د پښتو ژبي لياره
مؤلف محمد ګل
تاريخ ۱۳۱۷


دپښتو دژبے لیاره

مؤلف: محمد گل مهمند

بلخ : ۱۳۱۷


ERNEST F. FOX
MAJOR, G. S. C.
U. S. ARMY.
7
U. S. MILITARY ATTACHE,
KABUL Afghanistan.

339
156
14
509


BEST CCPY(S) AVAILABLE
د پښتو د ژبے لیاره
یا
پښتو صرف آو نحو
مؤلّف: محمد گل مومند
بلخ : ۱۳۱۷
د ۱۳۱۷ لمریز کال د ثور په میاشت کې په مزار شریف ښار کې
فاضل ښاغلي ”پوهاند“ تر څارنې لاندې چاپ شو
نورے ژبے زده کول که ده یی کمال
خپله ژبه هيرول بے کمالی ده
د (صافی) عبدالعظیم په اهتمام او لیکلو سره په لاهور کښے چاپ شو
مکتب خانه انجمن ترقی اردو
د هندوستان د چاپخانه کې ډهلی ۲۱۰۰۰۶
تیلیفون : ۴۶۹۵۲۶۱


[BLANK PAGE]


#6, Kabul letter
30 Nov. 45.

دپښتو د ژبی لیاره
یا
پښتو صرف آو نحو

بلخ : ۱۳۱۷

مؤلف : محمد گل مومند .

نوری ژبی زده کول که ده ی کمال * خپله ژبه هیرول بی کمالی ده

د (صافی) عبدالعظیم په اہتمام آو لیکلوسره، د بلخ د شرکت رستنبالہ خوا پہ لاہور کښی
طبع آو لہ بلخہ شائع شو
301


بسم الله الرحمن الرحیم
مدخل
(نه توطئه ی)

چوته خبره ده چه ملتونه یو د بل څخه په ژبی سره بیلیږی یعنی لومړنی آو دپریم
امتیاز دهریوه ملت همدغه ژبه ده نور خصوصات آوخصوصیات آو پاتی امتیازات آو
ممیزات ټول دوغه نه وروسته دی، آو درستی ملی ژبی تراثراً وسیوری لاندی
پلنی کیدای شی. نو دیوه ملت ژبه هر څومره چه خلل مینده کی هماغومره ملی خصائص آو
خصائل آو ممیزه اوصاف ئی خلل مینده کوی.
دیوه ملت په ژبی کښی هر څومره چه دبل ملت ژبه نفوذ مینده کی هماغومره سیاست،
اقتصاد، اجتماعیات، ملی اخلاق، ملی اداب، ملی عادات، ملی رسومات آوعنعنات،
ټول ملی خصائل آو خصائص، حتی چه ذهنیت، افکار، حسیات آو مدنیت ئی نفوذمینده


ب
کوی آو هماغومره دخپلی ژبی خاوندانو نامرئی بره یی آو غلبه ددغی بلی ژبی پر
خاوندانو تأمینوی . آو که دیوه ملت ژبه دبل ملت ژبی ته مغلوبه شوه گنره هغه ملت په هغو
پاسنونو لوخصو صاتو کښی ورته پرشو . علی الخصوص که اقلیتو نه هم د هغی ژبی خاوندانو
په دغه ملت کښی وی نو سیاست ، معارف ، مهمی آو گنوری اقتصادی چاری ، لو یه
برخه ملی پانگه ، ټوله د هماغه اقلیتونو په لاس لوېږی نو په دغه حال کښی تمام هوسا توب
آو راحت ، خواک ، عزت آو مرتبت د هماغو لېږه وی آو دست مشاق آو مزاحم ، ټوله
نا هوسایی ، هډغه خوار اکرب بی وزلی ملت وی .
د په لوی ملت د هماغه لېږه و د گټی د پاره به استعمالېږی . دوی به تل سو کرک
خوری ، پښی به وسری ، آو هغه نور به خوبرو یی آوښکلکی تغری . دوی به بربنڈ گرځی آو
هغوی به درېشمین کالی آغوندی . د دوی به کودی نه وی ، د هغوی به ښگلی ولاری
وی . دوی به کله ی نه لری ، دهغوی به ښارونه نه سېږی . دوی به پلی گرځی ، هغوی
پگرندی گادی ځغلوی . هغوی به پر مخملی نامیو ، پرلینڈیز وناستر وساو و تچر ناست آو
دوی به مرئی پشان ورته ولاس وی آو پر وچه ځکه پر توره خاوره به هم کښناستنه ی نه شی .


پ
مریضی ته په دوام ورکوی، وینی به د دوی رژیږی، مجدی به د دوی د ښکولو
علمو خاوری کیږی، چری چی به ښیوی کوی، ګنی، عزت به د هغوی وی لکه چه متل ده ی
( توره به لا لا وهی، نمری به عبد الله وهی ) . په عین واکداری کښی بی
واکه، په عین وطن داری کښی بی وطنه وی . په خپل وطن کښی به غریب او پردیس
وی. ښنه ښرونه، ښنه دندونه به د نورو او تور وغرونه او سنګن رغونه، دوړی سپیری
او سپیره داګونه به د دوی وی. په خپل وطن کښی به محکوم او هر ګوره په مظلوم وی،
خپل به ورته پردی شی لکه چه په نامه که څه هم خپل وی خو افکار، احساسات، اقوال،
اعمال او افعال یی، آغوسته خواره یی، خواک او ژوندن یی بشپړه په نښی یی
د پردی او دبل وی. په خبره پوره نه پوهیږی، که و پوهیږی سره به نه چوسږیږی،
خوږ به یی نه دو ا کیږی مار وعقرب یی نه رغیږی . په زګیروو باندی به کولنکو نه
خوری. په خپل وطن کښی به خواراو د خپل او د پردی په سترګو کښی به بی مقدار وی
څه به شی ګنلای کیی ګڼی نه یی نشی تقرلای او ځنلای . زیار به د دوی وی خواک
به دنورو . علم او مدنیت ، ثروت او عزت به دنورو وی او اصلی وارثان د یغی


ت

خاورے . چه ځمکه ددوی په پښو کو اېګز ونو ږنګډه شوې وی، د ځناور و په شان
بېګر ځي. د ځناور و پښپرند حتې چه د ځناور و نه به هم په بد ډول سره د نورو د ګټو دپاره
استعماليږی. د ځينو ځناور و په قدروی خدددی به نوی، د خپل آود پردی زړه
به پرې سوزی. خلک به ورته د سترګونه د مینے تویوی. تپښته دے وی خدائ ته،
ولے نه ګورے آو ورشے ددغه سې ځای ته .

دغه سې ملت به ورځ په ورځ چوکيږی تر څو چه محوشي. سره ی چه مری، مرګپډل
آو ساه سپارل چرے هم آسانه شي لا یو څه ده ی، خداي دې د هغې مرينے :
سره ی وساتی چه لاس آو پښے خوږیوی آو په آسانه سره ئې ساه نه ختجي .
هر څه چه دی دملت سعادت، سلامت، عافیت، راحت، عزت، ملی شته
واله ی، هر ډول لوسر واله ی، دملی شئونات پاینہ، دوطن ساتنه ، په عزت آو
ہوسا ینے سره ژوندون. په عزت سره مرينه آو د ښری ځمکه په ښه نامه سره تګ آو نور
ټول ملی یو والی پورے، مليته پورے آو هغہ ہم ملی شبے پورے ئې اړه لری،
لکه چه پاس دويل شو که شبې ضل میندہ کہ دغه ټول ضل میندہ کوی آو که محوه شوه ٹول


ت

محو کیږی او د هغه ملت نوم او ښه دنړی د مخ څخه ورکیږی.
ژبه هر څومره چه بشپړه وی دغه خصوصات هم هماغومره بشپړه او تراهمیت لاندی
وی لنډه ئی دغه ده ی چه ژبه د ملی موجودیت ، هوساتوب او سعادت ، دلویوالی
او جګ والی ښه ده .
نو ژبه باید وساتله شی ، وپالله شی ، وروزل شی ، کار ته کړله شی، علمی شی، ادبی شی،
پہ حیثیت سره د ملت د ستواسنیو او احتیاجاتو ته کافی شی .
هوس راشو چه ژ به څنګه ساتله کیږی؟ ژبه دغه سی ساتله کیږی چه ټول لغات
او اصطلاحات ئی قید او صرفیه او نحویه قواعدئی ضبط شی . ادیبان ، عالمان، پیاوړی
او پوهان غول ئی ساتنی ته ځان اس وبولی او متخصصین او اهل فلک ئی په مارت
والی باندی د امریښنی (احتیاج) او د زمان د اقتضا په موجب کوشش وکړی ، زیار
وکاسی او پری ښږدی چه خپل دود او قواعد و په پښندی سره وه و ہیله شی او څوک
بی ځایه او بی اصوله تصریحات او تصرفات په کښی وکی . دغه لوی ننگ او غیرت
ده ی .


ج
ننگیا له ی سره یی خپل عزت او مرتبت ، خپل امتیاز او مزیت پیژنی په گٹنے او
ساتنے باندی ئے پام کوی او زیار کاږی دپردی عزت او مرتبت ، د پردی امتیاز
اومزیت ، پرده یی آودبل وهی ، ہغہ دچانہ خپلپږی ، خپل امتیاز نہ پیژاندل ، دبل امتیاز او
ممیزات خپل گنړل، سرلوی والہ ی پرے کول، پہ ہغہ باندے ځان ښاغلہ ی آوممتاز
بولل ، پہ ساتنے ئے ځان ستړہ ی کول ، بلکہ مال آو سرجارول آو خاورے کول .... وه ی
پوہ سرہ ی خپل آو دبل مال پیژنی . دخپل مال گرانیت آو ساتنہ آو پالنہ دپوہے آو
غیرت څخہ وہ ی . دبے غیرت سړی مال تہ څوک څہ نقص ورسوی بیا ئے ښکارہ لیا
پہ غلا یوسی آوبوزی لہ بے ہمتی آو بے غیرتی ضغنے پسے نہ کږی ، کہ څوک ئے ورتہ
و وائی چپے لاسہ شہ ، خپل مال بیا ئے تاوان واخلہ متجاوز سرہ جگرہ وکہ ، مجرا ورکږہ
( بے بابا ) وائی آو یو څو گیلے کوی ، نہایت وائی څنگہ ئے کړم ، آخرہ زمانہ دہ خلق سپین
سترگی شوی حلال آو حرام نہ پیژنی ، بے موجبہ پړ خلکو باندے تعدآء و نار واکوی ، پردہ ی
مال پہ ناروا سرہ خوری ، کہ څہ و وائے بیا خپړے ہم لگوی ، پہ جنگ نہ چہ و چا پہ وژلوہم
اسراو ایسار نہ دی ، بلا ورسے طما رزاق خدائی دہ ی ہغہ بہ پہ آخرت کښے خپلہ جزا ووینی.


چ
که چوک کونے تنے لاندے کی هم څه نه وائی بلکه خپله پلو ورخوشے کی آو د هغه سړی
په کوم چل بیا دسره ورو ورو کونے آو په وروسته کښے کو رخوشے کی آو د بل
ګاوندی شی لیا کو دی وهی . دوغه سے سړی دست مال خلک خوری ، د پلار آو
نیکه نه ورپاتے دولت ، خانی ، عزت ٹول تنے ځی آو دپولی ٹک آو دخواست کو ندی ته
کښنی ، بیا به د پردو دروته مندے وهی .
غیرت ، لور همت ، روغه پوهه (عقل سلیم) دغه نه منی آو نه پرېږدی چه څوک
خپل مال خوشے کی چه وروست شی ، ورته نقصان ورسی آو خلک نے ښکاره لیا په غلا یوسی
آو کور تنے لاندے کی . آو ده ی دپردودودی پخوی لیا د پردو تر کټوے لاندے اور
بلوی آو بیا دهغوی سړی آو پاتے شونګی ته ناست وی آو . . . . پشان کونډی چنٹی
غیرتمن سړی خپله و چه د پردی پرنده و بنده بولی خپل زور دبل ترنوی ښه کنه کله که بل څوک
لنده لیا نوه ی ورته راوسری نے منی بلکه سپکه نے بولی، کوشش کوی چخپله و چه
آو خپل زور خپل زیار سره لنده آو نوه ی آو خپله زړه کودی کوئی مانری بلګه کی،
دسړی آو پاتے شونګی په خولہ آو دبل دکوندی پڅنګو په مجلس کښے خپل مرتبت


خ
د اظهار دپاره بیا آربری و پستل آو ښځونه وهل آو دپردی په کالوسرلوړی واله ی کول ناپوړی
بی همتی، ذلت آو خواری ده.
دغه عمومی ملاحظات دګا دژبے په خصوص کښے، څوخبره او ږده شوه په دغے کښے
لبرخه د اصل موضوع نہ لرې ولوږم، هوس د خبرے واګه ی بیرته خپلے موضوع خواته
ګر ځوم چه هغه د پښتو ژبے موضوع ده.
ښکاره ده چه د پښتو په باره کښے تر دغه مخکښے خوادیره ناپامی آو بے غوری حتی چه
دپر ظلمونه شوی، اما د نه چا کری آو خنګه شوی هغه بیله اوږده خبره ده د غلته خما مقصد
دنه ده ی چه د پښتو ژبه ساتلې شوے نہ دہ، دیخوانہ لږہ آثار پاتے دی، کچد ای شی چه
د پرېوہ څو د وښمنیوآو د باندیئنو بګر و په اثر سرہ بہ ورک شوی وی دغه آثار چه پاتے دی
تقریباً ټل د دغه نیز دے زمانے آو دیوڅومعہد و و نظم آو شناما ثرونخہ عبارت دی چه په
هم څګه پښتونه دی بلکہ پہ ڈیرو کښے یے بے له معدود و الفظو آو خو ضمائرو آوخینو
اد اتو آو تورو د پښتو نورہ څه مهمه برخہ نشتہ علمی آثار لږ پاتے دی آو هغه هم لکه چه
ذکر شود نیز دے آو لنډے زمانے دی، لغتونه یے قید آو صرفیه آو نحویه قواعدے


ځ

ضبط شوی نه دی .

ما ته ترہوسه پوری ددغه سے کوم صرف آہنحوی کتاب پته معلومه نه دہ چه
پښتانه سړی دی خپل دپښونلوا و پښتو په اثر لیکلی وی. دځینو پردوله خوا که
څینی لیکل شوی دی خو هغہ ہم سم آو بشپړ نه دی .

دپښور په دده آو داباسیند په غاړه کښے ډیرۍ پښوښتے بیامر که څه لیکل
شوی دی ہغہ برسر ن دسظحی ) لیکل شوی ځکه چه د زړه لہ مینی آو دمیت لہ امرینی
څخه ددی پرونلواو پښتو آو ځان ستره ی کوله په اثر آو نتجی لیکل شوی نه دی نو نه دغه چه
بشپړ بلکہ سم آو صحیح ہم نہ دی. یایو اسطے یو، صرف آو نحوی کتاب په اردوزبی
لیدلی ی چه ہغہ ہم دپردی پہ غوښتی آو د غیرابی ژبی له خوا لیکل شوی آو دڅه اہمیت حائز
آو د کوم قد ر آو قیمت لایق نه دی ؛ په هر حال سره که دخپلوا آو خپلوانه آو د کام آو عزیزا نو په نښی
یغنی دیو پښتنو په چاپیرا محیط ) کښے لوی شوی نه یم، نو ځکه ځما معلومات پښتو کښے
له سره بشپړ نه دی . په ور کښے کښے می پار سود پړه آو پښتو لړ ہ وویلی که و ویم
چہ پرما دغه سے متونه راغلی چه په میاشتو څہ چہ پہ کلو نو کښے ہم د پښتو خبری نه دی


خ

کسی، مبالغه به نه وی! د خپلو آو خپلوانو نه لرے دکابل پہ ښار کښے لوی شوی یم.
عزیزانوسره که څه هم نہ وہ شپیډ لے خود پرہ نیگه هم نہ وہ. ہو کښے پښتو مے زدہ وہ
خو لږه ، ومیلیدی مے شوه خو د لږو د سلو لہ لا ملہ کرنیچوہ وہ ، اما ور وستہ پہ لوی والی کښے
چہ پرے پوہ شوم د پښتنو آو خپلو عزیزانوسرہ مے لاره مینه وکړه. پښتو تہ مے مخہ وکړه
آوخپل معلومات مے څه پہ کښے د مرکز لہ خصوصاً د گرا نو عزیزانومحبت ملوشینوارو پینور لہ
د ین کړم . که څه هم ہوس مے تریوے درجے پورے اختصاص پہ کښے میند له ی
آو دہری عزیزان ما متخصص بولی خو ښہ پرے پو هیږم چه ځما معلومات پہ پښتو کښے بندہے
چہ لازم ده ی لا بشپړ نہ دی. صرف دغومره ده ی چه ځما کاریگړہ ی پرے چلیږی.
ځما علمی استعداد ہم کافی نہ دہ ی ځکہ تحصیل مے منتظم آو مکمل نہ وہ پہ ہر حال سرہ پرہ
د ہمدغہ نیکمر تیه آو عجز ، خپل ہمت مے ٹینټ کړہ ی نہ دہ ی پہ جرئت سره د چارے
داگی د میدان ، تہ و تلہ ی غواړم چہ علمی آواد بی خدمت خپلو پښتنو و رونړو تہ و کم ؛
ځکه چه پښتانه عالمان آو ادیبان د چارے پد داگی آود گر کښے لږ و نیم . نن ورځ دنہ
نیگمر ی چو پڑ ته ضرورت ده ی . نن ورځ د فدا کاری ورځ ده ښائی چه ښه ییا نابودہ


نامه ته ونه کتل شی او د هغوی په څیر د ملت چوپر په ښه نیت او سم نصب العین وویل شی نو غه ده ی چه پر لوی څښتن مے توکل کره ی (د سیند) تألیف نه ورسته مے د پښتو د صرف او نحوی په تألیف پیښه وکره او خداوند تعالی خپل لطف او کرم سره توفیق راکر.
دغه کتاب هم په ښه وخت کښے د پښتنو عزیزانو او د پښتو د شائقینو د استفادی دپاره تیار شو او د اګی او د ګرته وووت . ددغه وخت ښه والے دی دغه ده ی چه د پښتو نهضت او خوځیدل په وطن کښے قوت میندلے دی او دغه نظریه چه (ملی امتیاز، ملی شته والے دی، ملی یو والے دی، ملی لوس والے دی، د پښتو او پښتنوالی پالنه او پاینه، د پښتو روزنه، ملی عزت، د پښتانه هوساتوب، د پښتانه سعادت ...... الخ پښتو پوری اره لری ) مینځته شوی ده او دیوی دلی په فکری کښے ئے ځای نیولی دی او ورځ په ورځ خپریږی او عمومی کیږی. مخصوصاً د علمی اعلیحضرت پالنه او پاینه ډیره او د ډیر اهمیت وړ ده.
ټولو نه څرګنده ده چه د شاهانه فرمان په اثر پښتو په درسته مکاتبو کښے جاری شوه او غوښتل کیږی چه د معارف درست کتابونه په پښتو واړول شی او له دغه وروسته


د
زده کره ټوله په پښتو شی. همدغه دی د کابل په ټولو دوانزو آو د مملکت په در ستو ښو نځے
زده کره ځی پرانتیل شوه آو غوښتل کېږی چه له در و کالو وروسته پړتے پښتون یا سرے
(افغانستان) کښے پښتو ، د پښتانه د حکومت رسمی ژبه و گرځی .
لُمبړ منده ی ټولو اک (صدر اعظم صاحب) د اعلیحضرت ددغه نظریاتو د عملی کولو د پاره
د ېر کوشش کوی ؛ د معارف وزارت هم خپل سپک لگوی ؛ همدغه دی نور رجال هم شته
چه پخپل وار سره دغے خواته پام لری آو هم یوه ډ له پښتانه د پښتو آو پښتوانی د چوپړ
و هلو د پاره حاضره آو تیا رشوی .
د پښتانه آو د بغہ چا چه پښتو زده ، کوشش ده ی چه خپل معلومات په پښتو کښے
د ہړکی آو علمی آو ادبی جامه آو کانره ور واغوندی آو چا چه د خپل لیا دبل دنا پامی پہ اثر
پر ہئے آو ہیرہ کرے لیا تے نیم گرے پاتے شوے لیائے نہ زده غواړی چہ پہ
آساسی د ول سره یے زده آو بشپړه کی پہ دغہ وخت کښے ہرڅوک پښتو کتابونه لټوی
مگر افسوس چه د پخوانیو د غضلت آو نا پامی پہ اثر کتابونه آو نور وسائل د ہر لړ بلکہ د نښتے
پہ قطار آو د لے کښے دی ؛ علی الخصوص د ژ بے لیارہ چاته نه ده معلومه ، د ژ بے


قواعد غوند شوی آو لیکل شوی آو دکتاب پہ دول چاپ شوی : دی د خلکو خوارہ
وارہ معلومات تر ہوسہ غوند شوی نہ دی آو د لمر نی توب لہ لامله متبعات ہم اختلاف
لری. فرصت لا مساعدت نہ دہ ی کړہ ی چہ مختلفہ افکار پہ یوہ مرکز غوند شی آو پہ یوہ شی
قناعت آو د ہغہ پہ اثر سرہ فکری اتحاد حاصل شی نو گوندے د دغہ کتاب د ہری مسلی
لوستونکی پہ لمر ی سر کښے پہ ځینو مواردو کښے معترض شی آو قناعت ئے را نہ شی آو
د ہغہ متبعات د دغہ کتاب سرہ ہمنډہ واقع شی اما کہ تعصب یویے خوا نہ کښیودل شی آو
برہ ځہ حوصلہ و شی آو ژر حکم و نہ شی یقین لرم چہ تر څہ شخو آو پلټنو و روستہ قانع شی آو موافقت و کی
د دغہ لہ لاملہ چہ ځما پہ لاس کښے آثار نہ وہ چہ ما تنے څہ کټے اخیستی آو استفادے
کړی وای نو و ښلای شم چہ د پښتو د ژبے د یارہ آو قواعد و پہ غونډ ولو کښے د ہر
سترہ ی شوه ی یم ځکه چہ د ہرہ لښته آو پلټنہ ئے غوښته ، د دغہ کتاب پہ ترتیب کښے
البتہ د پردیو ژبو د کتابونو نہ استفادہ شوے آو پہ ہغہ ترتیب سرہ لیکل شوہ ی ، اما بوټان
آو علما صاحبان پوہیږی چہ د ژبے لیارہ (قواعد) څہ د ترجمے کار نہ دہ ی چہ دبلے
ژبے ځخہ ترجمہ شی، کبد ای شی چہ ځما متبعات بشپر نہ وی لِیا څہ را نہ پاتے وی نو ځکه څہ ہم


دغه حکم نه کوم چه دغه کتاب سره غلطی او سهوه نه لری. هر دول چه وی خو چه دپستو او
پستنو یو پخواندی مین او خادم یم ځان مسعود بولم چه په دغسی وخت کښی طبقتن تعالی
جل و علی ماته ددغه کتاب دتألیف توفیق راکړ هسیه کوم چه دغه کتاب د استفادی حوب
وګرځی او دپستنو او دپستو د شایقینو دخوا په کوچنی ی چوپر و کنرل شی که خدای کول.
دغه هم وایم چه ددغه کتاب په تالیف کښی ځما روکی ( محمد قاسمخان ” ابراهیم خیل“)
دپره مرسته راسره کړی او د هغی دپښتنی ځوبی یم دده خدمت په دغه کتاب کښی د قدر
وړ دی.
همدغه سی (ملا عبیدالله خان صافی) هم په خپل نوبت سره مرسته کړی او
ځینی نور کسان هم چه پش شوی شه معاونت ئی چه دلاسه کیده کړی.
دغه کتاب فضیلت مآب مولوی سید محمود خان د سرشائی د ننگر ہار او فضیلت مآب
مولوی محمد وزیر خان پیار وخیل د میدان او ځینی نور د پښتنو علما صاحبانو هم لیدلی او
تصدیق ئی کړی.


لمړی برخه
صرف


ہو اللہ تعالیٰ
لمړی برخه
پښتو صرف
پښتو صرف ـ دغه هسې علم دهی چه د پښتو د سم ویلو او سم لیکلو د پاره اصل کلمات
او د اشتقاق ډول (1) ئی ښئی.
تورکۍ ی (2) هغه ږغ ته ویل کیږی چه یوضل له خولې ده ووځی او یوه یا څو تورو
او یوه څوۀ خندی (3) ځینې عبارت وی.
مثلاً : (خه ، آس ، ملخ) یو یو تورکۍ ی لری او ( ټالک ، کابل) دوه دوه تورکۍ لری
او ( ننگرهار ، پیښور ، کندهار) دری دری تورکۍ لری.

(1) د یوی کلمی څو بلې کلمې ویستل په دغه شرط چه لفظاً او معناً یو و بلہ سرہ درستی ولری.
(2) هجا ، (3) حرکت .


توری (۱)

توری : یو خنگاله ی (۲) ده ی چه څک ته پیژندہ کیژی د بل څک څه چه په پوستوالی
یا کلکوالی د بغه په خبره ی د هماغه څنگالی په واسطه سره پیژندہ کیژی.
پښتو توری - دپښتو توری ډیری خواے ہماغه توری دی چه په پارسو
یا عربی کښے استعمال کیژی خو بغه توری چه د عربی د ژبے مخصوص دی لکه:
(ث ، ح ، ذ ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ع ، ف ، ق ) پښتو کښے
نہ استعمال کیژی ، نو که چیرے د عربی کومه کلمه په پښتو کښے استعمال شی
چه پاسنی توری په کښے وی نو پښتانہ د دغہ لہ لاملہ چه د دوی خپلے مورنۍ ژبے
کښے دغہ تور ی نشته آو ویلا یئے نہ شی: ث پس ، ح پہ الف
یا پہ ہ یا پہ خ ، ذ پہ ز ، ص پس ، ض پہ د یا پہ ز ، ط پہ ت ،

(1) حرف ، (۲) کیفیت .


ظ پ ز، ع پ الف . ف پ ق پ ک، ونچوی.
ہر ، کلمه چه د پاسنولسو توروڅخه (چه عربی ژبی لره مخصوص دی) کښی
وی هغه کلمه پښتو نه وی، عربی به وی.
دپښتو په ژبی کښی دیرش توری چه اشکال ئی په لاندینی دول سره دی
استعمالیږی.
ا ب پ ت ټ ج چ ځ ح خ د ډ ر ړ ز ژ ږ س ش
ښ غ ک ګ ل م ن ڼ و ه ی.
دغو ته پټی لیا د ( تورکی توری ) ویل کیږی.
په پښتو کښی د ( واو ) توره ی د تلفظ په اعتبار دوه رازه ده ی :
مجهول واو ، معروف واو .
۱- مجهول واو هغه ده ی چه پوست تلفظ کرشی آ و د توری غگ (ږغ)
دیړ کلک آو ثقیل څركند نشی لکه د : مور ، کور، اورم په کلماتو کښی.
۲- معروف واو هغه ده ی چه د توری غگ (ږغ ) کلک آو ثقیل


۴
څرگندشی لکه د: لوږی، څومره، شونډه په کلماتو کښی.
په لیکلو کښی که څه هم تر یوه دغه تورو بیلتون چانه دی کړی مگر ځما
په چرت بهلول لی ورنه بلکه ضروری ښکاری ځه پخپل خیال سره دغه سی
ورآو مناسب گڼم چه مجهول واو دپاره دی برسیره یو لکی آو دمعروف
واو دپاره دی برسیره یوه همزه ولیکله شی.
تنبیه – په پښتو کښی څلور ډوله یی گانی دی.
١ – مطلقه یی ده لکه د: یو، سړی، خوی، په کلماتو کښی.
٢ – معروفه یی ده لکه د: چینه، ځنکی، په کلماتو کښی.
٣ – مجهوله یی ده لکه د: مینه، څیزنده (١) میلمه، چیری، په کلماتو کښی.
۴ – تأنیثی یی ده لکه د: دودی، نمړی، په کلماتو کښی.
په پښتو کښی توری دڅنگالی په اعتبار سره پر دوه برخو بیلسیری: مذکرتوری
مونث توری.
(١) نیع، اولاده.


۵
۱ـ مذکر توری :
ا ، ج ، د ، د ، س ، ش ، غ ، ک ، گ ، ل ، م ، ن ، ن، ، واو ، ض ،
ض ، ع ، ق .
۲ـ مؤنث توری :
ب ، پ ، ت ، ٹ ، چ ، خ ، ځ ، څ ، ر ، ړ ، ز ، ژ ، ږ ، ښ ، ه ، ی ،
ث ، ح ، ط ، ظ ، ف .
توری په ليکلو کښے پر دوو برخو بيلېږی : يوی ته ئې (نښلی توری)
آو بلې ته ئې ( نښلې توری ) ويل کېږی .
نښلې توری ـ هغه توری دی چه په ليکلو کښے د وروستنو تورو سره نښلی
چه هغه هم ( لس ) آو دغه دی ( ا د ډ ر ړ ز ژ ږ و ؤ ) .
نښلی توری ـ هغه توری دی چه په ليکلو کښے د وروستنو تورو سره
نښلی آو بېله د نښلو تورو څخه پر تە
پاتے نور توری دی


۶
دتورو ډولونه
توری بی له مذکور و برخو په لاندي‌نود ولونو آوازونو بیلېږی:
سره بېږدے توری، سره لرے توری، دشوند وتوری، ګرندی توری،
دستونی توری، سره ورته توری.
سره بېږدے توری ـ هغه توری دی چه وتونځی(١) ئې سره نږدے
وی لکه : (خ ، غ) (د ، د) (ض،ظ).
سره لرے توری ـ هغه توری دی چه وتو نځی ئې سره لرے وی لکه:
(ب،خ) (ک م) (س،و).
دشوند وتوری ـ هغه توری دی چه په شوند و ویل کېږی لکه : (ب،
پ، ف، م، و).
ګرندی توری ـ هغه توری دی چه په ویلو کښے ئې شونډے آوژ به
ګرندی شی لکه : ( ب، ر، ف، ل، م، ن).
(۱) مخرجونه .


۷
دستونی توری - هغه توری دی چه پستونی سره تلفظ کېږی لکه : (ح،
خ ، ع ، غ ، ه ، ء) .
سره ورته توری - هغه توری دی چه څکونه ئې یوه بل سره ډېر ورته دی آو
هغه هم دغه دی :
ا ، ع ، ه
ت ټ ط
ث ځ س ص
ح خ
ر ړ ل
ژ ږ
د ډ ض
ځ ذ ز ض ظ
ن ڼ


۸

چه اته ویشت توری آو په املا کښې د پروګرانیو سبب ګرځی چه موږ د
هغه د ښیسته کولو دپاره تر یوه ځایه پورے چه کېدای شی په لاندی نیو
لیکو کښې ئے تفصیلات لیکو:
الف – په عربی کښې هغه الف ته چه خوه ځنده یی ولری (همزه) آو هغه
الف ته چه خوه ځنده یی و نه لری الف وائی اما په پښتو کښې د هری وخت
همزه نه مد عاد غه شکل (ء) وی آو کله کله د الف پر ځای هم استعمالیږی.
الف دوه دوله ده ییو لنډ الف بل ووږ د الف.
(۱) (۲)
لنډ الف هغه ده ی چه سر کښې راځی آو لوسر که ی (۳) والا یا کوز که ی (۴)
والا یا کېز که ی (۵) والا وی لکه د: (انګر، او به، اینداره) په کلماتو کښې
او وږ د الف هغه ده ی چه اوږ د تلفظ کېږی آو د مد نښه پرے (ـ)
لیکه کېږی لکه د: (آبلوخ، آستازه ی، آرتول) په کلماتو کښې.
(۱) مقصوره، (۲) ممدوده (۳) فتحه (۴) کسره (۵) ضمه.


۹

هغه لنډ الف که د کلمی په وروسته کښی وی او په دګنړل کیږی
لیکن مد پرے لیکل کیږی : رنړا، ژړا.
که د الف توری د کلمی په سر کښی راشی آ و ورپسی د (ی) توری وی
کله کله ئی د همزه په ډول لیکل جایز بلکه مرجح ده ی لکه د (ایوه) په
کلمی کښی آو که منځ کښی راشی نو قاعده ده آو ضروری لکه د ګیډ پر کلمی
کښی. په دغه سی ځايو کښی الف په (ی) هم ونښله وی شی.
ع - دغه توری عربانو لره مخصوص ده ی په پښتو کښی نشته لکه چه مخکښی
ذکر شو په هره کلمه کښی چه دغه توری وی هغه کلمه به عربی وی هغه کلمات
چه د عربی نه آمینست شوی وی آو دغه توری ولری که په پښتو کښی د دغه
توری پر ځای الف ولیکل شی عیب نه لری آو جائزه ده ی.
ه - د پږی وخت ځینی خلک د و توځی دنبزدے والی په سبب د استعمال
د کثرت آو د تلفظ د سهولت په اثر سره دغه توری په الف و بخوی د دغه د پيژولو
دپاره باید د لغت کتابته دی مراجعت وشی.


ت ، ٹ ـ د دغو تورو وتونجی سره بزء دی هرکله چه پوست تلفظ
شی لمرهی لیکل کیږی : تانده ، څنګ ، توتکی . آو هر کله چه غوت تلفظ
شی دوه یم لیکل کیږی : ټانټه ، ټغر ، ټوټه ی .
ط ـ دغه توره ی هم عربا نو لره مخصوص ده ی . دپښتو په هغه کلماتو کښے
چه دعربی څخه آخیست شوی دی آو دغه توری لری که ددغه پرځای ( ت ) یا
( ٹ ) ولیکل شی عیب نه لری آو جائز ده ی .
ث ، خ ، ص ، ض ـ لمره ی آو څلورم عربا نو لره مخصوص دی پښتو کښے
نشته په هغه عربی کلماتو کښے چه په پښتو کښے استعمالیږی که د دغو تورو پرځای
( س ) ولیکل شی عیب نه لری آو جائزه ی اما د ( خ ) توره ی دهغه قائمقام
نشی کېدلای . دوه یم آو درے یم د واړه پښتو توری دی آما دڅه دپاره
چه و پيژاندل شی چه په کوم ځای کښے د ( س ) آو په کوم ځای کښے د( خ )
استعمالیږی ولغت کتاب باید وکتل شی .
ح ، خ ـ عربانو لره مخصوص ده ی په پښتو کښے نشته په هغه عربی


١١

کلماتو کښے چہ پښتو کښے داخل شوى آو استعمالیږی یا استعمال شی کہ
د دغہ توری پرځای (خ) بیاہنہ نور و لیکل شی عیب نہ لری د ژبے د شپوے
سره سم دهی.
س، ص، ث - هر چېرتہ چہ غوټ تلفظ کیږشی باید لږه ی توره ی و لیکل شی د دغو
د تفریق د پاره د هم د لغت کتاب و کتل شی.
ږ، یعنې دوه یم توره ی چہ د غوټے (ژ) ٹنګ لری د پښتنو پہ ډېری
قبائلو کښے نشتہ یو اصیلے د کندھار پہ دده آو د وزیرستان پہ لته کښے
تلفظ کیږی نور کوم ځای کښے کہ وی هم لږده ی نو د دغو د تفریق دپاره دے هم
د لغت کتاب و کتل شی.
پہ عمومی ډول سره پښتانہ د دغہ توری پرځای د(ک) توره ی استعمالوی
د ہغو کسانو د لوست آو تلفظ د آسانتیا د پاره چہ د غوټے (ژ) پہ ډول ئې
تلفظ کوی د لیک ډول ئې دغہ سې منل شوہ ی «میږ، غموږ ، ږلی .
د ، ذ ، ض - هر چېرتہ چہ پوست تلفظ شی لږه ی آو هر چېرتہ چہ غوټ تلفظ


۱۲

شی دوه یم لیکل کېږی.
دری یم توره یی عر با نولره مخصوص ده یی په پښتو کښی بغد عربی کلمات
چه دغه توره یی په کښی وی کله د(د) په ډول آو کله د(ز) په ډول تلفظ
کېږی.
په پښتو کښی د دغه پر ځای د(د) بیا د(ز) لیکل جائیز ده یی مګر د غومره
پاملرنه غواړی چه هر چيرته چه دلمړی په ډول تلفظ کېږی باید د لمړی آوکه
دوروستی په ډول تلفظ کېږی باید وروسته یی ولیکل شی.
هغه چه په ډول د(ز) تلفظ کېږی تقریباً لاندینی الفاظ دی:
حضرت، تضمین، مضمون، ضمیر، قضا، ضم، فضا، مضارع، مضبط، مضرب
ماضی، مضمضه، غضب، بیاض، موضوع، بغض، مرتضی، قضیه، ضرابخانه، رضاء
بیضا، مریض، بیضه، مرض، امراض، بعض، ضیافت، اضافت، ضیاء،
روضه، محضر، حاضر، احضار، فیض، عارض، عرض، غرض، قبض، قبضه،
نقض، تناقض، ضائع، ضیاع، تضرع، وضع، فضله، اضطراب، حامض، اضمحلال،


۱۳

ضامن، ضمن، ضد، ضر، ضرب، فض، فضل، قرض، فرض، وضو،
فضیلت.
ط ز زض، ظ - په‌پښتو کښی دوه یم آو ورستی دوه توری نښته
پہ‌عوض ددغو درو تورو د (ز) یا (ط) لیکل جائز دہ ی، دلمړی آو دریم
توری دپھولو دپاره دی دلغت کتاب وکتل شی.
ن، ڼ - دټوټی ئے‌سره ڼ دی هر کله‌چه‌پوست تلفظ شی باید
لمړه ی آو هر کله‌چه‌غوث تلفظ شی باید دوه یم ولیکل شی.
خوځندی

توری دخولے دوځی.
ددغه‌دپاره چه‌سم ولوستل شی خوځندی ورتہ لازم دی.
د خوځند و دتعین آو سم لوستلو دپاره ځینی اشارتونہ مقرر‌شوی‌چه‌هغو تہ
خوځندی ویل کیږی چه‌پہ عربی (حرکات) ورتہ وائی.
حرکات پہ عربی آو پارسو کښے‌دری آو په‌پښتو کښے‌څلور‌دی. دری


۱۴

هماغه حرکات دی چه په پاسینو دواړو ژبو کښی استعمالیږی او عوام (زور،
زیر، پیښ) ورته وائی چه له (زبر، زیر، پیش) څخه ماخوذ دی او موږ (لوړ کړی
کوز کړی، ګرد کړی) ورته وایو . څلورمه حركه پښتو ژبې لره مخصوصه ده
چه موږ (خوځکړی) ورته وایو . لکه د (ګر، پړ) په کلمو کښې (ګ، پ)
و(ستن، خوه څند، ګربند) په کلمو کښی (ت، څ، ب) هر یو خوه څکړی لری.
هر هغه توری چه حرکه و نه لری هغه ته ساکن بیا وچ ویل کیږی.
په عربی او پارسو کښی پیښه په وچ (ابتداء په ساكن) نشته یعنی لمړی
توری هیڅکله په هیڅ کلیمی کښی ساکن نه وی اما برخلاف ددغه په پښتو کښی
ابتداء په ساکن شته لکه د (ستن، دروند، زمره) په کلمو کښی لمړنی توری
ساکن دی پښتو کښی اجتماع د ساکنینو هم شته لکه د (بلندره) په کلمه
کښی چه په معنی د دعوت او میلمستیا ده نون او دال دواړه وچ دی بلکه
دری ساکنه هم په پښتو کښی یو ځای کیدای شی لکه د (دپرش، څلوپښت)
په کلمو کښی دروستی دری توری ساکن دی .


۱۵
حرکات دوه رازه دی : رسمیه حرکات ، حرفیه حرکات .
رسمیه حرکه ـ د رسمیو حرکاتو نښی چه د عربی نه آخیستی شوی دی دری
دی چه نښی یی لاندنی دی ( اَ ، اِ ، اُ ) چه لمړی یی آو دری یی اشار تونه
پر توری باندی آو دوه یم تر توری لاندی ایښودل کیږی . خو په پښتو کښی
په عمومی صورت سره حرکات پر تورونو ایښودل کیږی آو توری لکه چه د حرکی
نښه ولری لوستل کیږی . څلور می حرکی دپاره چه ( خولګی ده ی )
تر هوسے پوری کومه نښه نه ده مقرره شوی . خو که دغه سی ( ـ ) ولیکله شی
ښه به وی .
ضوابط
په عربی کښی دکلماتو د لیکلو د پاره بے د حرکو آو سکونو څه ضوابط آو علامی
نوری هم شته چه د ( شده ، مده ، وصل ، قطع ، آو حرفیه حرکه ) ځینی
عبارت دی ځینی ددغو په پښتو کښی هم شته نو ځکه په دغه خصوص کښی په
لاندینیو لیکو کښی بیان کیږی :


۱۶
شدّه ـ ھغے نښے لہ وایہ شی چہ د توری د دوہ وارے لوستلو د پارہ
پر تو رو باندے ایښودلہ کېږی دغہ ہم دعربی څخہ آخیستہ شوے نښہ آ و علامتے
دغہ سے دہ ( ّ ) چہ پر تو ر و دپاسہ ایښودلہ کېږی خو پہ پښتو کښے پر تو رو
تل نہ ایښو د لہ کېږی .
مد ـ الف تو ری لرہ مخصوص دہ ی آ و دغہ سے ( ٓ ) نښہ پر ے
ایښو د لہ کېږی .
وصل } پہ پښتو کښے علامے نہ لری .
قطع
حرفیہ حر کہ ـ پہ پښتو کښے کلہ کلہ دلوست د آسانیتیا دپارہ یا بے لہ ھغہ د
حر کے پر ځای تور ہ ی استعمالېږی چہ دغہ تور ی ہم ( ا ، و ، ھ ، ی ) دی
لمر ہ ی آ و درے یم د لو س کی پر ځای استعمالېږی لکہ پہ (راغلای) کښے
الف ولام آ و پہ (نسوای کولای) کښے الف د واو آ و د لام حر کہ جو تہ وی
پہ (سرہ ی) آو (منہ ی) آو (خوږہ) کښے د (ھ) تورہ ی د (سر، م، و)


۱۷

دتو رولوسرکی جوتہ وی . پښتو کښی یودہ کلمات دی چہ پہ ورستہ کښی
ئے د (ی)تورہ یی وی تر دغہ پخوابہ ئے ددغہ سی کلماتو مفردآ و جمع
دواړہ یوشان لیکل آ وتفریق بہ ئے پہ حرکاتو سرہ کاوہ لکہ : (سړی، ہلکلی)
چہ پہ پخوانی رسم الخط سرہ د مفردآ و جمع د لیکلو دول ئے یورا زدہ یی تفریئے
دورستی نہ مخکے توری پہ حرکے باندی کوی یعنے کہ ئے څوک دورستی نہ
مخکے تورہ یی پہ لوسرکی سرہ ولولی مراد تنے مفردآو کہ ئے پہ کوزکی باندی ولولی
مدعاتنے جمع وی خوچہ ددغہ لیک لیدونکے یی آ و ددغے کلمے لوستونکے یی
پہ اصل موضوع پوہ نہ وی لیمہ جملہ ٹولہ و نہ لولی تفریق ئے بنے نشی کو لاسی . نوکہ
ددغہ سے کلماتو وروستی نہ مخکے توری تہ پہ مفرد کښی د لوسر کی پرځای حرفیہ
حرکہ یعنے (ہ)ورکو تفریق بہ ئے آسانه شی لکہ : (سړہ ی ، هلکہ ی)جمع بئے
البتہ پہ هماغه پخوانی دول سرہ لیکل کېږی : (سړی ، ہلکی).
دہرہمدغہ دوہ توری دحرکے پرځای استعمالېږی پاتے دوہ نور استعمالېږی،
و ۔ دکبزیکی پرځای استعمالېږی لکہ چہ د(چونکہ) پہ کلمے کښی (و) د


۱۸
(چ) کږہ کہ ی جوتہ وی .
ی ـ دکوز کی پرځای استعمالیږی لکہ د (نیکیالہ ی ، ایندارہ ) پہ کلمے
کښے (ی) د (ت ، ا) کوز کہ ی جوتہ وی .
دغہ څلورو تورو تہ د ( املاتوری ) ہم ویل کیدہ ی شی .
دحرفیے حرکے استعمال پہ ډیری ځایونو کښے دسم لوستلو دپارہ ډیرہ آسانتیا
پیښوی مثلاً د (دغسے) پہ کلمے کښے کہ چرے حرفیہ حرکہ استعمال نشی احتمال
لری آو کیدہ ی شی چہ غلط ولوستہ شی مثلاً د (غ) تورہ ی وچ ولوست شی
لکہ (دغ سے ) اما کہ ( دغہ سے ) ولیکل شی بل ډول نہ لوستل کیږی نو ښائی
چہ پہ لیکلو کښے پہ ډیری ځایونو کښے حرفیہ حرکہ (چہ دلوست دپارہ ډیر خدمت
کوی ) ہیرہ نہ کړآ و پہ دغہ چہ مخکښے لیکلے شوے نہ دہ تعصب ونہ سہیږو .
خج
پہ ډیری کلماتو کښے دلوستلو آو ویلو پہ وخت کښے دیوہ توری حرکہ دنورو
پہ نسبت شدیدہ وی چہ مږ ورتہ ( خج ) وایو .


۱۹
دژبے اہل چہ ہغہ لغت استعمالوی ورتہ معلوم وی آو دلوستلو آو ویلو پہ وخت
کے ئے سم لولی آو سم ئے وائی .
څوک چہ دژبے اہل نہ وی بیا دژبے اہل وی خو پہ خپل محیط کښے ئے ہغہ لغت
نہ وی آوریہدلے سی آولیک ئے ولولی ددغہ لہ لامہ چہ خج ورتہ څرګند نہ وی، کیدای
شی چہ دخج ځای ووینځوی آو تلفظ ئے د ژبے دشیوے سرہ ہیندہ شی .
نوکہ یو پښتون دغہ سے کوم لغت چہ ددہ دژوندانہ پہ محیط کښے مستعمل نہ وی
آو پہ بل کام آو کلی کښے مستعمل وی زدہ کوی باید خج با ندے ئے پام وکری آو
کہ ئے لیکہ دخج ځای دے پہ نښہ کی چہ بیا وروستہ تيرنہ ووځی آو د خج ځای و نہ
وینځوی آو وروستہ ئے غلط و نہ لولی .
ہمدغہ سے کہ څوک پښتون نہ وی آو پښتو زدہ کوی ورتہ ضرورہ دہ چہ پہ دغہ
ټکی با ندے پام وکری آو معلمانو لہ ہم ښائی چہ د تعلیم پہ وخت پہ دغہ خصوص کښے
پام ولری آو د متعلم پام ورتہ متوجہ کی .
مږ د (خج) دپارہ دضرب نښہ (x) ټاکو .


۲۰
علی الخصوص د لغت پہ کتابونو کښے د (څ) لیکل ډیر ضرور دہ ی کنہ لغتونہ غالباً
غلط و لوستل شی .
مثلاً د (پښتونواہ) پہ کلمے کښے څ پر څلورو تورو راتلہ ی شی، (پر لمری
توری، پر درے یم توری ، پر پنځم توری ، پر اوم توری ) مگر سم آو صحیح دغہ دہ ی
چہ (څ) پر (پنځم) توری راشی کنہ تلفظ غلطیږی آو د ژبے د لہجے سرہ خنډ
واقع کیږی د (څ) پہ لیکلو کښے باید دغہ سے و لیکل شی (پښتْونواہ)
همدغہ سے د (اتہ) پہ تلفظ کښے کہ څ پر (لمری) توری وی د طول د ښه معین
مقیاس پہ معنی ده چه د لاس د نوک نہ تر څنگلے پورے وی آو کہ پر دوہ یم توری
وی د معین عدد (ثمان، ہشت) پہ معنی دہ .
نو دلتہ د مقصد د تعین پہ نسبت څ لازمیږی .
د تورو وټی
د هغو تورو وټی چه د پښتو آو نورو ژبو پہ منځ کښے مشترک دی هماغہ سے دی
لکہ چه پہ پارسو آو نورو ژبو کښے دی د ہغو د تفصیلا تو څخہ پہ دغہ ځای کښے تیریږو خو څہ


۲۱
توری چه پښتو لره مخصوص دی د هغوی د توطی په لاندینی دول سره دی :
د (ټ) د توطی ـ د ژبی د څوکې لاندینی برخه د غاښو د ووریو تر شا نښلو له
کیږی او د غږ (د ږغ) د ویستلو په وخت بهر ته کښیږی او د (ت) غږ
ویستل کیږی .
د (څ) د توطی ـ ژبه د (ت) په وتوطی ایښو دله کیږی خو د غږ د ویستلو
په وخت د (س) غږ ویستل کیږی .
د (ځ) د توطی ـ ژبه د (دال) د وتوطی پر ځای ایښو دله کیږی خو د غږ
د ویستلو په وخت د (ز) غږ ویستل کیږی .
د (ډ) د توطی ـ که د (ټ) د و توطی څخه هغه سی چه هماغه توری کښی بیان
شو د دال غږ و ویستل شی دغه تو ره ی ادا کیږی .
د (ږ) د توطی ـ ژبه مخ بهر ته کټ کیږی او په تالو نه نښلو له کیږی بلکه
هیلته او بهر ته وی خو د غږ د ویستلو په وخت د ژبی د څوکې لاندینی برخه
په ګر ندی والی سره د (د) په وتوطی لګو له کیږی او ژر بهر ته کښیږی او د


۲۲

(ر) غگ وئیل کیږی .

(بڼ) دتوکی ــ دژبی څوکه دپاسنی وو رویو د وروستی برخی

ته دپره بږدی شی دواسره خواخندی ئی ودیو پوری ونښلی خو دژبی

څوکه ونښلی دهمدغی هوا تری نه ووځی . مګردغه کندهار خلکولره مخصوص دهی

نور و پښتنو کښی دغه توره ی نشته آوپه یعضوی کښی دغه توره ی دګا په

ځیر تلفظ کیږی.

د(بښ) دتوکی ــ د(بښ) دتوکی دتالمو منځینی برخه ده د ادا په وخت

کښی ئی ژبه پورته کیږی آودغه سی وضعیت نسی چه هواد ستونی نه ووځی

دتالمو منځینی برخه کلکه ونښلی بیا وه ووځی . که دکندهاریانو دلهجی په دول

دغه توره ی اداشی نو دپښتو (ژ) یعني (ږ) دمخرج نه دشین غګ وئیل

کیږی کنده دغه توره ی دخپل استعمال دمحیط په نسبت دوه دوله دتوکی ری

آوغګ ئی هم دوه دوله دهی .

د(بښ) دتوکی دغه توری آو د(س) دتوری دتوری یودهی په هماغه


۲۳

دول سره چه د(س) ږغ ویستل کیږی د همدغه و توری څخه که د (نون)
ږغ و ویستل شی دغه توری اداکیږی.

د پښتو د لیک دول

پښتو په هغو تورو چه عربی آو په پارسو کښی استعمالیږی لیکل کیږی آو
د پښتو مخصوصاته توری تر دغه پخوا په لاندینی شکل سره لیکل کیدل (ټ،
ځ، څ، ډ، ږ، ڼ، ښ.)
دغه څلور رازه یی ګانی (مطلقه یی، مجهوله یی، معروفه یی، تانیثی
یی) تر دغه پخوا په لیکلو کښی چا نه سره بیلولی. که څه هم یو سره یی په دغه
دول لیک کښی چه د ټولو پښتنو د خوا منل شوه ی آو نن ورڅ هم مستعمل
آو مروج دی حق نه لری چه ګوتی وه وهی اما که چیری دغه سې یو
اصلاحات چه د لیک د دول اساس ته ضرر و نه رسوی آو د لیک آو لوست
دپاره آسانتیا راولی آو پښتانه لی و منی نابوده به هم نه وی. مثلاً : (ټ)


۲۳
ته چه لاندی غړوندی او پاس دوه ټکی ورکوو یو خو دا ده چه دیو توری
دپاره دوے نښی ږدو چه دغه زائده ده او کله کله لاندینی غړوندی
یی د ځینو اشتباهاتو موجب هم ګرځی مثلا که چیری د (ت) توره یی
د کلمی په منځ کښی راشی کله کله غړوندی یی لکه میم په څیر شی او د اشتباه
موجب وګرځی که دغه غړوندی د دوو ټکو پر ځای ولیکو هم په د دوو ټکو دلیکلو
د زیادتخه خلاص شو او هم به مو اشتباه له موقع ورکړی نه وی .
د (ځ) توری ته ځینی دوه ټکی ورکوی یو دښی په څیر پاس پر سر او بل د جیم
په څیر په منځ کښی او ځینی (ح) باندی همزه ږدی دغه سی (ځ) نو که
چیری وروسته یی شکل په عمومی ډول سره وصل شی او د هغه نه لاس راخیستل
شی ډیر به ښه وی .
پښتو لره مخصوص دغوث دال شکل پخوا تر دغه دغه سی وه چه پوست
دال نه لاندی یو غړوندی ورکول کیده که دغه سی شی چه عربی رسم الخط
کښی کوږ لکی دال غوث دال لره آوسم لکی دال پوست وال لره مخصوص


۲۵
شی نو د غږ وندی تکلیف به هم لرے شی آو اشتباه به هم چه د ہری وخت
د غږوندی له امله پيښيږی) له منځه وه ووځی .
پښتو لره مخصوص د غوږے (ړ) شکل پخوا تر دغه دغه سی وه چه پستی
(ر) لاندی یو غږوندی ورکول کیده که دغه سی شی چه عربی رسم الخط
کښی مستعمله کوږه لکی (ر) پښتو غوږے (ړ) آوسم لکی (ر) د غه بے
لره مخصوصه شی نو د غږوندی تکلیف پھری شی آو اشتباه به هم (چه د ہری
وخت دغږوندی له امله پيښيږی) له منځه وه ووځی .
پخوا تر دغه د پښتو د لیک په دول کښی دگاپ توره یی به لکه د عربی کاپ
ليکل کیده اما د کاپ تر مډلاندی یو غږوندی ورکول کیده د غه سی (ک)
حال دغه دهی چه په پښتو کښی مستعمل گاپ د پارسو د گا په څیر په تلفظ کښی
هیڅ فرق نه لری نو دغه ده چه گاپ لکه نورو ژبو غوندے په دوه مډه ويکښی
لکه د توری تر عنوان لاندی وه ویل شول چه په پښتو کښی یی گانی څلور
دی همدغه سی اشکال ئے هم باید بیل شی ترڅو چه لوست آسانه شی نو ددغه


٢٦
مقصد دپاره مقررشوه ی چه مطلقاً و معروفے یے که چرے په وروسته کښے
ییا یواځے راشی گردی (یے) ولیکل شی یعنے دسبی خوادے په لیکلو
پښه وشی آو پر کینړه خوادے ختم کړل شی دغه سے (ی) .
مجهوله یے که چرے د کلمے په وروسته کښے لیا یواځے راشی سمه ولیکله
شی یعنے د کینړے خوادے په لیکلو پښه وشی آو پر سبی خوادے ختم
کړل شی دغه سے (ے) .
که چرے معروفه یے د کلمے په منځ کښے راشی څکی دے څنک په څنک لیکل
شی دغه سے ( ٠٠ ) لکه د (مینه) په کلمے کښے چه د محبت په معنی ده .
د مجهولے یے څکی چه د کلمے په منځ کښے راشی باید لاندے باندے ولیکل شی
دغه سے ( : ) لکه د (پښه) په کلمے کښے چه د کور په معنی ده .
تانیثی یے لره چه دکلمو په وروسته کښے راځی آو په مخصوص ډول سره
تلفظ کیږی (چه تقریباً مشدده وی آو تلفظ ئے په تسلیم اسره لری) باید لکی
ورکړه شی ددغه دپاره چه ښو پیژندل شی آو نورو یے گانو په څیر و نه لوستله شی


۲۷
دغه سی (ی).
پښتو کښی ځینی کلمی دی چه په ځینو ځایو کښی د وروستی توری
وچ والی (سکون) لئی په خوځکی باندی ونجیږی مثلا په دغه جملې کښی
چه (دا ورڅخه ځان ساته ) د (اور) دکلمې وروستۍ توره چه وچ ده ی
په دغه ځای کښی په خوځکی سره لوستل کیږی نو که په دغه ځای کښی دلوست
د اسانتیا آو دخوځکی د اظهار د پاره د (ه) توره ی چه دحرفیو حرکت ځینی ده ی
استعمال شی ښه به وی آو سم لوست شی : داوره څخه ځان ساته .
که څه هم تر نن ورځی پوری په عمومی ډول سره پښتو په عربی رسم الخط
لیکلی شوی آو البته عربی رسم الخط ښه آو ښکوله ی ده ی اما لبرخه په مبغه
ډول سره ښه لیکل ګران دی آو هم دهر وخت غواړی آو عربی لیکونکی هم
په وطن کښی لږ دی نو ځکه پښتو د لاس په لیکلو سره څه عمومیت نه ده ی
میندلی نو که چیری پښتو دلاس په لیکلو کښی په نستعلیقی لیک ولیکله شی
لیک به لئی آسانه شی .


۲۸

د پښتو د رسم الخط په خصوص کښی همغه خپل ملاحظات می څو کاله
مخکی د هرو پښتنو ورونو ته اظهار کړی آو لکه کندهاریا نو ورونو و د ہرو
هم تریوی درجی منلی خو هیاوس ده یی چه درست پښتانه په کښی غور آو
یوه پریکړه وکی .

ګره (۱)

هر هغه لفظ چه معنی ولری هغه ته (کلمه) وییل کیږی :
لفظ هغه شی له وییل کیږی چه د سړی له خولی څخه د ینا (نطق) په دول وه ووځی.
په معنی د الفاظو دلالت په دوه دوله سره دی :
۱ - وضعی . لکه : ځمکه ، آسمان ، تیږه ، سړی ، آس ، او به ، بوټه ی آونور
۲ - طبیعی . لکه : ټوخی ، انسکۍ ، آو نور رنکو نه چه پر طبیعی حالا تو
دلالت کوی .

کلمه په دری دوله سره ده : نوم (۲) ، کړه (۳) ، تورى (۴)
(۱) کلمه . (۲) اسم . (۳) فعل . (۴) حرف .


۲۹

اسم - هغه ده ی چه په زمانے پورے اړه و نه لری آو بے له دغه چه
څه ورسره ملآ و ملګره ی شی خپله معنی و ښئی : آټک ، احمد ، کتاب ، هڅه ،
خپله ، توره ، سپین ، ځمکه ، آو نور .
فعل - هغه ده ی چه معنی ئے په زمانوا سره ولری : وه واهه ، وهی ، و به ئے
وهی ، آو نور .
ادات - هغه کلمه ده چه خپله کومه معنی و نه ښئی آو د اسم یا فعل په
مرسته معنی ورکی : په ، کے ، چه خپله معنا وے نه لری مثلاً که ( کور )
سره راشی معنی ښئی : په کور ، کور کښے ، آو نور .


۳۰

لمری څانګه

اسم

اسم پر څلورو برخو بیلیږی : (مطلق اسم، صفت، کنایات، مصدر)

لمړۍ څپرکی

مطلق اسم

مطلق اسم هغه کلمو لره وایشی چه په زمانی ځه اړه ونلری او هغه شیان چه په عقل او خیال او حس سره پیژندل کیږی که د باندی موجود وی لیانه وی سړی له وسیلی اوسره ی پری پوه کی لکه (انسان، آس، جنت، ملک، عنقا، تریخ، پوست) چه د دغونه (انسان، آس) دوغه له لامه چه د باندی موجودی حسن او عقل پیژندل کیږی او (جنت، ملک) یواځی په عقل او (عنقا) په خیال او (تریخ، پوست) حس سره پیژندل


۳۱
کیږی . که د مطلق اسم مدلول دباندے موجود وی یعنے قابل دلمس او
رویت وی هغه له ( دعین اسم یا دذات اسم ) ویل کیږی . لکه :
( خاوره ، ځمکه ، تیږه ، ونه ) او که د چتړے موجود نه وی هغه له ( د معنی اسم )
ویل کیږی . لکه : (خوب ، پوهه ) .
دجنس اسم ـ د علم اسم :
مطلق اسم پہ دوہ ډولہ ده ی . یوہ تہ ئے ( دجنس اسم یا عام اسم )
بل تہ ئے ( د علم اسم یا خاص اسم ) ویل کیږی .
دجنس اسم ـ هغه ده ی چه اطلاق ئے پہ ہریوہ دجنس کیدای شی لکه :
(سړه ی ، ونه ، او نور) . چه هر سړی له بیلا بیل سړه ی او هرے ونے
له بیلا بیل و نه ویل کیدای شی .
په بلے عبارت سرہ ہر ہغہ اسم چه ګڼره ( عدد ) منی هغه دجنس اسم،
یا خود عام اسم ده ی لکه پنځہ سړی ، څلور آسان ، اښځی .
علم اسم ـ هغه ده ی چه اطلاق ئے خاص پر یوه شی وشی لکه: (یښنښند)


۳۲
چه هریوه منار له بلخ آو هریوه نهر له هلمند نه وییل کیږی .
خاص اسم ګڼره (عدد) نه منی مثلا پنځه احمد ، آولس کابل نه وییل کیږی
جغرافی اسما لکه (دقطعو ، مملکتو ، ښارونو ، کلو، والو ،نهرونو ، دندونو،
غرونو ، ټاپوګانو ، نومونه آونور) آودانسانانو نومونه ، دستورو نومونه
لکه : عطارد ، زهره ، آو نور درست دعلم اسمونه دی . که چیرے دجنس اسم
پہ سر کښے (دغه ، داغه ، ہغه ، ہو غہ) راوړل شی ہغہ ہم لکه خاص اسم پر معین
فرد دلالت کوی لکه : ہغہ سړی وه وییل ، دغہ آس مخلے شو. یعنے ہغہ
معلوم سړی وه وییل آو دغه معلوم آس مخلے شو .
داسماؤ خاصیت
پہ اسماؤ کښے دوہ خاصیتو نہ دی چہ یوه تہ ئے (څنګاړی) آوبل تہ ئے (څوواړی)
وییل کیږی .
(۱) کیفیت . (۲) کمیت .


۳۳
څنگوالی - په پښتو کښی دنارینه دپاره بیل آو د ښځی دپاره بیل
نومونه استعمالیږی. هغه نامه چه دنارینه دپاره استعمالیږی (مذکر
اسم) آو هغه چه دښځی دپاره استعمالیږی (مونث اسم) وېلې کېږی.
دمؤنث اسم نښی په پښتو کښی څلور دی :
۱ـ د (هـ) توری دی چه د اسم په وروسته کښی راځی لکه: ځمکه، ونه، واوره.
تنبیه ـ ځینی اسمونه شته چه وروسته ی توره ی یی (هـ) وی آو
وروستی نه مخکښی توری یی لی خوحکه ی ولری خومؤنث نه وی لکه: تره،
زړه، لیوه، اوبه، وښته، سپږه، آونور.
پرته له دغه ځینی نور مذکر اسمونه هم شته چه وروسته ی توره یی
(هـ) وی آو د وروستی نه مخکښی توری یی لئی خوحکه ی هم نه لری لکه: مېلمه، کوره،
خپږه، غوږه، آو نور، مګر دغه سئی اسمونه ډیر لږ دی.
۲ـ مجهوله (یې) ده چه کلماتو په وروسته کښی راځی لکه: تلوڼې، شړلې
نوے آو نور.


۳۴
۳ - تأنیثی یے ده چه پښتو ژبے لره مخصوصه ده آو په مخصوص ډول
آو لهجے سره تلفظ کیږی لکه : دودی ، اوبی ، سپوږمۍ ، نری ،
کوټی .
۴ ـ (الف) ده ی چه دنومونو په وروسته کښے وی لکه : ژرا ،خندا،
ملا ، شا ، تا .
القاب لکه : کا کا ، دادا ، ماما ، لالا ، آو نور مستثنا دی .
تنبیه ـ دځینو اسما ئو په وروسته کښے ځینے نور توری لکه : و ، ځ ، ن هی
آو نور لکه (پیشو ، ورځ ، بیستن ، خپلوی ) هم دی چه بغه اسما د دیما غو تورو
په اعتبار مؤنث گنرل کیږی . مګر حکمونه ئے په د هرو اسما ئو شامل نه وی
د دغه له لامه تقریباً دسماعی حکم لری نو ځکه دغلته ذکر نشول .
مؤنث دوه رازه دی یو (حقیقی ) آو بل (غیر حقیقی ) .
حقیقی مؤنث ـ بغه ده ی چه رخپله جنسه ځینے مذکر ولری لکه : ښځه، اوښه،
فاطمه ، مریمه ، درخو .


۳۵
غیر حقیقی مؤنث ـ هغه مؤنث ده ی چه له خپله جنسه مذکر ونه لری لکه :
ورځ ، وریج ، ږمن ، ملا .
غیر حقیقی مؤنث ـ هم دوه رازه ده ی: یو لفظی مؤنث ، بل معنوی مؤنث .
لفظی مؤنث ـ هغه ده ی چه په وروسته کښے دتأنیث نښه ولری لکه :
دودی ، ګرمی ، واوره ، ږمن .
معنوی مؤنث ـ هغه ده ی چه د تأنیث نښه و نه لری آو مؤنث وګنړل
شی لکه : ورځ ، وریج ، ستن ، زانګو ، پښتو ، ږمنځ ، هیڅن .
که چیرے دغه دوه توری ( ۱ ، ه ) د کلمے په وروسته کښے وی د دغه
دپاره چه و پیژندل شی چه د تأنیث نښے دی که نه ، باید جمع تے ئے وکتل
شی که جمع ئے پواو آو مجهولے یے یا خو د یواطے په مجهولے یے کیدله د
(تأنیث نښے دی ) که دغہ سے نه کیدله نه دی .
د مؤنث دساز و لو دود :
په پښتو کښے یو مذکر اسم په لاند مینو دولونو سره مؤنث کیږی :


٣٦
١ـ هر هغه مذکر ساهو اسم چه وروسته ی توره ی (ه) وی آو وروستی
مخکې توره ی ئے لوړکه ی ولری تأنیث ئے په (ن، ه) سره کېږی:
مذکر
مؤنث
مېلمہ
مېلمنہ
کوڼہ
کوڼینہ
غوږہ
غوږنہ
خربہ
خربنہ
اوښبہ
اوښبنہ
آسبہ
آسبنہ
تنبیه ـ د مذکر اسم وروسته ی توره ی چه (ه) ده دو پیلو آو لیکلو د آسانیتیا
د پاره لرے شوے .
۲ـ هر هغه مذکر اسم چه په وروسته کښے ئے (ی) وی آو د وروستی نہ
مخکې توره ی ئے لوړکه ی لیدا دلوړکی پر ځای (ه، لیا الف) ولری آو نږے


۳۷
هم پر همدغه وروستی نہ مخکې توری باندے وی، وروسته ی توره ی
ئے پہ تا نیثی یے ونجیږی آو د وروستی نہ مخکې توری لوس کہ ی په خوټکی
باندے ونجیږی آو که د (ه) یا (الف) توره ی وی لرې کېږی:
مذکر   مؤنث
ګلګه ی   ګلګۍ
لېونه ی   لېونۍ
لاله ی    لالۍ
وسرکه ی   وسرکۍ
۳ - که چېرے د یوه اسم وروستی توره ی (ی) آو د هغہ نہ مخکې توره ی
لورکې ی یا دلوس کې پرځای (ه یا الف) ولری مګر غږ پر همدغه وروستی
مخکې توری باندے نه وی آو همد غہ سے کہ فاعل یا مفعول د یوه اسم مذکر
وی آو وغوښت شی چې مؤنث شی نو تانیث ئے په مجهولے یے سره
کېږی :


۳۸
مذکر		مؤنث
نوه ی		نوے
ملګره ی		ملګرے
تلونکه ی		تلونکے
پاڅیدونکه ی		پاڅیدونکے
شړونکه ی		شړونکے
شړله ی		شړلے
وهله ی		وهلے
۴ ـ هر هغه مذکر ساهو اسم چه په وروسته کښے ئے نسبی یے یا نسبی
واو وی تانیث ئے په تأنیثی یے سره کیږی :
مذکر		مؤنث
شرابی		شرابی
دولی		دولی


۳۹
خپو خپى
داسرو داسرى
مګر د هری وخت یعنے پښتانه تانیث د بغه اسما ئو چه په وروسته کښے
ئے نسبی واو وی په دغه شان نه کوی بلکه په تأنیث کښے ئے د (ور) والا
منسوب اسم مؤنث استعمالوی : مثلاً دو ګیډ و مؤنث ته (ګیډوره)
آو د خپئو مؤنث ته (خپئوره) وائی.
۵ – هر هغه اسم چه تأنیث ئے په پاسنیو طور و قاعو و سره ممکن نشی په
وروسته کښے ئے د (ه) توره ی زیا تیږی آو که د اسم د وروستی نه
مخکے توره ی (و) و چه فهیږی .
مذکر مؤنث
کودګر کودګره
مل مله
اوښ اوښه


۴۰
پښتون پښتنه
سپین سپینه
سور سره
تنبیه ـ د خوږ، تود، زرغون، په اسمانو کښې د پاسنی اصول په
څرنگ سره دواړه توری نه حذفیږی. او هم دغه سی په ځینو اسمانو کښې
که د اسم د وروستی نه مخکښې توری (ی) وی کله کله حذفیږی لکه: شین
چه (شنه) او (تریو) چه (تروه) کېږی.
تنبیه ـ هغه ذکر اسمونه چه په وروسته کښې ئې الف وی نه مؤنث
کېږی بلکه په مذکر او مؤنث دواړو کښې یو شان استعمالیږی لکه:
چاړه اره ی، چاړه ښځه.
څو والی ـ دا اسم مفرد او جمع ته وئیل کېږی.
که یو جنس اسم دیوه شی بیان وکی هغه ته (مفرد) او که دډېرو شیانو بیان
وکی هغه ته (جمع) وئیل کېږی.


۴۱

مفرد اسم پہ مختلفو اصولو سره جمع کیږی :

الف ـ د مذکر جمع :

د پښتو د نارینه د جمعی قواعد ځینی یواځی ساهو آو ځینی یواځی بی ساه
آو ځینی د واړو پوری اړه لری .

هغه قواعد چه ساهو اسمانو پوری اړه لری دغه دی :

۱/۱ ـ که چیری وروستی توری دیوه مذکر اسم ( الف ) وی په
( ی ، ا ، ن ) سره جمع کیږی :
مفرد			جمع
چارا			چارایان
بیرا			بیرایان
میرزا			میرزایان
مولا			مولایان

۱/۲ ـ هر هغه مذکر ساهو اسمونه چه وروستی توری ئی ( هـ ) وی آو


۴۲
د وروستی نه مخکے توره ی ائے لور که ی ولری دجمع په وخت کښے ائے
وروستنی توره ی په (الف) ونچيږی آو (ن ، ه) پرے زیاتیږی :
مفرد جمع
مښکه مښکمانه
کوربه کوربانه
غو به غوبانه
اوسبه اوسبانه
۳ - هر هغه مذکر ساهو اسمونه چه وروستی توری ائے (ون) وی یا
د فاعل اسم مخفف دجمع په وخت کښے ائے (واو) په (الف) ونچيږی
آو د (ه) توره ی پرے زیاتیږی :
مفرد جمع
پښتون پښتانه
شپون شپانه


۴۳

اوښبون اوښبانه
خربيون خربانه

۴- هغه مذکر ساہو اسمونه چه وروسته ی توره یے (ی) وی آو د
ہغه نه مخکۓ توره یے کوزکه ی دلری لیا خو د په بل عبارت سره هره هغه
کلمه چه په وروسته کښے یے نسبی (ی) وی په (ان) سره جمع
کېږی :

مفرد جمع
نشیٔ نشیان
چرسی چرسیان
شرابی شرابیان
دولی دولیان

۵- هغه ذکر القاب چه د مذکر اسم قائمقام وی آو وروسته ی
توره یے (الف) وی بیا ہغہ مذکرلق ب آو ځینی صفات چه وروسته ی


۴۴

توره یے (ه) وی په گان سره جمع کېږی :

مفرد
کاکا
ماما
دادا
صاحبزاده
ساده

جمع
کاکاگان
ماماگان
داداگان
صاحبزاده گان
ساده گان

پـ ٦ - هغه منسوب ساهو مذکر اسمون چه وروسته ی توری ئے
(واو) وی په (وان) سره جمع کېږی :

مفرد
گډو
ښو

جمع
گډووان
ښووان

پـ ٧ - هغه ساهو مذکر اسمونه چه په پاستیو شپږو اصولو سره ئے جمع مکنه


۴۵
نشی یعنے ہغہ ننے چہ پہ پاسنیو قواعدو کښے ذکر شوے پہ کښے نہ وی
پہ (ان) سرہ جمع کېږی :
مفرد جمع
خان خانان
چرگ چرگان
لرم لرمان
منگور منگوران
اوښ اوښان
آس آسان
تنبیہ — د آس جمع چہ ځینے ئے د (آسونہ) پہ دول کوی د قاعدے
سرہ پیوند وہ .
تنبیہ — د (پسه ، وراره ، تره ، نیکه ، ورور ، پلار، میړه ، توربور)
اسمونہ کہ څہ ہم اسمونہ دی مگر د دغے قاعدے نہ وتلی دی .


٤٦
* - پښتو کښي ځيني مذکر اسمونه شته چه د جمع په وخت کښي ئې
د وروستی نه مخکی توری لوس کی ی په څولکی باندی ونښلیږی چه دغه هم په
آورهیدو پوري اسره لری آ و که ښه غور وشی کیدای شی چه کومه قاعده هم
ورته مینده شی :
مفرد
مخ
نارینه
کودگر
جمع
مځ
نارینه
کودگر
هغه قاعدي چه په ساهو آو بې ساهو اسمونو دواړو پوري اثر لری :
- که چيري د مذکر آو روستنی توری (ی) وی آو د هغه نه مخکی توری
لوس کی ی ولری لیا د ( ه ) لیا د ( الف ) توری وی چه هغه هم د لوس کی
اظهار خدمت کوی دغه سی اسمونه په معروفی یی سره جمع کیږی آو د
مخکینی توری لوس کی ی په کونکی باندی ونښلیږی ، که د وروستی نه مخکی توری


۴۷
(الف) یا (ه) وی لری کیږی :
مفرد
جمع
سره ی
سړی
کره ی
ګړی
کټوره ی
کټوری
غویی
غویی
پیاوړی
پیاوړی
– هغه مذکر صفت اسمونه چه وروستی نه مخکی توره ی ئے (واو) وی
په جمع کښی ئے (واو) په (الف) ونجیږی آو دا اسم په وروسته کی (ه)
توره ی راوړل کیږی :
مفرد
جمع
سپوره
سپاره
زوره
زاړه


۴۸
کوڼه	کاڼه
ووس	واسه

تنبیه - ځینی لونیه صفات چه جمع ولری ددغی قاعدی نه وتلی دی
او په لاندینی ډول سره جمع کیږی لکه: سور، زرغون .
تنبیه - د خوږ او تود په جمع کښی د تلفظ د سہولت د پاره د پاسنی اصول
په ہیندی سره د (واو) توری په (الف) نه اوړی بلکه واو پخپل ځای
وی او الف د واو دتوری نه مخکی یا وروسته راوړل کیږی لکه : خواره، تاووده.
٣ - په پښتو کښی ځینی مذکر اسمونه شته چه دجمع په وخت کښی ئے
د وروستی توری صحیح واکه ی په خوله کی باندی اوړی او د اسم په وروسته کښی
د (ه) توری راوړل کیږی چه دغه په اوریدو پوری اسره لری آو که وروسته
ښه غور وشی کیدایشی چه کومه قاعده هم ورته میندہ شی .

مفرد	جمع
زرغون	زرغونه


۴۹

سور سر
شین (۱) شنه
غر غره
غل غله
مل مله
۱۲ ـ ہرکله چه دیوه مذکر اسم په وروسته کښے د (واو) توره ی وی د
اسم په وروسته کښے (گان) راوړل کیږی :
مفرد جمع
ناپو ناپوگان
بارخو بارخوگان
مانړ و مانړ وگان
ہغه قاعده چه یواځے بے ساہو اسمونو پورے اړه لری دغه ده :

(۱) دلته (ی) توره یی پیسته کیږی .


۵۰

۱۳/۴ - که د مذکر بے ساه اسمونو دجمع په پاسنیو قاعدو سره مکند نشی
یعنے هغه بیان شوی نښے په کښے نه وی آو د وروستی نه مخکے توره ی لَے
خوڅه که ی ولری لیا ( الف ) لیا ( ی ) لیا ( واو ) وی (۱) لیا لوسرکه ی
ولری (۲) لیا ویچ وی نو دوغہ سے اسمونوجمع په ( ون ه ) سره کېږی:

داهغو اسمونو مثال چه و روستی
مخکې توره ی ښځه کلکه ی ولری

مفرد
زمره
ورسک
مٹ
مخ

جمع
زمرونه
ورسکونه
مټونه
مخونه

(۱) هغه صفتونه چه وروستی نه مخکے توره ی لئے ( واو ) وی ددغے قاعدے نه
وتلی دی لکه : زرغون ،نسور آونور .
(۲) هغه اسمونه چه وروستی نه مخکے توره ی لئے لوسرکه ی ولری د بے ساه آوساہو په منځ کښے
مشترک وی چه هول لئے په آو رېږو پورے اړه لری لکه : سره ی ،کشوره ی . همد غہ سے
دځینو نباتاتو نومونو لکه : (توت ،بنوون ، اغز . آونور ) که څه هم بے ساه نومونه دی مگر ددغے
قاعدے په موجب نه جمع کېږی بلکه هغه په پخے قاعدے سره جمع کېږی لکه : توتان، اغز ان ،بنو وناں .


۵۱

مفرد جمع

در بحر اسمونه چه بآخره کی ئي تکی توری وی الف وه وی
گام گامونه
لاس لاسونه
ښار ښارونه
دیوال دیوالونه

در بحر اسمونه چه باخره کی ئي تکی توری وی (ی) وه
نیک نیکونه
پیچ پیچونه
درمیز درمیزونه
خیر خیرونه

در بحر اسمونه چه باخره کی ئي تکی توری وی (و) وه وی
کور کورونه
ور ورونه
غوږ غوږونه
نوم نومونه


۵۲
مفرد
توپک
کوتک
تلتک
غر
پند
دند
چرت
سروند
دپخواعموموشال چه وروستی خخه توری یی (او ـ ګی) ولری

جمع
توپکونه
کوتکونه
تلتکونه
غرونه
پندونه
دندونه
چرتونه
سروندونه
دپخواعموموشال چه وروستی خخه توری یی (وی) اوی

ب ـ دمونث جمع :
دمونث دجمع قاعدی هم لکه د مذکر ځینی یواځی ساهواو ځینی یواځی
بی ساه آو ځینی دوار وپوری اسره لری .


۵۳
دمؤنث ہغہ قاعدہ چہ یواځی ساہو انو پوری اسرہ لری :
١/۴ ـ ہغہ مؤنث ساہو اسم چہ وروستی توری یی (ور) وی د وروستی
د وہ تو رو تر حذف وروستہ (میندے) پرے زیا تیږی.
مفرد جمع
مور میندے
ندور ندریندے
ترور تریندے
نږور نږمیندے
تنبیہ ـ دخور پر جمع کښی کہ څہ ہم باید د (و) توره ی لرے شی اما د تلفظ د سہوت
دپاره یی نہ لرے کوی .
تنبیہ ـ د (لور ، یور) اسمونہ دپاسنی اصول پہ ہیندے سرہ د (ر)
ترلری کولو وروستہ پښتو نون (ڼ) آو مچھول یی جمع کیږی لکہ :
( لوڼے ، یو ڼے) .


۵۴

د مونث دجمع هغه قاعدی چه یواځی بی‌ساهو پوری اړه لری :

۱۵ - که یواسم معنوی مونث وی یعنے دتانیث علامه آونښه ونه لری

آومونث وګڼرل شی هغه اسم په مجهولے یے سره جمع کیږی :

مفرد
ورخ
وربښځ
میستن

جمع
ورخے
وربځے
میستنے

۱۶ - هرهغه غیرحقیقی مونث اسم چه وروستۍ توره یی یےمعروفه یے
وی آو مونث وګڼرل شی یا نسبی یی وی یا دنسبت دغه سی ادات وی
چه وروستی توره یی یےمعروفه یے وی دجمع په وخت کښے یے وروستۍ
توره یی په تانیثی یے واوړی :

مفرد
بیاتی

جمع
بیاتۍ


۵۵
مفرد
جمع
خپلوی
خپلوی
ورورگلوی
ورورگلوی
غلیمی
غلیمی
دمؤنث د جمع ہغہ قاعدے چہ ساہو آو بے ساہ دواڑو پورے اڑہ لری :
۱/۱۷ - ہر ہغہ مؤنث اسم چہ پہ وروستہ کښے ئے د(ھ) تورہ ی چہ د
تانیث نښہ دہ وی آو مؤنث اعتبار شی ہغہ اسم پہ مجہولے یے سرہ جمع کیږی :
مفرد
جمع
ښځہ
ښځے
سترگہ
سترگے
ونہ
ونے
ښگہ
ښگے
تنبیہ ۔ ځنے اسمونہ شتہ چہ وروستہ ی تورہ ی ئے (ھ) وی اما


۵٦
مؤنث نه گنرل کیږی لکه: (تره، زره، پوه، اوسه، وږسته، سپږه،
آونور) هغه په دغه ډول نه جمع کیږی.
۲/۱۸ - هر هغه مؤنث اسم چه وروسته ی توری ئے الف آو مو آدی هغه
د واو آو مجهولی یی (وی) په تور و جمع کیږی :
مفرد
دوا
ژړا
غوا
بلا
جمع
دواوی
ژړاوی
غواوی
بلاوی
۳/۱۹ - هر هغه مؤنث اسم چه وروسته ی توره ی ئے (و) وی په (گانی)
سره جمع کیږی :
مفرد
پیشو
جمع
پیشوگانے


۵۷

بیزو
بیزوګانی
ښارو
ښاروګانی
ټانګو
ټانګوګانی

تنبیه- د (اوے) اسم که څه هم په وروسته کښے دواو توری لری
مګر په (ګانی) سره جمع کیږی.
پ- هرهغه مفرد مؤنث اسم چه وروستۍ توره ی ئـے مجهولے یے وی
د جمع په وقت کښی ئـے وروستۍ توره ی په مجهولے یے (ی) واوړی(۱)

مفرد	جمع
نوے	نوی
تکونځے	تکونځی
ښځے	ښځی
ویلې	ویلی

تنبیه- هرهغه اسم چه وروستۍ توره ی ئـے (تأنیثی) یے وی هغه
(۱) یعنے په معروفے (یے) واړی.


۵۸

نه جمع کیږی لکه : دودی، بګړی، کوچنی، مرغۍ، کوکی دوغه سه
اسمونو په وروسته کښے د جمع دپاره د (ګانی) د کلمی راوړل غلط
دهی باید تنے ډډه وشی .
ځینی اسمونه خلاف دقیاس جمع کیږی خو دغه سه اسمونه ډیر نه دی چه
د هغوی دپاره دقاعدے بیان وشی لکه د (خوی، سکور، ورور) جمع چه
(خامن، سکاره، وړونړه) کیږی.
تنبیه - د اجنبی اسمونو جمع (چه پښتو کښے توتلی دی) د پښتو په دود
کیږی لکه : پروګرامونه، ماشینونه .
د جمع اسما - په پښتو کښے ځینے اسمونه دی چه د جمع علامه آونښه
نه لری اما جمع ګنړل کیږی لکه : اوبه، اوره، غنم، بژدن، آونور.
د نومونو آووښته :
د پښتو ځینی اسمونه پځینو ځایو کښے په ویلو کښے آوړی :
۱ - هغه مفرد اسمونه چه د جمع په (۲، ۳، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۵، ۱۶، ۱۷) قاعدو


۵۹
کښی ذکر شوی دجمع پہ دول استعمالیږی خومراد تنی مفردوی .
۲ ـ دجمع اسم پہ وروستہ کښی د(و) تورہ ی راوړل کیږی ،کہ داسم
وروستنی تورہ ی (هـ)لیا (ی) وی (پرتہ دتأنیثی یی ) د (و) تورې
داسم ددغہ وروستی توری پرځای راځی آوکہ نہ د (و) تورہ ی داسم پہ وروستـہ
کښی زیاتیږی آو دہغہ جمع اسمونو څخہ چہ دجمع پہ (۲ ، ۳ ، ۱۰) قاعدی کښی
بیان شوی الف لری کیږی .
تبصره ـ کلہ کلہ کہ دجمع اسم پہ وروستہ کښی معروفہ (ی) وی ہم ځنیو
نہ خوہ نہ حذفېږی بلکہ ہغہ معروفہ (ی) دتأنیثی (ی) پہ دول تلفظ کوی آو
پہ وروستہ کښی ئی (و) زیاتوی لکہ : پیګریوکښی او پښتہ .نظردغے
قاعدی تہ باید وہ ویل شی چہ پیګروکښی او پښتہ اما ځینی خلک ئی
ہمہـہسیم وائی.
تنبيه ـ کلہ کلہ دہغہ دول اسمونو څخہ چہ پہ (ونہ) سرہ جمع کیږی وروستی
دوه توری (نہ) حذفیږی آو پاتی ئی پہ ہمدغہ موقع کښی پہ ہمدغہ معنی سرہ


۶۰

استعمالیږی لکه : ( کورونه ) نظر دغے قاعدے تہ باید وہ وہیل شی چہ
( پہ کورونو کښے دی ) مګر ځینی خلک دغہ سے ہم وائی چہ ( پہ کو رو کښے دی ) .
دآو وښتنوځایونہ :
الف ـ ہرکلہ چہ یو اسم مضاف الیہ واقع شی :

دلمړی ډول یعنے دمفرد ددوہ یم ډول یعنے د
جنس اسم مثال جمع جنس اسم مثال
۱ : . دمیرزایانو
۲ : دمسلمانه دمسلمانو
۳ : دپښتانۀ دپښتنو
۴ : . دپشیانو
۵ : . دکاکاګانو
۶ : . دګیدړوانو
۷ : . داوښانو


۶۱

۸ : دلخ ملخو

۹ : دسری دسرو

۱۰ : دسپاره دسپرو

۱۱ : د زرغونه د زرغونو

۱۲ : " دټا پوګانو

۱۳ : " دزسونو

۱۴ : " دمیږه

۱۵ : دپوښتنے دپوښتنو

۱۶ : دپیلوی دپیلویو

۱۷ : د ښځے د ښځو

۱۸ : " دوواوو

۱۹ : " دپښوګانو

۲۰ : " دڼو و


٦٢

ب - که دیوه جنس اسم سره د مفعول ادات (د مفعول به د پاره چه په پښتو کښی
معین ادات نه لری آو تعریف ئی د اسماؤ په احوال کښی ذکر شوه ی) راشی :

د لمړی ډول یعنے
د مفرد جنس اسم مثال
۱ :
۲ : مسلمانه ته
۳ : پښتانه ته
۴ :
۵ :
٦ :
۷ :
۸ : ملخ لره
۹ : مړی لره

د دوه یم ډول یعنے
د جمع جنس اسم مثال
میرزایانو ته
مسلمانو ته
پښتنو ته
ښځیانو ته
کاکا ګانو ته
ګډو وانو لره
خانا نو لره
ملخو لره
مړو لره

BEST COPY(S) AVAILABLE


۶۳

۱۰ 	سپاره ځینی 	سپروځینی
۱۱ 	زرغونه سره 	زرغونوسره
۱۲ 	" 		ټاپوکانوځینی
۱۳ 	"		زردو نوځینی
۱۴ 	" 		میندولره
۱۵ 	برستنی کښی 	برستنوکښی
۱۶ 	خپلوی کښی 	خپلویو کښی
۱۷ 	ښځی کښی	 ښځوکښی
۱۸ 	"		دوووکښی
۱۹ 	"		پښوکانوته
۲۰ 	"		نووته

ج - که دیوه جنس اسم سره آتروونکی توری آوکلمات ( څه ، ځینی ، لاندی،
باندی ، پر ، پوری ، سره ، غوندی ، پڅیر ، په شان ، شانته ، په راز ،


۶۴

په دول (په دود ، تر) راشی:
د لمړی دول یعنی د دوه یم دول یعنی
د مفرد جنس اسم مثال د جمع جنس اسم مثال
۱ : ۰ میرزایانو څخه
۲ : مسلمانه څخه مسلمنو څخه
۳ : پښتانه څخه پښتنو څخه
۴ : ۰ ښځیانو لاندی
۵ : ۰ کاکاگانو باندی
۶ : ۰ پرکیدووانو
۷ : ۰ پراوسبانو
۸ : ملخ سره ملخو سره
۹ : سړی پوری سړو پوری
۱۰ : سپاره غوندی سپرو غوندی


۶۵
۱۱ :
۱۲ :
۱۳ :
۱۴ :
۱۵ :
۱۶ :
۱۷ :
۱۸ :
۱۹ :
۲۰ :
زرغو نہ کښے
زرغونو کښے
ټاپوګانو کښے
زړونو کښے
میندو سره
ورځے پڅہر
ورځو پخپهر
خپلوی نہ
خپلویو نه
سترګے پورے
سترګو پورے
دواو سره
پشو ګانو غوندے
نوو غوندے
د ـ ہرکله چه یو جنس اسم د ماضی صیغے د متعدی فعل فاعل واقع شی :


۶۶
دلمری دول یعنے
د دوه یم دول یعنے
د مفرد جنس هم مثال
د جمع جنس هم مثال
۱ :
.
میرزایانو وهلم
۲ :
مېلمانہ وربې ولم
مېلمنو وربې ولم
۳ :
پښتانۀ وربې ولم
پښتنو وربې ولم
۴ :
.
پشیانو وهلم
۵ :
.
کاکاګانو وهلم
۶ :
.
ګډه وانو وهلم
۷ :
.
اوښانو و هلم
۸ :
مخ دٍ چیچلم
مخو دٍ چیچلم
۹ :
سری وهلم
سرو وهلم
۱۰ :
سپاره وهلم
سپرو وهلم
۱۱ :
غلوہ شکو لم
غلو وشکوملم


۲۷

۱۳ : · مانسہ وگانو پورې وېستم
۱۳ : · زړونو وغوښتل
۱۴ : · میند و وژړل
۱۵ : ستنی سوره ی کر ستنو سوره ی کر
۱۶ : ترګمنی سترہ ی کر ترګینو سترہ ی کر
۱۷ : ښځې وسکونده ښځو وسکونده
۱۸ : · بلاوو وډراوہ
۱۹ : · پيشوګانو وشکاوه
۲۰ : · تلو نکو و وېلم
ھ – ہر کلہ چہ یو جنس اسم دماضی صیغے د مخصوص لازمی ( ل ) والا مصادرو
فاعل واقع شی :


۶۸
د لمړی دول یعنے د دوه یم دول یعنے
د مفرد جنس اسم مثال د جمع جنس اسم مثال
۱ : طایانووژړل
۲ : مسلمانه وخندل مسلمنو وخندل
۳ : پښتانه وخندل پښتنو وخندل
۴ : ښځیانو ودانگل
۵ : کا کا گانو وژړل
۶ : گنډووانو ودانگل
۷ : اوښانو ودانگل
۸ : ملخ ودانگل ملخو ودانگل
۹ : مړی وخندل مړو وخندل
۱۰ : سپاره ودانگل سپرو ودانگل
۱۱ : غله ودانگل غلو ودانگل


۶۹
۱۲ : . . ماشروکانو وژرل
۱۳ : . .
۱۴ : . . میند و وژرل
۱۵ : . .
۱۶ : . .
۱۷ : بنحے وخندل . بنحو وخندل
۱۸ : . . غواوو ودائگل
۱۹ : . . پیشوکانو پخ وهل
۲۰ : . . تلونكو و نوصل
تنبیه – دجمع د (۱۳، آو ۱۵، آو ۱۶) قاعدی مثالونه د وغه له لا مله چه دغه
دول اسماء دخپل بے ساه والی پہ نسبت د لازمی فعل فاعل واقع كيدای
آو په دغه موقع کښے استعمالیدای نه شی نه دی لیکل شوی .
و — هر كله چه یو جنس اسم مستثنا واقع شی :


۷۰

دوهیم دول یعنے
و جمع اسم مثال

بے میر زایانو
بے مسلمنو
بے پښتنو
بے ښځیانو
بے کا کا گانو
بے گیدړوانو
بے اوښانو
بے طخو
بے سرو
بے سپرو
بے زرغونو

ولمری دول یعنے
و مفرد جنس هم مثال

۱ : .
۲ : بے مسلمانه
۳ : بے پښتانه
۴ : .
۵ : .
۶ : .
۷ : .
۸ : بے طخ
۹ : بے سری
۱۰ : بے سپاره
۱۱ : بے زرغونه


۷۱

۱۲ : بے ناپوگانو
۱۳ : بے زرونو
۱۴ : بے میند و
۱۵ : پرته له ښځی پرته له ښځو
۱۶ : پرته له خپلی پرته خپلو یو
۱۷ : پرته له ښیخی پرته له ښخو
۱۸ : پرته له دواوو
۱۹ : پرته له پیشوګانو
۲۰ : پرته له وړو نکو

تنبیه ـ د (بی) د نفی ادات هم ده ی نو هر کله چه د نفی په مقصد دغه توره ی
د یوه مفرد لیا جمع اسم سره راشی هغله هم هغه اسم سم له پاسنی اصول سره
تغیر میده کوی .

ز ـ هر کله چه یو جنس اسم منادا واقع شی په دوه یم دول سره آوری .


۷۲

۱ :	بے میر زایانو
۲ :	بے میلمنو
۳ :	بے پښتنو
۴ :	بے نښیانو
۵ :	بے کاکاکانو
۶ :	بے گیدړوانو
۷ :	بے خانانو
۸ :	بے کو دگرو
۹ :	بے سرو
۱۰ :	بے سپرو
۱۱ :	بے غلو
۱۲ :	بے مائنز وگانو
۱۳ :	بے زرونو


۷۳
۱۴ : یے میند و
۱۵ : . .
۱۶ : . .
۱۷ : یے ښځو
۱۸ : یے بلاوو
۱۹ : یے ښاروګانو
۲۰ : یے شړلو
تنبیہ — جمع د (۱۵، آو ۱۶) قاعدی مثالونه دوغه له لامله نه دی لیکل شوی
چه دغه دول اسما، بے ساه دی منادا نہ شی واقع کیدای.
تنبیہ — ښځہ، پښتنه ، آونورکه میندہ شی دغہ سے اسمونہ د ندا پہ وقت کښے
نہ آوری بلکہ د ندا ادات چہ مجہولہ یے دہ پہ وروستہ کښے ئے راځی آو دتلفظ
د سہولت د پارہ د اسم وروسته ی توره ی چه (ه) ده غورځول کیږی مثلاً
ویل کیږی چہ (یے ښځے ، یے پښتنې) دلتہ دغہ ګومان چہ د آو ښتو قانون


۷۳
په موجب دغه سے شوه ی وی سمه ده ی .
تنبیه ـ ځنے اسمونه چه ذات پورے اړه ولری یعنے صفت نه وی آو وروسّتی
نه مخکے توره ی ئے (واو) وی هرکله چه مضاف الیه یا مفعول (پرته د مفعول ته)
واقع شی یا آس دو نکو تورو آو کلماتو سره راشی روستی نه مخکے توره ی ئے پهښت
وکښیږی آو په وروسته کښے ئے د(ه) ټوټه ی زیاتیږی لکه : (رنگون) چه
(رنگانه) آو (لرمون) چه (لرمانه) آو (ور) چه (وره) آو (پور) چه (پوره)
کښیږی آو نور .
تنبیه ـ هغه دول جمع اسمونه چه مفرد ونلری آو د اداتو په زیاتولو سره جمع شوی
نه وی مگر جمع گنړل کیږی (لکه : اوبه ، غنم ، ږدن ، آونور) هغه هم په پاسنو
حالاتو کښے په پاسنی اصول سره تغیرمیند ه کوی .
د اسمانو احوال
د اسمانو اته حاله وی :


۷۵
۱ - مجرد ، ۲ - مفعول به ، ۳ - مفعول الیه ، ۴ - مفعول فیه ، ۵ -
مفعول منه ، ۶ - مفعول له ، ۷ - مفعول معه ، ۸ - مضاف الیه .
۱ - مجرد : بغه اسم ده ی چه څه پرے زیات شوی نه وی لکه : کور ،
کوټه ، انګړ ، ټوپک .
۲ - مفعول به : مفعول به پښتو کښے ادات نه لری .
۳ - مفعول الیه : بغه اسم ده ی چه د اسم په وروسته کښے د ( ته )
ادات زیات شوه ی وی لکه : چاته ، ماته ، آس ته ، کور ته ، کوټی ته .
۴ - مفعول فیه : هغه ده ی چه د اسم په سر کښے د ( په ) یا ئی په وروسته
کښے ( کښے ) یا دواړه چه ( په ) ئی په سرآو ( کښے ) ئی په وروسته کښے
راځی لکه : په کور ، کور کښے ، په کور کښے . تفصیلات دے په نحو کښے وکتل شی.
۵ - مفعول منه ـ هغه ده ی چه د اسم په سر کښے د ( د ) یا ( له ) آو په وروسته
کښے ئی ( نه ) یا ( ځیني ) یا په سر کښے دلري د وونه یو آو په وروسته کښے
دوستی دوه وونه یو راځی لکه : د کوره ، له کوره ، کور نه ، کور ځیني ، د کور نه ، د کور ځیني.


٧٦
له کور نه ، له کو ریښنے.
٦ - مفعول له : هغه ده ی چه د اسم په وروسته کښے د (دپاره) یا
(لره) ادات زیات شوه ی وی لکه : ستا دپاره ، کاله د پاره ، ٹخکلو د پاره ،
مالره ، آسانو لره .
۷ - مفعول معه : هغه ده ی چه د اسم په وروسته کښے (سره) یا
(باندے) ادات زیات شوه ی وی لکه : ماسره ، کالوسره ، آسانو سره ، تفصیلات
دے په نحوی کښے وکتل شی .
۸ - مضاف الیه : هغه اسم ده ی چه په سرکے ئے د (د) توره ی زیات
شوه ی وی لکه : دکونی ، دکلی .
دزمان اسم
د زمانے آ و دخت نومونو ته د زمان اسم وئیل کیږی . په پښتو کښے د زمان
اسم کومه معینه قاعده نه لری بلکه سماعی دی لکه : پہږی کال ، سږ کال ، پرتوګ
کال (پریږ کال) ، ورم کال ، لا ورم کال ، پسره ی ، او ږه ی (دو به ی) ، منی،


۷۷

ژمی، میاشت، تل، کله، کله کله، کله نه کله، هوس، پخوا، بیا، وروسته،
پسنه، دوخته، ناوخته، نن، پرون، ورمه ورځ، لاورمه ورځ، ګینز، بل ګینز،
خرګینز، رونرګینز، لمړنیک، تنګی برېزر، برېزر، تنکی غرمه، لوره غرمه،
نيمه غرمه، لويه غرمه، تکنده غرمه، او وستې غرمه، ماپښین، مازدیګر، شپه،
نن شپه، برائی، (پرون شپه، تېره شپه)، ماښام، ماسخفتن، لمړی شومه،
دوه یمه شومه، درېیمه شومه، نیمه شپه، لمړه‌ی چرګ بانګ، دوه‌یم چرګ بانګ
دریېم چرګ بانګ آو نور.

د مکان اسم
دځای نومونو ته دمکان اسم و یل کېږی:
پښتو کښې د مکان اسم دپښته هغه چې شته دوه رازه دی یو قیاسی بل سمائی
قیاسی دمکان اسم - هغه ده ی چې دځینو اسمالو په وروسته کښې ځينې ادات
زیاتېږی هغه هم درې قاعدې لری:
۱- په وروسته کښې دځینو جنس اسمونو په وروسته کښې د (نزه ی) ادات


۷۸

راوړل کېږی لکه : او به ښره ی ، پوکښره ی ، امیره ښره ی ، او ره ښره ی ،
توکښره ی .
۲ ــ د ځینو جنسو اسمونو په وروسته کښې (یا مږه) راوړل کېږی لکه :
وسپیا مږه ، آغړیا مږه ، زوزیا مږه ، کوکیا مږه .
۳ ــ د ځینو اسمونو په وروسته کښې (ځی) راوړل کېږی لکه : بټوځی ،

سماعی د مکان اسم ــ هغه ده ی چې آو رېدو پورې اسره لری ځکه چې کومه قاعده
نه لری هغه هم دغه دی : پورته ، ښکته ، (کښته) مخکې ، وروسته ، خوا ، ښی خوا،
کیڼړه خوا ، لوړ ، پلو ، لمر خاته ، لمر پرېواته ، (لمر لوېده) سړو خوا ، (شمال) پښو خوا ،
(جنوب) د ننه ، د باندې ، شا و خوا ، لرې ، نږدې ، آو نور .

د تصغیر اسم
تصغیر ورکوټه ی کولو ته وائی :
که چېرې یوه اسم سره دغه سې ادات زیات شو چې د هغې ادات په
واسطه سره ورکوټی توب د هغه اسم څرګند په ه نو هغه ته د تصغیر اسم وئیل کېږی


۷۹
پہ پښتو کښے تصغیر کلہ دینے آو احترام آوکلہ دتحقیر آو توبیخ آو تشویق
دپارہ استعمالیږی.
پہ پښتو کښے ہر اسم نہ تصغیر جوړی. د تصغیر اسمونہ دوہ رازہ دی یو د مذکر اسم
آو بل مونث اسم.
د مذکر اسم تصغیر دغہ سے کیږی :
١ـ د خاص اسم یا القابو پہ وروستہ کښے یو کاپ زیاتیږی لکہ : تورک،
نورک، لالک، دوک، مامک، بابک.
٢ـ د صفت اسمونو پہ وروستہ کښے (ہ کہ ی) راوړل کیږی لکہ :
و وړہ کہ ی، غټہ کہ ی، مینہ کہ ی، تورہ کہ ی، سپینہ کہ ی (١) شنہ کہ ی.
٣ـ وٹہ ی : منگلوټہ ی، ورکوټہ ی (٢) کوچنوټہ ی.
٤ـ ونکہ ی : منگلونکہ ی، ورکونکہ ی، کوچنونکہ ی.
٥ـ کہ ی : خټ کہ ی، پتنوس کہ ی.
(١) ځینے خلک پہ محاورے کښے (سپینکہ کہ ی) وائی. (٢) پہ اصل کښے (و وړکوټہ ی) وہ.


۸۰

۶ـ کاکو ، جانو .
د مؤنث اسم تصغیر دغه سی کیږی :
۱ـ کی : خورکی ، مورکی ، اوښکی .
۲ـ که : خورکه ، مورکه .
۳ـ ه کی : د صفت اسمونو په وروسته کښی : غټه کی ، ټیټه کی .
۴ـ وڼی : ورکوڼی ، کوچنوڼی .
۵ـ ګی : بستره ګی ، کوټګی ، ایندار ګی .
تنبیه ـ د ځینو اسمانو په وروسته کښی ځینی نور ادوات (ره ی ، ري ،
او نور لکه : چرګوړی ، ګدوره ی ، او نور ) هم راځی چه هغه اسمونه تصغیروی
خو حکمونه ئی په ډیرو اسمانو شامل نه دی د دغه نه لامله تقریبا د سماعی حکم لری
نو ځکه دغلته ذکر نشول .
د آلی اسم
د آلی اسم هغه شی دی چه د فعل د صدور واسطه وی .


۸۱

پښتو کښے د آلی اسمونہ دوہ رازہ دی یو سماعی بل قیاسی :

قیاسی دآلے اسم ۔ ھغہ اسمونہ دی چہ پہ وروستہ کښے ئے (ه ی)

راځی آو کلہ کلہ دتلفظ د سہولت دپارہ ځینئے توری د دغہ دوو تورو نہ مخکے

زیاتیږی لکہ :

اور لړوندی ۔ ھغہ لرګہ ی لیاښکتہ چہ اور پرے لیړل کیږی .

نوسہ ی ۔ ھغہ شہی دہ ی چہ یوشہ ی ور باندے نیول کیږی لکہ :

ویښتہ ، یا نور .

اوبہ ورکہ ی ۔ ھغہ ټوکہ ی دہ ی چہ پو وندہ یعنے کوچیان دا وبو ژہ ی

پہ کښے تری آو دیوہ ځائی نہ ئے بل ځای تہ وړی آو پہ ځینو ځایو کښے د استعمال

دکثرت لہ لاملہ پہ غلط دول سرہ (اوبہ ورکہ ی) شوہ ی .

تودندی ۔ ھغہ آلہ دہ چہ کوټہ پرے تو دہ وی آو پہ پارسو(بخاری)

ورتہ وائی .

تپندہ ی ۔ د بنائی دآلاتو دجملے ځینئے یوہ آلہ دہ آو پہ پارسو (دسپناه)


۸۲
ورته وائی .
خټ موښندی ـ دخټو دموښلو آله ده چه په پارسو (گل ماله) ورته وائی
غوڅندەی ـ دغوڅولو آله ده چه دترکانری آلاتو دجملے څخه ده آو
په پارسو (اره) ورته وائی .
پړووندی ـ د پړولو آله ده چه د جراحی آلاتو د جملے څخه ده آو په پارسو (نشتر
ورته وائی .
رنړووندی ـ درنړولو آله ده چه معدنی شے ی لکه : وسپنه یا دزر وښی
پری رنړوی آو په پارسو ( اسپا صیقل ) ورته وائی چه د عربی ځینے
اخیستل شوۀ ی .
شیندوبەی ـ د اوبو دشیندلو آله ده چه په پارسو (آ بپاش) ورته وائی
مچواژەی ـ د مچانو دوژلو آله ده .
سماعی وآلے اسم ـ په پښتو کښے ځینے وآلے اسمونه سماعی هم دی
لکه : مچښر ( دمچ د شړلو آله ) ، لور ، تخرز ، .


۸۳
منسوب اسم
منسوب اسم ہغہ دہ ی چہ بل اسم تہ ئے نسبت وشی .
د منسوب اسم د جوړولود ول پہ قیاسیہ صفاتو کښے تر دغہ عنوان لاندے
(قیاسیہ صفات چہ د اسم نہ جوړیږی) ښکل شوه ی .
د صوت اسم
د صوت اسم ہغہ اسم دہ ی چہ د ننگ تقلید آ و تصویر کوی . دغہ سے اسمونہ
پہ پښتو کښے ډیړدی : شرپ ، کرنگ ، خړپ ، نس ، دنگ آو نور .


۸۴
دوه‌یم څپرکی
صفت
هغه کلمی که چه دیوه اسم حال آو شان بیانوی (صفت) آو هغه اسم له
چه حال آو شان یی بیانېږی (موصوف) وییل کېږی.
لکه د (لوی غره سپینه کوټه) په کلمو کښی چه لوی آو سپین صفت ، غر آو
کوټه موصوف دی .
صفت دوه رازه دهی: یو(سماعی) بل (قیاسی).
سماعی صفت ـ هغه صفتونه دی چه په آوریدو سره څرګندیږی آو په کومی قاعدی
سره نه کېږی یعني مستقله قاعده نلری، دغه هم په دوه ډوله سره دی:
ملا (وصفیه الفاظ) بل (داعدادو اسمونه دی).
وصفیه الفاظ: هغه لفظونه دی چه خپله وصفی معنی ولری دغسی الفاظو ته
(اصلی صفت) هم وییل کېږی . لکه : سپین، تور، لوی، کوچنی، ښه ،


۸۵

بد ، ښکولی ( ښائسته ) چټل ، اوږد ، لنډ ، تارت ، تنګ ، آو نور.
په پښتو کښی صفت مخکی آو موصوف وروسته راځی ، که موصوف مذکر وی
صفت د مذکر په ډول ذکر کیږی لکه : پوه سړی ، لوی آس ، جګ غر ، خوږ
خټکی .
وی
که موصوف مؤنث صفت دمونث په ډول ذکر کیږی لکه : پوهه ښځه ،
لویه اسپه ،جګه ونه ،خوږه هندواڼه .
که موصوف مذکروی آو صفت جمع و نه لری (۱) په مفرد آو جمع کښی صفت یو شان
وی لکه : مفرد جمع
ښه سړی ښه سړی
لوی سړی لوی سړی
ټیټ سړی ټیټ سړی
سپین آس سپین آسان

(۱) بعضی صفتونه جمع نلری آو جمع کول یی د پښتو ژبی د قاعدی سره هغنده وی هغواړه اعتبار نشته لکه چه جګ د (جګان)
آولوی د (لویان) په ډول جمع کوی ، د دغو صفاتو جمع غلط ده باید تنی څنګ آو اجتناب وشی .


٨٦

که موصوف د هروی آو صفت جمع ولری صفت هم د جمع په دول استعمالیږی:

مفرد
جمع
وروکی هلک
وروکی هلکان
واړه چرګ
واړه چرګان
خوږه خټکی
خوږه خټکی
شین ښر
شنه ښرونه

که موصوف مونث آو د هروی صفت تل دجمع په دول استعمالیږی:

مفرد
جمع
ښه ښځه
ښې ښځې
وړه آسپه
وړې آسپې
سپینه کوټه
سپینې کوټې
جګه ونه
جګې ونې

که موصوف د هرا و صفت د موصوف پر د هر و افراد و شامل وی آواستثناء


۸۷
د اعتبار په نظر و نه نیول شی صفت هماغه سی چه پاس بیان شو ذکر کیږی اما
که صفت د موصوف پر هر فرد شامل وی یعنی د موصوف افراد ډیر او د هماغه
صفت خاوند وی آو استثنا و نه لری با لته صفت تکرار ذکر کیږی :
ښه ښه سړی، واړه واړه هلکان، جګے جګے ونے .
د اعداد و اسمونه ـ هغه اسمونه دی چه عدد ښئی ، لکه چه صفت دیوه اسم
حال آو شان ښئی هم غه سی عدد د اسم کمیت یعنی ګنړه څرګند وی چه
دغه هم دصفت دیوه څانګه دهی .
د اعداد واسمونه پنځه رازه دی : (اصلیه، کسریه، ترتیبیه، توزیعیه، متعاقبه)
بی له اصلیه آوکسریه اعداد و نور قیاسی دی چه د هغو بیان به د (وصفیه اعداد) په
نامه د قیاسیه صفاتو په بحث کښی وشی .
اصلیه اعداد ـ دغه هم دوی برخے دی :
یوی ته بسیط وئیل کیږی چه دیوه نه تر نهو پوری دی :
یو ، دوه ، دری ، څلور ، پنځه ، شپږ ، اووه ، اته ، نه ، بلی ته مرکب وائی


۸۸

چه نھو نه پورته نور درست اعداد دوی :
لس ، یوولس ، دوولس ، دیارلس ، څوارلس ، پنځه لس ، شپږلس ، اوه لس ،
اته لس ، نولس ، شل ، یو ویشت ، دوه ویشت ، در ویشت ، څلور ویشت ..الخ.
دیرش ، یو دیرش ، دوه دیرش ، دری دیرش ، څلور دیرش .... څلویښت،
یو څلویښت ، دوه څلویښت ، دری څلویښت .... پنځوس ، یو پنځوس ، دوه پنځوس
دری پنځوس ، څلور پنځوس ..... شپېته ، یو شپېته ، دوه شپېته ، دری
شپېته ، څلور شپېته ..... اویا ، یو اویا ، دوه اویا ، دری اویا ، څلور اویا .
.... اتیا ، یو اتیا ، دوه اتیا ، دری اتیا ، څلور اتیا ..... نوی یو نوی ، دو نوی ،
دری نوی ، څلور نوی ..... سل ، دوه سوه ........ زره ، دوه
زره ....... کنډي یا زره (۱) دوه کنډي یا زره ....... الخ .
دغو ته عدد آو هغه شی ته چه گنل کېږی معدود وائی مثلاً : پنځه مڼی ، نه څنگی،
د غلته پنځه نه آو نه عدد ، مڼی آو څنگی معدود دی .
بسیط اعداد په لاندینو ځايو کښی تغير میندہ کوی :
(۱) طیون ، (لس لکه) .


۸۹

یو – چه دلس سره راشی په وروسته کښے ئے یو واو زیات شی: یوولس .
دوه – چه دلس، دپږش، څلوېښت، پنځوس، شپېته، اویا، اتیا، نوی،
سره راشی وروسته ی توره ی ئے لرے کېږی : دولس، دو دپږش
دوڅلوېښت، دو پنځوس، دو شپېته، دو اویا، دو اتیا، دو نوی .
درے – چه د (لس) سره راشی وروستی دوه توری ئے سره ونښږی آو
دواسو په منځ کښے یو الف زیا تېږی: دیارلس، چه د شل سره راشی وروسته ی
توره ی ئے لرے کېږی : در ویشت، چه د دپږش، څلوېښت، پنځوس ،
شپېته، اویا، اتیا، نوی سره راشی وروسته ی توره ی ئے چه مجهوله یئے
په معرو فے یے ونښیږی : دری دپږش، دری څلوېښت، دری پنځوس، دری
شپېته، دری اویا، دری اتیا، دری نوی .
څلور – چه د (لس) سره راشی د (ل) توره ی تننے لرے کېږی آو د (و)
د توری نه وروسته یو (الف) راوړل کېږی : څوارلس، آو که د (شل) سره راشی
د واو توره ی ئے په دی، ونښیږی : څلیرېشت .


۹۰
شپږ - چه د لس سره راشی د (ږ) توره یی په الف ونچیږی مګر د غه ځای
کښی د (لس) لام هم په (س) ونچیږی : شپاړس .
نه - چه د (لس) سره راشی وروستی توره یی لی په واو ونچیږی :
نولس .
شل - هر کله چه بسیط اعداد پرے زیات شی دویشت په ډول تلفظ
کیږی : یو ویشت ، دوه ویشت ، در ویشت ...... الخ . هر کله
چه شلونه مراد وی د (شل) په وروسته کښی مجهول یے زیاتیږی :
دوه شلے روپی ، دری شلے ٹوپک ..... الخ .
سل - هر کله چه سلونه مراد وی د (سوه) په ډول تلفظ کیږی : دوه سوه،
دری سوه ..... الخ .
په پښتو کښی د و وه ی چه عدد مخکښی آو معد و د وروسته ویل کیږی لکه:
یو سړی ، یو آس ، یوښځه یی ، یوکټ .
بی له (یو) نور عددونه هر کله چه د معدود سره راشی معدود باید دجمع په ډول


۹۱
ذکر شی لکه : درے سری، پنځه اسان، درے ښځی، دوه کټونه.
که عدد (یو) آو معدود مذکر وی نو عدد چه (یو) دهی د مذکر په ډول ذکر
کېږی لکه چه مثال ئی پاس تېر شو.
که عدد (یو) یا (دوه) آومعدود مؤنث وی نو عدد د مؤنث په ډول ذکر
کېږی لکه: یوه ښځه، یوه اسپه، دوے هندوانی، دوے تېرې.
عدد چه د هروی په مذکر آو مؤنث کښے د مذکر په ډول ذکر کېږی (اما عدد چه
دهروی معدود دجمع په ډول ذکر کېږی لکه چه پاس وویل شو) : دوه سری،
درے ښځے ، څلور آسان ، پنځه آسپی.
که عدد یو آو معدود د (کس) یا د (تن) لفظ وی عدد د مذکر په ډول
ذکر کېږی لکه : یوکس، یوتن.
که عدد ډېر آو معدود د (کس) یا د (تن) لفظ وی نو په دغه حال کښے
د مذکورو الفاظو په وروسته کښے د (ه) توره ی راوړل کېږی لکه :
دوه کسه، درے تنه.


۹۲
کسریه اعداد ـ هغه اسمونه دی چه داصلیه اعدادو جزو آو نوی ښئی:
نیمائی ، دریمه ، څلورمه ، پنځمه . . . . . . الخ .
قیاسی صفت ـ هغه صفتونه دی چه په قا عدی سره کیږی هغه هم دصیغو
څخه عبارت دهی ( فاعل اسم ، مفعول اسم ، مشبه صفت ، د مبالغی صفت) .
د دغه لامله چه د فعل څخه اشتقاق یږی ( د فعل فرع ) هم ورته ویل کیږی آو
دا فعالو په بحث کښی به ئی بیان راشی .
بل بښه د ول صفتونه دی چه داسم بیا سماعی صفاتو سره ځینی ادات بالخاصه
( و صفیه الفا ظ ) زیات شوی وی .
قیاسی صفات چه داسم نه جوړ یږی
قیاسی صفات د خپل منسوب په اعتبار په دوه رازه دی . یو مذکر بل مونث .
که دیوه اسم منسوب مذکروی قیاسیه صفات ئی په لاندینی ډول سره جوړ یږی :
(۱) دغه قیاسی صفات منسوب اسم ګڼل کیږی .


۹۳
١- دیوه اسم په وروسته کښے (ه ی) راوړل کیږی لکه: پرونئی،
کابلئی.
۲- دیوه اسم په وروسته کښے (ن ی) راوړل کیږی: کلنئی،
منننئی.
٣- دیوه اسم په وروسته کښے (ین ی) راوړل کیږی : میاشتینئی،
ورځینئی.
۴- دیوه اسم په وروسته کښے (ن) راوړل کیږی : خیرن، اوبن
(چه وروسته او برن شوه ی) ژاولن.
۵- دیوه اسم په وروسته کښے (ین) راوړل کیږی : وړنیَمین،
دبرین.
۶- دیوه اسم په وروسته کښے (من) راوړل کیږی : خوب من،
غیرت من.
۷- دیوه اسم په وروسته کښے (جن) راوړل کیږی : مانند جن، غمجین.


۹۴

۸ - دیوه اسم په وروسته کښے (ور) راوړل کیږی : زورور ، ښپږور .
۹ - دیوه اسم په وروسته کښے (وال) راوړل کیږی : چوپه وال ،
بنګړیوال .
۱۰ - دیوه اسم په وروسته کښے (یالی) راوړل کیږی : توریالی .
ننګیالی .
۱۱ - دیوه اسم په وروسته کښے (و) راوړل کیږی : دارو ، خټبو ، ګیدو .
۱۲ - دیوه اسم په وروسته کښے (والا) راوړل کیږی : آس والا ،
څښے والا .
په ځینو ځایو کښے چه داسمه سره والا یوځای شی معنی دنسبتے په یویے چار
پورے بښی لکه : سا به والا (یعنی هغه سړی چه سابه پلوری) کنړی والا
(یعنی هغه سړی چه کنړی چاره وی آو و بدل کوی) .
که دیوه اسم منسوب مؤنث وی قیاسی صفات ئے په لاندینی دول
سره جوړیږی .


۹۵

۱ - دیوہ اسم پہ وروستہ کښے تانیثی (ی) راوړل کېږی : کابلی، کنداری.
۲- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (نی) راوړل کېږی : کلنی ، ښتنی.
۳- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (ینی) راوړل کېږی : میاشتینی، ورمینی.
۴- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (یالی) راوړل کېږی : توریالی ، ننگیالی .
۵ - دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (گنی) راوړل کېږی : پلارگنی ، خسرگنی .
۶ - دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (نہ) راوړل کېږی : خپرنہ ، اوبنہ، ژاولہ .
۷- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (ینہ) راوړل کېږی : دہرینہ ، وربشینہ.
۸ - دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (منہ) راوړل کېږی : خوږمنہ، غیرتمہ.
۹- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (جنه) راوړل کېږی : مانزجنه ، غمجنه.
۱۰- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (ورہ) راوړل کېږی : ضټورہ ، ژبہ ورہ.
کېداوره.
۱۱- دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (والہ) راوړل کېږی : بنگړیوالہ ،
چوپہ والہ.


۹۶
قیاسی صفات چه د اصلی صفاتو څخه جوړیږی
د اصلیه صفاتو څخه قیاساً جوړ شوی صفتونه هغه دی چه د وصفی معنی (تصغیر، تاکید،
تفریط وښئی .
د صفت تصغیر :
د وصفی معنی د تقلیل د لونیه صفاتو نه وروسته (چک یا وږه ) راوړل
کیږی لکه : سپین چک ، تور چک ، زیړ چک ، زرغون چک ، شین وږه
او نور . یعنے لږ سپین ، لږ تور ، لږ زیړ ، لږ زرغون ، لږ شین .
کله د هغه صفت نه وروسته چه ټکے پورې اړه لری (بڅوند) راوړل
کیږی لکه : خوږ بڅوند ، تریخ بڅوند او نور .
د وروستی استعمال په لری معنی سره غلط دهی .
د صفت تاکید :
د صفت د افادے د بشپړ والی د پاره د لونیه صفتونه مخکے (تک) راوړل


۹۷
کېږی چه دغه سی صفاتونه (مؤکده صفات) و پېل کېږی لکه : تک تور، تک شین، تک ژېړ، تک سور.
په پښتو کښی دغه سی تاکیدات ډېر دی لکه : جک جوړ، رک روغ، روغ رمټ، دډ بډ.... الخ. چه آورېد وپوری اړه لری.
و صفت مبالغه :
که چېری د صفت د معنا مبالغه لازمه شی د صفت په سر کښی د (ډېر) کلمه راوړل کېږی : ډېر ښه، ډېر سپین، ډېر خوږ.
که وغوښتل شی چه مبالغه لا زیاته شی د (خښت (١)، خورا، بېکوره) کلمی استعمالېږی: خښت سپین، خښت خوږ، خښت تریخ، خورا ښه، بېکوره خیرن.
که وغوښتل شی چه مبالغه د دغه نه هم پسی ډېره شی نو د (خښت، خورا، بېکوره) سره د (ډېر) کلمه یو ځای استعمالېږی: خښت ډېر سری، خورا ډېر غټ.
(١) په مؤنث کښی (خښته) استعمالېږی


۹۸
ځو را دہر نا ولای ما هرکوره دہر ښکوله ی .
وصفیه اعداد ـ د (توزیعیه اعداد) آو ( ترتیبیه اعداد) آو (متقابله اعداد)
څخه عبارت دهی .
توزیعیه اعداد ـ هغه ګڼری دی چه دیوشی مساوی ټوټی ښئی .
پہ پښتو کښی توزیعیه اعداد په لاندینی دول سره کیږی :
۱ـ دټوټو عدد تکرار ویل کیږی لکه : یو یو ، دوه ، دوه ، لس لس ،سل سل ،زره زره
۲ـ کله دوغہ دپاره چه دتوزیعی عدد مساوات ښئی دګڼرے نه وروسته (یز)
راوړل کیږی لکه : پنځه سیز روپی ئے ورکړے ،اته ویشتیز باندئے
ویشے کړے .
کله کله (یز) خاص نسبت بیا نوی لکه : یوولس ئیز ټوپک ، پنځه ئیزه تو مانچه،
شؤنډکیز چرګ .
۳ـ کله دتوزیعی عدد دمساوات دښودلو دپاره دعدد په وروستہ کښی
(ګونے) راوړل کیږی : په پنځه لس ګونے ئے وا خیستے ، په شلګونے ئے


۹۹
خرثے کړی.
کله کله (گونے) نسبت بیانوی لکه : شل گونے ، پنځہ گونے (۱)
رتبیہ اعداد : ہغہ گڼے دی چہ دیوہ شی درجہ آومرتبہ ښئی . ددغہ دپارہ
داصلیہ اعدادونہ وروستہ (م) راوړل کېږی : څلورم، پنځم (چہ داستعمال
دکثرت آودتلفظ دسہولت لہ لامله د (ه) تورہ ی حذف شوہ ی) شپږم،لسم،
سلم ، زرم .
کہ چېرے داصلی عدد وروستەی تورہ ی د (الف) یا (ه) یا (ی) وی
(یم) راوړل کېږی لکه : دوہ یم، درے یم، او یا یم .
متقابلہ اعداد : ہغہ گڼے دی چہ سرہ مخی (متقابلہ) وی پہ پښتو کښے ددغہ
دپاره دوه واس و متقابلو اعدادو پہ منځ کښے ( پہ ) راوړل کېږی . مثلاً : دوه پہ دوه،
پنځہ پہ پنځہ،لس پہ لس،سل پہ سل،زر پہ زر . یو پہ درے ، څلور پہ نه،اتہ پہ شپېتہ،
(۱)۔ پخواد افغانستان پہ مسکوکاتو کښے یومسکوک وو چہ پہ پنځہ روپئ بہ چلېده آوہغہ تہ پښتنو
(پنځہ گونے) ویلہ ہوس ہم دغہ مسکوک کاغذو نوتہ جاری دی ، پنځہ گونہ ی ، شل گونہ ی آو
نور ویل کېږی .


۱۰۰

څلوېښت په اوه سوه ..... الخ.
فائده ـ ددغه دپاره چه وپېژندل شی چه یوه کلمه صفت ده ی ، که نه ، نو
د هغې کلمې په وروسته کښې دې (شی) راوړل شی که معنی سمه وخته خو
صفت ده ی او سمه و نه خته صفت نه ده ی. مثلاً (ښه ، نابود ، سپین ، خوږ)
صفت دی ولې چه که ښه شی ، نابود شی ، سپین شی ، خوږ شی وویل
شی سمه ده خو د (آس ، خت) کلمې صفت نه دی ځکه چه ، آس شی ، خت
شی نه وییل کېږی او که و وییل شی معنی ترې نه حاصلېږی.
د صفاتو و تلفظ او وښته

په پښتو کښې صفات هم د اسماؤ په څېر په دوه ډوله سره په لاندېنو ځایو کښې آوړی:
تنبیه ـ که صفت او موصوف دواړه په یوی جملې کښې ذکر شی صفت تل په دغه
لاندېنو ځایو کښې آوړی مگر موصوف که د هغه ډول اسماؤ څخه ده چه د نومونو د اوو
د قاعدې په موجب سره آووښتۀ د قواعد و په موجب دغلته هم آوړی که د ناغه
ډول سمانو څخه نه وه نه آوړی.


۱۰۱
گڼه صفت د او د سیتو په وخت کښې د موصوف تابع نه دهی .
۱ ـــ که صفات جمع ولری آ و د جمع د ( ۲ ، ۳ ، ۸ ، ۱۰ ، ۱۱ ، ۱۳ ، ۱۴ ، ۱۵ ، ۱۶ )
قاعدی په موجب سره جمع شی د دغه ډول صفاتو مفرد د جمع په ډول ذکر کېږی
آ د جمع ئے په وروسته کښے (و) میندہ کوی : د کوچنی کتاب خاوند ، دواره
هلک معلم ، د زرغونے ونے پاڼرے ، د غلیمی خبرے ، د کوچنو کتابو خاوند،
دوړو هلکانو معلم ، د زرغونو ونو پاڼی ، د غلیمیو خبرے .
۲ ـــ هغہ صفت اسمونه چه جمع و نہ لری آ و یائے ولری مګر د جمع د پاسنیو قواعدو
په موجب سره ئے جمع ممکنه نشی د دغه ډول صفاتو مفرد پخپل حال پاتے کېږی
آ د جمع ئے په وروسته کښے (و) میندہ کوی : ښه سړی ته ، بڼو سړو ته ، لوی
غره ته ، لویو غرونه .
هغه ځایونه چه صفات په کے آ وری دغه دی :
الف ـــ هر کله چه موصوف صفت مضاف الیہ واقع شی :


۱۰۳
المری دول مثال یعنے ہغہ چہ مفرد ئے و جمع پہ دول استعمالیږی
آ و جمع ئے پہ وروستہ کښے (و) میندہ کوی :
مفرد
جمع
د زاړہ سړی
د زړو سړو
د شنډاگ
د شنډاگو
د ووہ یم د ول مثال یعنے ہغہ چہ مفرد ئے نہ آو سړی آو جمع ئے پہ وروستے کښے
(و) میندہ کوی :
مفرد
جمع
د ښہ سړی
د ښو سړو
د کر غیړن سړی
د کر غیړ نو سړو
ب ۔ کہ د دغہ سے صفاتو د موصوف سرہ د مفعول (پرتہ د مفعول بہ) ادات
راشی :


۱۰۳

د لمړی دول مثال :

مفرد جمع
ښارنده سړی ته ښارندو سړو ته
زرغونه کالی ته زرغونو کالو ته

د دوه یم دول مثال :

مفرد جمع
تور سړی ته تورو سړو ته
خیرن لوښی ته خیرنو لوښو ته

ج ـ که د دغسې دول صفتونو د موصوف سره آخره ووټکی توری آو کلمات راشی:

د لمړی دول مثال

مفرد جمع
کاږه لرگی باندی کاږو لرگو باندی
سره کور باندی سرو کورو باندی


۱۰۴

د دوه یم د ول مثال :
مفرد
جمع
پر سپین مخ
پر سپینو مخونو
پر خیرن مخ
پر خیرنو مخونو

د ــ که د دغه د ول صفتونو موصوف د متعدی فعل د ماضی صیغی فاعل
واقع شی :

د لمری د ول مثال :
مفرد
جمع
ژیڑہ سری د وا هہ
ژیز و سڑ و وواہہ
د سر کی لرم و چیچمہ
د سر کولر بانو وچیچمہ

د دوه یم د ول مثال :
مفرد
جمع
سپین منکور و چیچمہ
سپینو منگورانو و چیچمہ


۱۰۵
تورغوندل و چیچه
تورو غوندلانو و چیچه
هـ – که دو غه د ول صفتونو موصوف د مخصوص لازمی (ل) والا مصادرو
د ماضی صیغی فاعل واقع شی .
دلمری ډول مثال :
مفرد جمع
سپین ږیری سړی وژړل سپین ږیرو سړو وژړل
کوچنی هلک وخندل کوچنو هلکانو وخندل
د دوه یم ډول مثال :
مفرد جمع
لوی سپی و هنګول لویو سپو وهنګول
توره خره و دانګل توروخرو و دانګل
و – هر کله چه د دغه ډول صفتونو موصوف مستثناء واقع شی :
دلمری ډول مثال :


١٠٦
مفرد جمع
بے سپینے روپی بے سپینو روپیو
پرته له سپینے روپی پرته له سپینو روپیو
دووه‌یم دول مثال :
مفرد جمع
بے لوی سری بے لویو سریو
پرته له لوی سری پرته له لویو سریو
تبصره ـ د (بے) ادات دنفی ادات هم ده ی نو هر کله چه دغه توره ی دنفی
دپاره دیوه صفت سره راشی هغلتہ هم هغه صفت سم له پاسنی اصول سره تغیرمیندہ کوی
زـ هرکله چه دوغه د ول صفاتو موصوف منادا واقع شی :
دلمری دول مثال :
مفرد جمع
بے سرو پیرنگو


۱۰۷

د دوه یم دول مثال :
مفرد جمع
یی سپینو پښتو
تبصره – مفرد صفت که منادا واقع شی نه آوسری نو ځکه د غلته د مفرد
په ځای کښی څه لیکل شوی نه دی .
داعداد و اسمونه هم په همدغه پاسنی حالاتو کښی هر کله چه معدود یی
آو وسبتندی وی آوسری یعنے داعداد و د اسمونو په وروسته کښی هم (و)
زیاتیږی لکه : دووسر و دوهلم ، څلوروسر و تے وویل


١٠٨

درے یم څپرکه ی

کنایات

کنایی درے دی: ضمیر، اشارے اسم، مبهمات.

ضمیر

ضمیر هغه کلمه ده چه د اسم ځای نیسی یعنے د اسم قائمقام وی چه هماغه اسم
ته ضمیرئے پرځای راځی (مرجع) وئیل کېږی. مثلاً ددغے پښتنے پځواب
چه (آتک کله کابل ته ځی؟) که دوئیل شی چه (هغه اخره پوره دپل شو) دلته
(هغه) چه دآتک د نامه پرځای راغلے دی ضمیر آ و (آتک) ئے مرجع ده ی.

ضمائر درے رازه دی:
۱- شخصی ضمیرونه

شخصی ضمیرونه هغه ضمیرونه دی چه معین شخص ښئی هغه هم درے دی:


۱۰۹

متکلم (۱) مخاطب ، غائب :
مفرد جمع
متکلم : حه (ما) مږ
مخاطب : ته (تا) تاسے (تاسو)
غائب : مغه هغوی

هر کله چه مفرد متکلم آو مفرد مخاطب دشخصیه ضمیرونو د ماضی د متعدی فعل فاعل
یا مفعول (۲) (پرتہ دمفعول به) لیا مستثنارلیا مضاف الیه واقع شی لیاد
آبروونکو تورو آوکلماتو سره (څخه، لڅیخے، لاندے، باندے، پر ، پورے، سره،
غوندے، په شان، شانته، په راز، په دول، په دود، تر، په څیر) راشی د (حه)
پر ځای (ما) آو د (ته) پر ځای (تا) استعمالیږی.

(۱) متکلم : دخبرے ویونکۍ، مخاطب : دخبرے آوریدونکۍ، غائب، هغه ده ی چه حاضر نه وی
آو خبرہ ئے کیږی. (۲) ۱- مفعول الیه چه ادات ئے (ته) ده ی ، ۲- مفعول فیه چه
ادات ئے (په) ده ی، ۳- مفعول منه چه ادات ئے ( له ) ده ی ، ۴- مفعول له چه ادات
ئے (دپاره) ده ی ، ۵- مفعول معه چه ادات ئے (سره) ده ی چه واسمانو په احوال آو
حکم کښے ئے تفصیلات راغلی.


۱۱۰
د مخاطب دجمع ضمیرونه که څه هم دوه دی خو د استعمال په موقع کښے فرق نلری
یعنے ددواړو استعمال په هره موقع کښے جائز دهی . آودمتکلم په ذوق پورے
اره لری .
دشخصی ضمیرونو د مفعول کيدلو ډول
شخصی ضمیرونوسره که دمفعول ادات راشی مفعول کيږی :
شخصی ضمیرونه مفعول به مفعول الیه مفعول فيه مفعول منه مفعول له مفعول معه
ځه (ما) ځے ماته په ما له ما مادپاره ماسره
ته (تا) تے تاته په تا له تا تادپاره تاسره
هغه (ه) ہغے ہغہ تہ پہ ہغہ لہ ہغہ ہغہ دپارہ ہغہ سرہ
میږ (مو) میږے میږتہ پہ میږ لہ میږ میږ دپارہ میږسرہ
تاسی (تاسو) تاسے تاسی تہ پہ تاسی لہ تاسی تاسی دپارہ تاسی سرہ
ہغوی ہغوی ئے ہغوی تہ پہ ہغوی لہ ہغوی ہغوی دپاره ہغوی سره


١١١

د شخصی ضمیرونو اضافی حالت
شخصی ضمیرونه کله کله چه د طینو اسمونو او فعلونو سره یو ځای شی مضاف الیه شی
په دغه سے حال کښے د ضمیرنه مخکښے د (د) توری چه د اضافت ادات ده یی راځی لکه

د ما آس
د تا آس
د هغہ آس
د مږ آس
د تاسو آس
د هغوی آس

د ما چاره
د تا چاره
د هغہ چاره
د مږ چاره
د تاسو چاره
د هغوی چاره

تنبیہ ـــ کہ څہ هم اصلی قاعدے د اضافی حالت د شخصی ضمیرونو پاسننی صول
ده ی آو بعضی پښتانہ ئے هم پہ ھمد غہ ډول سرہ لئے وائی مګر ہوس علی العموم
د (د ما) پرځای (ځما) آو د (د تا) پرځای (ستا) آو د (مږ) پرځای (ځمږ) آو
د (تاسو) پرځای (ستاسو) استعما لوي .


۱۱۲
۲- نسبی ضمیرونه
نسبی ضمیرونه هغه ضمیرونه دی چه نسبت بیانه وی هغه هم دوه رازه دی، یود
ماضی دپاره، بل دحال او استقبال دپاره:
هغه نسبی ضمیرونه
هغه نسبی ضمیرونه
چه د ماضی دپاره استعمالیږی
چه دحال د پاره استعمالیږی
مفرد متکلم : وم
یم
مفرد مخاطب : وی
یے
مفرد غائب : {وُه (د مذکر دپاره)
وه ی (د مذکر دپاره)
{وه (د مؤنث دپاره)
وه (د مؤنث دپاره)
جمع متکلم : وو
یو
جمع مخاطب : وی
یئی (یاست)
جمع غائب : {وه (د مذکر دپاره)
دی
{وی (د مؤنث دپاره)


۱۱۳
دغه ضمیرونه منصوب الیه نه وروسته راځی :
لمړی ډول مثال دوه یم ډول مثال
عالم وم پوه یم
عالم وی پوه یی
عالم ده پوه ده ی
عالمده پوهه ده
عالمان وو پوه یو
عالمان یئ پوه یئ
عالمان وو پوه دی
عالمانے دی پوهے دی
دغه ضمیرونه په افعالوکښے په بعیدے ماضی، احتمالی ماضی ، آو نقلی ماضی کښے
آو دتنبیه په اشاروکښے هم استعمالیږی په عین حال کښے دربط ادات هم دی
تبصره - دغه ضمیرونه کله د فعل پر ځای هم استعمالیږی لکه په دغو جملوکښے
چه ( ترڅو دهی راته خه مغلتہ وم ، ترڅوخہ راځم ته به همه غلته یے ) فعلونه دی .
په دغه ځای کښے باید د ( ول ) آو د ( یل ) څخہ چه غیرمستعمل مصدرونه دی


۱۱۴
اشتقاق شوی دی چه دا شتقاق په قواعد و واقف لری، اما دومره خبره
ده چه غیر مستعمل مصدر ناقص وی آو برغیر مستعمل مصدر نه مستعمل مصدر په کاروه ی
دغلة کيدای شی چه وه وا یو چه دغه دوه د (هوسیدل) مستعمل مصدر
غیر مستعمل مصدرونه دی، لکن دوغه له لامه چه د (هوسیدل) مصدر تام ده ی
هغه له غیر مستعمل مصدر په کار نه ده ی ځکه چه غیر مستعمل مصدر د ناقص مستعمل مصدر
متمم دی آو دغه د هغی کلمی سره پینځه ده ، اما کيدای شی چه مستثنائے وگڼر و.
هردول چه وی مقصد دغه ده ی چه دغه ضمیره نه په ځینو ځا یو کښی فعل هم وی.
که څوک وه وائی چه یو شی هم ضمیر آو هم فعل څنگه کيدای شی؟
دغه به د پښتو خصوصیت وی. تقریبا په عربی کښی ئے هم نظیر شته مثلا په عربي
کښی د (علی ، عدا ، حاشا) توری په عین حال کښی افعال هم دی هم ئیښے
اسماء افعال لکه ( آ، حی، آمین) چه لره ی د ( نئيت یعنے راشه په معنی آودوییم
و(اجب دعائی یعنے دعامے قبوله که) په معنی ده ی با اسمونه دی اما دفعل
معنی ور کوی چه باته توری آو اسمونه فعل کيدای شی نو په پښتو کښی هم چه ضمیر فعل شی


۱۱۵
څه عیب لری؟ دغه په وژبے خصوصیت وی .
۳- فعلی ضمیرونه
فعلی ضمیرونه هغه ضمیرونه دی چه په افعالو آوصیغو کښے استعمالیږی هغہ ہم دوہ
رازه دی: یو (بسیط فعلی ضمیرونه) بل (مرکب فعلی ضمیرونه) .
الف ـ بسیط فعلی ضمیرونه هغہ دی چه اضافی حالت نہ لری آویواځے پہ افعالو
کښے استعمالیږی هغہ ہم دغہ دی :
مفرد جمع

متکلم : م و

مخاطب : ے ی
ه (دمذکر دپاره ) ل ( دمذکر دپاره )
غائب : لہ (دمؤنث دپاره ) لے (دمؤنث دپاره)
ی ( مشترک ) ی ( مشترک )

پاسنی دوه دغائب مفرد آ و جمع ضمیرونه یواځے پہ ماضی صیغو کښے استعمالیږی
(پرتہ د احتمالی ماضی ) آو درے یم ضمیر پہ احتمالی ماضی ، حال ، استقبال ، التزامی،


١١٦

اخباری ۔ اقتداری ، امر، نهی ټولو کښی استعمالیږی ، د غایب مفرد ضمیر چه مذکر دپاره
ده ی په لاندینو مصادرو کښی استعمالیږی.
١ـ په ځینو متعدی (ل) والا مصادرو کښی چه داستعمال موقع ئی په آوریدو پوری اړه لری.
٢ـ په درست (ب) دول (ول) والا مصادرو کښی یعنے هغو مصادرو کښی چه دفعل ماده ئے
صفت، یا مفعول اسم مخفف ، یا منسوب اسم نه وی .
٣ـ په درست (ب) دول (ېدل) والا مصادرو کښی یعنے بڅه چه دفعل ماده ئے صفت یا مفعول
اسم مخفف ، یا منسوب اسم نه وی . په نورو درستو صیغو کښی لری کیږی .
دمؤنث مفرد غائب ضمیر هم په ټولو مصادرو کښی استعمالیږی خو کله کله په هغو مصادرو کښی
چه د غائب مفرد مذکر ضمیر لرے کیږی دمؤنث دضمیر نہ یواځے د(ل) توری لری کیږی.
پینځموی دول سره دنه ضمیرونه (بسیط فعلی ضمیرونه ) په لاندینو صیغو
کښی استعمالیږی :
١ـ د ماضی په درستو صیغو کښی ( دتمنائی ماضی ) نه پرته دمتعدی فعل په مفعولی حالت کښی


۱۱۷

(هر کله چه ضمیر مفعول واقع شی) مثالونه دے په افعالو کښے وکتل شی .
٢- د ټولو لازمی آو متعدی فعل حال ، التزامی ، اقتداری ، اجباری ، استقبال ،
امر، نهی په صیغو کښے هر کله چه ضمیر فاعل یائب نائب د فاعل واقع شی .
٣- د غیر مخصوص لازمی (ل) والا مصادرو د ماضی په ټولو صیغو کښے د (تمنائی ماضی)
نه پر ته .
ب - مرکب فصلی (۱) ضمیرونه هغه دی چه فصلی آو اضافی حالت دواړه ولری
آو هغه هم دغه دی :
مفرد جمع
متکلم : مے مو
مخاطب : دے مو
غائب : ئے ئے
د فعلی ضمیرونو فصلی حالت :
(۱) مرکب ځکه ویل شوی چه دوه ضمیرونو توری دیوه نه ډیر دی .


۱۱۸
د فعلی ضمیرونو فعلی حالت هغه حالت دهی چه ضمیر د فعله سره راشی ؛ د غه ضمیرونه
پہ فعلی حالت کښے پہ لاند ینو صیغو کښے پہ لاندینی دول سره استعما لیږی :
۱ ـ د ماضی په درستو صیغو د متعدی فعل پہ فاعلی حالت کښے ( هرکله چه ضمیر فاعل
واقع شی ) مثالونه دے پہ ا فعالو کښے وکتل شی .
۲ ـ د حال ، التزامی ، اجباری ، اقتداری ، امر ، نهی ، استقبال ، د صیغو پہ
مفعولی حالت کښے (هر کله چه ضمیر مفعول واقع شی) مثالونه دے پہ افعالوکښے
وکتل شی .
۳ ـ د مخصوص لازمی (ل) والا مصاور و د ماضی په ټولو صیغو کښے مثالونه دے
پہ افعا لو کښے وکتل شی .
د فعلی ضمیرونو اضافی حالت هغه حالت دهی چه ضمیر د اسم سره راشی .
هر کله چه د یوی خصوصی (۱) معنی د افادی دپاره دوہ اسم یو ځای شی هغه ته اضافت
وئیل کیږی چه د ہغو نه یو مضاف بل مضاف الیہ دی .
(۱) د خصوصی معنی نه تملک ، اختصاص ، نوعیت ، اصلیت ، تشبیہ ، مراد دہ ی .


۱۱۹
پښتو کښے مضاف الیہ مخکے آو مضاف وروستہ راځی پہ پښتو کښے ئے
نښہ (د) دہ ی چہ مضاف الیہ نہ مخکے راځی لکہ : د پښتو ژبہ ، د کالہ کالی .
کہ مضاف الیہ شخص وی نو د مضاف نہ وروستہ د مضاف الیہ پر ځای د مرکب ضغلی
ضمیرو نو نہ یو را وڑل کیږی :

لمړہ ی مثال	دوه یم مثال
کتاب مے	وظیفہ مے
کتاب دے	وظیفہ دے
کتاب ئے	وظیفہ ئے
کتاب مو	وظیفہ مو
کتاب مو	وظیفہ مو
کتاب ئے	وظیفہ ئے


۱۳۰
د اشاری اسم
د اشاری اسمونه هغه لفظونه دی چه په هغه سره معین سړی یاشی ته اشاره
کیږی . هغه سړی یا شی ته چه هغه نه اشاره کیږی مشارالیه وئیل کیږی
مثلا : په ( دغه کور ، هغه سړی ) کښے ( دغه ، هغه ) اشارت آو (کور،
سړی ) مشارالیه دی .
د اشاری اسمونه دمشارالیه په نسبت پنځه رازه دی :
د ذات ، د تمثیل ، د مکان ، د تنبیه ، و مقدار اشاره .
د ذات اشاره :
الف – ده : لمره یی توره ی خو ځکه یی لری د مذکر ذوی العقولو اشاری
د پاره ده ی چه نږدے وی . په لاند ینو ځایو کښے استعما لیږی :
۱ – هر کله چه مشارالیه فاعل د هغه ماضی فعل چه د مخصوص لازمی لام والا مصادرو
څخه اشتقاق شوہ ی وی . دہ وژړل ، ده وخندل ، دہ ودانګل .


۱۲۱

۲ - د ماضی په هغه متعدی افعالو کښے استعمالیږی چه مشارالیه فاعل واقع
شی : ده وواهه ، ده پرےکړ، ده وربهاوه .

۳ - هرکله چه مشارالیه مفعول (پرته د مفعول به) واقع شی : ده ته، په ده، له ده،
ده دپاره ، ده سره .

۴ - هرکله چه آبرو نکو تورو آوکلماتو سره راشی : ده شخنه، ده ځينے، ده لاندے،
ده باندے ، پرده، ده پورے، ده غوندے، ده په څير، ده په شان، ده
شانته، ده په راز ، ده په دول ، ده په دود ، ترده .

۵ - هرکله چه مشارالیه مضاف الیه واقع شی : ده ده کتاب، ده ده کور، په بل
عبارت سره آلے استعمالیږی چه د (چا) دپوښتنے په ځواب واقع شی .

۶ - هرکله چه مشارالیه مستثنی واقع شی : بے ده ، پرته له ده .

ب ـ دوی : پاسنی په څير د مذکر ذوی العقولو اشارے دپاره ده ی چه ډډه
وی آو په لاندينو ځايو کښے استعمالیږی :

۱ - هرکله چه مشارالیه د غير مخصوص لازمی لام والا مصاورو د ماضی صيغے فاعل واقع


۱۲۲
شوه ی وی : ده ی کهناست ، ده ی ظلا ست .
۲ - په حال ، استقبال ، اقتداری ، التزامی ، اجباری ، امر، نهی ، (که
مشارالیه فاعل بیا مفعول ، آ وفعل لازم بیا متعدی وی، ) ټولو کښی استعمالیږی
لکه : ده ی راځی ، ده ی به وخاندی ، ده ی پری کوی ، ده ی به وه وهی .
۳ - دمتعدی افعالو په ماضی صیغو کښی چه مشار الیه مفعول واقع شی استعمالیږی:
ده ی لئی وه واهه .
په بلی عباری سره مالی استعمالیږی چه په هغه ځای کښی (ده) استعمال
نشی بیاد (څوک) دپښتنی په ځواب واقع شی .
ج - دی د (ده) مقابل آو دمونث ذوی العقولو اشاری دپاره ده ی چه
نیږدی وی په هغوځایو کښی استعمالیږی چه هغه استعمالیده .
د - دا : د ده ی مقابل آو د مونث ذوی العقولو اشاری دپاره ده ی چه
نیږدی وی په هغوځایو کښی استعمالیږی چه هغه استعمالیده .
ه - دوی : بی له کوم قید آو شرطه دډیرو ذوی العقولو اشاری دپاره چه


۱۲۳

نږدی وی ( مذکر او مؤنث دواړو دپاره) استعمالیږی لکه : دوی وښړل،
دوی پری وتل ، دوی پریوتل، دوی ژاړی ، دوی پاڅیږی ، دوی وهی،
دوی وهل کیږی ، دوی به و خاندی ، دوی به شمی ، دوی به مات کی ، دوی به ورسږی .
تنبیہ — د غیر ذوی العقولو اشاری اسمونه جمع نه لری .
و— دغه : د مذکر ذغیر ذوی العقولو د پاره چه نږدی وی ہر کله استعمالیږی.
د مؤنث غیر ذوی العقولو د پاره په لاندینو ځایو کښی استعمالیږی .
۱— د ماضی صیغو په سېغه لازمی افعالو کښی استعمالیږی چه مشار الیہ د سه فعل فاعل
وی چه د غیر مخصوص لازمی لام والا مصادرو څخه اشتقاق شوہ وی : دغہ پرېوتہ،
دغه ځغلاستہ .
۲— پہ حال ، استقبال ، اقتداری ، التزامی ، اجباری ، ( که مشارالیه فاعل
بیا مفعول آو فعل لازمی بیا متعدی وی ) ټولو کښی استعمالیږی : دغہ دانګی ،
دغہ شمی ، دغہ وهی ، دغہ لې وہي ، دغه به ئی وہ وهی .
۳— د ماضی پہ صیغہ متعدی افعالو کښی استعمالیږی چه مشارالیه مفعول واقع شی :


۱۳۴

دغی وه واهه ، دغی یی وشړله ، دغه یی ماته کړہ ، دغه یی پری کړه.

د ذوی العقولو دپاره هاله استعمالیږی چه عام یا خاص اسم ورسره ذکرشی؛
دغه سړی وژړل ، دغه سړی وه واهه ، دغه آخک وخندل ، دغه وټک وربړوه.

بی له ذکر د عام آو خاص اسم څخه د ذوی العقولو دپاره هاله استعمالیږی چه تحقیر
آو استخفاف مراد وی.

تنبیه ـ د دغی اشاری مخفف کول د (دا) په ډول دژبی دآساس آو
دو وسره پښنده ده.

ز ـ دغی : د مونث ذوی العقولو دپاره چه نژدی وی په لاندینو ځایو
کښی استعمالیږی.

۱ ـ هرکله چه مشارالیه د بڼه لازمی فعل د ماضی صیغی فاعل واقع شی چه د لازمی لام
و الامصادر دڅخه اشتقاق شوی وی: دغی اسپی وځغښل ، دغی اسپی
وډانګل .

۲ ـ د ماضی په بڼه متعدی افعالو کښی استعمالیږی چه مشارالیه فاعل واقع


۱۲۵

شی : دغه کښے وه واهه ، دغے مېزے پښو لاندے کړ .
۳ – هر کله چه مشارالیه مفعول ( پرته د مفعول به ) واقع شی : دغے ته ، په
دغے ، له دغے ، دغے د پاره ، دغے سره .
۴ – هر کله چه د آسر دونکوتورو آو کلماتو سره راشی : دغے څخه ، دغے ځينے،
دغے لاندے ، دغے باندے ، پر دغے ، دغے پورے ، دغے غونڈے،
دغے په څېر ، دغے په شان ، دغے شانته دغے په راژ ، دغے په ډول ،
دغے په دود ، تر دغے .
۵ – هر کله چه مشارالیه مضاف الیه واقع شی : د دغے لاس ، د دغے کوټے ور،
۶ – هر کله چه مشارالیه مستثنیٰ ، واقع شی : بے دغے ، پر ته له دغے .
تنبیه – د دغے اشارے مخففه کول د ( دے ) په ډول د ژبے
د اساس آو د ود سره ښنده ده .

ح – بغه : د ذوی العقولو آو غیر ذوی العقولو اشارے د پاره چه لېر ے
وی په هغو ځایو کښے چه ( دغه ) استعمالېده استعمالېږی آو درست احکام آو


١٢٦
شرایط چه مذکوری اشاری باندی جاری آو په هغی کښی ملحوظ دی پردی
باندی هم جاری آو ملحوظ دی.
ط - هغی : دمونث ذوی العقولو آو غیر ذوی العقولو اشاری دپاره
په لیری وی په هغو ځایو کښی چه (دعی) استعمالیږه استعمالیږی ، آو
درست احکام آو شرایط چه مذکوری اشاری باندی جاری آو په هغی کښی
ملحوظ وه پر دغی باندی هم جاری آو ملحوظ دی .
ی - ئاغه : دذوی العقولو آو غیر ذوی العقولو اشاری د پاره چه لیری وی
په هغو ځایو کښی چه (دغه) استعمالیږه استعمالیږی آو درست احکام آو شرایط
چه مذکوری اشاری باندی جاری آو ملحوظ وه پر دغی هم جاری آو ملحوظ دی.
ك - هاغی : دمونث ذوی العقولو آو غیر ذوی العقولو اشاری دپاره چه لیری
وی په هغو ځایو کښی چه (دغی) استعمالیږه ، استعمالیږی ، آو درست احکام
آو شرایط چه مذکوری اشاری باندی جاری آو په هغی کښی ملحوظ وه ، دغی
باندی هم جاری آو ملحوظ دی .


۱۲۷
ل ـ هُوغَه : د ذوی العقولو او غیر ذوی العقولو اشاری دپاره چه د پرکی
دی په هغو ځایو کښی چه (دغَه) استعمالیږی او درست احکام او
شرایط چه مذکوری اشاری باندی جاری او په هغی کښی ملحوظ وه پر دغی
باندی هم جاری او ملحوظ دی .
هـ ـ هُوغَی : د مونث ذوی العقولو او غیر ذوی العقولو اشاری دپاره چه
دپری دی په هغو ځایو کښی چه (دغَی) استعمالیږی او
درست احکام او شرایط چه مذکوری اشاری باندی جاری او په هغی کښی
ملحوظ وه پر دغی باندی هم جاری او ملحوظ دی .
د ذات د اشاری د تلفظ اووښتنه
که مشارالیه د ذات د اشاری د یوه نه ډیر وی په لاندینو ځایو کښی د اشاری
د وروستی توری پر ځای د (واو) توری راوړل کیږی :
۱ ـ هر کله چه مشارالیه مفعول (پری د مفعول به) واقع شی : د غوته، هغوته،
ناغوته، هوغوته .


۱۲۸

۲ – هرکله چه مشارالیه مضاف الیه واقع شی : د دغو ، د هغو ، د هغو ، د هوغو.
۳ – هرکله چه آمر د ولنکو تورو آ و کلماتو سره راشی : دغوڅخه ، دغوڅنی ، د غو
لاندی ، دغو باندی ، دغوپوری ، پر دغو ، د غوغوندی ، دغوپښیر ، دغو
په شان ، دغوشانته ، د غوپه راز ، دغو په د ول ، دغو په دود ، تر دغو .
۴ – هرکله چه د مخصوص لازمی لام والا مصادرو د ماضی صیغی فاعل واقع شی :
دغو وژړل ، هغو وژړل ، هغو وژړل ، هوغو وژړل .
۵ – هرکله چه دمتعدی افعالو د ماضی صیغی فاعل واقع شی : دغو وه و هلم ، هغو
وه وهلم ، هغو وه وهلم ، هوغو وه وهلم .
۶ – هرکله چه مشارالیه مستثنا ر واقع شی : بی دغو ، بی هغو ، پرته له هغو ،
پرته له هوغو .
د تمثیل اشاره :
الف – دغه سی : د نژدی اشاری دپاره استعمالیږی : دغه سی
هلک ، دغه سی پلن غوږه ی ، دغه سی ښه .


۱۲۹
دغه اشاره داستعمال دکثرت آ و دتلفظ دسهولت له لامله په ځينو ځايو کښی
( داسے ) شوے مثلاً وائی : داسے مالک ، داسے پلن غوږه ی ، داسے ښه
ب ــ هغه‌سے : دلږلرے اشارې دپاره استعماليږی : هغه‌سے مالک ،
هغه‌سے پلن غوږه ی ، هغه‌سے ښه .
دغه اشارت داستعمال دکثرت آ و دتلفظ دسهولت له لامله په ځينو ځايو کښی
( هسې ) شوے مثلاً وائی هسے مالک ، هسے پلن غوږه ی ، هسے ښه .
ج ــ ناغه‌سې : دلرې داشارې دپاره استعماليږی : ناغه‌سې ،
مالک ، ناغه‌سې پلن غوږه ی ، ناغه‌سې ښه .
دغه اشاره داستعمال دکثرت آو دتلفظ دسهولت له لامله په ځينوځايو کښی
( ناسې ) شوې مثلاً وائی : ناسې مالک ، ناسې پلن غوږه ی ، ناسې ښه
د ــ هوغه‌سې : د ډيرے لرې اشارې دپاره استعماليږی : هوغه‌سې
مالک ، هوغه‌سې پلن غوږه ی ، هوغه‌سې ښه .


۱۳۰

د مکان اشاره :

الف - دغلته : د نژدے اشارے د پاره استعمالیږی : دغلته کښنه،

دغلته ده .

په ځینو ځایو آو قبائلو کښے د دغے اشارے پر ځای (دلے) استعمالیږی.

ب ـ هلته : د لرې اشارے د پاره استعمالیږی : هلته کښنه ،

هلته ده .

دغه اشاره د استعمال د کثرت آو د تلفظ د سهولت له لاملہ په ځینو ځایو کښے

(هلته) شوے آو په ځینو ځایو آو قبائلو کښے د دغے اشارے پر ځای

(ہلے) استعمالیږی .

ج ـ اغلته : د لرې اشارے د پاره استعمالیږی : اغلته کښنه ، اغلته وه.

دغه اشاره د استعمال د کثرت آو د تلفظ د سهولت له لاملہ په ځینو ځایو کښے (الته)

شوے.

په ځینو ځایو آو قبائلو کښے د دغے اشارے پر ځای (الے) استعمالیږی.


۱۳۱
د - ہو غلته : ددپرے لرے اشارے دپارہ استعمالیږی : ہو غلته
کښه ، ہو غلته ده .
دغه اشاره د استعمال دکثرت آو د تلفظ د سہولت لہ لاملہ پہ ځینو ځایو کښے
(ہولته) شوے .
پہ ځینو ځایو آو قبائلو کښے ددغے اشارے پر ځای (ہولے) استعمالیږی
چہ وروسته د استعمال دکثرت آو د تلفظ د سہولت لہ لاملہ پہ ځینو ځایو کښے بیا
(ہورے) شوے .
دتنبیه اشاره :
الف - دغہ ده ی : د نیژ دے اشارے دپارہ استعمالیږی ددغے اشار
محققه ول د (دادەی) پہ دول د ژبے دآساس آو دو دسره ہنده ده .
ب - ہغہ ده ی : دلیر لرے اشارے دپارہ استعمالیږی .
ج - اغه ده ی : دلرے اشارے دپارہ استعمالیږی .
د - ہوغہ دہ ی : ددہرے لرے اشارے دپارہ استعمالیږی .


۱۳۲

و مقدار اشاره :

الف ـ دغومره : دنژدی اشاری دپاره استعمالیږی د استعمال د
کثرت آو د تلفظ دسهولت له لامله په ځینو ځايو کښی ( دومره ) ليا ( دونه )
شوی .

ب ـ هغومره : دلږ لری اشاری دپاره استعمالیږی د استعمال دکثرت
آو د تلفظ د سهولت له لامله په ځینو ځايو کښی ( هومره ) شوی .

ج ـ ناغومره : دلری اشاری دپاره استعمالیږی .

د ـ هوغومره : د ډيری لری اشاری دپاره استعمالیږی .


۱۳۳

مبهمات
مبهمات : هغه خبری دی چه یو سره ی لیا یو شه ی سستی اما جو ته وی لئی نه.
مبهمات درے دی : ( مجرد اسم ، استفهامیه کلمات ، موصول اسم ) .
مجرد اسم — خیل ، آوخیده ، آو پخپله ده ی مثلاً : خپله لیکلای یعنے بل چا
لیکلای نه ده ی خپل کورئ ده ی یعنے د ده کور ده ی دبل چانه ده ی ،
خپله ویلی یعنے دہ ویلی بل چا و نه ویلے .
دغو کلماتو سره کله کله شخصیه ضمیرونه هم یو ځای کیږی : ځه خپله، لیا ځه پخپله ،
ته خپله، لیا ته پخپله ، هغه خپله ، لیا هغه پخپله ، میږ خپله لیا میږ پخپله ، تا سے خپله
لیا تا سے پخپله ، هغوی خپله ، لیا هغوی پخپله .
استفهامیه کلمات ـ څوک ، چا ، څہ ، کوم ، کومہ ، کومی ، څو ، څومره،
کله ، چیرته ، چیرے ، ولـے ، څه دپاره ، لیا ځہ له ، څنګه دی .
چا ، څوک : د ذوی العقولو د پښتنی دپاره دی .
چا : په لاندینو حالاتو کښے استعمالیږی :


۱۳۴
۱- چه مستفهم عنه مضاف الیه واقع وی لکه : دچا کور .
۲- چه مستفهم عنه مفعول (پرته د مفعول به) واقع شی مثلاً : چاته ، په چا،
له چا، چا د پاره ، چاسره .
۳- چه مستفهم عنه سره آدرو ونکی توری آوکلمات راشی لکه : چاڅخه ، چا ځینی،
چا لاندی ، چا با ندی ، پرچا ، چاپوری ، چاغوندی ، چاپڅیر، چا
پہ شان ، چاشتہ ، چاپه راز، چاپه دول ، چاپه دود، ترچا .
۴- چه مستفهم عنه دمتعدی فعل د ماضی فاعل واقع شی مثلاً : چا و واهه ، چا
ورپراوه .
۵- چه مستفهم عنه دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرو د ماضی فعل فاعل واقع
شی : چا وژړل ، چا وخندل ، چا و دانګل .
۶- هر کله چه مستفهم عنه مستثناً واقع شی : بی له چا ، پرته له چا .
څوک : پرته د پاسنوحالاتو نور په درستو احوالو کښی استعمالیږی .
څه : دغیر ذوی العقولو د پوښتنی دپاره استعمالیږی : څه وه ، څه دی وویل.


۱۳۵
که د ذوی العقولو د پښتنی دپاره استعمال شی مدعا تحقیر آو استخفاف وی په دغه
عباری سره یی د ذوی العقولو د ډلی څخه باسی . مثلاً هغه څه سړی دی .
کوم : د سوال په موقع کښی د هغه ساهو یا اشیانو د پښتنی د پاره استعمالیږی چه
مذکر وی مثلاً ؛ کوم سړی ، کوم کتاب ، کله کله د ( یو ) کلمه هم ورسره یو ځای کیږی ؛
کوم یو سړی ، کوم یو نفر ، کوم یو ښځی .
کومه : د هغه مفرد ساهو یا اشیانو د پښتنی د پاره استعمالیږی چه مؤنث
وی ؛ کومه ښځه ، کومه و نه .
کومی : د هغی جمع ساهو یا اشیانو د پښتنی د پاره استعمالیږی چه
مؤنث وی ؛ کومی ښځی ، کومی ونی .
څو : د کمیت ( گڼره آو عدو ) د پښتنی د پاره دی ؛ څو روپی ؟
څومره : د مقدار د پښتنی د پاره دی ؛ څومره غنم دی ، د پاره د پښتنی که
د عد د راشی د پښتنی څه مراد د پر والی دی . په ځینو ځایو کښی د استعمال
د کثرت د لامله بیا هر څه چه وی ( څونه ) شوه ی .


۱۳۶
کله : دوخت دپښتنی دپاره استعمالیږی : کلیځی .
چیرته : دځای دپښتنی دپاره استعمالیږی : چیرته دی .
چیری : دغه هم دځای دپښتنی دپاره استعمالیږی .
ولی : دسبب دپښتنی دپاره استعمالیږی .
څنګه : دحال او کیفیت دپښتنی دپاره استعمالیږی .
څله : دغه هم دسبب دپښتنی دپاره استعمالیږی .
د استفهامیود کلماتو دتلفظ آو وسته :
د استفهامیوکلماتو د جملی څه یواځی (کوم ، کومه ، کومی) هر کله چی مستقیم عنه لئی
دیوه نه د یروی دتلفظ په وخت کښی په لاندینیو ځایونو کښی لمړۍ آو ورستیم په وسته
کښی (و) آو دوهم په ورسته کښی (ی) میندوکوی.
۱ـ هر کله چی مستقیم عنه مضاف الیه واقع شی : دکوموښځو ، دکومی ښځی،دکوموسړو.
۲ـ هر کله چی مستقیم عنه مفعول (پرته د مفعول به) واقع شی : کو موښځا ته ، کومی
ښځی ته ،کومو سړوته .... الخ.


۱۳۷

۳- هرکله چه مستفهم عنه سره آسر وویلکی توری آو کلمات راشی !کوموسروڅخه ،
کومی آسی ضنی، کوموپیژولاندی،کومی کونی باندی ...الخ.
۴- هرکله چہ مستفهم عنه دمتعدی فعل د ماضی صیغے فاعل واقع شی! کوموسروپری کۂ
کومی آسی وه غوړخاوه !کومونځواوه وهل .... الخ .
۵- هرکله چه مستفهم عنه دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرود ماضی صیغے فاعل واقع
شی !کومو الکانو وژړل ،کومی جلی وخندل ! کومونځو وخندل .
۶- هرکله چه مستفهم عنه مستثنا واقع شی !بی کومو الکانو، بی کومی جلی ،
پرتہ لہ کو مونځو .

موصولا سهم - دغی اشاری اسمونوضینے عبارت ده ی چه مشارآلیه
مبهم وی دوغہ دپاره چه دمشارالیه دوغہ اشاراتو ابهام لری کرشی ترمشارالیه
وروستہ یوه خبریہ جملہ راوړلہ کېږی چه دغہ تہ (صلہ) وائی دوغہ دپاره چہ مشارآ
وصلی سره ربط مینده کی دمشارالیه آوصلی تر منځ د (چه) لفظ استعما لېږی
چه دغہ تہ ( وصلی ادات) وائی . مثلاً پہ دغے جملی کښی : بئغہ کتاب چه تاتہ


۳۸
مے درکړ : (هغه) موصول اسم ، (کتاب) مشارالیه (چه) وصلے توره ی
(تاته مے درکړ ) صله ده .
لنډه دا دغه وصلے حرف چه په پښتو کښے (چه) ده ی دیوه عبارت دووو
برخو دربط دپاره راځی .
*


۱۳۹
څلورم څپرکی
څېړنده

څېړنده (مصدر) هغه کلمه ده چه بے له ملاحظے د ذات آو زمان پر یوه شی دلالت وکی ، مصدر د در ستوافعالو څېړنده ده پښتښتو کښے نښے که څه هم یواځے (ل) ده ی خو تر دغه لاندے درے نښے لری: (ل ، ول ، ېدل) مگر د اشتقاقا تو په ملاحظه ټول مصادر پر څلبرخو بېلپېږی ،
۱ - هغه چه په دروسته کښے ئې یواځے (ل) وی؛ لکه : وهل ، تلل، ژړل، دغه ډول مصادر تل معلوم وی آو پر دوو برخو بېلپېږی.
ا - متعدی : لکه : وهل ، کول نجل.
ب - لازمی : چه دغه هم پخپل کور کښے دوه رازه وی :
۱ - مخصوص ؛ چه بېغہ د دو غوڅو مصادرو ( ژړل ، خندل ، دانګل ، غپِل، . . . . . . آونور، ) څخه عبارت ده ی.


۱۴۰
۲- غیرمخصوص : چه هغۀ د دغو پاستو مصادر وڅخه پرته نور ټول دی
لکه : تلل ، کښناستل، ختل.
۲- هغه چه په وروسته کښے ئے (ول) وی لکه : رهرول، سپيول، دغۀ
د ول مصادر تل معلوم متعدی وی.
۳- هغه چه په وروسته کښے ئے (يدل) وی لکه : بريښيدل، سپينيدل،
دغه د ول مصادر پر دوو برخو بيليږی :
ا - لازمی، لکه : بريښيدل، ښوه ئيدل.
ب - مجهول متعدی، لکه : سپينيدل، جوه تيدل.
دغه د ول مصادر یا لازم وی یا مجهول متعدی، (چه بيلول ئے
په معنے پورے اړه لری ) په دغه د ول مصادرو کښے
معلوم متعدی نشته.
۴- هغه چه په وروسته کښے ئے (کول) وی : دغۀ د ول مصادر تل معلوم
متعدی وی آو د فعل د مادے وروستۀ یی تورۀ یی ئے (الف) یا


١٣١

(ه) لیا (یے) لیا (و) وی لکه : هوسا کول، ربهه کول، پرے کول،
لامبو کول .

۵ - هغه چه په وروسته کښے ئے (کېدل) وی : دغه ډول مصادر د
دفعلو، د سے وروستنی توری (الف) لیا (ه) لیا (یے) لیا (و)
وی لکه : هوسا کېدل، جرګه کېدل، پرے کېدل ،

دغه ډول مصادر هم لکه (لپدل) والا دوه رازه وی :
١ - لازمی لکه : ہو سا کېدل .
ب - مجهول متعدی لکه : پرے کېدل .

دغه ډول مصادر به لازمی وی که لازمی نه وه نو به ضرور مجهول متعدی وی
په دغه ډول مصادرو کښی معلوم متعدی نشته .

د پښتو مصادر د نوع په اعتبار پر څلورو رازو وېشلی شی :
١- اصلی مصدر ، ٢ - جعلی مصدر ،
٣ - نوعی مصدر ، ۴- مزید فیه مصدر .


۱۳۲

اصلی مصدر : بغہ مصدر دهی چه په اصل کښے مصدر وی آو د پښتو مصادرو
دنښو څه یوه ولری یعنے د اسم څه سازشوهی بیا خود و تورو په زیات والی جور
شوهی نه وی لکه : آو وربستل ، لگول ، پاڅیدل.
جعلی مصدر : بغه مصدر دهی چه د اسم نه ساز شوهی وی لکه : سمول ،
پاکول ، سپینول.
نوعی مصدر : بغه مصدر دهی چه دیوه اسم په وروسته کښے د ( تو ب ،
تیا ، والی ) الفاظ چه په پښتو کښے د مصدریت ادات دی راشی لکه:
سړیتوب ، زړور تیا ، سپین والی .
دغہ سے مصادر که څه هم د مصدریت معنی لری ، اشتقاق تنے نہ کیږی .
مزید فیه مصدر : بغه دهی چه دتورو په زیات والی دیوه مصدر ه سره بل مصدر ساز
شوهی وی یا دځینو تورو په زیاتولو دیوه لفظ سره مصدر جور شوهی وی چه د غه
ہم په پښتو کښے دیو تورو (را ، در ، ور) په راوړلو جوړ هیږی لکه : رایبول ،
را کاږل ، درکول ، دروښتل ، ورکول ، ورتل .


۱۴۳

نام مصدر او ناقص مصدر :
پښتو کښی ځینی مصادر دی چه د هغو مصادرو څخه درست افعال او درستو زمانو
اشتقاق کیږی (۱) دغه سی مصادرو ته ( تام مصدر ) ویل کیږی لکه : کول ، وهل ،
شیندل ، ساتل . او نور .
ځینی مصادر دی چه د هغو مصادرو نه ټول افعال او درستو زمانو نه اشتقاق کیږی مثلاً
د یوی زمانی یا دوو زمانو ځینی اشتقاق کیږی اما د نورو زمانو افعال ددغه مصدر څخه
نه کیږی بلکه د بل مصدر نه اشتقاق کیږی .
په دغه حال کښی که څه هم معنوی مناسبت موجود وی مګر لفظی مناسبت نه حاصل کیږی
نو دغه سی مصادرو ته ( ناقص مصدر ) ویل کیږی لکه : تلل ، کتل ، ویستل .
مستعمل مصدر او غیر مستعمل مصدر :
د پښتو مصادر د شهرت په اعتبار دوه رازه دی : یو مستعمل مصدر او بل غیر مستعمل مصدر .
مستعمل مصدر هغه مصدر ده ی چه استعمال ئی کیږی او شهرت لری او دیوی
(۱) چه لفظاً او معناً مناسبت سره ولری .


۱۴۳
لیا دوو یا درېتو زمانو افعال ترے اشتقاقېږی لکه : کتل ، خوړنډکول ،
ليکل . . . . آونور .
مستعمل مصدر یا تام وی یا ناقص چه بیان ئې وشو .
غیر مستعمل مصدر هغه مصدر دہ ی چه شهرت نه لری اما اشتقاق دیوے یا دوو زمانو
ترے کېږی لکه : ځل ، لاسرل ، چنلړی نه دحال آو دوہ ییم نه د ماضی آو استقبال صیغی
اشتقاقېږی . په عمومی ډول سرہ غیر مستعمل مصادر ناقص دی یعنے درېتو زمانو
درست افعال نه ترے اشتقاقېږی آو دمستعمل مصدر متمم وی . کله کله دیوه مستعمل مصدر
متمم دوه غیر مستعمل مصدرونه وی لکه : چه ( د تلل ) متمم (لاسول) آو (ځل) دی.
دڅېړندے دتلفظ آو وېښته :
دمصدر تلفظ په لاندېنیو ځایو کښے آوسری :
۱- هر کله چه دمصدره سره د ( د ) توره ی چه لیاقت آو لزوم ادات ده ی راشی :
د وهلو سړہ ی ، د وهیلو خبرہ .
۲- هر کله چه د مفعول ادات ورسره راشی : وهلو ته ، په وهلو ، له وهلو ، وهلو دپاره .


۱۴۵

د پلو سره .
۳ – هر کله چه اس د وینکو تور و او کلماتو سره راشی : د پلو څحه ، د پلو باندی ، د پلو لاندی،
د پلو کښے ، تللو پورے ، لوستلو ځینے ، د پوهغوند،
د پلو پخښیر .
۴ – هر کله چه د (بے) آو (پرتہ) سرہ (چه د استثناء توری دی) راشی :
بے د پلو ، پرته له وژلو .
حاصل مصدر یا اسم مصدر
هغه حال آو کیفیت ښئی چه دفعل دحدوث نہ متولد وی یا خو د پبلے عبارے سرہ
د مصدر د معنی حاصل بیانه وی .
حاصل مصدر پہ پښتو کښے مختلف اصول آوښیے لری . مثلاً :
۱ – (آوہ) دہ چه د فعل د مادی پہ وروستہ کښے راځی لکہ : نگاه وہ .
د باوہ ، کاوہ ، آونور .
۲ – (نہ) ده چه د فعل د مادی پہ وروستہ کښے راځی لکہ : و ہنہ ، ښندنہ


١٣٦

کرنه، پښتنه، او نور.
۳ - (ه ) ده چه د فعل د مادی په وروسته کښے راځی لکه: لیده، کاته،
ناپده، خلاسته، آخیسته، روغه، پښنه، او نور.
۴ - (نک) ده ی چه د فعل د مادی په وروسته کښے راځی لکه: تانک، کونک،
پوسیدنگ، آخیستنک، او نور.
۵ - (ون) ده ی چه د فعل د مادی په وروسته کښے راځی لکه: ګندون،
لمسون، پری کون، لټون، او نور.
٦ - (ښت) ده چه د فعل د مادی په وروسته کښے راځی لکه: سپارښت،
جوړښت، زریښت، او نور.
۷ - (ا) ده ی چه د فعل د مادی په وروسته کښے راځی لکه: ژړا، ہنګولا،
بریښنا، رنرا، او نور.
نور ہم لکه: پاسوب، پخلی، چلند، سؤه ی، او نور د پږدی چه په اورېدو
پوری اسره لری.


۱۳۷

دوه یمه څانگه
کړۀ
لمړۍ څپرکۍ

خپله کړۀ
هغی کلمی ته چه دیوی چاری وقوع لیانه وقوع دښئی فعل وایی کیږی په دغه
شرط چه پر ذات آوزمان (١) دلالت وکی لکه : ( وئی لیکه ، لیکی ، وبه لیکی) چه
په دغو کښی لمړی چاره پخوا شوه ، دوه یمه چاره هوس کیږی ، درے یمه چاره
به وروسته وشی .
ځینی صفتونه نه فعل څخه هم ساږهیږی چه پر زمانه دلالت نه کوی آیو اځی پیوی

(١) زمانے چه فعل پری دلالت کوی دری دی : ١ - ماضی یعنے پخوا ، ٢ - حال
یعنے هوس ، ٣ - استقبال یعنے وروسته .


۱۴۸
پارے باندے متصف یو ذات سبنطی چه دغه ته ( دفعل فرع ) وائی آو
بیان به ئے وروسته راشی .
فعل ماده – له مصدر نه چه د مصدرادات بشپهر بیا ځنے تو ري لرے کړل شی
پاتے دفعل ماده ده :
اصل مصدر فعل ماده
ژړل ژړ
څکاستل څکاست
وهل وه
خندول خند
غورزول غورزار
رېږدېدل رېږد
سپینېدل سپین
مړکول مړ
پرې کېدل پرې


۱۳۹
مثبت ، منفی :
مثبت ـ هغه ده ی چه دیوی چاری وقوع و ښئی لکه : ځی ، ویی .
منفی ـ هغه ده ی چه دیوی چاری نه وقوع وښئی لکه : نه ځی ، نه ویی .
په پښتو کښی دنفی ادات ( نه ) ده ی .
لازم آو متعدی :
لازم ـ هغه فعل ده ی چه معنائی د فاعل (۱) پر حال آو شان منحصره وی یعنی هغه
فعل ده ی چه بی له فاعله په بل سړی یا بل شی کښی ئی آغیزه جوته نشی مثلاً :
خاندم ، ژاړم . د غلته هغه معنا چه دفعل ئی بیانه وی د ویونکی حال آو شان څه
عبارت ده ی چه په خارج کښی ئی اثرونه ښود آو معنا ئی تمامه شوه .
متعدی ـ هغه فعل ده ی چه معنی ئی د فاعل پر حال آو شان منحصره نه وی آو آغیز
په بل سړی یا بل شی کښی ولیده شی لکه : لسبته پری که ، تیږه ماته که ،
پښتانه سره مینه وکه .
(۱) فاعل : د یواشوی چاری کوونکی ته وییل کیږی .


۱۵۰
چه دلته معنی د (پرے که ، ماته که ، مینه و که ) افعالو پر مخاطب باندی
منحصره پاتی نشوه بلکه په (لښته ، تیږه ، پښتانه ) کښی ئے آغیزه جوته
شوه چه وروستیو ته مفعول ویل کېږی .
فائده ـ په تېرو مثالو کښی که یواځی (پرے که ، ماته که ، مینه و که ) وه
و ایو آو خبره پری کو ، خبره نه بشپړېږی ځکه چه مخاطب پوښتنه و کی چه :
څه شی پرے کم ، څه شی ماته کم ، چاسره مینه و کم. دلته نو مږ اړ ېږو چه (لښته،
تیږه ، پښتانه ) وه وایو نو په دغه حال کښی خبره بشپړه آو مخاطب غدی شی .
نو دیوه فعل د پېژندلو د پاره چه لازمی ده ی که متعدی باید د مذکوری
پښتنی په ځواب وه و یل شی چه (یوسړہ ی ، یوشه ی ) که معنی سمه و نه خته فعل لازمی
ده ی آو که و خته متعدی ده ی .
دلازمی فعل څخه متعدی فعل سازول :
دلازمی فعل نه متعدی فعل په لاندینو د ولو نو سره سازېږی :
۱ـ که مصدر (ل ) والا وی دلام نه مخکښی د ( و ) توره ی را وړل کېږی :
BEST COPY(S) AVAILABLE