۱۲۵

قریه مغولان تکیه بساخت و بعضی اراضی آن موضع را
صالحه زراعت گردانید و در آخر طریق خمول اختیار
کرده پیوسته جمعی از قلندران وملا متيان ملازم
او بودند و مردم شهر بدیدن او میرفتند و پیوسته ديك
كلان صرف آینده و رونده میکردند و مدفنش در همان
محل است که خود اختیار کرده بودند و خوارق عادات
از و مشاهده میرفت .

مولانا سراج الدین ملتانی

مولانا اعظم اعلم العلماء ذی الفضل العالى و الفقر
المتعالى والورع الدايم مولانا سراج الدین ملتانی
از متعینان زهاد وقت خود بوده و تربیت یافته شیخ
الاسلام والمسلمين شيخ زين الدين الخوافی است و
منظور نظر خواص آن بزرگوار دین بوده و بعد از آن
قایم مقام او و مقتدای مریدان ایشان بود و طریقه به
غایت عالی داشت و فقر وسلوك وولایت او بر هر کس ظاهر
میشد و بطريق اخیار میگذرانید فوتش در سال هشتصد و چهل
ويك است مدفنش در تخت مزار شیخ زین الدین
الخوافیست .


۱۲۶

شیخ بهاء الدین عمر جفاره کی

شیخ الاسلام و کهف الانام ملجاء الخاص والعام قبلة
السالکین بعلو الهمة و سمو و النظر شیخ بهاء الدین عمر
از مریدان حال خود شیخ محمد بن شاه فراهی
بعلوم ظاهر و باطن بسیار بلند و صائم الدهر و
مشرف به قلوب و قبور و معتقد فیه سلاطین و حکام و
ملاذ و ملجاء خواص و عوام بوده مولدش در فراه
و در هرات نشو و نما یافته و کارش بغایت بالاگرفت
و کرامات و مقامات وی درین مختصر کجا بیان گردد
شرح اوصاف بزرگی او نتوان نوشت در ایام سلطنت
امیر زاده بابر دعوت حق را لبیک اجابت نمود و
نقدی که داشت بخلف الصدق خود گذاشت و فات ایشان
در روز سه شنبه سلخ ربیع الاول در سنه هشتصد و پنجاه
و هفت هجری واقع شد مدفن ایشان در شمال زیارت
شیخ زین الدین الخوافی جنب عیدگاه هرات است.

مولانا جلال الدین الکرمانی

مولانا شیخ الاسلام والمسلمین عارف یگانه زمان
خود بوده و جامع میان علم ظاهر و باطن و مربی


تربیت شيخ الاسلام ومرشد الانام با لاتفاق شيخ
جمال الدين ابوبكر اسحق كازرونی المر سدی بود و
ميان شيخ واولياء عظام سفارت مينمود و اخبارغيبی
می آورد و میبر ده و سلوك وافی داشت و رياضت
شاقه کشیده تا بمقصد اصلی رسیده و كشوفش بصحت
موصوف واخبارش بصدق معروف و هموار ه شعر بافی
کسب ميکرده واز همين درك معيشت عیال داری خود
مينمودو در وقت خاص بدرس طلبه مشغو ل ميشد و تو جه
دایم داشت ونور بشره از حضور دل خبر میداد مدفنش
در خطیره امام فخر رازی درخلف پنجر ه که محیط
است بمرقد امام مذکور و فیض وافی از روح آن
بزائیران میرسد .
مولاناسعدالدین الکاشغری (رح)
مولانا شيخ الاسلام قدوة العرفا واسوة الكبراء في
عهده واوانه مولانا سعد الدين الکاشغری قدس سره
از اکابر اولیاءالله بوده و بطريق عالی درجات خواجه
گان نقشبنديه قدس ارواحهم سلوك ميفرموده و در
انجمن بخلوت میگذرانید ومقامی بغايت شگرف داشت
و معتقد فیه تمامی اعزه و حكام وخواص و عو ا م


۱٢٨

بوده و خلیفه حضرت مولانا نظام الدین خاموش قدس
سره بوده اند و بخدمت حضرت سید قاسم تبریزی و
مولانا ابو یزید پورانی و شیخ زین الدین خافی و شیخ
بهاء الدین عمر جغاره گی رسیده اند و صحبت ها نموده
و حضرت مولانا عبدالرحمن جامی قدس سره شاگرد
و مرید و داماد ایشان بوده وفات ایشان در اثنای
نماز ظهر روزی چهار شنبه هفتم جمادی الاخری سال
هشتصد و شصت هجری مدفن ایشان در خیابان در تخت
مزاری که بجهه ایشان تعیین نموده بودند و مولانا
عبدالرحمن جامی قدس سره وصیت فرموده بود
که در پیش روی ایشان مدفون گردند در همان جای
مدفونند .
مولانا جلال الدین ابو یزید پورانی

مولانا شیخ الاسلام مغفور سعید القطب النورانی
مولانا ابو یزید پورانی قدس سره بر طریقه سلف
و شیوه اقطاب و ابرار و صحابه کبار میگذرانید و
مناقب علیه او بیش ازان که در حیز تحریر در آید
و به صحبت مولانا ظهیر الدین خلوتی رسیده اند و
معتقد طریقه ایشان بوده اند و حضرت مولانا عبدالرحمن


[BLANK PAGE]


۱۳۰

و با خواص خود میگفت که بمن نمودند که عرصه مملکت
آن صاحب کمال همایون واصل ومتواصل گردد
و عمر شریفش به نود سال رسیده بود و در آخر
سال هشتصد و شصت و دوی هجری بجوار رحمت ارحم
الراحمین پیوست و مدفن ایشان درقریه پوران
خاصه در تخت گاه که بجهة ایشان ساخته شده است.
مولانا شمس الدین محمد کوسوی
وی از اولاد کبار و احفاد بزرگوار کهف
الانام منظور نظر ملك علام شیخ الاسلام احمد
الجامي قدس سره است خواجه معین الملة والدين
محمد المشهور بخواجه محمد کوسوی از اقطاب
و وزگار و مشایخ کبار و ناصح جمیع خلایق و
صاحب کشف و شهود و عارف بحقایق قرآنی وحدیث
بود و در هنگام وجد نظر مبارك او بر هر کس که افتادی
آنکس البته بیهوش شدی و در منبر وقتش بسیار
خوش میشد و در مجلس شریفش فیوضات ربانی بر
مفارق مستمعان نثار میشد و اخلاص تمام و اختصاص
با نظام بدولت خواهان حضرت خلافت پناه خاقان
سعید داشت و در ان وقت که در هرات فتور واقع


۱۳۱

شده بود بمجاهده مردم بیگانه واهل فجور اشتغال
مینمودند روزی جمعه اتفاقاً از حمام بیرون آمده
بودند در راه بر منکرات وقوف یافتند عظیم
ملول شدند بعد از نماز جمعه که مجلس میفرمودند
اتفاقاً ناظم الحروف در آن روز خود را مشرف
داشته در اثنای وعظ استغراق واقع شده و
حکایات بلند بزبان ایشان بگذشت و در انمیان
فرمودند که ایها الناس عجب حالیست که جماعت
اجنبی اند و حالا پیدا شده اند و در مملکت دیگران
بغیر حق تصرف کرده اند تا باین غایت بی راهی
و فجور مینمایند و خبر ندارند که خداوند ملك عنقریب
مظفر و منصور میرسد خلایق متحیر شدند و با یکدیگر
گفتند که آیا مآل این سخن بکجا خواهد رسید و فقیر
تاریخ آن روز را نوشته چهل روز بگذشت که عسکر
همایون حضرت خلافت پناه در صحرای گازرگاه
نزول فرمودند وفاتش در سال هشتصد و شصت و سه
هجری مدفنش در کنج مغربی مسجد جامع از طرف جنوب در
همان خانه که منزل ایشان بود در جوار مزار متبرك
خواجه مرغزی رحمة الله علیه .


۱۳۲

مولانا جلال الدین محمود امامی

مولانا شیخ الاسلام اعظم جامع اقسام کمالات
ذی الطالع المسعود و الخلق المودود مولانا
جلال الدین محمود الامامی از اعیان اکابرقبة
الاسلام هرات و مقتدای قبایل و اقوام و خلیفه و
تابع بدر منیر سلطان سید احمد کبیر رفاعی قدس سره
بود و اوراد و اذکار عالی داشت و با اکابر و افاضل
بسیار صحبت میداشت و جمیع محصولات و اسباب مورثی
خود را صرف فقرا و مساکین احمدیه و مرشدیه و غیر هم
میفرمود و لقمه ارباب مناصب تناول نمیکرد و عمرش
به نود سال رسیده بود و در سال هشتصد و شصت و سه هجری
وفات یافت مدفنش در خطیره امام فخر رازی در
جوار مشایخ بسطامی قدس الله ارواحهم .

بابا کوکی مجذوب

دیوانه کرم بود و هیبت تمام داشت و سخنان تلخ
بسیار میگفت و او را از مشاهیر مجانین میشمردند روزی
شیخ زاده پیر قوام که در ایام دولت بابر بمرتبه
صدارت رسیده بود و سواره در سر پل انجیل میگذشت


۱۳۳
یا با کوکی سنگی چند در دست داشت یکی از آنها
را بطرف شیخ زاده انداخت بمیان دو شانه او
خورد و عظیم متاذی شد با نوکران خود گفت
تا با با را بسبارات کردند یکسال بسر نکشید که دولت
او منقضی گشت نه شیخ زاده ماند و نه مریدان به يك
باره گی خراب و بر هم شدند وفاتش در سال هشتصد
و هشتاد وچهار هجری مدفنش در خیابان است .

مولانا محمد جرجانی

مولانا اعظم اعلم العلماء فی العجم حاوی الفروع
والاصول جامع المعقول والمنقول المشتهر طینته وفضائله
بين الامم معدن العلوم و الحكم مولانا شمس الملة
والدین محمد الجرجانی از فحول علماء واعیان فضلاء
و استاد اكثر طلبۀ خراسان وعقیدۀ پاك و بدايۀ بغایت
خوب داشت و مدتی سی سال كتب متداولۀ مشكله مثل شرح
قاضی مصباح و شرح موافق وشرحين مفتاح و كشاف
را بی مطالعه درس میگفت و شاگرد مولانا اعظم علامة
العلماء في العالم مولانا جلال الملة و الدین یوسف
الحلاج بوده و ازو تربیت یافته و عمرش از هشتاد
سال گذشته بود و در سال هشتصد وشصت و چهار هجری


۱۳۴

وفات یافت مدفنش در تخت گاه شیخ زین الدین
الخوافی است .
مولانا زاهد طفلکانی

مولانا اعظم المشایخ و الاماجد العالم الربانی
مولانا زاهد طفلکانی از اعزهٔ روزگار وصلحای نامدار
و در علوم صوری ومعنوی صاحب اعتبار و متقی و عابد و زاهد
و بر طریقهٔ زمینهٔ سلوک میفرمود مولانا اعظم قدوة
السالکین مولانا سراج عالم باونظر تمام داشت فی الواقع
از اکفاء و اقران خود ممتاز بوده و در سال هشتصد وشصت
وچهار هجری وفات یافت مدفنش در تخت گاهی شیخ
زین الدین الخوافی است .
این بود اسامی اکابر و اعیان افاضل واشراف مشایخ
واقطاب که در خطهٔ قبة الاسلام هرات و بلوکات آن در
پرده اند و همواره مقصد زوار و معاذ و ملاذ صغار وکبار
اهالی مملکت از خواص وعوام میباشند و در فوشنج (۱)
که از نواحی قبة الاسلام هرات است وحال مشهور به قریهٔ

(۱) فوشنج شهری بود که آن را قبل از بناء هرات
پوشنك بن افراسیاب بنا کرده بود كذا فی عجایب
البطلان .


۱۳۵

زنده جان میباشد از قدیم الایام تاحال مسکن مردم نيك
بوده و میباشد و بسیاری از اکابر و محدثان و فضلاء و
بزرگان مثل شیخ ابوالحسن فوشنجی وشیخ عبدالحق که از
نسل حضرت شیخ احمد جام است و غیره بزرگان
مدفونند ؛

استقصای مزارات هرات را نمودن امر خطیر (۱)
است و در تاریخ مکمل که از مولفات این فقیر است
استقصای آن واقع شده امل واثق که بمیامن انظار
عنایت و مساعدت اهتمام ارکان دولت حضرت خلافت
پناه کشور ستان سلطان ابوسعید گورکان خلد الله
تعالی ملکه و سلطانه این نسخه شریفه و سائر توالیف
این فقیر که مدتها است در پس پرده خفا مانده بر
منصه [۲] ظهور و عرصه عرفان اشتها ر منظور مطالعه
و ملاحظه اهل روزگار کردد والله علی کل
شئی قدیر
خاتمه موعوده ؛ مشتمل بر چند کلمه که اظهار آن
بر این مسکین واجب است مثل ادای دین و استماع
آن حسب الامکان بر نواب کامکار فرض عین است

(۱) خطیر بالخاء المعجمه امری امری بزرگ .
(۲) منصه تخت جلوگاهی عروس .


۱۳۶
امید است که بشرف قبول مشرف گردد انشا الله تعالی
بر مرآت ضمیر مطیعان سرادق دولت و سعادت که
سجلجلال ارواح عالم غیب و شهادت است معروض
میگردد که نعم نامنتهای حضرت الهی بمرتبه بر مفارق
عظمت وا بهت ملازمان این آستان ظفر آشیان فائض
میشود که عقول افهام انام بادراک کیفیت و کمیت
آن نمیتواند رسید و بمقتضای قضیه شرطیه ولئن شکر
تم لازیدنکم بر ذمه همت حجاب بارگاه کیوان پناه
لازم و متحتم است بتمهید قواعد شکر واهب العطايا
اشتغال فرمودن تا مستوجب زیادتی گشته هر ساعت
دولت تازه و هر لحظه نصرتی بی اندازه بروز کار
همایون و صول یا بد چون مقرر است که این فیوضات
لاریب بمدد عنایت عالم غیب بی شائبه نقص و عیب
متعاقب برساحت آمال وامانی معتکفان این عتبه [۱]
سپهر مرتبه نزول مینماید پس واجب که بر طبق فرمان
واجب الاذعان واحسن كما احسن الله اليك عنان
عاطفت را بصوب تفقد و اوضاع مستمندان معطوف
دارند هر آئینه مستلزم استخلاد دولت و جهانی
است چون در جمع نمودن این رساله توجه خاطر

(۱) عتبه پیشگاه دراست .


۱۳۷

دریا مقاطر خدام است به تحقیق و یقین نمودن مراقد
اولیا و اکابر و اشراف تا بعد از معرفت مزارات
آن طایفه در هنگام ظهور مهمات استمداد همت از
روحانیت ایشان طلب نموده مقاصد و مطالب حاجات
و مآرب بحصول موصول نزاید بهمین منوال اگر در
چنین مجال بترفیه احوال کسب و کمال و ترقی برمساعد
اقبال شان که متفق علیه است پردازند یقین که اثر این
معنی از غیر آن کمتر نخواهد بود بعد از ایضاح مقدمات
اگر بتفاصیل حکایات شروع مینمایند مقصد بطول می‌انجامد
و با برام منتهی میشود حسن ادب تجویز این معنی نمی
نماید بر وفق کلام معجز نظام که (خیر الکلام ما قل
ودل) عرضه داشت ارکان دولت می نماید که دفع بدان
و قمع ددان و کشف استار ظلم و شقاق و تحقیق معاملات
مرد زان و قلابان و فریاد رسی مظلومان وافتاده گان و
غریبان واستخلاص عجزه از دست تطاول اقویه و بد
گویان و تمیز رسوم ظلمه جافیه از صولت شریعت
محمدیه علیه الصلوات والتسلیمات و التحیه و قواعدسلاطین
ماضیه و کسب ذکر جمیل و ثنای جزیل و تاسیس سنت
حسنه چند تاقیام قیامت متمسک آیندگان باشد از اهم
مهمات است مناسب حال این دولت ظاهره چنان مینماید


۱۳۸

که چندان خیرات بمساعدت نواب کامگار فلك اقتدار ممضى
ومجرا شود که سلاطین روی زمین دستور دولت خود
شناسند دلیل صدق این معنی خبر معتبر [ من سن سنة
حسنة ] كافي و وافي است تمت الكتاب جلد اول
رسالة مزارات هرات بتاريخ یوم دوشنبه بیست
یکم شهر ذی قعدة الحرام سنه يكهزار وسه صدوچهل
و هشت من هجرة النبوی صلى الله عليه وعلى آله واصحابه
وسلم حرره العبد الفقير دين محمد بن مرحوم تاج محمد
بن مرحوم آخند ملا شهاب الدین قوم پوپلزائی
قندجانی الهی ببرکت ارواح پاك مزارات کثیر
البركات دارالنصرت هرات راقدس الله ارواحهم
واین بنده گنه کار شرمسار و باقی اهل هرات را هدایت نمائی و
توفیق بر طاعت واجتناب از معصیت کرامت فرمائی
آمین ثم آمین یارب العالمین برحمتك ياارحم
الراحمين .


۱۳۹

- [بسم الله الرحمن الرحيم] -

سپاس و ستایش مر خدای را سز است که آئینه
دل دوستان را جلوه گاه جمال ذات کریم خود
گردانید و بحکم [الاناء يتر شح بما فيه] پر تو نور
قدیم خود را بر صفایح وجود ایشان هویدا ساخت
كما قال رسول الله (ص) الذين اذا رادوا ذكر الله وصلواة
ورحمت خدای به افضل ارباب فنا و بقا یعنی سرخیل انبیاء صلوة
الله وسلامه عليه وعليهم ورحمت بر خانواده پاك او و
بر اصحاب و جمعی که پیروی ایشان گشته اند الی
يوم القيام باد :

بعد برای صواب نمای حقایق آگاهان معارف
انتباه مخلصان و معتقدان اهل الله عرضه میدارد
فقیر حقیر پر تقصیر لازم التقصير عبيد الله بن ابو سعيد
هروی که چون کتاب مقصد الاقبال که عالم کامل و
عارف فاضل امیر سید عبد الله الحسينى المشهو ربه
اصيل الدين واعظ که در سنه هشتصد و شصت چهار
هجری تصنیف نموده بود و مزارات عالی درجات هرات
وا که تا ایام سعادت فرجام ایشان بحكم ( اولیاء
الله لا يموتون بل ينقلون من دار الفناء الى دار البقاء )


۱۴۰
برای دیگر نقل نموده اند در ان رساله تحریر شده
و ذکر خود ایشان و اولیاء عظام و مشایخ ذوی
الاحترام که بعد از ایشان بوده اند و ذکر آنها
متفرق بود در سنه یکهزار و صدو نود هشت هجری که
سه صد و سی و چهار سال از تصنیف کتاب سابق گذشته
بود هيچ يك از فضلای بلاغت شعار بخيال این نیفتاد
که در یکجا جمع نمایند ،
بناء عليه این بنده محقر با وجود قلت بضاعت و عدم
استطاعت بسبب کمال اعتقاد و ذوق زیارات عالی
درجات جمعی از اولیا الله که ذکر ایشان در نفحات
الانس و رشحات وحبیب السير و وسیله الشفاعات
و سائر کتب که بنظر رسیده در جزوی علیحده در آخر
کتاب رساله مزارات سابق تحریر نموده که هر کس ذوق
زیارت داشته باشد مطالعه کند و بزیارت بزرگان
اشتغال نماید تا بمضمون حديث شريف نبوى صلى الله
علیه و سلم اذا تحیرتم فی الامور فاستعينوا من اهل
القبور اعانت از اولیاء الله خواسته بمطالب و بمقاصد
برسد
فائده زیارت : حضرت حقایق و عرفان پناه مولانا
عبدالرحمن جامی قدس سره در کتاب نفحات الانس


۱۴۱

در ذکر ابوالمکارم رکن الدوله احمد بن محمد
نقل کرده اند که درویشی از وی سوال کرد که
چون این بدن را در خاک ادراکی نیست و روح
از وی مفارق شده در عالم ارواح حجاب نیست چه
احتیاج است بسر خاک رفتن چه در هر مقام که
توجه کنند بروح آن معلوم است حضرت شیخ فرمودند
که فائده بسیار دارد یکی آنکه چون کسی بزیارت
کسی میرود چندان آن زیارت خوش میشود و چون سر خاک رود
و بحس مشاهده کند حس او نیز مشغول شود و بکلی
متوجه شود فائده بیشتر داشته باشد دیگر آنکه
هر چند ارواح را حجاب نیست و همه جهان اورا
یکی است اما در بدن که هفتاد سال با او صحبت داشته
و بدن محشور او که بعد از حشر ابدالاباد خواهد
بود آنجا باشد بآن بدن نظری و تعلق بیشتر باشد فوائد
زیارت بسیار است اگر کسی اینجا توجه کند بروحانیت
حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و سلم فایده می یابد
واگر بمدینه مشرفه منوره رود و روحانیت حضرت
رسول الله صلی الله علیه و سلم از رنج راه او با خبر
باشد و چون آنجا رود و به حس مشاهده کند و بکلی
متوجه شود فائده آن را با این چه نسبت است اکنون


۱۴۲

بذکر مزارات عالی درجهات و تاریخ وفات و مدفن
ایشان که در کتب مذکور شده قیام نموده خواهد
شد و منه الاعانة و التوفیق

مولانا نورالدین عبدالرحمن
الجامی قدس سره
فضائل و کمالات آنجناب مانند آفتاب جهان تاب
منور عرصه ربع مسکون است و رشحات اقلام فیض
انجام آن زبده شیخ و شاب بسان قطرات سحاب
خضرت بخش فضای بوقلمون از جواهر نظمش صدف
الافلاک پر و درر افروز است و از لآلی نثرش عرصه
عالم خاک جواهر اندوز و تصانیف ایشان بعدد لفظی
جامی پنجاه و چهار است و همه در عالم مشهور مثل
شرح ملا ونفحات الانس و هفت اورنگ مشتمل بر
هفت کتاب و بهارستان و غیره و حضرت مولانا را فهمی
و طبعی بود که بالاتر از ان کس را نباشد و بسیار
خوش خلق و خوش تکلم بود و مطائبهای شیرین میفرمود
لقب اصلی ایشان عمادالدین و لقب مشهور نورالدین
و تخلص جامی و نام والد ماجد ایشان نظام الدین
احمد بن شمس الدین محمد دشتی است ودشت محله


م ۱۴۳ م
ایست از اصفاهان حنفی مذهب بوده اند و حضرت
مولانا عالم و فاضل و در فنون علم ظاهری و باطنی
جامع و مقبول عامه و مقتدای اهل ماوراء النهر وخراسان
و پیشوای زمان بوده اند و سلطان حسین میرزا را
کمال عقیدت و نیازمندی بخدمت ایشان داشت و از
کمل مریدان مولانا سعد الدین کاشغری بود ه و حضرت
خواجه محمد پارسا را در ایام طفولیت ملازمت کرده
بودند و حضرت پاره التفات کرمانی بدیشان عنایت نموده
بود و خواجه عبیدالله احرار قدس الله سره کمال تعظیم
و احترام شان مینمودند چنانچه در مکاتیب خود لفظ عرضه
داشت می نوشتند و میفرمود که آفتابی در خراسان است
مردم آنرا گذاشته برو شنائی چراغ بماوراء النهر
می آیند با وجود این بزرگی گاهی اظهار درویشی و کرامات
نمی فرمودند و خود را بلباس عالم ظاهری و گاهی برصفت شعر و شاعری
پنهان میداشتند و میفرمودند که ستر حال شرط این
طریقه است و هرکس از فقرا بلباسی مستور است و این
فقیر با حسن لباسی که لباس علما ست مستورم ولادت با
سعادتش در شب بیستم شعبان المعظم سال هشتصد و هفده
هجری و مدت عمر ایشان به هشتاد و یکسال رسید.
و فاتش بعد از فوت حضرت خواجه احرار بسه سال در


۱۴۴

سال [۸۹۸] هشتصد و نود و هشت از هجرت روز ۵ شنبه هجدهم محرم الحرام در وقت اذان صبح وفات نمودند خاقان کبیر سلطان حسین میرزا و امیر علی شیر و سائر وارکان دولت و از سادات و علما و مشایخ بمنزل آن جناب که قریب پل تولکی بوده و مشهور است بدولتخانه تشریف برده بعد از لوازم تجهیز و تکفین بعیدگاه هرات برده و در پیش روی پیر بزرگوار ایشان مولانا سعد الدین کاشغری دفن نمودند و مزار آنحضرت قبله حاجات و کعبه مرادات است و اکثر مردم هرات روز شنبه بزیارة ایشان میروند و فیض و فتوح میبرند مناقب شان بسیار است درین مختصر نمیگنجد .

خواجه محمد اکبر [قدس سره]

مشهور به خواجه کلان پسر کلان حضرت مولانا سعد الدین کاشغری است از اصحاب حضرت خواجه عبیدالله احرار قدس الله اسراره بوده اند و حضرت مولانا عبدالرحمن جامی قدس سره در صفت ایشان می فرمودند (خاك او بهتر ز خوان دیگران) وفات ایشان صبح پنجشنبه دوازدهم جمادی الاخري سال نهصد و چهار هجری و قبر ایشان در تخت مزار والد ایشان است .


۱۴۵

خواجه محمد اصغر [رح]

فرزند خورد مولانا سعد الدین کاشغری است مطلع بر دقایق تفسیر و حقایق تاویل بود وفات ایشان در ولایه زمین داور در سال نهصد و شش هجری و بعضی از خدام نعش مبارك ایشان را در هرات آورده در عقب والد ایشان مدفون نمودند مخفی نماند که هر دو خواجه حافظ قرآن مجید بودند و در علوم ظاهری و اخلاق باطنی شهرت تمام دارند .

مولانا محمد جامی [رح]

برادر مولانا عبدالرحمن جامی قدس سره اند و حضرت مولانا جامی صاحب در ترجیع بند مرثیه ایشان فرموده اند ! بیت

من بودم از جهان و گرامی برادری * در سلك اهل فضل گرانمایه گوهری
زانسان برادری که در اطوار علم و فضل * چون او نزاده مادری ایام دیگری

وفات ایشان در سال هشتصد و هفتاد و هفت هجری بود مدفنش در تخت مزار مولانا سعد الدین کاشغری است .


۱۴۶

مولانا عبدالغفور لاری

لقب اصلی شان رضی الدین است و اصل ایشان از لار
است از اعیان آن دیار بوده و از اولاد ابن سعد
عباده (رض) اند که مهتر قبیله خزرج است و از کبار صحابه
انصاری است و از اصحاب مولانا نورالدین
عبدالرحمن جامی است در طریقت و شاگرد رشید
ایشان بود در علوم و بر کتاب شرح ملا و نفحات
الانس حاشیه نموده و حضرت جامی صاحب در مدح
ایشان گفته اند .

بیت

آنجا که فهم و دانش مرغی بود شکاری * باز یست تیز رفتار عبدالغفور لاری
و در علوم عقلی و نقلی یگانه زمان و فرزانه دوران
بوده و در روز وفات شان حضرت مولانا عبدالرحمن
جامی حاضر بوده اند و کمال محبت و اخلاص بخدمت
ایشان داشته اند و فات ایشان بعد از طلوع آفتاب
روز یکشنبه پنجم شعبان سال نهصد و دوازده هجر یست .

قطعه

چه شد عبدالغفور آن کامل عصر * بعقبی غرقه دریای غفران
چو خواهی روز ماه و سال فوتش * بگو یکشنبه و پنجم زشعبان


۱۴۷

و قبر ایشان در پایان پای پیر ایشان مولانا عبد
الرحمن جامی است زهی سعادت مند مریدی که
که بعد از مردن هم در خدمت پیر خود با شد .

مولانا شهاب الدین برجندی
از کبار اصحاب مولانا سعد الدین کاشغری بوده اصل
ایشان از برجند بوده که قصبه ایست از قاین و نام
ایشان احمد بن محمود است سن شریف ایشان پنجاه
و پنج سال بود و در سال هشتصد و هشت هجری و به
روایتی در سنه هشتصد و پنجاه و هفت وفات نمودند و
قبر ایشان در تخت مزار مولانا سعد الدین کاشغری است .

مولانا علاؤالدین
نام ایشان محمد بن المومن است و مولد ایشان
آب یز است که دهی است در ولایت قهستان از کبار
اصحاب مولانا سعد الدین کاشغری است و بعد از نقل
ایشان بدار عقبی به خدمت مولانا نور الدین عبد
الرحمن جامی بازگشت تمام داشته و میفرمودند که در
زمان سلطان ابوسعید گورکان که حضرت خواجه
عبید الله احرار در هرات تشریف آورده بودند


۱۴۸

اول بار بنده که بملا زمت ایشان مشرف شدم فرمودند که چه کسی و چه نام داری و چه کار میکنی گفتم تفری ام از خادمان مولانا سعد الدین کاشغری و مکتب دار یکی میکنم فرمودند دار يك مگوی و به تصغير نام او مبر که مکتب داری کار بزرگ است و بسی فوائد و عوائد بران مرتب است وفات ایشان د رسال هشتصد و نود دو هجری مدفن ایشان در تخت مزار مولانا سعد الدین کاشغری است . [۱]
خواجه قاسم جامی
از عرفاء عصر واز اولاد حضرت مولانا شیخ الاسلام احمد الجامی است تاریخ وفات ایشان معلوم نشده و قبرش در تخت مزار مو لا نا سعد الدین کاشغری است .
مولانا غياث الدين شمع ريز
از فضلا و عزیزان بوده و قبرش در آخت مزار مولانا سعد الدین کا شقری است .
امام شش نور
از سادات اند و کیفیت ایشان در لوحی بالای سر ایشان ثبت است در قریه که بنام ایشان مشهور است
[۱] ذکر شان درر شحات مذکور است .


۱۴۹
گنبدی است عالی وشیش قبر درآنجا موجوداست وارباب حاجت دران منزل بفیوضات میرسند گویند که حضرت شیخ الاسلام و المسلمین شیخ زین الدین الخوافی بزیارت مزارات سادات سته میرفتند و مریدان و مخلصان را بزیارت شان امر میفرمودند وفی الواقع بغایت پر فیض ونورانی است تاریخ وفات ایشان معلوم نشده .

میرعبدالله الحسینی

المشهور باصیل الدین واعظ از سادات والا تبار بوده و در علم وزهد و تقوی درجهٔ علیا داشت و در ایام خاقان سعید سلطان ابو سعید کورگان از شیراز که وطن اصلی ایشان بوده در هرات تشریف آوردند و همیشه در هفتهٔ یك نوبت در مدرسهٔ کوهر شاد آغا که در خیابان است بموعظه ونصیحت خلق می پرداخت و از مؤلفات آن ستوده خصال است کتاب درج الدرر و رسالهٔ مزارات هرات و کتاب معراج الاعمال در بیان اوراد و عبادات است در میان افاضل و اعیان مشهور است انتقال سید بزرگوار هفدهم ربیع الاخر سال هشتصد و نود و سه هجری و قبر ایشان در جنب مدرسهٔ


۱۵۰

گوهر شاد آغا .
مولانا خواجه کوهی
در بدایت حال ارادت بخدمت حضرت خواجه محمد کوسوی
داشت و چهار سال در خدمت ایشان بوده اما در آخر
وی را تربیت از روحانیت پدر وی مولانا حافظ
شمس الدین محمد بود . مدفنش در کوه شمال ساق
سلمان است .
مولانا حاجی محمد فراهی (رح)
از اصحاب مولانا شیخ زین الدین الخوافی
و بغایت بزرگوار و بسیار عالی مقدار و در ترک
و تجرید یگانه روزگار بوده واوقات شریف
خود را بمطالعه علوم دینیه و معارف یقینیه میگذرانیده
وفاتش در سال هشتصد و شصت هجری و قبرش در
خیابان در خطیره امام فخر الدین رازی است (رح)
قاضی نظام الدین محمد
ولد ارشد مولانا حاجی محمد فراهی است و مولانا
حاجی محمد در سلک اعاظم و فقهای زمان ابو


۱۵۱

القاسم با بر بها در انتظام داشت اما قاضی نظام
الدين محمد بمزيد زهد و تقوی مها رت داشت و
و در امور درس و فتوای مشهور بود و مدت مدید
در مدرسه غیاثیه و مدرسه اخلاصیه بمراسم تدریس
قیام مینمود و خاقان منصور به تکلیف او را قاضی
هرات مقرر نمود و در فیصل قضا یا نهایت امانت مرعی
میداشت و فاتش در ماه محرم سال نهصد هجری و
قبرش در کازرگاه در مزار حضرت خواجه عبد
الله انصاری قدس سره *

مولانا معين الدين واعظ

فراهی برادر امجد قاضی نظام الدین محمد
بوده و در زهد و تقوی درجه علیا داشت و در مسجد
جامع هرات وعظی در کمال تاثیر میگفت و با مرای
که در مجلس میبود ملتفت نمیشد و در نصیحت آن طائفه
سخنان زشت بر زبان او میگذشت و بعد از فوت برادر
خود یکسال صاحب منصب قضا بود بعد ازان ترك كرد
دیگر هر چند مبالغه نمودند قبول نکرد و از آثار قلم
لطایف نگارش کتاب معارج النبوة و تفسیر [١] فاتحه
[۱] که مسمی است به اسرار الفاتحه *


۱۵۲

الكتاب و قصه یوسف زلیخا در میدان عالم مشهور است و غیره تصانیف نیز دارد وفاتش در سال نهصد و هفت هجری و قبرش در مزار مقرب حضرت باری خواجه عبدالله انصاری در پهلوی برادر خود خواجه نظام الدین احمد در پایان پای حضرت خواجه عبدالله انصاری است قدس سره

مولانا كمال الدین حسین واعظ كاشفی

باواز خوش و صوت دلكش بوعظ نصیحت میپرداخت تصانیف وی بسیار است از انجمله جواهر التفسير و تفسير موهب عليه و روضه الشهداء و انوار سهیلی و مخزن الانشاء واخلاق المحسنين واختيارات در میان عالم مشهور است و در سنه نهصد و هشت هجری وفات یافت و قبرش در شمال عیدگاه است

شيخ نور الدين محمد

ولد امجد شيخ بهاء الدین عمر جفاره کی بود و سلطان ابو سعید کورگان در تعظیم ان جناب مبالغه تمام می فرمودند وفاتش در صبح جمعه بیست و سیم رمضان المبارك سال هشتصد و هفتاد و هشت هجری و مدفنش


۱۵۳

در خیابان در پهلوی والد خود مدفونند .

حافظ غیاث

قدوهٔ ارباب علم و حلم و عمدهٔ محدثان زمانهٔ خود بود وفاتش در سال هشتصد و نود و هفت هجری و قبرش در شمال خیابان در مقبرهٔ مولا عمر مدفونند.

شیخ شاه محمد

بغایت بزرگوار بوده و کرامات و مقامات داشته و پیوسته پادشاه اسلام سلطان ابوسعید کورگان به صحبت وی رفتی و قبر وی در شمال عیدگاه سابقه است .

مولانا حافظ روجی

قاری سبعه وصاحب کرامات و مقامات بوده و قبر وی در جنوب استاد وی حافظ علی روجی است .

حافظ علی روجی

وی نیز قاری سبعه و صاحب کرامات و مقامات بوده و قبر وی در قبلهٔ عیدگاه هرات است .


۱۵۴

شاه طيب الخوافی
از مريدان شيخ الاسلام والمسلمين شيخ زين الدين
الخوافی است و حج گذارده و ازوی کرامات
بسيار منقول شد . وفاتش دو سال هشتصد و نود
و چهار هجری و قبرش در خيابان در خطيره علما
مدفون است .

سلطان محمد وسلطان محمود
هر دو از اولاد شاه طيب الخوافی و خلفای وی
بوده اند قبر ايشان در خيابان در مقبره شاه
طيب است .

درويش خداداد [رح]
سياه پوش از خلفای شاه طيب است و قبرش در تخت
گاه شاه طيب است .

مولانا شمس الملت والدين قدس سره
از مريدان کار کردۀ شيخ الاسلام والمسلمين شيخ
زين الدين الخوافی است و جامع بود . ميان علم


۱۵۵

ظاهری و باطنی و کرامات و مقامات او فوق
الحصر و البیان است کتاب منازل السائرین که
از تصنیفات حضرت شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری
است شرحی نیکو کرده است هر که اندک حالتی داشته
باشد داند که اکثر سخنان که در آنجا مذکور است
مبنی بر قواعد علم و عرفان است و مبسوط از خصایص
ذوق و وجدان است و قصیده عنبر که برده را بعربی
و فارسی مخمس نموده در نهایت فصاحت شرح کرده
که صاحب کمالان از تحریر آن متحیر اند و بر اسماء
الحسنی شرح بسیار نیکو کرده است یکی از علماء
گفته که مرا مهمی پیش آمد بخدمت وی رفتم بالتماس
آنکه سفارش من به پادشاه وقت بکند پیش از انکه
اظهار کردم کاغذی از آستین مبارک خود بیرون
آورده بمن داد چون نگاه کردم آن نوع که میخواستم
نوشته بود بخدمت پادشاه بردم مهم من کفایت شد
و گویند قوت حافظه وی بحدی بود که در ماه مبارک
رمضان هر روز یک جزء قرآن مجید را حفظ میکرد
و شب تلاوت میکرد تا آخر ماه مبارک کلام الله را حفظ
کرده بود وفاتش در سال هشتصد و نود و يك هجری و قبرش
در خیابان و امیر نظام الدین علی شیر در جانب جنو به


۱۵۶
مزار فیض آثارش خانقاهی ساخته است.
مولانا شمس الدین محمد عطار
از اصحاب شيخ الاسلام و المسلمین شیخ زین الدین
الخوافی است وعالم به علوم ظاهری و باطنی بوده
و قبرش در خنچه آباد در درون روضه حضرت امام
عبد الواحد شهید است.
امیر خواجه خواند محمد
حضرت مخدوم امجد از سادات عظام و در علوم معقول
و منقول مهارت تمام داشت و در تالیف کتاب افادت
ایاب روضة الصفا نهایت بلاغت بکار برده و در آخر
حیات انزوا اختیار کرده مدت یکسال به گازرگاه بوده
کسب عبادت اخروی مینمود. در آخر مریض شده بشهر
مراجعت نموده مدتی هژده ماه صاحب فراش بوده
و در دوم ذی قعدة الحرام سال نهصد و سه هجری از
محنت آباد جهان بریاض راحت افزای جنان خرامید
و عمرش به شصت سال رسیده بود و قبرش در مزار شیخ
بهاء الدین عمر چغاره گی است.


۱۵۷

مولانا شمس الیدین محمد روحی (رح)
مقتدای مشایخ زمان و پیشوای اصحاب زهد و عرفان
بوده و قریب هفتاد سال در سلوك طریق هدایت و
سنن سنیه حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و سلم سعی می
نموده و جمعی کثیر از درویشان و طالبان طریقه ایشان
را سلوك مینمودند و بآستانه کرامت آشیانش میرسیدند
و از باطن فرخنده میانش اقتباس انوار سعادت
نموده بمرادات خود فائز میگردیدند و در سال
نهصد و چهار هجری از جهان رحلت نمود امیر نظام الدین
علیشیر بعد از تقدیم غسل و تکفین نعش مبارك مغفرت
صفاتش را بعیدگاه هرات بردند و نماز جنازه گذاردند
و در پهلوی قبر مولانا سعد الدین کاشغری که پیر
ارشادش بود دفن کردند بعد از چندگاه جمعی
مریدانش بآن مقبره رفتند آن عزیز را از قبر بیرون
کرده به گازرگاه بردند و نزديك بمزار حضرت
خواجه عبدالله انصاری قدس سره تختی ساخته مدفون
نمودند.


۱۵۸

مولانا امیر حسین معمائی (رح)

در تزکیه نفس نفیس و تصفیه باطن شریف عدیل نداشت و چندین سال در مدرسه اخلاصیه ساکن بود و به طلب علوم مشغول بود از نتایج آن سید ستوده خصال رساله معمائی است در کمال بلاغت و در سال نهصد و چار هجری بمرض اسهال در گذشت و در گنبد مدرسه اخلاصیه مدفونند .

مولانا کمال الدین مسعود شیرازی

در علم کلام و منطق و حکمیات و سائر علوم معقول و منقول اعلم علمای زمان خود بوده و در سال نهصد و پنج هجری وفات نمود و در خیابان در مزار پیر سید صد ساله مدفون است .

مولانا قطب الدین یحیی

ولد مولانا شمس الدین محمد بن مولانا سعد الدین مسعود تفتازانی وفاتش روز دوشنبه سال هشتصد و هشتاد و هفت هجری و مدفنش در مزار مقرب حضرت باری خواجه عبدالله انصاری است .


۱۵۹

قاضی نورالدین محمد الامامی
مدت هجده سال بشغل قضاوت در دار النصرت هراة
اشتغال داشت و بمقاضای فاحکم ابين الناس بالحق از مضامين
فتاوای اهل اسلام تجاوز نمی نمود و در بیستم جمادی
الاول سال هشتصد نود يك هجری دست قضا سجل حیاتش
در نوشت در كازركاه بخطيره که نزديك مزار خواجه
عبدالله انصاری قدس سره ساخته بودند مدفون شد .

مولانا شمس الملة والدين
محمد امین زیارتگاهی [رح]

از اصحاب شیخ اسلام و المسلمین شیخ زین الدين
الخوافی است و عالم بوده بعلوم ظاهری و باطنی
و كمالات و مقامات وی بیش از ان است که در حیز
تحریر در آید و کرامات فراوان ازوی منقول است
آورده اند که هر شب دوشنبه حضرت رسول الله صلی
الله عليه وسلم را در خواب میدید و مشکلات خود واز خلایق
را از آن حضرت صلی الله علیه وسلم میپرسید وجواب با صواب
می شنید ، وفاتش در سال هشتصد و هشتاد و پنج هجری
مدفن ایشان در قرية زیارتگاه معروف و مشهپر است.


۱۶۰
درویش عباس زیارتگاهی [رح]
وی از اصحاب و مریدان شیخ زین الدین الخوافی است مدت سی سال در ملازمت وی گذرانید و بغایت بزرگواری در وقت خود سر حلقه عارفان روزگار خود بوده و مقامات و درجات عالی داشت و در آخر نابینا شد و پیوسته این بیت را میخواند!
بیت
چشمم از آسیب مردم در بروی خود به بست * گوشه عزلت گرفت و با خیال او نشست
گویند روزی در قریه زیارتگاه در مسجدی که در میان ده بود شخصی قرآن میخواند از استماع آن وقتش خوش شد از مسجد بیرون آمده در حوض که بر در مسجد بود درآمد و مدت مدیدی بر روی آب دوید و سماع کرد که قدم و دامن او تر نشد و مدفنش در زیارتگاه است .
مولانا عبدالرحمن
کار دگر زیارتگاهی
از اصحاب مولانا سراج الملة و الدین عالم است مشربی بغایت صافی دارد و از مقام ابدال و اوتاد


۱۶۱

بهره وافی داشت و حضرت مولانا نور الدین عبد الرحمن جامی قدس سره با وی صحبت میکرده و فاتش در سال نهصد و نه از هجرت مدفنش در قریه زیار تگاه است .

شیخ صوفی علی [رح]

از زها د کبار و عباد نا مدار و متقیان روزگار بوده و چند نوبت حج اسلام را گذارده و بسیاری از مشایخ و بزرگان را دیده و اهل دنیا در نظرش بی اعتبار بوده در وقتی که خانقاه بازا ر فیروزآباد را میساختند خادم آمده و گفت چیزی خر چی ضرور است یکی از مریدان در مراقبه بود سر بر آورد گفت زمانی توقف کن که از غیب میرسد چون لحظه بر آمد تاجری هزار دینار زر در نزد شیخ آورد گذاشت خادم زر را گرفته رفت شیخ هر دو گوش درویش خود را بتافت و گفت دیگر این نوع کرامت نکنی و فضولی نکنی وفاتش در سال نهصد و هشت از هجرت و قبرش در خیابان در خطیرهٔ علیحده که از برایش ساخته اند مدفون است .


۱۶۲

مولانا شمس الدین
محمد اسد گازر گاهی

عالم بعلوم ظاهری و باطنی و از مریدان شیخ
الاسلام و المسلمين شیخ زین الدین الخوافی است
وفاتش در سال هشتصد و هفتاد و چهار هجری شده
قبرش در گازرگاه در اندرون خطیرهٔ حضرت خواجه
عبد الله انصاری در زیر قدم آنحضرت است .

مولانا شمس الدین محمد

وی نیز از اصحاب شیخ زین الدین الخوافی است
و کمالات و مقامات بلند داشته گویند وی را بیماری
دست داد بعد از چند روز برخواسته وضو ساخت و
بجماعت با مریدان خود نماز گذارد و بعد ازان بذکر
کلمه لا اله الا الله مشغول شد در اثنای ذکر تکیه بر
یکی از اصحاب خود کرد و گفت لا موجود الا الله و
جان بجانان داد قبرش در گازرگاه است در کوه
شمالی نز د يك بقبر خواجه خپرچه .


۱۶۳
مولانا درویش احمد گازرگاهی
از اصحاب و مریدان شیخ زین الدین الخوافی است وعالم بعلوم ظاهری و باطنی وفاتش در سال هشتصد و هفتاد و چهار هجری بود قبرش درگازرگاه در پایان پای حضرت خواجه عبدالله انصاری قدس سره است .
مولانا ابوالخیر درب خوش
از اصحاب شیخ الاسلام والمسلمین شیخ زین الدین الخوافی است بغایت بزرگوار و در طریق تجرید و توکل سر دفتر روزگار بوده و پیوسته بخلوت میگذرانید و ایشان را دو برادر دیگر بود که آنها نیز اهل حال بودند یکی مولانا شهاب الدین دیگری را مولانا خواجه کوهی گفتندی و از اولاد صلبی مولانا حافظ شمس الدین محمد اند که وی نیز از خلفای شیخ زین الدین الخوافی است و کرامات بسیار از وی نقل کرده اند وقبرش در جنب تربت شاه ابوالقدس است در بیرون درب خوش .


۱۶۴
مولا‌نَا درویش علی کازر گاهی
از مریدان مولانا شمس الدین محمد تبادکانی است
و نظری که بوی داشته بر هیچ کس نداشته از بزرگی
استماع افتاد که حضرت مولانا عبد الغفور لاری
که از محققان زمان خود بوده میفرمودند که هر
گاه مرا از سخنان شیخ محی الدین بن العربی قدس
سره مشکلی پیش آید آنرا بخدمت مولانا درویش
علی القا میکنم فی الحال رفع آن مشکل میشود با
وجودیکه آن امی است و چیزی نخوانده و قبر وی
در گذرگاه شریف نزديك بحوض آشکارا .
شیخ درویش محمد کازر گاهی(رح)
سردفتر مشایخ روزگار بوده و کرامات
بسیار از وی منقول است گویند از تاجران هرات
بسفر دریا رفته بودند و در میان دریا کشتی ایشان
نزديك بود که غرق شود التجا بدرویش محمد برده
بودند ناگاه دیدند که در روی دریا پیدا شد
و کشتی ما را نجات داده در کنار کشید وفاتش
در سال هشتصد و نود هجری و قبرش در


۱۶۵

گازرگاه است.

مولانا شمس الدین
محمد پای گنبد رح

از علوم ظاهری و باطنی صاحب کمال بود.
عزیزی نقل کرده که بملازمت وی رفتم لطف بسیار
نمود و گفت ما را فراموش مکن من متحیر شدم چون
یک هفته بگذشت از دنیا رحلت کرده بود و فاتش
در سال نهصد و پنج هجری مدفنش در قریه خراشان
است.

خواجه عبداللطیف الصوفی

بسیار بزرگوار و عالیقدر بوده و حالات
عجیبه و مقامات غریبه داشت و گفت در آوان
سلوک روزی مرا میل ماهی شد بجای ماهی فروش
رفتم و چند ماهی بریان خریدم و بدکان در شدم
دیدم که پیری بغایت با صفا و نورانی نشسته
بروی سلام کردم و ماهی را پیش وی نهادم وی
جواب سلام مرا باز داد و از سر اشتها تناول کرد
من گفتم دیگر میل داری گفت دارم رفتم دیگر


۱۶۶

خریدم و آوردم و آن را نیز خورد و گفت ای
عبدالطیف تو ما را خدمتی کردی بیا تا ترا خدمت
کنم و دست خود را بر من زد و خود را ظاهر کرد
حضرت خضر علیه السلام بوده در قدمش افتادم و بوسه
بر پای وی دادم و رسید بر من آنچه رسید و از ان
وقت هر چند روزی بمن ظاهر میشود و دفع مشکلات
من میکند وفاتش سال نهصد و هجده هجری قبرش
در قریه فراشان در خطیره مولانا شمس الدین
محمد پای گنبد است .

مولانا جلال الدین سعید ابومکی

شیخ المشایخ حرم محترم کعبه معظمه بود و کرامات
و مقامات و خوارق عادات فراوان از او ظاهر
شد . و عابد و عالم و محدث زمانه و یگانه عصر و
طریقه بغایت پسندیده داشت وفاتش در سال
نهصد و سی هجری و قبر وی در خیابان در شرقی
زیارت صوفی علی است .

خواجه محمد شمعان

از مشایخ عظام و علمای کرام و عالم بوده به


۱۶۷

علوم ظاهری و باطنی و در زهد و تقوی درجه علیا
داشت وفات ایشان در سال چهار صد هجری
واقع شده و قبر ایشان در قریه کورت خواجه قریب
شا فلایان است و زیارت کردن وی جهته مطالب
و مقاصد مجرب است .
خواجه شمس الدین مطهر او به
خلف الصدق حضرت شیخ الاسلام و كعبة الانام
مرغ شد الخاص و العام منظور نظر خاص ملك علام
احمد جام قدس سره شرح کمالات وی از تعریف
و توصیف مستغنی است تاریخ وفات وی معین نشده
و قبرش در قطعه بران [۱] ولایت او به است .
خواجه محمد المسجور (رح)
بسیار بزرگ و یگانه عهد بوده مد فن شان در
سیوشان بلوك گذاره است و درویش سید عبدالحی
که از اولاد غوث اعظم شیخ عبدالقادر جیلانی
بود یکی از خلفاء شان است بتربت منور شان درویش
عبدالحی خانقاه بس عالی بنا نموده گویند که درویش
[۱] والحال انرا پنج میران نامند .


۱۶۸

عبدالحی از آغاز بنای خانقاه تا انجام آن کمر خودرا نگشوده
و دانه گندم در گریبانش افتاده و سبز شده و خوشه نموده
مدفن درویش عبدالحی در قریه سنزو گرد است و
فوتش در سنه یکهزار و هشت هجری است اما تاریخ
فوت شیخ محمد مسجور معلوم نیست همانا که بعد قرن
مولانا عبدالرحمن جامی باشد.
خواجه محمد کامل
از متقدمین اولیاء الله بوده‌اند و از قراری که
از نقش لوح سنگ که در بالای سر مبارک ایشان
است نسب شریف وی بدین نوع که امیر المومنین علی
ابن امیر المومنین عبدالله ابن امیر المومنین عباس
رضوان الله تعالی علیهم اجمعین که عم رسول الله صلی
الله علیه وسلم بود ولادت با سعادت وی در کوفه
در بیست یکم رمضان سنه هفتاد و چهار هجری و رحلت
وی بقصبه اوبه در سیزدهم ربیع الاخر سنه یکصد و سی
و دوی هجر و قبروی در اوبه در محل که اکنون بخواجه
کامل مشهور است و لوحی که در پایان پای مبارک ایشان
است بعینه مرقوم میگردد تا باعث ازدیاد
زائیران گردد :


۱۶۹
هو الله الباقی
الحمد لله الذی نعمائه شامل آلائه کامل ذو القدر و الفضائل
و الصلواة و السلام علی نبیه محمد الفارق بین الحق و الباطل
اما بعد فهذا تاریخ ابن ابن عم الرسول کمالاته
مبرهن بالدلائل المهتدی الهادی العادل امیر
المؤمنین محمد الملقب بخواجه کامل ابن الامام الوری
و الهدی و التقی امیر المؤمنین علی ابن ابن عم النبی
امیر المؤمنین عبد الله ابن اهل السخا بین الناس
امیر المؤمنین عباس رضوان الله تعالی علیهم اجمعین
مولده بکوفه در بیست یکم رمضان سنه هفتاد و چهار
خلافت به خراسان شانزدهم ذی حجه سنه یکصد
و بیست و پنج و رحلت بقصبه او به دوازدهم ربیع
الاخر سنه یکصد و سی و دو این رباعی بر سنگ مزار
ایشان مرقوم است .
رباعی
حاکم نيك رای خیر اندیش * پیروی اهل فاقه و درویش
سال نهصد بده کم از هجرت * کرد احیای قبر آن حضرت
پنجره گرد قبر پیر نهاد * در دو کیتی خداش خیر دهاد


۱۷۰

مزارات سادات چشت اولهم

خواجه ابو احمد ابدال

وی پسر سلطان فرسنافه است که امیر آن ولایت
بوده وی را خواهری بود بغایت صالحه شیخ ابواسحق
شامی بخانه وی امدی و طعام وی خوردی روزی وی
را گفت که برادر ترا فرزندی خواهد بود که وی
را شانی عظیم باشد میباید که محافظت حرم برادر خود
بکنی تا در ایام حمل چیزی که دران حرمتی و شبهتی
باشد نخورد ان ضعیفه صالحه که بموجب فرموده شیخ
ابواسحق بدست خود ریسمان رشتی و فروختی و ما
یحتاج حرم برادر خود را مهیا ساختی و در تاریخ
سال دو صد و شصت هجری در خلافت معتصم باالله ابو
احمد متولد شد همان ضعیفه درخانه خود پرورش می
دادگاه گاه که شیخ ابواسحق بخانه وی آمدی و
در آوان صبا که خواجه ابواحمد را بدیدی گفتی
ازین كودك بوی آن می آید که از وی خاندان عظیم
ظاهر گردد و احوال عجیبه و اثار غریبه از وی مشاهده
می افتاد وقتیکه خواجه ابواحمد بسن بیست ساله
گی رسید . بود همراه پدر خود سلطان فرسنافه جهة


۱۷۱
شکار بکوه رفته بود در اثنای شکار از پدر و اتباع
جدا افتاده بمیان کوه رسید دید که چهل تن از رجال
الله برسری سنگ ایستاده اند و شیخ ابو اسحق در
میان ایشان است حال بروی بگشت از اسپ
فرود آمد و در پای شیخ ابو اسحق شامی افتاد
اسپ و سلاح هر چه داشت بگذاشت و پشمینه پوشید و
بایشان روان گشت هر چند پدر و اتباع اورا طلب
کردند نیافتند بعد از چند روز خبر آوردند که وی
با شیخ ابو اسحق در فلان موضع از کوهها بوده است
پدرش جمعی را فرستاد تا وی را آوردند چندانکه پند
دادند و بند نهادند از آنچه در آن بود باز نتوانستند
آورد گویند که پدرش را خمخانه بود روزی فرصت
یافته و در انجا در امد و دری آن را محکم به بست
و خمخانه را فرو کوفت پدرش را آگاه کردند بیام
برآمد و از غایت غضب سنگی بزرگی را برداشت
که از بالای بام بروی اندازد روزنه فراهم
امد و سنگ را فرا گرفت سنگ در هوا معلق بایستاد
چون پدرش این حال را مشاهده کرد بر دست وی
توبه کرد و از وی مثال این کرامات و خوارق
عادات نه چندان ظاهر شده است که بتفصیل بیان


۱۷۲

توان کرد وفات ایشان در سال سه صد و پنجاه و پنج هجری و قبر وی در چشت است .
خواجه محمد
بن ابی احمد ابدال چشتی

وی بعد از وفات پدر خود قایم مقام وی شده به موجب فرموده پدر از بیست و چهار ساله گی بیش تحصیل علوم دین و معارف یقین کرده بود و زهد و ورع تمام داشت و از دنیا و اهل ان بغایت مجتنب بوده همواره بزهد و ترك دنيا تحریض می نمود و می گفت چون اول و آخر ترك دنيا است خود را از غرور نگاه می باید داشت سلطان محمود سبکتگین بغزوه (۱) سؤمنات رفته بود و خواجه را در واقعه نمودند که بمددگاری میباید رفت در سن هفتاد ساله گی با درویشان متوجه شد و چون آنجا رسید به نفس مبارك خود با مشرکان وعبده اصنام جهاد نمود روزی

(۱) سؤ منات بتی بود معبود هنود در هندوستان که آن شهر را بنام ان بت میگویند بهندی بمعنی ماهی خدا سلطان محمود آن شهر را بغلبه از هنودان گرفت وسؤمنات را شکست [رح] .


مشرکان غلبه کردند و لشکر اسلام پناه به بیشه آوردند
نزديك بود که لشکر اسلام شکست خورند خواجه را
در چشت مریدی بود آسیابان محمد کاکو نام خواجه
آواز داد که کاکو دریا ب در حال آسیابان را دیدند
که اضطراب میکرد و لکلکه آسیا را بدر و دیوار میزد
و مجاربه مینمود تا لشکر اسلام قوت یافت و کافران
رو بهزیمت کردند در همان وقت محمد کاکو را در
چشت دیده بودند که ده مرده آسیا را بر درو دیوار می
زند از وی سبب پرسیده بودند همین قصه را گفته اند.
استاد مردان
از قصبه سنجان خاف (۱) بوده و از مریدان
خواجه محمد چشتی است و سالها کلوخ استنجا و آب
وضوء و پر مهیا میداشت روزی که او را بمراجعت
وطن امر نمودند بگریست و گفت من طاقت مفارقت
ندارم خواجه کرم نمود و گفت هر وقت که ترا آرزوی
دیدار ما بوده باشد حجاب های جسمانی ومسافت
های مکانی مرتفع میگردد و ما را در آنجا به بینی
(۱) سنجان معرب سنگان است و ان قریه ایست در
خواف نزديك برآباد.


۱۷۴

و همچنان بود دائما استاد میگفت که من از سنجان
چشت را می بینم وفات ایشان در سال چهار صد و
یازده هجریست و قبر وی در چشت است .
خواجه یوسف
بن محمد سمعان

وی خواهر زاده خواجه محمد بن ابی احمد چشتی
است و مرید تربیت یافته وی خواجه محمد شصت
پنجسال متاهل نشده بود همشیره داشت که خدمت وی
میکرد و خوردن و پوشیدن از دست رشته وی بودی
و از سبب خدمت برادر خود میل تزوج نداشت و به
طاعت و عبادت خدایتعالی مشغول بودند شبی حضرت
خواجه محمد خواجه احمد را در خواب دیدند که
فرمودند در ولایت شاشان مردیست محمد سمعان
نام تحصیل علوم کرده و صالح است خواهر خود را
با و عقد کن خواجه او را طلب داشته همشیره را باو
عقد کرد و خواجه یوسف در چشت از ایشان متولد
شد خواجه محمد بعد از شصت و پنجسال متاهل شده بود
اما وی را پسر بزرگ نرسید خواجه یوسف را به
منزله فرزند می پرورید و تربیت میکرد و بتحصیل


۱۷۵

علوم و سلوك راه خدايتعالی دلالت مينمود بعد از وفات وی قايم مقام شان شد خواجه يوسف را بعد از پنجاه ساله گی ميل انزوا و انقطاع پيداشد خواست نزديك مزار خواجه مکی که بسيار بزرگ بوده وشيخ ابو اسحق شامی زيارت ايشان بسيار ميکرد چله خانه در زمين بکند با شارت هاتفی غيبی ان موضع را که حالا چله خانه است اختيار کرده چون کلند و بيل آوردند زمين بغايت محکم بود چنانکه هیچکس نتوانست بکند خواجه کلند بر داشت و بدست خود از چاشتگاه تا نماز پيشين آنرا با تمام رسانيده و مدتی دوازده سال در آنجا بسر برد و چندان سكر و وحشت و ولوله و حيرت بر وی غالب شده بود که گاه بودی که خادم آب وضوء بردست وی ريختی در اثناء وضو از خود غائب شدی و یکساعت يا بيش غائب بماندی و باز حاضر شدی و وضو را با تمام رسانيدی در آن وقت که شيخ الاسلام ابو اسمعيل خواجه عبدالله انصاری قدس سره بمزارات چشت رسيده بود با وی ملاقات کرده بود و بعد از معاودت بهرات استحسان وی کرده وفات ايشان در سال چهارصد و پنجاه و نه هجری است و مدت عمر هشتاد و چهار سال بوده و در وقت


۱۷۶

رحلت خواجه قطب الدین مودود پسر کلان خود را
قائممقام خود ساخت و قبر ایشان در چشت است .

خواجه مودود چشتی

در سن هفت سالگی تمام قرآن را با ظا هر معنی آن
حفظ کرده بود و بتحصیل علوم اشتغال میداشت چون
بسن بیست سالگی رسید والد بزرگوار وی خواجه
یوسف رحلت نموده بود و وی ـ ابجای خود بنشـاند.
بود وبخصال حمیده موصوف بود و با فعال پسندیده
معروف ومردم آن ولایت همه در مقام اعتماد و محبة
وانقیاد و ارادت وی بودند وتوفیق شرف صحبت و
دولت تربیت حضرت شیخ الاسلام احمد جام قدس
سره نیز یافته در انوقت که حضرت شیخ الاسلام از
جام بهرات تشریف آورده بودند و خاص و عام مشاهده
کرامات و مقامات و خوارق عادات از ایشان می
نمودند و خواجه با مریدان خود سواره و پیاده به
هرات آمده که شیخ الاسلام را از هرات بیرون
کند بعد از ان که کرامات را مشاهده نمو د در حینی
که دو هزار سواره همراه داشت پیاده شده و بوسه
بر پای شیخ الاسلام احمد الجامی داده شیخ دست


۱۷۷

بر پشت وی میزد و میگفت کار ولایت چون میبینی که
ولایت مردان سلاح و حشم نباشد بر و وسوار شو
توکودکی و نمیدانی که چه میکنی و چه میگوئی و در
نفحات الانس مذکور است که بعد از مقدمات شیخ
الاسلام فرمود که مردم را مرخص کن و دو خادم
با خود نگاهدار و سه روز توقف کن خواجه چنان
کرد شیخ الاسلام فرمود که مصلا بر طاق نه و بر و علم
بیاموز که زاهد بی علم مسخره شیطان است گفت
قبول کردم دیگر چه فرمائی فرمود که چون تو از
تحصیل فارغ شوی احیای خاندان کن که آبا و اجداد
تو مردم بزرگ بوده اند و صاحب کرامات حضرة
خواجه مودود فرمود مرا احیای خاندان میفرمائید
هم شما بر وجه تیمن وتبرك مرا اجلاس فرمائيد
شیخ الاسلام فرمود پیشتر آی خواجه آمد و دست
وی را بگرفت و بر کنار چار بالش خو دبنشانـد و
صد نوبت گفت بشرط علم پس سه روز در خدمت شیخ
الاسلام بود و فواید گرفت و نوازش یافت و باز
گشت و بعد ازان با ندك فرصتی بجهته تحصیل
علوم وتكميل معارف بجانب بلخ و بخا را تشریف برده
ومدتی چهار سال بقدر وسع و امکان در آن


۱۷۸

با ب اجتهاد نمود و در ان دیار هر جا آیات
غریبه و کرامات عجیبه که تفصیل آن باعث تطویل
است به ظهور رسیده است و بعد ازان بچشت مراجعت
نمودند و به تربیت مریدان و مستفیدان مشغول شده
و از اطراف طالبان روی ارادت بخدمت و صحبت
وی اوردند وفات ایشان در سال پنجصد و بیست و پنج
هجری و قبروی در چشت است .

شاه سنجان

نام ایشان محمود است و لقب رکن الدین از ده
(۱) سنجان خاف بوده ومرید خواجه مودود چشتی است
و گویند در مدت که بچشت اقامت مینمود هرگز در
چشت نقض طهارت نکرده چون خواستی که طهارت
کند سوار شدی و از چشت بیرون رفتی و طهارت
ساختی و مراجعت نمودی و میفرمود که مزار چشت
مقامی مبارک و منزلی متبرک است روا نباشد
که انجا بی ادبی کنند و گویند که پیشتر وی را
خواجه سنجان میگفتند و خواجه مودود وی را شاه
سنجان لقب نهاد و همیشه به آن می نازید ومفاخرت
(۱) معرب سنکان است .


۱۷۹

می کرد وفات ایشان در سال پنجصد و نود و هفت
هجری وقبر ایشان در چشت است و ذکر ایشان
در کتب مشایخ مذکور است .
خواجه احمد [رح]
بن خواجه مودود چشتی رح

وی بسیار بزرک بوده و بعد از وفات پدر بمقام
وی نشست و مقبول همه طوایف بوده و بر کافه انام
شفقت عام و مروت تمام داشت و کوبند که حضرت
رسالت پناه صلی الله علیه وسلم را در خواب دید
فرمودند که ای احمد اگر تو مشتاق ما نیستی ما مشتاق
توابم چون بامداد شد سه بار موافق اختیار کرد
و مجهول وار چنانکه کسی وی را نشناسد بزیارت
حرمین الشریفین زاد هما الله شرفاً وتکریماً متوجه
شده چون اقامت ارکان و شرایط حج کرد بحرم
محترم مدینه مقدسه منوره معطره مشرفه مصطفویه علی
صاحبها الصلوات والتسلیمات والتحیر توجه نمود
وامدتی شش ماه مجاورت کرده کویند که مداومت
و مواظبت وی بر مجاورت خادمان حرم را کران
آمد خواستند که وی را برنجانند از روضه مقدسه


۱۸۰

مشرفة معطرة رزقنی الله زیارتها آواز امد چنان
چه همه حاضران شنیدند که وی را مرنجانید که از
مشتاقان ماست و بعد از مراجعت مدینة منوره به
بغداد رسید در خانقاه حضرت شیخ شهاب الدین
سهروردی قدس سره فرود امد و شیخ وی را تعظیم
و احترام نمود و خلیفۀ بغداد بنا بر خوابیکه دیده
بود وی را طلبیده وظایف اکرام واحترام بجای
او و د و وی خلیفه را نصایح جایگیر و مواعظ دل
پذیر گفت و همه در محل قبول افتاد فتوحی که اورد
بجهة استمالت خاطر خلیفه ازان محقری برداشت وچون
بیرون رفت به فقرا و مساکین قسمت کرد و بخراسان
توجه نمود و فات وی در سال پنچصد و نود وهفت
هجری و قبر ایشان در چشت است .

شیخ احمد چشتی

غیر ابو احمد ابدال است زیرا که وی متقدم است
و شیخ الاسلام وی راندیده بود وغیر خواجه ابو
احمد مودود است زیرا که وی متاخر است و شیخ الاسلام
گفت من هیچکس را ندیده ام قوی تر در طریق ملامت
و تمامتر از احمد چشتی و چشتیان همه چنان بودند


۱۸۱
از خلق بی باک و در باطن سادات جهان و وی سه
بار در بادیه رفته بود و باز گشته که از خود در آن
اخلاص تمام ندیده بود و همه احوال ایشان
باخلاص و ترک ریا بود حضرت شیخ الاسلام خواجه
عبدالله انصاری قدس سره گفت که احمد چشتی بزرگ
بود و مرا تعظیم داشتی و حرمت کردی که هیچ کس
را نکردی و پیش تر کسی که موی خود را دریای
من میمالید وی بود تاریخ وفات وی معلوم نشده
و قبر وی در چشت است [رح]
خواجه اسماعیل [رح]
برادر خواجه احمد چشتی است شیخ الاسلام خواجه
عبدالله انصاری قدس سره گفت که من هیچ کس را
ندیده ام بفراست چون برادری احمد چشتی وی خدمت
من گردی و مرا تعظیم تمام کردی من در قهندز مجلس
میکردم و از مجلسیان من کسی بود که با وی محبت
داشت و سخنان من را بوی باز میگفت که این
دانشمند شما از کوی ماست خداداند که از سخنان
وی در سر من چیست یعنی از طمع سخن او مرا مایه
است پس ازان مراد عوت کرد و همه دنیائی خود


بر من باشيد تاريخ وفات وی معلوم نشده و
قبر وی در چشت است .

خواجه حاجی مکی

اصلش از مکه معظمه بود و حضرت شیخ ابواسحق
شامی زیارت وی بسیار میکرده و مشایخ و بزرگان
چشت زیارت وی نموده اند و از قدماء اولیاء الله
و اکابر این طائفه بود و خواجه یوسف والد خواجه
مودود در جوار مزار وی چله خانه با شارت
هاتف غیبی کنده است و در انجا اربعینات نشسته و فتوحات
یافته تاریخ وفات وی معلوم نشده و قبر وی
در چشت است .

شیخ ابن یمین کوسوی

زبدة السالكين و عمدة الواصلین صاحب الوجد
و التمکین از خلفای برگزیده و مقتدای این طائفه
صوفیه بود بخلوات و اربعینات نشسته و ریاضت
شاقه کشیده و کرامات مشهور و خوارق عادات
معروف از وی بظهور رسیده و مدتی مدیدی در
شهر هرات پیشوای و مقتدای خلق بوده و مرقد


۱۸۳

مبارکش در قریه سینان است در غربی
شهر هرات .

مقرى درويش احمد صوفيانی

وی خافی الاصل بوده و در قریه صوفیان
هرات بوده سالك طریقت ناظر حقیقت و مخصوص
بواردات غیبی و از اصحاب پسندیده و خلفای بر
گزیده حضرت شیخ ابن یمین کوسوی است و کرامات
بسیار ازوی بظهور رسیده روزی بعد از فراغ
اوراد فرمود که دوش در واقعه صحن عظیم
مفروش بنظر در آمده ناگاه شخص جمله فروش را
در نوردیده و جمع نمود و شخصی دیگر همین صحن
را بفروش ملوکانه مفروش نموده تعبیر این واقعه
چنان بخواطر میرسد که این فروش تعلق بپادشاه عصر دارد
و دولت وی در نوردیده شده فروش دویم اشارة
بآنست که پادشاه نو بعرصه ظهور در آید چون
چند روز ازین واقعه گذشت اخبار متواتر شد که
پادشاه عصر رحلت نموده برهم زدگی بسیارشد
تا آنکه ملك بپادشاه دیگر قرار گرفت و در تاریخ
هزار و هشت هجری ازین سراچه فانی رحلت نمود


۱۸۴

مرقد وی در قریه صوفیان است و بعد از وفات
وی ملا محی باغدشتی در هرات خلیفه وی شد .

شیخ شاه محمود کاریزکی

از اصحاب شیخ درویش محمد داشگر بوده و مدتی
در هرات بخلوت وانزواء وعزلت بسر برده وزاهد
متورع وعالم بوده طاعات و عبادات بسیار بجا
می آورده و مردم هرات او را بسیار مخلص و
معتقد بوده اند واحیای سلسله شریف میکنند چون
صحبت شریف ایشان دست دهد از مغتنمات است، الهم
متع المسلمين بطول حياته از بعضی اعزه استماع
افتاده که بعضی اعمال که بضبط و ربط محصول هرات
معین بودند بمزرعه که مولانا شاه محمود دخل داشته
اند دعوی و منازعه انداخت و لگدی بر پشت حضرت
شیخ زده از وی آزرده خواطر گشت دیگر روز
آن عامل از پشت اسب بیفتاد و گردنش بشکست وفات
وی در غره ذالحجه سال هشتصد و هفتاد وسه هجری
و قبر وی در محله باغدشت است .


۱۸۵

ملا میرزا لنگری
وی نیز از خلفای شیخ درویش محمد داشکر بوده
است و مدتی در شهر هرات بخلوت و عزلت بسر می
برده وزاهد و متورع بوده و طاعات و عبادات
بسیار بجا می آورد و مردم هرات آن را عزیز داشتند
و مخلص و معتقد بوده اند وفات وی در سال نه
صد و نرد . هجری است و قبر وی در قبله مزار
شیخ محمود است در قریه باغدشت .

ملا یحیی باغدشتی [رح]
وی مرید مقرب درویش احمد صوفیانی است و
بعد از وی جانشین و خلیفه وی بوده و مدت بیست
سال بعد از وی بارشاد طالبان قیام مینموده و در
سال هزار بیست و هشت هجری از جهان فانی وداع
کرده و بسرای جاودانی خرامید وقبرش در محله
باغدشت در مزار شیخ محمود شاه است وعزیزی تاریخ
وفاتش را بنظم گفته !


۱۸
نظم
شیخ یحیی قدوۀ اهل یقین زاهد خوش صحبت نیکو سرشت
بود مست حق چنان کان خود نبود بیمی از دوزخ امیدی از بهشت
کاشتی در مزرع دل تخم ذکر در جهان این بود اورا کار و کشت
باغ دشت از فیض او پر نور بود حالیا گردید دشت خشك و زشت
ذکر حق چون بود وردش كلك فهم ذکر حق تاریخ فوتش را نوشت
۱۰۲۸

میر شمس الدین خیاط
مشهور بمیر قناد از سادات عظام وزهاد کرام بوده ب زیارت
بیت الله حرام وروضۀ منورۀ حضرت سید الانام علیه
صلوات والسلام مشرف شده وفاتش در شب پنج
شنبه بیست پنجم محرم الحرام سال هشتصد و هشتاد و نه
هجری و قبرش در محلۀ باغدشت و در جانب جنوب مزار
وی مسجد یست در کنار جوی انجیل

مولانا محمد مقیم
از اولاد شیخ شاه محمود است و مدتی در هوا
دشتك بر جادۀ شیخوخیت مستقیم بوده و طریق اجداد
کرام را بجا می آورده زاهد وعابد بوده تاریخ


۱۸۷

وفات وی معین نشده و قبرش در هواد شک است و حالا بده شیخ پروا نه مشهور است.
شیخ فضل الله سروستانی
عابد و زاهد و مقبول اهل و از اصحاب و خلفای شیخ ابن یمین است خوافی الاصل بوده و در هرات ساکن شده در تقوی و ورع بی نظیر بوده علی الدوام بمراقبة و بذکر مشغولی داشت و بمقامات بلند و کرامات ارجمند رسیده تاریخ وفات وی محقق نشده و مرقد وی در قریه سروستان است.
امیر صدرالدین صوفیانی
در بلده هرات مدتی بریاضت و مجاهدت مشغول بوده صاحب تقوی و ورع بوده تاریخ وفات وی محقق نشده و قبر وی در خیابان است.
میر محمود [میر محسن] سروستانی
بسیار متواضع و متخشع و بعبادت و ریاضت مشغول بوده و تاریخ وفات وی معلوم نشده و قبرش در سروستان است.


۱۸۸

مقری علی زاهد

موصوف با وصاف جلی و خفی تربیت یافته شیخ محمد داشگر و بغایت متدین و متورع بوده و ریاضت و مجاهدت کشیده و بزیارت بیت الحرام مشرف شده و زیارت حضرت سید الانام صلی الله علیه وسلم را نموده تاریخ وفات وی معلوم نشده و قبرش در قریه ملاسیدان است بر کنار راه مزار حضرت خواجه ابو الولید قدس سره است .

ملا مومن

ملا سیدانی رح

مدتی در جاده شیخوخیت مستقیم و جماعت مریدان را در خلوت و عزلت امر میفرمودند افاده و استفاده رسانیده و تاریخ وفات وی معلوم نشده و قبرش در ملاسیدان است .

میرزا مظفر

ملا سیدانی رح

داماد ملا مومن رقایم مقام وی بوده باعث


[BLANK PAGE]


شیخ المشایخ شیخ درویش محمد دا شکر بوده‌اند نموده
و حضرت شیخ صبیه عفیفه خود را بعقد مناکحت وی در
آورده اند نقل است در ان شب که عقد مناکحت واقع
شده حضرت شیخ که خال وی بوده اند حضرت رسول
الله صلی الله علیه و سلم را در خواب دیدند که بغایت
مسرور بودند و یقین شد که ابتهاج و سرور آن
حضرت جهة این وصلت بوده نسب شریف وی بسادات
عظام که در قریه شمعان هرات اند میرسد و بحضرت
مولانا مقیم که از اعزه وقت و بسلسله علیه حضرت
خواجگان نقشبندیه بوده اند رابطه مودت و اتحاد
تمام داشته و بزیارت حرمین شریفین رسیده اند و
بعد از مراجعت چند وقت در مسجد زیارتگاه ریاضت
شاقه کشیده اند و از وی کرامات فراوان بظهور
رسیده چون مریض شده ایشان را بمحل ایشان
آورده وفات نمود مدفن ایشان در قریه شمعان
است مشهور است که در آخر سخن دنیوی نمیگفته
خاموش بوده‌اند روزی مولانا محمد حسین سیداو
شانی که از اعزه وقت بوده اند التماس سخن
کرده بعد از مدت سر بر آورده گفتند !


۱۹۱

بیت

هر کز نفسی بی رخ آن ماه نباشم * ترسم که نگاهی کند آگاه نباشم
و دیگر هیچ نگفتند ملا محمد حسن را تاثیر عظیم کرده
بیرون رفت وفات وی در سنه هزار و بیست و هشت
هجری واقع شده تاریخ وفات شانرا استادی چنین
بنظم آورده است !

قطعه

قدوة الاولیا فی الافاق * میر جعفر چو سوی عقبا رفت
غلغل افتاد در ملائك عرش * که ولی خدا ز دنیا رفت
بهر تاریخ فوت او گفتند * قدوة الاولیا بعقبى رفت

بابا علیشاه مجذوب

از ابدالان زمان خود بوده امورات غریبه وحالات
عجیبه ازوی بسیار نقل میکنند از ان جمله آن است که
در آوان سلوک جذبه بایشان رسیده بود و در ان
حالت آلت رجولیت خود را بر سنگی نهاده و سنگی
دیگر بر داشته و بران چندان زده که ریشه ریشه شده
و بعد ازان آنرا شانه میکرده یقین تا آدمی را موهبت
عالی از عالم بالا نرسد طاقت چنین مشقت نخواهد آورد
روزی سلطان حسین میرزا را بر تخت دیده که از درب


۱۹۲

فیروز آباد بیرون میاورند پرسید که این چه مرغ است
که در قفس کرده اند حاضران گفتند که این پادشاه
عصر است سلطان حسین میرزا جواب داد که مگر شاهرخ
میرزا مرده است که پادشاهی بدو رسیده است و ازین
سخن چنین معلوم میشود که بابا از زمان میرزا
شاهرخ تا ایام سلطنت سلطان حسین میرزا در استغراق بوده
و از گردش اطوار سلطنت خبری نداشته و نیز آورده
اند که روزی حضرت مولانا عبدالرحمن جامی قدس
سره و شیخ الاسلام هرات و چند نفر دیگر از علماء
در مجلس بابا حاضر شدند وقت نماز بابا بقصد امامت
پیش رفته این بیت را خوانده .
بیت
ای پری گرهی پری بر بام قصر آن پری * نامه خود را بدستت میدهم آنجا ببری
و احرام نماز بسته مولانا عبدالرحمن جامی بی توقف
اقتداء کرده و شیخ الاسلام اقتدا نکرده و لیکن می
گفته که از نمازهای مدت عمر خود آن قدر امید ندارم
که ازین دو رکعت نماز و لیکن رعایت ظاهر شریعت
پسندیده تر است و در جای دیگر نقل کرده اند که
روزی وقت نماز شام حضرت بابا بر دری مسجدی
ایستاده بودند و حضرت مولانا عبدالرحمن جامی


۱۹۳

و شیخ الاسلام هرات رسیدند انها گفتند ای دیوانه
نماز نمیگذاری گفت نماز میگذارم آن ها حرس در
مسجد اد را مدند و با با بقصد نماز پیش شده گفت نیت
کرده که بگذارم سه رکعت نماز عاشقانه عار فا نه الله اکبر
و بعد از فاتحه این بیت را خواند .
بیت
هیچ میدانی چه کردی بر دل افکار من * روی بنمودی و شد آتش پرستی کار من
و د ررکعت دوم بعد از فاتحه این بیت را خوانده .
بیت
ای کبوتر گر پری بربام قصر آزیری * نامه خودم بکنگره بر گردن اجابری
شيخ الاسلام قطع نماز کرد. وحضرت مولانا عبدالرحمن
جامی قدس سره بعد از نماز به شیخ الاسلام فرمود نمازی
که در تمام عمر مقبول درگاه بود از دست دادی تاریخ
وفات وی تحقیق نشده و قبر وی در کنار کار آباد قریب
محله سار بان ها و در شرقی مزاروی چشمه ایست .
مولانا عبد الله هاتفی
خواهر زاده حضرت مولانا عبدالرحمن جامی است عالم وعامل
بوده و در نظم مثنوی ازسائر شعرای زمان خود گوی سبقت
ربوده و از جمله تصانیف آن مثنوی لیلی و مجنون است


۱۹۴

و دیوان غزل نیز دارد نقل است که در
انشاء نظم لیلی و مجنون از حضرت مولانا عبدالرحمن
جامی قدس سره استیذان نمود حضرت مولانا ویرا
بجواب گفتن قطعه مشهوره حکیم فردوسی علیه رحمه امتحان
فرمود قطعه فردوسی اینست !
قطعه
درختی که تلخ است ویرا سرشت * گرش درنشانی بباغ بهشت
و ر از جوی خلدش بهنگام آب * به بیخ انگبین ریزی و شهدناب
سرانجام میوه چوبار آورد * همان میوه تلخ بار آورد
جواب مولانا هاتفی :
گر از بیضه زاغ ظلمات سرشت * نهی زیر طاوس باغ بهشت
بهنگام آن بیضه پروردنش * ز انجیر جنت دهی ارزش
دهد آبش از چشمه سلسبیل * دران بیضه دم در د هد جبرئیل
شود عاقبت بیضه زاغ زاغ * کشد رنج بیهوده طاوس باغ
چون قطعه را بنظر مبارک حضرت شان رسانید
فرمودند اگرچه در همه بيت يك بيضه نهاده اما
گفتن لیلی و مجنون ترا اجازتست و فاتش در سال
نهصد و بیست و هفت هجری و قبر وی در پایان پای مولانا
سعدالدین کاشغری است و تاریخ وفات آنرا عزیزی
چنین گفته !


۱۹۵

تاريخ قوة او طلبیدم زعقل وگفت از شاعر شهان وشهی شاعران طلب
مولانا حميد الدين
ولد مولانا شمس الدين محمد تباد كانی رح
سالها بافاده و استفاده اشتغال داشت وفاتش در سال
نهصد وهفده هجری و قبرش در جوار قبر والدش در خیابان
است.

سيد محمد شہری
در باغ مرادنرديك حوض آسوده است و از
سادات عظام وصاحب کرامات و مقامات بوده.

شیخ یحیی بخاری
از واصلان وكاملان بوده وریاضت شاقه کشیده واز
ابدان زمان خود بوده ودر پایان چشمه كازر كاه
آسوده است ودر نزديك مقبره او غاریست كه آنجا
چندین بزرگان بسر برده اندوده کس از بزرگان نزديك
مر قدوی مدفونند.


۱۹۶

مقبرۀ سنگ چل

مشهور بخواجه عبدالله سنگ چل و خواجه کباب پز در راه پای کوه قریب تخت سفر و مقبره ایشان سنگ چل است صاحب کرامات بوده‌اند.

خواجه محمد خباز

از بزرگان صاحب کرامات بوده‌اند و مولانا معین الدین سبزواری در کتاب خود تعریف ایشانرا نموده و در سر چارراه گازرگاه آسوده‌اند.

خواجه محمد خلوتی

در سر پل گازرگاه مدفون است گویند که از جمله کرامات او حوضی است که بی‌گل پوشیده‌اند.

شیخ شبگیر

از ابدال زمان خود بوده و در سر چارراه گازرگاه آسوده‌اند.


۱۹۷

قطب الاقطاب
شیخ نجم الدین
در سر زینه کازرگاه در تخت تنها مدفونند صاحب
کرامات و از ابدالان زمان خود بوده و جد ایشان
نیز شیخ نجم الدین نام داشته و قبر ایشان در کنار
راه کازرگاه است نزديك براه ملا اشرف قاضی
رحمة الله تعالی علیهم اجمعین .

خواجه سیاه پوش
از پیران طبقات معدود گشته و کرامات او در
میان اهل هرات شهرت یافته مدفنش هم در قریۀ
شمعان است .

شیر سرخ
از ارباب وجد و احال بوده قبرش در غوران
گذاره است .

ذکر مولانا درویش احمد سمرقندی
وی نیز از اصحاب و مریدان کار کردۀ شیخ الاسلام


۱۹۸
وا المسلمين شيخ زين الملة و الدين الخوا فی است
و عا لم بعلوم ظاهری و باطنی بودم و در توحید و
عرفان یگانه دوران بود و سر دفتر کاملان زمان
وی پیش از سفر خراسان و عراق و حجاز در ماوراء
النهر بصحبت حضرت قطب الاقطاب خواجه علاءالدین
عطار قدس سره رسیده بود و بعد از ان در خطه شام
در خدمت مولانا شمس الدین محمد سیرین که از
کبار مشایخ آنجا بودند بسر میبرده اند اما هيچ يك
را تسلیم نشده بود تا آنکه مولانا شمس الدین
حیات را سپرده بعد مولانا درویش احمد در طلب
درویش و مرشد کامل بگر دعالم سرگردان شد در هر
ولایت و دیار که میرسید طلب درویشان بزرگ میکرد و هر که را میدید
ازوی بهتر میطلبید تا آنکه بخطه روم رسید و از مردم آنجا احوال اهل
دل پرسید گفتند که در مسجد جامع مازنگی مجذوب است
و با هیچکس سخن نمیکند در هفته يك نوبت طعام اندك می
خورد و شب و روز آنجا میباشد درویش احمد بآن
مسجد رفت دید که زنگی سر برهنه بر روی فرش خشت
پخته رو بقبله افتاده پیش او رفت و با دب تمام بایستاد
بعد از زمانی زنگی سر بر داشت و گفت ای درویش
احمد آنکس که تو میخواهی در خراسان در ولایت


۱۹۹

خاف در قريه براباد مى يابی ومراد ازان حضرت
شيخ زين الدين را داشت اين بگفت و سرد ر كشيد و
خاموش شد فی الحال درويش احمد از انجا متوجه
خراسان شد چون؛ بقريه براباد رسید وقت نماز پیشین
بود خدمت شیخ در مسجد تشریف داشته بودند بآنجا
رفته نماز جماعت بگذارد و بعد از فراق نماز بر
خواست و بر حضرت شیخ زين الدين قدس سره سلام
كرد بعد از جواب سلام فرمودند كه ای درويش احمد
در روم آن زنگی مجذوب چه گفت درویش احمد
قدس سره گفت مصرع (ندیدم درجهان مردی كه باشد
همچنين كامل) فی الحال پيش رفته و در قید ارادتش
در آمد وبكار مشغول شد و بيمن همت وحسن تربیت شیخ
بدرجات بلند و مقامات ارجمند و مرتبه كمال رسید
وكرامات وخوارق عادات مثل احیای اموات وامانت
احیا ازوی منقول است قال العبد المفتقر الى الله الغنی احمد
ابن جلال الدين السمرقندی ایده الله تعالی كه در اربعين
میلاد که اختيار وخاصه شيخ كامل مكمل شيخ الاسلام
و المسلمين شيخ زين الملة والدين شيخ زين الدين
الخوافی است دام الله تعالى ظل الارشاد. در خلوت
درويش آباد بودم در شب دوم از خلوت حضرت


۲۰۰
رسالت پناه صلی الله عليه و سلم ديده شد جامه سفيد
در بر و موی ها بغايت سياه و يافته و عصا بدست زنبیل
بگردن من نهادند و سه بار در بازار فيروز آباد
که در شهر هرات است شيئاً لله میگفتم و میرفتم و فرمودند
که حلال ترين لقمه ها درين زمان همین است و درین
حال جمعی که در گرد حضرت عليه الصلوات والسلام
بودند زنبيل مرا پرگهر کردند و باز بحضرت نبی علیه
الصلواة والسلام ملاقات افتاد فرمودند که قصص
را درس بگوئی و فرمود که خاك زياد نگاه به از مال
دنيا قبرش در شرق تخت آستانه در شمال جوی بردست
راست راه چون به گازرگاه روند به پل نزديك است
ذكر مولانا زاده
وی از اصحاب و مريدان مولانا سراج الملة والدين
است و عالم بود بعلوم ظاهری و باطنی بودند و در زهد
و صلاح و تقوی نظیر خود نداشتند و از وی كرامات
فراوان منقول است وفاتش در سال هشتصد بیست و
چهار است قبرش در تخت مزار حضرت شيخ الاسلام
والمسلمين شيخ زين الدين الخوافی است و بسیار
بزرگ بوده (رح) .


۲۰۱
ذکر شیخ زین الملة و الدین
اسفر غابادی [رح]
وی نیز از مریدان حضرت مخدومی اند و پیوسته
در گازرگاه در خانقاه والد بزرگوار خود مولانا
شمس الدین محمد اسفر غابادی بسر میبرده و بذکر و
فکر و تلاوت و عبادت میگذرانیده و در آخر حیات
به شهر تشریف آورده و در خانقاء شیخ صوفی علی بوده
و اهالی شهر بصحبت وی میرفتند و تبرک میجستند روزی
با جماعتی قصد زیارت وی کردم در راه یکی از ایشان
گفت اگر درویش را بعد از انابت احتیاج به تو به
شود خود توبه کند یا باز، بدست شیخ خود توبه باید
کرد چون بخدمت وی رسیدم آن شخص را مخاطب کرده
فرمود اگر درویش گناه از و صادر شود احتیاج نیست
که آن را اظهار نماید و باز بر دست شیخ ، توبه کند
باید که بخود در خفیه توبه کند و آن را پوشیده دارد
و دیگر گرد آن نگردد و امثال این حکایت بسیار است
که از وی واقع میشد وفاتش در سال نهصد و سی و دو
است قبر وی در گازرگاه در جنب قبر والد وی که


است .
ذکر مولانا حاجی ابراهیم
عالم بعلوم ظاهری و باطنی بود و عارف و موحد
و حاجی الحرمین الشرفین بود و کرامات فراوان ازان
منقول است و بغایت خلق نیکو داشت شمایل ملیح و زبان
فصیح داشت و سفر بسیار کرده بود و لقمه ارباب دنیا
کم تناول کرده و از کد یمین معاش میگذرانیده و بشره
بغایت نورانی داشت چنانچه هرگاه این فقیر حقیر بی
بضاعت را غم یا حزن روی دادی قصد ملازمتش میکردم
چون چشم من بر روی مبارک وی می افتاد فی الحال
آن غم بشادی و آن پریشانی بجمعیت مبدل میشد و این
معنی از مجربات بود وفاتش در سال نهصد بیست هشت
و قبرش در مقبره مخدومی تا بادگانی است .
ذکر شاه خورد (رح)
بغایت بزرگوار بود و کرامات و مقامات داشته
پیوسته پادشاه مرحوم ابو سعید سلطان بصحبت وی می
رفته و مقبره مذکور در شمال عیدگاه است .


حضرت شیخ کمال الدین حسن (رح)
علامهٔ زمانه بود و بسیار دانشمندان از دامن او
بر خواسته اند و فاتش در سال هشتصد و هشتاد و هشت
از هجرت است قبرش در شمال عیدگاه است .

ذکر مولانا شمس الدین محمد (رح)
شيخ الاسلام و افضل الزهاد و مرشد الانام مولانا
شمس الدین محمد ابن حاجی ا بل بعلم و زهد و تقوی
و فتوی از اقران امتیاز داشت و پیوسته اهل هرات
را تزهد مینمودند و در اصل از سنو جرد (۱) بود از
بلوك كذاوه پیوسته اهالی هر مملکت از خاص وعام
بران تردد میکردند و بدعای او تبرك می جستند وعلم
ظاهر وباطن ایشان به تعریف ؛ آراسته وعمرش هشتاد
رسیده مدفنش در قریهٔ سنو جرد سال فوت وی سنهٔ ثمان
و اربعین و ثمان مائه .

ذکر باباحسین ترک (رح)
در اول سپاهی بود و ظلم و تعدی میکرد نوبت به
(۱) سنوجرد معرب سنوکرد قریهٔ ایست در هرات .


تحصیل مقدار مال بطوس رفته اخی محمود طوسی اورا
سیاست فرمود چون بهرات آمد اسپ و سلاح بدرویشان
داد و پوستین کهنه در پوشید و در خیابان ساکن
شد جذبه او را فرا گرفت و آن جا بود تا ازین دنیا
رحلت کرد قبرش هم آنجا است درغرب خیابان .

ذکر با با جمال مجذوب

مشهور به با با علی هست از اعزه مجانین بود در مبدء
حال مکتب داری میکرد و بعد از ان مجذوب شد و در
میان جوی های آب در زمستان و تابستان ایستاده جوی
پاك میکرد بعد بعضی از سوره قرآن مجید میخواند
و بدعای ماثوره بعد از قرائت قیام مینمود بسیار قوی
مشرب بود و بعضی آنرا بخانه خود می بردند یکروز و
يك شب نگاه میداشتند و هر که بدل خود گفتی این مرد
چرا نمیرود فی الحال برجستی و برفتی و دیگر التفات
نکردی مدفنش در بازار (۱) اسپ فروشان است .

سید غیاث الدین مجذوب

سالك عارف با تمكين سید غیاث الدین از اهل كمال

(۱) درین زمان سعادت اقران آن موضع را بازار پای حصار میگویند.


۲۰۵
بود و سخنان كالنص القاطع واقع میشد مغيبات؛ بر او
مكشوف میگشت و نظر آن حكم كيمياى احمر داشت وفاتش
سال هشتصد و شصت و هشت از هجرت قبرش در اندرون
خطيرۀ خلوتيان در ميان دو جوى واقع شده .
میر محمد طاهر
از اكابر سادات بوده اند و در مرغاب آسوده اند
هر كس ايشان را در روز دوشنبه زيارت كند مقصد
وى حاصل كردد و كرامات فراوان داشته اند .
مولانا عبد الصمد بخارائى (رح)
عالم و فاضل و مجتهد دين بوده اند و در درون
خطيرۀ حضرت خواجه عبدالله انصارى قدس سره در
پائين پاى ايشان آسوده اند در بيرون مقبره بزير لوح
چاهى است و هفتاد و دو شهيد در همان چاه مدفونند
در زمان هلاكو بشهادت رسيده اند وزيارت ايشان را
اهل هرات لازم دانسته اند .
ديگر در باغچۀ سفيد فروشان حضرت خواجه كازر
و شیخ زین الدین و پير مراد بخش و شیخ قیر بنج در گازرگاه
است هر مطلب كه داشته باشند بر سر تربت شیخ قیر بنج رح


بروند و با این ترتیب بخوانند که ذکر میشود بمراد میرسند
يك هفته روزه هر روز هزار بار این آیت کریمه به
خوانند و ذکر حضرت شیخ قرینج نیز علیحده ذکر شده
بود مدفن ایشان در طرف کوه زنجیر گاه است
و حضرت خواجه عبد الله انصاری قدس سره هفتاد سنك
بدور مقبره ایشان آورده نصب کرده اند جهة اخلاص
که داشته اند و آیة کریمه اینست ( فلله الحمد رب
السموات و رب الارض رب العالمين و له الكبرياء فی
السموات و الارض و هو العزيز الحكيم )
دیگر در مقبرۀ خمچه آباد از طرف شرقی خطیرۀ
امام امیر عبد الله الواحد شهید مسجد یست او را التجه
میکویند همواره محلی غیبیان میباشد و تنها در آن جا
بسر بردن کار هر کس نیست بسیاری از اولیاء و درویشان
بسر می بردند بغایت منزلی است سهمناك و دو رکعت
نماز در آنجا گذاردن تریاق اکبر است و در خمچه
آباد در اندرون محوطه تنها مشهور بخواجه مراد
بخش خمچه آبادی معروف است و مردمان هرات به
زیارت میروند و بمراد میرسند .


۲۰۷
خواجه غریبان
از مشاهیر بزرگان بوده و مدفنش در قریه ده کنار است.
دیگر (شیخ گذرانی) و سه نفر دیگر مثل (ملا
یحیی خاوائی) و (شیخ نجم الدین مالانی) , قطب الاقطاب
در سر زینه گازرگاه بر يك تخت آسوده اند دیگر مسمات
در طرف خانه ملا اشرف قاضی مستجاب الدعوت بود
و هیچکس از برابر قبر ایشان سواره نتوانستی گذشت .
دیگر (شیخ احمد مرجانه رح) بسیار بزرگ بوده
دیگر (شیخ عالم تیزائی) از بزرگان و سادات قوم
بوده رح .
الحمد لله علی التمام و الصلواة و السلام علی سیدالانام
و علی آله و اصحابه مصابیح الظلام و آخردعوانا ان
الحمد لله رب العالمین .


هو الله تعالى
- حصهٔ سوم -
(رسالهٔ مزارات بابرکات)
هرات
- طبع ۱۳۱۰ -
(در مطبعهٔ دانش)


(بسم الله الرحمن الرحیم)
الحمد لله الذي نور قلوب العارفین بانوار التجلیات
والواردات وعطر مشام المشتاقین بنفحات الانس
والمشاهدات والصلواة الزاکیات النامیات علی اشرف
الموجودات ومجمع المعجزات وعلی آله واصحابه الذین
استفادوا بصحبته اعلی المقامات والکرامات
وبعد برای خداشناسان دل آگاه ومخلصان ومعتقدان
اهل الله عرضه میدارد فقیر حقیر محب درویشان وخوشه
چین خرمن ایشان محمد الصدیق الهروی ابن العارف
العالم الربانی مولینا عبد الحمید السیاوشانی (۱) غفر الله
له ولوالدیه واحسن الیهما والیه که چون کتاب مقصد
الاقبال را اعنی حصه اولی از شرح مزارات عالی درجات
هرات در سنه ۸۶۳ هجری قمری عالم کامل وعارف فاضل
سید عبد الله الحسینی الهروی مشهور باصیل الدین الواعظ
تصنیف وتالیف نموده بود و بعد از ان در سنه ۱۱۹۸
هجری مولینا العالم الفاضل والعارف الكامل عبید الله
بن ابوسعید الهروی حصه دوم مزارات هرات را که
مشتمل است برذکر حضرت مولینا العارف الجامی تا به
(۱) سیارشان قریهٔ بزرگ است واقع در بلوک گذاره هرات .


وقت آن مؤلف جمع و تالیف کرده بود و از ان وقت
تا این زمان که سنه ۱۳۵۰ هجری قمریست عرفا و اولیائی
که خاک پاک هرات بوجود مبارك ایشان زیب وزینت
یافته است در پس پرده شده اند و تا حال هیچکس متعرض
شرح حالات شان نشده است بناءعلیه جمعی از محبان و مخلصان
اولیاء الله درین زمان سعادت اقتران از ین فقیر بی سامان
التماس نمودند که شرح حالات آن بزرگان را بطریق اختصار
جمع وتالیف نموده آن را حصهٔ سوم قرار دهم پس جهة
خوشنودی ارواح بزرگان و اسعاف مرام اخوان مستعیناً
با لله در ین میدان صعب اقدام نمودم وراء من اکجا وصف
بزر گان کجا * نجم کجا ماه درخشان کجا * کیف الوصول
الی سعاد و دونها * قلل الجبال و دونهن خیوف *

حضرت آخند ملا گندم علی
صاحب رح

العالم العامل الولی واقف اسرار الخفی و الجلی
حضرت آخند ملا گندم علی ولادت با سعادت شان در
یوم جمعه ربیع الاول سنهٔ ۱۱۰۰ یکهزار یکصد هجری قمری
در قریهٔ خلچان که اکنون مسمی است بروضه باغ واقع
شده است از والدهٔ ماجدهٔ شان روایت است که در
وقت ولادت حضرت آخندصاحب هردو دست خود را


۳
برداشت و بآواز بلند گفت لا اله الا الله محمد رسول الله
چنانچه حاضرات همگی شنویدند و تا از نفاس پاك نشدم پستان
را نگرفت و در وقتیکه جنین برد اگر لقمه شبهه میخوردم
در شکم اضطراب مینمود و تاقی نمیکرد م آرا م نمیکر فت
در وقت صبوۀ آثار سعادت از جبین مبارك او لایح بود •
في المهد ينطق عن سعادة جده * اثر النجابة ساطع البرهان
نقلست که میفرمودند در مبادی حال شبها را در تربت
حضرت ميا رزا يحيى قدس سره احیا مینمودم و از روح
پر فتوح شان افتتاح میجستم شبی در ان روضه مراقب بودم
ناگاه آوازی ازان تربت شنیدم که ای گندم علی
قرآن بخوان گفتم من امى ميباشم قرآن خواندن نمیتوانم
فرمودند پس مستمع باش تامن بر تو قرآن بخوانم چون استماع
نمودم از اول قرآن شریف تا آخر ختم نمودند پس صبح
صادق دمید بخود متوجه شدم دیدم که حفظ قرآن شریف
با فتوحات و فیوضات بسیار چون صبح صادق از مطلع غیب
بر زمین دلم تابیدن گرفت دیگر فرمودند که ای گندم علی
بتحصیل علم اشتغال نما تا از تاریکی جهات برهی على الصباح
بعزم تحصیل علوم بجانب مدرسه حضرت اعلم العلما وقدوة
الفضلا مولينا ملا دولت محمد میرفتم در اثناء راه بحضرت
خضر علیه السلام ملاقی شدم فرمودند بطلب علم میروی مبارك


۴

با دين الطاف بسیار و مرحمت بیشمار بر من نمودند که
ازان علم لذتی امن حاصل شد (علم اهل دل نه ازمکتب بود
بلکه از تلقین خاص رب بود) چون بمدرسه رسیدم بهر
کتاب از هر علم که نظر کردم بفضل ربانی برایم مکشوف
بود چون حضرت مولینا صاحب موصوف نظر کردند که من
کتب مطالعه میکنم از روی تعجب فرمودند ای کند معلی
تو شخص امی میباشی چگونه کتاب مطالعه مینمائی ماجرا
را بخدمت شان عرض کردم بسیار مسرور شده فرمودند
* ذالك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم *
حضرت ایشان کسب طریقت و خلعت خلافت از حضرت میر
سید محمد قتالی و ایشان از حضرت شاه علی و ایشان از
حضرت شیخ احمد اقطع وایشان از حضرت شاه غیاث الدین
و ایشان از حضرت خواجه محمد معصوم و ایشان از حضرت
والد ماجد خود امام ربانی مجددالف ثانی شیخ احمد
سرهندی قدس الله تعالی اسرارهم حاصل نمودند ایام
حیات را بعبادت و مجاهدت در مغارات و قلل جبال
بسر میبردند و ازیشان خوارق عادات بسیار بظهور رسیده
است که این رساله گنجایش بیان آنراندارد حضرت مولینا
عزیز الله که یکی از خلفای شان است مناقب و خوارق عادات
ایشان در رساله علیحده بیان فرموده است .


نقلست که در یافت شب قدر ا ز ابتداء سلوك تا وقت فوت
ازیشان فوت نشد چنانچه یکی از مخلصان این مضمونرا
در رشته نظم درآورده است .
مر شد ما رهبر عالی تبار * بر طریق استقامت پایدار
گفت تا این راه دین شد رهبرم * فوت ناگشته شب قدر از برم
گاه شب در جفت و گه در طاق بود * تا مرا این شهره آفاق بود
مطلع اسرار شد آن نامدار * بود از نور تجلی بر قرار
لطف او در باره محزون فتاد * تا طریق راه او را جلوه داد
ذکر انتقال و ارتحال شان از دار فانی بدار باقی در
سنه ۱۱۸۵ روزی در مجمع مریدان نشسته بودند فرمودند
در واقعه دیدم که عمرم از هشتاد و پنج تجاوز نمی کند
همانا که عمرم بآخر رسیده باشد عنقریب از الم هجران
میر هم و بدولت وصل محبوب حقیقی سر افراز میشوم یکی
برود حضرت مولانا ملا دولت محمد را از قریه خلیچان
بیاورد که برایم جنازه بخوانند چون اثر بیماری در بدن شان
ظاهر نبود حاضرین در تعجب شدند لاجرم یکی از مریدان
بخدمت حضرت مولينا صاحب شتافت و ماجرا را بیان نمود
در همین شب در بدن مبارك تب حریقی پدید آمد و بحكم
الموت جسر يوصل الحبيب الى الحبيب آتش شوق در کانون
سینه شان اشتعال یافته اضطراب میکردند بلی (وعده وصل


چون شود نزديك * آتش عشق تیز تر گردد چون فردا شد حضرت
مولينا ملاد ولت محمد حاضر شدند بعد از بجا آوردن تكرمه
و تحیه حضرت ایشان فرمودند كه فردا ان شاء الله تعالى
صلوة جنازه ام را ادا خواهید نمود مخلصان ازین خبر
دهشت اثر محزون شدند در شب سه شنبه هر دو بزرگوار با
يكدیگر صحبت نمودند چون روز شد در خلوتخانه اندرون
شده فرمودند حضار را كه مراقب شوند چون صلوة ظهر
را بجماعت ادا نمودند متوجه قبله شده در حق اولاد و
مخلصین و باقی مسلمین دعا نمودند كه پيك اجل رسيد ومژدۀ
ارجعی الی ربك راضیة مرضیه را خواند پس حضرت شان
بآواز بلند گفتند الله وجان بجانان سپردند و حاضرین
بآواز بلند استرجاع انا لله وانا اليه راجعون را ادا
نمودند پس حضرت مولينا دولت محمد تغسيل و تكفين شان
را نموده همراه جمع كثیری نماز جنازه خوانده ایشان
را دفن كردند مدفن مبارك شان قریۀ خسرو است ( يزار
و يتبرك به ) زیارت شان در اجابت دعا تریاق مجرب است
يكی از فضلاء در تاریخ فوتش فرموده *
چونكه تاريخ وفاتش از خردجستم يقين ـ از عنايات الهی گشت برمن این یقین
سال غين وفاو ها وقاف از غفران حق ـ جان پاكش شد جوار رحمة للعالمين
از یشان سی خلفای كبار واولاد نامدار باقیمانده است


۷
تا حال که سنه ۱۳۵۰ است هر يك ازيشان صاحب مدرسه و خانقاه ميباشند و بطريقه انيقه جدا مجد خلق خدا را ارشاد مينمايند وفقهم الله تعالى وا يانا الى يوم التناد آمین یا رب العالمین و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین
حضرت خلیفه
مير يحيى صاحب قتالی قدس سره
آن ناهج مناهج شریعت مصطفى صلى الله عليه وسلم سالك مسالك طريقت مرتضی حضرت خلیفه میر سید یحیی از اولاد و احفاد حضرت سلطان العارفین المشهور فی البلاد والجبال سلطان میر ابراهیم قتال است قدس سره و متصف بعلوم ظاهری و باطنی و یگانه زمان خود بود خرقه خلافت و اذن طريقه انيقه چشتیه را از والد ماجد خرد حضرت حاجی میر افضل شهید حاصل نموده و آن از پدران خود تا حضرت سلطان ابراهیم (۱) قتال و آن از مشایخ چشتیه عمر شریف را بعبادت ومجاهدت و ارشاد وهدایت خلق الله در کوه زور (۲)
(۱) سلطان ابراهیم را از ان قتال نامند که نسبت طریقه شان بجنيد واسط بشیخ عين الدین قتال میرسد .
(۲) آنرا کوه زور ازان سبب مینامند که یکی از اولاد ضحاك ماردرش از خوف کاوه دران کوه متحصن شده بود که آنر ازور نامداشت .


که در غربی محال غور و شرقی اسفزار است بسر میبرد و در اخیر
عمر از پل هرات شد و صاحب کرامات و خرق عادات بود
نقلست عبدالرحمن خان بارکزائی توپچی باشی که
یکی از مقربان اعلیحضرت احمد شاه غازی سدوزائی بوده روزی بموجب
کاری بشکنجه گرفتار شده و به آن سبب از طرف شاه حکم
قتل شد ملازمان شاه آنرا بنزد فیل بردند حمله نکرد باز
بنزد توپ بردند در نگرفت تفتیش نمودند که با خود تعویذ
داشته باشد نداشت متعجب شده شاه را مطلع نمودند شاه از
رحمن خان پرسید که آیا بیکی از بزرگان اخلاص مندی
که ترا از قتل مانع آمد گفت آری در ابتداء شباب شبانی
میکردم روزی نمد پوشی ژولیده موئی در قله کوهی با من ملاقی
شد آنرا سلام نمودم و نامش پرسیدم گفت نامم سید یحیی است
و از سادات کوه زورم مخلص وی شدم و از وی استمداد
طلبیدم گفت مدد کن بنزد احمد شاه معنی سخن آنرا ندانستم
و از من غایب شد امروز که مرا بفیل حواله کردند
دیدم که همان شخص حاضر شد و بعصای خود بطرف فیل
اشاره کرد تا فیل گریخت باز که مرا بنزد توپ بردند دیدم
که حاضر شد و ابریق آبی را بدهان توپ ریخت بر من کارگر
نشد پس ازین ماجری شاه فرمود که رحمن خان را محبوس
نما ئید تا حضرت میر حاضر نشود رحمن خان را رها نمیکنم


۹

پس بفرمان اندك حضرت میر بدر بار شاهی حاضر شدند
و شفاعت رحمن خان را کردند پس رحمن خان بمنصب
اصلی خود مقرر گردید شاه نیز از مخلصان و بار یافتگان
حضرت میر شد و الطاف پادشاهی را بخدمت شان مصروف
نمود نقلست روزی مخلصان اسفزاری حضرت میر از
جور جعفر خان فوفلزائی که حاکم شان بود حضور حضرت
میر صاحب شکوه نمودند حضرت میر بر آشفت و در غضب
شد و آتش پاره را بحجره خود انداخت و گفت ای خانه
بسوز نقاوت الهی خیمۀ جعفر خان در اسفزار در گرفت
و جميع متاع آنرا بسوخت میر عیسی مجذوب همین مضمون را
در سلك نظم در آورده .
نخل باغ حاجی افضل سید یحیی ما ـ شاخ شیخان مکمل سید یحیی ما
قائل ذكر اله قابل انوار حق ـ لایق تاج مكلل سيد يحيى ما
هم امیر و هم فقیر هم ندیم بزم شاه ـ در همه سادات مشعل سید یحیی ما
فخر اولاد نبی و سرور اهل یقین ـ صف و صافی همچو صیقل سید یحیی ما
طبل منشور خلافت در جمیع مسلمین ـ زد باذن حاجی افضل سید یحیی ما
چون کرامات و مقاماتش نگنجد در جهان ـ منکران را کر د احول سید یحیی ما
شد برحمن خان حواله فیلشه از روی کین ـ فیل را کرده معطل سید یحیی ما
شاه دران را کمر بسته بالطاف ا له ـ ناصر آن شاه عادل سید یحیی ما
دولت شاهی بابدالی (۱) میسر شد ازان ـ چشم عالم را مکحل سید یحیی ما

(۱) اعلحضرة حمد شاه را ابدالی از ان نامند که جد اعلی آن ابدال خان است .


آتش اندر خانه زد خیمه ز جعفر خان بسوخت - خشم زد بر خان ورفل سید یحیی ما
دارد عیسی بر جنازش روز محشر التجا - قطب دین وغوث اکمل سید یحیی ما
عمر گرامی شان بهفتاد و دو سال رسید و در سنه یکهزار
و یکصد نود و دو هجری ندای ارجعی الی ربک راضیة مرضیة
را بگوش هوش خود شنید و جان بجا ان سپرد مرقد منور
شان بجنوب قریۀ بیحقی است بکنارۀ دشت یلان مرجع خواص
و عوام است (یزاد و یتبرک به) بر ان عمارت عالی است.
جناب حضرت
صوفی اسلام کروخی(۱)
قطب الاولیاء و شمس الاصفیاء مرشد الانام حضرت صوفی
اسلام شهید و ابا ماجد شان از بزرگان ولایت خوارزم
بودند و در اخیر عمر وطن مالوف را گذاشته در قصبه
مدرک که از مضافات میمنه است سکنا پذیر شدند و جنب
شهادت پناهی در سنه ۱۱۳۸ در ان موضع متولد شدند
و بعد چند سال والد شان در ان چا فوت شدند جناب حضرت
از تقدیرات الهی بعد از چند سال در بخارا رفته در جملۀ
عسکر امیر بخارا محمد رحیم خان مندرج شدت بلائی وقت
(۱) کروخ بفتح کاف و تشدید و بضم راء مهمله و قیل بتخفیف
و خاء معجمه قصبه ایست که بشرقی و شمالی هرات واقع شده.


از حسن خدمت بمنصب عالی سرافراز شده است میفرمودند
روزی جهة محاربه سوی مرواورگنج میرفتم در اثناء
راه حضرت خضر علیه السلام بصورت بسیار نیکوئی با من
صحبت نموده مرا نصیحت کرد که ای فرزند از لعب و لعب
دنیا دست بدار خدمت پادشاه مجازی را ترك نمای
و بخدمت سلطان حقیقی بکوش گه دنیا فانی است وعقبی باقی
آن نصیحت در دلم مؤثر گشت وحب دنیا دردلم سرد شد تا
ترك جاه ومنصب کردم وهفت سال در غار نورعطا بخلوت
وانزوا بسر بردم وگاه گاه صحبت آن پیر زنده دلان
برابر میسر میشد جناب حضرت شهید در طریقه ما ذون
بودند در طریقه نقشبندیه خلافت خلافت را از حضرت خلیفه
غالب نظر حاصل نمودند وایشان از حضرت شیخ الله یار
که ایشان مصنف مسلك المتقین است وایشان از حضرت شیخ
حبیب الله وایشان از حضرت میا معصوم صاحب وایشان از
والد ماجد خرد حضرت امام ربانی مجدد الف ثانی
شیخ احمد سرهندی قدس الله اسرارهم و در طریقه جهریه
مجازاند از طرف خلیفه عاشور قل که بچند واسطه نسبت
طریقه شان میرسد بسیادت پناهی سلطان خواجه احمد یسوی
قدس سره جناب شهادت پناهی مدتی در محال فرغانه وبخاری
شریف بهدایت خلق اشتغال داشتند اکثر آن دیار بخدمت


شان ارادت داشتند چون پادشاه وقت از اجتماع و کثرت
مریدین شان دلتنگ شد ایشان بصفای باطن آن را در یافته
عنان عزیمت را صوب هرات کثیر البرکات منعطف کردند
چند وقت در ولایت میمنه و اون جلا دو خواجه آنقر طرح
اقامت نمودند چنانچه مساجد و خانقاه شان تا حال
معمور و معروف است بعد از چند گاه در هرات شرف ورود
یافتند اولا در قریۀ چهار حیات نزول فرمودند پس از ان
در علاقۀ کروخ رحل اقامت انداخته با رشاد و هدایت
خلق و عبادت حق سبحانه تعالی بسر میبردند نقلست پیش
از ورود شان در هرات حضرت شیخ عبد الخالق یلانی که
صاحب کشف و کرامت بودند و از جملۀ تالیف شان دیوانی
غزل و تفسیر سورۀ والعصر است در وقت فوت برای باز
ماندگان خود توصیه نمودند که بعد از من فقیری ترک در
هرات پیدا میشود عمامه و عصای مرا بآن شخص تسلیم نمائید
چون جناب حضرت در هرات ورود یافتند در منزل حضرت
شیخ که واقع است در بلوک گذاره و حال مشهور است
بمنزل خواجه ها تشریف برده آن امانت را از بازماندگان
حضرت شیخ بازیافت نمودند خوارق عادات جناب حضرت
بسیار است درین مختصر نمی گنجد هرگاه طالبی خواهش
اطلاع داشته باشد در رسالۀ اسلامیه رجوع نماید شرح


۱۳

شهادت با سعادت جناب حضرت در زمانی که حاجی فیروز
الدین شاه خلف مرحوم تیمورشاه سدوزائی در هرات حکم
ران بود و فتحعلیشاه قاجار در ایران پادشاه بود لشکر انبوهی
بعزم تسخیر هرات آمدند و قلعه غوریان را معسکر نمودند
جناب حضرت با مخلصین و مریدین و باقی اهالی هرات به
معیت حاجی فیروز الدین شاه برای حفظ دین و مملکت عزم محاربه
نمودند در قریه شکیبان هر دو لشکر با یکدیگر تصادف نمودند
بعد از محاربه مردانه اسلامیه جناب حضرت با اکثر خلفاء
خود شربت شهادت را نوشیده در زمره و لا تحسبن الذین
قتلوا فی سبیل الله امواتاً بل احیاء عندربهم یرزقون فرحین
بما اتاهم الله من فضله داخل شدند *
در مسلخ عشق جز نکو را نکشند * لاغر صفتان دشت خود را نکشند
گر عاشق صادقی ز کشتن مگریز * مردار بود هر انچه او را نکشند
اهالی هرات نعش مبارک شان را در کرخ در چهار باغیکه
جناب حضرت بدست مبارک خود ناجو شانی کرده بودند دفن
نمودند (یزاد و یتبرک به) در لوح مزار فیض آثارشان این
رباعی ثبت است *
تا از نظر نهان شده خورشید دین پناه * گردید روز اهل ارادت شب سیاه
سال شهادتش طلبیدم ز پیر عقل * گریان شد و بناله بگفتا (غریو آه)
۱۲۲۲


۱۴

ایشان یکهزار و یک خلیفه داشتند که شرح و خوارق عادات شان در رساله اسلامیه مندرج است ازیشان بسی اولاد و احفاد نامدار باقی ماند که صاحب خانقاه و مدرسه بودند و خلق را بطریقه انیقه شان ارشاد و هدایت نمودند خصوصاً خلف الصدق شان جناب خلیفه الله بردی صاحب که صیت بزرگی شان گوش اهالی اسلام را پر در ساخت * و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین .

خلیفه میر ابراهیم

* صاحب ادرانی (۱) قتالی *
العالم الربانی والعارف السبحانی خلیفه میر ابراهیم ادرانی در یانوش خلف الصدق حضرت خلیفه میر سید محمد قتالی است ولادت با سعادت شان در کوه زور واقع شده است در ابتداء جوانی در هرات آمده بتحصیل علوم دینیه اشتغال نمودند و در علم فقه و حدیث و تفسیر و اخلاق بر اقران فائق شده در قریه ادران ازدواج نموده مسکن گرفتند و طالب مرشد کامل شدند اگر چه والد ماجد شان کامل

(۱) ادران بضم همزه و سکون دال مهمله و فتح راء مهمله قریه ایست در شرقی و جنوبی شهر هرات واقع بمسافت دو فرسخ ازان .


۱۵

و مکمل بودند و بسیار سالکان بصحبت شان اکمال یافتند مثل حضرت آخند ملا کندم علی صاحب که شرح حالات شان گذشت لاکن در زمانی که طالب مرشد گردیدند پدر بزرگوار شان فوت شده بودند لذا نسبت طریقت و خلعت خلافت را از حضرت منا عبدالرحیم صاحب مجددی حاصل نمودند و ایشان بچند واسطه از جد امجد خود حضرت امام ربانی مجدد الف ثانی شیخ احمد سرهندی قدس سره اخذ کردند خلیفه موصوف بسی مجاهدات وریاضات شاقه نمودند و در تجرید و تفرید یگانه زمان بودند از بسکه از بحر معرفت آشامیده اند ایشان را ده یانوش میگفتند (نقلست) روزی پادشاهی وقت در ادران جهة زیارت شان ورود یافته و مصارف زیادی جهة خرج لنگر شان مقرر فرمود هر چند سعی نمود حضرت خلیفه قبول ننمودند (نقلست) روزی حضرت خلیفه بمردم ادران فرمودند در واقعه دیدم درویشی باین قیافه صاحب مقامات و درجات عالیه است اما از ارباب جهل است آن شخص را در هر جای که دیدید بحضورم بیاورید که باوی صحبت نمایم اتفاقاً روزی همان شخص را در یافته بیاوردند باری ملاطفت و صحبت نموده سوال کردند که این درجات را از چه یافتی و چه عمل داری آن شخص فرمود که من ناخوانم و داخل عسکر اسلام لکن


۱۶

کتابی دارم که آن بمنزلهٔ پیر کامل و همیشه با من است و
از ان تقرب میجویم شاید که از برکات آن باشد پس آن
کتاب را در میانه گذاشت که مکتوبات حضرت امام ربانی
بود حضرت خلیفه فرمودند که ای فرزند این عمل را لازم
گیرید بعد مریدان را ترغیب نموده امر فرمودند بمطالعهٔ
مکتوبات شریف حضرت خلیفه بعبادت و ریاضت و تربیت
مریدان شصت سال زیست کردند و در اخیر ندای ارجعی
الی ربك راضیة مرضیه را شنیده از دار الفنا بدار البقا
شتافتند مرقد منورشان در قریهٔ ادران است مشهور و معروف
(یزاد و یتبرك به) بر مرقد شان عمارت عالی است و آخر
دعوانا ان الحمدلله رب العالمین .
حضرت خلیفه
میر عبدالباقی صاحب ادرانی قتالی
الشيخ العالم العارف الفاني الباقی خلیفه میر عبدالباقی
صاحب ادرانی قتالی خلف الصدق خلیفه میر ابراهیم صاحب
است نسبت ارادت و خلافت از والد ماجد خود داشتند از علوم
شریعت و طریقت بهرهٔ وافی یافتند یگانهٔ عصر و مقتدای
زمان بودند خوارق عادات شان بسیار است درین مختصر
نمیگنجد لکن برخی را جهت استماع مخلصین شرح میدهیم


۱۷

نقلست شاه گلخان بادیه نشین گفت غلامی داشتم
مفقود شده بود توسل بجناب شان جسته عرض مفقودی غلام را
نمودم اولا سکوت نمودند در ثانی فرمودند حالا بخواب دست
غلام تو در دستم بود که از نزد مرجان نام بنزد خود می
کشیدم وازمن پرسیدند که آیا مرجان نام در هرات خواهد
بود من عرض کردم که در موضع دهن دو آب است فرمودند
که در قبله زمین خواهد بود بعد از چند یوم غلام آمد ازوی
پرسیدم که درین اوقات کجابودی گفت در سرحد مشهد به
کوه سرخ نزد مرجان نام بادیه نشین بودم در شب جمعه به
خواب دیدم که حضرت خلیفه میر عبدالباقی صاحب ا درانی
دست مرا گرفت و بجانب هرات کشیده از خواب بیدار شدم
واز شوق دیدار شان بی طاقت شده روانه هرات شدم حضرت
ایشان بدلجوئی درویشان و برآوردن حاجات مسلمانان
و عبادت حضرت منان و تربیت مریدان بسی اهتمام داشته
عمری بسر بردند در سنه ۱۲۹۲ زمان امارت مرحوم امیر
شیر علیخان بمصداق مصدوقه ( کل من علیها فان ) طائر روح
پر فتوحش تنگنای فانی را پدرود کرده در فضای وسعت افزای
جنان خرامیده برحمت حق پیوست مرقد منور شان در مقبره
ادران بخطیره والد ماجد شان خلیفه میر ابراهیم صاحب واقع
است ( یزاد و یتبرك به ) ملا عبدالرحمن شاعر متخلص به


۱۸

عاشق که مالك الشعراء آن وقت بود اشعار ذیل را در مرثیه
و تاریخ وفات شان بسلك نظم کشیده این است
ز مضمون اذا جاء الاجل مفهوم میگردد
که نتواند کسی پیچد سر از جیب قضا اینجا
ز سوگ یکجهان فانی که شبهش نیست در گیتی
دل از هستی بپردازد مکن چون و چرا اینجا
بقا بالله عبدالباقی آن پیری بحق رهبر
که در القاب بود سید و فخر الورا اینجا
زهی خضر مسیحا وش که وقت خرق عادتها
ز انفاس خوش خود ساختی دارالشفا اینجا
دعای حور من وجه قبول افتاد چون گفتش
مرا آنجا رساند یا ترا خواهد خدا اینجا
بود جایش جوار رحمت حق بهر تا ر یخس
۱۲۹۲ حساب اندر جمل کن تا بیابی مدعا اینجا
(وآخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین)

حضرت خلیفه میر محمد صدیق

ادرانی قتالی قدس سره

آن شهباز بلند پرواز عرش آشیان قدسی مکان قطب
ربانی و غوث صمدانی مرشدی و مولائی خلیفه میر محمد


۱۹

صدیق صاحب ادرانی خلف الصدق حضرت میر عبدالباقی
صاحب ادرانی است در علم ظاهر و باطن و در طریق تجرید
و تفرید یگانه زمان بودند انفاس طیبه شانرا خالق تعالی
شفاء امراض آفرید . بود در يك توجه طالب مستعد را
از حضیض خاك باوج افلاك میرسانیدند جامه خشن و کهنه
پوشیدی و بریاضت بدن کوشیدی هر کسی که ایشان را دیدی
دلش از حب دنیا سرد شدی وطالب راه آخرت گشتی و
مرد شدی هرگز املاك و اراضی و تنور نداشتی و با ان
در هر شب و روز خلق بسیار از خوان احسان شان طعام
برداشتی محبوب القلوب جمع مسلمانان بودی قرآن مجید
را حفظ داشته در هر شبی در نماز تهجد یکمنزل را بتانی
و تدبر تلاوت نمودی بفقراء ومساکین بدرجه کمال متواضع
بودی سفری حرمین شریفین را بطرزی رفتند که هیچکس
بدان طور نرفته در هر منزل اهالی آن جا مرید و معتقد
شان شدی خصوصاً مردم عرب و در مدینه مشرفه شب تنها
در روضه مبارکه قیام لیل مینمودند در انجا در طریقه علیه
قادریه و چشتیه و سهروریه ممتاز شده مرید گرفتند
خوارق عادات شان بسیار است که یکی از مخلصین آنها را
جمع نموده در یک مجلبه مشتمل بر دو صد ورقه است این فقیر
بعضی را تیمناً و تبرکا در این رساله درج مینماید


نقلست در سنه ۱۲۶۶ یکهزار دو صد شصت و شش هجری
قمری که ولادت باسعادت شان واقع شد حضرت میر ابو الفیض
صاحب سیو ثانی (رح) که شیخ بزرگ و معروف است و
عنقریب شرح حالات شان می آید بعبا و قبای این تازه گل
بوستان احمدی بقریه ادوان در نزد والد ماجد شان
خلیفه میر عبد الباقی صاحب آمدند بعد از فراغ حضرت میر
ذکر نمودند که قرة العین را بیاورید که چشم بجمال وی
منور شود خادمه که آن را خیری میگفتند ایشان را در
قنداقه آورده زینت بخش مجلسیان گردانید حضرت میر
صاحب قنداقه شان را در بغل گرفته ایستاده شدند و ایشان
را از سر خود بالا گرفته بجوش و خروش آمده فرمود
نوبادة باغ احمدی مبارك شمس فلك محمدی مبارك
و چند فرد عاشقانه از اشعار حضرت شمس تبریزی (رح)
خواند و فرمود میر محمد صدیق از من بالا و از خلیفه
عبد الباقی جان بالا و از مشایخ وقت بالا ازین حالت
برای مجلسیان شوری و فغانی ظاهر شد بعد حضرت میر فاتحه
خوانده عزیمت خانه خود نمودند کرامات اولیا حق است
چنانچه حضرت میر فرمودند رتبۀ صاحب مبارك از همه بالا
گرفت نقلست صوفی ملا احمد کورتی که یکی از مخلصان
شان بود میگفت که من روزی شرف صحبت شان را حاصل نموده


فرمودند که ای احمد خوب شد که آمدی اسپ حاضر کن
که بشکار میرویم و هیچوقت بشکار نمی رفتند چون حاضر کردم
سوار شدند و میرفتیم باران گرفت من متفکر و متحیر به
رکاب شان میرفتم و با خود می اندیشیدم که تفنگ و آلت
شکار موجود نیست چگونه صاحب مبارک شکار خواهند نمود ناگاه
بکوه رسیدیم عنان اسپ را گردانیده در شعبه داخل شدند
که دو گوسفند کوهی شاخ بشاخ پیچیده در ان شله افتاده
از حرکت مانده اند و توانائی رفتن ندارند فرمودند که ای
احمد اینها را ذبح کن که از عذاب خلاص شوند و با خود
ببریم چنان کردم فرمودند که ای احمد با خود میاندیشیدی
دیدی که بی تفنگ شکار میشود میفرمودند مرید گرفتن
کسی را شاید که اگر در هر ناحیه عالم هفتاد مرید داشته باشد
و يك زمان همگی موت شوند از حال هيچيك غافل نباشد
نقلست میرا براهيم خواجه سیروانی (رح) در ابتداء
مرید شيخ ملا عبد العزیز قشوری بود و دُرا خبر از مریدان
صاحب مبارك شد میگفت روزی در بادغیس بخواب قیلوله
شدم و پیشتر بصحبت صاحب مبارك نرسیده بودم و اندیشه
آن هم نداشتم در خواب دیدم که کسی میگوید که خلیفه میر
محمد صدق ( محی السنة و مميت البدعة القوى فی الله الواثق
بالله المتوكل على الله الذی لم يوجد مثله في البلاد و لم يكن له


نظير فى العباد و يقولون انه لمجنون و ما هو الا ذكر للعالمين )
از خواب بیدار شدم و این عبادت را نوشتم و از مخلصان
شدم نقلست صاحبزاده عبدالله جان مجددی که از مریدان
حضرت صاحب چهار باغ جلال آباد است میگفت روزی بخدمت
خلیفه صاحب عرض کردم که مرا اجازه خواندن درود صلوة تنجينا
بدهيد فرمودند اجازه دیگر درود میدهم که به خواندن
این درود شمار ا احتمال ضرر است يك شب بی اجازه در مسجد
نیسان بخواندن این درود شروع نمودم ناگاه دیدم که سه شخص
مهیب بر فیلها سوار بر من حمله آوردند التجا بحضرت
خلیفه صاحب آوردم حاضر گردیده فرمودند که مترس
فیلها را در حال دفع کردند درین اثنا جد امجد خود اعنی
حضرت مجدد صاحب را دیدم که میفرمودند حضرت خلیفه
صاحب مددگاری تو شد و اگر نه ترا هلاک میکردند در
سنه ۱۳۲۵ هجری قمری که سراج الملة و الدین امیر شهید
امیر حبیب الله خان در هرات شرف ورود یافت بدیشان
اخلاص مندی بسیاری بظهور رسانیده از ان چیزی قبول
ننمودند مگر پوستین سموری که جهۀ یادآوری گذاشتند
بیان رحلت با سعادتشان قبل از رحلت چند چیز از یشان
بظهور پیوست که مشعر بر فوت شان بود اولا بر يك سال
پیش از فوت بر خلاف عادت خود مدرسه و همین روضهٔ


متبرکه را که حال مرقد منور شان است بشوق تمام بدست
مبارك خود اشجار تا ژودران غرس نمودند دیگر در همان
سال در ماه مبارك رمضان بخلاف عادت سابقه خود
مسلمانان را جمع نموده با ایشان نماز تراویح را به شش
شب ختم قرآن مجید نموده امامت کردند دیگر در این
سال صحبت و خلوت با مریدان بیشتر از پیشتر مینمودند
دیگر در آخرین مجلسی که ابن فقیر شرفیاب صحبت شدم
بعد از ملاطفت فرمودند که شما را توصیه میکنم هرگاه
که جهة نماز سحری بر خیزید یکبار خود را بر خاك انداخته
بگوئید الهی خلیفه را بیامرزای فرزند وجود شما سعادت
دارین است انشاء الله تعالی از صحبت شما مسلمانان بدرجة
عالیه خواهند رسید چون عمر شان به شصت و سه سال رسید
که مسنونه حضرت سید الانام است علیه و صلی الله السلام مرض
مورثی که درد پا است بایشان عارض شد در شب جمعه
سیزدهم صفر المظفر سنه ١٣٣٠ هجری قمری جمیع اقوام
را حاضر ساختند و با ایشان وداع نموده در وقت سحر
فرمودند که وقت رحلت است متوجه باشند هریکی به
تهلیل و ذکر اشتغال ورزیدند و خود صاحب مبارك متوجه
قبله نشسته منتظر پيك و پیام ملک علام بودند که انگاه ندای
ارجعي الي ربك راضية مرضية را شنيده لبيك گفته طائر


۲۴

روح پر فتوحش تنگنای دنیای فانی را پدرود نموده بفضاى
دلگشای جنان خرامید حاضرین به آواز حزين استرجاع
نمودند که (انا لله وانا اليه راجعون) در روز جمعه
علما و مشایخ و حکام واکثر اهل هرات در نوین عليا
گرد آمده صلوة جنازه را بخشوع وخضوع ادا نمودند
و چون در سه موضع مرقد مبارك را حفر نموده بودند در
قریه کورت و ادران و نوین اهالی این مواضع با یکدیگر
منازعه کردند اگر قوه عسگری نبودی بمقاتله می کشید آخر
الامر بحكم قاضى شريعت و علما در وسط دئوستان نوین علیا
دفن نمودند در شب فوت شان جماعة از قلندران در خواب
دیدند که قطب زمان از دارالفنا بدار البقا رحلت نمود در
ایام تعزیه جميع اصناف بازار هرات از مسلمان و یهود
و هنود بی حکم حاکم دکان بندی نموده همراه باقی اهل هرات
بسوگ و رزی در نوین حاضر بودند تا به درماه گرنیا شور
قيامت در نوین قایم بود در هر روز اهل یکقریه با علمی
مجلل بحلهای فاخره برافراشته مع مبالغ کثیره نعت خوانان
و گریه کنان در نوین حاضر شده صدقه مینمودند که عدد
حلها بهفتاد میرسید روضه متبرکة بسی فرح بخش و دلگشا
است در غربی تربتشان یکی از مخلصان باشارت خودشان
ایوانی رفیع بنیانی تعمیر نموده است از زیارت شان فیوضات


۲۵

و فتوحات برزائران ظاهر و باهر است داند آن کس
که داند ( يزاد و يتبرك به ) و آخر دعوانا ان الحمدلله
رب العالمين .

خلیفه حاجی سید احمد
صاحب قتالی

قدوة السالکين . زبدة العارفین حاجی میر سید احمد
صاحب خلف الصدق حضرت حاجی میر سید محمد صاحب که
برادر کلان حضرت خلیفه میر محمد صدیق صاحب بودند
نسبت ارادت بخدمت عم بزرگوار خویش داشته و حضرت
عم بزرگوارشان درباره شان همواره توجه و الطاف کا ملی
داشتند عم بزرگوار شان یکروز قبل از رحلت خود موصوف
را در خلو تخانه که آنرا خواله هشت مینامند طلبیده توجه
دادند و بجای نشینی خود امر فرمودند بناء عليه ما دام
حیات زاویه نشین آن بقعه مبارکه بوده بعبادت و ریاضت
و ارشاد خلق کوشیده قدم بر قدم عم بزرگوار نهاده بدرجات
عالیه مشرف شدند و قرآن شریف را حفظ می نمودند و
باستعمال کتب فقه و تفسیر و حدیث شریف بسیار شایق بودند
نقلت يك صوفی میگفت روزی در خاطرم گذشت
که چرا حضرت خلیفه بتوجه سالکین بسیار نمی کوشند بمثل


۲۶

دیگر شیخان در حال دریافتند و مرا بخلوت طلبیده فرمودند
ای فرزند اگر ما شیخی کنیم شیخان دیگر از کار میمانند
البته ما بکار دیگر اشتغال داریم پس خطر ه از من دفع
شد در اخیر عمر چند روز در بستر بیماری افتاده در یوم
پنجشنبه غره ذیحجة الحرام سنه ۱۳۴۱ پيك اجل را لبيك
گفته جهان فانی را پدرود نموده بجوار رحمت حق تعالی
پیوست در قریه نوین علیا در خطیره عم بزرگوار خود
مدفون شد .

حضرت آخند ملا علی محمد
صاحب اسفزاری

الشیخ العالم العامل الامجد حضرت آخند ملا علی محمد
صاحب خلف الصدق حضرت صوفی ملانور محمد صاحب
است که یکی از بزرگان وقت بوداد حضرت آخند صاحب
در عنفوان شباب بطلب علم شغل داشتند بعد از تحصیل علوم
بطلب مرشد کامل شدند مدتی جویا بودند تا بخدمت حضرت
مولوی محمد جان صاحب که یکی از خلفای شاه صاحب
دهلی بودند در قندهار رسیدند دست ارادت و انابته
بدست مبارك شان دادند ریاضت و مجاهدت بسیار نمودند
تا از فضل کردگار بدرجات عالیه رسیدند و بامر خلافت


۲۷

ممتاز شده با سفز او رجوع نموده بهدایت وارشاد طالبین
عمر را بسر بردند حضرت ایشان دائم الصوم و دائم السکوت
بودند نقلست روزی حضرت مولوی صاحب فرمودند
دواثنا ئیکه از دار الفاخرۀ بخارا مراجعت میکردیم
در هرات آمده از هرات کثیر البرکات هرات رسیدیم
و از انجا عنان عزیمت را بجانب قندهار گردانیدیم در
میان راه موضعی بود بسیار نورانی و فیضانی از اهالی
آن دیار جویا شدیم که درین موضع کدام بزرگ مسکن دارد
که بوی عارفی حق پرستی بمشام ما میرسد گفتند این موضع
از صوفی ملا نور محمد است حال میدانیم که آن کس والد
ماجد شما بوده است این درجۀ رفیعه که شما را رسیده
است همانا چیزی از توجه آن بزرگ باشد از صحبت
حضرت آخند صاحب بسی خلفاء کبار و نامدار بکمال رسیدند
که شرح حالات بعضی از ایشان درین رساله مندرج است
از ایشان پنج نفر اولاد باقی ماند که هريك بمنزل ماه تابان
عالم را منور کرده است این فقیر بصحبت اکثر آنها رسیده
است خصوصاً حضرت صوفی صاحب عليه الرحمه مدفن شان
در قریۀ عزیز آباد اسفزار است مشهور و معروف (یزاد
ويتيرك به) تاریخ فوت شان معین نشد *


حضرت میر ابوالفیض
صاحب قتالی سیاوشانی
آن خلاصه خاندان اصطفا نقاره دودمان ارتضا آن
سوخته شوق الهی آن مر تقی مد ارج اقطاب و ابدا لی
حضرت میر ابو الفیض قتالی قدس سره خلف الصدق میر
ا بو ذر صاحب است که سلسله نسب شان میرسد بحضرت سلطان
ابراهیم قتال قدس سره ولادت باسعادت حضرت میر صاحب
در د و از دهم رجب سنه ۱۲۲۱ در قریه آخری ساخر واقع
شد ه است بعد والد ماجد شان در قریه سیوشان نزول فرمود ه
در زمانیکه حضرت میر صاحب سه ساله شد ند پدر ایشان
فوت شدند و در شمالی خانقاه حضرت شیخ عبدالحی صاحب
در سیاوشان مدفون شدند در صغرسن اثر سعادت از ناصیه
حضرت میر صاحب لایح بود در مبادی حال در شهر هرات
آمده بنزد حضرت خلیفه ملا عبدالاحد صاحب علم فقه
و تفسیر وحدیث شریف را حاصل نموده بسلك ار ادت داخل
شدند دراین اثنا قرآن مجید را حفظ نموده صیام
حضرت داؤد علیه السلام را وظیفه خود ساخت وریاضات
شاقه کشید بعد از چند سال با ذن و اجازه خلیفه صاحب
موصوف عزیمت سفر قندهار نموده بخدمت شمس المشایخ حضرت


۲۹

مولوی محمد جان صاحب میر با زار که خلیفه حضرت غلا معلی
شاه صاحب دهلی بود ند رحل اقامت انداختند ودست
ارادت بدا ما ن شان آویختند در ان زمان حضرت آخند
ملا علی محمد صاحب اسفزاری هم بخدمت مولوی صاحب در
قندهار بریاضت و مجاهدت بسر میبردند جناب مولوی
صاحب حضرت آخند صاحب و میر صاحب را بحفاظت باغ
سنزری مقرر فرمودند این هر دو نفر هرانی ازحسن خدمت
یا دلی فرصت بدرجات عالیه رسیده محسود همه طالبان
و مریدان شدند بعد از چند وقت حضرت آخند صاحب را
بارشاد طالبان ماذون نموده مرخص اسفزار هرات نمود ند
در وقت آمدن کلاه خود را بسر شان نهاده وسبحهٔ خود را
بدست شان داده تبريك ودعا کردند جای نمازلحمدی خود
را بحضرت میر صاحب عطا نموده فرمودند که ای سید زاده
شما همراه آخندصاحب بروید تا کار شما را تمام کند پس
هر دو بزرگوار عازم سمت هرات شدند چون برود هیرمند رسیدند
حضرت آخند صاحب فرمودند ای سید زاده شما را سفر هندوستان
لازم است بدهلی روید بزیارت حضرت غوث احدی شاه صاحب
دهلوی چند سال خدمت نمائید وچند سال بتربت میر صاحب
حضرت امام ربانی تا کار شما تمام شود حضرت عزیمت دهلی
نموده دو سال وسه ماه دران روضه متبرکه بسر بردند بعد ازان جا


٣٠
بشہر هند شریف در روضۀ متبرکۀ حضرت امام ربانی صاحب یکسال و چهار ماه خدمت و خلوت نمودند پس ازان مراجعت نموده عازم هرات شده هفت سال بخدمت حضرت آخند ملا علی محمد صاحب در عزیز آباد اسفزار خدمت کردند آخر الامر که بدرجۀ کمال رسیده از طرف آخند صاحب ماذون و مجاز شده وارد هرات شدند و در ادوان بجوار حضرت خلیفه میر عبدالباقی صاحب سکنا نمودند بعد از هفت ماه در شهر هرات قریب مسجد نقاشی جای گرفته بارشاد و هدایت خلق بسر می بردند.
بیان خوارق عادات شان
اگر چه گوش اهل هرات پر از خوارق عادات شان است لکن بعضی را در ین رساله درج مینمائیم نقلست روزی حضرت میر صاحب در قریۀ كشك نماز ظهر را در مسجد بجماعت ادا مینمودند ناگاه ابر شد و ژاله گرفت حضرت میر نماز جماعت را ترك نموده تنها ادا نمودند بعد از نماز امام و مقتدیان اعتراض نمودند که چرا جماعت را ترك نمودید فرمودند امام نماز را ترک کرده در باغ خود رفته است که باغ را ژاله زده است یا نه حقیر تنها ماندم نماز را تنها خواندم امام تصدیق نموده که خاطرم متوجه باغ شده بود معذرت خواست نقلست خلیفه ملا محمد جان که


۳۱

خلیفه شان بود میفرمود که روزی بحضرت میر صاحب عرض
کردم که در مصرح قلندری آمده است میگویند که سرمه
سلیمانی دارد هر کس بچشم خود بکشد آن را کسی نمیبیند
فرمودند آصف سلیمان با شماست سر مۀ سلیمانی ازان بخواهید
پس ازان زبان مبارك را بچشم من و آخند زاده ملا محمد
امان و ملا ابراهیم و عبد الکریم پسر ملا حسینی کشید ند
هر چهار نفر مایان از صبح تا بنماز ظهر هرچه از چهار بازار
هرات بر میداشتیم و می گذاشتیم کسی مار ا نمی دید چون
وقت ظهر در مسجد نقاشی بحضو ر شان مراجعت کردیم
دست مبارك را بروی ما یان کشیدند نمایان شدیم در سنه ۱۲۹۰
هجری قمری از شهر رخت اقامت بقریۀ کبر ز ان کشید ند
در همان سال یانز دهم ربیع الاول یوم پنجشنبه تنگنای جهان
فانی را پدرود نموده بفضای دلگشای جنا ن خرامید ند
شرح فوت شان اینست که قبل از فوت خود حضرت
خلیفه عبد الباقی صاحب ادرائی را خواسته تجهیز و تکفین
و نما ز را بدیشان توصیه نمودند و پسر سلالهٔ خو د میر
غلام علی شاه را در طریقهٔ علیه قادریه خلیفه و جانشین
خود کردند در روز فوت شان سردار محمد یعقوب خان
پسر امیر شیر علی خان مرحوم با مشایخ و علماء هرات و
باقی مخلصین در قریهٔ کبر ز ان حاضر شده نعش مبار ك را


۳۲
بنا بوصیت خود شان در قریۀ سیا و شان برده و در شمالی
خوانقاه حضرت شیخ عبدالحی در جنب والد ماجد شان
دفن کردند (انا لله و اليه راجعون)
حضرت میر غلام علی شاه قتالی
مجدوب حضرت اله العارف بالله میر غلام علی شاه
خلف الصدق حضرت میر ابوالفیض صاحب در ماه رمضان
سنه ١٢٦٥ هجری متولد شدند در سن هفت سالگی باجازه
والد ماجد خود جهة درس خواندن در عزیز آباد اسفزار
بخدمت شیخ زادۀ مکرم رفتند در سن شانزده سالگی ازانجا
در داخل قریۀ کوه زور رفته اربعینات و ریاضات شاقه
نموده بعد از دو سال بهرات مراجعت نموده بخدمت والد
ماجد خود کسب طریقۀ انیقۀ قادریه نمود بعد از فوت پدر
بزرگوار خود مریدان را بتربیت طریقۀ قادریه باکمال
میرسانید صیام حضرت داؤد علی نبینا و علیه السلام را لازم
داشتند تلاوت قرآن مجید را بسیار میکردند شبها در مزارات
عالی درجات هرات بسر میبردند از ایشان خوارق عادات به
ظهور رسیده لکن این مختصر گنجایش بسط آن را ندارد
آخرالامر مرض ذات الصدر بایشان عارض شده چون اجل
موعود رسیده بود بعد از چند روز در شب دوشنبه ربیع الثانی


سنه ۱۳۱۱ پيك اجل را لبيك كفته جان را بجانان تسليم
نمودند در یوم دوشنبه علما و سادات وحکام در قریه
کبرزان حاضر شده جنازه خوانده نعش شان را در انجا دفن
کردند مرقد شان مشهور و معروف است (یزاد و يتبرك به )

حضرت میر سید سعدالله

صاحب قادری

آن خلاصه خاندان مصطفوی نقاوه دودمان مرتضوى العالم
العارف بالله الواصل الى الله حضرت میر سید سعد الله صاحب
خلف الصدق حضرت سید حمیدالدین صاحب است که سلسله
نسب و ارادت شان میرسد بحضرت پیر پیران و میر میران
غوث الثقلین وقطب الخافقین غوث الاعظم سید عبدالقادر جیلانی
( افاض الله علينا من فيوضاته و فتوحاته آمین ) حضرت
ایشان در اخیر عمر جهة زیارات كثيرالفيوضات هرات
زینت بخش این بقعه مبارکه هرات شدند در علم تفسیر وحدیث
شریف بی نظیر بودند همواره مجلس و صحبت شان با علما بود
بجود و سخا شهرتی دارند در طریقه علیه قادریه خلق را
ارشاد و هدایت می نموده مرجع خواص وعوام شدند مرحوم
شهزاده کامران سدوزائی بسیار معتقد شان شد بنت صلبی خود
را بحباله نکاح شان درآورد و هفت نفر غلام و کنیز و هفت


۳۴

در بند حویلی که واقع است در جنب مسجد جامع شریف
و هفت زوج اراضی غوران بائی را نذرالله نموده بخدمت شان
تقدیم نمود پس ازان که الطاف پادشاهی دامنگیر شان شد مقیم
هرات گردیدند دو میوه نو باده تازه که یکی شان میر سید
محمد شریف ودیگری میر سید محمد نجیب از نخل باغستان
شاهی بوجود آمد ند که شرح حالات هر يك علیحده در حیز
تحریر می آید آخر الامر حضرت موصوف بحكم كريمه (كل
من عليها فان) طائر روحش جهان فانی را پدرود نموده به
آشیان قدس خرامید شهزاده گان تا مدار وعلما وسادات ومشايخ
و با قی مخلصين بجنازه شان حاضر شده نعش مبارك شان را
در مزار فیض آثار حضرت ملا حسن مجزوب که واقع است
به خیابان هرات د فن نمودند تاریخ فوت شان بتحقيق نرسیده است.
حضرت میر سید شریف
صاحب قادری سیاوشانی

زبده سادات کرام و عمده مشایخ عظام ثمره شجريه غوثيه
تازه گل باغ احمديه محبوب حضرت باری میر سید شریف قادری
خلف الصدق حضرت میر سید سعدالله صاحب قادری است که مناقب
شان گذشت تولدشان در شهر هرات سنه ۱۲۵۴ واقع شده است.
چنانچه شهزاده والا جاه جهان گیر شاه پسر مرحوم کامران شا -


۳۵

در تاریخ ولادت شان چند فرد را برشته نظم در کشیده است
عیناً آن را تحریر مینمائیم :-
زنسل پیر پیران غوث اعظم آن شه اکبر — چو فرخ سرو آزاده زباغ احمد و حیدر
گلی از گلشن سبطین و بار زوجهٔ زهرا — خجسته میوهٔ از قرآن خاتون نیکو فر
چه زیبا کوکبی آمد برون از مطلع خوبی — زبرج کامرانی گشت طالع چون مه انور
پدر نسل چنان شاهی که شاهان همه عالم — زخاک پای او سازند کحل برچشم و تاج سر
محی الدین جیلانی شهی کل اولیاء الله — که زیر مقدمش گردن نهاده اصغر واکبر
ورا مادر بود دختر چنین شاهی که از عدلش — بود اندرهری با گوسفندان گرگها یاور
محمد کامران شه کز فروغ کوکب بختش — بود شام هری روشن چو صبح مطلع خاور
زهی شهزاده و سید محمد شد شریف اسمش — زهی اسم زهی اصل زهی نسل زهی گوهر
ز اولاد نبی چون بود این سید و شهزاده — بجو تاریخ مولودش جهان گیرا ز (پيغمبر)
۱۲۵۴

در مبادی حال بتحصیل علوم و کمالات پرداختند و بهرهٔ وافی
یافتند چنانچه در کمالات ظاهر و باطن یگانه عصر شدند بعد از
فوت پدر بزرگوار هر دو برادر از شهر کوچکرده در قریه سیدوشان
سکنی پذیر شدند اهالی آندیار بخدمت شان ارادت و
عقیدت نمودند این فقیر مؤلف بصحبت شان بسیار رسیده است
خلق نیکو و خلق دلجو داشتند این چنین صورت زیبا و سیرت
دلر با بکسی ندیدم مرجع خواص و عوام بودند دو مرتبه
بزیارت حرمین شریفین زاد هما الله شرفاً مشرف شدند در مرتبهٔ


۳۶
اخير والد ماجدم بمعيت شان شامل بودند حالات عجيبه از
ايشان دريافتند به ترتيب مريدان و دلجوئی مسلمانان
بسیا ر میكوشند خرق عادات از ايشان بظهور می رسيد .
نقلست مرحوم آخند ملا عبد الخالق که امام و مدرس
شان بوداد می فرمود هرگاه سحر در مسجد می آمدم از دور مسجد
را روشن میدیدم چون بمسجد داخل میشدم میدیدم که
حضرت صاحب در مسجد مراقب نشسته و چراغ نیست میدانستم
که آن نور ذکر است چون عمر ایشان بشصت و سه سال
رسید بمرض سوزاکی گرفتار شده در سنه ۱۳۱۷ بيك اجل را
لبيك گفته در جوار رحمة رب العالمين ( في مقعد صدق
عند مليك مقتدر ( شتافتند علما و سادات و مشایخ و اهل هرات
در جنازه شان حاضر شده در خطیره حضرت خواجه روشنائی
که واقع است در سیوشان قریب نهر گذاره نعش ایشانرا
دفن نمردند ( ان لله وانا اليه راجعون )
حضرت صاحبزاده
سید محمد نجیب قادری چاوشالی
عالم اديب لبيب وعارف حسيب نسيب صاحبزاده میر سید محمد
نجيب خلف الصدق حضرت مير سيد سعد الله صاحب و برادر
خرد صاحبزاده میر سید محمد شریف است ولادت با سعادت


۳۷

شان در سنه ۱۲۵۹ در شهر هرات واقع شده است در
مبادی حال با برادر کلان خود بتحصیل علوم کوشیدند تا
در کمالات صوری و معنوی بر اقران فائق شدند در فن شعر
مهارت اعلی و ید طولی داشتند قصیده که در مزار فیض
آثار حضرت خواجه محمد کنجان است از نتایج طبع ایشان
است برعایت دلها و خدمت علما و فقرا میکوشیدند بزیارت
حرمین شریفین بصحابت برادر کلان خود مشرف شدند
در سنه ۱۳۱۲ در حین حیات برادر بزرگ ایشان بحکم آیه
وافه (کل نفس ذائقة الموت) طائر روح پر فتوحش از
تنگنای قفس بدن پرید و بآشیان اصل رسید (انالله و انا
الیه راجعون) علما و سادات و سایر اهل هرات در سیاوشان
جمع شده جنازه شانرا خوانده در مزار فیض آثار حضرت
خواجه روشنائی دفن نمودند

حضرت آخندزاده
ملا یحیی صاحب زیارتگاهی

آن خزانه علم و حکمت آن یگانه حلم و عصمت آن حامل
شریعت مصطفوی صلی الله علیه و سلم و عامل طریقة مرتضی رضی
الله تعالی عنه آخندزاده ملا یحیی خلف الصدق مرحوم
آخند ملا عبد الله فاضل بخارائی است که در علم و تقوی


۳۸

یگانه عصر و فرزانه دهر بوداد آخند زاده موصوف در عنفوان
شباب جهة تحصیل علوم بسی ریاضات و مجاهدات نمودند
تا علوم عقلیه و نقلیه و اصول و فروع را بخدمت والد ماجد
خود حاصل کرده بتدریس طلبه در مدرسه والد ماجد خود
میکوشیدند و طالب مرشد کامل میبودند چون ایشان شافعی
میرزا رحیم الله عزیز آبادی که از اعاظم خلفاء قطب العارفین
حضرت غلام علی شاه صاحب دهلوی بودند و در هرات شرف
ورود یافتند جناب آخند زاده موصوف بخدمت شان
شتافتند ریقه ارادت شانرا بدوش همت خود انداخت
و چنان ریاضات شاقه کشید و رنجها دید که زیاده از طاقت
بشر است تا بخلعت خلافت شان مشرف گشت با وجود این تدریس
طلبه را ترك ننمودند اکثر اهل هرات از علما و امرا مرید
و معتقد شان شدند امیر محمد یعقوبخان پسر امیر شیر علی
خان مرحوم با اعیان و ارکان دولت روزهای جمعه
در زیارتگاه بخدمت ایشان میرسیدند کرامات و خوارق
عادات ازایشان بسیار بظهور میرسید که تفصیل آن درین
نمی گنجد در سنه ۱۲۹۳ طائر روح پرفتوحش از تنگنای
دنیای دنی پرید و به آشیان اصل خود رسید علما و سادات
و مشایخ عصر و حکام و مریدین در قریه زیارتگاه نماز
جنازه را خوانده در دشت یلان قریب مرقد پدر بزرگوارش


۳۹

دفن نمودند از ایشان خلفاء نامدار و اولاد کامکار
باقی مانده تاریخ وفات از طبع فقیر مؤلف است .
زفضل عالم عارف که نام نامیش یحیی — زیارنگاه عالم شد زیارتگاه بیهمتا
لقاء حضرت حق را زبس مشتاق میبودی — بشد تاریخ فوت او (لقاء خالق یکتا)
۱۲۹۳

حضرت خواجه خلیفه

مولینا صاحب حوض کرباس

آن مقتدای طریقت و پیشوای شریعت سلاله مشایخ عظما
حضرت خلیفه مولینا صاحب رحمة الله علیه خلف الصدق
حضرت خلیفه خواجه محمد یوسف الجامی است که مناقب
شان در کتب مسطور است سلسله نسب شان میرسد بحضرت
شیخ الاسلام و قطب الانام حضرت شیخ احمد الجامی النامقی
قدس الله تعالی سره که از احفاد حضرت جریر بن عبد الله
البجلی است که یکی از کبار صحابه بوده است رضی الله تعالی عنه
نام مبارک ایشان خواجه عبدالرحیم عماد الدین است ایشان
در طریقه علیه نقشبندیه مرید و خلیفه پدر بزرگوار خود
بوده اند درجه عالیه داشتند در علم فقه و تفسیر و حدیث
یگانه عصر خود بودند و اکثر اوقات همراه علما مجالسه و مذاکره
میکردند تحصیل علومرا از خواجه ضیاء الدین محمود که