Afghanistan Digital Library
adl0358
http://hdl.handle.net/2333.1/9cnp5jzq
تهنیت‌نامه
جلوس میمنت‌مانوس اعلیحضرت امیرامان‌الله‌خان
غازی خلدالله‌ملکه که اززندان کابل نوشته
بحضوراعلی‌حضرت‌ممدوح فرستاده‌شد
یا رب ز درت کا‌مگاری که با د بخت بید ارش یارم
مر اوج عشا‌را دین گه د‌ار کر حش‌ا‌میرا‌ما‌نت ا‌لله ا‌و
بہر لط‌ف حق باد حما‌مش با نگی زدہ باد ا‌نگ ما‌مش
ا‌ے زا د‌ہ صمت نجیبه جنا‌ب حضر‌ت علیا محلیه
This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.
All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ
تحفه امانیه
پندنامه سجون لفرزند محزون
از
نتایج افکار مولوی نجف علیخان اتالیق اعلیحضرت
امیر امان الله خان غازی خلد الله ملکه
(در مطبعه حروفی شرکتی دایر شده طبع شد)
(در وظیفه نعل اعلیحضرت مرحوم)


هو
دیباچه
نحمدہ ونصلی علیٰ رسولہ الکریم۔ اما بعد ایں پند نامہ را بپاس خاطر فرزند خود
در ایام حبس خود در دارالسلطنته کابل نوشته بودم۔ واز آنجا کہ وجود مسعود اعلیحضرت
غازی امیر امان الله خان خلد اللہ ملکہ بادشاہ ذیجاہ افغانستان حفظه الله تعالیٰ
من البلیات از مان جب نجات من از بلای اسر گردیده و نیز انقلاب عظیمی و
بی نظیری را که در ۱۳۳۷ هجری المقدس در خراسان رو نموده اثر قبولیت آن
دعا برخود میدانم که بحضرت رب العزة بصد عجز و نیاز در محان مضطر عرض کرده شده
بنابران ایں کتابچه را به تحفۀ امانیہ موسوم کرده و بنام نامی اعلیحضرت ممدوح
معنون نموده بطریق ہدیہ مزجاة بحضور مبارک تقدیم می نمایم۔ ع
گر قبول افتد زهی عز و شرف
ماه نومبر سنه ۱۹۱۹ ع
راقم آثم احقرالناس نجف علی عفی عنہ
ساکن جلالپور جٹاں ضلع گجرات پنجاب


تهنیت نامه
جلوس میمنت مانوس اعلیحضرت امیرامان الله خان
غازی خلد الله ملکه که در زندان کابل نوشته
بحضور اعلی حضرت ممدوح فرستاده شد
ایا فرزند شاه کشور آرا که بادا جنت الماواش ماوا
سراج ملت و دین یگانه که شد تیر شهادت را نشانه
جوار لطف حق بادا مقامش به نیکی زنده با د انیک نامش
ایا ای زاده عصمت مآبی جناب حضرت علیا خطابی


زہے خاتوں کہ عفت شد نقابش صیانت مقنع و عصمت حجابش
ز دیدار تو چشمش باد پُر نُور روانش تازہ و دل باد مسرور
مبادا سایہ اش کم از سرِ تو دعاش بادیا رویا و رِ تو
مطیعش باش اے عالم مطیعت برش فرماں اباشان رفيعت
مبارک بادت اے ظل الٰہی برغم دشمنانت تاج شاہی
زہے بخت ہمایون خراساں کہ دادش پادشاہی چوتو یزداں
رعیت پرورے لشکر نوازے زبس بیچارگاں را چارہ سازے
حلیم و بُرد بار و با تحمل بری از شیوۀ جاہ و تجمل
بہ افراد رعایا مہربانے نکو طینت نکو محضر جوانی
شہے کش امرہم شوریٰ است رہبر براہِ سُنت صدیق اکبررض
طریق حضرت فاروقرض وعثمانرض علی شیر خدا وشاہ مرداں
شہے کش باب عالی ہست مفتوح پئے ہر داد خواہِ زار و مجروح
شہے کش ہر گدا دارد رسائی ز بہر عرض در دربار شاہی
شہے کو داد ایتام وارامل دہد بہر خدا با لطف شامل


۳
شہے کو حاجب و دربان ندارد
که عرض خویش هر عارض گزارد
شہے کو صاحبِ خُلقِ جمیل است
ز حق مستمره است و اجرِ جزیل است
شہے کو خیر ملت راست ساعی
چنان کز بهرِ رمه خویش راعی
شہے کو روز و شب مصروفِ کار است
نه فارغ بهر تفریح و شکار است
شہے کو صید دلہائے رعیّت
کُند با دانۀ لطف و مروّت
چه سود از صیدِ آہوئے رمیده
عجب صید است دلہائے گُزیده
کسے کو کعبۀ دل را عمارت
کُند باشد سزاوارِ امارت
بنائے کعبہ تعمیر خلیل است
مگر دل منزلِ ربّ جلیل است
شہے کز اهلِ نورستان تمامی
بشست از جبهہ شاں داغ غلامی
ہمہ را از کرم آزاد فرمود
بلطفِ خاصِ خود دلشاد فرمود
غلاماں را به حُریّت سرافراز
نمود و با نجابت کرد دمساز
بلے هرکس که در تقویٰ است افضل
بود اکرم به نزدِ ربّ اکمل
رذیل است آنکه عاداتش ذمیم است
شریف است آنکه اخلاقش کریم است
ایا شاهِ جوان بختِ جواں سال
الٰهی در جہاں باشی با قبال


چو در عهد شه خلد آشیانی بدستت بدعنان حکمرانی
همی گشتی تو اندر کوی و بازار بتبدیل لباس اندر شب تار
که تا جویا شوی ز احوال مردم ز بهر حفظ جان و مال مردم
کسی از پاسبانات ببازار مزاحم گشدی در حین رفتار
شنیدی زوبی سب و شتم را ولیکن ناپسندیدی ستم را
همی برداشتی حرف درشتش سپس دادی دو مشت زر بمشتش
برین بیداری ات صد آفرین باد نصیر و ناصرت جان آفرین باد
اسیران رها کردی ز زندان شدت هر کس دعاگو و ثناخوان
دعای بندیان پذرفت باری عطائت کرد تاج شهریاری
تو شکر نعمت باری ادا کن اسیران را بلطف خود رها کن
خصوص از بندیان کهنه و زار حق همسایگان اول نگهدار
ز زندانم الی برج شمالی بود دو صد قدم تا بالجبالی
میان ما و تو بعدی عجیب است ز قصرت کلبه احزان قریب است
شنو از داعی مخلص نصیحت که شه باشد شجر بخش رعیت


درختی را که بیخش استوار است
چه غم از باد تندِ روزگار است
رعیت گله و تو گله بانی
بجا آور بجان فرض شبانی
ز خرسِ بد سگال و گرگ خونخوار
بحکمت گلهٔ خود را نگهدار
رعائت کن شها حق رعایا
بری کن ذمّهٔ خود از برایا
تو سلطانی حقِ دهقان ادا کن
تو شاهی مرحمت بر هر گدا کن
بجاں کوش از پیِ بهبودِ ملت
که ملت هست تکیه گاهِ دولت
پیِ ملت زِ بهرِ خیر خواهی
رفیقت باد توفیق الهی
رواج علم ده در کشور خویش
ابا حُسنِ مساعی بیش از پیش
که این نور است نورِ علم و حکمت
بحکمت تکیه دار و ملک و دولت
به امصار و قرا و هم به دیهات
شود تعلیم و تدریس کمالات
بوَجْه سِلم بر وفق طبائع
ز علم و حکمت و فن و صنائع
بهر شاه و گدا باید نصیبی
رسد از حُسنِ تعلیم لبیبی
که تا هر کس ز اشراف و اراذل
کند در علم و فن طیِ منازل
بداند هر کس از احکام داور
حقوقِ بنده و هم بنده پرور


۶
ز افراد رعایا هر بشر را بود احساس خیر قوم و شر را
شناسد دوست را از دشمن خویش تواند کرد فرق نوش از نیش
عدو را نشمرد بیچاره و خوار به افسونش نگردد غره زنهار
ترقی‌های عالم را بداند قدم سعی در میدان بماند
بداند چیست اسباب ترقی تنزل بر چه علتها ست مبنی
چرا اسلام در هر جا غریب است چرا سلم ز دولت بی‌نصیب است
چرا بی‌بهره‌اند از اختراعات مسلمانان ز ایجادات و صنعت
خرا را طوق زرین زیب گردن ز پالان اسپ را مجروح شده تن
چرا بلبل به گل نغمه سرا نیست چرا طوطی به گلشن در نوا نیست
چرا شد آشیان ایران همارا چرا ناز است بوم بد لقا را
چرا کبک دری را نیست رفتار چرا زاغ سیه نازد به کهسار
چرا کفار را بهره ز یسر است چرا حال مسلمانان بعُسر است
چرا کفار را شهد است در جام چرا بس تلخکام اند اهل اسلام
مسلمان را چرا در کیسه زر نیست چرا بر سفره‌اش مشتی شکر نیست


چرا کفار را صید است در دام مسلمان را چرا آهو شد رام
عدو الله ز دیباش لباس است محبّ الله قمیصش از پلاس است
چرا قصر مسیحی از رخام است مسلمان را سرای از خشت خام است
بعلم آمد مدار کامرانی بخشد علم لطف زندگانی
هر آن قومی که در علمش قدم پیش بود میدان برد از دشمن خویش
دیارش را بود گو قرب نیم بود کیفش دو صد ره بیش از گم
بگویم فی المثل جاپان و المان بوسعت نیست زائد از خراسان
بعلم و فن نظیرشان فقید است عدیل شان بصنعت ناپدید است
بعلم و حکمت و تدبیر لاریب کند کاری که گوئی آمد از غیب
بحکمت میزنند تیغ دو سلم را برد از مدعی تاج و عسلم را
بحکمت زوجنان کاری بر آید که از صد لشکر جرار ناید
بحکمت گوهر از کان می برآید بحکمت دُر ز عمّان می برآید
بحکمت سنگ گردد آبگینه ز خاک آید برون گنج دفینه
برین فی الحال در دور زمانه که تیر حکمت آمد بر نشانه


ستیم و برق و گیس ایجاد علم است در یدنات و کروزز داد علم است
بعلم این آدم خاکی چها کرد ز خاک اندر هوا پرواز ها کرد
به بحر علم و حکمت چون شنا کرد ز ایجادات طوفانی بپا کرد
گهی کشتی موتر را بنا کرد گهی طیاره را اندر هوا کرد
ستیمر - تار پیدو - سب مرائن همه در ہائے حکمت را خزائن
غرض عالم بدنیا شاد کام است به عقبیٰ نیز فائز بالمرام است
معاشش را صلاح مبنی است بر علم معادش را فلاح مبنی است بر علم
زعلما ست تاجی بر سر او زکرَّمنا ست خلعت در بر او
تو دین و ملک را شاها ظهیری همی زیبد ترا تاج امیری
پئے سالِ جلوست چون تفکر نمودم از سَرِ راهِ تدبّر
ظهیرالملک فی الدّین از سروشم ز غیب آمد ندا در گوش ہوشم
تو شاها جاہدی و نیز غازی برین شوقِ غزا باید که نازی
جلوست بر سر ِ ِمر حکمرانی ز شاهِ جاهد غازی بدانی
جلوست میمنت مانوس بادا عدو از روح حتی مایوس بادا


تو باشی فی امان الله دائم
ز گردشہای چرخ ناملایم
خداوند جهان بادا ترا یار
به اقلیمت مبادا دخل اغیار
رعیت خرم و آباد باشد
سپاه آسوده و دلشاد باشد
یکی با مال و جان بادا ظهیرت
دگر بازو سراز بهر سریرت
دعای بنده مسجون خیلیا
مشرف با قبول خویش فرما
۱۳ جمادی الثانی سنه ۱۳۳۱
زندان ارگ (قلعه شاهی)
دار السلطنه کابل


۱۰
بسم الله الرحمن الرحيم
خطاب بفرزند ارجمند
بعد حمد ایزد و صدها سلام بر نبی و آل و اصحاب کرام
اے سرور روح و راح جانِ من روشنی دیدۀ گریان من
اے تسلائے دل پژمردہ ام مئے سکون خاطر افسردہ ام
اے عصا ئم قامت رعنائے تو پھر پشتم سهی بالائے تو
اے خیالت نقش لوح جان من مونس تنھائی زندانِ من
غائتِ امیدہائے بستہ ام اصل مقصود دل شگستہ ام
گرچہ دانا نیستم پیرم مگر ناصحانہ پندگوئم اے پسر
ہمچو فرزند سعادت مند باش از دل وجاں کاربند پند باش
گوش کن ایں پند من باگوش ہوش تا توانی جان من در علم کوش
خواب غفلت ترک کن بیدار باش در رہ علم و ادب ہوشیار باش


11
پنبه غفلت بکش از گوش هوش ای پدر این پند پیرانه نیوش
سالها از عمر تو بر باد رفت خواند گیهائت همه از یاد رفت
وقت رفته باز کی آید بهی تیر جسته از کمان ناید بهی
منزلت دور است و راحت بس دراز دامن همت بچین و تیز تاز
در ره تحصیل شو راسخ قدم عزم جازم کن چو ارباب همم
باش بر اوقات ماضی منفعل فکر مستقبل بکن از جان و دل
ای پسر حق مساعی کن ادا تا تلافی گر شوی مافات را
هست قول خالق ارض و سما لَیسَ لِلانسانِ اِلاّ مَا سَعٰی
گر برفت از دست وقت ماضی بذل عرفان ساز عمر ما بقی
علم باشد مایه روشندلی جهل را باشد ثمر بیحاصلی
علم بهر رنج نادانی دواست از پی مسّ جهالت کیمیاست
بهر تشریف از حضور کبریا خلعت علّم به آدم شد عطا
تافت اندر سینه اش از علم نور شد بکر منّا مشرف از حضور
ه وعَلَّمَ ادَمَ الاَسماءِ کلَّها ـ الآیة


کوش در تحصیل علم دین نخست
تا شود عادات و اخلاقت درست
علم دین آموز و تق را سپاس
بنده بی علم نبود حق شناس
ہم حقوق بندگان بر بندگاں
می شود از علم دین حق عیاں
بر مسلمان علم دین فرض خداست
زانکه شرعبر روا و ناروا ست
اِنَّمَا يَخْشَی اللَّهَ در قرآں بخواں
قدرِ اہلِ علم زاں گردد عیاں
ہست فرماں ناطق از سلطانِ دیں
اُطْلُبُوا الْعِلْمَ وَلَوْ كَانَ بِالصِّينِ
اصل علم دیں کلام حق بود
کاں پہ پیمبر پیام حق بود
ہست قرآں حقهُ درہائے دیں
مخزن اسرار ایمان ویقیں
بے نظیر است ایں کتاب بالجواب
حجت قاطع و ہم فصل الخطاب
دعوی فَأْتُوا بِسُوْرَةٍ شد بلند
نکتہ سنجان عرب ساکت شدند
گشت چوں سبع مثانی جلوہ گر
خاک شد سبع معلق را بسر
چوں شنیدند ایں کلام بیمثال
مفصیحاں را زباں گردید لال
بر قصص شعر بود ہم واقعات
نیز بر متشابہات ومحکمات
واجب العمل است امر محکمات
لازم الایماں بود متشابہات


۱۳
خود خداوند جهان فرمود ما يعلم تاويله الا الله
بهر تاویل آنکه سرگردان شود آخرش درمانده و حیران شود
گردد استدلال جانش را وبال میشود سرگشته در تیه ضلال
بس عجب فرمود مولانائے روم در معنی سفت در سلک رقوم
پائے استدلالیان چوبین بود پائے چوبین سخت بے تمکین بود
ہر کہ علمش راسخ است و با کمال گوید امنا به بے قیل و قال
قصّہ ہائے انبیا و اصفیا ست هم بیان اتقیا و اشقیا ست
اے خوشا بختش که باشد مشتقی وائے بر حالش که او باشد شقی
ہست قرآں اے پسر خیر الکلام ہادی و مهدی زبہر خاص و عام
ہر کہ از برکرد ایں فرقان حق کرد در بر خلعتِ ایقان حق
نور عرفاں تابد اندر سینہ اش بهر تنویر دلِ بے کینہ اش
ہر کہ بر دارد بحفظش رنج را لاجرم حاصل کند ایں گنج را
از جناب سیّد خیر البشر این بشارت وارد است اندر خبر
است میموں طالع و فرخ پدر حافظِ قرآن بود کو را پسر


۱۴
گنج عرفان است قرآن ای پسر لا زوال است و پر از لعل و گهر
گوهرش آویزه کن در گوش دل باش همواره به حفظش مشتغل
چون ز حفظ آن فراغت یافتی همچو ماه بر اوج عرفان تافتی
ورد آن را روزمره پیشه کن در معانی اش بغور اندیشه کن
مادر خود را دعای مغفرت از حضور حق بخواه با مکرمت
هم به جد امجد خود کن دعا بهر غفران از حضور کبریا
هم دعا اندر حق عمات کن هم بحق خال و هم خالات کن
تحصیل علم الادیان
کوش در تحصیل علم دین سپس تا بیاری مرغ عرفان در قفس
رأس علم دین کتاب و سنت است فقه دین مفتاح باب حکمت است
بر روان صاحبان اجتهاد صد هزاران رحمت از یزدان باد
کرده اند حق مساعی را ادا در ره ترویج دین مصطفی
صرف و نحو و فلسفه ای ارجمند خادمان علم دین بر حق اند


۱۵

حکمت طبیعی ریاضی هندسه نیز تاریخ است و هم جغرافیه
جمله حسّند ام اند و شاه علمها هست علم دین احمد مجتبیٰ
آرزو دارم که بر چرخ علوم همچو مهر و ماه باشی در نجوم
ذات تو از نور عرفان همچو شمع مظهر فیضاں بود از بهر جمع
نام جدّ امجد خود زنده کن باز شمع علم را تابنده کن
خویشتن را صاحب آوازه کن نام آں پیر کهن را تازه کن
زنده کن از علم نام مرده را تازه کن آں آتش افسرده را
آنکه ذاتش بود فخر خاندں مایه ناز از پی خرد و کلاں
بود ذاتش علم پرور علم دوست هر که ایں اوصاف دارد بس نکوست
ذات مالاش که شمع خانه بود روشن از نورش همه کاشانه بود
فیض علمش بود چوں جوی رواں تازه شد زاں جوی کشت خنداں
وائے گل شد آں چراغ خاندں هم خزاں آمد بباغ دودماں
بیں که همسالان تو رفتند پیش رُخ بسوی منزل مقصود خویش
گام شاں تیز است و هم ثابت قدم صاحب عزم اند و هم الاهمم


۱۶

دیگران را از برادر یا پدر میرسد فی الجمله عونی در سفر
تو پدر داری که او بیدست و پاست اوفتاده در چه رنج و بلاست
همچو مرغ پر شکسته در قفس نی مجال طیر و نی تار نفس
دامنش خالی و همیانش تهی است بیکس و نزار و نزار و منحنی است
از عزیزان دور و از خویشان جدا اندرین غربت بزندان بلا
تو نداری جز خداوند جلیل در جهان یار و مددگار و کفیل
ناصرت بادا خداوند جهان حافظت در هر مکان و هر زمان
چاره ات چاره گر بیچارگان ملجاء و تکیه گاه بیکسان
یاورت یاری ده بی یاوران کارسازت کارساز این و آن
کردمت تفویض یارب الجلیل حسبك الله إِنَّهُ نِعْمَ الْوَكِيلِ
ذات حق بادا ترا یار و معین از طفیل رَحْمَةً لِلعَالَمِيْنَ
هم طفیل آل و اصحاب کرام باد بر ارواح پاک شان سلام
اشرف اصحاب آمد چار یار گوهر درج نجابت هر چهار
اول و افضل که یار غار بود جان نثار سید ابرار بود


۱۷
در برش چون گنج رحمت آرمید پای یار غار را ماری گزید
درد را برداشت اما اُف نکرد زهر را چون شهد خورد و تف نکرد
گفت پیغمبر درین دارالفنا حق صد یقم نشد از من ادا
کرده ام او را محول با خدا تا دهد آن یار محسن را جزا
آنکه اول داخل جنت شود مهتر است عتیق الله بود
از همه سابق مشرف شد بدین در حضور پیشوای عالمین
فضل امت رئیس الاتقیا حضرت بوبکر با صدق و صفا
از جناب سید نوع بشر گشت با صدیق اکبر نامور
یار دوئم حضرت عادل عُمر بود در وصف عدالت مشتهر
بو دقلب روشنش آئینه وار مظهر فیضان و لطف کردگار
اکثری بر وفق فکر صائبش وحی آمد در حضور صاحبش
گفت پیغمبر که گر بودی نبی بعد من ممکن عُمر بودی نبی
یار سوئم هست عثمان غنی صاحب دو نور چشمان نبی
جامع قرآن و هم صاحب صفا معدن علم است و هم کان حیا


یارِ چهارم بود شاهِ اولیا
حیدرِ صفدر علیِّ مرتضیٰ

در حقش فرمودۀ پیغمبر است
شهرِ علم استم علی آنرا در است

لحمک لحمی که طغرائے ست خاص
حضرتِ شه را ببخشید اختصاص

بر سخائے آن شہِ مردانِ سخی
هل اتیٰ آمد دلیلِ بس قوی

موردِ الطاف و اشفاقِ رسول
شاہِ مردان شیرِ حق زوجِ بتول

هم طفیلِ نورِ چشمانِ نبی
قرۃ العینِ شہِ مردانِ علی

آن یکے لختِ دلِ زهرا حسن
مقبلِ درگاهِ ربِّ ذوالمنن

واں دگر مظلومِ دستِ اشقیا
اے حسینِ اعلٰی شهیدِ کربلا

هم طفیلِ اہلِ بیتِ خوش صفات
امهات المؤمنین و طیبات

نیک محضر نیک طینت نیک ذات
صالحات و قانتات و سائحات

هم طفیلِ اصدقا و اصفیا
اولیائے با صفا و اتقیا

عذرِ مهجوری و مجبوری

سالها باشد که من در غربتم
مبتلائے درد و رنج و محنتم


۱۹

بر سرم کوه مصائب ناگہاں افتاد از گردش دورِ زماں
ناگہاں کردند بے تحقیقِ امر بیخطا از بهر محبوسیم امر
ناگہاں کردند بے جرم و خطا حلقه ام در طوق و زنجیرم بپا
ناگہاں کردند از راهِ جفا در برویم بسته در دارالبلا
بغتةً زیں ماجرا ہوشم پرید وعده ہا بشکست و صادر شد وعید
افترائے ساعیِ ایماں فروش بے دلیلِ منطقی کردند گوش
مدتِ سجنم شد ه بضعِ سنین چرخ بے مهر است تا حالم بکہیں
جرمِ فرضی را نه کس اثبات کرد ہیچ تفتیش و نه تحقیقات کرد
کس نه قائم کرد برہانے به عقل یا دلیلِ منطقی از روئے نقل
مدعی کو داشت شخصی مدعا در حق ما بست ناحق افترا
از پئے دنیائے دوں دیں را فروخت آتشِ بغض و حسد را بر فروخت
شاهِ عادل با همه اوصافِ داد دادِ انصاف و عدالت را نداد
طرحِ بیداد و ستمگاری فگند پائے سدّ معدلت رانی بخند
گرچه دار و شاه گوش حق نیوش حرفِ باطل را مگر بنهاد گوش


۲۰
تیغ استبداد را هستم قتیل داد خواهم از خداوند جلیل
آن خداوندی که در روز جزا گیرد از هر شاه و او هر گدا
کوس لمن الملک چون گردد بلند سرفرازان گردن گردن بلندان را زنند
میر زندان است شخصی پرجفا تیره دل همچون گلیم بخت ما
نی بحال ماست او را رحمتی نی مدارات و نه رفق و رافتی
سخت گو و تندخو اندر خطاب سر که برابرد بود وقت جواب
موی ریشش در سپیدی مثل شیر دل مگر از ظلمت ظلم است قیر
گو دهانش خالی از دندان بود زخم دندانش بلای جان بود
بهر خمش حاجت دندان نیست زخم غم را چاره و درمان نیست
سالها خون مسلمان ریخته خونها خورده و دندان ریخته
ماهر و یکتاست در فن جفا پیشه اش جلادی است از سالها
مدتی باشد که این مجبوری ام شاهد عدل است بر معذوری ام
ورنه داد تربیت می دادمی شمع عرفان در رهت بنهادمی
بهر تعلیم تو ای نور بصر کردمی شبهای یلدا را سحر


۲۱
دوش من از حمل بارت قاصر است خود خداوند جهانت ناصر است
قوت بازوی خود را تاز کن پنجه همت بان باز کن
همچو شاہیں کن بدست خود شکار چوں زغن ہرگز نباشی جلیف خوار
از اراضی ہر چه حاصل شد برآں وقت خود را تا زمانی بگزاراں
با کفائت روزگاری کن بسر جز دریں باش ز اسراف الحذر
چشم مکشا بر شکارِ دیگراں بذل ہمت کن بکارِ دیگراں
سوئے کس با دیدۂ حسرت مبیں گر به بینی از رہ غیرت ببیں
بر کمالِ دیگراں حسرت مکن عرق غیرت را بجنباں غبطه کن
کاشکے دست ستم پائے ترا بند میکردی دریں دار البلا
ہمچو یوسف با منت کردی اسیر اندریں چاہ گردشش چرخ اثیر
چوں سیر کنعاں تو بودی بیگناہ ہمچو ماہ نخشبت کردی بچاہ
عصمت از بہرت وبال جاں شدی عفت تو موجب زنداں شدی
منزلت در خانہ زنداں شدی کلبه احزاں چو اد بتاں شدی
راح جاں بودی مرا دیدار تو کردی آرام جاں ایثار تو


۲۲
دیده تا فرشش زمینت کردے پوست خود پوستینت کردے
گر شدے از ناں خورش ہم سد باب کردے لخت جگر بهرت کباب
گر چه بودے رنج جسمانی ترا لیک بودے راح روحانی ترا
اندریں مدت که باشد هفت سال می شدی دارای هر علم و کمال
آرزوئے دل مگر در دل بماند وز دبارم بر دو خر در گل بماند
سینه شد از خنجر هجر تو چاک با دلی پر خون فتادم در مغاک
گر ز دیدار تو در حین حیات بهره ور کردم خدائے کائنات
بوسه خواهم داد بر سیمائے تو گیرم اندر بر قد رعنائے تو
حق کوشش را ادا خواهم نمود جمله حاجاتت روا خواهم نمود
سعی خواهم کرد در تعلیم تو هم بجاں کوشم پئے تفهیم تو
تا تلافی گردد ت مافات را زندگی حاصل شود مامات را
ایں امید بسته ام یا رب بر آر از کرمھائے توام امیدوار
رحم فرما بر من دور از وطن بیکس افتاده به زندان محن
بند زندان اند ہم اخوان من روز و شب در غصه و کرب حزن


۲۳
کاش ایشانرا نبودی پای بند اندرین غربت نبودندی نژند
هر یکی زایشان ترا بنواختی همچو من در حال تو پرداختی
لیک مجبوراند ایشان همچو من بیقرار اند و نزار و خسته تن
شیر عاجز شد چو شد اندر قفس جرات شیری نماند زان سپس
دیده باشی در عجائب خانه ها خاکروبی را بدستش یک عصا
چون کند بالا سر نوک عصا شیر جنبانده سر تسلیم را
چون درآید در قفس آن خاکروب میزند شیران شرزه را بچوب
همچنان شیران ناطق در قفس نیست شانرا تاب یارای نفس
یک خسیسی را که زندان بیگی است هر یکی زایشان ببوسد پاو دست
همچو موی زنگیان روئش سیا وز قساوت صورت حالش تبا
چون سپر دائم جبینش پر ز چین سینه اش هر دم چو ظالم پر ز کین
در فصاحت ضد ابن وائل است صوت وی چون بت وی هائل است
اقبح الصوت چو اہل زنجبار انکر الصوت است چون صوت حمار
بانگ مکروهش خراشد لوح دل یا تراشد تیشه از احجار گل


۲۲

در زندان
چون بکوچه می در آید بدسگال می نشیند بر دلم گردِ ملال
نیست او را بهره از عقل و تمیز فرق نکند در ذلیل و در عزیز
از عزیزان پاس عزت نیستش وز ذلیلان خوفِ ذلت نیستش
دود گردد چون بیاید بر دماغ باد گردد چون بیاید بر چراغ
هر که اندازد به پیش استخوان رام گردد پیش وی لابه کنان
میکشد زولانه از پاش بپفور در حقش کوته کند هم دستِ جور
چون شود آماده از بهرِ ضرر کلبه ها را می کند زنجیر در
بدرگ است و بدرگی خویش بود سگ منش ست و سگی خویش بود
گر نیاید استخوانش در دهان می کند غوغا و عوعو چون سگان
گرسنه چون شد به پنجه میزند بادبان و هم به دندان می کند
چون بر آئم وقت شب بهر نماز بانیاز اندر حضور بے نیاز
ناگوارا آیدش فریادها
الامان یا رب ازین جور و جفا


۲۵

ترغیب تحصیل علم الابدان

بعد علم دین بود علم بدن
لازم و ملزوم مثل جان و تن

آن یکی بهر جسد مصلح بود
وان دگر مر روح را مصلح بود

گر بدن سالم نباشد روح نیز
کی نتوان خیر را از شر تمیز

صحت جسمانی ار نبود بجا
کی تواند شد حق طاعت ادا

گر قوائے جسم تو گردد ضعیف
کم شود هم قوت روح لطیف

در بدن هرگاه پدید آید فتور
در عبادت لاجرم آید قصور

بس اهمیت بدن دارد بروح
جز بدن کی روح می یابد فتوح

حفظ ابدان هم مقدم در خبر
وارد است از سید نوع بشر

طب یونانی مدارش بر قیاس
هست میرو هم و گمانم ارد اساس

بهتر آن باشد که تشریح بدن
یاد گیری بر اصول این زمن

تا بدانی فعل هر عضو بدن
منصب ارکان تن در قلعه تن

۱ العلم علمان علم الابدان و علم الادیان ۱۲


۲۶

شاخ این علم است فعل عضو ہا
شعر افعال ہر عضو جدا

بوعلی سینا شه ملک کمال
کرد تشریح بدن بر حسب حال

بود آں تشریح حیوانے خسیس
زاں بہ انساں بود پے شیخ الرئیس

ایں زماں از حسن تشریح جدید
نقص تشریح کهن آمد پدید

هم بود لازم که علم کیمیا
یاد گیری بہر ترکیب دوا

اختلاط ادویہ با ہمدگر
بر اصول کیمیا داں منحصر

از پے ترکیب اجزائے دوا
غور کن اندر اصول کیمیا

علم طب را هم اگر پیشہ کنی
سلطنت چوں شیر در بیشه کنی

دردمنداں جمع آیندت بباب
تا شوند از فیض صحت بہره یاب

ہر کسے حاضر شود بہر دوار
دار تو خواهد شدن دارالشفا

مشتری با جاں خرد جنس شفا
کیں متاع خیلیے گراں دارد بہا

در مرض ہر بندہ محتاج دواست
خواه شاہ کجکلاه و یا گداست

ہر کہ ماہر شد دریں فن شریف
باعث قوت شود بہر ضعیف

تہ علم افعال الاعضا۔


۲۶

مرجع ارباب حاجت می شود دافع هر رنج و محنت می شود
گر مریضت صاحب ثروت بود یا امیری صاحب دولت بود
هدیه اش را بی تامل کن قبول رو نعمت هست کار بوالفضول
ور بود رنجور نادار و فقیر از ترحم دست آن افتاده گیر
از مطب خود دوائش کن عطا از ره غمخوارگی بهر خدا
کشته نقره ده آن بیمار را بذل طی کن شربت و دینار را
هدیه از مفلس گرفتن خست است زانکه او خود مبتلای محنت است
از فلوس افلاس را فرما دوا یا علاجش کن به اوراق طلا
مفلسا را شربت دینار ده زانکه دینار است از صد نار به
هر که باشد مفلس و زار و غریب حق لطف خاص دارد بر طبیب
با مریضان باش دائم خوش کلام زشت خو باشد بعالم زشت نام
سعی کن تا علم تو کامل شود تا مراد خاطرت حاصل شود
کسب علم اولی ست تا حد کمال علم کامل هست گنجی لازوال
نیم ملا خطر ایمان بود همچنان ناقص طبیب از جان بود


۲۸
بہر ترغیب تو می آرم نظیر از اطباے زبس روشنضمیر
بود ہمنام تو در دہلی طبیب بود جالینوس دوران آن لبیب
در کمالِ علمِ طب چوں طاق شد نامِ نیکش شہرۂ آفاق شد
ایں زماں خلف الرشیدش اجمل است حاذق الملک و طبیب اکمل است
فضلِ فہماے عالم ایں فن است حضرت مفتی شالی روشن است
منکسر طبع است و خجستہ مزاج لیک مستغنی است زاہلِ تخت و تاج
سینہ اش گنجینئہ علمِ طب است قلب صافش مطمئن در قالب است
اندریں زنداں کہ یک دارالبلاست جاری از عمّ تو فیضانِ و ہاست
از مریضان روز و شب باشد ہجوم بر در ایں دارِ احزان و ہموم
چوں مطب است از پئے اہلِ مرض مرجع حاجاتِ اربابِ غرض
پاسباناں با تفنگِ پُر بدوش تابع امراند چوں حلقہ بگوش
مے نمائیم ار بہ سربازے خطاب صاحب آقا بگوید در جواب
ہریکے داند کہ معتوبیم ما ہم بہ نزدِ شاہ مغضوبیم ما
چوں مریضے را شود حاصل شفا از خلوصِ دل ہے گوید دُعا


۲۹
با ادب استاده پیش باب دیر از خدا خواهد نجات ما بخیر
این همه از فیض طب و حکمت است علم طب مفتاح باب حشمت است
ذات حشمت مظهر لطف خداست دردمندان را درش دارالشفاست

فضائل علم

از پی تحصیل علم امر خدا هست اقراء باسمِ رَبِّکَ بر ملا
حسن اوصافت مسلم کردو علم اے پسر از سورۂ ن و القَلمْ
هر که شد از حسن طالع خامه ور بر سریر عزتش باشد مقر
اوّلین وحی از خداوند است عَلَّمَ الإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ است
دولت علم ار بود در سینه ات می کند مستغنی از گنجینه ات
گنج عرفاں بهتر است از شایگاں شایگان از صرف گردو رائیگاں
لیک عرفان است گنجے لا زوال بل مضاعف میشود از صرف مال
حبّذا بخت خوش مرد لبیب آن که باشد دولت علمش نصیب
چوں رود در مجلسی قدرش کنند چوں بود در محفلی صدرش کنند


گوہر حکمت چو در سلک بیاں آرد و اسرار آں سازد عیاں
سامعینش را سمعنا بر زباں باشد و انا اطعنا در وشاں
نکتہ ہائے حکمتش گیرند گوش می پذیرندش چو پیغام سروش
در معنی ریزد از درج دہاں میکنند آویزہ اش در گوش جاں
ہر کجا در دیدہ جائش می دہند بر خطِ فرمان وے سر می نہند
می نہندش دستہا در زیر پائے می دہندش بر سر و در دیدہ جائے
زطلس و دیبا کنندش فرش پائے گرچہ بر دوشش بود کہنہ ردا
گرچہ دلقش پنبہ و پارہ بود صورت حالش بس آوارہ بود
با ہمہ اکرام مہمانش کنند مورد و منزل سخا پیمانش کنند
می کنند اکرام و تعظیمش کنند با ہمہ اعزاز تکریمش کنند
علم با عمل
علم و عرفاں اے پسر باشد شجر ایں شجر را از عمل باید ثمر
عالمی کش بہرہ نبود از عمل چوں درخت بے ثمر ہست آں دغل


۳۱
یا مگر مثل سرای بی در است یا به دعوای تجارت بی زر است
چون ز امر و نهی حق دارد خبر از عمل باید که باشد بهره ور
حیف بر شخصی که او نار د بجا با وجود آگهی امر خدا
کور معذور است گر افتد بچاه وای بر بینا که او گم کرد راه
در مهند جاهل ار دارو نخورد مدتی بر بستر افتاد و بمرد
ور طبیبی در بدن دارد فتور از روا صد حیف گر باشد نفور
گر نه تلاشی کند سوای سود عذر دار دکُش بمیان زر نبود
وای بر شخصی که او سودا نکرد گرچه حبیش پُر بُد از دینار و زر و

پابندی فرایض دین

ای پسر پابندی صوم و صلواة لازم آمد بر تو ما دام الحیات
پنجگانه با جماعت کن ادا با حضور قلب ای فرخ لقا
پنجگانه بهتر است از پنج گنج ره که با این پنج باشی کار سنج
گفت پیغمبر که گر جوی روان در میان خانه باشد هر زمان


۳۲
در شبانه روز غسل پنج بار گرکنی زائل کند از تن غبار
از نماز پنجگانه همچنان از گناهانت نمی ماند نشان
روزه ماه رمضان
روزه هم تنقیه روحانی است هم زکوة صحت جسمانی است
پاک باشد این عبادت از ریا از خدا الصوم لی آمد ندا
پاک باید لیک گوش و هم دهان حرف حق بشنو و حق ران بر زبان
هم ببین آنرا که او نادیدنی است دیدن نا دیدنی کار دنی است
تا توانی سوئی نامحرم مبین رقص رقاصان بدرگ هم مبین
چوں سگان هرگز مکن هر سو نگاه همچو شیران باش دائم رو براه
گفت پیغمبر که شخص روزه دار گر نشد از کذب و غیبت بر کنار
دیده از نادیدنی با هم ندوخت خرمن اعمال خود را پاک سوخت
روزه اش گرد و نه مقبول خدا
این عمل را نیست در محشر جزا


۳۳
زکوة مال
هم زکوة مال می‌باید کشید
تا شود مالت مزکیٰ ای رشید
شاخهای فضله رز باغبان
می‌برد تا پاک گردد بوستان
محنتش آخر ثمر آرد همی
بیشتر انگور بردارد همی
همچنان مال از زکوة افزون شود
روزی و رزق وحیات افزون شود
ممسکان اهل ثروت را وعید
ظاهر از تَکْوَی بِهَا شد ای سعید
حج و زیارت حرمین شریفین زاد هما الله شرفاً
نیز حج کعبه رب جلیل
فرض مشروط است باز او سبیل
چون ز حج کعبه حاصل شد فراغ
خانه دل را منور شد چراغ
حاضر آ بر مرقد پاک نبی
توتیای چشم کن خاک نبی
با همه تعظیم کن عرض سلام
در حضور سید الانام
گفت پیغمبر که بر مرقد خطاب
گر شود با من همی گویم جواب


۳۴

هر که بر من کرد تقدیم سلام
می‌کنم رد سلامش لاکلام

چهل خداوند زمین و آسمان
واصلان قرب حق کز و بیان

برنبی گویند صلوات و سلام
فرض شد بر هر مسلمان خاص و عام

در حضور شاه دین عرض سلام
لائق شان فسیح آن مقام

السلام علی النبی علیه افضل الصلوة والتحیته

السلام ای هادی راه هدی
السلام ای شافع روز جزا

السلام ای رحمة اللعالمین
ساقی کوثر شفیع المذنبین

السلام ای سید نیکو شیم
السلام ای مرسل خیر الامم

السلام ای قدوة اهل صفا
السلام ای زبدۀ کل انبیا

السلام ای واقف اسرار حق
السلام ای خاصه دربار حق

السلام ای سید خیر الانام
احمد و محمود و هم حامد بنام

السلام ای غمگسار امتان
غمخور و تیمار دار امتان

السلام ای قامع بنیان کفر
السلام ای ماحی ارکان کفر


۳۵
سلام ای مطلع انوارِ حق
سلام ای مخزن اسرار حق
سلام ای دُرّة التّاج شهاں
قاسمِ کوثر قسیم جنتاں
سلام ای ہاشمی اندر نسب
ای امین و صادق و اُمّی لقب
سلام ای سیّدِ خیر البشر
مرسلِ یزداں رسولِ بحر و بر
سلام ای موردِ فیضانِ حق
سلام ای حاملِ قرآن حق
سلام ای آنکہ حق خواندت کریم
شد رَؤُفَت ہم خطاب وہم رحیم
سلام ای باغ رحمت را نسیم
ای قسیم وی جیم وی وسیم
سلام ای رہنمائے دین حق
سلام ای بانی آئینِ حق
سلام ای شاطرت روح الامیں
عرصہ گاہ اشہبت عرش بریں
سلام ای فرش خاصت از حصیر
وے طعامِ خاصہ ات نانِ شعیر
سلام ای مونسِ بے مونساں
سلام ای وارثِ لاوارثاں
سلام ای در د را تیمارکش
بہرِ ایتام وارامل بار کش
سلام ای بیکساں را یار و کس
داد خواہانِ جہاں را داد رس
سلام ای امّی و استاد کل
سلام ای صاحب ارشاد کل


۳۶
السلام ای در فضای لامکان خود خداوند جهان را میهمان
السلام ای آنکه فرشت بوریاست اطلس افلاک اما زیر اپاست
السلام ای پادشاه دلق پوش تاج پوشانت بجان حلقه بگوش
السلام ای قاب قوسینت مقام عرصهٔ عرش برینت زیر گام
السلام ای وصف رویت والضحیٰ سورهٔ واللیل از جعدت ثنا
السلام ای آنکه مداحت خداست ذات تو ممدوح ذات کبریاست
السلام ای مژدهٔ روح خدا السلام ای از خلیل الله دعا
السلام ای خاتم جمع رسل پیشوای جملهٔ اهل سبل
السلام ای زنده دار لیل تار در برت زیبنده دلق تار تار
السلام ای آنکه از فقرت رواست لیک ذاتت مالک گنج غناست
السلام ای آنکه از رب مآب یافتی یس و هم طهٰ خطاب
السلام ای بزم قربت را ندیم السلام ای صدر عزت را مقیم
ایها السلطان ملک مصطفیٰ وی شهنشاه سریر اجتبا
به در تو بی‌بضاعت آمدم مفلس و بی استطاعت آمدم


۳۷

آمدم بر باب عالی عذر خواه
نامۀ خود کرده از عصیان سیاه

بندۀ عاصی ندارد تحفه
لائق شانِ رفیعت هدیه

کی شود از دستِ چون من بینوا
تحفه لائق بشان چونتو شاه

این سلامم را شرف ده با قبول
هدیۀ مزجاةِ من فرما قبول

هر دمت باد ای شفیع والامقام
صد درود و صد صلوٰة و صد سلام

هم بر آل و نیز اصحابِ تو باد
بر روان جمله احبابِ تو باد

هم بر ازواج تو ای سلطانِ دین
طیبات و اُمَّهات المومنین

دشمنانِ دین و ایمان و یقین
نفس امّاره و ابلیس لعین

حمله ها آرند و شبیخون میزنند
بیخ ایمان و یقین را می کنند

داد خواهانیم شاها داد رس
اُمتِ مرحومه را فریاد رس

در تحصیل معاش

بعد تحصیلِ علوم آماده باش
بهر حاجت از پیِ کسبِ معاش

ابتغای فضل کن با جد و جهد
تا عروسِ مقصدت آید بمهد


گر مساعد گرددت فضل خدا دولت دنیا بدست آید ترا
با کفایت صرف مال و زر بکن از ضرورت هیچ زاید تر مکن
صرف بیجا در معاش آرد خلل ناروا هست آنچه باشد بی‌محل
صرف زر از بهر آسایش بکن با تکلف لیک آرایش مکن
نکته لا تسرفوا ادراک کن نی مبذر باش و نی امساک کن
دائما اوسط بدان خیر الامور باش از افراط و از تفریط دور
هر کرا محتاج بینی یا فقیر تا توانی از کرم دستش بگیر
حاجت محتاج گر کردی روا مشکلت آسان کند مشکل کشا
لیک تبذیر است کاری ناپسند مرد دور اندیش باشد ارجمند
مرد را باید بوقت صرف مال باشدش مد نظر فکر مآل
گر ز مالت شد ادا حق العباد هم حقوق مالک یوم التناد
مال تو گردد مضاعف ای پسر نبودش از نقص و از تلفش خطر
هست مال نامزکی سربسر دائما در معرض خوف و خطر
از بلای ناگهانی ناگهان محو میخواهد شدش نام و نشان


۳۹
چون بدست آید ترا مال و منال با توکل کسب کن رزق حلال
از تجارت یا زراعت پیشه کن لیک بهر رزق پاک اندیشه کن
الحذر از غصب حق دیگراں باش از ظلم و تعدی بر کراں
بهترین وصف انسانی سخاست زانکه میراث علی مرتضی است
اکرم الناس است کو باشد کریم مستحق رحمت ربّ رحیم
لیک آں ہم تا بحدّ اعتدال ہست اولےٰ ورنہ می آرد و بال
آداب لباس
بہر حفظ تن ز حرّ و برد کوش ہر لباسی را که میخواهی بپوش
لیک ہر رختی که نامشروع بود اے پسر پوشیدنش ممنوع بود
شد طلا و جنس ابریشم حرام بر رجال امّت خیر الانام
خاتم از زر وید شخصی را بدست گفت پیغمبر الا این عقرب است
مدعا از جامہ بس آسائش است هر چه زین زاید بود آرائش است
کار مردان نیست آرائش به تن زینت و زیب بدن زیبد به زن


۴۰
جامه موضوع است بهر حفظ تن تا مرض عارض نگردد بر بدن
هم غرض از جامه ستر عورت است نی غرض اظهار جاه و دولت است
گر بهای جامه ات باشد گران شکر این نعمت بخود واجب بدان
چون کنی زیب بدن آن جامه را بایدت نیت کنی شکر خدا
نعمت حق است بیحد و قیاس نیت از اظهار نعمت کن سپاس
زیب تن کردی چو سنجاب و سمور شکر کن در حضرت رب شکور
شکر کن قولاً و فعلاً ای رشید هر که شاکر باشد آن باشد سعید
می شود از شکر نعمت بر مزید وارد است آیه بقرآن مجید
می شود دولت فراوان از سپاس شکر گوید آنکه باشد حق شناس

احتراز از قرب سلاطین

زینهار از قرب سلطان زینهار زانکه قرب شه بود سوزنده نار
دست کردن در دهان اژدها سهلتر باشد ز قرب پادشا
۱ وان شکرتم لازیدنکم-


۴۱

نان جو از مزد دست خویشتن بهتر است از نعمت شاه ختن
قرب سلطانی بلی گوراسند این خیال خام پخته کی پزد
هر که باشد نزد و شه اندر حضور بازی ایمان ببازد بالضرور
شه روا دارد اگر بر کس ستم میکند تعبیرش از عین کرم
گر بگوید شاه تلخ آمد شکر بایدش گفتن ز حنظل تلخ تر
روز را گوید اگر شاه لیل تار گفته باید ماه بجرخ است آشکار
از پی عیش حیات مستعار کی دهد از دست ایماں ہوشیار
سعدی شیراز فرمود ای پسر نکته حکمت به الفاظ دگر
هر که عکس رای سلطان رای جست دست خود را بایدش از جان شست
وای بر حال بد آں نامراد بهر دنیا کو دهد دیں را بباد
پنجروزه است عیش ایں جہاں عیش عقبیٰ هست عیش جادواں
هست شاہاں را ز بس نازک مزاج الحذر از صاحبان تخت و تاج
گاہ با دشنام خلعت میدهند گاہ با تعظیم خشم آگییں شوند
بهر نفع ذات خاص و مدعا میکند اجـــرا روا و ناروا

ز شخصی مدعا


۴۲
شیوهٔ خاص گروه بوالهوس اتباع خواهش نفس است و بس
هست استبداد خصم خاص شان انتشار از بهرشان شد کسرشان
گاه می باشد که از جهل و غرور می کشند از خاندان جمله ذکور
میکنند از بیخ هر شاهی درخت تا نماند مدعی تاج و تخت
بلکه ساقط می کنند احمال را پر ز خون هم نامیه اعمال را
بهر رفع شک اولاد ذکور تا کنند از بطن خاتونی ظهور
گاه می باشد که با اخوان خویش از ره جور و جفا آیند پیش
خون شان ریزند یا بندی کنند این همه از ناخردمندی کنند
بدگمان گردند گاهی بر پسر بیجا با میکنندش قطع سر
نیست بیمی از خداوند جهان نی ز قطع نسل خود پروای شان
گاهی بهر یک پرستار جمیل کو بود اندر نسب خوار و ذلیل
وارثان ملک دولت را فرار می کنند از کشور و بوم و دیار
تا که فرزند کنیز بی پدر بر سر بی مغز بندد تاج زر
گاه بپاس خاطر یک مردمی ناخردمندی دهم نابخردی


۴۳
پیر مردی را که از عهد قدیم بوده باشد در حضور شاه ندیم
حق خدمت سالها کرده ادا از ره اخلاص با صدق و وفا
آبرو ریزند و تارش کنند بند بر پای ضعیف می نهند
گر کند یک خادم اخلاص کیش رای خود در باب اصلاحات پیش
بد گمان گردند و در بندش کنند یا به جبر و قهر گردن می زنند
تا به آزادی نه کس دعوت کند از پی اظهار حق جرات کند
لیک شاهی کو بود نصفت شعار بهتر است از عابد شب زنده دار
پادشاهی کو کند ایثار قوم حظ نفس ولذت و آرام و نوم
فضل است از زاهدی کو تا سحر در قیام لیل شب آرد بسر
ساعتی از عدل سلطان بهتر است از هزاران نفل مرد حق پرست
تدبیر و توکل
گره هر مشکل که پیش آید ترا کن به نوک ناخن تدبیر وا
با توکل بر خدا تدبیر کن سعی کن پس تکیه بر تقدیر کن


ساعی کاسب حبیب اللہ بود چوں تو کل با خرد همراه بود
ہست اِعْقِلْ بِالتَّوَكَّلْ اے پسر امر و ارشادِ رسولِ بحر و بر
زانوی اشتر به بند و بعد زاں تکیه کن بر خالقِ ہر دو جہاں
شرط عقل است ای پسر بند عقال پس تو کل بر خدائے ذوالجلال
سعی از بنده است اتمام از خدا است مشکل ار باشد خدا مشکل کشاست
تخم پاشی در زمیں تدبیر ماست لیک بر دادن ز تقدیر خداست
وارد است اندر کتاب بُستاں داستاں روبه و شیرِ ژیاں
بلبل شیراز گفت ایں قصہ را خوش سرائید ایں عجائب نغمہ را
می کنم تکرار مضمونش مگر در زبانِ خویش و الفاظِ دگر
آں شنیدستی که یک مردِ خدا دید رو با ہے کہ بُد بیدست و پا
در تحیّر رفت کیں روباہِ شل از کجا یا بد غذائے بے خلل
اندریں اثنا بر آمد یک پلنگ کش شغالی بود گرفته بچنگ
شیر خورد آنرا بقدرِ اشتہا سیر شد رو با ہِ شل از ما بقیٰ
چوں بدید ایں ماجرا مردِ خدا تکیه زد بر محض لطفِ کبریا


۴۵

سوئے مسجد رفت و در کنجی نشست
در ہوائے خویشتن از حق بست
گفت ترک کسب گیرم زیں سپس
رازق مطلق مرا کافی است بس
یک شبانہ روز چوں فاقہ کشید
از سروش غیب در گوشش رسید
وام دو در میرسد روزی ز غیب
ذات حق رازق بود بے شک و ریب
لیک انساں چوں دداں مجبور نیست
ہمچو آں روباہ شل معذور نیست
ہمچو شیراں بایدت کردن شکار
تا نباشی ہمچو روباہ فضله خوار
ایں تو کل نیست چوں روباہ لنگ
داشتن امید فضله از پلنگ
ایں تو کل سر بسر دیوانگی است
کار شیراں شیوۂ مردانگی است
بہر دفع ہر مرض باشد دوا
شافی مطلق ہے بخشند شفا
فی الحقیقت گو شفا بخشد خدا
ہست شرط عقل ما اما دوا
ہر مریضی کز دوا باشد نفور
باشد از لطف شفا محروم و دور
بے دوا خوردن تو کل ابلهی است
ایں تو کل غیر ارشاد نبی است


۴۶

قناعت و سیر چشمی

گر بود کوتاه دستت از منال
زینهار از گردش دوراں منال

سوئے مال دیگراں ہرگز مبیں
با قناعت کنج تنہائی گزیں

لا تَمُدَّنَّ بقرآں یاد کن
خاطر خود را ز غم آزاد کن

کنج عزلت بهتر است از گنج زر
حرص ہر حرفش تهی است ای پسر

مرد قانع مطمئن باشد مدام
طامعاں باشند دائم تلخکام

چوں میسر آید او را نان شام
خواب خوش خسپد بپایان شام

ہر که اندر سینه اش گنج غناست
با قناعت در گدائی پادشاست

شخص طامع را نگردد سیر چشم
آں غنی باشد که باشد سیر چشم

بنده پرور را عبید و بنده باش
در حضورش سر بعجز افگنده باش

لیک قید بنده را بر خود مگیر
الحذر از خدمت میر و وزیر

چوں بود وقتت بقید دیگری
لا کلام استی عبید دیگری

مالک و مختارِ وقتِ خود گدا
باشد اندر کلبه خود پادشا


۴۷
کس به اشغالش نمیدازد خلل کس نمیگوید شبش شین یا سجل
وقتش آزاد است از قید عباد فارغ است اندر معاش و هم معاد
بهر زریکرس که وقت خود فروخت جنس آزادی خود را پاک سوخت
وحشی را گر بسازی پای بند آخوش را پر کنی از شیر و قند
چون بپای خود همی بیند عقال قند پندار و چو حنظل لا محال
ادب و تواضع
با بزرگان باش دائم با ادب تا بگردی مورد الطاف رب
در حضور اوستاد استاده باش بهر خدمت با ادب آماده باش
جده خود را بجان تعظیم کن در حضورش خم سر تسلیم کن
هرچه فرماید بفرمانش بکن گر بقهر آید به پیش اُف مکن
امتثال امر شی لازم بگیر جمله احکامش بجان و دل پذیر
پیره زال است آن عجوز خسته دل در فراق ما نزار و مضمحل
خاطرش را تا توانی شاد دار تا بدست آری رضای کردگار


در حدیث سید کون ومکان جنت آمد زیر پائے مادران
خاک پایش توتیائے چشم ساز زیں سعادت ہرچہ می خواہی نیاز
ہرچہ فرماید بجا آور بغور فکر کن درامر وار شادش بغور
عم تو کانست بوعبدالرشید حکم بردارش چو فرزند سعید
خالہ مثل ما در آمد در خبر ہمچناں عم است در جائے پدر
بہر کاری چوں بفرماید خطاب عرض خدمت کن جواب باصواب
با ادب دہ ہر سوالش را جواب تا بگردی از سعادت بہرہ یاب
ہرکرا تاج ادب بر سر بود دلبر ہر کہتر و مہتر بود
ہر کہ باشد با ادب صاحب تمیز خویش و بیگانه بدارندش عزیز
خویش یا بیگانه گر باشد کلاں با ادب باشے سخن راں بر زباں
در حضور شافع روز جزا احمد مرسل رسول مجتبےٰ
پیش دستی جست بارے یک صغیر گفت پیغمبر که کَبِّر اَلْكَبِيرْ
خاکساراں را بچشم احتقار از ره نخوت نہ بینی زینہار
بوکہ باشد را کَہے اندر غبار یا بزیر دلق مردے نامدار


۴۹
بو که باشد در عبای تارتار یا بلائی یا مصیبی یا عشار
بو که باشد عارفی روشن ضمیر یا بزیر ابر ها مهر منیر
بو که باشد عالمی معجز بیان یا که باشد شاعری جادو زبان
جاهلی را گر ز دیباش قباست پرده خوشرنگ ست فرش از بوریاست
در برش گر چه قبای معلم است هست حیوانی که او لا یعلم است
مس که اندوده به آب زر بود نزد صرافش بها کمتر بود

شفقت بر خوردان و عزیزان

نور چشما باش بر خوردان شفیق با مروت باش و با قلب رقیق
خاصه با همشیرگان خرد و خویش از ره لطف و کرم آئی به پیش
خاصه با نا دیده نور دیده ام پاره لخت دل تفتیده ام
گر دلش غمگین شود غمخوار باش در دلش اندوه کند دلدار باش
خشمگین گردد اگر خشمش بگیر ناز او بردار و هم عذرش پذیر
با عزیزان و بنی عمان خویش از ره رفق و مروت آ به پیش


۵۰
حق صلة رحم شانرا کن ادا تا شوی ماجور و مشکور از خدا
گر کنی احسان نخستین کن به خویش زانکه خویشان را ست استحقاق بیش
اول از خویشان و ایشان سپس کار بند این مثل باشی و بس
رحم کن بر حال ایتام قریب خاصه بر مفلسی که هم باشد غریب
هر یتیمی را که ذا مقرب بود یا به مسکینی که ذا مترب بود
رحم کن بر حال زارش ای پسر تا شوی مرحوم رب بحر و بر
رشته رحم ای پسر محکم بگیر قطع این رشته بود جرم کبیر
هر که ببرید این مقدس رشته را بیخ امیدش شود از بن جدا
از کبائر قطع رحم است ای پسر زارتکابش الحذر ثم الحذر

انتخاب احباب بعد از امتحان
دوستان را وقت سختی آزما تا شود تصدیق دعوای وفا
چون طلا را می خری اول بزن بر محک از بهر تعیین ثمن
دوست آن باشد که در درماندگی میدهد داد برادر خواندگی


۵۱
چون ترا باشد مساعد روزگار دشمن جان هم نماید یار غار
لیک وقتِ انقلاب روزگار دوست آن باشد که گیرد دست یار
داشتم من دوستانِ با صفا داشتم زان جمله امید وفا
هر یکی زایشان بمن اخلاص داشت حق صحبت هم به بزم خاص داشت
دعوی اخلاص بودش بر زباں بهر خدمت ظاهر آماده بجاں
وعدۂ جانبازی اش ایفا نشد آنچه می پنداشتم اصلا نشد
من گماں کردم که یاران جانی اند من ندانستم که ایشان نانی اند
یار نانی در جہاں اکثر بود دوست جانی مگر کمتر بود
چون شدم من مبتلا اندر بلا ز انقلاب گردش چرخ دو تا
هر یک از من کرد پهلو را تهی هم فراموش کرد ایّام بهی
یار غارم را ز من انکار شد راز دار من ز من بیزار شد
کس نشد بر مسلکِ صدق و وفا زانکه دنیا بود شانرا مدعا
حبّ شان وابسته با اغراض بود ایں تجارت بود بهر کسب سود
چون برفت از دست من دنیای دوں دوستان دیدند کارم شد زبوں


۵۲

هر یکی زان جمله از پیشم گریخت وعده ها بشکست و پیمانها گسیخت
هر که دعوای محبت می کند یا که اظهار مودت می کند
امتحانش کن بیک امر خطیر یا محول کن به او کاری عسیر
تا شود اثبات دعوای و داد تا توان گفتن که داد صدق داد
چون بدعواش مهیا شد دلیل مخلص و صادق توان گفت آن خلیل
ور نه دعواش بود بیهوده لاف یا خیال باطل و مطلق گزاف
هر که حُبش از پی یزدان بود حُب او در هر زمان یکسان بود
در زمان محنت و رنج و بلا میکند حق محبّت را ادا
حسبته لله محبت می کند با رضای حق مودت می کند
دوستش را شد چو محنت بیشتر میکند باوی مودت بیشتر
حافظاً مخدوم را دیدی که او اندرین که هم نگردانید رو
بلکه لطفش شد درین رنج و محن بیشتر از پیشتر بر حال من
ناصح است اندر حقم آن باخدا می کند حق نصیحت را ادا
می کند غمخواری اولاد من آن مطاع و صاحب ارشاد من


۵۳

غائبانه می کند آں محترم
در حقم اظهار صد لطف و کرم
مقصدش خوشنودی خاص خداست
ہم رضا جوئی ذات کبریاست
جز رضائے حق ندارد مدعا
یا جزا از مالک روز جزا
قاصرم از عهده مشکوری اش
داعی ام از حق پئے ما جوری اش

التزام صحبت نیکاں و احتراز از بداں

الحذر از صحبت بد طینتاں
زمره اوباش و خیل بدرگاں
التزام صحبت صالح بکن
احتراز از مجلس طالح بکن
دائما در صحبت صلحا نشیں
بگذر از جہال و با علما نشیں
از اراذل تا توانی دُور باش
ہم نفور از زور و اہل زور باش
غور کن لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ را
بگذر از لغواے عزیز خوش لقا
کن شریفاں را بصحبت اختیار
تا حد امکاں ز دوناں کن فرار
صحبت دوں ہمتاں پست کند
ہم ذلیل و خوار و ہم خستت کند
گر به بندی اسپ را تا یک زماں
با خراں خویش شود مثل خراں


۵۴

بر دکان مسگرانت لامحال
روسیه خواهد شد از گرد زغال

گر تو با عطار نشینی دمے
از لباست بوئے عطر آید همی

خانۀ عصّار چوں شد مسکنت
چرب خواهد شد لباس و هم تنت

همچناں گر با بداں صحبت کنی
جنس خوئی نیک را غارت کنی

شهر محرم الحرام سنۀ ۱۳۳۳

سجن قلعۀ شاہی
دارالسلطنۀ کابل (افغانستان)


۵۵
قصیده موسومه فغان مضطر که بیکواسطه خاص
بحضو شهزاده بلند اقبال امان الله خان الملقب عین الدوله
اعلیحضرت غازی از ملکه از بحر کابل فرستاده شده بود
فغان مضطر
عین دولت نور چشم خسرو روشن ضمیر
حضرت اعلیٰ سراج ملت و دین منیر
قرة العین جناب حضرت علیا لقب
کو بعصمت بیعدیل است و بعفت بے نظیر
با دعای مخلصانه اکثراً آرم بیاد
گوفرامش کردی ام از باعث شغل کثیر


۵۶
این دہم سال است کافتادم درین دارالمحن
بیکیس و بیچاره بے یار و مددگار و ظہیر
گرز دستت میشود دستم بگیر از راہ لطف
تاکه دست تو بگیرد خود خدائے دستگیر
برزبانہائے اقاصی و ادانی جاری است
ایں کہ داری شفقت عامہ بحال ہر اسیر
من ز تو دارم امید شفقت الطاف خاص
زانکه دارم در دعا گوئیت اخلاص کثیر
می کنی زندانیاں را اکثر از زنداں خلاص
من عجب زندانیم ہستم بستہ زنداں اسیر
آں یکے زندان غربت آں دگر زندان فقر
سوئم اندر کلبہ تاریک و تیرہ ہمچو قیر
گر بلطف خاص بنوازی مرا نبود عجب
زانکہ لطف عام تو جاری است بر برنا و پیر


۵۷
مستحق لطف خاصم دورم از خویش و تبار
هیچکس در گربتم نی ناصر است و نی نصیر
ای که عین دولتی بنگر بعین مرحمت
سوی مجنونیکه زار است و نزار است و زحیر
فی امان الله باشی از بلیات زماں
ناصرت بادا بهر حالت خداوند نصیر
از مساعی جمیلت از دل و جاں شاکرم
اجر میخواهم جزیل از بهرت از رب مجیر
بارك الله لكَ فِي سَعیِكَ اے ارجمند
هم جزاك الله فی الدارین اضعافاً کثیر
از کرمهائت بحال زار نویر دیده ام
بس گرانبارم ز احسان تو ای ابر مطیر
کرده حق مروّت را کما حقه ادا
آفرین بر اُم مشفق کاں تر اداده است شیر


۵۸
از ادائی حق شکر تو سرا سر قاصرم
عذر تقصیر است بین اینکه من ہستم اسیر
بود تجویز اخی مبنی بخیر دین و ملک
تا شود ہر فرد ملت تخت دولت را ظہیر
جاں نثار د بر وطن ہر فرو ز ابنائے وطن
ہر یک از اولاد ملت سر دہد بہر سریر
شاہ گردد با رعیت ہمیال وہم مذاق
اتفاق دولت و ملت شود چوں شہد وشیر
دولت نشه را از خود داند گدائی بینو ا
سلطنت داند ز آن خویش دہقان حقیر
شاہ عادل را رعیت لشکر است بس بود
بہر حفظ ملک وی از بطش اعدائی شریر
گر به تجویز اخی حاذق اند از ونظر
با دلائل مطمئن خواہد شدن مرد بصیر


۵۹
نیست مضمونش مگر امر خداوند جلال
نیست فحواش مگر ارشاد سالار بشیر
در خطا بود آنچه بود اندر خیال مے صواب
آن خطا را بس بود این نیم وشہ سالہ نکیر
سهو و نسیان و خطا باشد سرشت آدمی
التماس عفو دارم از شہ روشن ضمیر
خادم امید کرم دارد ز مخدوم کریم
زانکه عفوش اکبر است از جرم مے باشد کبیر
بر محک امتحان آمد زر اخلاص وے
بارها اندر زمان خسرور رضوان مصیر
عرض کن در حضرت قبله که از بهر خدا
بگذر از سهو اخی و عذر ایں داعی پذیر
از پئے عفو خطائش گر شفاعت خواه شوی
شافعت گردد شفیع امتاں یوم العسیر

اے ای اعلیحضرت ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان طاب ثراه ۔


۶۰
لایق شأن ربیع شه بود عفو خطا
زلت و سهو و خطا آید ز خدام سدیر
قطع شد اسباب و شد مسدود ابواب فتوح
لیس لی فی العالم الاسباب ماوای ومصیر
از نگونساری بخت و گردش چرخ کهن
شد بدل با روزگار عسر ایام یسیر
جمله املاک و عقار و نقد و هستی شد بباد
شد خداوند غنی را بنده محتاج و فقیر
شد بغارت هستی و بودیکه بود از آن ما
رجل ما تاراج گشت و در وحل مانده حمیّر
از اخی بالفرض کر سرزد خطا یا سهو شد
از کدام آئین شدم من بنده وزرش را وزیر
بار خود را هر بشر بر شانه خود می برد
وزیر اُخْرىٰ لاتزر فرمود علاّم خبیر


۶۱
والله بالله ثم تالله بنده عاصی نبود
اندرین تجویز هرگز مستشار و نی مشیر
بخیر بودم که روزی بغته دست ستم
دست من بگرفت جبراً کرد در زندان اسیر
زائد از سه سال بگذشت است بعد از عهد یشه
لیک با ایفا نشد تا حال عهدش همصفیر
شامت اعمال عاصی صورت نسیان گرفت
وعده رفت از پادشاه مالک تاج و سر
وعده شاهان بباید همچو نقش فی الحجر
تا که گردد سنت مولی موالی را نظیر
ضامن ایفا بود وصف کرم بهر کریم
محو شد هیهات نقش عهد از لوح ضمیر
پیش زان هم عهد واثق بست با عبدالمجید
قرة العین من غمدیده یک طفل صغیر


۶۲
اتفاقاً در جلال آباد در حین سفر
اوفتاد از راه بر آن تصویر غم چشم امیر
مُشتی از سیمش عطا فرمود و فرمود ای پسر
خاطرت در باب اعمام و اپِ خود جمع گیر
می کنم شانرا خلاص از بند زندانِ بلا
چوں شدم در شهر کابل جلوه آرائے سریر
اندریں لیت و لعل ده سال کامل شد بسر
لیک استخلاص ما صورت نه بسته است از نکیر
گاہے فرماید کہ شورائے مقرّر کرده ام
گاہے می گوید معین کرده ام چندین مشیر
لیک تا حال است شورائی در پس کتمِ عدم
انعقادِ مجلسِ شورے نشد صورت پذیر
زیں تغافل نیست منشائیش مگر حبس دوام
یا به تیغ جورع قتلِ ماست مرکوزِ ضمیر


۶۳
آنچہ لازم بود غورِ ماجرائی مانکرد
غیر برماں کرد باور حرف تمام شدیم
معتدی بدباطنی متخالف از منهاج دیں
ناخداترسی که شیطان مُریدیّش است پیر
بسکه از دورِ زماں فرسوده ام ای ارجمند
گشته ام از کثرتِ همّ پیشتر از وقت پیر
گرچستم نیست از پنجاه و شش زاید ہنوز
لیک از ریشِ دلِ من ریشِ من گشته چو شیر
در میانِ قبرِ احیا زیں حیاتِ چند سال
شد پدید اندر قوائی جسمِ من ضعفِ کثیر
گشت بے هنگام عینم را به عینک احتیاج
نیست موزوں با سنین عمر اسنانِ حقیر
اندریں کہ بت سرائی غربتم گردیده است
دست محتاجِ عصا و ظهر محتاجِ ظہیر


۶۴
نے ز بلغم بل ز غم مثل کماں گردید جنم
قامتِ رعنا که وقتی راست بودے همچو تیر
بود روزے متکائم پشتی از دیبائے روم
لیک امروز است فرشِ کلبهٔ احزاں حصیر
یک گلیمِ کہنہ و بوسیده دارم زیر پای
ہمچو بختِ من ز دودِ آهِ من گشته چو قیر
اخوی حاذق بدستِ خویش پینه می کند
رختِ خود بر سنتِ خیر البشر نعم البشیر
رقعه بر رقعه همیدوزد قبای کهنه را
می نهد مرهم بزخمِ مُزمِنِ رختِ زحیر
چوں فراغت یا بد از تکرار قر آنِ کریم
صرفِ پینه می شود وقتِ حکیم بی نظیر
قوتِ ما ما لایموت است و قناعت می کنیم
بهر حفظ شخص بر قوتی که باشد ناگزیر


۶۵

وقت صبح وشام یومیه دو نانِ نیم خام
هست بهرما معین لیک بے امرامید

گا ہے مطلق بے نمک گا ہے نمک از حد فزوں
گا ہے تا غائت ترش گاه ناقص باشد خمیر

بے نمک یا شور اما ریگ جزو لازمی است
گاہ بقدر ثمن مے باشد گھے قدرِ عشیر

زیں همه جور و جفا شاید که شه آگاه نیست
ہمچنیں تقدیر ما رفته است از ربّ قدیر

دیگراں را خاصه نان است و پلاؤ قورمه
لیک بهر ما فقط آب ست ونانے کا لشعیر

بوالعجب کاری که یک بام است دو دار و ہوا
آن نسیمِ روضۀ رضوان و ایں سِنج السعیر

میرود در دجلۀ ما آں طرف ماء الفرات
سوئے ما ملح اُجاج تلخ و تیرہ ہمچو قیر


٦٦

پیش روئے دیدۀ دل منظر محشر بپا است
لیلتناليل البلا و يومنا یوم العسیر
میزندان را جفا یومیه نو تسلیمی بود
شتر ہر روز اندریں غمخانہ باشد مستطیر
ایں ستم پیشه عیاذاً بالله گوئی مالک است
ہر صباح ماست مصداق عبوساً قمطریر
گریه ممنوع است و حکم ضرب ضربت جاری است
تازیانه میزنند و نیست امکان نفیر
اتباع خواہش نفس است بس آئین شان
نیست ایشان را سر و کارے بشورای یا مشیر
در کتاب حق نخوانده اَمْرُهُمْ شوری مگر
نیست شَاوِرْ هُمْ مگر امر خداوند قدیر
از جفائے عاملاں ہر فرد ملت در فغاں
ہم ز جور و ظلم و استبدادِ سلطان در نفیر


۶۷

فارغ است از سمع استبداد چوں جذبہ اصم
داد از بیدا د ظالم ہست کارے بس عسیر
سدّ رشوت حصن استبداد را باشد محیط
گذرۂ ہند یا د نتوانی رفت تا پائی سریر
آنچناں بازارِ رشوت گرم و با رونق بود
جیفہ خوری ہست گوئی پیشہ میر و وزیر
گر خورد جلِ خمیری عاملی از تاجری
میکند از بہرِ وے ثابت قطارِ صد بعیر
اکثر از سر لشکران بے بہرہ اند از فنِ حرب
نوعروسانند گوئی در یراقِ تیغ و تیر
بعض را با صاحبِ تاج است نسبت ونسب
غیر ازیں دیگر کمالی نیست قدر یک نقیر
در حمائل کردن تیغ مرصع ماہر اند
لیک دراستعمال آں قاصر چو اطفالِ صغیر


۶۸
ادعای شیرگیری هست شان در دز باں
لیک وقت جنگ شیرانند چوں روباه پیر
گر یکے زیں کجکلا ہاں فی المثل گردد دو چار
باشبانے ژنده پوشے عاری از شمشیر و تیر
پیشکش خواهد نمودش تیغ و کله جغه دار
تا نگردد در کمند قہر آں چوپاں اسیر
چوں درختِ سایه پرورده اند بی بر از ہنر
کے شود تن پرور از فنِ محارب بهره گیر
ہمتِ شان است صرفِ فیشن و وضع فرنگ
گوئی انعام اند در ملبوس دیبا و حریر
کاش در حُبِّ وطن کردندے تقلیدِ فرنگ
بر وطن بودے فدائی چه صغیر و چه کبیر
غازیانِ دینِ حق را مغفر از ایماں بس است
جوشن از حُبّ وطن باید نه خفتاں از حریر


۶۹
غایت منشای شان باید بود جنات عدن
یا رضای حضرت سبحان خداوند قدیر
پیش سلطان نیست پنهان را مجال عرض حال
با بحالی است گوئی بسته بر روی فقیر
حلقه زن هستند بر درگاه بواب شدید
بهر عارض باب مسدود است از امر امیر
از جفای حاکمان و عاملان گردون مدار
صد هزاران خانه تا تا کاشغر و کاشیر
الامان یا رب ز نمرودان متمرد نهاد
وز تشدد های شدادان ظلام و شریر
اهل استبداد را یا رب بده توفیق داد
تا بچرخ عدل برتابند چون بدر منیر
حاکمان عادل و نصفت گر او داد گر
بر سر اسلامیان مامور فرما یا خبیر


جلوه فرما کن ہلال عدل را بر اوج داد
ظلمت ظلم از جہاں زائل کن ای رب قدیر
زنده فرما سُنتِ صِدّیق و فاروقِ عظیم
یا سمیع و یا بصیر و یا لطیف و یا خبیر
از گروہ اہل باطل حق اہل حق ستان
اہلِ حقّت را مسلّط ساز بر اہل سعیر
از میان اہل دیں پیدا بفرما صد ہزار
چوں جمالِ باکمال و انورِ روشن ضمیر
کشور اسلامیان را پاک کن از اہل کُفر
خانۂ اہل جناں خالی کن از اہل سعیر
نوریاں یا رب زچنگِ ناریاں آزاد کن
از مراقش مصر و بربر تا حدودِ کشمیر
ہر کجا ناقوس را باشد صدائے دلخراش
بانِدائے دلکش اللہ اکبر دِہ تغییر


۷۱

نقش توحید احد قائم شود جای صلیب
گردد از سنگ کلیسا خشت مسجد را خمیر
مسلم و کافر بیاسايد بزیر ظل داد
آنچناں کاندر کنار مادرال طفل صغیر
گرگ و بز با هم خورند آب از غدیر معدلت
سر بران گور خرد خوابد پلنگ گور گیر
هر ضعیف ایمن بود از دستبرد هر قوی
هر گدائے ناتواں از جور هر میر و وزیر
حرف حق تلخ است اما بهر طبع حق پسند
ہست بس احلیٰ و اشہٰی از شراب شهد و شیر
ای خداوند جہاں بر حال زارم رحمتی
پر عاصی عاصی ام ناکاره ناچيز و حقیر
تُبْتُ يَا رَبِّي إِلَيْكَ وَأَنْتَ تَوَّابُ الرَّحِيمُ
لَيْسَ لِى يَا رَبِّ غَيْرُكَ غَافِرُ الذَّنْبِ الْكَثِيرِ
۱۳۳۶
جمادی الاول


تقریظ
از طبع رسالے جناب مستطاب علامے مولوی اصغر علی روحی
پروفیسر اسلامیہ کالج لاہور
گل معنی بہر شاخی کہ شگفت چو بلبل روحی ما نغمه سر کرد
سخن گر از در حسنی در آمد نثار مقدمش گنج گہر کرد
بلی عشق زلیخا فتنه انگیخت
چو حسن یوسفش از خود بدر کرد
شاہد معنی بیگانہ بہر لباسی کہ جلوہ گر آید بہ ادہائے دلفریب دل از دست
سخن آشنایاں می رباید۔ گوہر شاہوار سخن را از صدف طبع پاکیزہ سرتشان برآرند
تا برتاج شاہی نشانند۔ و گل رنگین معنی را بر شاخسار فطرت صافی نہاداں مانند
تا مشام خوش نفسان معطر سازند۔ ہر سر سودائے سخن را سزاوار نبود۔ و نہ صید معنی نیخته
انداز ہر خامکار تر دماغی باید تا برطوبت لفظ سیراب یوست از طبع خشکمغزاں
بر چیند۔ و چمن طبعی در خور است که بتازگی معنی شادابی می را برہنگی برگزیند۔


۷۳
از انجا که گلستان فطرت بابیاری سرچشمه فیض ازلی بهرگینی مضامین تازه
روکش باغ ارم است و فراخنای معدن طبیعت از پرتو آفتاب تربیت لم یزلی
از جواهر زواهر معانی دلکش در محلی خجلت نشان حصله یم۔ درین جزو زمان
که بی کمالی را روز بازار است و بی ہنری را آبی بروی کار۔ بہیں یادگار
دانش آگہان حکمت علمی و عملی و گزین سرکردہ رمز شناسان حقائق خفی و جلی مولوی
نجف علی ارضاه الله الولی بشیوه باستانیان بکلید فصاحت قفل از
درج بیان کشوده بل موسی کلامان طور بلاغت را بد بیضا نموده یعنی گہرہائے
سخن را که در حین هجوم مصائب روزگار و از دحام حوادث ناہنجار در زندان
دارالامان کابل بسلک نظم کشیده و از غائت بے قرینگی بشکل مسوات پراگنده
افتاده بود و بیم آن داشت که در ترکتاز تغییرات احوال بعرض تلف در آید
و بتغیر و تقلبات ادوار به نهانخانه عدم گراید نظر به ضیافت طبع اہل سخن
بصورت مجموعه اشعار رنگیں ترتیب داده و الحق بار منت گراں بر دوش
سبکروحان عالم معنی نهاده الفاظش دل پسند است و معانیش ارجمند و هرچند
از رنگ تکلف عاری است اما با حسن ساده اش شوخان چگل و شنگولان فرخار را


روز کساد بازاری روحی نداند که پروانه شمع سخن است و عندلیب شاخسار
ترانه کهن بدم گرم سوخته توصیف اوست به نوای دلکش شیفته تعریف
بود یارب لعالم در فسانه
رواجش باد تا دور زمانه
اصغر علی روحی

تقریظ
از ترجمان حقیقت علامۂ اکثر سر محمد اقبال ملک الشعرای شرق
میں نے یہ نظمیں سرسری نظر سے دیکھی ہیں مصنف کا جوش عقیدت
قابل داد ہے ۔
محمد اقبال

کتبہ عبدالمجید خوشنویس لھاری منڈی لاہور
(مطبع کریمی پریس لاھور نزد کوتوالی مکرم اهتمام میاں رحیم بخش)