{"book": "adl0354", "page": 1, "text": "Afghanistan Digital Library\n\nadl0354\n\nhttp://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb\n\nPage Not Available\n\nThis is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the \"handle\" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the \"handle\" URL and not this document or the URL from which you downloaded it.\n\nAll works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\n\nNYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu"}
{"book": "adl0354", "page": 2, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 3, "text": "http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 2 of 302\n\nPage Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 4, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 5, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 6, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 7, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 8, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 9, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 10, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 11, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 12, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 13, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 14, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 15, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 16, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 17, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 18, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 19, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 20, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 21, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 22, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 23, "text": "Page Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 24, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 25, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 26, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 27, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 28, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 29, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 30, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 31, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 32, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 33, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 34, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 35, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 36, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 37, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 38, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 39, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 40, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 41, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 42, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 43, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 44, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 45, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 46, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 47, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 48, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 49, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 50, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 51, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 52, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 53, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 54, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 55, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 56, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 57, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 58, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 59, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 60, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 61, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 62, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 63, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 64, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 65, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 66, "text": "Page Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 67, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 68, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 69, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 70, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 71, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 72, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 73, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 74, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 75, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 76, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 77, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 78, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 79, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 80, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 81, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 82, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 83, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 84, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 85, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 86, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 87, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 88, "text": "http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 87 of 302\n\nPage Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 89, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 90, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 91, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 92, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 93, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 94, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 95, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 96, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 97, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 98, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 99, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 100, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 101, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 102, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 103, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 104, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 105, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 106, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 107, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 108, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 109, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 110, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 111, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 112, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 113, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 114, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 115, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 116, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 117, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 118, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 119, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 120, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 121, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 122, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 123, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 124, "text": "http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 123 of 302\n\nPage Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 125, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 126, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 127, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 128, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 129, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 130, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 131, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 132, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 133, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 134, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 135, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 136, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 137, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 138, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 139, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 140, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 141, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 142, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 143, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 144, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 145, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 146, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 147, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 148, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 149, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 150, "text": "http://hdl.handle.net/2333.1/pnvx0mrb Image 149 of 302\n\nPage Not\nAvailable"}
{"book": "adl0354", "page": 151, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 152, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصة اخرى ( ١٥١ ) اهل الروايه واهل الرأى\n\nمی نویسد که [ وامام الامام محمد بن اسمعيل البخاری نقل ذكر الشافعي في تاريخه\nالكبير فقال في باب محمد بن ادریس بن عبدالله محمد ن الشافعی القرشی مات سنه\n٢٠٤ ثم ان ماذكره في باب الضعفاء مع علمه بانه كان قدر وى شياً كثيراً من الاحاديث\nولو كان من الضعفاء لذكره في هذالباب : — یعنی امام بخاری بتذکر امام شافعی\nدر تاریخ کبیر خویش پرداخته می گوید که « امام شافعی در سنه ٢٠٤ و فات\nنموده است » لكن او را در باب ضعفاء نه نوشته است زیرا که وی میدانست که\nدر احادیث روایت بسیار دارد والا بخاری ضرور او را در زمره ضعفا می نگاشت ]\nامام اوزاعی در ممالك شام صاحب چنان عزت واعتبار ووقار بود که درعرب\nبمثل آن امام شافعی و امام مالك پنداشته می شدند ، نسبت بوی رای امام حنبل\nچنین است که « للاوزاعی رأی ضعیف — و حدیث ضعیف » [ باب چهارم مناقب\nالشافعی مصنفه امام را زی ]\nلطف درینجاست ! چیزی که موجب تفخر مجتهدین گفته میشود : —\nدقت نظر ، قوت استنباط ، استخراج مسائل ، تفریع احکام است لا كن\nبنزد یکعدۀ از محدثین متعصبا نه این صفات نقص پنداشته میشوند — چنانچه\nعلامه ابوجعفر محمد بن جریر طبری در ترجمه قاضی ابو یوسف می نویسد كه يك\nگروهی از اهل حدیث بدین واسطه از روایات وی احتراز نموده اند که\nبروی رأی غالب بود بیشتر در احکام تفریع را مداخله میداد و با این همه\nاو مصاحب پادشاه و بر منصب قضاء متمكن بود » [ تاریخ ابن خلکان ترجمۀ\nامام یوسف ] اگر تفریع احکام و استنباط مسائل نیز به نزد محدثین چنانچه\nمذکور شد جرم باشد پس بلا شبهه ابوحنیفه و ابو یوسف درین مورد بیشتر\nمجرمند .\n( اهل الروايه و اهل الرأى )\nالبته این سخن قابل غور است که امام اعظم و اتباع او را چرا مردم\nاهل الرأی می گفتند درین مسئله اکثری از مردمان مرتکب غلطی شده اند"}
{"book": "adl0354", "page": 153, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ١٥٢ ) اهل الروایه و اهل الرأی\nو اغلباً وجهش اینست که آنها بمقابل شهرت عام از تحقیق و تدقیق مسائل صرف نظر نموده اند . پیشتر از تصفیه این بحث معلوم باید کرد که این لقب در کدام وقت ایجاد شده و بر کدام اشخاص اطلاق آن کرده میشود تا جاییکه ما معلومات داریم اولین شخصیکه بدین لقب امتیاز یافت ( ربيعة الرأی ) استاد و شیخ الحدیث امام مالك است و لفظ رای رفته رفته جزو نامش گردیده در تمام کتب تاریخ و اسماء الرجال نامش را ( ربيعة الرای ) می نویسند این شخص یکی از محدثین بزرگ و فقیه نامور میباشد که با بسی از صحابه کرام ملاقات نموده است علامه ذهبی در میزان الاعتدال خویش بتذکر وی بدین الفاظ پرداخته است ، تمام اصحاب حدیث ( یعنی صحاح سته ) از وی احتجاج نموده اند عبدالله ماجشون می گفت که والله من زیاده تر از ربیعه احدی را حافظ الحدیث ندیده ام اندرین دوره و درازمنه مابعد آن دیگر مردمان هم بدین لقب امتیاز می یافتند - ابن قتیبه محدث در ( کتاب المعارف ) خود تحت عنوان اهل الرای که يك باب مستقلی است اسماء بسیار اشخاص معزز را تحریر نموده است که ما بتذکر چندی ازان می پردازیم ( ١ ) ابن ابی لیلی ( ٢ ) ابو حنیفه ( ٣ ) ربيعة الرای ( ٤ ) زفر ( ٥ ) اوزاعی ( ٦ ) سفیان ثوری ( ٧ ) مالك ابن انس ( ٨ ) قاضی ابویوسف ( ٩ ) محمد بن حسن - .\nچون ابن قتیبه درسنه ٦٧ وفات یافته - از قرائن چنان معلوم میشود مردمانیکه تا صد سیوم در استنباط مسائل مشاغلت داشتند تماماً باهل الرای ملقب گشته اند. اگر چه اشخاص متذکره بالا ( باستثنای امام زفر ) تماماً محدث بوده اند لا کن شهرت امام مالك ، و سفیان ثوری و امام اوزاعی محتاج به بیان نیست - .\nدر اصل اشخاصیکه به تدریس و تعلیم علم حدیث مشاغلت داشتند مشتملبر دو فرقه بودند\nاول آنکه صرف نقطه نظر شان جمع آوری احادیث نبویه بود و در حدیث تنها من حیث الراويه مباحثه می نمودند - تا اینکه او شانرا باناسخ و منسوخ آن نیز سر و کاری نبود -"}
{"book": "adl0354", "page": 154, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصة اخرى ١٥٣ ) اهل الروايه واهل الرای\nو فرقه دومین محض احادیث را از روی استنباط احکام و استخراج مسائل ملاحظه می نمودند - اگر نص صریحی را نمی یافتند در بعض احیان از قیاس نیز کار میگرفتند اگرچه درین دوحیثیت هردو فریق تا یکجائی در خیالات باهم شرکت داشتند لا کن از روی وصفیت غالب هر کدام اوشان از دیگری امتیاز داشتند -\nفرقه اولین اهل الروايه و اهل حديث\nو جماعه ثانويه بمجتهدين و اهل الرای نامزد و مشهور بودند - امام مالك و سفیان ثوری و اوزعی را باینکه محدث بودند بهمین واسطه اهل الرای میگویند که بنای مذهب و اجتهاد مستقل را علاوه بردانشمندی شان در فن روايه نهاده بودند - ازانجا که در میان این مردم از روی معلومات احادیث و قوه اجتهاد اختلاف مراتب بود. بطور اضافی گاه گاه این فرقه را هل الرای و فرقه مقابله شانرا اهل الروايه می نامیدند - مثلاً نسبت بامام مالك برابو حنیفه لقب مجتهد و اهل الرای پیشتر موزونیت را نشان میداد .\nروزی نصر بن یحیی از امام احمد حنبل پرسید که شمارا بر ابو حنيفه چه اعتراض است بجواب شنید که ( رأی ) نصر گفت آیا امام مالك بر رأی عمل نمیکرد ؟ احمد حنبل گفت که بلی وی هم بر رأی عمل می نمود لا كن ابو حنيفه زیاده تر مداخله آراء را در مسائل جائز می داند - نصر گفت که بقدر اندازه باید بر هردو تن از آنها الزام عائد آید - نه تنها بر ابو حنیفه امام احمد حنبل هیچ جواب داده نتوانسته سکوت نمود - [ ملاحظه شود خاتمه فصل اول عقود الجمان ]\n( وجه شهرت ابو حنيفه باهل الراى )\nقبل از زمان امام صاحب مسائل فقهیه حلیه ترتیب وتدوین را در بر نکشیده بود - حینیکه وی در صدد جمع آوری او برآمده بهزارها مسائل چنان عائد می شدند - که در باره آنها نه تنها هيچ يك حديث صحیح روایت شده بود بلکه"}
{"book": "adl0354", "page": 155, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى (١٥٤) حضرت امام محدث بود\n\nدران موضوع هیچ قول و فعلی از صحابه كرام نيز بنظر نمی رسيد – ولازم بود\nكه دران مسئله فتوی داده می شد [چنانچه تفصيل وی در آينده می آید] –\nچون در آنوقت تمدن اسلامی وسعتی را دارا نبود لهذا مردمان را ضرورت\nتعقيب قياس نبود – و نه آنچنان واقعاتی كه درباره آن نص صریحی وارد\nنمی بود در معرض وجود می آمد .\n\nچون امام صاحب در طی تدوین مستقل این فن برآمد دران موقعیكه آیه\nو حدیث و اجماع ائمه را نمی یافت بمطابق فرمائش حضرت نبوی از قیاس کار\nمیگرفت در تنظیم وتنسيق تمام مسائل اصول و فروع شرعیه می پرداخت – این\nمسلك و رويه وی او را در چهار دانك عالم بصاحب رأی و قياس شهرت داد\nچنانچه در کتب تواریخ هر مقامی كه اسم او را ذكر می نمايند او را بامام\nاهل الرأى ملقب می نگارند –\n\nيك وجه ديگر اين شهرت نيز بنظر میرسد كه عموم محدثین در روايات\nخویش تنها بمسموعات اکتفاء ورزیده از درايت بی خبر بودند اولین مردیکه\nروایت را بادرايت تطبيق داد و انضباط نمود امام ابوحنیفه بود كه چندین احاديث\nرا محض بدین واسطه ضعیف و ناقابل عمل فرمود که بر خلاف اصول درایت است\nچون درايت ورأی دو الفاظ مترادفند و عموم چندان به تفريق آن نپرداخته اند\nرفته رفته امام صاحب باهل الرای شهرت یافت .\n\n–( محدث وحافظ الحديث بودن ابوحنيفه )–\n\nبعد از تذکر این ابحاث عارضی میخواهم كه بطرف اصل مسئله – توجه\nخویش را بر کاریم و آن اینست كه امام ابو حنیفه در فن حدیث چه رتبه را\nداشت – جهت فیصله این مبحث بواقعات زنده گانی علمی او نظر باید انداخت\nکه از روایات صحیحه ومسند به ثبوت رسیده است ما آنها را در حصه اول این\nکتاب در طی بیان تحصیل علم ابو حنیفه از ان کتابهای مستند كه مدار فن رجال\nمیباشند تحریر نمودیم – حالا دقت باید کرد مردیکه بعد ازسن (۲۰) سالگی"}
{"book": "adl0354", "page": 156, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٥) حضرت امام محدث بود\n\nکه موقع درستی فهم و پختگی افکار است بسوی تحصیل احادیث توجه نماید و تا مدت\nمتمادی دران مشغول بماند و از شيوخ مشهوره كوفه احاديث خوانده باشـد\nو بدرسگاهای مكه معظمه بسالهای دراز شموليت ورزيده باشد ـ واز شيوخ\nمدينه منوره سند تحصيل را بدست آورده باشـد ـ و در زمره اساتذه بی شمارش\nماننـد ـ عطا بن ابی رباح نافـع ن عمر ـ عمر بن دينار ـ محـارب بن\nدثار ـ اعمش كوفى ـ امام باقر ـ علقمه بن مرثد مكحول شـامى ـ امام\nاوزاعی ـ محمـد بن مسلم الزهرى ـ ابو اسحاق السبيعى ـ سليمان بن يسار\nعبـدالرحمن بن حرمن الاعرج ـ منصور المعتمر ـ هشام بن عـروه ـ وغيره\nنيز مشمول باشند كـه هر كـدام شان ـ ركن اعظم فن حديث شناخته\nميشوند واز روايات آنهـا نه تنها صحيحين ـ بلكه ديـگر كتب احاديث نـيز\nمالا مال است ـ صاحب كدام مراتب جليله و مالك چه اوصاف ومزاياى علميه\nخواهد بود ـ\nهمراه این باید بر حالات تلامذه اوشان نیز نظر باید انداخت [ حالات مزيده\nشاگردان ابوحنيفه را در خاتمه این کتاب ملاحظه نمایند ] که ( يحيى بن سعد\nالقطان ) امام جرح و تعديل فن حديث است ـ واز جامع كبير ( عبدالرزاق بن\nهمام ) امام بخاری بسیار فائده گرفته است و ( يزيد بن هاون ) استاد امام احمد\nحنبل بود ـ و ( وكيع بن الجراح ) که نسبت بوی نه تنها احمد حنبل بلکه ديگر\nمحدثین نیز میگویند که در حفظ روایت و استاد همسر او احدی نیست ( عبدالله\nبن المبارك ) که در احاديث لقب اميرالمومنين را اشغال نموده بود ـ و ( يحيى بن\nزكريا بن زاهد ) که اورا ( علی بن المدنی ) استاد امام ( بخارى ) ـ منتهای علم\nحديث ميگفت وعلاوه بران دیگر شاگردان اوشان نیز در احاديث صاحب يد\nطولى بودند .\nاین ذوات مكرمه فوق را محض برای نام شاگردان ابوحنيفه تصور نبايد\nكرد بلكه آنها سالهای دراز چنك بدامن فيوضات امام صاحب انداخته بودند و\nبر شاگردى وى همواره تفخر و ناز داشتند ـ عبدالله بن المبارك ميگفت كه من"}
{"book": "adl0354", "page": 157, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٦) حضرت امام مجتهد اول بود\nاگر در ایام زنده گانی خویش بشرف مصاحبه و شمولیت بحلقه تدریس ابوحنیفه و سفیان ثوری افتخار می یافتم همانا که من هم یکی از اشخاص معمولی بشمار میرفتم [ ملاحظه شود تهذیب التهذیب ترجمه ابوحنیفه ] و نسبت بو کیع و یحیی بن زائده که در فن حدیث ید طولی داشتند و مدت متمادی در حلقه تدریس ابوحنیفه شمولیت داشتند - گفته میشود که اگر آنها در وجود مسعود ابوحنیفه جوهر علم وفضل ومایه احادیث را نمی دیدند - چه طور ممکن بود که آنها بشاگردی وی افتخار می نمودند - وقس علیه البواقی\nشروط اجتهاد ، و مجتهد بودن ابوحنیفه\nعلاوه بر این سخنها مجتهد بودن امام صاحب از جمله آن مسائل مسلمه ایست که درین عرصه سیزده صد سال بجز از چند اشخاص احدی را از وی انکار نیست . تعریف اجتهاد را علمای حدیث مانند بغوی - رافعی نووی وغیره بدین الفاظ نموده اند که مجتهد شخصی است که در علوم پنجگانه قرآن شریف احادیث مذاهب سلف - لغت - قیاس - دستگاه و ملکه کاملی - داشته باشد - یعنی هر قدر آیاتی که نسبت بمسائل شرعیه موجود است و تمام احادیثی که از ( رسول اقدس ) مسموع شده هر قدر علم لغت و اقوال سلف که لازم باشد - و از جمیع طرق قیاسی کاملاً علم داشته تماماً از آنها مستحضر باشد - اگر در یکی از ن علوم پنجگانه نقصان و کمی داشته باشد - وی مجتهد نیست و تقلید اور اننباید کرد . [ ملاحظه شود بحث حقیقت اجتهاد در کتاب عقدالجید شاه ولی الله ]\nبنابر همین مسئله علامه ابن خلدون در فصل علوم الحدیث در ضمن تذکره مجتهدین می نگارد که : - « برخی از اشخاص بی انصاف می گویند که عده ازین مجتهدین در فن حدیث کم مایه بودند که روایات آنها کمتر بنظر میرسد - لا آن این خیال قطعاً غلط است و نسبت بائمه کبار امثال این افکار را نباید قائم داشت زیرا « که تماماً شریعت از قرآن شریف و احادیث منیف مأخوذ شده پس مردیکه درین دو چیز کم مایه باشد چه طور میتواند شد که وی اصول صحیحه را"}
{"book": "adl0354", "page": 158, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٧) حضرت امام مجتهد اول بود\nاز احادیث و آیات اخذ استنباط نماید » ـ بعد ازین مینویسد که : ـ « امام ابو حنیفه یکی از مجتهدین بزرگی میباشد وثبوت آن اینست که اکثری از محدثین کبار پیروی مذهبش را می‌نمودند وازروی رد وقبول اکثریه در اقوالش بحث میکردند » علامه موصوف سبب قلت روایت حضرت امام را نیز گفته که من علیحده درآن بحث خواهم کرد [ جای تعجب است که باوجودیکه این تصریح ابن خلدون عده از کوتاه بینان برین قول ابن خلدون استدلالی گرفته اند حالانکه خود ابن خلدون آنرا بدین الفاظ ذکر نموده است که برضعف وعدم وثوق دلالت دارد ]\nاکثری از محدثین نیز بر این امر اعتراف نموده اند چنانچه علامه ذهبی که امام و پیشوای محدثین زمانه آخر است يك كتاب مستقلی را در حالات حفاظ حدیث تحریر نموده در دیباچه آن میگوید که در این کتاب تذکره اشخاصی را می نویسم که حافظ احادیث نبوی میباشند و بر اجتهاد اوشان در توثیق وتضعیف و تصحیح وتزییف مسائل رجوع کرده میشود ، و در تمام کتاب خویش مراعات این اصول را نموده و بتذکر حالات این چنین يك مردی هرگز نپرداخته است که وی در احادیث مهارت تمامی را نداشته باشد در مقامی که ضمناً خارجه بن ثابت را یاد نموده در شان او می نگارد که من وی را در زمره حفاظ حدیث بدین واسطه ننوشتم که قلیل الحدیث است ، برای محدث بودن ابو حنیفه زیاده براین دیگر چه دلیل بکار است که علامه ذهبی حالات او را درآن کتاب قلم بند نمود وی را در زمره حفاظ حدیث محسوب داشته است ، حافظ ابو المحاسن دمشقی شافعی در عقود الجمان یکباب مخصوص را قایم نموده که الفاظ او چنین است ، الباب الثالث و العشرون فى بيان كثرة حديثه و كونه من اعيان المحدثين يعنی باب (٢٣) در باب کثرت حدیث ابو حنیفه وبودنش از اعیان الحفاظ است ، قاضی ابو یوسف که وی را یحیی بن معین صاحب الحدیث و علامه ذهبی اورا در حفاظ الحدیث محسوب نموده است میگوید که مایان با ابو حنیفه در مسائل مباحثه مینمودیم بعد ازینکه ازوی در یکی از مسائل اخذ رای و فتوی می‌نمودیم"}
{"book": "adl0354", "page": 159, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٥٨) حضرت امام مجندم داول بود\nپس از حلقة درس او برامده بنزد دیگر علمای کوفه رفته دران موضوع از اوشان\nاحادیث دیگریرا میشنیدیم وباز بنزدوی امده او را راویه مینمودیم حضرت امام\nصاحب ببعضی ازان احادیث را میشاید ونسبت ببرخی میفرمود که صحیح نیست مایان\nاز وی می پرسیدیم که چطور بشما عدم صحت این حدیث معلوم گشت بجواب\nمیگفت که ان علوم احادیث که فعلا در کوفه مروج است ، من حافظ تمام انم\nواز صحت و سقم روات ان بخوبی استحضار دارم .\nتمام این کلمات شاهد این مدعا است که امام ابو حنیفه مراتب عالیه احادیث\nنبویه را اشتغال نموده بود و در حقیقت ابو حنیفه را امثال این اشیاء نامدار\nو اشتهار نداده بود زیرا اگر وی حافظ الحدیث بود دیگران نیز باندازه او\nحافظ الحدیث بودند و اگر شیوخ وی صد ها از فخر بودند و شیوخ معاصرین\nشان از هزار ها نفر متجاوز بود و اگر وی از درسگاه های کوفه وحرمین\nمستفیض گشته بود دیگران نیز از همین مقامات استفاده نموده بودند بلکه از\nصفات و مزایای مخصوصه وی نسبت بتمام محدثین و علمای معاصرینش تنقید\nاحادیث ، استنباط ، و استخراج مسائل ، بلحاظ ثبوت احکام و تفریق مراتب\nان بوده است .\nبعد از زمان ابو حنیفه ترقیات مزیدۀ در علم حدیث بعمل امد و تمام احادیث\nپریشان و غیر مرتب فراهم اورده شدند ، و التزام صحاح نموده امد ، و برای\nاصول حديث يك فن مستقلی قایم گشت و در اطراف وی هزارها کتاب بیش بها\nقلم بند شد و بهمرای ترقیات زمانه بهزار ها نکات ودقایق دیگری در علم حدیث\nکه از لوازم باريك بيني ودقت آفريني محيرالعقول است ایجاد گردید ، اما تحقیقات\nو تدقیقاتی را که ابو حنیفه در تنقید احادیث و اصول در ایت و امتیاز مراتب\nنموده قدمهای سریع ترقیات تاهنوز هم تقدم نورزیده است .\nتاریخ مختصر احادیث -\nتفصیل این اجمال وقتی خاطر نشان میگردد که نقشه ابتدائی وطرز ترقی فن\nحدیث کشایخده شود تا از ملاحظۀ آن ظاهر و هویدا گردد که سلسله روایات"}
{"book": "adl0354", "page": 160, "text": "تحفةالامان في سيرةالنعمان حصۀ اخرى (١٥٩) حضرت امام مجتهد اول بود\nچطور آغاز و در دوره های مختلفه بکدام کدام پیرایها تبدیل وتغیر یافت ازین\nتصویر اندازۀ این امر بخوبی کرده میشود که تا کدام اندازه در فن حدیث ضرورت\nتنقید ورأی و اجتهاد میباشد و امام ابوحنیفه را بدین لحاظ در بین تمام معاصرین او\nچه امتیاز بوده است .\nاگرچه سلسلۀ اسناد و روایت در زمان مبارک حضرت رسول الله ص و\nخلفای راشده آغاز شده بود لیکن تمام مرویات آن فرصت بصورت قدرتی\nوبلباس ساده کی بود زمانه نخستین بعثت تا سال سیزده هم نبوت باندازه پر آشوب\nبود که صحابه کرام تنها در حفاظت جانهای خویش کوشان بوده برای شان موقع\nاسناد روایت امکان نداشت وبنا برهمین ضرورت وداعیۀ فرایض واحکام شرعیه\nنیز کم بود ماسوا از نماز دیگر چیزی فرض نگشته بود زیرا که با وجود زحمات\nابتدائیه که برای جمعیت اسلامیه از هرطرف عائد بود ، تکلیف دیگر فرایض\nبالای اوشان يك گونه تكليف مالا يطاق پنداشته میشد و نمازها نیز مختصر بودند\nتنها در ظهر وعصر وعشاء دو دو رکعت فریضه را می گذاردند نماز های جمعه\nوعیدین قطعاً دران موقع مفروض نشده بود ، در سال سیزده هم بعثت که سنۀ\nهجری بود روزه فرض گشت و در سنه ٩، حج واجب آمد و در همین سال\nبنا برقول علامه ابن الاثیر زکات نیز فرض شد [ در سال فرض شدن زکوة\nاختلاف است ]\nمطلب اینکه در ازمنۀ ابتدائیۀ دیگر احکام وروایات اسلامیه که علاوه برنماز\nباشد قطعاً صورت خارجی نداشت وعلاوه بران صحابه کرام بنا برحكم قرآنى\nاز مزید سوالات در مستفسارات ممنوع هم شده بودند ، كه لا تسئلو عن اشياء\nان تبده لكم تسؤكم عبدالله بن عباس میگفت که من هیچ قومی را بهتر از اصحاب\nحضرت رسول الله سراغ ندارم که آنها در تمام زنده گانی پیغمبر خویش تنها ١٢\nمسائل را ازوشان پرسیده اند که تماما در قرآن موجود بود ، دیگر صحابه\nهم چنین میفرمودند ."}
{"book": "adl0354", "page": 161, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 162, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0354", "page": 163, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱٦٢) مبحث احادیث موضوعه متصرفه\n\nرا بوی نه بکرد بشیر ازین بی التفاتی او متأثر شده او را خطاب نمود که ای عبدالله من احادیث رسول الله را روایت میکنم و توهیچ بشنیدن ان گوش نمی دهی وی بجوابش گفت که در يك زمانه حال ما چنان بود که هر کس که قائل قال رسول الله صلی الله علیه وسلم میگشت ما همه تن گوش گشته به کمال توجه به شنیدن ان بذل مقدرت می نمودیم لا کن چون مردم از خود روایات ترا شیدند و در نيك وبد تمیزی را نگذاشتند پس ما تنها به شنیدن همان احادیث راغب می باشیم که تايك درجه ما هم دران معلومات داریم\n\nعلاوه بروایات زبانی جعل سازیهای تحریری نیز اغاز گشت چنانچه « مسلم » روایت میکنند كه يك مراتب عبدالله بن عباس نقل يك فیصلۀ حضرت علی را تحریر می نمود و در طی تحریر آن اکثر الفاظ را قام انداز نموده میگفت که والله این لفظ را کاهی حضرت علی نفرموده و نه این چنین فیصله نموده است و هکذا در يك موقع دیگر نیز همچنین یکی از تحریرات شان را دیدچند الفاظی را که از قلم وی میدانستندوصحیح بود نقل گرفت ومابقی ان را خط کشید وغلط گفت .\n\nزیاده جرأت مردم در وضع احادیث ازین واسطه بود که دران زمانه طریقۀ اسناد و روایه چنانچه متعاقباً مضبوط وبقاعده گشت جریان نداشت هر کسی که هرچیز را میخواست میگفت که قال رسول الله و از مواخذه واثبات سند بری می بود « ترمذی » در کتاب العلل از ابن « سیرین » روایت میکنند که در دورۀ اولین احدی در صدد پرسیدن اسناد نبود وقتیکه فتن و زمانه سازی کسب شدت کرد سلسلۀ اسنادات بروی کار امدتا که فرق اهل حدیث نبوی از عبارات اهل بدعت کرده شود ومقدم الذكر مجموع ومحفوظ وموخر الذكر متروك گردد لا کن بی اعتباری احادیث موقوف براهل بدعت بشود زیرا که بعداز مراعات ان احتیاط نیز سلسله اغلاط در جریان مانده ان تشبت مقید نیفتاد ـ\n\nبعد ازینکه دورۀ بنی امیه اغاز شد سلسلۀ روایت واحادیث به بسیار زور وشور نیز شروع یافت هر قدریکه عده صحابه كمتر میشد بهمان اندازه التفات وتوجه مردم بطرف انها بیشتر میگشت و در تمدن نیز ترقی ووسعت رو داده اقوام وقبائل"}
{"book": "adl0354", "page": 164, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى ١٦٣ ) مبحث روايات موضوعه و متصرفه\nو ملل وعشائر نو و تازه بسیار بشرف اسلام فائز میشدند از يك جانب جوش اسلامی دامنگیر این نو مسلم ها میشد و از طرف دیگر محض جهت اینکه عزت و وقار و تمکین خود ها را به نظر عامه مسلمین قائم نمایند بیشتر در اخذ معلومات مذهبی و یاد گرفتن احادیث بذل مساعی مینمودند حتی درین مسئله خود اعراب دعوای همسری را با انها کرده نمیتوانست الغرض در هر قریه و خانه و مسجد و کوچه بهزار شوق و ذوق اشتیاق حدیث نبوی و تعلیم مسائل دینی زیادت نموده در هر قبیله درسگاهای متعددی قائم گشت\nلیکن باندازه که اشاعت و تعلیم دائره خویش را وسعت می بخشید بهمان اندازه معیار صحت و اعتماد انهم قلت مینمود ، دائره ارباب روایت اینقدر وسعت داشت که دران مردمان مختلف الخيال ومختلف العادات مختلف العقائد شمولیت داشتند و علاوه بران اهل بدعت نیز جابجا موجود بوده در ترویج مسائل و خیالات باطل خویش مصروفیت داشتند زیاده تر از همه اینکه تا بیگصد سال طریقه کتابت احادیث نیز رواج نداشت بلکه مردم نوشتن احادیث را بنظر انکار تلقی مینمودند از امثال این اسباب در روایت باندازه بی احتیاطی ها بعمل امد که در نتیجه يك دفتر بی پایان موضوعات و اغلاط در احادیث مخلوط وممزوج امد تا اینکه چون امام بخاری میخواست که احادیث صحیحه را علحده نمایند از ضمن لکها احادیث موضوعه چند حدیثی را انتخاب نموده بهمین طور در تدوین این کتاب خویش موفق امد که عده احادیث آن به ( ٧٣٩٧ ) میرسد اگر مکررات آن خارج کرده شود ( ٢٧٦١ ) حدیثش باقی میماند .\nدیده و دانسته مردم هزار ها حدیث را از طرف خویش وضع نمودند چنانچه حماد بن زید میگوید که صرف چهار هزار احادیث موضوعه را طائفه زنادقه از طرف خویش در احادیث نبوی مخلوط نموده اند خود عبد الكريم این امر را تسلیم نموده است که من چهار هزار احادیث را از جان خویش در احادیث ممزوج و وضع نموده ام [ ملاحظه شود فتح المغيث صف ۱۰۸ ] علاوه بران جمعیت زهاد و پارسیان نیز از روی نيك نيتی و ترغیب و تشویق دادن اهالی بسوی فضائل و"}
{"book": "adl0354", "page": 165, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٦٤) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه\n\nمثوبات بسیار احادیث را ز طرف خویش وضع نموده اند چنانچه حافظ زین الدین\nعراقی می نگارد : - « که امثال این احادیث بیشتر برای اعمالی، ودین اسلامی\nضرر و نقصاناتي را فراهم آورده است زیرا که مرویات آنها چون اشخاص ثقه و\nمتورع و پارسا بودند زیاده تر در معرض قبول و اجراء امده اند\nمابعد ازین از یادات و اندارج احادیث موضوعه با کلام مصطفویه نوبت به\nمساهلات و غلط فهمی ها و بی احتیاطی های مدرسین و معلمین رسید و بسامقو لات\nضعیفه بالاقصد و اراده طرف رسول الله منسوب گشت ـ بعضی محدثین چنان عادت\nداشتند که همراه احادیث تفسیرش را نیز بیان نمی نمودند ، و عموما الفاظ و ادات\nتفسیر را محذوف نموده سامعین را بمغالطه می انداختند که انها تمام تقریر اورا از جمله\nاحادیث مرفوعه می پنداشتند\nجای تعجب است که امثال این مسامحات از ائمه بزرك اين فن نیز بوقوع\nپیوسته است ـ بامام زهری که استاد امام مالك است و يك ركن اعظم احادیث\nشمرده شده علامه سخاوی مینویسد كه كذا كان الزهرى يفسر الحديث كثيراً\nوربما يسقط اداة التفسیر : ـ یعنی همچنین امام زهری اکثریه بتفسير احادیث می\nپرداخت و از میان ان ! حروفی را که از آن تفسیر نمودن معلوم می شد ، میگذاشت\nو همچنین وکیع اکثریه مطالب عمده حدیث را محذوف نموده و یعنی گفته ،\nخلاصة مطلب آنرا بیان می نمود و در بسا مواقع از ابتداء حصص تفسير به\nلفظ یعنی را محذوف نموده تفسیر را با اصل حدیث مخلوط میکرد و سامعین را\nدر اشتباه می افگند که آیا این هم از جزو حدیث است و یا خیر ؟ در کتب اصول\nحدیث و رجال امثال این بسیار موجودند که اگر ما بتذکار آن بپرداز یم\nسخن بطوالت میکشد - . يك افت بزرك ديگر دران مواقع تدلیس اہم\nبود که اکثری از ائمه معظم مرتکب آن میشدند و بواسطة تدليس در\nاتصل اسناد بالکلی اشتباه کلی می افتاد و علاوه بر این دیگر بی احتیاطی ها\nنیز بود که تفصیلات آن در کتب احادیث خوبتر مذکورند - .\nالغرض آن دفاتر احادیثی که در زمانه امام ابو حنیفه بپایه تکمیل رسیده"}
{"book": "adl0354", "page": 166, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصة اخرى (165) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه\n\nبودند از هزارها احادیث موضوعه واغاليط وضعاف و مندرجات وغيره بروملو\nبود وتا ان زمان امثال بخارى ومسلم دیگر اشخاصی نیز وجودند اشتندتا در\nانتخاب احادیث صحيحه بذل مقدرت می نمودند تنها مهمات فقهیه ومسائل دینیه\nامام ابوحنیفه را برین وادار نمود که بنیاد تنقید وتحقیق را در احادیث بگذارد\nوبرای ان اصول وضوابطی را اساس نهد — قواعد وضوابطی را که وی برای\nتنقید احادیث اصول قرارداده بود در ان فرصت بسیار سخت پنداشته می شد چنانچه\nمحدثین بهمین اورا مشدد فی الروایه لقب نهاده اند ويك وجه نهايت — قوى\nقلت الرواية وی نسبت بدیگر محدثین همین تشدد در راویه او گفته میشود —\nواز عجایست که علامة — ابن خلدون — می نویسد [ والامام ابو حنفیه انماقلت\nروايته لما شدد فى شروط الرواية والتحمل — ] یعنى امام صاحب بدینواسطه كمتر\nروایت نموده که وی برای مرویات شرائط شدید غیر قابل تحمل را گذارده است ]\nاولین خیال اجمالی که برای حضرت امام صاحب نسبت باحادیث بخاطر رسیده\nاینست : — احادیثی که صحیح باشند وبثبوت قوى وسند كافى صحت ان درست ايد\nقليل واندك اند — اگرچه این اواز ومفكوره وی که محض نتيجة جدت طبع\nودقت فكر اوست در ابتداء تايك اندازه يك صدای غیر مانوسی بود وبهمین وجه\nبرخی از اهل حدیث بمخالفت شدید وی برآمده اند لاكن امام صاحب بر اظهار این\nخیال خویش مجبور بلکه معذور بودند و این رای اوشان حیثیت مقلدانه را داشت\nو وی با كثری از شیوخ مشهوره ان زمانه ملاقات ورزیده از سرمایه احادیث انها استفاده\nحاصل کرده و بدرسکاهای حرمین شریفین بسالهای سال مشمول شده و از علمای\nاعلام وارباب روايه بصره وكوفه اطلاعات مهمی بدست آورده از\nاوصاف ذاتى واخلاق وعادات واطوار آنها كاملاً — استحضار داشت غرض\nآن شروط واسباب که برای قایم نمودن رای مجتهدانه درین مسئله اثباتاً ونفياً\nدر کار بود تمام آن در وجود مسعود وی موجود بود —\nويك سبب بزرگ خیال او این امر نیز پنداشته میشود که این مسئله به\nپیرایههای مختلفه در خاندان تعلیمی او بطور ميراث يكى بعد از دیگری بوى"}
{"book": "adl0354", "page": 167, "text": "تحفةالامان فی سیرة النعمان حصۀ اخرى (١٦٦) مبحث روایات موضوعه و متصرفه\nرسیده است - زیرا که در حدیث وفقه مورث اول خاندان تعلیم او «عبدالله»\nبن مسعود» است که زیاده تر بنیاد مذهب حنفی بر روایات واستنباطهای اوست -\nبااینکه «عبدالله بن مسعود» یکی از مشاهیر صحابه ومحدثین بزرگ وخادم خصوصی\nرسول الله بود اما نسبت بدیگر صحابه چون محتاط و مشدد فی الروایه بود -\nقلیل الروایه است - علامه ذهبی در تذکره او می نویسد که ممن تحری\nفی الاداء والتشدد فی الروایه وكان يقل من الرواية للحديث یعنی عبدالله بن مسعود\nدر ادای تحری و در روایه تشدد میکرد - واحادیث را نیز کمتر روایت می نمود .\nوهمچنین « ابراهیم نخعی » که تنها بيك واسطه بشاگردی « عبدالله بن مسعود »\nافتخار داشت ونیز بواسطۀ واحد استاد ابوحنیفه است همين عادات ومسلك را\nاختيار نموده و همین واسطه او را «صیرفی الحدیث» میگویند باینکه حضرت\nابو حنيفه بدر سگاهای دیگر مشمول واز ائمه دیگر نیز مستفيد شده بوداما\nمرکز اصلی خیالات ومعلوماتش همین خاندان منتهی بود واز تاثیرات همین مرکز\nبدل اولین خیال جایگیر شده تجربهای ذاتی ودقت نظر کافی او بیشتر در تقویت\nآن كمك نمود .\nاگر چه این مفكوره حضرت امام بنظر عوام قبول نگشت تا هم بالکل بی اثر\nنمانده پرتو و انعكاس آن در اجتهاد « امام مالك » و امام شافعی که نسبت به وی\nمتاخراند کاملاً بنظر میرسد و امام مالك آن قيود و شرائطی را که نسبت به\nاحادیث مشر وط داشته تقريباً - عديل و برابر بشروط ابو حنیفه است واز همین\nرو به در لقب مشدد فی الروایه نام ابوحنیفه ومالك معا یاد کرده میشود - ابن الصلاح\nدر مقدمۀ خویش مینویسد « ومن مذاهب التشدبد مذهب من قال لا حجة الا فيما\nرواه الراوى من حفظه و تذكره وذلك مروى عن مالك و ابي حنيفه يعنى در مذهب\nمشددین تنها آن احادیث قابل حجت میباشد که او را روای آن از حفظ و تذکر\nخویش یاد داشته باشدو این قول امام مالك و امام اعظم است » محدثین می نویسند\nکه امام مالك در مرحله اولین که بتدوین موطاء خویش پرداخت دروی ده هزار\nاحادیث بود چوزوی در صدد تحقيق وتدقيق آن برآمد - شروع کرد به تقليل"}
{"book": "adl0354", "page": 168, "text": "تحفةالامان فی سیرةالنعمان حصهٔ اخری (167) مبحث روایات موضوعه و متصرفه.\nآن ـ تا اینکه هفت یا هشت صد آنرا صحیح پنداشته ، گذاشت ومابقی آنرا خارج\nنمود ـ امام شافعی نیز بالفاظ صاف و عبارات صریح خیالاتش را بر طبق مفکورهٔ\nابو حنیفه ظاهر نموده است ـ امام بیهقی روایت میکند که روزی «رهرم قریشی » امام\nشافعی را خطاب نمود که شما آن احادیث را قلم بند کنید که از رسول اکرم صلی الله علیه\nوسلم ثابته وی بجواب گفت که به نزدیک ارباب معرفت احادیث صحیحه نهایت کمترند زیرا که\nصدیق اکبر زیاده از هفده حدیث واز عمر فاروق باینکه یک مدت متمادی بعد از\nوفات (رسول الله) در قید حیات بودند بیشتر از پنجاه روایه و هکذا از حضرت\nذی النورین بسیار احادیث مسموع نگشته است با اینکه حضرت علی کرم الله وجه\nمردم را بسوی تعلیم احادیث تشویق می‌نمودند اما احادیث مرویه اوشان نیز\nبواسطه پریشانی اندک است . بلکه در عهد خلافت خویش هیچ روایة نفرموده\nاند ، هر قدر روایتی که کرده اند در عهد خلفای ثلاثه بوده است .علاوه ازین\nبزرگان از زبان دیگر صحابه احادیث بی‌بابانی روایه شده لکن ، بنزد اهل معرفت\nاکثری از آنها بسند صحیح به ثبوت نرسیده اند [ ملاحظه شود مناقب الشافعی\nمصنفهٔ امام را زی فصل هشتم درطی شرح مذهب امام شافعی]\nاز استماع این کلمات تصور نباید کرد که امام صاحب نیز مانند معتزله منکر\nاحادیث بوده و یا تنها چند حدیثی را تسلیم نموده اند زیرا که تلامذه او بزار ها\nاحادیث را ازو روایت کرده اند چنانچه در موطاے امام محمد و کتاب الاثار و\nکتاب الحج که بطور عمومی از کتب متداوله میباشند ، بسیار احادیث را امام صاحب\nروایت فرموده است . البته نسبت بدیگر محدثین تعداد احادیث مسلم وی اندک\nاست و علت آن همان « تشدد فی الروایه » است ـ امام صاحب شروطی را که نسبت\nبروایت اختیار نموده اند بعضی ازان بنزد دیگر محدثین نیز مسلم است و در برخی\nازان تنها امام متمسک بفتوای اوست و چندی ازان طوریست که فقط خود\nحضرت امام دران منفرد است :ـ از جمله شروط منفردهٔ او این است که تنها\nهمان حدیث حجت شده میتواند که روای آن او را بگوش هوش خویش شنیده و\nتا زمان روایهٔ آن کاملاً او را بخاطر داشته باشد ـ با اینکه این قاعده بظاهر نهایت"}
{"book": "adl0354", "page": 169, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۶۸) مبحث روایات موضوعه و متصرفه\n\nصاف است واحدی را دران جای انکار نیست لکن آن دو تفریع او اثر نهایت وسیعی را داراست ـ وعموم محدثین دروی متفق نمیباشند و میگویند که از امثال این قیود دائره روایت تنك میگردد ، وازین نتیجه ماهم انکار نداریم و خود ناظرین میتوانند که فیصله این امر را نمایند که در صورت حاضره ، احتیاط کردن بهتر است ؟ ویا وسعت روایه ؟\n\nخواهشمندیم تاریخی ازین تفریعات را اجمالا بنویسیم تا ازان ظاهر گردد که امام صاحب بنا بر کدام ملاحظات روادار این تشدد وسختی در روایه شده اند : ـ چون حلقه تدریس شیوخ احادیث وسعت زیاد میداشت ، تا اینکه در يك مجلس تقریبا ده هزار سامعین اجتماع می ورزیدند ، محض بجهت استماع عموم چند نفر مستملی و نائب شیخ ، بنقاط لازمه مقرر میشدند تا ملحوظات شیخ را بسامعین دور دست برسانند و بسا اشخاص در انمجلس انجاز می بودند که قطعا کلمات شیخ را شنیده نمی توانستند و تنها باستماع الفاظ مستملی کفایت نموده از زبان وی رفته بدیگری روایت میکردند ـ بحث در انجا است :ـ شخصیکه تنها حدیثی را از زبان مستملی شنیده باشد ، آیا می تواند که برحدیث مرویه خویش «حدثنا» بگوید ؟ یانی ؟ ـ مذهب اکثر اهل روایت چنان است که «حدثنا» گفته میتواند ـ اما حضرت امام برخلاف شان بوده میگوید که :ـ «حدثنا» گفتن برای این مستمع جائز نیست بهمراه وی درین مسئله حافظ ابو نعیم ، فضل بن دکین ، زائد بن قدامه ، نیز متفقند [ ملاحظه شود فتح المغیث صف ۱۸۷ و ۱۸۸ ] وحافظ بن کثیر می نگارد که مذهب ابو حنیفه قرین قیاس است لکن مبنی مذهب عامه بر تساهل است [ فتح المغیث صف ۱۲۸ ]\n\nچیزیکه امام اعظم را برین احتیاط کاری مجبور نموده ، این است که تازمان وی روایه بالمعنی نمودن رواج عمومی داشت و چند تنی این چنین نیز اثبات وجود داشتند که پابندی بالفاظ حدیث داشتند ـ معلوم است که در صورت اول احتمالات تغیر وتبدل در هر واسطه بیشتر متصور می بود وباندازه که آن روایه در واسطه"}
{"book": "adl0354", "page": 170, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصهٔ اخرى ( ١٦٩ ) مبحث روايات موضوعه و متصرفه\nاولین خویش بود بهمان اندازه بدیگر واسطه ضعف را اختیار می نمود - و در اکثری از مواضع تفرد مستملی ضروری می بود و بدون از بودن مستملی مطلوب اصلی شیوخ محصول نمی آمد - اما مساوی و برابر بودن آنمردیکه راساً از خود شیخ حدیث را شنیده است باشخصیکه از زبان مستملی معلومات گرفته ، جادهٔ بی انصافی را پیمودن است - و مزید بر آن که در بعض مواقع مستملی نیز نهایت غافل و نافهم می بود و احتمال اغلاط بیشتر از وی میشد - همچنین بلکه زیاده تر ازین يك طریقهٔ غیر محتاط دیگری نیز معمول بود که « اخبرنا » و « حدثنا » را برخی از محدثین بمعانی مشترك مستعمل ، و الفاظ مترادف می پنداشتند - چنانچه ( حسن بصری ) در روایات غیر واحدهٔ خویش « حدثنا ابو هریره » گفته است ، حالانکه وی گاهی با وی ملاقی نشده است و وی تاویل او را چنان کرده است « در آنفرصتیکه او حدیث میگفت من دران شهر موجود بودم » و همچنین دیگر شیوخ هم نسبت بصحابه در احادیث مرویهٔ خویش لفظ « حدثنا » را استعمال میکردند و معنی آنرا چنان مینمودند که « اهل شهر آنها آن حدیث را از وی شنیده اند » - ( محدث بزار ) مینگارد که ( حسن بصری ) علی العموم از اشخاصی روایت میکند که قطعاً با اوشان ملاقاتی ننموده است ، و تاویل ویرا چنان همی نماید که قوم وی از وی حدیث روایت نموده است [ ملاحظه شود فتح المغیث صف ١٧١ ] این امر علاوه ازینکه يك گونه غلط بیانی است ، اسناد حدیث را بدینواسطه مشتبه نموده بود که چون روای ، آن حدیث را خودش از زبان شیخ نشنیده و از زبان شخصی روایت میکند که معرفی کامل او نیز نپرداخته است و ممکن است که آنمرد ثقه نباشد ، پس بمحض این حسن ظن که روای مزبور از اشخاصی خواهد بود که اسناد وی ضرور قابل اعتماد است تکیه نباید کرد - ازین است که امام اعظم اینطریقه را ناجائز قرار داد و ائمه ما بعد نیز بمتابعتش پرداختند !\nطریقهٔ دیگری که بین محدثین معمول بود این است که : - بعض اشخاص احادیث را از زبان شیوخ خویش قلمبند نموده آن اجزاء را نگهداشته از روی آن"}
{"book": "adl0354", "page": 171, "text": "تحفة الأمان في سيرة النعمان حصة اخرى (۱۷۰) مبحث روایات موضوعه و متصرفه\nبا اینکه احادیث كاملاً از خاطرش فراموش می بود رواية نمودن را جائز می پنداشتند\nو على العموم سند و دلیل خویش همان اجزاء را در موقع تدریس میشمردند ـ\nبا اینکه ابو حنیفه نیز آن طریقه را بنظر استحسان مینگریست . اما این قید را\nباوی الحاق داد که اگر الفاظ و مطالب احادیث کسی را بیاد نباشد از روی اجزاء\nروایت نمودن او جائز نیست\nاگرچه این قید را بالعموم بنظر تسلیم نگریسته اند تاهم بسی از ائمه فن\nمانند امام مالك قرار تصريح محدث سخاوی درین قید با امام صاحب موافق داشتند\nو در زمانه « امام بخاری و امام مسلم » ضرورت این قید چندان نبود زیرا که\nدر آن فرصت روایت باللفظ رواج عمومى را یافته بود ـ اما در زمانه ابو حنیفه\nزیاده تر رواية بالمعنی در احادیث معمول بود لہذا اگر راوی را الفاظ حدیث\nو موقع و محل روایه و غیره قیوداتش بخاطر نمی بود در تادیه مطالب اصلیه\nدو چار مشکلات و ارتکاب اغلاط میشد ـ تنها بهمین ضرورت امام صاحب این\nطریقه را محدود نمود و انصافاً الحاق این قید از حد ضروری بود ـ\nمسئله قابل بحث و نسبت بهمه مهتم با شان اینست که آیا رواية بالمعنى در\nاحادیث جائز است و یا ممنوع ؟ و این رواية قابل حجت است یا نه ؟ ـ این مسئله\nدران فرصت هم متنازع فیه بود وهنوز هم مختلف فیه است . اما شافعی روایت\nمیکند که « بعضی از تابعین یك حدیث را از چند تنی از صحابه بالفاظ مختلفه بیان\nمیکردند که مطالب همه آن يك چيز مى بود چنانچه در همان فرصت این تخالف\nالفاظ وتوحد معانى شخصی دیده بنزديكى از صحابه باظهار این حقیقت پرداخته فتوی\nخواست ـ در جواب شنید که « اگر در معانی احادیث اختلافی عائد نشود\nباکی نیست » اگرچه امام شافعی نام آن تابعی را نگرفته است از آن اندازه\nضعف و قوه رواية كرده شود ـ لاكن ازین امر انکار کرده نمیشود که برخی\nاز صحابه رواية بالمعنى را جائز می شمردند و بران عمل می نمودند و برخلاف\nآنها دیگر صحابه مانند « عبدالله بن مسعود » برواية باللفظ احادیث اصرار داشتند ـ\nعلامه ذهبی در ذیل حالات وی در تذکرة الحفاظ می نگارد که او در روایت سختی"}
{"book": "adl0354", "page": 172, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۷۱ ) مبحث روایات موضوعه و متصرفه\nمی نمود و شاگردان خویش را زجر می نمود و بهمراه حدیث این الفاظ را\nاستعمال می نمود : ـ « او مثله ـ او نحوه ـ او شبهه ـ اما فوق ذلك اما دون\nذلك ـ اما قريب من ذلك ) یعنی رسول اکرم ( ص ) ، مانند این ـ ویا این\nطور ـ ویا مشابه به این ـ و یا زیاده تر ازین ـ یا کمتر ازین و یا قرین بدین\nفرموده است . ـ و همچنین ابو الدردا نیز در وقت بیان نمودن احادیث قیود\nو هذا ـ او نحو هذا ـ اونکله را میگفت .ـ ومنشاء اصلیه امتناع فاروق اعظم\nنیز از بیان احادیث همین خواهد بود که وی میدانست که احادیث باللفظ بیاد مردم\nنخواهد بود و در صورت اجازه دادن بروايت بالمعنی احتمالات تغيير وتبدیل بسیار است .\nدر دوره صحابه این مسئله بپایه انجام نه پیوست و تا بعین نیز در این موضوع\nمنقسم بر دو گروه بودند استاذ الاستاذ امام صاحب قائل بروايت نمودن بالمعنى\nنبود ـ و در آتیه بروایه بالمعنی اتفاق عمومی بعمل آمد چنانچه در اصول احادیث\nبمذهب جمهور علمای حدیث را ویه بالمعنی جائز پنداشته شده است و در طبقه\nمجتهدین تنها « امام مالك ، بر خلاف این مذهب است . و در يك گروه محدثین\nکه دران « امام مسلم ـ قاسم بن محمد ـ محمد بن سيرين ـ رجا ابن حيوة ـ ابو زرعه ـ\nسالم بن ابى الجعد ـ عبدالملك بن عمر ـ داخل است بروايات باللفظ عمل می نمودند ـ\nاما عموم محدثين قائل بجواز رواية بالمعنی بودند در حقیقت فرقه که میلان آنها در\nهر حالت بطرف کثرت روایت باشد باید پیشتر روایة بالمعنی را ـ قبول نمایند ـ در این\nامر جای شبهه نیست که اکثری از تابعین و صحابه بروايه بالمعنی احادیث پرداخته اند\nوا گر از ابتداء این قید در مرویات مرعی می بود ـ همانا که دایره روایه باندازه تنگی\nمی نمود که هیچ مأخذی برای احکام ومسائل بوجود نمی آمد ـ لیکن باید ازین\nمسئله نیز انکار کرده نشود که در صورت روايه بالمعنی باقی ماندن اصل روایت\nوبودن و اداء شدن مطالب اصلیه نهایت مشکل وتقريباً غير ممکن است ـ نكته\nشناسان السنه بخوبی می دانند که الفاظ مترادف در اداء معانی تأثیرات ومفهوم\nواحده را برای سامعین نشان داده نمی تواند و در تفهیم معانی از حیثیت های مختلفه\nفرق و مباینت را ضر ور بهم میرساند ـ حالانکه گروه مجوزین الفاظ مترادف و"}
{"book": "adl0354", "page": 173, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۷۲) مبحث روایات موضوعه ومتصرفه\n\nدیگر قیودات را هم در روایه بالمعنی شرط نگذاشته اند و برای تادیه مطالب بهر\nطوریکه ممکن باشد يك ميدان وسيع را خالی گذاشته اند با اینکه هیچ شخصی\nبیشتر از صحابه اندازه دان الفاظ و مطالب رسول الله شده نمیتواند ، زیرا که آنها\nاولا زبان دان و ثانیاً حاكم بر زبان وثالثاً زیاده تر بشرف مصاحبه اوشان افتخار\nداشتند و از طرز اداء و طریقه گفتگو و اندازه کلام و فحوای مرام اوشان معلومات\nدرستی برای خویش فراهم آورده بودند ـ تا هم در کتب احادیث امثال و نظائر\nمختلفه موجود است که خود صحابه در ادای مطالب مرویه از زبان گوهر فشان\nنبویه کمی و بیشی نموده اند : ـ\nدر ابن ماجه حدیثی را ابوموسی اشعری از آنحضرت روایت نموده است که\n« وان المیت یعذب ببکاء الحي اذا قالو و اعضداه ـــ و اكاسباه ـــ وانا صراه ـــ وا\nجبلاه ـــ [ یعنی در موقعیکه بر مرده الفاظ فوق در گریه گرفته شود مرده عذاب\nداده میشود ] کسی به نزد عائشه صدیقه آمده گفت که ابن عمر این چنین حدیثی\nرا روایت میکند ـ بی بی صاحبه فرمود که من نمیگویم که وی دروغ میگوید اما\nاینقدر میتوانم که اظهار کنم که وی درین روایت سهو نموده است اصل واقعه\nچنین است كه يك یهودی وفات یافته بود و عائله او بروی میگریست و الفاظ فوق\nرا میگفت ـ چون آن كلمات بسمع رسالت پناهی رسید فرمود که خاندان او\nبروی میگریند و او در قبر بعذاب مبتلا است » ـ و در روایت دیگر چنین مسطور\nاست وقتیکه عائشه این روایه را شنید علی الفور به تردید آن این آیه را خواند\n( ولا تزر وازرة وزر اخری ) یعنی ذمه دار افعال يك شخص شخص دیگر\nگفته نمیشود ـ در صورتیکه عائله آن میگرید و الفاظی را نسبت بمرده میگوید\nقصور آن عائد بخود او است نه بر مرده !\nدقت شود که آنحضرت معذب شدن يك زن یهودیه را بطور حکایه بیان\nنموده بود و راوی گریستن را سبب آن قرار داده و الفاظی را ( كه ان الميت يعذب\nببكاء الحی است ) از خود در حدیث افزود و گریه زنده گانرا علت عذاب اموات\nقرار داد ."}
{"book": "adl0354", "page": 174, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصهٔ اخری (۱۷۳) مبحث روایات موضوعه و متصرفه\nو همچنین در واقعه بدر روایت عمومی چنین است که آن حضرت بر قلیب\nاستاده فرمود [هل وجدتم مافعل ربکم حقا : ـ ایا دریافتید آن چیزی را\nکه معامله نمود پروردگار شما باشما بی کم و کاست [ـ صحابه عرض نمودند که آیا\nانجناب بامردہ گان مخاطبه دارند بجواب شنیدند که بلی چیزی که بآنها گفتم شنیدند ـ\nاما چون بیان این واقعه بنزد عائشه صدیقه نموده شد ـ گفتند که این الفاظ\nرا رسول الله نفرموده اند بلکه این چنین گفته اند که [لقد علموا ان ما دعو تهم\nحق : ـ که بخوبی برای این شهدا معلوم گردیده که بچزیکه من اوشانرا دعوت\nنموده ام حق است ] ـ ملاحظه شود که در مفهوم این هر دو جمله بچه اندازه\nفرق و تفاوت کلی ظاهر است و ازین امر بر مسئله سماع اموات چكونه يك اثر\nناگواری واقع میگردد ـ وقتیکه از خود صحابه امثال این مسامحات بوقوع پیوسته\nپس در باره دورهٔ سوم و دوم چه گفته خواهد شد . اشخاصیکه بروايه بالمعنی\nقائلند بطور شان چند الفاظی را نشان میدهند که بدیگر الفاظ معانی آنها اداء\nمی شود حالانکه اگر غور کرده شود در معانی آنها هم تفاوت ظاهراً هوید است\nچنانچه « سخاوی » محدث مینویسد که بجای « اقتلوا لاسودین = امر بقتلهما »\nگفته شود هیچ تفاوتی در معنی بوقوع نمیرسد ، حالانکه میان «اقتلو » « وامر بالقتل »\nتفاوت ظاهر است : ـ زیرا که اداء مطلب از «امر بالقتل » هم میشود ـ لکن\nتحتم و تاکیدی که در صیغهٔ امر است در مفهوم وی دیده نمیشود .\nامام صاحب بعد از دیدن و ملاحظه نمودن این مشکلات ، درین موضوع يك\nطریقهٔ نهایت معتدلی را اختیار نمود ـ زیرا که از قبولیت آن احادیثی که قبل از وی\nاورا محدثین بالمعنی روایه نموده بودند چارهٔ نداشت و الانعام دفتر مرویات را بیکاره\nگفتن لازم می آمد و برای آن احادیث این قیدرا مشروط داشت که رواة محدثین\nبالمعنى باید که فقیه و از اثر الفاظ و مطالب وتغيرات او بخوبی واقف باشند ـ با اینکه\nاحتمال تغیر مطالب درین صورت نیز برداشته نشده تا هم چون مدار محدثین حسب\nتصريحات شان بر ظن غالب است لهذا تازمانیکه بمقابلی آن رواية بالمعنى كدام\nدلیل مخالفی موجود نباشد، او را قابل تعمیل میتوان گفت ـ امام صاحب ان"}
{"book": "adl0354", "page": 175, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصۀ اخرى (١٧٤) مبحث روايات موضوعه و متصرفه\n\nحديث را هم قبول نموده است که رواة آن اشخاص ثقه باشند و فقيه گفته نشوند ، اما درجۀ آنها را نسبت بفريق اول کم قرار داده در مرویات شان اصول در ایت را بیشتر مداخله داده است و با این اصول حضرت امام دیگر ائمه نیز اتفاق دارند در ( الفية الحديث ) مسطور است شخصیکه مدلول الفاظ را بخوبی نمی داند او را لازم است که باللفظ روایت کند ، البته مردی که اندازۀ مطالب و فهم معانی را بخوبی میکند نسبت بروايت نمودن او اختلاف است و کثرت آراء بدین طرف است که وی پابند الفاظ نیست – اما امام صاحب در روایة بالمعنی تنها طبقۀ صحابه و تابعین را مجاز میداند و باقی اشخاص را میگوید که حتماً باید پابند روایة باللفظ باشند امام طحاوی بسند متصل ازوی روایت داشته است که باید روای روایت همان حدیث جرأت ورزد که وی طوری او را بخاطر داشته باشد که وقت استماع ان بیادش بود [ ملاحظه شود شرح فقه اکبر ملاعلی قاری مکی ] ملاعلی قاری نیز بعد از نقل این روایت مینویسد که حاصل این روایت انست که ابو حنیفه روایة بالمعنی را جائز نمی پنداشت درین پابندی اگرچه امام مالك و دیگر ائمه نیز با ابو حنیفه اتفاق دارند چنانچه در فتح المغیث مرقوم است [ و قيل لا تجوز له الرواية بالمعنى مطلقا قاله طائفة من المحدثين و الفقهاء والاصوليين من الشافعية و غيرهم وقال القرطبي و هو الصحيح من مذهب مالك : - گفته شده است که روایت بالمعنی قطعاً جائز نیست دیگر گروهی از محدثین و فقها و اصولیین شافعیه قائل این قولند و امام قرطبی میگوید که در مذهب امام صاحب همین قول صحیح است ] لكن چطور میتواند شد که فرقۀ عمومية محدثین پابند این سختی بشوند ازین است كه يك فرقۀ بزرك محدثين امام صاحب را بلقب مشدد في الحدیث نام برده اند – اما از روی انصاف اگر گفته شود اصولی را که ابو حنیفه اختیار نموده از حد ضروری و لازمی است زیرا که در حدیث از ان حضرت مرویست که نضر الله امرءً سمع منا شياً فبلغه كما سمعه : - خداوند شاداب کند مردی را که بشنود چیزی را از ما پس برساند انرا بدیگر برادران خویش چنانچه شنیده است ] - زیاده برین درین موضوع دلیل دیگر آوردن لزومی ندارد آن افراد صحابه"}
{"book": "adl0354", "page": 176, "text": "تحفة الأمان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۷٥) مبحث روايات موضوعه و متصرفه\nکه رواية بالمعنى را جائز میگفتند اغلب این حدیث بسمع شان نرسیده است ـ وبدان صحابه که این حدیث رسیده دائما پابندی بالفاظ داشتند چنانچه راوی این حدیث ـ عبدالله بن مسعود برخلاف رواية بالمعنى بودند ـ چون در زمانه ابو حنیفه این حدیث كسب عمومیت ورزيده بود پش در عدم تعمیل ان هیچ گنجایش معذرتی نبود .\nکار بزرگی را که ابو حنیفه در فن حدیث انجام داده جهت تحقيق و تنقيد مرويات قائم داشتن و مقرر نمودن اصول احادیث است آن توجهاتی را که علمای اعلام ، در یکی از فروع احادیث که روایت است ، صرف ومبذول داشته اند نظیر آن در تواریخ حاليه وماضيه بنظر نمیرسد ـ اما افسوس که همراه آن بسوی اصول درايت احدى توجه نگمارده است واعتنائی بوی نكرده است ـ از تحريرات حافظ بن حجر چنان مفهوم میشود که بعضی تصانیفی درین فن قلمبند شده اند اما باندازه اندك وغير متعارف افتاده اند ، که حکم كالمعدم را دارند ـ با اینکه اصول احاديث را يك فن بالاستقلال مقرر داشته اند و كتب کلانی درین تحریر یافته عموماً متداولند لا كن از ملاحظه آنها کمتر برای ناظرین از اصول درایت معلوماتی بهم میرسد حالانکه این شعبه درایت در اصول حديث از اجزاء ضروريه روایت پنداشته میشود ـ تنها صاحب این همت و مفخرت حضرت امام صاحب است چه در موقعیکه این فن نام و نشانی نداشت نگاه رأی او بدین نکته های باريك اصابت نموده است . البته در تواریخ صحابه و روايات ان جماعة طيبه جابجا نظير و مثال اصول درایت بهمراه روایت در مرحله او لين جلب توجه اورا نموده است و وی هم دليل راه و اساس این مفکوره خویش همان افعاله را قرار داد ـ اما این زحمات قیمتدار وی در ضمن هجوم دیگر مسائل باندازه در زاویه گمنامی و بی اعتنائی افتاد که جلب توجه عوام را در ان موقع بطرف خويش كرده نتوانست .\nمدار صحت و عدم صحت روايات اعتبار وعدم اعتبار رواة آن شده نمیتواند ـ زیرا که اکثری از مسانید که روایه از يك واقعه میکنند و تمام راویان ان ثقه"}
{"book": "adl0354", "page": 177, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٧٦) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه\n\nو قابل اعتبار ميباشند لاكن در حقیقت اصل ان واقعه درست نمیباشد و در\nاحادیث هزارها مثال این مسئله موجود ميباشد ـ لهذا فيصله صحت احادیث را\nتنها بر رواة نباید کرد بلکه همراه ان غور و ملاحظه شود که آیا این روایت\nباصول درایت منطبق است و یا خیر ! مطلوب از درایت این است که هر واقعه را\nکه کدام مقوله یا روایه تشریح میکند، بران دقت کرده شود که ایا طبیعت انسانی\nو اقتضای زمانه و دیگر خصوصیات و یا حالات منسوب اليه و دیگر آثار عصری\nو قرائن عقلی بدو چه نسبت دارد ؟ اگر ان کلام بآن معیار تطبیق نمود\nمعلوم است که صحت ان مشتبه است ـ یعنی محتملست که تغیرات، تبدلات صورت\nاصلیه ان واقعه را تبدیل داده است امثال همین قواعد در تحقیق و تنقید احادیث\nنیز استعمال کرده میشود و ان را اصول درایت می نامند ـ .\nعلامه جوزی که در فن حدیث مقام عالیه را اشغال نموده است می نویسد\nکه :ـ كل حديث رايته مخالف العقول او يناقض الاصول فاعلم انه موضوع\nفلا تتكلف اعتباره ( اي لا تعتبر روايته ) ولا تنظر في جرهم او يكون مما يدفعه\nالحس والمشاهدة او مبايناً لبعض الكتاب او السنته المتواترة والاجماع القطعى\nحيث لا يقبل شىء من التأويل او تتضمن الافراط بالوعيد الشديد على الأمر اليسير او بالوعد\nالعظيم على فعل واليسير هذا لاخير كثير فى حديث القصاص والوعاظ واهل الطريقه\nعمدة مطالبش اینکه :ـ هر حدیثیکه بر خلاف عقل و یا با اصول متناقض باشد پس بدان\nکه وی موضوع است و به تحقیق احوال روات آن وقت خود را ضائع مکن و هم چنین روایتی\nکه مخالف حس و مشاهده ملاحظه کردد و یا بر خلاف قرآن واحادیث متواتر\nو اجماع قطعی بوده قابل تأویل نباشد و يا بيك سخن ـ عادی تهديد شديد و بريك\nکار معمولی وعدة انعام مزيد باشد که بیشتر امثال این احادیث را قصه خوانان\nو واعظان واهل تصوف بیان می نمایند، تماماً موضوع است !"}
{"book": "adl0354", "page": 178, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۷۷) مبحث روائيكه بر خلاف درایت باشد\n\nعدم صحت احادیثیکه برخلاف عقل باشد\n\nما بتذکر بعضی ازان اصول درایت که امام صاحب آنرا برای روایت قائم نموده درین جا می پردازیم :ـ اول حدیثیکه مخالف عقل قطعی باشد قابل اعتبار نیست این اصول را علامه ابن خلدون در مقدمه تاریخش بسوی امام ابوحنیفه منسوب نموده . این همان قاعده است که اورا ابن جوزی بر تمام اصول درایت مقدم داشته است ابن جوزی در صدی ششم که وقت ترقی و تعالی و زمان مروج مسائل اسلامی بوده تمام علوم دینی باوج کمال ارتقاء یافته و بهمراه آن اثر و تخیلات فلسفیانه نیز کسب عمومیت ورزیده بود . لباس حیات را در برداشتند . لاکن در عهد امام صاحب بزبان آوردن و نام عقل را گرفتن يك جرم عظیم بود حینیکه وی این قاعده را قرار داد و در تنقید روایات بر طبق آن تعمیل را آغاز نهاد و مردم بمخالفت شدیدش برآمدند و آن روایاتی که دران واقعات ناممکن وکوايف محال مندرج می بود . قصداً به پیشگاه امام صاحب آورده میشد و او از صحت آن انکار می نمود این رویۀ ( حضرت امام ) مورد هیجان عموم و موجب غمگینی محدثین میشد زیرا که بخیال مردمان آنوقت مدار صحت احادیث ثقه و معتبر بودن رواة آن بوده باصول درایت سروکاری نداشتند ـ با اینکه در زمانه ما بعد این قاعده در اصول احادیث اندراج یافت تا هم ارباب روایت کمتر به تعمیل آن می کوشیدند و از نتیجه آنست که امروز چندین روایات مزخرف و کلمات خارج از مطلب را که مطرح مذاکره و مطالعۀ عامه است در کتب احادیث مشاهده میکنیم.\nنسبت به رواية ( تلکت الغرانيق العلى ) بيان کرده میشود که از زبان رسول الله (ص) در ضمن خواندن سورۀ نجم نسبت به توصیف بتان این الفاظ شنیده است ( تلک الغرانيق العلى وان شفاعتهن لترجى :ـ این بتها نهایت معزز اند که امید بشفاعت آنها کرده میشود ) واین الفاظ را سهواً شیطان بزبان آن حضرت آورده بود چنانچه بعد از فراغ تلاوت آن ـ جبرئیل ( ع ) آمده معروض داشت که من این الفاظ را برای شما پیام نیاورده بودم شما آن را از کجا آموخته خواندید !\nاین حدیث را بر طبق اصول درایت امام اعظم وعده از دیگر محدثین مانند قاضی عیاس ـ وابوبکر بیهقی ـ وغیره نیز قطعاً غلط گفته اند لاکن يك گروه بزرگی"}
{"book": "adl0354", "page": 179, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۷۸) مبحث رواتيكه بر خلاف درایت باشد\n\nاز محدثین تا آخر بصحت این روایه اقرار داشتند - چنانچه در طبقه متاخرین اهل الروایه - حافظ بن حجر - که نسبت بعموم محدثین زیاده تر نامور و دانشور بود به بسیار زور و شور در تائید این حدیث می‌نوشید و میگفت از انجا که رواة این حدیث تماماً اشخاص ثقه میباشند ابداً از صحت آن انکار کردن لازم نیست همچنین حدیث «والشمس» را که در آن بیان کرده شده است از حضرت «علی كرم الله وجهه» نماز عصر قضا شده بود و آنحضرت دعا کرد که آفتاب بعد از غروبش واپس از مغرب طالع شد - چون وی نمازش را خواند باز غروب گشت ، «محدث ابن جوزی» جرأت نموده این حدیث را موضوع قرار داده است - اما «حافظ بن حجر» - وجلال الدین سیوطی وغیر هما بکمال شدت بمخالفت وی پرداخته اند در موقعیکه امام صاحب نیز امثال این روایات را غلط وموضوع میگفت بیشتر مردم بمخالفت وی میپرداختند اما وی هیچ باك وپروائی نمیکرد واعتنائی بدان نمی‌نمود - . اما باید دانست وغور باید کرد که از لفظ عقل - حضرت امام آن معنی ومفهوم وسیع را بخاطر نداشتند که درین ایام افراد نام نهاد تعلیم یافته (فرنگی مآب) ازان مقصد میگیرند واز روی آن اکثری از مسائل شرعیه را ( خاکم بدهن ) بی اساس توهم میکنند .\n\nمخالفت قیاس\n\nدوم اگر نسبت بدان واقعاتی که بر مردمان زمانه آنحضرت شب و روز در پیش می‌آمد کدام حدیثی منقول گردد واز مراتب احادیث احاد زیاده نباشد آن روایت نیز مشتبه است - بنای این اصول برانست آن حوادث واموراتی که برای اکثری از مردمان عائد ولاحق میگشت اگر در آن باب کدام روایت وهدایتی از آن حضرت شرف اصدار می‌یافت همانا تماماً بر رفتار آن وتطبیق نمودن کردار شان بدان مکلف ومجبور می‌بودند تا که آن روایه کسب عمومیت می‌ورزید در صورتیکه آن روایه باینکه ارشاد عمومی را در بردارد محدود مانده معلوم است که این تحدید آن برخلاف اصول درایت میباشد اکثری از محدثین صراحتاً می‌نویسند که ابوحنیفه مخالف آن روایه است که برخلاف قیاس باشد - اگرچه ما این قول را بی اصل وغلط نمی پنداریم"}
{"book": "adl0354", "page": 180, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۷۹) مبحث رواتیکه برخلاف درایت باشد\n\nاما اینقدر میگوئیم که مردم در تعبیر و تفهیم آن مرتکب اغلاط گردیده در نتیجه این\nمغالطه اشخاص ظاهر بین و عناد پیشه نسبت بامام ابو حنیفه بد گمانیهای فوق العاده را\nقائم داشته اند ـ زیرا که آنها برمنشأ و مقصد اصلی امام صاحب غور کافی ننموده\nنسبت بوی چنان رای قایم نموده اند که او قیاس را بحدیث مقدم میشمرد ـ اقوالیکه\nاز حضرت امام نسبت بدین مسأله منقول است تماماً تکذیب این خیال و بر خلاف\nاین رای میباشند و در مسائل فقهیه اینچنین امثال بسیار موجودند که امام صاحب\nبمقابله اثر و حدیث کاملاً قیاس را متروك و مطرود قرار داده است ـ\nچنانچه شاگرد رشیدش «امام محمد» در باب نقض وضوء بقهقهٔ نماز\nگذار از جانب آن استاد شفقت شعارش این چنین استدلال می‌نماید که\n(لولا ماجاءمن الاثاركان ـ القياس على ماقال اهل المدينه ـ ولاكن لاقياس مع اثر\nولا ينبغی ـ الا ان ينقاد للاثار)ـ مطلب اینکه قیاس مؤید همین صورت عدم نقض\nوضوء است که مذهب اهل مدینه میباشد لاکن بمقابل حدیث قیاس هیچ اهمیتی\nرا دارا نیست وباید که تنها پیروی احادیث کرده شود ـ علاوه بر این درین موضوع\nکدام دلیل و تصریح مؤثر تر خواهد بود ـ «مصنف عقود الجمان» آن اقوال مختلفه\nامام صاحب را درین مبحث منقول نموده است که حضرت امام بالتصریح میگفت که من\nبمقابلهٔ حدیث ابداً قیاس را دخل نمیدهم و در گفت و شنیدیکه وی با امام جعفر صادق\nنموده است و در حصهٔ اول این مترجمه مفصلاً مذکور شده نیز اظهار همین مقصد\nرا نموده است .\nباوجود این تصریحات بعض از مردمان در تخصیص این انتصاب چنین دعوی\nمی‌نمایند که امام صاحب آن حدیثی را که برخلاف قیاس باشد قبول نمی‌نمود «عبدالکریم\nشهرستانی» در بیان اهل الرای بتذکر امام صاحب و شاگردانش پرداخته می‌نویسد ـ\nوربما يقدمون القياس الجلى على الاحاد الاخبار :ـ یعنی این جمعیت قیاس جلی را\nاکثر به براحادیث احاد ترجیح میدادند ـ امام رازی نیز در مناقب الشافعی خویش\nجابجا بهمین تصریح پرداخته در نتیجه همچین واسطه امام شافعی را بر امام ابو حنیفه\nترجیح داده است ."}
{"book": "adl0354", "page": 181, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۸۰ ) مبحث روائيكه بر خلاف درايت باشد\nمادر بدست آوردن و از نظر گذرانیدن تصدیق این مقوله مذهب امام صاحب بسیاری\nجد وجهد نمودیم وبسیاری از کتب را جست وجو ومطالعه نمودیم ـ اما هيچ جا\nاثرى وجزوى ازین قولش که او را بعضی نسبت بوی در مزیت دادن قياس جلی را برآثار\nاحاد میگویند . نیافتیم . اغلباً اشخاصیکه این مقوله را به امام صاحب نسبت میدهند ـ\nاز استنباط کار گرفته اند ـ زیرا كه قول صريح او را درین مسئله ابداً بدست ندارندـ\nالبته در اصول فقه این مسئله مسطور است : ــ آن حدیثی که روایتش فقیهه نباشد\nوازهر پهلو مخالف قیاس نیز باشد قابل حجت پنداشته نمیشود لاكن اين اصول\nمسلمه تمام احناف نیست ـ بلکه تنها رای ابن ابان ودیگر پیروان اوست ـ وابوالحسن\nکرخی و دیگر اصولین تماماً مخالف این مسئله هستند و مصنف مسلم الثبوت این قول را\nترجیح داده است ــ\nجای تعجب و محل حیرت است که بدون اثبات دلیل این دعوی را محض بدین\nاعتماد بسوی ابوحنیفه منسوب نموده اند كه يكعده از علمای حنفیه قائل آن میباشند\nو مثال بزرگی را جهت اثبات این مدعای شان حديث مرويه بيع مصراة را قائم\nمی نمایند ـ و ازان چنان بتوضیح مقصد می پردازند که امام ابوحنیفه با وجود بودن\nحدیث صریح از قیاس کار گرفته است بسیاری از علمای بزرگ حتی امام غزالی و امام\nرازی نیز این الزام را بر حضرت امام عائد نموده مثال آنرا ترك همین حديث ربيع مصراة\nرا برای تصدیق این الزام خود استدلال گرفته اند لاكن برای این مدعيان تا هنوز\nبعیان نرسیده است که دراین مثال تقدیم قياس رأی ذاتی بعضی از علماء حنفیه است\nو دران مسئله امام صاحب را دخل وسر وكارى نيست ــ .\nبلی ! امام رازی در مناقب الشافعی این قدر احتیاط نموده است که درین موقع\nنام امام صاحب را نبرده بلکه این مسئله را به اصحاب ابوحنیفه منسوب نموده است ـ\nلاكن ما باوجود این احتیاط کار او را معذور نمیپنداریم واورا درين مسئله مسئول\nمی انگاریم که در مفكوره برخی از علمای حنفیه عموم پیروان امام صاحب را چرا\nشمولیت داده و لفظ اصحاب را که مفهوم تعمیم از وی ظاهر است بکدام دلیل . بيجـا\nاستعمال نموده است ــ ."}
{"book": "adl0354", "page": 182, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۱) مبحث روائيكه برخلاف درایت باشد\nحدیث « بیع مصراة » را گاهی ابوحنیفه بلحاظ قياسش رد نه نموده بلکه\nدعوی نسخ او را کرده است و « امام طحاوی » در « معانى الاثار » خویش این\nمبحث را بسیار تفصیل داده مذهب « امام اعظم » و « امام محمد را » در عدم تعميل\nحديث ربيع مصراة چنین مینگارد ( وذهبوا الى ما روى عن رسول الله صلى الله عليه\nوسلم فى ذلك ـ مما تقدم ذكر ناله فى هذ الباب منسوخ :ـ آنها قائل این سخن هستند\nكه آن حديث مرويه از حضرت نبویه متعاقباً ـ منسوخ شده است ) . در این جا\nما نمیتوانیم که این بحث را تفصیل دهیم تنها میخواهیم که این امر را نشان بدهیم که\nامام صاحب اندرین مسئله گاهی قیاس را ترجیح نداده بلكه دعوی نسخ آن حدیث\nرا نموده است ـ .\nحقیقت این است كه در امثال این مواقع بنهایت دقیقه بینی ملاحظه شود ـ\nاقوالی كه بطرف امام صاحب منسوب كرده ميشود ـ ايا واقعاً در آن موضوع وی\nچیزی را ارشاد فرموده است ویانی ؟ طبقه متاخرین در همچو کلمات بیشتر از بی\nاحتیاطی کار گرفته اند لهذا بر ما لازم است که از غور وخوض وتدقيق در همچو\nمقامات كار بگيريم ـ ونبايد همين حديث « ربيع مصراة » را همواره مانند يك اصول\nمو ضوعه پیش کرده بگوئیم ـ اینکه ابوحنيفه قياس را بر روايت اهميت داده است ـ\nچه اگر کسی در صدد تحقیق این امر برآيد على الفور برایش معلوم میگردد که\nاين شور و غوغا هيچ اساسی وبنیادی ندارد ـ .\nبرخلاف این مسئله تصریحات امام صاحب را بذریعه های نهایت موثق بدست داریم\nکه او بمقابله حديث صحيح قطعاً قیاس را اعتباری نمی بخشید ـ امام محمد در ذیل\nاین مبحث که شخصی سهواً در ماه رمضان ـ چیزی را بخورد ویابیاشامد ـ روزه\nاو نمیشکند وقضاء بروی لازم نمی آید ـ بر آن حدیثی که درین باب مرویست استدلال\nنموده ـ ذيلاً این قول خود امام صاحب را نقل می نماید كه « لولا ماجاء فى هذا من\nالاثار لامرت بالقضاء ) :ـ درين مسئله اگر همچو يك حديثى مروى نشده می بود\nالبته كه من فتوی بقضائی گرفتن میدادم ـ ملاحظه شود کتاب الحج امام محمد )\nبلی شرائطی را که حضرت امام نسبت بصحت احادیث قید گذاشته اند الحق كه\nنهایت سخت وشديد اند و تازمانيكه حدیثی را بر تمام آن قيود وضوابط خويش تطبيق"}
{"book": "adl0354", "page": 183, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۲) مبحث رواتيكه برخلاف درایت باشد\nندهند ابداً اورا قابل استدلال نمی انگارند – اما اگر بر معیار آن شروط کدام\nحدیتی موجود باشد هرگز وی قیاس را بران حدیث چنانچه که بعضی نسبت باو\nاتهام نموده اند مقدم نمی نماید – تا جایکه ما در پی تحقیق این مبحث برآمده ایم\nهرگز بر این چنین مسئله بر نخورده ایم که در آن امام اعظم رح قیاس را بر حدیث\nمقدم داشته باشد لاكن این سخن را ناگفته نباید گذاشت که عموم تابعین و صحابه\nلفظ قیاس را در معانی نهایت وسیع استعمال می نمودند - ونظر بدان معانی بلاشبهه\nحضرت امام صاحب قیاس را در احادیث بیشتر دخل داده است – زیراکه نسبت\nبه تمام مسائل واحكام شرعیه در اول مرحله دو فرقه قائم گشته بودند – جماعة\nچنان خیال می پرورانیدند که مبنی واساس مسائل شرعیه بر هیچ مصلحت واقتضای\nعقل نیست زیرا که در عقیده شان حسن وقبح اشیاء عقلی نیست – و جمعیت دیگر\nچنان عقیده داشتند که تمام احکام شارع مبنی بر مصالح است که دران میان برخی\nازان ـ ظاهراً نمایان است و خود شارع نیز بطرف او اشاره و تلمیحی نموده است\nوبعضی آنچنان میباشند که ما از مصالح ومنافع آن اطلاعی نداریم ـ اما در واقع\nآن هم از مصلحت عاری و از منافع خالی نیست :ـ\nامثال این اختلافات در روایات احادیث نیز اثرات مختلفه را تولید نمود – عده\nاز مردمان هر حدیثی را که استماع می نمودند تنها نظر می نمودند که آیا این راوی\nشخص ثقه است . یانی . اگر بر طبق مفکوره اوشان آن حدیث قابل حجت میبود پس در\nصدد مزید مذاکره دران حدیث نمی افتادند و بی تکلف او را در معرض اجراء وقبول\nمیگذاردند - فریق دوم که قائل حسن وقبح بودند علاوه بر ثقه و قابل اعتبار بودن را وی در\nاطراف آن روایه نیز دقت را بخرج میدادند و می دیدند که آیا این مسئله و یا این عقیده که\nازین حدیث مستنبط گردیده با عقل و مصلحت توافق دارد – یانی ؟ اگر نمیداشت\nدر پی مزید تدقیق و تنقید آن می برآمدند که آیا راوی بلحاظ فهم و لیاقت چه\nمرتبه را احراز نموده است ؟ و این روایه باللفظ است یا بالمعنی ؟ و این حدیث را در\nکدام موقع از زبان پیغمبر ، شنیده است ؟ و مخاطب اوشان کدام مردم بودند ؟ و\nروی سخن شان بطرف کدام شخص است ؟ و آن حالت و موقعیت از کدام قبیل\nبود ؟ مطلب که بر امثال این وجوه و اسباب به اندازه غور و خوض را بکار میبردند"}
{"book": "adl0354", "page": 184, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۳) مبحث رواتیکه برخلاف درایت باشد\nکه ازان بخوبی بر اصل حقیقت مطلع و از هویت کلام استحضار مییافتند .\nاین طرز در خود از منه صحابه قائم گشته بود ــ « در صحيح ابن ماجه وترمذی »\nمسطور است که « حضرت ابوهریره » « از انحضرت » روایت نموده است که ( توضوا\nمما غير النار ) یعنی وضو لا زم میشود از استعمال نمودن هر آنچیزیکه آتش او را تغیر\nداده باشد ــ و از همین جا است که برخی از محدثین خوردن گوشت ودیگر مطبوخات را\nموجب نقض وضو می انگارند ــ وقتیکه « ابوهریره » این حدیث را بیان می نمود\n« عبدالله بن عباس » معترض گشت که « اتوضاء من الحميم ــ یعنی درین صورت از\nاستعمال نمودن آب گرم برای وضو نیز دیگر وضو لازم می آید ــ « ابوهریره » گفت\nای برادر زاده ام من برایت حدیث نبویه را بیان میکنم ــ پس ترا لازم نیست که\nبران دیگر امثله را قائم نمائى ــ لاکن « عبدالله » برهمان رای خویش تا آخر قائم\nماند ــ « حضرت عایشه صدیقه » آن اعتراضی را که برین حديث « ابن عمر » که\n( ان المیت یعذب ببكاء الحی ) است نموده آن نیز مبنی بر همین طرز تحقیق است ــ در\nضمن حالات دیگر صحابه امثال این وقائع و تحقیقات بیشتر موجودند که ما درینجا\nنمی توانیم که باستقصاء تمام آن بپردازیم ــ .\nمسلك امام اعظم رح نیز همین بود که او را بلفظ قیاس اشتهار داده بودند ــ و\nبرین مسئله که تمام احکام شرعیه مبنی برمنافع ومصالح میباشند درین موقع ما بالتفصيل\nبحث نمیمائیم و درین مبحث کتاب بی نظیر حجة الله البالغة شاه ولی الله محدث دهلوی را\nکافی و شافی می پنداریم ــ تنها این قدر میگوئیم آن علمای اعلامی که در مسائل عقلیه و\nنقلیه مانند امام غزالی ــ و عز الدين عبدالسلام ، وشاه ولی الله ــ یدطولی داشتند ــ\nتماماً هموافق بامام ابو حنیفه بوده در تمام نظریات وی باوشان موافقت دارند ــ\nامام صاحب در اصول تنقید احادیث دائما این امر را درصورت تعارض دو حدیث\nکه از حیثیت روایت هر دو یکسان می بودند مرعی و ملحوظ میداشت که هر آن روایتی\nکه باصول درایت تطبیق و موافقت میداشت او را در معرض تعمیل میگذارد ــ. حضرت\nامام در اکثری از مواضع محض بواسطة مخالف اصول درایت در صحت و تسلیم روایت\nتامل فرموده است و باصطلاح وی این تامل مبنی بر يك علت مخفیه است ــ چنانچه\nمحدثین در ضمن اقسام احاديث يك نوع روايت را معلل میگویند و تعریف آن را"}
{"book": "adl0354", "page": 185, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى ( ١٨٤ ) مبحث روائيكه برخلاف درایت باشد\nچنان می نمایند ـ با اینکه در حدیث ظاهراً تمام علائم و شواهد صحت موجود است تا هم قابل استدلال گفته نمیشود ـ .\nدر تمیز امثال این روایات محدثین بسیار تفخر می نمایند و عقیده دارند که شناختن آن يك نوع الهام است ـ « علی بن المدنی » که یکی از ائمۀ مشهوره احادیث و استاد امام بخاری است میگوید که ( وهى الهام ولو قلت للقيم بالعلل من اين لك هذا لم تكن له حجة یعنی دانستن امثال این احادیث الهام است زیرا که اگر از کدام ما هر علل احادیث پرسیده شود که بچه دلیل تو این حدیث را معلل می نامی ؟ همانا که وی هیچ دلیلی را پیش کرده نخواهد توانست ـ . ملاحظه شود صف ٩٨ فتح المغيث )\nشخصی از « ابوحاتم » محدث چندی از احادیث را استفسار نمود بعضی را مدرج و برخی را باطل و عده را منکر و چندی را صحیح تعریف کرد ـ سائل ازوی پرسید که چه طور شما به تمیز این انواع پی بردید ـ آیا راوی بشما ازین مسائل اطلاعی هم ـ رسانیده است ؟ ـ ابو حاتم گفت نی ! بلکه خودم بدین امر پی برده ام سائل متعجبانه باز پرسید که آیا شما بر « علم غیب » اطلاع دارید ـ « ابو حاتم » گفت من ابداً مدعی علم غیب نیستم لاكن جمهور محدثین بر همچه علل مطلع هستند ـ شما بروید و از دیگران درین موضوع معلومات بگیرید ـ چنانچه آن مرد به نزد ابوزرعه و دیگر محدثین آن عصر رفته همان مسئله را پرسید و بر طبق آن از همه يك جواب شنیده مطمئن گشت و ابو حاتم را در اظهارش حق بجانب شمرد ( ملاحظه شود در فتح المغيث صف ٩٨ )\nبعض محدثين نسبت بدين مسأله گفته اند که ( اثر يهجم على قلوبهم لا يمكنهم ردو هبة نفسانية لا معدلهم یعنی این امریست که بردلهای مشائخ حدیث وارد میشود و آنها به تردید آن پرداخته نمی توانند ويك امر شخصیه اورا می پندارند و از قبول آن چاره و گزیری ندارند این دعوى محدثین کاملا\" مبنی براستی و صداقت است بلاشبهه از خواندن و نوشتن و بخاطر گرفتن و مزيد ممارست احادیث نبوی در نفوس اوشان چنان يك ذوق و ملکه تولید میگردد که از ان خود بخود فرق و تمیز این امر را کرده می توانند که این كلام « رسول اکرم » است ویانی ؟\nهكذا از تتبع و استقراء احکام و مسائل شرعیه واز پی بردن باسرار و مصالح غامضۀ آن چنين يك ذوق ومادۀ بحصول میرسد که از آن بخوبی تمیز کرده میشود که"}
{"book": "adl0354", "page": 186, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۱۸۰) تقرر تفاوت در مراتب احاديث\n\nاین حکم راه رسول خدا، شرف اصدار بخشیده است و بلی، اما تتبع اسرار و مصالح آن از فرائض منصبی محدثین نیست بلکه تعلق بذوات محترمه مجتهدین عالیه دارد ــ و بنا بر همین ــ و جوه دقیقه است که ابوحنیفه برخی از احادیث را معلل قرار داده دران تامل ورزیده است و ارباب ظاهر و اشخاص کوتاه بین در صدد مخالفت وی برآمده اند چنان بدگمانی نموده اند که امام اعظم رأی و قیاس را بر حدیث ترجیح میدهد ــ لکن فیصله این مبحث را اشخاص انصاف پسند بخوبی کرده میتوانند . در صورتیکه از ممارست روایات و از استقراء الفاظ ظاهریه در محدثین چنان مذاق بوجود می آید که ازان آنچنان حدیثی را که تماماً از روی قیود و شروط معینه آن درست میباشد ــ رد میکنند . پس شخصیکه علاوه بر ممارست و تتبع واستقراء احادیث صاحب دقت نظر و نکته شناس بوده از اسرار و مصالح احکام شرعیه با تمام اطلاعات بدست دارد . چه طور میتواند شد که از همچه وجدان و ذوق محروم باشد . البته اختیار نمودن این رویه و در معرض اجراء گذاردن این مسئله يك کار نهایت نازك و ذمه واری کلان است ــ تنها متکفل این مشغله و متحمل این مسأله آنچنان ذاتی شده میتواند که عالم فاضل و مجتهد کامل ومحدث فقیه و دقیقه سنج نبیه و موید بتائیدات ربانی و مورد فیوضات سبحانی باشد ــ جای شکر است که تمام این صفات در وجود مسعود امام اعظم موجود بوده احدی درین اوصاف عالیه همسر و برابر او نبود ! .\n\n( تفاوت در مراتب احادیث )\n\nامر دقیق و مسئله مهتم با شانی را که حضرت امام در فن حدیث اضافه و ایزاد فرموده . تقرر تفاوت است در مراتب روایات و احادیث . و نظر بهمین مراتب حدیث به تقسیم احکام شرعیه پرداخته است :ــ ماخذ نخستین احکام و مسائل . قرآن مجید را قرار داده است که دران ابداً گنجائش گفت و شنید برای احدی نیست ــ وما بعد از قرآن پاک مرتبه احادیث نبویه را مقرر داشته است ــ اگر چه از نقطه نظر اصلی در میان احکام و اوامر قرآن الهی و احادیث نبوی هیچ مباینت و مفارقتی نیست ــ زیرا که قرآن وحی متلو و یا جلی و حدیث وحی غیر متلو و یا خفی است ــ هر قدر اختلافی که دیده میشود . تنها از روی ثبوت و حیثیت صحت رواة است و بس . اگر یکی از احادیث"}
{"book": "adl0354", "page": 187, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (١٨٦) تقرر تفاوت در مراتب احادیث\nبهمان تواتر و قطعیتی باثبات رسیده باشد که قرآن شریف رسیده پس آنهم در اثبات احکام هم پلهٔ قرآن است - از آنجا که در مراتب ثبوت احادیث تفاوت است . در ثبوت احکام نیز مراعات ولحاظ همین تفاوت ضروری اوفتاد .\nتقسیماتی را که محدثین در احادیث مانند صحیح ، حسن ، ضعیف ، مشهور ، غریب عزیز ، وغیرها نموده اند . هیچ گونه اثری را بر احکام مرتب نمیکند . چنانچه در تمام این اقسام تنها محدثین حدیث ضعیف را اعتبار نمیدهند وما بقیهٔ اقسام آنرا تقریباً یکسان قابل حجت می انگارند وعلاوه برین برای محدثین هیچ ضرورت وداعیه مزید تحقیق وامتیاز احادیث نبود - زیرا که استنباط مسائل وتفریع احکام شرعیه از فرائض ذمه اوشان نبود لکن « امام ابو حنيفه رح » بواسطه تدوين آن مسائل فقهیه که بانی ومرتب نخستین آن وی میباشد . زیاده محتاج بتفريق مراتب وتدقيق تفاوت احادیث بود لهذاوی از روی نوعیت ثبوت . ( مراتب سه گانه ) را برای احادیث مقرر داشت :ـ\n( ١ ) ـ ( حدیث متواتر ) :ـ وآن روایتی است که رواهٔ آن در تمام طبقات باندازهٔ بسیار باشند که گمان تواتر علی الکذب اوشان ابداً کرده نشود ـ یعنی اشخاص بیشماری آنرا ( از رسول اکرم ) روایت کنان تا ازمنهٔ اخیره همچنان افراد بسیاری او را روایت کرده باشند . ـ ( ٢ ) ـ ( حديث مشهور ) :ـ و آن روایتی است که رواهٔ آن در طبقهٔ اولی بسیار نباشند لکن در طبقات اخیره بهمان اندازهٔ بسیار باشند که در تعریف حدیث متواتر مرقوم گشت ـ ( ٣ ) ـ ( حديث احاد ) :ـ و آن روایتی است که تعریف حدیث متواتر وحدیث مشهور برآن تطبیق وثابت نگردد .\nاثرات این تقسیم ابوحنيفه در مسائل شرعیه برطبق رأى واجتهادش طوریکه واقع شده است حسب ذیل است :ـ از حدیث ( متواتر ) فرضیت وركنیت ثابت میشود ـ درجهٔ حدیث ( مشهورچون از متواتر پست است لہذا ازان اثبات فرضیت نمیشود لکن احکام مطلق قرآنی را مقید کرده میتواند وهم چنین ازان زيادة علی الکتاب نیز ممکن است . ثبوت احادیث ( احاد ) چون کاملا ً ظنی است ازین"}
{"book": "adl0354", "page": 188, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ۱۸۷ ) تقرر تفاوت در مراتب احادیث\nرو بر احکام منصوصهٔ قرآنیه نمی تواند که اثری را بیفگند .\nبا اینکه این مسائل نهایت ظاهر وصاف میباشند اما جای تعجب است که امام\nشافعی وبرخی از محدثین برخلاف آن میباشند و امام بیهقی و دیگران برخی از ان\nمناظراتی را نقل نموده اند که بین امام شافعی وامام محمد بوقوع پیوسته است و دران\nادعا نموده اند که امام شافعی امام محمد را درین مسائل ساکت و عاجز نموده است -\nاگر چه ما امثال این مناظرات را اقوال فرضی وحکایات وهمی می انگاریم و بر ثبوت\nآنها در اصول روایت هرگز بر نخورده ایم ، لکن ازان اینقدر ثابت شده میتواند که\nانتساب مخالفت امام شافعی با ابوحنیفه درین مسائل حتماً صحیح است و درست -\nاعتراض نهایت قوی که درین مسئله بالای حضرت امام و شاگردانش کرده میشود ،\nاین است :- که نه تنها تلامذه اش بلکه خودش نیز برین اصول مقرره خویش پابندی ،\nنموده نتوانسته اند ( شاه ولی الله در حجة الله البالغه ) مینویسد که « امام شافعی\nاز امام محمد پرسید :- آیا بنزد شما خبر واحد بر قرآن زیاده کرده نمیتواند ؟ وی گفت\nنی ! امام شافعی گفت که در قرآن مجید درباره ورثه حکم وصیت اصدار یافته است پس\nشما چرا بنابرین حدیث واحد كه ( لاوصيت للوارث ) وصيت را بر ورثه ناجائز قرار داده\nاید ؟ ....... » اغلباً شاه ولی الله صاحب این روایه را از کتاب ـ ( مناقب الشافعی )\nبیهقی نقل نموده است که دران امثال این دیگر روایات بی سروپا نیز موجودند ، لكن\nبحضور شاه ولی الله صاحب عریضه پرداز میشویم که بنزد احناف حق وصيت را از ورثه\nهيچ يك حدیثی منسوخ ننموده است بلكه وصيت ورثا از ان آیات قرآنیه که دران\nاحكام باقيه توريث مسطور است\nباطل گردیده است – این نه تنها رای و مذهب احناف بلکه قول اکثری از مفسرین\nنیز بر همین منوال است ( الا الشاذ والنادر منهم )\nبرین مسائل دیگر ابحاث طویلی نیز پیدا شده اند که ما به تفصیل آنها عطف\nعنان کرده نمیتوانیم - لا کن بحث اخبار احاد و آن اثراتی را که ازان برعقائد\nمسلمانان می افتد – درین موقع بالتفصيل می نویسیم – زیرا که بیشتری از محدثین\nرا برخلاف امام ابو حنیفه همدرین مسئله می بینیم :- مذهب اکثری از محدثین"}
{"book": "adl0354", "page": 189, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۸۸) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی\nو ائمهٔ بزرك نسبت باخبار احاد همین است که ظنی الثبوت میباشد -- لاكن يك فرقه\nاز اوشان بر خلاف این مفکوره است که سر کردهٔ آنها « علامه ابن الصلاح » میباشد\nاگر چه « علامه ابن الصلاح » نیز تمام اقسام اخبار احاد را قطعی تسلیم نمیکند و او\nاحادیث صحیح را بر هفت نوع منقسم نموده است (۱) حدیثیکه بران « بخاری و مسلم »\nهر دو متفق باشند (۲) آنکه بخاری منفرد باشد (۳) انکه مسلم منفرد باشد (٤) که\n« بخاری و مسلم » بروایت آن نپرداخته اند لاكن برطبق شرائط مقررهٔ آنها باشد\n(ه) که تنها دران روایت شرائط بخاری موجود باشد (٦) که در آن شرائط مسلم\nموجود باشد (۷) که برطبق شرائط یکی از آنها نباشد لاكن دیگر محدثین آن را\nصحیح گفته باشند -- از جمله این اقسام هفت كانه « علامه ابن الصلاح » اولین را\nقطعی الصحة قرار داده مینویسد ( و هذا القسم جميعه مقطوع الصحة والعلم النظری\nواقع به ) و نسبت به متفردات « بخاری و مسلم » نیز رایش بر همین منوال است و او را\nمشمول بهمین قسم می انگارد بجز آن چند احادیثی را که بران دار قطنی و غیره\nجرح نموده اند » -- . این مقوله ابن « الصلاح باینکه » در طبقه ظاهر بین و مخصوصاً\nدر عصر حاضره رواج تمام یافته ، بلا شبهه يك خيال محال ومبنی آن بر اغلاط است\nو خود ائمه فن بر خلاف وی میباشند -- چنانچه « علامه نووی » در شرح مسلم بعد\nاز نقل نمودن این مقوله ابن الصلاح می نویسد که :- ( هذا الذي ذكره الشيخ\nفي هذه المواضع ، خلاف ماقاله المحققون و الأكثرون فأنهم قالوا احاديث الصحيحين\nاللتين ليست بمتواترة انما تفيد الظن فانها احاد و الاحاد انما تفيد الظن على ماتقرر\nو لا فرق بين البخاري و المسلم و غيرهما فى ذلك يعنى :- چیزيرا كه شيخ ابن\nالصلاح در این مواضع گفته برخلاف رای محققین و اکثری از اهل حدیث است\nزیرا که قول آنها چنان است که ازان احادیث صحیحین که برتبه تواتر نرسیده اند\nتنها افاده ظن بعمل می آید -- زیرا که آنها احادیث احاد گفته میشوند ونسبت\nباحاد بفیصله رسیده است که مفید اللظن شده می توانند و درین مسئله مرویات\nبخاری و دیگران یکسان است ، با اینکه این قول « ابن الصلاح » را دیگر ائمه فن\nنیز تردید نموده اند اما ما نمیخوا هیم که این مبحث را بسندات نقلی طی نما ئیم"}
{"book": "adl0354", "page": 190, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۸۹) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\nوخواهشمندم تا دقت کرده شود که اخبار احاد یقین را ثابت میکند و یا ظن را\nبوجود می آورد :—\nحدیثی را که یکی از محدثین (از هر رتبه که باشد) صحیح بگوید این دعوی او\nدر حقیقت بر چند دعاوی ضمنی دیگر مشتمل میباشد — یعنی اینکه اول این روایت\nمتصل است (۲) رواة آن ثقه میباشند (۳) رواة آن ضابطة القلب میباشند (٤)\nدر آن روایت شذوذ نمی باشد (٥) در آن هیچ یك علت قادحه نیست — مبنی تمام\nاین امور ظنی — واجتهادی است که بر هیچ کدام از آنها بنیاد یقین قائم شده نمیتواند\nچنانچه یکی از فقها مسئله را از حدیث ویا قرآن استنباط میکند وبخیال خویش آنرا\nصحیح می پندارد وصحت آن یقینی نمیباشد — زیرا که از مقدماتی که در استنباط کار\nگرفته میشود اکثرش ظنیات میباشند همچنین کیفیت احادیث را قیاس باید کرد —\nوهر حدیثی را که محدث صحیح گوید صحت آن بر اجتهادات وظنیات همان محدث مبنی\nاست — اگر یك نفر ویاچند ذواتی از محدثین حدیثی را صحیح تسلیم نمایند ودیگری\nآمده آن حدیث را صحیح نه پندارد تنها این شخص مخالف همین قدر مجرم گفته میشود\nکه مخالف آن یك محدث میباشد و یا دیگر محدثین را در اصول تحقیق ، قواعد استنباط ،\nوطریق روایه وبالآخر در اجتهادات ومزعومات او مخالفت نموده است وبس — .\nاصولی را که محدثین برای تحقیق و تنقید احادیث مقرر داشته ومدار صحت روایت\nهمان قواعد را می انگارند تماماً مسائل اجتهادی و مقدمات عقلی میباشند —\nواز همین سبب است که میان خود محدثین نیز در آن مسائل اختلافات بسیار\nموجود است — با اینکه اشخاص ظاهر بین چنان توهم مینمایند که فن حدیث\nنقلی است — نه عقلی — اما اگر بر اصول احادیث غوری نموده شود همانا غلطی این\nخیال بخوبی درك كرده میشود — وبسوی همین نکته امام ابوحنیفه نیز اشاره ورزیده\nاست که ( هذا الذى نحن فيه رأى لانجبر عليه احد ولا نقول يجب على احد قبوله )\nبرخی از اشخاص سهواً این قول جامع « حضرت امام » را تنها در مسائل فقهیه\nمحدود دانسته اند لاکن آنها نمیدانند که مجتهدین نسبت بمسائل متفرعه وقواعد\nمستبطه در اصل مأخذ بیشتر محتاج بابحاث میباشند — ."}
{"book": "adl0354", "page": 191, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۰) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\nاین مسئله بجز از اثر ظنی واجتهادی بودن اصول احادیث نیست که محدثین در صحت وعدم صحت روایت باهم اختلاف را برپا مینمایند يك محدث ـ حدیثی را نهایت صحیح ومستند وواجب العمل میگوید دیگر اورا ضعیف بلکه موضوع قرار میدهد ـ ابن جوزی محدث بسیاری ازان احادیث را درموضوعات داخل نموده است که دیگر محدثین نسبت برآنها عقیدۀ صحیح وحسن را می پرورانند ابن جوزی بسیار يك کاری عظیم الشانی نموده است\nکه بعض ازاحادیث صحیحین را نیز موضوع تحریر داشته است ـ « علامه سخاوی » نسبت بدوچنین می نویسد که( بل ربما ادرج فيها الحسن والصحيح مماهو في احد الصحيحين فضلا عن غيرهما ) يعنى « ابن جوزی » حتی آن احادیث حسن وصحیح را که در بخاری و مسلم » موجودند نیز در موضوعات درج نموده است پس ذکر دیگر کتب چه طور کرده شود ـ بلاشبهه «ابن جوزی» دراین افراط خویش مرتکب غلطی ـ گردیده است لاكن اين مغالطه را مغالطۀ اجتهادی باید گفت وتنهاهمین قدر قصور را براین جوزی عائد باید کرد که وی اجتهاد بخاری ومسلم را غلط تصور نموده است ـ اگر ما به تفصیل آن اختلافاتی که مابین محدثین بواسطۀ همین اختلافات اصولی بوقوع پیوسته اند پردازیم پس باید مخصوصاً درین موضوع دیگر کتاب ضخیمی را انشاء نمائیم ـ.\nشرط اهم وضروری حدیث مرفوع اینست که تا برسول اکرم متصل ثابت شده باشد ـ لاكن طریقه وذریعة که برای ثبوت آن تسلیم نموده شده اکثریه ظنی واجتهادی میباشند واین الفاظ را صحابه اکثریه موضوع آن قرار داده اند ـ « این امر سنت است » ـ « بما این حکم داده شده » ـ ما « ازین سخن منع کرده می شدیم » درزمانۀ رسول الله « ما فلان عمل را می نمودیم » ـ مافلان کار را در زمان نبوی بد نمی پنداشتیم » ـ وبعضی از اشخاص این الفاظ را باندازۀ وسعت داده اند که بجای گفتن آن چنان روایت نموده اند که ( قال رسول الله ) ـ حالانکه مفهوم این روایه از همان الفاظ ترتیب یافته و بر وی لفظ ( فرمودۀ رسول الله ) را ایزاد نموده اند ـ وعلاوه بران این الفاظ براین معنی قطعی الدلاله نبوده براجتهاد وظن"}
{"book": "adl0354", "page": 192, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۱۹۱ ) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی\nصحابه مبنی میباشد که نسبت بدان علی العموم تسلیم نموده اند که ( فهم الصحابي ليس\nبحجة فهمیدن صحابی دلیل شده نمیتواند ) بنا بر همین مسئله برخی از علماء اختلاف\nنموده اند که این الفاظ برای رفع واتصال حدیث کافی شمرده نمی شوند ـ امام\nشافعی وابن حزم ظاهری ـ وابوبکر رازی ـ محققین این قول صحابه را که « این\nفعل سنت است » حدیث مرفوع نمیگویند در کتب سیر و احادیث این چنین کلمات\nبسیار موجود اند که در آن الفاظ مذکور مندرج است که حدیث نبوی نمیباشند ـ\nبلکه الفاظ قياس واجتهاد ذاتی صحابی بوده است ـ با این هم اکثری آن کلمات را\nنیز مرفوع گفته اند این خیال چنان مصیبتی را پیدا نموده که بعض رواه صراحت\nاز آن الفاظ مرفوعه بروایت احادیث آغاز نهاده ازان يك شبهه عمومیه را تولید\nداشته اند ...\n( روایات معنعن )\nدر روایات معنعن اثبات اتصال نهایت اشکال دارد ـ حالانکه امثال آن روایات\nبکثرت موجودند مذهب امام بخاری چنان است که اگر این امر بثبوت برسد که راوی\nومروى عنه باهم همز مان باشند و گاهی ملاقات آنها باهم بعمل آمده باشد پس آن\nحدیث متصل شمرده میشود ـ با اینکه « امام مسلم » شاگرد « امام بخاری » است\nو زیاده تر پیروی مسلك وطريقۀ او را مینماید بمخالفت شدید این مقولۀ امام بخاری\nپرداخته میگوید ـ درصورت فوق تنها همزمان بودن کفایت میکند ( ملاحظه شود\nمقدمۀ صحیح مسلم ) نتیجۀ اختلاف اینست که بر طبق اصول « امام بخاری » تمام\nروايات معنعن « امام مسلم » اگر دران لقای را وی ومروى عنه به ثبوت نرسیده باشد\nمقطوع است « وامام مسلم » آنرا متصل می پندارد و برین مذهب خویش\n« امام مسلم » باندازۀ اصرار می نماید که مخالفین خویش را بالفاظ سخت نامبرده است\nـ درین مسئله با اینکه « امام مسلم » توسیع نموده است لاکن بر طبق شرائط\nامام بخاری نیز ثبوت اتصال احادیث معنعن محض ظنی است ـ زیرا که این امرضروری\nنیست که اگر دو شخصی باهم همزمان وملاقی شده باشند ، درمرویات خویش\nآنها نیز عموماً همنوا وهمزبان باشند البته در موقعیكه لفظ ( حدثنا واخبرنا ) باشد"}
{"book": "adl0354", "page": 193, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۱۹۲ ) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\n\nیقیناً اتصال موجود است و اگر این الفاظ نباشد و از لفظ عن روایت می کند اغلباً از روی قیاس اتصال آن حدیث گمان کرده میشود ـ اما یقیناً متصل گفته نمیشود. زیرا که در کتب حدیث و سیر این امثله بسیار موجود اند که دوراوی باهم دیگر همزمان بوده‌اند و باهم ملاقی هم شده اند تاهم یکی از دیگرش روایت را بالواسطه گفته اند و از تجربه ای روز مرهٔ ما و شما هزارها شهادتنامها در اثبات این مدعی بعمل می‌آیند.\nتنقید رجال\nمسئله اهم و نهایت ضروری دیگر تنقید رجال که مدار اخبار احاد بیشتر برآن است ، میباشد لاکن تنقید و تشویق رجال نیز از آنچنان مسائل ظنی است که فیصلهٔ آن نیز نهایت مشکل و قلیل الوجود میباشد ـ يك مرد را اشخاص بسیار ، نهایت ثقه و و متدین و راست باز می پندارند ـ و برخلاف آن اشخاص دیگر او را ضعیف الروایه و غیرثقه و ناقابل اعتبار می انگارند ـ لطف در ین جا است که طرفداران هردو طرف چنان اشخاص صاحب مراتب و ذی اکرام میباشند که احدی از عظمت شان و صداقت بیان آنها انکار کرده نمیتواند ـ . اگرچه میان « امام بخاری و امام مسلم » این قدر اختلاف شدید نیست تا هم بسی از رواة را یکی از آنها قابل حجت و دیگری ضعیف الروایه قرار داده است ـ « علامهٔ نووی » در مقدمهٔ شرح مسلم بتذکر اسامی بعض از آنها نیز پرداخته است و از کتاب المدخل حاكم محدث تعداد آن رواة را که ( ٦٢٠ ) نفر میباشند نیز نقل نموده که آنهارا « امام مسلم » در مسند صحیح احتجاج نموده است و « امام بخاری » درجامع صحیح خویش از آنها حجت نگرفته است ـ از ملاحظهٔ « میزان الاعتدال » چنان معلوم میگردد که رواة بی‌شماری ازین قبیل میباشند که جرح وتعدیل آنها مختلف فیه است . و بودن همچه‌ يك امر ضروریست ـ زیرا که اطلاع یافتن از ان عادات و اوصاف راوی که در اثر آن از قوت و ضعف روایت معلومات بدست افتد ، موقوف بملاقات و تجربهای متمادی است و آن اشخاصیکه به جرح و تعدیل رواة مشغولیت داشتند چه طور میتوانستند که از هزارها نفر راوی"}
{"book": "adl0354", "page": 194, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى ( 193 ) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\nهمچه واقعیت های عمیق را حاصل نمایند ـ لهذا کار از قرائن مختلفه و آثار ظاهریه و شهرت عامه و روایات مسموعه میگرفتند و براخذ فیصله های قطعی کمتر موفق میشدند اگرچه محدثین برای ارتفاع امثال این تعارضات اصول مقرر داشته اند ـ لاکن آن اصول هم اجتهادی و مختلف فیه است ـ و علاوه بران خود محدثین در مواقع متعدده از همین اصولهای خویش بر انحراف نمودن مجبور گشته على العموم جرح را برتعدیل مقدم داشته اند اما نسبت باکثری از رواة پابندی این امر کرده شده است ـ چنانچه جروح مفسره نسبت به « محمد بن بشار المصرى » ـ « احمد بن صالح مصرى » ـ « عکرمه بن عباس » موجودند اما به آن جروح اعتباری داده نمیشود . چنانچه پیشتر گفتیم جای تعجب ازین امر است که اشخاص جارحین و افراد معدلین هر دویشان از ائمة بزرگ فن میباشند و نسبت بر واة همدیگر چندان اختلافات می نمایند که ازآن حیرت دست میدهد .\n« جابر جعفی » که یکی ازمحدثین مشهوره است ودعوى بحفظ پنجاه هزار احادیث صحیحه داشت نسبت بوی ائمه فن قرار ذیل ـ اظهار ارائه نموده اند ـ « سفیان ثوری میگفت » بیشتر از جابر شخص محتاطی درحدیث دیده نشده است ـ« شعبه » میگفت درهر موقعیکه جابر ( حدثنا و اخبرنا ) بگوید آن مقولةالناس است « سفیان ـ شعبه » را میگفت که اگر شما دراحادیث « جابر جعفی » گفت وشنید دارید ـ من حاضرم ـ که باشمامذاكراة نمایم ـ وکیع میگفت که ای مردم بهر قوليكه شك و توهم می‌نمائيد ـ مختارید ! اما در اقوال و روایات « جابر » ابداً شك را بخود راه ندهید ـ زیرا که « جابر جعفی » يك مرد ثقه است ـ ونسبت بهمین جابر اقوال دیگر ائمهٔ بزرگ فن ـ اینست که « جابر جعفی » متروك است ، كذاب است ، وضاع است چنانچه فیصله آخرين طبقهٔ محدثين نسبت بوی چنین است که روایت جعفر قابل اعتبار نیست . ـ مطلب ما ازین بیانات این نیست که فن جرح وتعديل قابل اعتماد نمیباشد بلکه مقصود آنست که آن وسائل و طرقی که در فن رجال قلم بند شده و یا قلم بند کرده میشود تماما مراتب ظن را حائز یا از محض ظن فائق نمیباشند ـ لهذا بران ظنیات بنیاد قطعیات و یقینیات قائم شده نمی تواند ـ :"}
{"book": "adl0354", "page": 195, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٩٤) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی\n\n— ادای مطلب —\n\nما بعد ازین امور تادیهٔ مطلب است — مثلاً يك حديثی که بر اصول عموم محدثين و مجتهدین متصل است و روات ان نیز ثقه میباشند — و در وی شذوذ هم نیست لاکن این مبحث در میان آن تا هنوز گنجایش دارد که راوی بچه طور ادای مطلب را نموده است ؟ آیا تمام آن خصوصیات محل روایت را ملحوظ داشته است ؟ یا نی ؟ آیا در فهم مطلب و طریقهٔ تادیهٔ آن مرتکب اغلاط شده است ؟ و یا خیر ؟ چون این امر بالعموم مسلم است که اکثری از احادیث بالمعنی روایت شده اند ازین رو این احتمالات را قوهٔ مزیدی بهم میرسد — بنابر همین امر در زمانهٔ صحابه کرام نیز از صحت احادیث انکار کرده میشد — والا نه ظاهر است که عموم ثقه بوده اند و در روایت آنها هیچ احتمال انقطاع گنجایش نداشت —. در باب التیمم صحیح مسلم مزبور است که مردی از حضرت عمر پرسید که اگر بمن حاجت غسل افتاد و بر آب قادر نباشم و خاك پاك را نيز نیابم — پس چه باید بکنم ؟ بجوابش گفت که نماز را قضا کن و بعد از وجود آب بقضای آن بپرداز چون « عمار » در آنجا حاضر بود نسبت بدین مسئله روایت تیمم را از حضرت ختمی مرتبت بیان داشته در خاتمهٔ آن « حضرت عمر » را گفت که در آن موقع خود شما هم بحضور نبوی مشرف بودید — « حضرت عمر » گفت ( اتق الله يا عمار :— ای عمار از خدا بترس — این ظاهر است که « حضرت عمر عمار » را کاذب نمی پنداشت ممکن که وی در ادای مطلب غلطی نموده باشد که او « عمار » را بدین الفاظ تنبیه نمود — و عمار متعاقباً معروض داشت که اگر رضای آنجناب نباشد من در آتیه حدیثی را روایت نمیکنم —.\nقصداً ما قدری بحث اخبار احاد را بنابرین مقصد — طول دادیم که اکثری از محدثین بیشتر در همین مسئله بر ذات ستوده صفات « امام ابوحنیفه » بازار ردو قدح را گرم نموده اند — حالانکه مذهب امام اعظم نسبت باخبار احاد چنانچه مذکور گشت نهایت محققانه ومبنی آن بر دقت نظری است !"}
{"book": "adl0354", "page": 196, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (190) اثرات خبر واحد یقینی است یا ظنی\n\nعدم قطعیت خبر واحد نزد صحابه\n\nتمام این احتمالات و اجتهادات مخصوص باخبار احاد است چه مساغ و مداخله همه\nمباحثات در اخبار متواتر و مشهور نیست ـ و بنابر همین وجوه و احتمالات نسبت باخبار\nاحاد اراء مختلفه بظهور پیوسته اند معتزله قطعاً از قبولیتش انکار دارند و بمقابل آنها\nبرخی از محدثین چنان شدت را روا دار شده اند که خبر واحد را قطعی قرار دادند\nو تنها قیودی را برای قطعیتش مشروط نمودند که رواتش ثقه و دروی انقطاع و شذوذی\nرا دخل نباشد ـ بعضی از محدثین اگر چه به طور اصول، اخبار احاد را ظنی\nمیگویند ـ لا کن در جزئیات احکام و مسائل اعتقادی بدان خیال نمی فرمایند ـ\nحضرت امام صاحب مالکی را که اندرین مبحث اختیار نموده است نهایت معتدل و\nيك شاهد بزرگ دقت نظرش ـ پنداشته میشود ـ وی نه مانند معتزله قطعاً بانکارش\nپرداخته و نه مانند دیگر ظاهر بینان چندان خوش اعتقادیش را در آن مداخله داده\nکه کاملاً قطعیت او را تسلیم میشود ـ و این رأی وی بهمراه ارای صحابه بزرگ موافقتی\nدارد «حضرت عمر» عائشه صدیقه، عبدالله بن مسعود رضی الله عنهم در مواقع\nمتعد ده در تسلیم نمودن اخبار واحده اظهار تردد نموده اند وجهش همین است که\nآنها نیز خبر واحد را قطعی نمیداشتند. وقتیکه فاطمه بنت قیس به پیش حضرت\nعمر رضی الله عنه آمده از رسول الله روایت کرد که (ولا نفقة ولا سكنى) «حضرت\nعمر» فرمود (لا اترك كتاب الله بقول امراة لا يدرى صدقت ام كذبت) :ـ ترك\nنمی کنیم امر کتاب الله را بروایت يك زنی که نسبت بروایت او گمان کرده نمیشود\nکه راست است و یا دروغ میباشد ـ در احکام فقه تفریعات متعددۀ این قاعده\nموجود است ـ مثلاً اینکه از اخبار احاد فرضیت هیچ حکمی ثابت نمیشود زیرا که\nفرضیت محتاج بدلیل قطعی است البته که از خبر واحد ظن غالب تولید میشود که در\nنتیجه از ان استحباب و تسنن و بالأخر وجوب می تواند که ثابت بشود ـ بنابرین قرائت\nفاتحه را در نماز حضرت امام صاحب واجب و امام شافعی فرض می انگارد ـ و برین\nاصول احکام متفرعه نیز بکثرت موجود اند"}
{"book": "adl0354", "page": 197, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (١٩٦) اثرات خبر واحد يقينی است یا ظنی\n\nاثرات این قاعده نسبت به مسائل فقهیه در عام کلام بیشتر می افتد وهمین چیز\nاست که در يك موقع علمی را بر خلاف « امام اعظم » داشته بود – امام صاحب\nبنابر اصول متذکره بالا این امر را ضروری قرار داده بود که آن مسائل وعقائد\nاسلامیه که متفق علیه باشند برخلاف آنها اخبار احاد قابل اعتبار شده نمیتواند مثلاً\nعصمت انبيا يك مسئله مسلمه اهل حق است بر خلاف این ازان خبرهای واحده که\nمرتکب شدن انبیاء برکبائر مفهوم میشود – بنابر اصول امام ابو حنیفه آن روایات\nقابل اعتبار نمیباشد – نظر بدین اصول – از ان اشکالاتی که ملاحده پیش می نمایند\nنجات بهم میرسد لا کن جای تاسف است که اکثری از اهل الروایت قدر دانی این اصول\nعمده را ننموده بد بختانه بمخالفت آن اقدام کرده اند« علامه بن عبدالله » که محدث مشهور یست\nدر کتاب المکی خویش می نگارد ( وكان من مذهب الامام ابی حنیفة في اخبار الاحاد\nان لا يقبل منها تخالف الاصول المجمع عليها فانكر عليه اصحاب الحديث فافرطوا ) نسبت\nباخبار احاد مذهب امام اعظم چنان است که آن خبر واحدی که بر خلاف اصولها متفق\nعلیه باشد قبول کرده نشود برین مفکوره وی اهل حدیث تخالف نموده و این مخالفت را\nبدرجه افراط رسانیده اند ( این عباره را حافظ ابو المحاسین نیز در کتاب عقود الجمان\nعيناً نقل نموده است )۔\nفرق علمی که در بین امام صاحب ومحدثین درین مبحث بوده آنیست که محدثین\nهر آن حدیثی را که بر خلاف اصول متفق عليه مي یافتند صحت آنرا تسلیم کنان\nدر تاویلات آن می کوشیدند و در اکثر مقامات از تاويلات وتفسیرات غیر مفیده کار\nمیگرفتند – و بر خلاف آنها « حضرت امام » میگفت از آنجا که این حدیث خبر\nمتواتر ومشهور نیست اغلباً که روای آن سهو نموده و یا مرتکب اغلاطی شده اند –\nدر همین مبحث امام فخر الدین رازی در تفسیر کبیر خويش يك مذاكره دِلچسپی\nپرداخته که نقل نمودن آنرا مادرین موقع يك مثال عمده ميدانيم – وی می نویسد\nکه « من بمردی » گفتم که آن حدیثی که در آن مذکور است که حضرت ابراهیم علیه\nالسلام سه مرتبه دروغ گفته ( ماکذب ابراهیم الاثلت كذبات ) صحیح نمیباشد زیرا که\nاقرار نمودن بصحت آن مستلزم این امر میگردد که نعوذبالله ابراهیم دروغ گوی بوده"}
{"book": "adl0354", "page": 198, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۱۹۷) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\nاست آن مرد گفت که رواة این حدیث ثقه میباشند چه طور کاذب گفته شود ـ\nمن بجوابش گفتم که اگر ما این حدیث را صحیح انگاریم پس بر حضرت ابراهیم\nکذب گفتن لازم می آید واگر حدیث را ـ غلط گوئیم از ان باید که دروغ گفتن\nرواة را تسلیم کنیم واین از بدهیات که ابراهیم علیه السلام را برین راوی ترجیح تمام\nو مزیت مالاکلام است ، این استدلال امام رازی برین خیال حضرت امام صاحب\nمبنی است که معصومیت انبیا یکی از مسائل متفق علیه است که خبر واحد متعارض\nآن شده نمیتواند ـ جای افسوس است که « علامه قسطلانی » در شرح صحیح بخاری\nبا اینکه این استدلال را سراپا نقل نموده است ـ در خاتمه آن چنین اظهار رای نموده\nدرصورتیکه رواة این حدیث ثقه باشند بهر تقدیر باید که این روایت صحیح گفته شود ـ\nبنا بر همین اصول است که حضرت امام میگوید بسم الله الرحمن الرحیم در اغاز\nهر سورۀ جزو قرآن نیست و امام شافعی و دیگر محدثین برخلاف آن میباشند و در\nاثبات مدعی خویش چند حدیثی را که از اخبار احادند تقدیم می نمایند و از طرف\nامام صاحب این جواب گفته میشود که قرآن بتواتر ثابت است ـ و هرچیز یکه بتواتر\nباثبات رسیده باشد قران همان است و از اخبار احاد قرآن ثابت شده نمیتواند ـ\nو هم بنا بر همین اصول امام صاحب . آن روایات نیز قابل اعتبار نمی باشند که\nدر آن نسبت انکار معوذتین بطرف عبد الله بن مسعود نموده شده است ـ حافظ\nابن حجر این روایات را صحیح تسلیم کنان می نویسد که ازین روایات انکار نباید\nکرد که معوذتین متواتر نمیباشند گویا بدان اندازه در رتبه تواتر کاسته اند که اصحاب\nرسول الله را نیز از اخبار تواتر واقف بودن و حالی شدن شانرا ضروری نه پنداشته اند\nبنابرین اصول حضرت امام صاحب ـ دایره اسلامیت باندازه وسعت دارد که\nشایان شان اوست و برخلاف آن اکثری از مردمان در عدم وسعت آن کوشیده اند\nمثلا این يك مسئله مسلم و امریقنی است هر آن شخصیکه که قائل توحید و نبوت باشد\nوقلباً بران اعتقاد دارد وی برطبق نص قرآن مسلمان است حالا بمقابله این آن\nاحادیثی که قطعی الثبوت نمی باشند و از تسلیم نمودن آن با امور خارجیه مستلزم\nکفر طبقه اسلامیه میکردند ـ قابل اثر و اعتبار گفته نمیشود ـ لهذا « حضرت"}
{"book": "adl0354", "page": 199, "text": "تحفة الاعمار في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۸) اثرات خبر واحد یقینی است یاظنی\nامام « صاحب معتزله وقدريه وجهميه وغیره را کافر نمیگوید وامثال این احادیث را\nکه از جمله هفتاد و دو ملت تنها يك فرقه بجنت میرود و باقی تماماً در خور جهنم\nمیباشند نیز اعتبار نداده اند لاکن اکثری از ارباب ظاهر رتبه این احادیث موضوعه\nرا باندازه قایم نموده اند که بسخن های عادی والفاظ معمولی بر اشخاص غیر متناهی\nفتوی کفر را میدهند و این امر را تا بجایی وسعت داده اند که اگر مردی بقدر\nيك سرمو از قطع و وضع اوشان مخالفت نماید و یا بدیگران اندکی مشابهت داشته باشند\nاورا کافر انگاشته در حق وی چنین می سرایند که ( من تشبه بقوم فهو منهم )\nمتاسفانه علماء متأخره « حنيفه » نیز این اصول معظمه امام ابوحنیفه را نظر انداز\nنموده هزارها مسائل تکفیر را از خود تراشیده کتب فقهیه را از ان مالا مال\nنموده اند – ( مالا شدن چه آسان عامل شدن چه مشکل )\nفقه\nاگر چه ابتداء جمیع علوم اسلامیه مانند تفسیر . حدیث . فقه . مغازی از ابتداء\nاسلام شده بهمراه دیگر ترقیات اسلامی انها نیز در نشو و نما بودند لاكن تازمانیکه\nآنها را بحیثت فن تدوین حاصل نشده بود هيچ يكي از آنها به طرف شخص مخصوص\nمنسوب نشده اند در اوائل صدی دومین سلسله تدوین و ترتیب علوم اسلامیه آغاز\nنهاد - هر شخصیکه اولا بتدوين علمی پرداخته او را لقب بانی همان علم داده اند -\nچنانچه بلقب بانی ومدون ومرتب مسائل فقهیه امام ابوحنیفه اشتهار دارد – الحق\nنظر بمساعیات جمیله که وی در راه تنظیم و تنسیق آن بکار برده است سزوار همین\nلقب میباشد بطوریکه ارسطو موجد منطق پنداشته میشود بلا شبهه « امام اعظم »\nبهمان طور موجد علوم فقهیه تسلیم شده است و کارنامه بزرك علمی وی فقه\nمیباشد – لهذا خیال داریم که درین موضوع بحث تفصیلی را ایراد نمائیم لاکن پیشتر\nاز ایضاح مقصود تاریخ مختصر علم فقه را میخواهیم که بیان نمائیم تا ازان معلوم شود\nکه این علم از کدام وقت آغاز شده و بوقتیکه مخصوصاً امام صاحب به ترتیبات و\nتنسيقات آن عطف عنان نموده بچه حالت بود – :"}
{"book": "adl0354", "page": 200, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۹۹) مبدأ تأسيس علوم فقهيه\n\nيك مضمون نهایت عمده را شاه ولی الله صاحب نسبت به تاریخ فقه قلم بند نموده است که ما درین جا به برخی از اقتباسات آن اکتفا می کنیم - وی میگوید که در زمانه نبویه اقسام احکام شرعیه - بوجود نیامده بودند ذات رسالت پناهی بحضور صحابه وضو میفرمودند و چیزی را بآنها لساناً نمی آموزانیدند که این رکن و این واجب و این سنت وضو است صحابه کرام اوشان را دیده بر طبق عملیات او شان آنها نیز وضو میساختند - هکذا تفصیلات اجزای نماز را هم بآنها نمیگفت تنها به پیشوای صحابه نماز میگذارد - و صحابه همچنان تقلید شانرا می نمودند و به تحقیق و تدقیق فرائض و وجوب و استحباب آن نمی پرداختند - ابن عباس میگوید که من هیچ قومی را بهتر از اصحاب رسول الله ندیدم که آنها در تمام ایام زنده گانی حضرت رسالت پناهی زیاده تر از سیزده مسائل را نپرسیده اند که احکامات آنها نیز در قرآن موجود است - البته آن واقعا تیکه به طور غیر معمولی بعمل می آمد آنحضرت در آن واقعه هدایات و جوابات می فرمودند - اکثریه اینچنین نیز بوقوع می پیوست که بعد اتمام عمل و شغلیکه آنرا صحابه بحضور ختمی مرتبت اجراء می نمودند مورد تحسین و آفرین و یا از آن فعل ممنوع می شدند - و اکثریه امثال این واقعات و فتوی در مجمع های عمومی بظهور می انجامید و مردمان اقوال و ارشادات پیغمبری را محفوظ می نمودند ! بعد از وفات آنحضرت فتوحات اسلامی وسعت مزیدی را اختیار کرد و همچنان که دایره تمدن نیز کشادگی را در خود گرفت و واقعات و حوادث باندازه کسب کثرت و وسعت را آغاز کرد که بدون از اجتهاد و استنباط چاره را ندیده او را يك امر حتمی و لازمی قرار دادند - وعطف عنان اسلامیان بسوی تفصیل احکام اجمالی گشت - مثلاً شخصیکه سهواً در نماز عملی را ترك نمود ازین یمتی در پیش افتاد که آیا نماز آنشخص درست است و یا نی ؟ مهراه پیدا شدن این بحث این امر امکان پذیر نبود که تمام آن عملیاتی را که در نماز ند : فرض گفته شود لهذا صحابه کرام بتفريق آن پرداخته معلوم نمودند که در نماز فلان اشیاء فرض و فلان واجب و انقدر سنت و باقی مستحب است - برای این تفریق اصول ها ئیکه مقرر می گشت در آن چون اتفاق اراء تمام صحابه ممکن نبود ـ لہذا در ان اختلاف آراء قائم گشت"}
{"book": "adl0354", "page": 201, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۲۰۰ ) مبداء تاسیس علوم فقهیه\nوبسیار این چنین واقعات نیز بظهور آمده که نام و نشان آنها در زمان رسول الله نبود\nدرین صورت صحابه مجبور شدند که از قیاس و استنباط و تفریع و حمل النظیر علی النظیر\nکاربگیرند چون اصول این طریقه یکسان نبود پیداشدن اختلاف ضروری شد ،\n( مجتهدین صحابه )\nمقصد که در زمانۀ صحابه کرام يك دفتر بزرك مسائل و احکام تدوین یافت\nو فرقه های متعددی بنا بر همان اختلاف آراء اثبات و جود نمودند در ضمن صحابه\nاشخاصیکه بنای قیاس و استنباط را گذار دند و باید و شان خطاب مجتهد و فقیه\nکرده میشود - در میان آنها این چهار شخص عالی و ممتاز اند حضرت عمر رض ،\nحضرت علی رض ، - حضرت عبدالله بن مسعود ، حضرت عبدالله بن عباس رض ، -\nحضرت علی رض و عبدالله بن مسعود بیشتر ایام زنده گانی شانرا چون در کوفه بسر\nبرده اند ازین رو ترویج و تعمیم علوم و مسائل دینی در آنجا بیشتر بعمل آمده\nرفته رفته کوفه بطوری دار العلوم اسلامی گشت که حرمین شریفین از برکت\nفیوضات حضرت عمر و عبدالله بن عباس لقب دار العلوم را نائل گشته بود ، -\n- اسدالله الغالب علی رض ابن ابی طالب - از زمان صباوت در آغوش\nشفقت حتمی مرتبت پرورش یافته بود و باندازه که برای وی موقع اطلاع یافتن\nاز اقوال و افعال رسالت پناهی دست داده است - دیگر اشخاص بدان کمتر فائز\nشده اند . شخصی از او شان پرسید که علت کثرت روایت شما نسبت بدیگر\nصحابه از کدام رهگذر است ؟ فرمود که من - هر چیز یرا که از رسول الله ص\nمی پرسیدم بمن نشان میدادند وا کثریه بدون از سوالم نیز بهدایت و تعلیم من آغاز\nمیفرمودند علاوه بران این ولایت مآب چنان ذها نت و قوه استنباط و ملکه\nاستخراج را مالك بودند که عموم صحابه بران معترف بودند - تا اینکه مقوله\nعمومیه حضرت فاروق رض اعظم همین می بود که خداوند آن موقع را نیاورد که\nکدام مسئله مبهمه عارض بشود وحضرت علی رض كرم الله وجهه موجود نباشند -\nبا اینکه عبدالله بن عباس نیز مجتهد و عالم و فقیه بود - اما میگفت که اگر فتوی حضرت\nعلى بكدام مسئله بهم رسد پس ما هیچ پروا و ضرورتی بدیگر کس نداریم - ."}
{"book": "adl0354", "page": 202, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۰۱) مبدا تاسیس علوم فقهيه\nعبدالله بن مسعود نسبت بعموم صحابه محدث کامل وفقیهه فاضل بود و همراه رسول الله همواره بدین پایه در خلوت و جلوت همدم و همراز می بودند ــ که صحابهٔ دیگر کمتر بدان شرف مفخر شده اند .\nدر صحیح مسلم از «ابوموسی» مرویست که مایان از یمن آمده چندی رخت اقامت را در مدینه افکندیم ــ درینموقع ــ عبدالله بن مسعود را باندازه در خلا وملا به نزده حضرت رسول الله ص ملاحظه کردیم که او را از اهل بیت نبویه کمان میبردیم ــ عبدالله بن مسعود اکثریه دعوی مینمود که در قرآن مجید این چنین آیه نخواهد بود که من ــ شان نزولش را ندانم ونیز میگفت که اگر احدی نسبت بمن پیشتر در تفسیر قرآن میدانست همانا که من سفر میکردم وتعلیم ازوی میگرفتم ــ در «صحیح مسلم» مزبور است که وی در يك مجمع بزرگی از صحابه دعوی نمود که تمام صحابه بهتر میدانند وبدین معترفند که من در تفسیر قرآن پیشتر معلومات دارم ــ درین جلسه شقیق نیز موجود بود و میگفت که بعد ازین واقعه من در اکثر مجالس با صحابه شرکت می ورزیدم وخوب دقت را بکار میبردم اما احدی از آنها غائبانه هم بانکار این دعوی عبدالله نپرداخته اند ــ عبدالله بن مسعود همواره به پیشگاه عموم صحابه به تعلیم وتدریس علم حدیث وفقه مشاغلت میداشت ــ و بدرسگاه اش يك مجمع بزرگی از تلامذه همیشه موجود می بود که درمیان آنها چند تن شان مانند اسود ، عبید ، حارث ، علقمه ، نهایت نامور بوند ــ .\n( علقمه )\n( علقمه ) در زندگانی آنحضرت تولد شده از حضرت عمر وعثمان وعلی وعائشه وسعد وحذیفه وخالد بن ولید و خباب و دیگر صحابه مستفید شده و از آنها روایت آموخته ومخصوصا بصحبت عبدالله بن مسعود و پیشتر مانده ــ طرز تعلیم و علوم فقهیه واحادیث نبویه را بطوری از وی اخذ نموده که قدم بقدم وی نهادنرا بر خود التزام نموده بود و عموما مردم او را بدین الفاظ می ستودند که اگر کسی عبدالله بن مسعود را ندیده ملاقات علقمه برایش کفایت می کند ــ و خود عبدالله بن مسعود در باره او چنین میفرمود که معلومات من از علقمه پیشتر نخواهد بود ــ و"}
{"book": "adl0354", "page": 203, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۰۲) مبداء تاسیس علوم فقهیه\nعلامت دانشوری وفضل او ازین امر بیشتر معلوم می گردد که صحابه گرام بنزد وی\nآمده مسائل میپرسیدند و در حلقه تدریس عبدالله احدی همبرش نبود البته مابعد\nازوی درجه اسود نداشته میشد -\nابراهیم نخعی و حماد\n( ابراهیم نخعی ) بعد از انتقال علقمه واسود - مسندنشین شان ابراهیم نی گشت\nو مسائل فقهیه را بسیار وسعت داد تا اینکه لقب ( فقيهة العراق ) را دریافت و در علم\nحدیث چنان مرتبه را فائز شد که مردم او را ( صير فى الحديث ) میگفتند امام شعبی\nکه بلقب ( علامة التابعين ) شهرت داشت در مو قع وفاتش میگفت که ابراهیم\nاحدی را در عقب خود نگهداشت که نسبت بدو بیشتر محدث وعالم و فقیه\nمی‌بود - شخصی این مقوله را شنیده تعجب کنان پرسید که ایا « حسن بصری »\nوابن سيرين « هم .. ؟ شعبی » گفت که بمقابل ابراهیم نه تنها « حسن بصری » -\nوابن سیرین هیچ هستند - بلکه در بصره - وكوفه وشام وحجاز ، نيز همسر وعديل\nاو احدی بنظر نمی خورد - در عهد ابراهیم نخعى يك مجموعة كوچك مسائل فقهيه\nمرتب شده بود که ماخذش حدیث نبوی وفتاوی حضرت علی وعبدالله بن مسعود\nبود . اگرچه این مجموعه بطور مرتب ونظم تاهنوز قلمبند نشده بود لكن عموم\nتلامذه او مجموعة موصوفه را از بریاد داشتند و بیشتر حصص این مجموعه بنزد ارشد\nوز کی ترین تلامذه اش (حماد) محفوظ ومجموع بود که بعد ازوفات استادش بنابر قابلیت\nودانشوری خویش مسند آرای محل تدریس او وی گشت - با اینکه در زمانه (حماد)\nچندان ترقی نمایانی در مسائل فقهیه بعیان نرسیده تاهم حافظ بزرگ آن مجموعه ابراهیم\nنخعی بوده همان مولفه را بتلامذه خویش بکمال خوبی تعلیم میداد بعد ازینکه وی در\nسنه ۱۲۰ برحمت ایزدی پیوست مردم بمقام وی امام اعظم را نشاندند -\nتوجه امام ابوحنيفه بطرف مسائل فقهيه\nباوائل زنده گانی حضرت امام صاحب اگرچه بعض مسائل معتد به فقهيه حلية\nتدوین را در بر کشیده بود اما آن تدوینی بود که ازروایات زبانی جمع شده است وقسم"}
{"book": "adl0354", "page": 204, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۲۰۳) مبدأ تاسیس علوم فقهیه\nفن فراهم آورده نشده بود و برای استنباط واقتباس آن قواعد وضوابط استدلالیه تقرر نیافته بود و نه اصول انضباطیه تفریع احکام معین شده بود و نه امتیاز مراتب حدیث وشبه النظير على النظير - نام ونشانی داشت و از مسائل سواه از نام دیگر چیزی موجود نبود و آن مسائل را تا مرتبه یك قانون مكفى ودستورالعمل اعلى رسانیدن بسیار زینه پایههای بلندی را درکار داشت از کتب تاریخیه اثر این مسئله را پیدا نمودن - خالی از اشکال نیست که امام صاحب را کدام امر بسوی تدوین علوم فقهیه میلان داده وکشانید ؟ - مصنف قلائد عقود العقيان ازان انموذج القتال يك قصه را نوشته دو شخصیکه باهم در معاملات شرکت داشتند - بحمام رفته نقد وجنسی که داشتند آنرا به نزد حمامی نهاده بغسل مشغول شده بودند بعد از - وقفه یکی از آنها برآمده آن مال امانت را از حمامی گرفته بدر رفت چون رفیق دیگرش از غسل فراغت یافت از حمامی تقاضای مالش را نمود در جواب شنید که آنمال را بشريك شما دادم در نتیجه این مرد - دست درگریبان حمامی - انداخته مسئله را به نزد قاضی شهر بمرافعه بردند قاضی نیز حمامی را ملامت کرده گفت در صورتیکه دو شخص معاً به نزدت امانت شانرا گذاردند - پس تو چرا بدون ازینکه هر دویشان حاضر میبودند بیکی از آنها امانت را سپردی آن حمامی سراسیمه به نزد ابوحنیفه آمد - وی بدو هدایت داد که تورفته آن مدعی را بگو تا شریکت حاضر نباشد من هرگز تاوان مالت را داده نمیتوانم و نه قاعدةً توتنها از من مال را گرفته میتوانی - بعد ازین واقعه شوق وی بسوی علوم فقهیه آمده در صدد تعلیم و تدوین آن برآمد - شاید که این واقعه هم درست باشد لاکن اسباب اصلیه که توجه (ابوحنیفه را) بطرف علوم فقهیه نموده دیگر است از ملاحظه تواریخ این امر بخوبی روشن است که خیالات تدوین فقه برای وی تقریباً در سنه ۱۲۰ که تاریخ وفات استادش حماد است بوجود آمد واین آن زمانه بود که دائره تمدن واعتلای اسلاميت يك وسعت فوق العاده را احراز نموده بود و نسبت بمسائل عبادات ومعاملات چندان واقعات واستفساراتی اثبات وجود نموده بودند كه بدون از بودن يك مجموعه مرتبه مسائل فقهیه برای دفع آن دیگر علاج مفیدی دیده نمیشد وسلسله روایات وسندات لسانی هرگز کفایت نمیکرد ونیز خلاء وملاء دیگر ملل"}
{"book": "adl0354", "page": 205, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ٢٠٤ ) مبدا تاسيس علوم فقهیه\nواقوام و وسعت رقبه اسلام بیشتر احتیاجات مردم را باحکام اسلام و فتوای هدایت انجام\nنشان میداد و درین فرصت قدرتاً بدل هر کس این خیال جا گیر بود بهر طوریکه بشود\nباید فروع وجزئيات مسائل بهمراه اصول آن انضمام یافته يك فن مستقل مسائل فقهيه\nتاسیس گردد . چون اتقاء وپرهیز کاری در طبیعت مجتهدانه امام ابو حنیفه بیشتر مرکوز\nبود و بهمراه آن وسعت تجارت وتعلقات وضروريات غير واحده وطرز معاملات بالعموم\nاو را ازین احتیاجات نیز خبردار نموده بود وآن استفسار های بشماری که هر روزه از\nاطراف وجوانب بغرض فتوی واخذ روایت به پیشگاه او می آمد - او را زیاده تر از\nاحتیاجات ابنای وطن بسوی تدوین این فن حالی می نمود و علاوه بران آن سهو\nوغلطه فهمی های روزمره که از حکام وقضات محضوروی در مسائل دینیه بوقوع میرسید\nبیشتر سلسله جنبان تعظيم و تنسيق علوم فقهیه میگشت وبهمراه آن ممكن است كه كدام\nوجه وداعيه مخصوصی ( چنانچه که در بالا مذکور شد ) این آمادگی او را محرك\nگشته آن خیال عالی او را از قوه بفعل آورده جامه علمی پوشانیده باشد - .\n( شرکت تلامذه با ابوحنيفه در تدوين مسائل فقهيه )\nبدان طريقة جامعة كه امام صاحب در صدد تدوین مسائل فقهیه بر امد آن يك مشغله\nنهايت و سيع ويك امر پرخطر گردید ازین رو نخواست که همچه يك كار بزرگی\nرا تنها بر رای ذاتی خویش مفوض داشته و بر معلومات خویش آنرا منحصر نماید\nلهذا چند ذوات موقری را ازشا گردان نامی خود که مساعدت ومعاونت آنها برای تدوین\nمسائل فقهيه نهايت ضروری بود وآنها دران علوم وفنون يد طولى ومعلومات مكفى\nداشتند . انتخاب نمود ـ مثلاً یحی بن ابی زائده وحفص بن غياث وقاضي ابو يوسف ـ\nداؤد طائی حبان . مندل ـ صاحب کمال در فنون روایت وآثار بودند ـ « و امام زفر »\nدر قوه استنباطیه مشهور بود ـ « وقاسم بن معن » وامام محمد در فنون ادبيه صاحب\nفضل بودند . امام اعظم بشر كت وشمولیت این تلامذۀ محترم خويش يك مجلس\nمشتری که باقاعده تدوين و ترتيب علوم فقهیه را انعقاد داد امام طحاوی بسند متصل\nاز اسد بن فرات روايت ميكند كه عده آن تلامذۀ ابو حنیفه که باوی در تدوين مسائل\nفقهیه شر كت ومعاونت نموده اند ـ چهل نفربود که ذوات ممتاز در میان شان ـ"}
{"book": "adl0354", "page": 206, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٠٥) مبدأ تاسيس علوم فقهيه\nابو يوسف زفر، داؤد طائی، اسد بن عمر ، يوسف بن خالد التميمي يحيى بن ابی زائده\nاست . و نيز امام طحاوی روايت ميكند كه بخدمات تحريريۀ اين مجلس يحيى بن ابی زائده\nمامور بود ووی تا سی سال بكمال انهماك در ايفا و انجام اين خدمت مشاغلت داشت —\nاگر چه این قول تا اینجا صحیح است که سلسلۀ تدوین وترتيب مسائل فقهيه کم وبیش\nتا سی امتداد یافته است ( یعنی از سنه ١٢١ تا سنه ١٥٠ که سال وفات امام صاحب است )\nلاکن این ادعا غلط است که از آغاز تا با انجام بکتابت آن يحيی شرکت داشت زیرا که\nسال ولادت او در سنه ١٢٠ است علاوه بر اشخاص متذكرۀ بالا « طحاوی » می\nنگارد که اشخاص ذیل نیز در شرکای آن مجلس محسو بند — عافيه — اوزی . —\nابو علی — عنزی — علی مسعر ، قاسم بن معن — .\n— ( طريق تدوين مسائل ) —\nاولا مسئله مخصوصی مطرح مذاكرۀ این مجلس میگشت اگر در جواب آن\nعلى العموم متفق الرای می بودند — علی الفور بقلمبند نمودن آن می پرداختند و اگر\nدر آن مو ضوع اختلافات بظهور می پیوست بکمال آزا دی درآن سر گرم بحث\nو مذاکره می شد ندگاه گاه این مذاکره بسیار طول میکرد و حضرت امام بکمال\nغور و تحمل باستماع تقرير آنها می پرداخت و در خاتمۀ آن چنان جواب مسکت پر\nنزا کتی را میفر مود که برای متعارضين سوا از تسلیم دیگر چاره نمی ماند — در بعض\nاحیان با وجود يکه امام صاحب در موضوعی اظهار رای می نمود — تا هم برخی از تلامذۀ\nشان همچنان بر مفکوره های شان قائم بوده در نتیجه نه تنها رای حضرت امام بلکه ارای\nدیگران هم بالتمام در قید تحریر می آمد — ویکی از شرائط این مجلس این بود که تا تمام\nاعضای آن مجموع نمی بودند هیچ يك مسئله را طی نمی نمودند — « مصنف جواهر\nالمضيّه » در طی تذكرۀ « عافيه بن يزيد » از اسحاق روايت ميكند — در موقعيكه اصحاب\nابو حنیفه در کدام مسئله با هم مذاکره می نمودند — و عافيه موجود نمی بود — میگفت\nکه این مبحث را وقتی خاتمه دهید که عافیه نیز موجود باشد — چنانچه تلامذۀ او انتظار\nاحضار عافیه را کشیده — بعد از ان بالا تفاق آن مسئله را قلم بند میکردند — سلسله\nتدوین مسائل فقهیه بطوريكه مذکور شد در مدت (٣٠) سال بانجام رسید واوقات"}
{"book": "adl0354", "page": 207, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٠٦) مبدا تاسيس علوم فقهيه\nاخیره زنده گانی حضرت امام صاحب درمیان محبوسخانه نیز با تمام همین کار عظیم الشان مصروف و مبذول بود – ترتیب این مجموعه را بطوریکه حافظ ابو المحاسن می نویسد بر طبق کتب مروجه فقهیه بود یعنی اولاً باب الطهارة وباز باب الصلوة وباب الصوم ، ـ و بعد از اختتام مسائل عبادات احکام معاملات ـ و در خاتمه آن باب الميراث بوده است – .\nترويج مجموعة الفقه ابو حنيفه\nدر ایام زنده گانی حضرت امام صاحب این مجموعه چنان حسن قبول را احراز نموده بود که هر قدر اجزاء آن که از تحت تسطیر می برآمد – بيك جهان شوق و رغبت به تمام ممالك اسلامی نشر واشاعت می پذیرفت و اگرچه بلحاظ حالات این عصر کثرت اشاعت آن غیر متصور است ) درسگاه امام صاحب يك مدرسه قانونی بود که اکثری از مستخرجین آن مکتب بماموریت های مهمه ملكية فائز شدند و نظامنامه و آئین حکمرانی آنها همین مجموعه بود و بس جای تعجب است آن اشخاصیکه لاف همسری را با حضرت امام میزدند آنها هم نتوانستند که خود ها را ازین مجموعه بی نیاز ومستغنی نشان میدادند ـ ابوسفیان ثوری بکمال لطائف الحیل نقل کتاب الرهن این مجموعه را حاصل داشته همیشه آنرا تحت مطالعه آورده از ان استفاده می نمود ـ زایده حکایه میکند که روزی من بزیر سر امام ثوری کتابی را دیدم که وی او را همیشه تحت مطالعه خویش میگذاشت من از وی اجازه خواسته بملاحظه آن کتاب آغاز نهادم چه دیدم که کتاب الرهن مصنفۀ ابو حنیفه است من بکمال تعجب ازوی پرسیدم که آیا شما مصنفات ابوحنيفه راهم ملاحظه میکنید ؟ وی بجوابم گفت ای کاش دیگر تصنیفات وی هم به نزد من می بود ( ملاحظه شود باب دهم عقود الجمان ) علاوه بران محل مزید تحير و تعجب است با وجودیکه در انفرصت بسیار علمای فاضل وفضلای کامل و مدعیان علوم وفنون موجود بودند واکثری از آنها در مخالفت امام صاحب میکوشیدند تا هم احدی از آنها به ترديد وقدح این مجموعۀ او جرات نورزیده اند « امام رازی » در مناقب الشافعی می نویسد که ( ان اصحاب الراى اظهر وامذهبهم وكان الدنيا مملوة من المحدثين ورواة الاخبار فلم يقدر احد منهم الطعن في اقاويل اصحاب الراى ) اصحاب الرأى"}
{"book": "adl0354", "page": 208, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۲۰۷) مبدأ تاسيس علوم فقهیه\n(یعنی ابو حنیفه وتلامذه او) در هنگامی باظهار مسائل واجتهاد خویش پرداخته اند که تمام دنیا از محدثین ورواة اخبار پر بود تا هم احدی از اوشان باعتراض نمودن برآنها قادر نشده است امام رازی بنفی عمومی زبان کشاده است لاکن برای ما بعد از تتبع واستقصاً تمام معلوم گشته است که تنها امام بيهقي ترديد كتاب السير مجموعه ابو حنیفه را نوشته بود که متعاقباً « قاضی ابو یوسف » مجواب آن تردید نیز پرداخته است اغلبآ این مجموعه کتاب بزرگی بوده بر هزار مسائل مشتمل خواهد بود مصنف قلائد عقود الجمان بحواله كتاب الصیانة می نگارد که تعداد مسائل مدونه امام ابو حنیفه از دوازده لك ونود هزار ( ۱۲۹۰۰۰۰) چیزی بیشتر است شمس الائمه کروری مسطور داشته است که عده آن شش لك ( ۶۰۰۰۰۰ ) مسئله است . ممکن است که این تعداد اخیره صحیح باشد _ اما جای هیچ شبهه نیست که تعداد آن از چند لك مسئله کمتر نباشد بلی جهت تصدیق این امر کتب مصنفه _ یکی از شاگردانش که امام محمد است و فعلاً در همه جا موجود و متداول است . می باشد .\nفقدان مجموعه ابو حنیفه\nدرین مسئله هیچ جای شك و شبهه نیست که در ایام زنده گانی خود امام صاحب این مجموعه فقهیه ترتیب شده نشر و اشاعه یافته بود و ثبوت این امر در تمام کتب رجال و تاریخ موجود بود _ انکار نمودن ازان گویا انکار از تواتر است _ لاکن افسوس که آن مجموعه از يك مدت متمادی ضائع و مفقود است و در هیچ یکی از کتب خانه های مشهوره روی دنیا اثر و خبری از ان موجود نیست « امام رازی » در مناقب الشافعی خویش تحریر داشته که فعلا هيچ يك تصنيفی از ابو حنیفه بنظر نمی رسد _ چون امام رازی در سنه ٦٠٦. وفات نموده معلوم است که کم از کم شش صد سال پیشتر دست زمانه آن مصنفه های نادره ابو حنیفه را معدوم نموده است . اگر چه فقدان تصنیفات ابو حنیفه موجب مزید تعجب نیست زیرا که اکثری از کتب آن زمانه که عده آنها بیشتر از هزار است معدوم بلکه اثر و نام و نشان هیچ یکی از آنها هم موجود نیست _ تالیفات او زاعی _ ابن جريج _ ابن عرويه _ حماد بن ابی معمر در عین همان زمانه که امام ابو حنیفه بتدوين مسائل فقهيه _ مشاغلت داشت"}
{"book": "adl0354", "page": 209, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۲۰۸ ) مبدا تاسیس علوم فقهیه\nاشاعت یافته بودند اما اکنون نام و اثر و خبری از هیچ کدامی از آنها بهم نمیرسد ــ\nحتی که کسی نامهای آنها را هم بخاطر ندارد ــ گم شدن این مجموعة امام صاحب يك\nوجه مخصوصی دارد با اینکه آن مصنفه فی حد ذاته يك كتاب مرتب و خوش اسلوب\nبود لاکن قاضی ابو یوسف و امام محمد مسائل مندرجات آنرا بچنان توضیح و تفصیلی\nتحریر داشتند که بر هر مسئله اقامة استدلالات و براهین را نموده حواشی مفیده را\nبران ایزاد فرمودند چون آن شروح و مصنفات ترویج و تعمیم یافتند ــ مردم هم بی\nپروائی را از اصل مأخذ اختیار ورزیدند ــ بلی نظیر دیگر این مسئله نیز موجود است\nکه طبقة متأخرین نحویان بواسطة که تشریح و توضیح و تفریعاتی را در مسائل نحویه\nایراد نموده اند مصنفات ائمة معظمه سابقه نحو را مانند فراء . کسائی . اخفش .\nخلیل . ابو عبیده . ــ از نظر مردم انداخته تا اینکه آن مؤلفاتیکه از اثرات\nمدونين ومرتبین علم نحو بودند معدوم شدند ــ .\nآن ذخيرة مسائل و احکاماتی که امروزه بطرف امام صاحب منسوبند تماماً از تالیفات\nشاگردان رشیدش قاضی ابو یوسف و امام محمد است که از اصل مجموعة امام صاحب\nآنرا اقتباس نموده زیاده تر در توضیح و تشریح آن بذل مساعی نموده ــ صورت\nتاليفی دیگری را در بر آن کشیده اند ــ ما در آتیه باسماء مؤلفات و حالات مختصره\nاین حضرات خواهیم پرداخت ــ فقه موجوده اگر چه عموماً بنام فقه حنفی مشهور\nاست لاكن در حقيقت مجموعة آراء چهار ذوات گرامی که امام ابو حنیفه ــ زفر .\nقاضی ابو یوسف . امام محمد میباشند است ــ و در اکثری از مسائل قاضی ابو یوسف\nو امام محمد بمخالفت رای امام اعظم پرداخته اند و فعلاً در کتب فقهیه آن اختلافات\nتماما موجودند ــ لاکن این ذوات مکرمه برین حرف معترفند که ما در اقوا لیکه\nمخالفت امام صاحب را نموده ایم آنهم در اصل از جملة اقوال مرجوعة اوست ( يعنی\nحضرت امام نسبت يك مسئله اراء مختلفة را اظهار داشته بالاخر يك رأی قیام مینمود )\nاین روایات در شامی ( رد محتار ) و غیره كتب فقهيه بالعموم مسطور اند لاکن ما بمشكل\nبران عمل و تصدیق میکنیم ــ و این اظهارات تلامذة حضرت امام را که در اختلافات\nخویش میگویند بجز از يك حسن ظن دیگر چیزی گفته نمیتوانیم ــ زیرا که قاضی"}
{"book": "adl0354", "page": 210, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ۲۰۹ ) مبداء تاسیس علوم فقهیه\nابویوسف و امام محمد بالذات - منصب اجتهاد را احراز نموده اند حق اختلاف\nرای بهر کدام شان بوده است بلی - ترقیات عالم الجلالم نیز تا بهمان زمان در جریان بود\nکه با وجود حسن عقیدت و کمال خلوص تلامذه بمخالفت علانیه اراء شیوخ و اساتذه\nخویش حقانه می پرداختند و ترقی خیالات مردم مانند امروز محدود نبود .\nاین مسائلی که بنام فقه حنفیه موسومند در همان موقع بکمال سرعت و پذیرائی\nدر اطراف و نواحی انتشار و اشاعت یافت البته در مملکت عربیه چندان رواج\nو تعمیمی را محض ازین جهت مالك نشد که در مدینه منوره « امام مالك »\nو در مکه معظمه دیگر ائمه بزرك و صاحبان مذهب که دعوی هم سری و ابا حضرت\nامام صاحب داشتند وجدت و فعالیت خود ها را در اجتهاد و مفکوره های شان نشان\nمیدادند نیافت - اما در ماسوای ممالك عربیه در سرتاسر مستملکات اسلامیه که وسعت\nاو را دران فرصت از سنده تا ایشیای كوچك گفته میتوانيم يك رواج\nو تعميم فوق العاده را در خود گرفت حتی که در هند - و سند * و افغانستان\nو بخاری - و ترکستان - بجز از مذهب و اجتهادوی دیگر اجتهادات و مذهب را\nکسی تسلیم نمی نمود - با اینکه فقه شافعیه و حنبلیه در بعض قطعات اسلامیه ترویج\nداشت اما ممکن نشد که بر فقه حنفیه غلبه و رسوخی می نمود - در بعض - مقاماتیکه\nفقه حنفیه قلیل و یا معدوم بنظر می آید مبنی آن بر علل و اسبانی است - چنانچه\nدر افریقه تاسنه ٤٠٥ کاملا فقه حنفیه مروج بود و بر دیگر مذاهب و طرق مختلفه\nاهمیت و غایه فوق العاده را داشت اما چون معز بن بادیس در سنه ٤٠٦ زمام مهام\nآن مملکت را در دست گرفت در ترویج و تعمیم و اشاعه فقه خیلی باندازه بذل\nمساعی و مقدرت ورزید که بقوه حکومت در تمام قلمر و خود همان فقه را قائم نمود\nکه تا هنوز در آنجا باقیست - ( ملاحظه شود تاریخ ابن خلکان ترجمه معز بن بادیس )\n* حنفی المذهب بودن اکثر سلاطین *\nعلى العموم زمام حکومت و مهام سلطنت بدست زمامداران و سلاطین حنفی\nالمذهب بوده است خلفای عباسیه ازین مبحث خارجند - زیرا تا زمانیکه این خاندان\nدر اوج اعتلاء بودند بهمراه سیف - مالك قلم هم بودند و خودشان دعوی"}
{"book": "adl0354", "page": 211, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ۲۱۰ ) ترویج و تعمیم مذهب مهذب حنفی\nاجتهاد را داشته به تقلید دیگری احتیاج شان را نشان نمیدادند ـ ما بعد از تنزل\nدر آنها چندان قابلیتی نماند که از حالات و زندگانی آنها اثری در ملك و ملت\nبهم رسد تا هم شخصی که از خاندان عباسیه تقلید را بر خود گوارا نمود عبدالله\nبن معتز بود ( ملاحظه شود ترجمۀ عبدالله بن معتز در تاریخ ابن خلکان ) که موجد\nعلم بدیع و در خاندان عباسیه شاعر و ادیب ناموری پنداشته میشد و تقلید مذهب\nامام صاحب را نموده حنفی المذهب بود ـ بعد از تنزل خاندان عباسیه اشخاصیکه\nبر اوج حکومت عروج نموده اند ـ اکثریه حنفیه بودند ـ خاندان سلجوقی\nکه نامدت مدیدی زمام حکمرانی را در دست داشت و وسعت دایرۀ\nحکومت را طولاً از کاشغر تا بيت القدس وعرضاً از قسطنطنیه تا آخر بلاد خزر رسانیده\nنیز « حنیفی بودند » ـ « محمود غزنوی » که از کار نامهای او خورد و بزرگ\nاستحضار دارد ـ يك عالم بزرگ در فقه حنفی بودند ـ و يك تصنیف عمده او شان\nدرین فن بنام ( التفريد ) نیز موجود است که در آن کم از کم ششصد هزار مسئله\nحنفیه مندرج است ـ « نام نور الدین » زنگی نیز مخفی و مستور نیست ( ملا حظه\nشود ترجمه نورالدین زنگی در جواهر المضیه ) بلکه وی در جمله قهرمانان نامور\nما داخل است و در محاربات بیت المقدس ناموری ابتدائیه را وی حاصل نموده\nسلطان صلاح الدین فاتح بیت المقدس یکی از ملازمان در بارش بود و او لین\nدارالحدیث را در دنیا وی قائم داشت است و در احترام و اعزاز فقه شافعی و مالکی\nو دیگر مشاهیر اسلامی نیز میکوشید اما خودش و تمام خاندانش از روی مذهب حنفی\nبودند ـ اگر چه خود سلطان صلاح الدین شافعی بود اما در خاندان او اکثریه\nمذهب حنفی داشتند ـ « الملك المعظم عيسى الملك العادل » ـ كه پادشاه يك\nمملکتی نهایت وسیع بود « وعلامه ابن خلکان » در طی حالاتش مینگارد که « او نهایت\nعالی همت ، فاضل ، هوشمند دلیر ، پر رعب ، و در مذهب حنفی ، و صاحب علووغلو\nبود » ـ چرا که مصر ـ که در صدی نو متمکن اریکه حکمرانی مصر گشتند و تا\n( ١٤٨ ) نه تنها فرمانفرمای آن دیار بلکه فاتح دیگر امصار کبار نیز گردیدند نه تنها\nخود شان حنفی المذهب بلکه در در باراوشان نیز فروغ این مذهب بیشتر بود سلاطین"}
{"book": "adl0354", "page": 212, "text": "تحفه الامان فی سیره النعمان حصه اخری ( ۲۱۱ ) ترویج و تعمیم مذهب مهذب حنفی\nترکیه که کم از کم از عرصهٔ شش صد سال یکی بعد از دیگری فرمانفرمای قسطنطنیه\nگردیده و تا امروزه روز از برکت و همت همان سلطنت عزت ووقار اسلام برقرار\nاست علی العموم حنفی بودند و جمهور امراء وزراءمداران مملکت افغانستان ماهم\nاز مدتهای متمادی حنفی المذهب بوده‌اند حتی اکثری از امراء و رؤساء و فرمان\nروایان عمدهٔ اسلامی مملکت هند نیز حنفی معرفی شده‌اند ـ ومخصوصاً در زمان\nحکمرانی آل « تیمور لنگ » بیشتر مراعات و پابندی این مذهب تحت نظر ودقت\nدر تمام حصص وسیعهٔ سلطنتش گرفته شده بود و بجز ازان دیگر مذاهب\nفروغ و ترویج نداشت ـ\nبعضی اشخاص چنان توهم میکنند که موجب فروغ و مزید قبولیت مذهب\nحنفیه تنها بواسطهٔ سلاطین و حکومت بوده است « امام مشهور ارباب ظاهر ابن\nحزم » میگوید که دو مذهب بقوهٔ سلطنت و حکومت رواج و عمومیت حاصل داشت\nاست اول مذهب حنفی بواسطهٔ قاضی القضات بودن شاگرد رشید ابو حنیفه ـ\nدر دورهٔ هارون الرشید » و امتیاز دادن وی مرقضاة ومأمورین حنفیه را در اعطای\nمراتب ومناصب ـ دوم مذهب « مالکی » بواسطهٔ تقرب شاگردش یحیی صمودی\nببارگاه خلیفهٔ اندلس که او هیچ احدی را بدون مشوره و صواب دید او برمنصب\nقضاء مقرر نمیداشت و آن ماسوای اهل مذهبش را ابداً مستحق قضاء نمی انگاشت\n( این قول را ابن خلکان در ضمن ترجمهٔ یحیی صمودی نقل نموده است ) لیکن\nاین توهم ابن حزم کاملاً ظاهر بینی است امام ابو حنیفه در سنهٔ ۱۲۰ برمنصب\nاجتهاد فائز آمد وامام ابو یوسف بعد از سنهٔ ۱۷۰ بر منصب قضاء فائز آمد زیرا که\nایام تقرر و عروج او در عهد « هارون رشید » بوده است ـ قبل از فروغ و برسر\nکار شدن ابو یوسف کاملاً پنجاه سال منقضی شده مذهب امام اعظم حسن تلقی\nو کمال قبولیت را قبلاً حاصل نموده و هزارها نفر از تلامذهٔ او سلسلهٔ درس وتدریس\nو فتاوی را قائم داشته مراتب قضارا اشغال نموده بودند ـ ظاهر است که این کامیابی\nبطرف کدام شخص منسوب میگردد؟ بلی! در زمان قاضی ابو یوسف نیز برای مسائل\nحنفیه فروغ و حسن تلقی بحصول آمده است لاکن عروج اصلی مذهب حنفیه محتاج"}
{"book": "adl0354", "page": 213, "text": "تحفه الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢١٢) ترويج و تعميم مذهب مهذب حنفى\nبكوشش و مساعی قاضی ابو یوسف نبوده است ـ امام رازی با وجود مخالفت همین مدعای را که ماذکر نمودیم تسلیم نموده است ـ . (ثم انه لما قوى مذهب اصحاب الرای و اشتهر و اعظم وقعته فى القلوب ثم اتفق اتصال ابی یوسف ومحمد بخدمته هارون الرشيد عظمت تلك القوة جداً لان العلم والسلطنة حصلاً معاً ـ : ـ بعد ازینکه مذهب اهل الرای ( امام ابو حنیفه واصحابش ) قوت گرفت وشهرت را پذیرفت و عزت ووقعت آن در قلوب اهالی بیشتر متمکن گشت از حسن اتفاق امام محمد وابویوسف بدربار هارون رشید رسائی یافته بیشتر در قوت وزیادت آن افزود زیرا كه علم و سلطنت باهم مجتمع گشت ) ـ .\nو علاوه بران اثر قاضی ابو یوسف تنها به زمانه « هارون رشید » محدود بود پس این رواج عمومی و این کامیابی غیر منقطع مذهب حنیفی از کدام رهگذار است ؟ اگر این طور باشد پس اکثری از ائمه بزرگ دیگر در عهد خویش مراتب عظمی را مدرك ومقامات علیا را نائل شده اند پس چرا مذاهب آنها ترویج عمومی نیافته است ؟ امام اوزاعی در ایام زندگانی و تا مدت بعد از رحلتش بعالم جاودانی ـ امام مطلق تمام شامات تسلیم شده و دران ممالك عموماً اهالی بطرف تقلید و پیروی او گرائیده بودند لاكن اين يك اثر محدودی بود که به بسیار زودی زوال پذیرفت از امثال این واقعات صراحتاً این نتیجه محصول می آید که مذهب امام ابوحنیفه دارای انچنان محاسن ومزایا وصفات وخوبی های است که در دیگر مذاهب چندان اثری ازان نیست .\nموجبات رواج ديگر مذاهب\nعدۀ از آن ائمه که مسائل فقهیه آنها در سر تاسر ممالک اسلامی حسب تفاوت رواج یافته چهار است . امام ابو حنيفه رح ـ امام مالك رح ـ امام شافعی رح ـ امام حنبل رح ـ اگرچه سبب اشاعت وترویج مسائل فقهیه آنها خوبی ذاتی وعمدگی آنها ست لاكن درین امر هم جای شبهه نیست که عظمت ورسوخ ذاتی همان واضع فقه نيز باو یکجائی ودر آن مداخلت دارد بنزديك مــا باستثناى امـام ابو حنيفه موجبات ترويج و اشاعت مسائل فقهیه دیگر مجتهدین پیشتر بواسطه خصوصيات ذاتی و امتیازات شخصی آنها بوده است ـ ."}
{"book": "adl0354", "page": 214, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢١٣) ترویج و تعمیم مذهب مهذب حنفی\n\nمثلا امام مالك چون باشنده مدینه منوره که مرکز نبوة و دار الصدارت خلافت\nو مقر خلفای راشد بود ازینرو مردم بیشتر باهل مدینه مراتب خلوص و عقیدت را مرعی\nمیداشتند و خاندان او نیز خاندان علمی وجد والجدش مالك بن عامر از صحابه بزرگ\nبسیار احادیثی را آموخته بود و عم معظمش شیخ الحدیث گفته میشد و قتیکه امام\nمالك در فقه وحديث صاحب کمال گشت این صفت عارضی او بر قابلیت ذاتیش طره\nنازگشته جلوه دادن کمالاتش را آغاز نهاده تا اینکه در تمام دیار و امصار سکه اعتبار او را\nضرب نمودند --\nامام شافعی نیز زیاده برین دارای خصوصیات متعدده بوده موطن او مکه معظمه\nسلسله نسبش از طرف پدر قریشی و از طرف مادر هاشمی بود و تمام خاندانش\nاز اول تا آخر صاحب عزت و رسوخ و امتیاز بوده پدر جدش سائب در غزوه بدر\nعلمبردار آل هاشم بود که گرفتار شده بشرف اسلام افتخار یافت ولادت مکه معظمه ،\nاعز از خاندانی ورشته هم نسبی با حضرت نبوی چنان صفاتی بودندکه موجبات حسن\nقبول ورجعت اهالی بسوی امام شافعی گشت ---\nدر وجود مسعود حضرت نعمان هیچ یکی ازین خصوصیات و امتیازات موجود\nنبود ، قریشی ، و هاشمی بودن در کنار عربی النسل هم نبود -- در خاندانش نیز\nاین چنین شخص نگذشته بود که شرف مرجع و مقتدا بودن اهالی را نسبا در خود\nمیداشت -- پیشه پدری وی تجارت بود و خودش نیز بسودا گری مشغلت داشت --\nبا اینکه دار ولادت او دارالعلم کوفه بود -- اما بهیچ صورت کوفه همسر و برابر مکه\nمعظمه ، و مدینه منوره شده نمیتواند -- وعلاوه بران بواسطه اسباب ناگزیر و\nو اتفاقات يك گروهی از اهل روایت نیز کمر به مخالفتش بسته بودند -- مقصد اینکه\nآن اسباب که برای حسن قبول واثر عامه در کارند بالكل دروجود مسعودش\nموجود نبود با وجود آن هم که فقه او در تمام ممالك اسلامی وسعت و ترقی و رواج و\nتعمیم بی پایانی را احراز نموده -- علی الیقین برین امر دلیل است که طریقه اجتهاد و\nمسائل فقهيه او برای ضروریات انسانی نهایت موزون و مناسب افتاد -- خاصه برای\nتمدن باندازه که فقه او مناسبت و معاونت بهم میرساند دیگر مذاهب این صفت را"}
{"book": "adl0354", "page": 215, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری (214) تعمیم ترویج و مذهب مهذب حنفی\nندارد. و بهمین واسطه مذاهب دیگر ائمه بیشتر در همان منطقه ها رواج یافته که در آنجا تهذیب و تمدن بیشتر ترقی نموده بود.\nعلامه این قلاون وجه این امر را نشان داده که سبب رواج و تعمیم مذهب امام مالك در اندلس و قطعات غربیه چرا بیشتر بود ؟ چون در اندلس و دیگر ممالك غربيه در آن فرصت آثار بدویت و وحشت زیادت داشت و مردمان آنجا دارای آن صفات و ترقیاتی نبودند که اهل عراق آنرا حاصل نموده بودند ازین سبب سوای فقه امام مالك در آنجا دیگر مسائل و احکام و مذاهب فروغ نیافت و رائج نشد.\nدر فقه حنفی که علاوه بر زحمت کشی های ابوحنیفه مسائل غیر واحده تلامذه او نیز داخل و شامل است در آن زمانه يك نظامنامهٔ بزرگ بلكه يك مجموعهٔ جامع قوانین بود. اگرچه در ازمنهٔ آتیه دیگر علمای حنفی بران دیگر اضافات نموده در تفریع و تشریح جزئیاتش کوشیده اصول و فروع او را بسیار ترقی و وسعت داده اند تا هم آن مراتب و خصائص و محاسنی را که اکثری از فنون در زمان ابتدائیه داشته میباشد. تماماً در آن مجموعهٔ فقه امام ابوحنيفه موجود بود. درین مجموعه علاوه بر مسائل عبادات و گذارشات عمومی معاملات بسیار قوانین ملکی و نظامی و دفتری و حکومتی و تعزیرات و محصولات، وماليات شهادات، معاملات، وراثت، وصیت، و غیره شامل بود. اندازهٔ وسعت و خوبی آن ازین مسئله بخوبی هویدا است که در تمام سلطنت وسیعهٔ هارون الرشید اعظم که از سنده تا ایشیای كوچك امتداد داشت همین اصول و قوانین رائج و تمام واقعات و معاملات این عصر واعصار آتیه برهمین مسائل و قوانین حل و تصفیه می شدند.\nاین نظامنامهٔ حنفیه که بنام فقه مشتهر بوده است مشتملبر دو نوع مسائل بود وبدين لحاظ واضع او را دو حیثیت مختلف است: (اول) آن مسائل که از شریعت مأخوذند واحکام تشریعی گفته میشوند (دوم) احکام که شریعت در بارهٔ آن سكوت نموده و از ضرورتهاى تمدنی و معاشرتی بوجود آمده اند و یاذكر آن در شریعت موجود است اما بطور تشریعی مذکور نیست.\nبلحاظ مسائل قسم اول فقيهه حیثیت شارع و مفسر را دارد و بدین اعتبار برایش"}
{"book": "adl0354", "page": 216, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ٢١٥ ) ترويج و تعميم مذهب مهذب حنفي\nقابلیت و واقفیت در اقسام ذیل ضرور است ـ و اقفیت نصوص ، مهارت زبان قوت استنباط توفيق متعارضات ، ترجیح دلائل ـ . و نظر باحكام قسم دوم واضع فقه حيثيت يك مقنن را دارد و بدین لحاظ مراتب قابلیت و دانشوری او باید باندازه باشد که مقنن مشهوره دنیا دارای آن میباشند ـ این ـ هر دو حیثیت یکی از دیگرش ممتاز است بسیاری از ناموران اسلام چنان گذشته اند که در قرآن و حدیث مفسر و شارح عمده بوده لاكن از قابلیت مقنانه معرا بوده اند . و همچنین یکدسته دیگر نیز از مسلمانان این چنین بودند که مقنن و واضع قواعد و نظامات بودند ـ لا كن مفسر نصوص شرعیه گفته نمیشدند ـ .\nتاجایکه ما تتبع و استقراء نموده ایم و واقفیت داریم ـ درین دوره وسیع اسلام تنها دست قدرت این هر دو قابلیت را بدرجه نهایت اعلی در ذات ستوده صفات امام ـ ابو حنیفه مجموع داشته است ـ و در دیگر مجتهدین و ائمه این دو صفات بهمین اندازه مجتمع نشده است ـ .\nمفارقت در بین فقه تشریعی و غیر تشریعی\nدیگر از جمله کارهای بزرك حضرت امام ابو حنیفه اینست که در میان احکام تشریعی و غیر تشریعی امتیاز را قائم داشتند ـ در آن اقوال و افعال شارع علیه السلام که در سلسله روایت مضبوط شده اند ـ اکثریۀ امور ازان قبیل اند که آنها با منصب رسالت هیچ تعلق نداشتند ـ لاكن بطور اصطلاحی بران اطلاق لفظ حدیث کرده میشود در طی توضیح مسائل كه يك غلطی شدید عمومی بعمل آمده اینست که مردم تمام این امور را به حیثیت شرعی محمول داشته اند و بهمین خیال بران بنیاد و مسائل و احکام را قائم داشته اند حالانکه آن احادیث با منصب رفیعه رسالت هيچ ربط و تعلقی نداشت .\nشاه ولی الله صاحب مینویسد « ١ » ( ملاحظه شود از صفحه ١٣٤ الى ١٤٠ حجة الله البالغه مطبوعۀ بریلی ) چیزیکه از ذات رسالت پناهی روایت گردیده و در کتب احادیث تدوین شده بر دو قسم است ( اول ) آن احکامیکه بتبلیغ رسالت تعلقداشت که در همان موضوع این آیه نازل شده ( ما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم فانتهوا ) آن امری را که رسول برای شما پیغام بیاورد اورا قبول نمائید وازانچه که شمارا ممانعت نماید از آن باز آئید"}
{"book": "adl0354", "page": 217, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢١٦) مساعی ابو حنيفه در مسائل تشریعی و غیر تشریعیه\n(دوم) آن اموریکه بمقام رسالت تعلق ندارد ونسبت بدان خود رسول الله چنین\nارشاد فرموده اند ( انما انا بشر اذا امرتكم بشيء من دينكم فخذو به واذا امرتكم\nبشيء من رأى فانما انا بشر مثلكم ) وقتیکه من برای شما نسبت بکیش و مذهب تان\nحکمی نمایم ـ پس شما در تعمیل آن بکوشید ـ واگر من از رأی خویش حرفی\nبشما بگویم پس من درآن موضوع حكم يك شخص را دارم و مانند شما بشر میباشم .\nدر قسم ثانی آن احادیث داخلند که آنحضرت نسبت بطبابت فرموده اند و نیز درین\nقسم آن افعال واقوال نبویه شاملاند که بطور عادت نی بصورت عبادت از وشان ـ\nصادر شده اند و یا اتفاقاً بوقوع رسیده اند نه قصداً و یا آنحضرت آنرا برطبق گمان\nقوم خویش بیان نموده است مثلا « حديث ام زرع » و حديث « حرافه » و درین\nصنف آن امور نیز داخل است که ذات رسالت پناهی نظر به بعض مصالح جزوی\nآنرا اختیار ورزیده است ـ و از همین رهگذر « حضرت عمر » میفرماید « که\nاکنون برای ما ضرورت مشغلهٔ رمل چیست ـ بغرض نشاندادن قومی که ما رمل\nمی نمودیم آنها را خداوند هلاك گردانید ـ بسیاری از احکامات نبوی درین قسم\nشاملند مثلاً این حکم که من قتل قتيلاً فله سلبه » هر کسیکه کافری را گشت در موقع\nجهاد پس اسلحه و سامان آن کافر از آن اوست ـ\nآن فرق دقیق را که « شاه ولی الله » مرحوم در اقسام حديث فعلاً بیان نموده\nبین همان نکته ایست که از همه بیشتر جلب توجه حضرت امام را بطرف خود\nنموده بود و از همین سبب بسیاری از مسائل را مانند غسل جمعه وخروج النساء الى\nالعيدين ، نفاذ طلاق ، تعين جزيه تشخیص خراج ، تقسیم غنائم ، وامثال آنرا در\nقسم دوم داخل نمود ـ لاكن « امام شافعی » و دیگر ائمه آن احادیث را نیز در جملهٔ\nاحادیثی تشریعی مشمول داشته اند ـ خصوصیت بزرگی را که فقه حنفیه نسبت بدیگر\nفقه دارد اینست که علی العموم مسائل آن بر همین اصول و قاعده مبنی است و از همین\nسبب دران آن چنان وسعت و آزادی موجود است که در مسائل ومذاهب دیگر اشمه\nاثر و نشانی ازان نیست ـ با اینکه این قاعده نهایت صریح وصاف است امامتاسفانه\nاکثری از ائمه مراعات آنرا ننموده اند واگر نظائر خلفای راشده در امثال این"}
{"book": "adl0354", "page": 218, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (۲۱۷) مساعی ابوحنیفه در مسائل تشریعی و غیر تشریعیه\n\nمسائل موجود نمی بود ـ همانا که امام ابوحنیفه نیز این جرات را بر خود گوارا\nنمی فرمود ـ اگرچه مابعد از امام صاحب آن ائمه که دعوی اجتهاد را بمقابله\nاو داشتند پیروی این اصول عمده را نموده اند و برهمان مسامحه و غلط فهمی شان\nبر خلاف امام صاحب قائم مانده اند ـ لاکن درین امر جای هیچ شبهه نیست که\nاین رای حضرت امام نهایت صحیح و درست و مبنی بر دقیقه سنجی است ـ\nنظائر و امثال مسائل غیر تشریعی\nمحقق است که احدی بیشتر از خلفای راشده نکته شناس احکام شرعی شده\nنمی تواند ـ دقت کرده شود که آنها نسبت باین مسائل کدام رویه و طرز عمل را\nاختیار نموده بودند ؟ تا بآغاز خلافت ـ « حضرت فاروق » اعظم على العموم\n« امهات الاولاد » ( یعنی کنیز کهائیکه از صلب مولی اولاد میداشتند ) خرید و\nفروشی داشت و اوشان حكم امتناع ابتياع آنها را اصدار دادندـ ( رسول اکرم (ص)\nدر غزوه تبوك بر افراد ذمی ولامذهب في نفر يك دينار جزیه را منظور فرموده\nبودند ـ لاكن « حضرت عمر (رض) » بعد از فتوحات ایران زمین مراتب جزیه را (۸:\nو ۱۲ـ و ٦) دینار تصویب فرمودـ« رسول اکرم ص» در موقع تقسیم غنائم ، حصص\nاحباء واقارب پیغمبری را نیز معین میفرمودند ـ اما احدی از خلفای راشده حتی\nکه حضرت علی نیز ابداً آل هاشم را حصه نداده اند ـ باینکه طلاق مثلثه شرعاً\nحكم افتراق بين الزوجین را حاوی و مقرر بود اما تا زمان فاروقی برخی از مردمان\nطلاق مثلثه را طلاق واحده می پنداشتند لکن در عهد خلافت « فاروقی » منادی\nدر اطراف و نواحی اعلان نمود که من بعد ازین طلاق سه گانه طلاق بائن گفته می شود\nاز حرمت شرب خمر و وبال و گناهی که بر فاعل آن می آید احدی انکار\nندارد لکن در عهد نبویه سزای معینی برای شاربین خمر مقرر نبود و در خلافت\n« صدیق اکبر » چهل دره معین گشت اما در زمانۀ « حضرت عمر » چون رواج\nشراب نوشی کسب شدت داشت لہذا هشتاد دره حد شراب نوشی مقرر شد ـ\nاین امثالی را که مایان نمودیم از جمله آن واقعیاتی است که در کتب احادیث\nبالتفصيل مندرجند واحدی نمی تواند که از ثبوت آن انکار ورزد ـ پس چه طور\nمیتواند شد که خلفای راشده بعد ازینکه یکی از احکامات نبویه را بحكم"}
{"book": "adl0354", "page": 219, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۱۸) مساعی ابوحنیفه در مسائل تشریعی و غیر تشریعیه\nتشریعی می پنداشتند و باز بمخالفت ان می پرداختند ؟! .. نعوذ بالله .\nاگر خلفای راشدین دیده و دانسته از احکام تشریعة نبوی انگار ورزیده بجای\nآن از خود تصرفات می نمودند -- پس آنها را ( عياذاً بالله ) خلفای راشده نباید گفت\nبلکه حریف و مقابل ذات رسالت پناهی لقب باید گذارد !!! حقیقت اینست که آن\nاصحاب گرامی که شب و روز بخدمت رسول اکرم مشرف میبودند و از فیوضات هم\nنشینی و صحبت او شان برای آنها که اداء شناس رموزات شریعت بودند تمیز و تفریق\nاین امر نهایت سهل و آسان بود که کدامین امر حیثیت حکم تشریعی را دارد وکدامین\nکدام اشیاء در حدود آن داخل نمیباشند -- که نسبت بدان خودشان هدایت داده اند\nکه ( انتم اعلم بامور دنیاکم ) « شمایان نسبت بمن در امور دنیاداری خود بهتر میدانید »\nحضرت عائشه صديقه بعداز وفات سرور كائنات در يك موقعی میفرمودند که\nاگر امروزه روز ذات رسالت مآب در قید حیات می بودند همانا که اجازه رفتن نسوان\nرا بمساجد نمیدادند » -- این مقوله صراحةً اثبات همان مدعا است که بی بی عائشه .\nآن اجازت نبویه را در جمله احکام تشریعهٔ محسوب نداشته است -- و الا اختلافات\nازمنه دران هیچ گونه اثر و مداخله کرده نمیتوانست --\nدرین مرحله امام ابو حنیفه طرز عمل صحابه را دلیل راه خویش قرار داده در امثال\nاین مسائل كاملاً بروفق کردار آنها گفتار و رفتار نموده است لاکن اشخاصیكه نگاه\nانها بکنه این حقیقت نرسیده -- نه تنها حضرت امام -- بلکه -- صحابه عظام\nرا مورد اتهام و الزام قرار داده اند -- چنانچه قاضی شوکانی بعداز نقل نمودن قول\n« حضرت عمر » رضی الله عنه در مسئله طلاق می نگارد که « بیچاره عمر بمقابلهٔ ذات\nنبویه چه مزیت وحقیقت دارد » -- اما متأسفم که قاضی شوکانی خودش بدین مسئله\nندانسته است که خود حضرت عمر نیز خود را بمقابلهٔ شعشعه پاشی انوار رسالت پناهی\nهیچ بلکه کمتر از هیچ می پنداشت -- .\n* مساعی ابوحنیفه در مسائل تشریعیه *\nکار مهم را که امام ابوحنیفه در قسم نخستین مسائل فقهیه بانجام رسانیده است\nانضباط قواعد واستنباط مسائل است که بواسطهٔ آن علم فقهیه ) که پیشتر از زمانهٔ"}
{"book": "adl0354", "page": 220, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۱۹) ايضاً مساعی ابوحنيفه\nحضرت امام نام مسائل جزئیه بود ) يك فنی مستقلی گردید ـ در تاریخ علمی امام صاحب چیزیکه بیشتر از همه چیز قابل قدر وتعجب انگیز است انضباط وتحديد قواعد مسائل فقهيه است در همچه يك زمانهٔ ابتدائیه که تا آن وقت نقل و کتابت نیز رواج نداشت ـ بنیاد واساس گذاشتن همچه يك كار دقيق ومشكلى حقيقتاً باید که کار ابوحنيفه باشد وبس على العموم چنان گمان کرده می شود که این قواعد را که فعلاً بنام اصول فقه موسوم است پیشتر از همه کس امام شافعی اساس گذارده است ـ این دعوی اگر ازین نقطهٔ نظر باشد که آنها را امام شافعی بطور مستقل در قيد تحرير نخست از همه کس آورده است ـ همانا که این دعوی درست و صحیح است والا بنیاد اصلی این فن بسیار پیشتر از زمانهٔ امام شافعی گذاشته شده بود واگر قيد تحرير ازان بر داشته شود میتوانیم که ما موجد این فن امام اعظم را بگوئیم ـ.\nدر حقیقت اصول استخراج وطریقهٔ استنباط ـ آن وقت صورت علمی را نداشت چنانچه که عوام از طرز کلام و اندازهٔ عبارت استنباط نتائج وتفريع احکام را از روی مذاق ووجدان خودها می نمایند ونمی دانند که این استنباط وتفريع شان بر كدامين قاعده واصول مبنی است وقيودات آن چیست ؟ همچنین مسائل فقه نیز در ان موقع استخراج و استنباط میشدند وهیچ اصطلاح علمی وقواعد و اصول فنی برای او معین ومقرر نشده بود ـ در دورهٔ اخیرهٔ خلافت بنوامیه بعض مصطلحات علمیه موجود آمد ـ چنانچه واصل بن عطاء که موجد علم کلام است به تقسیم احکام شرعيه پرداخته میگفت که طریقهٔ ثبوت حق چهار است ـ قرآن ، حدیث متفق علیه ، اجماع امت ، عقل وحجت ( قياس ) وعلاوه برین چند اصطلاحات دیگری را هم فراهم داشت مثلاً « عموم وخصوص دو مفهوم جداگانه است ، ونسخ تنها در او امر ونواهی ممکن است واخبار وواقعات احتمال نسخ را ندارد ( این مسائل را ابو هلال عسکری در کتاب الاوائل بطرف واصل بن عطاء نسبت داده است ) .\nنظر بدین مسائل باید که فخر اولیت اصول فقه بطرف واصل نسبت کرده شود ليكن این اولیت از آن قبیل است چنانچه از بیان نمودن دو سه قاعدهٔ نحویه گفته میشود که موجد فن نحویه حضرت علی رضی است بهر حال چیزیکه تا زمانهٔ ابوحنیفه در"}
{"book": "adl0354", "page": 221, "text": "تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۲۰) ایضاً مساعی ابوحنیفه\nمعرض وجود آمده بود پیشتر ازین نبود - اما چون امام صاحب علم فقه را بطریق مجتهدانه و فن مستقل ترتیب وتدوین داد لہذا محتاج بسوی تقریر اصول واستخراج مسائل و استنباط گردید باینکه بعد از زمانه او اصول فقه يك فن نهایت وسیع ومستقل گردید - تاهم جای هیچ شبهه نیست که مهمات وضروریات این فن در زمانه امام اعظم منضبط و مقرر گردیده بود مثلاً مسائل توضیح اصول اربعه ، مراتب احادیث و احکام آن ، اصول جرح و تعدیل ، ضوابط حدوداجماع امت ، شرایط واقسام قیاس انواع احکام ، تجدید عموم و خصوص - قواعد رفع تعارض ، طریق فهم مطلوب ، که تماماً ارکان و اساس اصول فقه و قواعد و ضوابط ازحد ضروریه آن میباشند در عهد ابوحنیفه مضبوط ومقرر گردیده بود - اصولی را که حضرت امام نسبت باحادیث مقرر داشته اند - ما آنرا در بحث حدیث قبلاً ذکر نموده ایم وعلاوه بران دردیگر ابواب ومسائل ضروریه نیز قواعد وضوابط امام اعظم منضبط ومعین گشته است مثلا ( مالم يثبت بالتواتر ليس بقرآن الزيادة نسخ ، لايجوز الزيادة على الكتاب بخبر الواحد حمل المطلق على المقيد زيادة على النص - عموم القرآن لايتخصص بالآحاد ، العام القطعي كالخاص ، انكان متأخراً خصص العام ، وانكان مقدماً فلا - بل كان العام ناسخاً للخاص ،وان جهل التاريخ تساقطا ويطلب دليل آخر - مفهوم الصفة لايتحج به النهى لاتدل على البطلان - امثال این اقوال ابوحنیفه در تمام تصنیفات تلامذۀ او ودیگر مصنفات اصول فقه که احناف وشوافع آنرا قلم بند نمودند جابجا وجسته جسته مذکورند که اگر احدی باجتماع تمام آن عطف عنان نماید همانا که بصورت يك رسالۀ مختصره مجتمع خواهد گشت ( اما یاد باید داشت که در کتب اصول فقه آنچنان اصول بسیار مذکورند که نسبت بران چنان دعوی نموده اند که آنهم ازجمله اقوال امام اعظم است شاه ولی الله صاحب درحجة الله البالغة خویش درین موضوع يك تقریر نہایت دلچسپی را ایراد نموده است اما خود شاه ولی الله صاحب از قبولیت بعض اقوال که بروایت صحیحه بحضرت امام صاحب منتهی گردیده نیز انکار نموده است ) نظر بهمین اصول گفته میشود که امام ابوحنیفه يك طريقة مخصوصۀ اجتهاد را بنا نموده است و بنا بر اتحاد همین اصول طريقۀ امام محمد وقاضی ابویوسف ازقواعد امام ابوحنیفه علیحده"}
{"book": "adl0354", "page": 222, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢١) ايضاً مساعی ابوحنيفه\n\nپنداشته نمیشود – حالاً انکه بجزئیات مسائل در هزارها مسئله امام ابو حنيفه با تلامذۀ خويش هم اختلاف دارند – بواسطۀ مخالفتی که امام شافعی و دیگر ائمه با امام صاحب در همین اصول فقه نموده اند بسيار ابحاث وسيع و دقائق لطیفی بوجود آمده بودند – افسوس میکنم این تألیف مختصرۀ ما گنجایش تحریر آن ابحاث را ندارد و در کتب اصوليه بالتفصيل مندرجند – من اراد الاطلاع عليها فليرجع اليها – .\nتوجهات ابوحنیفه در مسائل غیر تشریعی\nچنانچه ما در فوق ذکر نمودیم که امام صاحب درین حصۀ تشريعیه فقهيه حیثیت يك مفسر و مستنبط را دارد – و درین امر جای شبهه نیست که حضرت امام درین موضوع چنان خدمتی را انجام داده که نه تنها تا ریخ اسلامی بلکه در تمام تواریخ دنیا نظير و مثل آن بنظر نمی آید – در روی جهان دیگر هم این چنین اقوام موجودند که به نزد آنها نیز کتابهای آسمانی بود آنها هم ازان کتب اخذ احکام می نمودند – لاکن هیچ يك قومی بدین طور دعوی کرده نمیتواند که آنها قواعد استنباط و اصول استخراج دیگر مسائل را نیز از آن در تحت قید و انضباط آورده او رايك فن مستقلی قرار داده باشند – .\nحصۀ دومين فقه که حیثیت قانونی دارد نسبت بحصۀ اولی زیادہ و نهایت وسیع است و این آن حصۀ مخصوصی است که دران ابو حنیفه علانیتاً از دیگر مجتهدین درجۀ امتیاز را گرفته است بلکه اگر راست گفته شود شخصی که در اسلام واضع قانون گشته تنها امام ابوحنیفه است – در طبقه اسلاميه همواره توضيع احکامات و قوانین مفوض بآرای اشخاصی بوده که پیشوایان مذهبی می بودند و در زهد و اتقاء – درجۀ عالی را فايز می بودند – اوصافیکه در طبقه مذهبی قابل اعتبار و تقدیر می بود اینست : – تجرد از امورات دنیوی ، کم آمیزی با خلائق ، شدت در معاملات ، بی خبر بودن از واقعات عمومی ، تنفر از اشخاص غير مذهبی و غیره و تمام این اوصاف از آن قبیل میباشند که مخالف شیوه مدنیت و اداب فطرۀ انسانیت است و در ذات هر کسی که این اوصاف بيشتر از حد اعتدال موجود باشد ، – و يا فطرة مخالفت باین امور داشته باشد ، – وی به مشکل اندازه دان ضروریات تمدن شده میتواند –"}
{"book": "adl0354", "page": 223, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢٢) ايضاً مساعی ابوحنيفه\n\nاز روی تقدس و پاکیزه نفسی هر قدر که اندازه و تخمین آن اشخاص کرده شود اندك\nاست لاکن کارهای دنیوی و دینداری کمتر ازوشان گرفته میشود ـ از عظمت و شان\nحضرت جنيد بغدادی ، معروف کرخی ، شیخ شبلی ، داؤد طائی ، و غیره ذوات گرامی\nعليهم الرحمه كدام شخص انکار کرده میتواند ـ لاکن این امر ظاهر وهويدا است\nکه این حضرات واضع ائین وقوانین شده نمیتوانستند .\nآن مجتهد ینی که بنام فقه قوانین شخصی وملکی را تدوین نموده اند ـ اگرچه\nاز حدود رهبانیت دور بودند تاهم این چنین دعوی نمودن که نظریات آنها بر تمام\nتعلقات وسیعۀ تمدن رسیده است ـ خالی از اشکال نیست ـ زیرا که ـ آنها در تمام\nایام زندگانی خویش بان معاملات سروکاری نداشتند و از همین سبب در اکثری از\nمواضع در قوانین موضوعه شان چندان شدت و عسرت موجود است که عمل در امد\nآن نهایت صعب و مشکل میباشد ـ چنانچه در مذهب امام شافعی ، دیگر ائمه گواه\nنکاح بجز از اشخاص ثقه دیگر کس شده نمیتواند ـ و برای همسایه حق شفعه نمیرسد ـ\nو بيع بالتعاطى جائز نمیباشد ـ و شهادت اهل الذمه در هیچ محل قابل استماع نیست ـ\nو یکنفر مسلمان میتواند بلاعذر وسبب هزارها نفری از اهل الذمه را به قتل برساند\nو در نتیجه از قصاص و مجازات برای الذمه باشد ـ معلوم است که از امثال این مسائل\nکارهای دنیوی گاهی کامیاب و ممرور شده نمیتواند ـ و بهیچ طور اثرات تمدن\nدر آن پای ثبات و استقامت خودرا محکم کرده نمیتواند ـ تنها امام ابو حنیفه درین\nصفت از تمام مجتهدین ومعاصرین خویش گوی سبقت را ربوده است ـ که بهمراه\nتقدس وعظمت مذهبی اندازه شناس اغراض دنیاوی نیزبود و از لوازم وضرو ریات\nتمدن خوبتر اطلاع داشت ـ بواسطه انکه مرجع عمومی ومحل حل وفصل بسا مسائل\nضروری و رموز دان مسائل غامضه وعقده کشای هزار ها معاملات پیچیده بودند ـ\nو مجلس ـ تدریس او بزر گترین «عدالت العالیه» بود وهرروزه در آن بسیار دعاوی\nرا فیصله میداشت ـ حیثیت ملکی را داشته بود ـ وعلاوه بر ان ارا کین سلطنت\nدر بسیاری از مهمات سلطنت ازوی مشوره میکرفتند ـ وهزارها ـ نفر از تلامذه\nاو شان بمنصب قضا فائز بوده طبائع او شان عموماً معامله سنج ومقتنا نه بود ـ"}
{"book": "adl0354", "page": 224, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۲۳) ایضاً مساعی ابو حنیفه\nو هر امری را بحیثیت قانونی ملاحظه می نمودند و بکنه دقائق و نکته گیری آن بخوبی\nمیرسیدند — اندازهٔ این مدعا و مقوله فوق از تذکر واقعه ذیل که اکثری از مورخین\nقائل و محرر آن میباشند — بخوبی کرده میشود —\nروزی «امام اعظم» بغرض ملاقات «قاضی بن ابی لیلی» رفت قاضی صاحب\nدر آنفرصت باستماع دعوی مشغولیت داشت. مدعی میگفت که (فلان مردما درم را\nزانیه گفته است، لهذا من مدعی «ازالهٔ حیثیت» میباشم) «قاضی صاحب»\nبمدعی علیه که در آن جا حاضر بود مخاطبه کنان گفت تو درین دعوی چه میگوئی؟ —\n«امام صاحب» بقاضی گفت که «این دعوی اصالتاً تاهنوز بصحت نرسیده است\nشما از مدعی اظهار بگیرید که مادرش زنده است — یا مرده؟ زیرا که اگر مادرش\nزنده باشد — باید او نیز درین دعوی شامل بشود — و اگر او از جانب خویش پسرش را\nوکیل گرفته باشد — پس باید که وکالت نامهٔ خود را حاضر نماید»\nوقتیکه قاضی این استفسار را از مدعی نمود معلوم شد که مادرش مرده است —\nلهذا قاضی صاحب در صدد اصدار حکم و فیصله شد — «باز امام صاحب» گفت\nباز هم از مدعی پرسیده شود که دیگر خواهر و برادری دارد و یا نه — اگر\nداشته باشد — باید که آنها نیز در دعوی شرکت نمایند زیرا که آنها نیز درین دعوی\nحق — دارند — هکذا چند هدایات دیگر براهم «امام صاحب در همین موضوع\n«بقاضی صاحب» داده — متعاقباً اجازه داد که حالا از مدعی علیه اظهار گرفته\nفیصلهٔ دعوی را شرعاً نمائید — . ! ازین حکایه ظاهر است که قاضی صاحب بطرز\nعوام و اشخاص بازاری در صدد تصفیهٔ این دعوی بود اما «امام صاحب» با اینکه\nآن دعوی یك واقعهٔ عادی و معمولی بود — خواهشمند بفیصله نمودن درست و\nاحکام باقاعده شد — که اصول ضروریهٔ آن اینست — که در یك حق هر قدر اشخاصیکه\nباهم شرکت داشته باشند تماماً باید که در دعوی حاضر باشند — تا که برای محاکم\nعدلیه در فیصلهٔ یك دعوی تکلیف بار بار عائد نشود و تمام دعوی کننده‌گان نیز\nاز جریانات استحضار یافته اگر جرح و دفع و گفتی داشته باشند معاً بگویند — .\nبطوریکه امام ابو حنیفه در تدوین و ترتیب حصهٔ اخیرهٔ فقه بذل مقدرت"}
{"book": "adl0354", "page": 225, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢٤) استغناء قانون اسلام از دیگر قوانین\nنموده است و بآن ضبط و ربطی که تمام جزئیاتش را استقصاء نموده در آن زمانه\nيك قانون نهایت وسیع بود - اگرچه تعبیر آن بيك لفظ عامه ( فقه ) کرده میشود\nلاكن در وی حقیقتاً بسیاری از قوانین ونظامات بطوری مندرج است که الیوم در\nتمام ممالك متمدنه همان مسائل و ابواب را ترتیب داده و هر کدامش را جداگانه\nرنگ مالی نموده و روغن داده بنامهای گوناگون موسوم و مشتهر نموده اند مثلاً\nقانون معاهده ، قانون بیع ، قانون محصولات ، قانون مالیه ، قانون تعزیرات ، قانون\nحکومتی و امثال آن .. .\n\nقانون اسلامی از دیگر قوانین گرفته نشده\n\nنظر بدین وسعت و جامعیتی که در فقه حنفیه موجود است واکثری از ممالک\nمتمدنه از اقتباسات آن مستفید شده اند - بعضی مصنفین اروپایی وفضلای غرب\nچنان گمان می نمودند که امام ابو حنیفه در تدوین مسائل فقهیه از ( « رومن لا » )\nیعنی از قوانین رومیه بسیار اقتباسات و امداد گرفته است و بسیاری از مسائل رومیه\nرا در فقه اسلامیه داخل نموده است و جهت تائید این خیالات خویش بدین امور\nتمسك و استظهار نموده اند .. .\n(۱) بسیاری مسائل حنفیه برطبق مسائل « رومن لا » است (۲) چون «رومن لا»\nدر فرصت فتوحات اسلامی در تمام ممالك شاميه جریان داشت ودر بسیار از امورات\nمعاشیه و معاشره و مدنیت بر مسلمانان اثرات مردم شام افتاده از اوضاع\nواطوار آن مملکت بسیار مستفید شده اند - ممکن است که علمای اسلامیه در مسائل\nقانونیه نیز از آنها استفاده نموده باشند .. . (۳) این قدر مسائل متكثره و قوانین\nوسیعه که در فقه حنفیه مسطور است ابداً بدون از معاونت و مدد گرفتن از دیگر\nقوانين تدوين و ترتیب آن ممکن نیست\nتصفیه این ادعا و اتهام اروپایی ها در موقعی خوب تر کرده می شد که عموم\nمسائل « رومن لا » و فقه حنفی بکمال دقت نظر و استقصاء مقابله کرده می شدند -\nتا اندازه این امر سپس ازان بخوبی کرده می شد که تنها همان قدر مسائل فقه حنفیه\nو « رومن لا » باهم توافق و تطبیق دارند که دیگر قوانین از روی ضرورت با همدیگر"}
{"book": "adl0354", "page": 226, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۲۰) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nعموماً مطابقت دارند و یا متجاوز از حد توارد است ؟ ! خودم اولا از «رومن لا»\nواقف نیستم و اگر معلوماتی دران میداشتم—باز این قدر فرصت و دقت ندارم\nکه تمام مسائل آنها را باهم دیگر مقایسه کرده بتوانم . لهذاباید که برین امر اعتراف کنم\nهر چیزی را که درین موقع می نگارم—رتبهٔ آن از قیاس و ظن زیاده نیست .\nلاکن باید یاد داشت اشخاصی که درین بحث پیچیده اند آنهاهم از «رومن لا» مانندما\nاطلاعی ندارند و این مسئله را آنها هم از روی ظن و قیاس قلم بند نموده اند—زیرا\nکه با وجود تحقیق و معلومات مزید ما این چنین مصنف اروپائی را سراغ نداریم\nکه وی «رومن لا» را سراپا ملاحظه نموده باشد باز تکلیف مقابلهٔ سراپای فقه\nحنفیه را باوی برخود گوارا نموده باشد !\nازین امر انکار کرده نمیشود که در فقه حنفیه این چنین مسائل موجود است\nکه قبل از شیوع اسلام در ممالك عرب و عراق «معمول به» بود لاکن درین امر فقه\nحنفی خصوصیت ندارد—و این مسئله تابسیار پیش رفته است و آن مسائلی که الیوم\nمخصوصاً مسائل اسلامی پنداشته میشود—و در قرأن مجید مذکور است مسائل\nمتعددی از آن چنان است که در زمانهٔ جاهلیت نیز معمول و متداول بود «علامهٔ\nابو هلال عسکری» در کتاب الاوائل بتفصیل آن مسائل نیز پرداخته است قواعدیکه\n«حضرت عمر» رضی الله عنه در بارهٔ خراج و محصولات مقرر داشته است علی العموم\nهمان محصولات و تکالیفی است که «نوشیروان عادل» آنرا در زمانهٔ حکمرانی خویش\nوضع نموده بود—و این توافق از قبیل توارد نیست بلکه حضرت عمر رضی دیده\nو دانسته باقتضاء و پیروی همان مسلك نوشيروان پرداخته است—چنانچه علامهٔ طبری\nو ابن الاثیر این مدعی را بالفاظ نهایت صریح و صاف قلم بند نموده اند—\nمﻘننی که اولا در صدد قانون ساختن كدام مملکتی می بر آید وی تمام آن\nاحكامات و رسم و رواج و عادات واطوار و قضایای همان مملکت را به پیشگاه نظرش\nمیگذارد که در آن جا قبل ازان مرعی و معمول بوده اند در نتیجه برخی از آنها را\nعینا اختیار میکند—و در بعض تر جمات و اصطلاحات دیگری را مداخله میدهد\nوعدهٔ ازان را کاملاً مخالفت میکند بلا شبهه «امام صاحب» نیز همچنین کرده"}
{"book": "adl0354", "page": 227, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢٦) مساعى ابوحنیفه در مسائل تشریعی وغیر تشریعیه\nخواهند بود - لا کن ازین حیثیت باید که وی نسبت به « رومن لا » از قوانین وعادات « ایران وافغانستان » ( حسب توهم اوروپا ئیان ) بیشتر استفاده نموده باشد زیرا که وی اولاً بالذات فارسی النسل وزبان مادریش فارسی بود و دوم وطنش در کوفه بود که آن از جمله مناطق فارس بحساب میرود - مطلب اینست که این امر بہر حال قابل تسلیم گفته میشود که « حضرت امام » رادر موقع تو ضیح مسائل فقه باالضرور از رسم ورواج قواعد مروجه اسبق آن ممالک مدد و معاونی بهم رسیده خواهد بود - لا کن سوال اینست که ازین استعانت بدین حیثیت با مام ابو حنیفه که واضع قانون اسلامی است چه اثر و نقصى بهم میرسد ؟ يعنى اويك واضع بالا ستقلال شمرده میشود یاناقل و جامع محض است ؟ !\nتا جائیکه ما معلومات داریم و تحقیق نموده ایم عالم اسلام از تصانیف قانونی اقوام دیگر و آئین غیر اسلامی کمتر واقفیت حاصل نموده اند در فهرست ترجمهای کتب ملل غیره بهزار ها کتب بر خورده ایم که مسلمانان آنرا از السنه غیره بزبان عربيه ترجمه نموده اند - لا كن علی العموم آن كتب طب فلسفه و غیره علوم - متداوله بوده است - نام هیچ کتاب قانونی را ندیده ایم ونه سراغی از آن داریم که بزبان عربی ترجمه شده باشد واین قدر قطعا ثابت است در موقعیکه « امام ابو حنیفه » بتدوين مسائل فقهیه مشاغلت داشت ابداً هيچ يك كتابی در هیج علوم و فنونی ترجمه هم نشده بود لہذا احتمال این خد شه که امام صاحب از کتب قانونی دیگر مردم استفاده نموده خواهند بود بالکل بی اصل است و آن قوانین و رسم و رواجی که در ان موقع دران ممالك نافذ ورائج بودند این چنین قابلیتی نداشت که در حیز تحریر آمده لقب قانونیه را حاصل کرده بتواند .\nخالص اینکه آنچه قرائن و تحقیقات تاریخیه را که ما ملاحظه میکنیم هرگز از آن این مسئله ثابت نمیگردد که حضرت « امام » كدام يك تصنیف قانونی روم و یا فارسی و یا دیگر اقوام را بدست آورده برطبق نمونه آن بنیاد مسائل فقهیه را گذارده باشد و ازین امر نیز انکار کرده نمیشود که هر آن قدر مسائلی که قبل از زمان ابوحنیفه جمع نموده شده بود حيثيت فن مستقلی را نداشت - نتیجه این مذاکرات حسب"}
{"book": "adl0354", "page": 228, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٢٧) استغناى قانون اسلامی از دیگر قوانین\nاللزوم اینست که مسائل فقه حیثیت قانونی را دارد و امام ابوحنیفه مقنن واضع آن\nقانون است البته برای او از رسوم ورواج ومسائل « معمول بها » وفتوای علماء\nآن عصر معاونت بهم رسیده است ـ لیکن این معاونت از قبیل آن امداد است که\nاحدی از واضعین قوانین روی جهان ازان بی نیاز شده نمیتواند وآن معاونت ازرتبه\nمقننیت حضرت امام چیزیرا کاسته نمیتواند ــ\n( تردیدقول مستر شیلد ایموز )\nعلامه شبلی در کتاب سیره النعان خویش که اصل این ترجمه است در آغاز این\nمبحث برجمله ( بعض از مصنفین اروپائی چنان گمان میکنند که قانون اسلامی از\n« رومن لا گرفته شده ) حاشیه ذیل را متعاقباً افزوده است که : ـ ما این مفکوره\nخویش را بنام شهرت عامه نوشته بودیم لاکن بعد از تالیف اینکتاب برایم معلومات\nحاصل شد که مستر شیلدون ایموز که درین روزها میرمعلم قانونی دارالعلوم لندن است\nدرکتاب رومن رسول خویش از صحیفه (٤٠٦) الى (٤١٥) به بسیار شدت در پی\nاثبات مدعا برآمده که فقه حنفی از «رومن لا» مأخوذ است و بروی يك مبحث\nمفصلی را ایراد نموده است ، ازین ترقی وتعالی که درین ایام محنت التیام اروپا رابه تمام\nاقوام دنیا عموماً وبرعالم اسلام خصوصاً حاصل است درقلوب مصنفین ومؤلفین اروپائی\nاین سخن طبعاً تولید شده است که آنها تمام کار نامهای ماضیه مسلمانان را بنظر\nتحقیر مینگرند واگر چنين يك كمال وافضال بدیهی و نمایانی را در کارهای اسلاف\nمسلمانان ملاحظه نمایند که از آن انکارنمودن بر ایشان ممکن نباشد پس چنین دعاوی\nمیکنند که این امر از ایجادات مسلما نان نیست بلکه ازعلوم وفنون يونان وروم ومصر وغيره\nممالك مأخوذومنقول گردیده است ــ وهمین از وخيالات « مستر شلدون ایموز » را نیز\nبه پیچیدن دراین مبحث مجبور نموده است که وی این دعوی خویش را نه تنها برفقه\nحنفیه محدود داشته است بلکه برقانون عمومی اسلام چنین حمله و دعوی نموده است\nکه ما انرا درمضمون خودش باندك تفاوت لفظی نقل مینمائیم ومینگریم که وی در\nدعوی خویش تا کدام مقام کامیاب است « مستر » مذکور این مبحث را بدین تمهید\nشروع نموده است که : ــ در مشرق ــ دفعة پدیدار شدن سلسله قانون جدید"}
{"book": "adl0354", "page": 229, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۲۲۸) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nطبع زای قائم بالذات که نسبت بدان چنان دعوی کرده میشود که از قرآن و حدیث ماخوذ است آنچنان سخن عجیبی است که خواه مخواه ازان این سوال پیدا میشود آن دعوائیکه نسبت بشریعت اسلامی کرده میشود بنیاد تاریخی آن چیست ؟ عـــلاوه بران دیگر شهادتنامه های قیاسی ومؤرخانه نیز مخالف این دعوی است —\nبعد ازان پروفيسر مذكور برین کلیه بحث نموده که از همیشه این دستور جاریست که هر سلسلهٔ قانونی را بنام واضع قانون واقعی یافرضی موسوم می نمایند ، باز مینویسد که — بدین لحاظ از آغاز چنان يك قياس قوی پیدا میشود که آن سلسلهٔ قانون مضبوط و با ترتیبی را که فاتحان اسلامی در ممالك مفتوحه جاری نموده اند بتبديل هیئت در اصل خویش کدام سلسلهٔ قانون مروج و مکملی بوده است پروفيسر هذا از شهادتنامهای تاریخی ثابت نموده است — در آن فرصتیکه مسلمانان — شـــام — ومصر را مفتوح نمودند درين ممالك مدارس متعددهٔ قوانين روميه موجود بود در بیروت از زمانهٔ ( الگزندر سیورس ) يك مدرسه قانونی جریان داشت — و در آن چهار سر معلم مقرر بود — و در قيصريه يك جمعيت وكلاه مکین داشت در اسكـــندريه نيز تعلیمات قانون نافذ بود\nبعد از تفصیل این واقعات مصنف مذکور می نگارد که نسبت بدین قیاس که برین قوانین اسلامیه — اثر قانون رومیه افتاده است این قدر گفتن کفایت میکند — لیکن اگر بطریقهٔ که فتوحات اسلامی بعمل آمده وبطوريكه درين ممالك مفتوحه اهل اسلام تمرکز ، وآبادی را اختیار نموده اند — غور کرده شود پس این قیاس بیقین تبدیل میشود از فتوحات اسلامی پروفيسر مذكور این چنین استدلال گرفته است که در آغاز فتوحات مسلمانان براقوام تسخیر جز از گرفتن جزیه دیگر هیچگونه اثر وتكليفی را عائد نه نموده اند — اما در موقعیکه زمانه ترقیات علمی شان آمد پس آنها برای اقوام غیر چنان قوانین را وضع نمودند که از قواعد مروجهٔ همان قوم اخذ و اقتباس شده است — د یگر الفاظ مسطورهٔ آن پروفيسر اینست که — « بطرف این امر نه در ابتداء خلافت کو ششی بعمل آمده و نه در قرآن تفصیلی مندرج بوده است که در پیچیده گی های معاملات دنیوی آن اقوام اعلی وبزرگی که در تحت حکومت اعراب آمده بودند"}
{"book": "adl0354", "page": 230, "text": "تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۲۹) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nمداخلت کرده شود و نه در میان آنها این چنین دماغ و فکری بود که این وظیفه\nمهمه را اجرا می نمود – و نه فرصت – بر ایشان مساعدت میکرد حینکه – بغداد\nاندلس – و قاهره – و دیگر امصار را فتح نمودند – و در سر تا سر این ممالک\nامن و امان حکم فرما گشت و موقع اوشانرا بطرف غور و خوض و مطالعه کشانید –\nبه ترقیات طب، و ریاضی و منطق و علوم نفیسه کشانید – چنانچه اعراب از ارسطو\nمنطق را همچنین از ( پسل لیو ) و دیگر شارحین یونانی قانون را نیز اخذ نمودند ) –\nبعد ازین پروفیسر مزبور بر قطعیت این خیال دلیل قائم نموده که ( در قرآن چنان\nاحکامات قلیله موجود است که بر آن بنیاد قانون گذارده نمیشود ) پروفیسر صاحب\nمیگوید که ( تنها در قرآن همین احکام است که (۱) خداوند را نشان سوگند خود\nمسازید (۲) شما عیالهای تانرا دو دفعه طلاق داده میتوانید و باز آنها را بشفقت\nو ملاطفت از خود علیحده کنید (۳) سود خوران بروز قیامت مانند آسیب رسیده\nگان مبعوث میشوند (٤) قروض میعادی را قلم بند نمائید (ه) اگر بهمراه زنان\nتان شیوۀ انصاف را مرعی داشته میتوانید تا چهار زن را نکاح کنید (۶) مردان\nرا در میراث دو حصه داده شود و برای زن يك حصه و اگر بسیار زنها باشند – دو .\n(۷) شوهر را نصف میراث میرسد (۸) در مرض الموت بوقت وصیت – بودن\nدو گواه ضرور است (۹) يك سال دوازده ماه میباشد (۱۰) تمسك نامۀ آزادی\nمکاتب را اگر رضا باشید بنویسید (۱۱) مجازات زنا و غیبت ) .\nنزد پروفیسر مذکور تنها همین قوانین در قرآن ماموجود است لہذا بزعم\nاو بر قرآن مجید تاسیس و بنیاد قوانین وسیع را گذاردن مشکل است چنانچه مینویسد ازان\nقواعدیکه در فوق ذکر شده بمشکل اثر و خبر بنیاد قوانین رومی معلوم میگردد –\nبدین لحاظ این امر بیشتر موجب حیرت و استعجاب است که آن عمارت قانونی را که\nفقهای اسلامیه از مصالح کهنه تعمیر نموده اند تقریباً در هر ( پیچ و تاب و اجزای )\nخویش ( گل و خشت و چونه و صورت تعمیر کاخ ) قوانین رومی را یاد دهانی\nمیکند – . بعد ازین پروفیسر صاحب می نویسد که :– ( در مسائل مندرجۀ ذیل\n( که ما آن را درین جا بغرض تطویل تحریر نکرده ایم اما در آتیه بسیاری از آن"}
{"book": "adl0354", "page": 231, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٣٠) استغناء قانون اسلام از دیگر قوانین\nمسائل را می نویسیم «شبل» ) قانون رومی واسلامی کاملاً موافق ويك سان است.\nبالآخر از آن این نتیجه را اخذ نموده است که این سلسلهٔ قانون در اصل خویش\nقانون رومی است - اما - تبدیل هیئت آن کرده شده است » -.\nپروفیسر مذکور این بحث را در نو صحیفه تحریر داشته است و ماخلاصهٔ آنرا\nنقل نمودیم اما هیچ يك استدلال و تثبت وفقرهٔ مخصوص او را قلم انداز نموده ایم -\nپروفیسر مذکور از مقدماتی که استدلال نموده است مختصراً برین منوال است -\n« در قرآن شریف احکام قلیلی مسطور است که از آن قانون ساخته نمیشود » « در\nتمام ممالک مفتوحه از اول قانون رومی جریان داشت » «مسلمانان تصانیف یونان و غیره\nاقوام را ترجمه نموده اند » « در فلان فلان مسائل قوانین اسلامی و رومی متحدند » -\nاین بحث يك مبحث نهایت مفید و ( پر لطافت ونزاکتی است لا کن چنانچه ماقبلاً\nذکر نمودیم درین مذاکرات باید شخصی مداخله کند که از فقه اسلامی و قوانین\nرومی کاملاً اطلاع بدست داشته باشد - بلا شبهه پروفیسر مذ کور نسبت به\n« رومن لا » دعوی واقفیت خویش را کرده میتواند - لا کن در مسائل اسلامیه\nچندان وسعت معلومات ندارد - چنانچه دعوی می نماید - که چند احکامات\nمعدودی در قرآن مجید است و وی به تفصیل آن نیز قرار فوق پرداخته حالانکه\nپانصد آیاتی که از آن احکامات و قواعد اسلامی مأخوذ شده در قرآن شریف\nموجودند - اگرچه اکثری از آن مخصوص بعبادات است تا هم آن آیاتی که از آن\nاحکامات قانونی استخراج شده است کم از کم (۱۰۰) صد آیت است و هر کدام\nآن علیحده علیحده جمع شده علماء بران تفاسیر متعددی را تحریر داشته اند -\nواقف شدن از تمام این احکامات برکنار حالت وسعت معلومات پروفیسر صاحب اینست\nکه او شان را درین قدر مسائل نکاح و طلاق بصرف دو مسئله معلوم بوده است (١)\nتعداد طلاق (٢) تعداد انکاح - حالا انکه در قرآن مجید احکامات محرمات نکاح ،\nموطؤة الاب ، جمع بين الاختين نکاح با مشرکات ، طلاق قبل از خلوت صحیحه ، و طلاق\nبعد از خلوت ، خلع ایلاء و غيره بالتفصيل مذكو رند -.\nمتأسفانه ازین امر هم مطلع نیست که کاملاً احکام و رائت بالاجمال در قرآن"}
{"book": "adl0354", "page": 232, "text": "تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۳۱) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nمسطور است و مخصوصاً حصۀ والدین - و احکام کلاله بالتصریح دران موجود\nاست و علاوه بران مسائل قصاص و دیت بالتفصیل و احکام قتل عمد و خطاء نیز\nتشریح شده است که پروفیسر صاحب ازان قطعاً اطلاع ندارد با این واقعیت محدود\nخویش جای حیرت است که چه طور پروفیسر جرأت طی نمودن این مبحث بزرگ\nرا نموده است -.\nخیر این يك بحث ضمنی بود اکنون ما توجه خویش را بسوی آن استدلالات\nمی گماریم که پروفیسر صاحب بران تمسك کرده است و این امر را خود او نیز تسلیم\nنموده و در حقیقت مبنی بر واقعیت است که در آغاز اسلام یعنی تا اواخر خلافت\nراشده عالم اسلام از اقوام غیر و دیگر مذاهب کاملاً جدا مانده از احکام و قوانین آنها\nهیچ واقعیت بهم نرسانیده است - لهذا اثرات آن قوانین « رومن لا » که در مدارس\nدمشق و بیروت و اسکندریه بقول خود پروفیسر صاحب جریان داشت بروی نیفتاده\nاست - اکنون مسئله قابل لحاظ ) اینست آن مسائلی را که پروفیسر صاحب درین\nدعوی پیش نموده که بر طبق « رومن لا » میباشد دیده شود که ایجاد شده کدام\nفرصت و زمانه است . مثلا متعلق بوراثت ، پروفیسر صاحب می نگارد که مسائل ذیل\nیعنی سلسله اولاد اصولی و رشته داران طرفی که اعلانی و اخیافی باشند و یا اعیانی -\nو زوجه و زوج و مولای غلام آزاد این همه ترتیبات « رومن لا » است و بعد ازان\nتحریر داشته که در مسلمانان ترکه این چنین تقسیم میشود که کاملا بر طبق « رومن لا »\nاست یعنی تمام حصص او این است نصف . ربع ثمن . دو ثلث . ثلث . سدس . لاكن\nپروفیسر صاحب معلومات ندارند که این حصص تماماً در خود قرآن مجید مذکور\nاست ، بلی باید که نباشد زیرا که پروفیسر صاحب از قرآن\nمعلوماتی در سنی ندارند ؟ و هم خودش تسلیم نموده است که در قرآن شریف\nاثری از بنیاد قوانین رومی نیست ؟ البته بعضی از ورثه در قر آن مجید مذکور نشده اند\nلا كن آنهاهم در زمانۀ رسالت و خلافت کاملا معین و مقرر شدند - چنانچه درین\nمطلوب جهت اثبات دیگر مدعای مادرین فرصت کتب نهایت قدیمی احادیث موجودند\nکه بعد از خواندن آن اشخاصی که بسیار متعصب هم باشند ازان انکار کرده نمیتوانند -"}
{"book": "adl0354", "page": 233, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخرى (٢٣٢) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\n\nمسائلی را که نسبت بوصیت پرو فیسر از «رومن لا» مأخوذ پنداشته اینست که وصیت خواه تقریری باشد یا تحریری – باید به پیش دو نفر گواه کرده شود – وصی بیشتر از ثلث مالش را تاوقتی وصیت کرده نمیتواند که تمام ورثه بران رضامند نباشند لا کن این مسائل نیز در زمانه رسالت و خلافت طی شده اند و از تصدیق این امر یك شخص معمولی عربی دان هم انکار ورزیده نمیتواند – پروفیسرحاحب دیگر چند مسائلی را نیز هم چنین شمرده است که حسب زعم او آنها هم از «رومن لا» ماخوذاند اگرما بتفصیلات آن پردازیم همانا که بجز از طولت مضمون دیگر فایده دران متصور نیست و بجواب تمام آنها – بالاختصار همین قدر گفتن را کافی می انگاریم که تمام آن مسائل مبحوث فیه در فر صتی در میان مسلمانان مرتب شده که نسبت بدان خود پر و فیسر صاحب تسلیم نموده اند که مسلمانان در آن موقع از قوانین و رسوم و رواج دیگر اقوام اطلاعاتی را بدست نیاورده بودند –\nپروفیسر صاحب را این مسئله بیشتر در ورطه تحیر افگنده است که در قرآن مجید واحادیث نبوی احکامات و قوانین نهایت کمترند پس چه طور میتواند شد که برآن بنیاد این قدر مسائل وسیع و قوانین بسیار نهاده شده است و همین جرأت اورا مجبور نموده که وی فقه اسلامی را خوشه چین « رومن لا » تصور کند –\nلا کن ما نمیدانیم که كدام يك از مسائل دینیه و علوم فقهیه موجب مزید تحیر و استعجاب پرو فیسر صاحب نخواهد بود – خیر مسائل قانونی (بر طبق گمانش) اگر از رومن لا » مأخوذ است پس نسبت\nنماز ، و رزه ، حج و زکات چه میفرمایند . که احکام آنها نیز در قرآن و احادیث بهمین اندازه موجود است – و باز در فقه چرا این قدر مسائل معر كة الاراء عظیم الشان بوجود آمده است ؟ !\nآیا مسائل عبادات خویش را نیز عالم اسلام با این تفصیل و تشریح بی پایانی که دارد « از رومن لا » اخذ نموده اند ؟ و اگر ازین مسئله نیز صرف نظر کرده شود پس دربارۀ دیگر علوم اسلامیه چه خواهند گفت که در زمان رسالت پناهی نام ونشانی از آنها – نبود ومتعاقباً چه طور در معرض وجود آمدند ؟ ! پروفیسرحاحب میتوانید"}
{"book": "adl0354", "page": 234, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخرى (۲۳۳) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nکه بگوئید ؟ چند مسئله تفسیر و حدیث و اصول حدیث و اصول فقه واسماء الرجال و\nغیره در زمان نبوت موجود بود و بعد از چندی چرا مسائل متعددۀ هر يك از علوم\nمتذكرة بالا كسب وسعت وشدت و ازدیاد ورزید ؟! ... ایا هر کدامی ازین علوم\nاليوم فنون مستقل جداگانه نمیباشند ؟ آیا ازین علوم اندازهٔ دقت نظر ، تیزی طبع\nوسعت خیال مسلمانان کرده نمیشود ؟ ایا این علوم را هم مسلمانان بر طبق زعم شما از\nمردمان روم ویونان آموخته اند ؟\nمسائل فقهیه را که پروفيسر صاحب از «رومن لا» ماخوذ می پندارند چنان\nمسائلی است که در آن زمانه که خود پروفيسر مذکور می نگارد که مسلمانان با دیگر\nاقوام ومذاهب خلاء وملا وتعلقات شانرا قائم نموده بودند، بوجود آمده رواج عمومی\nرا اختیار نموده اند لاكن در زمانه ما بعد که دیگر ملل و طوائف نیز بزیر نظارت\nوحکوممت مسلمانان آمدند ابداً مسلمانان در احکامات مذهبیه وامورات دنیویه پیروی\nآنها را نکرده اند ومسائل فقهیه اسلام بار احسان «رومن لا» و دیگر قوانین دنیا\nرا گاهی بردوش خویش نگرفته است ــ\nاین قول پروفيسر مزبور صحیح است که در عهد ترقی خلفای عباسیه مسلمانان\nعلوم وفنون متعددی را از مردم یونان ومصر ودیگر ممالک اخذ واقتباس نموده اند\nلاكن پرو فيسر صاحب باید بداند که تنها آن يك گروه مخصوص اسلامیه در صدد\nبدست آوردن علوم وفنون ممالك غير ومذاهب ديگر مشغلت داشتند که این امر را\nبرای خویش عیب نمی پنداشتند ــ اما در مسلمانان يك جمعيت بزرك ديگرى نيز\nاثبات وجود داشت که آنها بزعم فضل وکمال خویش بطرف اقوام غير اسلامی ابداً\nمراجعت والتفاتی نکرده اند وآنها همین گروه مذهبی مجتهدين وفقها وعلماء\nوفضلاء ومشائخند ـــ\nکتبی که از یونان وروم ومصر وديگر ممالک غير اسلامی بزبان عربی ترجمه شده اند\nما دران موضع معلوماتی مفصلی را بدست داریم ومشروعاً میتوانم که فهرست آنها\nرا بنویسم که کتب متعدده باسامى مختلفه در فنون ذیل ترجمه گردیده است فلسفه ،\nطب، ریاضی، نجوم، کیمیا، صنعت، تاریخ، لالف (سوانح عمری) ناول، ليكن"}
{"book": "adl0354", "page": 235, "text": "تحفة الامان فی سيرة النعمان حصه اخری (234) مساعی ابو حنیفه در مسائل تشریعی و غیر تشریعیه\nهيچ يك كتب قانونی را ترجمه نکرده اند و اغلباً وجه آن همین امر خواهد بود که علماء\nو فضلا و مجتهدین و فقها و مشائخی که واضع قوانین اسلامی میباشند درین فن خوشه\nچینی از اقوام غیر را لعن وطعن میگفتند حتی گروه متعصب شان کسی را که قوانین\nغیر اسلامی را بنظر استحسان مینگریست حکم بکفر نیز میدادند ــ\nاین دعوی را که پروفیسر صاحب نسبت بامام ابو حنیفه و امام مالك و امام شافعی و امام\nاحمد و غیره ائمه نموده که آنها این قوانین فقهیه را که نزد آنها يك حصه مذهبی\nبود از مردم روم یا یونان آموخته اند اگر وی از حالات اجمالی این بزرگان دین\nاطلاعی میداشت و نیز ازین مسئله هم استحضار مییافت که در زمانه آنها تمامی ابواب\nفقهیه حلیه تدوین و ترتیب را در بر کشیده است پس هرگز جرأت بهیچه‌يك دعوی\nبلا دلیلی نمیکرد ــ .\nالبته مسئله قابل لحاظ اینست که چرا در بعض احکامات مسائل فقهیه باقوانین\n«رومن لا» متحد است ؟ در جواب ما میگوئیم که این امر را بفقه تخصیص نباید\nداد زیرا قانونی که نهایت مستقل باشد و در آن تقلید هیچ يك از قوانین مروجه دنیا\nکرده نشود ــ بازهم اگر کسی در صدد مقابله آن قانون بادیگر قوانین عالم برآید\nبسیاری از مسائل اورا بر طبق مقررات دیگر قوانین خواهد دید ــ و نظر بتقاضای\nطبعی و خواهشات قدرتی ضرور باید که هم چنین باشد زیرا که اکانتی از سکنه\nروی زمین در ضروریات ولوازمات ملکی وتمدن ذاتی و احتیاجات انسانی باهم متحد\nویکسان میباشند و نظر بهمین احتیاجات وضروریات وارتفاع همین تکالیف واحده در\nهمه جا زعمای ملت بوضع قوانین می پردازند پس مشترك بودن مسائل و مفاد قوانین\nچندان تعجب انگیز و حیرت افزا نیست زیرا که گفته اند ــ در مواقع طراوش\nيك حقيقت از دو فكر و دو قلم بواسطه وحدت اساس حقائق وامکان تصادف نباید یکی\nرا دزد فکر دیگری خواند .\nدو راهرو كه بيك را روند در يك سمت\nعجب نباشد اگر اوفتند پی در پی"}
{"book": "adl0354", "page": 236, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری (٢٣٥) محاسن وخصوصيات نقليه وقليه فقه حنفی\nخصوصیات فقه حنفی و تطبیق آن باصول عقلی\nبعد ازین مباحث عمومی میخواهیم که بتذکر آن خواص فقه حنفی بپردازیم که\nوی بواسطه آن بر دیگر مسائل فقهیه مزیت و ترجیح دارد ( باید دانست که دعوی\nاین خصوصیتی را که ما نسبت بمسائل حنفی نموده ایم بلحاظ عمومیت و اکثریت\nاست لهذا امکان دارد که در بعضی جزئیات این خصوصیات بنظر نیامده برخلاف\nآن در فقه دیگر ائمه موجود خواهد بود لاکن دعوی ما این چنین است که در\nاکثری از مسائل حنفی مراعات این امر بخوبی شده که در دیگر مذاهب این\nخصوصیات با العموم موجود نیست و شبلی )\nاول مقدم تر از همه خصوصیت قابل قدری که در فقه حنفیه ملحوظ شده اینست ــ\nکه هر مسئله مبنی بر اسرار ومصالح میباشد ــ زیرا که نسبت باحكامات شرعيه از ابتداء\nدر جمعیت اسلامی دو فرقه باعتبار عقائد قائم ــ گشته اند ــ یکی از ان میگوید که تمام\nاحکام شریعت احکامات تعبدی میباشند ــ یعنی در آن مراعات هیچگونه اسرار و\nمصالح کرده نشده ــ مثلا شراب خوری و فسق وفجور محض بدین واسطه غیرمشروع\nونا پسندیده میباشد که شریعت از آن ما را ممنوع داشته است وخیرات وصدقات تنها\nاز ین نقطه نظر مستحسن میباشد که شارع تأکید بدان نموده ورنه این افعال فی نفسه\nخوب وخراب شده نمیتوانند ــ میلان امام شافعی بیشتر بدین طرف دیده میشود\nوشاید از اثرات همین تعیل امام شافعی است که ابوالحسن اشعری که بانی علم کلام\nشوافع است بنیاد علم کلام را بر همین عقیده گذارده است ــ\nعقيده گروه دوئمین چنین است که تمام احکام اسلام بر فوائد واسرار ومصــالح\nمیباشد البته بعضی از ایجابات شرعیه این چنین هم خواهند بود که مصالح وفوائد آنرا\nعقول عامه درك نموده نمیتواند لاکن آن هم در حقیقت از فائده ومصلحت خالی\nنیست ــ این مسئله محض بدین واسطه که طرفداران هم پهلوی آن علمای عالیشان\nمیباشند ــ یکی از مسائل معرکت الا راء گردیده است ــ لاکن اگر انصافاً\nگفته شود این مبحث قابل اینقدر اختلاف و مباحثه نمیباشد ــ زیرا که مصالح\nوغايت کلام تمام مسائل مهمه در کلام الهی مسطور ومخصوصاً ــ طرز استدلال"}
{"book": "adl0354", "page": 237, "text": "تحفة الاخوان در سيرة النعمان حصه اخری (٢٣٦) کا مخصوصات ومقايقه حتى\nقرآنیه مطابق همین اصول است فایده ومصلحت نماز را\nدر معتاد ذاتا چنین ارشاد می نماید ( ان الصلوة تنهى عن الفحشاء والمنكر :-\nبه تحقیق نماز باز میدارد نماز گذار را از منکرات وفواحش ) و در ضمن فرضیت\nصوم هدایت میفرماید ( كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم\nتتقون : - فرض کرده ایم ما روزه را بر شما چنانکه فرض نموده شده برای مام\nماقبل بپرهیز کاری بشوید ) و نسبت بجهات ارتداد چنین است که ، حودي تاکنون فتنه یی\nقاطعة جهاد آنست که غلبه کفار موجب فتنه و اختلال امنیت میگردد ، وهمچنین نسبت\nبدیگر احکامات جابجا در قرآن مجید تصریحات و اشارات موجودند که هر کدام آنها\nمخصوص و ثابت ولایت آن مفهوم ومعلوم میگردد . -\nهمین است مذهب امام ابوحنیفه و در فقه عموماً این مسایل شرعی و وصول\nمبیاشد - و چنانکه در مسایل فقه حنفیه مراعات اصول عقلی نموده شده در یکی از\nدیگر مسایل فقهیه دیگر ائمه دیده است - امام طحاوی که محدث و مجتهد بودند\nدرین مبحث کتابی را تالیف نموده که نام « شرح معانی الآثار » اشتهار دارد و\nموضوع آنست که مسایل فقیه را به نصوص بطریق تطبیق اثبات مینماید و در هر\nیکی از ابواب فقهیه همین تطابق را بیان نموده است اگر چه از نقطه\nنظر اکژی در بعضی از مسایل به ائمه مخالف امام ابو حنیفه نیز پرداخته لیکن\nاکثری از مسایل را بطرز استدلال مجتهدانه بآيت مذهب امام ابو حنیفه\nموافق با احادیث وطرز نظار عقلی تطبیق داده بوجوده قیاس آن استدلال گر که است\nامسال حنفیه را بطریق اکمها مجتهدانه بچاپ رسانیده و در جا دستیاب میشود کسی که\nاین هردو کتاب را ملاحظه تفصیلات آن باشد . - میتواند بیانا مراجعت نموده معلومات\nبرایش حاصل نماید -\nواین مساله در فقه حنفیه بیشتر مراعات اصول عقلیه نموده شده واکثری آن\nوفق قیاس است دو وقع و دیگر مجتهدین والله نندارند و باید که آنها انکار\nنمیکردند زیرا که از ایشان احکام شرعیه خصوصا عبادات همگیقدر از احکامات عقلیه"}
{"book": "adl0354", "page": 238, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ۲۲۷ ) محاسن وخصوصيات نقليه وقلميه فقه حنفی\n\nبعید باشد بهمان اندازه آن را خوب می پندارند ـ امام رازی در بحث زکوة مناقب\nالشافعی خویش می‌نویسد که مذهب امام شافعی نسبت به مذهب حنفی باین دلیل زیاده‌تر\nصحیح است که مذهب شوافع از عقل و قیاس بعید است و همین دلیل درست بودن\nاوست زیرا که مسائل زکوة على العموم احکامات تعبدی میباشد که دران رای و عقل\nرا مداخلت نیست .\nاین میلان طبیعت امام اعظم بسوی تجسس و تفتیش اسرار و مصالح احکامات\nشرعیه و تطبیق دادن او را با یجابات عقلیه يك وجه مخصوص داشت که امام صاحب\nدر اول مرحله زندگانی علمی خویش در علوم کلامیه مشاغلت داشت و از ممارست\nو مباحث آن دارای چنان قوت فکر و حدت نظر گردید که در همه چیز علل و اسباب\nعقلیه آنرا مینگریست و علاوه بران على العموم با علمای معتزله که آنها بیشتر پابند اصول\nقیاسی میبودند اتفاق مناظره و مباحثه او می افتاد و آنها را همواره در مسائل متنازع\nفیه خصوصیات و اسرار و مصالح مسائل را نشان میداد ازین غور و خوض و تدقیق\nو تحقیق این امر بدو بخوبی روشن و آفتابی گشت که تمام مسائل شرعیه با اصول\nعقلیه مطابقت دارد و بعد معلومات تامه علم کلام بسوی تعلیم و تدوین علوم فقهیه همت\nبرگماشته در تمام احکام آن نیز همان اصول را مراعات می نمود ـ و برخلاف آن دیگر\nمجتهدین و ائمه و معاصرین امام ابوحنیفه از ابتداء بسوی آموختن علوم فقهیه و احکام\nشرعیه توجه نموده هیچ داعیه و واسطه که اوشان را بسوی تطبیق دادن مسائل شرعیه\nبا اصول عقلیه می کشانید بر اوشان لاحق و عارض نبود ـ .\nاگر کسی بمقابله نمودن مسائل حنفیه با فقه دیگر ائمه بپردازد همانا که علانیه\nبرای او این تفاوت ظاهر میگردد که نه تنها در معاملات بلکه در عبادات نیز که نسبت\nبدان ارباب ظاهر چنان خیال دارند که در آن اصول عقلیه گنجائش ندارد ـ مسائل\nو مذهب حضرت امام را بر طبق عقل و قیاس خواهند یافت ـ اگر برین امر دقت\nکرده شود که نماز ، روزه ، حج ، زکوة بنا بر کدام مصالح و محاسن فرض کرده\nشده اند و بلحاظ آن مصالح طریقه بجا آوردن این احکام چه طور باید باشد ؟ پس\nهمان طریقه موزون و درست بنظر خواهد آمد که در فقه حنفیه ثابت گردیده است ـ"}
{"book": "adl0354", "page": 239, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٣٨) محاسن وخصوصيات نقليه وقلميه فقه حنفی\nمثلا نماز — نام مجموعهٔ چند افعال و اقوال است — لاکن بدین لحاظ غرض اصلی\nاز نماز چیست ؟ ( یعنی خضوع ، اظهار تعبد ، اقرار به عظمت خداوند ، دعا ) و در\nراه حصول آن کدام افعال را نسبت بکدام حق مداخلت حاصل میباشد ؟ مراتب این\nافعال مختلف فیه است بعضی ازان لازمی وضروری است — که از عدم وجود آنها\nغرض اصلی نماز فوت میگردد — این افعال از زبان اهل شریعت بفرائض تعبیرکرده\nمیشوند — بعض از افعال آنچنان است که در طریقهٔ اداء حسن و خوبی را تولید\nمیکند اما ازفوات آن اصل مطلوب فوت نمیشود چون رتبهٔ این افعال نسبت بقسم\nاول کم است و اورا به سنت ومستحب تعبیر می نمایند —\nقبلا ماذکر نمودیم که ذات رسالت پناهی به تفصیل وتصریح فرض — واجب —\nوسنت — ومستحب — نپرداخته اند — امادرین امر نیز جای شبهه نیست که تمام\nافعال واجرا آت نماز من حیث المراتب یك سان نمیباشند — ازین دو وجه مجتهدین را\nبامتیاز مراتب وتفریق در جات آن از روی اجتهاد واستنباط ضرورت افتاد و مدارج\nمختلفهٔ این افعال را قائم نموده نامهای جدا گانه را بالای آنها گذاشتند امام ابوحنیفه\nدرین امور بادیگر ائمه مشترک است البته ترجیح ونزا کتی را که مذهب او برد یگر مذاهب\nدارد اینست که او افعالی را بهر رتبهٔ که مقرر داشته حقیقتاً رتبهٔ او همان بوده است مثلاً\nاهم واقدم ازهمه چیز این مسئله بود که ارکان نماز چیست ( ارکان نماز افعالی است\nکه بغیر ازان نماز ادا نشود ) چون نماز در اصل خویش نام اقرار عبودیت واظهار\nخشوع است — ازین سبب عموم مجتهدین درین امر متفق اند که تکمیل ، قرائت ،\nرکوع ، سجود ، وغیره که علائم بزرگ عبودیت وخشوع میباشند ، فرض ولازمی\nاست — و خود شارع بطرف فرضیت ولزوم آن نیز اشاره بلکه تصریح نموده است\nاما — دیگر ائمه زیادت و تجاوزیکه درین امور نموده اند اینست که انها\nخصوصیات این ارکان را نیز فرض قرارداده اند — حالا نکه آن خصوصیات لازمی\nنمیباشند — واز همین سبب است که امام ابوحنیفه قائل بفرضیت آن خصوصیات نیست\nیعنی به نزد امام صاحب تکبیر تحریمه بماسوای الله اکبر ) بدیگر الفاظی که ازان\nاین معنی اده میگردد نیز جائز است ( مثلا الله اعظم، الله اجل ) و به نزد امام شافعی"}
{"book": "adl0354", "page": 240, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۲۳۹ ) محاسن وخصوصیات نقلیه وقلمیه فقه حنفی\nو برخی از دیگر ائمه جائز نیست ـ و به نزد امام اعظم اگر تکبیر بزبان فارسی\nوافغانی گفته شودنیز جائز است ( مثلاً خدا بزر گ است ، خدای لوی دی ) وبه نزد\nامام شافعی بگفتن الفاظ غیر عربی نماز باطل میگردد ـ به نزد امام صاحب نماز نخواندن\nآیتی از آیات قرآنیه صورت جواز را می پذیرد ـ وبه نزد امام شافعی بغیر از خواندن\nسوره فاتحه ابداً نماز صحیح نیست به نزد امام صاحب شخصی که از خواندن قرآن بزبان\nعربی معذور باشد میتواند که تر جمۀ او را در نماز بخواند ـ و به نزد امام شافعی\nقطعاً خواندن تر جمه جواز ندارد ـ\nازین تصور نباید کرد که امام ابو حنیفه یا دیگر مجتهدین تنها بامورات عقلی و فرازهای\nقیاسی به تعین ارکان پرداخته است ـ زیرا که ائمه جهت ثبوت این ارکان\nعلی العموم از تصریحات واشارات احادیث استدلال گرفته اند چنانچه دلائل نقلی تمام\nمجتهدین درین مباحث در کتب فقهیه به تفصیل مذکور است مطلب اینست که امام\nابو حنیفه در همه جا مدعا ومفکوره خویش را نه تنها بدلائل نقلی بلکه بانجامات قیاسی\nو عقلی نیز تطبیق داده در هر مسئله خویش این امر را ثابت داشته است که مذهب او ـ\nاسرار و مصالح شریعت را بنکاه نهایت دقیق وباريك ملحوظ نموده است ـ\nمسائل زکوة را نیز همچنین باید پنداشت ـ مقصد اصلی از اعانت و همدردی\nبنی نوع است ـ و بهمین واسطه در مصرف زکوة همان افرادی تعین واختصاص یافته اند\nکه نسبت بدیگر محتاجین بیشتر مستحق اعانت و غمخواری میباشند یعنی « فقراء، مساکین،\nعمال زکوة ، مقروض ، مسافر ، غزاة ، مکاتب » از اننجا که تصریح این اشخاص\nدر قرآن شریف موجود است درین مصرف عموم مجتهدین اتفاق دارند ـ لاکن\nاین تعین يك رقم اختلاف دیگر ی را تولید نموده که امام شافعی از تذکر این افراد\nچنان توهم داشته است که اعطای زکوة بتمام این صنوف يك امرلازمی است ـ\nدر صورتیکه بیکی ازین اشخاص زکوة داده نشد همانا که فرض ساقط نمیشود ، وبر\nخلاف آن در مذهب حنفی باید که زکوة ازین اصناف خارج نشده وبدیگری داده\nنشود و اگر بیکی ازین اقسام داده شد پس فرضیت باقی نماند و اینکه زکوة به تمام\nآنها داده شود یا به برخی از آنها ، موقوف باقتضای وقت و ضرورت است البته امام"}
{"book": "adl0354", "page": 241, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٤٠) محاسن وخصوصيات نقليه وقلميه فقه حنفی\nو حاكم وقت بلحاظ ضرورت میتواند که ازین صنوف هرکدام را انتخاب نماید ـ\nمسئلهٔ دیگری که دران امام اعظم بادیگر ائمه اختلاف دارد اینست که طریقهٔ تادیهٔ\nزکوة مال مواشی چیست ؟ به نزد امام صاحب در زکوة مواشی اعطای حیوانات\nو یا قیمت آن هردو جائز است ـ به نزد امام شافعی باعطای قیمت زکوة اداء نمیشود ـ\nحالانکه در تادیهٔ زکوة قیمت مال وخود او درجه متساوی دارد ـ چنانچه مقولهٔ\nعامه است ـ که «بز یا قیمت بز» ـ ازین است که شارع به تفصیل آن نپرداخته است ـ\nعلاوه برین مسائل بهزار ها مسئله دیگری نیز در عبادات موجودند که\nدرهرکدامی از آنها در فقه حنفی خصوصیات اسرار ومصالح ملحوظ است ـ لاكن ما\nبه محض خوف تطویل به تفصیل آن پرداخته نمیتوانیم ـ در مسائل معاملات این مدعای ما\nنهایت روشن وصاف بوده ازملاحظهٔ آن این عقده خوبتر کشاده میشود ـ که\nدرمذهب ابوحنیفه چه قدر مصالح واسرار ومفاد موجود وبکدام اندازه برطبق دلائل\nعقلیه موافقت دارد ـ .\nسهل و آسان بودن فقه حنفی\nخصوصیت دیگری درفقه حنفی آنست که نسبت بدیگر مذاهب نهایت سهل وآسان\nمیباشد ـ در مواقع متعددهٔ قرآن شریف مسطور است که خداوند میخواهد که\nبرشما تکلیف عائد نگردد ازین رو درهمه چیز مراعات آسانی را باشما ملحوظ میدارد\n(یرید الله بکم الیسر ولایرید بکم العسر) ونیز رسول اکرم (ص) میفرماید که «من\nشریعت نرم و آسانی را برای سما آورده ام» بلاشبهه تنها اسلام را بمقابل عموم مذاهب\nاین فخر ومزیت حاصل است که وی «از طرق رهبانیت» نهایت بعید بوده در وی\nعبادات شاقهٔ موجود نیست وعلى العوام ـ مسائل او آسان ویسیرالعمل میباشند ـ\nومخصوصاً ترجيح وفضل فقه حنفیه بردیگر مذاهب نیز بهمین منوال است آسان وسهل\nبودن فقه حنفيه يك امر متعارف ومشهوریست که عموماً شعرا ومصنفين او را بطور\nضرب المثل در هرجا استعمال می‌نمایند ـ تمـام مسائل عبادات ومعاملات وابواب\nوفصول آن مشتملبر خوبی ودرستی وآسانی است ومطابق شريعت سهلهٔ محمد (ص)\nنهایت نرم ویسیرالعمل‌می‌باشد ـ برخلاف آن احکامات دیگر ائمه نهایت سخت ودشوار"}
{"book": "adl0354", "page": 242, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (٢٤١) محاسن و خصوصیات نقلیه و قلمیه فقه حنفی\n\nوعسیرالعمل می‌باشند چنانچه تفاوتی و بنونت باهری که موید این مدعا و شاهد عدل این دعوای ماست « از مسائل کتاب الجنایات » وكتاب الحدود امام ابوحنيفه وديگر ائمه ظاهر میگردد —\n\nدرین مبحث ما مناسب میدانیم که جهت فهمایش ناظرین چند جزئیات کتاب السرقه را بنویسیم این امر به نزد عموم علماء و مجتهدین مسلم است که در پاداش دزدی ( سرقه ) قطع دست لازم می‌آید — لاکن ائمه در تعریف دزدی چند قیود وشروط دیگری را ایزاد نموده اند که در صورت عدم وجود آنها قطع ید لازم نمیشود بلحاظ این شروط اثراتی که براحکامات میرسد آن نیز از جزئیات ذیل معلوم میشود وعلاوه بران این امر نیز بخوبی ذهن نشین میگردد که مبنی مذهب ابوحنيفه چقدر سهل وآسان و بر وفق تمدن وشائستگی است .\n\nمذاهب امام ابوحنیفه\nمذاهب دیگر ائمه\n\n(۱) نصاب سرقه کم از كم يك اشرفی است\n(۱) ربع اشرفی نصاب سرقه است\n\n(٢) اگر در يك نصاب سرقه دزدهای متعدد شرکت نمودند قطع ید هیچکدام لازم نیست تنها تاوان مال را میدهند\n(٢) بنزد امام احمد باید ضرو ر دست یکی از آنها بریده شود\n\n(۳) بربچۀ نابالغی که دزدی کند قطع ید لازم نیست\n(۳) بنزدامام مالك باید دست چپ نیز بریده شود\n\n(٤) بدزدی كفن مرده قطع ید لازم نمیشود\n(٤) بنزد عموم ائمه بر کفن دزد قطع ید لازم است\n\n(ه) اگر یکی از زن وشوهر مال يك دیگر را دزدیدند قطع ید لازم نیست\n(ه) بنزد امام مالك لازم میگردد\n\n(٦) اگر فرزند مال پدر را بدزدد قطع ید لازم نیست\n(٦) بنزد امام مالك لازم است"}
{"book": "adl0354", "page": 243, "text": "تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (٢٤٢) استغنای قانون اسلامی از دیگر قوانین\nمذهب امام ابو حنیفه\nمذاهب دیگر ائمه\n(٧) براقارب قریبه مانند برادر وعمو\nوغیره اگر دزدی کند قطع نیست\n(٨) اگر شخصی چیزی را از کسی\nبطریق استعاره برده ازان انکار کرد\nقطع لازم نمیشود\n(٩) اگر مردی چیزی را دزدید وباز\nبطریق بیع یا هبه مالك آن گشت قطع\nلازم نمیگردد\n(١٠) بر اشخاص غیر مذهب که مستامن\nدر مملکت اسلام باشند ویا با مسلمانان\nعلاقه مندی دارند وچیزی را بدزدند\nقطع لازم نیست\n(١١) بدزدیدن قرآن مجید قطع ید\nلازم نمیشود\n(١٢) بدزدیدن چوب ویا اشیای که\nزود خراب میشوند قطع ید لازم نمشود\n(٧) بنزد دیگر ائمه لازم است\n(٨) بنزد دیگر ائمه لازم میشود\n(٩) \" \" \" \"\n(١٠) بنزد امام شافعی وامام مالك لازم\nاست\n(١١) بنزد امام شافعی ومالك لازم\nاست\n(١٢) بنزد دیگر ائمه لازم میگردد\n( تصور نباید کرد که مرتکبین جنایات فوق که بمذهب مهذب حنفی از قطع معافند\nباز پرسی هم نمیشوند بلکه هرکدام آنها حسب المراتب بعد از استرداد اصل ویا تاوان مال\nتعزیر میشوند . ب . و )\nحصة بزرگ فقه کتاب الحظر والا باحت یعنی تفصیل حرام و حلال و جائز\nو نا جائز است از ملاحظه این باب این مدعا که فقه حنفی سهل و آسان است بیشتر صاف\nو واضح میگردد درین باب اگر بمائل و فتوای دیگر ائمه پابندی کنند موجب تکلیف\nو دشواری زندگانی میشود و برخلاف آنها احکام امام اعظم درین باب نهایت ساده"}
{"book": "adl0354", "page": 244, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٤٣) محاسن و خصوصیات نقلیه و قلمیه فقه حنفی\n\nونرم و آسان است - مثلاً نزد امام شافعی - آبی که بآتش سرگین و یارو و غیره گرم\nکرده شود غسل و وضو کردن بدان جائز نیست ) : بی آب حمامهای که بسرگین و یارو گرم\nمی شوند کاملاً مشكوك است و ٠ ) و هم چنین آن ظروف سفالینی که بآتش سرگین\nوخاشاك پاك وناپاك پخته شده باشند در آن خوراك جائز نمیباشد و ظروف بلور و آینه\nو امثال آن را استعمال کردن نیز ناجائز است هم چنین پوشیدن و استعمال نمودن پوستین\nپشمینه سمور وامثال آن نیز درست نیست و آنها را پوشیده بهمراه آن نماز خواندن\nهم صحیح نمیباشد - زین وکرسی - وظروف و هر چیزی که بران گل کاری شده\nباشد شرعاً قابل نشستن واستعمال نمودن نمیباشد - و بيع بالمعاطات که علی العموم\nمروج است جائز نیست تازمانیکه لفظ «بعت ، واشتریت، از طرف خریدار و فروشنده\nگفته نشود - در تمام این مسائل مذهب امام اعظم برخلاف امام شافعی است که\nازان صراحة\" معلوم میگردد که در مذهب حنفی مانند دیگر مذاهب سخت گیری\nوتنگی نمیباشد .\n\n( قواعد فقه حنفی وسیع . و در معاملات بر طبق تمدن است )\n\nخصوصیت سوم : حصه بزرگ فقه حنفی که متعلق بارتفاع ضروریات دنیوی\nاست ، حصه معاملات آن میباشد و این همان موقعی است که دران اندازه کامل دقت\nنظر ، وسعت فكر ، نکته شناسی هر مجتهد کرده میشود - تا به زمانه امام ابو حنیفه\nاحكامات معاملات بچنان حالت ابتدائی بود که برای يك مملكت متمدن تهذیب یافته\nبالکل ناکافی پنداشته می شد نه قواعد استحکام معاهدات مستحكم ، ونه اصول\nتحریر وثیقه جات و دستاویزها قائم گشته بود و نه طریقه ادای شهادت وحل وفيصلة\nقضایا تقرر داشت - « ابو حنيفه » اولین شخص است که این چیز ها را بصورت\nقانونی آورده - اما افسوس امت آن مجتهد بنیکه در عقب او بوجود آمدند - بجای\nاینکه آن قواعد و ضوابط را وسعت میدادند - او را بيك حالت غير متمدن گذاشتند\nو منشاء آن همان خیالات زاهدانه است که در دماغهای علمای مذهبی جا گیر شده\nبود - یکی از محدثین مشهور بر فقها چنین طعن گفته «که به نزد این مردمان اگر"}
{"book": "adl0354", "page": 245, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (٢٤٤) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nدعوی کدام قطعه زمینی در محکمه عدلیه عارض شود لازم که در صورت حال خویش مدعی حدود اربعه آن زمین بالتفصیل و حیثیت وصورت آن تحریر و تشریح نماید - حالا نکه در زمانه رسول الله ص و صحابه نام و نشان این جزئیات و قیود هرگز نبود، گویا بنزد محدث مذکور این یك الزام بزرگی است بر فقهاء - اما اگر خود همان محدث صاحب را اتفاق بسکونت یکی از ممالك متمدنه می افتاد و در معاملات دنیوی نیز مداخلت میورزید همانا که برای وی بخوبی معلوم میشد - آنچیز برا که وی برفقها خورده گیری نموده بدون ازان شرائط و قیودات بسر کردن زنده گانی برای او مشکل میگشت -\nامام شافعی درهبه قبض نمودن را ضروری نمیداند و حق شفعه را برای همسایه جائز نمیداند - و در عموم معاملات شهادت اشخاص مستور الحال را نا جائز گفته - برای شهود نکاح عدالت واقعه بودن را قید لازمی تحریر داشته در معاملات خانه گی و با همی اهل ذمه نیز شهادت آنها را برخود شان جائز نمیگوید - بلاشبهه این امور در ممالکیکه دران تمدن و تهذیب کسب وسعت نموده به بسیار آسانی بروی کار آورده میشود - زیرا که عموم معاملات آنها ساده و آسان و درحالت انفرادی و نا آشنائی میباشد اما در ممالکی که عروج تمدن براوج ترقی باشد و عموم معاملات صورتهای مختلفه واشکال پیچ درپیچ را اختیار نموده باشد - بغیر از تحدید و انضباط حقوق چاره در آنجا نباشد - پس قائم نمودن این احکامات در آنجا خالی از پریشانی و اشکال نیست و ازین رهگذر امام « ابوحنیفه » درین مسائل بمخالفت امام شافعی و دیگر ائمه پرداخته است و بنا بهمین محاسن مذهب او زیاده تر درممالك متمدنه بر خلاف دیگر ائمه ترویج یافته است چنانچه ابن خلدون مورخ مینویسد که مذهب امام مالك تنها درهمان ممالك رائج شده که در آنجا تمدن را وسعت بحصول نیامده بود وجه آن همین است که در مسائل امام مالك رعایت اصول تمدن کرده نشده است.\n(نکته سنجی وتسهیلات امام اعظم در امورات ازدواج)\nاندازه صحیح آن دقت نظر و نکته شناسی امام اعظم که بدان در انضباط احکام معاملات پرداخته در صورتی بخوبی کرده میشود که برچند ابواب معاملات تبصره های"}
{"book": "adl0354", "page": 246, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى ( ٢٤٥ ) تسهيلات فقه حنفیه در امور منا کحه\n\nمفصلی تحریر شود لاکن جهت این تفصیل نه وقت مساعدت میکند و نه این کتاب مخنصره ، گنجایش آنرا دارد تاهم بفحوای ( مالا يدرك كله لا يترك كله ) بطور نمونه چند مسائل نکاح را که جامع عبادات و معاملات است ذکر می نمائیم اگر چه فقهاء نکاح را در عبادات شامل نموده اند لاكن اين يك اصطلاح محض است و الا بدین لحاظ که از نکاح نتائج بزرگ تمدن و معاشرت متفرع شده بايد كه يك جزو اهم همه معاملات قرار داده شود : —\nيك وجه انتخاب مسائل نکاح بر دیگر مسائل اینست که بعضی از مصنفین اروپائی چنین دعوی نموده اند — که مسائل نکاح اسلامی نهایت وحشیانه و ظالمانه است — لاكن ما درين مبحث نشان خواهیم داد — که امروزه روز در ممالك نهايت متمدن نیز در امورات نکاح ، قانونی که عمده تر و خوبتر از قواعد حنفیه باشد بنظر نمیخورد —\n( منتهم ) در کتاب ( پوتلتی ) مینویسد ( که بموجب « رومن لا » قواعد نکاح را باید يك مجموعه ظلم تعبیر کرد ) ما ثابت می نمایم که بموجب قواعد فقه حنفي قواعد نكاح يك مجموعه عدل و انصاف است و اغلباً ازین مبحث خیالات آن مردم نیز قدری درست و اصلاح خواهد شد که از روی غلطی خویش فقه حنفی را از « رومن لا » « مأخوذ می انگارند —.\nازدواج ونكاح يك حصه وسيع تمدن و معاشرت و بقول حکیمی « نکاح اصل شیرازه تهذیب جماعت ها و بنیاد تمدن است ازین رو این چنین گفتن صحیح است که آن مقننی که به تشریح و توضیح عمده اصول وضوابط آن پرداخته وى يك نكته شناس بزرگ قانون تمدن است — اگرچه امام — ابوحنيفه موجد آن اصول وضوابط نيست — مبهمات این مسئله را خود شارع بیان نموده است تاهم بدان نکته سنجی که او به تشریح اصول آن پرداخته وبران احکامات را متفرع نموه آن يك شغل مقنن بزرگ پنداشته میشود — زیرا که کلام شارع در بعض مواقع مجمل و در جای محتمل المعنيين و در مقامی صرف اشاره نموده مخصوصاً جزئیات بالكل کمتر در آن مذکور است — و بهمین واسطه در اکثری از مسائل آراء مجتهدین اختلاف نموده وبسا مسائل ومباحث مختلف فیه را در آن بوجود آورده که در آن زمینه جوهر اجتهاد امام اعظم"}
{"book": "adl0354", "page": 247, "text": "تحفة الأمان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٤٦) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nدرخشان میباشد و علانیت معلوم میشود بطوریکه در آن مواقع وی به تفصیل اجمالات شارع ومعانی محتمل واشارات آن تصریحات وتوضیحات نموده به تفریع جزئیات آن بذل مقدرت کرده آن تنها کار امام ابوحنیفه ومخصوص بمذاق ومفکوره وی بوده است که احدی از مجتهدین دیگر با او درین موضوع دعوای همسری را کرده نمیتواند :-\nاصولیکه مسائل نکاح بران متفرع شده اینست ( ١ ) نکاح بهمراه کدام اشخاص باید منعقد بشود ( ٢ ) در معامله نکاح اختیار بدست کیست ( ٣ ) بقا واستحکام نکاح تا به کدام حد ضروری است (٤) حقوق فریقین ( ناکح ومنکوحه ) چه قراردد شده ( ٥ ) نکاح بعد از تعمیل کدام دستورات ورسومات منعقد میگردد -\n- محرمات نکاح -\nتحديد وسعت نکاح تايك درجه باندك تفاوت در تمام مذاهب يك رنگ و یکسان دیده میشود هرقومی چند محرماتی را مقرر داشته اند که بآنها ازدواج را ناجائز میدانند - و این محرمات تقریباً در تمام مذاهب مشترك است و وجه آن همین است که این امر مبنی باصولهای صریحه عقلی است - دلائلی را که شاه ولی الله درحجة الله البالغه وفلا سفر بنتهم در کتاب یوتلقی خویش در حرمت محرمات نکاح قائم نموده اند كاملاً با هم مشترکند ، از آنجا که این امر بر طبق اصول فطرت است و در قرآن مجید مصرحاً اسمای محرمات نکاح مذکور ست - در اصل مسائل عموم فقهاء باهم اتفاق دارند - لا کن در آن جزئیات که در ذیل نص صریح نمی آیند اختلاف دارند - از آنجمله مسئله \"حرمت بالزنا است\" که در آن امام ابوحنیفه و امام شافعی باهم اختلاف دارند و ابحاث معرکة الاراء را بران قائم داشته اند - امام شافعی زنارا موجب حرمت نکاح نمیداند - مثلاً اگر پسری بازنی زنا کند پدرش میتواند که آن مزنیۀ پدر خود را بنکاح بگیرد - او باندازه درین مسئله وسعت را دخل داده است که اگر از نطفۀ زانی در بطن این مزنیه دختری تولد شود آن زانی شرعاً میتواند که آن دختر بنت الزنای خویش را در حبالۀ نکاح خویش بیاورد - و دلیلی را که بر این قولش میآورد اینست که زنا \" فی حد ذاته \" فعل حرام است"}
{"book": "adl0354", "page": 248, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ٢٤٧ ) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nوفعل حرام نمیتواند که حلال را حرام گرداند — امام اعظم برخلاف اوست و میگوید که اثری آن تعلقات فطری که در بین مرد وزن از امثال این مقاربت ها بوجود می آید بنکاح محدود وموقوف نیست و این یک امر بدیهی است باصولیکه حرمت محرمات مبنی است آنرا با نکاح خصوصیتی نمی باشد اولادیکه از نطفه زانی پیدا شده نکاح و مقاربت کردن را بآن جائز نگفتن بر خلاف اصول فطرت است موطوئة الاب را نیز برین قیاس باید کرد و در بارۀ آن در خود قرآن مجید نیز اشارات موجودند — از انجا که مادرین محل از مباحث نقلیه و مرویه فارغ و مباحثه در اصول درایت و عقلی داریم بتذکر آن نمی پردازیم —\n\nاختیار نکاح از کیست\n\nبحث دومین این است که در نکاح اختیار بدست کیست ؟ این یک سوال نهایت مهتم بالشان است که اثرات خوبی و خرابی نکاح عموماً بر همین امر منحصر میباشد — نزد « امام مالك وشافعی » اگر چه دختر عاقله و بالغه هم باشد در نکاح خویش اختیاری ندارد و بهیچ صورت نمی تواند که عقد نکاح خود را بخواهش خویش با کسی منعقد نماید — بلکه اختیار عقد او موقوف برضاه و اختیار ولی او است — این بزرگان از يك طرف اختیارات زن را محدود نموده تا توانسته اند درین امر وی را مجبور بقبول نمودن قول ولی او قرار داده اند — و از جانب دیگر برای ولی چنان اختیارات وسیع را عنایت نموده اند که وی جبراً نکاح زن را با هر که بخواهد انعقاد دهد و برای آن زن مسکینه دران امر هیچ حق انکار را جائز نداشته اند — « امام ابو حنیفه » میگوید که دختر عاقله و بالغه در امر نکاح خویش خودش اختیار دار است بلکه اگر در حالت عدم بلوغ او را ولی او بکسی منسوب نموده باشد بعد از بلوغ حق دارد که آن نکاح را فسخ نماید —\nبنیاد اصلی این اختلا برمسئله حقوق نسوان مبنی است ، حالت نسوان در تمام مذاهب نهایت پست قرار داده شده و حقوق آنها را بنهایت تنگدلی قبولدار شده اند حتی در مذهب هنود و عیسویان زن را مستحق میراث نمیدانند — و در عرب نیز"}
{"book": "adl0354", "page": 249, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (248) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nقبل از ظهور اسلام همین رواج دوام داشت و همچنین در بسا امورات دیگر نیز زنان\nکمتر پنداشته شده اند لاکن در اسلام درجهٔ ذکور واناث یکسان قرار داده شده\nودران برای اهل اسلام چنین خطاب آمده (للرجال نصیب مما اکتسبوا وللنساء نصیب\nمما اکتسبن وهن لباس لکم وانتم لباس لهن) مراعات این اصول را حضرت امام\nصاحب در همه امور بدرجهٔ اتم معمول داشته است وهمین یکی ازان خصوصیاتی\nاست که فقه او را بر فقه دیگر ائمه امتیاز داده است مثلاً در نکاح ، طلاق ، عتق و\nدیگر معاملات بنزد «امام صاحب» اعتبار شهادت نسوان مانند گواهی مردان معتبر\nاست بخلاف آن بنزد دیگر ائمه شهادت نسوان قابل اعتبار نیست ودر بعض اموریکه\nشهادت زن را جائز پنداشته اند در آنجا قید وشروط مقرر داشته اند که شهادت\nدو زن را مانند شهادت يك مرد میدانند — ودر نزد امام شافعی در هر حالیکه\nنصاب شهادت زنان از چهار تن کم باشد قابل اعتبار نیست و همچنان بنزد امام اعظم\nشهادت زنان نیز در مواقع مخصوصه ولازمه قابل قبول میباشد حتی زن عالمه و فاضله\nمیتواند که مقام رفیعهٔ قضا را اشغال نماید — لاکن دیگر ائمه بر خلاف این مسئله\nمیباشند واز همین واسطه امام صاحب زنانرا هم بر طبق مردان که آنها در معاملهٔ\nنکاح خود مختار میباشند ، حقوق واختیار داده است که با هر کسیکه خواهشمند باشند\nنکاح خود را بر بندند — درین صورت متنازع فیه مذهب امام ابوحنیفه علاوه از\nاصول عمدهٔ مساوات يك خصوصیت دیگری را — نیز دارد که معاملهٔ نکاح را نباید بر\nدیگر معاملات عمومی قیاس کرد چه نکاح عبارت از آنچنان تعلقی است که اثر آن\nنهایت وسیع وتا اخیر ایام زنده گانی قائم میماند (بلی سوهان عمر است) لهذا\nدرین معامله يك فریق را کاملاً بی اختیار قرار دادن کمال ظلم وبی انصافی است —\nدرین مبحث مدار اقوال امام شافعی تماماً بر دلائل نقلی است لاکن درین میدان\nهم امام صاحب از وی در عقب نمانده است اگر امام شافعی بر حدیث «لانکاح\nالابولی» استدلال میکند امام ابوحنیفه بحدیث «الثیب احق بنفسها من ولیها و\nوالبکر تستاذن فی نفسها» را تمسك خویش را قرار میدهد لا کن موقع این بحث (نقلی)\nدر اینجا نیست!"}
{"book": "adl0354", "page": 250, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى ( ٢٤٩ ) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nاستحکام نکاح\n\nبحث سومین که بقاء و استحکام نکاح تاکدام حد ضروری است ، میباشد \nخوبی ها ئیکه نسبت بعقد نکاح گفته شد که بنیاد تمدن و شیرازه جماعات است \nدران صورت کاملا بوجود می آید که يك معاملۀ ديريا ـ و مضبوط با شد و اگر\nدوام و ثبات نداشته باشد تنها او را ذریعۀ قضای شهوت باید گفت ـ امام ابوحنیفه\nمراعات این اصول را به نهایت دقت ملحوظ نموده درتمام آن قواعدیكه آنرا نسبت به\nبانعقاد نکاح ، و تعين مهر ، ـ ايقاع طلاق ، و نفاذ طلاق ـ قرار داده همین اصول را\nزیر نظر گرفته است ـ در این باب مسئلۀ مقدمترین او اینستكه ( « الطلاق مع استقامة\nحال الزوجین حرام ) طلاق دادن درصورتیکه زوجین درحالت استقامت باشند حرام است »\nدر حالت ضروری ومجبوریت طلاق را ( ابغض المباحات ) گفته ، جائز قرار داده است\nو طریقۀ اورا طوری مقرر داشته که ازآن امید رجعیت و اصلاح منقطع نمی شود ـ\nیعنی سه طلاق جداگانه برای زن بدهد و فاصلۀ درمیانی هر طلاق كم از كم یکماه بايد\nکه باشد تاکه درین اثنا شوهر باطراف وجوانب این ارادۀ خویش خوب دقت نموده\nبرای فیصلہ صحیح او را موقع كافی در دست باشد و اگر از آن ارادۀ خویش بازآمدن\nخواهد و ازان قصد خویش پشیمان گردد هم رجعت کرده بتواند ، و مستحب آنست\nکه رجعت نماید و اگر درین مدت وسیع نیز توقع اصلاح و آشتی بنظر نیفتد و از\nتجربه هم ثابت شده باشد که این برهمی گرفتگی خاطر فریقین اصلاح پذیر نیست\nپس باید مجبوراً او را طلاق کند و بعد از طلاق اعطای مهر بر شوهر لازمی است و\nتا سه ماه و چند روز دیگر ( ميعاد عدت ) باید کفالت اکل وشرب ودیگر ضروریاتش\nرا نیز بکند ـ گویا ازین وضعیت علاوه بر فوائد آن يك مقصد اینست تازمانیکه\nزن شوهر دیگر پیدا نکند جهت گذاره و بسر بردن اوقات خویش متحمل تکلیفی\nنگردد و مبلغ مهرانه او دردیگر احتياجات ضروریه آتیه او بخرج رسد ـ\nآن مسائل امام اعظم کهدرین موضوع با دیگر ان مختلف است ما آن را در ذیل مینگاریم\nتا ازان دانسته شود که امام صاحب معاملۀ نکاح را بكدام اندازه معاملۀ مهتم بالشان\nو مضبوط پنداشته بهرحالت کوشش قيام آنرا نموده است ـ"}
{"book": "adl0354", "page": 251, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٥٠) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\n\nمذهب امام اعظم رح\nمذاهب دیگر ائمه رح\n\n(١) - تا زمانیکه فریقین در حالت استقامت باشند طلاق دادن حرام است\n(١) - بنزد امام شافعی در حالت استقامت طلاق دادن حرام نیست\n\n(٢) - یکمرتبه سه طلاق دادن بمنکوحه خویش حرام و مرتکبش عاصی است\n(٢) - بنزد امام شافعی و امام احمد حنبل یکبار دادن طلاق ثلثه باکی ندارد\n\n(٣) - نصاب مهر کمتر از ده روپیه جایز نیست و مقصد ازین عدد آنست که مرد بآسانی جرأت طلاق دادن منکوحه اش را نکند زیرا که این مبلغ از نقطه نظر غرباء بسیار است و آداء آن برای مفلس باندازه مشکل است که امرا و اغنیاء بدادن هزار روپیه نیز آن قدر پریشان نمیشوند\n(٣) - بنزد امام شافعی و امام احمد حنبل یک حبه را مهر قرار دادن نیز جایز است که در نتیجه آن مرد بی باکانه جرأت رها کردن عیالش را میکند و زن نیز بعد از مفارقت مفلس و نادار بوده متحمل تکالیف میگردد\n\n(٤) - بعد از خلوت صحیحه (که تعریفش در فقه مذکور است) مهر کامل بر مرد لازم میشود\n(٤) - بنزد امام شافعی بعد از خلوت صحیحه نیز نیمه مهر لازم می آید.\n\n(٥) - امراض جسمانی مانند برص و جزام موجب فسخ نکاح نمیشود\n(٥) - بنزد امام شافعی و مالك این امراض موجب فسخ نکاح است\n\n(٦) - اگر مردی زنش را در مرض الموت طلاق بدهد و خودش در میعاد عدت زنش بمیرد زن از مال او میراث می برد\n(٦) - بنزد امام شافعی میراث بدو نمیرسد\n\n(٧) - بعد از طلاق رجعی وطی زن حرام نمیشود یعنی تعلقات زوجیت از امثال این خفقانهای معمولی انقطاع نمییابد\n(٧) - بنزد امام شافعی وطی حرام است و زن باید ازو جدا شود"}
{"book": "adl0354", "page": 252, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٥١) تسهيلات فقه حنفیه در امور منا کحه\n\nمذهب امام اعظم رح\n\n(۸) — برای طلاق رجعی اظهار لسانی\nضروری نیست بلکه هر فعلی که از آن\nرضامندی وخوشنودی مرد محسوس\nشود حکم رجعت را دارد مطلب اینکه\nبآسانی باز ادامه نکاح بعمل آيد\n(۹) — برای رجعت گواه گرفتن\nضروری نیست والا در بعض مواقع ممکن\nاست که شاهد دستیابه نشود چون مدت\nرجعت قریب الانقضاء است مبادا طلاق\nرجعی بائن شود\n\nمذاهب دیگر ائمه رح\n\n(۸) — بنزد امام شافعی بدون از\nاقرار واظهار لسانی رجعت صحیح نیست\n\n(۹) — بنزد امام مالك بدون از\nاستشهاد رجعت درست نیست\n\n( حقوق زنا شوئی )\n\nمسئله چهارمین تعیین حقوق فریقین است زیرا که يك امر نهایت ضروری جهت\nمرتب شدن فوائد نكاح قائم نمودن حقوق زوجین است به نهایت اعتدال و قياس\nدلی . و باید در اموریکه زنان را با مردان حق مساوات حاصل است بطلان نپذیرد\nزیرا که از نکاح برای زن باید همان امن وراحت متصوره او کاملاً بهم رسد — نه اینکه\nحقوق اصلیه او پامال گردد — این از قیاس های مخصوصۀ اسلام است که نظیر آن یکی از\nمذاهب دیگر موجود نیست که اسلام در معاملۀ نکاح حقوق زنان را بکمال وسعت قائم\nداشته ومخصوصاً امام ابوخنیفه مراعات تمام این اصول را در مسائل فقهیه خویش نموده\nاست و ازینجا است در مسائلیكه دیگر ائمه با او درین موضوع مخالفت نموده اند\nمرتكب اغلاط صریحه شده اند مثلاً در مسئله خلع که مشابه بطلاق است — درین\nمسئله تمام علماء متفق اند — که چنانچه برای مرد حق طلاق داده شده همچنان\nبرای زن نیز اختیار خلع را داده اند که وی چیزی داده خودرا از آن مرد رها کند\nلاکن درین امر باهم اختلاف است که صورت آن معاوضه چطور باشد —"}
{"book": "adl0354", "page": 253, "text": "تحفه الامان فی سیرة النعمان حصه اخرى ( ٢٥٢ ) تسهیلات فقه حنفیه در امور مناکحه\nامام ابوحنیفه میگوید که اگر قصور از جانب زن باشد و بد سلوکی و بدگذرانی او\nموجب تفریق گردد ـ پس باید که باندازهٔ مهر خویش بشوهرش معاوضه داده خلع\nکند ـ واگر مرد ازان مقدار بیشتر خواهان باشد اخذ آن مکروه است ـ اما اگر\nشرارت و بد خلقی از طرف مرد بظهور رسد پس زن بدون تادیهٔ جِرمانه و معاوضه\nمستحق خلع میباشد و برای مرد اخذ معاوضه درینصورت خالی از کراهیت نیست ـ\nنزد امام شافعی و امام مالك رح مرد بهر اندازه که معاوضه و بدل الخلع از زن بگیرد\nمختار است و میتواند که زن را برتادیه آن مجبور کند اگرچه بدسلوکی و شرارت هم از\nجانب مرد باشد ـ حالا نکه این امر صراحةً ظلم و بی انصافی است که زن هیچ\nقصوری نداشته بموجب افتراق و مخالفت نیز بد سلوکی و بد اخلاقی مرد شده باشد\nتاهم وی میتواند که حسب خواهش خویش هر قدر مبلغی را که از زن مطالبه کند\nگرفته میتواند .\n( دستور ورسوم نکاح )\nمبحث اخرین ما اینست که نکاح بعد از تعمیل کدام رسوم و دستورات قایم میگردد\nاز تذکر این رسوم تنها بیان نمودن دو مقصود به پیش نظر ماست اول اینکه باید\nرضامندی هر دو فریق محقق بشود ـ دوم اینکه عقد مشتهر گردد نظر بدین اغراض\nامام ابوحنیفه رح قواعد بسیار متناسبی را قرار داده است ـ یعنی باید فریقین چنان\nالفاظی را استعمال بکنند که ازان ظاهر بشود که آنها معاملهٔ نکاح را قبول نموده اند\nوبایستی عقد نکاح به پیشگاه دو نفر شاهد بعمل آید که هر دو مشروط بشرائط ساده\nو آسان میباشند که در هر موقع استعمال آن موجب زحمت نمیباشد ـ لاکن برخلاف\nآن برخی از ائمه درین شروط چنان قیود شدیدیرا الحلاق نموده اند که پابندی آن\nخالی از اشکال نیست ـ امام شافعی میگوید باید گواهان نکاح اشخاص عادل باشند\nوالا نکاح صحیح نمیشود ـ آن معنی عدالت را که ائمه مخصوصاً امام شافعی نموده\nاست بدان درهزار ان اشخاص ممکن است كه يك عادل پدید آید ـ لهذا اگر\nدر شهادت نکاح کسی مراعات آن قیود را ضروری پندارد ـ همانا وجود نکاح را\nهر چند که تلاش نماید نخواهد یافت ."}
{"book": "adl0354", "page": 254, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٥٣) تسهیلات فقه حنفیه در باره اهل ذمه\n\nبنزد امام شافعی وامام احمد حنبل بایستی که شهود نکاح مرد باشد اما امام اعظم رح شهادت نسوان را هم منظور داشته است که آن قرین عقل نیز میباشد. بنزد امام شافعی این قید نیز ضروری است که باید الفاظی را شهود استعمال کنند که مخصوص بتزویج باشد حالانکه بنزد امام صاحب پابندی بدان الفاظ مخصوص چندان فائده را عائد نمیکند ـ هر لفظی که مفهوم آن دلالت بر نکاح داشته باشد ـ مانند هبه وتمليك وغیره استعمال تمام آن جائز است.\n\n(حقوق اهل ذمه)\n\nخصوصیت چهارمینی که در فقه حنفی مرئی است مراعات و خاطر داری اهل ذمه میباشد یعنی اشخاصیکه مسلمان نمیباشند ـ اما در تحت حکومت اسلامی مطیعانه زندگانی شانرا بسر میبرند ـ فقه حنفی اهل ذمه را به نهایت فیاضی و آزادی حقوق کاملی بخشیده ـ و درین موضوع مذهب امام دارای چنان امتیاز و خصوصیت است ـ که نظیر آن در عموم مذاهب و مسائل دیگر ائمه و مجتهدین بنظر نمی خورد اگرچه نسبت به تحفظ حقوق اهل ذمه جابجا هدایات شارع نیز موجود است اما چون آن کلیات عمومی است و علاوه بران در برخی از مواضع ظاهر اقوال شارع نیز برخلاف آن بنظر میخورد ازین رو در تعبیر مطالب آن اختلافات پیدا شده است ـ تا هم جای هیچ شبهه نیست تعبیراتی را که امام ابوحنیفه در آن فرموده نهایت صحیح و درست میباشد ـ .\nحکومت اسلامیه بريك خطۀ نهایت وسیعه نافذ بود و در منطقه های حکمرانی او بهزارها نفوس از اقوام غیر زندگانی شانرا بسر می بردند و حال نیز موجود اند ـ لهذا اگر حفاظت حقوق لازمی آنها کرده نمیشد قیام انضباط و امنيت يك روزه نیز در آن ممالک ممکن نمی بود ـ امام ابوحنیفه حقوقی را که برای اهل ذمه داده هیچ یك از حکومتیهای دنیا این چنین امتیازات را باقوام غیر نداده اند ـ آن حکومتهای اروپائی که همواره بر قوانین منصفانه خویش ناز میکنند ـ و الحق که در آن دعوی زبانی خویش حق بجانب هم گفته میشوند ـ نمیتوانند كه يك مثال علمی این دعوی خود را تقدیم نمایند ـ حالانکه این احکام ابوحنیفه در تمام حکومتهای اسلامی نافذ و رائج بود و مخصوصا در حکومت وسیعۀ «هارون رشید» برهمین قوانین در سرتاسر"}
{"book": "adl0354", "page": 255, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (254) تسهیلات فقه حنفیه دربارة اهل ذمه\nحکمرانی او احکامات جریان ودرعہد سلاطین ما بعد اسلامی (وخاصتاً درعہد\nفرخ مهد «امیر امان الله غازی ما»)، نیز پیشتر مرعی و معمولند.\nدرین موضوع مسئله بزرگ کوائف قتل وقصاص اهل ذمه است – نزد امام\nاعظم رح خون اهل ذمه – مانند خون مسلمانان است – یعنی اگر مسلمانی قصداً\nیکی از اهل ذمه را هلاک نماید آن مسلمان نیز دربدل آن قصاص میشود – واگر\nمخطاء او را بکشد پس دیتی که از کشتن بالخطای مسلمان لازم می آید همان دیت را\nبورثهٔ ذمی مقتول بایستی بدهد!\nامام فخر الدین رازی در کتاب مناقب الشافعی خویش درین موضوع حنفی ها را\nطعنه زنان بدوشان تعریضاً مینویسد که «به نزد احناف خون ابوبکر صدیق رض\nويك ذمی ذلیل وحقیر مساوی و برابر است» یعنی اگر ابوبکر صدیق بی جرم و بی\nگناه یکی از اهل ذمه را میکشت – پس نزد احناف بقصاص کشتن او نیز لازم می آمد –\nاگرچه علمای حنفیه در تعمیم این مسئله در هیچ کدام مقامی این مثال را که امام رازی\nاز خود تراشیده ننوشته اند وامام رازی محض جہت بد نما کردن این مسئله این مثال\nفرضی را از خود نوشته است لاکن ما بکمال فخر این طعنه را قبولداریم – وبلا شبهه\nدر نقطهٔ نظر حکومت عدل وانصاف مراتب شاه و گدا، ومردود ومقبول، یکسان\nاست – الحق که این از جملهٔ محاسن و فیاضی های اسلام است که وی رعایای خویش را\nمانند خویش می پندارد – اسلام ومخصوصاً احناف باید که بر امثال این امور بر عدل\nو داد وانصاف خویش داد تفخر و ناز را بدهند اگر امام رازی را برین مسئله عار و\nو شرم می آید بیاید، باکی ندارد.\nباید که درین موضوع بسوی اقوال وافعال صحابهٔ کرام نگریسته شود – حضرت\nعلی کرم الله وجهه میفرماید «من کانت له ذمتنا فدمه کدمانًا وديته کديتنا – : خون\nذمی مانند خون مسلمان ودیت او مانند دیت ما است». این امر برای حضرت\nعلی رض موقوف نیست بلکه اقوال وعقائد عموم صحابه و مہاجرین وانصار درین\nگفتار یکسان برقرار است – عبدالله که فرزند عمر فاروق رض بود در وقت مجروحیت\nپدر بزرگوارش بردو تنی از کفار ذمی مشتبه گشته آنها را قتل نمود – حینیکه حضرت"}
{"book": "adl0354", "page": 256, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ٢٥٥ ) تسهیلات فقه حنفیه در بارۀ اهل ذمه\nعثمان ذی النورین رضی سر پر ارای مسند خلافت گشت این مسئله را به پیش گاه مجلس\nمهاجرين و انصار انداخت آنها بالاتفاق بقصاص نمودن عبدالله احکام اصدار نمودند -\nقواعدی را که امام اعظم برای اهل ذمه مقرر داشته نهایت خوب و قوانین فیاضانه\nمیباشند اهل ذمه در تجارت مانند اهل اسلام آزاد است و بهر رقم تجارت میتوانند\nکه مشاغلت ورزند ـ و از اوشان همچنان محصول گمرکی تحصیل میگردد که آنرا از مسلمانان\nه حاصل می نمایند ـ جزيه که در حقیقت محصول تحفظ اهل ذمه است ـ مراتب\nآن حسب حیثت اشخاص مقرر میگردد ـ بلکه ذمیان مفلس از اعطای جزیه نیز\nمعاف میباشند و اگر در ذمۀ شخص جزیه اش باقی مانده بمیرد از ورثه اش تحصیل\nکرده نمیشود ـ وبمعاملات خانگی و مذهبی اوشان نیز اجازه داده شده که بر طبق\nمقررات مذهبيۀ اوشان قطع وفيصله گردد و تاجائی این امر را وسعت داده است که\nاگر یکی از مجوسیان دختر خویش را بحباله نکاح خود آورده باشد شریعت اسلامی\nنیز حرمت مذهبی او را ملحوظ داشته آن نکاح را صحیح تسلیم میکند ـ شهادت\nاهل ذمه را در معاملات باهمی شان نیز قبول میکند ومحالت اعزازی اهل ذمه باندازه\nدر مذهب حنفی وسعت داده شده که آنها میتوانند که محرم محترم که یکی از مواضع\nمتبركه ومقامات مقدسه اسلامیه است وبودن کفار را در آنجا مستحسن نمی پندارند ،\nبروند و در مکه معظه و مدينه منوره سکونت را اختیار کنند و در مساجد ومزارات\nاسلاميه بدون اجازه دخول ورزند و مجز ازان امصار مخصوصه که آنرا مسلمانان آباد نموده\nاند در همه جامعید های جدید آباد کرده میتوانند ـ و اگر بمقابله کفار محارب یا\nیکی از کفار اهل ذمه بوقوع آمده بنای مقاتله را باهم بگذارند وزیر حربیۀ اسلامیه شرعاً\nباید که طرفداری ذمی را نموده بهر طوریکه میتواند برای ذمی مدد برساند ـ هم\nچنین دیگر حقوق ومراعات نیز باهل ذمه از طرف امام ابو حنیفه عطا و عنایت شده\nاست که از ملاحظه تمام آن چنان معلوم میشود که حقوق مسلمانان واهل ذمه\nیکسان است\nو اگر حقیقتاً گفته شود در بعض مواضع زیاده تر ازحد اعتدال براهل ذمه\nفیاضی نموده است ـ مثلاً این مسئله که ذمی در هیچ حالت و بهیچ کیفت از تحفظ\nذمت بی نصیب وعهد شکن گفته نه میشود ـ حتی اگر با خود جمعیتی را بر خلاف حکومت"}
{"book": "adl0354", "page": 257, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٥٦) تسهیلات فقه حنفیه در بارۀ اهل ذمه\nملحق کند و یا خیال مقابله سلطنت را داشته باشد در هیچ صورت حقوق و امتیازات\nاو نیز باطل نمیشود ـ یعنی اگر چه جزیه را اداء نکند ـ و یا بکدام زن مسلمان زنا نماید\nو یا بجاسوسی و خبر رسانی کفار و اعداء اسلام اقدام نماید ـ و یا مسلمانی را بکفر ترغیب نماید\nو یا در شان خدا و رسول او بی ادبی نماید ـ در تمام این مسائل بجز اینکه مستحق\nسزا میباشد ابداً باغی شمرده نمی شود ـ و حقوق او بطلان نمی پذیرد ـ\nاکنون بمقابله این مسائل بمذهب دیگر ائمه دقت باید کرد ـ بنزد امام شافعی اگر\nمسلمانی بلا جرم عمداً یکی از اهل را ذمه بکشد بروی قصاص لازم نمیگردد ـ البته\nباعطای معاوضه مالی ( دیت ) خواهد پرداخت که مساوی به ثلث دیت مسلمان\nمقتول باشد و به نزد امام مالک نیمه دیت واجب آید ـ و آن چنان شدت و سختی\nرا بر اهل ذمه عائد داشته اند که اگر در سالی ده بار يك مال تجارتی را از يك شهر بدیگر\nشهر نقل و حرکت دهد هر ده بار باید باعطای محصولات گمرکی به پردازد ـ\nدر بارۀ جزیه مذهب امام شافعی آنست که بهر صورت باید از يك اشرفی کمتر ازو\nنستانند و از اعطای جزیه احدی از طبقات اهل ذمه حتی کور، کر، شل، شت،\nمفلوج ، تارك الدنيا معاف نمیشود ـ بلکه به يك روایتی از امام شافعی چنان مروی\nاست ـ هر انکسیکه از اهل ذمه بر اعطای جزیه مقتدر نباشد او را در عمله داری\nاهل اسلام نباید گذاشت خراج زیاده تر از ان مبلغی که او را « حضرت عمر » معین\nداشته نیز بر اهل ذمه مقرر داشتن جائز است البته قلت و کم کردن آن در هیچ صورت\nجواز ندارد ـ شهادت اهل ذمه اگر چه مدعی و مدعی علیه ذمی باشند در هیچ\nحالت مقبول نیست ـ و درین مسئله امام مالک و امام شافعی هر دو متفق الرای میباشند ـ\nذمی ابداً بداخل شدن در حرم محترم مجاز نیست و در حرمین شریفین سکونت را اختیار\nکرده نمیتواند ـ و امام مالك ابداً بأنها اجازه دخول مسجد را نمی دهد و اهل ذمه\nدر منطقه های حکمرانی اسلامی معبدی را مجدداً ساخته نمیتوانند ـ و نباید بر اهل\nذمه اعتبار کرد ـ و نه آنها را در سلك افواج اسلامی مشمول داشت ـ و اگر یکی از\nاهل ذمه قصداً مسلمانی را بکشد و يا بايك زن مسلمان فعل شنیع زنا را بعمل آرد\nعلی الفور تمام حقوق او باطل میگردد و یکی از کفار حربی شناخته میشود ـ مستحق"}
{"book": "adl0354", "page": 258, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٥٧) تسهيلات فقه حنفیه در باره اهل ذمه\nبمراعات نزد امام شافعی مخصوصاً اهل کتاب ( یهودی نصرانی ) است بت پرستان و\nآتش پرستان با اینکه قبولدار اعطای جزیه هم بشوند در حدود اسلامی سکونت\nکرده نمی تواند\nتمام این احکام چنان سخت و شدید میباشند که متحمل آن اقوام نهایت ضعیف\nمشرکین هم شده نمیتواند ـ وبنا بر همین اسباب مذاهب غیر حنفی را سلاطین\nاسلامی اختیار نموده اند با اینکه بر حکومت مصر تايك مدتی سلطنت شوافع بود ـ\nدر نتیجه همواره رعایای عیسائی ویهودی آنجا بغاوت وسرکشی را از حکومت اختیار\nمی نمودند درین موقع این امر را نباید پوشید که در کتب فقه حنفی نسبت باهل ذمه\nچند شرائط شدیدی که تماماً مبنی برکمال سختی وتنگدلی است نیز مذکور میباشد\nوآن مسائل را چنان نشان داده اند که مذهب امام اعظم ست ازین رو اقوام غیر نه تنها\nبرمذهب حنيفه بلكه بر ملت اسلامیه بواسطۀ همان چند مسائل حمله آوری میکنند\nدر هدایه مسطور است که باید اهل ذمه سلاح نپوشند وزنار را برخود معلق دارند\nوبر بیوت خود يك علامتی مخصوص را تعیین نمایند ـ که از آن خانهای شان شناخته\nشود که مالك این خانه از دایره اسلام خارج است وغیره وغیره ، وجه احکام را\nصاحب هدایه چنان بیان مینماید که این امورمخض جهت تحقیر اهل ذمه مقررشده\nاست در فتاوای عالمگیری نیز سختتر ازین احکام شرائط بی رحمانه دیگری هم براهل\nذمه عاید شده که تمام این مسائل ایجاد شده دست علمای متأخرین بوده دامن امام\nابو حنيفه ازين داغها پاك است ـ .\nچیزیکه از امام اعظم درین باب مرویست این چنین است که ذمی باید زناربندد\n( ملاحظه شود جامع صغير امام محمد ١٢ ) وبرچنان زین سواری نماید که مانند کف\nدست باشد ( زین انگریزی شکل ) البته قاضی ابو یوسف برخی از احکامات دیگر را\nبرین ایزاد نموده ( این احکام را قاضی ابو یوسف درطی احکام کتاب الخراج خویش\nمسطورداشته است١٢ ) که بایَد وضع وقطع البسه ذمی مانند مسلمان نباشد در سواری\nباهم مشابهت نکنندو کلاه های درازی را بسر دارند وجوب زین آنها باید گرد باشد\nوتسمه های زین ورکابهای آنها باید دوتا باشد ومستورات آنها برکجاوه ننشینند"}
{"book": "adl0354", "page": 259, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٥٨) تسهيلات فقه حنفیه در باره اهل ذمه\n\nو قاضی صاحب این را هم نوشته است که حضرت عمر رض این احکام را برای اهل\nذمه اصدار داشته است و وجه آن همان قول حضرت عمر رض است که میفرمودندکه\nباید وضع وقطع اهل ذمه از مسلمانان ممتاز باشد -\nبلا شبهه که این احکام از حضرت عمر رض است - اما از آن این چنین وجهی را\nتصور نمودن که این جهت تحقیر اهل ذمه مقرر شده کاملا ارتکاب سهو و غلطی\nاست - متاسفانه که مرتکب این سهو و خطا متاخرین فقهای حنفیه شده اند -\nبلاشبهه در مذاق حضرت عمر رض طبعاً این امر موجود بود - که امتیازات فوق را\nمی پسندید و اکثریه در فرامینی که برای افواج اسلامی می نوشت - این وصایا را نیز\nقلمبند میداشت که در ایام سرما نباید در آفتاب نشستن را ترك كنيد و بر اسب های\nخویش بمدد رکابها سوار مشوید و البسه بزرگ و درشت را زیب تن نمایید که مقصد\nاز ین احکامات تنها تحفظ عادات و اطوار و خصوصيات وطنیه اعراب بود و بنا برهمین\nمسئله اوشان همان مردمانی را که از اهل عجم بشرف اسلام نائل شده بودند تاکید\nمیفرمودند که آنها خصوصیات قومی خود شان را ضائع ومتروك نمايند اهل عجم قبل\nاز تشرف باسلام زنار می بستند و کلاه های درازی را بسر می نمودند ( خلیفه منصور\nنیز برای اهل دربار خویش همین طور کلاه ها را مخصوص نموده بود که عموم مورخین\nنسبت بدو می نویسند که تقلید عجم را نموده است ) وزین های اوشان مشابه به زین\nهای انگریزی مروجی امروزه میبود و زنان شان براشترها سواری نمیکردند و همین\nاحکام را امام ابوحنیفه وقاضی ابو یوسف نیز در فقه خویش مقرر داشته اند که مقصد\nازان تنها همین قدر است که باید هر دو قوم بر خصوصیات اصلية خويش الآن كما\nكان قائم باشند و بس - :\nالبته امام اعظم چنان حکم داده است که در شهرهای اسلامی اهل ذمه عبادتگاه\nهای جدید بنا نکنند - لاكن مقصد او ازین حکم همین قدر است که در امن وامان\nخللی بوقوع نرسد و آن مسلمانان عربی که بصدا های ناقوس و شماتههای زنگ\nعادت ندارند و بشنیدن آن آشنا نمیباشند - بفساد و ضرر آماده نشوند - و این حکم\nبرای اهل ذمه چندان تکلیف و دقتی را هم عائد نموده است زیرا که آن امصاری را"}
{"book": "adl0354", "page": 260, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٠٩) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعی\nکه مسلمانان آباد نموده اند از پنج شش شهر زیاده نبوده است — و در امصار\nدیگر که قبلا آن آباد کرده شده دست اقوام غیر از ما سبق بوده معبد های آنها\nدر آن معمور بود — و در آن امصار حق تجدید عبادتگاه ها نیز برایشان حاصل\nاست و این قید در شهر های اسلامی نیز تا آن زمان معمول بود که فساد احتمال\nداشت — اما چون آن احتمال زائل گشت — برای اهل ذمه علی العموم اجازت ساختن\nعبادتگاه ها است — چنانچه در بغداد كه يك مركز مخصوص مسلمانان است معابد\nاهل ذمه و کلیساهای بی شماری موجود بود .\n( موافقت فقه حنفی بانصوص شرعی )\nخصوصیت پنجمی که در فقه حنفی مرئی آن مطابقت عموم مسائل اوست باحکام\nنصوص شرعی — و در مواقع اختلاف آن طرف و پهلوی را که امام ابوحنیفه اختیار\nنموده است عموماً نهایت قوی و مدلل ، و بانصوص قرآنی و احادیث نبوی موافقت\nتامی دارد — و بدین لحاظ آن احکام نیز منصوص خوانده میشود — که نه از قرآن\nبلکه از احادیث باثبات رسیده باشد — لاكن ما در اینجا نمی توانیم که به بحث ان بنا بر\nچند وجوه پردازیم اول اینکه اقسام آن مسائل نهایت بسیار است که اگر ما باختصار\nمختصر آن بكوشيم — يك حصه از آن هم درین کتاب مختصر گنجایش ندارد —\nاگر چند مسائل او را بطور نمونه بنویسیم در انصورت برای اشخاص بد گمان جهت سوء ظن\nموقعیت بحصول آمده خواهند گفت که مسائل قویه را نقل نموده — از مسئله های\nضعیفه صرف نظر كرده شده است — دوم اینکه امروز فیصله آن مسائل بطور\nمجتهدانه ممکن نیست که بشود — زیرا که نسبت بصحت وعدم صحت احادیث ابحاث\nبزرگ پیدا میشوند — وبنابهمین واسطه مسائل فقهیه مختلف الاراء گردید است —\nکه به نزد مجتهد يك حديث قابل حجت است و به نزد دیگر نیست — اسباب و کتبی\nکه برای تصفیه این مباحث در کارند حسب دلخواه درین ممالك میسر نمیشود —\nوازان کتبی که در ین فن موجودند نسبت به هيچ يك حديثي فيصله مجتهدانه كرده\nنمیشود مرحله بزرگی برای تصفیه این امر « اسماءالرجال » است و کتبی که درین فن"}
{"book": "adl0354", "page": 261, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٠) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه\n\nبه مملکت ما موجودند ـ مثل تهذيب الكمال مزى ـ تهذيب التهذيب ـ ميزان\nالاعتدال ـ طبقات الحفاظ تهذيب الاسماء واللغات ـ و غيره و درانها اقواليكه\nنسبت مجرح و تعدیل مذاهب ائمه مذکورند اكثریه در سلسله آن سند مذکور نیست\nازین رو بحیثت محدثانه نسبت بثبوت و عدم ثبوت آن تصفیه امکان پذیر نیست\nوعلاوه بران اکثر جروح آن هم میباشند و جروحی را که مفسر ها قرار داده اند\nآن نیز از ابهام خالی نیست بلاشبهه بواسطه تصنیفاتی که آنرا قد ماء تحریر داشته اند\nاین مباحث طی میگردد ـ اما آن مصنفه ها ممکن نیست که فعلا میسر گردد علمای احناف\nمخصوصاً درین موضوع که فقه حنفی تماماً از احادیث نبوی ثابت است ـ کتابهای\nمتعددیرا نوشته اند اگر کسی را میل و شوق بسوی این مبحث باشد ـ پس باید\nبدان کتب مراجعت نماید\n\nلاكن در قرآن مجید سلسله بزرك این بحث انقطاع می پذیرد ـ زیرا که در ثبوت\nقرآن احدی کلام ندارد ـ ازین سبب مدار نزاع تنها برین امر می ماند آیا مسائلی\nکه از قرآن استنباط شده اند صحیح میباشد و یا خیر ؟ درین صورت این بحث مختصر\nمیگردد و بکمال رسائی فیصله میشود ـ بلی ! احکامیکه از قرآن شریف ثابت شده\nتعداد آنهم اندك نيست ـ بلکه مشتملبر ـ مهمات مسائل است . لہذا اگر این امر\nثابت بشود که فقه حنفی زیاده تر بالنصوص قرآنی مطابقت دارد ـ پس در مهمات\nفقهیه ترجیح برای مذهب ابو حنيفه بآسانی به ثبوت می انجامد ـ و ازان نیز باثبات\nمیرسد که امام ابو حنیفه را من حيث الاجتهاد بر تمام ائمه ترجیح و مزیت است ـ\nزیرا که زیاده تر مدار اجتهاد بر استنباط و استخراج است ـ\n\nعدم مخالفت فقه حنفی با احادیث نبوی\n\nاگرچه مابنا بران وجوه تنها برهمان مسائل اکتفا میکنیم که از قرآن ثابت\nشده اند تاهم يك بحث اجمالی نسبت باحادیث نیز ضرور است تا ازان موقع سوء ظن\nبرای بد گمان ها محصول نرسد ـ بعض اشخاص چنان توهم میکنند که مسائل\nامام صاحب اکثریه برخلاف احادیث صحیحه میباشند و بعضی از آنها چنان الزام را"}
{"book": "adl0354", "page": 262, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری ( ۲۶۱ ) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعیه\n\nبدو عائد داشته اند که امام صاحب دیده و دانسته بمخالفت احادیث پرداخته و بعضی اشخاص منصف وجه آنرا چنان بیان داشته اند -- که تا زمانه امام صاحب استقصاء احادیث بعمل نیامده بود ازین رو بسیاری از احادیث تابوی نرسیده اند -- لاکن تمام این خیالات باطل ولغو و اقوال بی سر وپا میباشند اگر بزعم آنها تا بزمانه امام صاحب احادیث سید الانام جمع نشده بودند -- همانا که در از منه آتیه بعد از امام صاحب مجموع شده بود پس چرا محدثین کامل و شیوخ فاضل همان مسائل او را بنظر استحسان وقبول تلقی میکردند --\nوکیع بن الجراح که روایات کثیرة او در صحیح بخاری موجود است -- ونسبت بدو امام احمد حنبل چنین میگفت که من کسی را بزرگتر از وی حافظ الحدیث ندیده ام وی عموماً تقلید مسائل امام ابوحنیفه را می نمود -- خطیب بغدادی درطی حالات او مینگارد ( كان يفتي بقول ابی حنیفه ) یعنی وکیع بن الجراح که فتوا میداد بقول ابوحنیفه ( ملاحظه شود ترجمه وکیع بن الجراح در تاریخ بغداد ابن جزله ۱۲ )\nیحیی بن سعید القطان که موجد فن جرح وتعدیل احادیث است نیز در اکثری از مسائل پیروی امام صاحب را می نمود ونسبت بوی میگفت ( قداخذ نابا کثر اقواله ) بتحقیق که ما اکثری از اقوال ابو حنیفه را اختیار نموده ایم ( ملاحظه شود تر جمه امام ابوحنیفه در تهذیب التهذیب حافظ ابن حجر (۲۱) امام طحاوی که حافظ الحدیث و درجة مجتهد فی المذهب را داشت و اولاً بمذهب شافعی بود -- و متعاقباً مسائل حنیفه را اختیار کرد و همیشه میگفت که من مقلد امام اعظم نمیباشم -- بلده مرا باوی توارد است -- طحاوی هم عصر امام بخاری و مسلم بود -- واین آن زمانه است که دفاتر احادیث کاملاً مرتب شده است -- درمحدثین متأخر نسبت بعلامه ماردینی . حافظ : ربیعی ، ابن الهمام ، قاسم بن قطلوبغا ، وغیره هم -- کدام شخص دعوی قلت نظر را کرده میتواند حالا نکه این ذوات مکرمه عموماً حمایت مسائل حنفی بوده اند --\nعلاوه بران اشخاصيكه على العموم حافظ الحدیث تسلیم شده اند مسائل آنها هم برطبق مذهب حنفی است -- در طبقه اولی بزرگتر ازهمه محدثین امام احمد حنبل است"}
{"book": "adl0354", "page": 263, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٦٢) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعیه\nکه بشاگردی او بخاری و مسلم تفتخر ومباهات می نمایند ونسبت بدو عموم محدثین\nچنان میفر مایند — « حدیثی را که امام احمد حنبل نداند وروایت نکند حدیث\nنیست » — اکثر به مسائل او مخالف بمذهب امام شافعی است وبامذهب حنفی موافقت\nدارد خوارزمی می نویسد که از فروع وجزئیات مسائل صرف نظر نموده — در\nامهات مسائل فقهیه در یکصد و بیست وپنج مسئله امام احمد حنبل با امام ابوحنیفه متفق\nاست — و با امام شافعی مخالف — خود مانیز به تطبیق بسا مسائل امامین مذکورین\nپرداخته ایم وازان تائید این قول خوارزمی را مینمائیم — سفیان ثوری و امــام\nاحمد حنبل را عموم محدثین امــام الحــدیث لقب داده اند و قاضی ابو یوسف میگفت\n« والله سفیان اکثر متابعة منى لابی حنیفه — بخدا سفیان ثوری بیشتر از من بمتابعت\nابو حنیفه میکوشید » — و در صحیح ترمذی اکثر مسائل سفیان ثوری موجود است\nکه عموماً با امام شافعی مخالفت — و با امام اعظم موافقت دارد —\nوجه بزرگ پیدا شدن این خیال آنست که بعض محدثین مانند امام بخاری و\nابن ابی شیبته در مسائل متعدده نسبت با مام ابوحنیفه صراحته می نگارند که خلاف\nحدیث است و ابن ابی شیبته به تردید امام ابوحنیفه يك كتاب مستقلی را نوشته\nاست — لاکن این کو تاه نظری خیال کننده گان است زیرا که اکثری از ائمــه\nبريك دیگر شان جرح و اعتراض نموده اند باو جودیکه امام شافعی یك شــاگرد با\nاخلاص امام مالك بود و همیشه میگفت که بزیر « آسمان کتابی صحیح تر از موطاء امام\nمالك نیست اما بتردید امام مالك يك كتاب مستقلی را قلم بند نموده است و در آن\nدعوی نموده که مذهب امام مالك در اکثری از مسائل بر خلاف احادیث صحیحه\nاست امام رازی در مناقب الشافعی دیباجهٔ این کتاب را نوشته وخود آن هم از نظر\nما گذشته است لیث بن سعد که یکی از محدثین مشهوره است همیشه میگفت که « امام\nمالك در هفتاد مسائل مخالفت حدیث را نموده است — و من اراده دارم که نسبت\nبدین امر بدو مکتوب بنویسم » امام شافعی نیز از امثال این اعتراضاب نجات نیافته\nاست — و باید که بزیر اعتراض می آمد — زیرا که در جهر خواندن بسم الله وقنوت\nفی الفجر . و ترك توريث ذوی الارحام و دیگر مسائل مذهب وی نیز بر خلاف احادیث"}
{"book": "adl0354", "page": 264, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٣) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه\nصريحه است لکن در حقيقت اين امورات اجتهادیست و بدين لحاظ ما نمیتوانیم که\nمذهب هيچيكى ازائمه را مخالف حديث بگوئيم زيرا حديثى را که یکی ازمجتهدين صحيح\nانگارد اين امر ضرورى نيست که دیگر محدث نيز او را صحيح پندارد ـ\n\nبحث استدلال و استنباط\n\nبعد از طی شدن این مرحله مبحث استدلال و استنباط باقی می‌ماند که دران مجتهدين\nبسيار کم متفق الراى شده ميتوانند ـ زيرا که اصول استدلال و استنباط بنزد هر\nکدام جداگانه است ـ جزء القراءة امام بخاری را خود ما ديده ايم ـ و درجامع\nخويش بهر جایکه وی بطرف امام ابو حنيفه اشاره ميکند ـ ازان نيز واقفيت\nبدست داريم ـ بلاشبهه دران مسائل امام بخاری دعوى ميکند ـ که مذهب امام\nصاحب برخلاف حديث است لکن اگر تحرير امام بخاری و فتوى امام صاحب هر\nدو به پيش نظر انداخته شود البته که در ظاهر مذهب امام صاحب مخالف حديث\nيا مخالف رأى و اجتهاد امام بخاری دیده ميشود\nاستدلال امام ابو حنیفه در قرائت سوره فاتحه برين آیت است واذا قرى القران\nفاستمعواله وانصتوا امام بخارى در جزء القراء خويش مى نويسد که اين آيه دربارۀ\nخطبه نزول يافته است ـ يعنى تعلق بنماز ندارد ـ اين مقوله امام بخارى تا کدام\nاندازه حيرت انگیز است ـ اگر خود ما رسالۀ جزء القرائت اورا نمى دیديم ـ\nبمشکل نسبت این مقوله را بوی میکردیم ـ و علی الیقین نمی پنداشتیم که این قول\nاوست ـ اولاً از روايات بيشمار ثابت شده است که این آیه در بارۀ نماز نازل گشته\nلكن اگر ما قول خود اورا هم تسليم نمائيم ـ پس كيست که این امر را نمى داند\nکه باوجود اين موقع مخصوص و دراين حكم صريحى عمومى که درين آيه است مخصوص\nشده نمی‌تواند ـ درمذهب امام ابوحنيفه بايد که امام ومقتدى آهسته آمين بگويند ـ\nلكن امام بخارى برخلاف آن قائل بجهر گفتن اوست ـ ودر دليل مى گويد که\nآنحضرت فرموده است «وقتيكه امام ولا الضالين بگويد ـ شما آمین بگوئيد»\nاما درين حديث حکم بجهر آن کجاست ؟ از مطلق آمین گفتن امام صاحب کجا\nانكار دارد ؟ در مذهب حنيفه « نبيذ التمر » بشرطيكه مسکر نباشد بدان وضو کردن"}
{"book": "adl0354", "page": 265, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری (264) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعیه\n\nجائز است — امام بخاری برخلاف آن ترجمة الباب مستقلی قایم داشته این حدیث را\nمی نگارد که کل ما اسکر حرام :— امام ابو حنیفه می گوید که برای مقتدی خواندن\nفاتحه ضروری نیست — و امام بخاری مدعی وجوب قرائت اوست — و در جامع\nصحیح خویش در يك باب که علحده مسطور است می نویسد که بر امام و مقتدی\nدر هر نماز (سفر ، حضر) سری باشد یا جهری قرائت فاتحه ضروری است — و برین\nدعوی خویش دو حدیث را دلیل تقدیم نموده است — اول اینکه «مردم کوفه\nبنزد حضرت عمر شکایت سعد بن ابی وقاص را نمودند و حضرت عمر او را معزول نمود\nو بجای او عمار را مقرر داشت و مردم کوفه از عمار نیز شکایت نمودند که وی هم\nبخواندن نماز نمی داند — حضرت عمر به عمار پیام فرستاد و بدو داناند که مردم\nنسبت بخودت چنان گمان دارند — عمار گفت والله که من او شانرا چنان نماز میدهم\nکه «رسول الله» آن را می خواند — در دو رکعت اول تا دیر می ایستم و بدو رکعت\nاخیر تخفیف میکنم» — نمیدانم که ازین دو حدیث چگونه وجوب فاتحه را ثابت\nمی نمایند — تاویلاتی را که حافظ بن حجر و غیره نموده اند — ازان ها\nهزار ها دقت اگر بر وجوب آن استدلالی هم بشود — پس آیا ازان این چنین\nدعوی نمودن جائز است که امام ابو حنیفه مخالفت حدیث را نموده است — .\nدر حقیقت نسبت به یکی از محدثین این چنین دعوی نمودن که بوی نسبت بدین\nاحکام حدیثی نرسیده — يك غلطی صریحی است اما چون معیار صحت احادیث —\nو جوه استنباط طرق استد لال بنزد تمام مجتهد ین یکسان نیست ازین وجوه\nاختلافات در میان مسائل ضروری افتاد — .\nاکنون ما این بحث ضمنی را گذاشته بجانب اصل مقصد مراجعت می نمائیم —\nو همان مطلوب خود را که معنی اصلی و واجب العمل آن آیاتی که ازان مسائل فقهیه\nاستنباط شده اند — همان چیز است که او را امام ابو حنیفه اختیار نموده است . ما ثابت\nمیکنیم — چون در قرآن شریف عدد آیاتی که ازان احکام مأخوذ شده اند از 500\nآیت متجاوز است ازین رو نمی توانیم که باستقصاء کلی آن عطف عنان کنیم البته بطور\nمثال به تذکر چند مسائل آن می پردازیم تا ازان يك خیال اجمالی قائم گردد :—"}
{"book": "adl0354", "page": 266, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٦٥) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه\n\n—( فرایض وضو )—\n\nبنزد امام اعظم فرائض وضو چهار اند — وامام شافعی دو فرض را زیاده کرده\nاست — یکی نیت — دوم ترتیب — وامام مالك بجای آن موالات را فرض می\nشمارد — ودرمذهب امام مالك گفتن بسم الله ضرور یست — واگر قصداً تسميه نگويد\nوضوی او باطل میگردد وامام صاحب چنان استدلال میکند که در آیه وضو تنها ذکر\nچهار احکام است ازین سبب اشیاء که علاوه برین چهار است آنرا فرض نباید\nگفت — و ذکر نیت — وترتيب وموالات ابداً دران آيت نیست اگر چه گمان بودن\nترتیب از بودن واو عاطفه به مخيله ميرسد اماچون علمای عربيه برين امر اتفاق دارند\nکه درمفهوم واو عاطفه ترتیب را هیچ شمولیتی نیست ازین خيال ترتيب درین جاغلط\nاست — .\nامام رازی در تفسیر کبیر خویش بفرضیت ترتیب دلائل متعددی را تقدیم\nداشته است ؛ اما اگر انصافاً گفته شود مراتب آن دلائل از حدتأ ویل متجاوز شده\nنمی تواند استدلال بزرگش این است که در فاغسلو اوجوهكم فاء از برای تعقیب است\nکه ازان اینقدر امر حتماً فهمیده میشود که اول شستن روی فرض است — وقتی\nکه دريك ركن ترتيب ثابت شد همانا در ارکان دیگر بطریق اولی باید که تر تیب\nمعمول گردد — دلیل دومش اینکه حکم وضو حکمی است بر خلاف عقل لهذا در\nتعمیل آن باید همان ترتیب را مرعی داشت که در آیه مذکور است زیرا که چنانچه\nحکم وضو بر خلاف عقل است باید که ترتیبش نیز برخلاف عقل باشد چون مراتب\nاین دلائل امام رازی ذاتاً ظاهر است ازین رو ما محتاج به ردو قدح او نمیباشیم .\n\nعدم نقض وضو از مساس نسوان\n\nامام ابوحنيفه میگوید که مساس عورت موجب نقض وضو نيست — امام شافعی\nدرين مسئله مخالف است و در استدلال خویش این آیت را پیش میکند وانکنتم\nمرضى او على سفر اوجاء احدمنكم من الغائط اولا مستم النساء فلم تجد واماء فتيمموا\n( الآیه ) یعنی اگر شما بيماريا در سفر باشید و یا یکی از شما از نقض وضو آید و یا با"}
{"book": "adl0354", "page": 267, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (266) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعيه\nزنان ملامست ورزید و آب را نیابید پس تیمم کنید امام صاحب میفرماید که مراد\nاز ملامست زنان جماع و مقاربت است با اوشان و این یکی از طرزهای عمومی قرآن\nمجید است که امثال این امور را صراحةً تعبیر نمیکند لطف درین جاست لفظ هم\nمعنی او که «مس» است معنی آن نیز مجامعت میباشد و در دیگر آیت قرآن بمعنی مجامعت\nآمده و آن را خود امام شافعی صاحب نیز تسلیم نموده که در انجا «مس» مقصد از جماع است\nحقیقت این است که در ین آیت معنی ظاهری ملامسه را گرفتن آنچنان غلطی است\nکه هرگز از اهل زبان توقع نمودن آن جائز نیست حالانکه درین آیت لفظ غائط\nنیز موجود است که عموم مجتهدین آن را کنایه از نقض وضو میدانند و الا اگر معنی\nظاهری آن گرفته شود ـ پس چنان لازم می‌آید که هر شخص از زمین هموار بگذرد\nبروی وضو کردن واجب می‌شود به نزد من اگرچه در مذهب امام شافعی از مساس\nزنان وضو می شکند لکن استدلال او برین آیت نیست و درین مسئله حدیثی استناد\nداشته خواهد بود ـ اغلبًا ما بعد ازو مقلدینش بمقابلهٔ احناف از ین آیت استدلال\nگرفته او را با امام شافعی نسبت داده خواهند بود .\n\nجواز چند فرائض بيك تيمم\nدر مذهب امام اعظم بيك تیمم تادیهٔ چند فرائض جائز است و بنزد امام شافعی\nومالك برای هر فرض باید که تیمم جدیدی نمایند ـ امام صاحب چنان استدلال\nمیکند که دارای هر حیثیتی که وضو است . همان احکام بر تیمم که نائب مناب اوست\nنیز مرتب می‌شود ـ وقتیکه برای هر نماز وضوی جداگانه لزوم ندارد همچنین ضرورت\nتجدید تیمم هم نیست ـ البته اشخاصی که بيك وضو خواندن نماز های متعددی را جائز\nنمی انگارند آنها نسبت به تیمم نیز همان حکم را جاری نموده می توانند ـ لکن\nدر بین وضو و تیمم تفریق را مانند امام شافعی و امام مالك روادار شدن يك\nامریست بی وجه :ـ\n( اقتدار متیمم برآب )\nبمذهب حنفی اگر متیمم برآب در اثنای نماز مقتدر گردد تیممش باطل میشود ـ"}
{"book": "adl0354", "page": 268, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٧) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعی\n\nبنزد امام مالك واحمد حنبل باید بهمان تیمم با اینکه آب موجود باشد نماز را تمام نماید\nاستدلال امام صاحب آنست که در قرآن جواز تیمم بدین شرط است که ( لم تجد وا\nماء در صورت مذکوره چون شرط باقی نماند مشروط نیز فوت گردید\n\n( تکبیر تحریمه جزو نماز نیست )\n\nبقول امام ابو حنیفه رح تکبیر تحریمه جزو نماز نیست و بزبان فارسی گفتن آن درست.\nاست امام شافعی و دیگر ائمه مخالف این مسئله میباشند ـ استدلال امام صاحب اینست\nاز آیتی که فرضیت تکبیر ثابت شده درآن هیچ گونه خصوصیت زبان نیست از انجا\nکه برما بعدش فاء تعقیبیه داخل است موخر بودن نماز از تکبیر تحریمه ضروریست و از\nآن ثابت است ـ با اینکه تکبیر تحریمه فرض میباشد اما داخل نماز و جزو آن نیست ـ\n\n( عدم ضرورت قرائت مقتدی )\n\nمذهب امام صاحب آنست که خواندن فاتحه برای مقتدی ضرور نیست و امام\nبخاری و امام شافعی قائل وجوب آن میباشند ـ امام صاحب برین آیت استدلال\nمیکند « اذاقریء القران فاستمعوا له وانصتوا ـ وقتیکه قرآن خوانده شود انرا بشنوید ـ\nو ساکت باشید » ازین آیت اگر چه در نماز های سری نیز حکم ترك قرائت مقتدی\nثابت میگردد ـ اما مخصوصاً در نماز های جهری این آیت نص قاطع است هیچ تاویلی\nبرای ان کرده نمیشود ـ جای تعجب است که شوافع بمقابلهء همچه يك آیت صاف\nو صریح از احادیث استدلال گرفته اند ـ حالانکه آن احادیثی که درین باب وارد اند ـ\nتماما متعارضند و باندازه که احادیث نسبت بوجود قرائت موجود است بهمان اندازه\nبترك قرائت نیز ملحوظ میشود ـ با اینکه امام بخاری درین مبحث يك رساله مستقلی\nرا تحریر داشته کوشش ورزیده است تا بتواند که جواب استدلال این آیت را بدهد\nلاکن تمام جوابهای او ازان قبیل است که انسان آنرا دیده متعجب و متحیر میماند ـ\n\nـ ( مسائل حل و حرمت ) ـ\n\n( انما حرم علیکم المیتة و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغير الله فمن اضطر غیر باغ\nو لا عاد فلا اثم عليه : ـ بجز ازین نیست که حرام گردانیده خداوند بالای شما مرده"}
{"book": "adl0354", "page": 269, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٨) موافقت فقه حنفیه در با نصوص شرعیه\nو خون و گوشت خنزیر را و آنچیز یرا که بران نام ما سوای الله گرفته شده باشد\nو اگر شخصی مجبور گردد بشرط اینکه از حد خداوندی نگذرد و نا فرمان نباشد پس\nبروی گناه نیست) ازین آیت مسائل بسیاری استنباط شده اند و در ان مجتهدین\nبا هم مخالفت دارند در ضمن این تمام مسائل مختلف فیه امام ابو حنیفه هر مطلبی را\nکه جهت آیه قرار داده همان صحیح است و درست . بحث نخستین این است که از مرده\nمقصود چیست ؟ امام صاحب همان معنی عمومی او را اختیار نموده که بمحاوره عمومی\nاز اطلاق مرده آنرا اختیار می نمایند ! امام شافعی این معنی را باندازه وسعت داده\nاست که موی و پوست و پر و استخوانهای حیوانات مرده را نیز مردار میداند\nو ازین رو از ان اشیاء تمتع و استفاده را جائز نمی انگارد و به همین واسطه استعمال\nپوستین و امثال آنرا نا روا می انگارد . امام مالك استعمال پوست و موی مرده را\nجائز قرار داده تنها منکر استعمال استخوان آن میباشد . معنی را که امام شافعی و امام\nمالك از مفهوم مرده اختیار نموده اند چون علانیه غلط بود ازین رو مقلدین آن\nبتاویلات آن پرداخته اند - امام رازی در تفسیر کبیر می نویسد که اطلاق مرده\nبر استخوان درست است زیرا که خداوند می فرماید ( من يحي العظام ) «استخوانهای\nمرده را کدام شخص زنده میکند » معلوم است که زنده همان چیز شده میتواند\nکه او لاً مرده باشد و به همین لحاظ خداوند زمین را هم مرده گفته است . این\nتحویل امام رازی نهایت تعجب خیز است و امثال این اطلاقات را اطلاق مجازی\nمیگویند که از ان احکام تفریع شده نمیتواند و الا امام رازی اطلاق مرده را بر زمین هم نموده\nو آنرا از قرآن مجید ثابت کرده پس باید که استعمال خاک و زمین نیز نا جائز قرار داده شود ؟!\nمسئله دیگر این است که از « غیر باغ ولا عاد » چه مقصود است - امام ابو حنیفه\nمیگوید که در خوراک آن بغاوت وعدو ان نباشد . یعنی مردیکه بخوردن مرده\nو گوشت خنزیر و خون مجبور بشود و جان بلب باشد برای او خوردن آن جائز است\nلکن برین شرط که بیشتر از سد رمق نخورد . و از دیگر شخصی مضطر نیز آنرا بخود\nنکشد . امام شافعی معنی بغاوت و عدوان را چنین مینویسد که آن شخص از سلاطین\nبغاوت نموده باشد و گنهگار نباشد . نتیجه این اختلاف چنان بعیان میرسد که اگر يك"}
{"book": "adl0354", "page": 270, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٩) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعیه\n\nشخصی مسلمان از سلطان وقت بغاوت نماید و در موقعیکه از فاقه جان بلب گردد بنزد\nامام ابوحنیفه آن مردار گوشت خنزیر وغیره بقدر سد رمق خورده میتواند . وبنزد\nامام شافعی در ان حالت بخوردن آن مجاز نیست زیرا که وی در حالت بغاوت است\nوبرای اهل بغاوت خوردن آن در مذهب او جائز نیست .\nمعنی را که امام شافعی ازین الفاظ گرفته است اولاً از سیاق عبارت بالکل\nبیگانه است دوم اصول شرع مساعدت او را نمیکند زیرا شریعت اجازت ورخصت\nاشیائی را که برای انسان در وقت ضرورت داده است آن بواسطه جرم وعصیان\nبطلان نمیپذیرد . باینکه دروغ گفتن هم گناه است لکن در بعضی حالات که انسان را\nخوف هلاك دامن گیر باشد برای وی گفتن دروغ رواست پس آیا يك گنهگار چرا ازین\nاجازت متمتع شده نمیتواند ! اگر در صورت متنازع فیه مقصد چنان باشد که برای آن\nشخص بدین واسطه در حالت مخمصه اجازت خوردن نیست تاوی هلاك گردد . پس\nنباید تخصیص این عدم اکل را با ماكولات محرمه نمود بلکه برای او اجازت\nخوردن غذای حلال نیز داده نشود ؟ !\nآنچه مذکور گشت مسائل نضی بود حضرت امام ازین مسائل که مسئله قیاسی\nرا قائم داشته امام شافعی دران نیز به مخالفت او پرداخته است . بنزد امام صاحب\nنوشیدن شراب برای مردیکه از تشنه گی قریب هلاك شده باشد نظر بدین مسائل\nاجازه است و امام شافعی آنرا جائز نمی انگارد اگر امام شافعی مانند دیگر ارباب\nظاهر منکر از قیاس می بودند پس ازین جواب او چندان تعجب دست\nنمیداد اما با اینکه عامل و قائل بالقياس است این تخالف او بیشتر موجب حیرت\nو استعجاب میگردد . زیرا که علت مشتر که یعنی تحفظ نفس از هلاك این حالت\nوازان حالتی که صراحتاً در قرآن مسطور است کاملاً یکسان میباشد با زوجه عدم\nاشتراك احکام از کدام رهگذر است .\nمسائل جنایات\nتعبیر صحیح احکامی را که نسبت بجنایات در قرآن مجید مذکور است بطوریکه امام\nابوحنیفه نموده و هر یکی از مجتهدین نتوانسته است . آن قواعد قصاص که در زمان"}
{"book": "adl0354", "page": 271, "text": "تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۷۰) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعیه\nجاهلیت مروج بود نهایت غیر منصفانه و برجهالت مبنی بود و احکام اسلامی به نهایت\nصفائی و درستی دران اصلاحات نمود و چنان قوانینی را مقرر داشت که ازان خوبتر\nنه پیشتر نظیری دارد و نه در آتیه امکان پذیر است. در زمانه جاهلیت اعتبار قصاص\nبحیثیت قاتل ومقتول می بود. قبائلیکه معزز می بودند از دیگر قبائل قلیل الاعتبار\nچنان قصاص میگرفتند که بعوض غلام آزاد و بجای زن، مرد و بجای مرد دو تن\nاز قبائل غریب را میکشتند ایزد متعال نسبت بقصاص چنان احکامی را اصدار فرمود\nکه واردات قصاص به هیچ قید مقید نیست در هرحالت قاتل در عوض مقتول بقصاص\nخواهد رسید خواه شریف باشد یا ذلیل، مرد باشد یا زن. غلام باشد یا آزاد، مسلم باشد\nیا ذمی، جهت مزید توضیح. آن عادات و اطواری را که درین امور قبلا درمیان\nاعراب جریان داشت موقوف فرموده چنین ارشاد داشت (کتب علیکم القصاص)\nفی القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والانثى بالانثی برشما نسبت به مقتول قصاص فرض\nکرده شد تا آزاد را عوض آزاد و غلام را بجای غلام وزن را بقصاص زن برسانید)\nدر زمانه جاهلیه این قاعده نیز رائج بود که در قتل بالعمد اعطای معاوضه مالی را\nکافی می شمردند و بران دیت نام گذارده بودند. اسلام بران دستور نیز خط بطلان\nکشید و دیت را که يك گونه جرمانه است تنها در شبه عمد وقتل بالخطا جاز قرار داد\nومقدار آنرا در حق ذمی و مسلمان یکسان عیان داشت. چنانچه درین آیت مذکور است\nو ما كان لمومن ان يقتل مومنا الا خطاء و من قتل مومناً فتحرير رقبة مؤمنة و\nدية مسلمة الى اهله ان كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة الى اهله وتحرير\nرقبة مومنة : - یعنی در شان مسلمان نیست که دیگر مسلمانی را قتل نماید مگر بسهو\nو غلطی. و مردیکه مسلمانی را بغلطی و سهو بکشد پس يك غلام را آزاد نماید\nو بورثه مقتول دیت او را برساند واگر مقتول از میان قومی باشد که درمیان شما\nو آنها عهد و پیمانی به عمل آمده باشد بعد از رسانیدن ديت يك غلام مسلمان را نیز\nآزاد کند این امر به کمال صراحت در قرآن مجید مذکور است و امام ابو حنیفه نیز\nبه همان منوال قائل بأن احكامست. لكن امام شافعی و دیگر ائمه در برخی از مسائل\nآن اختلاف نموده اند که نسبت بدان تصریح این اختلاف شانرا ما باکمال افسوس"}
{"book": "adl0354", "page": 272, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۲۷۱ ) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه\n\nمی نویسیم که مر تکب اغلاط شده اند ـ\nاول مخالفت باحضرت امام این است که امام شافعی و امام مالك و امام احمد حنبل قائل این امرند که « بعوض غلام آزاد بقصاص رسانده نمیشود » حالا نکه این چنین احکام بی رحمانه و تفرقه حر و غلام هرگز در قرآن ذکر نشده است اگر از تخصیص « الحر بالحر » استدلال میگیرند پس از تخصیص « الانثی بالانثی » باید بعوض زن مرد هم بقصاص نرسد حالا نکه قائل این قول احدی نیست\n« ۲ » امام شافعی برعکس امام صاحب دیت ذمی را کمتر از دیت مسلمان مقرر داشته اند . حالا نکه خداوند الفاظی را که نسبت بدیت مسلمان استعمال کرده همان عبارت را در باره آن اشخاص نیز ارشاد فرموده اند که با مسلمانان میثاقی را نموده متعهد گشته اند . بلا شبهه این خصائص عالی و نهایت فیاضی قوانین اسلامیست که حقوق اهل ذمه را مانند طبقه اسلامیه مقرر گردانیده اما جای افسوس است که بعضی اشخاص در همچه احکامات فیاضانه تاویلات غلط را مداخله داده اند\n( ۳ ) بر خلاف امام اعظم امام شافعی در قتل عمد نیز اعطای معاوضه مالی را جائز می پندارد حالانکه در قرآن مجید در باره قتل عمد حکم قصاص وارد شده و بدادن دیت درین مسئله هیچ اجازت نداده است و اقتضای عقل نیز همین است چون در ایام جاهلیت واردات قتل وقتال مانند دعواهای عمومی محاکم عدلیه کثرت داشت ازین رو معاوضه مالی را دران نیز جائز می پنداشتند لکن اسلام ابداً اجازت بار تکاب همچه يك گناه عظیم و غلطی بزرگی نمیدهد\n( ٤ ) امام شافعی در کیفیت قتل بر خلاف امام صاحب مساوات را لازمی میداند یعنی اگر قاتل کسی را بسنگ بسرش زده کشته باشد باید که صورت قصاصی او بزدن سنگ بر سرش باشد و اگر احدی را بآتش سوختانده باشد باید که او نیز در آتش سوختانده شود لکن بر امثال این مساوات هیچ لفظی در قرآن دلالت نمیکند .\n( ۵ ) امام ابوحنيفه در قتل عمد اعطای کفاره را لازم نه میداند و امام شافعی قصاص و کفاره را معاً لازم قرار داده است حالا نکه قرآن مجید کفاره را باقتل بالخطا مخصوص داشت باقتل عمد هیچ ذکری از کفاره ننموده است ."}
{"book": "adl0354", "page": 273, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (272) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه\nاحکام وراثت\nدر مسائل مهتم بالشان وراثت نیز دربین حضرت امام اعظم و شوافع اختلاف است و آن طریقه و پهلوی را که حضرت امام صاحب درین موضوع اختیار نموده صراحةً بنص قرآنی تطبیق دارد قواعدی را که اسلام نسبت بوراثت مقرر داشته از تمام قواعد و قوانین عالم علیحده ومستثنی بوده برچنان اصول نازك ودقیق مبنی است که علانیةً دلیل این سخن شده می تواند که ماسوای خدا ورسول‌الله باید دیگری واضع هیچ قوانین نباشد اصول اصلیهٔ وراثت آنست که اگر متوفی در حیات خود ملکیت وهستی خویش را بکسی بدهد -- از همان شخص می شود اما وی در بارهٔ جایدا د خویش عملیات وهدایات ننموده وفات یافت پس لحاظ ومراعات این امر کرده خواهد شد که تعلقات فطری متوفی بکدام بکدام مردم است و بچه تصادف باهر کدامی از آنها مناسبت وعلاقه مندی دارد تا بهمان تفاوت درجات مالك هستی وجایداد او بشوند . گو یا این هدایت معنوی ازطرف متوفی است که بر اقاربش به همین تناسب اموالش توزیع گردد . که وی باوشان ارتباط تعلقات و مناسبات داشت . اصول دوم که اصول عمومی (پولٹیکل اکانمی) است چنان میباشد که تقسیم نمودن دولت را بر اشخاصی بسیار ازین امر بهتر است که آن‌مال درمیان يك يا دو نفر محدود باشد این اصول عمده از نظرهای تمام اقوام دیگر مخفی مانده بود وازهمین واسطه قانون وراثت دیگر اقوام نهایت محدود و ناتمام است . در قانون عیسویان تمام اموال متروکه به پسر کلان میرسد . و دیگر اولاده اش بدون ازینكه يك چیزی را حسب مطلوب خویش دست برداشته بگیرد مستحق میراث نمیبا شند . در کیش اهل هنود نیز تنها پسر بزرگ مالك ملکیت پدر است ودیگر اولاده و برادران وپدر ومادر او از وراثت مطلق محرومند . لکن شرعیت اسلامی بنگاه بسیار دقیق آن تعلقات نازکی را که در بین متوفی و ورثه اوست نگریسته بهمان نسبت درجه ورثاء را بسه مراتب مقرر داشت ذوی الفروض ، عصبات ، ذوی‌الارحام . که این هرسه بالتصريح در فرقان مجید مسطورند مخصوصاً ذكر ذوى الارحام درين آيت بخوبی موجود است !"}
{"book": "adl0354", "page": 274, "text": "تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٣) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه\n( للرجال نصيب مما ترك الوالدان والاقربون ولكل جعلناموالى مما ترك الوالدان والاقربون\nواولى الارحام بعضهم الى بعض ) وامام صاحب نيز در احكام توريث همين مراتب سه گانه را\nمقرر داشته است لكن امام شافعى وامام مالك قطعاً ذوى الارحام را از استحقاق توريث\nمحروم داشته اند چنانچه بنزد اوشان پدر کلان و برادر زاده ها و غيره در هيچ حال\nميراث گرفته نميتوانند ، اين ذوات مكرمه ذوى الارحام را علم قرار داده ذوى الفروض\nوعصبات را از افراد او می پندارند چنانچه امام رازی این مسئله را در تفسیر کبیر مفصلاً\nتحریر داشته است اما این مفکوره صراحةً غلط است .\nنکاح وطلاق\nاحکام متعلقه نکاح وطلاق در قرآن بسیار است و در بعض ازان مجتهدین باهم\nمختلف الآراء میباشند درضمن این مسائل اختلافی دو مسئله نهایت مهتم بالشان است\nکه ما بتذکر آن در ین مقام می پردازیم ــ مسأله اول چنانچه قبلاً گفتیم « دختر\nاگر چه عاقله وبالغه باشد بنزد امام شافعی بدون از اجازت ولی خویش نمیتواند که\nولایت نکاح خود را اشغال نماید » ــ امام ابو حنیفه میگوید که دختر عاقله وبالغه\nخودش اختیار نکاح خویش را دارد ــ در ین مسئله هر دو امامین موصوفین آیات\nقرآنی واحادیث نبوی را دلائل وتمسک برای خویش مقرر داشته اند محل مباحثه\nاحادیث در اینجا نیست ــ استدلالی را که امام شافعی برین مقوله خویش گرفته است\nواو را در كتاب الام خويش بشد ومد تشريح مزید بیان داشته این آیه است ( واذا\nطلقتم النساء فبلغن اجلهن فلا تعضلوهن ان ينكحن از واجهن ) وقتیکه شما طلاق\nدادید زنان وسر آوردن آنها عدت شانرا ، پس باز مدارید آنها را از نکاح کردن\nشان باشوهـران مجدده آنها امام شافعی میگوید که در « تعضلوهن » فاعل ولی است\nواین خطاب بسوی اولیای نکاح میباشد پس اولیاء را ازین جهت حق باز داشتن\nنسوان است از نکاح والاضرورت نهی چه بود ؟ امام شافعی جهت تائید این مطلوب\nخود از شان نزول این آیه نیز استفاده نموده ، میگوید چون معقل بن یسار عقد\nهمشیره اش را باپسر عمش بسته بود بعد از چندی شوهر او زنش را طلاق داد اما"}
{"book": "adl0354", "page": 275, "text": "تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٤) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه\nبعد از تکمیل عدت او ازان طلاق دادن خاتون خویش ندامت کشیده می خواست\nکه مکرراً عقدش را باهمان زن خویش بربندد زن نیز بران مسئله راضی بود وقتیکه\nاطلاع این امر به معقل رسید گفت چون آن نکاح اولیه خودها را که من عقد\nکرده بودم فسخ نموده اید ازین جهت باز نخواهم گذاشت که عقد منا کحه شما بسته\nشود لہذا جہت ممانعت معقل ازین مسئله این آیه نازل شد *\nاگر این تاویل ومعنی را که امام شافعی درین آیه نمود ، خود ما در کتابش\nملاحظه نمیکردیم ، ابداً برای قبولیت آن تصدیق نمیکردیم وباشکال تمام یقین کرده\nمیتوانستیم که این قول امام شافعی است حال باید غور نمائیم این معنی را که امام شافعی\nازین آیه گرفته است صحیح است یانی ؟ این امر بنزد عموم علما وائمه مسلم است که\nفاعل « طلقتم » ازواج است واین مخاطبه سوی شوهران میباشد حینکه این امر\nمسلم شد پس حتی در « تعضلوهن » نیز خطاب بسوی ازواج است ورنه طوریکه امام\nشافعی فاعل « تعضلوهن » اولیا را قرار داده است عبارت کاملاً بی ربط وبدمضمون\nمیگردد زیرا که بران تقدیر ترجمۀ آن آیت چنین خواهد بود « ای شوهران وقتیکه\nشما طلاق دهید زنان را وآنها بعدت خود ها برسند پس ای اولیای نکاح شما آن\nزنان را از نکاح کردن شان ممانعت نکنید » درینصورت دربی ربطی معنی این آیه\nکیست که اشتباه ندارد چه درشرط بهمراه شوهران مخاطبه بعمل آمده است ودرجزا\nآنها را گذاشته با اولیای نکاح مخاطبه کرده شده است این کدام طریقه کلام است\nامام رازی با اینکه یکی از حامیان مذهب شافعی است تاهم در تفسیر کبیر خویش\nصراحةً می نویسد که :— واین معنی کاملاً غلط است وذات باصفات خالق البريات\nابداً چنین اين يك كلام بی ربط نمیفرماید واگر این معنی را تسلیم هم نمائیم باز هم\nازین آیت استدلال امام شافعی تمام نمی گرددزیرا که این امر ضروری نیست كه يك\nشخصی از چنان کاری ممنوع کرده که وی مستحق به تعمل آن نباشد *\nاکنون مانعی صحیح این آیه را بیان میکنم در زمان جاهلیت اکثریه چنین رواج\nبود که آنها زنان خویش را طلاق میدادند و از غیرت با اینکه عدت آنها هم مکمل می\nشد ، رواا دار نمی شدند که آن نسوان با دیگری هم بستر شوند لہذا آنها را ازنکاح"}
{"book": "adl0354", "page": 276, "text": "تحفه الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٥) موافقت فقه حنفيه با نصوص شرعيه\n\nنمودن با دیگری جبراً باز میداشتند . ایزد تعالی خواست تا آن رواج خراب را از میان آنها بردارد این احکام را نازل داشت که ترجمه صحیح آن چنین است : ـــ « ای شوهران وقتیکه شما زنان را طلاق دادید و آنها عده خود ها را تکمیل نمودند پس شما آنها را ازین امر باز مدارید که شوهر دیگر بگیرند » ــ امام صاحب ازین آیه چنان استدلال میگیرند وبطوریکه مسطور گشت ترجمه مینمایند که در معامله نکاح نسوان بالذات مختارند تائید این استدلال از لفظ « ینکحن » بیشتر میگردد زیرا که درین فعل نسبت نکاح بطرف زنان کرده شده نه بطرف اولیای نکاح !\nدوم مسئله اعطای طلاق ثلاثه است . که بنزد هر چهار امام این امر مسلم است که اگر شخصی منکوحه خویش را یکبار سه طلاق بدهد ، طلاق واقع میشود وبعد ازان رجعت بدان عودت ممکن نیست . ایا اختلاف در بین شان درین امر است که آیا این چنین طلاق دادن مشروع است ، و یا ناجایز ؟ بنزد امام شافعی این چنین طلاق مشروع است و میگوید که ایزد پاك اجازه او را نیز داده است ــ ابو حنیفه آنرا حرام دانسته آن طلاق را ممنوع ، واین چنین طلاق دهنده را گنهگار میداند . استدلال امام صاحب این است که خداوند طریقه را که برای طلاق معین داشته درین آیه محدود است «الطلاق مرتان فامساك بمعروف او تسريح باحسان : ــ زنان را دو بار طلاق داده بعد ازان یا به نیکوئی خود را باز داشتن است ( یعنی رجعت کردن است ) و یا باحسان زن را گذاشتن است » ــ طریقه که درین آیت مذکور است حقيقةً دران ترکیب همان طلاق شرعی نشان داده شده است\nبعض از مردمان برین قول امام صاحب اعتراض نموده اند که اگر یکبارگی اعطای طلاق سه گانه جایز نباشد ، پس صورت نفاذ و وقوع آن چرا بعمل می آید ــ\nجواب این سوال بر يك بحث بسيار نازك مبنى است که موقع تفصیل آن درین مولفه مائیست مگر اینقدر بطور اجمالی باید دانست که )ممنوع بودن يك امر کارعلیحده است ونفاذ و وقوع آن چیزی دیگر چنانچه اگر يك پدر برای اولاده خود کم و بیش هستی و جایداد و ثروت خود را هبه کند و بخشد با اینکه شرعاً ممنوع است لکن اگر"}
{"book": "adl0354", "page": 277, "text": "تحفة الاخوان بسيرة النعمان حصه اخری (271) مساهات وتأويلات بعيده امامصاحب\nکدام باری انصاف دار این تفاوت و بی انصافی درین عمل اقدام نماید\nشرعاً آن فعل او شاذ میآید :\n\nمساهات وتأويلات بعيده امام صاحب\nاکنون میخواهم که این مبحث را خاتمه داده بگوئیم که مانسبت بامام ابو حنیفه\nعموماً چنان دعوی نمیآئیم که اکثری مسائل او صحیح ویقین میباشد - چون امام\nصاحب مراتب اجتهاد را داشت پیغمبر نبود لهذا در بعض از مسائل خويش ممكن\nاست مرتکب اغلاطی که لازم نوع بشر است ، نیز شده باشد - نه امکان بلکه\nماقاتا مدعی وقوع اغلاط و مساهات ايم واز همین رهگذر است که اگران\nعقیده مند اخلاص کیش او در بسیاری از مسایل به مخالفت او گرائیده اند -\nچنانچه در مسایل رضاع ، مدّت زمان خوردن خُبث ما در مذهب امام ابو حنیفه هیچ بالتأويل ،\nوعدم لزوم حدود زنا علاوه بر مدّت زمان ، ونفاز قضای قاضی ، وقتل بالمثقل ،\nهمچو کلماتی نیست - وعلاوه بر نزدیکتر مسألۀهم خواهم بود - اكن مقصود\nما درین موضع شمرها اینقدر میباشد تا بدانند که صائب الرای بودن مجتهد ممکن\nومقصور است تا بدان اندازه امام اعظم صاحب الكبر وصائب الرای بودند :"}
{"book": "adl0354", "page": 278, "text": "خاتمه\n\nتحفة الامان في سيرة النعمان\n\n( یعنی ترجمۀ سوانح عمری امام اعظم کوفی مصنفة علامة )\n( مغفور وفهامة مبرور )\n\n( شبلی نعمانی )\n\nاز خامۀ بندۀ عاصی مدیر اسبق « اتحاد مشرق » حال نگارندۀ\n( حضور امیر معظم غازی )\n( برهان الدین کشککی )\n\nکه در سنۀ ۱۳۰۴ شمسی بنابر التماس برخی از دوستان معظم\nواحبای مکرم در حیز تحریر آمده بعد از ملاحظه و باز دید\n( دار التاليف وزارت معارف )\n( وتصويب ع . ج . ١ . ح فيض محمد خان وزیر )\n\n( در مطبعۀ حروفی ریاست شرکت رفیق طبع گردید )"}
{"book": "adl0354", "page": 279, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۷۸) ذكر تلامذۀ ارشد امام اعظم رح\n\nبسم الله الرحمن الرحيم\n(تلامذۀ ارشد حضرت امام رح)\nاگر چه در ممالك ايشانى تعلقات استادى و شاگردى على العموم مناسبات قوى\nو تعلقات عالى را ايجاد مى نمايد . لاكن برخى از تلامذه را بنابر وجوه مختلفه آنچنان\nخصوصيت و دل چسبى با استاد پيدا ميشود كه بهر جائى نام استادش مذكور گردد حتماً\nبا او نام شاگردش نيز ياد ميشود ، مادر حصهٔ اولين مولفه خويش بسوى اين واقعه\nايمائى نموده ايم كه دايرۀ تدريس امام ابو حنيفه باندازه وسعت داشت كه دايرۀ حكمرانى\nخليفهٔ وقت ازان بيشتر وسيع نبود حافظ ابو المحاسن الشافعى اسماء (۹۱۸) نهصد هجده\nتن از شاگردان امام صاحب را بقيد نسب ومسكن تحرير داشته كه تماماً از حلقه تعليم\nاو مستفيد گرديده اند در جمعيت عظيم تلامذۀ امام صاحب چند ذوات مكرمۀ آنچنان\nاشخاصند كه بدون از مساعيات جميلۀ آنها تاريخ علمى امام صاحب ناتمام میماند ـ\nآن چهل تن از علماى متبحر آن وقت كه با حضرت امام در ترتيبات وتدوين مسائل شركت\nداشتند تماماً شاگردان رشيد واخلاص مند او بودند ـ كار نامه بزرگ زندگانى\nامام صاحب مسائل فقهيه است لهذا نا ممكن بود كه در تاريخ علمى او از تذكر وتعرب آن\nذوات معظمه كه در هميچه يك كار مشكل وبزرگى شركت ومعاونت نموده اند پهلوتهى كرده\nشود حالات آنها در حقيقت با تاريخ امام صاحب وابسته است بلکه ازان نسبت به فقه\nحنفى يك راى اجمالى نيز قائم ميگردد و از عظمت و شان بزرگى آنها اندازۀ عمده گى\nو خوبى فقه حنفى نيز بخوبى كرده ميشود وعلاوه بران از رتبۀ بزرگ استاد علام شان\nحضرت امام صاحب نيز بخوبى باثبات ميرسد ـ چه شخصيكه شاگردان او اينچنين\nمراتب و مقامات عاليشانى را اشغال نموده استاد او شان را کدام پایه واندازه خواهد\nبود . خطيب بغدادى در طی حالات محدث مشهور وكيع بن الجراح (كه ما در آتيه"}
{"book": "adl0354", "page": 280, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۷۹) ذکر تلامذة ارشد امام اعظم رح\nترجمه مستقل اورا می نویسیم) مسطور داشته که روزی بنزد اوچند تنی از علمای وقت حاضر بودند در ضمن مکالمه یکی از آنها گفت که ابوحنیفه درین مسئله غلطی نموده است وکیع گفت ممکن نیست که امام صاحب غلطی نموده باشد زیرا که در وقت ترتیب وتدوین فقه بهمراه او ـ ابو یوسف ـ وزفر که در قیاس ـ ویحیی بن زائده وحفص بن غیاث ـ وحبان ومندل که در حدیث ، وقاسم بن معن که در لغت وعربیت وداود الطائى وفضيل بن عياض که در زهد وتقواى عديل ومثيل وبرابر آنها احدى نبود و درهمان فنون مخصوصه هر کدام آنها صاحب ید طولی بودند ، شرکت داشتند پس چه طور میتواند شد که وی غلطی نموده باشد ؟ وبکدام لحاظ این ذوات رفیع الدرجات بران سکوت نموده خواهند بود ؟\nالحق که اعزاز ورتبه شاگرد برای استاد باعث تفخر ومباهات است واگر این فخر صحیح باشد در تمام تاریخ اسلام هیچ مردی بیشتر از حضرت امام ابو حنیفه مستحق این مفخرت نیست اگر امام صاحب اینچنین دعوی میکرد که شاگردان او شیخ واستاد وائمه بزرگ ومجتهدین معظم میباشند این دعوی او بالكل درست وبجا بود ـ امام شافعی همیشه میگفت که من از امام محمد باندازۀ يك بارشتر علم را حاصل نموده ام ـ امام محمد همان شاگرد مشهور ومعروف امام صاحب است که مدتهای متمادی بشرف صحبت او مشرف بود تمام عمرش را در حمایت مذهب حنفی مصروف داشته است اگر از روی انصاف گفته شود اکثری از شاگردان حضرت امام صاحب مانند قاضی ابو یوسف وامام محمد باندازۀ علمای کامل وفضلای عامل بودند که اگر از تبعیت امام صاحب علیحده شده ادعای اجتهاد بالاستقلال را مینمودند همانا که طریقه آنها نیز جداگانه قائم گشته مانند امام شافعی وامام مالك به هزار ها ولكها نفر بشرف مقلدی آنها خودها را مفخر میداشتند .\nآن علوم مذهبی که در زمانۀ حضرت امام ابو حنیفه براوج تعالی وترقی عروج داشت فقه وحدیث واسماءالرجال بود این سخن بسیار قابل لحاظ است آن اشخاصیکه درین علوم یدطولی داشتند وارکان آن پنداشته میشدند على العموم حلقۀ شاگردی حضرت امام صاحب را درگوش داشتند ومدتهای مدیدی بشرف مكالمه و مصاحبه"}
{"book": "adl0354", "page": 281, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۸۰) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nآنجناب افتخار داشتند و همیشه از فیوضات تعلیم و تدریس او تشكر و بر هدایات و ارشادات او مقر ومعترف بودند نسبت به شاگردان او درعلوم فقهیه احدی انكار كرده نمیتواند لكن در شاگردی او در علوم روایت واحادیث عجب نیست كه اكثری از مردمان متحیر و متعجب خواهند ماند - واین تحیر و تعجب نیز چندان بیجا نیست زیرا كه علی العموم شاگردان او فقیه بوده در احکامات و مسائل دینیه شهرت دارند آن محدثینی كه بعز شاگردی امام صاحب مشرفند - اگرچه بجای خود هر كدامی از آنها مشهور و معروف میباشند . اما چون تعلق شاگردی آنها با حضرت امام چندان مشتهر نیست لهذا درین موقع نام اشخاصیکه مذكور میگردد بهمراه آن ذكر این خصوصیت كرده خواهد شد وجهت تائید و توثیق آن حواله كتب مشهوره معروف رجال نیز داده میشود . خواهش مندیم كه از میان آن تلامذه بیشمار حضرة امام صاحب تنها ما بذكر حالات مختصره همان چهل تن به پردازیم كه بهمراه او در تدوین و ترتیب مسائل فقهیه شركت داشتند ـ اما جای بسیار افسوس است كه ما بجز از چند ذوات مكرمه ذیل از اسمای سامیه دیگران اطلاعی نداریم آن تلامذه رشید حضرت امام را كه ما آنیاً حالات مختصره شان را زینت افزای این مولفه خویش می نمائیم حسب ذیل می باشند - قاضی ابو یوسف - زفر - اسد بن عمر - عافية الاذوی - داؤد الطائی - قاسم بن معن - علی بن مسهر - یحیی بن زکریا - حبان - مندل - و علاوه برین ذکر آن شاگردان نیز ضروری است که در فن احادیث و رجال امام وقت بودند و ما اولاً این مبحث را از اسمای سامی شان ابتداء مینمائیم : -\nـ ( یحیی بن سعیدالقطان ) ـ\nسلسله فن رجال ازو ابتداء یافته علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ می نویسد اولین شخصیکه فن رجال را نوشته یحیی بن سعید القطان است و بعد ازو درین فن از جمله شاگردانش یحیی بن معین - علی بن المدنی - امام احمد حنبل - عمرو بن علی القلاس - ابو خثیمه - گفتگو نموده اند - و بعد از انها شاگردانش یعنی امام بخاری و مسلم و غیره - نیز درین موضوع مذاکرات کرده اند . مراتب او باندازه در فن حدیث بود وقتیکه او بر مسند تدریس می نشست امام احمد حنبل و علی بن المدنی و غیره مؤدبا"}
{"book": "adl0354", "page": 282, "text": "خاتمه تحفه الامان فى سيرة النعمان (۲۸۱) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nبه پیشگاه او ایستاده تحقیق می نمودند و تعلیم میگرفتند ـ سلسله تدریس او زیاده تر\nبعد از عصر الى المغرب دوام میداشت ( ملاحظه شود فتح المغیث و جواهر المضيه ) و\nدر تنقید و تحقیق روات احادیث باندازه قابلیت و مهارت داشت که علی العموم ائمه\nاحادیث میگفتند هر کسی را که یحیی گذاشته و ازو صرف نظر نموده است ما نیز بدو\nاهمیت و اعتبار نمی دهیم ـ یکی از اقوال مشهوره امام احمد حنبل است که « ما رایت\nبعینی مثل يحيى بن القطان من مجتنهاتم مثل و نظیر یحیی را ندیده ام » با همین فضل و\nکمال خویش عموماً بحلقه تدریس امام ابو حنیفه شمولیت می ورزید ـ و بر\nشاگردی او افتخار داشت با اینکه تا آن زمان تقلید رواج معنی را در خود نگرفته\nبود تا هم یحیی در اکثری از مسائل پیروی امام صاحب را می نمود و میگفت « قد اخذنا\nباكثر من اقواله ـ ما در بسیاری از مسائل پیروی حضرت امام اعظم را بر خود الزم\nشمرده ایم » در موقعی که علامه ذهبی بتذکره حالات وکیع بن الجراح پرداخته است مینویسد که\nيفتى بقول ابی حنیفه و كان يحيى بن القطان یفتی بقوله وكيع برقول ابی حنیفه فتوا\nمی داد و همچنین یحیی نیز در مسائل برقول او فتوا میکرد ـ این جناب در سنه ۱۲۰ تولد\nیافت و در سنه ۱۹۸ بمقام بصره وفات کرد .\n( عبدالله بن المبارك )\nنووی محدث در تهذيب الاسماء واللغات بتذكر این جناب بدین الفاظ پرداخته است\nعبدالله المبارک آنچنان امام ایست که با مامت وجلالت او در هر باب على العموم اجماع\nکرده شده است و از یاد کردن نام او رحمت خداوندی نازل میگردد ـ و از محبت\nاو امید مغفرت بخاطر پرورا نیده میشود ـ رتبه را که در فن حدیث اشغال نموده\nبود اندازه آن ازین امر میشود که عموم محدثین اوشان را لقب اميرالمومنين في الحديث\nرا داده بودند ـ و دريك موقع یکی از شاگردانش اورا چنین خطاب داد که « يا عالم\nالمشرق » درین محل امام سفیان ثوری که محدث مشهور است موجود بود گفت\nای طلبه چرا روادار ظلم می شوید و عبدالله را عالم مشرق میگوئید حالانکه او عالم الشرق\nوالغرب است ـ امام احمد حنبل میگفت که « بیشتر از عبدالله بن المبارك در عصر او\nاحدی در تحصیل احادیث کوشش نموده است » خود عبدالله بن المبارك بيان مي نمود"}
{"book": "adl0354", "page": 283, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۸۲) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nکه من « از چهار هزار شیوخ احادیث آموخته‌ام و از هزار تن اوشان روایت می‌نمایم »\nدر صحیح بخاری و مسلم هزار احادیث از وی مرویست (ملاحظه نموده ترجمه عبدالله بن المبارك\nخلاصه تهذیب الکمال) الحق که وی يك رکن بزرگی از ارکان حدیث است.\nو در فقه وحدیث تصنیفات بسیاری نموده که متأسفانه در این ایام یکی از انها بنظر\nنمی‌خورد فضل و کمال وزهد او باندازه مردم را منقاد و مسخر نموده بود که آن رتبه\nبرای سلاطین بزرك آن عصر میسر نبود - یکمرتبه خلیفه هارون رشید برقه رفت\nو در همین موقع عبدالله بن المبارك نيز بدانجا تشریف برد . وقتیکه خبر ورودش در انجا\nكسب اشتهار نمود جوق جوق مردمان دوان دوان افتان و خیزان برای\nپذیرائی او حاضر شدند و كثرت انام واز دحام باندازه رسیده بود كه\nکفش‌های بسیاری مفقود و اکثری از مردمان اذیت یافتند و غلغله و همهمه بیشماری\nبرپا گشت یکی از اهل حرم هارون رشید چون شور و غوغا را اصغاء نمود على الفور\nبغرفه قصر دویده بنظاره این منظره مشغول گشته متحیرانه پرسید که این چه حال است؟\nمردم گفتند که این همهمه جهت مراسم استقبال يك فقيه خراسانی ایست که عبدالله\nبن المبارك نام دارد - آن زن گفت که در حقیقت سلطنت نام این چیز است آیا\nبمقابل این حکومت هارون رشید را هم حکومت باید گفت - که در همچه مواقع\nباطراف وجوانب او عجز از پولیس و افراد نظامی احدی بنظر نمی‌خورد (ملاحظه\nشود ترجمه عبدالله بن المبارك بتاریخ ابن خلدون) وی از شاگردان مشهور امام\nاعظم است. و با او نهایت خلوص داشت و همیشه اعتراف می‌نمود که هرچه برایم\nحاصل شده از فیض صحبت امام ابوحنيفه و سفیان ثوری است که این از جمله اقوال\nمشهوره اوست لولان الله اغاثی بابی حنیفة و سفیان کنت کسائر الناس اگر خداوند\nبواسطه امام اعظم و سفیان ثوری دستگیری مرا نمیکرد پس من پیشتر از اشخاص\nمعمولی نمیبودم (تهذيب التهذيب ترجمه ابو حنيفه) در اوصاف و مدح امام صاحب\nبسیاری از اشعارش منقول است و خطیب بغدادی در تاریخ خویش نیز چند اشعارش\nرا نقل نموده است که ما ازان جمله بنقل يك بيت آن اكتفا ميكنيم\nرأيت ابا حنيفه حين تولى و يطلب علمه بحراً عزيزاً"}
{"book": "adl0354", "page": 284, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٣) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nباشنده مرو بود و در سنه ۱۱۸۰ تولد یافته و در سال ۱۸۱ ھ بمقام هیت برحمت پیوست\n— يحيى بن زکريا بن ابی زائده —\nیکی از محدثین مشهور بود — علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ خویش تنها\nبذکر آن اشخاص پرداخته که آنها حافظ حدیث بوده‌اند چنانچه نام یحیی را نیز درین\nکتابش داخل نموده و در آن طبقه نام او را از دیگر محدثین بیشتر ذکر کرده است\nعلی بن المدنی که استاد مشهور امام بخاریست «میگفت که در زمانه یحیی بر یحیی\nخاتمه علم بود (میزان الاعتدال ترجمة يحيى ١٢) در صحاح سته از مرويات او\nبسیاری از احادیث میباشد ووی فقیه و محدث بزرگی بود و در هر فن ید طولی\nداشت ( صاحب کمالات اعلی بود چنانچه علامه ذهبی در میزان الاعتدال ترجمه او را\nبدين الفاظ شروع نموده است احد من الفقها الكبار والمحدثين الاثبات.\nوی از ارشد تلامذه امام ابوحنيفه و مدت مدیدی بشرف صحبتش فائز بود تا اینکه\nمصنف تذکرة الحفاظ او را بلقب صاحب ابی حنیفه یاد کرده است و در تدوین مسائل\nفقهیه نیز شريك امام اعظم بود امام طحاوی مینویسد « كه او تا به سی سال با\nحضرت امام صاحب در ترتیب مسائل فقه شمولیت داشت اگر چه این تعین مدت صحیح\nنیست تا هم درین امر جای هیچ شبهه نیست که وی مدت بسیاری با امام صاحب\nدر تدوین مسائل مشاعلت داشت و مخصوصاً خدمت تصنیف و تحریر آن بردوش او می\nبود ( ملاحظه شود ترجمة يحيى در جواهر المضيه ) در « میزان الاعتدال مسطور است\nبنزد بعضی از مردمان اولین مردیکه در کوفه تصنیف نموده یحیی است » چون کار\nتحریر مسائل فقهیه در حلقه تصنیف امام ابوحنيفه بدو تعلق داشت ازین رو ممکن\nاست که بعضی از اشخاصی او را مصنف مستقل تصور نموده باشند در مداین به منصب\nقضا ممتاز بود و در همانجا در سنه ۱۸۲ وفات نموده و عمرش ۶۳ سال بود\n— ( وكيع بن الجراح )—\nوی از ارکان فن حدیث پنداشته میشود امام احمد حنبل بر شاگردی او تفخر\nومباهات میکرد وقتیکه او از وی حدیثی را روایت مینمود قبل از آغاز حدیث این\nالفاظ را میگفت که « این حدیث را به من شخصی روایت نموده است که چشمهایم"}
{"book": "adl0354", "page": 285, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٤) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nمثل و نظیر او را ندیده است ، ملاحظه شود ( ترجمه وکیع بن الجراح در تهذیب\nالاسماء واللغات ۱۲ نووی ) یحیی ابن معین كه يك ركن اعظم فن رجال بود میگفت\nمن این چنین شخص را ندیده ام که او برابر و کیع ترجیح دهم ، اکثری از\nائمه حدیث نسبت بدو امثال این الفاظ را گفته اند ـ در بخاری و مسلم روایات وی\nنیز پیشتر مذکور است ـ و در فن رجال هم آراء وروايات وی بسیار صحیح ومستند\nپنداشته میشود . این یکی از شاگردان خاص امام اعظم بودوازوی احادیث بسیاری\nرا روایت میکند و در اکثری از مسائل تقلیداو را مینمود وبر قول او همواره\nفتوی میداد خطیب بغدادی در تاریخ خویش مینویسد كان يفتى بقول ابى حنيفه\nوكان سمع منه شيئاً كثيرا ( حافظ عبدالبر در خاتمه فصل اول عقود الجمان بجاى\n« شيئاً » لفظ حدیثاً را تحریر داشته است که صراحةً مؤید وشاهد قول ماست )\nو علامه ذهبی نیز در تذکرة الحفاظ به تصدیق این قول پرداخته است واو در\nسنه ۱۹۷ وفات کرده است .\nـ ( يزيد بن هارون ) ـ\nامام مشهوریست در فن احادیث و ائمه بزرگی مانند ـ امام احمد حنبل وعلى بن\nالمدينى ـ ويحيى بن معين وابن ابي شيبه وغيره بشاگردى او افتخار داشتند وعلامه\nنووی مینویسد ممکن نیست که تلامذۀ او شمار کرده شود یحیی بن ابی طالب بیان\nمیکند که من در حلقه تدریسش شريك بودم خواستم كه تخمین تلامذه اورا بكنم\nکم از کم آنها را هفتاد هزارکس قیاس نمودم علی بن المدنی استاد امام بخاری میگفت\nکه من هیچ کس را بیشتر از وحافظه الاحادیث ندیده ام ـ در کثرت حدیث مردم مثال\nاو را تقدیم می نمایند وخودش اظهار میداشت که من بقدر بیست هزار حدیث را بياد\nدارم ( ترجمه يزيد بن هارون در تهذیب الاسماء واللغات نووى ) در فن حدیث افتخار\nبه تلمذ امام ابو حنیفه داشت علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ در موقعیکه بتذکر اسماء\nآن اشخاص پرداخته که آنها از امام صاحب احادیث آموخته اند نام او را نیز ذکر\nنموده است مدتی بصحبت امام صاحب مانده لهذا بوی موقع درستی برقائم نمودن\nرأیش بر اخلاق وعادات امام صاحب میسر گشته بودووی میگفت كه من بابسیاری"}
{"book": "adl0354", "page": 286, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان ( ٢٨٥ ) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nاز اساتذه و شيوخ ملاقى شده ام مگر احدى را كه بيشتر از امام صاحب صاحب علم\nو كمال باشد نيافته ام ( ملاحظه شود تهذيب الاسماء واللغات ) در سنه ١١٧ تولد يافته\nودر سنه ٢٠٦ برحمت ايزدى پيوست .\n( حفص بن غياث )\nمحدث بزرگ است خطيب بغدادى اورا كثير الحديث نوشته و علامه ذهبى او را\nدر حفاظ حديث محسوب داشته امام احمد حنبل و على بن المدينى ازو روايت نموده\nاند و درين خصوصيت امتياز داشت تمام روايات را از ياد بيان مينمود كه كتاب و\nكاغذ و قلم بنزدش نميبود ـ و احاديثى را كه بدين طور روايت كرده عده آن تا سه\nچهار هزار حديث ميرسد [ملاحظه شود ميزان الاعتدال ترجمه شود حفص ١٢ ] و از تلامذه\nارشد حضرت امام بشمار رفته است چند تنى از شاگردان امام صاحب چندان بدو\nتقرب و اخلاص داشتند كه هميشه او نسبت بدانها میگفت « كه تسكين ده خاطر غمگين\nو تسلى ده دل حزينم ميباشيد » و نسبت بحفص نيز امام صاحب همين الفاظ را فرموده\nاند ( ملاحظه شود ترجمه حفص بن غياث در جواهر المضيه ) در تاريخ مختصر بغدادى\nمسطور است كه وى از شاگردان مشهور امام ابوحنيفه است وى مدتى از تعلقات\nدنيوى آزاد بود بالاخر ضروريات معاشيه اورا تنگدست و پريشان ساخته درسنه ١٧٧\nهارون الرشيد از شهرت علم و كمالات او استحضار يافته اورا طلب داشته بر مسند قضا\nمتمكن ساخت از آنجا كه وى زير بار قرض بود مجبوراً آن عهده را قبول ارشد چون\nقاضى ابو يوسف قاضى القضات آن وقت بود وعموم تقرر قضات بدو مفوض بود و\nاين تعين حفص بر خلاف اجازه او بعمل آمده بود لهذا با عضاى خويش چنان\nهدايت نمود كه فيصله جاتى كه از نزد حفص بطور مرافعه بنزد اوشان ميرسد آنها به\nبسيار غور و دقت آنرا ملاحظه دارند و اگر نكته چينى را دران مدخل بود دريغ\nنفرمايند لاكن هر چند كه در فيصله جات و احكامات او غور و خوض نمودند هيچ\nچيزى را نيافته بالعكس تمامش را صحيح ودرست ميافتد بالاخر خود قاضى القضات صاحب\nاعتراف ورزيد كه با حفص تأئيدات خداوندى رفيق است ـ در سنه ١١٧ تولد يافته\nوسيزده سال در كوفه و دو سال در بغداد قاضى بود درسنه ١٩٦ بعالم جاودانى شتافت"}
{"book": "adl0354", "page": 287, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٦) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\n(ابو عاصم النبيل)-\n\nنام وی ضحاك بن مخلد است ومحدث مشهور و یکمرد بسیار متورع و پارسا بوده در صحیح بخاری و مسلم از روایات وی بسیار احادیث مروی است علامه ذهبی در میزان الاعتدال مینگارد که برتویق او تمام علما متفقند امام بخاری روایت میکند که خود ابوعاصم بیان نمود که از وقتیکه من دانستم که غیبت حرام است من تابامروز غیبت کسی را نه نموده ام. نبیل، لقب اوست که بمعنی معزز میباشد درین امر اختلاف است که این لقب بکدام واسطه با نامش اتصال یافته؟ درین مسئله يك روایتی است که یکمرتبه بنابر کدام علتی شعبۀ محدث سوگند خورد که من بعدازین ابداً احادیث را روایت نخواهم کرد چون وی يك محدث علامه بود و از حلقۀ تدریس او طلبۀ بیشماری استفاده مینمودند ازین سوگند او برای مردم بسیار تشویش عائد گشت وقتیکه این اطلاع بابوعاصم پیوست على الفور بخدمت شعبه مشرف شده معروض داشت «که من در کفاره حلف تو غلام را آزاد مینمایم لطفاً سوگند تانرا شگستانده بروایت احادیث مشغول گردید» شعبه را برین شوق و همت وفیاضی او تعجب و حیرت دست داده فرمود: «انت نبیل!» این لقب را ازان وقت باو ارزانی داشته و بدو مشهور گشت (ترجمۀ ابوعاصم النبيل الجواهر مضيه ١٢) وی نیز از شاگردان مخصوص حضرت امام صاحب بود (الجواهر مضیه) خطیب بغدادی در تاریخ خویش مینویسد که روزی کسی پرسید که «سفیان ثوری زیاده ترفقیهه است؟ و یا امام ابو حنیفه» گفت موازنه در اشیائی کرده میشود که یکچیزی با دیگر چیزی تعلق و مناسبت داشته باشد ابوحنیفه بنیاد فقه را گذارده است و سفیان تنها یکمرد فقیه بود- در سنه ۲۱۲ بعد ازینکه نود (۹۰) سال زنده گانی نموده وفات یافت......\n\n(عبدالرزاق بن همام)\n\nعلامه ذهبی ترجمۀ او را بدین الفاظ نموده است احد من الاعلام الثقات محدث نهایت ناموری بود -- صحیح بخاری ومسلم وغیره کتب احادیث از روایات او مالامال است محدثی از امام احمد حنبل پرسید «که آیا شما بزرگتر از عبدالرزاق کسی را در حدیث"}
{"book": "adl0354", "page": 288, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۸۷) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nسراغ دارید » ؟ گفت نی .. ائمه بزرگ حدیث مانندسفیان بن عینیه ، یحیی بن معین\nعلی بن المدینی امام احمد حنبل در فن حدیث شاگرد او بودند طلبه علم حدیث بعد\nاز قطع منازل بعیده بخدمت او جهه تحصیل احضار میشدند — تائینکه بعض اشخاص\nمیگویند که ما بعداز زمانه رسول اکرم ص هیچ نس ازطلبه بدین اندازه ازمقامات بعیده\nبغرض تحصیل و تعلیم مسائل نیامده است که به نزد عبدالرزاق می آمدند — ( ملاحظه\nشود ترجمه عبدالرزاق در کتاب معانی الاثار و تاریخ یافعی ) در فن حديث يك تاليف\nبزرگ او « بنام جامع عبدالرزاق » مشهور است وامام بخاری بدین امر معترف است\nکه « من ازان کتاب استفاده نموده ام » علامه ذهبی در میزان الاعتدال خود در\nتعریف آن کتاب می نویسد که « خزانه علم است » وی در فن حدیث تلمیذ امام\nابوحنیفه بود ازمقامات مختلفه عقود الجمان معلوم میشود که وی بیشتر درصحب امام صاحب\nمانده است چنانچه نسبت باخلاق وعادات امام صاحب اقوال وی دراکثری از کتب\nمذکور است — این مقوله یکی از اقوال اوست که « من احدی را بیشتر حلیم وبردبار\nاز امام اعظم ندیده ام » در سنه ١٢٦ تولد و در سنه ٢١١ وفات یافته —\n\n( داود الطائی )\nخدا بوی عجب حسن مقبولی عطا نموده بود — صوفیه او را يك مرشد کامل\nخودش میدانند در تذکرة الاولیا مقامات عالیه اومذکور است — فقها خاصه فقهای\nحنفی تماماً قائل بعلمیت و تفقه او میباشند و محدثین نسبت بدو مینویسند که « ثقته\nبلا زاغ » و در حقیقه وی مستحق تمام این اوصاف نیز بود — محارب بن دثار که\nيك محدث مشهور یست میگفت که اگر داؤد در ازمنه سابق میگذشت همانا که ایزد پاك\nقصه اورا در قرآن میفرمود اولا به تحصیل علوم فقه و احادیث همت بر گماشته متعاقباً\nدر علوم کلامیه صاحب لیاقت و مهارت تام گردید و مشاغلات بر مباحث و مناظره ورزید\nروزی در ضمن مناظره و مکالماتی که با يك نفر داشت چند سنگر یزه را که در دست\nداشت بروی افگند آنمرد گفت « ای داؤد دست و زبانت معاً درازی را اختیار نموده\nاست » این کلام بروی باندازه تاثیر کرد که بعد از چندی قطعاً از مباحثه و مناظره صرف\nنظر نموده اندکی در علم کلام مشغولیت مینمود تا اینکه تمام کتب خانه خودرا بدریا"}
{"book": "adl0354", "page": 289, "text": "خاتمۀ تحفةالامان فی سیرةالنعمان (۲۸۸) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nغرقاب نموده از دنیا قطع تعلق نمود ـ امام محمد رح میگفت که من اکثر نزد داؤد جهة پرسیدن بعضی مسائل میرفتم وی اگر مسئله عامی و ضروری میبود بجوابش می پرداخت والا سررا تکان داده میگفت « ای برادر مرا بگذار که در پیشم دیگر امورات ضروریه است » وی یکی از شاگردان مشهور امام صاحب میباشد خطیب بغدادی وعلامۀ ذهبی ودیگر مورخین بهر مقامی که بتذکر امام ابوحنیفه پرداخته اند شاگردی اورا بخصوصیت تمام یاد کرده اند ـ داود هم در تدوین فقه همراه امام صاحب شرکت داشت ویکی از اعضای معزز آن مجلس پنداشته می شد و در سنه ۱۶۰ وفات کرد\nعلاوه براین محدثین ، دیگر روات نیز مانند فضل بن دکین حمز بن عبدالزیاد ـ ابراهیم بن طهمان ، سعد بن اوس عمرو بن میمون ، فضل بن موسٰی و غیره ارباب روایت نیز در زمرۀ تلامذۀ امام ابوحنیفه مشمول بودند ـ اما ما تنهای تذکرهان اشخاص پرداختیم که تلامذۀ مخصوص حضرت امام گفته میشوند و مدتهای مدیدی بشرف مصاحبه وتدریس او افتخار داشته ازوی مستفیض شده اند ـ\n\nفقه‍ای که در تدوین فقه با امام صاحب شرکت داشتند\nقاضی ابو یوسف\n\nاگرچه عزیمت ومنزلت و علمیت ودرايت او قابل آنست که به تحرير يك تذکرۀ علمی مستقل او پرداخته شود زیرا که در آنوقت بیشتر اندازۀ علم و کمال وفضل او کرده میشود لاكن این کار فرصت است اگر توفیق خداوندی باکسی رفیق باشد همانا که اتمام آن کار در خود اشکالی ندارد ـ نظر بموضوع این کتاب مقصدم اینقدر است که تاریخ مختصرۀ اش را قلمبند نمائیم تا که ازان بر حیات علمی وکمالات وفضائل او یکرأی اجمالی قائم شده بتواند ، نسب اتسیش با انصار اتصال دارد ومورث اعلی اوسعد بن حبته که یکی از اصحاب رسول الله (ص) است ، میباشد والدش یکمرد عاجزی بودکه از اجوره کاری ورنجبری خود امرار حیات خویش را می نمود قاضی ابو یوسف در سنه ۱۱۳ یا سنه ۱۱۷ در کوفه تولد شد اگرچه او از زمان صباوت خویش شوق نوشتن وخواندن را داشت فاما والدین او را اجازه نمیداد میخواست که کدام صنعت"}
{"book": "adl0354", "page": 290, "text": "خاتمة تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٨٩) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nوپیشه را آموخته احتیاجات خانه گی را مرفوع نماید - با آنهم در هر موقعیکه قاضی\nصاحب را فرصت مساعدت میکرد علی الفور بمجلس علماء وفضلاء مشرف میگشت\nروزی در حلقه تدریس امام ابوحنیفه نشسته بود پدرش درعقب او آمده او را بزور\nاز آنجا بدرکرده باخود برده در خانه بعد از ترهیب وتادیب مزید او را فهمانید که\nاگر ابوحنیفه مشغله علمی را اختیار نموده است اورا خداوند از طرف رزق خاطر\nجمع داشته از تمام احتیاجات خویش فارغ است تو که مبتلا بفقر وفاقه وعائله ات\nبرنج ومصیبت مبتلا است چه طور میخواهی که مانند ابوحنیفه باشی - لهذا قاضی\nصاحب مجبوراً دست از نوشتن وخواندن گرفته بهمراه پدر برطبق خواهشات او\nماندنش را فیصله کرد امام صاحب بعد از چندی پرسید که « یعقوب چرا درین چند\nروز نمی آید » چون او را این اطلاع باز پرسی واستفسار حضرت امام معلوم شد\nبخدمت وی حاضر گشته اورا از تمام کوائف اطلاع بهم رسانید امام صاحب او را\nمخفياً يك خریطه که در آن صد درهم بود داده بدو گفت حینیکه این مبلغ بمصرف\nرسید باز بمن اطلاع بده چنانچه الی الآخر حضرت امام در معاونت ودستگیری\nوتسهیلات تعلیمی او بذل مساعی فرموده تا اینکه قاضی صاحب در تمام علوم وفنون\nاستاذ وقت خویش گشت .\nقاضی ابو یوسف علاوه از امام صاحب بخدمات دیگر اساتذه عصر نیز مشرف\nگشته تحصیل نموده است ازاعمش ، هشام بن عروه سلیمان تمیمی ، ابو اسحاق شیبانی\nيحي بن سعيد وغیره رواة احادیث را روایت نموده ازمحمد بن اسحاق مغازی وسیر را\nدرس گرفته واز محمد بن ابی برخی از مسائل فقهیه را اندوخته است خداوند او را\nچنان ذهن وقوة حافظة قوی عطا نموده بود که در يك زمانه به تحصیلات تمام این\nعلوم وفنون میپرداخت محدث مشهور حافظ بن عبدالبر مینویسد که ابو یوسف بنزد\nمحدثین چون حاضر میشد در يك جلسه پنجاه (٥٠) تا شصت (٦٠) حدیث را شنیده\nاو را در همان روز یاد میکرد . تازمانیکه امام صاحب حیات داشت على العموم قاضی صاحب\nبحلقه تدریس او حضور میداشت بعد ازوفات استادش خواست که بادربار مناسباتی را\nبرای خویش تولید نماید خلیفه مهدی عباس اورا در سنه ١٦٦ برمسند قضا برگماشت"}
{"book": "adl0354", "page": 291, "text": "خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۰) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nمابعد از (مهدی) جانشین آن هادی نیز آن عهده را برقرار ماند لاکن هارون رشید چون از علمیت ولیاقت ودانشوری او مطلع گشت اورا برعهده قاضی القضاتی تمام ممالك اسلامی افتخار بخشید واین آنچنان عهدۀ ایست که اولین بار اورا در تاریخ اسلام قاضی ابو یوسف اورا بدان خوبی وعمدگی اشغال داشته قبل ازو بدین منصب احدی فائز نشده بود بلکه در زمانۀ ما بعد هم بجز از قاضی احمد بن ابی داود دیگر کسی بدان مفخر نگردیده است آن ترقیات وتنظيمات وتنسيقاتی را که قاضی صاحب در امورات عدلیه درازمنۀ قضاوت خویش که حکم وزارت عدلیه را داشت بانجام داده اگر مستقلاً تحریر گردد يك دفتر بزرگی خواهد انجامید .\n\nبظهر پنجشنبه پنجم ربیع الاول سنه ۱۸۲ وفات یافت محمد بن سماعه میگوید که درحالت نزع این الفاظ را قاضی ابویوسف میگفت « خدایا توبهتر میدانی که هيچ يك حكم وفيصله را دیده و دانسته برخلاف حكمت صادر ننموده ام وهمیشه کوشش من همین بود که تمام امورات را برطبق احکامات تو ورسول (ص) پاکت انجام دهم وقتیکه بعض مسائل مشکله برایم عارض میشد به تعاقب اقوال امام ابوحنيفه ميپرداختم و تاجائیکه معلومات دارم ابوحنیفه احکامات ترا خوب میدانست وعمداً از حق تجاوز نمیکرد » قاضی صاحب در عصر خویش یکی از متمول ترین اشخاص بود ودولت خود را نیز براه بسيار نيك وخوبى تصرف رسانیده در وقت موتس وصیت کرد که چهار لك روپیه ازاموالم برای فقراء مستحق مکه معظمه ومدينه وكوفه صدقت داده شود.\n\nقاضی صاحب درعلوم متعدد صاحب کمال بودند با اینکه شهرت مزیدش در علوم فقهیه بود اما در دیگر علوم نیز عدیل ونظیری نداشت ابن خلکان مورخ قول هلال بن یحیی را نقل نموده که « ابو یوسف حافظ علم مغازى وتفسير وايا العرب بوده مخصوصاً درعلوم فقهيه يك شخص بی مانند بود » درحدیث چنان مرتبۀ را حائز بود که اورا در حفاظ الحدیث شمرده اند وعلامۀ ذهبی ترجمۀ اورا در ضمن دیگر حفاظ الحدیث قلمبند نموده است یحیی بن معین میگفت « که دراهل الرای پیشتر از ابویوسف هیچ کسی حافظ الحدیث نبوده است » امام احمد حنبل درشان او گفته «كان مصنفاً في الحديث » مزلی که یکی ازشاگردان مشهورامام شافعی است . میگفت « ابو یوسف"}
{"book": "adl0354", "page": 292, "text": "خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۱) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nاطبع القوم في الحديث : ( این قول را صاحب تذكرة الحفاظ نیز نقل نموده است ( خطیب بغدادی در تاریخ خویش قول امام احمد حنبل را نقل نموده وقتیکه مرا شوق علوم دامنگیر شد بخدمت ابو یوسف حاضر شدم . یحیی بن معین و امام احمد حنبل و غیره ائمه حدیث از ابو یوسف احادیث را آموخته اند علاوه برین دیگر چه دلیل برای عظمت شانش در کار است ( نسبت به قاضی ابو یوسف در کتب رجال جرحها نیز منقول است اما آنها عموماً ازین نا قابل اعتبار اند که مبهم میباشند و یا منشاء آن از اختلافات مسائل اجتهادی بوده است . )\n\nمراتبی را که در علوم فقهیه نائل است ازان احدی انکار کرده نمیتواند ــ امام ابو حنیفه نیز معترف بکمالات او بود یکمرا تبه قاضی صاحب در بستر بیماری افتاده بود امام صاحب جهة عیادت او رفت چون از نزد او برآمد همراه رفقای خویش گفت « اگر خدا نخواسته این مرد وفات کرد گویا عالمی را هـلاك نمود » ( موت العالم موت العالم ) دیگر ائمه نیز بحدت ذهن و قوت فهم او اعتراف داشتند امام اعمش که یکی از محدثین مشهور آن عصر بود از قاضی صاحب مسئله را پرسید و جوابی شنید ــ امام اعمش گفت برین جواب سندی را هم بیاد دارید قاضی صاحب گفت سند آن فلان حدیث است که شما آنرا در فلان موقع بمن بیان فرموده اید امام اعمش گفت فرزندم یعقوب این حدیث مرا از وقتی بخاطر است که عقد والدین شما نیز بعمل نیامده بود لیکن مطلب صحیح او را از زبان تو الیوم فهمیدم ( ترجمه ابو یوسف در تاریخ ابن خلکان ) قاضی صاحب اولین شخصی است که در فقه حنفی تصنیف فرموده است در دیگر علوم نیز تصانیف متعددی دارد و ابن الندیم در کتاب الفهرست خویش اسماء تمام آنرا نیز نقل داشته است که متأسفانه یکی ازان کتب بنظر ما نرسیده تنها کتاب الخراج او را ملاحظه نمودیم لهذا نسبت بدان چیزی مینویسم هارون رشید نسبت بمسائل جزیه و خراج از قاضی صاحب بعض یاد داشتهای را طلب داشت وی بجواب او تحریرانی را ارسال داشت این کتاب گویا مجموعة همان تحریرات میباشد ( این کتاب در مطبع میریه مصر درسنه ۱۳۰۲ هـ بطبع رسیده است ) اگر چه درو مضامین متعددی میباشد لاکن زیاده تر مشتمل بر مسائل خراج است ازین رو میتوانیم که ما"}
{"book": "adl0354", "page": 293, "text": "خاتمۀ تحفۀ الامان فی سیرۀ النعمان (۲۹۲) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nآنرا بنظامنامۀ مالیۀ عصر حاضره تعبیر کنیم ــــ درین کتاب اقسام اراضی بلحاظ\nحیثیت وتنوع ــــ وانواع مالیات و اختلاف حیثیت های دهاقین ــــ اقسام حاصلات\nزمین و دیگر مراتب ولوازمات آن بدان خوبی و دقت نظر منضبطه است و متعلق\nبدان چنان قواعدی را مقرر داشته که بلحاظ آن زمانه تعجب انگیز میباشد و در طرز\nتحریر او خوبی بزرگ آنست که نهایت آزادانه بوده در طی تسطیر هدایات جابجا\nبتذکر آن خرابیها ئیکه در انتظامات سلطنت موجود بوده بنهایت شدت و لهجه\nدرشت پرداخت جلب توجه حکومت را بدان طرف نموده است ــــ\nچیزیکه بیشتر در تاریخ زندگانی قاضی صاحب قابل قدر گفته میشود تادیۀ فرائض\nمنصبی اوست بکمال جرأت و پافشاری در زمان چنان شهریاری که نہایت جبار و\nخود پسند بود و مثال آن در دیگر ممالک ایشائی کمتر بنظر می آید در کتاب الخراج به\nهارون الرشید نوشته است که ای امیر المومنین اگر تو در ماهی یکمرتبه بعرض و داد\nمظلومین میپرداختی همانا که در زمرۀ آن سلاطین محسوب نمیشدی که از حال رعایا\nغفلت میورزند بلی اگر تو یکبار یا دو بار برای انصاف کردن در امورات مملکت و\nعرايض رعایا وپژوهش حال برا یا در بار می نمودی و این خبر به تمام اطراف و جوانب\nمملکت انتشار مییافت البته که دست ظالم از جان و مال و ملت مظلوم دور میگشت بلکه\nاگر این اطلاع تنها بعمال و حکام هم میرسید که امیرالمومنین در سال یکروز ملاحظۀ\nامورات سلطنتی و باز پرس از کارهای حکومتی را مینماید البته که بدو شـان جرأت\nاین قدر مظالم وستمکیشی نمیدود . ماسوای قاضی صاحب احدی اینقدر جرأت نداشت\nکه بهارون الرشید این الفاظ را میگفت جای تعجب است که امثال این اشخاص پاکیزه\nنفس نیز از حملۀ و اتهام دشمنان رستگاری نیافته اند بعضی مخالفین قاضی صاحب را\nيك شخص متملق و چاپلوس معرفی نموده جهت تائید این مدعای خویش چند\nقصه ی را نیز از خود تراشیده اند و برخی از مورخین که تمیز تر و خشك را کرده\nنمیتوانستند این روایات را به بسیار شد و مد نقل کرده کوتاه بینان را بیشتر کوتاه نظر\nنموده اند چند حکایاتی ازین قبیل در تاریخ الخلفا نیز مسطور است که تمام این\nحکایات بیهوده و تحریرات فرسوده راهمین عبارتی که او را ما از کتاب الخراج در"}
{"book": "adl0354", "page": 294, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۹۳) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nفوق ترجمه نموده ایم تردید میکند و نظر بقطعیت و اصالت آن بدین روایات هیچ قدر و قیمت و اهمیتی را باقی نمیگذارد ـ \nعلاوه بر مورخین حاطب الیل برخى از محدثین نیز در جوش مخالفت سرشار شده پروای تحقیق حق را نموده اند بیهقی در حالات امام شافعى يك كتاب بزرگى را تصنیف نموده دران مینویسد وقتيكه امام شافعى را هارون رشید محبوس نمود امام محمد و قاضی ابو یوسف بدو رای دادند که « او کشته شود والا برای سلطنت صدمۀ شدیدىرا تولید خواهد نمود » افسوس كه با این عامیت و لیساقتی كه بیهقی دارد اینقدر سخنی را سنجیده نتوانست که قبل ازواقعه گرفتاری امام شافعی قاضی ابو یوسف رهسپار عالم جاودانى شده بود لاكن شكر میکنم خدایرا که خود محدثین به تردید و تکذیب این روایت بذل مقدرت نموده اند حافظ ابن حجر که ما بعد ازوی هیچکسی آنچنان محدث بزرگت شده نتوانسته است نيز يك كتاب را بنام « توالى التاسیس بمعانی ابن ادریس » تصنیف نموده در آن این روایات نقل نموده چنین مینویسد . ( فهى مكذو بت وغالب ما فيها موضوع وبعضها ملفق من روایات ملفقة وواضح ما فيها من الكذب قوله فيها ان ابا يوسف ومحمد بن الحسن حرصاالرشيد على قتل الشافعى ) يعنى این روایت دروغست و اکثر آن موضوع میباشد و بعضی حصص آن از دیگر روایات مخلوطه ماخوذ بوده است و دروغ صریح که دروست این میباشد که ابو یوسف ومحمد هارون الرشید را بقتل امام شافعی ترغیب داده اند [ این كتاب نیز در مطبعه میریه به سنه ۱۳۰۹ طبع شده .\nبعض اوليات نيز بقاضی صاحب منسوب است چنانچه ابن خلکان مینگارد که ابو یوسف اولین مردیست که برای علما يك رقم لباس را مخصوص نموده است که تا هنوز آن لباس مروج است ورنه قبل ازو از روى لباس در بين علماء وعوام مفارقتى نبود . \nـ امام محمد بن الحسن الشيبانى ـ \nبازوى دویمین فقه حنفی است و موطن اصلی او قریه ایست بقرب دمشق که به مرستا مشهور است پدرش آن وطن را گذاشته ( واسطه ) را برای سکونت خویش"}
{"book": "adl0354", "page": 295, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٩٤) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nاختیار نمود وامام محمد در سنه ۱۳٥ در همانجا تولد یافت در آغاز سن رشد در کوفه رفته به تحصیل علوم آغاز کرده وبشرف صحبت بسیاری از علمای بزرگ فائز گشته مستفید میشد واز مسعر بن كدام وامام سفيان ثوری وامام مالك بن دينار وامام اوزاعی وغیره احادیث را روایت نموده کم وبیش تا دو سال بخدمت امام ابو حنيفه نیز مشرف بود بعد از وفات او بقایای تحصیلش را بنزد قاضی ابو یوسف تكمیل کرد وباز بمدینه منوره رفته تاسه سال از امام مالك علوم حدیث را می آموخت در آغاز شباب اوازۀ علم وکمالش اشتهار یافت و در سن بیست سالگی بر مسند تدریس متمکن گشت و مردم ازوی مستفید میشدند ــ چون هارون رشید از فضل وکمال او اطلاع یافت بدو منصب قضا را ارزانی داشت واکثریه او را بهمراه خویش بطور مصاحب باریابی میداد سنه ١٨٩ چون عزم ری را نمود امام محمد را نیز باخود برد بقرب ری بمقام رنبویه داعی اجل را لبيك گفت و از اتفاق کسانی كه يك نحوى مشهور است نیز در همین سفر به همین قریه وفات یافت به هارون الرشید از رحلت این دو ذوات مکرمه بسیار صدمه عائد آمده درین سفر وبعد از فراغ این سفر متاسفانه میگفت که « ما علم فقه ونحو را در قریه رنبویه دفن نموده آمده ایم » علامه یزیدی كه ادیب نامور و شاعر معتبر ویکی از اهل دربار هارون الرشید بود يك مرثية جانگدازی را نسبت بوفات امام محمد تحریر نموده است كه يك شعر او چنین است ــ فقلت اذا ( ما اشكل الخطب من لنا * بايضاحه يوماً وانت فقيد ) مطلب اینکه ــ چون تو نماندی برای حل مشكلات ما عالم علامه مانند تو از كجا خواهد آمد .\nبا اینکه يك حصهٔ بزرگ زندگانی امام محمد در دربار گذشته اما وی ابداً رشتهٔ حقگوئی و آزاد پسندی را از دست خویش نگذاشت چون در سنه ١٧٥ ھ يحيى علوی علم بغاوت را بلند نموده در آخر از سر و سامان هارون رشيد حواس باخته شده ترسید و سلسله جنبان مصالحت گشت بعد از رضای جانبین معاهده قلمبند شد و جهت اطمینان خاطر یحیی بران معاهده امضاء ودستخط علما وفقها وفضلا ومحدثين بزرگ نیز کرده شد بعد ازینکه یحیی بمصالحت راضی شد پس از مدتی به بغداد آمد هارون رشید خواست نقض عهد را نماید تمام علما از خوف هارون رشید فتوای نقض عهد را"}
{"book": "adl0354", "page": 296, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٩٥) ذکر تلامذۀ ارشد امام اعظم رح\nنیز دادند تنها امام محمد علی رؤس الاشهاد بمخالفت آنها پرداخت و تا آخر بهمان\nقول خویش اصرار داشت . امام محمد صاحب رتبۀ بزرگی بود واندازۀ مراتبۀ او از\nاقوال ائمه ومجتهدین بخوبی کرده میشود امام شافعی میگفت « وقتیکه امام محمد کدام\nمسئله را بیان مینمود چنان معلوم میشد که وحی نازل میشود » ونیز بیان می نمود\nکه من « ازمام محمد يكبار شتر علم را حاصل نموده ام » کسی ازمام احمد حنبل پرسید\nکه این مسائل دقیق را از کجا دستیاب نمودید گفت « از کتب محمد بن الحسن » ( تمام\nاین اقوال را علامه نووی در تهذیب الاسماء واللغات مسطور نموده است )\nاگرچه از حلقه تدریس امام محمد بسیاری ازعلمای نامور مستفید شده اند لاكن درين\nضمن نام امام شافعی صاحب بسیار خصوصیت یادکرده میشود وطبقۀ کوتاه نظر زمانه\nمارا ازین قول تعجب دست خواهد داد چنانچه در زمانۀ سابق ابن تیمیه نیز از\nشاگردی امام شافعی بنزد امام محمد انکار نموده بود لاکن سخن حق را کدام شخص\nمیتواند که بپوشد ؟ امروز بهزارها کتاب تاریخ ورجال برای اثبات این مدعای ما\nموجود است ـ آیا آنها درین مسئله چه شهادت را پیش می نمایند ؟ ـ\nبلاشبهه فیض کمالات امام محمد شافعی را بسیار طرق بزرگ علوم وفنون برانشان\nداده است وخودش نیز بدین امر معترف بود حافظ بن حجر نيز يك قول دیگر امام\nشافعی را قلمبند نموده است که ماجهت مزید اثبات این مدعای خویش ترجمۀ آنرا\nمینویسیم « محمد بن الحسن بدربار خلیفه وقت یکی از اشخاص معزز شناخته می شد\nومن به نزد وی اکثریه رفت و آمد داشتم با لآخر باخود گفتم که او در علم فقهیه\nنیز رتبۀ عالی دارد لازم که صحبت او را برخود ملتزم نمایم چنانچه هر روزه بنزد او\nرفته از وی مستفید میشدم ودروس آنرا کاملاً قلمبند میکردم .. ( ملاحظه شود\nتوالى التوسيس طبع مصری )\nامام محمد نیز ذاتاً در اعزاز واکرام امام شافعی میکوشید ونسبت بجمهور تلامذه\nاش بهمراه او بشفقت ومرحمت پیش می آمد ـ روزی امام محمد قصد دربار هارون\nالرشید راداشت در عرض راه با امام شافعی ملاقی شده فوراً از پشت زین فرود\nآمده بغلام خویش گفت بدربار اطلاع دهید که امام محمد الیوم حاضر شده نمیتواند"}
{"book": "adl0354", "page": 297, "text": "خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (296) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\nامام شافعی گفت شما سوار شده واپس بدربار بروید من ملاقاتم را به دیگر وقت ملتوی می نمایم ـ فرمود که نی ملاقات شما را من بسیار ضروری میدانم (ایضاً صفحه ٦٩ ) توالى التاسيس مطبوعة مصر ) اکثر یه در بین امام محمد و امام شافعی مناظراتی نیز بعمل می آمد و سنابهمین ملاحظه بعضی از اشخاص از تلمذ او بنزد امام محمد انکار دارند لا کن در استادی و شاگردی آنزمانه امثال این مناظرات را عیب نمی پنداشتند بلکه چنانچه مذکور نمود يم يك طریقه مخصوص تدریس همین مناظرة استاد و شاگرد می بود .\nاگر چه شهرت امام محمد بیشتر در علوم فقهیه است و زیاده تر تصنیفات او نیز در همین فن موجود است اما در تفسیر وحديث وادب نيز رتبه اجتهاد را داشت امام شافعی میگفت که « در علوم تفسیر احدی را بزرگتر از امام محمد ندیده ام ( الجواهر المضيه ترجمه امام محمد ) در علوم ادب و عربیت هیچ تصنیفی از وی به نظر نرسیده است لکن آنمسائل فقهیه که مبنی بر جزئیات نحویه میباشد اکثریه در جامع کبیرش مذکور است که از ان ثابت میگردد که درین فن نیز مقام علیا را اشغال نموده بود چنانچه ابن خلكان وغیره او را در خصوصیات وی محسوب نموده اند\nدر حدیث کتاب موطاه او مشهور است و علاوه بران كتاب الحج را که به تردید امام مالك نوشته در آن اکثر یه احادیث را روایت نموده در مسائل متعدده در جوش ادعا آمده میگوید که اهل مدینه دعوی دارند که « ما پیر و احادیث میباشیم حالانکه درین مسائل صراحة بر خلاف حدیث کار میکنند » تصنیفات امام محمد از روی تعداد بسیار اند و امروز مدار مسائل حنفیه بر همان کتب اوست ما در ذیل فهرست کتب او را مینویسیم که دران مسائل امام ابو حنیفه روايتاً مذكورند و ازین رو آنها اصول فقه حنفی خیال کرده میشوند .\nمبسوط : در اصل این کتاب تصنیف قاضی ابو یوسف است و متعاقباً امام محمد به توضیح و تشریح خوب آن پرداخته است این اولین تصنیف امام محمد پنداشته میشود .\nجامع صغیر : بعد از تصنیف مبسوط تحریر یافته و درین کتاب تمام مسائل امام اعظم را امام محمد بروایت قاضی ابو یوسف مسطور داشته است و مجموع مسائل مندرجه اش (1533) مسئله میباشد در (170) مسئله اختلاف آرای آنها نیز مرقوم است و این کتاب مشتمل بر سه قسم مسائل است :- (1) مسائلی که ماسوای"}
{"book": "adl0354", "page": 298, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۹۷) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nاین کتاب بدیگر جا یافته نمیشود (۲) مسائلی که در کتب دیگر نیز مذکورند لا کن\nدران کتب امام محمد تصریح نه نموده است که این مسائل مخصوصاً از ابوحنیفه است\nودرین کتاب بدان تصریح نموده است . (۳) آن مسائل که در کتب نیز مذکورند\nاما به الفاظی که درین کتاب قلمبند شده از وی بعض فوائد مجدده نیز مستنبط\nمی شود تقریباً سی یا چهل شروح متعددی نیز برین کتاب نوشته شده که صاحب\nكشف الظنون باسماء وحالات مختصره هر کدامی از آنها پرداخته است .\nجامع كبير . — يك كتاب بزرگی است که بعد از نوشته شدن\nجامع صغیر تحریر شده و دران بهمراه اقوال امام ابو حنيفه اقوال امام زفر وقاضی\nابو یوسف نیز مسطور است و در هر مسئله دلائل آن نیز مرقوم شده آن مسائل\nاصول فقهیه را که علمای متاخرین حنفی تدوین و ترتیب داده زیاده تر از طرز\nاستدلال و طریق استنباط همین کتاب استفاده نموده اند — وفقهای بسیار ناموری\nبنوشتن شروح متعدد این کتاب نیز بذل مقدرت کرده اند که باسماء چهل و دو شروح آن\nصاحب كشف الظنون تصریح نموده است .\nزیادات : — مشتملبر آن فروع و مسائلی است که بعد از تصنيف جامع كبير\nبیاد امام محمد آمده و آنها را در مجموعه قلمبند نموده از انرو بران نام زیادات\nگذارده است .\nكتاب الحجج : — بعد از وفات امام صاحب امام محمد بمدينة منوره رفته در انجا\nنزد امام مالك رح موطاء را خوانده و در بسی از مسائل اهل مدینه را بر خلاف امام\nابوحنیفه دیده و طریقه مسائل فقهیه آنها را علیحده نگریسته چون واپس معاودت\nکرده این کتاب را تصنیف نموده اولاً دران اقوال امام اعظم را نوشته متعاقباً\nصورت اختلاف اهل مدینه را مرقوم نموده در آخر از روی حديث واثر و قياس مذهب\nامام ابوحنیفه صحیح ثابت نموده بر دیگران الزام واغلاط شانرا عائد کرده است امام\nامام رازی در مناقب الشافعی نیز این کتاب را ذکر نموده و فعلاً این کتاب نیز بحلیه\nطبع رسيده ومهر جا دستیاب و از نظر من ( شبلى ) يك نسخه قلمى آن نیز گذشته است ."}
{"book": "adl0354", "page": 299, "text": "خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۸) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nسیر صغیر و کبیر :— تصنیف آخری اوست اولا سیر صغیر را نوشت چون\nيك نسخه آن از نظر امام اوزاعی گذشت از روی طعن گفت که « اهل عراق\nرا به نوشتن سیر چه نسبت است » این سخن چون بسمع امام محمد رسید شروع\nکرد بنوشتن سیرکبیر ، چون باتمام رسید شصت جزء بنظر آمد امام محمد این کتاب\nضخیم را بر شتر بار کرده بنزد هارون رشید برد اما هارون قبلا ازین تصنیف اطلاع\nیافته شهزاده گان را بدو فرستاد تا که بنزد امام محمد رفته سند واجازه اجزای آنرا\nاز وی استدعا کنند .\nعلاوه بران دیگر کتب وتصنیفات وی نیز در فقه موجود است مثلاً کیسانیات ،\nجرجانیات ، رقیات ، هارونیات لاکن باصطلاح فقها این کتب در ظاهر الروايه محسوب\nنمیباشند بلکه کتاب الحج که بتذکر آن در فوق پرداختیم نیز ازین سلسله خارج است .\n( امام زفر )\nاگر چه در علوم فقهیه رتبه او پیشتر از امام محمد پنداشته میشود اما چون\nهیچ تصنیفی از و باقی نیست و بر حالات او نیز قدری تاریکی افتاده ازینرو ما بتذکره\nاو در عقب صاحبین پرداختیم .\nوی عربی النسل است و در اوائل عمر خود در علوم حدیث توغل داشت از همین\nوجه چنانچه علامه نووی در تهذیب اللغات خویش تصریح نموده اور اصاحب الحدیث\nمیگویند و متعاقباً عطف عنانش را بسوی علوم فقهیه گماشته تا اخیر زندگانی خویش\nدران مشغولیت داشت :—\nدرباره او يحيى بن معین که امام فن جریج و تعدیل احادیث بود چنین اظهاری را\nداشته است ( زفر صاحب الرى ثقة مامون ) ( تهذيب اللغات والاسماء علامه نووی ) بعض\nمردم به تضعیف او نیز کوشیده اند لکن چون آن تضعیف مبهم میباشد ازین رو\nقابل اعتناء نیست مخصوصاً در قیاس احکامات صاحب کمال پنداشته میشد امام صاحب\nنسبت بدو میفرمود اقیس اصحابی ـ و کيح بن الجراح که ذکرش در فوق گذشت از\nوی نیز استفاده نموده است و چندی اداره عهده قضاوت را نیز نموده است تولدش\nسنه ۱۱۰ و وفاتش سنه ١٥٨ بوقوع پیوسته است ."}
{"book": "adl0354", "page": 300, "text": "خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٩٩) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\n\n—( قاسم بن معن )—\nيك شخص بسيار نامورى بود در صحاح سته روايات او موجوداند اگرچه او را در فقه و احاديث نيز كمال حاصل بود لاكن در عربيت وادب عديل و نظيرى نداشت اكثريه امام محمد بغرض استفاده بخدمت او احضار ميافت خلیفه وقت چندی اورا به قبولیت قضای كوفه تكليف نمود بعد از گفت و شنيد مزيد مجبوراً قضاوت را قبولدار شد اما ابداً تنخواه از حكومت نگرفت . امام ابو حنيفه باوى شفقت ومحبت مخصوص داشت ووى نيز در جمله آن تلامذه محبوب القلوب امام صاحب محسوب بود كه امام صاحب نسبت بدانها ميگفت كه شما « فرحت بخش دل غمگين و بردارنده غموم وهموم من ميباشيد » وى نيز بهمراه حضرت امام خلوص ومحبت وعقيدت مزيدى را داشت شخصی از وی پرسید چون شما امام فقه و علوم عربيه ميباشيد ميتوانيد بگوئید که درین « علوم کدامش وسیع است » گفت والله كه يك تحريرى از تحريرات امام ابو حنيفه بر تمام علوم عربيه گران است وى در سنه ١٧٥ برحمت ایزدی پیوست .\n\n—( اسد بن عمرو )—\nاين همان ذات است كه در مجلس تصنیف حتی امور تحریر به بدو مفوز بود صاحب رتبه بزرگ است امام احمد حنبل از وی روایت نموده — و يحيى بن معین او را در ثقات محسوب داشته است — بلال رازی حكایه میکند که یکمرتبه هارون الرشید بمكه معظمه رفت چون از طواف فراغت یافت باندرون خانه كعبه در آمده بجای نشست و تمام اهل در بار واعيان ها شعبه به پیش گاه او ایستاده بودند تنها شخصی بهمراه هارون الرشيد بيك جاى نشسته بود كه من او را دیده تعجب كردم كه اين شخص كيست ؟ چون پرسیدم گفتند که اسد بن عمرو است ( ملاحظه شود الجواهر المضيه . )\n\n—( علی بن المسهر )—\nفن حديث را از امام اعمش و هشام بن عروه حاصل نموده است . امام بخارى و مسلم از وی روایات نموده اند — امام احمد حنبل همواره بر فضل و كمال او اعتراف داشت و اطلاعاتی که بدو از تصنیفات امام ابو حنيفه — وسفیان ثوری محصول"}
{"book": "adl0354", "page": 301, "text": "خاتمة تحفة الامان فى سيرة النعمان ( ٣٠٠ ) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح\nآمده تماماً بتوسط همین علی است مدتی در موصل قاضی بود و در سنه ١٩٨ وفات کرد ( الجواهر المضيه )\n\nعافيه بن مزيد\n\nاین همان ذاتیست که نسبت بدو امام صاحب میفرمود « تا زمانیکه عافیه بمجلس افتاء شريك نشود هیچکس مسئله را قلمبند ننماید » علامه ذهبی – نسبت بدو می نویسد كان من حیات القضاة .\n\nحبان\n\nیکمرد کثیر الروایه بود در ابن ماجه روایات متعدده ازو روایت شده است\n\nمندل\n\nبرادر حبان است از امام اعمش وهشام بن عروه عبد الملك بن عمير و عاصم احول و امام ابو حنیفه روایات را اخذ نموده يك شخص نهایت متورع و پرهیزگار بود و در سنه ١٦٨ رهسپار عالم جاودانی گشت برادرش حبان نسبت بوفات او يك مرثیۀ درد انگیزی را تحریر داشته که علامه ذهبی چند شعر آنرا در میزان الاعتدال خویش نقل نموده است خواهش مندیم که دو بیتی از آن مرثیه را مانیز نقل نمائیم .\nفاذا اذكر فقدان اخي * انقلبت فى فراشى ارقا\nو اخ ای اخ مثل اخی * قد جرى فى كل خير ماسبقا"}
{"book": "adl0354", "page": 302, "text": "تحفة الامان"}
{"book": "adl0354", "page": 303, "text": "[BLANK PAGE]"}