۴۰

داماد ایشان نمودند همواره اوقات را با وراد و وظایف و ریاضات
شاقه مصروف میداشتند در نصایح خلق و دلجوئی شان سعی بلیغ
مینمودند در اداء فرائض بجماعات و اتباع سنة سنیه کوشش
زیاد داشتند خوارق عادات از ایشان بسیار بظهور رسیده
نقلت بعضی مخلصین شان از ظلم محمد علم خان فراهی
شکوه و استغاثه نمودند که بسیار شخص جابر وظالم است
و تعدی آن از حد گذشته که شب و روز در ایذای خلق
خدا میکوشد فرمودند که عرض شما را امشب بخدمت
بزرگان خواهم نمود و امیدوارم که باین نیزه شکم
اورا پاره کنند و اشاره بر نیزه خود کردند در همان
شب شکم خان مذکور در فراه پاره کرده او را هلاک
ساختند نقلت خواجه قطب الدین که همشیره زاده
وامام ومدرس مسجد شان بود میگفت روزی حضرت
ایشان برایم فرمودند ای فرزند چرا درس طلبه را نمیگوئی
در جواب شان گفتم که طالبان از علوم بلند میخوانند و بنده
از درس آنها عاجزم فرمودند هر کتاب که میخواهی
تدریس کن انشاء الله تعالی میتوانی همان بود که هرکتاب
از هر علم که مطالعه کردم منکشف شده تدریس نمودم
عمرشان بهفتاد و شش سال رسید درسنه ۱۳۹۳ هجری قمری
یوم پنجشنبه هشتم جمادی الاخری مرغ روحش بجوار رحمت


۴۱
حق پیوسته مرقد مبارك شان در شرقی مزار فیض آثار
حضرت خواجه ابوالولید احمد است . يزار ويتبرك به )
حضرت حاجی خواجه
احمد الجامی حوض کرباسی
عارف اوحد و شیخ امجد حضرت حاجی خواجه احمد
الجامی رحمة الله عليه خلف الصدق حضرت خواجه عبدالرحيم
عماد الدین الجامی است وی فرزند ارشد و مرید و جای
نشین پدر بزرگوار خود بودند از اکابر مشایخ عصر است
تعليم فقه و تفسیر وحدیث و تجوید را در نزد مرحوم ملا
مقرى محمد كه امام و مدرس شان بود نموده اند و از علم
طب نیز بهره وافی داشتند در ریاضات و مجاهدات و اتباع
سنت حضرت خیر الانام عليه الصلواة والسلام بسر میبردند
در نصایح و دلجوئی خلق بسیار میکوشیدند هیبت و شکوه
شان قلوبرا فراهم میکرفت که در حضورشان اکثر مردم را
یارای سخن گفتن نبود مرجع خواص وعوام بودند
امرا و حکام بخدمت شان عقیدت و ارادت داشته بصحبت
شان میرسیدند و استفاده می نمودند بمثل مرحوم سردار
محمد ایوب خان پسر مرحوم امیر شیر علیخان و مرحوم فراموز
خان سپه سالار هرات اقلست نایب میر خان درانی


۴۲

حوض کریاسی میگفت روزی حضرت حاجی صاحب مرا امر فرمودند که اسپ مهیا کن تا با تو بزیارت حضرت خواجه ملا کوهی برویم همان بود که رفتیم و تا عصر در آنجا بسر برده نماز عصر را در انجا خوانده مراجعت نموده نماز شام را بکنار حوض دشت خواندیم در اثناء نماز هر دو اسپ گریخته رفتند که از چشم غایب شدند من مضطرب شده بعد از نماز اراده کردم که آنها را تعقیب نمایم مرا منع کردند و فرمودند که تا نماز خفتن را بخوانیم خود آنها میآیند چون نماز خفتن خوانده شد هر دو اسپ حاضر شده آنها را سوار شده آمدیم عمر شان بهفتاد و سه سال رسید در یوم چهارشنبه پانزدهم محرم الحرام سنه ۱۳۰۷ بود که پيك اجل را لبيك گفته بجوار رحمت حق جل شانه پیوستند مرقد مبارك شان در جنب والد بزرگوار شان است يزار ويتبرك به )

حضرت مولينا عبدالغفور
صاحب خواجه چناری

صاحب الفيض والنور ما وجد نظيره في الدهور حضرت مولينا عبدالغفور قدس سره خلف الصدق حضرت ملا قربان و ایشان خلف الصدق حضرت آخند ملا کند معلی صاحب است


۴۳

و سلسله ارادت شان بجد بزرگوارشان میرسد در تجرید
و تفرید و ترك دنیا در عصر خود نظیر نداشت اکثر اوقات را
در مغاری کوه و قلل جبال بسر می برد جامه خشن و کهنه
میپوشید و بمجاهدت و ریاضت نفس میکوشید نقلست در
مبادی حال جهة صید و شکار در مرغزار میگشت و در سیر
و سلوک نمی کوشید روزی درویشی در قریه خواجه محمد
چنار با ایشان تصادف نموده فرمود ای عبد الغفور تا بکی
عمر را ضایع میکنی و بطریقه جد امجد خود نمیروی فرمود
که حلاوت و حرارتی در خود نمی بینم آن درویش فرمود
چهل شب در آستانه جد خود حضرت آخند ملا کند معلی صاحب
قیام نما البته بهره و کام خود را خواهی یافت حضرت مولینا
چهل شب در خسرو چنانچه درویش گفته بود بسر بردند
شب چهلم حضرت حق سبحانه تعالی بر ایشان داد آنچه داد
کرامت و خرق عادات شان در هرات بحد تواتر است لکن
در این مختصر گنجایش آن را ندارد و تاریخ ولادت
ووفات شان معلوم نشد لهذا به تفصیل آن نپر دا ختم
مدفن شان در قریه خواجه محمد چنار مشهور و معروف
است در اجابت دعا مجرب است یزاد و یتبرک به )


۴۴

حضرت شهزاده
حاجی گیتی ستان باشدارن
العارف بالله الذی اذا قال بالله واذا سکت سکت لله فرید
العصر و وحید الزمان الشیخ حاجی گیتی ستان خلف الصدق
شهزاده سلطان شاه است بن مرحوم امیر تیمورشاه بن مرحوم
السلطان احمد شاه الغازی و ایشان از جمله مردان ومجزوبان
سالك بودند میفرمودند که پدرم شهزاده سلطان شاه اساس
سلطنت را بعم محترم شهزاده محمود شاه گذاشت و مصاحبت
فقرا را برخود لازم گرفت و همواره حدیث مبارك را تکرار
مینمود که [ اللهم احینی مسکیناً و امتنی مسکیناً و احشرنی
فی زمرة المساکین ] و مرا امر میکرد به آموختن علوم
شرعیه و من در مدرسه پای حصار بخدمت حضرت خلیفه
ملا عبدا لاحد صاحب درس میخواندم دران اثنا فقیری بنزد
پدرم آمد و گفته گیتی ستان را بمن بسپارید که تربیت
کنم از وفور عقیدت که برای درویشان داشت برایش
مسکن و معاش مقرر نموده مرا بصحبت وی ترغیب نمود بنا به
فرموده پدر خود گاه گاه بعد از فراغ درس بخلوت آن فقیر
میر فتم و ازان حالات عجیبه مشاهده مینمودم مگر اینکه مرا
تعلیم ذکر نمیکرد روزی بنزد پدرم آمد و با وی وداع نمود


۴۵

و گفت امشب از دنیا میروم فرزندانم پیش باین چهره حاضر میشود
نعش مرا تکفین و تجهيز مينمايد همان شب فوت شد فردا
همان درویش حاضر شد و تجهیز نموده رفت بعد از ان جا
متاثر شدم و محبت فقرا در دلم جای گرفت درین اثنا پدرم
فوت شد و آن آتش در دلم زیاده اشتعال یافت غلامها و کنیزها
را آزاد کردم و عازم سفر حرمین شریفین شده ترك وطن
مالوف نموده یازده سال مسافر بودم در اثنا راه بصحبت
فقر او زیارت مشایخ رسیدم بعد از زیارت حرمین شریفین
به بغداد شریف بزیارت روضه مطهره حضرت غوث الاعظم
محی الدین عبدالقادر جیلانی مشرف شدم درین اثنا حضرت
شیخ عبدالرحمن صاحب که یکی از خلفای غوثیه بود از كركوك
بزیارت حضرت شیخ شرف ورود می یافت بخدمت شان شتافتم
از ایشان حالات عجیبه مشاهده کرده در مسلك ارادت شان
در آمدم و بخدمت شان در كركوك که هشت منزل است از
بغداد رفتم و در جامع شن حجره نشین شدم هر گاه بخدمت
شان میرسیدم بپا ایستاده کلمات قدسی سمات شانرا
استماع مینمودم بعد هفت سال مرا ماذون و مجاز کردانیده
بجانب هرات فرستادند و فرمودند در هرات که میروی اولا
بخدمت شخصی روی که در شرقی هرات مسکن دارد و نام شان
مولنا عبدالغفور است و مرا عطا فرمودند اجازه خطی که


مشتمل است بر ذکر مشایخ علیه قادریه از حضرت عبدالرحمن
الی حضرت غوث الاعظم قدس سره چو در هرات آمدم بنا بفرموده شان
اولا بصحبت حضرت مولانا در قریه خواجه چنار رسیدم
بمجرد که دست شانرا گرفتم فرمودند ای شهزاده تا نگفتند
نیامدی خوش امدی من آب درب خوانه بودم بارها میدیدم
که دست متصرفی از طرف بغداد میآید و مشایخ هرات رد میکنند
تا اینکه ترا فرستادند الحمد لله علی ذالك و نیز فرمودند
الحمد لله که نسبت صحیح از حضرات غوثیه حاصل
نمودی حضرت غوث الاعظم صاحب فرمودند که طوبی
لمن رانی و لمن رای من رانی الی سبعین درجه انتهی نقلست
چون حضرت حاجی صاحب عازم هرات شدند بقریه پرک
نو بادام مسکن گرفته خلقی بسیار برا هدایت نمودند درین
اثنا در یوم پنجشنبه سنة یکزار دو صد و پنجاه شش بود
حضرت امیر زاده را حق جل و علی برای شان عطا فرمود
که آثار سعادت از ناصیه شان ظاهر و هویدا بود
در صغر سن بکمالات ظاهری وباطنی متصف شدند چون درسن
سی سالگی رسیدند در نوزدهم شهر محرم الحرام سنه ۱۲۷۶
بجوار رحمت حق پیوست پدر بزرگوار شان بنا بسفارش
خود شان نعش شانرا در قریه یا شد ان بخطیر ه حضرت
خوجه محمد بند کشا دفن نمودند پدر شان در مرتبه شان


مـ ۴۷ مـ

بسی قصائد پر سوز انشاد فرمودند بعد از فوت شان یازده
سال حضرت حاجی صاحب بعبادت و هدایت خلق خدا بسر
بردند در سنه یکهزار دو صد و نود و هفت روح پر فتوح
شان تنگنای قفس اد نرا بدرود نموده بجوار رحمت حق
پیوست و در قریه پاشدان در خطیره حضرت خواجه محمد
بند کشا مدفون شدند انا لله و انا الیه راجعون مزار فیض
اثار شان مرجع خواص وعوام است واخر دعوانا ان الحمد
لله رب العالمین

حضرت پیرامان الله
صاحب غوری

آن فانی فی الله وبقی بالله حضرت پیر امان الله
خلف الصدق مولینا رحمة الله قندهاری است در بدایت حال
در شهر قندهار بتحصیل علوم اشتغال نموده علم فقه وتفسیر
وحدیث را تحصیل نمودند بعد طلب مرشد شده دست
انابت را اولا بدست حق پرست حضرت با رفعت مولوی
محمد جان صاحب قندهاری دادند بعد از فوت شان ربقهٔ
ارادت حضرت حاجی دوست محمد صاحب دهلی را که
خلیفهٔ حضرت شیخ ابوسعید است و آن خلیفه حضرت شاه
اولیاء غلام علی شاه صاحب دهلی قدس الله اسرارهم بردوش


۴۸

همت خود انداخته مدت سه سال در صحبت شان کسب علوم
باطن نموده خرقه خلافت پوشیده بعد عنان عزیمت را
بجانب هرات گردانید و از انجا بغور رفته رخت اقامت انداخت
و بسیاری اهالی غور معتقد و مخلص شان شدند سال های
بسیار در انجا بعبادت خدایتعالی و هدایت خلق الله بسر
میبردند و از ایشان بسی کرامات وخرق عادات دید . شد .
که این رساله گنجایش آن را ندارد و در کتاب علیحده
بعضی از مخلصان شان جمع نمودند آخر الامر در سنه ۱۲۹۳
که غزوه میوند در قندهار واقع شد وایشان همراه مخلصان
خود بغزا رفتند برای ایشان مرض ذات الجنب عارض شد
از انجا مراجعت نموده در خوانه خود رسیده بحكم وا فيه
( کل من عليها فان و يبقى وجه ربك ذوالجلال والاكرام )
مرغ روح پرفتوحش عالم فانی را پدرود نموده بسوی آشیان
اصل شتافت ( انا لله و انا اليه راجعون ) نعش مبارك شان
را در قریه طولی که من جمله قرای غور است مدفون گردانیدند
( يزاد و يتبرك به ) و از اولاد شان بعد از فوت شان دو
فرزند ارشد بطریقه شان خلقا را ارشاد و هدایت نمود ند
حضرت ولی الله صاحب در غورات و حضرت مولوی ولی محمد
صاحب در هرات حضرت ولی الله صاحب مدفن شان د ر
پر چمن است تاریخ فوت شان معلوم نشد و حضرت مو لوي


۴۹

ولی محمد صاحب درسنه ۱۳۲۰ در هرات داعی اجل
را لبيك گفته و بآشیان اصل شتافت و در قریه ده ز يرك
مدفون شدند (رحمة الله تعالی علیهم اجمعین )
حضرت شیخ ملا عبدالرسول
صاحب اوکلی

آن سوخته عشق كبريايى با و یافته درگاه الهی مقبل مقبول
شيخ ملا عبدالرسول مريد و خلیفه حضرت شيخ نور الله صاحب
است كه بچند واسطه میرسد بحضرت امام ربانی مجدد الف
ثانی شیخ احمد سهرندی قدس سره شيخ موصوف در تجريد
و تفرید یگانه زمان بودند اكثر عمر را بمزارات عالیدرجاب
هرات گذرانیدند بفقر و صيام روز و صلوة و قيام شب طاقة
قویی داشت از ایشان کرامات و خوارق عادات بسیار
بظهور رسیده که این مختصر گنجایش آن را ندارد همواره
نیمچه نمدی پشمی میپوشیدند و بمجاهدت نفس میکوشیدند
و با فقراء میجوشیدند تا آخر داعیه اجل را اجابت نموده
طائر روحش تنگنای دنیا را بدرود نموده بفضای دلگشای
جنان خراميد (انالله و انااليه راجعون) مدفن شان در علاقه
اوكل است مشهور و معروف بزار و يتبرك به )


حضرت میا فضل الحق
صاحب مجددی
آن ناسك مناسك شریعت و قطب دائرهٔ طریقت شیخ
زادهٔ برحق حضرت میا فضل الحق صاحب مجددی خلف الصدق
شاه باز بلند پرواز قدسی مکان عرش آشیان شیخ الشیوخ
حضرت میا محمد عمر صاحب مجددی است حضرت موصوف
در عنفوان شباب علوم متداوله را بخدمت والد ماجد خود
تحصیل نموده داخل طریقهٔ علیه نقشبندیه شدند اینقدر
ریاضت و مجاهدات و وظائف و اوراد داشتند که زیاده
از طاقهٔ بشر است در ادراك جماعات و استقامهٔ شریعت
مطهره و رعایه و استمالت قلوب مسلمانان بی نظیر بودند
در ماه مبارك رمضان در نماز تراویح هر پنج شب يك ختم
قرآن شریف مینمودند و به تربیت مریدان میکوشیدند
همواره مصاحب شان علما بودند سفر حرمین شریفین را
همراه چند نفر مخلصین بسیار بطرز نیکو و آداب دلجوی بجای
آوردند عمر گرامی شان قریب بهفتاد سال رسید در
سنه ۱۳۳۲ ندای ( ارجعی الی ربك راضیهٔ مرضیه )
را بگوش هوش شنیده طائر روحش تنگنای دنیا را پدرود
نموده به آشیان قدس رسید ( انالله وانا اليه راجعون )


۵۱

در جنازه شان علما و مشایخ و حکام و مخلصین اجتماع نموده نعش مبارك شان را در خطیره علایحده غربی مزار فیض آثار حضرت مولوی جامی قدس الله سرهما دفن نمودند (زاد و یتبرك به)

حضرت خلیفه

ملا عبد الاحد صاحب سلجوقی

قطب دائره شریعت و غواص بحر طریقت عارف امجد خلیفه ملا عبد الاحد صاحب خلف الصدق مرحوم آخند ملا میرزا است که یکی از اکابر و مشاهیر علماء هرات بودند ولادت باسعادت شان در سنه ۱۱۶۵ هجری قمری واقع شده است در عنفوان شباب علوم متداوله را در نزد والد ماجد خود تحصیل نموده بتدریس اشتغال مینمودند در سن بیست و پنج سالگی اشتیاق صحبت مرشد کامل در کانون سینه شان اشتعال نموده موصوف را بیتاب کرده جویا و پویای مرشد کامل شدند اولا بخدمت باسعادت حضرت خلیفه میر ابراهیم صاحب قتالی ادرانی شتافته استدعاء ارادت نمودند حضرت خلیفه بعد از استخاره فرمودند که نصیبه شما در نزد ما نیست بعد بخدمت با سعادت آخند ملا عبیدالله صاحب که یکی از احفاد حضرت آخند ملا کند معلی صاحب بودند


۵۲
توسل نموده ایشان هم بعد از استخاره چنین فرمودند
درین اثنا مکتوبی از دار المفاخره بخاری از حضرت
قطب العارفین حضرت جی صاحب مجددی باسمی شان وارد
شد که مطلوب شما درین جاست پس کمر همت را بسته با چند
نفر از خاصان خود متوجه بخاری شدند در بادیه هائله
رسیده راه را گم کردند و متحیر نشستند در این اثنا حضرت
جی صاحب در بخاری این حال را دریافته بیکی از
مریدان که خلیفه ملا عثمان گواشانی بود فرمودند که بعضی
از یاران شما در بادیه راه گم نموده بر بام مسجد بالا رو
و آهسته اذان بگوی بعد از اذان بکوی که یاران بدست راست
خلیفه موصوف مبادرت نموده بقدرت الهی این آواز بگوش
راه گم کرده گان رسید دست راست را گرفته راه یافتند
بعد که به بخارا رسیدند ایشان را بطریقۀ انیقه نقشبندیه
داخل نمودند بادنی فرصت به درجات عالیه مشرف شده خلعت
خلافت در بر کرده عازم هرات شدند باقی اوقات عمر عزیز
را بریاضت نفس و هدایت خلق و تدریس کتب صرف نمودند
خوارق عادات از ایشان بسی بظهور رسیده که این مختصر گنجایش
آن را ندارد در اخیر که عمرشان به نود و پنجسال رسید جناب
حضرت جی صاحب یکخرقه در هرات فرستادند و نوشتند
که این خرقه از ان ملا محمد حسین پسر شماست حضرت خلیفه


۵۳

یاران را جمع نموده خرقه را در بر ی فرزند ارجمند خود
خلیفه ملا محمد حسین صاحب که عنقریب شرح حالات شان ذکر
میشود نمودند و فرمودند که ای فرزند این بار امانت که بر دوش
من بود بدوش تو انداختم متوجه خود باش و با یاران وداع نمودند
که این خرقه مژده فوت من است قریب بدان در بیست و پنجم
محرم الحرام سنه ۱۲۵۵ طائر روح پر فتوحش این تنگنای
دنیای دنی را پدرود نموده در فضای بیدای جنان خرامید
و نعش مبارك شان را در مقبره سلجوقیه که غربی تاژوستان
مزار فیض آثار حضرت مواری جامی قدس سره واقع است دفن
نمودند انا لله وانا اليه راجعون )

حضرت خلیفه
ملا محمد حسین صاحب

آن فاضل کامل وعالم عامل خلیفه ملا محمد حسین خلف
الصدق حضرت خلیفه ملا عبد الاحد است ایشان در عنفوان شبا ب
علوم متداوله را در نزد والد ماجد خود تحصیل نموده بخد مت
شان دست انابت دادند بحسن خلق و عبادت و گوشه نشینی معروف
بودند و در حسن خط نستعلیق شهره آفاق اند که قطعات شان
بزیور زر محلی در جمیع ممالك افغانستان موجود است
و اکثر خوش نویسان هرات بالذات يا بالواسطه تلميذ شان


۵۴

است عمر گرامی شان از هشتاد سال متجاوز شد بالاخره ندای
(ارجعی الی ربک) را بگوش هوش شنیده طائر روح شان
تنگنای دنیا را پدرود نموده بدارالخلد شتافتند و در مقبرۀ
سلجوقیه مدفون شدند انا لله وانا الیه راجعون)

حضرت میر مصطفی

صاحب بیچقی قتالی رحمۃ الله علیه

ناسك مناسك شريعت مصطفوی و سالك مسالك طريقۀ
مرتضوی حضرت خلیفه میر مصطفی صاحب خلف الصدق
میر سید اشرف است که سلسلۀ نسب شان میرسد بحضرت
میر یحیی صاحب که در اوائل این حصه ذکر شان تحریر
یافت حضرت ایشان در عنفوان شباب بتحصیل علوم دینیه
پرداختند و ازان بهرۀ وافی یافتند در زمان بیست و پنج
سالگی بمطالعۀ کتب تصوف روی آوردند تا داعیۀ ارادت
و انابت بدیشان مستولی شده بخدمت حضرت شیخ ملا محمد
جان پسر بزرگ و جای نشین حضرت آخند ملا علی محمد
صاحب اسفزاری که مناقب شان گذشت شتافتند و مرید
شدند بعد از ریاضت چند سال بخلعت خلافت سرافراز
شده بتلقین و ارشاد مریدان پرداختند بعد از فوت پدر بزرگوار
خود بصحبت صاحب مجذوب وحضرت صوفی صاحب که پسران


۵۵

دیگر حضرت آخند ملا علی محمد صاحب بودند رسید و از نزد
ایشان نیز اخذ و اجازت خواست ایشان حالت قوی داشتند
و باستقامت شرع شریف بسی اهتمام مینمودند در اکثر
اوقات در مسجد جامع شهر هرات بسر میبردند بسن چهل
و هشت سالگی بطرز نیکو از یاوت حرمین شریفین مشرف
شدند خرق عادات از ایشان بسیار نقل میکنند نقلست یکی
از مخاصان میگفت نیم شبی در مسجد جامع هرات تنها مراقب
نشسته بودم دیدم که مسجد روشن شد و حضرت ایشان
در آمدند از شوق دیدار شان بیهوش افتادم چون صبح شد
ایشان را جویا شدم که دران شب در قریهٔ پیچقی بودند
چون عمر شان بشصت و سه سال که عمر مسنونه است رسید
در سنه ۱۳۳۷ هجری قمری طائر روح شان تنگنای دنیا
را بدرود نموده بفضای باغ جنان خرامید علما و مشایخ
و مخلصین جنازه خوانده نعش مبارك شان را در پیچقی دفن
نمودند یکی از مخلصین شان بر مزار فیض آثار شان مسجد
جامع عالی تعمیر نموده است یزاد و یتبرك به )
یکی از فضلاء وقت در مرثیه و تاریخ فوت شان چند
فرد را در سلك نظم در آورده است عیناً نگاشته شد :-
یگانه قطب زمان شهسوار سیر و سلوك - مهین زمره سادات شیخ با تمکین
نزول فیض الهی بعرصه امکان - عطای نامتناهی بساکنان زمین


وه

رئیس اهل صفامیر مصطفی کو بود - خزینه گهری معرفت چراغ یقین
جمال ملت دین مطلع شموس هدا - ضیاء لیر ار شاد مقتدای مهین
چو بود طائر روحش زآشیانه قدس - ز تنگنای قفس روی سوی علیین
میان زشغل گرفت آن جناب در شوال - حساب رحلت او میشود ازین تعیین
چو بود عارف یکتا بسر غیب جلال - زسر غیب جلال انتقال توثق دین
۱۳۳۷

حضرت آخندزاده
ملا محمد حسن او بهی

شمس فلك شریعت غواص بحر طریقت صاحب فیض الهی آخندزاده ملا محمد حسن اوبھی خلف الصدق آخندزاده ملا شمس الدین قوم طوخی قندهاری است اخذ طریقه نقشبندیه را از حضرت آخندزاده ملا کامران صاحب موسی زائی نموده اند و ایشان از حضرت مولوی ملا محمد جان صاحب میر بازار و ایشان از حضرت غلام علی شاه صاحب دهلوی قدس الله اسرارهم تحصیل علوم را در پشت رود قندهار کردند و در جوانی عازم هرات شده در قصبه اوبه سکنا پذیر شدند عمر خود را بتدریس علوم دینیه و ارشاد و هدایت خلق بسر بردند بسیاری اهل هرات مخلص و معتقد شان بودند بسی حالت قوی داشتند از صحبت حکام احتراز


۵۷

و اجتناب مینمودند بزیارت مزارات مشایخ بسیار میرفتند
علی الخصوص در گازرگاه شریف بزیارت حضرت شیخ الاسلام
مقبول حضرت باری خواجه عبدالله انصاری قدس سره در استقامت
شرع شریف بسیار میکوشیدند و حال را از مردم بیگانه می
پوشیدند مخلصین شان کرامات و خوارق عادات از ایشان
بسیار نقل میکنند عمر شان قریب بهشتاد سال رسید در
سنه ۱۳۴۲ یوم سه شنبه هفتم ذیقعدة الحرام جهان فانی
را پدرود نموده بدار الخلد باقی شتافت و بمخلصان داغ
جدائی گذاشت نعش شان را در قریۀ یند بنوش او به دفن
نمودند یزاد و یتبرك به )
حضرت صاحبزاده
ملا محمد جان صاحب
آن رهنمای اهل ایمان و مقتدای اهل عرفان صاحبزاده
ملا محمد جان خلف الصدق حضرت شیخ ملا عبد الرسول است
که مناقب شان گذشت نسبت ارادت و خلعت خلافت از والد
ماجد حاصل نمودند در عنفوان شباب مدت مدید و عهد بعید
در هرات و قندهار جهت تحصیل علوم دینیه و فنون یقینیه
التزام فقر و فاق و ریاضات شاقه نموده قصب السبق از همگنان
و سائر اقران ربوده و از هر علم بهرۀ وافر و حظ متکاثر


داشتند خوارق عادات از ایشان بسیار بظهور رسیده که
تحریر آن درین مختصر نمیگنجد عمر گرامی شان قریب
به نود سال رسید آخر الامر بحکم آیه وافیه ( كل من
عليها فان و يبقى وجه ربك ذو الجلال و الاكرام )
طائر روح پر فتوحش لتنگنای دنیاء دنی را بدرود نموده
بفضای جنان خرامید در یوم یکشنبه نهم محرم الحرام سنه
١٣٥٠ در علاقه او کل در خطیره والد ماجد خود مدفون
شدند انا لله و انا الیه راجعون )

میر با به مجذوب

قتالى رحمة الله عليه

وی از اقوام قریب حضرت خلیفه میر محمد صدیق
صاحب ادرانی بود عمر گرامی خود را در قریه ادران
به ترك عوائق و علایق گذرانید و در اخیر عمر در قریه
آزادان سکونت پذیر شد و اهل آن قریه مخلص وی
شدند از وی حالات غریبی مشاهده میشد چنانچه یکی
از صلحاء نقل میکند روزی در قریه ادران بعد از نماز
صبح میر با به گفت دیشب آخند زاده ملا محمد حسن او بهی
فوت شده است خدایش درجات رفیع دهد خوب شخصی بودند
من در تعجب شدم بعد معلوم شد که در همان شب فوت شده


۵۹

بودند در شهر شعبان المعظم سنه ۱۳۴۷ در قرية آزادان بجوار رحمت حق جل وعلا پیوست وبسمت شمالی مسجد جامع زیارت حضرت خواجه ابو الولید احمد قدس سره مدفون گرديد انالله وانا اليه راجعون )

ذکر علماء ربانی

که درین خاك پاك هرات نشو و نما و تحصیل کمالات علميه و عمليه نموده و از زبان درر بار شان حلقة گوش هراتیان پر از جواهر و درر شده و از نفحات گلزار علوم شان مشام جان جهانی معطر گردیده و از انوار انفاس طيبه شان قلوب عالمی منور است آخر الامر جهان فانی را بدرود نموده به دار جاودانی شتافتند .
همین علما است که بقاء دین مبین حضرت خاتم النبین صلى الله علیه و آله وسلم مربوط بایشان است همین علما است که سواد خامه شان بخون شهداء وفى سبيل الله برابری میکند.

مرحوم

آخند ملا خدا بخش رحمة الله عليه

جامع المعقول و المنقول حاوى الفروع و الاصول آخند ملا خدا بخش ملقب به شیخ الاسلام خلف الصدق مرحوم آخند


ملا محمد قاسم است ایشان بهر علوم عقلیه و نقلیه در حسن خط از اقران فائق بودند کتب درسیه را دو مرتبه به قلم خود نوشتند و یادگار زمان گذاشتند در فن شعر مهارتی تامی داشتند که اشعار آبدار شان در صفحه روزگار ثبت است و تخلص شان عطاء الله است چنانچه این فرد از ان نشان میدهد ( ای عطا جولان بمیدان سعادت میکند * آنکه دایم در رضای حضرت معبود بود ) واز توالیف شان رساله ایست در شرح کلمه طیبه بعبارات رائقه او مضامین فائقه در طلاقت لسان و فصاحت بیان شهرتی دارند عمر گرامی را بریاضت و عبادت و نصیحت خلق و تدریس طلبه بانجام رسانیدند و از زبان شان عالمی مستفید شد و باقیات صالحات برای خود گذاشت با الاخره این دنیاء فانی را بدرود گفته در سنه ۱۲۸۸ هجری قمری بسوی دار جاودانی شتافت ( انا لله و انا اليه راجعون ) مدفن مبارك شان قریب مزار فیض آثار حضرت مولوی جامی عليه الرحمه و مزار فیض آثار حضرت شیخ زین الدین الخوافی قدس سره در حظیرهٔ علیحده که مسمی است به خطیره ملا ذبیح الله خان واقع شده است .


۶۱

آخند ملا رحیمداد [رح]

آن جامع علوم عقلیه و نقلیه حاوی علوم اصلیه و فرعیه مرحوم آخند ملا رحیمداد غلجائی در تربیت طلبه واستقامت تدریس وزکاء عقل وفهم در زمان خود بی نظیر بودند در هر فن و هر علم قوت و قدرت تالیف و تصنیف داشتند چنانچه تعلیقات و تحریرات شان در کتب معتبره اکنون مسطور و موجود است اکثر علماء نامدار از تلامیذ شان بودند عمری بتدریس طلبه و نصیحت مسلمانان و بعبادت قادر منان کوشیده با الاخره بحکم کریمه (کل من علیها فان و یبقی وجه ربك ذو الجلال و الاکرام) طائر روحش جهان فانی را بدرود نموده بسوی آشیان قدس شتافت انا لله و انا الیه راجعون )

آخند ملا عبدالله

فاضل زیارتگاهی رحمة الله عليه

جامع المعقول و المنقول حاوی الفروع والاصول مرحوم آخند ملا عبدالله فاضل والد ماجد آخند زاده ملا یحیی که مناقب شان گذشت در علم و تقوی و انزوا منفرد عصر بودند نجابت پناه مرحوم متوفی جامی علیه الرحمه جهة تدريس


۶۲

شان در زیارتگاه مدرسه عالیه بنا نموده است که اکنون
آباد است وی مرید رشید حضرت شاه افضل احمد صاحب
که مشهور است بحضرت جی بودند بسیریاضات و مجاهدات
نمودند عمر گرانمایه خود را بنصیحت مسلمانان وتدریس
طالبان علوم بانجام رسانیدند در بعضی کتب معتبره تحریرات
و تعلیقات شان دیده میشود بالجمله عالمی از زبان قال
و حال شان استفاده نموده بهره وافی یافتند باالاخره
بحكم (كل نفس ذائقة الموت) از دست ساقی اجل شربت
موت چشید و جان را بجانان سپرد خلف الصدق شان آخند
زاده ملا یحیی صاحب با جماعت مسلمانان نعش مبارك شان
را در مقبره زیارتگاه دفن نمودند و بر آن عمارتی
تعمیر نموده اند انالله وانا اليه راجعون )
اخند ملا محمد اویسی
سيا وشانی رحمة الله عليه
جامع المعقول و المنقول حاوی الفروع والاصول
آخند ملا محمد صاحب خلف الصدق آخند ملا محمد صالح
که جد امجد فقیر مؤلف است رحمة الله عليه ولادت باسعادت
شان در سنه ۱۲۲۵هجری قمری واقع شده است در علم وزهد
و تقوی یگانه عصر و فرید دهر بوده است تحصیل علوم را


در نزد مرحوم آخند ملا میر داد روضه بقی و علماء شهر
نموده قصب السبق را از همگنان ربوده بعلوم عقلیه و نقلیه
فائق شده است که اکنون تحریرات و تعلیقات که بر کتب
معتبره نموده بدست خط مبارك شان بنزد این فقیر موجود
است به تربیت و تدرس طلبه می کوشیدند تا از برکات
شان علما و مدرسان والاشان بهره وافی یافتند و ایشان
بعد از چند سال از وطن مالوف خود انزوا و عزلت گرفته
در قلل جبال بسر می بردند و آتش شوق پیر کامل در کانون
سینه شان شعله میزد و نمی یافتند آخرالامر فقیری که نام
مبارکش فقیر عبدالله هندوستانی بود بامر و اجازت حضرت
قطب العارفین غلام علی شاه صاحب دهلوی آمده ایشان را
شش ماه در قله کوهی تر بیت نموده بعد ازان فقیر بهندوستان
مراجعت نمود و ایشان بوطن مالوف خود باز آمدند ازیشان
بسیار حالات عجیبه و کرامات غریبه مشاهده نموده بدرجات
بلند و مقامات ارجمند رسیدند خوارق عادات بظهور رسیده
که این مختصر گنجایش آن را ندارد مرید نمیگرفتند اما چند
نفر از دزدان و قطاع الطریق و فاجران را تو به دادند
و اهل آن زمان بخدمت شان اخلاص وعقیدت کاملی داشتند
ایشان همواره از صحبت حکام و عمال احتراز و اجتناب
مینموده شب بعبادت معبود حقیقی و روز بتدریس طلبه علوم


۶۴

عمر گرامی را که شصت وسه سال شد بانجام رسانیدند باالاخره
بحكم وافية كل من عليها فان ويبقى وجه ربك ذوالجلال
والاكرام طائر روحش تنگنای دنیای فانی را بدرود نموده به
آشیان اصل خود رسید (انا لله وانا اليه راجعون)
مدفن مبارك شان در مقبرۀ سیدا و شان قریب مزار فیض
آثار حضرت خواجه محمد گنجان است و تا چند سال اهل
سیداوشان از خاك مرقد شان جهة دفع امراض خود میگرفتند *

مرحوم حضرت آخند

ملا محمد عمر سلجوقی رحمة الله عليه

جامع المعقول والمنقول حاوى الفروع والاصول حضرت
آخند ملا محمد عمر سلجوقی در علم و ورع و استقامت
شریعت و جودت ذهن وقوت ذكاء فريد عصر و وحيد
دهر بودند اكتساب علوم وکمالات را بخدمت آخند ملاخدا بخش
و آخند ملا رحیمداد و آخند ملا گلزار نمودند فقیر مؤلف كتب معتبره
وعلوم متداوله را بخدمت شان تحصیل نمودم واز صحبت شان
بركات كثيره یافتم اکثر علما و مدرسین این زمان از
تلامیذشان است خواه بالذات وخواه بالواسطه عمر گرامی
را بمطالعه کتب و تدریس و تالیف با نجام رسانیدند
مؤلفات شان این کتب است : (۱) ملهم الاصول (۲) شرح


۶۵

فارسی کافیه (۳) حاشیه برا یسا غوجی (۴) حاشیه بر غلام
یحیی بهاری (۵) رد الروافض (۶) تفسیر سورة فاتحه
(۷) تفسیر سورة و العادیات (۸) تفسیر سوره اخلاص رابطۀ
ارادت به آخند زاده ملا یحیی صاحب زیار تکاهی که مناقب
شان گذشت داشتند جهة قمع و قطع بدعتها جد و جهد قوی
مینمودند از قرآن مجید ده جزء حفظ داشتند و باقی را
نیز بسیار تلاوت مینمودند بحضرت خلیفه میر محمد صدیق
صاحب ادرانی اخلاص و عقیدت وافر داشتند چنانچه از
شهر تا منزل شان پیاده پای برهنه میرفتند مدتی چند سال در
حجرۀ مسجد منزوی بودند آخرالامر در سنه ۱۳۳۱ هجری
قمری داعی اجل را لبيك گفته طائر روح پر فتوحش در
ساحتی جنان خرامید (انا لله و انا الیه راجعون) مدفن
شان در غربی تاروستان حضرت موازی جامی است مقبرۀ سلجوقیه

مرحوم اخند ملا عبد الفتاح

جامع المعقول و المنقول حاوی الفروع و الاصول آخند
ملا عبدا لفتاح تحصیل علوم و کمالات بخدمت مرحوم آخند
ملا خدابخش و آخند ملا رحیم داد نموده بودند از بدایت تحصیل
تا پانزده سال در تدریس کتب و نشر علوم بسیا ر کوشش
نموده طلبۀ علوم از ان استفاده نموده کامل شدند بعد بمرض


۶۶
رعشه گرفتار شده از تدریس باز ماندند حواشی و تحریرات
شان در بعضی کتب ثبت است شرح فارسی خلاصة الحساب
از آثار خامه شان باقی است فقیر مؤلف کتاب مطول و خلاصة
الحساب را بنزد شان تحصیل نمودم نسبت ارادت بخدمت آخندزاده
ملایحیی صاحب زیارتگاهی داشتند قریب به نود سال عمر
نمودند آخرالامر داعی اجل را لبیك گفته درسنه ۱۳۳۵
برحمت حق جل سلطانه پیوست ایشان را در سمت جنوبی
خطیره حضرت مولوی جامی علیه الرحمه دفن نمودند اناالله
و انا الیه راجعون )

مرحوم اخندزاده
ملا عبد الباقی سیاوشانی
جامع المعقول و المنقول و حاوی الفروع والاصول
آخندزاده ملا عبدالباقی سیاوشانی خلف الصدق آخندملا
عبدالخالق اکتساب علوم و کمالات را از نزد والد ماجد
خود نمودند در تقوی و انزوا و حدت زکاء فرید عصر
بودند کتب معتبره را تدریس مینمودند بزیارت حرمین
شریفین مشرف شدند در طریقهٔ علیه قادریه نسبت ارادت
و خلافت بحضرت صاحبزاده میر سید شریف صاحب قادری
سیاوشانی داشتند بسیاری مسلمانان مخلص و معتقد شان


۶۷

بوده و بعضی رسائل از توالیف شان باقی است در سنه ۱۳۳۷
جهان فانی را پدرود نموده بدار الخلد باقی شتافتند مد فن
شان در خطیره علیحده پایان مقبره سیدا و شان است .
یزاد و یتبرك به )

مرحوم حاجی ملا غلام محمد
معلم الحفاظ آزادانی

عالم عامل و فاضل کامل فرید عصر و زمان یگانه
دوران رفیق شفیقم حاجی ملا غلام محمد خان بارکزائی
خلف الصدق مرحوم قاضی ملا محمد سلیم در علوم دینیه
از اکابر علما محسوب و از اعاظم فضلا معدود میشد در عنفوان
شباب تحصیل بعضی علوم و حفظ قرآن عظیم الشان را در هرات
نموده و عنان همت را بسوی سفر سعادت اثر حرمین شریفین
زاد هما الله شرفاً منعطف گردانیده و پیاده و آزاده طی
منازل و مسافات بعیده نموده و در شام شریف بعضی علوم
دینیه را تحصیل کرده بعد از نیل مرام وحج و عمره وزیارت
حضرت سید الانام علیه السلام بوطن مألوف خود رجوع
نموده بتدریس کتب وتلاوة کلام مجید بسر می برد درزمان
سلطنت مرحوم سراج الملة والدین امیر شهید حبیب الله
خان که در هرات تاسیس دار الحفاظ میشد فقیر مؤلف


و حاجی موصوف را بتعليم طلبه حفظ قرآن مجيد مقرر نمودند
از خلوص نیت و یمن همت این هر دو نفر ضعیف حق جل وعلا
مرحمت نموده هشتاد نفر حافظ تام چند از دار الحفاظ
بنعمث حفظ قرآن مجید مشرف و بوظیفه همه ساله از بیت
المال موظف شدند در شهر صفر سنه ١٣٤٠ بحكم آیۀ
وافیه (كل من عليها فان ) جهان فانی را پدرود نموده
بعالم جاودانی شتافت چون حافظ قرآن مجید است تعیین
تاریخ وفات حافظ قرآن شد ١٣٤٠
مرقد شان مقابل درب مزار فیض آثار حضرت خواجه
ابوالولید احمد قدس سره واقع است یزاد و یتبرک به انا لله
و انا اليه راجعون )


خاتمه
مزایای طبع این یگانه کتاب مستطاب رساله شریفه بر دیگر کتب مطبوعه حالات مشایخ عظام هرات ظاهر و باهر است ؛ خصوص جلد ثالث که ذکر مشایخ و اکابر دین مبین بقلم عالی جناب محمد زاد ه صاحب ملا محمد صدیق خان که شخص نهایت متدین وعالم بعلوم شرعیه و حافظ قرآن حمید مجید و مدرس معروف اند تدوین یافته و نام نامی بزرگان و علماء سعادت نشان بیاد گار میماند مطبعه دانش شکر گذار است که موفق به طبع اینگونه آثار بزرگ که زنده کننده نام بزرگان دین است شده توانسته است - بدیهی است ذکر این رجال نامدار دلیل به شرافت و عظمت هرات میگردد و در آینده هم امیدواریم به یمن دیانت خواهی مسلمانان صادق این خطه ترقیات بزرگی بعالم دیانت و اسلامیت اینولایت ثابت و پایدار مانده - و این نام نامی هرات همواره در صفحات تاریخ بشر حایز اهمیت باشد.
احراری