Afghanistan Digital Library

adl0354

http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb

Page Not Available

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.

NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 2 of 302

Page Not
Available


Page Not
Available


http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 87 of 302

Page Not
Available


http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 123 of 302

Page Not
Available


http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 149 of 302

Page Not
Available


تحفة الامان في سيرة النعمان حصة اخرى ( ١٥١ ) اهل الروايه واهل الرأى

می نویسد که [ وامام الامام محمد بن اسمعيل البخاری نقل ذكر الشافعي في تاريخه
الكبير فقال في باب محمد بن ادریس بن عبدالله محمد ن الشافعی القرشی مات سنه
٢٠٤ ثم ان ماذكره في باب الضعفاء مع علمه بانه كان قدر وى شياً كثيراً من الاحاديث
ولو كان من الضعفاء لذكره في هذالباب : — یعنی امام بخاری بتذکر امام شافعی
در تاریخ کبیر خویش پرداخته می گوید که « امام شافعی در سنه ٢٠٤ و فات
نموده است » لكن او را در باب ضعفاء نه نوشته است زیرا که وی میدانست که
در احادیث روایت بسیار دارد والا بخاری ضرور او را در زمره ضعفا می نگاشت ]
امام اوزاعی در ممالك شام صاحب چنان عزت واعتبار ووقار بود که درعرب
بمثل آن امام شافعی و امام مالك پنداشته می شدند ، نسبت بوی رای امام حنبل
چنین است که « للاوزاعی رأی ضعیف — و حدیث ضعیف » [ باب چهارم مناقب
الشافعی مصنفه امام را زی ]
لطف درینجاست ! چیزی که موجب تفخر مجتهدین گفته میشود : —
دقت نظر ، قوت استنباط ، استخراج مسائل ، تفریع احکام است لا كن
بنزد یکعدۀ از محدثین متعصبا نه این صفات نقص پنداشته میشوند — چنانچه
علامه ابوجعفر محمد بن جریر طبری در ترجمه قاضی ابو یوسف می نویسد كه يك
گروهی از اهل حدیث بدین واسطه از روایات وی احتراز نموده اند که
بروی رأی غالب بود بیشتر در احکام تفریع را مداخله میداد و با این همه
او مصاحب پادشاه و بر منصب قضاء متمكن بود » [ تاریخ ابن خلکان ترجمۀ
امام یوسف ] اگر تفریع احکام و استنباط مسائل نیز به نزد محدثین چنانچه
مذکور شد جرم باشد پس بلا شبهه ابوحنیفه و ابو یوسف درین مورد بیشتر
مجرمند .
( اهل الروايه و اهل الرأى )
البته این سخن قابل غور است که امام اعظم و اتباع او را چرا مردم
اهل الرأی می گفتند درین مسئله اکثری از مردمان مرتکب غلطی شده اند


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ١٥٢ ) اهل الروایه و اهل الرأی
و اغلباً وجهش اینست که آنها بمقابل شهرت عام از تحقیق و تدقیق مسائل صرف نظر نموده اند . پیشتر از تصفیه این بحث معلوم باید کرد که این لقب در کدام وقت ایجاد شده و بر کدام اشخاص اطلاق آن کرده میشود تا جاییکه ما معلومات داریم اولین شخصیکه بدین لقب امتیاز یافت ( ربيعة الرأی ) استاد و شیخ الحدیث امام مالك است و لفظ رای رفته رفته جزو نامش گردیده در تمام کتب تاریخ و اسماء الرجال نامش را ( ربيعة الرای ) می نویسند این شخص یکی از محدثین بزرگ و فقیه نامور میباشد که با بسی از صحابه کرام ملاقات نموده است علامه ذهبی در میزان الاعتدال خویش بتذکر وی بدین الفاظ پرداخته است ، تمام اصحاب حدیث ( یعنی صحاح سته ) از وی احتجاج نموده اند عبدالله ماجشون می گفت که والله من زیاده تر از ربیعه احدی را حافظ الحدیث ندیده ام اندرین دوره و درازمنه مابعد آن دیگر مردمان هم بدین لقب امتیاز می یافتند - ابن قتیبه محدث در ( کتاب المعارف ) خود تحت عنوان اهل الرای که يك باب مستقلی است اسماء بسیار اشخاص معزز را تحریر نموده است که ما بتذکر چندی ازان می پردازیم ( ١ ) ابن ابی لیلی ( ٢ ) ابو حنیفه ( ٣ ) ربيعة الرای ( ٤ ) زفر ( ٥ ) اوزاعی ( ٦ ) سفیان ثوری ( ٧ ) مالك ابن انس ( ٨ ) قاضی ابویوسف ( ٩ ) محمد بن حسن - .
چون ابن قتیبه درسنه ٦٧ وفات یافته - از قرائن چنان معلوم میشود مردمانیکه تا صد سیوم در استنباط مسائل مشاغلت داشتند تماماً باهل الرای ملقب گشته اند. اگر چه اشخاص متذکره بالا ( باستثنای امام زفر ) تماماً محدث بوده اند لا کن شهرت امام مالك ، و سفیان ثوری و امام اوزاعی محتاج به بیان نیست - .
در اصل اشخاصیکه به تدریس و تعلیم علم حدیث مشاغلت داشتند مشتملبر دو فرقه بودند
اول آنکه صرف نقطه نظر شان جمع آوری احادیث نبویه بود و در حدیث تنها من حیث الراويه مباحثه می نمودند - تا اینکه او شانرا باناسخ و منسوخ آن نیز سر و کاری نبود -


تحفة الامان في سيرة النعمان حصة اخرى ١٥٣ ) اهل الروايه واهل الرای
و فرقه دومین محض احادیث را از روی استنباط احکام و استخراج مسائل ملاحظه می نمودند - اگر نص صریحی را نمی یافتند در بعض احیان از قیاس نیز کار میگرفتند اگرچه درین دوحیثیت هردو فریق تا یکجائی در خیالات باهم شرکت داشتند لا کن از روی وصفیت غالب هر کدام اوشان از دیگری امتیاز داشتند -
فرقه اولین اهل الروايه و اهل حديث
و جماعه ثانويه بمجتهدين و اهل الرای نامزد و مشهور بودند - امام مالك و سفیان ثوری و اوزعی را باینکه محدث بودند بهمین واسطه اهل الرای میگویند که بنای مذهب و اجتهاد مستقل را علاوه بردانشمندی شان در فن روايه نهاده بودند - ازانجا که در میان این مردم از روی معلومات احادیث و قوه اجتهاد اختلاف مراتب بود. بطور اضافی گاه گاه این فرقه را هل الرای و فرقه مقابله شانرا اهل الروايه می نامیدند - مثلاً نسبت بامام مالك برابو حنیفه لقب مجتهد و اهل الرای پیشتر موزونیت را نشان میداد .
روزی نصر بن یحیی از امام احمد حنبل پرسید که شمارا بر ابو حنيفه چه اعتراض است بجواب شنید که ( رأی ) نصر گفت آیا امام مالك بر رأی عمل نمیکرد ؟ احمد حنبل گفت که بلی وی هم بر رأی عمل می نمود لا كن ابو حنيفه زیاده تر مداخله آراء را در مسائل جائز می داند - نصر گفت که بقدر اندازه باید بر هردو تن از آنها الزام عائد آید - نه تنها بر ابو حنیفه امام احمد حنبل هیچ جواب داده نتوانسته سکوت نمود - [ ملاحظه شود خاتمه فصل اول عقود الجمان ]
( وجه شهرت ابو حنيفه باهل الراى )
قبل از زمان امام صاحب مسائل فقهیه حلیه ترتیب وتدوین را در بر نکشیده بود - حینیکه وی در صدد جمع آوری او برآمده بهزارها مسائل چنان عائد می شدند - که در باره آنها نه تنها هيچ يك حديث صحیح روایت شده بود بلکه


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى (١٥٤) حضرت امام محدث بود

دران موضوع هیچ قول و فعلی از صحابه كرام نيز بنظر نمی رسيد – ولازم بود
كه دران مسئله فتوی داده می شد [چنانچه تفصيل وی در آينده می آید] –
چون در آنوقت تمدن اسلامی وسعتی را دارا نبود لهذا مردمان را ضرورت
تعقيب قياس نبود – و نه آنچنان واقعاتی كه درباره آن نص صریحی وارد
نمی بود در معرض وجود می آمد .

چون امام صاحب در طی تدوین مستقل این فن برآمد دران موقعیكه آیه
و حدیث و اجماع ائمه را نمی یافت بمطابق فرمائش حضرت نبوی از قیاس کار
میگرفت در تنظیم وتنسيق تمام مسائل اصول و فروع شرعیه می پرداخت – این
مسلك و رويه وی او را در چهار دانك عالم بصاحب رأی و قياس شهرت داد
چنانچه در کتب تواریخ هر مقامی كه اسم او را ذكر می نمايند او را بامام
اهل الرأى ملقب می نگارند –

يك وجه ديگر اين شهرت نيز بنظر میرسد كه عموم محدثین در روايات
خویش تنها بمسموعات اکتفاء ورزیده از درايت بی خبر بودند اولین مردیکه
روایت را بادرايت تطبيق داد و انضباط نمود امام ابوحنیفه بود كه چندین احاديث
را محض بدین واسطه ضعیف و ناقابل عمل فرمود که بر خلاف اصول درایت است
چون درايت ورأی دو الفاظ مترادفند و عموم چندان به تفريق آن نپرداخته اند
رفته رفته امام صاحب باهل الرای شهرت یافت .

–( محدث وحافظ الحديث بودن ابوحنيفه )–

بعد از تذکر این ابحاث عارضی میخواهم كه بطرف اصل مسئله – توجه
خویش را بر کاریم و آن اینست كه امام ابو حنیفه در فن حدیث چه رتبه را
داشت – جهت فیصله این مبحث بواقعات زنده گانی علمی او نظر باید انداخت
که از روایات صحیحه ومسند به ثبوت رسیده است ما آنها را در حصه اول این
کتاب در طی بیان تحصیل علم ابو حنیفه از ان کتابهای مستند كه مدار فن رجال
میباشند تحریر نمودیم – حالا دقت باید کرد مردیکه بعد ازسن (۲۰) سالگی


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٥) حضرت امام محدث بود

که موقع درستی فهم و پختگی افکار است بسوی تحصیل احادیث توجه نماید و تا مدت
متمادی دران مشغول بماند و از شيوخ مشهوره كوفه احاديث خوانده باشـد
و بدرسگاهای مكه معظمه بسالهای دراز شموليت ورزيده باشد ـ واز شيوخ
مدينه منوره سند تحصيل را بدست آورده باشـد ـ و در زمره اساتذه بی شمارش
ماننـد ـ عطا بن ابی رباح نافـع ن عمر ـ عمر بن دينار ـ محـارب بن
دثار ـ اعمش كوفى ـ امام باقر ـ علقمه بن مرثد مكحول شـامى ـ امام
اوزاعی ـ محمـد بن مسلم الزهرى ـ ابو اسحاق السبيعى ـ سليمان بن يسار
عبـدالرحمن بن حرمن الاعرج ـ منصور المعتمر ـ هشام بن عـروه ـ وغيره
نيز مشمول باشند كـه هر كـدام شان ـ ركن اعظم فن حديث شناخته
ميشوند واز روايات آنهـا نه تنها صحيحين ـ بلكه ديـگر كتب احاديث نـيز
مالا مال است ـ صاحب كدام مراتب جليله و مالك چه اوصاف ومزاياى علميه
خواهد بود ـ
همراه این باید بر حالات تلامذه اوشان نیز نظر باید انداخت [ حالات مزيده
شاگردان ابوحنيفه را در خاتمه این کتاب ملاحظه نمایند ] که ( يحيى بن سعد
القطان ) امام جرح و تعديل فن حديث است ـ واز جامع كبير ( عبدالرزاق بن
همام ) امام بخاری بسیار فائده گرفته است و ( يزيد بن هاون ) استاد امام احمد
حنبل بود ـ و ( وكيع بن الجراح ) که نسبت بوی نه تنها احمد حنبل بلکه ديگر
محدثین نیز میگویند که در حفظ روایت و استاد همسر او احدی نیست ( عبدالله
بن المبارك ) که در احاديث لقب اميرالمومنين را اشغال نموده بود ـ و ( يحيى بن
زكريا بن زاهد ) که اورا ( علی بن المدنی ) استاد امام ( بخارى ) ـ منتهای علم
حديث ميگفت وعلاوه بران دیگر شاگردان اوشان نیز در احاديث صاحب يد
طولى بودند .
این ذوات مكرمه فوق را محض برای نام شاگردان ابوحنيفه تصور نبايد
كرد بلكه آنها سالهای دراز چنك بدامن فيوضات امام صاحب انداخته بودند و
بر شاگردى وى همواره تفخر و ناز داشتند ـ عبدالله بن المبارك ميگفت كه من


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٦) حضرت امام مجتهد اول بود
اگر در ایام زنده گانی خویش بشرف مصاحبه و شمولیت بحلقه تدریس ابوحنیفه و سفیان ثوری افتخار می یافتم همانا که من هم یکی از اشخاص معمولی بشمار میرفتم [ ملاحظه شود تهذیب التهذیب ترجمه ابوحنیفه ] و نسبت بو کیع و یحیی بن زائده که در فن حدیث ید طولی داشتند و مدت متمادی در حلقه تدریس ابوحنیفه شمولیت داشتند - گفته میشود که اگر آنها در وجود مسعود ابوحنیفه جوهر علم وفضل ومایه احادیث را نمی دیدند - چه طور ممکن بود که آنها بشاگردی وی افتخار می نمودند - وقس علیه البواقی
شروط اجتهاد ، و مجتهد بودن ابوحنیفه
علاوه بر این سخنها مجتهد بودن امام صاحب از جمله آن مسائل مسلمه ایست که درین عرصه سیزده صد سال بجز از چند اشخاص احدی را از وی انکار نیست . تعریف اجتهاد را علمای حدیث مانند بغوی - رافعی نووی وغیره بدین الفاظ نموده اند که مجتهد شخصی است که در علوم پنجگانه قرآن شریف احادیث مذاهب سلف - لغت - قیاس - دستگاه و ملکه کاملی - داشته باشد - یعنی هر قدر آیاتی که نسبت بمسائل شرعیه موجود است و تمام احادیثی که از ( رسول اقدس ) مسموع شده هر قدر علم لغت و اقوال سلف که لازم باشد - و از جمیع طرق قیاسی کاملاً علم داشته تماماً از آنها مستحضر باشد - اگر در یکی از ن علوم پنجگانه نقصان و کمی داشته باشد - وی مجتهد نیست و تقلید اور اننباید کرد . [ ملاحظه شود بحث حقیقت اجتهاد در کتاب عقدالجید شاه ولی الله ]
بنابر همین مسئله علامه ابن خلدون در فصل علوم الحدیث در ضمن تذکره مجتهدین می نگارد که : - « برخی از اشخاص بی انصاف می گویند که عده ازین مجتهدین در فن حدیث کم مایه بودند که روایات آنها کمتر بنظر میرسد - لا آن این خیال قطعاً غلط است و نسبت بائمه کبار امثال این افکار را نباید قائم داشت زیرا « که تماماً شریعت از قرآن شریف و احادیث منیف مأخوذ شده پس مردیکه درین دو چیز کم مایه باشد چه طور میتواند شد که وی اصول صحیحه را


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٧) حضرت امام مجتهد اول بود
از احادیث و آیات اخذ استنباط نماید » ـ بعد ازین مینویسد که : ـ « امام ابو حنیفه یکی از مجتهدین بزرگی میباشد وثبوت آن اینست که اکثری از محدثین کبار پیروی مذهبش را می‌نمودند وازروی رد وقبول اکثریه در اقوالش بحث میکردند » علامه موصوف سبب قلت روایت حضرت امام را نیز گفته که من علیحده درآن بحث خواهم کرد [ جای تعجب است که باوجودیکه این تصریح ابن خلدون عده از کوتاه بینان برین قول ابن خلدون استدلالی گرفته اند حالانکه خود ابن خلدون آنرا بدین الفاظ ذکر نموده است که برضعف وعدم وثوق دلالت دارد ]
اکثری از محدثین نیز بر این امر اعتراف نموده اند چنانچه علامه ذهبی که امام و پیشوای محدثین زمانه آخر است يك كتاب مستقلی را در حالات حفاظ حدیث تحریر نموده در دیباچه آن میگوید که در این کتاب تذکره اشخاصی را می نویسم که حافظ احادیث نبوی میباشند و بر اجتهاد اوشان در توثیق وتضعیف و تصحیح وتزییف مسائل رجوع کرده میشود ، و در تمام کتاب خویش مراعات این اصول را نموده و بتذکر حالات این چنین يك مردی هرگز نپرداخته است که وی در احادیث مهارت تمامی را نداشته باشد در مقامی که ضمناً خارجه بن ثابت را یاد نموده در شان او می نگارد که من وی را در زمره حفاظ حدیث بدین واسطه ننوشتم که قلیل الحدیث است ، برای محدث بودن ابو حنیفه زیاده براین دیگر چه دلیل بکار است که علامه ذهبی حالات او را درآن کتاب قلم بند نمود وی را در زمره حفاظ حدیث محسوب داشته است ، حافظ ابو المحاسن دمشقی شافعی در عقود الجمان یکباب مخصوص را قایم نموده که الفاظ او چنین است ، الباب الثالث و العشرون فى بيان كثرة حديثه و كونه من اعيان المحدثين يعنی باب (٢٣) در باب کثرت حدیث ابو حنیفه وبودنش از اعیان الحفاظ است ، قاضی ابو یوسف که وی را یحیی بن معین صاحب الحدیث و علامه ذهبی اورا در حفاظ الحدیث محسوب نموده است میگوید که مایان با ابو حنیفه در مسائل مباحثه مینمودیم بعد ازینکه ازوی در یکی از مسائل اخذ رای و فتوی می‌نمودیم


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٥٨) حضرت امام مجندم داول بود
پس از حلقة درس او برامده بنزد دیگر علمای کوفه رفته دران موضوع از اوشان
احادیث دیگریرا میشنیدیم وباز بنزدوی امده او را راویه مینمودیم حضرت امام
صاحب ببعضی ازان احادیث را میشاید ونسبت ببرخی میفرمود که صحیح نیست مایان
از وی می پرسیدیم که چطور بشما عدم صحت این حدیث معلوم گشت بجواب
میگفت که ان علوم احادیث که فعلا در کوفه مروج است ، من حافظ تمام انم
واز صحت و سقم روات ان بخوبی استحضار دارم .
تمام این کلمات شاهد این مدعا است که امام ابو حنیفه مراتب عالیه احادیث
نبویه را اشتغال نموده بود و در حقیقت ابو حنیفه را امثال این اشیاء نامدار
و اشتهار نداده بود زیرا اگر وی حافظ الحدیث بود دیگران نیز باندازه او
حافظ الحدیث بودند و اگر شیوخ وی صد ها از فخر بودند و شیوخ معاصرین
شان از هزار ها نفر متجاوز بود و اگر وی از درسگاه های کوفه وحرمین
مستفیض گشته بود دیگران نیز از همین مقامات استفاده نموده بودند بلکه از
صفات و مزایای مخصوصه وی نسبت بتمام محدثین و علمای معاصرینش تنقید
احادیث ، استنباط ، و استخراج مسائل ، بلحاظ ثبوت احکام و تفریق مراتب
ان بوده است .
بعد از زمان ابو حنیفه ترقیات مزیدۀ در علم حدیث بعمل امد و تمام احادیث
پریشان و غیر مرتب فراهم اورده شدند ، و التزام صحاح نموده امد ، و برای
اصول حديث يك فن مستقلی قایم گشت و در اطراف وی هزارها کتاب بیش بها
قلم بند شد و بهمرای ترقیات زمانه بهزار ها نکات ودقایق دیگری در علم حدیث
که از لوازم باريك بيني ودقت آفريني محيرالعقول است ایجاد گردید ، اما تحقیقات
و تدقیقاتی را که ابو حنیفه در تنقید احادیث و اصول در ایت و امتیاز مراتب
نموده قدمهای سریع ترقیات تاهنوز هم تقدم نورزیده است .
تاریخ مختصر احادیث -
تفصیل این اجمال وقتی خاطر نشان میگردد که نقشه ابتدائی وطرز ترقی فن
حدیث کشایخده شود تا از ملاحظۀ آن ظاهر و هویدا گردد که سلسله روایات


تحفةالامان في سيرةالنعمان حصۀ اخرى (١٥٩) حضرت امام مجتهد اول بود
چطور آغاز و در دوره های مختلفه بکدام کدام پیرایها تبدیل وتغیر یافت ازین
تصویر اندازۀ این امر بخوبی کرده میشود که تا کدام اندازه در فن حدیث ضرورت
تنقید ورأی و اجتهاد میباشد و امام ابوحنیفه را بدین لحاظ در بین تمام معاصرین او
چه امتیاز بوده است .
اگرچه سلسلۀ اسناد و روایت در زمان مبارک حضرت رسول الله ص و
خلفای راشده آغاز شده بود لیکن تمام مرویات آن فرصت بصورت قدرتی
وبلباس ساده کی بود زمانه نخستین بعثت تا سال سیزده هم نبوت باندازه پر آشوب
بود که صحابه کرام تنها در حفاظت جانهای خویش کوشان بوده برای شان موقع
اسناد روایت امکان نداشت وبنا برهمین ضرورت وداعیۀ فرایض واحکام شرعیه
نیز کم بود ماسوا از نماز دیگر چیزی فرض نگشته بود زیرا که با وجود زحمات
ابتدائیه که برای جمعیت اسلامیه از هرطرف عائد بود ، تکلیف دیگر فرایض
بالای اوشان يك گونه تكليف مالا يطاق پنداشته میشد و نمازها نیز مختصر بودند
تنها در ظهر وعصر وعشاء دو دو رکعت فریضه را می گذاردند نماز های جمعه
وعیدین قطعاً دران موقع مفروض نشده بود ، در سال سیزده هم بعثت که سنۀ
هجری بود روزه فرض گشت و در سنه ٩، حج واجب آمد و در همین سال
بنا برقول علامه ابن الاثیر زکات نیز فرض شد [ در سال فرض شدن زکوة
اختلاف است ]
مطلب اینکه در ازمنۀ ابتدائیۀ دیگر احکام وروایات اسلامیه که علاوه برنماز
باشد قطعاً صورت خارجی نداشت وعلاوه بران صحابه کرام بنا برحكم قرآنى
از مزید سوالات در مستفسارات ممنوع هم شده بودند ، كه لا تسئلو عن اشياء
ان تبده لكم تسؤكم عبدالله بن عباس میگفت که من هیچ قومی را بهتر از اصحاب
حضرت رسول الله سراغ ندارم که آنها در تمام زنده گانی پیغمبر خویش تنها ١٢
مسائل را ازوشان پرسیده اند که تماما در قرآن موجود بود ، دیگر صحابه
هم چنین میفرمودند .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱٦٢) مبحث احادیث موضوعه متصرفه

را بوی نه بکرد بشیر ازین بی التفاتی او متأثر شده او را خطاب نمود که ای عبدالله من احادیث رسول الله را روایت میکنم و توهیچ بشنیدن ان گوش نمی دهی وی بجوابش گفت که در يك زمانه حال ما چنان بود که هر کس که قائل قال رسول الله صلی الله علیه وسلم میگشت ما همه تن گوش گشته به کمال توجه به شنیدن ان بذل مقدرت می نمودیم لا کن چون مردم از خود روایات ترا شیدند و در نيك وبد تمیزی را نگذاشتند پس ما تنها به شنیدن همان احادیث راغب می باشیم که تايك درجه ما هم دران معلومات داریم

علاوه بروایات زبانی جعل سازیهای تحریری نیز اغاز گشت چنانچه « مسلم » روایت میکنند كه يك مراتب عبدالله بن عباس نقل يك فیصلۀ حضرت علی را تحریر می نمود و در طی تحریر آن اکثر الفاظ را قام انداز نموده میگفت که والله این لفظ را کاهی حضرت علی نفرموده و نه این چنین فیصله نموده است و هکذا در يك موقع دیگر نیز همچنین یکی از تحریرات شان را دیدچند الفاظی را که از قلم وی میدانستندوصحیح بود نقل گرفت ومابقی ان را خط کشید وغلط گفت .

زیاده جرأت مردم در وضع احادیث ازین واسطه بود که دران زمانه طریقۀ اسناد و روایه چنانچه متعاقباً مضبوط وبقاعده گشت جریان نداشت هر کسی که هرچیز را میخواست میگفت که قال رسول الله و از مواخذه واثبات سند بری می بود « ترمذی » در کتاب العلل از ابن « سیرین » روایت میکنند که در دورۀ اولین احدی در صدد پرسیدن اسناد نبود وقتیکه فتن و زمانه سازی کسب شدت کرد سلسلۀ اسنادات بروی کار امدتا که فرق اهل حدیث نبوی از عبارات اهل بدعت کرده شود ومقدم الذكر مجموع ومحفوظ وموخر الذكر متروك گردد لا کن بی اعتباری احادیث موقوف براهل بدعت بشود زیرا که بعداز مراعات ان احتیاط نیز سلسله اغلاط در جریان مانده ان تشبت مقید نیفتاد ـ

بعد ازینکه دورۀ بنی امیه اغاز شد سلسلۀ روایت واحادیث به بسیار زور وشور نیز شروع یافت هر قدریکه عده صحابه كمتر میشد بهمان اندازه التفات وتوجه مردم بطرف انها بیشتر میگشت و در تمدن نیز ترقی ووسعت رو داده اقوام وقبائل


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى ١٦٣ ) مبحث روايات موضوعه و متصرفه
و ملل وعشائر نو و تازه بسیار بشرف اسلام فائز میشدند از يك جانب جوش اسلامی دامنگیر این نو مسلم ها میشد و از طرف دیگر محض جهت اینکه عزت و وقار و تمکین خود ها را به نظر عامه مسلمین قائم نمایند بیشتر در اخذ معلومات مذهبی و یاد گرفتن احادیث بذل مساعی مینمودند حتی درین مسئله خود اعراب دعوای همسری را با انها کرده نمیتوانست الغرض در هر قریه و خانه و مسجد و کوچه بهزار شوق و ذوق اشتیاق حدیث نبوی و تعلیم مسائل دینی زیادت نموده در هر قبیله درسگاهای متعددی قائم گشت
لیکن باندازه که اشاعت و تعلیم دائره خویش را وسعت می بخشید بهمان اندازه معیار صحت و اعتماد انهم قلت مینمود ، دائره ارباب روایت اینقدر وسعت داشت که دران مردمان مختلف الخيال ومختلف العادات مختلف العقائد شمولیت داشتند و علاوه بران اهل بدعت نیز جابجا موجود بوده در ترویج مسائل و خیالات باطل خویش مصروفیت داشتند زیاده تر از همه اینکه تا بیگصد سال طریقه کتابت احادیث نیز رواج نداشت بلکه مردم نوشتن احادیث را بنظر انکار تلقی مینمودند از امثال این اسباب در روایت باندازه بی احتیاطی ها بعمل امد که در نتیجه يك دفتر بی پایان موضوعات و اغلاط در احادیث مخلوط وممزوج امد تا اینکه چون امام بخاری میخواست که احادیث صحیحه را علحده نمایند از ضمن لکها احادیث موضوعه چند حدیثی را انتخاب نموده بهمین طور در تدوین این کتاب خویش موفق امد که عده احادیث آن به ( ٧٣٩٧ ) میرسد اگر مکررات آن خارج کرده شود ( ٢٧٦١ ) حدیثش باقی میماند .
دیده و دانسته مردم هزار ها حدیث را از طرف خویش وضع نمودند چنانچه حماد بن زید میگوید که صرف چهار هزار احادیث موضوعه را طائفه زنادقه از طرف خویش در احادیث نبوی مخلوط نموده اند خود عبد الكريم این امر را تسلیم نموده است که من چهار هزار احادیث را از جان خویش در احادیث ممزوج و وضع نموده ام [ ملاحظه شود فتح المغيث صف ۱۰۸ ] علاوه بران جمعیت زهاد و پارسیان نیز از روی نيك نيتی و ترغیب و تشویق دادن اهالی بسوی فضائل و


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٦٤) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه

مثوبات بسیار احادیث را ز طرف خویش وضع نموده اند چنانچه حافظ زین الدین
عراقی می نگارد : - « که امثال این احادیث بیشتر برای اعمالی، ودین اسلامی
ضرر و نقصاناتي را فراهم آورده است زیرا که مرویات آنها چون اشخاص ثقه و
متورع و پارسا بودند زیاده تر در معرض قبول و اجراء امده اند
مابعد ازین از یادات و اندارج احادیث موضوعه با کلام مصطفویه نوبت به
مساهلات و غلط فهمی ها و بی احتیاطی های مدرسین و معلمین رسید و بسامقو لات
ضعیفه بالاقصد و اراده طرف رسول الله منسوب گشت ـ بعضی محدثین چنان عادت
داشتند که همراه احادیث تفسیرش را نیز بیان نمی نمودند ، و عموما الفاظ و ادات
تفسیر را محذوف نموده سامعین را بمغالطه می انداختند که انها تمام تقریر اورا از جمله
احادیث مرفوعه می پنداشتند
جای تعجب است که امثال این مسامحات از ائمه بزرك اين فن نیز بوقوع
پیوسته است ـ بامام زهری که استاد امام مالك است و يك ركن اعظم احادیث
شمرده شده علامه سخاوی مینویسد كه كذا كان الزهرى يفسر الحديث كثيراً
وربما يسقط اداة التفسیر : ـ یعنی همچنین امام زهری اکثریه بتفسير احادیث می
پرداخت و از میان ان ! حروفی را که از آن تفسیر نمودن معلوم می شد ، میگذاشت
و همچنین وکیع اکثریه مطالب عمده حدیث را محذوف نموده و یعنی گفته ،
خلاصة مطلب آنرا بیان می نمود و در بسا مواقع از ابتداء حصص تفسير به
لفظ یعنی را محذوف نموده تفسیر را با اصل حدیث مخلوط میکرد و سامعین را
در اشتباه می افگند که آیا این هم از جزو حدیث است و یا خیر ؟ در کتب اصول
حدیث و رجال امثال این بسیار موجودند که اگر ما بتذکار آن بپرداز یم
سخن بطوالت میکشد - . يك افت بزرك ديگر دران مواقع تدلیس اہم
بود که اکثری از ائمه معظم مرتکب آن میشدند و بواسطة تدليس در
اتصل اسناد بالکلی اشتباه کلی می افتاد و علاوه بر این دیگر بی احتیاطی ها
نیز بود که تفصیلات آن در کتب احادیث خوبتر مذکورند - .
الغرض آن دفاتر احادیثی که در زمانه امام ابو حنیفه بپایه تکمیل رسیده


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى (165) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه

بودند از هزارها احادیث موضوعه واغاليط وضعاف و مندرجات وغيره بروملو
بود وتا ان زمان امثال بخارى ومسلم دیگر اشخاصی نیز وجودند اشتندتا در
انتخاب احادیث صحيحه بذل مقدرت می نمودند تنها مهمات فقهیه ومسائل دینیه
امام ابوحنیفه را برین وادار نمود که بنیاد تنقید وتحقیق را در احادیث بگذارد
وبرای ان اصول وضوابطی را اساس نهد — قواعد وضوابطی را که وی برای
تنقید احادیث اصول قرارداده بود در ان فرصت بسیار سخت پنداشته می شد چنانچه
محدثین بهمین اورا مشدد فی الروایه لقب نهاده اند ويك وجه نهايت — قوى
قلت الرواية وی نسبت بدیگر محدثین همین تشدد در راویه او گفته میشود —
واز عجایست که علامة — ابن خلدون — می نویسد [ والامام ابو حنفیه انماقلت
روايته لما شدد فى شروط الرواية والتحمل — ] یعنى امام صاحب بدینواسطه كمتر
روایت نموده که وی برای مرویات شرائط شدید غیر قابل تحمل را گذارده است ]
اولین خیال اجمالی که برای حضرت امام صاحب نسبت باحادیث بخاطر رسیده
اینست : — احادیثی که صحیح باشند وبثبوت قوى وسند كافى صحت ان درست ايد
قليل واندك اند — اگرچه این اواز ومفكوره وی که محض نتيجة جدت طبع
ودقت فكر اوست در ابتداء تايك اندازه يك صدای غیر مانوسی بود وبهمین وجه
برخی از اهل حدیث بمخالفت شدید وی برآمده اند لاكن امام صاحب بر اظهار این
خیال خویش مجبور بلکه معذور بودند و این رای اوشان حیثیت مقلدانه را داشت
و وی با كثری از شیوخ مشهوره ان زمانه ملاقات ورزیده از سرمایه احادیث انها استفاده
حاصل کرده و بدرسکاهای حرمین شریفین بسالهای سال مشمول شده و از علمای
اعلام وارباب روايه بصره وكوفه اطلاعات مهمی بدست آورده از
اوصاف ذاتى واخلاق وعادات واطوار آنها كاملاً — استحضار داشت غرض
آن شروط واسباب که برای قایم نمودن رای مجتهدانه درین مسئله اثباتاً ونفياً
در کار بود تمام آن در وجود مسعود وی موجود بود —
ويك سبب بزرگ خیال او این امر نیز پنداشته میشود که این مسئله به
پیرایههای مختلفه در خاندان تعلیمی او بطور ميراث يكى بعد از دیگری بوى


تحفةالامان فی سیرة النعمان حصۀ اخرى (١٦٦) مبحث روایات موضوعه و متصرفه
رسیده است - زیرا که در حدیث وفقه مورث اول خاندان تعلیم او «عبدالله»
بن مسعود» است که زیاده تر بنیاد مذهب حنفی بر روایات واستنباطهای اوست -
بااینکه «عبدالله بن مسعود» یکی از مشاهیر صحابه ومحدثین بزرگ وخادم خصوصی
رسول الله بود اما نسبت بدیگر صحابه چون محتاط و مشدد فی الروایه بود -
قلیل الروایه است - علامه ذهبی در تذکره او می نویسد که ممن تحری
فی الاداء والتشدد فی الروایه وكان يقل من الرواية للحديث یعنی عبدالله بن مسعود
در ادای تحری و در روایه تشدد میکرد - واحادیث را نیز کمتر روایت می نمود .
وهمچنین « ابراهیم نخعی » که تنها بيك واسطه بشاگردی « عبدالله بن مسعود »
افتخار داشت ونیز بواسطۀ واحد استاد ابوحنیفه است همين عادات ومسلك را
اختيار نموده و همین واسطه او را «صیرفی الحدیث» میگویند باینکه حضرت
ابو حنيفه بدر سگاهای دیگر مشمول واز ائمه دیگر نیز مستفيد شده بوداما
مرکز اصلی خیالات ومعلوماتش همین خاندان منتهی بود واز تاثیرات همین مرکز
بدل اولین خیال جایگیر شده تجربهای ذاتی ودقت نظر کافی او بیشتر در تقویت
آن كمك نمود .
اگر چه این مفكوره حضرت امام بنظر عوام قبول نگشت تا هم بالکل بی اثر
نمانده پرتو و انعكاس آن در اجتهاد « امام مالك » و امام شافعی که نسبت به وی
متاخراند کاملاً بنظر میرسد و امام مالك آن قيود و شرائطی را که نسبت به
احادیث مشر وط داشته تقريباً - عديل و برابر بشروط ابو حنیفه است واز همین
رو به در لقب مشدد فی الروایه نام ابوحنیفه ومالك معا یاد کرده میشود - ابن الصلاح
در مقدمۀ خویش مینویسد « ومن مذاهب التشدبد مذهب من قال لا حجة الا فيما
رواه الراوى من حفظه و تذكره وذلك مروى عن مالك و ابي حنيفه يعنى در مذهب
مشددین تنها آن احادیث قابل حجت میباشد که او را روای آن از حفظ و تذکر
خویش یاد داشته باشدو این قول امام مالك و امام اعظم است » محدثین می نویسند
که امام مالك در مرحله اولین که بتدوین موطاء خویش پرداخت دروی ده هزار
احادیث بود چوزوی در صدد تحقيق وتدقيق آن برآمد - شروع کرد به تقليل


تحفةالامان فی سیرةالنعمان حصهٔ اخری (167) مبحث روایات موضوعه و متصرفه.
آن ـ تا اینکه هفت یا هشت صد آنرا صحیح پنداشته ، گذاشت ومابقی آنرا خارج
نمود ـ امام شافعی نیز بالفاظ صاف و عبارات صریح خیالاتش را بر طبق مفکورهٔ
ابو حنیفه ظاهر نموده است ـ امام بیهقی روایت میکند که روزی «رهرم قریشی » امام
شافعی را خطاب نمود که شما آن احادیث را قلم بند کنید که از رسول اکرم صلی الله علیه
وسلم ثابته وی بجواب گفت که به نزدیک ارباب معرفت احادیث صحیحه نهایت کمترند زیرا که
صدیق اکبر زیاده از هفده حدیث واز عمر فاروق باینکه یک مدت متمادی بعد از
وفات (رسول الله) در قید حیات بودند بیشتر از پنجاه روایه و هکذا از حضرت
ذی النورین بسیار احادیث مسموع نگشته است با اینکه حضرت علی کرم الله وجه
مردم را بسوی تعلیم احادیث تشویق می‌نمودند اما احادیث مرویه اوشان نیز
بواسطه پریشانی اندک است . بلکه در عهد خلافت خویش هیچ روایة نفرموده
اند ، هر قدر روایتی که کرده اند در عهد خلفای ثلاثه بوده است .علاوه ازین
بزرگان از زبان دیگر صحابه احادیث بی‌بابانی روایه شده لکن ، بنزد اهل معرفت
اکثری از آنها بسند صحیح به ثبوت نرسیده اند [ ملاحظه شود مناقب الشافعی
مصنفهٔ امام را زی فصل هشتم درطی شرح مذهب امام شافعی]
از استماع این کلمات تصور نباید کرد که امام صاحب نیز مانند معتزله منکر
احادیث بوده و یا تنها چند حدیثی را تسلیم نموده اند زیرا که تلامذه او بزار ها
احادیث را ازو روایت کرده اند چنانچه در موطاے امام محمد و کتاب الاثار و
کتاب الحج که بطور عمومی از کتب متداوله میباشند ، بسیار احادیث را امام صاحب
روایت فرموده است . البته نسبت بدیگر محدثین تعداد احادیث مسلم وی اندک
است و علت آن همان « تشدد فی الروایه » است ـ امام صاحب شروطی را که نسبت
بروایت اختیار نموده اند بعضی ازان بنزد دیگر محدثین نیز مسلم است و در برخی
ازان تنها امام متمسک بفتوای اوست و چندی ازان طوریست که فقط خود
حضرت امام دران منفرد است :ـ از جمله شروط منفردهٔ او این است که تنها
همان حدیث حجت شده میتواند که روای آن او را بگوش هوش خویش شنیده و
تا زمان روایهٔ آن کاملاً او را بخاطر داشته باشد ـ با اینکه این قاعده بظاهر نهایت


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۶۸) مبحث روایات موضوعه و متصرفه

صاف است واحدی را دران جای انکار نیست لکن آن دو تفریع او اثر نهایت وسیعی را داراست ـ وعموم محدثین دروی متفق نمیباشند و میگویند که از امثال این قیود دائره روایت تنك میگردد ، وازین نتیجه ماهم انکار نداریم و خود ناظرین میتوانند که فیصله این امر را نمایند که در صورت حاضره ، احتیاط کردن بهتر است ؟ ویا وسعت روایه ؟

خواهشمندیم تاریخی ازین تفریعات را اجمالا بنویسیم تا ازان ظاهر گردد که امام صاحب بنا بر کدام ملاحظات روادار این تشدد وسختی در روایه شده اند : ـ چون حلقه تدریس شیوخ احادیث وسعت زیاد میداشت ، تا اینکه در يك مجلس تقریبا ده هزار سامعین اجتماع می ورزیدند ، محض بجهت استماع عموم چند نفر مستملی و نائب شیخ ، بنقاط لازمه مقرر میشدند تا ملحوظات شیخ را بسامعین دور دست برسانند و بسا اشخاص در انمجلس انجاز می بودند که قطعا کلمات شیخ را شنیده نمی توانستند و تنها باستماع الفاظ مستملی کفایت نموده از زبان وی رفته بدیگری روایت میکردند ـ بحث در انجا است :ـ شخصیکه تنها حدیثی را از زبان مستملی شنیده باشد ، آیا می تواند که برحدیث مرویه خویش «حدثنا» بگوید ؟ یانی ؟ ـ مذهب اکثر اهل روایت چنان است که «حدثنا» گفته میتواند ـ اما حضرت امام برخلاف شان بوده میگوید که :ـ «حدثنا» گفتن برای این مستمع جائز نیست بهمراه وی درین مسئله حافظ ابو نعیم ، فضل بن دکین ، زائد بن قدامه ، نیز متفقند [ ملاحظه شود فتح المغیث صف ۱۸۷ و ۱۸۸ ] وحافظ بن کثیر می نگارد که مذهب ابو حنیفه قرین قیاس است لکن مبنی مذهب عامه بر تساهل است [ فتح المغیث صف ۱۲۸ ]

چیزیکه امام اعظم را برین احتیاط کاری مجبور نموده ، این است که تازمان وی روایه بالمعنی نمودن رواج عمومی داشت و چند تنی این چنین نیز اثبات وجود داشتند که پابندی بالفاظ حدیث داشتند ـ معلوم است که در صورت اول احتمالات تغیر وتبدل در هر واسطه بیشتر متصور می بود وباندازه که آن روایه در واسطه


تحفة الامان في سيرة النعمان حصهٔ اخرى ( ١٦٩ ) مبحث روايات موضوعه و متصرفه
اولین خویش بود بهمان اندازه بدیگر واسطه ضعف را اختیار می نمود - و در اکثری از مواضع تفرد مستملی ضروری می بود و بدون از بودن مستملی مطلوب اصلی شیوخ محصول نمی آمد - اما مساوی و برابر بودن آنمردیکه راساً از خود شیخ حدیث را شنیده است باشخصیکه از زبان مستملی معلومات گرفته ، جادهٔ بی انصافی را پیمودن است - و مزید بر آن که در بعض مواقع مستملی نیز نهایت غافل و نافهم می بود و احتمال اغلاط بیشتر از وی میشد - همچنین بلکه زیاده تر ازین يك طریقهٔ غیر محتاط دیگری نیز معمول بود که « اخبرنا » و « حدثنا » را برخی از محدثین بمعانی مشترك مستعمل ، و الفاظ مترادف می پنداشتند - چنانچه ( حسن بصری ) در روایات غیر واحدهٔ خویش « حدثنا ابو هریره » گفته است ، حالانکه وی گاهی با وی ملاقی نشده است و وی تاویل او را چنان کرده است « در آنفرصتیکه او حدیث میگفت من دران شهر موجود بودم » و همچنین دیگر شیوخ هم نسبت بصحابه در احادیث مرویهٔ خویش لفظ « حدثنا » را استعمال میکردند و معنی آنرا چنان مینمودند که « اهل شهر آنها آن حدیث را از وی شنیده اند » - ( محدث بزار ) مینگارد که ( حسن بصری ) علی العموم از اشخاصی روایت میکند که قطعاً با اوشان ملاقاتی ننموده است ، و تاویل ویرا چنان همی نماید که قوم وی از وی حدیث روایت نموده است [ ملاحظه شود فتح المغیث صف ١٧١ ] این امر علاوه ازینکه يك گونه غلط بیانی است ، اسناد حدیث را بدینواسطه مشتبه نموده بود که چون روای ، آن حدیث را خودش از زبان شیخ نشنیده و از زبان شخصی روایت میکند که معرفی کامل او نیز نپرداخته است و ممکن است که آنمرد ثقه نباشد ، پس بمحض این حسن ظن که روای مزبور از اشخاصی خواهد بود که اسناد وی ضرور قابل اعتماد است تکیه نباید کرد - ازین است که امام اعظم اینطریقه را ناجائز قرار داد و ائمه ما بعد نیز بمتابعتش پرداختند !
طریقهٔ دیگری که بین محدثین معمول بود این است که : - بعض اشخاص احادیث را از زبان شیوخ خویش قلمبند نموده آن اجزاء را نگهداشته از روی آن


تحفة الأمان في سيرة النعمان حصة اخرى (۱۷۰) مبحث روایات موضوعه و متصرفه
با اینکه احادیث كاملاً از خاطرش فراموش می بود رواية نمودن را جائز می پنداشتند
و على العموم سند و دلیل خویش همان اجزاء را در موقع تدریس میشمردند ـ
با اینکه ابو حنیفه نیز آن طریقه را بنظر استحسان مینگریست . اما این قید را
باوی الحاق داد که اگر الفاظ و مطالب احادیث کسی را بیاد نباشد از روی اجزاء
روایت نمودن او جائز نیست
اگرچه این قید را بالعموم بنظر تسلیم نگریسته اند تاهم بسی از ائمه فن
مانند امام مالك قرار تصريح محدث سخاوی درین قید با امام صاحب موافق داشتند
و در زمانه « امام بخاری و امام مسلم » ضرورت این قید چندان نبود زیرا که
در آن فرصت روایت باللفظ رواج عمومى را یافته بود ـ اما در زمانه ابو حنیفه
زیاده تر رواية بالمعنی در احادیث معمول بود لہذا اگر راوی را الفاظ حدیث
و موقع و محل روایه و غیره قیوداتش بخاطر نمی بود در تادیه مطالب اصلیه
دو چار مشکلات و ارتکاب اغلاط میشد ـ تنها بهمین ضرورت امام صاحب این
طریقه را محدود نمود و انصافاً الحاق این قید از حد ضروری بود ـ
مسئله قابل بحث و نسبت بهمه مهتم با شان اینست که آیا رواية بالمعنى در
احادیث جائز است و یا ممنوع ؟ و این رواية قابل حجت است یا نه ؟ ـ این مسئله
دران فرصت هم متنازع فیه بود وهنوز هم مختلف فیه است . اما شافعی روایت
میکند که « بعضی از تابعین یك حدیث را از چند تنی از صحابه بالفاظ مختلفه بیان
میکردند که مطالب همه آن يك چيز مى بود چنانچه در همان فرصت این تخالف
الفاظ وتوحد معانى شخصی دیده بنزديكى از صحابه باظهار این حقیقت پرداخته فتوی
خواست ـ در جواب شنید که « اگر در معانی احادیث اختلافی عائد نشود
باکی نیست » اگرچه امام شافعی نام آن تابعی را نگرفته است از آن اندازه
ضعف و قوه رواية كرده شود ـ لاكن ازین امر انکار کرده نمیشود که برخی
از صحابه رواية بالمعنى را جائز می شمردند و بران عمل می نمودند و برخلاف
آنها دیگر صحابه مانند « عبدالله بن مسعود » برواية باللفظ احادیث اصرار داشتند ـ
علامه ذهبی در ذیل حالات وی در تذکرة الحفاظ می نگارد که او در روایت سختی


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۷۱ ) مبحث روایات موضوعه و متصرفه
می نمود و شاگردان خویش را زجر می نمود و بهمراه حدیث این الفاظ را
استعمال می نمود : ـ « او مثله ـ او نحوه ـ او شبهه ـ اما فوق ذلك اما دون
ذلك ـ اما قريب من ذلك ) یعنی رسول اکرم ( ص ) ، مانند این ـ ویا این
طور ـ ویا مشابه به این ـ و یا زیاده تر ازین ـ یا کمتر ازین و یا قرین بدین
فرموده است . ـ و همچنین ابو الدردا نیز در وقت بیان نمودن احادیث قیود
و هذا ـ او نحو هذا ـ اونکله را میگفت .ـ ومنشاء اصلیه امتناع فاروق اعظم
نیز از بیان احادیث همین خواهد بود که وی میدانست که احادیث باللفظ بیاد مردم
نخواهد بود و در صورت اجازه دادن بروايت بالمعنی احتمالات تغيير وتبدیل بسیار است .
در دوره صحابه این مسئله بپایه انجام نه پیوست و تا بعین نیز در این موضوع
منقسم بر دو گروه بودند استاذ الاستاذ امام صاحب قائل بروايت نمودن بالمعنى
نبود ـ و در آتیه بروایه بالمعنی اتفاق عمومی بعمل آمد چنانچه در اصول احادیث
بمذهب جمهور علمای حدیث را ویه بالمعنی جائز پنداشته شده است و در طبقه
مجتهدین تنها « امام مالك ، بر خلاف این مذهب است . و در يك گروه محدثین
که دران « امام مسلم ـ قاسم بن محمد ـ محمد بن سيرين ـ رجا ابن حيوة ـ ابو زرعه ـ
سالم بن ابى الجعد ـ عبدالملك بن عمر ـ داخل است بروايات باللفظ عمل می نمودند ـ
اما عموم محدثين قائل بجواز رواية بالمعنی بودند در حقیقت فرقه که میلان آنها در
هر حالت بطرف کثرت روایت باشد باید پیشتر روایة بالمعنی را ـ قبول نمایند ـ در این
امر جای شبهه نیست که اکثری از تابعین و صحابه بروايه بالمعنی احادیث پرداخته اند
وا گر از ابتداء این قید در مرویات مرعی می بود ـ همانا که دایره روایه باندازه تنگی
می نمود که هیچ مأخذی برای احکام ومسائل بوجود نمی آمد ـ لیکن باید ازین
مسئله نیز انکار کرده نشود که در صورت روايه بالمعنی باقی ماندن اصل روایت
وبودن و اداء شدن مطالب اصلیه نهایت مشکل وتقريباً غير ممکن است ـ نكته
شناسان السنه بخوبی می دانند که الفاظ مترادف در اداء معانی تأثیرات ومفهوم
واحده را برای سامعین نشان داده نمی تواند و در تفهیم معانی از حیثیت های مختلفه
فرق و مباینت را ضر ور بهم میرساند ـ حالانکه گروه مجوزین الفاظ مترادف و


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۷۲) مبحث روایات موضوعه ومتصرفه

دیگر قیودات را هم در روایه بالمعنی شرط نگذاشته اند و برای تادیه مطالب بهر
طوریکه ممکن باشد يك ميدان وسيع را خالی گذاشته اند با اینکه هیچ شخصی
بیشتر از صحابه اندازه دان الفاظ و مطالب رسول الله شده نمیتواند ، زیرا که آنها
اولا زبان دان و ثانیاً حاكم بر زبان وثالثاً زیاده تر بشرف مصاحبه اوشان افتخار
داشتند و از طرز اداء و طریقه گفتگو و اندازه کلام و فحوای مرام اوشان معلومات
درستی برای خویش فراهم آورده بودند ـ تا هم در کتب احادیث امثال و نظائر
مختلفه موجود است که خود صحابه در ادای مطالب مرویه از زبان گوهر فشان
نبویه کمی و بیشی نموده اند : ـ
در ابن ماجه حدیثی را ابوموسی اشعری از آنحضرت روایت نموده است که
« وان المیت یعذب ببکاء الحي اذا قالو و اعضداه ـــ و اكاسباه ـــ وانا صراه ـــ وا
جبلاه ـــ [ یعنی در موقعیکه بر مرده الفاظ فوق در گریه گرفته شود مرده عذاب
داده میشود ] کسی به نزد عائشه صدیقه آمده گفت که ابن عمر این چنین حدیثی
را روایت میکند ـ بی بی صاحبه فرمود که من نمیگویم که وی دروغ میگوید اما
اینقدر میتوانم که اظهار کنم که وی درین روایت سهو نموده است اصل واقعه
چنین است كه يك یهودی وفات یافته بود و عائله او بروی میگریست و الفاظ فوق
را میگفت ـ چون آن كلمات بسمع رسالت پناهی رسید فرمود که خاندان او
بروی میگریند و او در قبر بعذاب مبتلا است » ـ و در روایت دیگر چنین مسطور
است وقتیکه عائشه این روایه را شنید علی الفور به تردید آن این آیه را خواند
( ولا تزر وازرة وزر اخری ) یعنی ذمه دار افعال يك شخص شخص دیگر
گفته نمیشود ـ در صورتیکه عائله آن میگرید و الفاظی را نسبت بمرده میگوید
قصور آن عائد بخود او است نه بر مرده !
دقت شود که آنحضرت معذب شدن يك زن یهودیه را بطور حکایه بیان
نموده بود و راوی گریستن را سبب آن قرار داده و الفاظی را ( كه ان الميت يعذب
ببكاء الحی است ) از خود در حدیث افزود و گریه زنده گانرا علت عذاب اموات
قرار داد .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصهٔ اخری (۱۷۳) مبحث روایات موضوعه و متصرفه
و همچنین در واقعه بدر روایت عمومی چنین است که آن حضرت بر قلیب
استاده فرمود [هل وجدتم مافعل ربکم حقا : ـ ایا دریافتید آن چیزی را
که معامله نمود پروردگار شما باشما بی کم و کاست [ـ صحابه عرض نمودند که آیا
انجناب بامردہ گان مخاطبه دارند بجواب شنیدند که بلی چیزی که بآنها گفتم شنیدند ـ
اما چون بیان این واقعه بنزد عائشه صدیقه نموده شد ـ گفتند که این الفاظ
را رسول الله نفرموده اند بلکه این چنین گفته اند که [لقد علموا ان ما دعو تهم
حق : ـ که بخوبی برای این شهدا معلوم گردیده که بچزیکه من اوشانرا دعوت
نموده ام حق است ] ـ ملاحظه شود که در مفهوم این هر دو جمله بچه اندازه
فرق و تفاوت کلی ظاهر است و ازین امر بر مسئله سماع اموات چكونه يك اثر
ناگواری واقع میگردد ـ وقتیکه از خود صحابه امثال این مسامحات بوقوع پیوسته
پس در باره دورهٔ سوم و دوم چه گفته خواهد شد . اشخاصیکه بروايه بالمعنی
قائلند بطور شان چند الفاظی را نشان میدهند که بدیگر الفاظ معانی آنها اداء
می شود حالانکه اگر غور کرده شود در معانی آنها هم تفاوت ظاهراً هوید است
چنانچه « سخاوی » محدث مینویسد که بجای « اقتلوا لاسودین = امر بقتلهما »
گفته شود هیچ تفاوتی در معنی بوقوع نمیرسد ، حالانکه میان «اقتلو » « وامر بالقتل »
تفاوت ظاهر است : ـ زیرا که اداء مطلب از «امر بالقتل » هم میشود ـ لکن
تحتم و تاکیدی که در صیغهٔ امر است در مفهوم وی دیده نمیشود .
امام صاحب بعد از دیدن و ملاحظه نمودن این مشکلات ، درین موضوع يك
طریقهٔ نهایت معتدلی را اختیار نمود ـ زیرا که از قبولیت آن احادیثی که قبل از وی
اورا محدثین بالمعنی روایه نموده بودند چارهٔ نداشت و الانعام دفتر مرویات را بیکاره
گفتن لازم می آمد و برای آن احادیث این قیدرا مشروط داشت که رواة محدثین
بالمعنى باید که فقیه و از اثر الفاظ و مطالب وتغيرات او بخوبی واقف باشند ـ با اینکه
احتمال تغیر مطالب درین صورت نیز برداشته نشده تا هم چون مدار محدثین حسب
تصريحات شان بر ظن غالب است لهذا تازمانیکه بمقابلی آن رواية بالمعنى كدام
دلیل مخالفی موجود نباشد، او را قابل تعمیل میتوان گفت ـ امام صاحب ان


تحفة الامان في سيرة النعمان حصۀ اخرى (١٧٤) مبحث روايات موضوعه و متصرفه

حديث را هم قبول نموده است که رواة آن اشخاص ثقه باشند و فقيه گفته نشوند ، اما درجۀ آنها را نسبت بفريق اول کم قرار داده در مرویات شان اصول در ایت را بیشتر مداخله داده است و با این اصول حضرت امام دیگر ائمه نیز اتفاق دارند در ( الفية الحديث ) مسطور است شخصیکه مدلول الفاظ را بخوبی نمی داند او را لازم است که باللفظ روایت کند ، البته مردی که اندازۀ مطالب و فهم معانی را بخوبی میکند نسبت بروايت نمودن او اختلاف است و کثرت آراء بدین طرف است که وی پابند الفاظ نیست – اما امام صاحب در روایة بالمعنی تنها طبقۀ صحابه و تابعین را مجاز میداند و باقی اشخاص را میگوید که حتماً باید پابند روایة باللفظ باشند امام طحاوی بسند متصل ازوی روایت داشته است که باید روای روایت همان حدیث جرأت ورزد که وی طوری او را بخاطر داشته باشد که وقت استماع ان بیادش بود [ ملاحظه شود شرح فقه اکبر ملاعلی قاری مکی ] ملاعلی قاری نیز بعد از نقل این روایت مینویسد که حاصل این روایت انست که ابو حنیفه روایة بالمعنی را جائز نمی پنداشت درین پابندی اگرچه امام مالك و دیگر ائمه نیز با ابو حنیفه اتفاق دارند چنانچه در فتح المغیث مرقوم است [ و قيل لا تجوز له الرواية بالمعنى مطلقا قاله طائفة من المحدثين و الفقهاء والاصوليين من الشافعية و غيرهم وقال القرطبي و هو الصحيح من مذهب مالك : - گفته شده است که روایت بالمعنی قطعاً جائز نیست دیگر گروهی از محدثین و فقها و اصولیین شافعیه قائل این قولند و امام قرطبی میگوید که در مذهب امام صاحب همین قول صحیح است ] لكن چطور میتواند شد که فرقۀ عمومية محدثین پابند این سختی بشوند ازین است كه يك فرقۀ بزرك محدثين امام صاحب را بلقب مشدد في الحدیث نام برده اند – اما از روی انصاف اگر گفته شود اصولی را که ابو حنیفه اختیار نموده از حد ضروری و لازمی است زیرا که در حدیث از ان حضرت مرویست که نضر الله امرءً سمع منا شياً فبلغه كما سمعه : - خداوند شاداب کند مردی را که بشنود چیزی را از ما پس برساند انرا بدیگر برادران خویش چنانچه شنیده است ] - زیاده برین درین موضوع دلیل دیگر آوردن لزومی ندارد آن افراد صحابه


تحفة الأمان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۷٥) مبحث روايات موضوعه و متصرفه
که رواية بالمعنى را جائز میگفتند اغلب این حدیث بسمع شان نرسیده است ـ وبدان صحابه که این حدیث رسیده دائما پابندی بالفاظ داشتند چنانچه راوی این حدیث ـ عبدالله بن مسعود برخلاف رواية بالمعنى بودند ـ چون در زمانه ابو حنیفه این حدیث كسب عمومیت ورزيده بود پش در عدم تعمیل ان هیچ گنجایش معذرتی نبود .
کار بزرگی را که ابو حنیفه در فن حدیث انجام داده جهت تحقيق و تنقيد مرويات قائم داشتن و مقرر نمودن اصول احادیث است آن توجهاتی را که علمای اعلام ، در یکی از فروع احادیث که روایت است ، صرف ومبذول داشته اند نظیر آن در تواریخ حاليه وماضيه بنظر نمیرسد ـ اما افسوس که همراه آن بسوی اصول درايت احدى توجه نگمارده است واعتنائی بوی نكرده است ـ از تحريرات حافظ بن حجر چنان مفهوم میشود که بعضی تصانیفی درین فن قلمبند شده اند اما باندازه اندك وغير متعارف افتاده اند ، که حکم كالمعدم را دارند ـ با اینکه اصول احاديث را يك فن بالاستقلال مقرر داشته اند و كتب کلانی درین تحریر یافته عموماً متداولند لا كن از ملاحظه آنها کمتر برای ناظرین از اصول درایت معلوماتی بهم میرسد حالانکه این شعبه درایت در اصول حديث از اجزاء ضروريه روایت پنداشته میشود ـ تنها صاحب این همت و مفخرت حضرت امام صاحب است چه در موقعیکه این فن نام و نشانی نداشت نگاه رأی او بدین نکته های باريك اصابت نموده است . البته در تواریخ صحابه و روايات ان جماعة طيبه جابجا نظير و مثال اصول درایت بهمراه روایت در مرحله او لين جلب توجه اورا نموده است و وی هم دليل راه و اساس این مفکوره خویش همان افعاله را قرار داد ـ اما این زحمات قیمتدار وی در ضمن هجوم دیگر مسائل باندازه در زاویه گمنامی و بی اعتنائی افتاد که جلب توجه عوام را در ان موقع بطرف خويش كرده نتوانست .
مدار صحت و عدم صحت روايات اعتبار وعدم اعتبار رواة آن شده نمیتواند ـ زیرا که اکثری از مسانید که روایه از يك واقعه میکنند و تمام راویان ان ثقه


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٧٦) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه

و قابل اعتبار ميباشند لاكن در حقیقت اصل ان واقعه درست نمیباشد و در
احادیث هزارها مثال این مسئله موجود ميباشد ـ لهذا فيصله صحت احادیث را
تنها بر رواة نباید کرد بلکه همراه ان غور و ملاحظه شود که آیا این روایت
باصول درایت منطبق است و یا خیر ! مطلوب از درایت این است که هر واقعه را
که کدام مقوله یا روایه تشریح میکند، بران دقت کرده شود که ایا طبیعت انسانی
و اقتضای زمانه و دیگر خصوصیات و یا حالات منسوب اليه و دیگر آثار عصری
و قرائن عقلی بدو چه نسبت دارد ؟ اگر ان کلام بآن معیار تطبیق نمود
معلوم است که صحت ان مشتبه است ـ یعنی محتملست که تغیرات، تبدلات صورت
اصلیه ان واقعه را تبدیل داده است امثال همین قواعد در تحقیق و تنقید احادیث
نیز استعمال کرده میشود و ان را اصول درایت می نامند ـ .
علامه جوزی که در فن حدیث مقام عالیه را اشغال نموده است می نویسد
که :ـ كل حديث رايته مخالف العقول او يناقض الاصول فاعلم انه موضوع
فلا تتكلف اعتباره ( اي لا تعتبر روايته ) ولا تنظر في جرهم او يكون مما يدفعه
الحس والمشاهدة او مبايناً لبعض الكتاب او السنته المتواترة والاجماع القطعى
حيث لا يقبل شىء من التأويل او تتضمن الافراط بالوعيد الشديد على الأمر اليسير او بالوعد
العظيم على فعل واليسير هذا لاخير كثير فى حديث القصاص والوعاظ واهل الطريقه
عمدة مطالبش اینکه :ـ هر حدیثیکه بر خلاف عقل و یا با اصول متناقض باشد پس بدان
که وی موضوع است و به تحقیق احوال روات آن وقت خود را ضائع مکن و هم چنین روایتی
که مخالف حس و مشاهده ملاحظه کردد و یا بر خلاف قرآن واحادیث متواتر
و اجماع قطعی بوده قابل تأویل نباشد و يا بيك سخن ـ عادی تهديد شديد و بريك
کار معمولی وعدة انعام مزيد باشد که بیشتر امثال این احادیث را قصه خوانان
و واعظان واهل تصوف بیان می نمایند، تماماً موضوع است !


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۷۷) مبحث روائيكه بر خلاف درایت باشد

عدم صحت احادیثیکه برخلاف عقل باشد

ما بتذکر بعضی ازان اصول درایت که امام صاحب آنرا برای روایت قائم نموده درین جا می پردازیم :ـ اول حدیثیکه مخالف عقل قطعی باشد قابل اعتبار نیست این اصول را علامه ابن خلدون در مقدمه تاریخش بسوی امام ابوحنیفه منسوب نموده . این همان قاعده است که اورا ابن جوزی بر تمام اصول درایت مقدم داشته است ابن جوزی در صدی ششم که وقت ترقی و تعالی و زمان مروج مسائل اسلامی بوده تمام علوم دینی باوج کمال ارتقاء یافته و بهمراه آن اثر و تخیلات فلسفیانه نیز کسب عمومیت ورزیده بود . لباس حیات را در برداشتند . لاکن در عهد امام صاحب بزبان آوردن و نام عقل را گرفتن يك جرم عظیم بود حینیکه وی این قاعده را قرار داد و در تنقید روایات بر طبق آن تعمیل را آغاز نهاد و مردم بمخالفت شدیدش برآمدند و آن روایاتی که دران واقعات ناممکن وکوايف محال مندرج می بود . قصداً به پیشگاه امام صاحب آورده میشد و او از صحت آن انکار می نمود این رویۀ ( حضرت امام ) مورد هیجان عموم و موجب غمگینی محدثین میشد زیرا که بخیال مردمان آنوقت مدار صحت احادیث ثقه و معتبر بودن رواة آن بوده باصول درایت سروکاری نداشتند ـ با اینکه در زمانه ما بعد این قاعده در اصول احادیث اندراج یافت تا هم ارباب روایت کمتر به تعمیل آن می کوشیدند و از نتیجه آنست که امروز چندین روایات مزخرف و کلمات خارج از مطلب را که مطرح مذاکره و مطالعۀ عامه است در کتب احادیث مشاهده میکنیم.
نسبت به رواية ( تلکت الغرانيق العلى ) بيان کرده میشود که از زبان رسول الله (ص) در ضمن خواندن سورۀ نجم نسبت به توصیف بتان این الفاظ شنیده است ( تلک الغرانيق العلى وان شفاعتهن لترجى :ـ این بتها نهایت معزز اند که امید بشفاعت آنها کرده میشود ) واین الفاظ را سهواً شیطان بزبان آن حضرت آورده بود چنانچه بعد از فراغ تلاوت آن ـ جبرئیل ( ع ) آمده معروض داشت که من این الفاظ را برای شما پیام نیاورده بودم شما آن را از کجا آموخته خواندید !
این حدیث را بر طبق اصول درایت امام اعظم وعده از دیگر محدثین مانند قاضی عیاس ـ وابوبکر بیهقی ـ وغیره نیز قطعاً غلط گفته اند لاکن يك گروه بزرگی


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۷۸) مبحث رواتيكه بر خلاف درایت باشد

از محدثین تا آخر بصحت این روایه اقرار داشتند - چنانچه در طبقه متاخرین اهل الروایه - حافظ بن حجر - که نسبت بعموم محدثین زیاده تر نامور و دانشور بود به بسیار زور و شور در تائید این حدیث می‌نوشید و میگفت از انجا که رواة این حدیث تماماً اشخاص ثقه میباشند ابداً از صحت آن انکار کردن لازم نیست همچنین حدیث «والشمس» را که در آن بیان کرده شده است از حضرت «علی كرم الله وجهه» نماز عصر قضا شده بود و آنحضرت دعا کرد که آفتاب بعد از غروبش واپس از مغرب طالع شد - چون وی نمازش را خواند باز غروب گشت ، «محدث ابن جوزی» جرأت نموده این حدیث را موضوع قرار داده است - اما «حافظ بن حجر» - وجلال الدین سیوطی وغیر هما بکمال شدت بمخالفت وی پرداخته اند در موقعیکه امام صاحب نیز امثال این روایات را غلط وموضوع میگفت بیشتر مردم بمخالفت وی میپرداختند اما وی هیچ باك وپروائی نمیکرد واعتنائی بدان نمی‌نمود - . اما باید دانست وغور باید کرد که از لفظ عقل - حضرت امام آن معنی ومفهوم وسیع را بخاطر نداشتند که درین ایام افراد نام نهاد تعلیم یافته (فرنگی مآب) ازان مقصد میگیرند واز روی آن اکثری از مسائل شرعیه را ( خاکم بدهن ) بی اساس توهم میکنند .

مخالفت قیاس

دوم اگر نسبت بدان واقعاتی که بر مردمان زمانه آنحضرت شب و روز در پیش می‌آمد کدام حدیثی منقول گردد واز مراتب احادیث احاد زیاده نباشد آن روایت نیز مشتبه است - بنای این اصول برانست آن حوادث واموراتی که برای اکثری از مردمان عائد ولاحق میگشت اگر در آن باب کدام روایت وهدایتی از آن حضرت شرف اصدار می‌یافت همانا تماماً بر رفتار آن وتطبیق نمودن کردار شان بدان مکلف ومجبور می‌بودند تا که آن روایه کسب عمومیت می‌ورزید در صورتیکه آن روایه باینکه ارشاد عمومی را در بردارد محدود مانده معلوم است که این تحدید آن برخلاف اصول درایت میباشد اکثری از محدثین صراحتاً می‌نویسند که ابوحنیفه مخالف آن روایه است که برخلاف قیاس باشد - اگرچه ما این قول را بی اصل وغلط نمی پنداریم


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۷۹) مبحث رواتیکه برخلاف درایت باشد

اما اینقدر میگوئیم که مردم در تعبیر و تفهیم آن مرتکب اغلاط گردیده در نتیجه این
مغالطه اشخاص ظاهر بین و عناد پیشه نسبت بامام ابو حنیفه بد گمانیهای فوق العاده را
قائم داشته اند ـ زیرا که آنها برمنشأ و مقصد اصلی امام صاحب غور کافی ننموده
نسبت بوی چنان رای قایم نموده اند که او قیاس را بحدیث مقدم میشمرد ـ اقوالیکه
از حضرت امام نسبت بدین مسأله منقول است تماماً تکذیب این خیال و بر خلاف
این رای میباشند و در مسائل فقهیه اینچنین امثال بسیار موجودند که امام صاحب
بمقابله اثر و حدیث کاملاً قیاس را متروك و مطرود قرار داده است ـ
چنانچه شاگرد رشیدش «امام محمد» در باب نقض وضوء بقهقهٔ نماز
گذار از جانب آن استاد شفقت شعارش این چنین استدلال می‌نماید که
(لولا ماجاءمن الاثاركان ـ القياس على ماقال اهل المدينه ـ ولاكن لاقياس مع اثر
ولا ينبغی ـ الا ان ينقاد للاثار)ـ مطلب اینکه قیاس مؤید همین صورت عدم نقض
وضوء است که مذهب اهل مدینه میباشد لاکن بمقابل حدیث قیاس هیچ اهمیتی
را دارا نیست وباید که تنها پیروی احادیث کرده شود ـ علاوه بر این درین موضوع
کدام دلیل و تصریح مؤثر تر خواهد بود ـ «مصنف عقود الجمان» آن اقوال مختلفه
امام صاحب را درین مبحث منقول نموده است که حضرت امام بالتصریح میگفت که من
بمقابلهٔ حدیث ابداً قیاس را دخل نمیدهم و در گفت و شنیدیکه وی با امام جعفر صادق
نموده است و در حصهٔ اول این مترجمه مفصلاً مذکور شده نیز اظهار همین مقصد
را نموده است .
باوجود این تصریحات بعض از مردمان در تخصیص این انتصاب چنین دعوی
می‌نمایند که امام صاحب آن حدیثی را که برخلاف قیاس باشد قبول نمی‌نمود «عبدالکریم
شهرستانی» در بیان اهل الرای بتذکر امام صاحب و شاگردانش پرداخته می‌نویسد ـ
وربما يقدمون القياس الجلى على الاحاد الاخبار :ـ یعنی این جمعیت قیاس جلی را
اکثر به براحادیث احاد ترجیح میدادند ـ امام رازی نیز در مناقب الشافعی خویش
جابجا بهمین تصریح پرداخته در نتیجه همچین واسطه امام شافعی را بر امام ابو حنیفه
ترجیح داده است .


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۸۰ ) مبحث روائيكه بر خلاف درايت باشد
مادر بدست آوردن و از نظر گذرانیدن تصدیق این مقوله مذهب امام صاحب بسیاری
جد وجهد نمودیم وبسیاری از کتب را جست وجو ومطالعه نمودیم ـ اما هيچ جا
اثرى وجزوى ازین قولش که او را بعضی نسبت بوی در مزیت دادن قياس جلی را برآثار
احاد میگویند . نیافتیم . اغلباً اشخاصیکه این مقوله را به امام صاحب نسبت میدهند ـ
از استنباط کار گرفته اند ـ زیرا كه قول صريح او را درین مسئله ابداً بدست ندارندـ
البته در اصول فقه این مسئله مسطور است : ــ آن حدیثی که روایتش فقیهه نباشد
وازهر پهلو مخالف قیاس نیز باشد قابل حجت پنداشته نمیشود لاكن اين اصول
مسلمه تمام احناف نیست ـ بلکه تنها رای ابن ابان ودیگر پیروان اوست ـ وابوالحسن
کرخی و دیگر اصولین تماماً مخالف این مسئله هستند و مصنف مسلم الثبوت این قول را
ترجیح داده است ــ
جای تعجب و محل حیرت است که بدون اثبات دلیل این دعوی را محض بدین
اعتماد بسوی ابوحنیفه منسوب نموده اند كه يكعده از علمای حنفیه قائل آن میباشند
و مثال بزرگی را جهت اثبات این مدعای شان حديث مرويه بيع مصراة را قائم
می نمایند ـ و ازان چنان بتوضیح مقصد می پردازند که امام ابوحنیفه با وجود بودن
حدیث صریح از قیاس کار گرفته است بسیاری از علمای بزرگ حتی امام غزالی و امام
رازی نیز این الزام را بر حضرت امام عائد نموده مثال آنرا ترك همین حديث ربيع مصراة
را برای تصدیق این الزام خود استدلال گرفته اند لاكن برای این مدعيان تا هنوز
بعیان نرسیده است که دراین مثال تقدیم قياس رأی ذاتی بعضی از علماء حنفیه است
و دران مسئله امام صاحب را دخل وسر وكارى نيست ــ .
بلی ! امام رازی در مناقب الشافعی این قدر احتیاط نموده است که درین موقع
نام امام صاحب را نبرده بلکه این مسئله را به اصحاب ابوحنیفه منسوب نموده است ـ
لاكن ما باوجود این احتیاط کار او را معذور نمیپنداریم واورا درين مسئله مسئول
می انگاریم که در مفكوره برخی از علمای حنفیه عموم پیروان امام صاحب را چرا
شمولیت داده و لفظ اصحاب را که مفهوم تعمیم از وی ظاهر است بکدام دلیل . بيجـا
استعمال نموده است ــ .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۱) مبحث روائيكه برخلاف درایت باشد
حدیث « بیع مصراة » را گاهی ابوحنیفه بلحاظ قياسش رد نه نموده بلکه
دعوی نسخ او را کرده است و « امام طحاوی » در « معانى الاثار » خویش این
مبحث را بسیار تفصیل داده مذهب « امام اعظم » و « امام محمد را » در عدم تعميل
حديث ربيع مصراة چنین مینگارد ( وذهبوا الى ما روى عن رسول الله صلى الله عليه
وسلم فى ذلك ـ مما تقدم ذكر ناله فى هذ الباب منسوخ :ـ آنها قائل این سخن هستند
كه آن حديث مرويه از حضرت نبویه متعاقباً ـ منسوخ شده است ) . در این جا
ما نمیتوانیم که این بحث را تفصیل دهیم تنها میخواهیم که این امر را نشان بدهیم که
امام صاحب اندرین مسئله گاهی قیاس را ترجیح نداده بلكه دعوی نسخ آن حدیث
را نموده است ـ .
حقیقت این است كه در امثال این مواقع بنهایت دقیقه بینی ملاحظه شود ـ
اقوالی كه بطرف امام صاحب منسوب كرده ميشود ـ ايا واقعاً در آن موضوع وی
چیزی را ارشاد فرموده است ویانی ؟ طبقه متاخرین در همچو کلمات بیشتر از بی
احتیاطی کار گرفته اند لهذا بر ما لازم است که از غور وخوض وتدقيق در همچو
مقامات كار بگيريم ـ ونبايد همين حديث « ربيع مصراة » را همواره مانند يك اصول
مو ضوعه پیش کرده بگوئیم ـ اینکه ابوحنيفه قياس را بر روايت اهميت داده است ـ
چه اگر کسی در صدد تحقیق این امر برآيد على الفور برایش معلوم میگردد که
اين شور و غوغا هيچ اساسی وبنیادی ندارد ـ .
برخلاف این مسئله تصریحات امام صاحب را بذریعه های نهایت موثق بدست داریم
که او بمقابله حديث صحيح قطعاً قیاس را اعتباری نمی بخشید ـ امام محمد در ذیل
این مبحث که شخصی سهواً در ماه رمضان ـ چیزی را بخورد ویابیاشامد ـ روزه
او نمیشکند وقضاء بروی لازم نمی آید ـ بر آن حدیثی که درین باب مرویست استدلال
نموده ـ ذيلاً این قول خود امام صاحب را نقل می نماید كه « لولا ماجاء فى هذا من
الاثار لامرت بالقضاء ) :ـ درين مسئله اگر همچو يك حديثى مروى نشده می بود
البته كه من فتوی بقضائی گرفتن میدادم ـ ملاحظه شود کتاب الحج امام محمد )
بلی شرائطی را که حضرت امام نسبت بصحت احادیث قید گذاشته اند الحق كه
نهایت سخت وشديد اند و تازمانيكه حدیثی را بر تمام آن قيود وضوابط خويش تطبيق


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۲) مبحث رواتيكه برخلاف درایت باشد
ندهند ابداً اورا قابل استدلال نمی انگارند – اما اگر بر معیار آن شروط کدام
حدیتی موجود باشد هرگز وی قیاس را بران حدیث چنانچه که بعضی نسبت باو
اتهام نموده اند مقدم نمی نماید – تا جایکه ما در پی تحقیق این مبحث برآمده ایم
هرگز بر این چنین مسئله بر نخورده ایم که در آن امام اعظم رح قیاس را بر حدیث
مقدم داشته باشد لاكن این سخن را ناگفته نباید گذاشت که عموم تابعین و صحابه
لفظ قیاس را در معانی نهایت وسیع استعمال می نمودند - ونظر بدان معانی بلاشبهه
حضرت امام صاحب قیاس را در احادیث بیشتر دخل داده است – زیراکه نسبت
به تمام مسائل واحكام شرعیه در اول مرحله دو فرقه قائم گشته بودند – جماعة
چنان خیال می پرورانیدند که مبنی واساس مسائل شرعیه بر هیچ مصلحت واقتضای
عقل نیست زیرا که در عقیده شان حسن وقبح اشیاء عقلی نیست – و جمعیت دیگر
چنان عقیده داشتند که تمام احکام شارع مبنی بر مصالح است که دران میان برخی
ازان ـ ظاهراً نمایان است و خود شارع نیز بطرف او اشاره و تلمیحی نموده است
وبعضی آنچنان میباشند که ما از مصالح ومنافع آن اطلاعی نداریم ـ اما در واقع
آن هم از مصلحت عاری و از منافع خالی نیست :ـ
امثال این اختلافات در روایات احادیث نیز اثرات مختلفه را تولید نمود – عده
از مردمان هر حدیثی را که استماع می نمودند تنها نظر می نمودند که آیا این راوی
شخص ثقه است . یانی . اگر بر طبق مفکوره اوشان آن حدیث قابل حجت میبود پس در
صدد مزید مذاکره دران حدیث نمی افتادند و بی تکلف او را در معرض اجراء وقبول
میگذاردند - فریق دوم که قائل حسن وقبح بودند علاوه بر ثقه و قابل اعتبار بودن را وی در
اطراف آن روایه نیز دقت را بخرج میدادند و می دیدند که آیا این مسئله و یا این عقیده که
ازین حدیث مستنبط گردیده با عقل و مصلحت توافق دارد – یانی ؟ اگر نمیداشت
در پی مزید تدقیق و تنقید آن می برآمدند که آیا راوی بلحاظ فهم و لیاقت چه
مرتبه را احراز نموده است ؟ و این روایه باللفظ است یا بالمعنی ؟ و این حدیث را در
کدام موقع از زبان پیغمبر ، شنیده است ؟ و مخاطب اوشان کدام مردم بودند ؟ و
روی سخن شان بطرف کدام شخص است ؟ و آن حالت و موقعیت از کدام قبیل
بود ؟ مطلب که بر امثال این وجوه و اسباب به اندازه غور و خوض را بکار میبردند


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۳) مبحث رواتیکه برخلاف درایت باشد
که ازان بخوبی بر اصل حقیقت مطلع و از هویت کلام استحضار مییافتند .
این طرز در خود از منه صحابه قائم گشته بود ــ « در صحيح ابن ماجه وترمذی »
مسطور است که « حضرت ابوهریره » « از انحضرت » روایت نموده است که ( توضوا
مما غير النار ) یعنی وضو لا زم میشود از استعمال نمودن هر آنچیزیکه آتش او را تغیر
داده باشد ــ و از همین جا است که برخی از محدثین خوردن گوشت ودیگر مطبوخات را
موجب نقض وضو می انگارند ــ وقتیکه « ابوهریره » این حدیث را بیان می نمود
« عبدالله بن عباس » معترض گشت که « اتوضاء من الحميم ــ یعنی درین صورت از
استعمال نمودن آب گرم برای وضو نیز دیگر وضو لازم می آید ــ « ابوهریره » گفت
ای برادر زاده ام من برایت حدیث نبویه را بیان میکنم ــ پس ترا لازم نیست که
بران دیگر امثله را قائم نمائى ــ لاکن « عبدالله » برهمان رای خویش تا آخر قائم
ماند ــ « حضرت عایشه صدیقه » آن اعتراضی را که برین حديث « ابن عمر » که
( ان المیت یعذب ببكاء الحی ) است نموده آن نیز مبنی بر همین طرز تحقیق است ــ در
ضمن حالات دیگر صحابه امثال این وقائع و تحقیقات بیشتر موجودند که ما درینجا
نمی توانیم که باستقصاء تمام آن بپردازیم ــ .
مسلك امام اعظم رح نیز همین بود که او را بلفظ قیاس اشتهار داده بودند ــ و
برین مسئله که تمام احکام شرعیه مبنی برمنافع ومصالح میباشند درین موقع ما بالتفصيل
بحث نمیمائیم و درین مبحث کتاب بی نظیر حجة الله البالغة شاه ولی الله محدث دهلوی را
کافی و شافی می پنداریم ــ تنها این قدر میگوئیم آن علمای اعلامی که در مسائل عقلیه و
نقلیه مانند امام غزالی ــ و عز الدين عبدالسلام ، وشاه ولی الله ــ یدطولی داشتند ــ
تماماً هموافق بامام ابو حنیفه بوده در تمام نظریات وی باوشان موافقت دارند ــ
امام صاحب در اصول تنقید احادیث دائما این امر را درصورت تعارض دو حدیث
که از حیثیت روایت هر دو یکسان می بودند مرعی و ملحوظ میداشت که هر آن روایتی
که باصول درایت تطبیق و موافقت میداشت او را در معرض تعمیل میگذارد ــ. حضرت
امام در اکثری از مواضع محض بواسطة مخالف اصول درایت در صحت و تسلیم روایت
تامل فرموده است و باصطلاح وی این تامل مبنی بر يك علت مخفیه است ــ چنانچه
محدثین در ضمن اقسام احاديث يك نوع روايت را معلل میگویند و تعریف آن را


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى ( ١٨٤ ) مبحث روائيكه برخلاف درایت باشد
چنان می نمایند ـ با اینکه در حدیث ظاهراً تمام علائم و شواهد صحت موجود است تا هم قابل استدلال گفته نمیشود ـ .
در تمیز امثال این روایات محدثین بسیار تفخر می نمایند و عقیده دارند که شناختن آن يك نوع الهام است ـ « علی بن المدنی » که یکی از ائمۀ مشهوره احادیث و استاد امام بخاری است میگوید که ( وهى الهام ولو قلت للقيم بالعلل من اين لك هذا لم تكن له حجة یعنی دانستن امثال این احادیث الهام است زیرا که اگر از کدام ما هر علل احادیث پرسیده شود که بچه دلیل تو این حدیث را معلل می نامی ؟ همانا که وی هیچ دلیلی را پیش کرده نخواهد توانست ـ . ملاحظه شود صف ٩٨ فتح المغيث )
شخصی از « ابوحاتم » محدث چندی از احادیث را استفسار نمود بعضی را مدرج و برخی را باطل و عده را منکر و چندی را صحیح تعریف کرد ـ سائل ازوی پرسید که چه طور شما به تمیز این انواع پی بردید ـ آیا راوی بشما ازین مسائل اطلاعی هم ـ رسانیده است ؟ ـ ابو حاتم گفت نی ! بلکه خودم بدین امر پی برده ام سائل متعجبانه باز پرسید که آیا شما بر « علم غیب » اطلاع دارید ـ « ابو حاتم » گفت من ابداً مدعی علم غیب نیستم لاكن جمهور محدثین بر همچه علل مطلع هستند ـ شما بروید و از دیگران درین موضوع معلومات بگیرید ـ چنانچه آن مرد به نزد ابوزرعه و دیگر محدثین آن عصر رفته همان مسئله را پرسید و بر طبق آن از همه يك جواب شنیده مطمئن گشت و ابو حاتم را در اظهارش حق بجانب شمرد ( ملاحظه شود در فتح المغيث صف ٩٨ )
بعض محدثين نسبت بدين مسأله گفته اند که ( اثر يهجم على قلوبهم لا يمكنهم ردو هبة نفسانية لا معدلهم یعنی این امریست که بردلهای مشائخ حدیث وارد میشود و آنها به تردید آن پرداخته نمی توانند ويك امر شخصیه اورا می پندارند و از قبول آن چاره و گزیری ندارند این دعوى محدثین کاملا" مبنی براستی و صداقت است بلاشبهه از خواندن و نوشتن و بخاطر گرفتن و مزيد ممارست احادیث نبوی در نفوس اوشان چنان يك ذوق و ملکه تولید میگردد که از ان خود بخود فرق و تمیز این امر را کرده می توانند که این كلام « رسول اکرم » است ویانی ؟
هكذا از تتبع و استقراء احکام و مسائل شرعیه واز پی بردن باسرار و مصالح غامضۀ آن چنين يك ذوق ومادۀ بحصول میرسد که از آن بخوبی تمیز کرده میشود که


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۰) تقرر تفاوت در مراتب احاديث

این حکم راه رسول خدا، شرف اصدار بخشیده است و بلی، اما تتبع اسرار و مصالح آن از فرائض منصبی محدثین نیست بلکه تعلق بذوات محترمه مجتهدین عالیه دارد ــ و بنا بر همین ــ و جوه دقیقه است که ابوحنیفه برخی از احادیث را معلل قرار داده دران تامل ورزیده است و ارباب ظاهر و اشخاص کوتاه بین در صدد مخالفت وی برآمده اند چنان بدگمانی نموده اند که امام اعظم رأی و قیاس را بر حدیث ترجیح میدهد ــ لکن فیصله این مبحث را اشخاص انصاف پسند بخوبی کرده میتوانند . در صورتیکه از ممارست روایات و از استقراء الفاظ ظاهریه در محدثین چنان مذاق بوجود می آید که ازان آنچنان حدیثی را که تماماً از روی قیود و شروط معینه آن درست میباشد ــ رد میکنند . پس شخصیکه علاوه بر ممارست و تتبع واستقراء احادیث صاحب دقت نظر و نکته شناس بوده از اسرار و مصالح احکام شرعیه با تمام اطلاعات بدست دارد . چه طور میتواند شد که از همچه وجدان و ذوق محروم باشد . البته اختیار نمودن این رویه و در معرض اجراء گذاردن این مسئله يك کار نهایت نازك و ذمه واری کلان است ــ تنها متکفل این مشغله و متحمل این مسأله آنچنان ذاتی شده میتواند که عالم فاضل و مجتهد کامل ومحدث فقیه و دقیقه سنج نبیه و موید بتائیدات ربانی و مورد فیوضات سبحانی باشد ــ جای شکر است که تمام این صفات در وجود مسعود امام اعظم موجود بوده احدی درین اوصاف عالیه همسر و برابر او نبود ! .

( تفاوت در مراتب احادیث )

امر دقیق و مسئله مهتم با شانی را که حضرت امام در فن حدیث اضافه و ایزاد فرموده . تقرر تفاوت است در مراتب روایات و احادیث . و نظر بهمین مراتب حدیث به تقسیم احکام شرعیه پرداخته است :ــ ماخذ نخستین احکام و مسائل . قرآن مجید را قرار داده است که دران ابداً گنجائش گفت و شنید برای احدی نیست ــ وما بعد از قرآن پاک مرتبه احادیث نبویه را مقرر داشته است ــ اگر چه از نقطه نظر اصلی در میان احکام و اوامر قرآن الهی و احادیث نبوی هیچ مباینت و مفارقتی نیست ــ زیرا که قرآن وحی متلو و یا جلی و حدیث وحی غیر متلو و یا خفی است ــ هر قدر اختلافی که دیده میشود . تنها از روی ثبوت و حیثیت صحت رواة است و بس . اگر یکی از احادیث


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (١٨٦) تقرر تفاوت در مراتب احادیث
بهمان تواتر و قطعیتی باثبات رسیده باشد که قرآن شریف رسیده پس آنهم در اثبات احکام هم پلهٔ قرآن است - از آنجا که در مراتب ثبوت احادیث تفاوت است . در ثبوت احکام نیز مراعات ولحاظ همین تفاوت ضروری اوفتاد .
تقسیماتی را که محدثین در احادیث مانند صحیح ، حسن ، ضعیف ، مشهور ، غریب عزیز ، وغیرها نموده اند . هیچ گونه اثری را بر احکام مرتب نمیکند . چنانچه در تمام این اقسام تنها محدثین حدیث ضعیف را اعتبار نمیدهند وما بقیهٔ اقسام آنرا تقریباً یکسان قابل حجت می انگارند وعلاوه برین برای محدثین هیچ ضرورت وداعیه مزید تحقیق وامتیاز احادیث نبود - زیرا که استنباط مسائل وتفریع احکام شرعیه از فرائض ذمه اوشان نبود لکن « امام ابو حنيفه رح » بواسطه تدوين آن مسائل فقهیه که بانی ومرتب نخستین آن وی میباشد . زیاده محتاج بتفريق مراتب وتدقيق تفاوت احادیث بود لهذاوی از روی نوعیت ثبوت . ( مراتب سه گانه ) را برای احادیث مقرر داشت :ـ
( ١ ) ـ ( حدیث متواتر ) :ـ وآن روایتی است که رواهٔ آن در تمام طبقات باندازهٔ بسیار باشند که گمان تواتر علی الکذب اوشان ابداً کرده نشود ـ یعنی اشخاص بیشماری آنرا ( از رسول اکرم ) روایت کنان تا ازمنهٔ اخیره همچنان افراد بسیاری او را روایت کرده باشند . ـ ( ٢ ) ـ ( حديث مشهور ) :ـ و آن روایتی است که رواهٔ آن در طبقهٔ اولی بسیار نباشند لکن در طبقات اخیره بهمان اندازهٔ بسیار باشند که در تعریف حدیث متواتر مرقوم گشت ـ ( ٣ ) ـ ( حديث احاد ) :ـ و آن روایتی است که تعریف حدیث متواتر وحدیث مشهور برآن تطبیق وثابت نگردد .
اثرات این تقسیم ابوحنيفه در مسائل شرعیه برطبق رأى واجتهادش طوریکه واقع شده است حسب ذیل است :ـ از حدیث ( متواتر ) فرضیت وركنیت ثابت میشود ـ درجهٔ حدیث ( مشهورچون از متواتر پست است لہذا ازان اثبات فرضیت نمیشود لکن احکام مطلق قرآنی را مقید کرده میتواند وهم چنین ازان زيادة علی الکتاب نیز ممکن است . ثبوت احادیث ( احاد ) چون کاملا ً ظنی است ازین


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ۱۸۷ ) تقرر تفاوت در مراتب احادیث
رو بر احکام منصوصهٔ قرآنیه نمی تواند که اثری را بیفگند .
با اینکه این مسائل نهایت ظاهر وصاف میباشند اما جای تعجب است که امام
شافعی وبرخی از محدثین برخلاف آن میباشند و امام بیهقی و دیگران برخی از ان
مناظراتی را نقل نموده اند که بین امام شافعی وامام محمد بوقوع پیوسته است و دران
ادعا نموده اند که امام شافعی امام محمد را درین مسائل ساکت و عاجز نموده است -
اگر چه ما امثال این مناظرات را اقوال فرضی وحکایات وهمی می انگاریم و بر ثبوت
آنها در اصول روایت هرگز بر نخورده ایم ، لکن ازان اینقدر ثابت شده میتواند که
انتساب مخالفت امام شافعی با ابوحنیفه درین مسائل حتماً صحیح است و درست -
اعتراض نهایت قوی که درین مسئله بالای حضرت امام و شاگردانش کرده میشود ،
این است :- که نه تنها تلامذه اش بلکه خودش نیز برین اصول مقرره خویش پابندی ،
نموده نتوانسته اند ( شاه ولی الله در حجة الله البالغه ) مینویسد که « امام شافعی
از امام محمد پرسید :- آیا بنزد شما خبر واحد بر قرآن زیاده کرده نمیتواند ؟ وی گفت
نی ! امام شافعی گفت که در قرآن مجید درباره ورثه حکم وصیت اصدار یافته است پس
شما چرا بنابرین حدیث واحد كه ( لاوصيت للوارث ) وصيت را بر ورثه ناجائز قرار داده
اید ؟ ....... » اغلباً شاه ولی الله صاحب این روایه را از کتاب ـ ( مناقب الشافعی )
بیهقی نقل نموده است که دران امثال این دیگر روایات بی سروپا نیز موجودند ، لكن
بحضور شاه ولی الله صاحب عریضه پرداز میشویم که بنزد احناف حق وصيت را از ورثه
هيچ يك حدیثی منسوخ ننموده است بلكه وصيت ورثا از ان آیات قرآنیه که دران
احكام باقيه توريث مسطور است
باطل گردیده است – این نه تنها رای و مذهب احناف بلکه قول اکثری از مفسرین
نیز بر همین منوال است ( الا الشاذ والنادر منهم )
برین مسائل دیگر ابحاث طویلی نیز پیدا شده اند که ما به تفصیل آنها عطف
عنان کرده نمیتوانیم - لا کن بحث اخبار احاد و آن اثراتی را که ازان برعقائد
مسلمانان می افتد – درین موقع بالتفصيل می نویسیم – زیرا که بیشتری از محدثین
را برخلاف امام ابو حنیفه همدرین مسئله می بینیم :- مذهب اکثری از محدثین


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۸۸) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی
و ائمهٔ بزرك نسبت باخبار احاد همین است که ظنی الثبوت میباشد -- لاكن يك فرقه
از اوشان بر خلاف این مفکوره است که سر کردهٔ آنها « علامه ابن الصلاح » میباشد
اگر چه « علامه ابن الصلاح » نیز تمام اقسام اخبار احاد را قطعی تسلیم نمیکند و او
احادیث صحیح را بر هفت نوع منقسم نموده است (۱) حدیثیکه بران « بخاری و مسلم »
هر دو متفق باشند (۲) آنکه بخاری منفرد باشد (۳) انکه مسلم منفرد باشد (٤) که
« بخاری و مسلم » بروایت آن نپرداخته اند لاكن برطبق شرائط مقررهٔ آنها باشد
(ه) که تنها دران روایت شرائط بخاری موجود باشد (٦) که در آن شرائط مسلم
موجود باشد (۷) که برطبق شرائط یکی از آنها نباشد لاكن دیگر محدثین آن را
صحیح گفته باشند -- از جمله این اقسام هفت كانه « علامه ابن الصلاح » اولین را
قطعی الصحة قرار داده مینویسد ( و هذا القسم جميعه مقطوع الصحة والعلم النظری
واقع به ) و نسبت به متفردات « بخاری و مسلم » نیز رایش بر همین منوال است و او را
مشمول بهمین قسم می انگارد بجز آن چند احادیثی را که بران دار قطنی و غیره
جرح نموده اند » -- . این مقوله ابن « الصلاح باینکه » در طبقه ظاهر بین و مخصوصاً
در عصر حاضره رواج تمام یافته ، بلا شبهه يك خيال محال ومبنی آن بر اغلاط است
و خود ائمه فن بر خلاف وی میباشند -- چنانچه « علامه نووی » در شرح مسلم بعد
از نقل نمودن این مقوله ابن الصلاح می نویسد که :- ( هذا الذي ذكره الشيخ
في هذه المواضع ، خلاف ماقاله المحققون و الأكثرون فأنهم قالوا احاديث الصحيحين
اللتين ليست بمتواترة انما تفيد الظن فانها احاد و الاحاد انما تفيد الظن على ماتقرر
و لا فرق بين البخاري و المسلم و غيرهما فى ذلك يعنى :- چیزيرا كه شيخ ابن
الصلاح در این مواضع گفته برخلاف رای محققین و اکثری از اهل حدیث است
زیرا که قول آنها چنان است که ازان احادیث صحیحین که برتبه تواتر نرسیده اند
تنها افاده ظن بعمل می آید -- زیرا که آنها احادیث احاد گفته میشوند ونسبت
باحاد بفیصله رسیده است که مفید اللظن شده می توانند و درین مسئله مرویات
بخاری و دیگران یکسان است ، با اینکه این قول « ابن الصلاح » را دیگر ائمه فن
نیز تردید نموده اند اما ما نمیخوا هیم که این مبحث را بسندات نقلی طی نما ئیم


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۸۹) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی
وخواهشمندم تا دقت کرده شود که اخبار احاد یقین را ثابت میکند و یا ظن را
بوجود می آورد :—
حدیثی را که یکی از محدثین (از هر رتبه که باشد) صحیح بگوید این دعوی او
در حقیقت بر چند دعاوی ضمنی دیگر مشتمل میباشد — یعنی اینکه اول این روایت
متصل است (۲) رواة آن ثقه میباشند (۳) رواة آن ضابطة القلب میباشند (٤)
در آن روایت شذوذ نمی باشد (٥) در آن هیچ یك علت قادحه نیست — مبنی تمام
این امور ظنی — واجتهادی است که بر هیچ کدام از آنها بنیاد یقین قائم شده نمیتواند
چنانچه یکی از فقها مسئله را از حدیث ویا قرآن استنباط میکند وبخیال خویش آنرا
صحیح می پندارد وصحت آن یقینی نمیباشد — زیرا که از مقدماتی که در استنباط کار
گرفته میشود اکثرش ظنیات میباشند همچنین کیفیت احادیث را قیاس باید کرد —
وهر حدیثی را که محدث صحیح گوید صحت آن بر اجتهادات وظنیات همان محدث مبنی
است — اگر یك نفر ویاچند ذواتی از محدثین حدیثی را صحیح تسلیم نمایند ودیگری
آمده آن حدیث را صحیح نه پندارد تنها این شخص مخالف همین قدر مجرم گفته میشود
که مخالف آن یك محدث میباشد و یا دیگر محدثین را در اصول تحقیق ، قواعد استنباط ،
وطریق روایه وبالآخر در اجتهادات ومزعومات او مخالفت نموده است وبس — .
اصولی را که محدثین برای تحقیق و تنقید احادیث مقرر داشته ومدار صحت روایت
همان قواعد را می انگارند تماماً مسائل اجتهادی و مقدمات عقلی میباشند —
واز همین سبب است که میان خود محدثین نیز در آن مسائل اختلافات بسیار
موجود است — با اینکه اشخاص ظاهر بین چنان توهم مینمایند که فن حدیث
نقلی است — نه عقلی — اما اگر بر اصول احادیث غوری نموده شود همانا غلطی این
خیال بخوبی درك كرده میشود — وبسوی همین نکته امام ابوحنیفه نیز اشاره ورزیده
است که ( هذا الذى نحن فيه رأى لانجبر عليه احد ولا نقول يجب على احد قبوله )
برخی از اشخاص سهواً این قول جامع « حضرت امام » را تنها در مسائل فقهیه
محدود دانسته اند لاکن آنها نمیدانند که مجتهدین نسبت بمسائل متفرعه وقواعد
مستبطه در اصل مأخذ بیشتر محتاج بابحاث میباشند — .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۰) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی
این مسئله بجز از اثر ظنی واجتهادی بودن اصول احادیث نیست که محدثین در صحت وعدم صحت روایت باهم اختلاف را برپا مینمایند يك محدث ـ حدیثی را نهایت صحیح ومستند وواجب العمل میگوید دیگر اورا ضعیف بلکه موضوع قرار میدهد ـ ابن جوزی محدث بسیاری ازان احادیث را درموضوعات داخل نموده است که دیگر محدثین نسبت برآنها عقیدۀ صحیح وحسن را می پرورانند ابن جوزی بسیار يك کاری عظیم الشانی نموده است
که بعض ازاحادیث صحیحین را نیز موضوع تحریر داشته است ـ « علامه سخاوی » نسبت بدوچنین می نویسد که( بل ربما ادرج فيها الحسن والصحيح مماهو في احد الصحيحين فضلا عن غيرهما ) يعنى « ابن جوزی » حتی آن احادیث حسن وصحیح را که در بخاری و مسلم » موجودند نیز در موضوعات درج نموده است پس ذکر دیگر کتب چه طور کرده شود ـ بلاشبهه «ابن جوزی» دراین افراط خویش مرتکب غلطی ـ گردیده است لاكن اين مغالطه را مغالطۀ اجتهادی باید گفت وتنهاهمین قدر قصور را براین جوزی عائد باید کرد که وی اجتهاد بخاری ومسلم را غلط تصور نموده است ـ اگر ما به تفصیل آن اختلافاتی که مابین محدثین بواسطۀ همین اختلافات اصولی بوقوع پیوسته اند پردازیم پس باید مخصوصاً درین موضوع دیگر کتاب ضخیمی را انشاء نمائیم ـ.
شرط اهم وضروری حدیث مرفوع اینست که تا برسول اکرم متصل ثابت شده باشد ـ لاكن طریقه وذریعة که برای ثبوت آن تسلیم نموده شده اکثریه ظنی واجتهادی میباشند واین الفاظ را صحابه اکثریه موضوع آن قرار داده اند ـ « این امر سنت است » ـ « بما این حکم داده شده » ـ ما « ازین سخن منع کرده می شدیم » درزمانۀ رسول الله « ما فلان عمل را می نمودیم » ـ مافلان کار را در زمان نبوی بد نمی پنداشتیم » ـ وبعضی از اشخاص این الفاظ را باندازۀ وسعت داده اند که بجای گفتن آن چنان روایت نموده اند که ( قال رسول الله ) ـ حالانکه مفهوم این روایه از همان الفاظ ترتیب یافته و بر وی لفظ ( فرمودۀ رسول الله ) را ایزاد نموده اند ـ وعلاوه بران این الفاظ براین معنی قطعی الدلاله نبوده براجتهاد وظن


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۹۱ ) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی
صحابه مبنی میباشد که نسبت بدان علی العموم تسلیم نموده اند که ( فهم الصحابي ليس
بحجة فهمیدن صحابی دلیل شده نمیتواند ) بنا بر همین مسئله برخی از علماء اختلاف
نموده اند که این الفاظ برای رفع واتصال حدیث کافی شمرده نمی شوند ـ امام
شافعی وابن حزم ظاهری ـ وابوبکر رازی ـ محققین این قول صحابه را که « این
فعل سنت است » حدیث مرفوع نمیگویند در کتب سیر و احادیث این چنین کلمات
بسیار موجود اند که در آن الفاظ مذکور مندرج است که حدیث نبوی نمیباشند ـ
بلکه الفاظ قياس واجتهاد ذاتی صحابی بوده است ـ با این هم اکثری آن کلمات را
نیز مرفوع گفته اند این خیال چنان مصیبتی را پیدا نموده که بعض رواه صراحت
از آن الفاظ مرفوعه بروایت احادیث آغاز نهاده ازان يك شبهه عمومیه را تولید
داشته اند ...
( روایات معنعن )
در روایات معنعن اثبات اتصال نهایت اشکال دارد ـ حالانکه امثال آن روایات
بکثرت موجودند مذهب امام بخاری چنان است که اگر این امر بثبوت برسد که راوی
ومروى عنه باهم همز مان باشند و گاهی ملاقات آنها باهم بعمل آمده باشد پس آن
حدیث متصل شمرده میشود ـ با اینکه « امام مسلم » شاگرد « امام بخاری » است
و زیاده تر پیروی مسلك وطريقۀ او را مینماید بمخالفت شدید این مقولۀ امام بخاری
پرداخته میگوید ـ درصورت فوق تنها همزمان بودن کفایت میکند ( ملاحظه شود
مقدمۀ صحیح مسلم ) نتیجۀ اختلاف اینست که بر طبق اصول « امام بخاری » تمام
روايات معنعن « امام مسلم » اگر دران لقای را وی ومروى عنه به ثبوت نرسیده باشد
مقطوع است « وامام مسلم » آنرا متصل می پندارد و برین مذهب خویش
« امام مسلم » باندازۀ اصرار می نماید که مخالفین خویش را بالفاظ سخت نامبرده است
ـ درین مسئله با اینکه « امام مسلم » توسیع نموده است لاکن بر طبق شرائط
امام بخاری نیز ثبوت اتصال احادیث معنعن محض ظنی است ـ زیرا که این امرضروری
نیست که اگر دو شخصی باهم همزمان وملاقی شده باشند ، درمرویات خویش
آنها نیز عموماً همنوا وهمزبان باشند البته در موقعیكه لفظ ( حدثنا واخبرنا ) باشد


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۱۹۲ ) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی

یقیناً اتصال موجود است و اگر این الفاظ نباشد و از لفظ عن روایت می کند اغلباً از روی قیاس اتصال آن حدیث گمان کرده میشود ـ اما یقیناً متصل گفته نمیشود. زیرا که در کتب حدیث و سیر این امثله بسیار موجود اند که دوراوی باهم دیگر همزمان بوده‌اند و باهم ملاقی هم شده اند تاهم یکی از دیگرش روایت را بالواسطه گفته اند و از تجربه ای روز مرهٔ ما و شما هزارها شهادتنامها در اثبات این مدعی بعمل می‌آیند.
تنقید رجال
مسئله اهم و نهایت ضروری دیگر تنقید رجال که مدار اخبار احاد بیشتر برآن است ، میباشد لاکن تنقید و تشویق رجال نیز از آنچنان مسائل ظنی است که فیصلهٔ آن نیز نهایت مشکل و قلیل الوجود میباشد ـ يك مرد را اشخاص بسیار ، نهایت ثقه و و متدین و راست باز می پندارند ـ و برخلاف آن اشخاص دیگر او را ضعیف الروایه و غیرثقه و ناقابل اعتبار می انگارند ـ لطف در ین جا است که طرفداران هردو طرف چنان اشخاص صاحب مراتب و ذی اکرام میباشند که احدی از عظمت شان و صداقت بیان آنها انکار کرده نمیتواند ـ . اگرچه میان « امام بخاری و امام مسلم » این قدر اختلاف شدید نیست تا هم بسی از رواة را یکی از آنها قابل حجت و دیگری ضعیف الروایه قرار داده است ـ « علامهٔ نووی » در مقدمهٔ شرح مسلم بتذکر اسامی بعض از آنها نیز پرداخته است و از کتاب المدخل حاكم محدث تعداد آن رواة را که ( ٦٢٠ ) نفر میباشند نیز نقل نموده که آنهارا « امام مسلم » در مسند صحیح احتجاج نموده است و « امام بخاری » درجامع صحیح خویش از آنها حجت نگرفته است ـ از ملاحظهٔ « میزان الاعتدال » چنان معلوم میگردد که رواة بی‌شماری ازین قبیل میباشند که جرح وتعدیل آنها مختلف فیه است . و بودن همچه يك امر ضروریست ـ زیرا که اطلاع یافتن از ان عادات و اوصاف راوی که در اثر آن از قوت و ضعف روایت معلومات بدست افتد ، موقوف بملاقات و تجربهای متمادی است و آن اشخاصیکه به جرح و تعدیل رواة مشغولیت داشتند چه طور میتوانستند که از هزارها نفر راوی


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى ( 193 ) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی
همچه واقعیت های عمیق را حاصل نمایند ـ لهذا کار از قرائن مختلفه و آثار ظاهریه و شهرت عامه و روایات مسموعه میگرفتند و براخذ فیصله های قطعی کمتر موفق میشدند اگرچه محدثین برای ارتفاع امثال این تعارضات اصول مقرر داشته اند ـ لاکن آن اصول هم اجتهادی و مختلف فیه است ـ و علاوه بران خود محدثین در مواقع متعدده از همین اصولهای خویش بر انحراف نمودن مجبور گشته على العموم جرح را برتعدیل مقدم داشته اند اما نسبت باکثری از رواة پابندی این امر کرده شده است ـ چنانچه جروح مفسره نسبت به « محمد بن بشار المصرى » ـ « احمد بن صالح مصرى » ـ « عکرمه بن عباس » موجودند اما به آن جروح اعتباری داده نمیشود . چنانچه پیشتر گفتیم جای تعجب ازین امر است که اشخاص جارحین و افراد معدلین هر دویشان از ائمة بزرگ فن میباشند و نسبت بر واة همدیگر چندان اختلافات می نمایند که ازآن حیرت دست میدهد .
« جابر جعفی » که یکی ازمحدثین مشهوره است ودعوى بحفظ پنجاه هزار احادیث صحیحه داشت نسبت بوی ائمه فن قرار ذیل ـ اظهار ارائه نموده اند ـ « سفیان ثوری میگفت » بیشتر از جابر شخص محتاطی درحدیث دیده نشده است ـ« شعبه » میگفت درهر موقعیکه جابر ( حدثنا و اخبرنا ) بگوید آن مقولةالناس است « سفیان ـ شعبه » را میگفت که اگر شما دراحادیث « جابر جعفی » گفت وشنید دارید ـ من حاضرم ـ که باشمامذاكراة نمایم ـ وکیع میگفت که ای مردم بهر قوليكه شك و توهم می‌نمائيد ـ مختارید ! اما در اقوال و روایات « جابر » ابداً شك را بخود راه ندهید ـ زیرا که « جابر جعفی » يك مرد ثقه است ـ ونسبت بهمین جابر اقوال دیگر ائمهٔ بزرگ فن ـ اینست که « جابر جعفی » متروك است ، كذاب است ، وضاع است چنانچه فیصله آخرين طبقهٔ محدثين نسبت بوی چنین است که روایت جعفر قابل اعتبار نیست . ـ مطلب ما ازین بیانات این نیست که فن جرح وتعديل قابل اعتماد نمیباشد بلکه مقصود آنست که آن وسائل و طرقی که در فن رجال قلم بند شده و یا قلم بند کرده میشود تماما مراتب ظن را حائز یا از محض ظن فائق نمیباشند ـ لهذا بران ظنیات بنیاد قطعیات و یقینیات قائم شده نمی تواند ـ :


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٩٤) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی

— ادای مطلب —

ما بعد ازین امور تادیهٔ مطلب است — مثلاً يك حديثی که بر اصول عموم محدثين و مجتهدین متصل است و روات ان نیز ثقه میباشند — و در وی شذوذ هم نیست لاکن این مبحث در میان آن تا هنوز گنجایش دارد که راوی بچه طور ادای مطلب را نموده است ؟ آیا تمام آن خصوصیات محل روایت را ملحوظ داشته است ؟ یا نی ؟ آیا در فهم مطلب و طریقهٔ تادیهٔ آن مرتکب اغلاط شده است ؟ و یا خیر ؟ چون این امر بالعموم مسلم است که اکثری از احادیث بالمعنی روایت شده اند ازین رو این احتمالات را قوهٔ مزیدی بهم میرسد — بنابر همین امر در زمانهٔ صحابه کرام نیز از صحت احادیث انکار کرده میشد — والا نه ظاهر است که عموم ثقه بوده اند و در روایت آنها هیچ احتمال انقطاع گنجایش نداشت —. در باب التیمم صحیح مسلم مزبور است که مردی از حضرت عمر پرسید که اگر بمن حاجت غسل افتاد و بر آب قادر نباشم و خاك پاك را نيز نیابم — پس چه باید بکنم ؟ بجوابش گفت که نماز را قضا کن و بعد از وجود آب بقضای آن بپرداز چون « عمار » در آنجا حاضر بود نسبت بدین مسئله روایت تیمم را از حضرت ختمی مرتبت بیان داشته در خاتمهٔ آن « حضرت عمر » را گفت که در آن موقع خود شما هم بحضور نبوی مشرف بودید — « حضرت عمر » گفت ( اتق الله يا عمار :— ای عمار از خدا بترس — این ظاهر است که « حضرت عمر عمار » را کاذب نمی پنداشت ممکن که وی در ادای مطلب غلطی نموده باشد که او « عمار » را بدین الفاظ تنبیه نمود — و عمار متعاقباً معروض داشت که اگر رضای آنجناب نباشد من در آتیه حدیثی را روایت نمیکنم —.
قصداً ما قدری بحث اخبار احاد را بنابرین مقصد — طول دادیم که اکثری از محدثین بیشتر در همین مسئله بر ذات ستوده صفات « امام ابوحنیفه » بازار ردو قدح را گرم نموده اند — حالانکه مذهب امام اعظم نسبت باخبار احاد چنانچه مذکور گشت نهایت محققانه ومبنی آن بر دقت نظری است !


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (190) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی

عدم قطعیت خبر واحد نزد صحابه

تمام این احتمالات و اجتهادات مخصوص باخبار احاد است چه مساغ و مداخله همه
مباحثات در اخبار متواتر و مشهور نیست ـ و بنابر همین وجوه و احتمالات نسبت باخبار
احاد اراء مختلفه بظهور پیوسته اند معتزله قطعاً از قبولیتش انکار دارند و بمقابل آنها
برخی از محدثین چنان شدت را روا دار شده اند که خبر واحد را قطعی قرار دادند
و تنها قیودی را برای قطعیتش مشروط نمودند که رواتش ثقه و دروی انقطاع و شذوذی
را دخل نباشد ـ بعضی از محدثین اگر چه به طور اصول، اخبار احاد را ظنی
میگویند ـ لا کن در جزئیات احکام و مسائل اعتقادی بدان خیال نمی فرمایند ـ
حضرت امام صاحب مالکی را که اندرین مبحث اختیار نموده است نهایت معتدل و
يك شاهد بزرگ دقت نظرش ـ پنداشته میشود ـ وی نه مانند معتزله قطعاً بانکارش
پرداخته و نه مانند دیگر ظاهر بینان چندان خوش اعتقادیش را در آن مداخله داده
که کاملاً قطعیت او را تسلیم میشود ـ و این رأی وی بهمراه ارای صحابه بزرگ موافقتی
دارد «حضرت عمر» عائشه صدیقه، عبدالله بن مسعود رضی الله عنهم در مواقع
متعد ده در تسلیم نمودن اخبار واحده اظهار تردد نموده اند وجهش همین است که
آنها نیز خبر واحد را قطعی نمیداشتند. وقتیکه فاطمه بنت قیس به پیش حضرت
عمر رضی الله عنه آمده از رسول الله روایت کرد که (ولا نفقة ولا سكنى) «حضرت
عمر» فرمود (لا اترك كتاب الله بقول امراة لا يدرى صدقت ام كذبت) :ـ ترك
نمی کنیم امر کتاب الله را بروایت يك زنی که نسبت بروایت او گمان کرده نمیشود
که راست است و یا دروغ میباشد ـ در احکام فقه تفریعات متعددۀ این قاعده
موجود است ـ مثلاً اینکه از اخبار احاد فرضیت هیچ حکمی ثابت نمیشود زیرا که
فرضیت محتاج بدلیل قطعی است البته که از خبر واحد ظن غالب تولید میشود که در
نتیجه از ان استحباب و تسنن و بالأخر وجوب می تواند که ثابت بشود ـ بنابرین قرائت
فاتحه را در نماز حضرت امام صاحب واجب و امام شافعی فرض می انگارد ـ و برین
اصول احکام متفرعه نیز بکثرت موجود اند


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٩٦) اثرات خبر واحد يقينی است یا ظنی

اثرات این قاعده نسبت به مسائل فقهیه در عام کلام بیشتر می افتد وهمین چیز
است که در يك موقع علمی را بر خلاف « امام اعظم » داشته بود – امام صاحب
بنابر اصول متذکره بالا این امر را ضروری قرار داده بود که آن مسائل وعقائد
اسلامیه که متفق علیه باشند برخلاف آنها اخبار احاد قابل اعتبار شده نمیتواند مثلاً
عصمت انبيا يك مسئله مسلمه اهل حق است بر خلاف این ازان خبرهای واحده که
مرتکب شدن انبیاء برکبائر مفهوم میشود – بنابر اصول امام ابو حنیفه آن روایات
قابل اعتبار نمیباشد – نظر بدین اصول – از ان اشکالاتی که ملاحده پیش می نمایند
نجات بهم میرسد لا کن جای تاسف است که اکثری از اهل الروایت قدر دانی این اصول
عمده را ننموده بد بختانه بمخالفت آن اقدام کرده اند« علامه بن عبدالله » که محدث مشهور یست
در کتاب المکی خویش می نگارد ( وكان من مذهب الامام ابی حنیفة في اخبار الاحاد
ان لا يقبل منها تخالف الاصول المجمع عليها فانكر عليه اصحاب الحديث فافرطوا ) نسبت
باخبار احاد مذهب امام اعظم چنان است که آن خبر واحدی که بر خلاف اصولها متفق
علیه باشد قبول کرده نشود برین مفکوره وی اهل حدیث تخالف نموده و این مخالفت را
بدرجه افراط رسانیده اند ( این عباره را حافظ ابو المحاسین نیز در کتاب عقود الجمان
عيناً نقل نموده است )۔
فرق علمی که در بین امام صاحب ومحدثین درین مبحث بوده آنیست که محدثین
هر آن حدیثی را که بر خلاف اصول متفق عليه مي یافتند صحت آنرا تسلیم کنان
در تاویلات آن می کوشیدند و در اکثر مقامات از تاويلات وتفسیرات غیر مفیده کار
میگرفتند – و بر خلاف آنها « حضرت امام » میگفت از آنجا که این حدیث خبر
متواتر ومشهور نیست اغلباً که روای آن سهو نموده و یا مرتکب اغلاطی شده اند –
در همین مبحث امام فخر الدین رازی در تفسیر کبیر خويش يك مذاكره دِلچسپی
پرداخته که نقل نمودن آنرا مادرین موقع يك مثال عمده ميدانيم – وی می نویسد
که « من بمردی » گفتم که آن حدیثی که در آن مذکور است که حضرت ابراهیم علیه
السلام سه مرتبه دروغ گفته ( ماکذب ابراهیم الاثلت كذبات ) صحیح نمیباشد زیرا که
اقرار نمودن بصحت آن مستلزم این امر میگردد که نعوذبالله ابراهیم دروغ گوی بوده


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۹۷) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی
است آن مرد گفت که رواة این حدیث ثقه میباشند چه طور کاذب گفته شود ـ
من بجوابش گفتم که اگر ما این حدیث را صحیح انگاریم پس بر حضرت ابراهیم
کذب گفتن لازم می آید واگر حدیث را ـ غلط گوئیم از ان باید که دروغ گفتن
رواة را تسلیم کنیم واین از بدهیات که ابراهیم علیه السلام را برین راوی ترجیح تمام
و مزیت مالاکلام است ، این استدلال امام رازی برین خیال حضرت امام صاحب
مبنی است که معصومیت انبیا یکی از مسائل متفق علیه است که خبر واحد متعارض
آن شده نمیتواند ـ جای افسوس است که « علامه قسطلانی » در شرح صحیح بخاری
با اینکه این استدلال را سراپا نقل نموده است ـ در خاتمه آن چنین اظهار رای نموده
درصورتیکه رواة این حدیث ثقه باشند بهر تقدیر باید که این روایت صحیح گفته شود ـ
بنا بر همین اصول است که حضرت امام میگوید بسم الله الرحمن الرحیم در اغاز
هر سورۀ جزو قرآن نیست و امام شافعی و دیگر محدثین برخلاف آن میباشند و در
اثبات مدعی خویش چند حدیثی را که از اخبار احادند تقدیم می نمایند و از طرف
امام صاحب این جواب گفته میشود که قرآن بتواتر ثابت است ـ و هرچیز یکه بتواتر
باثبات رسیده باشد قران همان است و از اخبار احاد قرآن ثابت شده نمیتواند ـ
و هم بنا بر همین اصول امام صاحب . آن روایات نیز قابل اعتبار نمی باشند که
در آن نسبت انکار معوذتین بطرف عبد الله بن مسعود نموده شده است ـ حافظ
ابن حجر این روایات را صحیح تسلیم کنان می نویسد که ازین روایات انکار نباید
کرد که معوذتین متواتر نمیباشند گویا بدان اندازه در رتبه تواتر کاسته اند که اصحاب
رسول الله را نیز از اخبار تواتر واقف بودن و حالی شدن شانرا ضروری نه پنداشته اند
بنابرین اصول حضرت امام صاحب ـ دایره اسلامیت باندازه وسعت دارد که
شایان شان اوست و برخلاف آن اکثری از مردمان در عدم وسعت آن کوشیده اند
مثلا این يك مسئله مسلم و امریقنی است هر آن شخصیکه که قائل توحید و نبوت باشد
وقلباً بران اعتقاد دارد وی برطبق نص قرآن مسلمان است حالا بمقابله این آن
احادیثی که قطعی الثبوت نمی باشند و از تسلیم نمودن آن با امور خارجیه مستلزم
کفر طبقه اسلامیه میکردند ـ قابل اثر و اعتبار گفته نمیشود ـ لهذا « حضرت


تحفة الاعمار في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۸) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی
امام « صاحب معتزله وقدريه وجهميه وغیره را کافر نمیگوید وامثال این احادیث را
که از جمله هفتاد و دو ملت تنها يك فرقه بجنت میرود و باقی تماماً در خور جهنم
میباشند نیز اعتبار نداده اند لاکن اکثری از ارباب ظاهر رتبه این احادیث موضوعه
را باندازه قایم نموده اند که بسخن های عادی والفاظ معمولی بر اشخاص غیر متناهی
فتوی کفر را میدهند و این امر را تا بجایی وسعت داده اند که اگر مردی بقدر
يك سرمو از قطع و وضع اوشان مخالفت نماید و یا بدیگران اندکی مشابهت داشته باشند
اورا کافر انگاشته در حق وی چنین می سرایند که ( من تشبه بقوم فهو منهم )
متاسفانه علماء متأخره « حنيفه » نیز این اصول معظمه امام ابوحنیفه را نظر انداز
نموده هزارها مسائل تکفیر را از خود تراشیده کتب فقهیه را از ان مالا مال
نموده اند – ( مالا شدن چه آسان عامل شدن چه مشکل )
فقه
اگر چه ابتداء جمیع علوم اسلامیه مانند تفسیر . حدیث . فقه . مغازی از ابتداء
اسلام شده بهمراه دیگر ترقیات اسلامی انها نیز در نشو و نما بودند لاكن تازمانیکه
آنها را بحیثت فن تدوین حاصل نشده بود هيچ يكي از آنها به طرف شخص مخصوص
منسوب نشده اند در اوائل صدی دومین سلسله تدوین و ترتیب علوم اسلامیه آغاز
نهاد - هر شخصیکه اولا بتدوين علمی پرداخته او را لقب بانی همان علم داده اند -
چنانچه بلقب بانی ومدون ومرتب مسائل فقهیه امام ابوحنیفه اشتهار دارد – الحق
نظر بمساعیات جمیله که وی در راه تنظیم و تنسیق آن بکار برده است سزوار همین
لقب میباشد بطوریکه ارسطو موجد منطق پنداشته میشود بلا شبهه « امام اعظم »
بهمان طور موجد علوم فقهیه تسلیم شده است و کارنامه بزرك علمی وی فقه
میباشد – لهذا خیال داریم که درین موضوع بحث تفصیلی را ایراد نمائیم لاکن پیشتر
از ایضاح مقصود تاریخ مختصر علم فقه را میخواهیم که بیان نمائیم تا ازان معلوم شود
که این علم از کدام وقت آغاز شده و بوقتیکه مخصوصاً امام صاحب به ترتیبات و
تنسيقات آن عطف عنان نموده بچه حالت بود – :


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۹) مبدأ تأسيس علوم فقهيه

يك مضمون نهایت عمده را شاه ولی الله صاحب نسبت به تاریخ فقه قلم بند نموده است که ما درین جا به برخی از اقتباسات آن اکتفا می کنیم - وی میگوید که در زمانه نبویه اقسام احکام شرعیه - بوجود نیامده بودند ذات رسالت پناهی بحضور صحابه وضو میفرمودند و چیزی را بآنها لساناً نمی آموزانیدند که این رکن و این واجب و این سنت وضو است صحابه کرام اوشان را دیده بر طبق عملیات او شان آنها نیز وضو میساختند - هکذا تفصیلات اجزای نماز را هم بآنها نمیگفت تنها به پیشوای صحابه نماز میگذارد - و صحابه همچنان تقلید شانرا می نمودند و به تحقیق و تدقیق فرائض و وجوب و استحباب آن نمی پرداختند - ابن عباس میگوید که من هیچ قومی را بهتر از اصحاب رسول الله ندیدم که آنها در تمام ایام زنده گانی حضرت رسالت پناهی زیاده تر از سیزده مسائل را نپرسیده اند که احکامات آنها نیز در قرآن موجود است - البته آن واقعا تیکه به طور غیر معمولی بعمل می آمد آنحضرت در آن واقعه هدایات و جوابات می فرمودند - اکثریه اینچنین نیز بوقوع می پیوست که بعد اتمام عمل و شغلیکه آنرا صحابه بحضور ختمی مرتبت اجراء می نمودند مورد تحسین و آفرین و یا از آن فعل ممنوع می شدند - و اکثریه امثال این واقعات و فتوی در مجمع های عمومی بظهور می انجامید و مردمان اقوال و ارشادات پیغمبری را محفوظ می نمودند ! بعد از وفات آنحضرت فتوحات اسلامی وسعت مزیدی را اختیار کرد و همچنان که دایره تمدن نیز کشادگی را در خود گرفت و واقعات و حوادث باندازه کسب کثرت و وسعت را آغاز کرد که بدون از اجتهاد و استنباط چاره را ندیده او را يك امر حتمی و لازمی قرار دادند - وعطف عنان اسلامیان بسوی تفصیل احکام اجمالی گشت - مثلاً شخصیکه سهواً در نماز عملی را ترك نمود ازین یمتی در پیش افتاد که آیا نماز آنشخص درست است و یا نی ؟ مهراه پیدا شدن این بحث این امر امکان پذیر نبود که تمام آن عملیاتی را که در نماز ند : فرض گفته شود لهذا صحابه کرام بتفريق آن پرداخته معلوم نمودند که در نماز فلان اشیاء فرض و فلان واجب و انقدر سنت و باقی مستحب است - برای این تفریق اصول ها ئیکه مقرر می گشت در آن چون اتفاق اراء تمام صحابه ممکن نبود ـ لہذا در ان اختلاف آراء قائم گشت


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۲۰۰ ) مبداء تاسیس علوم فقهیه
وبسیار این چنین واقعات نیز بظهور آمده که نام و نشان آنها در زمان رسول الله نبود
درین صورت صحابه مجبور شدند که از قیاس و استنباط و تفریع و حمل النظیر علی النظیر
کاربگیرند چون اصول این طریقه یکسان نبود پیداشدن اختلاف ضروری شد ،
( مجتهدین صحابه )
مقصد که در زمانۀ صحابه کرام يك دفتر بزرك مسائل و احکام تدوین یافت
و فرقه های متعددی بنا بر همان اختلاف آراء اثبات و جود نمودند در ضمن صحابه
اشخاصیکه بنای قیاس و استنباط را گذار دند و باید و شان خطاب مجتهد و فقیه
کرده میشود - در میان آنها این چهار شخص عالی و ممتاز اند حضرت عمر رض ،
حضرت علی رض ، - حضرت عبدالله بن مسعود ، حضرت عبدالله بن عباس رض ، -
حضرت علی رض و عبدالله بن مسعود بیشتر ایام زنده گانی شانرا چون در کوفه بسر
برده اند ازین رو ترویج و تعمیم علوم و مسائل دینی در آنجا بیشتر بعمل آمده
رفته رفته کوفه بطوری دار العلوم اسلامی گشت که حرمین شریفین از برکت
فیوضات حضرت عمر و عبدالله بن عباس لقب دار العلوم را نائل گشته بود ، -
- اسدالله الغالب علی رض ابن ابی طالب - از زمان صباوت در آغوش
شفقت حتمی مرتبت پرورش یافته بود و باندازه که برای وی موقع اطلاع یافتن
از اقوال و افعال رسالت پناهی دست داده است - دیگر اشخاص بدان کمتر فائز
شده اند . شخصی از او شان پرسید که علت کثرت روایت شما نسبت بدیگر
صحابه از کدام رهگذر است ؟ فرمود که من - هر چیز یرا که از رسول الله ص
می پرسیدم بمن نشان میدادند وا کثریه بدون از سوالم نیز بهدایت و تعلیم من آغاز
میفرمودند علاوه بران این ولایت مآب چنان ذها نت و قوه استنباط و ملکه
استخراج را مالك بودند که عموم صحابه بران معترف بودند - تا اینکه مقوله
عمومیه حضرت فاروق رض اعظم همین می بود که خداوند آن موقع را نیاورد که
کدام مسئله مبهمه عارض بشود وحضرت علی رض كرم الله وجهه موجود نباشند -
با اینکه عبدالله بن عباس نیز مجتهد و عالم و فقیه بود - اما میگفت که اگر فتوی حضرت
على بكدام مسئله بهم رسد پس ما هیچ پروا و ضرورتی بدیگر کس نداریم - .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۰۱) مبدا تاسیس علوم فقهيه
عبدالله بن مسعود نسبت بعموم صحابه محدث کامل وفقیهه فاضل بود و همراه رسول الله همواره بدین پایه در خلوت و جلوت همدم و همراز می بودند ــ که صحابهٔ دیگر کمتر بدان شرف مفخر شده اند .
در صحیح مسلم از «ابوموسی» مرویست که مایان از یمن آمده چندی رخت اقامت را در مدینه افکندیم ــ درینموقع ــ عبدالله بن مسعود را باندازه در خلا وملا به نزده حضرت رسول الله ص ملاحظه کردیم که او را از اهل بیت نبویه کمان میبردیم ــ عبدالله بن مسعود اکثریه دعوی مینمود که در قرآن مجید این چنین آیه نخواهد بود که من ــ شان نزولش را ندانم ونیز میگفت که اگر احدی نسبت بمن پیشتر در تفسیر قرآن میدانست همانا که من سفر میکردم وتعلیم ازوی میگرفتم ــ در «صحیح مسلم» مزبور است که وی در يك مجمع بزرگی از صحابه دعوی نمود که تمام صحابه بهتر میدانند وبدین معترفند که من در تفسیر قرآن پیشتر معلومات دارم ــ درین جلسه شقیق نیز موجود بود و میگفت که بعد ازین واقعه من در اکثر مجالس با صحابه شرکت می ورزیدم وخوب دقت را بکار میبردم اما احدی از آنها غائبانه هم بانکار این دعوی عبدالله نپرداخته اند ــ عبدالله بن مسعود همواره به پیشگاه عموم صحابه به تعلیم وتدریس علم حدیث وفقه مشاغلت میداشت ــ و بدرسگاه اش يك مجمع بزرگی از تلامذه همیشه موجود می بود که درمیان آنها چند تن شان مانند اسود ، عبید ، حارث ، علقمه ، نهایت نامور بوند ــ .
( علقمه )
( علقمه ) در زندگانی آنحضرت تولد شده از حضرت عمر وعثمان وعلی وعائشه وسعد وحذیفه وخالد بن ولید و خباب و دیگر صحابه مستفید شده و از آنها روایت آموخته ومخصوصا بصحبت عبدالله بن مسعود و پیشتر مانده ــ طرز تعلیم و علوم فقهیه واحادیث نبویه را بطوری از وی اخذ نموده که قدم بقدم وی نهادنرا بر خود التزام نموده بود و عموما مردم او را بدین الفاظ می ستودند که اگر کسی عبدالله بن مسعود را ندیده ملاقات علقمه برایش کفایت می کند ــ و خود عبدالله بن مسعود در باره او چنین میفرمود که معلومات من از علقمه پیشتر نخواهد بود ــ و


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۰۲) مبداء تاسیس علوم فقهیه
علامت دانشوری وفضل او ازین امر بیشتر معلوم می گردد که صحابه گرام بنزد وی
آمده مسائل میپرسیدند و در حلقه تدریس عبدالله احدی همبرش نبود البته مابعد
ازوی درجه اسود نداشته میشد -
ابراهیم نخعی و حماد
( ابراهیم نخعی ) بعد از انتقال علقمه واسود - مسندنشین شان ابراهیم نی گشت
و مسائل فقهیه را بسیار وسعت داد تا اینکه لقب ( فقيهة العراق ) را دریافت و در علم
حدیث چنان مرتبه را فائز شد که مردم او را ( صير فى الحديث ) میگفتند امام شعبی
که بلقب ( علامة التابعين ) شهرت داشت در مو قع وفاتش میگفت که ابراهیم
احدی را در عقب خود نگهداشت که نسبت بدو بیشتر محدث وعالم و فقیه
می‌بود - شخصی این مقوله را شنیده تعجب کنان پرسید که ایا « حسن بصری »
وابن سيرين « هم .. ؟ شعبی » گفت که بمقابل ابراهیم نه تنها « حسن بصری » -
وابن سیرین هیچ هستند - بلکه در بصره - وكوفه وشام وحجاز ، نيز همسر وعديل
او احدی بنظر نمی خورد - در عهد ابراهیم نخعى يك مجموعة كوچك مسائل فقهيه
مرتب شده بود که ماخذش حدیث نبوی وفتاوی حضرت علی وعبدالله بن مسعود
بود . اگرچه این مجموعه بطور مرتب ونظم تاهنوز قلمبند نشده بود لكن عموم
تلامذه او مجموعة موصوفه را از بریاد داشتند و بیشتر حصص این مجموعه بنزد ارشد
وز کی ترین تلامذه اش (حماد) محفوظ ومجموع بود که بعد ازوفات استادش بنابر قابلیت
ودانشوری خویش مسند آرای محل تدریس او وی گشت - با اینکه در زمانه (حماد)
چندان ترقی نمایانی در مسائل فقهیه بعیان نرسیده تاهم حافظ بزرگ آن مجموعه ابراهیم
نخعی بوده همان مولفه را بتلامذه خویش بکمال خوبی تعلیم میداد بعد ازینکه وی در
سنه ۱۲۰ برحمت ایزدی پیوست مردم بمقام وی امام اعظم را نشاندند -
توجه امام ابوحنيفه بطرف مسائل فقهيه
باوائل زنده گانی حضرت امام صاحب اگرچه بعض مسائل معتد به فقهيه حلية
تدوین را در بر کشیده بود اما آن تدوینی بود که ازروایات زبانی جمع شده است وقسم


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۲۰۳) مبدأ تاسیس علوم فقهیه
فن فراهم آورده نشده بود و برای استنباط واقتباس آن قواعد وضوابط استدلالیه تقرر نیافته بود و نه اصول انضباطیه تفریع احکام معین شده بود و نه امتیاز مراتب حدیث وشبه النظير على النظير - نام ونشانی داشت و از مسائل سواه از نام دیگر چیزی موجود نبود و آن مسائل را تا مرتبه یك قانون مكفى ودستورالعمل اعلى رسانیدن بسیار زینه پایههای بلندی را درکار داشت از کتب تاریخیه اثر این مسئله را پیدا نمودن - خالی از اشکال نیست که امام صاحب را کدام امر بسوی تدوین علوم فقهیه میلان داده وکشانید ؟ - مصنف قلائد عقود العقيان ازان انموذج القتال يك قصه را نوشته دو شخصیکه باهم در معاملات شرکت داشتند - بحمام رفته نقد وجنسی که داشتند آنرا به نزد حمامی نهاده بغسل مشغول شده بودند بعد از - وقفه یکی از آنها برآمده آن مال امانت را از حمامی گرفته بدر رفت چون رفیق دیگرش از غسل فراغت یافت از حمامی تقاضای مالش را نمود در جواب شنید که آنمال را بشريك شما دادم در نتیجه این مرد - دست درگریبان حمامی - انداخته مسئله را به نزد قاضی شهر بمرافعه بردند قاضی نیز حمامی را ملامت کرده گفت در صورتیکه دو شخص معاً به نزدت امانت شانرا گذاردند - پس تو چرا بدون ازینکه هر دویشان حاضر میبودند بیکی از آنها امانت را سپردی آن حمامی سراسیمه به نزد ابوحنیفه آمد - وی بدو هدایت داد که تورفته آن مدعی را بگو تا شریکت حاضر نباشد من هرگز تاوان مالت را داده نمیتوانم و نه قاعدةً توتنها از من مال را گرفته میتوانی - بعد ازین واقعه شوق وی بسوی علوم فقهیه آمده در صدد تعلیم و تدوین آن برآمد - شاید که این واقعه هم درست باشد لاکن اسباب اصلیه که توجه (ابوحنیفه را) بطرف علوم فقهیه نموده دیگر است از ملاحظه تواریخ این امر بخوبی روشن است که خیالات تدوین فقه برای وی تقریباً در سنه ۱۲۰ که تاریخ وفات استادش حماد است بوجود آمد واین آن زمانه بود که دائره تمدن واعتلای اسلاميت يك وسعت فوق العاده را احراز نموده بود و نسبت بمسائل عبادات ومعاملات چندان واقعات واستفساراتی اثبات وجود نموده بودند كه بدون از بودن يك مجموعه مرتبه مسائل فقهیه برای دفع آن دیگر علاج مفیدی دیده نمیشد وسلسله روایات وسندات لسانی هرگز کفایت نمیکرد ونیز خلاء وملاء دیگر ملل


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ٢٠٤ ) مبدا تاسيس علوم فقهیه
واقوام و وسعت رقبه اسلام بیشتر احتیاجات مردم را باحکام اسلام و فتوای هدایت انجام
نشان میداد و درین فرصت قدرتاً بدل هر کس این خیال جا گیر بود بهر طوریکه بشود
باید فروع وجزئيات مسائل بهمراه اصول آن انضمام یافته يك فن مستقل مسائل فقهيه
تاسیس گردد . چون اتقاء وپرهیز کاری در طبیعت مجتهدانه امام ابو حنیفه بیشتر مرکوز
بود و بهمراه آن وسعت تجارت وتعلقات وضروريات غير واحده وطرز معاملات بالعموم
او را ازین احتیاجات نیز خبردار نموده بود وآن استفسار های بشماری که هر روزه از
اطراف وجوانب بغرض فتوی واخذ روایت به پیشگاه او می آمد - او را زیاده تر از
احتیاجات ابنای وطن بسوی تدوین این فن حالی می نمود و علاوه بران آن سهو
وغلطه فهمی های روزمره که از حکام وقضات محضوروی در مسائل دینیه بوقوع میرسید
بیشتر سلسله جنبان تعظيم و تنسيق علوم فقهیه میگشت وبهمراه آن ممكن است كه كدام
وجه وداعيه مخصوصی ( چنانچه که در بالا مذکور شد ) این آمادگی او را محرك
گشته آن خیال عالی او را از قوه بفعل آورده جامه علمی پوشانیده باشد - .
( شرکت تلامذه با ابوحنيفه در تدوين مسائل فقهيه )
بدان طريقة جامعة كه امام صاحب در صدد تدوین مسائل فقهیه بر امد آن يك مشغله
نهايت و سيع ويك امر پرخطر گردید ازین رو نخواست که همچه يك كار بزرگی
را تنها بر رای ذاتی خویش مفوض داشته و بر معلومات خویش آنرا منحصر نماید
لهذا چند ذوات موقری را ازشا گردان نامی خود که مساعدت ومعاونت آنها برای تدوین
مسائل فقهيه نهايت ضروری بود وآنها دران علوم وفنون يد طولى ومعلومات مكفى
داشتند . انتخاب نمود ـ مثلاً یحی بن ابی زائده وحفص بن غياث وقاضي ابو يوسف ـ
داؤد طائی حبان . مندل ـ صاحب کمال در فنون روایت وآثار بودند ـ « و امام زفر »
در قوه استنباطیه مشهور بود ـ « وقاسم بن معن » وامام محمد در فنون ادبيه صاحب
فضل بودند . امام اعظم بشر كت وشمولیت این تلامذۀ محترم خويش يك مجلس
مشتری که باقاعده تدوين و ترتيب علوم فقهیه را انعقاد داد امام طحاوی بسند متصل
از اسد بن فرات روايت ميكند كه عده آن تلامذۀ ابو حنیفه که باوی در تدوين مسائل
فقهیه شر كت ومعاونت نموده اند ـ چهل نفربود که ذوات ممتاز در میان شان ـ


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٠٥) مبدأ تاسيس علوم فقهيه
ابو يوسف زفر، داؤد طائی، اسد بن عمر ، يوسف بن خالد التميمي يحيى بن ابی زائده
است . و نيز امام طحاوی روايت ميكند كه بخدمات تحريريۀ اين مجلس يحيى بن ابی زائده
مامور بود ووی تا سی سال بكمال انهماك در ايفا و انجام اين خدمت مشاغلت داشت —
اگر چه این قول تا اینجا صحیح است که سلسلۀ تدوین وترتيب مسائل فقهيه کم وبیش
تا سی امتداد یافته است ( یعنی از سنه ١٢١ تا سنه ١٥٠ که سال وفات امام صاحب است )
لاکن این ادعا غلط است که از آغاز تا با انجام بکتابت آن يحيی شرکت داشت زیرا که
سال ولادت او در سنه ١٢٠ است علاوه بر اشخاص متذكرۀ بالا « طحاوی » می
نگارد که اشخاص ذیل نیز در شرکای آن مجلس محسو بند — عافيه — اوزی . —
ابو علی — عنزی — علی مسعر ، قاسم بن معن — .
— ( طريق تدوين مسائل ) —
اولا مسئله مخصوصی مطرح مذاكرۀ این مجلس میگشت اگر در جواب آن
على العموم متفق الرای می بودند — علی الفور بقلمبند نمودن آن می پرداختند و اگر
در آن مو ضوع اختلافات بظهور می پیوست بکمال آزا دی درآن سر گرم بحث
و مذاکره می شد ندگاه گاه این مذاکره بسیار طول میکرد و حضرت امام بکمال
غور و تحمل باستماع تقرير آنها می پرداخت و در خاتمۀ آن چنان جواب مسکت پر
نزا کتی را میفر مود که برای متعارضين سوا از تسلیم دیگر چاره نمی ماند — در بعض
احیان با وجود يکه امام صاحب در موضوعی اظهار رای می نمود — تا هم برخی از تلامذۀ
شان همچنان بر مفکوره های شان قائم بوده در نتیجه نه تنها رای حضرت امام بلکه ارای
دیگران هم بالتمام در قید تحریر می آمد — ویکی از شرائط این مجلس این بود که تا تمام
اعضای آن مجموع نمی بودند هیچ يك مسئله را طی نمی نمودند — « مصنف جواهر
المضيّه » در طی تذكرۀ « عافيه بن يزيد » از اسحاق روايت ميكند — در موقعيكه اصحاب
ابو حنیفه در کدام مسئله با هم مذاکره می نمودند — و عافيه موجود نمی بود — میگفت
که این مبحث را وقتی خاتمه دهید که عافیه نیز موجود باشد — چنانچه تلامذۀ او انتظار
احضار عافیه را کشیده — بعد از ان بالا تفاق آن مسئله را قلم بند میکردند — سلسله
تدوین مسائل فقهیه بطوريكه مذکور شد در مدت (٣٠) سال بانجام رسید واوقات


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٠٦) مبدا تاسيس علوم فقهيه
اخیره زنده گانی حضرت امام صاحب درمیان محبوسخانه نیز با تمام همین کار عظیم الشان مصروف و مبذول بود – ترتیب این مجموعه را بطوریکه حافظ ابو المحاسن می نویسد بر طبق کتب مروجه فقهیه بود یعنی اولاً باب الطهارة وباز باب الصلوة وباب الصوم ، ـ و بعد از اختتام مسائل عبادات احکام معاملات ـ و در خاتمه آن باب الميراث بوده است – .
ترويج مجموعة الفقه ابو حنيفه
در ایام زنده گانی حضرت امام صاحب این مجموعه چنان حسن قبول را احراز نموده بود که هر قدر اجزاء آن که از تحت تسطیر می برآمد – بيك جهان شوق و رغبت به تمام ممالك اسلامی نشر واشاعت می پذیرفت و اگرچه بلحاظ حالات این عصر کثرت اشاعت آن غیر متصور است ) درسگاه امام صاحب يك مدرسه قانونی بود که اکثری از مستخرجین آن مکتب بماموریت های مهمه ملكية فائز شدند و نظامنامه و آئین حکمرانی آنها همین مجموعه بود و بس جای تعجب است آن اشخاصیکه لاف همسری را با حضرت امام میزدند آنها هم نتوانستند که خود ها را ازین مجموعه بی نیاز ومستغنی نشان میدادند ـ ابوسفیان ثوری بکمال لطائف الحیل نقل کتاب الرهن این مجموعه را حاصل داشته همیشه آنرا تحت مطالعه آورده از ان استفاده می نمود ـ زایده حکایه میکند که روزی من بزیر سر امام ثوری کتابی را دیدم که وی او را همیشه تحت مطالعه خویش میگذاشت من از وی اجازه خواسته بملاحظه آن کتاب آغاز نهادم چه دیدم که کتاب الرهن مصنفۀ ابو حنیفه است من بکمال تعجب ازوی پرسیدم که آیا شما مصنفات ابوحنيفه راهم ملاحظه میکنید ؟ وی بجوابم گفت ای کاش دیگر تصنیفات وی هم به نزد من می بود ( ملاحظه شود باب دهم عقود الجمان ) علاوه بران محل مزید تحير و تعجب است با وجودیکه در انفرصت بسیار علمای فاضل وفضلای کامل و مدعیان علوم وفنون موجود بودند واکثری از آنها در مخالفت امام صاحب میکوشیدند تا هم احدی از آنها به ترديد وقدح این مجموعۀ او جرات نورزیده اند « امام رازی » در مناقب الشافعی می نویسد که ( ان اصحاب الراى اظهر وامذهبهم وكان الدنيا مملوة من المحدثين ورواة الاخبار فلم يقدر احد منهم الطعن في اقاويل اصحاب الراى ) اصحاب الرأى


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۲۰۷) مبدأ تاسيس علوم فقهیه
(یعنی ابو حنیفه وتلامذه او) در هنگامی باظهار مسائل واجتهاد خویش پرداخته اند که تمام دنیا از محدثین ورواة اخبار پر بود تا هم احدی از اوشان باعتراض نمودن برآنها قادر نشده است امام رازی بنفی عمومی زبان کشاده است لاکن برای ما بعد از تتبع واستقصاً تمام معلوم گشته است که تنها امام بيهقي ترديد كتاب السير مجموعه ابو حنیفه را نوشته بود که متعاقباً « قاضی ابو یوسف » مجواب آن تردید نیز پرداخته است اغلبآ این مجموعه کتاب بزرگی بوده بر هزار مسائل مشتمل خواهد بود مصنف قلائد عقود الجمان بحواله كتاب الصیانة می نگارد که تعداد مسائل مدونه امام ابو حنیفه از دوازده لك ونود هزار ( ۱۲۹۰۰۰۰) چیزی بیشتر است شمس الائمه کروری مسطور داشته است که عده آن شش لك ( ۶۰۰۰۰۰ ) مسئله است . ممکن است که این تعداد اخیره صحیح باشد _ اما جای هیچ شبهه نیست که تعداد آن از چند لك مسئله کمتر نباشد بلی جهت تصدیق این امر کتب مصنفه _ یکی از شاگردانش که امام محمد است و فعلاً در همه جا موجود و متداول است . می باشد .
فقدان مجموعه ابو حنیفه
درین مسئله هیچ جای شك و شبهه نیست که در ایام زنده گانی خود امام صاحب این مجموعه فقهیه ترتیب شده نشر و اشاعه یافته بود و ثبوت این امر در تمام کتب رجال و تاریخ موجود بود _ انکار نمودن ازان گویا انکار از تواتر است _ لاکن افسوس که آن مجموعه از يك مدت متمادی ضائع و مفقود است و در هیچ یکی از کتب خانه های مشهوره روی دنیا اثر و خبری از ان موجود نیست « امام رازی » در مناقب الشافعی خویش تحریر داشته که فعلا هيچ يك تصنيفی از ابو حنیفه بنظر نمی رسد _ چون امام رازی در سنه ٦٠٦. وفات نموده معلوم است که کم از کم شش صد سال پیشتر دست زمانه آن مصنفه های نادره ابو حنیفه را معدوم نموده است . اگر چه فقدان تصنیفات ابو حنیفه موجب مزید تعجب نیست زیرا که اکثری از کتب آن زمانه که عده آنها بیشتر از هزار است معدوم بلکه اثر و نام و نشان هیچ یکی از آنها هم موجود نیست _ تالیفات او زاعی _ ابن جريج _ ابن عرويه _ حماد بن ابی معمر در عین همان زمانه که امام ابو حنیفه بتدوين مسائل فقهيه _ مشاغلت داشت