ادارة المعارف
[ILL]
نظامنامه
محصلین مکاتب افغانی که در
ممالک اجنبی تحصیل مینمایند
[ILL]
[ILL]
[ILL]


وزارت معارف
سلسله
۱۲٥

تالیف
ریاست دارالتالیف
اجتماعیات (اخلاقیات)
۱۰

ادارة المنزل

راجع باقتصاد و اخلاق بیتی
مُصنّفه
محمدی بیگم مؤسسة اخبار تهذیب النسوان
ترجمهٔ محمد حسین رئیس تدریسات
جهَةِ استِفَادَۀ مُعَلّمَات وَمُتَعَلّمَات

مطبعهٔ شرکت رفیق
دارالسلطنهٔ کابل

تعداد (۱۲۰۰) ۱۳۰۷


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم
تمهید
هر جانداریکه در دنیاست ضرورت جای سکونت
و ارام و حفاظت از حرارت وبرودت دارد اما بدون
انسان همه جاندار ها از طرف خالق برجسم خود چنان
پشم یا موی خلق شده دارند که مثل انسان برای
شان حاجت لباس نماند برای خانه بعضی جاندارها
در سوراخهای زمین یا غارها زیست بسر میاورند و بعضی
آشیانه ساخته در ان اقامت میکنند اما حال حضرت
انسان عجیب است- چون این در حالت وحشیّت
میباشد آدم جنگلی گفته میشود؛ و از برگهای درختها


٤
یا پوست های حیوانات بدنشر رای پوشد
و در جنگل در سموچها و غارها میباشد. و چون در تهذیب
ترقی کرده میباشد لباس بیشی بهای تن زیب کیجاب
زیب تن مینماید و در قصرها و محل های نهایت عالیشان
استراحت میکند بدین حدیکه مرده هایش در تاج محل
می خسپند.
برای مخلوق چنین مختلف الضروریات نشاندادن
یک قاعده کلیه که چطور خانه و چه قسم پوشاک باید مشکل است
معافیه برای شهری های عامی که که بدرجه اوسط
صاحب ثروت و تعلیم یافته اند. اشارات چند در باب
اداره خانه بیان کردن مفید خواهد بود.
خانه
سه سخن در پسندیدن خانه
امر اول در پسندیدن خانه رخ هواست دوم نشیب
وفراز زمین و سوم همسایه ها.
کتاب اداره دایره کور شماره (۱۳۰۰)


بالحاظ رخ هوا و آفتاب آن خانه ها قابل آرام میباشند
که شمال رویه باشند ـ در چنین مکانات، در مراسم گرمی
و سردی و باران راحت میسر میآید ـ اگر توفیق خداوند
انسان خود خانه بسازد باید همیشه شمال رویه باشد ـ اگر بکرایه هم
این امر باید بالضرور مدنظر داشت ـ اگر در خانه منازل
متعدد باشند اطاق شمال رخ را باید آرام ده خویش شمرد
برای این مطلب باید در ان درها، دریچه ها و روشندان ها
بسیار باشد تا هر وقت هوای تازه درآید و هوای
مستعمل برآید ـ چون ما تنفس میکنیم هوای تازه در سینه
رفته سرخی خون را افزوده روح را مایه زندگانی بهم میرساند ـ چون
از دیگر تنفس هوای اندرونی را بیرون میکشیم آن غلاظت
داخلی و کثافت خون را اخراج میکند ـ شش انسان یک
بمبه است که شب و روز و هر آن در همین کار مشغول است
که هوای خوب را اندرون و هوای کثیف را اخارج میسازد
این هوای کثیف و زهرآلود بهوای باقی خانه امیخته


لطافت آنرا تقلیل و غلاظتش را تکثیر مینماید حتی در هوای
مستعمل تاثیر اقامه زندگانی و تازگی بخشی روح بالکل نیماند
پس خیال کنید که اگر در خانه بسیار مردم باشند و انفس
های همه شان هر لحظه در هوا کثافت زیاد شده برود هوا
آن اطاق بچه سرعت برای زندگانی انسانی مضر خواهد گردید
برای مزاحمت این خرابی باید در خانه دروازه ها کلکین ها
متعددی باشند که از آنها هوای تازه درآمده منکدر را
برار د اگر در ها و دریچه ها رو بروی یکدیگر باشند آمد و رفت
هوا بآسانی و شتابی میباشد.
برای صحت انسان همانقدر یکه ضرورت هواست به
آفتاب نیز همان اندازه محتاج به است ـ در خانه هائیکه آفتاب
یا روشنی نمی آید اندیشه مرض زیاده تر میباشد برای
انسداد طاعون هزار ها تدابیر اندیشیده شد اما یکی هم کارگر
نیفتاد فقط فائده درین متصور گشت که از خانه طاعون زده
سقف برداشته و رو در آفتاب آزاد گردد.


۷
اگر لباس ہای بیمار متعدی را چندی در آفتاب
بگذارید اثر زهر مرض زائل میگردد.
اثر نشیب و فراز زمین بر صحت بسیار میافتد در
خانه نشیبی آب باران بسیار جمع گشته و خپش و خاشاک متخمرته
بخارات متعفنی برارد و نیز از نم امراض متنوع تولید
میشوند اگر مجبوراً خانه در زمین نشیب دار ساختن یا گرفتن
افتد باید پرانه و بلند گردانیده شود اگر یکپایه باشد اقامت
در منزل بالا باید گزید اما با وجود این احتیاطها از خطرات
آن محفوظ ماندن مشکل است.
در جنگل و صحرا نزدیک کشت هائیکه انبار ها دارند و از انها
بوی بدی برخاسته دماغ را پریشان میسازد تکلیف
ده و بسیار مضر صحت است
همیشه باید این امر را ملحوظ داشت که در قرب وجوار خانه
همسایه های شریف باشند با حیات انسان برنج
و درد و مرض وغیره وابسته است. هنگام مشکل خدرها باشها


مواسات خواهند ورزید ۔ گاه بیگاه با عتماد شان از خانه
جدا مانده میتوانید۔ ازین بیشتر موجب خطر اینست که اگر
همسایه های رذیل باشند با هم داد و دشنام نموده آواز
آن در خانه شما خواهد رسید و گوشهای اطفال معصوم
با سخنان فحش آشنا خواهند گردید که امر تاسف خیزیست.

حصه‌های خانه

جهت اغراض مختلف تقسیم خانه چنین نموده میشود که
یک جای برای خواب باید و یکے برای نشست
و برخاست همگنان یک تحویلخانه یک آشپز خانه یک
غسلخانه یک بیت الخلا اما در صورت تنگی فقط یک اطاق
میباشد که در گوشه‌های آن ظروف و اجناس وغیرہ نہاڑ
میشود و یک بیت الخلا میباشد ۔ برای خواب شب
چار پائی انداخته میشود و صبح آنها را برداشته یکدور ا
برای نشستن میگذارند۔ برای غسل در حولی صحن


۹
دو چار پائی ایستاده کرده بر آنها چادر انداخته غسلخانه
ساخته میشود- برای ماندن اشیا یک بوریا بلکه محض
زمین که کل شدگی کافی شمرده میشود.
اما برای اشخاص مستطیع چون سامان اسایش بسیا
میباشد ،خانه های شان هم متعدد میباشند مثلاً یکی
برای خواب یکی برای دفتر یا کتبخانه، یکی برای ملاقات
یکی برای لباس و آرایش وغیره وغیره.
در خانه های متوسط ضرور است که یک اطاق کلان
برای نشستن همگی واختلاط باشد- یک اطاق خور دترین
لازم است که در ان بخاری ،جای چراغ قلم و دوات
و کاغذ و ساعت باشد- یک جای اعلی برای قرآن
مجید ضرور است.
در جای نشست تابلندی دونیم فت کاغذ یا گا
بر دیوار لازم است تا بوقت تکیه کردن لباس از سفیدی
آلوده نگردد - درین اطاق یک تفدان بکار است


۲
آئینہ و گلاس، مقواهای کاغذات، ضروری، قلم، پنسل
چاقو، ربر، جاذب، و لفافه ها و غیره لزوم دارد.
اگر اطاق ملاقات بطریق یوروپی آراسته شود، شستن
چپرکت در انجا سخت معیوب است، فرش خوشنما
با چوکیهای نفیس، بریکت ها، گلدانها پرده ها، تصویر ها، غیره
مناسب است.
بهر دو صورت آویختن چکها بر دروازه ها ضرور است.
علاوه بر خوشنمائی، فوائد چند ازینها مرتب میشود. مگس ها درآمد
نمی توانند، در صورت خورد و نوش، چون ببرکتین تاحد
تنهام و علحدگی میخواهد از چک این خواهش حاصل میشود، چون هرشخص
هر وقت برای ملاقات آمده نمیباشند، و نه مقدرت
دربان نگاه داشتن برای همه میسر میباشد، از میان
چک احباب را دیده برای ملاقات شان تهیه
مینماید.
نقدان و سمت برای هر خانه لازم است، نه تنها برای اشیائیکه


۱۱
کدام عمل داشته باشند بلکه برای همگی تا دیوار یا فرش
ملوث نگردد. تفدان یورپی سبک و ارزان میباشد
و نیز بآسانی پاک هم کرده میشود. بهرحال لازم است که
بر فرش و دیوار لعاب دهن نیفتد
سالی دو بار ورنه یک کرت لازم است که خانه ها
سفید کرده شود. چونه برای دفع کردن عفونت و گندگی
هوا تأثیر عجیب دارد. بعد امرض مهلک بالضروره خانه سفید
کرده شود اگرچه پیشتر سفید باشد. اگر کسی استطاعت
سفیدی ندارد، گل زرد وغیره کفایت میکند اما
آمیزش سرگین ممنوع است.
در گرد و نواح خانه یا در کدام حصه آن باید آب جذب نشود که
از ان تب های موسمی تولید میشوند و از نم و رطوبت اهل
خانه دائم المرض میگردند لهذا باید خانه ها خشک نگاه داشته
شوند. این نم عموماً از بیت الخلاء غسلخانه و مطبخ پیدا میشود
در پاک و صاف کردن آنها احتیاط زیاد مطلوب است


۱۲
بدررفت اینها باید از چونه و گچ ساخته شود بلکه از سمینت
تا آب جذب نشود و اگر این بدررفت ها تا بیرون برود
باید آب در راه ایستاده نشود بلکه راست بدر رود.
اگر در نزدیک خانه تان بدررفتی نباشد باید خود شما چاه بچه
پخته بسازید که در آنها همه روز آب فراهم آمده برود و روز دوم
آن از خانه دور انداخته شود جمع ماندن آب روزها و کشیدن
آن بعد از یک هفته بسیار غلط است ـ از صفائی هر روزه
اهل خانه از عفونت نجات مییابند و با کشیدن آن تقسیم هر روز
سبک میگردد.
برای دور کردن گرد و تپش گرما آبپاشی خوب
چیز است اما کثرت آن اینقدر نباید که در خانه هر وقت نم
قایم بماند ـ آب چاه بچه های غسلخانه برای آب پاشی
مضر صحت است بخارات آب گنده در هوا پریده براه
بینی و دهان در تنفس رفته خون را خراب میکنند پس برای
آب پاشی همیشه آب صاف باید استعمال کرد.


۱۳
بعد از سفیده کار می و کلکل که این هم صفائی قسم خاص است در
صفائی عام روزانه نهایت ضرور است که تعلق بخاک روبی دارد
و نگرانی آن متعلق خانم خانه است زیرا نوکر ها عموما در کارها
خود غفلت میورزند پس خانم باید هر سو نظر انداخته خوب
ملاحظه کند که همه جایها پاک و صاف کرده شده است مثلا
چاه بچه غسلخانه بیت الخلا مرغانچه بطور کلی صاف نموده شود.
هنگام خاک روبی بر اسباب و کالا ها یک چادر باید انداخت
ورنه همه گرد بر سر آن خواهد نشست. پس چادر بعد از ان باید
تکانده شود. با وجود آن بیک صافی یا دستمال همه اشیای
خانه را باید بعد از خاکروبی پاک کرد. نه تنها میز، کتابها، وصنادق
بلکه چوکیها، پلها، دروازه ها، چوکت و غیره همه چیز ها بซึ่ง صافی پاک کرده
شود تا بر هیچ چیز گرد باقی نماند
علاوه برین صفائی روزمره بعد از هر هفته یا پانزده روز بالا
اکثر در هر ماه نظافت کل خانه لازم است یعنی فرش بوریا کلیم
صندوق میز چوکی و همه اسباب باید بیرون کشیده و تکان
داده شود که در زوایای آن تار عنکبوت و گرد و غبار باقی نماند.


١٤
در آفتاب نهاد ـ بعد صاف کردن زمین و دیوارهای
اطاقها و پاک کردن آئینه های دروازه‌ها و روزنها هر چیزی
بقرینه خود پس باید گذاشت. از نیکوئی صفائی نه صرف خس
و خاشاک پوشیده بطریق تام میراید بلکه موشها و غیره که در
گوشه‌ها و زیر صندوقها و فروش ضرررسانی دارند بروقت اطلاع
رسیده تدارک نقص آینده کرده میشود.
برای صفائی اگر این طرز در میانی اختیار کرده شود که کدام
حصه خاص خانه مثلاً یک یک اطاق هر هفته پاک کرده شود باعث سهولیت
زیرا بعد از پانزده روز یا ماه کل خانه را صاف کردن در یکروز
مشکل است و اگر همه روز بآن متوجه بمانند در کار روزمره فردی
حرج متصور است. بهرکیف اینگونه انتظام هر خانم ضروریات خود
مدنظر داشته بقرار آسانی خود تجویز مناسب میتواند کرد.
در خانه‌های پرده‌دار باشخاصه چون تنگ و خورد از خانه‌های گرد و نواح مخصوصاً
چنانکه در شهرهای بزرگ میباشد، در گرما زحمت محسوس میشود چه گذر هوا
بسیار کم میباشد و از شدت حرارت و بندش هوا خواب محال میگردد
اگر برای دفعیه این زحمت بالاخانه یا مهتابی ساخته شود باید آنرا از رخ
هوا کشاده داشت و دیوارهای آنرا بسیار باید بلند نکرد


١٥
مطبخ
بر طعام مدار حیات است - همه کار و بار دنیا برای
شکم است - بخاطر همین بلا مادر و پدر ما حوا و آدم از بهشت
بر آمدند - بغیر خانه بطریقی میتوان زیست بدون لباس کمرم
وحشی میگذراند اما تا دوزخ شکم از خوراک پر نشود انسان قرار
نمی یابد- در تقسیم اعمال جهان انتظام پخت و پز بمارها و خواهران
سپرده شده است و این کار بوزنها چنین اختصاص گرفته است
که فرض اصلی و غرض خلقت شان همین تصور کرده میشود که آنها
اداره رزق نصف مخلوق جهانرا نمایند- درینحال این قطعه کتبان
قابل توجه خاص دغرتست .
اگر موقع تعمیر مطبخ در پیش آید یا از خانه های متعدد
سراي کدام اطاق برای مطبخ مختص کردن افتد
این امر باید ملحوظ داشت که آشپز خانه شمال رو نباشد زیرا
هوای این سمت همه ساله کم و بیش جاری میباشد


١٦

چون دودی براید هوا آنرا واپس آورده باعث عذاب میسازد
در خانه های مساکین و مردم متوسط نه در خانه های
اغنیأ همه در زمستان در مطبخ جمع شده تناول نان مینمایند
و در آتش نشته اختلاط میدارند، اگر شمال دود را پس در آرد
البته موجب کلفت شانست.
اگر رخ هوا امکان داشته باشد که تعمیر یا انتخاب مطبخ ملحوظ
شود، انتظام دیگدانها چنین کرده شود که دود دران بند نماند برا
این مطلب بصورت بخاری در دیوار دیگدان ها ساخته بالای
آنها محراب پیش کشیده شود تا دود از راه بخاری بالارود
لازم نیست که در تمام طول دیوار دیگدانها ساخته شود بلکه حسب
ضرورت یک یا دو گز از دیوار گرفته شود. دیگدانها چنانکه
قاعده هست دولا یعنی پس و پیش باشند که از ان در هیزم
اقتصاد مترتب میشود.

بودن طاقهای چند و یکدو الماری در مطبخ ضرورت است
که دران اشیای خورد و ریزه نهاده شود.


۱۷
در مطبخ یک بدررفت و کمی فرش پخته برای شستن ظروف
از ضروریات است تا از آب گل ولای نشود اما درین
بدررفت جالی یا یک زویخ آهنی نصب کردن لازم است
تا پشک درآمده نتواند ورنه با وجود سد باب از طرف اطعمه
اطمینان نمیشود.
اگر در مطبخ بدر روآب نباشد آب شسته ظروف بزمین
انداخته لای نباید کرد بلکه آنرا در کدام کالا جمع باید کرد
مثلاً کدام ستل مختصر یا تغاره چون آن پر شود آبش بیرون انداخته
شود. آب شسته غله بسیار زود بوسیده شده تولید کرمها
میگردد لہذا انداختن چنین آب در خانه خوب نیست البته اگر موسم
گرما باشد و صحن سرای خام آبپاشی آن مضائقه ندارد بشرطی که
آن آب شسته و تازه باشد.
در حالت استطاعت البته حجره اجناس جدا میباشد بصورت
تنگی در خود مطبخ نهاده میشود بهر کیف همه اشیا را باید بجای
مناسب شان نهاد.


۱۸

در ظروفیکه چیزهای خوردنی مثل آرد حبوب ، روغن ، قند و غیره
مانده میشود از احتیاط دهان آنها باید بست تا موش و غیره در آمده
نقص نرسانند - بعض اوقات در عجلت کدام خانم سرپوش ظرفیرا
برداشته چیزی از ان میگیرد و بدل میگوید که دیگر وقت سرپوش
پس میگذارم بعد از یاد رفته آن ظرف همچنان وا میماند موشها
در آمده ضرر میرسانند - ظروف یا خانه هائیکه در ان اشیای
خوراکه باشد هرگز وا نباید گذاشت بلکه از ترس پشیک چنانهم
نباید گذاشت که بآسانی باز شده بتواند زیرا گربه در دزدی
و هشیاری تیز است.
در بعض چیزها مورچه های در آید مثلاً در روغن شهد یا مربا و غیره
پس صفائی اینها خیلی دشوار میگردد لہذا آنها را باید محکم
بشکه بست و نه از اندک غفلت نقص زیاد کشیده می افتد
بعض ظرفهای بوسیده و کهنه را موشها بریده
میتوانند دختر های لایق باید ازین امر غافل
نباشند.


۱۹
سامان مطبخ
بعض ظروف چنانست که در هر خانه ضرورت آنهم می افتد مثلاً بشقابهای خورد و کلان چمچ غربال، آتشگیر، کارد گوگرد و غیره لیکن دیگر اشیا است که از موجود گی آنها در اداره خانه بسیار سهولت و معاونت بهم میرسد از انجمله نامهای بعض چیزها اینست - فریان، روغن داغ کرائی، لگن، بیلن چکله، الماری جالیدار، ماشین قیمه، منقل آهنی، سٹو و باریگدان انگریزی، هاون، ماشین تخم لت کردن
فریان یک قسم روغن داغ بزرگ است که ازان بیشتر طعام در ان پخته میشود - کرائی مثل روغن داغ در خانه برای برشته کردن لزوم دارد - بیلن چکله برای هموار کردن نان یا سموسه بکار می آید.
الماری جالیدار که در خانه های مادرومه که مستعمل است بسیار چیز مفید ست- اشیا ئیکه بدون هوا خراب


۲۰
میشوند بغیر سیم گربه و موش درین میتوان گذاشت مثلاً گوشت
شیر و سائر ہشیا مثل آن .
ماشین قیمه برای کباب کوفته و غیره ضرور ست
چون قصاب با خاطر خواه قیمه نمیکنند بلکه همہ حصہ ہای سخت را
مختلطاً کوفته میدهند لہذا این ماشین اگر در خانه باشد حسب خوش
قیمہ صاف و بی لوث میشود.
منقل اینجهت لازم است که کدام وقت بیرون مطبخ ہم
بعض چیز با بران میتوان پخت چه خانم احتمال دارد که فرصت
رفتن بمطبخ گاہی داشته نباشد . و میخواهد که بنکرانی خود
چیزی پزد.
ستو و یک نوع دیگدان است که در ان تیل خاک میسوزد
و بقرار خواهش تیز ئی آتش نگاه میشود و مطلقاً اندیشه نمیماند
که چون خانم در دیگر کار گرفتار شو و آتش کم یا کل شود از محض
نشاندادن گوگرد آتش روشن میشود و حاجت در دادن پفصل
هیزم نیست . در شب گاه بیگاه برای گرم کردن شیر یا طعام


۲۱
یا تیار کردن چای خیلی سہولت میدہد ۔ و دو د از تیل خاک
پیدا نمیشود و بوی آن ہم در طعام ہیچ اثر نمیکند .
برای سائیدن مصالح اطعمہ تختہ سنگی بہتر است که خودش
سائیده نشود سنگ سرخ عموماً نرم میباشد و برای این
کار موزون نیست . اگر تکه سنگ آسیا دستیاب شود
مناسب است . باید دو تخته سنگ باشد یکی برای
نمک و مرچ دیگر برای کدام دوا و غیره که بوقت ضرورت
حاجت آن میافتد .
برای سائیدن زعفران و سرمه و غیره کر ل ہم باید در خانه باشده
برای لت کردن تخم مرغ ماشین از جهت مفید است
کہ کا ملاً سفید می حل میشود و مثل قاشق تاخیر واقع نمیشود ۔ ماسوا
آن برای دوغ ساختن یا کشیدن مسکہ کم کار آمد است
علاوہ بر آنها دیگر اشیا مانند کدو تراش، ترازو ، تلک موش
و غیره باید در ہر خانہ موجود باشند و در مطبخ بمواضع مناسب
نہادہ شوند زیرا پراکندگی شان بد نما و تکلیف ده است ۔


۲۲

تراز و بیک میخ آویخته باشد- علی ہذا القیاس آتشگیر و تا بہ
بذریعه یک حلقه نزدیک آتشدان آویخته شود تا هنگام
حاجت فوراً بدون برخاستن گرفته شوند- صافی ہای دیگہای
بر میخ آویزان باشند تا زود خشک شوند و از گستردن زمین
چرکین نگردند- برای گوگرد در طاق یا الماری یک جای
خشک مطلوبست تا فوراً گرفته شود- از نم و رطوبت دور باید نهاد
ورنہ کدام وقت بسیار زحمت در روشن کردن آن پیش میشود.
ظروف چای ہمیشہ باید علیحده گذاشت تا آلایش روغن
یا سالن آنها را از کار چای نکشد.
سرپوش ہای دیگ ہا اگر مسی باشند اینقدر داغ
میشوند که بدون صافی برداشتن آنها محال میگردد- اگر گلی باشند
بسیار گرم نمیشوند- اگر دیگ ہای گلی استعمال کنید
باید بسیار احتیاط کرد زیرا اشیای ناپاک در آنها زود
سرایت میکند و ناپاکی زایل نمیشود. اگر لگن مسی نباشد تغاره
برای خمیر کردن آرد استعمال میشود اما آرد باقی مانده را بکار


۲۳

نباید تراشید ورنه خاکش جدا شده با آرد می آمیزد. آب
انداخته کمی بگذارید تا آرد تر شده خود جدا شود. چون تغا
نباشد بمالیدن روغن یا تیل یا یکدو روز گذاشتن دروغ و سپس
شستن بآب گرم خمیر نمی چسپد.
قلعی ظروف
اگر مس نمودار شود نه صرف سالن بمره میگردد بلکه احتمال ضرر
سخت هم است. چه مس یک سم دارد با لخاصه در موسم گرم
سالن و غیره تا دیر در ظروف مسی نباید گذاشت بلکه بعوض آن
ظروف چینی یا گلی باید استعمال کرد. ظروف مسی باید همیشه سفید
کرده شود بی‌قلعی هیچگاه نباید گذشت.
ظروف باید دو قسم باشند یکی خوب و خوشنما که بمواقع
ضیافت و اعیاد استعمال شوند و قسم دوم معمولی که روزمره
کار آمد باشند. فهرست هر دو قسم مرتب باشد تا اگر ظرفی
بیجا شود از مقابله فهرست شمار صحیح ظروف معلوم شود خصوصاً
چون ملازمی برخصت یا استعفا از مطبخ علحده گردد.


٢٤
صفائی ظروف
نظافت هر جا مطلوبست با لخاصه در اشیای خوردنی
لحاظ آن ضرور تر است زیرا از اشیای کثیف دل
انسان مستریح نمیشود و بجسم هم ضرر میرساند. ظروف
طبخ باید نیک مالیده و صاف کرده شوند. بخاکستر مالیدن آنها
بهتر است. و در سرما بآب گرم چربی و روغن سوا میتوان شد
دیگها صاف کرده اگر تالمب آلی زیر آنها بالضرور گل زده شود
تا زود نسوزند و نیز سیاهی کناره های آن زود بر اورده
شود.
بشقاب ها و جامها و غیره منقش از شستن بخاکستر اگر چه جلا دار
میگردند اما در نقش های شان چرک چسپیده میماند و چون
چیزی گرم در آنها انداخته می شود آن چرک کم و بیش سوانشده
در طعام می آمیزد لہذا باید ظروف ساده استعمال شود و نہ
احتمال خوردن چرک است. اگر ظروف نقشین استعمال شوند
برای شستن آنها برس یا چیزی مشابه آن مطلوبست


۲۵
صابون زده برش بزور مالیده شود بشقابها و دیگر ظروف را
شسته در توگری یا خوانچه چوبی بگذارید و کالای بر سر انها بیندازید
تا گرد افتاده باز چرکین نگردند ظروف چینی بصافی کرباسی مالیده
شسته شوند و بعد بکالا خشک کرده مانده شوند اما ظروف
مسی بانها نزدیک باشند چه خطره تصادم و شکستن است
اگرچه در ظروف اهن حلبی اندیشه شکستن نیست اما از احتکاک
دیگر ظروف چینی انها جدا میشود و از پایان حلبی سیاه برامده
زشت مینماید.
ظروف حلبی خالص را شسته بکالا خوب خشک کنید
ورنه زنگ زده میشوند.
افتابه ها و کوزه های اب عموماً روزمره شسته نمیشوند اما
وجهی نیست که با دیگر ظروف همیشه دو وقت شسته نشوند
بشستن تابه کسی توجه نمیکند محض پاک کردن آن
کافی شمرده میشود بعد از ماهی دو ماه باید خوب صاف
کرده شود خصوصاً چون پراته یا دیگر طعام روغنی بر ان پخته شود


٢٦

صاف کردن آن ضرور است .
در صفائی ظروف از چینی باشند یا از شیشه بمراسی دو
کردن چربی استعمال آب گرم خصوصا در سرما لازم است لیکن
در بعض ظروف شیشه اگر آب جوش انداخته شود احتمال شکستن
آنهاست . اینها از برف نیز می شکنند لهذا باید اوّل
آب انداخته سپس برف انداخته شود. ظروف چینی و
شیشه را شسته بکالا پوشانیده باید باحتیاط و حفاظت
گذاشت .
ظروف گلی اجناس را کسی در سالها نمی شوید حالانکه
بر آنها گرد افتاده از رنگ خاک تر میشود لزوم دارد که گاهی گاهی
آنها هم خوب شسته شوند.
چون ظرف روغن چرکین میشود آنرا بر آتش گذاشته صاف
میکنند اما ازین در روغن بوئی بد پیدا میشود. وقتا فوقتا
ظرف روغن را تیکه باید پاک کرد و اگر روغن کم بماند اندک
آتش نشان داده روغن گرم کرده شود سپس آنرا کشیده


۲۷

و ظرف را مالیده بآب گرم باید شست.
بعد از تناول طعام همان وقت همه ظرفها را شسته بقرینه
باید گذاشت طعام پس مانده ظروف برای دیگر وقت
گذاشتن به تمیز می است و نیز اگر ضرورت ظرف شسته
افتد همانوقت شستن آن در کار هیچ می اندازد.
آفتابه ها نیز چه در شب چه در روز بجای مقرر نهاده شوند
تا عندالضرورت فوراً یافته شوند.
کالائیکه دران نانها چیده میشود نیز باید شسته و در آفتاب
نهاده شود تا چرک و بوییش کاملاً بعد از یک هفته دفع گردد.
چراغهای خانه نیز علی الصباح صاف و پاک کرده
تیل در انها انداخته نهاده شوند. علاوه بر این صفائی هر روزه
شمعدان ها و چراغدانها را باید هفته وار کاملاً صاف کرد.
برای صفائی شیشه های چراغ اگر چه آب گرم
یا سرد کفایت میکند که بعد ازان از بیرون و درون البته
پاک کرده شوند اما اگر گل سفید را در آب تر کرده بر شیشه بمالند


۲۸
تا خشک شود پس بلته صاف کرده شود شیشه شفا
می براید - برسهای پاک کردن شیشه ها بازا
بسیار است، باز هم اگر بسر چوب لته پیچانیده باحتیاط
پاک کند مطلب براری میشود.
برای پاک کردن بوتل های چرکین و چربی دار تیزا
بهتر است اما در صورتیکه آن نباشد جغه در بوتل انداخته خوب
جنبانیده شود اگر یک کرت پاک نشود بدیگر کرت میشود.
اگر در بوتل سرپوش یا کارک آن بند بماند دوسر تاری را
بدست گرفته باقی را در میان بوتل بیندازید و آنرا نجس یا چه
کشاده سرپوش را در بین تار گرفته بکشید یا تار را گره داده
بیندازید تا انگره در عقب سرپوش مانده بکش کردن آن
سرپوش بر اید.
هیزم
برای هیزم یک خانه و در مطبخ کدام کنج بکارست
بر برایکه باشد باید بوجه حسن چیده شود که جای هم کم
شماره اول سراج الاطفال (۱۳۰۰)


۲۹

گیرد و خوش نما باشد برای مساکین با چو تاپی هم منااست
اما هنگام پختن دیگ سر آن پوشیده باشد ورنه بوی
تاپی سرایت میکند۔ برای پختن نان چوب بهتر است
تا بر غوغہای آن خوب پخته شود.
در بارانہا باید هیزم بحفاظت گذاشته شود زیر ہیزم
تر آتش کردن بسیار مشکل است - ہنگام آتش کردن چیزی
خاکستر در دیگدان لازم است ورنه در چوبہا آتش زود در نمیگیرد
چوبهای در گران یا دیگر چوبهای نازک اول بترتیب
چیده شود و بکاغذ یا لته که بهتر است در داده بعد چوبہای
لک تر گذاشته شود - از یکه پفک بهتر است .
نان پختن

نان باید خوشرنگ و قشنگ باشد - بہای آن لک
و در بین نیز بعض جای لک نباشد - آرد خشک بسیار
زده نشود - خوب بر آتش نهاد شود تا خام مانده مولد شکم
دردی نشود - بر تابه باید بتکرار گردانیده نشود ورنه قاق میگردد


٣٠

اگر خمیر سخت باشد نان یعنے آنا سد و نه نرم میشود - اگر نانها
تازه را در دسترخوان پیچانیده زیر تغاره پوشانیده شود گرم
و نرم میماند .
در پختن پراټه تابه باید چقر باشد تا روغن از لب نریزد
اگر در زغاله روغن آمیخته شود و نانش ساخته شود پس آنرا
فتیله وار پیچانیده از بالا بپایان سختی گرده شود تا باز قرص گردد
بعد آنرا حسب معمول نان میسازند - از پیچیداج دوباره تا بدادن قاتتها
متعدد پیدا میشود حین پختن پراټه احتیاط لازم است که قبل از
انداختن آن بر تابه روغن پاشیده نشود ورنہ چتکهای آن پریده
موجب سوزش نان پز میگردند- باید بعد از آختن پراټه برتابه
روغن انداخته شود .
باید اندازه مناسب خمیر کرده شود تا نان زائد نماند - اگر احیاناً
فاضل شود برای گاو و مرغها و غیره بکار میرود بعضی آنرا
کوفته خشک کرده نگاه میکنند تا قند انداخته مثل حلوا پزند اما
بهتر همین است که قبلاً باندازه نان پخته شود و اگر زائد ساخیرات


۳۱
بدهند آن هم باید پیشتر سنجید تا بی ضرورت خرچ نشود.
اگر خشک کردن لازم افتد باید تر و آلودۀ سالن بمصرف رسانیده
شود و باقی بمحافظت نگاه کرده شود تا گرد ننشیند و موش
و غیره ندراید. در موسم باران اگر نان تر مانده شود پوپنک میگیرد
و بوی پیدا میشود اول خشک باید کرد.
دیگ پختن
قبل از بار کردن دیگ همه لوازمات آن باید تیار و شت
مثلاً مصالح سائیده، ظروف شسته و صاف، صافی
دست پناه، و نمک این کل اشیا ضرورت که نزد دیگ
دیگدان باشند سه در اثنای پختن دیگ کاهی میسوزد
تا در کدام چیز جوش خوردنی مثل شیر یک تحت جوش میخیزد
و دیگ فوراً فرود آوردنی میشود، و صافی اگر نزد دیگ نباشد
بسیار زحمت میشود و نقص آن چیز هم واقع میآید لهذا بودن
صافی نزد دیگ لازم است.
کفگیر برای سالن و شیر برنج و غیره چنان باید که فشار


٣٢
داده بتواند و برای پلو چلو و غیره باید برعکس باشد.
دیگ باید بر دیگدان خوب قائم باشد و اگر بکدام تکه سنگ
و غیره محکم کرده شود احتمال دارد که از برآمدن آن بیفتد چون کدام
چیز در دیگ انداخته شود احتیاط لازم است که بر لبهای
دیگ یا دیگدان نیفتد - سرپوش نهاده آتش نرم باید
کرد که بآن طعام خوب پخته میشود - حین پختن اگر سرپوش را برداری
با احتیاط برداشته شود تا از بخار آن دست نسوزد اینطور
که سر پوش را بصافی گرفته جانب خود چنان کش کنید
که سرپوش از دهان دیگ بالا نگردد - اگر سر پوش از دهان دیگ
کلانتر باشد هنگام فرود آوردن ان محافظ تا کرد که صافی از
سر پوش گذشته دیگ را بگیرد.
اگر در تناول طعام دیر باشد باید دیگ بر چمچ گذاشت ورنه
بر دیگدان خواهد سوخت و یا بان تلخ خواهد گشت - اگر در خوردن
آن بسیار دیر باشد از سر نو گرم باید کرد اما آتش دود داشته
نباشد ورنه بوی آن با وجود هر احتیاط سرایت خواهد نمود


۳۳
برزغال گرم کردن بهتر است یا بر آتشیکه از چوبهای تر نباشد
قبل از کشیدن طعام ملاحظه باید کرد اگر شور یا خشک شده
باشد حسب ضرورت آب انداخته یکدو جوشی دیگر باید داد اگر نمک
کم باشد اندکش انداخته شود ، لهذا مصالح و نمک هر وقت
که سائیده موجود باشد تا عند اللزوم فوراً استعمال کرده
شود، نمک باید آلایش مصالح یا دیگر چیز داشته نباشد
سفید کامل باشد. نمک و مصالح باید در شیشه یا قتی نهاده
شوند و باز ماندن دهان آن مضر است.
بوقت کشیدن طعام اندازه باید داشت که روغن
و گوشت در همه بشقاب ها مساوی برود. اگر در یک کاسه سان
انداخته شود اولاً دیگ را کج کرده روغن باید کشید سپس
تکه های گوشت اگر در دیگ روغن از حد زیاد باشد انرا
در ظرف علئیحده کشیده برای دیگر آوان نگاه باید دشت
اگر در دیگ که و یا همچو ترکاری باشد که از فشردن خراب میگردد
بهتر است که یکطرف نموده با آهستگی کشیده شود. بهترات


٣٤
که سالن در بشقاب ها انداخته نشود ازینکه در کاسه ها چه در تناول
تکلیف رومیدهد - بهر حال آنرا کشیده در پتنوس باید نهاد
و نانها در دسترخوان باید چیده تا یخ نگردند.
اطعمه باید ساده و بسیط باشند - حسب معمول اطعمه
زیاد و گوناگون مناسب نیست - اگر روغن زیاد استعمال
شود کشنده اشتهاست سبزیها و بقول بیشتر پختن
مفیداند - در موسم گرما استعمال ماست و دوغ خوبست
در ایام حیضه سرکه و پیاز و پودینه (که اهل دهلی آنرا با حثا بحان
میخوانند) نهایت مفیدست.
آب صاف
مثل هوای صاف آب صاف هم برای انسان
ضرورست - در چیزیکه خورده میشود حصه آب زیاد ترین
میباشد لهذا اگر صفائی آن ملحوظ شود، از بس ادویه خلاصی
رومیدهد از هیچ بد پرهیزی اینقدر امراض تولید نمیشود که از آب
خراب - آمیزش غیر در آب از رنگ و ذایقه آن معلوم میشود


٣٥
اما اگر چونا در آن بسیار باشد ازین معلوم میگردد که بعد از
جوش دادن آن در تہ ظرف آن باقی میماند ـ اکثر البعض ظروف
در نوله بعد از چندی بند میشوند و سبب آن تہ نشینی چونام میباشد
آب خوب آنست که بعد از جوش دادن آن ہمہ بخار گردد و
چيزی باقی نماند وصاف و شفاف و خوشی مزہ باشد
عموماً از سہ سبب در آب خرابی پیدا میشود یکے ازینکه بالا
چاه درخت باشد که برگ ہاے آن در میان ریختہ بوسید
میشوند دوم نزدیک چاه کالا ہا وغیرہ شستہ میشود و آب گنده
جمع شدہ پس در زمین جذب میشود و زہر آن غلاظت در آب
اثر میکند ـ چون سقاب بیارد احتیاط باید کرد که از مواضع
صاف بیارد ـ سوم بعض چاه ہا مسقف و تاریک میباشند
که روشنی و ہوا در آنها دخلی نداشتہ مضر صحت میباشند
ہمین اسباب بصورت مختلف در آب دریا و جوی
نتیجہ بد میدہند ـ باید دید که غلاظت و کثافت در آن آمیختہ
نباشد.


۳۶

بعض خرابی های آب از طریق نگهداشتن آن پیدا میشود
کوزه ها باید پاک و صاف باشند و اندرون و بیرون بخوبی
پاک کرده شوند و بر کرسیهای بلند نهاده شوند تا لای
زمین اثر نکند آب باسی با تازه آمیخته نشود. کوزه ها منقش
نباشد که چرک در آنها فراهم میآید. کوزه ها هیچگاه بی
سر پوشن نباشد ورنه گرد و غبار، مگس و پشه و چتکه ها از
زمین می افتد و مرغک ها غول می اندازند. برای انها
بر کدام جای بلند ظرفی باید نهاد و آنرا هم بعد از چند
روز باید شست.

علاوه بر ظروف آبخوری، دیگر ظرفهای آب نیز همیشه
باید پاک کرد. ظروف گلی برای آب بهتر است. در ظرف
مسی آب گرم میگردد. اگر بر کوزه لته تر نهاده شود آب یخ
میشود. بر دهان کوزه ها لته های صاف بسته شود تا آب
از آن صافی شده بیفتد و آن لته ها باید یکروز بعد شسته شوند
در گرما کوزه های نو بهتر است چه در انها آب یخ میماند


۳۷
بعضی اشخاص بتکلف پسند چند قطره گلاب یا کیوژه جهت
خوشبو در کوزه می اندازند در ایام هیضه تب موسمی وغیره
توجه زیاد بآب صاف باید کرد۔ اول استعمال فلٹر بهتر است
که از بازار میتوان خرید۔ یک طریق اسان اینست که سه کوزه را
بالای یکدیگر بنهید۔ در کوزہ بالا زغالہا پر کنید، در میانه ریگ
و پایان خالی ۔ زیر آن کوزه ها سوراخ کرده یک فتیله لته باید داد
که آب ازان تر شده بریزد و هر هفته زغال و ریگ تبدیل کنید
اگر قبل از ان آب جوش داده شود بسیار بهتر است با تمخامه
در وقت وبا لا بد است ۔ در ان حالت، لازم است که پوتاشیم
پرمنگناس در چاه انداخته دو بر وز آبش آشامیده نشود
که کشنده کرمهاست برای صفائی معمولی آب پیح
هم مفید است ۔ اگر در آب کدورت باشد یکدو نخود پیح انداخته
بگذارید چرک ته نشین خواهد گشت آب سرد در گرما چون
برف و یخ میسر نشود شب در کوزه های تازه بر بام باید
میشود
گذاشت و روز در جای خنک نهاده در استعمال آورد


۳۸
اگر یک تغاره پر آب آویخته شود و در میان آن صراحی که
بالته دولایه پیچیده باشد گذاشته شود و آن تغاره را بعد از
چندی بجنبانید آب سرد میگردد ـ اگر انچوره های گلی را
در یک چوکا تیکه خانه ها داشته باشد بیا و یزید در اندک
وقت آب سرد میگردد ـ اگر شوره و نمک را در ظرفی انداخته
در میان آن صراحی جستی را بگذارید که فقط گردنش بیرون بماند
سپس آنرا شوره بدهید در کم وقت آب نهایت یخ میشود
ماشین های یخ و شیر یخ در بازارها پیدا میشود.
یخ باید در نمد یا کمبل نهاد اما لازم است که اولا در تکه نخی پیچیده
تا مویهای نمد و غیره بآن نچسپند ـ دو تکه نمد بگیرید تا یکی
خشک کرده شود و دیگر پیچیده شود ـ لثه نخی نیز شسته و شبنمانده
شود و چون چرکین گردد ـ آتش کرده شود ـ نوکری های
یخ در بازار یافت میشود آنرا نیز بعضی اوقات در آفتاب
بگذارید تا نمدر آنرا ز و د بوسیده نسازد ـ برای شکست یخ
اوزار معین میباشد اگر آن نباشد یک میخ آهنی را به تکه

کتابچه ادویه مفرده چاپ و بخیر بآخر رسید


۳۹
گذاشته بدیگر آهن مثلا تپک بزنید این چیزها را نزدیک
یخ بگذارید تا حین ضرورت حاجت جستجو نیفتد سیخ را در لته
پیچانیده شکستاندن لته را زود زود پاره کردن است که
اسراف میتوان گفت
دستر خوان
ما همه کالاها را چون چرکین شوند آتش میکنیم چادر ها بستر ها غلافهای
تکیه ها چاندنی ها فرشها دستمالها رومالها همه را پاک و
صاف نگاه میکنیم اما دستر خوانها صافی ها و پاکی های
مطبخ کمتر در معرض توجه میآیند باید آنرا باحتیاط و تاکید بیشتر
شست زیرا اینها برای پاک کردن دیگر چیزها استعمال
میشوند چو آله صفائی خود ناپاک باشد دیگر چیز را چگونه پاک
خواهد کرد باید صافی ها بتعداد زیاد باشند و بعد از چند
روز بصابون شسته شوند اگر در دستمالی گوشت
خواسته شود باید گوشت را اول در برگ یا کاغذ نهاد پس
در دستمال باید پیچید ورنه داغ خون گم نخواهد شد.


٤٠
دسترخوان نانها جدا و برای چیدن طعام جدا بکار است
آخرالذکر باید صاف و سفید باشد و هنگام تناول آبها
طعام بدان نیفتد - بعد از خوردن باید آویخته شود- برای
ساختن صافی ها و دسترخوان مساکین چادرهای کهنه
استعمال میتوانند کرد که نزدیک پاره شدن باشند-
دسترخوانها باید همیشه سفید باشند- دیگر رنگها البته
چرک پوش میباشد اما این عیبی است- بعد از تناول طعام
دست ها باید بدسترخوان پاک کرده نشود. دستمال روما
و دیگر تکه ها برای استعمال دماغ و غیره علیحده مطلوبست
نامهای دستمال، در و مال باید اسم با مسمی باشند.
در باب ظروف آبخوری احتیاط لازم است که حتی الوسع
برای هر کس جدا باشند اقلاً برای خدام علیحده
ضرور است - اگر جامی آب آشامید ته آن آب خورده نشود - بعضی
می پندارند که آب پس خورده آشامیدن ثواب است چه
عمل حضرت رسول الله بود - مراد اینست که آب جوته یا نان پسخورده


٤١
جایز است یعنی استعمال آن گناه نیست، لیکن مضرت دارد.
میوه ها باید بعد طعام خورد. پوست کرده تراشیده اورده
شوند الغرض تیار باشند که بصفائی و آسانی خورده
شوند - تفاله پوست یا خسته را یکجای در بشقاب جدا
باید نهاد. شیرینی ها بعد از طعام باید خورد اما کمتر ور نه اشتها را
فرو میکند و مضر جگر است.
بعد از طعام دست ها باید بصابون شسته شوند تا از بیخ ناخن ها
چرک بدر آید پس بدستمال باید مالید - محض شستن بآب
پس دست ها را بهم مالیدن کتابها و کاغذها را چون بدست
بگیرید خراب میسازد.
بعد از طعام کلی ضروری است تا ذرات نان و غیره بوکشت
آب جدا شده برایند و دندانها و پیره ها شسته شوند-
پاک کردن دندانها از مسواک هم میشود اما استعمال زغال
ازین جهت مفید است که مانع تعفن ریزه های طعام است
و دندانها را معا پاک میکند - چرک زبان نیز و بوی دهان آن


٤٣
از زغال دفع میشود اما چون باعث خرابی معده است لہذا
بصحت آن پرداخته شود (مثلیكه از سوء هضم دهان بوی
پیدا میكند از پاك نكردن دهان نیز معده خراب میشود
چه میكروبہا بغذا آمیخته در معده میرود و آنرا علت میدہد)
چای از پیاله خورده شود نه بقاشق بسیار گرم ہم باید
نخورد و ہنگام آشامیدنش صدای نباید كه مكروه
بگوش بخورد. اگر ہمراہ چای نان ڈبل كلچه خطائی و غیره بخورید
در چای تر كرده مخورید بلكه یك لقمه آن در دهان انداخته پس
یك قُرت چای بنوشید. در باب شیر و شیرین،
از مہمان باید پرسید كه كم میخورید یا زیاد زیرا استعمال اینہا
با چای بہر كس مختلف العادات میباشد.
برای خانمها لازم است كه چون بخانه كسی مہمان روند
اطلاع داده بروند كه اینقدر نفری ہمراه شان میرود و نیز میزبان
آگاه سازند كه طعام در انجا خواہند خورده یا در خانه خود خورده
خواہند رفت. برای میزبان نیز ضرور است كه چون كسی را


٤٣
بخانه خود بطلبد ذکر دعوت طعام در میان آرد و درین معامله
خیار اراده ندهند. چون خانی بخانه دیگری مهمان باشد
برای خود یا اطفال خود از بازار چیزی طلبیدن نازیباست
البته میزبان چون کسی را دعوت داده است خود اهتمام ضیافت
خاطر خواه اطفال را خواهد کرد. در باره دعوت احتیاط باید کرد که
پابندی وقت نموده شود و بوقت معین حاضر باید شد و شب و رشته
طعام نیز باید بوقت مقرر شود.
غذا
تا اشتهای صادق نباشد طعام نباید خورد. اطفال
را منع باید کرد که تا غذای اول هضم نه شود دو باره نخورند.
اکثر امراض ازین عادت تولید میشوند مثالش سختن دیگ
است که چون یک چیز در آن انداخته شود و بعد از چندی
که هم پخته شده باشد دیگر چیز انداخته شود هر دو بهم آمیخته
نه یکی پخته میشود و نه دیگر را گفته میتوانیم که پخته و قابل خوراک


٤٤
شده است. اگر یک را از کدام چیز تالب پر کنیم آنهم ریختن
آن مانع میآید چه جوش ته و بالا خورده نمیتواند معده نیز همین کیفیت
دارد لہذا باید که از اشتها چند لقمه کمتر خورده شود. برای
این اہتمام اوقات طعام بعوض دو باید چهار باشد یعنی همان
طعامی که چاشت و شب زیاده خورده میشود ازین هر دو کاسته
بدو ناشته صبح و دیگر انداخته شود. بدینطریق در ہضم ہم سہولت
پدید میآید و بدن انسان هم سبک و تیار میماند و گرانی
و ثقلت رخ نمیدهد .
چون ہضم اوّل در دهان شروع میشود باید غذا خوب
زیر دندانها جویده شود تا لعاب بآن آمیخته در معده برود که ممد
ہضم است. بسا امراض ازین بے اعتنائی پیدا میشود
لہذا در جویدن غذا اهتمام تمام مرعی باید داشت .
بقرار تقسیم اطباء از بعض اغذیه مثل غله و گوشت جسم انسان
تشکیل و تربیه می یابد از دیگر مانند روغن و شیرینی بعضا
قوت کسب میکنند مثلیکہ از ہیزم پرزه های ماشین

صاحب زاده یار محمد (۱۲)


٤٥
حرکت میآیند لہذا باید از قسماوّل زیاد خورده شود و از
ثانی کمتر - از تجربه داکترہا محقق شده است که بعض اعضا تحلیل
شده از فضله خارج میشوند بدل ما یتحلل آنها واجب است
چنانچه کسانیکه محنت دماغی بیشتر میکشند برای
شان استعمال شیر، بیضه، مسکه یخنی و ہمچو اغذیه مناسبت
که از ان ترمیم اجزای ضائع شدہ دماغ میشود.
از غذای ثقیل پرہیز باید کرد مثلاً اشیای میده
و بسیار سائیده چون با روغن و شیرینی تناول شود
هضم آنها دشوار میگردد و اگر غذای لطیف خوب جویده
نشود آن ہم ثقالت پیدا میکند. شیرینی ہا و غیره باید
فقط بعد طعام در مقدار کم خورده شود برای اطفال خصوصاً
چون اصرار کنند ہم شیرنی ہا نباید داد بلکه میوه های
تازه مضایقه ندارد اما لحاظ باید کرد که خام نباشد و نه بسختگی
بدرجه پوسیده باشد. بعد میوه های تر و تازه اشا میدن
آب بسیار مضر است - چون اطفال شیرخوار مریض


٤٦
گردند همان پرهیزیکه براے سنان لازم ست جهت کادر بانی
هم لزوم دارد.
اگر از استعمال یک غذا که متواتر خورده شود علتی روکو
تبدیل آن ضرورتست مثلاً اگر ازیمیمان در د تولید شود غذاکه
باید خورد که میده نباشد اگر از سوء هضم آروغ بدمزه گردد علاج
بهتر اینست که دیگر وقت فاقه کرده شود بدینصورت خود
افاقه حاصل میشود حاجت طبیب نمے افتد. اینگونه
تدابیر براے صحت مناسب است و باندک علالت
استعمال نسخه ها درست نیست.
* * * * *
*


٤٧

خرید اجناس وغیره
وقت ارزانی هر جنس همانست که در آنزمان فصل آن رسیده فراوان باشد مثلاً گندم آنوقت که درو شده از خرمن برآمده بفروش افتاده باشد و غوره ها آنگاه که از بادهای تند تکیده باشند لہذا باید ہر چیز در وقت ارزانی و فراوانی برای تمام موسم خریده شود که جنس خوب بآسانی دستیاب میشود و بعد از ان چیز عمده اگر پیدا شود البته قیمت زیاده خواهد برد معلوم است مختصر در باره بعض اجناس داده میشود که برای هر خانه دار مفید خواهد بود.
گندم خوب آنست که دانه هایش لک باشد و از داغ ولکه پاک چون هنگام فصل باران شود گندم خراب میگردد وسیاه که از ان باید نخرید. در گندم


٤٨

خانه ها چون گندم زیاد پر شود ان هم بوی بد پیدا میکند
و از تخم زمین نیز متاثر شده مضر صحت میگردد. بعضی اشخاص
بسبب خوبی رنگ گندم سفید را می پسندند لیکن داکترها
عموما گندم سرخ را ترجیح میدهند چه ماده سرخی برای تقویت
دماغ بسیار موزون است.
نخود نیز که دانه و صاف باید خرید. اگر از فصل خطا شود
بعد از ان باید احتیاط کرد که کرمی نشده باشد چه کرم بزودی
این غله را میخورد.
سر که باید بخانه خود تیار کرد و چون کهنه ان خوبتر میباشد
در هنگام فصل زیاد تیار کرده شود.
گر وشکر سرخ وسیا نباشد وسفید هم خوب نیست
چه در ان امیزش مصالح باعث سفیدی میگردد اما مکتوب
خوبی آن نمیباشد باید گر وشکر برنگ طلائی دروشن خرید
استعمال این برای ضروریات روزمره مناسب است
اما بضیافت خاص و چای قند موزون است اگرچه در ان


٤٩
اشیای غیر مخلوط میباشند.
برنج اگر چه کهنه خوبتر میباشد اما چون نگاه داشت آن
مشکل است لہذا عموماً در وقت فصل دو سه قسم آن برای
یکسال باید خرید که اعلیٰ جہت مهمانی ہا و تقاریب
اوسط برای استعمال خود دولک برای
خدام وغیرہ معیار خوبی و خرابی برنج از محض ملاحظہ نمیشود
بلکہ باید اولا پخت چون علاوہ بر باریکی در از می اختیار
کردند خوب گفتہ میشوند و آنگاہ یک بوی خوش هم
پیدا میشود که آنرا نیز ملحوظ باید داشت.
ماش ہم کہنہ دانہ بہتر ست اما از اندازۀ خرج یکسال بیشتر
خریده نشود چه بعد از ان سخت میگردد و گداختن آن دشوار
میشود.
مرچ خورد تیز میباشد و کلان فقط رنگ سرخ دارد و تیزی
کمتری که سالن را خوشنما می بخشد لہذا برای تندی
مرچ خورد باید خرید.


۵۰
دیگر اجناس مثل نمک تیل مصالح و غیره شش ماهه
یا ماهانه خریده شود و روغن زرد ماهانه بهتر است چه خریدا
یکجای احتمال خرابی آنرا دارد.
حفاظت جنس زیاد البته مشکل است لہذا پیشتر باید
سنجید که اگر نگهداشت و صفائی آن از دست شما میآید
بسیار باید خرید ورنه بتدریج اگر خانم آرام طلب نباشد
و بخواهد که کمائی شوهر را بر باد ندهد باید همت و سلیقه همیشه
اجناس را تدریجا ملاحظه کرده در پاکی و صفائی آن کوشش
نماید تا یکبارگی کار زیاد بسرش افتاده مورد زحمت
زیاد نگردد.
برای گندم و دیگر غله ها نم و موش دشمن هائی اند
که از آنها حفاظت لازم است. در موسمیکه نم بسیار
باشد همه غله را بیرون کشیده آفتاب باید داد و کندوی
گلی یا چوبی برای نگهداشت تیار باید کرد که موش
در ان ندراید.


۵۱
بعد از بیاور دن خرج ما هانه صندوق گندم بند کرده
شود حساب یکما هه کشیدگی گندم باید نوشته بعد
از خشک کردن آن در آفتاب خوب پاک و صاف باید کرد
تا سنگریزه یا گرد باقی نماند. احتیاط مزید درین واجب است.
تا در نان کرک نباشد.
آرد را قول کرده پس در صندوق بیندازید و هر روز قول
کرده برای خمیر کردن بدهید.
ماش ثابت چون نسبت بدال ارزان بدست می آید
از بازار باید خرید و چون بکار باشد دال آن ساخته پا
کرده شود.
برای نگهداشت گریا شکر کوزه های نو بهتر است
که دکان آن کهگل شود ورنه در ایام باران آب خواهد گشت
پیاز و سیر نیز در موسم آن خریده شود نگهداشت آن
در هوا لازم است تا بوسیده نشود باز هم بعد از چندی
اشیای بوسیده کشیده شود تا دیگر ها را خواب


٥٢
نسازد.
روغن را گرم و صافی کرده نگاه کنید. در ظرف مسی یا حلبی
گاهی میندازید که زنگ آلود میگردد. اگر در دبه باشد بوی
پیدا میشود. بهترین ظرف گلی است که نو نباشد بلکه روغن خورده
یا دوغ زده باشد چه ظرف نو روغن را حیش میکند.
پوشاک
الناس باللباس - تنها این معنا ندارد که عزت انسان
بلباس وابسته است بلکه انسانیتش به لباس منحصر است زیرا
در جمله مخلوقات فقط انسان لباس دارد دیگر حیوانات
ندارند. از لباس دو مقصد بزرگ حاصل میشود اول در موسم
مختلف حفاظت از سردی و گرمی، دوم ستر بقرار حیاداری
هنگام تکمیل این دو مقصد یک امر ثالث نیز بطور ضمیمه ملحوظ
باید داشت. اینکه تا حدی خوبی و خوشنمائی هم مدنظر
باشد.
از روی حکمت ثابت شده است که هر تیکه سیاه اشعه آفتاب


٥٣
بشدت زیاد می افتد، لهذا اگر چه چرک بردار است، در
گرما استعمالش خلاف حکمت است و ازینکه سفید
بهتر برای تابستان لباسی نیست و لباس سیاً
برای زمستان موزون است.
بلحاظ نوع برای سرما از فلالین بهتر و کارآمدتر چیزی
نیست بلکه داکتر ها برای تابستان نیز همین را مفید میگویند
چه علاوه بر نرمی، و گرمی، عرق را جذب کرده میتواند وقابلیت
شستن را دارد، این قسم حسب مقدور بهر قیمت دستیاب
میشود، در گرما فلالین باریک میتوان پوشید، خصوصاً در
اجتماع فصلین که سردی یا گرمی شروع میشود و احتمال نزله وزکام
میباشد استعمال فلالین بسیار لازم است. بالخاصه
برای اطفال خردسال نهایت ضرور است.
در تیاری لباس این امر مهم باعث غور است که برای
استعمال دائمی باشد مثلاً برای عروسی و دیگر تقریبهای
شادمانی چنان البسه ساخته نشود که فقط برای همان


۵۰
رنگ
او ان مستعمل شود و بس لباسے البسہ بیش قیمت چنان
صوفیانہ دارند کہ براے عروسی و غیرہ بدیگر مواقع ہم
میتوان استعمال کرد و این رنگ علامه عزت و شرافت است
در ساخت لباس نیت حصول عزت کاذب نباشد زیرا
اگر از رتبه خود فوقتر ساخته شود مردم البته ریشخند خواهند کرد

خرید پارچه
بوقت خرید این تاکید است کہ نز د بز از ہا ئکہ با سے نور سیده
باشد تا باقیماندہ بوسیده خریده نشود چون شناخت
تکه بسیار مشکل است لہذا از دکانہاے معتبر حسب
ضروریات خود باید خرید باز ہم احتیاطاً از دو سه دکا دیگر در یافتن
نرخ و مقایسۀ آن سخن ہوشمند است قبل از خریدن
کا لا براے خود و اولاد خود لازم است که مقدار آن عرض
تکه را ملحوظ داشته اندازه کرده شود تا بعد از خریداری
کمی و بیشی واقع نشود حین خرید درخشانی ظاہر و خوشنمائی ظاہری
فریبتان ندید بلکہ پانداری و پختگی رنگ مقدم باید داشت


۵۵
حتی المقدور تکه عمده باید خرید اما نه ان بقد از چندی پاره
و کهنه میگردد و گران در پر پا میباشد برای استعمال
روزمره و خصوصاً برای اطفال تکه چرک بردار بهترات
که در بازی و غیره بزودی چرکین می سازند اما تاکید اینست
که بزودی شسته شود تا چرک نه تنها ابدان شانه ابکه عطریات
شانه اخزاب نسازد
در خرید چیت ها یاد باید داشت که رنگ شوخ خوشنما عموماً
خام میباشد و سیاه و سرخ و بوره پخته میباشد۔ سبز لاجوری
و زرد نیز خام میباشند۔ بر ادعای بزار نباید رفت
بلکه کمی خریده و شسته امتحان باید کرد - بربیماریش بزار
هم اعتماد نامناسب است بلکه نگرانی باید داشت حصه
بالای توپ گرد آلود و چرکین میباشد لہذا از درون آن
باید گرفت.
حصول چیزی مشکل است اما حفاظت و چز گیر یی آن مد تخل
اگر حفاظت لباس کرده نشود، ازین بے تمیزی وبے


٥٦
سلیقگی ضرر زیا د متصور است ـ دوسه سخن برای نگہداشت
البته لازم است لباس پشمی، ما ہوت، ابریشم، فلالین
وغیرہ را کو یه ز د و میخورد با لخاصہ پو شاک پشمی را اگر ہر
ہفتہ آفتاب بد یهند با ز ہم اندیشہ کرم لاحق میماند. در موسم
باران علاوه بر آفتاب اگر اینچنین کا لا ہا را اندرون خانه از گرد
وغبار بچادر محفوظ ساخته آویزان کنید و بعد از سه چهار روز
بتکانید، مناسب است. برگہای تمبا کو و غیره اگر
در قات ہای لباس گذاشتہ شود مانع کرم است اما
بوی بد آن تیز است لہذا اگر کافور نہاده شود بہتر است.
است
از ادویه یورپائی یو کلپٹاس و فینائل خشک بسیار مفیدا
کہ بوی آن اگر ناگوار ہم باشد برای صحت انسانی
موافق است .
بعد از آفتاب دادن کالا ہا باید در سایه سرد کرده برداشته
شود ور نہ از گرمی با ز نم عود کرده کویه را جلب میکند.
چرمه و لیس اگرچه شکار کرم نمیگردد اگر در آفتاب گذاشته


۵۷

نشود رنگ آن خراب میشود. بعض اوقات کالای
رنگین از آفتاب پکه و کم رنگ میگردد و یک حصۀ آن زیر
دیگر تکه آمده بحال خود می ماند، ازین خبردار باید بود و بالای
کالای رنگین یک چادر باید گسترد.
در صندوق هم خبر باید گرفت که پوشاک های
سبک و لطیف زیر بار البسۀ گران بار نیایند پای
لباس های نازک و مصالح دار بالای پوشاکهای
وزنین گذاشت، هنگام نهادن در صندوق ملاحظه باید کرد
که کدام میخی از صندوق برآمده باشد ورنه تکه را وقت
کشیدن چیز خواهد کرد. وقت ته کردن نیز لازم است
که برجاهای سابقہ قات کرده شوند ورنہ از چین های
زیاد نما خواهند گشت تکه های بسیار نازک را باید
در دستمال جدا پیچیده در صندوق گذاشت اگر کدام سنگین
چیز گلابتون دار باشد آنرا در کاغذ پیچیدۀ علیحدہ باید نهاد.
اشیای مستعمله روزمره مثل دستمال


٥٨
رومال و البسه عام نیز باید بحفاظت گذاشت. نهادن
آنها در صندوق مشکل است و کشیدن دشوار اما اگر گذارند
ماندن آن با هم نشان- بی تمیز سر است. برای اینها میخها
کوت بند با ضرورت است اما اینطور نشود که انبار کالای بر یک
میخ اویخته شود یا یک تکه کمک بند باشد و باقی همه تازمین
اویزان و چسپانده که باندک صدمه پایان آید.
بعض خانمها چون بملاقات یا مهمانی میروند واپس آمده
لباس را بر میخ می اندازند که نذر گرد و غبار میشود. باید در
صندوق بنهند بر میخها باید فقط آن البسه باشد که هر روز در کار
میآید و انگه بعد از هفته مطلوب شود در صندوق گذاشته
شود، بر کوت بندهای کالای چنان آویخته شود که در میان آن با بند
تا علاوه بر محکم ماندن خوشنما بنظر بیاید- اگر در اطاق فرش
نباشد یا بوقت جاروب احتمال گردباد باشد باید بر کوٹ
بند های یک چادر انداخته تا کالای میخها محفوظ بمانند
از همین جهت اندرون الماری های کالای آویزان


٥٩
میگویند که خانه ها داشته نباشند ـ بر ان حصهٔ دیوار که
لباسها آویخته میباشند کاغذ یا تکه نصب کردن پوشا
را از چونه یا سفیدی دیوار نگاه میدارد ـ در خانه میخها هم لازم
است و ریسمان نخی که بدو میخ بسته باشد هم ضرورت
زیرا بعض چیزها مثل لحاف وغیره بریسمان آویخته میشوند
میخهای غسلخانه دو قسم بکار است یکی برای
لباس کهنه دیگری برای جدید که باید فرش ان خشک باشد
تا اگر بیفتند تر نگردند و پشکه ها نیز بر انها نپرد .
بعد از آتش کردن لباس کهنه را علحده بسته باید گذاشت
اینطور نشود که همه پراگنده بیک گوشه افتاده باشند و قبل
از دادن بدوبی دو چند چرکین گردند بلکه شکاروند انهای
موش شوند ـ از کالاهای کهنه کار صافی نباید گرفت ورنه
دوبی هم از دور کردن داغهای انها عاجز می آید ـ لباس
باید بر بدن بسیار چرک نگردد خانمها و اطفال درین امر باید
محتاط باشند.


٦٠
قبل از دادن بدوبی همه لباسها باید دیده شود که اگر کدام جای
پاره باشد یا تکمه سست باشد درست کرده شود و ورنه
نزد دوبی زیادتر پاره میگردد واگر پیوند پیشتر داده شود
باخود لباس شسته شده همرنگ میشود ورنه جدا میماند- اگر
بعد از شسته شدن فوراً ضرورت افتاد در مرمت آن
میشود- در انگریزی مثل است که بخیه هروقت نه بخیه آینده را
نگاه میکند.
مرمت جراب بانهایت ضرورست که اولاً از گری و پنجه
پاره میشوند اگر فوراً دوخته نشوند همه پاره میگردند- هنگام
بخیه آنها گره نباید ورنه در پای موجب کلفت میگردد
رفو کردن جرابها آرام ده وخوشنمایست.
برای دوبی همه تکه با جداگانه نشان باید داد تا کهنه و پاره
معلوم شود همه تکه با مفصلاً باید نگاشت اینقدر کافی نیست
که پیراهن با اینقدر بلکه قسم تکه اندراج کردن لازم است
بدوبی این هدایات هم ضرور است که فلان لباس رنگ


خام وارد ۔ ابریشیم است بصابون شسته نشود بلکه بر یته شسته
شود ۔ اگر دوبی بر علیه هدایات عمل کرده موده وضرر گردید
تاوان بر و گذاشته شود.
دوبی ها عموماً بر کالای سفید رنگ نیل میزنند که از ان منع
شان باید کرد و اگر زیاد نیل بدهند قابل تو بیخ اند۔ دیگر این حتیاط
باید کرد که کالای شما بدیگران مخلوط نشود ۔ اگر چه دوبی با خودشان
هم نشان میکنند اما خو د شما نیز یک علامه نمائید خواه یک حرفی
یا گلی از نخ باشد یا رنگی که از بازار دستیاب میشود.
ازار بند ها را از ازار ها کشیده بدو بی بدهید تا خوش شسته هم
شوند و ضایع هم نگردند ۔ همه کالا ها را با فهرست مقابله بدهید
و اگر کدامین نرسیده باشد جدا بنویسید ۔ کالا ها چون از دوبی
بیاید همه را وا نموده ملاحظه کنید که داغی نمانده باشد
یا پاره نشده باشند.
خانم هوشمند این را وظیفه خود میدانند که تا پاره شدن
کالا آنرا با ستعمالهای مختلف بیاور ۔ اوّل درجه


٦٣
فش
این استعمال ثانی انیست که کالای پشمی چون ہر دو طر
یکرنگ باشد اندرونش بیرون آورده شود باینصورت
چند مدت دیگر مثل نو کار میدہد۔ استعمال درجه دویم انیست
کہ از کالای کلان خورد ساختہ شود مثلا کالای برادر
کلان برائی خورد یا خواہر کلان برای خورد علی الهذا
(بخدا مبرابر قد و اندام شان ساخته داده میتوانید)
کالائی گرم عرصه با کار میدهند اما ازینخ نا شسته نشوند
ممکن نیست لہذا باید در تعداد زیاد باشند. چون ہفتہ
آتش کرده میشوند لهذا چهار جوره باید ساخته شود تا اگر یکی
بر بدن باشد و اتفاقا دو نزد دوبی جمع شوند یکی نزد خود محتاطا
موجود باشد.
کالایا باید در سال دو دفعه شمرده شود و با فهرست مقابله شان
کرده شود و کالای ئیکه در شروع موسم تیار شود در فهرست
مندرج گشته نوشمار شود.
کتبخانه ادارۂ سراج المعار۱۳۰۰ مجید محمدی


۶۳
زیورها
زیور هر قدر که برای زنان عزیز است محتاج بیان
نیست حتی ضرب المثل گشته که زن از اولاد وزیور سیر
نمیگردد- زیور بیشک ثروت است و هر انسان خواهش
ثروت دارد اما ثروت حقیقی خوبی و هنر انسان است
اگر خانمی از دولت هنر و کمال محروم باشد ولو از زیور
مالامال باشد مستحق هیچ عزت نیست، قبل از آرایش
ظاهری فکر زینت باطنی باید کرد- اگر خانمی بآرایش
باطنی موصوف باشد زیب ظاهری هرچند نباشد در غزه اش
قلت نمیآید لیکن اگر از آرایش باطنی عاریست، زینت
ظاهری تلافی آن نمیتوان کرد حرص زیور اکثر زنها را چنان کور
میسازد که از حیث واستطاعت خود افزون زیور میسازند
اگرچه شوهر مقدور آن داشته نباشد و تا مقصد خود را حاصل
نکنند درین امر تقاضا مینمایند - بعض اوقات کدام زیور


٦٤
جدید را دیده اگر نو میسر نشود کهنه را شکستانده از ان جدید تیار میکنند
اکثراً در میان زن و شوهر همین مرض و اثر جنک و جدال واقع میشود بیجان
طمع البته از عقل و حزم بس دورست برای هر کار باید بموجب حیثیت باشد
از قرض و وام هم زیور ساختن زشت است چه بالاخر همین زیور بقیمت
ارزان فروخته تا وجه قرض لازم میشود. بعض خانمها هنگام عروسی و غیره
برای استحکام ظاهر داری خود از دیگر خواهان زیور عاریه
گرفته میروند اولا درین عادت نمایش باطل میافتد دویم
مردمیکه شما را میشناسند کاهی باور نخواهند کرد که این
از شماست زیرا برنج اغنیا بنظر دیگران طلا میخورد و مساکین
اگر طلا بپوشند گمان برنج میرود پس خواه مخواه چرا ازین
وضع ریا و فریب بنظر دیگران ذلیل و حقیر شوید. سوم اگر زیور
عاریت اتفاقاً گم شود تاوان میأفتد که بار گران ناحق است
شرمندگی پیش خانم زیور دار جداگانه تکلیف است
لہذا قناعت بهمان باید کرد که حق شماست و از غیر نیسب میشود
اگر مقدرت باشد البته حسب استطاعت زیور ساختن


۶٥

اما انيقد رینکه همه پس انداز خانه را نذرآن سازید بلکه
لازم است که چیزی در بنک (یا در شرکت های تجار)
داده شود.
زیورهای تیار کردگی بازار همیشه مغشوش میباشد
لهذا باید از خریدن آن اجتناب کرده خود بواسطۀ زرگر تیار
زیور باید سبک و خوشنما باشد و باید زرگر معتبر و در صدق
معروف باشد زیور باید مرصع نباشد خصوصاً انکه روز مره
مستعمل باشد زیرا در ضرورت شکستاندن آن نقص
واقع میشود. البتہ اگر زیر مرصع و جواہر نشان برای
استعمال بعضی اوقات باشد مضائقه ندارد.
بعضی خانمها از شوهران شان پنهان زیور میسازند که علاوه
بر بد معاملگی احتمال تضییع زرهم دارد که برای ساختن زیور
داده میشود. لازم است که همیشه بذریعۀ هزار خانه زیور تیار شود.
برای زیور های طلا و نقرۀ او لًا طلا و نقرۀ خالص دست
از صراف بخرید پس اندک از ان نزد خود نگاه کرده باقی زرگر


بدهید چون زیور تیار شد و آنرا از نزد دیگر زرگر وزن کنید
و آنرا که فرونمو و نگاه کرده اید باز یوز نزد صراف فرستاده
تحقیق نمائید که آیا هر دو یکرنگ اند یا غش در زیور است بعد
از اطمینان بزرگر اجوره بدهید.
چون زیور بجلا داده شود اگر دانه نشان باشد دانه ها را شمار
کرده در کتابچه بنویسید و بهتر اینست که یک آدم خودتان
در دکان برود چون جلا داده شود و انگاه موجود باشد.
چون زیور قیمت دار چیز است در حفاظت آن احتیاط زیاد باید کرد
حلقه های آن بوقت پوشیدن محکم کرده شود و هنگام
پینه و نیز انگشتر شی باید بیاز یکجای محفوظ گذاشته شو
گره ها مضبوط باشد. همین خواب همه زیور را کشیده مقفل
نگاه کنید. بموقع عروسی وغیره چون مجمع کثیر میباشد در پوشیدن
و کشیدن حفاظت مزید واجب است.
صندوقچه زیور خانه دار بکار است تا هر قسم علحدہ علحدہ نگاہ
شود. آنرا در صندوق محکمترین خانه خود بگذارید بلکه آن اطاقی را

کارخانه جات اراده اخبار مکتبه پیام دوم


۶۶
مقفل داشته باشید که در ان صندوق زیور باشد. حتی المقدور
پیش روی اطفال و خدام صندوقچه را باز نمیکنند و بآنها
شان اطلاع بدهید که صندوقچه زیور کجا میباشد. اگر در دلها
نوکر با خیانت راه یافته گویا بواسطه دزدان سرقه را باعث
میگردند. اگر مردهای خانه بسفر روند یا خانه در جای محفوظ
نباشد بخانه دیگری که در ان وثوق باشد زیور باید امانت
گذاشت.
برای اطفال زیور پوشانیدن نه تنها ضرر مال است بلکه
بعض اوقات تلف جان را موجب میگردد لهذا اطفال را
باید ساده نگاه داشت و گاهی دخترها را در زیور نباید آراست
فهرست زیورات ضرور است تا اگر ضایع شود بمینا روپولیس
اطلاع کرده شود. در ان فهرست نام زیور نام زرگر آن وزن
وضع و قطع همه باید مفصلا نگاشت و نیز تاریخ ساخت باید
نوشت.
زیور هم باید مثل چیزها پاک و صاف نگاه شود چرک بآن


۶۸
نشینند.
تارهای زیور هم باید از روغن و گرد مبرا باشد. اگر کی
است
قیمتدار ترین اشیا را پاک وصاف داشته نباشد دال
برینکه در چیزی معمولی لاجرم غافل خواهد صفائی روح و
روان هر شی است مثلیکه از انداختن تیل در چراغ گل شدنی
جان میآفند هر چیز از جلا یافتن زنده میگردد. بهتر است که بعد
از کشیدن زیور هر حصه آن بابرش پاک کرده شود صاف
زیورشوی جدا میباشد بآن هم صاف کرده شود. زیوریکه جواهر
نشان نباشد با شکال چنین پاک میشود که آنرا بزور مالیده بر
غونها میگذارند تا کار آب شده از نقشهای زیور چرکها
می برد. زیور نقره را در آب انداخته بر دیگدان می نهند پس
با برش پاک میکنند. ترشی هم در ان زیور می اندازند که بدو
ست جوش چرک را می برد. ذغال سائییده در بقرۀ منقش
مالید پس بعبابون میشویند. اگر این تدابیر از دستتان نیاید
بهتر است که بعوض زیور روپیه نقد داشته باشید که مفید است


٦٩
پاپوش
برای صحت انسانی پاپوش نہایت ضروری است
در سرما برای چشم و رو اطفال مفید است که جرابها با بوط پوشیده
هیچگاه آنرا نکشد بدن دو شفا حاصل میشوو برای درستی
دماغ نیز گرم داشتن پای لازم است اگر پیزار تر شود باید
فوراً کشید زیرا بسیار مضر صحت است برای خشک
کردن کفش تر آفتاب یا اتش موجب کفیدن یا درشتی
چرم میگردد لہذا در سایه خشک باید کرد اقلاً دو پیزار نگاه
باید کرد تا اگر یکی تر شود دیگر پوشیده شود اگر چه برای
مضبوطی پیزار تیل مفید است اما بعد از ان گرد می نشیند لہذا
بدون ضرورت سخت تیل استعمال نشود برای بوط ہا
روغن بازاری وقتاً فوقتاً ضرور است تا صاف و نو نمایند و نیز
محکم بمانند.
چارپائی
در خانه باید چند چارپائی زائد باشد تا برای مهمانہا بکار آید


۷۰
اینقسم چارپائی ها مناسب است که خوب باشند
برائے استعمال روزمره باید سبک باشند تا در بیرون
و درون آوردن و بردن آنها زحمت نشود. پایه ہاے
رنگین در آفتاب بدرنگ میگردند ہٰذا باید اندرون
یا در سایه باشند در باران چارپائی ہا فوراً اندرون
برده شوند رنگ میگردند اگر انوار بافته باشند باید هر وقت بالای
آنها چادر گسترده باشد زیرا دوباره بافتن آنها نا از جدا گزندش گرد و
غبار کشیده شود بسیار زحمت دارد نیز از شستن مکرر نوار
خراب میشود چون نشستن داده شود اوّل باید کز کرده شود
پس هرد و سر آن نشان پنخته زده شود. برای اطفال لازم است کہ چارپائی
خورد کٹهره دار باشند تا در خواب ایجا نیفتند. چون در چارپائی سوراخ
شود یا کمد شونفوراً بمرمت آن باید پرداخت ورنه در چند روز ہمہ ناقص میگردد
بعد از هر هفته چارپائی باید محکم کرده شو ورنہ سست شده در خواب تکلیف مید ہند اگر
چارپائی برابر ہم بالا کردن دارید که ریسمان بسته از بالاکش کنید در صورتیکه پایہ ہای
آن طرف بیرون باشند. دو پایه سوی سر اگر دو سہ انچ بلند باشند بہتر
است تا در خواب آرام حاصل شود.


۷۱
خواب
خواب جزو محنت است چون همه روز در زحمت و ماندگی صرف
شود شب راحت و آرام بکار میشود که بقرار هدایت اطبا از
هشت ساعت بیش و از شش کم نباشد بهر کیف از
شش ساعت بیشتر خواب خوب نیست چه زندگی
انسان را مختصر میسازد و آنرا زیادتر در خواب گذرانیدن خلاف دور
اندیشی است. خواب روز مضر است الا برای اطفال و رنجهای
و پیر ها ۔ کسانیکه امراض زکام و نزله و ضیق النفس دارند از خواب
نیمروز بتر میگردند و همگنان سست و کاهل میشوند.
لباس شب باید جدا باشد که نسبت بروز کشال میباشد بهتر
شب هنگام خواب برهنه بودن بهتر بهتر است الا کسیکه عادت
آن داشته نباشد تابع حمله زیرسش میشود.
سر خود را اندرون لحاف پیچیده که نفس بیرون نرود خوابیدن
سخت مضر است هوای مستعمل دهان که پس در دهان
داخل شود یا بدماغ در آید مثال آبی است که انسان از دهان


۷۲
برآورده پس در دان داخل کند اما چون هوا بنظر نمی آید حقیقتش
معلوم نمیشود اما ضررش بتبر است.
غسل
جسم انسان بمنزله ماشین است که پاک وصاف نگاه داشتن
آن لا بد است. کثافت بدن از دو طریق حسب معمول خارج
میشود اما طریق سوم مسامات است که از راه آنها کثافت تبخیر
می برآید اگر این سوراخهای کوچک از چرک مسدود
گردند البته آن غلاظت زهر دار مولد آفات میشود لہذا هر روز
باید غسل کرده جسم خوب مالیده و پس باستعمال مالیه خشک
کرده شود تا مسامات باز بمانند غسل بآب سرد جسم انسانی را
قوت می بخشد و چست و چالاک می سازد. در گرمی
آسان است اما در سردی بآب یخ عادت انداختن میخواهد البته
اینقدر آب سرد نباشد که تکلیف بدهد.
کسانیکه دائما شکایت نزله زکام و هو از دگی و غیره مینمایند
اگر بتدریج عادت غسل سرد بیندازند بقرار او غاسے داکٹر


۷۳
شکایات فوق دفع میشود.
برای مریضها و اطفال غسل با آب گرمی لازم است
که گوارای شان باشد. برای اطفال لازم است که از
آب شیر گرم شروع کرده تدریجا بآب سرد شان بیارید زیرا
آب یخ مقوی بدن و اعصاب و محرک دوران خون و مفرح
دل است اطفال از آب یخ اینقدر بد نمی برند که از هوا
سرد لهذا قبل از غسل احتیاط لازم است که آمد و رفت هوا نشود.
غسلخانه ها باید مشرقی و سقفها بلند داشته باشند که هوا بد شده بتواند در الماری
دروازه و کلکین غسلخانه یا پرده باشد یا خود آئینه شفاف نباشد تا دری
خلل نیفتد. کوزه ها غسلخانه بر کروچی بلند مانده شود تا چتکه ها
آب گند و بآنها نپرد. طاق یا الماری در غسلخانه لازم است تا دران مسواک
یا برس سفوف دندان صابون آئینه کیسه سنگ پا وغیره نهاده شود میخها برا
آویختن کالا مایه ضرورت یک چوکی چوبی یا سنگی نیز بجا است که بر انشسته شونر فر غسلخانه
باید پخته باشد تا آئینہ بی شست و صفا لی غسلخانه بعد از هر غسل موکد است چون
یکی غسل کند با کالا ها چرکین وغیره همه برداشته شود تا برای دیگری موجب


٧٤
نفرت نگردد. بعد از غسل اگر اندک فنائل پاشیده شود
خوبست.
احتیاط باید که زیر چوکی غسلخانه گند و دم و کرم و غیره جای
نگیرد و لازم است که همیشه پاک وصاف نگاه شود. دیگر اینکه
برچوکی ایستاده ازار پوشیده نشود زیرا در ینصورت احتمال
افتادن است باید بعد از غسل بدن صاف و خشک کرده
بدیگر جای نشسته کالا ها پوشیده شود.
برای سرشوئی صابون خوب مناسب است اما مویها
ازان خشک و درشت میگردد. مصالح دیگر که افاده آنها نزد
داکتر ها مسلم باشد استعمال کرده شود.
بیت الخلا
شهزاده های دہلی بیت الخلا را صحت خانه میگفتند حقیقتاً
بیشتر دار و مدار صحت بر نیست لہذا باید در صفائی، کشادی
و ہواداری آن توجه زیاد مبذول شود. بهتر است که نصف جای
مسقف و نیم خالی باشد تا در تابستان و زمستان آسانی


۷٥
باشد اگر کاملاً مسقف باشد به چهار طرف روشن دانهالازم
است به هر دو طرف دیوار آن طاقچه ها باید که در ان بعض چیز ها
لازمه نهاده شود متصل آن جای استنجا باید اما باید نم و
غلاظت جمع نشود آب باید بدر رفته بتواند و لای و غلاظت
ہر وقت شته کشیده شود استعمال فنائل بسیار ضرورست
چونه خشک یا اگر آنهم نباشد خاکستر انداخته شود یا خاک
بهیچ صورت نجاست برهنه افتاده نماند ورنه ذرات یا بخارات
آن بهوا آمیخته در تنفس داخل میشود
ضبط اوقات روزمره
هر خانم ترتیب کار های خود موافق حال خود مینماید اما عموماً
بهتر است که اولا غسل کرده شود که از آن ستی روز و شب
گذشته و ماندگی آن دفع میگردد و برای آتی طبیعت
مستعد و فعال میشود بعد از ان عبادت مفروض است
در ان حق عبودیت را و شکریه معبود بجا و برای فضل او
دعا کرده میشود سپس ناشتاست که در آن اشیای باری


٧٦
مناسب نیست چای و تخم مرغ نیم جوش و کلچه بهتر است
اطفال بعد از ان در کار و بار تعلیم خود مشغول گردانیده شوند پس
یا پیش از ان رخت خوابها برداشته شود و بجای
علیحده و مناسب گذاشته شود فروش و غیره تکانیده
درست کرده شود پس انتظام طعام است اگر شت و ترکاری
و غیره خواسته شود مصالح ساییده و آماده کرده شود ظروف
همه شسته و تیار داشته شود هنگام پختن نگرانی و قتاً فوقاً لازم
تا نوکر ها غفلت یا خیانت نکنند تا تهیه طعام خانم در دوختن یا
تدریس اولاد یا در دیگر کارهای ضروری مصروف
باشد برای کارها اوقات حسب آرام و آسانی
خود باید تقسیم کرد.
بعد از نماز ظهر تیاری طعام شبابست قبل از شام صفائی
چراغها و آمادگی آنها لزوم دار و بعد از طعام شب و نماز عشا
خانم اطمینان خود را بیارد که همه دروازه های خانه بسته
و همه صند و قهای که حفاظت طلب اند مقفل گشته اند
تبصره باید دانه با در حصه خوراک و دو صصه ناخن


در کارهاے دوختن و بافتن مرمت کالاهای کہنه بسیار
ضرورست ورنه کالاچیر شده چیر شده بالکل از کارے
براید کالایے بسیار پاره شد. علیحده باید کرد تا بعوض آنها
فکر کالایے جدید کرده شود - علاوه بر ان بعد از گذشتن
تابستان لازم ست که لحاف توشک و کالایے گرم
تیار کرده شود - و زمستان کالایے گرم در آفتاب داده
شوند تا کرم نشود شان. کالائیکه برای اعیاد وغیره معلوم
اند باید بسیار پیشتر تیار ساخته شوند ورنه یقین موقع بسیارگران
می افتد و دکانداران بلند دماغ میگردند قبل از اعیاد همیچه‌ها
جاروب و پاک و صاف کرده شود و همه اشیا از سر نو بمواقع
مناسب ترتیب داده شوند و اگر ممکن باشد سفیده کاری نما
کرده شود

علاوه بر صفائی معمولی در هفته یکبار باهتمام مزید سررشتهٔ
نظافت لازم ست. برای تصفیه هوا سوختن حرمل
و گوگرد بسیار مفیدست برای خوشبو دار ساختن


۷۸
اطاقها لوبان بهتر است اگر مقدور باشد هر روز فتیله های
آن در دادن خوب است .
با طفال توجه خاص مطلوب است تا عادات ترتیب وسلیقه را
بیاموزند . هر روز علی الصباح رویهای شان بملا شسته
شود . دماغ پاک کرده شود - طریق استعمال دستمال را یاد بگیرند
مینی خود را آستین یا دامن غیره پاک نکنند - دندانهایشان مال صاف کرده شود . شنیه برای
اطفال مفید است خصوصا بر آنانکه از چشمهای شان آبجاری باشد
در هفته یکروز سر کل شان لازم است . سرهای دخترها
نیز بدرستی شسته ومویها بخوبی نگاه داشته شود - اطفال را
از برهنه سر وبرهنه پای گشتن و از دیگر عادات زشت باز
دارید خصوصاً برای اطفالیکه چشم در د باشند برهنه
پای گشتن بسیار مضر است .
اگر حساب اخراجات روزمره نوشته شود گویم همه روپیه
که بمصرف رسیده است موجود میباشد و اگر نوشته نشود
چنان مینماید که ضائع شده باشد - تمام روز چیزیکه خرج شود در


۷۹
تحریر بیاید و شام میزان آن کشیده شود چون ماه باختتام
برسد هر چیز جدا نوشته اندازه کنید که در ماه چقدر خرج شد
پس مقابله آن بماه گذشته بنمائید اگر بسبب مهمان داری
افزونی مصرف بنظر آید خیر در نه احتیاط کنید که بیجا خرج نشده
باشد. علی هذا القیاس بسا لتمام میزان همه اشیا را معلوم
کرده بسنه گذشته موازنه کنید تا که تمام اخراجات بخوبی سنجیده
برای آینده انتظام مفید کرده آید.
کتابخانه
حفاظت کتابها برای هر خانه ضرور است. در هفته یکبار
کتابها پاک و صاف کرده شود و بعد هر ششماه یا سال
در آفتاب گذاشته شوند. کتابها باید پشتی داشته باشند
بر مجلدات نفیس دیگر پشتی سبک داده شود. برای حفا
کتب کافور یا یوکلپٹائن نهادن بسیار مفید است.
در الماری کتب یک فهرست آنها هم بکار است. چون
کتابی بکسی مستعار داده شود در یادداشت مع نام


۸۰
و تاریخ و نمر کتاب باید نوشت و چون واپس گرفته شود
نیز تحریر حصول آن ثبت شود. بر حاشیه ورق اقل با یکجا
سفید نام مالک باید نوشت بدیگر جای چیزی نوشته
نشود. کتابهائیکه در الماری باشد بر پشت آنها اسم شان
باید نوشت تا هر کتاب بآسانی معلوم و کشیده شود.
اقتصاد چراغ
در سرما اینقدر تیل در چراغ های میسوزد که هر خانم خواه مخواه
تقلیل آنرا میخواهد. باید بهنگام خواب چراغ خواندن روشن گذاشته
نشود بلکه چراغ روشن باشد که دران فتیله باریک بوده روشنی
کم بدهد تا اگر ضرورت چیزی در اثنای خواب باشد
آدم بدون مزاحمت چیزی بر خاسته و آن چیز را
برداشته بتواند. برای نگهداشت شیشه حفاظت
آنها از غفلت مطلوبست و نیز از اینکه حین سوختن بآن
نریزد. اگر چراغ را که دران فتیله بلند باشد بیرون بدست
ببرید نیز احتمال شکستن آنست. باید قبل از بردن بر آنش


۸۱
فتیله‌اش را پایان سازید و چون شیشه کمی یخ شود ببرید
اگر شیشه بپچراغ گذاشته فوراً فتیله را بلند کنید شیشه باز
می‌شکند اگر شیشه نو را در آب انداخته جوش بدهید
و پس فرود آورده در آب بگذارید تا سرد شود درینصورت
نیز احتمال است که شیشه نشکند و خوب محکم گردد بوی
تیل از صابون نمی‌رود بلکه باید بخاک یا دیگر چیزیکه موزون
باشد شسته تر پیش روی آتش چوب گرفته شود تا خشک
شدن بوی کم میشود.
احتفال
در احتفالات بزرگ انتظام باید چند روز پیشتر شروع کرده
شود اولا باید دید که شهررشته ها تا کدام روز مکمل خواهد گشت
و مدعوین بکدام روز سهلا شریک شده خواهند توانست لهذا
از انها مشوره گرفته تعیین روز باید کرد این احتیاط هم لازم
است که درینگو نه مواقع شادی کدام دوست و عزیز فرو گذاشته
نشود ورنه شکایت دائمی میماند که تلافی آن محال است.


۸۳
ہنگام دعوت از بعض احبا و اقربا پرسیده شور تا کسی
نماند. بقرار تعداد نفری حساب اطعمه و ظروف و غیره باید
کرد. جنس خوردنی چندی قبل از ضیافت و پیش از ضروت
باید خرید و همه اشیا مهیا و تیار نگاه باید کرد. ظروف را پیشتر سفید
باید کرد. اگر برای مهمان ها جای مکتفی نباشد نزدیک
کدام خانه کرایه یا مستعار گرفته صفائی آن کرده و همه سامان
آن مکمل نموده شود. سامان نیز اگر ضرورت افتد بکرایه یا عاریه
گرفته شود بکرایه از پنجہت بهتر است که اگر کدام چیز خراب شود
تلافی آن بجای شرمندگی برو پیه نموده شود. بکرایه باید بقدر
استطاعت سامان گرفته شود تا در تادیه تاوان باز نیفتد
هر چیزیکه از دیگری خواسته شود بطور نشان یک کاغد
بهمان زده شود تا مبادله بجا نشود. دو فهرست این اشیاها
باید ساخت یکی پیش صاحب آن باشد و دیگر نزد شما تا
عینا همان چیزها پس داده شود.
در اطاقهای مهمانها تمیز باید کرد که برای جوانها و پیرها

عمله پیشتر از اراده مهمانداری مهیا شود


۸۳
و اشخاص مختلف الخیال اشیا مناسب احوال شان باشد
وصحبت همجنسان میسرشان آید مثلا برای پیرها قالین و تکیه
و توشک و برای جوانها چوکی و میز علی هذا القیاس
دیگر چیزها اهتمام مناسب ورزیده شود.
برای دست شستن لگن های متعدد مطلوب اند
تا در دست شستن تاخیر شده طعام یخ نگردد - دستمالها
نیز بسیار باید و یکبار شسته شده باشد زیرا نو آب را جذب
نمیکند - تفدانها هم بسیار باشد تا مهمانها مجبوراً بر دیورا
وغیره تف نکنند.
در اطاق مهمانها بودن آئینه هم ضرور است - صراحی و گلاس
البته ظاهر است که باشد و حسب موسم پکه یا چوری بکار
است
دیگر اشیائی که خوب یا بد مثل سگرت و چلم که مهمان ها عادت
داشته باشند نزدشان مهیا داشتن مناسب است
شمعها مع فتیله گرد در هر اطاق باید نهاد تا اگر چراغ گل شود انرا
کار میتوان گرفت - چون مهمانها اکثراً یک مشغله میخواهند که بان


٨٤

مسرور باشند لهذا موجود بودن شطرنج، قطعه وغیره با بازیهای مونیم
برای خاطر و مدارات شان موزونیت دارد - اخبارات
و رسائل تصویر نیز بر میزها گذاشته شوند - برای تحریر
مكاتيب قلم، دوات و کاغذ نیز برای مهمانها لزوم دارد
بعض خانمها با خود اطفال را می آرند برای شان تهیۀ
شیر تازه مطلوب میشود. آنرا باید خواست که بدیگر
مصارف هم میتوان رسید - دیگر چیزها مثل باد یا رنج و غیره
که برای بچه ها میدهند نیز موجود باشد.
صرف افراط اشیای مهمان نوازی مکتفی نیست اداء
آنها لازم است که بواسطۀ اقربا و احبای برگزیده اجرا کرده
شود. مثلا یکی برای استقبال و پذیرائی و مشایعت
دیگری برای چای سوم برای آب، چهارم
برای طعام وغیره علی هذا القیاس هر شخص یا نفری
دیگر مسئول یک کار گردانیده شود تا ظروف و غیره بذمه
یک شخص بوده همه را نگهبانی کند و نیز برای او معاونها


٨٥
داده شود تا شب و روز مصروف بوده یکوقت استراحت
هم بیابد این منتظمها باید مهمانها را از همه سرشته آگاه بسازند
فلان چیز کجاست و فلان خانه کجاست. در ضیافت طمع مهمانها
مراعات متمولین و اغنیا و بی اعتنائی از مردم کم مرتبه
و نادار نباید کرد بلکه همه را بمساوات دیده در رضا جوئی و مدارا
شان باید کوشید تا برای بعض مردم کم استطاعت
موقع شکایت پیدا نشود زیرا اهل ثروت بخاطر داری زیاد
خوش نمیشوند و اشخاص مسکین باندک توجه خورسند میگردند
اگر مهمانها کم باشند متعلق اطعمه باید هر یک کدام چیز ها براتیح
میدهند و اگر احتفال بزرگ باشد عموماً آن خوراک با پستخت
که مروج و عمده و خوش ذائقه باشند طعام باید گرم گرم
خورده بتوانند و بسیار احتیاط درین باره لازم استکه طعام گرم
بمهمان برسد. برای آب حتی الامکان گلاسهای
جداگانه بهرکس داده شوند و اگر مشکل باشد کلاس آب خوردن را
شسته بدیگری بدهند طعام هم حتی الوسع بهر شخص در


ظرف علیحدہ داده شود که اهمیت یکی بدیگری سرایت نکند.

اهتمام چای هر قسم صبح و شام باید کرد علی الصباح مسکه
و غیره با ناشته باید داد و برای شام بسکت یا کدام چیز
خفیف و لطیف همراه چای باشد مثلاً تخم نیمجوش یا کیک
میوه و غیره.
چون برای مهمانها همه سامان ضیافت مهیا کرده شود نوکرها
که بآنها باشند فراموش نباید کرد بلکه سعی نموده شود که چون
مهمانها طعام میخورند بنوکرهای شان جداهمان وقت نان
داده شود تا بعد از فراغ طعام چون آنها مطلوب بادارهای
خود باشند مثلاً آنها رخصت شوند نوکرها فوراً با ایشان
رفته بتوانند بدون تناول طعام نروند یا با دارهای شان
منتظر شان نباشند- اگر نوکرها از جاهای دور
یا از دیگر شهر بیایند بیشتر بخاطر داری شان باید پرداخت
بلکه بهتر خواهد بود اگر آنها را بنوکرهای خود بسپارید که اینها
مهمانهای شما میباشند ازین تدبیر مجادلات بین نوکرها


۸۷
وقوع نخواهد پذیرفت. چون بدست نوکرہاے خود چیزی
خارج احتفال بخانہ کسے بفرستید یادداشت آنرا باید
تا ظروف گم نشوند.
بعد از ختم محفل ہمہ اشیای مستعار فوراً واپس باید کرد
و درین باره سستی باید راه نیابد. اگر کدام میز چوکی چارپائی
وغیرہ بشکند یا خراب شود مرمتش کرده باید فرستاد. اگر
کدام ظرفی گم شود مثلش خریده باید داد اگر فرشی چرک شود
اولاً باید شست و ازین خرابی ہا و تبدلات معذرت
خواسته بتشکر شخصی باید مبادرت کرد که مالک آن چیزی است.
علی ہذا القیاس خانہ ہائیکہ بکرایہ گرفتہ شده باشد اگر طالب
صفائی و مرمتکاری شده باشند درست کرده پس تحویل باید کرد.
واضح باد که مسرت و عزت ازین ضیافت و احتفال
کثرت و از دحام مہمانہا نیست که در آن ابتری و بے
انتظامی باشد بلکہ احترام باید این نیازی متضمن بہت کہ ہمہ جہانہا
کم باشند رام و اسایش برسند و بر احدی طمانیت یافته از شما خورسند و تشکر بگردند.


۸۸
تعلیم و تربیه اطفال
در فرائض خانه تعلیم و تربیه اطفال بسیار مهم
است و درین تعلیم و تربیه دینداری از همه مقدم
اما دینداری ازین مراد نیست که مسائل متعدد و بعض
دعاها و کلمات و غیره فقط کرده شوند بلکه حقیقت دینداری
اینست که عادت و خصلت اطفال را مطابق شریعت
بگردانیده در ان پختگی و استقامت پیدا کرده
شود تا آن کا لامثل طبیعت ثانی گردد - اخلاق شان
نیکو و برنگ شریعت مصبوغ باشند - در دلهای
شان خوف خدا حلو در معاملات خود با خدا و خلق استیکا
پوره باشند برای حصول این غرض ، اجتناب
از سخنان زشت و اختیار صحبت خوب و مطالعه حالات
صلحا لازم است ، و از همه الزم این امر است که والدین و
بزرگان خانه پیش اطفال ، از طریق عمل خود نمونه مجسم


۸۹
نیکی و دینداری تقدیم کنند.
معنای نیکی تنها نماز خواندن و تلاوت قرآن مجید نیست
بلکه این هم است که بموجب حکم خدا حقی بر حقدار ادا کرده شود
بجا آوردن احکام بزرگان، دستگیری مفلسان و محتاجان
امداد مصیبت زده بیوه ها مدام مد نظر باشد. علاوه بر این خواندن
قرآن مجید و فهمیدن معانی آن با نماز ها البته ضرورست تا برای
زندگانی جاودانی عقبی همیشه آمادگی باشد.
اگر استطاعت باشد در شکرانه آن مناسب است که در
خانه یک اطاق بنام مسجد علیحدہ باشد که در ان علاوه برفرش
پاک نقشه های مکه مکرمه و مدینه منوره و کربلای معلی
و دیگر مقامات مقدسه و بعض آیات شریفه در طغراهای
خوشنما و قطعات و رباعیات بدیوارها نصب و آویزان باشند
چون این اطاق بهمه اشیای مقدس آراسته باشد
دلتان از ان زیادتر بصلاح مزین باشد در زمان آنحضرت
صلی اللہ علیہ وسلم بعض اصحاب کرام در خانه های خود


۹۰
چنان اطاقها داشته، همگنان مرد و زن و فرزند یکجا نماز میخوانند
ثواب چنین نماز هفتاد حصه افزون تر بیان شده است.

اطاعت قانون

اگر چه خانمها بامور حکومت تعلق داشته نباشند اما لازم
است که از بعض قوانین بالخاصه انکه تعلق بخود شان دارند
آگاه باشند مثلاً قاعده های بلدیه محصولاتی که از طرف
حکومت یا بلدیه مقرراند باید همه تادیه کرده اموال و امتعه
در خانه خود بیارید و از انجمله هیچ شے یا مقدار آن پوشیده
نشود زیرا حکومت یا بلدیه از همین محصول است انتظامات حفا ظت
و امنیت و رفاه شما را مینماید - خانمها اگر قانون ضرورتی شهر
و محله خود بدانند اولاد خود را آگاه ساخته از اول پابند قانون
گردانیده میتوانند که این هم یک امر دینی است چه اطاعت
اولی الامر حکم خداست

مرض و معالجش

در معالجه غلطی بزرگ اینست که بیمار یرا بلا تحقیق و تشخیص


۹۱
خفیف پنداشته رجوع بکدام طبیب بی تجربه نموده شود
بعض اوقات علامات خفیف تعلق بکدام علت خطرناک
داشته میباشند لہذا تشخیص کار حکیم حاذق است. در
اضطراب مرض یک مشکلی در پیش میآید که تیمار داران
صبر وشکیبائی را از دست میدهند و زود زود معالجہ را
تبدیل کرده میروند و ہر داکٹری را کہ توصیفش می شنوند
سویش رجوع میآرند - این طریقہ بسیار بدست ڈا کٹریرا کہ
شما اعتقاد کامل برو دارید و مردم خوب و تجربہ کار تعریف میمانید
باید منتخب کرد و موقع معقول معالجہ اش باید داد شروع
یک علاج زائل شدن اثر علاج اول و پدید آمدن اثر ثانی آخر
یک مدت میخواهد پس تعجیل نامناسب خوب نیست و
از تبدیل مکرر نسخہ ہا بیمارتخته مشق میگردد.
گاہے چنان عارضہ ہا در خانہ پیش میشود که تارسیدن ډاکټر نجات
مریض مشکل بنظر میآید پس برای چنین ضرورت تدابیر
چند بیان میشود :-


۹۲
غشی که بیشتر بزنان و گاہی بمردان لاحق میشود وانسان
یا مثل مرده میافتد یا هذیان میگوید از پاشیدن قطرات آب یخ
بروی عموماً زائل میشود. درین حالت سر را باید برہنہ کرد
دکمہ ہای پیراہن و غیرہ باید وانمود پاہا با ید گرم داشت
خواہ باند اختن کالای گرم یا گذاشتن پای در آب گرم
بوی کردن ایمونیا کارب نیز مفید است
ضرب خفیف از تر بند کردن مندمل میشود چون خون برآید تکہ
ململ باریک که کاملاً صاف باشد ہر وقت تر بسته شود دور
آب آمیزش برف یا یخ مفید است اگر زمستان شدید
نباشد. آب را اولاً جوش داده یخ کنید تا میکروب ہا
کشتہ شود. اگر خون برآید محض با پنبہ گرم بستہ کردنش
کافی است.
سرفه از استعمال رب السوس کم میشود کہ یک تکہ آن در دہان
نہادہ آبش جوشیده شود. اگر سرفه بسبب زکام شود
بعلاجش باید پرداخت. این نسخه برای زکام ہر قسم مفید سات


۹۳
کلبنفشه ۹ ماشه گاوزبان ۶ ماشه اصل السوس ۴ ماشه
بهیدانه ۳ ماشه سپستان ۹ دانه نبات دو توله. دیگر
نسخه گاوزبان ۶ ماشه هیل خورد سه ماشه هر دو را جوش
داده صا کرده با شکر آمیخته مثل چای بنوشند
اسهال اگر سوء هضم پیش شود علاجش یکدو دفعه فاقه
و پس طعام نرم لطیف خوردن. اگر اسهال زیا دشود ولقاسن
لاحق گردد استعمال کدام چیز قابض مفید میشود مثلاً بادیان
برشته یا زیره برشته چاک پوڈر وغیره.
پیچ یک مرض تکلیف ده و خطرناک است، لیکن در معالمین
نسبت بدا بغذا بیشتر توجه باید کرد، ثقیل غذا در کناً
بلاضرورت اشد نان و برنج هم نباید دا و بلکه صرف
بر شیر اکتفا کرده شود. باید دید که در معده سده نباشد
شب اسپغول خورده صبح بنگرید که آیا خارج شده است؟
اگر نشده باشد سده است پس جلاب بید انجیریان
داد - اگر خارج شده باشد استعمال ادویه قابض مفید میباشن


٩٤
واضح باد که استعمال روغن بید انجیر محض برای رفع
قبض نیست بلکه خراش امعا را نیز دور میکند پس اگر قبض
هم نباشد اندک کبسترائل (بید انجیر) موجب ارام و
افاقه امعا میگردد.
بخار موسمی اگر نوبت باشد بر وزیکه تب نیاید مسهل خفیف
کرده شود و روز دوم استعمال کنین فوراً شود اما کنین
یک ساعت قبل از تب لازم است هنگام شروع تب کنین
هیچ فائده نمیکند در تب سر مه نیه باید برهنه داشت
و در غش کلاب سرکه را بالته پاشیده بر پر ایده نهاده
روغن زرد و نمک را آمیخته کفهای پای مالیده
شود تا گرم شوند باته که در ان روغن و نمک آلوده باشد
مالیدن هم کفایت میکند در صورتهاے شدید چونکه بدم
زیار و غش هم باشد تا زانو در آب گرم نشانیدن مریض
افاقه میآرد ریحال مریض را از هوای سرد نگاه باید داشت
و بعد از ان خشک کردن و پیچیدن در کالای گرم لازم است


سوختن ـ در صورتیکه زخم از سوختن عمیق باشد
ڈاکٹر علاج کند و در حالات معمولی چون محض آبله شود سفیدی
تخم مرغ بران جای نهاده شود چون بلغزد باز نهاده شود
سفیدی مذکور مفید ترین است ـ سوڈا ہم در آب
تر کرده ضماد کردن یا محض آرد تر کرده بر جسم نهادن خوبست
اگر آبله بتر قد مرہم رال سائیده با تیل شرشم و چهل کرت با آب
سرد شسته چون شکلش مسکه بماند ، ضماد کرده شود .
زچه خانه
تولد و بعد ازان بسلامت غسل کردن برای خانم حیات
تازه است ـ برای زچه اطاق روشن وصاف بکار است
که دران بجز یکدو پلنگ ، و یک میز و یکدو چوکی و سامان ضروری
دیگر چیز نباشد ـ اشیای ضروری زچه خانه مثل اوقیه
لباس طفل پانزده بیست روز قبل از وقوع مہیا باشد ـ
کدام دائی ہشیار تجربہ کار ہم قبلاً باید استخدام کرد و حتی
المقدور اورا شب و روز در خانه باید داشت .


٩٦
بعضی هدایات اخلاق
اقتصاد

این را نمیتوانیم گفت که اقتصاد چقدر خرج کردن است زیرا
خرج همیشه باندازه دخل میباشد اگر کسی صدر وپیه دخل
دارد و پنجاه خرج ، اقتصاد است و اگر صد را خرج کند اسرا
است، لیکن اگر کسی سیصد روپیه دخل دارد برایش
صد خرج کردن اسراف نیست، پس اقتصاد این معنا
دارد که از دخل خود یک مبلغ مناسب پس انداز کرده شود
که باین مصارف مطلوبست:—
(١) اگر در خانه کسی مریض افتد برای دوا و درمانش
(٢) بر خود یا بر کدام خویش اگر ساعت مصیبت نازل شود
برای دفع آن
(٣) وقتاً فوقتاً در پیش میشود برای کرایه وغیره
(٤) برای تعلیم و تربیه اولاد
(٥) برای اخراجات ضروری شادی و غم


۹۷
(۶) برای تعمیر خانه و ترمیم آن
(۷) برای خرید سامان ضروری آسایش خانه
اگر ما همه آن خود را بمصرف برسانیم برای این ضروریات فوق
از کجا روپیه بهم رسانیم؟
جهت اقتصاد امور چند لازم است.
(۱) خواهشات طبیعت را در قبضه خود نگاهداشتن
(۲) از نمایش و مکابره باطل اجتناب ورزیدن
(۳) بلا ضرورت چیزی نخریدن.
(٤) حفاظت مکمل هر چیز خانه را نمودن.
در قابو داشتن خواهشها اصول ضرور ترین میانه روی است. خواہشات
مختلف اشخاص مختلف را با سراف راغب میسازند که قبضه بر همه لازم
است و سخت ترین خواهش نقل است که نمعود و آن غذای ساده نروهت
ندارد و دها با احیثیت خود بالاتر اغذیه لذیذه شمهاری میکنند تا همه پر و نقد
نذر شکم میشود.
اگر سوداگر پوشیده در خانه شما رسید. صندوق خود را وا نما هد آنگاه


۹۸
طبیعت را در قبضه نگاه داشتن مشکل میشود این وقت آزمایش است
باید دید که اگر کدام چیز را نخرید در ان خجسته یا نقص بحیاتان میآیت؟
اگر بدون آن کار شود پس حاجت خریدنش چیست؟
یکدیگر مقام لغزش نیلام است که بظاهر اشیا ارزان مینمایند باران
تر مواقع احتفال است که چواخانمها بالبسه و زیورات پیش
بها دیده میشوند و هر خانم خواهش میکند که مثل دیگران ملبس و مزین
گردد حالانکه استطاعت مالی مقدم است. محرک قومی ترین
اسراف شوق نمود و مکابره است و اندیشه ملامت مردم مثلاً
رسم و رواج عروسی را شریعت آسان قرار داده است اما مردم
از اقربا و جو لا و نفرین حمقا بار خود گران ساختند.
برای خانم مقتصد یک کار بسیار مهم حفاظت اشیا موجود
خانه است. اکثر مستورات آنقدر خیال حفاظت اشیا سابق رانند
که هوس خریدن چیز های نو را حالانکه اشیا سابق اگر بدرستی
و حفاظت نگاه شوند مانند جدید مینمایند. استغنا از چیزهای
کهنه یک قسم اسراف است.


۹۹
در حفاظت چیزهای کهنه مرمت آنها هم داخل است که ازان
چیزهای زود ضائع شونده مضبوط میکردند و مدت مزید بکار
آیند - چون چیزی اثار شکستگی نماید باید فورا پیوند یا ترمیم کرده
شود تا مبالغیکه برای خرید اشیای نو صرف میشد
پس انداز گردد.

قرض
نتیجه لازمی اسراف قرض است. چون حفاظت کمائی و میانه
روی مصارف نشود مجبوراً نوبت قرض میآید که از ان ذلت
مدامش در پیش میشود که از ان پناه خواسته شده است بعض
خانم ها با وجود استطاعت از سستی و کاهلی خود عادت قرض میگیرند
مثلاً بر خواستن کشیدن روپیه زحمت محسوس میشود کتبو میگویند
بفرض سودایبار اینچنین بنای قرض نهاده میشود و برای گوشت
و غیره اشیائیکه هر روز خرید میشود پول تا دیه نشده از دکاندار قرض
گرفته میشود که چندین نقایص دارد : دکاندار در سودا قرض جنس کم


۱۰۰
میدهد دیگر عموماً دکاندارها چنین صادق نیند که حساب صحیح بنویسند
و خانمها خود حساب را نمی نویسند زیرا اینقدر عادت بزحمت
کشی ندارند ورنه خود برخاسته از صندوقچه پول چول نمی گرفتند
باری یک خانم در باره اخراجات خود گفت که بعض دفعه داکتر اینقدر
مکرر خواسته میشود که بیاد آدم هم نمیماند که چند مرتبه آمده بود چنانچه
یکدفعه فیس زیاد داکتر بذمه ماشد و یادمان نماند که او را چند کرت
خواسته بودیم ناچار از داکتر صاحب پرسیدیم چند بار آمده بودید
و چند فیس واجب الاداست او هم گفت که یادم نیست بآخر شوهرام
باختیار شد داد که هر قدر از یاد یا از تخمین بنویسید میدهم چنانچه او
یکہزار روپیه نوشت و دادیم ـ ازین قصه مقصود خانم مذکور حقیقت
خود نشاندادن بود اما ضمناً این هم هویدا شد که غفلت و بی انتظامی
باین درجه در خانه شان حکم فرما بود که با وجود روپیه قرض نیز بر گرفتند
و باز آن را نوشته هم نکردند.
هر خانم باید از قرض ترسد اگر بکدام وجه ضروری قرض شده باشد
در تادیه آن چنان باید کوشد که مصارف خود را با تقلیل نموده


مثلاً اگر سواری داشته باشید بفروشید اگر پلومیخورید بشوربا
کفایت کنید اگر باز هم سبکدوشی از قرض نشود سامان آسایش را
مزید کم نمائید و در همت و فعالیت بیفزائید - قرض چنین بلای
مدهشی است که اگر چاره اش بخوبی اندیشیده نشود خانه جایداد
زیور همه را فرو میبرد تا قرضدار در افکار مبتلا مانده خودش رحلت
میکند و با کوه وار آنها بگردن اولاد افکنده و میرود چونکه در حقوق
عباد قرض داخل است باید آنرا بوقت ادا ساخت آنحضرت
صلی الله علیه و سلم بجنازه قرضدار نماز نمیگذاردند- چون دین
و دنیا هر دو را این بلا در معرض خطری اندازد باید از استطاعت
افزون خرج گاهی مکیند و اقتصاد را دستور العمل خود دانید


۱۰۲

غیبت
بتاسف زیاد گفته میشود که مرض غیبت بیشتر بزنها تعلق دارد
چون چند خانمها یکجای مینشینند فوراً سخن میرانند که فلان
بی‌بی این عیب فلان آن عادت زشت دارد بد لباسست بعضی
نکته چینی کرده میشود بر شکل و صورت دیگران مضحکه نموده میشود
حالانکه غیبت گناه خفیف نیست بلکه از روی قرآن مجید برابر
خوردن گوشت برادر خود است ـ این جرم هم مثل قرض تعلق
بحقوق العباد دارد ـ بی نماز و روزه خوار گنهگار اند اما از تو به
نصوح معاف میگردند اما غیبت با همان شخص بخشیده میتواند که پس
پشتش بد گوئیش شده باشد ورنه جوا بدی آن برای عاقبت
میماند غیبت کننده در دنیا هم بد نام و ذلیل میباشد ـ اگر کدام خانم
غیبت دشمن خود را شنید خوش گردد اما غیبت کننده را از او بد
میداند زیرا می فهمد چون بعیب دگران پیشتیم آورد و شمر جرم
عیب تو پیش من نخواهد خانه ها باید اختاط خود سخنان شیرین آند مثلا کدام کتابها


۱۰۳
خوانده اند که دلچسپ و مفید اند کدام کار ہا ے نافعہ را مید‌انند
و ہمدیگر آموختن صنعت ہاے لطیفہ را تذکار و قرار بدہید
و تعریف نکوئی ہاے یکدیگر را غائبانہ نمائید و از بیان آن
خانمہائیکہ باشما مخالفت ارند ہیچ در میدان میارید اگر غور کنید
آن عیب ہائیکہ در دیگران میجوئید کم وبیش مانند آنها در ہمہ میباشند
لہذا بعوض نکتہ چینی در اصلاح خود باید کوشید مرحوم پادشاہ
ظفر چیزیکہ در اردو گفتہ است سلطان محمود غازی نیز فرمودہ بودہ
آئینہ خویش را بصیقل دادم روشن کردم و پیش خود بنهادم
در آئینہ خویش چنان دیدم کز عیب دگر کسان نیامدیادم
ما باید از ملاقات ہر شخص استفادہ کنیم اگر دیگرے بہتر و زیاد تر
علم و فن را داراست از و چیزے یا د بگیریم اگر ما از و بلندتریم باو
افادہ کنیم وقت باید درین معاملت صرف شود نہ در غیبت.


١٠٤

صبر

در جائیکه غم و اندوه هجوم کند و همدردی و مواسات دیگرے
نیز تاثیر نکند چه باید کرد؟ اگر صدمه مرگ است ماتم زده از گریۀ
بی اختیار می منع نباید داشت چه سعی عبث است البته
درین سخنان چند کوشش حتی المقدور مفید خواهد بود:-
(١) بعد از وقوع صانحه خانه بلکه شهر نیز چندی تبدیل شود
و در موضع دیگر ماتم پرس نا مزاج شناسی کرده اگر
از هجوم اقربا و رفقا طبیعتش پریشان شود فقط یکدو دوست
نزدیک باشند.
(٢) اگر اشتهایی غذا نباشد شیر و یخنی وغیره اغذیۀ
لطیف باید خورد که با ندک مقدار تقویت میدهد
اگر غذا خورده نشود ضعف لاحق گشته جلب مرض مینماید
(٣) باید صدمه رسیده را روز دو وقت یا یکبار بهوا خوری ببریدی سو
جائیکه آمد و رفت دحم زیاد نباشد. مطلب ازین هوا خوری تنها
صحت جسمانی نیست بلکه تبدیل مقام و خیال نیز است.


طوطي الرحمن
١٠٥
٤- باید خیال آن فوت از دل کشیده شود و سعی نسیان آن
ورزیده شود- نتایج خطرناک رنج و غم و بیهودگی آنرا
خوب یقین کرده آن خیال عبث را بدیگر طرف منتقل
باید ساخت.
٥- شخص غم زده باید دانست که ازین مصیبت احدی
گزیر نیست و کسی هرچند فدائی باشد عزیز خود را
ازین رهانیده نمیتواند پس غم چه فائده خواهد کرد.
٦- این یقین هم باید داشت که این مفارقت چند روزه است
بعد از چندی ما هم بمتوفی ملحق خواهیم شد.
٧- از همه اهم این امر است که برای متوفی افاده کنیم اگر
در جدائیش بیقراریم البته دوستش داریم در رسانیدن
نفع با و واجب است پس برای مغفرتش
دعا خوانیم- برایات قرانی متعلق آخرت فکر نموده
اطمینان قلب بدهیم و بسیار وقت در تلاوت
کلام ربانی صرف نمائیم.


١٠٦

٨ - تقاضای محبت مرحوم اینست که با پسماندگانش خصوصاً با بیوه و یتیمش دلجوئی نمائیم و تدابیر آسایش آنها را در عمل آریم و همانقدر وفا ئیکه با مرحوم داشتیم از آن بیشتر با پسماندگان بجا آریم.
٩ - بعد از نمازهای پنجگانه برای مرحوم دعا کرده شود و برای خود نیز توفیق اصبر عطا شود و رضا بقضای حق تعالی حاصل آید.
در مصیبت رنج و غم امر طبیعی است اما در جزع و فزع منهمک شدن و از اعتدال گذشتن خفت طبع است اعتدال را همیشه در هر کار مد نظر باید داشت آنحضرت صلی الله علیه وسلم بمرگ فرزندشان ابراهیم مغموم شدند اما از اعتدال نگذشتند اقربا و احبای غمزدۀ اوصاف مرحوم با تکالیف مرض و موتش را بتکرار بیان نکنند و چون ذکر شود آن حصه را فرو گذارند که در آن غم آوردی باشد.


۱۰۷
خوشمزاجی
خوش مزاجی بر صحت و توانائی انسان بسیار اثری اندازد
و بد مزاجی بر عکس آن از تندرستی میکاهد- ابعض اطبا میگویند
که اگر روزی یکبار یا دو خنده کرده شود برای صحت بسیار
مفید است اما ایا بر کسی میتواند عموماً این خیال است که خوش
مزاجی یا بد مزاجی امر اختیاری نیست بلکه خلقی است، اما اختیا
و اکتساب نیز درین دخلی دارد که از سعی تبدیل عادت میشود
اگر شخصی بر کوتاهی های خو نظر غائر انداخته از فوائد خوش
مزاجی آگاه گردد درین امر کامیاب میگردد.
هر انسان تابع رنج و غم است و صدمات چند برایش مقدر است
اما این حوادث بزودی میگذرد- بد مزاجی چیز دیگر است و نمای
خواه مخواه ترشروی و چین بجبین است و مانند مصیبت زدگان
خاموش دیگر از جوش و خرم اندوه محزون و خشمناک گویا
بدمزاجی مثل تب دایمی است - کدام خوشین رفیق اش بر اینحالت کند ترحم


۱۰۸
چون دوره این علت نمودار شود آنجا سبت خواهم ساخت
پس چون آثار آن عیان گردد فوراً مطلعش سازد که بد مزاجی را
دور کند و در چنین کیفیت اخبارے کتبے برایش بدهد
که بخواند و دیگران را بشنواند ازین طریق، خاموشی که
تمهید این علت است شاید مبدل بخوش مزاجی گردد ورنه
ازین عادت مذموم نه تنها خانم بدمزاج بلکه همه عائله از وجه او
بتنگ میآید بلکه در حالت بیماری وغیره کسے تیمار ش نمیخورد
که از آن مزاجش هنوز بدتر میگردد چنین خانم ها باید اصلاح
خلق خود نمایند اگر تصادفاً کدام امر خبر دے ناگوار طبع شان
وقوع پذیرد از ان در گذرند و چنان عادت گیرند که بر خطاهای
دیگران چشم پوشی نموده، و از لغزشهای معمولی اغماض ورزند
طبیعت خود را در ضیق و فشار نیارند بلکه سعی کنند که در هر
حال خوشی و خرم گردند.
خانمها خوش مزاج اشیای رکیک و سخنان خلاف طبع خود را
بخیال نمیآرند در پهلوی و شق هر امر نظر انداخته نگاه