[BLANK PAGE]


م سبب نشر این رساله *
بعد از انکه بنده اله و آقای سرور جویا از
طبع مجله مناجات حضرت خواجه عبد الله انصاری *
فراغت حاصل نمودیم جناب حاجی محمد عظیم خان *
هراتی که از دیر زمانی در صدد دستیابی مکمل رساله
مزارات با برکات هرات بوده و به طبع و نشر آن تمایل
قلبی داشتند، معاونت خود را در انطباع این رساله
نایاب اصرار داشته و اینک بعون الله تعالی در طبع
آن اقدام ورزیدیم و ضمنا بعرض مرام پردازیم
هرات از شهرهای قدیمی و مشهور ببلاد آریاست]
در این حدود یعنی صوبه آریا بسیار شهرها بوده
که باید در بین هرات و مشهد باشد، و شک نیست شهر
هرات که شرقیها او را هری میگویند نزد
یونانیان بنام آریا موسوم بوده اما یقین نشده
است کدام شهر [آریا] گفته می شده است، قرار
گفته (آرین) مورخ پایتخت (آریا) (آرتاکوانا) یا
ارتاگانا بوده دو شهر دیگر سکندریه * و
اخا به * و هم یکی (کندکی) است و مسلم نیست ازینها
کدام یک هرات است – قرار بیان (پاری) مورخ


ب

شهر [ ارتاگوانا ] پایتخت آریا عبارت از شهر فوشنگ است ابن عقیل (پوشنگ) نوشته که از هرات به فاصله يك منزل است و بسر حد دریای هریرود است [ فعلا در جنوبى زنده جان علاقه غوريان آثاراین شهر موجود است ] بینی مورخ هم این را تائید کرده که (ارتاگوانا) همین شهر فوشنگ است و شهر سکندریه شاید شهر فراه باشد و آریا همین شهر هرات است ولى فراه از حدود آریا خارج است باری بقول (پلو تارق) مورخ شهر فراه را سکندر اعظم بنا نموده و از (آریا) بهند بهمین راه میرفته اند .
بهر صورت مسلم شد که هرات از صوبه های نهایت قدیمی است (آرین) مورخ هم عقیده دارد که هرات قبل از سکندر اعظم بنا شده و میگوید سکندر اینقدر مجال پیدا نکرد که در این سر زمین سر از نو شهر بسازد - اینطور هم شده که فاتحین مقدونیه بهر جا میرسیدند شهرهای سابقه را نامهای قومی گذاشتند .
صاحب روضة الصفا می نویسد - هرات از شهرهای عظیم قدیم است و پادشاهان ذی شوکت در این مقام اهتمام نموده و مقر خود داشته چنانکه از فحوای این رباعی معلوم میشود :-


ج

لهراسپ نهاده است هری را بنیاد * گشتاسب بر او بنای دیگر بنهاد
بهمن پس ازو عمارت دیگر کرد * اسکندر رومیش همه داد بباد

( عرض مقصود )

چون غرض از طبع و نشر این رساله تاریخ و تشریح
حالات بزرگان و مشایخ و اکابر دین مبین اسلامی
هستند که در این سر زمین غنوده اند – لذا تاریخ
هرات از سابق و خصوصاً از زمانی که دیانت اسلامی
در این خطه شیوع پیدا نموده و استیلای مسلمان ها
و تسلط عرب بوجود آمده بود هم تذکار میگردد .
صاحب فتوحات اسلامی بنا بر قول صحیح مینویسد –
در سال ( ۲۳ ) از هجرت – بدوره خلافت حضرت
عمر فاروق ( رض ) خراسان فتح شد در همان زمان
(یزد جرد) که از تهاجم عساکر مسلمین هزیمت دیده بود
در مرو پناهنده شد و در آنجا آتشکده بناکرده و قاری
بر امجدداً بر علیه حکومت عرب بشورانید، حضرت عمر رض
( احنف بن قیس ) را که صاحب لوائی بود به خراسان عازم
فرموده و با لشکر زیاد خراسان را گرفتند و از راه
( طبسین ) بهرات عازم و به غلبه هرات را فتح کردند
و [ صحاری عبدی ] را حکمران هرات نمودند – ولی


بعد از شهادت حضرت عمر (رض) اهل خراسان مخالفت
نموده بودند (عبد الله بن حازم) برای فتح هرات
آمده ولی با ابن (عامر) که والی این ولایت بوده
مصالحه نموده و هرات را در تحت استیلا آورده بودند
گویا نشئت دیانت اسلام در هرات بدوره خلافت
حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه گفته می شود
و بعدها در دوره خلفاء سوم و چهارم و بنی امیه
و بنی عباس هم سلطه عرب در این ولا وجود داشته
و سلاطین نامداری که بعدها از سامانی ها و سلجوقی
ها قدرت یافته اند هم مربی دیانت اسلامی بوده
اند مگر عظمت هرات در این دوره اخیر بزمان (امیر
تیمور گرکان) وخصوص هنگام سلطنت امیر شاهرخ بوده
این پادشاه عظیم الشان مرکز سلطنت خود را ولایت هرات
قرار داده و آثار تاریخی مهمی نسبت بعالم دیانت پروری
خود باقی گذاشت که غرض از تعمیر مصلاء هرات است
صاحب روضة الصفا توضیح میدهد که در سال ۸۱۱ شاهرخ
میرزا از سمرقند عودت فرمودند بعمارت باغ سفید و اردو
بنای مدرسه شریف خانقاه معارف پناه در شمالی قلعه اختیار
الدین باتمام رسید و مدرسه مهد علیا تعمیر گوهرشاد
آغا هم آثارش ظاهر است


در سال 851 این پادشاه معارف دوست وفات یافته است.
مقصود اینکه چون سلاطین نامدار سعادت کردار
در زمان سلف مربی علم و عرفان و معاون اهل فضل و
ایمان بوده‌اند مزیدا در هرات اهل علم و بزرگان
دین قیام داشته و به فیوضات لدنی رسیده‌اند زیرا
سعادت دین و دنیا از علم حاصل است و تعمیم علوم
دینی در این سرزمین فوق التصور بوده است.
حضرت پیر هرات خواجه عبد الله انصاری (رحمة الله
علیه) میفرمایند : (حق تعالی خواست که قدرت خود
نماید عالم را آفرید ـ و خواست که خود را نماید آدم
را آفرید) البته کسانیکه صفت حقیقی آدمیت را دارایند
همین درویشان ومشایخ و بزرگانند که در پی حقیقت
بودند و به اصول حقه طریقت.
[طریقت چیست؟]
التعظيم لامر الله؛ والشفقة علی خلق الله ـ این مردان
راه خدا بودند که به اوامر و نواهی الهی اطاعت
و تعظیم و بخلق الله شفقت و مرحمت داشته‌اند بدیهی
است رفتار این بزرگواران سرمشق بزرگی است
بآن کسانیکه بخواهند به اسلامیت و انسانیت حقیقی


و

واصل گردند چه او شانند که متصف بهمه صفات نيك
بوده بهر کس نیکی را پسندیده اند ـ و از بدیها دست
کشیده اند بی عمل نبو دند ـ و فریفته عمل نبو دند مال
را عاریت دانستند و طاعت را غنیمت شك را گذا شتند ؛
و یقین را دریافتند ؛ و با الجمله با حق بصدق ، با خلق به
انصاف ، با درویشان با خلاص ؛ با دوستان به نصیحت
با دشمنان بحلم ، و با عالمان بتواضع بوده آنچه بخود
نه پسندیدند بدیگری هم راضی نگردیدند ؛ بلکه تنها در
حق بنی نوع انسان این رعایه را صرف نکرده بتمام
کاینات و بهمه صنوف حیوانات جاده انصاف و عدالت
پیموده و از راه مروت عدول نفرموده اند .

عارف شهیر شرق حضرت شیخ سعدی علیه الرحمه میفرماید
طریقت بجز خدمت خلق نیست * بگفتار و عمامه ودلق نیست
و باز از صفات نيك و شفقت مردان راه طریقت حکایت
میفرمایند !-

یکی سیرت نیک مردان شنو * اگر نيك مردی و فرزانه رو
که شبلی ز حانوت گندم فروش * بده بردا نبان گندم بدوش
نگه کرد موری در آن غله دید * که سرگشته هر جانبی میدوید
زرحمت بر او شب نیا رست خفت * بما و ای خود بازش آورد گفت
مروت نباشد که این مور ریش * پراکنده گردانم از جای خویش


ز

درون پراکنده گان جمع دار * که جمعیّت باشد از روزگار
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد * که رحمت بر آن تربت پاک باد
میازار موری که دانه کش است * که جان دارد و جان شیرین خوش است
سیاه اندرون باشد و سنگدل * که خواهد که موری شود تنگدل
گرفتم ز تو ناتوان تر بسی است * تواناتر از تو هم آخر کسی است
در خاتمه به تقریب اینکه مدفن اولیاء کبار و مرقد درویشان
نامدار در این مجله قید و به ارباب بصیرت
و ارادتمندان به اهل طریقت موضح و نمودار می
گردد، امید است استعانت از خداوند متعال به برکت
این بزرگان خجسته خصال فرموده به اعمال
و افعال مردان راه حقیقت پیروی و از نظر اخلاص و
ارادت و شیوه وفا و صمیمیت در این مراحل قدم
بگذارند تا فایده دارین را حاصل بدارند.
(عبدالکریم احراری)


بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله الذی جعل زیارت مراقد الاولیا وسیلة
لحصول مقاصد العباد والصلوة والسلام علی سید الانبیا
والاوتاد ـ وعلی آله واصحابه صلوة دائمة تامة
الی یوم التناد ـ اما بعد فیقول الداعی لدوام
الحضرت السلطان احقر خلق الله عبد الله بن عبد الرحمن
الحسینی المشهور بین کل لا فظ با صیل الدین الواعظ
اعانه الله تعالی فی اتمام مهماته ونیل مرامه یقبل
دعواته و حاجاته شعر (۱) هبطت الیک من المحل الارفع
ورقاء ذات تعزز و تمنع ، باشارت عالی جناب شریعت
مآب حقیقت ایاب مزین شرع محمدی و معین سنت احمدی
لا زال علیه صلوات الابدی واردشده که دریایه
(۱) این شعر مقتبس است از قصیده شیخ الرئیس معنی آن چنان
است که نازل شده است بسوی تو از جای بلند ورقاء که نام
معشوقه است که صاحب عزت و جاه است


سرير همایون و مجلس عالی مبارك و ميمون حضرت
خلافت پناه پادشاه اسلام ناظم امور انام ظل الله
على مفارق اهل الاسلام متفقد الرعايا من مضائق حوادث
الزمان ناشر العدل و الاحسان باسط بساط الامن والامان قامع
مواد ظلم و الطغيان المستعين من عواطف الملك المستعان
السلطان ابن سلطان غیاث الدنيا و الدين سلطان الاعظم
ابوا لفتح سلطان ابوسعید كوركان [۱] خلد الله تعالی ملکه و سلطانه
ذکر مزارات متبرکات قبة الاسلام هرات افیضت علی
اقطافها [۲] سجال [۳] البركات میگذشت فرمان رفیع عالم
مطیع شرف نفا ذیا فت که شرح مراقد اولیاء کرام و
اکابر عظام که درین خطه مدفونند در جز وی مضبوط
و مندرج گردد و بشرف مطالعه نواب کامیاب بنوعی
که موجب معرفت نام و نشان با شد مفيد خاص و عام
گردد ؛ امتثالاً بحكم الرفیع این رساله در سلك نثر و
رشته تحریر مضبوط ساخته شد، و بعرض خدام سپهر مقام
(۱) کورگان باالضم وواو معر و ف وراء مهمله موقوف
وكا ف د و م فارسی آنکه از جانب ما در هم باد شاه زاده
باشد و یا نسبت دامادی بپاد شاه داشته باشد .
(۲) اقطاف جمع قطف ميوه چيده (۳) سجال بالكسر
جمع سجل بمعنی دلو .


ر سائنیده و باین مقام مجد دآخود را به سلسله دعا گویان
مندرج گر د‌انید ر‌جاء‌واثق كه نظار ه قبول حجا به
بارگاء ا يوان فلك اشتبا ه حضرت خلافت پناه شود و
بميا من عواطف مطيعان عتبه عليا مر اكام دو گيتى حاصل
آيد ذالك فضل الله يوتيه من يشاء و منه الابتداء و الانتهاء
اما بعد در خبرا ست از حضرت پيغمر صلى الله عليه و سلم
كه ر وز قيا مت شخصى از حسنات نا اميد مانده با شد
حضرت حق سبحانه و تعالى فرمايد ؛ اى بنده فلان دانشمند
را در دنیا میشناختی گوید میشناختم حضرت حق‌سبحانه وتعالی
خطاب فر ما يد كه تر ا بوی بخشيدم، سيد الطائفه
ابو لقا سم جنيد بغدادى قدس سره فر موده كه حكايت پيران
و احوال ایشان دل مریدا‌ن‌را تربیت و قوت بخشد و
پير طريقت وشيخ الاسلام ا ين ا مت ندیم حضرت بارى
حضرت خواجه عبدالله انصار ى قدس الله ا لعز‌يز فرموده
که ازهر پیری‌سخنی یاد گیرید و ا‌گر نتوانید نام ایشان‌را
یاد دارید که بعمر خود بهره یابید وا‌ین‌کتاب مشتمل
ا‌ست‌بر‌يك مقدمه و‌سه باب وخاتمه .
مقدمه درر‌فتن بز‌یارت‌ا‌ولیاء‌ا‌لله‌وفواید‌آ‌ن—
بدان که زیارت‌کردن مزار ا‌ت و مر‌اقد ا‌ولیاء‌ا‌لله‌وعلمأ
و ا‌تقیا وصلحا و‌پد‌را‌ن و‌ما‌در‌ا‌ن و‌سا‌یر مو‌منان


۴

مستحب است و بهترین روزها برای زیارت کردن روز
پنجشنبه و جمعه و شنبه و دو شنبه است اما روز جمعه بعد
از نماز و روز پنجشنبه و شنبه پیش از طلوع آفتاب و
در روز دوشنبه اول روز اولی بود و آورده اند که
در شب جمعه و تمام روز جمعه و روز پنجشنبه و روز
شنبه و دو شنبه اموات از حال زائران وقوف
مییابند و هم چنین در شب عیدین و باقی لیالی متبرکه
خصوصاً در شب برات هرگاه کسی خواهد بزیارت رود
مستحب است که اول وضو کند و در خانه دو رکعت نماز
بگذارد؛ و در هر رکعت فاتحة الکتاب یکبار و آیت
الکرسی یکبار و سوره اخلاص سه بار بخواند و ثواب
آن را بمیت بخشد و متوجه قبرستان شود و در راه
بمالا یعنی اشتغال ننماید و بسکون و آهستگی رود ؛ چون
بمقبره رسید نعلین از پای کشد و پیش روی میت به نیشیند
بعد ازان بگوید السلام علیکم یا اهل الدیار من المومنین و
المسلمين رحم الله المتقدمين منكم والمتاخرين منا انتم لنا
سلف ونحن لكم تبع وانا انشاء الله بكم لاحقون السلام على
اهل لا آله الا الله محمد رسول الله و اگر در گورستان کفار
یا اهل اسلام مختلط باشند بگوید السلام على من اتبع الهدى
و سورۀ فاتحه و آية الکرسی و یازده بار سورۀ اخلاص


و آیهٔ کریمهٔ فلله الحمد رب السموات و رب الارض
رب العالمين و له الكبرياء فى السموات و الارض وهو
العزيز الحكيم بخوانند و در خواندن سورهٔ يسين شريفه
و سورهٔ تبارك شريف آثار بسیار وارد است . روایت
شده است که ایستاده دعا کردن اولی است [مسئله] در
کفایه آورده است که برقبور بوسه نزنند [مسئله] در
گورستان خواب کردن مکروه است (مسئله) نماز در
مقبره گذاردن مکروه است وقتیکه قبر در پیش روی
وی باشد و اگر قبر در پس پشت وی با شد و یا چندان
از پیش روی وی دور با شد که اگر شخص در ان محل
بگذرد کراهیت نداشته با شد با کی نیست و اگر میان قبر
و مصلی دیوار یا حایلی باشد هیچ کراهیت ندارد (مسئله)
مکروه است در گورستان بول و غایط کردن و بر قبر
نشستن و پای بر قبر نهادن و گورستان را راه ساختن
و همچنان طعام خوردن و خنده کردن در مقابر زیرا که
آنجا محل اندوه وحزن و فکر در امور آخرت است
اینها که بیان نمود یم روایت فقهای مجتهدین مذهب حضرت
امام اعظم رحمه الله عليه بود و منشأ و مأخذ آن از سنت
حضرت سید الابرار و اثار سلف است بدانکه فعل و قول
حضرت ثبوت شعار و سيد ابرار صلی الله علیه وسلم بر


و
استحباب زیارت قبور وارد است ؛ اما فعل آنحضرت صلی الله
علیه و علی آله و اصحابه و سلم چنانچه بصحت پیوسته بر وایت
ابو موهبکه پیغمبر صلی الله علیه و سلم در آخر عمر شریف
شبی از حجرۀ مبارکه بیرون رفته به گورستان بقیع نزول
فرموده و اهل گورستان را زیارت کردند و چندان
دعاء خیر در حق ایشان به تقدیم رسانیدند که راوی گوید
با خود گفتم چه بودی که از اهل این گورستان بودمی ؛ و
در کتب اسانید و سیر آورده است که حضرت سید المرسلین
و خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم در ان سال به غزوۀ بنی
لحیان رفته بودند بمنزل عسفان (۱) رسیدند ؛ و در آنجا
قبر پدر و مادر خود را شناخته زیارت کردند و آن مقدار
گریستند که مجموع اهل و یاران خود را بگریه در
آوردند ؛ اما قول پیغمبر صلی الله علیه و سلم اینکه حضرت
امام محمد غزالی قدس سره به سند خود روایت کرده
از حضرت بی بی عایشه صدیقه رضی الله تعالی عنهما که
(۱) عسفان موضعیست دو مرحله دور از مکه معظمه بطرف
مدینه علی صاحبها التحیه بدانکه این قول خلاف کتب حدیث است
در کتب حدیث وارد شدست که آمنه والده حضرت رسول
صلی الله علیه و سلم در مقبرۀ حجون مدفون است و عبدالله
والد شان در مدینه مشرفه میباشند والله اعلم .


رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمودند که هیچ مردی نباشد که بزیارت برادر مسلمان خود رود و پیش قبر او بنشیند الا که اگر صاحب قبر مسلمان باشد با او انس گیرد ؛ و از ابوهریره رضی الله عنه مرویست که گفت رسول الله صلی الله علیه وسلم چون بگذرد مسلمان بر سر قبر مسلمانی و بران سلام کند خواه شناسا باشد خواه ناشناس البته صاحب قبر جواب آنکس را بگوید و در اخبار به ثبوت پیوسته که حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و سلم فرموده‌اند که عرض کنند اعمال بندگان را در روز پنجشنبه و دوشنبه به حضرت خداوند جل سبحانه و در روز جمعه اعمال بندگان را عرض کنند به پیغمبران و پدران و مادران ایشان پس از عمل نيك ایشان شاد میشوند و از نیکوئی فرزندان سفیدی ایشان زیاده می‌شود : و دیگر روایت شده است بدرستیکه عملهای شمایان را عرض کنند بخویشان و نزدیکان شما اگر حسنات به بینند شادواگر سیئات بینند ملول می‌شوند و میگویند بار خدایا نمیران ایشان را تا تو به کنند و راه راست یابند و از فحوای بسیاری از اخبار و آثار و حکایت صالحان محقق میگردد که اموات از احوال احیا خبر می یابند و بزیارت یاران و دوستان انس حاصل میکنند و از بعضی ثقات مرویست که روح زائران


را نور عمل بیشتر است و ارواح اصحاب قبور را انوار
تجلیات ربانی بیشتر هر گاه که احیا بزیارت اموات روند
ارواح ایشان با یکدیگر مقابل شوند و انوارشان
بهم پیوسته گردد در آئینه نفع زنده گان به مرده گان و
از مرده گان به زنده گان برسد ، و مرشد الطریقه
و الحقیقة شیخ شهاب الدین سهروردی قدس سره در
کتاب عوارف المعارف آورده است که ارواح در برزخ
و محل خود همواره در جولان میباشند و احوال و
اوضاع ایشان را معلوم میکنند و از عالم قدس نیز استغاثه
مینمایند و غرض از ایراد این کلمات این است که زیارت
قبور را منافع بیشمار است واگر صاحب قبر از ابرارو
اهل عرفان باشد هر چه زائر باو بگوید جواب بگوید
و اگر زائر اهل دل و صاحب کشف باشد شعور پیران
حاصل کند و ازان گفتگوی خبردار شود (مشهور است)
که شیخ ابو اسحق رومی قدس سره شاگردی داشت که صحیح
بخاری شریف برای او میخواند هنوز تمام نشده بود که
شیخ را قابض اجل بقبض روح قیام نموده در حالت نزع
ایشان شاگرد گفت شیخا تو رخت زنده گانی بر می بندی و
قرائت درس من درمیان مانده صلاح چیست شیخ گفت باکی
نیست هر روز وقت درس خواندن بیا و پیش روی من


به نشین و درس میخوان شاگرد بدان منوال کار کردهر گاه
غلط بخوا ندی شیخ رحمة الله علیه از قبر تلقین صوا ب
فرمودى تا بو قتیکه کتاب تمام شد (بد انکه) قرآن شریف خواندن
درنزد قبر مسلما نان بقول امام محمد شیبانى رحمة الله عليه سراً و جهراً
جائز است و فتوای بر این قول است اگر خوانند ه ثواب قراء ت
خو د ر ا بميت بخشد نفع آن و فیض آن بى شبهه بميت
ر سد مؤ ید ا ین قو ل آنکه د ر صحاح آ و رده است
که پیغمبر صلی الله علیه و سلم بر د و قبر بگذشت و
بنو ر نبو ت معلو م شد که ا یشا ر ا عذ ا ب میکنند
د و شا خ سبز ر اطلب نمود ههر يك ر ا از ان د ر
قبر فر و بر د ند و فر مو د ند که تخفیف عذ ا ب شد
ا ز ايشان ما د ا میکه ا ین د و شا خ سبز با شند و
خشك نشوند چون مقر ر است که شاخ سبز ذکر خداى ر ا میگوید و
چو ن خشك شود ا ز ذکر با ز میما ند هر گاه ذکړ نبات نفع
میر ساند بمر د ه پس معین ا ست که تلا و ت قر آ ن
ا ز مو من مو حد نا فع و موثر خواهد بو د ( فايده )
د ر بعضی کتب معتبره دیدم که مستحب است بمسا جد
قديم و مقا بر كريمه وصوامع وخلوات ا کا بر وا ولباء
رفتن و بصدق دل از انجا فیض گر فتن چه بصحت رسیده
است که پیغمبر صلی الله علیه و سلم روز های شنبه از


۱۰

- باب اول -
در ذکر مراقد اولیاء که در عرصه قبة الاسلام هرات و توابع آن مدفونند از قدیم الایام و ابتدای فتح اسلام تا انتهای زمان خاقان صاحب قرآن مغفور قطب السلطنه الدنيا والدین امیر تیمور کورگان انار الله برهانه و اسامی شریف ایشان در تاریخ هرات و کتاب طبقات حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره و طبقات مشایخ هرات و غیر آنها از کتب که مذکور بود شمه از احوال و فضایل و مقامات این طائفه آورده شد تا روشن گردد که رتبت و منزلت آن بزرگان تا بچه حد بوده است و وقوف بر این احوال و اوضاع مفید کمال حسن صدق و اعتقاد بوجه خاطر خواهد بود بدان اسعدک الله تعالی بنیل المقاصد الدينية و الدنيويه که اقدم این جماعت و اکمل ایشان اسوة الاعزة الظاهرة و قدوة الائمة الباهرة سيد الهمام و المشهود بين الانام مقبول الملك الجبار :


۱۱

عبدالله
بن معاویه بن ابو المساكن عبد الله بن جعفر الطیار رضی الله تعالی عنهم از اکابر اولیا و اقطاب زمان خود بوده و در علم ظاهری و باطنی سرآمد روزگار و کرم وافی داشت و شجاعتی بی پایانی داشت و پنهان خلق را بطریق حق دعوت میفرمود و با وضیع و شریف طریق شفقت و کرم مسلوك میداشت بمقتضى الانسان عبيد الاحسان بسیاری از اهالی مملکت و اطراف و اكناف بخدمت آن میل میکردند تا بمرتبه رسید که در نواحی فارس و اصفهان خطبه بنام وی خواندندى در آن وقت حکام برفع و قمع آن بزرگوار اقدام نمودند و لشکر انبوه بسر او فرستادند و قوم او را متفرق ساختند و آن حضرت با خواص خود بگریخت و بقهستان ۱ آمد ابو مسلم مروزی به شبل [۲] طهمان که از قبل او در هرات حاکم بود نامه نوشت که بهر نوع و وسیله که میسر شود او را نزد يك خود طلب کن
[۱] قهستان یعنی بر جند وقاین ۲ شبل بالکسر بچه شیر درنده و آنجا مراد نام نائب الحكومة ابو مسلم است که در هرات بوده است .


پس شبل هدایای تمام مرتب ساخته و مکتوب در غایت
تعظیم و احترام به نزد او فرستاد و بآمدن هرات او
را ترغیب نمود و متعاقب تحف و هدایا بطرف آن روانه
میکرد و فریب میداد تا اینکه با سفزار هرات آمدند
و از آنجا بشهر آمده در قریب درب خوش آن بزرگوار
را فرود آوردند ، و جای اقامت نیکو بجهة آن تعین
نمودند تا خاطر مبارك تسکین یابد ؛ پس شبل با ابو
مسلم نامه فرستاد که آنچه مقصود بود بحصول پیوست
ابو مسلم پنهانی بروی نامه نوشت که کارش را تمام کن
و سرش را بمن فرست آخر الامر سید مشارالیه دانست
که شبل قصد کشتن وی دارد خواست که بگریزد فرار
میسر نشد پس آن بزرگوار را بگرفتند و محبوس نمودند
و بعد از چند روز به قتل رسانیدند و سر مبارك بزرگوار
را به نزد ابو مسلم فرستادند و بدن مبارك را در تل
قطبیان در مصرخ که مشهور و معروف است مدفون
ساختند و این واقعه بزرگ در سال یکصدوسی
و چهار هجری واقع شده آورده اند که از همان مدت
شبل به رنج عظیم مبتلا شد و با قبح و جوه بمقر سقر
رسید ، وجناب ولایت مآب [ شیخ الاسلام مولانا
زین الدین تایبادی رحمة الله علیه فرمود . که شبی در


۱۳

مصرخ هرات در سر روضه حضرت سید عبدالله بسر
بردم و در ارواح اولیا نظر کردم از مشرق تا
مغرب هیچ روحی از روح آن بزرگوار تر ندیدم و
مقرر است نزد اصحاب کشف و ولایت که در هر شب جمعه
ارواح اقطاب واو تاد دران مزار متبرك حاضر
میشوند ، و در سال هفتصد وشش هجری سلطان محمد کرت
که از سلاطین غور است بر سر تربت عنبر سرشت ایشان
گنبدی عالی بنا نموده است و در سنه [۱] هزار سه
صد هفت جناب جلالتمآب سعد الدین خان که در هرات
نائب الحکومه بود جهت مزار کثیر الانوار ایشان دو
عدد لوح بسیار خوب ساخته که کیفیت شهادت و تاریخ
دران مندرج است ، مشهور است که شبل قاتل این
بزرگوار را در هر جا دفن میکردند خاك جسد پلید
او را بیرون می انداخت تا اینکه در پایان پای
این والا جناب دفن نمودند قرار گرفت .
شاه زاده ابو القاسم
بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام

[۱] این عبارت تالفظ مشهور است الحاقیست از شیخ
اصیل الدین واعظ نیست .


۱۴

زین العابدین رضی الله تعالی عنهم هم در مصلح است
و شیخ یحیی عمار قدس سره استاد و مربی (حضرت خواجه عبدالله
انصاری همواره با خواجه وصیت میفرمود که پیوسته بزیارت
ابوالقاسم بن جعفر رضی الله تعالی عنه میرو و از روح مقدس او
استمداد همت مینمای و شیخ الاسلام حضرت خواجه
عبدالله انصاری رحمة الله علیه به کرات میگفتند که در
شب جمعه در کهندژ مصلح هر دعای که کنند امیدواری
چنان است که با جابت مقرون گردد و در هرات
پیران هستند که از بزرگان ما تقدم شنیده اند که قبر
آن امام کجا است و اکثر مردم به یقین نمیدانند اما
معین است که در مصلح است پس طریقه زیارت کردن چنان
باشد که در گنبد مقبره در آید و به نیت زیارت سوره
فاتحه و اخلاص بخواند و بروح پرفتوح آن ببخشد و
به آن وسیله مرادات و مقاصد خود را از حضرت قاضی
الحاجات بخواهد و سال شهادت شان و کیفیت آن بتحقیق
نرسیده اما قبر آن در مصلح است شرقی گنبد سید عبدالله
مذکور در سنه (۱) هزار و سه صد و بیست و پنج حضرت پادشاه
اسلام غیاث الاسلام والمسلمین اعلیحضرت سراج الملة
والدین امیر حبیب الله خان بها در خلد الله تعالی ملکه
(۱) این الحاقیست از شیخ اصیل الدین نیست .


۱۵

و سلطانه به طریق دوره کل افغانستان تشریف فرمای
دار النصرت هرات شدند آبادی های این د مزار فیض
انوار روی بانهدام نهاده بود امر مبارك شد که آباد
شود همان بود که بنا باحکام شهریاری تمام آباد شد.
مزین و منقش گردید و اضافه بر بنای سابق جای
کبوتران و خانقاه و چله خانه ها و مسجد و حجر.
ها آباد شد اللهم ایدزمان دولته الى یوم القيامه

بی بی ستی رح (۱)

دوبازار خوش قریب چهار سوق در
سمت جنوبى بازار مدفون است عابده عصر و ولیه
دهر بود بی بی ستی از مشاهیر دوستان حق سبحانه
تعالى و مستجاب الدعوة بود و نظر تمام با بومسلم مروزی
داشت و به همت آن کارهای شگرف در هرات و نیشابور
از دست ابو مسلم برآمد در اول حال شوهر ی داشت
ابو نصر شب رو میگفتند هردو با تفاق عیاری (۲) میکردند
و در آخر دری از غیب برروی آن گشاده شد و از خلق گوشه

(۱) ستی بکسر سین در اصل سیدتی است بزن بزرگ اطلاق
میشود چنانچه سید بمر د بزرگ.
(۲) عیاری پاك و دزد. کذافی اللغات.


گرفت و متوجه راه حق شد و کارش بالا گرفت و در سال
صد پنجاه و هشت هجری وفات یافت و پیوسته اهالی هرات
بزیارت آن میروند و در اجابت دعامز آرشان تر یا ق
مجربیست و در ایام حضرت خاقان سعید شاهرخ میرزا بر
سری قبر آن عمارت و مسجد عالی بنا نمودند .
امام عبدالله الواحد
( بن مسلم بن عقيل رضى الله عنهم )
در جنوب شهر هرات نزديك بطرف قبله امام متقی
عارف عالم امام عبدالله الواحد بن مسلم بن عقیل رضی
الله تعالى عنهم) در علوم ظاهر و باطن خصوصاً در فن حديث
و تاریخ بغایت کامل بوده در زمرها و لیای کبار
معدود گشته ( نقل است ) از ابو الفضل اسحاق که گفت در
واقعه دیدم که دو مرغ سفید به فصیل شهر نشسته بود ند
یکی ازان دو مرغ با دیگری می گفت که پر خود را در زیر
این شهر درآور و آن را زیر و زبر گر دان جواب داد
که نمی توانم از روح مقدس حضرت امام عبدالله الواحد
بن مسلم رضى الله تعالى عنه شرم میدار م و درطبقات
مشایخ هرات آورده است که یکی از پیران طریقت گفته
که بر سر تربت حضرت امام عبدالله الواحد بن مسلم [رض]


نشسته بودم که ناگاه سگی پای شکسته آمد و در پایان
پای قبر امام عبدالله الوا حد با یستا د و بزاری تمام
ناله میکرد و میگریست و پای شکسته خود را در خاک
می مالید اندک زمانی برآمد پای درست شده بیرون
رفت قبر مبارکش در بیرون درب فیروزآباد است در محله
خوانچه آباد پیوسته اکابر اولیای هرات مثل سید عبدالله مختار
و شیخ عمو و شیخ ابو عبدالله مالانی وغیرهم ملازمت بزرگوار
بتقديم رسانیده اند فی الحقيقت قبله اجابت است و در
جدی ایشان اختلاف است بعضی ایشان را از اولاد
مسلم بن عقیل گفته و در لوح مزار ایشان که بسیار قدیمی
است ایشان را پسر زید بن حسن بن حضرت علی کرم الله
وجهه گفته ثبت لوح ایشان چنین نوشته شده *الله اکبر*
ظهور گوهر درج سعادت و طلوع اختر برج سروری
وا سیادت یعنی وجود امام انام سید السادات والا
شراف افتخار آل عبدمناف امیر عبد الله الواحد
بن الامام الهمام خلاصه اولاد عترت طاهره نقاوه
احفاد صاحب ملت ظاهره امیر زید بن الامام شجره
روضه کرم و کرامت ثمره سیادت و امامت امیر
المومنين حسن ابن اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب
کرم الله وجهه در مکه مبارکه بود، در زمانی که


۱۸

از هجرت سی و پنج سال و بروایتی سی و هفت سال گذشته
بود، در ایام امامت امیرالمومنین حضرت علی کرم
الله وجهه و شیخ حسن بصری رحمة الله علیه باشارت
حضرت علی کرم الله وجهه تربیت و اجتهاد مینمود
و در هشتاد و هشت از هجرت در زمان حیات پدر
بزرگوار خود بعد از وفات جد عالیقدر حضرت
امیرالمومنین حسن رضی الله تعالی عنه شربت شهادت
از کاس اجل نوشیده و بعد از انقضای سه صد و بیست
سال از وفات حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و سلم تربت
عنبر سرشت او ظاهر شد و سبب ظهور آن بود که شیخ
ابو نصر قدس سره در منام حضرت سیدالا نام صلی
الله علیه و سلم به حضور عمران فرمود بر وفق آن اشارت
با بشارت شیخ متوجه صوب خراسان شد، و در محروسه
هرات در موضع خمچه آباد ساکن شد و قبر این
بزرگوار را که روضه ایست از ریاض بهشت احیا
کرد و شیخ ابو نصر یکصد و بیست سال عمر یافت فقط تاریخ
همین قدر بود تمام شد، و دیگر لوحی به قدر سه زرع
بلند در بالای سر این بزرگوار نصب است در زمان
سلطان حسین میرزا حسن شاه قوچانی این را تیمناً نصب
نموده و گنبدی که حال آباد است از ابنیه ملوک کرت


است و در زمان خاقان مغفور حضرت ضیاء الملة و الدین
طاق ایوان مزار موصوف خراب شده بود همان بود
که بنا باحکام مرحوم مغفور طاق مذکور آباد شد و در سنه
هزار و سه صد بیست بفرمان پادشاه اسلام اعلیحضرت
سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان خلد الله تعالی
ملکه و سلطانه تمام مزار شریف ترمیم و آباد شد و
تاریخ آباد شدن آن به نظم در شرقی طاق مذکور نصب
است .

حضرت خواجه ابو الولید

احمد بن ابی الرجا عبد الله بن ایوب بن حنیفة الهروی
نور الله مرقد هم از اکابر علما ظاهر و باطن بوده
و هروی الاصل و در قریه آزادان که در قبله شهر
هرات واقع است سکونت داشته و با امام احمد حنبل
که یکی از ائمه دین است بسیار صحبت داشته و سلطان
اهل حدیث ابو عبدالله بن اسمعیل بخاری و امام
دارانی سمرقندی صاحب سنن پیش او حدیث خوانده
و در کتاب خود مکرر از ایشان نقل کرده اند و در سنه
دوصه وسی و دو هجری در هرات وفات یافته اند و قبر مبارکش
مشهور و معروف است و سلطان محمد کرت بر سر تربت


۲۰
ایشان عمارت و گنبدی عالی بنا فرموده است و حال
آباد است و اکثر ملوك از بکبه در آنجا بنا های خیر نموده
اند و محب الفقراء و المساكين حاجی محمد عظیم خان
و عاليجاه میرزا غلام حیدر خان ساكن قریه مذكور
مد تها است که ترمیم مزار فیض مشحون را می نما ید
چنانچه در آنجا مدرسه بجهة طلاب و دارلحفاظ و مسجد
جامع وحوض آب و طاق نما ها را آباد نموده
است وخرج طلاب وحفاظ قرآن مجید را از مال خود
داده که بتعليم مشغول با شند جزاه الله خيراً كثيراً
(۱) و فضایل و کمالات حضرت ابو الوليد قدس الله سره
بیش از ان است که در حیز تحریر در آید و مشهور است
که سی هزار کس در جنازة ایشان نماز گذار دند
گویند که حضرت خواجه ابو الو لید نماز جمعه را در
مسجد الحرام میگذارد و شب بمنزل خود مراجعت
مینمود. و خاقان سعید شاهرخ میرزا ابن امیر
تيمور کورگان اثار الله بر هانه ما دامیکه در هرات
می بوده هر چهار شنبه بمزار متبرك ایشان میرفت
برف و باران او را مانع نمیشد و بی عذر مرض هرگز
آن را ترك نمیکرد و خواص و عوام هرات از زیارت
(۱) این از اصل کتاب است.


۲۱

مز از آن منافع کلیه یافته و می یابند.
حضرت خواجه علی

بن موفق بغدادی رحمة الله علیه دیگر امام صدق
و صفای مرکز دائرۀ علم و حلم و آزادی شیخ علی
بن موفق بغدادی از اکابر مشایخ عراق بوده
و با ذوالنون مصری قدس سره صحبت بسیار کرده
حضرت شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری قدس الله
سره العزیز گفته که خواجه علی بن موفق از بغداد پیاده هفتاد
و چهار حج کرده وقتی حج کرده بتاسف با خود میگفت
که میروم و می آیم نه دل و نه وقت من خود در چه حالم
آنشب حق تعالی را بخواب دید که وی را گفت ای پسر موفق
تو بخانه خویش کسی را خوانی که نخواهی اگر من
ترا نخواستمى نخواندمی و راه ندادمی گویند روزی
در راه کاغذی یافته در آستین نگاه داشتند چون از آستین
برآوردند دیدند که در آن نوشته است که ای ابن
موفق از فقر میترسی و حال آنکه من پروردگار توام
و ایشان گفته اند که خداوند ا اگر من ترا از بیم
دوزخ میپرستم در دوزخ فرودآر و اگر با مید بهشت
می پرستم هرگز در آنجا جای مده و اگر بمهر میپرستم يك


۲۲

دیدار بنمای و پس از ان هر چه خواهی بکن وفات
ایشان درسنه دو صد وشصت و پنج هجری بوده شیخ الاسلام
خواجه عبدالله انصاری (رح) در طبقات مشایخ ذکر ایشانرا کرده است و از طبقه
ثانیه اش شمرده وصاحب طبقات هرات ایشان را از طبقه
ثالثه معد و دساخته والقول قول الاكابر مدفنش در بير ون
در ب قطبی چاق نزد يك راه کا زرگاه و باغ سفید
وگویند که حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سر.
چون سواره بآن راه بگذشتی فرود آمدی و باادب
بگذشتی و در طبقات حضرت خواجه تعیین مدفن آن
بزرگوا ررا نه نموده و از كتب اسمار جال محدثان
غیر این معلو م میشود و مورخان هرات آورده اند
که بعضی میخواستند که جسد مبارک آن بزرگوار را
بدزدند و به بغد ا د به برند زیراکه او بغداد يست
ا هل قبة الاسلام هرات این حال را معلو م کرده بر
بالای قبرآن ديواری ساختند تا مضبو ط گردد بندۀ
حقیر (۱) كاتب این گرید که حا ل عالیجاه محب الفقرا
حاجي الحرمين الشريفين حاجي ميرزا محمد عظيم خان
جزاء الله في الدارين خير اًكثیراً دائره مزار آن بزركوار
را کلان نموده دیوارهای اطراف آن را با خشت پخته
[۱] از پنجا الحاقيست .


۲۳

جدیداً آباد کرده است و ذکر این بزرگوار در نفحات
الانس وسفینة الاولیاء مذکور است .
حضرت خواجه رخ بند
دیگر امام زاهد و عارف ارجمند قطب الحق والملة
والدین خواجه محمد یوسف رخ بند قدس سره العزیز وی مصاحبت
با حضرت خواجه ابوالولید رحمة الله علیه داشتند و
پیوسته نقاب بر روی خود می آویختند تا چشمش در دنیة
وما فیها نیفتد ازین جهت ایشان را خواجه رخ بند میگفتند
گویند که هرکس در هرات ناجور شدی يك زرع کرباس
و یکدینار نذرایشان کردی صحت یافتی ؛ و در قدیم
الایام هیچکس نزديك مزار ایشان سواره نمی توانستی
گذشت تا اینکه روزی حضرت خواجه عبدالله انصاری
قدس سره بر سر تربت آن بزرگوار آمد و زمانی
دیر توقف فرمودند و توجه تمام به تقدیم رسانیدند بعد
ازان سواران را فرمودند که بگذرند ؛ مدفن مبارك
آن بزرگوار در درون شهر هرات در میان مسجدی که
بنام نامی ایشان است در محله قضات الهی به برکت
روح آن بزرگوار عالی همت ما گنه کاران را هدایت نموده
توفیق طاعت واجتناب از معصیت کرامت فرمائی آمین .


۲۴

امام ابوالحسن کردی (رح)

از جمله محدثان و فقها و حفاظ وزها دروز کارخود
بوده مشهو ر است که هشتاد هزار حدیث یاد داشت وفاتش
درسال دو صد وپنجاه و پنج هجری است مدفنش در هرات
است لکن غیر معین

شیخ ابوالهاشم رازی (رح)

د ر علم لغت و فن ادب بی نظیر بوده است وفاتش
در سال دو صد وهفتاد از هجرت و مدفنش در بیرون
درب خوش و مزار متبرکش تریاق احمر است

سید ابوعبدالله المختار (رح)

افتخار آل طه و یس مقتدای ابرار سید ابو عبدالله مختار
ابن سید محمد هر وی از مشایخ هرات بوده و در
علم صورت و معنی بی نظیر بوده است و کرامات و خوارق
عادات ازان حضرت بسیار به ظهور پیوسته؛ و مدفن
ایشان درکوه شمال هرات درسر کوه عمارت عالی
دارد و معروف و مشهور است وفات ایشان در
سال دو صد و هفتاد و هفت ازهجری واقشده و از


۲۵

سادات حسینی بوده و اهل قبة الاسلام هرات بزیارت
ایشان رفته توسل میجویند و بمقاصد خود فائز میشوند.

امام عثمان دارانی (رح)

در علم ظاهر و باطن و فن تصوف نیک ماهر بوده
و شافعی مذهب بوده و متقی و بزرگ و مشایخ ازان
استفاده بسیار مینمودند و در سال دو صد و هشتاد از
هجرت وفات نموده و مدفنش در مقبره خیابان است
اکنون قبرش معلوم نیست.

امام ابوسعید مهین (رح)

مقتدای هرات و در زهد و ورع و علوم ظاهری و باطنی
ید طویلی داشت و مصنفات آن مشهور است (منقول است)
که یکی از موسی هارون مسئله پرسید موسی از سائل
سوال کرد که تو از کجائی گفت از هرات گفت مسئله از من می
پرسی و ابوسعید در شهر هرات شما است و وفاتش در
در سال دو صد و نود هجری و مدفنش در درب خوش است
و در جوار آن بزرگوار بسیاری از اکابر و اقاربه
و اولادان مدفونند.


۲۶
شیخ عبدالرحمن بن طهمان (رح)
مشهور است که هفتاد سال در هرات در مسجد متعین روز بروزه و شب باحیاء لیالی میگذرانیده وجه معاش او از دست ریس زوجه او بوده سال وفاتش معلوم نشده فاما او را از طبقه ثالثه شمرده اند و مدفنش در مقبره درب خوش نزد يك قبر امام ابو سعید معین (رح) است .

سیدابوالمعالی مختار (رح)
نقاوه خاندان طیبین و طاهرین سید ابو المعالی مختار بن سید عبد الله مختار از جمله اکابر دین و افاضل علمای اهل یقین و زاهد و عابد وقت خود بوده و کرامات و مقامات بلند و از تلامذه اصحاب پدر خود بوده بعلو مرتبه امتیاز داشت سال وفاتش معلوم نشده و قبرش در پایان پای قبر پدرش معلوم است .

فقیه عثمان مرغزی (رح)
از فرزندان حضرت سید عبد الله مختار است و او را سوخته شوق میگفتند و در غایت ادب بغایت الغایة


۲۷
راسخ بودند مشهور است که هرگز بطرف هرات
آب دهان خود را نینداخته است ، بجهة آنکه در هرات
پیران هستند تاریخ وفات او معلوم نشده و مدفنش
در پایان پای حضرت سلطان عبد الله الواحد شهید است .
امام محمد (رح)
بن اسحاق سعدی رحمة الله علیه از زهاد و اتقیاء
روزگار خود بوده مزار او را قبله حاجات
میگویند وفاتش در سال سه صد و پنج هجری واقع شده
مدفن او در قریه یزدان انجیل است .
شیخ عبدالله (رح)
بن عروه رحمة الله عليه - شيخ المعارف امام عبدالله
بن عروه بانواع علوم ظاهر و باطن معروف بوده
و مدتی هشتاد سال عمر خود را بزهد و ورع گذرانیده
وفاتش در سال سه صد و یازده هجری واقع شده و
مدفن آن بدر بخوش است .
شیخ محمد [رح]
بن عثمان دارانی شیخ عابد متحقق محمد بن عثمان دارانی


۲۸

است در علم امانت و صلاحیت قائم مقام پدر خود
بوده وفاتش در سال سه صد و سی از هجرت مدفنش در
مقبره خیابان نزديك قبر پدر بزرگوار آن واقعشده ۰

امام ابو علی حامد [رح]

امام متورع مجتهد امام ابو علی حامد بن محمد سقاء
در علم فقه شریف و در سائر علوم ماهر بوده و پیوسته
در وعظ و نصیحت مبنود و نزديك خاص و عام مقبول
وفاتش در سال سه صد و پنجاه و شش هجری است و
مدفنش در درب خوش است ۰

شیخ ابواللیث

فوشنجی (رح) قطب الوقت وشیخ ابدال ابواللیث فوشنجی
رحمة الله علیه حضرت شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری
قدس سره در مصنفات خود آورده که ابواللیث فوشنجی
از عرفاء وسادات بوده و پیوسته پای برهنه در
خرقه ژولیده میرفته و يك شبانه روز هرگرد ريك
منزل نمیگذرانیده فردا وجدا گرد عالم میگشت ،
[مشهور است] که ابواللیث فوشنجی (رح) وقتی در رود
هرات غرق شد گفت خداوندا مرا خلاصی ده که برای


۲۹

توسه بارقل هو الله احد بخوانم فی الحال دست از غیب
پدید آمد و او را خلاص کرد روزی میگفت که نه
سال ازان واقعه گذشته و مرا میسر نمیشود که نذر
را وفا کنم هر گاه که گویم قل هو الله احد به جواب
شنوم که میگویند هیچ میدانی که احد کیست چندان
ذوق وشوق و وجدآن بر سر من استیلا یابد که مجال
نطقم نمی ماند سال وفاتش معلوم نیست اما مدفنش در
خیابان در پشت جوی انجیل در بالای بلندی واقع
است و باقی اقطاب و مریدان و همصحبتیها در جوار
ایشان مدفونند و کسی که اندك صفای که داشته باشد
دریابد که چه فیض و حضور آنجا میرسد.

شیخ محمد گازر (رح)
شیخ زاهد متوورع محمد بن عبدالله قصار
هروی (رح) شیخ الاسلام حضرت خواجه عبدالله
انصاری قدس الله سره العزیز بسیار مدح ایشان
رامی نمودند و از اکابر زمان خود بوده و
خرقه ازدست شیخ ابواللیث فوشنجی (رح) پوشیده
و در اقران محمد نقشبند قدس سره و شیخ عمو
(رح) معدود گشته تا ریخ وفاتش معلوم نیست و قبرش


۳۰

در خیابان معروف و مشهور است؛ میگویند پدرش
گازری میکرده و سنگ گازری پدرش را بر سر قبر
او نهادند و حا لا موجود است .

شیخ ابوالعباس (رح)

شیخ الاولیاء محمد ابوالعباس غورا نی
شیخ الاسلام حضرت خواجه عبد الله انصاری قدس سره
در تصنیفات خود آورده که او از بزرگان این طایفه
وانکشاف قلوب وقبو ر داشته تا ر یخ وفاتش معلوم نشده
اما قبرش در غوران است در بلوک گذره .

شیخ ابوزید مرغزی [رح]

قدوة المشایخ خواجه ابوزید مرغزی از کبار مشایخ
هرات بود وارباب کشف و یقین و در علم فقاهت و ورع کمال
تمام داشته و کرامات بسیار از ایشان ظاهر شده و از تلا
مذه ر بیع بوده و او از تلامذه امام شافعی رحمة الله علیه
بوده مشهور است که حضرت خواجه عبدالله انصاری رحمة
الله علیه شاگرد امام نصر الدین مرغزی بوده و او
شاگرد امام ابوزید(رح) مرغزی بوده سال وفاتش بتحقیق نه پیوسته
واما مدفنش در اندرون شهر هرات در غربی مسجد


۳۱

جامع شریف است .

شیخ ابو عبدالله مالانی [رح]

امام و محدث و متقی ابو عبدالله احمد بن عبدالرحمن مالانی
از بزرگان مشایخ هرات بوده و از اقران شیخ عمو بوده
و با یکدیگر بحج رفته بودند و به صحبت مشایخ حجاز
رسیدند و اهل هرات همه باو بیعت کردند خواجه
عبدالله بن عروه فرموده که بعد از حسن بصری (رح) هیچ
کس بقدر ومنزلت شیخ احمد مالانی رح نمیدانه سال
وفاتش معلوم نشده و قبرش در طلقان مالان است و مرقد
ایشان معروف و شهرت دارد که هر چهار شنبه حضرت
خواجه عبدالله انصاری قدس سره ، بزیارت ایشان میرفته
و بهر حاجت که زیارت او کنند مقصود حاصل شود .

شیخ ابونصری هروی (رح)

عابد و زاهد و یگانه وقت خود بود شیخ الاسلام حضرت
خواجه عبدالله انصاری رحمة الله علیه فرموده که شیخ
ابونصر از بزرگان گازرگاه است جمعی از شاگردان او بحج
میرفتند ، بی اجازت حضرت شیخ پس در راه بشیخ حصری
رسیدند فرمود که یکی از شمایان چیزی بخواند شخصی


۳۲

ازان میان بخواندن مشغول شد شیخ حصری بیخود گشت و به سماع در آمد ددر اثنای آن حال فرمود که امسال شما را بار نیست باز گردید بعد ازان گفت که شما شاگردان ابونصری هروی نیستید گفتند هستیم فرمود که چرا بی دستوری آن بیرون آمدید البته مراجعت کنید و پیش او روید هر کس که باز گشت بسلامت بماند وجمعی که نشنودند و متوجه راه حج شدند بسموم بسوختند و قبرش در گازرگاه است لکن معلوم نميباشد .

خواجه قرییخ هروی (رح)

شيخ الموحدين والمحقيقين خواجه قطب الحق والدین قربيخ الهروی؛ شیخ الاسلام حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره فرموده که قربيخ پیری باشکوه و با صلابت و خداوند ولایت بوده وفاتش در سال سه صدو هفتاد و هشت از هجرت و قبرش در گازرگاه شریف است .

خواجه خیرچه [رح]

شيخ الابدال و العارفين كمال الحق والدين خواجه خیر چه قدس سره از اکابر اقطاب واز بدلاء هندوستان و مستجاب الدعوة بوده است حضرت خواجه عبد الله


۳۳

انصاری قدس سره در طبقات خود ذکر ایشان کرده است
مشهور است که هر که را درد دندان یا درد چشم یا مر ضی
دیگر پید ا شدی بر فتی نزديك خواجه خیر چه ا لتما س
فاتحه نمو دی فی الحال سو ره فاتحة الکتاب بخوا ندی
آن مریض از مرض خلا ص شدی و قتی دانشمندی گفت یا
خیر چه سوره فاتحه را در ست نمیخوانی بیا که با تو سورة
فاتحه را درست سازم خواجه گفت که تو دل خود را در سته
بساز بعد ازان بآن به هیچ حا ل ملتفت نشد مشهور استه
که او غلام شخصی بو د از تجار مالك وی از وی خوارق
عادات مشاهده میکرد پس در آخر کار او را آزاد گردانید
حضرت شیخ الاسلام گفت که من پسر خواجه او را دیده ام
و بعضی از احو ا ل رفیعه خیر چه را از وی شنیدم و قبر
وی در گا ز ر گاه است بالا تر از مزار فیض آثا ر حضرت
شیخ ا لا سلام بین الشمال والمشرق و زیارت مر قد آن
بزرگوار تریاق آز موده است .
حضرت خواجه ابوعبدالله
طاقی [رح]
قطب المشایخ کعبة ا لانا م مر شد السالکین زبدة ا لمحقیقین
علاء ا لد ولة و الحق والد ین الکرام الهمام ا لدا عی الی


۳۴

الله فخر الحق و الشریعة و التقوی وارث الانبیاء دلیل
الهدى الى طريق المستقيم ابو عبد الله محمد بن فضل الطاقی
السجستانی الهروی مشهور بخواجه طاق [۱] در علوم
شریعت وطریقت وحقیقت درجه علیا داشت ورسوم
صوفیه و اشارات ایشان نیکو میدانسته و ولایت
وکرامت و فراست ایشان از حد تواتر گذشته بود
واینجا از شرح کردن ولایت وکرامت او از هزار
یکی واز بسیار اندکی در حیز تحریر نمی گنجد و در
اظهار مذهب حق وقوت اعتقاد عدیل نداشت حضرت
خواجه عبد الله انصاری قدس سره فرموده که هرگز
هیچ بزرگی باهیبت تر از حضرت ابو عبد الله طاقی
رحمة الله علیه ندیده ام واو پیر و استاد من است
و اگر او را نمیدیدم اعتقاد مذهب حق را نمیدانستم
[نقل است] که حضرت خواجه ابو عبد الله طاقی
رحمة الله علیه گفت که هزار پیر را دیده و خدمت کرده
ام که همه از اهل کرامت بودند [نقل است] که در
زمان حیات ایشان ابدالی از طرف بلخ آمده بود و
در شهر هرات میگشت دید که مرد بی انصافی ظلم میکنند
(۱) طاق قریه ایست در ملك سجستان که از آنجا
در هرات نزول فرمودند .


۳۵

به حضرت خدا وند بنالید و در حق آن دعای بد نمود
و از شهر بیرون رفت در ساعت آتش عظیم در هرات
افتاده مردم بیچاره شده به نزد حضرت خواجه
ابو عبدالله طاقی (رح) رفتند حضرت خواجه درباغ
خود تا ک می بریدند متوجه شدند دیدند که عالم را
آتش گرفته چنانچه گویند که مسجد هرات چوب پوش
بوده آتش گرفته بوده و آتش زننده خود را بوطن
رسانده حضرت خواجه نخ تاک را گرفته به طرف
بلخ فرستادند ابدال را از در وازه بلخ پیش
کشید ه و به هرات ، آوردند و گفتند که چرا گریختی
ا بد ال گفت از سبب که از وسم من نشد که علاج کنم
گریختم بعد ازان حضرت خواجه قطره اشک چشم
خود را بطرف شهر انداخته آتش فر ونشست و هم
درین باب ایشان فر مو ده اند .
رباعی
آن آتش دوشین که برافروخته بود
اوسو ختن از دل من آموخته بود
گر آب دو چشم من نکردی یاری
چه چله فروشان که هری سوخته بود


۳۶

از حضرت شمس الدین محمد مرویست که گفت
من حضرت خواجه را در واقعه دیدم که بر کرسی
نشسته بود و جمیع بزرگان دست پیش سینه نهاده ایستاده
بودند و حضرت خواجه انصار صاحب در تعریف
ایشان فرموده

رباعی

ای آنکه یگانه گشته در آفاق
از جان بتو اند اهل عرفان مشتاق
کس نیست بمانند تو در فقر و فنا
گشت است ازان نام خوشت خواجه طاق

و ایشان حنبلی مذهب بوده‌اند . وفات ایشان
در سال چهارصد و شانزده هجریست و مدفن
ایشان در بیرون درب خوش است و خاقان سعید
انار الله برهانه بر سر تربت آن بزرگوار عمارت
عالی ساختند و سلطان حسین میرزا دهلیزی و در
بلندی در جنب عمارت وی ساخته و هر دمی ایشان همواره
بزیارت میرفته اند الهی ببرکت روح پاك حضرت
خواجه عبدالله طاقی قدس سره اهالی هرات را
در پناه حمایت خود نگهداری و از شر اشرار و


۳۷

از پنجه تظالم ظالم محفوظ و مسلم داری و پادشاه
وقت و امناء دولت را عادل گردان و بر ترویج
شریعت نبویه على صاحبها الصلوات و التسليمات والتحيه
توفیق دهی و از ابواب رحمت خود دری بروی همه
امت نبوى صلى الله عليه و آله واصحابه وسلم خصوصاً
بروی مسلمانان اهالی هرات بگشائی آمین ثم
آمین یارب العالمین .
امام عبدالله
بن اليمان رحمة الله عليه امام و مقتدای اهل عرفان
ابو عبد الله بن اليمان رحمة الله علیه از مشایخ کبار
بوده حضرت خواجه عبد الله انصاری قدس سره از
وی نقل و حدیث فرمودی و گفتی روایت میکنم از
بزرگی که چشم من چون او ندیده بغايت محدث و زاهد
زمان خود بوده و به طریقه صحابه و سلف رضی الله
عنهم زندگانی میکرده و سال وفاتش در سال
چهار صد و شانزده هجری بوده و مدفنش معلوم
نیست رحمة الله عليه .


۳۸

شیخ یحیی بن عمار سجستانی (رح)

امام زاهد متقی شیخ یحیی بن عمار سجستانی پیشوای
سالکان و ناصح طالبان ومقتدای اهل هرات بوده
و علوم ظاهری و باطنی را به کمال خوبی دانسته
و در قبة الاسلام هرات مدت شصت سال نصیحت مسلمانان
میفرمودند و در تربیت و تقویت حضرت خواجه عبدالله
انصاری رحمة الله علیه می کوشیده [مشهور است] که
تا شیخ یحیی عمار زنده بود هیچ آفریده با خواجه
عبدالله انصاری قدس سره در مباحثه و مجادله غالب
نتوانست آمد و باصحاب خود میگفت که گرامی دارید
حضرت خواجه عبدالله انصاری را که او امام روز
گار خواهد شد وفاتش در سال چهار صد و بیست و دو
هجری و مدفنش در مقبره خیابان است [نقل است] که
بعد از وفات او را بخواب دیدند پرسیدند که حضرت
خدای تعالی با تو چه کرد جوابداد که چون من
از دنیا رحلت کردم حضرت حق سبحانه تعالی با من
فرمود که ای یحیی من با تو کار ها داشتم اما روزی
در مجلس وعظ مارا ستودی، یکی از دوستان صاحب
کمال حاضر بود وقتش خوش شد ترا درکار او کردم


۳۹
و گر نه با تو چها میکردم .
خواجه عبدالرحیم (رح)
از استادان حضرت خواجه عبدالله انصاری است و احوالات و مقامات ایشان فوق الحصر و البیان است و مدفنش در دشت پلان در میدان زیارت گاه مرغاب است .
شیخ عمو (رح)
الشيخ الكبير شيخ ابو اسمعيل احمد بن محمد بن حمزه صوفى المشهور به شیخ عمو رحمة الله عليه او را شحنه مشایخ خراسان میگفتند و در علوم فتوت و توکل با کمال بوده و در ابتداء در اندرون شهر هرات منزل داشت آنجا که اکنون خانقاه قاضی جلال الدین است و از هر طرف درویشی که بطرف هرات آمدی به نزد وی آمدی و حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره بیست سال خدمت خانقاه وی نمودی و خدمت وی آن بود که هر دانه که در مطبخ او می پختند او را پاک میکردی حضرت شیخ عمو رحمة الله علیه در حدیث اسناد عالی داشت و با بسیاری


۴۰

از مشایخ عظام صحبت نموده بود و صائم الدهر بود
و عمرش به نود سال رسیده بود و فاتش در سال
چهار صد و چهل و چهار از هجرت واقع شده و قبرش در
گازر گاه شریف است نزديك رباط و مسجد جامع
كه در قدیم بوده و در ایام سلطنت ابو سعید میرزا
مولانا رکن الدین خافی بنیاد و تجدید آن را نمود
و با تمام رسید *
شیخ الاسلام حضرت خواجه

عبدالله انصاری قدس سره
شیخ الاسلام وكعبة الانام مهبط خیر و بركات اعنی
پیر هرات منظور نظر عنایت حضرت باری ابو اسمعیل
خواجه عبدالله انصاری قدس سره از نسل ابو منصور
مت الانصاری است که وی پسر حضرت ابو ایوب انصاری
است رضی الله تعالى عنه که صاحب رحل حضرت رسول
الله صلى الله عليه وسلم بوده و مت انصاری در زمان خلافت
حضرت عثمان رضی الله عنه با احنف بن (قیس)رض در هرات
آمده بودند و حضرت خواجه در کهندز مصرخ هرات
متولد شده اند فرمودند که اول مرا در دبیرستان
زنی کردند چون چهار ساله شدم مرا در دبیرستان


۴۱

مالینی کردند و چون ۹ ساله شدم املا نوشتم در
دبیرستان ادب خورد بودم که شعر عربی، میگفتم چنانچه
دیگران بر من حسد میبردند و اشعار ایشان از ششصد هزار
بیت عربی بیش است؛ و گفته اند که من سه صد هزار
حدیث با هزار هزار اسناد یاد دارم که هیچکس بروزگار
من آن نکرده که اگر من بر هر اندام خود دست می
نهادم آن را حدیث یاد داشتم و گفته اند که من خورد
بودم که خود را در گهواره کی یاد میدهم که کفچه
گرم بر دیك می نهادند و شش ماه بیش شیر نخوردم
مصنفات ایشان در عالم مشهور است مثل تفسیر قرآن
و منازل السائرین و طبقات مشایخ هرات و گنج نامه
و غیره . ( نقل است ) که در فوشنج ضعیفه باخبر بود
گفت دران شب که حضرت خواجه متولد شدی دو
واقعه دیدم که حضرت خضر علیه السلام مرا گفت
که امشب در هرات فرزندی متولد شده که از
مشرق تا مغرب فضل او پر شود و تربیت کلی از
حضرت شیخ ابوالحسن خرقانی قدس سره و حضرت
خواجه عبدالله طاقی قدس سره یافته اند آورده اند
که حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره گفت
که من از دو کس بلغذ دو چیز برید یکی حضرت


۴۲

شیخ ابو الحسن خرقانی و دیگر حضرت خواجه عبدالله
طاقی قدس سره و ریاضت حضرت، خواجه بمرتبهٔ
رسیده بود که گفته بحدیث خواندن مشغول بودم
و اکثر اوقات گیاه تناول میکردم و خشت زیر سر
می نهادم و فاتش در سال چهار صد و هشتاد و يك
هجری و عمر مبارکش هشتاد و چهار سال و چار ماه
و بیست روز بوده و در تاریخ هشتصد و سی دوی هجری
خاقان سعید سلطان ابوسعید میرزا بر سر تربت آن
بزرگوار عمارت و مسجد جامع عالی بنا نموده
و اکثر سلاطین اسلامیه تا حالا در آنجا بنا های خیر
نموده اند و املاک زیاد یرا وقف نموده اند که به
مصارف آن برسد و اهل هرات از وضیع و شریف
پیوسته بمرقد منور توسل میجویند و بمقاصد دین و
دنیا میرسند فیض الهی دران موضع بسیار است!
ذکر جماعتی از اولیای کبار و مشایخ که از اقران
حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره بوده اند
و حضرت خواجه در مصنفات خود ذکر ایشان نموده
اند و تاریخ ایشان معلوم نیست درین محل اسامی
این بزرگواران در سلك تحریر می آید تا بمقتضای
اثر معتبر عند ذکر الصالحين تنزل الرحمة برکات


۴۳

آن طایفه بروزگار بماند .
شیخ ابوحفص غورانی (رح)
پیر با هیبت بوده و کرامات فراوان داشته مدفنش
در قریه غوران است (بلوك گذره) .
شیخ ابوبشر (کواشانی رح)
گویند که کبوتر بسخن او از کبوترخانه فرود «۱»
می آمد تاریخ وفاتش معلوم نیست و قبروی در قریه
کواشانچه است .
عبدالله كهين وعبدالله مهين [رح]
هر دوی ایشان از کواشانچه بوده اند وهردواز
پیران حضرت خواجه عبدالله انصاری بوده‌اندو
مدفن ایشان در قریه کواشانچه است از بلوك
گذره .
شیخ احمد کهدستائی [رح]
از اصحاب ولایت بوده در قریه کهدستان
(۱) الحال آنرا پیر کبوتر خوانند .


۴۴

مدفون است .

شیخ ابوالحسن نجار قهندزی (رح)

از اکابر این طایفه بوده و قبرش الحال معلوم نیست

خطب کورت (رح)

پیران بسیار دیده و سید القوم بوده و خواجه
عبدالله انصاری قدس سره بسیار به مهمانی ایشان تشریف
میبرده و قبر وی در قریه کورت است .

شیخ احمد کوفانی [رح]

از اهل کمال و حال بوده و مدفنش در قریه کوفان
است (بلوک گذره) .

پیر محمد کشور [رح]

از اکابر دین و مشایخ هرات بوده و شیخ الاسلام
حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره بسیار وصف
ایشان میفرموده اند .

محمد شگرف [رح]

از پیران صاحب حال بوده اند اما تاریخ فوت و قبرش


۴۵

معلوم نیست .

ابوسعید مالانی (رح)
در علم حدیث استاد حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس
سره بوده وحال عظیم داشته و امام نودی رحمة الله علیه
در اربعین خود ذکر ایشان نموده وقبر ایشان در زیارت
گاه است و فیض در مزار ایشان زیاده ازان است که وصف
آن کرده شود وفاتش در سال چهار صد و دوازده از
هجرت است .

شیخ ابوالحسن حداد (رح)
هرویست و از سادات عظام و درویشان مجرد
بوده اما مدفن ایشان معلوم نیست

شیخ ابومنصور سوخته [رح]
امام زاهد و متورع و از اهل فضل بوده و قبرش
در خیابان است .

شیخ بغطاء نوبادانی (رح)
شیخ عالم و کامل و از بزرگان سادات عظام


۴۶

بوده و علم درویشی را نيك میدانسته و مدفنش در
قريه نوبادان است .

درویش محمد خیاط [رح]

حضرت خواجه عبد الله انصاری قدس سره وصف
او را بسیار کرده و از اکابر بزرگان بوده و شمرده
اند اما قبرش معلوم نیست .

شیخ بغطاء جولاه (رح)

از اکابر مشایخ هرات بوده مدفنش بکورستان
درب خوش است .

اما بعد ازین بذکر طبقه دیگر که تالی زطبقه حضرت
خواجه عبد الله انصاری بوده‌اند قیام نمود
خواهد شد .

شیخ ابوعبدالله عميری (رح)

امام متعبد عالم فاضل زاهد عابد از اقران
خویش بعلم وکمال ممتاز بوده و وفاتش در سال چهار صد
و هشتاد و هفت از هجرت و مدفنش درب خوش است.


۴۷

شیخ عبدالهادی (رح)

دیگر نقطه دائره علم و حلم و آزادی شیخ
عبد الهادی خلف الصدق حضرت خواجه عبد الله
انصاری قدس سره است به علم ظاهر و باطن
آراسته بود با ورع و تقوی و زهد و فضل شهرت
تمام داشته وقتی که ملاحده در هرات استیلا یافته
بودند تفرقه بسیار باورمانیدند و در آخر در کهندژ
[۱] او را شهید کردند همانجا مدفون ساختند بعد از
چند روز که آن فتنه تسکین یافته از قبرش برآورده به
گازرگاه شریف بردند و در پیش روی پدر بزرگوار
او دفن نمودند وحالا قبرش ظاهر و هویدا است .

شیخ ابونصر خمچه آبادی (رح)

شیخ الاقطاب و مرشد السالکین شیخ ابو نصر خمچه
آبادی رحمة الله علیه در اعداد علمای ربانی معدود
گشته و در علم ظاهر و باطن معمور اصلش از کرمان
بوده و ریاضات مالا نهایه داشته و همواره مصاحبت
با حضرت خضر علیه السلام داشته و در سبب ترقی او

۱ یعنی کهنه تل .


۴۱

آورده اند که شخصی روزی پیش او فتوای آورد
مضمون اینکه چه میفرمایند علمای اسلام در شان
جوانی که مبداء حال خرکاری میکرده روزی بر
در از گوشی خشم گرفته و چوبی چند بر در از گوش
زده آن حیوان باو در سخن آمده گفت این همه غضب
و تندی بر من مظلوم بی زبان رانده گیر اندیشه
نمیکنی که اگر حضرت خداوند بزرگ بر تو خشم گیرد
هیچ توانی که از عهده آن بیرون آئی پس آتش ندامت
در دل او افتاد و باستغفار و توبه مشغول میباشد
و مدتی بیست سال است که آب چشمش ایستاده نشده و
اکنون پیر گشته و آب در دو دیده نمانده هرگاه
حال گذشته خود را یاد میکند و ستم که بر آن دهان بسته
نموده بخواطرش می آید از هیبت حقسبحانه و تعالی
خون از دیده اش روان میگردد و چون در نماز
می ایستد بر روی و موی و مصلی او همه خون روان
میگردد و نماز و وضوی او چیست شیخ ابونصر در حالیکه
این فتوی بخواند حال بروی بگشت برخواست و
روان شد گفت آن شخص کجا است گفتند در فلان
موضع است سر و پای برهنه میرفت بسرعت تمام بخا
نقاه او رسید گفتند درآی که در نماز ایستاده


بود . و همین ساعت قالب تهی ساخته شیخ ابو نصر
رحمة الله علیه در آمد و درویش را دیده روی و
موی سفیدش بخون سرخ شده و جان داده نيك در
آن نظر کرده در روی شیخ خندید بعد ازان شیخ
ابو نصر به تجهیز و تکفین او قیام نموده و پس ازان
واجد وحال برشیخ ابونصر غلبه نمود و سرد ر کوه و بیابان نهاده
و دایماً میگریست روزی شخصی باو رسید سوال کرد
که ای حیران چرا میگریی مگر آیت از کلام ملك علام بتو
رسیده یا ان کار نکرده و آن آیت خصم تو شده گریه
تو بگریه دل سوختگان نمی ماند بگریه دامن سوختگان
می ماند شیخ ابونصر (رح) را این سخن در د بر در د
فزود قصه او بجای رسید که او را با خلق آرامش نماند آب
ونان را ترك نموده و بمحاسبه خود مشغول شد و سر و پا
برهنه سیر میفرمود تا بپای درخت رسید و در سر چشمه
آن درخت منزل گرفت و آن درختی بود خار دار
و بر هر خاری از اشك آن باری بسته بود و ازان
درخت خوشه ها بر منوال انگور سرخ آویخته بود
پس از اشك آن درخت مقداری بلیسدی هوش بوی باز
آمدی و به عبادت حق مشغول بودی اژدهای بزرگه
بیا مد برگرد آن درخت و برگرد شیخ حلقه زد شیخ


۵۰
ابو نصر مدت بیست سال در میان حلقۀ مار عبادت می
کرد و از میوۀ آن درخت تناول می نمود و از ان
چشمه وضو میساخت و عبادت میکرد به هیچ کاری
دیگر نمی پرداخت و از خلایق کسی بآنجا نمیرسید
بعد از مدت بیست سال جوانی در ان منزل ظاهر شد
و از ان چشمه وضو ساخت و دو رکعت نماز بگذارد
و گفت شیخا امروز روز عرفه است توجه نمای
و حج بگذار شیخ ابو نصر فرمود حالا از حج و
عرفه دورم جوان گفت اینک کوی عرفات و در
نظر او عرفات را بنمود بآن جای رفت و بحاجیان
موافقت نمود بعد از ان که از وقوف عرفات فارغ
شدند نه جوان را دید و نه چشمه پس مناسك را
با تمام رسانید و در تحت نودان خانۀ کعبه مقام
ساخت گاه گاه پشتۀ هیزم میکشید و میفروخت و روز
گار بآن میگذرانید ده سال به آن دستور بگذرانید
بعد ازان حاجیان به مدینۀ منورۀ مشرفه بزیارت
حضرت رسول الله صلى الله علیه و سلم میرفتند پیری
باو گفت چرا موافقت باین جماعت نمیکنی که
بزیارت حبیب خدا صلى الله علیه و سلم می روند
پس در صحبت آن جماعت بمدینۀ منوره رفت و در


۵۱
مقابلهٔ روضهٔ مقدسهٔ مطهرهٔ حضرت رسول صلی
الله علیه و سلم بایستاد و سلام نمود و جواب از قبر
شریف آنحضرت صلی الله علیه و علی آله و اصحابه
و سلم شنید که علیک السلام یا ابونصر ده سال دیگر
در آنجا بمجاور ت، بگذرانید بعد ازان از روحانیت
حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و سلم رخصت یافته
بطرف شام و بیت المقدس روانه شد وده سال
دیگر دران موضع مقدسه مجاورا شد آنگاه بعراق
آمد ودر کوه ها و صحرا ها با درویشان مصاحب بود
و بخلوت بسر می برد و مدتی بیست سال باین طریق
بگذشت آنگاه شبی حضرت رسالت پناه صلی الله
علیه و سلم را در واقعهٔ دید که باو فرمودای
ابونصر درخراسان هرات روو مؤمنهٔ را بنکاح
گیر که سه فرزند بتو حواله است و شیخ ابونصر
یکصد و بیست سال عمر یافت واحوالات و مقامات
وکرامات و بزرگی ایشان زیاده ازان است که
درین مختصر گنجد و فاتش در سال پانصد از هجرت
و مدفنش در پهلوی حضرت سلطان میر عبدالله الواحد
شهید است و شرح مزارش از شرح مستغنی است
رحمة الله علیه.


۵۲
سلطان مجد الدین طاب ثراه (رح)

در طریق توکل و تجرید یگانه روزگار بوده و در سلک اولیاء کمل معدود گشته و مقامات عجیبه و حکایات غریبه از وی مرویست و امام فخر الدین رازی بزیارت او بسیار میرفت اما تاریخ وفاتش معلوم نشده و مدفن ایشان در اندرون شهر هرات در میانه درب خوش و درب فیروزآباد و شیخ محمد محمود که از محققان مشایخ است در پهلوی قبر وی مدفون است و عمارتی بر سر قبر وی ساخته اند و خاقان سعید که هر سال دو نوبت بمزارات هرات تردد مینمود بآنجا هم بزیارت آن بزرگوار میرفت.

شیخ ابوشجاع کرمانی [رح]

امام ربانی علاء الدولة والدين ابو شجاع کرمانی اسم شریف شان محمد ابن مسعود است در هرات بغر یابی میگذرنیده تا وفات یافت در سنه پنج صد و نود هجری وفات یافت مدفنش در مقبره درب خوش و زیارت قبرش تریاق مجرب است.


۵۳

حضرت خواجه ترازو دار (رح)

شیخ الفقرا ء زبدة المتوکلین قطب الحق والدین ابویزید الوزان المشهور به خواجه ترازودار از جمله مشایخ هرات بوده و خود را از خلق پنهان میداشته چون از جهان فانی نقل کرد او را در اندرون شهر هرات در دو ون دکان که دربازار فیروز آباد داشت دفن نمودند و آنجا را عمارت کردلد مشهور است که خواجه شبی در دکان خود در خواب رفته بود که نیم شب ضعیفه او را طلب نمود نعره زد و يك فلوس داشت فصل زمستان بود بر فی عظیم شده بود خواجه بیدار شده آن عاجزه گفت این فلس را بستان و مرا پنج چیز بده خواجه چراغ روشن کرده بخواهش آن مهمی که داشت بساخت ضعیفه بدعای خیرش یاد نمود و گفت خدایا دل او را منور گردان و در دو جهانش عزیز گردان گویند چون خواجه وفات یافت در خوابش دیدند پرسیدند که خدای تعالی با تو چه کرد جواب فرمود که بدعای پیر زنی مرا بیامرزید .
بیت
همت از آنجا که نظر ها کند خار مداوش که اثر ها کند


۵۴

مزار متبرکش اکثیر احمر است و ایشان را برادری
بود صاحب کمال کارهای بسیار کرده و حجهای
پیاده گذارده و در جنب بازار فیروزآباد در
میان مدرسه او را دفن کردند .
امام فخرالدین رازی (رح)
امام الهمام الداعی الی الله فخر الحق والملة والدین
ابو عبدالله محمد بن عمر الرازی القرشی
التمیمی البکری از فحول ائمه و علمای عصر خود بوده
و از میان انصاف معتبر که اش تصانیف بسیار
از وی در جمیع علوم منقوله و معقوله در روی
زمین انتشار دارد و در زمان سلطان غیاث الدین غوری
در هرات ترقی نموده و سلطان موصوف مسجد جامع هرات
را باسم شافعیه بجهۀ امام مذکور بنا نموده هر روز جمعه
آنجا به نصیحت مسلمانان مشغول میشده و کمالات ایشان فوق
الحصر و البیان است ولادت ایشان در بیست و پنجم ماه
رمضان سال پنجصد و چهل و چهار هجری و فاتش در روز دو
شنبه عید فطر سال ششصد و شش هجری و مشهور است که در
حین وفات این رباعی را انشاء فرموده اند !


۵۵

رباعی

هرگز دل من ز علم محروم نشد کم ماند ز اسرار که مفهوم نشد
هفتاد و دو علم درس خواندم شب و روز معلوم شد که هیچ معلوم نشد
مدفنش در خیابان هرات معروف و مشهور و بفیوضات ربانی مشرف و معمور است .

سلطان میر غیاث الدین (رح)

سلطان غازی عادل متمکن بر مسند عدل و صدق و یقین سلطان غیاث الدین از کمل سلاطین ایام و افضل ولات بوده و کمال عدالت پروری و مسلمانی او شهرت تمام دارد و پیوسته بتربیت علما و تقویت صلحا و فضلا و تشعیت شرع محمدی صلی الله علیه و سلم اشتغال میفرمود و در تمهید قواعد جهاد با کفار وقامع و قمع اشرار مبالغه تمام مینمود و مذهب شافعی داشت و از آثار خیر او بنای مسجد جامع هرات است که از غنیمت حلال باساس تقوی موسس و صفای آن از خلوص عقیده بانی خبر میدهد و همواره معبد اولیا و اتقیا بوده و است و مشهور است که چهار جمعه یکنوبت حضرت خضر علیه السلام آنجا به نماز حاضر میشود و هرگز از اهل غیب خالی نیست و بسی سالك جلد میباید که شب تنها در آنجا قیام نماید و در


۵۶
طرف جنوبی مسجد بز رگوار بصف ا ول در ر کعت نماز گذارد ن
و مر ا د خو استن ا ثری تمام دا ر د (۱) و در شمال مسجد متصل
مد ر سه غیا ثیه خا نقا هی است . که ا کثر مشا یخ در ان مو ضع
متبرك بخلو ا ت و ار بعینا ت بسر بر د ه ا ند و بیدا ر ی از
ا هل دل د ر ین مو ضع متبر ك به مقا صد کـلیه فا یز آمد
ا ند و در میا ن گنبدی که در صفه شما لی است
مد فو ن گشته و بعضی از ملو ك کر ت نیز د ر ا ن گنبد
مد فو نند و در طر ف غر بی گنبد مذ کور مد ر سه معمور
گشته آ نهم از آ ثا ر و بنا ی او ست و ا ین مسجد شر یف
ا ز عجا ئبا ت مسجدها است ، چنا نچه و سعت آن شا نز ده
جر یب ا ست چها ر صد و شصت گنبد د ا ر د و صد وسی
و شش ر و ا ق و چها ر صد و چهل و چهار پیل پا یه وشش
د ر و ا ز ه اما د ر تا ر یخ نهصد و چها ر هجر ی در و قت
سلطا ن حسین میر زا دا را ی صیا نت تد بیر و ز یرامیر
علی شیر تجد ید و تر میم مسجد را به طر ز جد ید نمو د ه
چنا نچه کا شین کا ر ی و میذ نه و ا طرا ف مسجد شر یف
بسنگ مر مر آ با د نمو د ه و تا ر یخ آ با د شدن مسجد
مذ کو ر ا ین د و ر با عی است .
(۱) از ینجا تا آ خر الحا قیست .


۵۷

قطعه تاریخ

مقصوره و طاق مسجد شهر * گردیده خراب بود از دیر
شد امر ز غیب گشت تاریخ * وفق لبنا ئه علی شیر
وله ایضاً ۹۰۴
ز تعمیر این بقعه جان یافت فیض * که مانند خلد است ماوای فیض
چه از فیض اتمام شد بهره مند * خرد یافت تاریخ ان جای فیض
و در سال هزار و چهل و پنج هجری در عهد شاه
اسماعیل صفوی باز دو مرتبه خراب گردیده بود تا
در سال هزار و دو صدو پنجا ه وسه هجر ی ایوان سمت
شما لی مسجد را و زير يا ر محمد خا ن درا نی آ با د
نمو ده و در ابتدای سلطنت پادشاه اسلام ضیاءالملة
و ا لدین ا میر عبد الرحمٰن خان مرحوم ايوان قبله
که خر ا ب شده بود آباد شد ، و در سا ل هزار و سه
صد و بیست و پنج هجری پادشاه مسلمین اعلیحضرت سراج الملة
و ا لد ین ا میر حبیب ا للّٰه خان خلد ا للّٰه ملکه به طريق
د و ره تشر يف فر ما ی دار النصرت هرات شدند چون
مسجد متبر ك ر ا از آ ثا ر قد يمه د يد ند و بمرور ا يام
ر و ی با نهد ا م نها د ه بو د ا مر و ا ر شا د فر مو د ند كه
مبلغ د و لك ر و پیه از عین ا لما ل خو د شهر یا ر ی


۵۸
آبادی مسجد شریف بشود، و صداقت نشان شاه قاصی دوست محمد خان را که از نظمیای ملک بود آن را مقرر این خدمت نمودند همان بود که به مدت پنج سال به طرز قدیم آباد شد !

رباعی

خدایا تو این شاه درویش دوست * که آسایش خلق در ظل اوست
بتوفیق طاعت دلش زنده دار * بسی بر سر خلق پاینده دار

و از جمله عجایبات که در این مسجد شریف است دیگی است که نهایت بزرگ جنس آن از هفت جوش است بجهة شربت دادن در ایام متبرکه ساخته شده است و بسیار منقش و در زمان ملوک کورت قلندر نام قناعی از عین المال خود آنرا وقف نموده است و این دو بیت در مدح پادشاه وقت در آنجا مسطور است !

رباعی

هزار سال جلالی بقای ملکش باد * شهو را و همه اردی بهشت و فروردین
بسال هفتصد و هفتاد و شش از هجرت * که نفشبند حوادث نمود صورت این


۵۹

شیخ محمود بن محمد سرمقی [رح]

شیخ الاصفیا کمال الملة و الدین محمود بن محمد سرمقی
رحمة الله علیه اصل ایشان از سرمق فارس بوده که
قصبه مشهور و معروف است و تمام آن قصبه وقف حرمین
شریفین است و در زمره جوانمردان مشایخ هرات
معدود گشته اند و در زهد و تقوی یدی طولی داشت
و در قریه که بخواجه سرمه مشهور است مدفون
شده قبرش معروف و هویدا است و سلاطین ماضیه بر
سر تربت آن عمارت عالی بنا نموده اند و حال آباد
است و خانقاهی وموقوفاتی دارد هرچند که معاملات
اوقاف درین ایام مشتق از توقف می باشد اما امید
است که بمیامن حضرت خلافت پناه غلات اوقاف بمصارف
استحقاق برسد و در اراضی آمال تخم اقبال
کاشته شود .

شیخ سیف الدین ترک (رح)

شیخ ابدال و از ابناء ملوک بوده مجذوب گشته و نظر
از شیخ قطب الدین حیدر زاده یافته و خوارق عادات
از ا و بسیار ظاهر شده چنانچه اهالی هرات به


یکباره گی معتقد آن بوده هر چند کسوت ملا متیا ن
اختیار کرده اما بواسطه جذبه او را معذور
میداشتند ابتدا در خیابان هرات قریب مزار خواجه
علمدار بسر میبرده از بسیاری تردد اهل هرات
به تنگ آمده آخر به گازرگاه شریف نقل کرده و
آنجا به عبادت مشغول شده چون وقتش رسید برخواست
و بحوض آب درآمده غسل بجا آورد و بمنزل خود
رفت و بنشست و کلمه شهادت گفت و جان روان تسلیم
نمود و مریدان پیش آن صقه رابته اندر میگویند
همچنان نشسته است

درویش داد بابو (رح)
درویش عارف و سالک اصلش از مصر بوده و چرم
گری میکرده گویند روزی شیخ پوست ها را در
تغار نهاده بود روزی دیگر چون برخواست آن
پوست ها را پیراسته و چرم شده یافت از ان سبب او
را حالی پیش آمد و توبه کرده و متوجه راه حق شده
و در زمان سلطان غیاث الدین غوری به هرات آمده
و سلطان مشارالیه به صحبت او تقرب میجست واز احوال
سفر خود عجائب و غرائب بسیار دیده بود بیان میکرد


۶۱

و سلطان میفرمود که با بو داد سفر داری از ان جهة
ایشان را داد با بو میگفتند نام اصلی ایشان درویش
حاجی محمد است تا ریخ و فاتش محقق نشده اما
مدفنش در بیرون درب قطبی چاق است مقابل خانقاه
زیده آغا متصل براهی که بمصر خ میروند .

حضرت میرحسینی قدس سره

قطب ربانی و محقق صمدانی سید الکبیر حسین بن
عالم بن ابی الحسن المشهور به سید حسینی العلوی عالم
و عارف و محقق و موحد بود اصلش از نواحی (۱)
غور بوده و از مریدان شیخ رکن الدین ابوالفتح
بوده و او از مریدان پدر خود شیخ صدر الدین
بوده و او از مریدان شیخ زکریاء ملتانی است
مشایخ بسیار دیده و خدمت ها کرده و مصنفات میر
حسینی معروف و مشهور است و معرف حال اوست مثل
نزهة الارواح و طرب المجالس و صراط المستقيم و
گنج نامه وزاد المسافرین و کنز الرموز و دیگر

(۱) در غور قریه ایست که آن را گریوه نامند که
آنجا مولد و مسکن شان بوده است و تا حال آثار
شان در ان قریه موجود و معروفست كذا هو الظاهر .


۶۲
رساله ها (مصراع) سخنش خود معرف هنر است
وفاتش در سال هفتصد و هجده هجری و تاریخ
وفات ایشان درین دو بیت مذکور شده است .

بیت
ده و شیش از مه شوال هفتصد و هجده
نمو د واقعه افتخار آل محمد
روان سید سادات عصر میر حسینی
شد از سراچه دنیا بدار ملك مخلد

و قبرش در مصرح هرات در خطیره حضرت سیدعبدالله
بن حضرت معاویه بن حضرت عبد الله بن حضرت جعفر
الطيار است رضى الله عنهم و فیض از مرقدش میبارد

بیت
هر کس که زملك آشنائیست
داند که متاع ما كجا نيست

مولانا عبدالرحیم [رح]

المشهور به پیر تسلیم امام عصر و مجتهد دهر نظام
الحق و الدين مولانا عبد الرحيم الخوا فى المؤثر
تائیادی از ائمه دین و اجله اهل یقین و از اقران
شیخ علاء الدوله سمنانی و شیخ قطب الدین جا می
و شیخ محمد خلوتی خوارزمی و شیخ قوام الدین
بسطامی و استادان مولانا محمود زاهد مرغابی
و مولانا ابوبکر تایبادی بوده و اصلش از برایارد


۶۳
خواف است اما در هرات بسر میبرد و مشارالیه
و معتمد فیه زمان خود بوده و سخنان او نزد حکام
کالنص القاطع بوده و معاملة اذعان و تسلیم اومنور
و روشن است وقصۀ شهادت آن بواسطۀ مخالفت غوریان
شهرتی دارد القصه خود را فدای اهالی شهر ساخته
وبا ین ضابط عمل نمود که شهر قلیل از برای جلب
کثیر داخل خیر کثیر است و زیارت مرقد شریفش در
حصول مطالب به تجربه رسیده است و قبرش درخیابان
مشهور و معروف و شهادت ایشان در سال هفتصد و
سی و هشت هجری است .
مولاناظهیرالدین غوری (رح)
مولانا شیخ الاسلام سعید فرید دهر و وحید عصر مولانا
ظهیر الدین محمد بن احمدغوری بسیار بزرگ و صاحب
کمال و مستحق تعظیم و اجلال بوده و در ولایت غور
متولد شده اند و بعد از واقعه هلاکو در هرات آمده
ملجا اکابر گشت هفت نوبت حج گذارد و از اقران
پیر تسلیم بوده واکثر حفاظ خراسان کلام الله را
از او اخذ کرده‌اند و سلسله نسبش به خلیفه حضرت
رسول الله صلی علی علیه و سلم حضرت ابوبکر الصدیق


۶۴
رضی الله تعالی عنه منتهی میشود و فاتش در سال
هفتصد و سی سه هجری مدفنش در پهلوی پیر تسلیم در خیابان
است.
شیخ ابونصر جامی (رح)
قطب الحق و الدین ابو نصر یحیی جامی بن ابوا لفضل
جامی قدس سره اصلش از جام ولادتش در نیشابور
بوده ونشو و نما در هرات یافته و از اکابر علمای و
مشایخ خراسان بوده و حدیت شریف پیش پدر خود
خوانده و با شیخ علاوالدوله سمنانی رحمة الله علیه و
شیخ صفی الدین اردبیلی و مولانا اعظم مجد الدین
اسماعیل وقاضی القضات فارس صحبت داشته و هفت
مرتبه حج گذارده و بخدمت مشایخ حجاز رسیده
و فاتش شب پنجشنبه بیست و یکم جمادی الا خر سال
هفصد و چهل و يك هجری و مدفنش در بیرون درب فیروز
آباد در خانقاه که ملك معز الدين ابو الخير محمد
کرت بجهة ایشان بنا فرموده وجد وحال وفضل و
کمال ا و متجاوز ا لحصر والبيان است .


۶۵

شیخ قوام الدین بسطامی قدس سره

شیخ الاسلام عالم ربانی و ینبوع مکرمت و نیکنامی
شیخ قوام الملة و الدین بسطامی از ائمه دین و اجله
اهل یقین و حنفی مذهب بوده و از اقران شیخ علاو
الدوله سمنانی و شیخ قطب الدین جامی و اکفاء ایشان
بوده خرقه از دست پدر خود شیخ جمال الدین
عبدالمجید پوشیده وعلو مرتبه او را خواص و عوام
اعتبار میکردند و سلسله خرقه ایشان به سلطان بایزید
بسطامی منتهی میشود و بفضل کرامات و مقامات مقامی
دارد و بسیاری از اکابر دین فیض از دامن او خواسته
اند و در سال هفتصد و چهل و سه هجری در هرات
وفات نموده و بموجب وصیتش در خیابان در خطیره
امام فخر الدین رازی رحمة الله علیه ایشان را
دفن نمودند.

مولانا محمود مرغابی [رح]

قطب الاولیاء و الاوتاد مولانا محمود زاهد
مرغابی جلال الملة و الدین از اکابر عصر و یگانه دهر
وعالم به علوم ظاهره و باطنه و حنفی مذهب و از اصحاب


مولانا نظام الدین پیر تسلیم بوده و کرامات فراوان
از ان منقول است میگویند که هر سال وقت محصول کشت
پنج خروار آرد در خمها میریخت و تا آخر سال
ازان خرج میکرد گاهی آرد بمردم صد من دادی هرگز
ازان خمها کم نگشتی وفاتش در سال هفتصد و هشت هجری
مدفن ایشان در قریۀ مرغاب هرات معروف و مشهور
است ؛ و خاقان سعید هر سال دو نوبت بزیارت ایشان
میرفت ، رحمة الله عليه .
قاضی جلال الدین محمود [رح]
ملك القضاة والحكام مناهج الحلال والحرام نقطۀ
دائرۀ شریعت و مدار مرکز حقيقت الواصل الى جوار
رحمة الملك الودود قاضى جلال الدين محمود الامانی
قاضي القضات هرات ، از متعینان اكابر قبة الاسلام هرات
وملجا سلاطین و از اولاد سرور ارباب تحقيق اميرالمومنين
سيدنا حضرت ابی بکر الصديق رضى الله عنه ومقدم ارباب
عمايم واهالی مملکت خراسان بوده پیوسته ملوك و حكام
به صحبت شریفش میرفتند و در جزئیات وکلیات او
را ؛ مشار اليه و مدار اليه میدانستند و در مکاتیب
که بفرمان ملك معز الدین بایشان میفرستادند ملك


۶۷

مشار اليه بخط خود بر حاشیه مکتوب ثبت میفرمود
که بنده مخلص دولتخواه حین کرت و امثال این
تعظیمات واقع میشد ، وتقوی وزهد وورع با قصی الغایت
داشت ! و خاقان صاحب قرآن پیش ، از زمان
ظهور جهان گیری با او ملاقات کرده بود و بسیار
معتقد او گشته و فاتش در سال هفتصد و هشتاد هجری
مدفنش در خطیره حضرت خواجه عبد الله انصاری
قدس سره در مقبرة القضات است .
شیخ سیف الدین خلوتی [رح]
شیخ کامل صمدانی در علم حقیقت و ورع و زهد و
تقوی ، و علوم ظاهر و باطن صاحب کمال بوده
مولدش در هرات و در خوارزم نشو و نما یافته و در
هرات اقامت فرموده و از دست شیخ عالم شیخ
محمود خلوتی خرقه پوشیده و کرامات عجیبه و احوالات
غریبه از وی منقول است و در سال هفتصد و هشتاد
و پنج هجری وفات نمود و در مزار خلوتیان قریه
پل گازرگاه مدفون است .


شیخ ظهیرالدین خلوتی [رح]
کهف الطالبین شیخ ظهیرالدین خلوتی در علم قرائت
فرید عصر خود بوده و جناب ولایت مآب مولانا زین
الدین ابوبکر تایبادی در شان او فرموده که در
زیر طاس فلك مثل ظهیرالدین خلوتی نمیدانم و مولانا
شرف الدین عثمان زیار نگاهی فن قرائت را ازو اخذ
کرده ومدتی مدید ملازمت شیخ سیف الدین خلوتی به
تقديم رسانیده ودر سال هشتصد از دنیا رحلت کر د ه
ودر مزار خلوتیان او را مدفون ساختند و در این مزار
بسیاری از عزیزان واولیاء وارباب کشف وتسخیر مدفونند
هر که اندك قابلیت داشته باشد در آن منزل بتوجه تمام
درآید و همت از تعلق باغیار منقطع سازد فيوضات متتابعه
باو واصل شود .
اخی محمدواخی محمود (رح)
پیران صاحب وقت ومجذوبان عالی وجدو از مفردان
ومجردآ ان بابا سنگوی ابدال بوده اند هر کس که بزیارت
ایشان میرفت ما فی الضمیر او را میگفتند تاریخ
وفات ایشان بتحقیق نپیو سته اما اخی محمد در خیابان


ء ۶۹ ء

در پهلوی مدرسه فرمان شیخ است و مدفن اخی
محمود در کوه مختار است.

پیر لقمه (رح)

از هندوستان آمده در هرات مقیم شد. و سبب
لقمه که لقب آن شده بود این است که هر که را دیدی
گفتی لقمه ما کو و هر چه باو میدادند از حبوبات
و نمك و صابون و کلوخ و غیره در يكدیگر انداختی
و طعام ساختی و با نفس خود این نوع خطاب فرمودی
که ای نفسك این است رزق تو اگر خواهی بخور و اگر
خواهی بگذار منقول است که جمعی از تجاران گفتند که
ما بسفر دریا رفته بودیم و در میان بحر کشتی ما
بغر قا ب افتاده مضطرب احوال شدیم ناگاه پیر
لقمه را دیدیم که بر روی آب پیدا شد و کشتی ما را از
هلاکت گذرانید تا ریخ وفات او معلوم نشده و قبرش
در خیابان است.

درویش مسافر (رح)

پیر کامل عارف و مرد با شکوه و صاحب حال بود
و مدت چهل سال بهر نماز غسل بجا می آورد و


۷۰

در خیا بان در خطیره سعد که از اسباط حضرت
حمزه (رض) بن عبدالمطلب است محاذی مدرسه گوهر شاد
بیگم بنت امیر غیاث الدین مدفون است .

سید اشرف
بن سید مبارک شاه [رح]

امام ربانی بی مثل و اشتباه سید برهان
الملة و الدین اشرف بن مبارک شاه از فقها و فضلای عصر
خود بوده و بمذهب حضرت امام اعظم ابو حنیفه
کوفی رحمة الله علیه عمل میفرموده و استفاده علوم از
مولانا شمس الدین محمد کرت و علامه زوزنی و
مولانا رکن الدین شارح لباب و مولانا افتخار
الدین نسفی و اقران ایشان کرده و مدت هشتاد سال
در هرات فتوی نوشت و در سال هشتصد و سه وفات
نموده قبرش در خیابان است .

مولانا حسام الدین العبدی [رح]

امام العصر والزمان الواصل الی جوار الفضل
الاحدی مولانا حسام الدین العبدی رحمة الله علیه
بسیار بزرگ و عالم و محدث بوده واز مولانا


۷۱
سیف الدین احمد الابهرى و مولانا شمس الدین کرمانی
اخذ علوم نموده و فاتش در غره ماه شعبان سال
هشتصد و هفت هجری بود ه و مدفنش در اندرون گنبد
سیدالسادات شاهزاده عبدالله رضی الله عنه است :
(منقول است که بعد از وفات او را بخواب دیدند گفتند
که خدای تعالی با تو چه کرد جوابداد که دوازده
هزار نفر را از ساکنان عالم غیب ملازم من ساخت
تا بخواندن حدیث نبوی صلی الله علیه و سلم قیام مینمایند
این بود ذکر جماعتی از اعیان که از ابتدای فتح
اسلام تا سال هشتصد و هشت هجری در هرات مدفون گشته
اند و تواریخ و اسامی ایشان نوشته شد والا فضایل و
کمالات و کرامات این جماعة مذکوره در مجلدات
نگنجد و در ین غرض تعیین مراقد و نام و نشان ایشان
است امل واثق و رجاء صادق که برکات همم علیه این
بزرگان لحظه فلحظه بروزگار زائرین واصل
و متواصل گردد .
- باب دوم -
در ذکر جماعتی که در اندرون قبة الاسلام هرات
باسم و لقب شهرت دارند و همواره حاجتمندان و سالکان


۷۲

بزيارت ایشان توسل میجویند و بمساعدت صدق خود
بمرادات و بمقاصد خود میرسند لیکن از نسخه معتمد
احوال این بزرگان مذکور نشده فاما مقرر است
(ع) (جنبش گرد از سوار بود) تا عود در مجمر نباشد
بوی بمشام طالبان نرسد اول بذكر اولیاء الله که در شهر
مدفونند قیام نموده خواهد شد و بعد از ان اسامی طائفه
که در ظاهر قبة الاسلام هرات و توابع آن آسوده
اند بقلم می آید .

شاه زاده فرخ بن خاقان [رح]

از اعوان ابو مسلم مروزی است و از متعینان وقت خود
بوده و شهید شده و پیوسته اهالی مملکت بزیارت او توسل
میجویند و بمقصد میرسند و مدفنش قریب دروازه
خوش متصل باره است .

خواجه عبدالله مصری [رح]

از متعینان اولیاء الله واکابر اتقیا بوده و در هرات
او را هلاکو شهید کرده و زیارت مزار او عظیم متا تر
است مدفنش در غاری که متصل برج قولع است و حاله
همان محله را بنام مبارک ایشان یاد میکنند .


۷۳

خواجه مخفی [رح]

قطب الزمان و غوث العصر والاوان در زمانه حضرت
خواجه عبدالله انصاری قدس سره بوده و کسی از
حال وکمال او وقوف نداشته ومدفنش در باره
درب قطب چاق قریب برج گوشه شهر و آنجا محل غیبیان
وآستانه مراد است .

مسجد چهار شنبه

قریب برج خواجه عبدالله عصری رحمة الله علیه مسجدی
است متبرک مشهور است که در گوشۀ آن مسجد از طرف
جنوب خانه ایست که جمعی از اولیاء الله در انجا
مقبورند وبآن خانه کسی نمیرود و بغایت مهیب جای
است در روز چهار شنبه اهالی هرات بزیارت آن
جا میروند و آستانۀ مراد است .

مسجد گنبد خواجه نور

در نواحی آن چشمه ایست و مسجدیست آنرا مسجد خواجه
نور مینامند و بر پهلوی آن مزار یست مشهور بخواجه
نور در روز چهار شنبه دو رکعت نماز حاجت در ان


مسجد گذار دن و مراد طلبیدن و بمقصود رسیدن از مجر با تست
و میگویند که از بنای آنموضع الی یو منا هذا چهار
هزار سال میشود والله اعلم و پیوسته در هر قرن
از قرون ماضیه معبد مردم بود ه شیخ الاسلام و المسلمین
شیخ زین الدین الخوافی قدس سره بسیار به مسجد
مذکور میرفته و ی فرمودند که درین موضع بشرایع
مختلفه و ادیان متنوعه طاعات و عبادات به تقدیم
رسانیده اند و درین موضع فیض و حضور تمام بخواص
عوام حاصل میگردد ؛ و در بعضی اساس گنبد مذکور
چله خانه ها ساخته اند و آن خلوت خانه ها منزلی
بس مهیب است و شبها دران موضع بسر بردن کار هر کس
نیست و فی الواقع بسیار یا زحاجتمندان دران
موضع بمراد و بمقصد رسیده اند که هر مستمندی سه
چهار شنبه چاشت دران موضع دو رکعت نماز
حاجت بگذار دالبتۀ کامروا گردد.
خواجه امانت دار [رح]
در محله میران مشهور است قریب دروازه فیروز
آباد قدوة المشایخ هرات بوده و استمداد از
همت ایشان اثری تمام دارد.


۷۵

خواجه مراد بخش [رح]

در محله قالین بافان قریب درب عراق است هر که
بصدق نیت توجه نماید البته مرادش حاصل شود و
این معنی از مجرباتست .

خواجه چهارشنبه [رح]

در محله سلانی قریب برج شمعانی و از اکابر دین است
و روح مؤثر گرم دارد و اکثر مردم شب چهارشنبه دران
مزار میروند بسیار با فیض است .

پیر غازانی [رح]

در محله غازان قریب درب عراق از عزیزان و
بزرگان بوده و طالبان بمیامن همت آن پیر
صاحب کمال بمقاصد خویش میرسند .

خواجه ابوالقاسم [رح]
(آبگینه گر)

در بازار خوش قریب دروازه امام
وقت و اکابر عصر خود بوده و در زمان ابو مسلم
مروزی شهرت داشته و بامداد و اعانت او


۷۶
فیض بر اثران میرسد.
مزار چهل دختران [رح]
در محله کلاگران متصل بفصیل شهر خلایق مملکت در آنجا میروند و فیض مییابند.
مزار شهدا [رح]
در رکن شرقی مسجد جامع شریف قریب باب خضر که مشهور و معروف است.
اجد و باجه [رح]
قریب درب فیروزآباد دو مزار است بیکدیگر متصل بآجه و باجه مشهور است و بس بزرگ است و ماجا نیازمندان است.
بی بی نور (رح)
در محله شمعان قریب درب عراق و مسجدی در جوار مزار عابده زاهده بی بی نور است و گویند که پل مالان بنا کرده اوست روح بغایت گرم دارد و زیارت مزار او از مجرباتست.


۷۷
شیخ محمد مکی [قدس سره]
در اندرون درب قطب چاق از اولیاء الله ربانی
بوده و مکرر انوار از قبر او تافته و هر کس آنجا
مراد یافته .
مسجد شهدا
بر شمال خانه اسدان است در دیوار آن مسجد
گویند شهدا مدفون و خلایق هرات آنجا توسل
میجویند و فیض بسیار میبا شد .
خواجه مظفر شهید [رح]
در طرف جنوبی مسجد جامع هرات خانه خرابه
ایست در آنخانه دو قبر است یکی از ان دو قبر
خواجه مظفر شهید است و زیارت او تریاق آزموده
است .
مزار طفلکان
بعضی از اطفال آنجا مدفونند در محله که بایشان
شهرت دارد در میان درب فیروزآباد و درب خوش


۷۸
زیارت ایشان مجرب است در حصول مرادات
و مهمات

خواجه خاموش [رح]
از قدماء مشایخ است و روح پر فیض دارد و مدفنش
در جوار محله طفلکان است

مزار سادات
گنبدی است قریب بمحله طفلکان و سه قبر در آنجا
موجود است که از کبار مشایخ و سادات بوده‌اند مشهور
است که شب جمعه دران موضع مکرر انوار نزائیران
میرسد اما تا ریخ وفات آنها معلوم نشد .
اما بدانکه جمعی که در ظاهر بلوکات هرات قریب
شهر در پرده اند بعضی از آنها که اسامی شریف
ایشان در طبقات حضرت خواجه عبدالله انصاری
قدس سره بنظر رسیده و از اقران حضرت خواجه
عبدالله انصاری بوده‌اند بعد از ذکر خواجه عبدالله
انصاری علی سبیل الاختصار مذکور شد اول ایشان


۷۹

خواجه کاتب [رح]

نزد اهل هرات چنان شهرت دارد که کاتب وحی آسمانی بوده اما در کتب احادیث محدثین او را از جمله کاتبان وحی نشمرده اند شاید که از کاتبان خلفای راشدین رضی الله تعالی عنهم باشد و روحی بغایت کرم دارد و ارباب کشف و ریاضت در مزار او بسیار فیض برده اند ومدفنش در محله شتربانان و باغ زبیده واقع شده و گنبدی بر سر تربت ان بنا کرده اند و خاقان سعید هر سال مکرر بزیارت مزار ایشان میرفته ، منقول است که محلی که حالاقبر اوست آتشکده گبران بوده چون ایشان به هرات آمدند آنجا مقیم شدند و خلایق را باسلام و متابعت دین محمدی صلی الله علیه و سلم دعوت میفرمودند بمیامن جد و جهد ایشان دین رسول اکرم صلی الله علیه و سلم در هرات رونق تمام یافت و بسیاری از اهل صدق دیده اند که شب جمعه از قبر ایشان نور تافته است .

خواجه کله [رح]

سبب لقب کله انکه هر کس مرادی داشتی دو کله


۸۰

گوسفند نذر ایشان کردی و بدر ویشان آنجا
میدادی بمراد خود میرسیدی مرقد ایشان در
بیرون درب ملک محاذی گوشه هرات و گنبدی
و صفه و حوض آب در محاذی قبر ایشان ساخته
اند و حالا خراب شده است و همواره ارباب
حاجت بآنجا تر دد مینمایند و پیوسته جمعی از درویشان
ملازم ایشان بوده اند .

خواجه یافته [رح]

قریب حمام سلیمان شاه در اندرون دیواری
که متصل بکوچه باغ زاغان است مرقد یکی از درویشان
واقعشده که بخواجه یافته شهرت دارد درمقابل
آن مسجدی ساخته اند و خلایق در آنجا میروند .

خواجه چهل کزی [رح]

در خلف باغ زاغان مزاری و صفه قدیمی است
و قبر طویلی و روحی بغایت گرم دارد و شرف الدین
قصاب آن صفه را ساخته است و پسرش در پهلوی
آن صفه لنگری مختصر منعقد گردانیده و بر جنب آن
حوض آب ساخته اند و آن محل را بخواجه چهل


۸۱

گزی میخوانند و از مزارات مشهور است ع (بیهوده
سخن بدین درازی نبود) .
خواجه سبز پوش [رح]

در محله کج کجی است شیخ الاسلام و المسلمین كهف السالکین
شیخ جلال والدلة والدين ابو اسحاق المر سدی
روح الله روحه میفرمود . که از روح حضرت خواجه
سبز پوش فیض فراوان میر سد و زیارت مزا ر آن
از مجر باتست .
خواجه مروارید [رح]

بر کنار خندق درب عراق در خلف عمارت
مجد د که ا کنون نواب کامکا ر میسازد از قدماء
مشایخ هرات بوده و شهرت تمام دارد .
خواجه مرادبخش [رح]

قریب کوچه باغ زبیده مد فتش بر کنار راه واقع
است و حاجتمندان زیارت او را آزموده اند .


۸۲

سید محمد مغربی [رح]

درگورستان غریبان بر شرقی باغ زبیده واقع
شده از مشایخ بزرگوار و از مشاهیر مزارات
هرات است و فیوضات بسیار دارد .

خاك صندوقی

بر سر کوچه که بمحله باغ نو میروند میان درب
عراق و درب فیروز آباد و آن محل را بآن
میخوانند از مزارات مشهور است .

کوی شهدا

بر شمال حضرت امام عبدالّٰله الواحد شهید است وشهرت
یافته که حضرت امام عبدالّٰله الواحد شهید را آنجا
بشهادت رسانده اند والّٰله اعلم و حالا هموار شده .

مسجد پنجه

در مقبره خوانچه آباد در شرقی امام عبدالّٰله الواحد
بن ابو مسلم مسجد یست که آن مسجد پنجه میگویند و
همواره محل غیبیان بوده و شب ها تنها در ان جة


۸۳

بسر بردن کار هر کس نیست و بسیاری از درویشان
واولیاء الله در آن خلوت گذرانیده اند و منزلی
بغایت سهمناک است و حالا خراب شده است .

خواجه مراد بخش [رح]

در نواحی خواجه آباد در آنجا دو قبر است
تنها در انجای بسر بردن کار هر کس نیست بخواجه
مراد بخش مشهور است و بعضی سلطان پیر حاجات
میگویند .

شاه ابو القیس

از بزرگان دین بوده مدفنش در جانب جنوب
درب خوش در بلندی واقع شده و مسجدی در
نزدیکی مزار او بنا کرده اند و پیوسته درویشان
کامل آنجا بسر برده اند و حضرت قطب الاقطاب شیخ
زین الدین خوافی قدس سره مکرر آنجا شب ها بسر
برده اند و مریدان خاص خود را پیوسته بزیارت
ایشان تحریص میفرمود .


۸۴
پیر غیبی
مشهور بسلطان شاه زنده در بالای بلندی در طرف
شرقی حضرت خواجه عبدالله طاقی قدس سره واقع
شده و لوح قبرش متصل بر اصل دیوار ظاهر و هویدا
است وزيارت آن از مجرباتست .

پیرفخر ثانی
از جمله ملامتیان بوده ومدفنش در بیرون درب
خوش بمیان بازار چه متصل براه در دست چپ وقتی
که از شهر بیرون آیند از عزیزان بوده وخوارق
عادات از ایشان بسیار منقول است .

مزار دختران
در بیرون شهر قریب درب خوش نزديك كاروان
سرای در خانه تنگی چند دختران متصل یکدیگر
آسوده اند گویند که جمعی از دختران صالحات
بودند واز خوف اشرار بخوانه رفته و در آنجا
ناپدید شدند وبيك روايت بطريق دیگر نقل شده علی
اختلاف الاقوال فیض و برکت بسیار دارد و بوی


۸۵

صلاح و تقوی از قبور ایشان بمشام جان طالبان
و فواید بسیار بزائران میرسد.
محمد ماه روی

از اعزه و اهل دل بوده‌اند مدفنش در بیرون
درب خوش در کنار خندق از ان راه که به گازر
گاه میروند از میان باغ سفید اهل هرات بازگشت
تماما بآن مزار دارند.

خواجه روشنائی

در نواحی باغ سفید مسجدی و لنگری آنجا ساخته
اند و شهرت تمام دارد و بسیار حاجتمندان بزیارت
آن مرقد میروند و بمراد و مقصد میرسند.

بابا قَبْزه مجذوب

در بیرون درب خوش آنجا که سقایان آب
بر میدارند از مشاهیر مجانین بوده و خوارق عادت
از ایشان بسیار صادر میشده.


۸۹

مولانا حاجی ابدال
از مجذوبان و بدلاء وقت بوده و هر چه بر زبان
او گذشتی همان شدی مدفنش در بیرون درب خوش
مشهور و معروف .

شیخ منصور
از اکابر علما و افاضل قدما بوده فضل و کمال
او بدرجه علیا رسیده مدفنش در گوشه میدان سعادت
متصل بباغ اخی زرگر .

خواجه آدینه
بعلم ظاهر و باطن آراسته و در صورت و معنی صاحب
کمال بوده اما مدفنش قریب حوض چهار باغ ترکان
در کنار راه بطرف جنوبی مقبره حضرت قطب
الاقطاب خواجه عبد الله طاقی قدس سره .

خواجه کوزه گر
از بزرگان دین و اجله اهل یقین بوده مدفنش
بیرون درب خوش قریب بکر آباد .


۸۷

مقبره گازرگاه

چندان اکابر و اقطاب و اولیا آنجا
مدفونند که شرح و بیان ایشان در مطولات
نگنجد مشهور است که حضرت شیخ الاسلام خواجه
عبدالله انصاری قدس سره میفرموده اند که بسیاری
از دوستان خدا در این مقبره در پرده اند و این
فقیر مصنف کتاب از مولانا اعظم سعید و شیخ ارجمند
الی جوار رحمة الکریم الوافی مولانا رکن الحق
و الملة و الدین الخوافی شنیده ام که میگفت که چهار
هزار اولیای کامل در گورستان گازرگاه در قبر
اند و فیض در ان محال ریزان است اول ایشان

زیارت خواجه کان هفت چاه

قریب مزار حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس
سره معروف و مشهور است و اهل هرات بعد از
زیارت حضرت خواجه بدانجا میروند و هفت نوبت
گرد آن مزار میگردند و هفت سنگریزه را گرفته
بر هر کدام سوره قل هو الله احد را خوانده بر آن
جا میریزند و خالی از حالی نیست .


۸۸
محیی السنته
در گورستان خیابان بر دست راست رونده نزديك
مقبرۀ معماران از بزرگان بوده‌اند امانه آن
محیی السنة که مؤلف کتاب مصابیح و معالم التنزیل
است و مقرر است که مدفن مبارك ایشان در مرو
الرود واقع شده .
خواجه علمدار
در مقبرۀ خیابان نزديك به قبر پیر تسلیم شهرتی دارد
و مقرر است که در مقبرۀ مذکوره اعزه و اکابر
و متقدمین و متاخرین مدفونند و در مجالس طالبان
و راغبان ارواح مقدسۀ ایشان بامد اد و اعانت
مشهور .
شیخ مسافر
از کمل درویشان بوده و در فقر ید طولی داشته
تاریخ وفاتش معلوم نشده اما مدفنش محاذی مدرسۀ
گوهر شاد آغا در طرف شرقی راه خیابان نزديك
حوض .


۸۹
باباهدای مجذوب
از زبردستان مجانین بوده در ایام ملوک کرت
بجذبه رسیده و بسیاری حکایات غریبه ازوی منقول است
مدفنش در خیابان قریب سرکوچه که بساق سلمان میروند
معروف و مشهور

مزارسر کوچه
در سر کوچه که بشادی بره میروند بطرف شمال با غ
زاغان متصل براه از دست راست رونده چون بمزار حضرت
خواجه ابوالولید احمد (رح) میروند مزار یست در بلندی
واقع شده یکی از بزرگان سادات است روحی بغایت گرم
دارد و قبر او شاهد حال اوست

شیخ ابوالعلاء
در بیرون گنبد خواجه ابوالو لید احمد (رح) بر جانب
قبله واقع شده از کبار اولیاء بوده و زائران بعد از زیارت
حضرت خواجه ابوالولید بآنجا میروند واستمidad همت می
نمایند مجرب است


۹۰
خواجه اولین
از اعزه مقربان درگاه راه حق بوده مدفنش قريب پل
تکار بر سر راه ملدام شهرتی تمام دارد از اکابر و ارباب
حيرت بوده هرگز سواره ازان راه کسی نمیتوانست که
بگذرد و بسیاری از اهل دل آنجا به فیض رسیده اند .
خواجه چهارشنبه
مد فتش قريب پل دل قرار بر کنار راه دل مالان از
بزرگان فقراء بوده اند و زیارت ایشان را مجرب نموده اند
پیر سرخ
از کبار درویشان بوده اند مد فاش در قریه سرنان بلوك
گذاره .
خواجه کنجان
از قدماء مشایخ و اولیاء هرات بوده اند مدفن ایشان
در اعلی سیاوشان است از بلوک گذاره .


۹۱

خواجه عزیز

از مشاهیر اولیاء هرات بوده مدفنش در قریه کول نشین.

خواجه مسعود

بس عزیز و مقرب بوده ومدفنش در قریه داد شان
است.

خواجه محمد بی نظیر

از اعزۀ وقت خودبوده وازشاگردان شیخ عبد الرحیم
مالانی بوده و در دشت یلان آسوده اند بغایت بزرگ و
صاحب معرفت بوده اند مدفنش قریب چشمۀ مالان است.

خواجه شیرسرخ

از مریدان خواجه عبدالرحیم مالانی است مشهور است که
نسخۀ کتاب از خواجه عبدالرحیم در مکه مبارکه ماند.
بوده وخواجه را بمطالعۀ آن مهمی افتاده بود روزی برف
عظیم میبارید فرمود که کیست برود و آن نسخه را بیارد
بعد از تامل بسیار شیر سرخ را طلب کرد وجای نماز خود
را بوی داد و گفت برو وان کتاب را بما رسان درحال


[BLANK PAGE]


۹۳
خواجه رخ (۱)
از پیران طبقات معدود گشته و مقامات او
میان اهالی هرات شهرت یافته مدفنش در قریه
شمعان است .
خواجه پنج شنبه
از مفردان و عالی همتان د هر بوده از زیارت
او طالبان بمراد میرسند مدفنش در نزديك پل
مالان است .
خواجه کازرمالانی
از قدماء اوتاد و کمل افراد هرات بوده
و مردمان از همت علیه او استمداد نموده و می
نمایند مدفنش در قریه مالان است .
خواجه سلیم
از اکابر درویشان ماضی است مدفنش در قریه
مالان است .
(۱) وقیل خواجه سیه پوش .


۹۴
خواجه سلیم دستجردی
از متعینان اولیاء بوده مولانا شمس الدین سفو
جردی در همه ساله از سفو جرد پیاده بزیارت
مر قد او میر فته و استمداد و استفاده می نمودند
مد فتش در میان گوا شا نچه و رنجان بلوك گذاره
است .
خواجه طلقانی
خواجه محمد بن عبدالر حمن طلقانی مالانی بس
بزرگ بوده و صاحب کمال مد فتش درقریه دستجرد
قبله چهار باغ فیر و زه است .
شیخ علی کاکو
از كبار درویشان بوده و خوارق عادات ازایشان
بسیار منقول است قبرش در زیارتگاه است قریب
با زار چه .
شیخ سراج الدین
بلخى الاصل بوده و در علم تفسیر و حدیث ید طولى


۹۵
داشت و مدتی مصاحبت با پیر تسلیم نموده و وحدت
بس عالی داشت مد فنش در قر یه شمعان است .

شیخ علیا

از اکا بر فقراء و اعاظم عر فاء بو د . مدفنش در
قر یه اسفغان است بلو ك گذاره است .

خواجه بختیار

از در ویشان صاحب حا ل بو ده و قتی بس گرم
داشت قبر ش هم د ر اسفغان است .

بابابکر

از قد ما ء مشایخ هرات بو ده و صا حب مقام عالی
مد فنش د ر قر یۀ تیر زان ا ست بلو ك ادوان .

پیر ترك

از مجذو بان واهل حال بو د . قبرش در بشرات است .

خاجی محمدزاده

ا ز ا قر ا ن قد وة ا لعر فاء مو لانا جلال ا لد ين محمود


۹۶

زاهد مرغابی ست قبرش در زیارتگاه است .

شیخ ابواسحق

از کبار محدثان و ائمه سلف بوده وفاتش در سال
دو صد و بیست هجری بوده و مدفنش در قریه شکیبان
سفلا است .

شیخ ابونصر

از قدماء مشایخ و اولیاء و معاصر شیخ الاسلام
احمد الجامی است مدفنش در شکیبان علیا است .

پیر چهار تخته

بسیار عزیز و صاحب کمال بوده تأریخ وفاتش معلوم
نشده مدفنش در شکیبان علیا .
ای عزیز بدانکه از مواضع متبرکه و اماکن میمونه
قبه مختار است بالای حوض ماعیان و همواره
منزل اهل غیب می باشد و عزیزان و بزرگان در آن
جا بفیض رسیده اند و در روزهای سه شنبه در آنجا
رفتن و دو رکعت نماز حاجت گذاردن فوائد بیشمار
دارد و تجربه شده .


۹۷

قبر سرخ

در کوه که به بند قارون مبر و ند متصل است در پشت
قریه ساق سلمان معروف به قبر سرخ صورت قبر در آن
موضع ظاهر است هر که را مهمی رسد باید که غسل
کند و جامه نو پوشیده و بآنجا رود هزار سنگریزه
خورد بر دارد و بعد از ان دور کعت نماز بگذارد
و در مقابل قبر آن بنشیند و بروح پاك حضرت رسالت
پناه صلى الله عليه و سلم توجه کند و هزار یک نوبت
بگوید که صلی الله عليك يا رسول الله و هر نوبت که
این را گفت يك سنگريزه را بجانب قبر اندازدو
چون تمام شد مراد خودر ا طلب کند و در حین مراجعت
سه درویش را دهان شیرین کند البته مرادش حاصل
شود

باب سوم

در ذکر جماعتی از اولياء و اکابر وعلماء و عرفاء
که بعد از وفات امیر تیمور کورکان که در خطه هرات
و توابع آن بجوار رحمت قاضی الحاجات انتقال
فرموده اند .


۹۸

شیخ شهاب الدین بسطامی (رح)
شیخ الاسلام والمسلمین مرشد السالكين صاحب
المقامات العليه و الدرجات السنيه كعبة الواصلين
و قبلة الانام شیخ شهاب الدین بسطامی قدس سره
از اکابر اولیاء وقت خود بوده و با شیخ قطب
الدین یحیی ایجامی قدس سره صحبت داشته و حدیث
بر او خوانده و تلمیذ شیخ قوام الدین بسطامی
رحمة الله عليه بوده و استفاده علم فقه را از امیر
سید جلال الدین کرمانی به تقدیم رسانیده اند
و بعد از تحصیل علوم بریاضت و در ویشی مشغول شده
چندانکه بمرتبه ارشاد رسیده و کرامات و مقامات
و کمالات او زیاده از آن است که در این مختصر
گنجد و تالیف آنجناب در علوم ظاهر و باطن در
میان مردم مشهور است چنانچه علو مرتبه آنحضرت
از مضمون آنها معلوم میشود و همواره معتقد فیه
سلاطین و خواص و عوام بوده ملك معز الدین حسین
کرت جهت مریدان شیخ خانقاه بنا کرده در خیابان
و خانزاده بیگم زوجه پادشاه سعید مزین سریر
عظمت و سلطنت بی اشتباه امیرزاده میران شاه


۹۹

انار الله برهانه در محله باز او خوش خانقاهی بس
عالی ساخته و وقفی وافی دارد و بواسطهٔ قصور
همت و فتور که در موقوفات است اکنون خانقاه مشرف
بر خرابی است امل واثق که بمیامن معدلت حضرت
خاقان خلافت پناه این خیر جاری نمودار شود مشهور
است که هرگز شیخ شهاب الدین قدم در ان موضع
ننهاد بلکه در مرور ایام بانجا نظری نمیفرمود و
خواجه عزیز و خواجه محمود مدرسه ها جهته شیخ
ساخته اند فاما شیخ در آنجا درس نگفت بلکه تعیین
مدرسها فرمود و خاقان صاحب قرآن قطب السلطنة
الدنیا والدین امیر تیمور کورکان انار الله برهانه
تعظیم شیخ را باقصی الغایت بتقدیم میرسانید چنانچه
اهالی هرات را در فقرهٔ بشیخ بخشید و آن شهرتی
دارد و رحلت او بعد از وفات خاقان مذکور به
پنجاه در آخر سال هشتصد و هفت هجری واقع
شد و مدفنش در خیابان در خطیرهٔ امام فخرالدین
رازی است قدس سره.

شیخ عبدالحق طوسی

از علماء صورت و معنی و از اقران شیخ شاه فراهی


۱۰۰
و شيخ علاء رافعی و شيخ اسمعيل خوارزمی بوده
و پيوسته در معرفت و محبت سخن ميراند تاريخ
وفاتش معلوم نشده مدفنش در قريه خواجه سرهق
در بيرن مشهد خواجه جلال الدين سرمقی است .

شيخ علی رافعی

از مشاهير متأخرين و عالم بعلوم ظاهره و
باطنه و زاهد و متقی و ناصح و واعظ بوده وبا
امير سيد علی همدانی و شيخ سيف الدين خاوتی و شيخ
زين الدين ابوبكر تايبادی رحمهم الله صحبت داشته و
عمرش به شصت و سه سال رسيده قبرش در خيابان
است .

شيخ شمس الدين بخاری (رح)

از اهل كمال و سر حلقه عارفان و ابدال و اصلش از
بخارا بوده و در شيراز بسلوك مشغول شده و بعد
از وصول بمعارج ارشاد بهرات آمده و در قريه
سروستان بسر ميبرده و ديوانی در حقايق گفته صباح
يوم جمعه هفدهم جمادی الاول سنه هشتصد و سيزده
جامهای که دو روز عيد می پوشيد در بر كرد و خرقه


۱۰۱

پشمین بالای آنها بپوشید و بدست مبارک خود قبر
خویش بکند و جامه آخرت راست کرد و در عقب غسال
بفرستاد چون غسال بیامد بفرمود تا آب را گرم
کردند و غسال را تعلیم غسل و قرائت بیاموخت و از
حاضران مجلس استمدادی همت طلب نمود و گفت
وقت رحلت ما رسیده چون در خلوت در آیم مترصد
باشید تا سه نوبت بگویم یا هو بعد از ان بغسل و تکفین
من مشغول شوید بهمان منوال کار راست شد چون در
آمدند قالب تهی ساخته بود او را در انموضع که
طرف شمالی قریه سر وستانت دفن نمودند و در
مزار آن فیض بسیار است و از لطایف اتفاقیه اینکه
از بخارا که هشتصد و سیزده است تاریخ وفات او
معلوم شده .

مولانا شمس الدین محمد ظهیر
شیخ الاسلام مقبول الخواص و العوام ناصح الانام
العالم الحریره مولانا شمس الدین محمد بن ظهیر از جمله
مشاهیر علماء هرات بوده و کشف قلوب و قبور داشته
و پیوسته بوعظ و نصیحت مسلمانان قیام مینمود . و مرجع
اکابر واهالی مملکت هرات گشته و همواره کشف سالکان


۱۰۲
و مشکلات و حل معضلات ایشان میفرمود و باطعام مساکین و بذل وجود شهرت تمام داشت و جنیان مسخر او بودند و حج گذارده بود و در سال هشتصد و چهارده هجری از دنیا رحلت کرده و قبرش در خیابان است در جوار پیر تسلیم و زیارت او از مجرباتست .

شیخ اسماعیل خوارزمی

از جمله مشایخ خوارزم و از جمله مریدان شیخ الاسلام ربانی شیخ علا الدوله سمنانی بوده و با فرید الدین یزدی و شیخ الاسلام قدوة العارفین شیخ عفیف الدین جنید المرشدی صحبت داشته و از اقران شیخ عبد الحق طوسی قدس سره و شیخ ابو سعید خلوتی و شیخ جمال الدین سمنانی معدود گشته و حج اسلام را در یافته و مشایخ حرمین الشریفین را زیارت کرده مشهور است که بیست و چهار سال آب نخوردند و کشف قلوب و قبور داشته و استمداد همت ازوی بسیار واقع شده وفاتش در ماه رمضان سال هشتصد و چهارده هجری و مدفنش در بیرون درب ملك قریب خانقاه شیخ چاوش در گنبدی که منزل او بوده است واقع شده .


۱۰۳

شیخ ابوسعید خلوتی

از انزه مشایخ هرات بوده و هروی الاصل و مرید شیخ سیف الدین خلوتی بوده وزهد و مقامات و ریاضات او شهرت دارد و عمرش به نود سال رسیده و در آخر نابینا شد . و در غره ذی الحجه سال هشتصد و بیست هجری وفات یافته و در خطیره خلوتیان مدفون گشته و قبرش معروف است .

سید قدسی

در علوم ظاهری و باطنی صاحب کمال بوده و در زمان خاقان سعید از جانب قرشی بخارا در هرات تشریف آورده و چند وقت در قبة الاسلام هرات توقف نموده و در هرات وفات یافت مدفنش در کوه سید عبدالله مختار است .

مولانا شمس الدین محمد

الزاهد المتورع المتقی المشهور به ملای کلان از اکابر زهاد و عباد خراسان بوده و حنفی المذهب و از اصحاب شیخ زین الدین ابوبکر تایبادی و مولانا


محمود زاهد مرغابی و شیخ شاه فراهی بوده و مواعظ
پیرتسلیم را ایشان جمع نموده و در سلك نظم آورده و
کمالات ایشان پیش ازان است که در ین مختصر جمع
توان کرد ود را مر معروف و نهی منکر ید طولی
داشت و از صحبت مردم آخر احتراز مینمود و هر چند
خاقان سعید خواست که به صحبت او مشرف شود
بجای نرسید عمرش بهفتا دود و سال رسیده مد فن
ایشان در مقبره زیارت گاه است

مولانا جلال الدین افتخار

مولانا اعظم افضل قراء خراسان اکمل ابرار
مولانا جلال الدین افتخار الحقه الله تعا لی با صحا ب
دارالقرار از جمله علماء هرات بوده و در فن قراءت
ید طولی داشت و جميع قرائات عشره را بر شیخ الاسلام
و خاتم المجتهدین شمس الملة والدين محمد بن
الجرزی خوانده و در علم حدیث نیز مهارت تمام
داشت و کتبخانه معمور وقف طلبه کرد وفاتش دو
سال هشتصد و بیست و سه هجری مدفنش در خیابان در
سرکوچه امام فخرالدین رازی است قدس سره *


۱۰۵

بابا ارسلان دیوانه
درویش مجذوب و عارف محبوب از متعینان مجانین بوده این فقیر از جناب حقیقت انتساب مولانا رکن الدین خافی شنودم که فرمودند که هیچ هفته نبودی که بدیدن بابا ارسلان دیوانه نرفتمی و از ایشان خوارق بی حد مشاهده نکردمی وفاتش معلوم نیست اما مدفنش در خطیرۀ پیر فخر الدین ثانی مالانی متصل بشارع عام واقع شده .

پیر سه صد ساله
شیخ سالک درویش بابا یوسف ریاضت تمام وسلوك با نظام داشت و بغایت باشکوه و باهیبت بوده مدتهای مدید در کوه ها وصحراها بآهوان بسر میبرد و معمر شده بود چنانچه شهرت داشت که سه صد سال از عمرش گذشته بود وفاتش در سال هشت صد و بیست وسه ازهجرت مدفنش در شرقی خیابان در خطیرۀ که مشهور به پیر سه صد ساله است .

خواجه لطف الله بن عزیز واعظ
واعظ باعلم و تمیز خواجه لطف الله بن عزیز از افاضل


۱۰۶

زمان و اماجد دوران و بسیار ماهر در فن تفسیر
و حج اسلام گذارده بود و مدتهای مدید در مسجد
جامع هرات به نصایحت مسلمانان قیام مینمود
وفاتش در سال هشتصد و بیست و سه هجری مدفنش
در خیابان هرات در جوار مقبره امام فخر الدین
رازی و گنبد ممتاز دارد و حال خراب شده و از
نو ا در روزگار بوده .

مولانا یوسف حلاج

مولانا اعظم اعلم العلماء فی العجم مولانا یوسف
حلاج از اکابر ائمه دین واجله صدق و یقین و ماهر
در فن حدیث و علوم معقوله و منقوله و در درویشی
صاحب کمال بوده و معنی وافی وجد و حال کافی
داشت و اکثر ائمه هرات و مدرسان شاگردان
او بودند و تاریخ وفاتش را بر سنگ لوح او نوشته اند
و مدفنش در خطیره امام فخر الدین رازی است .

مولانا صفی الدین عطاء الله

مولانا اعظم العلماء الفقها فی العرب و العجم مولانا
صفی الدین الخوافی از متبحر دان عصر و از متعینان


۱۰۷

دهر و به کمال علم و فضل و تقوی شهرت داشته و مدتهای
مدید درقبة الاسلام هرات به نشر علوم دین و بشر سوم
یقین اشتغال داشت و وفات نمود و مدفنش در
خطیره امام فخرالدین رازی قدس سره .
مولانا ناصرالدین الکوسوی
زاهد متورع از متعینان روزگار بوده و در علم
فقاهت ماهر پیوسته بذکر مشغول می شدند مدفنش در
خطیره امام فخرالدین رازی است قدس سره و در
این خطیره بسیاری از علما و فضلا مثل [ مولانا
صدرالدین امام و مولانا عبدالرحیم یارا حمد و
مولانا عبدالرحیم هروی و لدمولانا اعظم اعلم
العلما مولانا سیف الدین الابهری و مولانا جنید خجندی
قدس سره و مولانا محمد بدر و مولانا علی شاه طوسی
مدفونند رحمة الله علیهم .
سید یونس
مرتضی اعظم اقدم سید یونس از اعزه سادات و
اشراف و محدث یگانه و فصیح زمانه بوده
مدفنش در خطیره امام فخرالدین رازی نزديك


۱۰۸
مقبره شیخ بسطامی است
شیخ ابواسحق المرسدی
شیخ الاسلام و مرشد الانام حجة الله علی الخلایق با الاستحقاق جمال الحقيقة و الشريعة و التقوی والدین ابواسحق المرسدی الکازرونی از متعینان اقطاب روزگار و صاحب مهارت و در فنون علوم شاگرد و مرید شیخ الاسلام بلاشك و اشتباه نهنگ اولیاء شیخ زین الدین علی کلاه رضی الله عنه و ارضاه وسند حدیثش با پدر بزرگوار قدوة المحدثین و اسوة المفسرین قبلة الواصلین شیخ جمال الملة و الدین احمد المحدث المرسدی و برادر نامدار شیخ الاصفیاء امام ائمة دین جامع بین العلوم خلاصة الاصفیاء نقاوة الاتقیاء شیخ عفیف الملة و الدین جنید رحمة الله علیه در اکثر مشایخ شريك بوده و تصرفی که آنحضرت در قلوب خاص و عام میفرموده مقدور هیچکس از اولیاء متاخرین نبوده از شیراز بخراسان نقل کرده در هرات ساکن شده و بالتماس تمام خاقان سعید بدر خواست بدین آنحضرت میرفته و میفرموده که عمر عزیز اکثر اوقات بعزلت و انزوا و مطالعه وتحقیقات


میگذارد و اکثر خواص و عوام پیوسته ملازمت
مینمودند و بزحمت و مبالغه تمام گاه گاهی می یافتند
وجود و کرم و فضل و علم ایشان درجه قصوی و
مرتبه اعلی داشت و عمرش به شصت و نه سال رسیده
و در سال هشتصد و بیست و هشت هجری روح نازنینش
یاعلی علیین منتقل گشت مدفنش در خطیره حضرت شیخ
الاسلام خواجه عبد الله انصاری قدس سره است
و شرح کمالات ایشان طولی دارد

پیر قوام الدین تبریزی

شیخ ناسك سالك پیر قوام الملة و الدین تبریزی
(رح) در طریق تجرید و توکل و تفرید یگانه عصر
بوده و پیوسته با وراد و اذکار ماثوره قیام می
نمود و همت عالی داشت و به صحبت شیخ جمال الدین
و شیخ کمال الدین خجندی و اقران ایشان رسیده
بود و فاتش در ماه صفر سال هشتصد و بیست و هشت
هجری مدفنش در راه زیارت حضرت خواجه ابوالولید
احمد قدس سره در حریم نهر انجیل .


۱۱۰

مولانا شرف الدین عثمان قاری (رح)
از نوادر روزگار بوده و قرائت و قوف سجاوندی
را استحضار داشت و بزهد و ورع میگذرانید و اکثر
حفاظ هرات و توابع آن علم قرائت را ازو اخذ
کرده اند و بسی نفس مبارک داشت و ذکر ایشان
در کتاب رشحات و در ذکر مولانا شمس الدین
محمد روجی مجملا مسطور است وفاتش در دوازدهم
شوال سال هشتصد و بیست نه هجری اما مدفنش در
قریه زیارتگاه در محله که بنام ایشان مشهور است

مولانا جلال الدین واعظ (رح)
املح الزاکرین ناصح المسلمین مولانا جلال الدین
واعظ هروی از فحول وعاظ بوده و مدتی مدید
به نصیحت مسلمانان گذرانیده و تفسیر جمع کرد در
هفت مجلد که جامع بسیاری اقوال مفسران است
و معمر شده چنانچه در آخر عمر از سخن گفتن باز ماند
و در سال هشتصد و سی و سه هجری از دنیا رحلت کرد
و در گازرگاه در پشته که به تل گنج مشهور است
مدفون شد .


۱۱۱

شیخ عبیدالله خلوتی

شیخ زا هد و سا لك و پیر نورانی و با صفا بو د و در خانقاه خلو تیا ن بذکر و سلوك مدت ها میگذرانید، و در سال هشتصد و سی و سه هجری از دنیا رحلت کرد و در خطیره خلو تیان در میان دو جوی مدفونند .

مولانا رکن الدین الخوافی

مو لا نا اعظم بحر الحقایق افضل المتبحر دین بین الامم الواصل الی جوار رحمة الله الوافی مولانا رکن الدین الخوافی از متعینان روز گار بود و سر ور افاضل هر ملك و دیار و عالم بعلوم ظاهره و با طنه و مرید شیخ الاسلام و مرشد الانام بلا اشتباه شیخ زین الملة و الدین محمد بن علی کلاه قدس سره بود و از اقران شیخ الاسلام والمسلمین شیخ عفیف جنید و اخوه الاعیانی المحقق الصمدانی بالاتفاق شیخ جمال الملة و الدین ابو اسحاق و مولانا اعظم قدوة العلما فی العجم مولانا جلال الملة و الدین و غیره بوده در رقم توصیف و تواریخ و فضل و سائر علوم اصول و فروع ید طولی داشت و پیوسته ملجاء حکام و ملاذ خواص


۱۱۲

و عوام ميبود و حج اسلام را گذارده و به صحبت بسیاری
از اکابر رسیده و مسافری وافر نموده و در آخر
حال اکثرا ایام در ولایت خواف بسر میبردند و گاهی
بشهر هرات تشریف می آوردند و در قبۀ الاسلام هرات
در روز یکشنبه بیست و هفتم شوال سال هشتصد و سی و
چهار هجری بجوار رحمت ارحم الراحمین پیوسته و در اندرون
خطیره شیخ الاسلام حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس
سره در پیش روی مرقد مبارک او مدفون گشته

مولانا فصیح الدین علاء الغوری

مولانا اعظم افضل الفقهاء فی العجم مولانا فصیح
المله والدین محمد بن محمد المشهور بعلاء الغوری
الاصل المفتی به قبۀ الاسلام هرات از متدینان روزگار
وز هادو فقهای هرات و سالهای بسیار به فتوای
مذهب حضرت امام اعظم رحمة الله علیه انقیاد بامر و
قول او بوده و پیوسته بنشر علوم اصول و فروع اشتغال
میفرمود و عمر عزیزش از هشتاد سال بگذشت و در
سال هشتصد و سی و هفت هجری فوت شد مدفن ایشان
در خطیره شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری قدس
سره در پایان پای قبر آن حضرت واقع شده است .


۱۱۳

مولانا رکن الدین
شیخ الاسلام والمسلمین بقیة الاولیاء الراسخین
مولانا رکن الدین خلف الصدق شیخ الاسلام و مرشد
الانام شهاب الحق والدین بسطامی است یگانه
روزگار خود بوده و از متعینان ابرار و بعلوم ظاهر
و باطن آراسته و اکثر کتب متداوله را بخط شریف
خود نوشته بود و در مکارم اخلاق درجه قصوی
داشت و معمر شد وفاتش در ماه رجب سال هشتصد و
سی و هشت هجری مدفنش در خطیره امام فخر رازی
در جنب پدر بزرگوارش واقع شده .

مولانا زاهد شکیبانی
شیخ کامل ربانی مولانا زاهد شکیبانی از جمله
نازنینان عهد خود بوده و خرقه ارادت از دست
شیخ الاسلام والمسلمین شیخ زین الدین ابوبکر تایبادی
پوشیده و سلوك وافی داشته و وعظ موثر میگفت و
گاه گاهی به شهر تشریف می آورد و اهالی قبة
الاسلام هرات از انفاس متبرکه او بهره میگرفتند
وحضرت شیخ زین الدین قدس سره با او نظر تمام داشت


۱۱۴
و اوقات خود را بتوکل وتسلیم میگذرانید و فاش
در سال هشتصد و سی و هفت هجری مدفن ایشان در
قریه شکیبان سفلا است .
شیخ زین الدین الخوافي [رح]
شیخ اسلام و مرشد الانام خاتم الاقطاب المحققين
اسوة الجماهير السالكين الى جوار رحمة الله الوافي
شیخ زین الدین ابو بکر الخوافی از اکابر اهل ارشاد
ومتعينان ارباب سلوک و افراد روزگار بوده و در علم ظاهر و
باطن ید طولی داشت و مسافرت بسیار نموده و حج اسلام
گذارده و مشایخ حرمین شریفین زاد الله شرفاً و تکریماً و
مصر و شام را در یافته مثل شیخ زین الملة والدين العراقي
و شیخ جلال الدین خجندی و غیرهم در علم سلوك وارشاد
طالبان راه حق کسی باو نمیرسیده و ترویج سنت و جماعت
راسخ بوده و بطریقه شیخ شهاب الدین سهروردی بوده اند
و پیوسته در قمع ملا حده و بد مذهبان میکوشید و در مصر
و شام و روم و عرب و عجم و ایران و طهران مریدان او بسیار
بودند و تصانیف و مکاتیب وارشاد به او در میان است
و طریقه عبادت و ریاضت و اطوار اربعینات از متاخران
باو منتهی میشود و اوراد در عصریه و فجریه او میمنت


۱۱۵

تمام دارد و قلوب خواص و عوام را صفای با نظام می
بخشد و اکثر اوقات در زیارتگاه بسر میبرده و در آخر عمر
در گوشه کوه در نواحی گذره زاویه بساخت درویش آباد
نام کردند دران موضع مکرر بار بعین می نشست و غلبه
درویشان و طالبان در ملازمت وی بسیار شد عمر شریفش
از هشتاد گذشته بود و در سال طاعون سنة هشت صد و سی
و سه هجری وفات یافت و در محل دفن ایشان
اختلافات متنوعه واقع شده و نعش مبارك ایشان را در سه
جای نقل دادند و آخر الامر در جوار عید گاه مدفون
نمودند مزار متبرك ایشان معمور و روز بروز در ترقی است

شیخ ابوسعید گازرونی

شیخ الاسلام و المسلمین زبدة المحد ثین شیخ الملة
والدین ابو سعید گازرونی رحمة الله علیه از زهاد و
متعینان و فقها و اهل حدیث است و سندش به پدر
بزرگوار قدوة ارباب حدیث فی عصره و اوانه
شیخ جمال الملة و الدین احمد محدث و برادر
عالی مقدار ش شیخ الاسلام و المسلمین شیخ عفیف
الدین جنید و شیخ المحققین با الاستحقاق شیخ جمال
الدین ابو اسحق قدس الله تعالی ارواحهم و غیر


۱۱۶

ایشان از مشایخ و علماء پیوسته به نشر علوم شرعیه
قیام میفرمودند و بقصد ملازمت برادر بزرگوار
از شیر از به هرات آمده و در آنجا بماند و شیخ
جمال الدین ابو اسحق در وقت رحلت سجاده ارشاد
را با و حوالت نمود و در سال طاعون سنه هشت
صد و سی و سه هجری در هرات وفات یافت مدفنش
در خطیره شیخ الاسلام خواجه عبد الله انصاری
قدس سره نزديك قبر شيخ جمال الدین ابو اسحق
قدس سره است .
مولانا جلال الدین قاینی
مولا اعظم قدوة الناصحين زبدة المحدثين مولانا
جلال الدین محمد بن عبد الله القاینی از متعبدان مؤخر
ومجردان مقدم بوده و میفرمود که نسبت من منتهی
میشود به مفتی الثقلین شیخ نجم الدین عمر النسفی و مدت
های مدید در مقصوره هرات به نصیحت مسلمانان
مشغول بود و قوت حافظه عجیبه داشت چنانچه اکثر
محفوظات او گر مکشوف شدی خلایق در ورطه حیرت
افتادندی و در آخر حال خاقان سعيد منصب احتساب
را در قبة الاسلام هرات بایشان امر فرمودند و در


۱۱۷
رواج شریعت و قمع بد مذهبان سعی بسیار بجا می آورد
وفاتش در سال هشتصد و هشتاد و هشت هجری مدفنش
در قریۀ جفرتان در مدرسۀ که بنا کرده اوست
واقع است .

مولانا محمد

بن مولانا سعدالدین تفتازانی (رح)

مولانا الاعظم بقیة الاکابر والعلماء مولانا شمس
الدین محمد بن مولی المدقق العلامه استاد الکل فی
المعني المحقق الربانی مولانا سعد الملة والدین
التفتازانی کریم الاخلاق و یگانۀ روزگار و سالها
در هرات مقدم علماء و فضلا بوده عمرش قریب
به هشتاد سال رسیده و در سال طاعون سنۀ هشت
و سی و سه هجری وفات یافت مدفنش در اندرون
خطیرۀ شیخ الاسلام خواجه عبد الله انصاری قدس سره
در مقبرۀ قضات امامیه مدفون است .

مولانا نور الله خوارزمی

مولانا الاعظم علامة العلماء فی العالم مولانا نور الله
خوارزمی از مجردان علماء و متعینان فضلا بوده


۱۱۸
و در فن علوم اصول و فروع عربیه ماهر و مؤلفات
مشهور در هر فن از و مانده و مدتی مدید در قبۀ
الاسلام هرات به نشر علوم قیام می نموده و در
آخر حال خاقان سعید منصب خطابت مسجد جامع
هرات را باو مفوض نمود و چند سال بدان کار اشتغال
نموده عجب تر آن که هیچ جمعه خطبه مکرر نخواندی
و روز جمعه تا بمسجد آمدی خطبه انشاء نمودی و در
سال طاعون سنه هشتصد و سی و سه هجرای بجوار
رحمت الراحمین پیوست مدفنش در خطیره حضرت
خواجه عبدالله انصاری است در مابین قبر حضرت
خواجه و قبر مولانا فصیح الدین محمد علاء .

درویش عبدالله

سالك فيا ض بلا شك و اشتباه درویش عبد الله از
متعینان وقت خود بوده و در میان خلق پنهان و
بسراق او لیائی تحت قبائی لا يعرفهم غیری متمکن
و در اندرن شهر هرات دکان علافی داشت و پیوسته
در دکان قرآن میخواند و جنیان مسخر او بوده واز
شاگردان مولانا ظهیرالدین خلوتی بود و اطاق
در محله خلوتیان داشت و هر سه شنبه به قبه مختار


۱۱۹

میرفت و بلاغیان آنجا صحبت داشت و خوارق عادات
و مقامات و کرامات از او بسیار دید میشد و عمر
شریفش به هشتاد سال رسیده و در سال طاعون سنه
هشتصد و سی و سه هجری و فات یافت مدفنش در
خطیر، خلوتیان است [رح]

سید علی شبرغانی
سالک مسلک ربانی سید علی شبرغانی رحمة الله علیه
از زها دروزگار و ارباب مجاهدت و ریاضت بود
و پیوسته اربعینات می نشست و خرقه از سید علی همدانی
میرسید و طریقه بغایت پسندیده داشت وفاتش در سال
هشتصد و سی و هشت هجری مدفنش در قریب باغ آهو
در باغچه که خود عمارت کرده بود .

زین العابدین مجذوب
مرتضی اعظم از متعبان روزگار بوده و حدیث بر
سید علی همدانی و فقه برسید مبارک شاه هروی خوانده
و در آخر مجذوب شده و از بسیاری که با مجذوبان
می نشست بجذ به رسید و مدتها در کوه ها میگشت مشهور
است که عمرش از یکصد و بیست سال گذشته بود تاریخ


۱۲۰

وفاتش معلوم نشد. مدفنش در تل قطبیان است .
بابا زکریا مجذوب

درویش مجذوب مدتهای مدیدی در سر راه
خیابان مینشست بسیاری خوارق عادات از وی مشاهده
میشد و در میان مجذوبان شهرت داشت مدفنش در همان
محل که می نشست معروف و مشهور است .

مولانا سعدالدین فارسی

مولانا اعظم استاد العلماء فی عصره و زمانه مولانا
سعد الدین الفارسی از متقیان روزگار و شاگرد
سلطان المحققین میرسید شریف جرجانی و در علم معقول
صاحب کمال بوده و مدتهای مدیدی در مدرسه غیاثیه
متصل مسجد جامع نشر علوم نموده وطاعتی بردوام
و توجهی با نظام داشت و از خدمت او بسیاری
طالبان به مقصد رسیدند و نماز تهجد از وی فوت نشده
و دعای سیفی و ادعیه ماثوره بسیار میخواند و در
ماوراء النهر بخدمت مریدان خواجه علاء الدین
عطار مشرف شده بود و مشق درویشی از ایشان
کسب کرده بود مدفنش در خطیره امام فخر الدین


۱۲۱

رازی مشهور است .
مولانا محمد
بن حاجی ابو بکر سنوگردی

مولانا شیخ الاسلام افضل الزها د و مرشد الانام
فی العصر مولانا شمس الدین محمد بن حاجی ابو بکر
از متقیان زمان خود بوده و در علم فتوی وزهد
و تقوی از اما ثل و اقران خود امتیاز داشت
مسکن ایشان در قریه سنو جرد و پیوسته اهالی هرات
از خواص و عوام باو تردد مینمودند و بفاتحه و
دعای او تبرك میجستند و وعظی گرم و نصیحت دلپسند
میفرمودند و علم ظاهرش به تعریف باطن آراسته
بود و عمرش بهشتاد سال رسیده وفاتش در سال
هشتصد و چهل وهشت هجری مدفنش در قریه سنو گرد
در بلو ك كذا ره .

بابا حسن ابدال تمرك

درویش مجذوب و مرغوب و مبدء حال سپاهی
گری میکرده و ظلم و تعدی از او صادر میشد
مدتی به تحصیل داری مال بطوس رفته بود و


۱۲۲

اخی محمد طوسی او را سیاست فرمود چون بهرات
مراجعت فرمود بعد ازان اسپ و سلاح و اسبابیکه
داشت همه را در سر پل انجیل بدر ویشان بخشید
و پوستین پوشید . و بگورستان خیابان رفت و آنجا
ساکن شد جذبه او را فرا گرفت و جلالیه بر او
غالب شد و نظری قوی داشت و اهالی هرات از
ترك و تاجيك بديدن او میرفتند و معمر شد مدفنش
در شرقی خیابان است و ایوان و حجره های
عالی دارد .

بابا جمال مجذوب

از اعزه مجانین بوده و در مبداء حال مكتب
داری میکرد بعد از ان که بجذبه رسیده بود اکثر
اوقات در میان جوی های آب میبود در تابستان
وزمستان و جوی هارا پاك ميكرد وبطريق كه در
متخيله او قرار گرفته بود حروف تهجی و بعضی از
سوره های قرآن مجید را میخواند و بدعای ماثوره
بعد از ختم قیام مینمود و بسیار قوی مشرب بوده و
بعضی که با او اخلاص داشتند او را بخانه خود میبردند
ويك روز نگاه میداشتند و گاهی بودی که در خانه


۱٢٣

کسی رفتی و یکی دیگری را گفتی که این مرد چرا
نمیر و د ما را به تنگ آورده وفی الحال برجستی
و از ان منزل بیرون رفتی و با هیچکس التفات نکردی
و بهیچ نوع او را تسکین نتوانستی داد و بكرات و
مرات این معنی از و مشاهده رفته مد فتش [۱] به
درب قطب چاق نزد يك بازار است و بر محوطه
اندك عمارتی دارد و زیارت او مجرب است .
با با خمیر کبر ابدال
از بدلاء وقت بوده و اکثر اوقات در گورستان
خیا بان بسر میبرده مدفنش در شرقی خیابان است .
پیر سرخ
از اعزه دوستان حق بوده زمستان و تابستان
در برف و باران بردکان که بسر راه ساق سلمان
است نشسته بود و پای او زخمی داشت وضو میساخت
و نماز میگذارد و از هیچ کس چیزی نمی طلبید ، جمعی
که بر حال او وقوف داشتند گاهی مقدار طعام پیش

(۱) و در نسخه های دیگر لفظ درب قطبی چاق
موجود نیست .


م١٢٤م
او بر دندی اگر شبهتی داشتی تناول نکردی واگر شبهتی نداشتی دران تصرف کردی واکل نمودی و قبرش در همان محل است که در حین حیات می نشست اما تاریخ وفاتش محقق نشده .

سید محمد اشرف [رح]
مقتدای اعظم افتخار اتقیاء فی العجم سید شمس الملة و الدین محمد بن اشرف از اکابر سادات و متعینان اشراف روزگار وصاحب ولایت تمام وزهد و تقوی بانظام داشت خاقان سعید اورا در هرات برابر باب عمايم قبة الاسلام تقدیم می فرمود. و مکارم اخلاق فراوان داشت و بغایت واجب التعظیم میبود عمرش از هشتاد گذشته بود وفاتش در سال هشتصد و پنجاه هجری مدفنش در خیابان است محاذی مدرسه ابوسعید میرزا .

بابا کیلانی [رح]
از ملامتیان بوده مدتی در گلخن حمام امیر علی شیر که در محاذی درب عراق است بسر می برده بعد ازان جای رفت و در جوار باغ زبیده قریب