۱۵۱

لازمی
ژرل
خندل
وہل
متعدی
ژول
خندول
وہول

۲—که مصدر (ہدل) والاوی (ہدل) یعنے رے کر کہیڑی آو په عوض ئے (ول) راوړل کېږی:
لازمی
برېښېدل
جوټېدل
متعدی
برېښول
جوټول

۳—که مصدر (کېدل) والا وی (کېدل) تنے رے کر کېږی په عوض ئے (کول) راوړل:
لازمی
ہوسا کېدل
متعدی
ہوساکول


۱۵۲

پخلا کیدل پخلا کول
د ځینو لازمی افعالو متعدی خلاف القیاس دی مثلا (تلل) د فعل متعدی
(بیول) ده ی .
معلوم ، مجهول :
متعدی فعل بیا معلوم وی یا مجهول :
معلوم – هغه فعل ده ی چه فاعل ئے ذکر شوه ی وی لکه په دغے جملے کښے
چه (آٹک دتک ئے وه واهه) د (وہ واہہ) فعل معلوم ده ی ځکه چه فاعل یعنے
آٹک چه دتک ئے وهه ی په عبارے کښے ذکر شوه ی.
مجهول – هغه فعل ده ی چه فاعل ئے ذکر شوه ی نه وی او مفعول د فاعل ځای
نیوله ی وی لکه په دغے جملے کښے چه (دتک وه وهل شو) د (وه وهل شو)
فعل مجهول ده ی ولے چه فاعل یعنے آٹک چه دوتک و هونکه ی ده ی ذکر نشو،
دتک چه مفعول ده ی په ترکیب کښے د فاعل پر ځای راغله ی آو په همدغه مناسبت
سره (نائب فاعل) ورته ویل کیږی، چه د نحوے په برخه کښے به ئے بیان
(۱) د لازمی فعل تل معلوم وی نه مجهولیږی.


۱۵۳

راشی.

د معلوم نہ مجهول سازول :

د معلوم نه مجهول په لاندنیو دوو لونو سره سا زیږی :

۱ ـ که مصدر (ل) والا وی د مصدر نه وروسته (کیدل) راوړل کیږی :

معلوم
مجهول

وهل
وهل کیدل

کتل
کتل کیدل

کونل
کونل کیدل

۲ ـ که مصدر (ول) والا وی مجهول یی پر دوه ډوله سره ساز یږی :

الف ـ د مصدریت نښه لری کیږی په ځاى یې (ېدل) راوړل کیږی :

معلوم
مجهول

خندول
خندېدل

رېږ ول
رېږ ېدل


۱۵۴
ب ـ د مصدریت نښه په ځای وی آو په وروسته کښې ئې (کېدل) راوړل کېږی:
معلوم مجهول
ژړول ژړول کېدل
رېږول رېږول کېدل
۳ ـ کله مصدر (کول) والا وی د مصدریت نښه ړے کېږی په ځای ئې
(کېدل) راوړل کېږی:
معلوم مجهول
جګړه کول جګړه کېدل
ږغیره کول ږغیره کېدل
ځینې لازمی افعال که وغوښت شی چه مجهول شی باید لمرۍ ی متعدی، بیا مجهول شی مثلاً
(نښتل) باید لمړه ی (نښول) بیا (نښول کېدل) شی.
د ماضی فعل
په پښتو کښې د ماضی زمانه د افعالو په اعتبار آو د ول د اشتقاق ئې په لاندینیو


۱۵۵

برخو بیاپيږی :
شهودی ماضی (مطلقه ماضی) ، بعیده ماضی ، نقلی ماضی (قريبه ماضی) ،
استمراری ماضی ، احتمالی ماضی (شکیه ماضی) ، تمنائی ماضی آو شرطيه ماضی .
شهودی ماضی یا مطلقه ماضی :
شهودی ماضی هغه صيغه ده چه يوه چاره مخکې واقع شوی وی آو متکلم کيدی
وی بيا دیدلی په خبرور ته معلومه وی ، اشتقاق ئی دمصدر دڅخه دپندی
مصادرو په اعتبار په لاندينی ډول سره کېږی :
۱ ـ د (ل) والا مصدرو څخه :
الف ـ دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرو (ژړل ، خندل ، دانګل، لابَل
نښتل ، نوتل ، غپل ، آونور) نه مخکې په اثبات کښې مرکب فصلی ضمائر آو دهغو نه
مخکې (و) راوړل کېږی په نفی کښې ترضمیر وروسته دنفی ادات
(نه) هم راوړل کېږی :


۱۵۶
مثبت
منفی

و می ژړل
و می نه ژړل

و دی ژړل
و دی نه ژړل

و ئی ژړل
و ئی نه ژړل

و موژړل
و مو نه ژړل

و موژړل
و مو نه ژړل

و ئی ژړل
و ئی نه ژړل

ب ـ د غیر مخصوص لازمی (ل) والا مصادرو نه د شہودی ماضی اشتقاق پہ دوہ
ډولہ سرہ کیږی :
۱ـ دطینو مصادرو نه چه د مصدریت نښه لرے شی دفعل د مادے پہ سر کښے
د (و) توره ی زیا تیږی آو پہ وروستہ کښے بسیط فعلی ضمیرونه را وړل کیږی
پہ نفی کښے د (و) دتوری نه وروستہ د نفی ادات د نه ) ہم زیا تیږی
لکه :


۱۵۷

مثبت	منفی
ورغښتم	ونه رغښتم
ورغښتې	ونه رغښتې
ورغښت	ونه رغښت
ورغښتو	ونه رغښتو
ورغښتی	ونه رغښتی
ورغښتل	ونه رغښتل

تبصره ـ په هغه ډول مصادرو کښی چه لمړنی توری یی (الف) وی د نفی ادات د (الف) نه وروسته راوړل کیږی : وانښتم ، وانه نښتم .
۲ـ د ځینو مصدرو نه صرف د مصدریت نښه لری کړی کیږی و پاتی په وروسته کښی بسیط فعلی ضمیرونه راوړل کیږی په نفی کښی د نفی ادات (نه) د فعل د مادی په منځ کښی نه ووځی لکه :


۱۵۸
مثبت منفی
کہناستم کہنیہ نناستم
کہناستی کہنیہ نناستی
کہناست کہنیہ نناست
کہناستو کہنیہ نناستو
کہناستی کہنیہ نناستی
کہناستل کہنیہ نناستل

ج . - د متعدی (ل ) والا مصادرو نہ :
د متعدی (ل ) والا مصادرو نہ هم د مطلقی ماضی اشتقاق پہ دوہ د ولہ سرہ
کیږی :
۱ - د ځینو مصادرو نہ هر کلہ چہ د مصدریت نښہ لرې کړه شی نو د فعل د مادې
پہ سر کښې د فاعل د تعیین دپارہ مرکب فعلی ضمیرونه آ و د مفعول د تعیین دپارہ پہ
وروسته کښی بسیط فعلی ضمیرونه آو د ټولو پہ سر کښې د (و) تورہ ی راوړل


۱۵۹
کبږی : په نفی کښی تر مرکب فعلی ضمیروروسته دنفی ادات ( نه ) هم
راوړل کیږی :
مثبت منفی
— —
وی وُمبه وی نه وُمبه
ووی وُمبه ووی نه وُمبه
وئ وُمبه وئ نه وُمبه
ومو وُ مبه ومو نه وُ مبه
ومو وُ مبه ومونه وُمبه
وئی وُمبه وئی نه وُمبه
تبصره ـ د ( کښل، آغوښتل، وهل، آخیستل، در لودل ) نه دمطلقی
ماضی اشتقاق خلاف القیاسه ده لکه : وی کښ، وای خیست ،
وای غوست، درلودے، یوے ووړ .
۲ـ د ځینو مصا درو په سرکښی ، د (و) توری پسی د فاعل د تعیین دپاره


۱٦٠
مرکب فعلی ضمیرونه ورپسے دمصدر دلمری یا دوه یم توری نه وروسته دالف
توری وروسته دمصدرنه دمصدر یت نښه لرے کیږی آو دپاتے پہ وروسته
کښے د مفعول دلتعین دپاره بسیط فعلی ضمیرونه راوړل کیږی پہ نقی کښے تر مرکب
فعلی ضمیر وروسته دنقی ادات نہ ہم راوړل کیږی ، لکہ :
مثبت منفی
— —
دے پلا نه دے نه پلا نه
دوه پلانه ووه نه پلا نه
دئے پلا نه دئے نه پلا نه
دمو پلا نه دمو نه پلا نه
دمو پلانه دمو نه پلا نه
دئے پلانه دئے نه پلا نه
تبصره - دکښل آو لړل نہ مطلقہ ماضی خلاف قیاسہ دہ لکه : ومے کوښ
لاړه مے.


۱۶۱

۲- (ول) والا مصادر و تحه:
الف : د بغه دول (ول) والا مصادر و تحه (چه و فعل ماده ۓ صفت یا مخفف
د مفعول اسم یا منسوب اسم وی) د شهودی ماضی اشتقاق دغه سے کیږی چه
د مصدر نه د مصدریت نښه (ل) کمه له کیږی دپاتے په وروسته کښے د فاعل
د تعین د پاره (مرکب فعلی ضمیرونه) پسے د (کړ) لفظ و ر پسے د مفعول د
تعین دپاره (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی . په نفی کښے د (کړ) لفظ
نه مخکښے د نفی ادات (نه) هم راوړل کیږی :
مثبت	منفی
غوزار مے کړ	غوزار مے نه کړ
غوزار دے کړ	غوزار دے نه کړ
غوزار ۓ کړ	غوزار ۓ نه کړ
غوزار مو کړ	غوزار مو نه کړ
غوزار مو کړ	غوزار مو نه کړ


١٦٢

غوزارے کے کر
غوزارے ئے کر

پہ پاسنی مثال کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ
ضمیر راوړل کیږی چہ د ہماغہ مفعول قائمقام وی :

مفرد
جمع

متکلم : غوزار دے کړم
غوزار دے کړو

مخاطب : غوزارے کړے
غوزارے کړۍ

غائب : غوزارے کړ
غوزارے کړل

کہ دوغہ سے مصادر و وفعل مادہ جمع ولری دجمع وصیغو پہ اشتقاقا تو
کښے د فعل مادہ دجمع پہ ډول ذکر کیږی :
لکہ : تو دے کړ ، تا ودہ مے کړل .

کہ مفعول مؤنث وی دفعل د مادے پہ وروستہ کښے
د مفرد د پارہ د تانیث ادات (ہ) آو دجمع د پارہ مجہولہ (یے) ہم راوړلہ
کیږی :


۱۶۳

مفرد
متکلم : غوزارہ دے کرم
مخاطب : غوزارے کرہے
غائب : غوزارئے کر لہ

جمع
غوزارے دے کړو
غوزارے دے کړی
غو زارئے کر لے

ب - دنورو (ول) والا مصادروڅخہ یعنے ہغہ چہ د فعل ماده ئے صفت یا
ہغہ نور نہ وی د شہود ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی لکہ چہ د (ل) والا مصادرو
د (خ) پہ ماده کښے ئے بیان و شو . مګریواځے پہ غائب مفرد کښے دتلفظ
د سہولت یا فصاحت دپاره ہر څہ چہ وی د فعل د مادے پہ وروستہ کښے

( الف ) ہم زیا تیږی :
مثبت
وے خند اوه
و وے خند اوه
وئے خند اوه

منفی
وے نہ خند اوه
و وے نہ خند اوه
وئے نہ خند اوه


۱۶۴

و مونحند اوه
و مونہ خند اوه
وئے نہ خند اوه
و مولخند اوه
و سو خند اوه
ولے خند اوه

پاسنی مثال کښے مفعول غائب مفرد ده ی که مفعول بل څوک وی معه ضمیر
راوړل کیږی چه د هماغه مفعول قائمقام وی :
مفرد
متکلم : و دے خند ولم
مخاطب : و دے خند ولے
غائب : و مے خند اوه
جمع
و دے خند ولو
و مے خند و لی
و مے خند ول

۳ - د ( بدل ) والا مصادر و څخہ :
الف : د بغہ د ول ( بدل ) والا مصادر و څخہ ( چه د فعل مادہ ئ صفت لیا
مخفف و مفعول اسم لیا منسوب اسم وی ) د شهودی ماضی اشتقاق دغہ سے
کیږی چه د مصدر نہ د مصدریت نبئہ لرے کیږی د پاتے پہ وروستہ کښے


۱۶۵
د اثبات دپاره د (شو) لفظ آو پسی (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی
په نفی کښی د (شو) نه مخکی دنفی ادات (نه) هم راوړل کیږی :
مثبت
غوزار شوم
غوزار شوی
غوزار شو
غوزار شوو
غوزار شوی
غوزار شول
منفی
غوزار نه شوم
غوزار نه شوی
غوزار نه شو
غوزار نه شوو
غوزار نه شوی
غوزار نه شول
که دوغی مصادرو دفعل ماده جمع ولری دجمع دصیغو په اشتقاقا تو کښی
دفعل ماده دجمع په ډول استعمالیږی .
لکه : تو د شوم ، تاووه شوو .
که مفعول مؤنث وی دفعل دمادی په وروسته کښی دمفرد د پاره دتانیث


١٦٦
ادات (ه) آو د جمع دپاره مجهوله (یے) راوړله کیږی:
مفرد
جمع
غوزاړه شوم
غوزاړے شوو
غوزاړه شوے
غوزاړے شوئ
غوزاړه شوله
غوزاړے شولے
ب: دنورو (بلل) والامصادرو څخہ یعنے چه د فعل ماده ئے صفت لیا ہغہ
نور نہ وی، دشہودی ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی چه یوائے د مصدر
(ل) لرے کیږی د پاتے پہ دروستہ کښے (بسیط فعلی ضمیرونه) آو دټولو
پہ سر کښے د (و) توره ی راوړل کیږی. پہ نفی کښے دفعل د مادی نہ مخکښے
د نفی ادات (نہ) هم راوړل کیږی:
مثبت
منفی
وږہیدم
ونہ ږہیدم
وږہیدے
و نہ ږہیدے


١٦٧

و رہی پَؤ
و نہ رہی پؤ
و رہی پڑو
و نہ رہی پڑو
و رہی پَدی
و نہ رہی پدی
و رہی پَڈل
و نہ رہی پڑل

۴- د (کول) والا مصادر و تحه:
د (کول) والا مصادرونہ دشهودی ماضی اشتقاق پپدو دغه سی کیږی لکه چه
د (ول) والا مصادر و د (الف) په ماده کښی لئی بیان وشو :

مثبت
منفی
مړمی کړ
مړمی نه کړ
مړدی کړ
مړدی نه کړ
مړئی کړ
مړنی نه کړ
مړمو کړ
مړمونه کړ
مړمو کړ
مړمو نه کړ


۱۲۸

مہرئے کئ
مہرئے نہ کئ

په پاسنی مثال کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی که مفعول بل څوک وی هغه
ضمیر راوړل کیږی چه د ہماغه مفعول قائمقام وی:

مفرد
جمع

متکلم : مر وے کړم
مر وے کړو

مخاطب : مر مے کړے
مر مے کڑی

غائب : مہرئے کئ
مہرئے کړل

که د فعل ماده جمع ولری د جمع د صیغو په اشتقاقا تو کښے د فعل ماده د جمع په دول
استعالیږی لکه چه د جمع په پاسنی مثال کښے (مر) د (مره) په دول چه جمع دہ ی
ذکر شوہ ی.

که مفعول مؤنث وی د فعل د مادے په وروسته کښے د مفرد دپارہ
د تأنیث ادات (ه) آو د جمع د پاره مجهوله (یے)

راوړله کیږی :


۱۶۹

مفرد

مړه دے کړم
مړه مے کړے
مړه ئې کړله

جمع

مړے دے کړو
مړے مے کړۍ
مړے ئې کړلې

۵- د (کېدل) والا مصادر وتخه:
د (کېدل) والا مصادر وتخۂ دشهودی ماضی اشتقاق پہد ودغہ سے کېږی لکہ چہ
(بېدل) والا مصادر و د (الف) پہ ماده کښے ئے بیان آو ذکر وشو :

مثبت

ورک شوم
ورک شوے
ورک شو
ورک شوو
ورک شوی

منفی

ورک نہ شوم
ورک نہ شوے
ورک نہ شو
ورک نہ شوو
ورک نہ شوی


۱۷۰
ورک شول
ورک نه شول
که د فعل ماده جمع ولری د جمع د صیغو په اشتقاقاتو کښې د فعل ماده د جمع په
ډول استعمالیږی.
لکه : مړه شوم ، مړه شوو.
که مفعول مؤنث وی د فعل د مادې په وروسته کښې د مفرد دپاره د تانیث
ادات (ه) او د جمع دپاره مجهوله (یے) راوړله کیږی :
مفرد
جمع
ورکړ شوم
ورکړ شوے
ورکړ شوے
ورکړ شوی
ورکړ شوله
ورکړ شولے
بعیده ماضی
بعیده ماضی هغه ده چه یوه چاره چه دیره مخکښې واقع شوې وی ښئی ددغې


۱۷۱
زمانے صیغے مکمینی لرے افعالو پورے اسرہ لری، اشتقاقات ئے دپښتو
مصادرو پہ اعتبار پہ لاندینی ډول سره کیږی :
۱- د (ل ) والا مصادرو څخہ :
الف : دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرو څخہ وروستہ پہ اثبات کښے (معرفہ
یے ) آو تر مغہ وروستہ ( مرکب فعلی ضمیرونہ ) آو تر ضمیر وروستہ (وہ) راوړل
کیږی پہ نفی کښے دضمیرنہ وروستہ (نہ ) ہم راوړل کیږی :
مثبت منفی
ژړلی مے وہ ژړلی مے نہ وہ (۱)
ژړلی دے وہ ژړلی دے نہ وہ
ژړلی ئے وہ ژړلی ئے نہ وہ
ژړلی مو وہ ژړلی مو نہ وہ
(۱) ځینے خلک پہ نفی کښے لمره ی دنفی ادات (نہ) پسے (مرکب فعلی ضمیرونہ) او پسے
(وہ) وروستہ (صیغہ) راوړی ، مثلاً وائی : نہ مے وہ ژړلی .
BEST COPY(S) AVAILABLE


۱۷۲

ژرلی مو وه ژرلی مو نه وه
ژرلی ئے وه ژرلی ئے نه وه
ب : دپاسنو مصادروڅخه پرته دنورو لازمی (ل) والا مصادرو په وروسته کښے
د مفرد مذکر دپاره (ه ی) آو د مفرد مؤنث دپاره (مجهوله یے) آو دجمع دپاره که
مذکر وی یا مؤنث (معروفه یے) پسے د (و) توری ورپسے (بسیط فعلی ضمیرونه)
راوړل کېږی . په نفی کښے د (و) دتوری نه مخکښے دنفی ادات (نه) هم را وړل
کېږی :

مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
کہناستله ی وم کہناستله ی نه وم کہناستلے وم کہناستلے نه وم
کہناستله ی وے کہناستله ی نه وے کہناستلے وے کہناستلے نه وے
کہناستله ی وه کہناستله ی نه وه کہناستلے وه کہناستلے نه وه
کہناستلی وو کہناستلی نه وو کہناستلے وو کہناستلے نه وو


۱۷۳
کښاستلی دی کښاستلی نه دی کښاستے دی کښاستے نه دی
کښاستلی وه کښاستلی نه وه کښاستے دے کښاستے نه دے
ج : د نورو متعدی (ل) والا مصادرو په وروسته کښے کہ مفعول مذکر مفرد وی (ه ی)
آو که مؤنث مفرد وی مجهوله (یے ) آو که جمع مذکرلیا مؤنث وی (معروفه یے)
پسے د فاعل دتعین دپاره ( مرکب فعلی ضمیرونه ) ورپسی و ( و ) توره ی وروسته
ترواد د مفعول دتعین دپاره (بسیط فعلی ضمیرونه ) راوړل کیږی . په نقی کښے
دواو توری نه مخکښے دنقی ادات ( نه ) هم راوړل کیږی :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
وهله ی مے وه وهله ی مے نه وه وهلے مے وه وهلے مے نه وه
وهله ی دے وه وهله ی دے نه وه وهلے دے وه وهلے دے نه وه
وهله ی ئې وه وهله ی ئې نه وه وهلے ئې وه وهلے ئې نه وه
وهله ی مووه وهله ی مو نه وه وهلے مو وه وهلے مو نه وه


۱۷۴

وہلی مو دہ وہلی مونہ وہ وہلے مو دہ وہلے مونہ وہ
وہلی ئے دہ وہلی ئے نہ وہ وہلے ئے دہ وہلے ئے نہ وہ
په پامنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک دی هغه ضمیر
را وړل کیږی چه د ہماغه مفعول قائمقام دی :
مذکر مونث
مفرد جمع مفرد جمع
متکلم{ وہلی دے وم وہلی دے وو وہلے دے وم وہلے دے وو
مخاطب{ وہلی دے وے وہلی دے وی وہلے دے وے وہلے دے وی
غائب{ وہلی دے وہ وہلی دے وہ وہلے دے وہ وہلے دے وے

۲- (ول) والا مصادر و شخه :
الف : د هغه ډول (ول) والا مصادر و شخه (چه د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول اسم
مخفف یا منسوب اسم دی ) د بیدے ماضی اشتقاق دغہ سے کېږی چہ د مصدر
شخه د مصدریت نښه لرے کېږی د پاتے په ور وسته کښے کہ مفعول مذکر مفرد وی
(کره ی) آو که مونث مفرد وی (کړے) آو که جمع مذکر یا مونث وی (کړی)


۱۷۵

پسے د فاعل و تعین دپارہ (مرکب فعلی ضمیرونه) ورپسی د (و) توری وروسته
تروا و د مفعول و تعین دپارہ (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کېږی په نفی کښې د
(و) نه مخکې دنفی ادات (نه) هم راوړل کېږی ، که مفعول مؤنث وی د فعل د مادې
په وروسته کښې د مفرد دپاره (ه ) او د جمع دپاره مجهوله (یے) چه دتأنيث نښے
دی هم راوړل کېږی :
مذکر
مثبت منفی
غوزار کړہ ی مے وہ غوزار کړہ ی مے نه وہ
غوزار کړہ ی دے وہ غوزار کړہ ی دے نه وہ
غوزار کړہ ی ئې وہ غوزار کړہ ی ئې نه وہ
غوزار کړہ ی مو وہ غوزار کړہ ی مو نه وہ
غوزار کړہ ی مو وہ غوزار کړہ ی مو نه وہ
غوزار کړہ ی ئې وہ غوزار کړہ ی ئې نه وہ


۱۷۶
مؤنث
مثبت منفی
غوزاره کڑے مے وه غوزاره کڑے مے نه وه
غوزاره کڑے دے وه غوزاره کڑے دے نه وه
غوزاره کڑے ئے وه غوزاره کڑے ئے نه وه
غوزاره کڑے مو وه غوزاره کڑے مو نه وه
غوزاره کڑے مو وه غوزاره کڑے مو نه وه
غوزاره کڑے ئے وه غوزاره کڑے ئے نه وه
په پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی هغه ضمیر را وړل کېږی چه د هغه مفعول قائمقام وی :
مذکر
مفرد جمع
غوزار کړہ ی دے وم غوزار کړی دے و و


۱۷۷
غوزار کړی یی دی غوزار کړی یی دی
غوزار کړی یی وه غوزار کړی یی وه
مونث
مفرد جمع
غوزاره کړی دی یم غوزاری کړی دی یو
غوزاره کړی یی دی غوزاری کړی یی دی
غوزاره کړی یی وه غوزاری کړی یی وی
ب : دنورو (ول) والا مصادر و یعنې هغوڅخه چه د فعل ماده ئے صفت بیا هغہ نور
نہ وی دبعیدے ماضی اشتقاق دغه سے کېږی لکه چه د (ل) والا مصادر و د (ج)
په مادے کښے ئے بیان وشو :
مذکر
مثبت منفی
رېږدی یی دی وہ رېږدلی یی نه وه


۱۷۸

رہی وله یی دے وه          رہی وله یی دے نه وه
رہی وله یی ئې وه          رہی وله یی ئې نه وه
رہی وله یی مو وه          رہی وله یی مو نه وه
رہی وله یی مو وه          رہی وله یی مو نه وه
رہی وله یی ئې وه          رہی وله یی ئې نه وه

          مؤنث

    مثبت                    منفی

رہی ولې مے وه          رہی ولې مے نه وه
رہی ولې دے وه          رہی ولې دے نه وه
رہی ولې ئې وه          رہی ولې ئې نه وه
رہی ولې مو وه          رہی ولې مو نه وه
رہی ولې مو وه          رہی ولې مو نه وه
رہی ولې ئې وه          رہی ولې ئې نه وه


۱۷۹

په پاسنو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوی که مفعول بل څوک وی هغه ضمیر
راوړل کېږی چه د هماغه مفعول قائمقام وی :
مذکر

مفرد
وهلی دی ده م
وهلی دی ده وی
وهلی دی ده وه

جمع
وهلی دی دوو
وهلی دی دوی
وهلی دی دوه

مونث

مفرد
وهلی دی دم
وهلی دی دوی
وهلی دی دوه

جمع
وهلی دی دوو
وهلی دی دوی
وهلی دی دوه

۳ـ : (بېدل) والا مصادر و تحفه :


۱۸۰
الف : دهغه دول ( بدل ) والا مصادر و تحخه (چه د فعل ماده یی صفت یا د مفعول
اسم مخفف ، یا منسوب اسم وی ) دبعیدی ماضی اشتقاق دغه سی کیږی
چه د مصدر نه د مصدریت نښه لری کیږی د پاتی په وروسته کښی د مذکر مفرد
د پاره ( شوی ) او د مؤنث مفرد د پاره ( شوه ) د جمع د پاره که مذکر وی یا
مؤنث (شوی) ، پسے د (و) توری ورپسی ( بسيط فعلی ضمیرونه ) راوړل
کیږی په نفی کښی د (و ) دتوری مخکښی دنفی ادات (نه) هم راوړل کیږی .
که مفعول مؤنث وی دمفرد دپاره دفعل دمادی په وروسته کښی (ه) او دجمع
دپاره مجهوله (یے ) چه دتانیث نښی دی هم راوړله کیږی :
مذکر
مثبت منفي
غوزار شوی وم غوزار شوی نه وم
غوزار شوی وی غوزار شوی نه وی
غوزار شوی وه غوزار شوی نه وه


۱۸۱
غوزار شوی وو غور زار شوی نه وو
غوزار شوی وی غوزار شوی نه وی
غوزار شوی وه غوزار شوی نه وه
مونث
مثبت منفی
غوزاره شوی وم غوزاره شوی نه وم
غوزاره شوی وی غوزاره شوی نه وی
غوزاره شوی وه غوزاره شوی نه وه
غوزاری شوی وو غوزاری شوی نه وو
غوزاری شوی وی غوزاری شوی نه وی
غوزاری شوی وی غوزاری شوی نه وی

ب : د پنځه دول ( بدل ) والا مصادر و سخه ( چه د فعل ماده ئی صفت یا صیغه نوی
نه وی ) دبیدی ماضی اشتقاق دغه سی کیږی چه د مصدر په وروسته کښی


۱۸۴

د مذکر مفرد د پاره (ه ی) آو د مؤنث مفرد دپاره مجهوله (یے) آو د مذکر یا مؤنث
د جمع د پاره معروفه (ی) ، پسے د (و) توره ی ، ور پسے (بسیط فعلی ضمیرونه)
راوړل کېږی په نفی کښے د (و) د توری نه مخکښے دنفی ادات (نه) هم راوړل
کېږی :

مذکر

مثبت
منفی
رېږ دېد لۀ ی وم
رېږ دېد لۀ ی نه وم
رېږ دېد لۀ ی وے
رېږ دېد لۀ ی نه وے
رېږ دېد لۀ ی وه
رېږ دېد لۀ ی نه وه
رېږ دېد لی وو
رېږ دېد لی نه وو
رېږ دېد لی وۍ
رېږ دېد لی نه وۍ
رېږ دېد لی وه
رېږ دېد لی نه وه


۱۸۳
مؤنث
مثبت منفی
— —
رہی ہلے وم رہی ہلے نہ وم
رہی ہلے وے رہی ہلے نہ وے
رہی ہلے وہ رہی ہلے نہ وہ
رہی ہلے وو رہی ہلے نہ وو
رہی ہلے وی رہی ہلے نہ وی
رہی ہلے وے رہی ہلے نہ وے
۴۔ د (کول) والا مصادر و شخہ :
د (کول) والا مصادر و شخہ د بعیدے ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی لکہ چہ د
(ول) والا مصادرو د (الف) پہ مادے کښے ئے بیان وشو :
مذکر
مثبت منفی
— —
پرے کړی ے وہ پرے کړی ے نہ وہ


۱۸۴

پری کړه ی دے وه        پری کړه ی دے نه وه
پری کړه ی ئے وه        پری کړه ی ئے نه وه
پری کړه ی مو وه        پری کړه ی مو نه وه
پری کړه ی مو وه        پری کړه ی مو نه وه
پری کړه ی ئے وه        پری کړه ی ئے نه وه

مؤنث

مثبت        منفی

پری کړے دے وه        پری کړے دے نه وه
پری کړے ئے وه        پری کړے ئے نه وه
پری کړے ئے وه        پری کړے ئے نه وه
پری کړے مو وه        پری کړے مو نه وه
پری کړے مو وه        پری کړے مو نه وه
پری کړے ئے وه        پری کړے ئے نه وه


۱۸۵

پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ
ضمیر راوړل کیږی چہ د ہما غہ مفعول قائمقام وی :
مذکر
مفرد جمع

پږے کړہ ی مے دے پږے کړہ ی مے دی
پږے کړہ ی دے وم پږے کړی دے وو
پږے کړہ ی مے وہ پږے کړی مے وہ
مؤنث
مفرد جمع

پږے کړے مے دے پږے کړے مے دی
پږے کړے دے وم پږے کړے وو
پږے کړے مے وہ پږے کړے مے دے
۵-و (کېدل) والا مصادر و تحمہ :


١٨٦

د (کہدل) والا مصادرو څخه د بعیدے ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی لکہ چہ د
(پدل) والا مصادرو د (الف) پہ مادے کہنے نے بیان و شو :

مذکر
مثبت منفی
ہوساشوه ی وم هوسا شوه ی نه وم
ہو سا شوه ی وے ہو سا شوه ی نہ وے
ہوسا شوه ی وه هوسا شوه ی نه وه
ہوساشوی وو هوساشوی نہ وو
ہوسا شوی وی ہوساشوی نہ وی
ہوساشوی وه ہوساشوی نہ وه

مؤنث
مثبت منفی
ہو سا شوے وم ہو سا شوے نہ وم


۱۸۷

ہوساشوے دے
ہوساشوے نہ دے

ہوساشوے وہ
ہوساشوے نہ وہ

ہوساشوے وو
ہوساشوے نہ وو

ہوساشوے وی
ہوساشوے نہ وی

ہوساشو کے
ہوساشو نہ وے

نقلی ماضی لیا قریبہ ماضی

نقلی ماضی ہغہ صیغہ دہ چہ یوہ چارہ پہ نژدے زمانے کښے پښہ شوے دی
آومسکلم آورېدلے وی آو خبرے ئے کوی، پہ لاندینی ډول سرہ ئے
اشتقاق کېږی :

۱ ـ د (ل) والا مصادر وڅخہ :

الف : دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرو پہ وروستہ کښے د (ی) تورہ یی ورستہ
تر ہغہ (مرکب فعلی ضمیرونہ) آو تر ہغہ وروستہ (دی) راوسړل کېږی . پہ نفی کښے


۱۸۸
ضمیرنه وروسته (نه) هم راوړل کیږی:
مثبت منفی
ژړلی می دی ژړلی می نه دی
ژړلی دی دی ژړلی دی نه دی
ژړلی ئی دی ژړلی ئی نه دی
ژړلی مو دی ژړلی مو نه دی
ژړلی مودی ژړلی مو نه دی
ژړلی ئی دی ژړلی ئی نه دی
ب : دوغوپاسنو مصادر وڅخه پرته دنورو لازمی (ل) والا مصادرو په وروسته کښی
د مذکر مفرد د پاره (ه ی) آو دمونث دمفرد د پاره مجهوله (یے) آو د جمع د پاره که
مذکر وی یا مؤنث معروفه (ی) پسی نسبی ضمیرونه راوړل کیږی. په نفی کښی
د نسبی ضمیرو نه مخکی دنفی ادات (نه)
هم راوړل کیږی:


۱۸۹
مذکر مونث
مثبت منفی مثبت منفی
کہناستلدی یم کہناستلدی نہ یم کیناستلی یم کہناستلی نہ یم
کہناستلدی ئے کہناستلدی نہ ئے کہناستلی ئے کہناستلی نہ ئے
کہناستلدی دی کناستلدی نہ دی کیناستلی دہ کیناستلی نہ دہ
کہناستلی یو کہناستلی نہ یو کیناستلی یو کہناستلی نہ یو
کہناستلی یی (یاست) کہناستلی نیی (یاست) کیناستلی یی (یاست) کیناستلی نیی (یاست)
کہناستلی دی کیناستلی نہ دی کیناستلی دی کہناستلی نہ دی

ج : دلورو متعدی (ل) والا مصادرو پہ وروستہ کښے کہ مفعول مذکر مفردوی
(ہ ی) آو کہ مونث مفرد وی مجہولہ (یے) آو کہ جمع مذکر کیا مونث وی معروفہ (ی) ،
پسے د فاعل د تعیین دپارہ (مرکب فصلی ضمیرونہ) ، ورپسے د مفعول د تعیین دپارہ
نسبی ضمیرونہ را وړل کیږی . پہ نفی کښے د نسبی ضمیرونو نہ مخکښے د نفی ادات
(نہ) ہم را وړل کیږی :


۱۹۰

مذکر
مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
وهلی می ده ی وهلی می نه دی وهلی می ده وهلی می نه ده
وهلی دی ده ی وهلی دی نه ده ی وهلی دی ده وهلی دی نه ده
وهلی ئی ده ی وهلی ئی نه ده ی وهلی ئی ده وهلی ئی نه ده
وهلی مو ده ی وهلی مو نه ده ی وهلی موده وهلی مونه ده
وهلی مو ده ی وهلی مو نه ده ی وهلی موده وهلی مونه ده
وهلی ئی ده ی وهلی ئی نه ده ی وهلی ئی ده وهلی ئی نه ده
په پاسنو مثالو کښی مفعول مفرد غائب ذکرشوه ی که مفعول بل څوک وی صیغه ضمیر اورل
کیږی چه د هغه مفعول قائمقام دی :
مذکر
مؤنث
مفرد جمع مفرد جمع
وهلی می ئی وهلی می یی وهلی می ئی وهلی می یی


۱۹۱

وہلی دے یم وہلی دے یو وہلے دے یم وہلی دے یو
وہلی مے دہ ی وہلی مے دی وہلے مے دہ وہلی مے دی
۲- د (ول) د الا مصادر و خخه :
الف : د ہغہ د ول (ول) والا مصادر و خخه (چہ د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول اسم
مخفف یا منسوب اسم وی) د مصدر یت نبنہ لرے کہیږی دپاتے پہ وروستو کښے
کہ مفعول مذکر مفردوی (کړہ ی) آو کہ مؤنث مفرد وی (کړے) آو کہ جمع مذکر
یا مؤنث وی (کړی) ، پسے د فاعل د تعین دپارہ (مرکب فصلی ضمیرونہ) ورپسے
د مفعول د تعین د پارہ نسبی ضمیرونہ را وړل کېږی . پہ نفی کښے د نسبی ضمیرونو نہ
مخکے د نفی ادات (نہ) ہم را وړل کېږی .
کہ مفعول مؤنث وی لمره ی د فعل د مادے پہ وروستہ کښے د مفرد
د پارہ (ه) آو د جمع دپارہ مجہول (یے) چہ دتأنیث نبنے دی
را وړل کېږی :


۱۹۲
مذکر
مثبت منفی
غوزار کړی مے ده ی غوزار کړی مے نه ده ی
غوزار کړی دے ده ی غوزار کړی دے نه ده ی
غوزار کړی ئے ده ی غوزار کړی ئے نه ده ی
غوزار کړی مو ده ی غوزار کړی مو نه ده ی
غوزار کړی مو ده ی غوزار کړی مو نه ده ی
غوزار کړی ئے ده ی غوزار کړی ئے نه ده ی
مونث
مثبت منفی
غوزاره کړے مے ده غوزاره کړے مے نه ده
غوزاره کړے دے ده غوزاره کړے دے نه ده
غوزاره کړے ئے ده غوزاره کړے ئے نه ده


۱۹۳

غورزاره کړی موده	غورزاره کړی مږنده

غورزاره کړی موده	غورزاره کړی مونږده

غورزاره کړی ئې ده	غورزاره کړی ئې نده

په پاسنو مثالو کښې مفعول مفرد غائب ذکرشوه یعنې که مفعول بل څوک وی صیغه ضمیر

راوړل کېږی چه دهمانه مفعول قائمقام وی :

مذکر

مفرد	جمع
غورزارکړی مې یے	غوزارکړی مې یی

غوزارکړی دے یم	غوزارکړی دے یو

غوزارکړی ئې دی	غوزارکړی مے دی

مؤنث

مفرد	جمع
غوزاره کړی مے یے	غوزاری کړی مې یی


۱۹۴

غوزاره کړے دے یم غوزارے کړی دی یو
غوزاره کړے دے ده غوزارے کړی دی دی

ب : د نورو (ول) والا مصادر و څه یعنے ہغہ چہ د فعل ماده ئے صفت یا ہغہ
نور نه وی ) د قریبے ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی لکہ چہ د (ل) والا مصادرو
د ( ج ) پہ مادے کښے ئے بیان وشو :

مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
ڕہولے ی مے ده ی رہولے ی مے نه ده ی رہولے مے ده رہولے مے نه ده
ڕہولے ی دے ده ی رہولے ی دے نه ده ی رہولے دے ده رہولے دے نه ده
ڕہولے ی ئے ده ی رہولے ی ئے نه ده ی رہولے ئے ده رہولے ئے نه ده
ڕہولے ی موده ی رہولے ی مو نه ده ی رہولے مو ده رہولے مو نه ده
ڕہولے ی موده ی رہولے ی مو نده ی رہولے مو ده رہولے مو نه ده
ڕہولے ی ئے ده ی رہولے ی ئے نه ده ی رہولے ئے ده رہولے ئے نه ده


۱۹۵

پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی که مفعول بل څوک وی ہغہ ضمیر
راوړل کېږی چہ د ہماغہ مفعول قایمقام وی :

مذکر مونث
مفرد جمع مفرد جمع

ږہوولی دے یم ږہوولی دے یو ږہوولے دے یم ږہو ولی دے یو
ږہوولی دے یے ږہوولی دے یئ ږہوولے دے یے ږہوولی دے یئ
ږہوولی دے دہ ی ږہوولی دے دی ږہوولے دے دہ ږہوولی دے دی

۳ - د (کېدل) والا مصادر وڅخہ :
الف : د ہغہ ډول (کېدل) والا مصادرو څخہ (چہ د فعل ماده صفت لیا د مفعول اسم
مخفف لیا منسوب اسم وی) د مصدر نښہ لرے کېږی دپاتے پہ وروستہ کښے
د مذکر مفرد دپارہ (شوه ی) آو د مؤنث مفرد دپارہ (شوے) آو د جمع دپارہ
که مذکر وی لیا مؤنث (شوی) پسے نسبی ضمیرونہ راوړل کېږی . پہ نفی کښے
د نسبی ضمیرونو نہ مخکښے دنفی ادات (نہ) ہم راوړل کېږی. دمؤنث دپارہ لمړه ی


١٩٦

د فعل دمادی په وروسته کښے دمفرد دپاره (ه) آو دجمع دپاره مجهوله (ی)
چه دتأنیث نښے دی هم راوړل کیږی :
مذکر
مثبت منفی
غوزار شوی یم غوزار شوی نه یم
غوزار شوی یئے غوزار شوی نه یئے
غوزار شوی ده ی غوزار شوی نه ده ی
غوزار شوی یو غوزار شوی نه یو
غوزار شوی یئ غوزار شوی نه یئ
غوزار شوی دی غوزار شوی نه دی
مؤنث
مثبت منفی
غوزاره شوی یم غوزاره شوی نه یم


۱۹۷

غوزاره شویے
غوزاره شویے نه یے
غوزاره شویے ده
غوزاره شویے نه ده
غوزارے شوی یو
غوزارے شوی نه یو
غوزارے شوی یئ
غوزارے شوی نه یئ
غوزارے شوی دی
غوزارے شوی نه دی

ب: د نورو (پدل) والا مصادروڅخه یعنے هغه چه د فعل ماده ئے صفت یا ستا
نور نه وی نقلی ماضی اشتقاق پہ دوغہ سے کیږی لکه چه د (ل) والا مصادرو
د (ب) په مادے کښے ئے بیان وشو :
مذکر
مثبت منفی
مؤنث
مثبت منفی

رپہیدلی یم رپہیدلی نہ یم رپییدلے یم رپییدلے نہ یم
رپہیدلی یی رپہیدلی نہ یے رپییدلے یے رپییدلے نہ یے
رپہیدلی دی رپہیدلی نه دی رپییدلے ده رپییدلے نه ده


۱۹۸

ر ہا ہلی یم  رہا ہلی نیم  رہا ہلی یو   رہا ہلی نیو
ر ہا ہلی یی  رہا ہلی نیی  رہا ہلی یی   رہا ہلی نیی
ر ہا ہلی دی  رہا ہلی ندی  رہا ہلی دی   رہا ہلی ندی

۴ - د (کول) والا مصادر و شخه :
د (کول) والا مصادر و شخه د نقلی ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی لکہ چہ د (ل)
والا مصاورو د (الف) پہ مادی کښے لۓ بیان وشو :
مذکر
مثبت   منفی
پرے کرہ ی مے دہ ی   پرے کرہ ی مے نہ دہ ی
پرے کرہ ی دے دہ ی   پرے کرہ ی دے نہ دہ ی
پرے کرہ ی ئے دہ ی   پرے کرہ ی ئے نہ دہ ی
پرے کرہ ی مودہ ی   پرے کرہ ی مونہ دہ ی
پرے کرہ ی مودہ ی   پرے کرہ ی مونہ دہ ی

BEST COPY(S) AVAILABLE


۱۹۹
پرے کړی ئے ده ی
پرےکړه ی ئے نه ده ی
مؤنث
مثبت
منفی
پرے کړے مے ده
پرے کړے مے نه ده
پرے کړے دے ده
پرے کړے دے نه ده
پرے کړے ئے ده
پرے کړے ئے نه ده
پرے کړے مو ده
پرے کړے مو نه ده
پرے کړے مو ده
پرے کړے مو نه ده
پرے کړے ئے ده
پرے کړے ئے نه ده
پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی کہ مفعول
بل څوک وی هغه ضمیر را وړل
کیږی چہ د ہغہ مفعول
قائمقام وی:


٢٠٠

مذکر

مفرد
جمع

پرے کړە ی دے یم
پرے کړی دے یو

پرے کړه ی دے یے
پرے کړی دے یئ

پرے کړه ی دے دی
پرے کړی دے دی

مؤنث

مفرد
جمع

پرے کړے دے یم
پرے کړی دے یو

پرے کړے دے یے
پرے کړی دے یئ

پرے کړے دے دہ
پرے کړی دے دی

۵ ـ د (کېدل) والا مصادر وڅخه :

د (کېدل) والا مصادروڅخه دنقلی ماضی اشتقاق پہ دوہ غسې کېږی لکہ چہ د
(ېدل) والا مصادرو د (الف) پہ مادے کښے لۓ بیان وشو :


۲۰۱

مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
ہوسا شوه ی یم ہوسا شوه ی نه یم ہوسا شوه ی یم ہوسا شوه ی نه یم
ہوسا شوه ی یئے ہوسا شوه ی نه یئے ہوسا شوه ی یے ہوسا شوه ی نه یے
ہوسا شوه ی ده ی ہوسا شوه ی نه ده ی ہوسا شوه ی ده ہوسا شوه ی نه ده
ہوسا شوی یو ہوسا شوی نه یو ہوسا شوی یو ہوسا شوی نه یو
ہوسا شوی یی ہوسا شوی نه یی ہوسا شوی یی ہوسا شوی نه یی
ہوسا شوی دی ہوسا شوی نه دی ہوسا شوی دی ہوسا شوی نه دی

استمراری ماضی
استمراری ماضی هغه صیغه ده چه تل واله ی (ہمیشہ توب) یا دیوے چارے تکرار
په تیرے زمانے کښے ښئی په بل عبارت سره د فعل دوام بیانه وی . اشتقاق ئي
د پښتو مصادرو په اعتبار په لاندینی ډول سره کیږی :


۲۰۲
۱— د (ل) والا مصادر و شخه :
الف : دمخصوص لازمی (ل) والا مصادرو په وروسته کښی (مرکب فعلی ضمیرونه)
راوړل کېږی. په نفی کښی دمصدر نه مخکی (مرکب فعلی ضمیرونه) آو د هغہ نہ
مخکی دنفی ادات (نہ) ہم راوړل کېږی: مثلاً د (ژړل) مصدر نہ :
مثبت	منفی
ژړل می	نہ می ژړل
ژړل دی	نہ دی ژړل
ژړل ئی	نہ ئی ژړل
ژړل مو	نه موژړل
ژړل مو	نه موژړل
ژړل ئی	نہ ئی ژړل
ب : دپاسنو مصادرونه پرته دنورولازمی (ل) والامصادرونه دمصدرِت نښه
رے کېږی آ و دپاتی په وروسته کښے (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کېږی


۲۰۳
پہ نفی کښے صیغے پہ سر کښے دنفی ادات (نہ) ہم زیاتیږی :
مثبت منفی
خلاستم نہ خلاستم
خلاستی نہ خلاستی
خلاست (خلاستہ) نہ خلاست (نہ خلاستہ)
خلاستو نہ خلاستو
خلاستی نہ خلاستی
خلاسل (خلاستی) نہ خلاسل (نہ خلاستی)
ج : د متعدی (ل) والا مصادرو نہ د استمراری ماضی اشتقاق پہ دوہ دولہ سرہ
کیږی :
۱ ـ دځینو مصادرو نہ د مصدریت نښہ لرے کیږی پہ وروستہ کښے ئے د مفعول دتعین
دپارہ (بسیط فعلی ضمیرونہ) دپسے د فاعل دتعین دپارہ (مرکب فعلی ضمیرونہ) راوړل
کیږی : پہ نفی کښے لمره ی د نفی ادات (نہ) پسے مرکب فعلی ضمیرونہ ورپسے پاتے


۲۰۴

صیغه راوړله کیږی :
مُثبت منفی
پلوره مے نه مے پلوره
پلوره دے نه دے پلوره
پلوره یے نه یے پلوره
پلوره مو نه مو پلوره
پلوره مو نه مو پلوره
پلوره یئے نه یئے پلوره

۲ - د ځینو مصادرو د لمړی توری ( آو که لمړی توره ی وچ وی د دوه یم توری )
وروسته (الف) زیاتیږی، پسی د مصدر نه د مصدریت نښه لرے کیږی آ و د
پاتی په وروسته کښی د مفعول د تعین د پاره ( بسیط فعلی ضمیرونه ) پسی د فاعل
د تعین د پاره ( مرکب فعلی ضمیرونه ) راوړل کیږی . په نفی کښی لمړی د نفی ادات
(نه) پسی مرکب فعلی ضمیرونه ور پسی پاتی صیغه راوړله کیږی :


۲۰۵
مثبت منفی
پلا نہ مے نہ مے پلا نہ
پلا نہ دے نہ دے پلا نہ
پلا نہ دئے نہ دئے پلا نہ
پلا نہ مو نہ مو پلا نہ
پلا نہ مو نہ مو پلا نہ
پلا نہ دئے نہ دئے پلا نہ
تبصره : د (کتل) نہ استمراری ماضی خلاف القیاس راځی لکه :
کوت مے .
۲- د (ول) والا مصادر و څخه :
د دوار ود ولو (ول) والا مصادر و څخه (یعنے هغه دول چه د فعل ماده ئے
صفت یا د مفعول اسم مخفف بیا د منسوب اسم وی آو بفه دول چه د فعل ماده ئے
صفت یا دغه نور نہ وی ) د استمراری ماضی اشتقاق په دوغه سه


۲۰۶
کېږی چه د (ل) والا مصادرو د (ج) په ماده کښې ئې بیان وشو.
خودته یواځی په مذکر غائب مفرد کښې دفعل د مادی نه وروسته (الف) زیاتیږی:
مذکر
مؤنث
مثبت
منفی
مثبت
منفی
غورزاوه مې
نه مې غورزاوه
غورزوله مې
نه مې غورزوله
غورزاوه دے
نه دے غورزاوه
غورزوله دے
نه دے غورزوله
غورزاوه ئې
نه ئې غورزاوه
غورزوله ئې
نه ئې غورزوله
رېږداوه مو
نه مو رېږداوه
رېږدوله مو
نه مو رېږدوله
رېږداوه مو
نه مو رېږداوه
رېږدوله مو
نه مو رېږدوله
راېږداوه ئې
نه ئې رېږداوه
رېږدوله ئې
نه ئې رېږدوله
په پورتنو مثالو کښې مفعول غائب مفرد ذکر شوی که مفعول بل څوک
وی هغه ضمیر راوړل کېږی چه د
هماغه مفعول قائمقام وی:


۲۰۷
مفرد جمع
غوزاره ولم دے غوزارولو دے
غوزارولے مے غوزارولی مے
غوزاراوہ مے غوزارول مے
۳۔ د (ہدل ) وا لا مصادر و مخہ :
دو واسو د ولو (ہدل) والا مصدر ومخہ (یعنے ہغہ ڈول چہ د فعل مادہ ئے
صفت یا د مفعول اسم مخفف یا منسوب اسم وی آو ہغہ چہ د فعل مادہ ئے صفت
یا دغہ نور نہ وی) داستمرازی ماضی اشتقاق دغہ سے کیږی چہ یواځے د
مصدر(ل) لرے کیږی نور اشتقاقات ئے بیدو ہغہ سے دی چہ د (ل) والا
مصادرو د (پ) پہ مادے کښے ئے بیان وشو :
مثبت منفی
رہا یدم نہ رہا یدم
رہا یدے نہ رہا یدے


٢٠٨
رہا پده (رہا پدلہ) نه رہا پده (نه رہا پدلہ)
رہا پدو نه رہا پدو
رہا پدئ نه رہا پدئ
رہا پدل (رہا پدلے) نه رہا پدل (نه رہا پدلے)
۴- د (کول) والا مصادر و تحه:
د (کول) والا مصادر و شخه د استمراری ماضی اشتقاق دغه سے کیږی لکه د(ول)
والا مصادر وشخه خو دومره فرق لری چه تا لته په غائب مذکر مفرد کښے الف د فعل د مادے
نه وروسته آو دلته د مصدر دکاف نه وروسته راځی:
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
پرے کاوہ مے نه مے پرے کاوہ پرے کوله مے نه مے پرے کوله
پرے کاوہ دے نه دے پرے کاوہ پرے کوله دے نه دے پرے کوله
پرے کاوہ ئے نه ئے پرے کاوہ پرے کولہ ئے نه ئے پرے کوله


۲۰۹
پری کاوه مو نہ مو پری کاوه پری کولہ مو نہ مو پری کولہ
پری کاوه مو نہ مو پری کاوه پری کولہ مو نہ مو پری کولہ
پری کاوه ئے نہ ئے پری کاوه پری کولہ ئے نہ ئے پری کولہ
پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ
ضمیر راوړل کیږی چہ دہمغہ مفعول قائمقام وی:
مفرد جمع
پری کولم دے پری کولو دے
پری کولے مے پری کولی مے
پری کاوه (کوله) مے پری کول (کولے) مے
۵ - د (کېدل) والا مصادروڅخہ :
د (کېدل) والا مصادر و څخہ داستمراری ماضی د (ېدل) والا
مصادرو پہ دوہ ساز یږی :


۲۱۰

مثبت منفی
هوسا کدم نه هوسا کدم
هوسا کدے نه هوسا کدے
هوسا کده (هوسا کدله) نه هوسا کده (نه هوسا کدله)
هوسا کدو نه هوسا کدو
هوسا کدی نه هوسا کدی
هوسا کدل (هوسا کدلے) نه هوسا کدل (نه هوسا کدلے)

احتمالی یا شکیه ماضی
احتمالی یا شکیه ماضی هغه صیغه ده چه په تیره زمانے کښے دیوے چارے پر کولو
یا نه کولو آو شبهه پوه شوے وی ، اشتقاق ئے دغه سے کیږی چه د بعیدے
ماضی په صیغے کښے د (به) ادات زیاتیږی دغه (به) د (ه) یا (هی) یا هغه نورو
تورو نه چه د بعیدے ماضی په اشتقاق کښے د مصدر په وروسته کښے زیاتیږی ،


۲۱۱

وروسته راوړل کېږی :
په غائبو صیغو کښې بسیط فعلی ضمیر چه په بعیدې ماضی کښې د مفرد دپاره (ه) آو
د جمع دپاره (ل) راوړل کېده دلته د هغوی په عوض کښې (ی) راوړله کېږی نور
تفاوت نه لری .
۱ـ د مخصوص لازمی لام والا مصادرو څخه :
مثبت منفی
ژړلی به مې وی ژړلی به مې نه وی
ژړلی به دې وی ژړلی به دې نه وی
ژړلی به ئې وی ژړلی به ئې نه وی
ژړلی به موی ژړلی به مو نه وی
ژړلی به مو وی ژړلی به مو نه وی
ژړلی به ئې وی ژړلی به ئې نه وی


۲۱۳
ب : دنورولازمی (ل) والامصادر و مخه :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
کښناستلی یوم کښناستلی به نه یم کښناستلی یوم کښناستلی به نه یم
کښناستلی یوی کښناستلی به نه یی کښناستلی یوی کښناستلی به نه یی
کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی
کښناستلی یوو کښناستلی به نه وو کښناستلی یوو کښناستلی به نه وی
کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی
کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی کښناستلی یوی کښناستلی به نه وی
ج : دنور ومتعدی (ل) والامصادر ومخه :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
وهلی یی دی وهلی یی نه وی وهلی یی دی وهلی یی نه وی


۲۱۳

وہلی به دے وی
وہلی به دے نه وی
ولے به دے وی
ولے به دے نه وی

وہلی به ئے وی
وہلی به ئے نه وی
ولے به ئے به وی
ولے به ئے نه وی

وہلی به مو وی
وہلی به مو نه وی
ولے به مو وی
ولے به مو نه وی

وہلی به مو وی
وہلی به مو نه وی
ولے به مو وی
ولے به مو نه وی

وہلی به ئے وی
وہلی به ئے نه وی
ولے به ئے وی
ولے به ئے نه وی

په پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی صیغه
ضمیر را وسول کېږی چه د هغه مفعول قائمقام وی:

مذکر
مونث

مفرد
جمع
مفرد
جمع

وہلی به دے وم
وہلی به دے وو
ولے به دے وم
وہلی به دے وو

وہلی به دے وے
وہلی به دے وی
ولے به دے وے
وہلی به دے وی

وہلی به دے وی
وہلی به دے وی
ولے به دے وی
وہلی به دے وی

۲ - د ( ول ) والا مصادر و شخه :


۲۱۳
الف : دهغه ډول ( ول ) والا مصادرو څخه چه د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول
اسم مخفف یا منسوب اسم وی :
مذکر
مثبت منفی
غوزار کړی یے وی غوزار کړی یے نه وی
غوزار کړی یے دے وی غوزار کړی یے دے نه وی
غوزار کړی یے ئے وی غوزار کړی یے ئے نه وی
غوزار کړی یے مو وی غوزار کړی یے مو نه وی
غوزار کړی یے مو وی غوزار کړی یے مو نه وی
غوزار کړی یے ئے وی غوزار کړی یے ئے نه وی
مؤنث
مثبت منفی
غوزاره کړے یے وی غوزاره کړے یے نه وی


۲۱۵

غوزاره کړے به دے وی
غوزاره کړے به د دے نه وی
غوزاره کړے به ئې وی
غوزاره کړے به ئې نه وی
غوزاره کړے به مووی
غوزاره کړے به مو نه وی
غوزاره کړے به مووی
غوزاره کړے به مو وئی
غوزاره کړے به ئې به وی
غوزاره کړے به ئې نه وی

په پاسنو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی هغه ضمیر
راوړل کېږی چه د هغه مفعول قائمقام وی :
مذکر
مفرد
جمع
غوزار کړہ ی به دے وم
غوزار کړی به دے وو
غوزار کړی به دے وے
غوزار کړی به مے وی
غوزار کړہ ی به مے وی
غوزار کړی به مے وی


٢١٦
مؤنث
مفرد جمع
غوزاره کړے به دے وم غوزارے کړی به دے وو
غوزاره کړے به مے وے غوزارے کړی به مے وی
غوزاره کړے به مے وی غوزارے کړی به مے وی
ب : دهغه ډول (ول) والا مصادر و څخه چه د فعل ماده ئے صفت بیا هغه
نور نه وی :
مذکر
مثبت منفی
ږهیدلے یی به مے وی ږهیدلے یی به مے نه وی
ږهیدلے یی به دے وی ږهیدلے یی به دے نه وی
ږهیدلے یی به ئے وی ږهیدلے یی به ئے نه وی
ږهیدلے یی به مو وی ږهیدلے یی به مو نه وی


۲۱۷

وهلی به مو وی وهلی به مو نه وی
وهلی به ئے وی وهلی به ئے نه وی

مونث

مثبت منفی
وهلی به مے وی وهلی به مے نه وی
وهلی به دے وی وهلی به دے نه وی
وهلی به ئے وی وهلی به ئے نه وی
وهلی به مو وی وهلی به مو نه وی
وهلی به مو وی وهلی به مو نه وی
وهلی به ئے وی وهلی به ئے نه وی

په پاسنو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی
هغه ضمیر راوړل کیږی چه د هماغه مفعول قائمقام وی :


۲۱۸
مذکر
مفرد جمع
رېږدلی یم دے وم رېږدلی یم دے وو
رېږدلی یے دے رېږدلی یے وی
رېږدلی یے وی رېږدلی یے ندوی
مؤنث
مفرد جمع
رېږدلے یم دے وم رېږدلی یم دے وو
رېږدلے یے دے رېږدلی یے وی
رېږدلے یے وی رېږدلی یے وی
۳- د (ېدل) والا مصادروڅخه :
الف : ددغه دول (ېدل) والا مصادروڅخه چه د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول
مخفف یا منسوب اسم وی :


۲۱۹
مذکر
مثبت منفی
غوزار شوی به وم غوزار شوی به نه وم
غوزار شوی به وے غوزار شوی به نه وے
غوزار شوی به وی غوزار شوی به نه وی
غوزار شوی به وو غوزار شوی به نه وو
غوزار شوی به وی غوزار شوی به نه وی
غوزار شوی به وی غوزار شوی به نه وی
مؤنث
مثبت منفی
غوزاره شوے به وم غوزاره شوے به نه وم
غوزاره شوے به وے غوزاره شوے به نه وے
غوزاره شوے به وی غوزاره شوے به نه وی


۲۲۰
غوزاری شوی به وو غوزاری شوی به نه وو
غوزاری شوی به وی غوزاری شوی به نه وی
غوزاری شوی به وی غوزاری شوی به نه وی
ب : د ہغہ ډ ول ( بدل ) والا مصادرونه چه دفعل ماده ئی صفت یا هغہ نورنہ وی :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
رہیږ بدلیدی به وم رہیږ بدلیدی به نه وم رہیږ بدلی به وم رہیږ بدلی به نه وم
رہیږ بدلیدی به وی رہیږ بدلیدی به نه وی رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی
رہیږ بدلیدی به وی رہیږ بدلیدی به نه وی رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی
رہیږ بدلی به وو رہیږ بدلی به نه وو رہیږ بدلی به وو رہیږ بدلی به نه وو
رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی
رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی رہیږ بدلی به وی رہیږ بدلی به نه وی


۲۲۱
۴ ـ د (کول) والا مصادرو څخه :
مذکر
مثبت منفی
پرے کره ی به مے وی پرے کره ی به مے نه وی
پرے کره ی به دے وی پرے کره ی به دے نه وی
پرے کره ی به ئے وی پرے کره ی به ئے نه وی
پرے کره ی به مو وی پرے کره ی به مو نه وی
پرے کره ی به مو وی پرے کره ی به مو نه وی
پرے کره ی به ئے وی پرے کره ی به ئے نه وی
مؤنث
مثبت منفی
پرے کړے به مے وی پرے کړے به مے نه وی
پرے کړے به دے وی پرے کړے به دے نه وی


۲۲۲

پرې کړې به ئے وی پرې کړې به ئے نه وی
پرې کړې به مو وی پرې کړې به مو نه وی
پرې کړې به مو وی پرې کړې به مو نه وی
پرې کړې به ئے وی پرې کړې به ئے نه وی
په پاسنو مثالو کښې مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی هغه ضمیر
راوړل کېږی چه د هماغه مفعول قائمقام وی :
مذکر

مفرد جمع

پرې کړۀ ی به دے وم پرې کړی به دے وو

پرې کړۀ ی به مې وې پرې کړی به مې وئ

پرې کړۀ ی به مې وی پرې کړی به مې وی


۲۲۳
مؤنث
مفرد جمع
پرے کړے به دے وم پرے کړی به دے وو
پرے کړے به دے وے پرے کړی به دے وی
پرے کړے به دے وی پرے کړی به دے وی
۵ - د ( کبدل ) والا مصادر وخحه :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
هوساشوه ی به وم هوساشوه ی به نه وم هوساشوے به وم هوساشوے به نه وم
هوساشوه ی به وے هوساشوه ی به نه وے هوساشوے به وے هوساشوے به نه وے
هوساشوه ی به وی هوساشوه ی به نه وی هوساشوے به وی هوساشوے به نه وی
هوساشوی به وو هوساشوی به نه وو هوساشوی به وو هوساشوی به نه وو
هوساشوی به وی هوساشوی به نه وی هوساشوی به وی هوساشوی به نه وی
هوساشوی به وی هوساشوی به نه وی هوساشوی به وی هوساشوی به نه وی


۲۲۴

تمنائی لیا شرطیه ماضی

تمنائی لیا شرطیه ماضی هغه ماضی ده چه دیوی چاری غوښتنه (۱) بیا شرط
په تیری زمانی کښی ښئی اشتقاق ئی نور و صیغو غوندی د مصادرو په
اعتبار په لاندینیو ډولونو سره کیږی :
۱ - د (ل) والا مصادرو څخه :
الف : دمخصوص لازمی (ل) والا مصادر و په وروسته کښی معروفه (ی)، ورپسی
(مرکب فعلی ضمیرونه ) ، ورپسی (وای) راوړل کیږی ، په نفی کښی د (وای) نه
مخکی د نفی ادات (نه) هم راوړل کیږی :
مثبت	منفی
ژړلی می وای	ژړلی می نه وای
ژړلی دی وای	ژړلی دی نه وای

(۱) آرزو ، تمنا .


۲۲۵

ژر لی لئی وای ژر لی لئی نه وای
ژر لی مو وای ژر لی مو نه وای
ژر لی مو وای ژر لی مو نه وای
ژر لی لئی وای ژر لی لئی نه وای

ب : دنورو لازمی ( ل ) والامصـادرو په وروسته کښے دمفرد مذکر د پاره
(هی) آو دمفرد مؤنث د پاره مجهوله (یی) آو دجمع د پاره که مذکر وی یامؤنث
معروفه ( ی ) ، پسے ( وای ) راوړل کېږی آو د فاعل د تعین د پاره د صیغے په
سر کښے شخصیه ضمیرونه راوړل کېږی، په نفی کښے د ( وای ) نه مخکښے دنفی ادات
( نه ) هم راوړل کېږی :

مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
ځه تللے ی وای ځه تللی ی نه وای ځه تللی وای ځه تللی نه وای
ته تللی ی وای ته تللی ی نه وای ته تللی وای ته تللی نه وای


٢٢٦

هغه تللی وای هغه تللی نه وای هغه‌تللی وای هغه‌تللی نه وای
موږ تللی وای موږ تللی نه وای موږ تللی وای موږ تللی نه وای
تاسو تللی وای تاسو تللی نه وای تاسو تللی وای تاسو تللی نه وای
هغوی تللی وای هغوی تللی نه وای هغوی تللی وای هغوی تللی نه وای
ج : د متعدی (ل) والا مصادرو څخه د تمنائی یا شرطیه ماضی اشتقاق دغه سی کیږی
چه لمره ی د صیغی په سر کښی د مفعول د تعین د پاره (شخصیه ضمیرونه) پسی د فاعل د تعین
د پاره (مرکب فعلی ضمیرونه) و رپسی د مصدر په وروسته کښی که مفعول مذکر مفرد وی
(ه ی) آو که مونث مفرد وی مجهوله (یے) آو که جمع مذکر یا مونث وی معروفه (ی)
ورپسی (وای) راوړل کیږی. په نفی کښی د (وای) نه مخکښی د نفی ادات (نه) هم
را وړل کیږی :
مذکر
مثبت منفی
هغه وهلی وای هغه وهلی نه وای


۲۲۷

هغه دی وهلی وای هغه دی وهلی نه وای
هغه‌ئی وهلی وای هغه‌ئی وهلی نه وای
هغه مو وهلی وای هغه مو وهلی نه وای
هغه مو وهلی وای هغه مو وهلی نه وای
هغه‌ئی وهلی وای هغه‌ئی وهلی نه وای

مؤنث

مثبت منفی
هغی وهلی وای هغی وهلی نه وای
هغه دی وهلی وای هغه دی وهلی نه وای
هغه‌ئی وهلی وای هغه‌ئی وهلی نه وای
هغه مو وهلی وای هغه مو وهلی نه وای
هغه مو وهلی وای هغه مو وهلی نه وای
هغه‌ئی وهلی وای هغه‌ئی وهلی نه وای


۲۲۸

پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ
ضمیر راوړل کېږی چہ د ہماغہ مفعول قائمقام وی :
مذکر مؤنث
مفرد جمع مفرد جمع
ځہ ئے وہلی وای مږئے وہلی وای ځہ ئے وہلی وای مږئے وہلی وای
تہ ئے وہلی وای تاسوئے وہلی وای تہ ئے وہلی وای تاسوئے وہلی وای
ہغہ ئے وہلی وای ہغوی ئے وہلی وای ہغہ ئے وہلی وای ہغوی ئے وہلی وای

۲ ـ د (ول) والا مصادر و څخہ :
الف : وہغہ د ول (ول) والا مصادر و څخہ (چہ د فعل مادہ ئے صفت یا
د مفعول اسم مخفف یا منسوب اسم وی) د تمنائی ماضی اشتقاق دغہ سے کېږی
چہ لمرہ ی د صیغے پہ سر کښے د مفعول د تعین د پارہ (شخصی ضمیرونہ) ، پسے د فاعل
د تعین د پارہ (مرکب فعلی ضمیرونہ)، ورپسے د مصدر نہ د مصدریت نښہ لرے
کېږی آو پاتے پہ وروستہ کښے کہ مفعول مذکر مفرد وی (کړہ ی) آ وکہ


۲۳۹

مونث مفرد وی (کری) آو که جمع مذکر وی بیا مونث (کړی) وروسته
(وای) راوړل کیږی ، په نفی کښی د (وای) نه مخکی د نفی ادات (نه) هم
راوړل کیږی آو که مفعول مونث وی د فعل د مادی په وروسته کښی د مفرد دپاره
(ه) آو د جمع دپاره مجهوله (یی) چه دپښتو د تأنیث نښی دی راوړله کیږی :
مذکر
مثبت منفی
هغی غوزار کړی وای هغی غوزار کړی نه وای
هغه دی غوزار کړی وای هغه دی غوزار کړی نه وای
هغی غوزار کړی وای هغی غوزار کړی نه وای
هغه مو غوزار کړی وای هغه مو غوزار کړی نه وای
هغه مو غوزار کړی وای هغه مو غوزار کړی نه وای
هغی غوزار کړی وای هغی غوزار کړی نه وای


۲۳۰

مونث
مثبت
منفی

هغه می غوزاره کړی وای
هغه می غوزاره کړی نه وای
هغه دی غوزاره کړی وای
هغه دی غوزاره کړی نه وای
هغه ئی غوزاره کړی وای
هغه ئی غوزاره کړی نه وای
هغه مو غوزاره کړی وای
هغه موغوزاره کړی نه وای
هغه مو غوزاره کړی وای
هغه موغوزاره کړی نه وای
هغه ئی غوزاره کړی وای
هغه ئی غوزاره کړی نه وای

پہ پاسنو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی کہ مفعول بل څوک وی هغه ضمیر راوړل کیږی چه د هغه مفعول قائمقام وی:

مذکر

مفرد
جمع

څه وی غوزار کړی وای
میږ دی غوزار کړی وای


۲۳۱

ته می‌غوزار کړی وای تاسو می‌غوزار کړی وای
هغه می‌غوزار کړی وای هغوی می‌غوزار کړی وای
مونث
مفرد جمع
زه دی غوزاره کړی وای موږ دی غوزاری کړی وای
ته می‌غوزاره کړی وای تاسو می‌غوزاری کړی وای
هغه می‌غوزاره کړی وای هغوی می‌غوزاری کړی وای
ب : دنورو (ول) والا مصادر و څه یعنی د هغو څه چه فعل ماده ئې صفت یا هغه
نور نه وی د تمنائی ماضی اشتقاق دغه سی کېږی لکه چه د (ل) والا مصادرو
د (ج) په ماده کښی ئې بیان وشو :
مذکر
مثبت منفی
هغه می‌وھلی وای هغه می‌وھلی نه وای


۲۳۲

هغه دے رہی ولے ی وای
هغه دے رہی ولے ی نه وای

هغوی رہی ولے ی وای
هغوی رہی ولے ی نه وای

هغه موږ رہی ولے ی وای
هغه موږ رہی ولے ی نه وای

هغه موږ رہی ولے ی وای
هغه موږ رہی ولے ی نه وای

هغوی رہی ولے ی وای
هغوی رہی ولے ی نه وای

مؤنث
مثبت منفی
هغی رہی ولے وای هغه می رہی ولے نه وای
هغه دی رہی ولے وای هغه دے رہی ولے نه وای
هغوی رہی ولے وای هغوی رہی ولے نه وای
هغه موږ رہی ولے وای هغه موږ رہی ولے نه وای
هغه موږ رہی ولے وای هغه موږ رہی ولے نه وای
هغوی رہی ولے وای هغوی رہی ولے نه وای


۲۳۳
په پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی هغہ ضمیر
راوړل کېږی چه د هماغہ مفعول قائمقام وی :
مذکر
مفرد
ځہ دے رېږولے ی وای
تہ دے رېږولے ی وای
ہغہ دے رېږولے ی وای
جمع
مږ دے رېږولی وای
تاسو دے رېږولی وای
ہغوی دے رېږولی وای
مؤنث
مفرد
ځہ دے رېږولے وای
تہ دے رېږولے وای
ہغہ دے رېږولے وای
جمع
مږ دے رېږولی وای
تاسو دے رېږولی وای
ہغوی دے رېږولی وای
۳- د (ہېدل) دا لا مصادرو څخہ :


۲۳۳
الف : د هغه د ول ( بدل ) والا مصادر و سخه ( چه د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول
اسم مخفف یا منسوب اسم وی ) د تمنائی ماضی اشتقاق دغه سے کیږی چه لری
صیغی په سر کښے د فاعل د تعین د پاره ( شخصیہ ضمیرونه ) راوړل کیږی ، پسے د
مصدر نه د مصدریت نښه لرے کیږی آو د پاتے په وروسته کښے د مذکر مفرد د پاره
(شوه ی ) آو د مؤنث مفرد د پاره ( شوه ) آو د جمع د پاره که مذکر وی یا مؤنث
(شوی) ، ور پسے (وای ) را وړل کیږی، په نفی کښے د ( وای ) نه مخکښے د نفی آوات
( نه ) هم را وړل کیږی ، آو په مؤنث کښے د فعل د مادی په وروسته کښے د مفرد
د پاره ( ه ) آو د جمع د پاره مجهوله ( یے ) چه د پښتو د تانیث نښے دی هم زیا تیږی :

مذکر

مثبت
منفی

ځه غوزار شوه ی وای
ځه غوزار شوه ی نه وای

ته غوزار شوه ی وای
ته غوزار شوه ی نه وای

هغه غوزار شوه ی وای
هغه غوزار شوه ی نه وای


۲۳۵

میږ غوزار شوی وای
میږ غوزار شوی نه وای

تاسو غوزار شوی وای
تاسو غوزار شوی نه وای

هغوی غوزار شوی وای
هغوی غوزار شوی نه وای

مونث

مثبت
منفی

زه غوزاره شوی وای
زه غوزاره شوی نه وای

ته غوزاره شوی وای
ته غوزاره شوی نه وای

هغه غوزاره شوی وای
هغه غوزاره شوی نه وای

میږ غوزاری شوی وای
میږ غوزاری شوی نه وای

تاسو غوزاری شوی وای
تاسو غوزاری شوی نه وای

هغوی غوزاری شوی وای
هغوی غوزاری شوی نه وای

ب : ونورو (بدل) والا مصادرو څخه یعنی هغه چه د فعل ماده ئی صفت یا صیغه نور
نه وی د تمنائی ماضی اشتقاق دغد سی کیږی لکه چه د (ل) والا مصادرو و (ب)


۲۳۲
په ماده کښی ئی بیان وشو :
مذکر مونث
مثبت منفی مثبت منفی
ځه ربهیډلی وای ځه ربهیډلی نه وای ځه ربهیډلی وای ځه ربهیډلی نه وای
ته ربهیډلی وای ته ربهیډلی نه وای ته ربهیډلی وای ته ربهیډلی نه وای
هغه ربهیډلی وای هغه ربهیډلی نه وای هغه ربهیډلی وای هغه ربهیډلی نه وای
موږ ربهیډلی وای موږ ربهیډلی نه وای موږ ربهیډلی وای موږ ربهیډلی نه وای
تاسو ربهیډلی وای تاسو ربهیډلی نه وای تاسو ربهیډلی وای تاسو ربهیډلی نه وای
هغوی ربهیډلی وای هغوی ربهیډلی نه وای هغوی ربهیډلی وای هغوی ربهیډلی نه وای
۴ – د ( کول ) والا مصادر وڅخه :
د ( کول ) والا مصادر وڅخه دتمنائی ماضی اشتقاق دغه سی
کیږی لکه چه د ( ول ) والا مصادرو د
( الف ) په ماده کښی ئی بیان وشو :


۲۳۷
مذکر
مثبت منفی
ہغہ مے پرے کړہ ی وای ہغہ مے پرے کړہ ی نہ وای
ہغہ دے پرے کړہ ی وای ہغہ دے پرے کړہ ی نہ وای
ہغہ ئے پرے کړہ ی وای ہغہ ئے پرے کړہ ی نہ وای
ہغہ مو پرے کړہ ی وای ہغہ مو پرے کړہ ی نہ وای
ہغہ مو پرے کړہ ی وای ہغہ مو پرے کړہ ی نہ وای
ہغہ ئے پرے کړہ ی وای ہغہ ئے پرے کړہ ی نہ وای
مؤنث
مثبت منفی
ہغہ مے پرے کړے وای ہغہ مے پرے کړے نہ وای
ہغہ دے پرے کړے وای ہغہ دے پرے کړے نہ وای
ہغہ ئے پرے کړے وای ہغہ ئے پرے کړے نہ وای


۲۳۸

ہغہ مو پرے کړے وای ہغہ مو پرے کړے نہ وای
ہغہ مو پرے کړے وای ہغہ مو پرے کړے نہ وای
ہغہ ئے پرے کړے وای ہغہ ئے پرے کړے نہ وای
پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ ضمیر
راوړل کېږی چہ د ہما غہ مفعول قائمقام وی :
مذکر
مفرد جمع
ځہ دے پرے کړہ ی وای مږ دے پرے کړی وای
تہ مے پرے کړہ ی وای تاسو مے پرے کړی وای
ہغہ مے پرے کړہ ی وای ہغوی مے پرے کړی وای
مؤنث
مفرد جمع
ځہ دے پرے کړے وای مږ دے پرے کړی وای


۲۳۹
تہ مے پرے کړے وای تاسو مے پرے کړی وای
هغه مے پرے کړے وای هغوی مے پرے کړی وای
۵ ـ د ( کېدل ) والا مصادر وڅخه :
د (کېدل) والا مصادرو څخه د تمنائی ماضی اشتقاق دغہ سے کېږی لکه چه د (ېدل)
والا مصادرو د ( الف ) په ماده کښے ئے بیان وشو :
مذکر
مثبت منفی
ځہ هوسا شوه ی وای ځه هوسا شوه ی نہ وای
تہ هوسا شوه ی وای تہ ہوسا شوه ی نه وای
ہغہ ہوسا شوه ی وای هغہ ہوسا شوه ی نہ وای
مږ هوسا شوی وای مږ هوسا شوی نہ وای
تاسو هوسا شوی وای تاسو هوسا شوی نہ وای
هغوی ہوسا شوی وای هغوی هوسا شوی نہ وای


۲۴۰
مونث
مثبت منفی
زه هوسا شوے وای زه هوسا شوے نه وای
ته هوسا شوے وای ته هوسا شوے نه وای
هغه هوسا شوے وای هغه هوسا شوے نه وای
مږ هوسا شوی وای مږ هوسا شوی نه وای
تاسو هوسا شوی وای تاسو هوسا شوی نه وای
هغوی هوسا شوی وای هغوی هوسا شوی نه وای

د حال فعل

د حال فعل هغه دی چه دیوے چارے وقوع یا نه وقوع په اوسنی زمانے کښے ښئی ، اشتقاق ئے د مصادرو په اعتبار په لاندینی ډول سره کیږی :


۲۴۱

۱ - د (ل ) والا مصادر شخه :

الف : دمخصوص لازمی (ل) والا مصادر د شخه دمصدریت نښه لرے کیږی
پہ اثبات کښے د فعل دمادے نہ وروستہ (بسیط فعلی ضمیرونہ) راوړل کیږی
آو دکلمے د لمړی توړی نہ وروستہ (الف) ہم زیا تیږی ، پہ نفی کښے د
کلمے پہ سر کښے دنفی ادات (نہ) ہم راوړل کیږی :

ثبت

ژاړم
ژاڑے
ژاړی
ژاړو
ژاړی
ژاړی

منفی

نہ ژاړم
نہ ژاڑے
نہ ژاړی
نہ ژاړو
نہ ژاړی
نہ ژاړی

ب : پرتہ لہ پاسنو لازمی (ل) والا مصادرو د نورو لازمی لام والا مصادرو


۲۴۲

د حال فعل اشتقاق د غیر مستعمل مصدر څخه لکه کیږی چه ددغو مصادر و غیر
مستعمل مصادر په لاندینی جدول کښی د مثال په ډول ذکر شوی :
مستعمل غیر مستعمل
تلل ضل
کښناستل کښنل
شُملاستل شُملیل
پرے وتل پرے وضل
ختل خنجل
ننو تل ننو ضل

نو ددغو غیر مستعمل مصادرو څخه د حال د فعل اشتقاق دغہ سے کیږی چه د مصدر
څخه د مصدریت نښه لرے کیږی د پاتے په وروسته کښے (بسیط فعلی ضمیر ونه)
را وصل کیږی ، په نفی کښے د فعل په سر کښے د نفی ادات ( نه ) هم را وصل
کیږی :


۲۴۳
مثبت
منفی
ځم
نه ځم
ځی
نه ځی
ځو
نه ځو
ځی
نه ځی
ځی
نه ځی
ج . د متعدی (ل ) والا مصادرو نه هم د مصدریت نښه لری کېږی آو د پآ
پہ وروسته کښے د فاعل د تعین دپارہ (بسیط فعلی ضمیرونه ) آو پسے د مفعول
د تعین د پارہ ( مرکب فعلی ضمیرونه ) راوړل کېږی ، په نفی کښے د ټولو نه مخکښے
د نفی ادات ( نه ) ، پسے (مرکب فعلی ضمیرونه ) ، ورپسے پاتے صیغہ راوړل کېږی :
مثبت
منفی
و ہم ئے
نه ئے وہم


۲۴۴
دہ ئے
وہی ئے
وہوئے
وہی ئے
وہی ئے

نہ ئے وہے
نہ ئے وہی
نہ ئے وہو
نہ ئے وہی
نہ ئے وہی

پہ پاستومشالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی ہغہ ضمیر
راوړل کېږی چہ دہغہ مفعول قائمقام وی:

مفرد
وہم دے
وہے مے
وہم ئے

جمع
وہم مو
وہے مو
وہم ئے

۲ـ د (ول) والا مصادر وڅخه :
د دغو (ول) والا مصادر وڅخه د حال دصیغے اشتقاق دغہ سے کېږی لکه چہ


۲۴۵

د (ل) والا مصادر و د ( ج ) په مادے کښے لئے ذکر و شو :
مثبت منفی
غوزارم یئے نه ئے غوزاروم
غوزار دے ئے نه ئے غوزار دے
غوزار وی ئے نه ئے غوزار وی
غوزار و و ئے نه ئے غوزار و و
غوزار وی ئے نه ئے غوزار وی
غوزار وی ئے نه ئے غوزار وی
په پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوہ ی که مفعول بل څوک وی هغه
ضمیر را وسرل کیږی چه د ہماغہ مفعول قائمقام وی :
مفرد جمع
غوزار دے مے غوزار دے مو
غوزاروم دے غوزاروم مو


٢۴٦

غوزارومئے
غوزارومئے

٣ – د (بدل) والا مصادر وڅخه :

د دواړو ډولو (بدل) والا مصادرو څخه د مصدریت نښه لرې کیږی د پاتے
په وروسته کښے (پېژ)، ورپسی (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی ، په نفی
کښے د صیغے په سر کښے دنفی ادات (نه) هم راوړل کیږی :

مثبت
منفی
در پېژم
نه در پېژم
در پېژے
نه در پېژے
در پېژی
نه در پېژی
در پېژو
نه در پېژو
در پېژۍ
نه در پېژۍ
در پېژی
نه در پېژی

۴ – د (کول) والا مصادر وڅخه :


۲۴۷
د (کول) والا مصادر د مخہ د مصدر ښه لری کیږی آ و د پاتے په وروستہ کښی
د فاعل د تعیین دپاره ( بسیط فعلی ضمیرونه ) ، پسے د مفعول د تعیین د پاره
(مرکب فعلی ضمیرونه ) راوړل کیږی ، په نقی کښے د کلمے په سر کښے د نقی ادات
نہ ) پسے ( مرکب فعلی ضمیرونہ ) ور پسے ئے پاتے صیغہ راوړل کیږی :
مثبت
منفی
پرئے کوم ئے
نہ ئے پرے کوم
پرے کوے ئے
نہ ئے پرے کوے
پرے کوی ئے
نہ ئے پرے کوی
پرے کووئے
نہ ئے پرے کوو
پرے کوی ئے
نہ ئے پرے کوی
پرے کوی ئے
نہ ئے پرے کوی
په پاسنو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی کہ مفعول بل څوک وی ہغہ ضمیر
راوړل کیږی چہ د هماغه مفعول قائمقام وی :


۲۴۸
مفرد	جمع
پرے کوے مے	پرے کوے مو
پرے کوم دے	پرے کوم مو
پرے کوے ئے	پرے کوم ئے
۵ـ د (کیدل) والامصادر وڅخه :
د (کیدل) والامصادر وڅخه د مصدریت نښه لرے کیږی او د پاتے په وروسته کښے (کیږ) ، پسے (بسیط فاعلی ضمیرونه ) راوړل کیږی . په نفی کښے دکلمے په سرکښے دنفی ادات (نه) هم زیاتیږی:
مثبت	منفی
هوسا کیږم	نه هوسا کیږم
هوسا کیږے	نه هوسا کیږے
هوسا کیږی	نه هوسا کیږی
هوسا کیږو	نه هوسا کیږو


۲۴۹
ہوسا کیږی نه هوسا کیږی
ہوسا کیږی نه هوسا کیږی
اجباری فعل
اجباری فعل هغہ فعل دہ ی چہ دیوے چارے کول لیانہ کول دا ستیطینے وی یعنی
بے لہ کو لولیانہ کولوے بلہ لارہ آو چارہ نہ وی اشتقاق ئے دغہ سے کیږی
چہ فقط د حال پہ صیغے کښے پہ اثبات کښے د (بسیط فعلی ضمیر پوز) وروستہ آو
پہ نفی کښے د نفی د ادات (نه) شحنہ وروستہ و (بہ) لفظ را وړل کیږی :
مثبت منفی
ژارام بہ نه بژارام
کینم بہ نه بہ کینم
وہم بوئے نہ بوئے وہم
ور ہیزم بہ نہ بہ ور ہیزم


۲۵۰

رہی وم ہویٔے نہ ہویٔے رہی وم
پری کوم ہویٔے نہ ہویٔے پری کوم
ہو سا کیږم بہ نہ بہ ہو سا کیږم

التزامی فعل

التزامی فعل ہغہ فعل دہ چی چہ دیوی چاری کول د متکلم پر مطلوب دلالت وکی
اشتقاق ییٔ د مصادرو پہ اعتبار پہ لاندینی ډول سرہ کیږی :
۱- د (ل) والا مصادر وڅخہ :
الف : د مخصوص لازمی (ل) والا مصادرو څخہ د التزامی فعل اشتقاق دغسی
کیږی چہ دحال دفعل پہ سرکښی د (و) تورہ یی زیا تیږی :
متکلم : مثبت منفی
وژاړم و نہ ژاړم
مخاطب : وخاندی و نہ خاندی
غایب : ولابی و نہ لابی


۲۵۱

ب : د نورو لازمی (ل) والا مصادرو څخه د التزامی فعل اشتقاق دغه سی کیږی
چه د ځینو مصادرو د حال د فعل پہ سر کښے پاسنی اصول سرہ د (و) تورہ ی زیاتیږی؛

مثبت منفی
متکلم : وځغلم و نه ځغلم
مخاطب : والوزی و نه لوزی
غائب : وځغلی و نه ځغلی

او د ځینو مصادرو څخه التزامی فعل دغه سی جوړیږی چه د حال د فعل د لمړی توری
آو که لمړہ ی تورہ ی ساکن وی د دوه یم توری حرکه پہ شدت سرہ لوستله
کیږی ، اما پہ نفی کښی د نفی ادات (نہ) د فعل د پاسے پہ منځ کښی ننوځی :

مثبت منفی
کښینم کښی نہ نم
کښینی کښی نہ نی
ننوځی ننه نہ ووځی


۲۵۲
ج : دمتعدی (دل) والا مصادر و څخه دالتزامی فعل اشتقاق دغه ډول
کېږی چه دحال د صیغے په سر کښے د (و) توری زیاتیږی خو دومره فرق لری
چه (مرکب فعلی ضمیرونه) چه دحال دصیغے په اثبات کښے د صیغے په وروسته کښے آو
په نفی کښے د نفی ادات (نه) څخه وروسته راوړل کېدل ، دلته د (و) توری نه
وروسته راوړل کېږی :
مثبت منفی
ولے وهم ولے نه وهم
ولے و ہے ولے نه و ہے
ولے و یی ولے نه و یی
ولے و ہو ولے نه و ہو
ولے و یئ ولے نه و یئ
ولے و یی ولے نه و یی
۲ ــ د ( ول ) والا مصادر و څخه :


۲۵۳
الف : د ہغہ د ول (ول) والامصادر وڅخه (چہ د فعل ماده ئے صفت لیا د
مفعول اسم مخفف لیا منسوب اسم وی ) د التزامی فعل اشتقاق دغہ سے
کیږی چہ د مصدریت نښہ لرے کیږی آو د پاتے پہ وروستہ کښے د مفعول
د تعین دپارہ (مرکب فعلی ضمیرونہ )، پسے د (ک) تورہ ی ورپسے د فاعل د تعین
دپارہ (بسیط فعلی ضمیرونہ ) راوړل کیږی پہ نفی کښے ، (ک) د توری نہ مخکښے
د نفی ادات (نہ) ہم راوړل کیږی کہ مفعول مؤنث وی د فعل د مادے پہ وروستہ کښے
د مفرد دپارہ (ہ) آو د جمع دپارہ مجہولہ (یے) ہم راوړلے کیږی :
مذکر
مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
سپین ئے کم سپین ئے نہ کم سپینۂ ئے کم سپینۂ ئے نہ کم
سپین ئے کے سپین ئے نہ کے سپینۂ ئے کے سپینۂ ئے نہ کے
سپین ئے کی سپین ئے نہ کی سپینۂ ئے کی سپینۂ ئے نہ کی
سپین ئے کو سپین ئے نہ کو سپینۂ ئے کو سپینۂ ئے نہ کو


۲۵۴
سپین ئے کی سپین ئے نہ کی سپینے ئے کی سپینے ئے نہ کی
سپین ئے کی سپین ئے نہ کی سپینے ئے کی سپینے ئے نہ کی
پہ پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شو ه ی کہ مفعول بل څوک وی هغه
ضمیر راوړل کیږی چه د هغه مفعول قا ئمقام وی :
مذکر مؤنث
مفرد جمع مفرد جمع
سپین مے کے سپین مو کے سپینے مے کے سپینے مو کے
سپین دے کړم سپین مو کړم سپینے دے کړم سپینے مو کړم
سپین ئے کړم سپین ئے کړم سپینے ئے کړم سپینے ئے کړم
ب : دنورو ( ول ) والا مصادروڅخه ( یعنی هغه چه د فعل ماده ئے صفت یا هغه
نور نه وی ) دالتزامی فعل اشتقاق په دوغه سی کیږی لکه چه د ( ل ) والا
مصادرو د ( ج ) په مادے کښے ئے
بیان وشو :


۲۵۵

مثبت
منفی
وئے رہی وم
ولئے نہ رہی وم
وئے رہی وے
ولئے نہ رہی وے
وئے رہی وی
وئے نہ رہی وی
وئے رہی وو
وئے نہ رہی وو
وئے رہی وی
وئے نہ رہی وی
وئے رہی وی
وئے نہ رہی وی

په پاستو مثالو کښی مفعول غائب مفرد ذکر شوی که مفعول بل څوک وی هغه ضمیر
راوړل کېږی چه د هماغه مفعول قائمقام وی :

مفرد
جمع
وئے رہی وے
ومو رہی وے
وئے رہی وم
ومو رہی وم
وئے رہی وم
وئے رہی وم


۲۵۶

۳ - د (بدل) والا مصادر و سخه :
الف : د سغمه د ول (بدل) والا مصادر و سخه (چه د فعل ماده ئے صفت یا د مفعول
اسم مخفف یا منسوب اسم وی ) د التزامی فعل اشتقاق دغه سے کیږی
چه د مصدریت نښه ئے کیږی د پانے په وروسته کښے د (ش) توره ی پسی
(بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی ، په نفی کښے د (ش) د توری نه مخکښے د نفی
ادات (نه) هم راوړل کیږی آو د مؤنث دپاره د فعل د مادی په وروسته کښی
د مفرد دپاره (ه) آو د جمع دپاره مجهوله (یے) راوړل کیږی :
مذکر مؤنث
مثبت منفی مثبت منفی
غوزار شم غوزار نه شم غوزاره شم غوزاره نه شم
غوزار شے غوزار نه شے غوزاره شے غوزاره نه شے
غوزار شی غوزار نه شی غوزاره شی غوزاره شی
غوزار شو غوزار نه شو غوزارے شو غوزارے نه شو


۲۵۷

غوزارشی غوزار نه شی غوزارے شی غوزارے نہ شی
غوزارشی غوزار نه شی غوزارے شی غوزارے نہ شی

ب : د نورو (بدل) والا مصادر و څخه (یعنی هغه چه د فعل ماده ئے صفت لیا یغہ
نور نه وی) د التزامی فعل اشتقاق دغه ډول کیږی چه د حال د صیغے پہ سرکښے
د (و) توری زیاتیږی :

مثبت	منفی
ودریږم	ونه دریږم
ودریږے	ونه دریږے
ودریږی	ونه دریږی
ودریږو	ونه دریږو
ودریږی	ونه دریږی
ودریږی	ونه دریږی

۴ - د (کول) والا مصادر و څخه :


۲۵۸
الف : د بغه دول (كول) والا مصادر و شخه (چه د فعل ماده ئے صفت بیا
د مفعول اسم مخفف بیا منسوب اسم وی د انتزاعی فعل اشتقاق ہغہ دول
کیبزی لکه چه د (ول) والا مصادر و د (الف) په ماده کښے ئے بیان وشو:
مثبت منفی
پرے ئے کم پرے ئے نه کم
پرے ئے کے پرے ئے نہ کے
پرے ئے کی پرے ئے نہ کی
پرے ئے کو پرے ئے نه کو
پرے ئے کئ پرے ئے نہ کئ
پرے ئے کی پرے ئے نه کی
په پاسنو مثالو کښے مفعول غائب مفرد ذکر شوه ی که مفعول بل څوک وی ہغہ
ضمیر راوړل کیبزی چه د ہغہ مفعول
قائمقام وی :


۲۵۹
مفرد جمع
پرے کعے پرے مو کعے
پرے دے کم پرے مو کم
پرے ئے کم پرے ئے کم
ب: دبیغہ ډول (کول) والا مصادروڅخه (چه د فعل ماده ئے صفت بیا هغه
نورنه وی) دمصدریت نښه لرے کیږی دپاتے په وروسته کښے د (و) توری
پسے د (ک) توره ی، ورپسے (بسط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی، په نفی کښے
د (و) د توری نه وروسته دنفی ادات (نه) هم راوړل کیږی :
مثبت منفی
تیتے و کم تیتے ونه کم
تیتے و کعے تیتے و نه کعے
تیتے وکی تیتے و نه کی
تیتے وکو تیتے و نه کو


۲۶۰
اتیتے وکی اتیتے و نه کی
اتیتے وکی اتیتے و نه کی
۵ - د ( کېدل) والا مصادر و سخه :
الف : د ہغہ ډول (کېدل ) والا مصادرو سخه (چہ د فعل ماده ئے صفت یا
د مفعول اسم مخفف یا منسوب اسم وی ) د التزامی فعل اشتقاق ہغہ ډول
کېږی لکہ چہ د (ہېدل ) والا مصادرو و د ( الف ) پہ مادے کښے ئے بیان وشو :
مثبت منفی
ہوساشم ہوسا نہ شم
ہوساشے ہوسا نہ شے
ہوساشی ہوسا نہ شی
ہوساشو ہوسا نہ شو
ہوساشئ ہوسا نہ شئ
ہوساشی ہوسا نہ شی


٢٦١

ب : دنورو (کېدل) د الا مصادر وڅخه (یعنې هغہ چہ دفعل ماده ئې صفت یا
هغہ نور نہ وی) د مصدریت نښہ لرې کېږی دپاتے پہ ورستہ کېنئے د (و)
توره ی پسے د (ش) توره ی ور پسے (بسیط فعلی ضمیرونہ) راوړل کېږی پہ
نفی کېنے د (و) دتوری نہ ورستہ د نفی ادات (نہ) ہم راوړل کېږی خو دغہ
راز افعالو دمتکلم آو مخاطب صیغے نہ استعمالېږی :
مثبت
مفرد غائب : جړ گہ وشی
جمع د غائب : جړگے وشی
منفی
جړ گہ و نہ شی
جړگے و نہ شی
ہر کلکہ چہ دشرط ادات (کہ) آو نور ددغے صیغے (التزامی صیغے) پہ سر کېنے
راوړل شی دغہ صیغہ د شرطیت پہ ځای کېنے ہم استعمالېږی :
کہ ئے دوہم څوک ئے پښتنہ ہم نہ کوی .
آو ہمدغہ رنگہ دغہ التزامی صیغہ د استفہام دپاره ہم وئیلہ کېږی آو پہ څنگ
آو لہجے سره بېلېږی : وئے وہم .


٢٦٣

د استقبال فعل

استقبال هغه وی چه دیوی چاری وقوع یا نه وقوع په راتلونکی زمانی کښی
وښئی اشتقاق ئی دغہ سی کیږی چه په التزامی فعل کښی د (بہ) ادات زیاتیږی:
١ - کہ دالتزامی فعل لمړی توری (و) وی دغه ادات د (و) د توری نه
وروسته راځی :
مثبت
و بہ ژارم
و بہ ژاړو
وبه ئی و یی
وبه یی ویی
و به ئی و پوئی
و به یی و پوئی
(و به پوژم)

منفی
و به نه ژاړم
و به نه ژاړو
وبه ئی نه ویی
وبه یی نه ویی
و به ئی نه ږ پوئی
و به یی نه ږ پوئی
(و به نه وپوژم)


۲۹۳

۲ـ که دالتزامی فعل لمړه‌ی توره ی (و) نه وی آو د فعل ماده ئې معناوره کلمه
وی د استقبال ادات د هغې کلمې نه وروسته راوړل کېږی:
مثبت	منفی
سپین به ئې کړم	سپین به ئې نه کړم
نیټ به مې کړی	نیټ به مې نه کړی
غوزار به شم	غوزار به نه شم
پرې به ئې کړم	پرې به ئې نه کړم
پرې به مې کړی	پرې به مې نه کړی
ایښې به وکړم	ایښې به ونه کړم
هوسا به شم	هوسا به نه شم
جرګه به وشې	جرګه به ونه شې

۳ـ په هغه دوں (ل) والا مصادرو کښې چې په التزامی فعل کښې د صیغې لمړه‌ی
توره ی (و) نه وی آو د فعل ماده ئې هم معناوره کلمه نه وی د استقبال ادات


۲۶۴

د فعل د مادی پہ منځ کښے نہ و وځی چہ پہ آورید و پورے اسرہ لری :

مثبت

کے پرنم
کے پرنے
کے پرنی
کے پرنو
کے پرنی
کے پرنی

منفی

کے پر نہ نم
کے پر نہ نے
کے پر نہ نی
کے پر نہ نو
کے پر نہ نی
کے پر نہ نی

اقتداری فعل

اقتداری فعل ہغہ دہ ی چہ دیوے چارے کول یا نہ کول د فاعل پہ واک کښے
وی اما فعل تمنے صادر شوه ی نہ وی. دغہ فعل ہم درے زمانے (مطلقه ماضی،
حال، استقبال) لری ، اشتقاق ئے د ٹولو مستعملو مصادر و څخہ د مصادر و


۲۶۵
دا نوعو په اعتبار په لاندینی ډول سره کېږی :
۱ - ماضی صیغه :
الف : د (مخصوص لازمی دل) والا، او (متعدی دل) والا) مصادرو آو د
(ول) آو (کول) والا مصادرو په وروسته کښے (ای) زیاتیږی، پسے د فاعل
د تعین د پاره (مرکب فعلی ضمیرونه) او ورپسے (شو (۱)) وروسته د مفعول د تعین
د پاره که ( فعل مفعول ولری) (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کېږی، په نقی (۲)
کښے لمړی د نقی ادات (نه)، پسے (مرکب فعلی ضمیرونه) ورپسے (شو) وروسته
(بسیط فعلی ضمیرونه) تننے وروسته پاتې صیغه را وړل کېږی :
مثبت
خند ولای مے شو
وهلای دے شو
منفی
نه مے شو خند ولای
نه دے شو وهلای
(۱) ځینې پښتانه (شوای) راوړی.
(۲) ځینې پښتانه په نقی کښے (نه مے) وائی چه : (نه لای مے شو).


٢٦٦

رہی ولای نے شو
نہ ئے شو رہی ولای
پرے کولای نے شو
نہ ئے شو پرے کولای

ب : دنورولازمی (ل) والا مصادرو آو (پدل) آو (کپدل) والا مصادرو په
وروسته کښې (ای)، پسې (شو)، ورپسې د فاعل د تعیین دپاره (بسیط
فعلی ضمیرونه) راوړل کېږی، په نفی (١) کښې د (شو) نه مخکې دنفی ادات
(نه) هم راوړل کېږی :
مثبت
منفی
کښناستلای شوم
کښناستلای نه شوم
درپدلای شوې
درپدلای نه شوې
پرې کېدلای شو
پرې کېدلای نه شو

٢- دحال صیغه :
د ورستو مصادرو څخه داقتداری فعل دحال صیغه دغه سې جوړېږی چه دمصدر
(١) یعنې پښتانه په نفی کښې دغه سې وائی چه (نه شوم کښناستلای) .


٢٦٧

په وروسته کښے (دی) پسے د مفعول دتعین دپاره (مرکب فعلی ضمیرونه) ورپسے
(ش) وروسته (بسیط فعلی ضمیرونه) راوړل کیږی ؛ په نفی کښے لره یی
دنفی ادات (نه) پسے (مرکب فعلی ضمیرونه) ، ورپسے (ش) وروسته (بسیط فعلی
ضمیرونه) ،غقنے وروسته اصیغه راوړله کیږی ؛

مثبت منفی
خندلای شم نه شم خندلای
و هلای ئے شئے نه ئے شئے وهلای
رہی ولای دے شی نه دے شی رہی ولای
کہناستلای شو نه شو کہناستلای
درہدلای شئی نه شئی در هدلای
پرے کولای ئے شئی نه ئے شئی پرے کولای
هوسا کید لای شو نه شو هوسا کیدلای


٢٦٨

٣ - داستقبال صیغه:
داقتداری فعل واستقبال صیغه پدو داقتداری فعل دحال دصیغے پڅیر ده
یواځی واستقبال ادات (به) په کښی زیاتیږی چه دغه ادات هم په اثبات
کښی د (ای) ، آو په نفی کښی دنفی ادات (نه) څه وروسته راوړل کیږی:
مثبت منفی
خندلای بشم نه به شم خندلای
وهلای بئے شے نه بئے شے وهلای
رہړ ولای به ئے شی نه به ئے شی رہړ ولای
کښناستلای به شو نه به شو کښنا ستلای
در بدلای به شی نه به شی در بدلای
پرے کولای به دے شی نه به دے شی پرے کولای
ہو سا کید لای به شی نه به شی ہوسا کید لای


۲۶۹

امر صیغه ده ی چه دیوے چارے پر کولو حکم کوی، په پښتو کښے امر د اشتقاق
د ډول په نسبت دوه رازه ده ی :
۱- معهود امر :
۲- غیر معهود امر :
۱- معهود امر : صیغه ده ی چه دیوے معهودے چارے پرکولو حکم کوی لکه :
لاړ شه ، چه په دغه امر کښے دتک ځای محلے دآمر آو مامور په منځ کښے مذاکره آو
معین شوه ی چه دواسره په خپلو ذهنو کښے پرے پو هیږی ددغه ډول امر
اشتقاق دغسـے کیږی چه په مفرد حاضر امر کښے د التزامی فعل د مخاطبے
صیغے روسته ی توره ی په (ه) و نجپړی په جمع کښے د حاضر امر آو په مفرد آو جمع
کښے د غائب امر همامُه التزامی صیغے د امر پرځای هم استعمالیږی مگر په غائب
امر کښے د (دے) لفظ هم زیا تیږی ، که د التزامی فعل لمړه‌ی توره ی (و) وی
د (دے) لفظ دلمړی توری نه وروسته راځی آو که لمړه ی توره ی (و) نه وی


۲۷۰

آ و د فعل ماده معناوره کلمہ دی دہغے نہ وروستہ راځی آو کہ دوے دوو نہ یو

ہم نہ وی نو د ( دے ) لفظ د فعل د مادی پہ منځ کښے نہ ووځی :

دحاضر امر مثال

التزامی فعل
معهود امر
مفرد
جمع
مفرد
جمع

وخاندے
وخاندی
وخانده
وخاندی

کښنے
کښنی
کښنہ
کښنی

وخنجے
وخنجی
وخنجہ
وخنجی

ولے وہے
ولے وہی
ولے وہہ
ولے وہی

ولے رہبر دے
ولے رہبر وی
ولے رہبر دہ
ولے رہبر وی

غوزارئے کے
غوزارئے کی
غوزارئے کہ
غوزارئے کی

و درہیزے
و درہیزی
و درہیزہ
و در ہیزی

غوزار شے
غوزار شی
غوزار شہ
غوزار شی


۲۷۱

پرے ئے کے پرے ئے کی پرے ئے کہ پرے ئے کی
کاروکے کاروکی کاروکہ کاروکی
ہوساٹے ہوساشی ہوساشہ ہوساشی

د غائب امر مثال
التزامی فعل معهود امر
مفرد جمع مفرد جمع

وخاندی وخاندی ووی خاندی ووی خاندی
کہنی کہنی کے دی نی کے دی نی
وخنجی وخنجی ووی خنجی ووی خنجی
وئے وہی وئے وہی ووی وہی ووی وہی
وئے رہی وی وئے رہی وی ووی رہی وی ووی رہی وی
غوزارئے کی غوزارئے کی غوزار دی کی غوزار دی کی
و درہيری ودرہيری ووی درہيری ووی درہيری


۲۷۲

سپین شی سپین شی سپین دے شی سپین دے شی
پری ئے کی پری ئے کی پری دے کی پری دے کی
کارو کی کارو کی کار دے وکی کار دے وکی
ہوساشی ہوساشی ہوسا دے شی ہوسا دے شی
دہغہ سری بیاشی د تعیین د پارہ چہ امر پری اجراکیږی پہ متعدی امر کښے ورستہ
تر (و) چہ د کلمے پہ سر کښے وی بیا دفعل د مادی تر معناوری کلمے وروستہ آو کہ دوه
دووند یو هم نه وی دفعل د مادی پہ منځ کښے (مرکب فعلی ضمیرونہ) راوړل کیږی :
مفرد جمع
دے ووهہ ومووهہ
غوزارئےکہ غوزارئے کہ
کے ئے نږوه کے ئے نږوه
۲ - غیر معهود امر : غیر معهود امر صیغہ ده ی چہ دیوے نامعهودے چارے پہ کولو حکم
کوی لکہ : (خہ) چہ پہ دغہ امر کښے دتګ ځای و آمرد نامعهود پہ منځ کښے مذاکره آو


۲۷۳
معین شوهی نه وی ، دغه دول امر د عتاب په وخت کښی د تنبیه په صورت
د پیل کیږی کله کله داستمرار معنی هم په کښے وی اشتقاق ئے دغہ سے
کیږی چه د حال صیغے وروسته ی توره ی په مفرد حاضر امر کښے پہ (ه ) واوځیږی
د حاضر امر په جمع کښے آو د غائب امر په مفرد آو جمع کښے هماغه د حال صیغه داستمراری
امر پر ځای ہم استمالیږی مگر د غائبے صیغے په وروسته کښے د (دے) لفظ
هم زیا تیږی :
د حال فعل
غیر معهود امر
مفرد جمع مفرد جمع
خاندے خاندی خاندہ خاندی
کښے کښنی کښہ کښنی
ځیږے ځیږی ځیږہ ځیږی
ویئے وی ئے ویئے وی ئے
ړہ وی ئے ړہ وی ئے ړہ وی ئے ړہ وی ئے


۲۷۴

در پہیزی
در پہیزہ
در پہیږی
در پہیږی

غوزار پہیزی
غوزار پہیزہ
غوزار پہیږی
غوزار پہیږی

پری کوی ئی
پری کوہ ئی
پری کوی ئی
پری کوی ئی

ہوسا کیږی
ہوسا کیږہ
ہوسا کیږی
ہوسا کیږی

دغائب استمراری امر مثال
د حال فعل
غیر معہود امر

مفرد
جمع
مفرد
جمع

خاندی
خاندی
خاندی دی
خاندی دی

کښی
کښی
کښی دی
کښی دی

دہغہ سړی لیاشی د تعین دپارہ چہ امر پری اجرا کیږی پہ متعدی امر کښی د امر
د صیغی پہ وروستہ کښی ( مرکب فعلی ضمیرونہ ) راوړل کیږی :

مفرد
جمع

وہہ ئی
وہہ مو


۲۷۵
پری کو ه ئی
پری کوه ئی

نہی
نہی هغہ ده چه دیوی چاری پر نہ کولو حکم کوی، پہ پښتو کښے ددواړو امرو
پہ مقابل کښی یواز نہی ده هغه هم دغہ سے اشتقاقيږی چہ دغير معهود امر
پہ سرکښی د مخاطب دپاره (مہ) آو د غائب د پاره (نہ) راوړل کیږی، مګر
پہ غائب کښی د (دی) لفظ چہ د امر د صیغے پہ وروستہ کښی راتہ پہ نہی کښی د
نہی ادات (نہ) څخہ وروستہ راځی : مه خانده ، مہ کہنہ، مہ لے و ہہ ، نہ دے
خاندی ، نہ دے کښی ، نہ دے وهی .
تنبيه - د مركب فعلی ضمیرونو ځای د افعالوں پہ اشتقاق کښی پاس د ښودل
شوخو هر کلہ چہ د افعالوں سره نورے کلمے ګډے شی مرکب فعلی ضمیرونه خپل ځای
د ښی آو د جملے د ړومبنی کلمے نہ وروستہ راځی : پرون مے وه واہہ،
ملک مے پرون وہلے .


٢٧٦
دکره فرع
دکره فرع لکه چه وصفت په څپړنی کښی بیان شو دقیاسیه صفاتو یعنے
کنول کیږی آود (فاعل اسم، مفعول اسم، مشبه صفت، دفاعل مبالغه)
څخه عبارت ده ی ددغه له لامله چه دکره (فعل) څخه جوړیږی نو ځکه هریوه ته یے
دکره فرع وییل شوے.
فاعل اسم
فاعل اسم ہغہ کلمہ دہ چہ د فعل کو ونکے ی ښئی دغہ ہم دغہ سے جوړیږی چہ
دمصدر وروستے ی توره ی چه (ل) ده ی لرے کیږی دپاتے په وروسته
کښے چه دفعل ماده ده دمذکر دپاره (ونکے ی) آودمؤنث دپاره (ونکے) راوړل کیږی:
مــــــصـــــدر
دہل
تلل
دفعل ماده
وه
تل
مفرد فاعل اسم
وہونکے ی
تلونکے ی


۲۷۷
وتل وت وتونکنکی
بکول بکو بکونکنکی
ریردل ریر ریرونکنکی
رژول رژو رژوونکئے
خوندی کول خوندی کو خوندی کوونکئے
کهدل کهد کهدونکئے
ریړدل ریرړ ریرړونکئے
مفعول اسم
مفعول اسم هغه اسم دهی چه فعل پر هغه واقع شوی وی په لاندینو ډولونو
سره جوړهیږی :
۱ - دمتعدی (ل) والا مصادر و آو د بعض د ول (ول) والا آو (پدل) والا
مصادر و نه چه دفعل ماده ئے صفت یا د مفعول اسم مخفف یا منسوب اسم


۲۷۸
نه وی د مفعول اسم اشتقاق دغه سی کیږی چه د مصدر په وروسته کښی
(ه ی) راوړل کیږی :
مصدر مفعول اسم
وهل وهلی
کښول کښولی
رپډل رپډلی
کله کله (شوی) هم د دغه ډول مفعول اسم په وروسته کښی راوړل
کیږی : وهلی شوی، کښولی شوی .
۲- د هغه ډول (ول) والا او (ېدل) والا مصادر و څخه چه د فعل ماده ئی
صفت یا د مفعول اسم مخفف یا منسوب اسم وی او هم د (کول) او (کیدل)
والا مصادرو نه د مفعول اسم اشتقاق دغه سی کیږی چه د مصدر نه د مصدریت
نښه لیری کیږی د پاتی په وروسته کښی
(شوی) راوړل کیږی :


۲۷۹

مصدر
غونزارول
غونزاریدل
پرے کول
پرے کیدل

مفعول
غوزار شوی
غوزار شوی
پرے شوی
پرے شوی

د فاعل مبالغہ

د فاعل مبالغہ ہغہ صیغہ دہ چہ دیوے چارے دظہور زیاتوالی د فاعل
شخہ ښئی دغہ صیغہ پہ لاندینو ڈولو نوسرہ جوړیږی :
۱— د فعل د مادی پہ وروستہ کښے د مذکر دپارہ ( ندوکی ) آو د مونث
دپارہ ( ندوکے ) راوړل کیږی ؛ ژر ندوکی ، ډپرندوکی ، کرپندوکی .
۲— د فعل د مادی پہ وروستہ کښے د مذکر دپارہ ( ند ) آو د مؤنث دپارہ
( نده ) راوړل کیږی : گر بند ، تڑبند ، بھندھ .


۲۸۰

۳ ـ د فعل دمادے لہا دیوہ اسم پہ وروستہ کښے (اوو) راوړل کېږی :

غوښاوو ، پخلاوو.

مشبه صفت

مشبه صفت هغه صیغه ده چه د فاعل تل والی (مداومت) پر یوه چارے

باندے ښئی ، مشبہ صفت په لاندینی ډول سره جوړېږی :

۱ـ دیوه اسم په وروستہ کښے (مار) راوړل کېږی لکه : جګړه مار ، دودی مار.

۲ ـ دیوہ صفت اسم په وروستہ کښے (ن) راوړل کېږی : ډارن ، ځاپوړن(۱).

۳ ـ دیوه صفت اسم په وروسته کښے (ګر) راوړل کېږی : لوبګر ، کودګر.

۴ ـ دیوہ اسم لہا د مصدر اسم په وروستہ کښے (زن) راوړل کېږی : توزن ، لامبوزن .

(۱) د (ن) تورہ ی منسوب اسم نښہ هم ده لکه : ژرون ، مګر د معنی غصے بېله ای شی :
که دیوے کلمے په وروستہ کښے د(ن) وہ آو د فاعلیت معنی ورسره وه هغه کلمہ مشبهہ صفت
ده ی کہ د فاعلیت معنی ورسره نه وه هغه کلمه منسوب اسم ده ی .


۲۸۱
۵ – د فعل د مادے پہ وروستہ کښے ( ندوی ) راوړل کیږی :
ساتندوی ، ګنندوی.
کہ ددغہ پاسنی صفت موصوف مؤنث وی د پاسنونبو پہ وروستہ کښے
(ہ) ہم زیاتیږی : جګړه ماره ، ډارنه ، لو بګره ، لامبوزنه ، ګنندویہ .


۲۸۲

درے یمہ څانګہ
ادوات
یا
توری

د آلے تورہ ی
ہ ی

آلہ ھغہ شی دہ ی چہ دیوے چارے د اجرا د واسطہ وی. ہر کلہ چہ دځینو اسماؤ
پہ وروستہ کښے دغہ تورہ ی راشی ھغہ اسم د آلے اسم ګرځی لکہ چہ تفصیلات
ئے دلمړی څانګے پہ لمړی څپرکی کښے
بیان شوی.


٢٨٣

د احتمال توری

کوندے، لکه چه
هر کله چه دا حتمال بیان مدعا وی دغه توره یی استعمالیږی؛ کوندے کاله ته
تلله یی وی، لکه چه دغه کورنه ښیری چه تر هوسه رانه غدی.

د استتحات توری

تر
استتحات د تحت و طلب په معنی آ و استعلا مقابل ده یی: تر میز لاندے، تیږ
لاندے، په هغه نسبت کښے چه د استعلا په کښے نه وی هم استعمالیږی: تر تیغه
ته را ته ئیزه دے ئے.
په دغسې نسبت کښے د (پر) د توری استعمال د فصاحت مخالف بلکه
غلط ده یی. (پر) چه د استعلا توری کښے ئے بیان شو ه یی.


۲۸۴

په هغه نسبت کښی استعمالیږی چه استعلا په کښی مقصودوی: پر تا جلګ ده ی.

داستدراګ ادات

خو ، مګر، اما ، لیکن

لمړنی یی پښتو دوه یم پارسو آو وروستی دوه عربی دی. ټول داستدراک
ادات دی: دیرا نده یی کښی وکر خوموفق نشو. وروستی دری هم په هغۀ
معنی آو په هغۀ ځای کښی استعمالیږی خو چه لمړی یی وی وروستو درو ته
دومره ضرورت نشته.

استدراک داوراک وطلب په معنا ده ی دغه ادات ددوه یمی جملی په سرکښی
چيلمړی جملی و هم لری کوی؛ راځی. ځکه چه دنفی آو اثبات له لامله ددوغودوجمو په منځ
کښی اختلاف آو مغایرت وی مثلاً په پاسنی مثال کښی متکلم مدعا ددغی خبر
پوهول ده ی چه غائب موفق نشو. خو لمړی سرکښی هرکله چه جمله د (دپرکوشش یی وکر)
ایرا دوی مخاطب کمان ګوی چه موفق شو ځکه چه کوشش کوونکی ډیری وخت


۷۸۵
موفق کیږی نو ځکه په دغه ځای کښے متکلم وائی چه (خوموفق نشو) ترڅو چه دافادی
نقصان اکمال شی.
(خو) کله دتہدید ادات ہم وی لکه : ته خو لاړشه! ته خو زده کړه مه کوه!
کله د تنبیه ادات شی: خولارشه! خو وه وایه! خو نو ولی نه کښے!
کله کله دحصر آو قصرادات وی . حصر دیوه حکم انحصارده ی په یوه شی پوری لکه : ستأظیفه
خودپښتوخدمت ده ی ! یعنے بل څه نه ده ی چه په دغه کښے خدمت پښتو پورے
حصرشوه ی .
دقصرادات د ہرے کلمے نه چه وروسته راشی هغه کلمه (مقصور) آو بلی ئے
(مقصورعلیه) شی لکه چه پاسنی مثال کښے وظیفه مقصور آو پښتو خدمت مقصورعلیه ده ی.
کله کله د دغه پرځای د (یو اځے) یا (ځانته) یا (ځانله ) کلمے
استعما لیږی : مثلاً با لته خو یواځے تلے ی وم . چه په دغه کښے تگ متکلم
پورے حصر شوه ی.


٢٨٦
داستثنا توری
بے ، پرته
(بے) داستثنا ادات ده ی دمستثنا نه مخکے راځی ؛ ټول راغلل بے أټک.
مګر داستثنا دپاره یواسطے ده پرلپزه استعمالیږی د هری وخت (دله) لیا (د)
سره یوځای استعمالیږی: ټول را غل بے له آټک ، نو لو د ویل بے دوټک.
هرکله چه د جنس اسما ئو سره راشی د نفی معنا ښئی : بے کوره ، بے ښځے.
(پرته) دغه هم دپاسنی پڅیر داستثنا دد پاره په همانه معنی آو موقع کښے استعمالیږی؛
پرته له تور که نور ټول هلکان زده کړه کوی. ټول راغله پرته دآټک.
که دپښیات آوخوښے د بیلو په معنی استعمال شی تالته ادات نه ده ی.
د استعلا توری
پر، باندے
لمره ی داسم نه مخکے آو دوه یم د اسم نه وروسته راځی : پرآس ، کتاب باندے.


۲۸۷

کله د واسره یوځای استعمالیږی : پر کتاب باندے .
کله کله د (تفصیل ادات) شی لکه : پر ما عالم ده ی، پرمغہ باندے غښتله ی ده ی.

داستفہام توری
چا ، څوک ، څه ، کوم ، کومه ، کومے ، څومره ، کله ، چیرته ،
چیرے ، ولے ، څه دپاره ، څه له ، څنګه .
تفصیلات ئے دلری ځانګے پہ درے یم ټوکی کښے بیان شوی.

داستکراہ توری
اوف
داستکراہ په وخت کښے یواځے یا د جملے پہ سر کښے استعمالیږی :
اوف ، اوف څومره ناو له ی ده ی .


۲۸۸

د اضافت ادات

د

که په اضافی جملو کښې د مضاف اليه نه مخکښې راشی د اضافت ادات شی: دکونے ور،

د پښتون ژبه .

د بيان توری

چه

(چه) داسمانو آو افعالو نه وروسته د بيان د پاره راځی : آهنگ چه کابل ته تلله ی بیائے

احوال بېرته نه ده ی راغلی، تا چه وه ویل خه پرې پوه شوم .

کله د تشبيه آو تمثيل ادات وی: چه د بل عزت کوئی خپل عزت کوی.

کله د مفاجات ادات شی : خبرے مے کولے چه درغلم .

د پلوتوری

را ، در ، ور

پلو : سمت آو جهت ته وائی ، هر کله چه دغه توری دځينو مصادروا وافعالوسره راشی


۲۸۹

د خوا آو پلو معنا ښئی :
( را ) د فعل مخ آو جبهہ متکلم خواتہ سپئی : راځی ، را سپږی ، را کاږی .
( در ) د فعل مخ آو استقامت د مخاطب خواتہ ښئی : درځی ، در سپږی ، در کاږی .
( ور ) د فعل مخ ، غائب خواتہ سپئی : ورځی ، ورسپږی ، ورکاږی .
کله چه د غینو الفاظو آو مصادرو سره یو ځای شی ځینی مصادر تشکيلوی چه دغو
مصادرو ته ( مزيد فيه ) وییل شوهی : راغلل ، درغلل ، ورغلل ، را پسپږه کول ،
درکول ، وركول .
د تأثرتوری
اخ ، وخ ، ويش ، اوف ، وی ، وی وی
تأثر : دیوه شی تر تأثیر لاندی هوسیدل آو تاثیری حس کول ، مکدر کیدل
آو حزن آو کدر حس کول ده ی نو هر کله چه چاته کوم مادی یا معنوی خوږ ورسپیږی
دخپل تاثر آو تا لم دښوولو دپاره په سئو تورو ندیو بواسطے ہیا، کومے جلے آو عبارے
په سر کښے ذکر کوی : اخ لاس مے خوږ شو ؟ وخ زسره مے له ديره غمہ و چاود .


۲۹۰
ولیش پنبدی ژوبلۂ شوه ! اوف له دپره غمه مرشوم ! وی خدایه دغه څه
حال ده ی ، وئ وی علامی ماته شوه .

دتاکید توره ی
خود
دعربی (البته) مقابل ده ی چه د (مطلقاً) په معناده ی آودتاکید دپاره راځی ؛څوک
چه مسلمان وی خود به غزا کوی !څوک چه بدګرځی خود بد به پرځی .

دتانیث توری
ه ، ی ، ا

دلس ی ځائی په لمړی څپرکی کښے ئے بیان شوه ی .

دتحسین توری
آپرین ، واه ، واه واه
دغه تول ہر کله چه تحسین آو تقدیر مدعاوی دجملی په سر کښے استعمالیږی؛آپرین
ښه کار دے وکر ، واه څه ښه شعر دے ویله ی ، واه واه څه ښه ہنر ده ی .


۲۹۱
د تحسر توری
هی، هی هی، هی هی هی، هر گوره، ارماند
تحسر مخه ده ی چه یوشی ی دسری زړه و غواصی لاس ته ورنشی آوزړه ئے
ورپسے مین مین شی بیا دیوه شی پہ فوت آو ورکید لوسره ی تاسف آو
تلهف وکی . په دغه سے حال کښے پاسنو تورو نه یو یواسطے بیا دیوے جملے
آو عبارے پہ سر کښے ویل کیږی : هی څه ښے شپے آو وریځے وے!
هی هی څه ښه سره ی وه مرشو؟ هی هی هی څه ښه مانړۍ وه خوشے ئے ورانه
کړه ! هر گوره چه په لاس را نه غله ی ! ارماند چه ښے مے گودے وی .
د تحفظ توری
یون، به، ښه ، وار
تحفظ ساتنے تہ وائی هر کله چه دیوه شی ساتنه چا پورے اسره ویسی دغه توری
استعمالیږی :
(یون) د ځینو حیواناتو آومواشیو د اسمانو په وروسته کښے راځی آو مذکر محافظ


۲۹۲
آوساتون سئى لکه : شپربون ، آسبون .
( به ) دځينوحيو انا تو آومواشيو داسمانو په وروسته کښے راځی آو مذکر محافظ آو
ساتون سئى لکه : آسبه ، خربه .
کله کله دبی ساهو جنس اسمانونه وروسته هم راځی لکه : خښبه ، رکبه .
(بنه) دځينوحيوانا تو آومواشيو داسمانو په وروسته کښے راځی آومؤنث ساتون
سئى لکه : غوبنه ، خربنه .
(دار) دپارسوڅخه ماخو ذده ی آوداسمانو په وروسته کښے راځی؛ پهره دار ، تهانه دار.
د تشبیه توری
سے ، لکه ، پُخپّره غوندے،ګنړه ،کیښے ،ګوا ،ګواکی (۱)
دغه ټول دتشبیه ادات دی چه د تمثیل ادات هم ورته ویل کیدای شی .
تشبیه ورته کول دیوشی دبل شی ته ده ی نو ځکه دغه توری دیوه شی و ورته
کونی په وخت د بل ته با استعمالیږی .
(۱) د (پہ شان ، شانه ، په ډول ، پر راز ) کلمات هم دتشبیه دپاره راځی .


۲۹۳
(سے) هر کله چه داشاری اسمونو سره راشی تشبیه آو تمثیل بیا نوی:
دغه سی، هغہ سی، ہغہ سی، ہوند سی.
(لکه) د تشبیه په وخت کښی دمسبه به مخکښی راځی : لکه کوکی .
(پَچِّر) د تشبیه په وخت کښی مشبه به نه وروسته راځی : تیږی پچیر.
(غوندی) دغه هم د تشبیه په وخت کښی مشبه به نه وروسته راځی : نغږی غوندی.
کله دوه یم (لکه) د دری یم آو څلورم سره یوځای راځی : لکه سپوږمی پچیر
لکه نمر غوندی .
(ګنړه) په دی غور هډله یی ګنړه ډاګ په سره کالینو فرش شوه یی .
کله د تعریض په مقام کښی استعمالیږی چه په دغه حال کښی (تعریضی تشبیه)
ورته وائی : یو اڅی پښتونے چه زده کړہ ګنړه ده یی هم پښتون شو، ګنړه
شاعر شوه یی .
(ګینې) په هماغه معنا آو مقام چه پاسند یی استعمالیده استعمالیږی: واښه
شند شوی وه ګینی ډاګ په زرغونو بخملو فرش شوه یی وہ، ګینی تندر ووری.


۲۹۴
(گوا) و (گویا) خینچے چہ پار سو دهی ماخوذ دهی په هغه معنا آو مقام چه پاسنی
دوه استعمالیدل، استعمالیږی : وغہ سے تیاره ده گواشپه شوه ،گوا ما کرموی.
(گواکی) و (گویا، آو (کہ) خینے چہ پار سودی مرکب دهی په ہماغه معنا آو مقام
چه پاسنی ورے استعمالیدل دغه هم استعالپږی : برښناوی وګیږ
خښته د پره رنراشوه. گواکی ورځ شوه . گواکی دهی هم پښتون دهی .
وتصدیق توری
هو ، ہوکی ، یے
تصدیق :
دیوے خبرے یا دیوے چارے دسم والی آورښتیوالی منل آو بیان دهی .
هر کله چہ دیوے خبری یا کره تصدیق مدعا وی یوله دغو ادا تو ځینے استعمالپږی.
ناکله دو یوونۍ خوښے پورے اره لری : مثلاً کہ څوک چانه پوښتنه وکی چہ پښتو
ز به رسمی شوه؟ مخاطب د تصدیق دپاره وائی (ہو) یا (ہو کے) یا (یے) .
وتصغیر توری
ک ، ه کدی ، ونه ی ، و نه که ی، گی، که ،کی ، ه گی ، ونے ، گی .


٢٩٥
دلمری ځانګی په لمری څپرکی کښی بیان شوی .
د تعجب توری
په ، په هه ، په هه هه ، په هآ ، په هآ هآ ، پوهو ، پوهو هو ، اوهو ، اوهو هو ،
ا هے هے ، ا هے هے هے ، څہ ، څنګه ، څومرہ ، هـــــا .
( په ) د تعجب او استغراب ادات ده ی : په ! څومره د هر ځ دی ! په ! تماشه
خبرے کوی .
( په هـهـ ) هم د تعجب آو استغراب ادات ده ی : په هه دغه سړی په دے
کونی کښے ځائیږی .
( په هـهـ هـهـ ) د تعجب د مبالغے د پارہ استعمالیږی : په هه هه څومره د هـر ځک
غوند شوی .
( په هآ ) دو غه آو د ( په هه ) د استعمال محل یو ده ی .
( په هآ هآ ) دو غه آو د ( په هه هه ) د استعمال محل یو ده ی .
( پوهو ) دو غه آو د ( په هه ) د استعمال محل یو ده ی .


٢٩٦

(پوهوهو) دوغه آو د (پہ پّه پّه) داستعمال محل یوه دی.
(اوهو) دوغه آو د (پّه پّه) داستعمال محل یوه دی.
(اوهوهو) دوغه آو د (پہ پّه پّه) داستعمال محل یوه دی.
(اہے هے) دوغه آو د (پّه پّه) داستعمال محل یوه دی.
(اہے هے هے) دوغه آو د (پّه پّه پّه) داستعمال محل یوه دی.
(څه) دیوه کیفیت دتعجب دپاره استعمالیږی: څه ښه لیک یے لیکلی.
(څنگه) دغه هم دیوه کیفیت دتعجب دپاره استعمالیږی: څنګه چنګ چنګ ځی.
(څومره) د مقدار دتعجب دپاره دی: څومره ډیر ملخ دی.
(ها) دتعجب ادات ده ی: ہا ته لا مکتب ته نه ځے.
کله کله د تحضیض معنی ښیی: ہا ہا ته لا ناست ئے، ہا ہا ته لا ورته گورے.
کله کله د تنبیه معنا هم ښیی: ہا! پام کوی.
دتعلیل توری
ځکه ، ولے چه ، چه ، له لامله


۲۹۷
دغه درست د تعلیل توری دی آو په هنو جملو کښې چه د یوه حکم علت آو سبب بیانه وی
داخلېږی.
(ځکه) په هغو جملو کښې را و سال کېږی چه د یوه حکم علت آو لامل بیانه وی ښودنه
سره کوو ځکه چه پښتانه آو سره عزیزان یو.
(ولی چه) پاسنی پښېر په هماغه موقع آو معنا استعمالېږی پښتانه سړی له
ښائی چه پښتو وه وائی آو پښتو وکی ولی چه پښتون په پښتو سره
پښتون ده ی.
(چه) پاسنو پشېر د یوه حکم علت بیانه وی د روغ مه وایه چه بیا به جزا وه وینی
(له لامله) که څه هم ځینی خلک دغه ادات بولی، خو ادات نه ده ی ځکه (له)
آو (لامل) څخه مرکب ده ی چه لمړی یی مفعول منه ادات ده ی آو دوه یم د سبب معنا
ده ی اماد دوه یم د نه استعمال علت په نورو ځایو آو مواقعو کښی د (سبب) د لغت
رواج آو عمومیت میندل ددی چه سېره هم د عربی ژبی د نفوذ اثر ده ی ښائی چه وروسته
تر دغه ځپل معنا استعمال شی آو ادیبان بڼه علمی ئی ژوندی کی.


۲۹۸
د تعمیم توری
هر، هره ، واړه
تعمیم د یو شی خصوصیت نه ویستل او عمومیت ته شاملول دهی.
(هر) د مذکر مفرد سره راځی : هر سړی ، هرڅوک ، هرچا ، هر یو تن .
(هره) د مونث مفرد سره راځی : هره ښځه ، هره ورځ ، هره خوا .
(واړه) د جمع سره راځی : واړه خلک ، واړه چارے .
د وانقے و تقلیل توره ی
بڅوند
د لمری څانګی په دوه یم څپر کی کښے بیان شوه ی .
د لون د تقلیل توری
چک ، وبر
د لمری څانګی په دوه یم څپر کی کښے بیان شوه ی .


۲۹۹
د تکثیر توری
څو ، څومره
(څو) که څه هم مقدار بیانیوی خو کله کله د تکثیر ادات هم ګرځی لکه : څو واری
می وښاوه پنده می نه کړه.
کله کله د تأکید دپاره مکرر استعمالیږی : په څو څو وارو می ورته وویل .
کله کله د تقلیل ادات هم کیدای شی مګر هر کله چه تقلیل مدعادی باید ټالته د(یو)
کلمه ورسره ذکر شی . مثلاً که وویل شی چه : لکه چه د یری روپۍ لری ؟ دغلته
که مخاطب مدعا د قلت بیان وی وائی : نه یوڅو روپۍ دی .
(څومره) دغه هم دپاسنی پشپر کله کله د تکثیر ادات کرځی لکه : خدای څومره بره ی ورکه
د تمنی ادات
کشکی
د کلام په سر کښی ذکر کیږی : کشکی تلله ی وای ! کشکی پښتو با ندی دوخته
پوه شوه ی وای! کشکی بیدای وای آو د یری روپۍ می در لودای .


٣٠٠
د تنبیه او تحضیض توری
کنه ، بله ، ہلی ، مکر، نا
(کنه) ترکیباتو سره چه راشی د تنبیه او تحضیض ادات شی لکه : وه وایه کنه ولے
غلی یئے ! لارشه کنه ولے خوشے ناست یئے ! علم زده که کنه ولے خوشے
گرزئے .
کله کله د تصدیق و تأکید ادات شی : ہو کنه خپله چاره موده .
( بله ) بله ژرشه ، بله مندے .
( ہلی ) دغه آو پاسنے ی دو اسره یوه معنا یعنے خو دغومره ده چه سغه د مفرد آو دغه
د جمع دپاره استعمالیږی : ہلی ژرشی ، ہلی مندے .
( مکر ) مکر ما نه پپژنے .
( نا ) د تنبیه آو تهدید د پاره راځی : نا ! پام کوہ چه و به دے وهم .
کله کله د قبول ادات هم شی لکه چه د قبول په ادواتو کښے ئے هم ذکر شوه ی .
(۱) تحضیض یعنے گرندی کول .


٣٠١
د جزا توری
نو
د جزائی جملے نہ مخکے راځی : که تہ راغلے نو ځه به هم درشم .
تفصیلات دے په نحو کښے وکتل شی .
د حاصل مصدر توری
آوه ، نه ، ه ، نګ ، ون، ښت ، الف
دلمړی څانګے په څلورم څپرکی کښے ئے بیان راغلے دی .
د شرط توری
که ، چه ، که ځه هم ، ترڅو ، ترڅو چه
(که ) یو حکم بیا یو فعل بل پورے مشروط آو مقید کوی آو د مشروط علیہ نہ مخکے راځی:
کہ تہ راغلے ځه هم درشم ، که دے مانری سازه کړه ښخہ ئے ہم ساز و سی .
(چه ) دغه هم دپاسنی پخیر یو حکم یا فعل بل پورے مربوط آو مقید کوی آو دمشروط
علیه نه مخکې یا وروسته راځی : چه ځه راغلم بیا تہ لاړ شه ، تہ چہ راشے ځه بہ لاړشم .


٣٠٢
(کہ څه هم) : کہ څه هم ماته تاوان راورسید خو وسپین ږیري ولاړی مې ځمکې و نه کس.
(ترڅو) یو حکم بیا یو فعل بل پورې مشروط او مقید کوی او د مشروط علیه نه مخکې راځی
آو په عین حال کښې د وخت استفهام بیانه وی : ترڅو ته رانه شې ده ی نه راځی ، ترڅو
ته راځې څه به هم د غله یم.
کله د وخت د استفهام کوی : ترڅو پورې به ووزگار ناست یو؟
(ترڅوچه) په هماغه موقع آو معنا چه پاسنۍ تورې استعمالېږه : دغه هم استعمالېږی.
د صلې توری
چه
تفصیلات ئې دلمرۍ څانگې په درې یم څپرکی کښې راغلی.
د مکان د ظرف توری
ښره ی ، یا شره
د لمرۍ څانگې په لمرۍ څپرکی کښې ئې بیان شوی.


٣٠٣

د عطف توری

آو ، ، هم ، چه ، که ، یا ، لا ، بلکه

(آو) دوه کلمی یا دوه جملی سره نښلوی (مربوطوی) لکه : آټک آو
ټک راغل، پښتو ژوندی شوه آو پښتانه سرلوسی شول .

(هم) هغه شی سره غوند وی چه اشتراک په کښی نه وی : لکه چه دغه ئی
پوه وه هغه بل ئی هم نه سی ناپوه وه .
دوه شیه په یوه حکم کښی یا دوه حکمه په یوه شی کښی سره غوندوی : هم ټک
وویل هم وټک ! آټک هم ولوست هم ئی ولیکه . کله د اقتران ادات شی لکه :
هم غاسه .
کله کله دتشریک ادات شی لکه : هم نومی ، هم سبق .

(چه) دغه هم دوه شی په یوه حکم کښی غوندوی : یواطی تاوانی نه چه سپک هم شو .

(که) دوه شیه په یوه حکم کښی غوندوی آو دطلب و تعیین دپاره راځی : وګوری
چه آټک راځی که وټک ؟


۳۰۴

کله دشرط ادات وی لکه چه دشرط په تورو کښی هم ذکر شوی .
(لیا) پاسنی پڅیر دغه هم د وه شیـه په یوه حکم کښی غوند وی آو یوغواسی :
آس لیا وتک را و سپږه .
(لا) د تنبیهی عطف ادات دهی : خُطے را نکړه لالے خُطے راشحه واخسته .
(بلکه) دغه هم پاسنی پخیر دويشیه په يوه حكم کښی غوند وی : يو اځے روپئی
نه ګنلے بلکه عزت ئے هم دګاه .
د قبول توری
هو ، هوکی ،ایے ، با ، بلیہ
(هو) هر کله چه یوه خبره لیا یوه چاره و منله شی آو په منلو آ و اجر ا کښی ئے ځه تردد آو
شبهه نه وی په دغه حال کښی دغه توری یواځے لیا د یعنے جملے په سر کښی چه په هغه
سره د قبول اظهار کیږی استعمالیږی مثلاً که آس پروټک باندی ټوپک خرڅوی
آو د ټوپک بیع معین آو د وارو په منځ کښی موافقت راشی آو څوک دآس نه پښتنه
وکی چه تا خیل ټوپک په زر روپی پروټک باندی خرڅ کر هغه د خپلى قبول د اظهار د پاره


۲۰۵

وائی (هو) لیا دوتک نہ پښتنه وشی چه تا دآتک دغه ټوپک په زر روپی واخیست
هغه هم د خپل قبول داظهار دپاره وائی (هو) لیا که څوک دچانه پښتنه وکی چه بازار ته
تللی وی وے؟ وائی (هو تللی ی وم) آو که پښتنه وکی چه بازار ته ځے؟ وائی (هوحم)
لیا که وه وائی چه کیږه جرگے ته لار شے وائی (ہولار پیشم) ، گڼره هر کله چه په
قبول آو اجرا کښے قطعیت وی آو تر ددآ و شبهه نه وی (هو) استعمالیږی .
په ماضی کښے قطعیت وی ځکه چه تیره شوے وی په حال کښے ہم دغہ سے قطعیت
وی اما په هغه حال کښے چه د مضارع په ډول استعمال شی یعنی قبول آو اجرا کښے استقبالہ
پورے اسره ونیسی آو ہم استقبال د دے د دے لری لیا په هغه کښے ہم د تصمیم
په حیث قطعیت وی لیا شبهه آو تردد په کښے وی نو که قطعیت ئے لاره په هغه کښے
ہم دغہ توره ی استعمالیږی مثلاً کہ څوک چانه پښتنه وکی چه جرگے ته ځے؟ کہ عزم
ئے راسخ وی وائی (هو) همدغہ سے کہ چا ته وہ وئیل شی چه ګاډه ی به واخلی؟ کہ دڅخا
عزم کلک وه وائی ہو وا بہ ئے خلم .
اما که قبول کښے قطعیت نه وی (چه هغه حکم په مضارع آو استقبال پورے اسره


۳۰۶
نیسی آو ماضی کښی نه وی ) نو نالته (سبیہ) استعما لیږی .
د تصدیق دپارہ ہم استعمالیږی لکه چه د تصدیق ترعنوان لاندی پــل
ذکرشوی .
(ہو کے) د غه آو پاسنی توره ی د استعمال په محل آو په معنی کښی څه فرق نہ لری د بغه
لیا دو غه انتخاب د ویونکی خوښے پوری اسره لری مؤلف د غه پر لری بانــدی
ښه آو مرجع کڼری . د غه هم پاسنی په څیر د تصدیق دپارہ استعمالیږی لکه چه د تصدیق
تر عنوان لاندی پـل هم ذکر شوی .
(یلے ) په صیغه معنا آو محل کښی چه لمړینی دوہ اسـتعمالیدل استعما لیږی انتخاب
د هغو دو ولیا دو غه ، د ویونکی خوښی پوری اسـره لری . پاسنود وو څیر د تصدیق
تورہ ی هم دہ ی لکه چه پل د تصدیق تر عنوان لاندی پـل هم ذکر شوہ ی .
( نا ) د هری وخت د ندا په خواب کښی استعمالیږی په نورو ځایو کښی چه په لمړی
توری کښی بیان وشو که څه ہم ځینی کسان ئے استعمالوی مګر د پړ لږ آو نادر دہ ی .
کله د تنبیه آو تهدید ادات شی لکه چه د تنبیه په تو ر و کښی ئے ہم ذکرشوہ ی .


٣٠٧
(سنیه) دلسرینی دوو تورو سهم دهی پہ سغہ قبول کښے استعمالیږی چہ قطعیت
پہ کښے نہ وی لکہ: سنبثہ حلم، سنبثہ لاسہ پہ شم. کلہ کلہ دتأکید دپاره مکرر استعمالیږی.
دستماع پہ موقع کښے دکومے خبرے د آوریدو و انتظار آو و حاضری د اظهار
دپاره ہم استعمالیږی مثلاً دوہ کسہ چہ غواہدی پہ کومے موضوع کښے خبرے وکی
ہغہ سړی چہ غواسری دبل خبرے و اوری اودغہ دپاره چہ ہغہ بل پوه شی چہ ده ی شما دخبرو
دآوریدو تہ تیار ده ی وائی (سنبیه) یعنی طہ آوریدو تہ حاضریم ده وایه.
ہرکلہ چہ دچا فکر پہ یوے چارے کښے متردد وی دیوے استفہامیے لیا بیانیے
جملے پہ سرکښے راوړل کیږی ترڅوچہ مخاطب پخپل تائید یا تردید سره دمشتکلم تردد سر
کری، سنبیه گئز بنځ تہ ځوکہ نہ ؟ سنبیه ماپښین ہداگ تہ ووځو و جاج وہلو آوفکر
کولو پہ وخت دیوے خبرے دوبیلولیا دیوے چارے دکولو دپاره ویونکە ی دوه
وارے پہ اوږده غک سره (سنبیہ) وائی وروستہ پہ جاج وہلو آو فکر کولو پښہ کوی.
د اعتراض آو تعجب پہ موقع کښے ہم استعمالیږی: سنبیہ تہ ولے ولاڑے !
سنبیہ دغہ خبرہ ماکړے! سنبیه ده ی ہم پښتون شو.


۳۰۸
د تأکید دپاره هم ترامر یا التزامی فعل وروسته راوړل کېږی: دآڅک
پښتنی ته یوهل لارشه ! ښیه ! خا خبرے ورته و وا یے ! ښیه ؛
دامربیا التزامی فعل نه وروسته دخپلے پوهنے د اظهار آو دمتکلم دتطمین
دپاره هم استعما لېږی مثلا هرکله چه ویل چا ته وویل چه (دآڅک د پښتنی ته
لارشه ) مخاطب وائی : ښیه ، آ و که یے وویل چه (خا خبرے ورته و وا یے )
مخاطب وائی :ښیه !
قسم توری
پ ، گو
(پ) د مقدسو اسماؤ نه لیا ښه شی نه چه پرے لوړل کېږی مخکښے راځی : په خدای .
(گو) دمقدسو اسماؤلیا ښه شی نه چه پرے لوړل کېږی وروسته راځی : خدای گو .
د لونیه صفاتو دتا کید توره ی
ټک
تفصیلات ئے دلمری څانګی په دوه یم څپر کی کښے راغلی .


۳۰۹
دلیاقت توری
د
دغه توری لکه چه داضافت توری دی همدغه سی د لیا قت آ و لزوم تو ره ی هم
ده ی ، دوړلو ده ی ، دوړلوسره ی دهی ، د مشر توب وړ نه ده ی .
دمصدرتوری
ل ، ول ، پل
د لمری ځانگی په څلورم څپر کی کښے ئے بیان راغله ی.
دمفعول توری
ته ، تر ، پورے ، پر ، کښے ، د ، له ، نه ، ځنی ، څخہ،
تنی ، تری ، دپاره ، لره ، له ـ سره ، باندی
تفصیلات ئے د لمری ځانگی په لمری څپر کی کښے بیان شوی .
د ( پورے ) ادات د زمان آو مکان انتہا ښئی .
ہر کله چه دزمان انتہا وښئی ناته د (توقیت) ادات شی لکه :ګهیځه پورے یم،


۳۱۰

تر ہو سہ پورے خبرے کوی .
کله کله دصرآ و قصر ادات شی لکه : تا پورے مے کار دهی یعنی بل چا پورے
مے نه ده ی.
د مقدارتوری
مره ، ونه
هر کله چه دغه اداتونه د (ثو) آو د (اشارے اسما ء ) سره راشی مقدار بیا نوی نوځکه
د مقدار ادات دی : څومره ، څونه ، دغومره ، دغونه ، هغومره ، هغونه ، تاغومره ،
تاغونه ، هوغومره ، هوغونه .
دندا توری
ه ، یے ، وه ، و ، ے
(ه ) د اسما ئو آو ہغو جملو په وروسته کښے چه د اسم حکم ولری راځی آو مذکر مفرد د پاره
استعما لیږی : ومکه ! وروره ! طما د زمرګی سره !
(یے ) د اسما ئو آو دہغو جملو په سر کښے چه د اسم حکم ولری راځی .


۳۱۱

مفرد ، جمع ، مذکر آو مونث ٹولو دپارہ استعمالیږی : یے کا کا ! یے ورورہ !
یے طما د زړگی سرہ !
کلہ د لمری یعنی ( ھ ) سرہ یو ځای استعمالیږی : یے آٹھ ! یے ورورہ !
یے طما د زړگی سرہ .
( وہ ) دغہ ہم دپاسنی پخپر د اسمانو آو پغوجکو پہ سر کښے چہ د اسم حکم ولری راځی آو مفرد
جمع ، مذکر آو مونث ٹولو دپارہ استعمالیږی : وہ وٹکہ ! وہ دادا ! وہ اوے !
وہ ځما د زړگی سرہ !
کلہ دلمرنی ( ھ ) سرہ یوځای استعمالیږی : وہ آٹھ ! وہ ورورہ ! وہ ځما
دزړگی سرہ !
( و ) ہر کلہ چہ دځینو جمع اسمانو پہ وروستہ کښے راشی د ندا ادات شی : خامشوآولے
مکتب تہ نہ ځی ۔ ہلکانو ! پښتو و وایی آو پښتو وکی حکہ چہ د پښتانہ امتیاز ، شرف ،
عزت آو د دوار و سر یوسعادت پہ پښتو کښے دہ ی .
یخنے وخت د تصغیر ادات شی آو د تحقیر لیا د مینے آو احترام دپارہ استعمالیږی


۳۱۲
چه په صرف کښی دتصغیر په بیان کښی ئے ذکر شوه دی .
کله دنسبت ادات شی چه په صرف کښی ذکر شوه دی .
(۷) دځینو مونثو اسمانونه وروسته چه راشی د ندا ادات شی : موری! څه وائی؟
خوری ! پښتنی ځامن پښتنه کوی ، کله د (وه) یا د (یے) سره یوځای استعمالیږی
وه خوری! واوره ــ یے موری ! وګوره .
د پارسود ندا ادواتو استعمال پښتو کښی سره جائز نه ده دی .
د نسبت توری
هی ، نه ی ، یئہ ی ، ن ، ین ، من جن ، ور ، وال ، یاله ی ، و ، والا،
ی ، ئی ، یئی ، یالی ، ګنی ، نه ، یئہ ، منه ، جنه ، وره ، واله ،
ذکر ئے دلمړی څانګی په لمړی څپرکی کښی آو تفصیلات ئے د مذکوری څانګی
په دوه یم څپرکی کښی بیان شوی .
د نوعی مصدرتوری
تو ب ، تیا ، والہ ی


۳۱۳
دلمری څانګی په څلورم څپرکی کښی ئی بیان راغلی دی.
د نفی توری
نه، نا ،بی ، یه
(نه) په افعالو کښی استعمالیږی چه داستعمال محل ئی په صرف کښی دافعالو
په بحث کښی مفصل بیان شوی دی (نه وم تلی دی) او هدی می نه ده ی.
هرکله چه د شرط ادات (که) ورسره یوځای شی د منفی شرط ادات ګرځی لکه:
آښک دی راشی که نه مال ئی ور کښیږی.
کله کله (نه) زائد هم وی لکه: چرته لندن چرته چترال دی ی ډبی تلی زور شوه
پرنګیان چترال ته ځی نه .
(نا) دبعضی صفت اسماؤپه سرکښی راځی او وصفت سلب کوی: لکه ناپوه ، ناپام.
(بی) دنه هم دبعضی صفت اسماؤپه سرکښی راځی او وصفت سلب کوی لکه
بی خونده ، بی دوله .
کله چه دبعضی جنس اسماؤپه سرکښی راشی نسبت سلب کوی :بی کوره ، بی


۳۱۳
خاونده .
( یه ) د ایجاب وسلب ادات ده ی : مثلاً که د چا پوښتنه وشی چه کابل تـه ځـی !
وائی : یه نه ځم .
د نفی آو تصدیق توره ی هم ده ی مثلاً : که څوک چا ته وه وائی چه آشک کتب ته
تللی ی نه ده ی ؟ د تصدیق د پاره وائی : یه .
د نهی توری
مه ، مـ
دووه یی ځانګی په لمری څپرکی کښی ذکر شوی .
د نهی آو د نفی د تأکید توری
هیڅ ، هیڅکله ، سره ، دسره ، نه سره ، کورت
دغه ټول د نهی آو د نفی تأکید کوی آو د نهی آو نفی د اداتو نه مخکی ذکر کیږی .
لمړنی کلمه د ( لاشی ) په معنا استعمالیږی آو د ( ګڼرل ) د مصدر سره ذکر کیږی :
په دغه صورت ادات نه ، بلکه اسم ده ی : تییلی هیچ وګڼره ، هیڅ ده ی .


۳۱۵

(سره) د لهجی په تغیر سره دمفعول معه ، تمیز او اقتران ادات هم
کیدای شی .


دوه يمه برخه
نحو


۳۱۶
دوہیمہ برخہ
نخوہ
دنخوی علم، د خبری (کلام) ترکیب آو تالیف آو دکلمو د استعمال موقع بیانوی .
کلام : ہغہ نطق آو عباری تہ وایہ شی چہ د مقصد د بیان دپارہ ویل کیږی .
ترکیب : د خبرو ښیئیت (ډلګی) تہ ویل کیږی چہ د دوو یا د ډیرو کلموڅخہ حاصل شوه ی وی .
ترکیب دوه رازه ده ی یو (نیمګړہ ی ترکیب) بل (بشپړ ترکیب) .
نیمګړہ ی ترکیب ہغہ ده ی چہ یو خبر آوریدونکی تہ بشپړ افادہ کولای نشی .
تام ترکیب ہغہ ده ی چہ یو خبر آوریدونکی تہ پورہ افادہ کوی . مثلاً پہ دغہ ترکیبونو کښی : (د خان کور) ، (ہوا بنده دہ) لمړی ناقص دوہیم تام ده ی ولی کہ وویل شی


۳۱۷
چه (دخان کور) جو ته نشوه چه دخان کو رڅنګه ده ی نو په دغه حال کښے ځینو پښتنو ته
اسی پښيږی چه آیا دخان کور لوی ده ی، کوچنه ی ده ی، جگ ده ی، ٹيټ
ده ی، څنګه ده ی، معنا تامه نشوه نو ځکه دغه ترکیب نيمګړه ی ده ی، آو که و ویل شي
چه ( هواښه ده ) آورېدونکے ی پوښتنے تہ نہ اړ کېږی، نو ځکه معنا بشپړه ده.
نيمګړی ترکیبونه
۱– مزجی ترکیب : يوه دله اسمونه دی چه بـے له دے چه په منځ کښے ئے
عطف، اسناد، اضافت، وصيفت وی څنگ پڅنگ راځی. دو غه له لامله
چه ډيری ئے علم اسمو – دی سماعی دی آو کومه قاعده نه لری لکه: آسمان کوټ،
بنی کوټ.
۲– اتباعی ترکیب : دوه دو جزئونه مرکب وی د دغو دوو نه ديوه ئے ځانته معنا
نه وی آو بل د بل په متابعت ذکر کېږی. لکه: تک تور، تک سپين، روغ رمټ،
کری ورځ. کله کله د دواړو ځانته معنا نه وی لکه: کچ مچ، ډانګے ډانګے، دوغه
له لامله چه د تأكيد معنا سلمی ترڅو چه مبالغه مدعا نه وی نه استعمالیږی.


۳۱۸
۳ - تضمنی ترکیب : هغه ترکیب ده ی چه دڅو معنا ور وحروفو یا الفاظو متضمن
وی لکه : کیژ ماښام ، راکړه ورکړه ، لاندی باندی ، چیت پیټ ، درکړ ، وسرکړ
۴ - اضافی ترکیب : اضافت هغه ده ی چه دیوی خصوصی معنا دپاره
یو اسم بل پوری ربط کړ شی چه د دغو نه یوه ته (مضاف الیه) او بل ته (مضاف)
آو دواره و ته غونډ (اضافی ترکیب) و ویل کیږی هر کله چه ده غونښت شی یو اسم
بل پوری اضافت کړشی د هغه اسم نه مخکی چه مضاف الیه کیږی د(د)
توره ی راوړل کیږی. لکه د وتک کتاب ، داټک دپره ، دکاله کالی ،
دکوټی ور ، دښکر مارګنی .
قاعده - په پښتو کښی مضاف الیه تل دمضاف نه مخکی راځی، د بلی ژبی
اضافی ترکیب که دپښتو په ډول وشی هغه هم تر دغی قاعدی لاندی ده ی .
قاعده - که مضاف الیه شخصی ضمیر وی هغه شخصی ضمیرونه استعما لیږی چه اضافی
حالت ولری لکه چه په صرف کښی بیان شوه ی .
اضافت دری رازه ده ی : لامیه اضافت ، بیانیه اضافت ، تشبیهه اضافت .


۳۱۹

لامیه اضافت معنا د تملک آو اختصاص معنی ښیی لکه : د بارک کور ، د کونی ور .
چه په دغښی کښی لمړی تملک آو دوه یم اختصاص بیانی .
بیانیه اضافت دیوه شی اصل ونوع ښئی چه یعنی دڅه شی نه سازشوه ی . په دغسی
اضافتو کښی مضاف الیه تل د مضاف اصل آو نوع ښئی لکه :

نوعی دولی ونه ، د اغزو بوټی .
اصلی د زرو وښی ، د ورښمو پګړی ، د مزرو چپلۍ .

په بیانیه اضافت کښی کله کله د اضافت ادات چه ( د ) ده ی نه ذکر کیږی . لکه :

نوعی کوکی لښته یا خودګل لښته ، ورښم چنجه ی .
اصلی زر لښته .

تشبیهیه اضافت هغه ده ی چه مضاف الیه مضاف ته ورته کوی (۱) چه دغه هم د بیانیه
اضافت له ډوله ځینی ده ی لکه : د اجل توره ، د غیرت غوندی ، د ایمان غرګهی .

(۱) هغه ته چه یوشی ی هغه ته ورته کول کیږی ( مشبه به ) آو هغه شی ته چه بل شی ته ورته کول کیږی
( مشبه ) ویل کیږی چه په دغه طریق کښی د هغه اسم چه مشبه به ده ی په هغه اسم چه مشبه ده ی اضافه کیږی .


۳۲۰

۵ - توصیفی ترکیب : ہغہ ہیئت لہ چہ دیوہ صفت آدیوہ موصوف ځنی مرکب وی
دتوصیفی ترکیب و یل کېږی .
صفت خلقا آو خُلقا دیوشی نښے آو علائم بیانول دی چہ دغہ تہ وصف ہم ویل کېږی .
صفت لیا وصف پہ اصل کې مصدر وہ ی وروستہ د اسم پہ ډول استعمال شوه ی .
ہغہ اسم تہ چہ خلق آو خلق دیوشی بیانوی ( صفت ) آو (وصف) آو ہغہ اسم تہ چہ
وصف بیان ئے کېږی ( موصوف ) آو ہغہ ہیئت لہ چہ د صفت آو موصوف ځنی
عبارت وی ( توصیفی ترکیب ) لیا (وصفی ترکیب) ویل کېږی .
د پښتو پہ توصیفی ترکیب کې صفت مخکې آو موصوف وروستہ راځی لکہ :
لوی کور ، سپین غړہ چہ پہ دغہ کې ـ لوی آو سپین صفت آو کور آو غړموصوف ده ی .
ترکیبی وصف دغسې ترکیب ده ی چہ دیوہ صفت آو دیوہ اسم نہ مرکب وی
آو د واړہ لکہ یو بسیط صفت دبل اسم صفت کېږی چہ د پړی وخت د منسوب
اسم ، د فاعل اسم ، د مفعول اسم ، دشبہ صفت معنی پہ کې
میندہ کېږی :


۳۲۱

سپین ډیره ی
اوږد ډیره ی } سره ی

٦ ـ تعدادی ترکیب : هغه هیئت له چه اعداد و له یو ځای کیدلو نه حاصلسږی
تعدادی ترکیب ویل کیږی لکه : پنځه لس ، اتہ لس ، دا اعدادو هریوه ته ټکے عدد
آو هغه شی له چه گڼل لے کیږی معدود ویل کیږی لکه : چه په صرف کښی ئے
بیان شوه ی . په پښتو کښی تل عد دمخکښی آو معدود وروسته راځی لکه : اتہ روپۍ
څلور مڼی . په پښتو کښی هر کله چه عدد ویوه ندی هر شی معدود دجمع په شان
استعما لیږی لکه پاس لے ذکر وشو .
عدد صفت گڼل کیږی نو ځکه هر کله چه معدود و سره یوځای شی توصیفی ترکیب حاصلسږی.
بشپر ترکیب
بشپړ ترکیبو نہ ہغہ ترکیبو نہ دی چه اسناد ولری آو آوړیدونکی سره ی
داستفادی دپاره بلی کلمی له و نہ گوری .


۳۲۲
اسناد دیوه شی نسبت کول بل شی ته ده ی چه دغه نسبت هم بشپړ بیانګړۀ ی دی.
نیم ګړۀ ی نسبت هغۀ ده ی چه مضاف مضاف الیه ـ صفت موصوف ته نسبت
کړشی آو پاس ذکر شو چه دغه سے ترکیبونه نیمګړی ترکیبونه وییل کېږی آو مخاطب
لره بشپړه فائده نه ورکوی .
بشپړ نسبت ـ د خبر نسبت مبتدا ته ، د فعل فاعل ته یا نائب د فاعل ته ده ی
چه دغه سے ترکیبونو ته (بشپړ ترکیبونه) یا (کلام آو جمله) هم ورته وییل کېږی .
هغه نسبت ته چه د مبتدا آو خبر په منځ کښے ، د فاعل آو مفعول په منځ کښے وی هغۀ ته
(اسناد)، مبتدا آو فاعل ته (مسندالیه) آو خبر آو فعل ته (مسند) وییل کېږی .
جمله دوه رازه ده یوی ته (اسمیه جمله) آو بلی ته (فعلیه جمله) وییله کېږی .
اسمیه جمله ـ هغه جمله ده چه د مبتدا آو خبر نه مرکبه وی چه د خبر په وروسته کښے نسبی
ضمیرونه (یم، یے ، ده ی ، یو، یئ ، یا یاست ، دی) راوړل کېږی چه دغو
ضمیرونو ته د خبر ادات هم وییل کېږی لکه: لمر ختند ده ی، ته کاتب یے ، ځۀ عالم یم ،
دلته لمر ، ته ، ځۀ ، (مبتدا) ، ختند ، کاتب ، عالم (خبر) آو (ده ی ، یے ، یم) د خبر


۳۲۳

ادات وی .
مبتدا ــ ہغہ کلمہ دہ چہ پہ ہغے سرہ پہ جملے باندے پیپنہ کیږی ، کہ کوم سبب نہ وی
مبتدا مخکښے، خبر وروستہ راځی. مبتدا باید معرفہ وی یعنے دغہ سے شہ شی وی چہ د
متکلم آو مخاطب پہ منځ کښے و پیژندل شی ، کہ دغہ سے نہ وی مخاطب تہ بشپړہ فائده
نہ ورکوی نو ځکہ بشپړ ترکیب نشی کېدلای ، کہ نکره (۱) وی آو مخاطب تہ مفید و فائده
وی ، مبتدا کېده ی شی لکہ دغہ چہ : یو عالم د زر و جاہلونو ښہ دہ ی . کہ د فائدے مفید
نہ وی مبتدا کېده ی نشی لکښو سرہ ی عالم دہ ی .
مبتدا اسم بیا صفت وی بیا د ہغو مصادر و آو کنایا تو څخہ وی چہ د صفت بیا اسم
حکم لری لکہ : خدایگوہ دہ ی ، ځہ عالم یم ، لوستل ښہ دی ، دا تېرہ وه .
مبتدا کلہ دیوہ نہ ډېروی پہ دغہ سے حال کښے د لمړی نہ وروستہ د نورو مبتداوو
پہ سر کښے (آو) راوړل کېږی لکہ : ځمکہ آو اسمان د ځښتن پریووالی شاہدان دی .
د پږی ټال دغہ (آو) حذفېږی آو پر ځای یے عاطفہ (،) ایښودلہ کېږی لکہ :
(۱) نکرہ ہغے کلمے تہ وئیلہ کېږی چہ غیر معین شی تہ وضع کړے شوے وی .


۲۳۴

لمر، ستوری ٹول د آسمان بناست دی. مبتد اعربی لیا فارسی لیا بل لفظ ہم
کیده ی شی لکه : دنیا فانی ده .
مبتد ابے له مفرد څخه مرکب هم کیده ی شی لکه : د خان کور جک ده ی ، سکانر آں
بنده ده ی .
خبر ـ په ترکیب کښے خبر د مبتدا نه وروسته راځی د هری وخت صفت یا اسم
وی لیا دغہ سے کلمه وی چه د اسم حکم ولری لکه : آسمان جک ده ی، لوستل
کمال ده ی ، دو غه سبب بغه ده ی . خبر هم لکه مبتدا غوندے کله کله دیوه نه
د ہروی په دغه سے احوالو کښے په منځ کښے د هم ، راوړل کیږی لکه : وتک
هم پوه ده ی، آوہم زیار کاږه ی ده ی . آٹک ہم عالم ده ی آو هم تور یاله ی ده ی.
فعلیہ جمله ـ ہغہ جملہ دہ چہ دفعل آو فاعل لیا نائب فاعل نه مرکبه وی لکه : منڈی راغه ی،
پاڼهے تویے شوے، پسر له ی را غه ی، کوکی شنے شوے ، چه په دغو کښے
(راغه ی، تویے شوے، شنے شوے ) فعل ، (منڈی، پسر لہ ی ) فاعل ،
(پاڼهے، کوکی ) نائب فاعل ده ی .


۳۲۵

د دغو مثالو نه جوته شوه چه د فعلیے جملیے اصلیه ارکان (فعل ، فاعل ، نائب فاعل )
دی چه د هریوه بیان لاندے کیږی :
فعل ـ هغه فعله نه چه د جملیے اصلیه اجزا دی خاص هغه فعلو نه دی چه په زمانیے اسره
لری چه په صرف کښے ئے بیان شوه ی .
فاعل ـ هر فعل باید یو فاعل ولری .
فاعل صیغہ تہ وائی چه حقیقتاً یا حکماً یو فعل ئے کړه ی وی لکه : لمر وخوت ، آټک
راغی ، چه په دغو کښے (لمر ، آټک) هر یو فاعل ده ی . فاعل واسم بیا د ھغہ
کلماتو نه چه د اسم حکم ولری جوړیږی آ وتل د فعل نه مخکښے راځی :
تہ میږ تہ نہ راځے ،
ہغہ میږ تہ راځی ،
ورور مئے رانغدی ،
لالا مے کوټے تہ لاړ ،
دونگ ٹوی و تښتید ،


٣٢٦

د هری وخت فاعل آونائب فاعل فعلی ضمیرونه وی لکه : ځم ، ځو ، وهی وهیل ،
وهی لوست ، ووهل شوم ، کله کله فاعل آونائب فاعل که ضمیر وی نه ذکر کېږی لکه
دافعالو غایبے صیغے : راغی ، لاس ، هوساشو ، چه یعنے هغه راغی ، هغه لاس ، هغه
هوساشو یا حاضر امر لکه : ولوله ، ولیکه ، چه یعنے ته ولوله ، ته ولیکه .
نائب فاعل – هغه مفعول دهی چه په جملے کښے فاعل ذکر شوی نه وی آو دغه د فاعل
قائممقام وی لکه : ونه پرے شوه ، دلته ونه نائب فاعل ده ی ولې چه اصله جمله
( وهنک و نه پرے کړے ) وه وهنک چه د ونې پرے کوونکړی وه په کار نه وه
ځکه حذف شوی آو د ( ونه ) لفظ د فاعل پرځای راغله ی آو فعل هم مجهول شوه ی
آو جمله په دغه شال چه ( ونه پرے شوه ) ایراده شوې ده . په بل عبارت سره
دمجهول فعل مفعول نائب فاعل ده ی .
دجملے متممات – د جملے متممات دمفعولونو ، حال آو تمیز ، څخه عبارت ده ی .
په پښتو کښے مفعولونه شپږدی : ( مفعول به ، مفعول الیه ، مفعول فیه ، مفعول منه ،
مفعول له ، مفعول معه ) .


۳۲۷

مفعول به - هغه شه ی ده ی چه د فاعل کړہ (فعل) په هغه با ندی واقع شوہ ی
وی لکه چه په صرف کښے بیان وشو ، مفعول به په پښتو کښے کومہ نښه آو ادات
نه لری لکه : وٹک کتاب ولوست، دلته وٹک فاعل، کتاب مفعول به ده ی .
که د فاعل اسم پر ځای ضمیر استعمال شی آو مفعول به معهود نه وی شخصی ضمیرونه
استعمالیږی آو که مفعول به معهود وی فعلیه ضمیرو نه استعمالیږی لکه : تا کتاب
ولوست، کتاب دی وکوت، په لمړی مثال کښے مفعول به غیر معهود آو د وه یم
مثال کښے مفعول به معهود آو معلوم ده ی .
مفعولو نه هم کله کله مرکب وی لکه : د خان آس می ولید ، لویه ښه می خوښه
کړه، د شرکت رئیس می ولید .
د دغه د پارہ چه و پیژاندل شی چه یوه کلمہ مفعول به دہ کہ نہ دہ باید د ( څوک، څه،
څه شه ی ) استفهام وشی ، که د دغو درونه دیوہ په ځواب سمہ وہ خو مفعول به دہ
کہ نہ وہ نہ دہ .
مفعول الیه - هغه لفظ ده ی چه د چارے وروسته (آخر) سخنی آو لکه چه په ثمرت


۳۳۸

کښی بیان وشو مجرد اسم په وروسته کښی (ته) راوړل کیږی او په
ترکیب کښی د مفعول به نه وروسته راځی لکه: وټک کتاب ښوونځی ته ورکړه.
که دیوه مجرد اسم په سر کښی (تر) لیا وروسته کښی (پوری) راشی هغه هم
مفعول الیه کیدای شی لکه: تر کابلہ تللی یوم، بلخه پوری تللی وم، کله کله
دواړه استعمالیږی لکه: تر پیښوره پوری لاړم.
د دغه دپاره چې وپیژندل شی چی یوه کلمه مفعول الیه ده که نه ده باید پوښتنه وشی چې
(چاته څه شی ته، چیرته) که ددغو درو پوښتنو دیوه ځواب شو خو مفعول الیه ده که نه، نه ده.
مفعول فیه ـ هغه لفظ ده ی چې دفعل ځای او وخت ښئی، چی یعنے په کوم ځای
کښی او په کوم وخت کښی واقع شوی، په سر کښی ئې (په) لیا په وروسته
کښی ئې (کښی) لیا دواړه راوړل کیږی لکه: د دغی پوښتنی په ځواب
چې وټک چیرته ده ی وئیل کیدای شی چې په کور ده ی لیا کور کښی ده ی، په هفته کښی
څو واری اداری ته ځی. په کور کښی چاسره کښنی، په دغو جملو کښی (په هفته، په
کور) هر یو مفعول فیه ده ی.


۳۲۹
که و زمان استیعاب آو استغراق د عادی نو ئالته هم (په ) بیا (کښی) بیا
دواړه راوړل کیږی لکه : دغه کتاب می په یوه شپه ولیکه ، غزنی ته یوی
ورځی کښی لاړم ، دغه چاره می پیوی ورځی کښی تمامه کړه . په دغه کښی
معلومیږی چه (په) آو (کښی) د ظرفیت ادات دی .
ظرف بښنه لوښی له وییل کیږی چه یوشی یی استیعابوی نو ځکه هر زمان آو هرمکان
ته که ظرف و وییل شی سمه ده په دغه صورت کښی ظرف دوه رازه ده یی یو ( د زمان
ظرف ) بل ( د مکان ظرف ) .
که یو اسم د ظرف په دول استعمال شی د ظرف ادات ورته په کار ده ی.
په پښتو کښی دظرف ادات د (په) آو (کښی) لفظونه دی چه (په) د اسم نه مخکی
آو (کښی) د اسم نه وروسته راځی کله یوا و کله دواړه استعمالیږی مثلاً : په کور
ده ی، په ګیڼی لاسو، کونی کښی ناست ده ی ، هفتی کښی یوه ځله ورځی، په کور کښی
ده ی . په کال کښی دوه واری راځی .
دغلته په لمړ و دو مثالو کښی یواځی (په) په دوه یومشالو کښی یواځی (کښی)


۳۲۰
په درے یمو دوومثالوکښے (په) آو (کښے) دواړه استعمال شوی.
دغه اداتو ته حقیقتاً یا حُکماً د حُکم ظرفیت بیانیږی. په دغه حال کښے ظرف (حقیقی ظرف)
یا (حُکمی) یا (مجازی) په برخو بلیږی. لکه مکتب کښے مے ولوست . ہفتے
کښے دوه ظلے ځم ، چه هریو زمان یا مکان ده ی نو ځکه حقیقتاً ظرف ده ی. لکن که
وویل شو چه ( په علم کښے بل شرف ده ی) په دغه کښے علم نه زمان ده ی آو نه مکان
ده ی، په دغه مناسبت چه دظرف ادات ته مقرون آو نږدے ده ی حکماً ظرف
ده ی یعنے د ظرف حکم ورته کیږی.
کله کله (په) آو (کښے) یواځے یا دواړه حذفیږی. مثلاً : کور ده ی،
کور ناست ده ی، ګنیز وب هیرم ، چه لمړی مثال کښے (په) آو په دوه یم مثال
کښے (کښے) آو په درے یم مثال کښے دواړه حذف شوی.
د زمان وظرف ادات کله کله حذفیږی آو کله کله نه حذفیږی دغه حذف آو
اثبات دژبے شوه تعینوی. مثلاً نن غمجَن یم ، په دغه ځای کښے (په نن غمجَن یم)،
یا نن کښے غم جن یم، یا په نن کښے غم جن یم ) نه ویل کیږی، ماکه وویل شی چه


۳۳۱

(پہ دنہ سے ورمحکبنے فرصت لہ لاسہ ورکول ښہ نہ دهی) پہ دغہ ځای کښے
دظرف ادات حذف سرہ جائیز نہ دهی. پہ دغہ ځای کښے د ژبے د ښوے سرہ
د پرموافق دهی.

پہ پښتو کښے د ( کښے ) لفظ ہر کلہ چہ مصادر وسرہ ونښلی لکہ چہ ظرفیت
بیانوی ہمدغہ سے داستمرار معناہم افادہ کوی مثلا : لیکلو آ و لوستلو کښے
دپری ګئے دی.
مفعول منہ یا مفعول عنہ - ہغہ لفظ دهی چہ دفعل ابتدا ښئی چہ سر کښے یے ( د کلہ شځہ راغلم )
( د ) یا ( لہ ) یا پہ وروستہ کښے (نہ) یا ( ځینے ) یا ( ځخہ ) یا پہ سر کښے یے ( کلہ نہ راغلم )
دلمری دوہ نہ یواو پہ وروستہ کښے یے د وروستی درونہ یوراوسل کیږی. ( د کلہ ځینے راغلم )
مثلا: (دکلہ راغلم) یاخود ( لہ کلہ راغلم ) یا ( کلہ نہ راغلم ) یا ( کلہ ځینے راغلم ) یا ( دکالہ راغلم )
یا ( کلہ ځخہ راغلم ) یا ( د کلہ نہ راغلم ) یا ( د کلہ ځخہ راغلم ) یا ( د کلہ ځینے راغلم ) .
چہ پہ دغو جملو کښے ( دکلہ ، لہ کلہ ، کلہ نہ ، کلہ ځینے ، کلہ ځخہ ، دکلہ نہ ، دکلہ
ځینے ، دکلہ ځخہ ، لہ کلہ نہ ، لہ کلہ یښتنے ، لہ کلہ ځخہ ) مفعول منہ دی.


۳۳۲

هر کله چه مفعول ذکر نه شی د فعل نه مخکښے د (تنے) یا (ترے) یا (ځینئے) ادات
راوړل کېږی . لکه : تنے واځله ، ترے بوځه ، ځینے پرے ږده .
مفعول له ــ هغه لفظ دهی چه د فعل سبب آو علت ښئی آو په وروسته کښے ئے
(د پاره) راوړل کېږی مثلاً : دغه کتاب مے د هلکانو د پاره واخیست .
په دے جملے کښے ( د هلکانو د پاره) مفعول له ده ی .
په پښتو کښے (لره) هم مفعول له ادات دهی : هلکانو لره مے خوږه واخیسته ،
د استعمال د کثرت له لامله ځینے خلک (لره) د (له ) په ډول مخفف استعمالوی
اما د قاعدے سره پښتنه آو د فصاحت محل ده ی .
د دغه د پاره چه و پېژندل شی چه یوه کلمه مفعول له ده که نه؟ باید د (چاد پاره ،
چا لره ، څه د پاره ، څه لره ، څه شی د پاره ، څه شی لره) پوښتنے وشی که کلمه د دغو
پښتنو ځواب شوه مفعول له ده که نه ، نه ده .
مفعول معه ــ هغه لفظ ده ی چه د فعل اجرا ښئی چه چا سره یا د څه شی سره اجرا شو ی
په وروسته کښے ئے (سره) راوړل کېږی مثلاً قلم سره مے ولیکه ، د تګ سره


۳۳۳
وگر چیدم ، پہ دغو جملو کښے ( قلم سرہ ، وتک سرہ ) ہر یو مفعول معہ دہ ی .
دسرہ لفظ د مقارنت ، مصاحبت ، استعانت ، معنا بیا نو ی .
که آلت آو وساطت دښئی یعنی که دیوہ شی دپاره بل شه ی واسطہ کی د استعانت
ادات کیږی لکه چه په پاسنو مثالو کښے ذکر شو .
که دیوه مجرد اسم په سر کښے (په) لیا په وروسته کښے ئے (باندے) راوړل
شی ہغہ ہم ( مفعول معه) کيدای شی ( پہ چوسرکی مے غوڅ کړ ) ليا (چوسرکی باندے
مے غوڅ کړ ) کله کله دواړه استعما ليږی : په چوسرکی باندے مے غوڅ کړ .
حال
حال هغه لفظ ده ی چه د فاعل آو مفعول حال آو هیئت د فعل د اجرا په وخت
کښے ښئی چه هغہ فاعلآ و مفعول لره چه حال آو شان ئے بیا نيږی (ذی الحال)
ویل کیږی .
په پښتو کښے د حال خدمت د ( په ) لفظ اجرا کوی چه د اہم ليا ځینو افعالو نه
مخکې راځی لکه : په خندا راغلی ، په خند الاس، په تښتې کښے مے ولید ، په لوپو کښے وہ


۳۳۴
چه طه ورغلم .
کله کله په حال کښی استمرار مدعا وی اسم تکرار کیږی لکه په خنداخندالاسه .
کله کله د استمرار د پاره اسم او فعل یو ځای شی لکه : په ثر سا ثراسی .
کله کله د حال ادات حذ فکیږی لکه سپور راغلم ، پله ی لارم ، غم جن
راغدی ، خوسپس لارم .
تمیز
هغه اسم له تمیز ویل کېږی چه دیوه مبهم شی ابهامیت لرے آود یوه حکم لوره ی بیان کی .
تمیز بیا نسبت بیا د مقداروی .
که تمیزه نسبت وی د تمیز تشکیل دپاره داسم یا صفت یا مصدر نه محکی (په)
راوړل کیږی . آتک په توره کښی پر ټولو ملګرو باندی ده ی ، ډیک په عمر کشردهی
مومند لوستلو کښی غنبتله ی ده ی .
(۱) «په» دحال آو (مفعول فیه) ادات هم ده ی ددغه دپاره چه د پیژندل شی چه دحال یامفعول فیه ادات
ده ی که د تمیز ادات باید په عوض دئے ( په سبب ، لیا په واسطه د ) وویل شی که معنا تغیر میند ه نکړه د تمیز
ادات ده ی آوکه معنا تغیرمینده کړه نه ده ی .