مدیر باسر معلمین و بعضی از معلمین
مکاتب شهر


فهرست مندرجات
( ۱ ) تذکره تاسیس مکاتب در لهو گرد وغزنی
( از قلم مدیر صاحب محمدحسین خان )
( ۲ ) بقیه مقالات جلسه تقسیم انعامات بحضور
شاهانه
( ۳ ) کاشف امریکا کرستاف کولمبس
( ٤ ) بیداری . ( از قلم سید داؤد خان )
( ٥ ) تاسیس مکتب مستورات
( ٦ ) مدو جزر اسلام ( بعد از شماره ۳ )
( ۷ ) ناول ( بعد از شماره ٤ )


سال دوم (۲) شماره (۵)

بسم الله الرحمن الرحیم

( هو العلیم )

تذکرهٔ تأسیس مکاتب در لهو گرد وغزن

چون مهر سپهر سلطنت شعشعه پاش معارف گردیده
پایه تخت سنیه را بقعهٔ نور گردانید و روشنی آن از کوهستان
و پنجشیر گذشته تا ترکستان رسید و بلد های بعیدهٔ
بدخشان درخشان شدن گرفت لهو گرد بمنزلهٔ تاریکی
زیر مشعل، ظلمت جهالت را بانوار علم دور ننموده
بود - محال مذکور مورد افتخار ( بسطة فى العلم والجسم)
بوده زیرا مولانا یعقوب چرخی رح و امام سجاوندی وار
مفسر متبحر وقاریٔ زرگوار یکطرف آنجا مسکن
داشتند و مثل ابومسلم مرشدهای مدبر و قندر دیگر
جانب در انولا بفتوحات می پرداختند - پرتو بنای مرمی


(۳)
در نواحی برکی هنوز این اشعار کنده دیده ماضیش
را بیاد میدهد
چهل سال ابو مسلم پهلوان
تیر کوفت بفرق مروانیان
زحد سمرقند تا مصرو ری
برانداخت بیخ خوارج زپی
علاوه برین عظمت وسطوت تاریخی لهو کردچون
نسبت عاجزانه ام بسبب وطن آبائی بابرکی بود باحساس
و تحريك بی اختیارانه خطوط تقاضای تاسیس مکاتب از
کابل ، جلال آباد ، و هندوستان بخدمت حاکم صاحب
لهو کرد نگاشتم اما با وجود مساعی شان تهداب مکاتب
زیر خاك ماند تا چند کلمه ملوکانه که در باب حاکم موصوف متعلق
معارف ارشاد فرموده بودند ابلاغ کردم و این بود
تازیانه که افکار حاکم و محکوم را بجولان آورده در سه
روز عریضه استرجای بنای مکاتب را با مبلغ هفده هزار
وچند صدر و پیه بنظارت رفیعه معارف رسانید ـ ازینجا
اقتباس میشود که حکام ورعایای خودشان از خیال عمل


(٤)

اشغال معارف خواهی که یگانه ذریعه ترقی وتعالی است
جاری بوده تا حکم محکم شاهانه براه راست برسرشان
شرف نزول یابد امر تعلیم در تعویق میافتد چنانچه جناب
حکمران غزنی اول از بنای مکتب ابا ورزیده چون تاکید
آن از زبان قدرت نشان ظل اللهی شنیدند بلاتاخیر سه هزار
روپیه را برای اجرای يك مكتب ادنی قبول كردند
ماسوای آن چون توجهات جهان درجات شاهانه را
در امور معارف بالمشافه بیان کردم در خاطر و مدارات
ما عنایات نموده نه صرف ذاتاً ممنون مان ساختند بلکه
زائد از مبلغ دولك روپيه سالانه را وعده بعد از نوروز
فرمودند . تحریر ذیل را بخدمت حاكم صاحب غزنی
گذاشتم و با تفاوت مقامی اهالی لهو گرد را بهمان مخاطب
کرده بودم :--

( اعلام تعليم )

برای ملکان رئیسان کلانتران و ریش سفیدان
و خوانين واعنه وجمله رعایای صادقه شاهانه


( 5 )

فضیلت بنی آدم بر اکثر مخلوقات حتی ملائک از
روی علم است (وعلم آدم الاسماء کلها) ـ آدم (ع) را
علم تمام نامها آموخته خالق متعال برتری او ثابت نموده
مسجود فرشتگانش ساخت ـ عزت ورفعت انسان هم
بلحاظ علم است (ویرفع الله الذین آمنوا منکم والذین
اوتوا العلم درجات) ـ خدای تعالی آنانرا که از شما ایمان
آورده علم داده شدند برمرتبه های بلند سرفراز میفرماید ـ
زهد وتقوی بشر نیز باعتبار علم است ( انما یخشى الله من
عباده العلماء) ـ ازخداوند قهار فقط آن بندگانش میترسند
که عالمند ـ بنا برین آیات شریفه (رسول اکرم) صلی الله
علیه و آله وسلم طلب علم را بر هر مسلمان فرض قرار دادند
( طلب العلم فريضة على مسلم ومسلمة ) برای ترغیب و تشویق
آن جناب رسالت مآب ص حصول علم و جهاد را
و خرج کردن را برای این دو امر مساوی الثواب ارشاد
فرمودند از عبادت جاهل خواب عالم را بهتر نشان داده
علم را بر عبادت هفتاد درجه فوقیت عطا کردند ـ ازین
احادیث استدلال نموده (سراج الامت امام) اعظم رح ایمان


(٦)
آن شخصی را که از دیروز زیاده تر امروز معلومات
خود را اضافه نکرده است در معرض خلل میدانند -
اطلبوا العلم من المهد الی اللحد) - از گهواره تا بگور علم
حاصل کرده بروید - در تعمیل این تا که تسهیل شود
اعلیحضرت معرفت دستگاه پادشاه غازی ما علاوه بر مکانیکه
در ان اطفال و نوجوانان از علوم و فنون فیض یاب میگردند
از مرحمت خسروانه برای شهریان دار الامارت شاهانه
دو باب مدرسه مفتوح فرموده اند که در یکی بوقت روز
و در دیگری بعد از شام مردمیکه در خوردی از نعمت
علم محروم ماندند بعد از فراغت کار و بار بسعی به سی چهل
روز خواننده و نویسنده شده بتوانند - به پیری سعی
مکن کر در جوانی کار رفت از دست - زو کم شته در آتش
زخاکستر شو پیدا عدل و انصاف با الطاف ملوکانه همان
سهولت و آسانی را که در کابل میسر بود برای شما و پسران
شما ارزانی فرمودند - هدایت مقدس است (اطلبوا العلم
ولوکان بالصين) - بطلب علم روید اگرچه در چین باشد -
چقدر جای شکر است که حاجت دور رفتن وزحمت


( ۷ )
سفر برداشتن نمانده در خانه های شما چشمه علم و عرفان
روان میشود .
ای مردمان عاقل و دور اندیش و ای جوانمردان
همت و غیرت کیش اولاد خود را ازین منبع فیض سیراب
سازید و نیک تأمل کنید که چه برکت ها برای شما از وسیله
مکتب مقدر خواهد شد و اگر ازین دوری جستید
چه نکبت ها برای شما پیش خواهد شد در زمان موج
دریا موافق بوده موقع گذشتن ازان و رسیدن بساحل
سلامت بدست آمده میباشد ـ اگر انوقت رفت پشیمانی
و دست حسرت مالیدن نصیب می افتد نے الآن از مراحم
و اشفاق شاهانه اجازه افتتاح مکاتب عام شده اهتمام مخارج
آن بنمائید و تمام اولاد خود را داخل سلسله مبارکه تعلیم
بکنید تا در ملك خود آرام و آسایش و احترام دیده در عالم
نیز نیکنام و معزز و غالب گردید ـ بطفیل علم شما همه
ضروریات و ما یحتاج خود را از قبیل کالا و ظرف و کاغذ
و کتاب و توپ و تفنك و معدنيات وغیره از وطن عزیز
خود مهیا کرده محتاج خارج نخواهید ماند انگاه شان


(۸)
و شوکت و استغنا و حشمت شما نزد دیگر دول و اقوام
مسلم شده در حالت امن و جنك سکه غلبه و منصوریت
خود را بر دلهای اغیار و اعدا خواهید زد
دمبدم صیت کمال دولت خدام تو
عرصه روی زمین را سر بسر خواهد گرفت
شاهباز همت چون برکشاید بال و پر
از ثریا تا ثری در زیر پر خواهد گرفت
ای اهالی شهر شهیر و قدیم غزنی ! نه تنها چشم
افغانستان بلکه انتظار کل جهان سوی شما دوخته
است چون در دیگر بلاد مدارس قائم شده بلده تاریخیه
شما تا حال از ان خالی و بی زینت مانده است ـ شایان سلاطین
و حکمای عظام و سزاوار علما و اولیا کرام خود تهیه
مکاتب نمائید تا خوشنودی ارواح مقدسه شان کسب
کردیده از دعای مستجاب آنها مستوجب انعام و اکرام
الهی کردید و نعمت نخستین و کرامت اولین خود علم
است که بذریعه آن نه تنها منزل دنیا بأمن طی میشود
بلکه طریقه عقبی نیز بهمان واسطه بطمانیت بسر


(۹)
میرسد - حضرت (محی الدین غوث اعظم) میفرمایند -
درست العلم حتی صرت قطبا - ونلت الفضل من مولی الموالی
علم را درس کرده قطب شدم و از مالك مالکان بفضل
نائل گشتم - شیخ سعدی رح ترجیح مکتب را بیان مینمایند -
صاحبدلی بمدرسه آمد زخانقاه
بشکست عهد صحبت اهل طریق را
گفتم میان عابد و عالم چه فرق بود
تا کردی اختیار از ان این فریق را
گفت این کلیم خویش بدر میبرد زموج
وان جهد میکند که بگیرد غریق را
در عهد سلطان محمود (رح) غزنی ها عروس المساجدی
داشت و در پهلوی آن کتبخانه که در آنزمان کتابهای
قلمی چند لك مجلدات را دارا بود و آنها بمطالعه طلابی
می آمد که بتعداد هزارها در حجره های مسجد مذکور
روز و شب مصروف به تحصیل بودند - اینقسم مدرسه ها
که در زمانه عروج اسلامی رونق افروز جهان بود
بسبب جهل و نادانی خلف نا اهل بی نام و نشان شد از


( ۱۰ )
آن فروغ وتسلطی که بوجه علم حصهٔ اسلامیان بود در
قبضهٔ آنان در آمد که دارالعلوم ها را از مسلمانان نقل
کردند ـ اعلیحضرت غازی علم پرور از فراست و تدبیر
نقص طرز تعلیم را که الحال در اطراف ودهات مروج
است دریافته از لطف و عاطفت سر رشتهٔ مدارس را شروع
فرمودند ـ پیشتر تحصیل علم بسالهای در از میکشید بازهم
ملاها و میرزاها خواندن و نوشتن صحیح و کامل را یاد نمیگرفتند
همان کلام خدا همان فقه معلی همان عربی و فارسی و حساب
و غیره که در سابق بکل عمر هم تکمیل نمیشد حالا در چند
سال حسب ضرورت تحصیل میشود ـ فرق مابین طرز
های قدیم وجدید مثل اسپ وموټر است که اسپ از کابل
تا غزنی در شبانه روز رسیده نمیتواند وموټر در یکدو ساعت
ازان بیشتر مسافه می پیماید لکن برای داخل شدن باین
منزل ضرور است که مکتب مکمل تیار شود تا طریقهٔ
تدریس را با سلوب نیکو جاری کرده بتواند ـ دیگر
تعلیم کهنه ونو بکالا بافتن از دست و ماشین میماند که از
دست آنقدر بيك ماه بافته نمیشود که از ماشین بيك روز


(۱۱)

ای مسلمانان ذکی و هوشمند، عقل و فهم خود را بکار
کرده عزم باز نمودن مکاتب بنمائید تا تمامی اولاد وطن
پاك افغان بعرصهٔ قلیل از فیوض علم حظ یافته هیچ بچه
افغانستان بی علم و ناخوان نماند—بعد از تعلیم چار پنج سال
چون پسران تان در قرائت فرقان حمید و مسایل دینیه
و خط و حساب و غیره ماهر شدند بعد ازان اختیار
دارند خواه کسب و کار آبائی خود را بکنند یا دیگر
تعلیم اعلی حاصل کرده بحکومت یا دیگر منصب های
دول مامور گردند اعلیحضرت معدلت پناه پادشاه غازی
ما اعلان فرموده اند که آینده هیچ کس بی تعلیم مکتب
بخدمات عالیه و سلطنت مقرر نخواهد شد واگر کسی
خواهش نوکری و ملازمت سرکاری ندارد و در صورتیکه
تحصیل علم کرده است هر کاریکه اختیار نماید بخوبی
و درستی سر انجام داده نزد پادشاه غازی علم دوست و نزد
حکام وعوام عزت و منزلت خواهد یافت چنانچه بطور
امثال يك فائده فوری مکتب اینست که معلمان و متعلمان
از پشك نفوس معاف اند زیرا اعلیحضرت غازی بر


(۱۲)
فرموده (نبی) صلعم محل پیراشده قدر افزائی اهل علم
میفرمایند (رجعنا من الجهاد الاصغر الى الجهاد الاكبر)
جنك كفار را فتح کرده باصلاح نفس پرداختن ازان
برتر است واصلاح نفس از علم ونيز تيارى جنك از علم
خوبتر صورت می بندد ـ لهذا آنرا بجهاد اكبر تعبير
فرموده اند ملاهایکه پیشتر در مساجد سبق میدادند باید
حزم و همت نموده ازین احکام مراحم فرجام شاهانه
استفاده كنند ومع طالبان سابق در مکاتب جدید حاضر
شده طرز وطریقه تعلیم را بیاموزند سپس کتابها و
سامان تعلیم همراه خود برده در مساجد شان درس
بدهند تا کفایت اوقات او داده همه اولاد وطن شريف
در اندك مدت صاحب فضل و کمال کردد ـ اتفاق حسن
است که حکم (خدا ورسول ) واولى الامر شما برای خیر
وبهبود تان متفق کشته تا از عهده تشکر آن بدر آئيد
در تعمیل آن سستی وغفلت نور زیده بسعی و سخاوت
پیش آئيد وهمت وفعالیت نمائید والله الموفق والمستعان
چونکه در برکی راجان و غزنی پنجاه و شصت خانه
اهل هنود بهم بسته واقع بود و اعلیحضرت غازی تعلیم


(۱۳)

ابتدائی را بسبب تالیف قلوب اطفال شان اجباری
نکرده اند لهذا لازم دانستم که بعضی هندوان را
خواسته فوائد علم وفن را پیش شان واضح ساخته ادخال
پسران شانرا برضای شان بگذارم چنانچه يك رقيمه برای
آنها تحریر کرده دادم که مضمون آن بدينمنوال است
اطلاع مکتب برای اهل هنود
از جمله رعایای صادق و باوفای شاهانه

چون اعلیحضرت غازی معارف پرور از مراحم
و الطاف خسروانه که بالای عموم رعایای خود دارند
سررشته تاسیس مکاتب فرموده اند و همراه مسلمانان
درپایه تخت سینه کابل طلبای هنود نیز درس میخوانند
اگر شما هم خواهش و آرزو دارید که مثل مکتب
مسلمانان هموطنان شما يك مكتب برای پسران شماهم
قائم شود نيك غور و فکر کرده اطلاع بدهید تا اهتمام
قیام آن نموده آید و برای بچه های شما معلم مع کتابها
وغیره سامان تعلیم فرستاده شود اگر درین امر غفلت
و بی پروائی کردید نقص و ضرر باولاد خود شما عاید


(١٤)

خواهد شد ـ بعد از تعلیم چند سال چون اطفال
مسلمانان صاحب کمال شده نزد پادشاه حقائق آگاه و
ملت افغانیه معزز و ممتاز گردیدند انگاه برای شما
پشیمانی و حسرت و شکایت دست ندهد که کاش ما هم
تعلیم پسران خود را جاری کرده مانند هموطنان اسلامی
خود صاحب مال و کمال شان میساختیم ع
هر پچهتای هوت کیا جب چریا چك گئی کهیت
کهیتون كودی لوبانی اب به دهنی هی کنکا ـ کچهه
لرلونو جوانو احمق جوانيان هين ـ حالا خوب
دور اندیشی ورزیده کذا گاه مان سازید که آیا این
فرصت زرین را غنیمت شمرده اطفال خود را تعلیم
یافته و عزتمند و آسوده حال میسازید یا همچنان مثل سابق
جاهل و بی بهره شان میگذارید ـ از يك واقعه مهمه
استفاده كنيد که اعلیحضرت غازی والا نصرت یکی از
طلبای هنود را که درمیان جمیع طلبای مکاتب ابتدائیه
اول برامده بود نشان امتیازی بدست سخاوت
پیوست خود عطا فرموده بروی طالب علم مذکور بوسه


( 15 )
دادند این عنایت بغایت شاهانه را مدنظر داشته بحزم
و هوشمندی جواب با صواب این اطلاع بدهید . باقی
لطف ومرحمت پادشاه معدلت پناه وطاعت و خدمت
جميع رعايا بيش از پیش باد فقط -
چون اکثر هندوان برکی راجان برای شمولیت
يك عروسی بغزنی رفته بودند پسماند كان جواب خطاب
مذکور را ملتوی بمراجعت شان نمودند - درغزنی
چونکه تعداد طلبا به پنجاه محدود شده بود فی الحال برای
هندوان گنجایش شرکت لازم دیده نشد بلکه محض يك
ترغیب شان برای آینده در عمل آمد تعیین تعداد طلبا چنانکه
در مکاتب شش کروهی کابل به تجربه رسید منجر بشکایت
و فساد میشود ـ موسس مکاتب که از کابل میرود در چند
روز از احوال استطاعت یابی بضاعتي اطفال كما حقه
با خبر نمیشود و اگر امر انتخاب بملکان مفوض شود
رعایت بعضی و تعدی بر دیگران متوقع است بلکه پاره
خوری هم در بین احتمال دارد (ان هؤلاء يحبون العاجلة
ويذرون ورائهم يوما ثقيلاً ) این مردم فایده فوری
را دوست داشته .


(١٦)

روز کوران را پس پشت می اندازند ـ کاو چرانی سرگین
چینی خر کاری دهقانی وغیره را نقد پنداشته بر منفعت
نسیهء تعلیم مرجح میشمارند ـ یکی عذر می آرد که غیر
از يك بچه دیگر دستیار ندارم و خودم بى ملك و جايداد پیر
وضعيف هم هستم معقول، دیگری مینالد که از برای
خدا يك پسر دارم وصد جریب زمین ـ پرداخت آنرا
که بکند ؟ جواب ـ مزدور بگیر میگوید مزدورم را
شما ترغیب داده در مکتب داخل كرديد، حالا نكه ما مزدور
ها را فقط برای زمستان داخل کردیم که آن وقت هم
شان فارغ و بیکار میباشند و در تابستان فقط آنقدر سبق
خواهند گرفت که خواند گیهای سر ما یاد شان نرود
در غزنی یکی میگفت که سه جریب زمینم را میفروشم
وبچه خود را از مکتب خلاص میکنم ـ ازینجا قیاس
میشود که در منتخب کردن پنجاه نفر طلبا از میان سه
چهار صد بچه های غزنی چقدر احتمال رشوت ستانی
است چونکه مبلغ سه هزار روپیه شان همین تعداد را
می گنجانید و برای رئیسان و کلانتران این اندازه پیش نشان


( ۱۷ )
داده شده بود لهذا بعد از مذاکرات بسیار فیصله برین
شد که پنجاه نفر طلبا از نفس شهر غزنی داخل مکتب
کردند ودو دو نفر ملاهای مساجد ازاندر و تاجيك
و هزاره در زمستان آمده در مکتب طرز تعلیم را بیاموزند
و بعد از واقف کار شدن پس در علاقه های خود رفته
بطریق جدید درس بدهند و تا آن وقت مبلغ دولك
موعود هم وصول شده کفیل مکاتب متعدد خواهد
گشت از نقشه های غزنی ولوگر و وردك كه تخمين
کشیده شده است معلوم میشود که در محالات مذکوره
بده یا بیست و چهل مکتب ابتدائی ولی بلکه بصد
يك و نیمصد اجرای تعلیم بدرستی خواهد شد مثلا مشق
نمونه از خروار در مکتب چرخ بچه های (خروار) که حد
آخریش پنج شش کروه دور است رسیده نمیتوانند
بلکه خود چرخ و خود خروار که هر دو بگرده ها
امتداد یافته اند چند در چند مکتب ها میخواهند .
در مکتب محمد آغا بچه های زرغون شهر و سرخاب وغیره
که رسیدن شان فاصله شش هفت کروه محال است کش


( ۱۸ )

خیل از بعدیم گروه هم منضم شده نمیتواند زیرا مابین
هر دو دریا حائل در زمستان یخ بندی و در زمستان طغیانی
مانع عبور است اگر پلی بسته شود علاوه بر کفایت
در خرج معارف سهولت برای اهالی خورد و کلان
متصور است .
محمد آغا موضع کوچکی است اما بسبب نشیمن مدیر
مالیه که مثل دیگر همسران خود معارف را از وظیفه خود
کمتر نمی انگار ديك مکتب آنجا تاسیس یافت از جهالت
و بد اندیشی مردم فقط سی نفر طالبعلم داخل مکتب گردید
هفتاد نفر دیگر در کتی خیل سیاهه شده يك مكتب در آن
سمت بنا کردیم و چونکه سامان تعليم براى يك صد
نفر برده بودیم وزائد موجود نبود هشتاد بچه دیگر
را نام نویس گرفته بعد از ان كتابها فرستادیم امید
است که اینها هم داخل مکتب شده مانند مردم مغل
خیل و ده نوباغ سلطان هم جمع آوری بچه ها نمودند :
ما معلم طرز جديد ابتدائی و سامان تعلیم نداشته تعليم
آنها را در تعویق انداختیم - برای ملکان آپ بازك


( ۱۹ )

زید آباد كمران كاريزقلى دشتك آب پران قنات عينك
من كين سرخاب زرغون شهر وغیره اطلاع دادیم كه
سياهه بچه ها را ساخته ملاهای مساجد را در محمد آغا
وكنی خیل ارسال نمایند تا در چند مدت طريقه تعليم
را یاد كرفته باسامان تعليم پس بقريه های خود رفته
تدريس كنند همین قاعده در ديكر مقامات لهو كرد
اختيار نمودیم اما باين سبب كه مشاهره معارف برای ملاها
از پنج الی بیست روپیه است قاعده مذكوره مؤثر نخواهد
شد مادامیكه ملاها از صحبت طالبان قديم شريك كدائى
میباشند واهل ده برای شان صرف بوجه امامت نه بلحاظ
تعليم اطفال غله وغیره بهم میرسانند - ملامحمد شاه نامی
ازمحمد آغا اینقدر كرويده طالبان كدا كر خود بودكه
هیچ مشاركت با معلمان ما نه پسندیده حالانکه در اثنای
مذاكره اصطلاحات صرف ونحو را صحيح تلفظ كرده
نميتوانست بطريقة جديد تعليم استهزا نمود و درباب
تدریس خود كفت كه همین قاعده از زمان رسول الله (ص تا)
این وقت زیادہ ازسیزده صدسال جاری بوده اكر در ماضی


( ۲۰ )
غلط چلیده است در مستقبل هم همین طور خواهد چلید
اگر ملاهای مساجد بترغيب وتحريص ما بمعاونت مکاتب
آماده شدند فواید متعددی ازین مرتب میشود : –
یکی تضييع عمرها که در درس های بيقاعدۀ قديم
در نيم ملائی می انجامد و آنرا خطره ايمان ضرب المثل
کرده اند بصرف منضبط اوقات مبدل شده همه ملاهای
مساجد معلمان مکاتب میکردند . دويم بسبب رسوخ
وواقفيت خود ملاها در جمع آوری بچه ها بموفقيت ساعی
شده طالبان سابق را نیز همراه خود در مکاتب داخل
میکنند و آنها بتعداد صدها بوده کمبودی معلمان
ابتدائی را اکمال نموده آنانكه من زمرۀ شان فاضلتراند
بعد از تعلیم مستقیم دینی بخدمت قضا و افتا مفید شده
میتوانند – ضبط وربط طالبان محبت یکی برای عزت
خود شان ديگر جهت حفاظت دیگران لازم مینماید –
دربدر گشتن اهل علم ذلت آن طائفه بوده که خدای تعالی
ترفیعش میخواهد همین بیعزتی وپست همتی از گدائی
واحتياج در طبائع شان سرایت کرده آخرا حرص و


( ۲۱ )
دنایت طبیعت ثانی شان میگردد آنگاه اگر بر مسند
شریعت نشینند یابر کرسی طریقت متمکن گردند از عادت
استغنا وغیرت عاری بوده بطمع و آز نظر بمال مردم
داشته از آن لحاظ پیش شان خمر و در چشم آنها کم می آیند
چونکه تربیت اخلاق این طالبان باصول مناسب نمیشود
و کسی برای عادات زشت شان مسئول نیست در بعضی
علاقه ها دزدان و رهزنان فخر اتعلق باین گروه رفیعه
داشته میباشند ـ ازین سمت امنیت خواهد شد اگر
فرقه های طالبان همه بمکاتب ملحق شده نان بآب یافته
مشغول دروس مکتب گشتند .
از روی دانسته گی وقدردانی علمی مردم کلنکار
را در محاوره عوام کلنگی یافتیم زیرا بلاشائبه جبر و اکراه
بمحض اطلاع ملکان وخواجه خیلان پسران شانرا که
بعضی پیشتر هم خوانده و نویسنده بودند برضا ورغبت
حاضر مکتب ساختند ـ چونکه سرای های سرکاری در
محالات نیست وا گر در لهو گرد بود مسکن مهاجرین
مسکین گشته بنابرین مکتب ماخود مسجد است که از


( ۲۲ )

صبح تا پیشین خالی مانده بمصرف افضل تعلیم رسیده است
صفائی و نظافت مساجد خصوصاً در علاقه غزنی بصورت
پسندیده بوده تا بخانه های مروجه شان برای تعلیم زمستان
بسیار راحت بخش ثابت خواهد شد زیرا برعکس شهر
بچه های دهات در موسم سرما از کار و بار فراغت داشته
بتوجه تام سبق خواهند خواند چونکه سابقاً اطفال
در زمستان درس میگرفتند و در تابستان فراموش میکردند
و غربی ناچار برانشان میداشت چنان وعده برای دلجوئی
شان دادیم که روز تعلیم عمومی در زمستان نموده در کرما
برای اطفال نا دار همانقدر سبق خواهیم داد که فرصت
برای کشت و کارشان هم برآید البته برای پسران مستطیع
و شایق علم در هر روز موسم اسباق مکمل مهیا خواهد شد
( وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء ) تاوه خانه های مساجد برای
خدمت مکاتب دو نقص دارد يك يادو اطاق فراخ آن
جماعت های جداگانه مکتب را گنجانیده نتوان شد
ترمیم آن از پرده های لک بوریائی وغیره میتواند شد
که حسب ضرورت بالا و پایان کرده شود دیگر عیب


(۲۳)
تیرگی و تاریکی است که ضعف بصارت خواهد آورد
چشم هارا رسول الله (ص) حبیبتان فرموده الحق برای
طلبه ازان عزیزتر عضوی نیست هم امسال اصلاح ناوه
خانه ها بروشن دانهای آئینه دار در لهو گرد و چاردهی
کابل نیز واجب است .
رجوع بکلنکار ـ در مسجد ملکان و ریش
سفیدان مع پسران شان جمع شده فرمان سراسر عرفان
شاهانه بنام اهالی لهوگرد را در حالت سکون همه تن
گوش شنیدند ـ یکی از ملکان چیزی برتخته سنگی که
همراه دیگر سامان تعلیم بطلبا تقسیم میشد نوشته بپا
ایستاده مودبانه خواند ـ چونکه از ساختگی و تصنع
معرا بود و از صدق و اخلاق مشحون بعینه نقل میشود :ـ
الهی سایه همایونی را از سر این عاجزان کم و کوتاه
نکرداند که از حسن مهربانی شاهانه خود و مهربانی
پدرانه خود که پدر کل اسلام است این مکتب دین ملت
مارا برای ما مقرر کرده که پلته چراغ دین مارا روشن
بدارد ـ از خداوند تبارک و تعالی میخواهیم که مایا نرا


(٢٤)

علم دینی خود و دوم اطاعت شاهانه غازی پدر خود بلند
همت بدارد که خورسندی پادشاه غازی ما برای ما حاصل
شود ـ بعد از آمین حضار یکی از اولاد عزیز وطن شریف
ما که در جمع دیگر بچه ها ایستاده بود بجدت و جدیت
کلمه چند گفت که آنرا هم عیناً درج میکنم : ـ امروز
ما بسیار خوش هستیم که مکتب برای ما ساخته میشود
و همه شما که برای داخل شدن بمكتب حاضر شده ایم برضا
و رغبت مادر و پدر خود آمده ایم ـ باین طریق اطفال
نیکو سيرت بتعداد تقريباً يك و نيمصد داخل مكتب
گردیدند اما چونکه معلمان و سامان تعلیم قلت بود
بسعی ازدیاد طلبانيز پرداختیم ورنه در بابوس که دو گروه
قریب کلنکار واقع است هشتاد نفر طالبعلم دیگر در مسجد
آنجا جمع شده بودند ـ برای اینها و اهالی پیارو خیل
میروان خلك ده نو امین الملك قلعه سر سنك اولى تتور
پای خیل حصارك و غیره پیغام فرستادیم که ملایان خود را
در کلنکار برای یاد گرفتن طرز تعلیم ار سال نمایند
تا مشاهده و تجربه آن حاصل کرده بعد از چندی پس


( ٢٥ )
در مساجد خود رفته بقرار قاعده مکتب سبق بدهند
على هذا القياس در برك کمند ودو بندی وغیره که شش
هفت کروه مسافه دارد فقط سیاهه بچه ها و ملاهای
سابق شان تیار کردیم تا وقتیکه در (خوشی) مکتب تاسیس
یافت و آن قلعه ها بسته و پیوسته داشته مقتضى يك مكتب
علیحده است معلم خوشی نگرانی مساجد دهات آنسو
را نماید ـ علی ذلک النهج بادخواب شاهانه چارنجصد
خانه را مالك بوده و بفاصله چهار کروه از کلنگار دور
افتاده مكتب جدا گانه میخواهد ورنه غیر ازین حسرتیکه
در حال جاهل ماندن اطفال آنجا بدل اهلی معارف را خواهد
یافت موقع شکایت برای سکنه مالیه ده پیدا خواهد
شد چنانچه بعضی اظهار آن هم کرده اند که افزونی
روپیه بر کل باشد و استفاده يك جزو ما نبود در برکی راجان
باوجود حاکم نشینی از امید هائیکه می پرورا نیدیم خیل
کم آمديم (عسى أن تحبوا شيئاً وهو شر لكم) بعد از نصائح
و مواعظ و کشش و کوشش بسیار از نفس شهر یکه بایه تخت
لهو کرد است فقط شصت وهشت نفر طالب العلم داخل