تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٣) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه
صريحه است لکن در حقيقت اين امورات اجتهادیست و بدين لحاظ ما نمیتوانیم که
مذهب هيچيكى ازائمه را مخالف حديث بگوئيم زيرا حديثى را که یکی ازمجتهدين صحيح
انگارد اين امر ضرورى نيست که دیگر محدث نيز او را صحيح پندارد ـ

بحث استدلال و استنباط

بعد از طی شدن این مرحله مبحث استدلال و استنباط باقی می‌ماند که دران مجتهدين
بسيار کم متفق الراى شده ميتوانند ـ زيرا که اصول استدلال و استنباط بنزد هر
کدام جداگانه است ـ جزء القراءة امام بخاری را خود ما ديده ايم ـ و درجامع
خويش بهر جایکه وی بطرف امام ابو حنيفه اشاره ميکند ـ ازان نيز واقفيت
بدست داريم ـ بلاشبهه دران مسائل امام بخاری دعوى ميکند ـ که مذهب امام
صاحب برخلاف حديث است لکن اگر تحرير امام بخاری و فتوى امام صاحب هر
دو به پيش نظر انداخته شود البته که در ظاهر مذهب امام صاحب مخالف حديث
يا مخالف رأى و اجتهاد امام بخاری دیده ميشود
استدلال امام ابو حنیفه در قرائت سوره فاتحه برين آیت است واذا قرى القران
فاستمعواله وانصتوا امام بخارى در جزء القراء خويش مى نويسد که اين آيه دربارۀ
خطبه نزول يافته است ـ يعنى تعلق بنماز ندارد ـ اين مقوله امام بخارى تا کدام
اندازه حيرت انگیز است ـ اگر خود ما رسالۀ جزء القرائت اورا نمى دیديم ـ
بمشکل نسبت این مقوله را بوی میکردیم ـ و علی الیقین نمی پنداشتیم که این قول
اوست ـ اولاً از روايات بيشمار ثابت شده است که این آیه در بارۀ نماز نازل گشته
لكن اگر ما قول خود اورا هم تسليم نمائيم ـ پس كيست که این امر را نمى داند
که باوجود اين موقع مخصوص و دراين حكم صريحى عمومى که درين آيه است مخصوص
شده نمی‌تواند ـ درمذهب امام ابوحنيفه بايد که امام ومقتدى آهسته آمين بگويند ـ
لكن امام بخارى برخلاف آن قائل بجهر گفتن اوست ـ ودر دليل مى گويد که
آنحضرت فرموده است «وقتيكه امام ولا الضالين بگويد ـ شما آمین بگوئيد»
اما درين حديث حکم بجهر آن کجاست ؟ از مطلق آمین گفتن امام صاحب کجا
انكار دارد ؟ در مذهب حنيفه « نبيذ التمر » بشرطيكه مسکر نباشد بدان وضو کردن


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخری (264) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعیه

جائز است — امام بخاری برخلاف آن ترجمة الباب مستقلی قایم داشته این حدیث را
می نگارد که کل ما اسکر حرام :— امام ابو حنیفه می گوید که برای مقتدی خواندن
فاتحه ضروری نیست — و امام بخاری مدعی وجوب قرائت اوست — و در جامع
صحیح خویش در يك باب که علحده مسطور است می نویسد که بر امام و مقتدی
در هر نماز (سفر ، حضر) سری باشد یا جهری قرائت فاتحه ضروری است — و برین
دعوی خویش دو حدیث را دلیل تقدیم نموده است — اول اینکه «مردم کوفه
بنزد حضرت عمر شکایت سعد بن ابی وقاص را نمودند و حضرت عمر او را معزول نمود
و بجای او عمار را مقرر داشت و مردم کوفه از عمار نیز شکایت نمودند که وی هم
بخواندن نماز نمی داند — حضرت عمر به عمار پیام فرستاد و بدو داناند که مردم
نسبت بخودت چنان گمان دارند — عمار گفت والله که من او شانرا چنان نماز میدهم
که «رسول الله» آن را می خواند — در دو رکعت اول تا دیر می ایستم و بدو رکعت
اخیر تخفیف میکنم» — نمیدانم که ازین دو حدیث چگونه وجوب فاتحه را ثابت
می نمایند — تاویلاتی را که حافظ بن حجر و غیره نموده اند — ازان ها
هزار ها دقت اگر بر وجوب آن استدلالی هم بشود — پس آیا ازان این چنین
دعوی نمودن جائز است که امام ابو حنیفه مخالفت حدیث را نموده است — .
در حقیقت نسبت به یکی از محدثین این چنین دعوی نمودن که بوی نسبت بدین
احکام حدیثی نرسیده — يك غلطی صریحی است اما چون معیار صحت احادیث —
و جوه استنباط طرق استد لال بنزد تمام مجتهد ین یکسان نیست ازین وجوه
اختلافات در میان مسائل ضروری افتاد — .
اکنون ما این بحث ضمنی را گذاشته بجانب اصل مقصد مراجعت می نمائیم —
و همان مطلوب خود را که معنی اصلی و واجب العمل آن آیاتی که ازان مسائل فقهیه
استنباط شده اند — همان چیز است که او را امام ابو حنیفه اختیار نموده است . ما ثابت
میکنیم — چون در قرآن شریف عدد آیاتی که ازان احکام مأخوذ شده اند از 500
آیت متجاوز است ازین رو نمی توانیم که باستقصاء کلی آن عطف عنان کنیم البته بطور
مثال به تذکر چند مسائل آن می پردازیم تا ازان يك خیال اجمالی قائم گردد :—


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (٢٦٥) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه

—( فرایض وضو )—

بنزد امام اعظم فرائض وضو چهار اند — وامام شافعی دو فرض را زیاده کرده
است — یکی نیت — دوم ترتیب — وامام مالك بجای آن موالات را فرض می
شمارد — ودرمذهب امام مالك گفتن بسم الله ضرور یست — واگر قصداً تسميه نگويد
وضوی او باطل میگردد وامام صاحب چنان استدلال میکند که در آیه وضو تنها ذکر
چهار احکام است ازین سبب اشیاء که علاوه برین چهار است آنرا فرض نباید
گفت — و ذکر نیت — وترتيب وموالات ابداً دران آيت نیست اگر چه گمان بودن
ترتیب از بودن واو عاطفه به مخيله ميرسد اماچون علمای عربيه برين امر اتفاق دارند
که درمفهوم واو عاطفه ترتیب را هیچ شمولیتی نیست ازین خيال ترتيب درین جاغلط
است — .
امام رازی در تفسیر کبیر خویش بفرضیت ترتیب دلائل متعددی را تقدیم
داشته است ؛ اما اگر انصافاً گفته شود مراتب آن دلائل از حدتأ ویل متجاوز شده
نمی تواند استدلال بزرگش این است که در فاغسلو اوجوهكم فاء از برای تعقیب است
که ازان اینقدر امر حتماً فهمیده میشود که اول شستن روی فرض است — وقتی
که دريك ركن ترتيب ثابت شد همانا در ارکان دیگر بطریق اولی باید که تر تیب
معمول گردد — دلیل دومش اینکه حکم وضو حکمی است بر خلاف عقل لهذا در
تعمیل آن باید همان ترتیب را مرعی داشت که در آیه مذکور است زیرا که چنانچه
حکم وضو بر خلاف عقل است باید که ترتیبش نیز برخلاف عقل باشد چون مراتب
این دلائل امام رازی ذاتاً ظاهر است ازین رو ما محتاج به ردو قدح او نمیباشیم .

عدم نقض وضو از مساس نسوان

امام ابوحنيفه میگوید که مساس عورت موجب نقض وضو نيست — امام شافعی
درين مسئله مخالف است و در استدلال خویش این آیت را پیش میکند وانکنتم
مرضى او على سفر اوجاء احدمنكم من الغائط اولا مستم النساء فلم تجد واماء فتيمموا
( الآیه ) یعنی اگر شما بيماريا در سفر باشید و یا یکی از شما از نقض وضو آید و یا با


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (266) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعيه
زنان ملامست ورزید و آب را نیابید پس تیمم کنید امام صاحب میفرماید که مراد
از ملامست زنان جماع و مقاربت است با اوشان و این یکی از طرزهای عمومی قرآن
مجید است که امثال این امور را صراحةً تعبیر نمیکند لطف درین جاست لفظ هم
معنی او که «مس» است معنی آن نیز مجامعت میباشد و در دیگر آیت قرآن بمعنی مجامعت
آمده و آن را خود امام شافعی صاحب نیز تسلیم نموده که در انجا «مس» مقصد از جماع است
حقیقت این است که در ین آیت معنی ظاهری ملامسه را گرفتن آنچنان غلطی است
که هرگز از اهل زبان توقع نمودن آن جائز نیست حالانکه درین آیت لفظ غائط
نیز موجود است که عموم مجتهدین آن را کنایه از نقض وضو میدانند و الا اگر معنی
ظاهری آن گرفته شود ـ پس چنان لازم می‌آید که هر شخص از زمین هموار بگذرد
بروی وضو کردن واجب می‌شود به نزد من اگرچه در مذهب امام شافعی از مساس
زنان وضو می شکند لکن استدلال او برین آیت نیست و درین مسئله حدیثی استناد
داشته خواهد بود ـ اغلبًا ما بعد ازو مقلدینش بمقابلهٔ احناف از ین آیت استدلال
گرفته او را با امام شافعی نسبت داده خواهند بود .

جواز چند فرائض بيك تيمم
در مذهب امام اعظم بيك تیمم تادیهٔ چند فرائض جائز است و بنزد امام شافعی
ومالك برای هر فرض باید که تیمم جدیدی نمایند ـ امام صاحب چنان استدلال
میکند که دارای هر حیثیتی که وضو است . همان احکام بر تیمم که نائب مناب اوست
نیز مرتب می‌شود ـ وقتیکه برای هر نماز وضوی جداگانه لزوم ندارد همچنین ضرورت
تجدید تیمم هم نیست ـ البته اشخاصی که بيك وضو خواندن نماز های متعددی را جائز
نمی انگارند آنها نسبت به تیمم نیز همان حکم را جاری نموده می توانند ـ لکن
در بین وضو و تیمم تفریق را مانند امام شافعی و امام مالك روادار شدن يك
امریست بی وجه :ـ
( اقتدار متیمم برآب )
بمذهب حنفی اگر متیمم برآب در اثنای نماز مقتدر گردد تیممش باطل میشود ـ


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٧) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعی

بنزد امام مالك واحمد حنبل باید بهمان تیمم با اینکه آب موجود باشد نماز را تمام نماید
استدلال امام صاحب آنست که در قرآن جواز تیمم بدین شرط است که ( لم تجد وا
ماء در صورت مذکوره چون شرط باقی نماند مشروط نیز فوت گردید

( تکبیر تحریمه جزو نماز نیست )

بقول امام ابو حنیفه رح تکبیر تحریمه جزو نماز نیست و بزبان فارسی گفتن آن درست.
است امام شافعی و دیگر ائمه مخالف این مسئله میباشند ـ استدلال امام صاحب اینست
از آیتی که فرضیت تکبیر ثابت شده درآن هیچ گونه خصوصیت زبان نیست از انجا
که برما بعدش فاء تعقیبیه داخل است موخر بودن نماز از تکبیر تحریمه ضروریست و از
آن ثابت است ـ با اینکه تکبیر تحریمه فرض میباشد اما داخل نماز و جزو آن نیست ـ

( عدم ضرورت قرائت مقتدی )

مذهب امام صاحب آنست که خواندن فاتحه برای مقتدی ضرور نیست و امام
بخاری و امام شافعی قائل وجوب آن میباشند ـ امام صاحب برین آیت استدلال
میکند « اذاقریء القران فاستمعوا له وانصتوا ـ وقتیکه قرآن خوانده شود انرا بشنوید ـ
و ساکت باشید » ازین آیت اگر چه در نماز های سری نیز حکم ترك قرائت مقتدی
ثابت میگردد ـ اما مخصوصاً در نماز های جهری این آیت نص قاطع است هیچ تاویلی
برای ان کرده نمیشود ـ جای تعجب است که شوافع بمقابلهء همچه يك آیت صاف
و صریح از احادیث استدلال گرفته اند ـ حالانکه آن احادیثی که درین باب وارد اند ـ
تماما متعارضند و باندازه که احادیث نسبت بوجود قرائت موجود است بهمان اندازه
بترك قرائت نیز ملحوظ میشود ـ با اینکه امام بخاری درین مبحث يك رساله مستقلی
را تحریر داشته کوشش ورزیده است تا بتواند که جواب استدلال این آیت را بدهد
لاکن تمام جوابهای او ازان قبیل است که انسان آنرا دیده متعجب و متحیر میماند ـ

ـ ( مسائل حل و حرمت ) ـ

( انما حرم علیکم المیتة و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغير الله فمن اضطر غیر باغ
و لا عاد فلا اثم عليه : ـ بجز ازین نیست که حرام گردانیده خداوند بالای شما مرده


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٨) موافقت فقه حنفیه در با نصوص شرعیه
و خون و گوشت خنزیر را و آنچیز یرا که بران نام ما سوای الله گرفته شده باشد
و اگر شخصی مجبور گردد بشرط اینکه از حد خداوندی نگذرد و نا فرمان نباشد پس
بروی گناه نیست) ازین آیت مسائل بسیاری استنباط شده اند و در ان مجتهدین
با هم مخالفت دارند در ضمن این تمام مسائل مختلف فیه امام ابو حنیفه هر مطلبی را
که جهت آیه قرار داده همان صحیح است و درست . بحث نخستین این است که از مرده
مقصود چیست ؟ امام صاحب همان معنی عمومی او را اختیار نموده که بمحاوره عمومی
از اطلاق مرده آنرا اختیار می نمایند ! امام شافعی این معنی را باندازه وسعت داده
است که موی و پوست و پر و استخوانهای حیوانات مرده را نیز مردار میداند
و ازین رو از ان اشیاء تمتع و استفاده را جائز نمی انگارد و به همین واسطه استعمال
پوستین و امثال آنرا نا روا می انگارد . امام مالك استعمال پوست و موی مرده را
جائز قرار داده تنها منکر استعمال استخوان آن میباشد . معنی را که امام شافعی و امام
مالك از مفهوم مرده اختیار نموده اند چون علانیه غلط بود ازین رو مقلدین آن
بتاویلات آن پرداخته اند - امام رازی در تفسیر کبیر می نویسد که اطلاق مرده
بر استخوان درست است زیرا که خداوند می فرماید ( من يحي العظام ) «استخوانهای
مرده را کدام شخص زنده میکند » معلوم است که زنده همان چیز شده میتواند
که او لاً مرده باشد و به همین لحاظ خداوند زمین را هم مرده گفته است . این
تحویل امام رازی نهایت تعجب خیز است و امثال این اطلاقات را اطلاق مجازی
میگویند که از ان احکام تفریع شده نمیتواند و الا امام رازی اطلاق مرده را بر زمین هم نموده
و آنرا از قرآن مجید ثابت کرده پس باید که استعمال خاک و زمین نیز نا جائز قرار داده شود ؟!
مسئله دیگر این است که از « غیر باغ ولا عاد » چه مقصود است - امام ابو حنیفه
میگوید که در خوراک آن بغاوت وعدو ان نباشد . یعنی مردیکه بخوردن مرده
و گوشت خنزیر و خون مجبور بشود و جان بلب باشد برای او خوردن آن جائز است
لکن برین شرط که بیشتر از سد رمق نخورد . و از دیگر شخصی مضطر نیز آنرا بخود
نکشد . امام شافعی معنی بغاوت و عدوان را چنین مینویسد که آن شخص از سلاطین
بغاوت نموده باشد و گنهگار نباشد . نتیجه این اختلاف چنان بعیان میرسد که اگر يك


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٦٩) موافقت فقه حنفیه بانصوص شرعیه

شخصی مسلمان از سلطان وقت بغاوت نماید و در موقعیکه از فاقه جان بلب گردد بنزد
امام ابوحنیفه آن مردار گوشت خنزیر وغیره بقدر سد رمق خورده میتواند . وبنزد
امام شافعی در ان حالت بخوردن آن مجاز نیست زیرا که وی در حالت بغاوت است
وبرای اهل بغاوت خوردن آن در مذهب او جائز نیست .
معنی را که امام شافعی ازین الفاظ گرفته است اولاً از سیاق عبارت بالکل
بیگانه است دوم اصول شرع مساعدت او را نمیکند زیرا شریعت اجازت ورخصت
اشیائی را که برای انسان در وقت ضرورت داده است آن بواسطه جرم وعصیان
بطلان نمیپذیرد . باینکه دروغ گفتن هم گناه است لکن در بعضی حالات که انسان را
خوف هلاك دامن گیر باشد برای وی گفتن دروغ رواست پس آیا يك گنهگار چرا ازین
اجازت متمتع شده نمیتواند ! اگر در صورت متنازع فیه مقصد چنان باشد که برای آن
شخص بدین واسطه در حالت مخمصه اجازت خوردن نیست تاوی هلاك گردد . پس
نباید تخصیص این عدم اکل را با ماكولات محرمه نمود بلکه برای او اجازت
خوردن غذای حلال نیز داده نشود ؟ !
آنچه مذکور گشت مسائل نضی بود حضرت امام ازین مسائل که مسئله قیاسی
را قائم داشته امام شافعی دران نیز به مخالفت او پرداخته است . بنزد امام صاحب
نوشیدن شراب برای مردیکه از تشنه گی قریب هلاك شده باشد نظر بدین مسائل
اجازه است و امام شافعی آنرا جائز نمی انگارد اگر امام شافعی مانند دیگر ارباب
ظاهر منکر از قیاس می بودند پس ازین جواب او چندان تعجب دست
نمیداد اما با اینکه عامل و قائل بالقياس است این تخالف او بیشتر موجب حیرت
و استعجاب میگردد . زیرا که علت مشتر که یعنی تحفظ نفس از هلاك این حالت
وازان حالتی که صراحتاً در قرآن مسطور است کاملاً یکسان میباشد با زوجه عدم
اشتراك احکام از کدام رهگذر است .
مسائل جنایات
تعبیر صحیح احکامی را که نسبت بجنایات در قرآن مجید مذکور است بطوریکه امام
ابوحنیفه نموده و هر یکی از مجتهدین نتوانسته است . آن قواعد قصاص که در زمان


تحفة الامان فی سیرة النعمان حصه اخری (۲۷۰) موافقت فقه حنفیه با نصوص شرعیه
جاهلیت مروج بود نهایت غیر منصفانه و برجهالت مبنی بود و احکام اسلامی به نهایت
صفائی و درستی دران اصلاحات نمود و چنان قوانینی را مقرر داشت که ازان خوبتر
نه پیشتر نظیری دارد و نه در آتیه امکان پذیر است. در زمانه جاهلیت اعتبار قصاص
بحیثیت قاتل ومقتول می بود. قبائلیکه معزز می بودند از دیگر قبائل قلیل الاعتبار
چنان قصاص میگرفتند که بعوض غلام آزاد و بجای زن، مرد و بجای مرد دو تن
از قبائل غریب را میکشتند ایزد متعال نسبت بقصاص چنان احکامی را اصدار فرمود
که واردات قصاص به هیچ قید مقید نیست در هرحالت قاتل در عوض مقتول بقصاص
خواهد رسید خواه شریف باشد یا ذلیل، مرد باشد یا زن. غلام باشد یا آزاد، مسلم باشد
یا ذمی، جهت مزید توضیح. آن عادات و اطواری را که درین امور قبلا درمیان
اعراب جریان داشت موقوف فرموده چنین ارشاد داشت (کتب علیکم القصاص)
فی القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والانثى بالانثی برشما نسبت به مقتول قصاص فرض
کرده شد تا آزاد را عوض آزاد و غلام را بجای غلام وزن را بقصاص زن برسانید)
در زمانه جاهلیه این قاعده نیز رائج بود که در قتل بالعمد اعطای معاوضه مالی را
کافی می شمردند و بران دیت نام گذارده بودند. اسلام بران دستور نیز خط بطلان
کشید و دیت را که يك گونه جرمانه است تنها در شبه عمد وقتل بالخطا جاز قرار داد
ومقدار آنرا در حق ذمی و مسلمان یکسان عیان داشت. چنانچه درین آیت مذکور است
و ما كان لمومن ان يقتل مومنا الا خطاء و من قتل مومناً فتحرير رقبة مؤمنة و
دية مسلمة الى اهله ان كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة الى اهله وتحرير
رقبة مومنة : - یعنی در شان مسلمان نیست که دیگر مسلمانی را قتل نماید مگر بسهو
و غلطی. و مردیکه مسلمانی را بغلطی و سهو بکشد پس يك غلام را آزاد نماید
و بورثه مقتول دیت او را برساند واگر مقتول از میان قومی باشد که درمیان شما
و آنها عهد و پیمانی به عمل آمده باشد بعد از رسانیدن ديت يك غلام مسلمان را نیز
آزاد کند این امر به کمال صراحت در قرآن مجید مذکور است و امام ابو حنیفه نیز
به همان منوال قائل بأن احكامست. لكن امام شافعی و دیگر ائمه در برخی از مسائل
آن اختلاف نموده اند که نسبت بدان تصریح این اختلاف شانرا ما باکمال افسوس


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری ( ۲۷۱ ) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه

می نویسیم که مر تکب اغلاط شده اند ـ
اول مخالفت باحضرت امام این است که امام شافعی و امام مالك و امام احمد حنبل قائل این امرند که « بعوض غلام آزاد بقصاص رسانده نمیشود » حالا نکه این چنین احکام بی رحمانه و تفرقه حر و غلام هرگز در قرآن ذکر نشده است اگر از تخصیص « الحر بالحر » استدلال میگیرند پس از تخصیص « الانثی بالانثی » باید بعوض زن مرد هم بقصاص نرسد حالا نکه قائل این قول احدی نیست
« ۲ » امام شافعی برعکس امام صاحب دیت ذمی را کمتر از دیت مسلمان مقرر داشته اند . حالا نکه خداوند الفاظی را که نسبت بدیت مسلمان استعمال کرده همان عبارت را در باره آن اشخاص نیز ارشاد فرموده اند که با مسلمانان میثاقی را نموده متعهد گشته اند . بلا شبهه این خصائص عالی و نهایت فیاضی قوانین اسلامیست که حقوق اهل ذمه را مانند طبقه اسلامیه مقرر گردانیده اما جای افسوس است که بعضی اشخاص در همچه احکامات فیاضانه تاویلات غلط را مداخله داده اند
( ۳ ) بر خلاف امام اعظم امام شافعی در قتل عمد نیز اعطای معاوضه مالی را جائز می پندارد حالانکه در قرآن مجید در باره قتل عمد حکم قصاص وارد شده و بدادن دیت درین مسئله هیچ اجازت نداده است و اقتضای عقل نیز همین است چون در ایام جاهلیت واردات قتل وقتال مانند دعواهای عمومی محاکم عدلیه کثرت داشت ازین رو معاوضه مالی را دران نیز جائز می پنداشتند لکن اسلام ابداً اجازت بار تکاب همچه يك گناه عظیم و غلطی بزرگی نمیدهد
( ٤ ) امام شافعی در کیفیت قتل بر خلاف امام صاحب مساوات را لازمی میداند یعنی اگر قاتل کسی را بسنگ بسرش زده کشته باشد باید که صورت قصاصی او بزدن سنگ بر سرش باشد و اگر احدی را بآتش سوختانده باشد باید که او نیز در آتش سوختانده شود لکن بر امثال این مساوات هیچ لفظی در قرآن دلالت نمیکند .
( ۵ ) امام ابوحنيفه در قتل عمد اعطای کفاره را لازم نه میداند و امام شافعی قصاص و کفاره را معاً لازم قرار داده است حالا نکه قرآن مجید کفاره را باقتل بالخطا مخصوص داشت باقتل عمد هیچ ذکری از کفاره ننموده است .


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (272) موافقت فقه حنفیه بالنصوص شرعيه
احکام وراثت
در مسائل مهتم بالشان وراثت نیز دربین حضرت امام اعظم و شوافع اختلاف است و آن طریقه و پهلوی را که حضرت امام صاحب درین موضوع اختیار نموده صراحةً بنص قرآنی تطبیق دارد قواعدی را که اسلام نسبت بوراثت مقرر داشته از تمام قواعد و قوانین عالم علیحده ومستثنی بوده برچنان اصول نازك ودقیق مبنی است که علانیةً دلیل این سخن شده می تواند که ماسوای خدا ورسول‌الله باید دیگری واضع هیچ قوانین نباشد اصول اصلیهٔ وراثت آنست که اگر متوفی در حیات خود ملکیت وهستی خویش را بکسی بدهد -- از همان شخص می شود اما وی در بارهٔ جایدا د خویش عملیات وهدایات ننموده وفات یافت پس لحاظ ومراعات این امر کرده خواهد شد که تعلقات فطری متوفی بکدام بکدام مردم است و بچه تصادف باهر کدامی از آنها مناسبت وعلاقه مندی دارد تا بهمان تفاوت درجات مالك هستی وجایداد او بشوند . گو یا این هدایت معنوی ازطرف متوفی است که بر اقاربش به همین تناسب اموالش توزیع گردد . که وی باوشان ارتباط تعلقات و مناسبات داشت . اصول دوم که اصول عمومی (پولٹیکل اکانمی) است چنان میباشد که تقسیم نمودن دولت را بر اشخاصی بسیار ازین امر بهتر است که آن‌مال درمیان يك يا دو نفر محدود باشد این اصول عمده از نظرهای تمام اقوام دیگر مخفی مانده بود وازهمین واسطه قانون وراثت دیگر اقوام نهایت محدود و ناتمام است . در قانون عیسویان تمام اموال متروکه به پسر کلان میرسد . و دیگر اولاده اش بدون ازینكه يك چیزی را حسب مطلوب خویش دست برداشته بگیرد مستحق میراث نمیبا شند . در کیش اهل هنود نیز تنها پسر بزرگ مالك ملکیت پدر است ودیگر اولاده و برادران وپدر ومادر او از وراثت مطلق محرومند . لکن شرعیت اسلامی بنگاه بسیار دقیق آن تعلقات نازکی را که در بین متوفی و ورثه اوست نگریسته بهمان نسبت درجه ورثاء را بسه مراتب مقرر داشت ذوی الفروض ، عصبات ، ذوی‌الارحام . که این هرسه بالتصريح در فرقان مجید مسطورند مخصوصاً ذكر ذوى الارحام درين آيت بخوبی موجود است !


تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٣) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه
( للرجال نصيب مما ترك الوالدان والاقربون ولكل جعلناموالى مما ترك الوالدان والاقربون
واولى الارحام بعضهم الى بعض ) وامام صاحب نيز در احكام توريث همين مراتب سه گانه را
مقرر داشته است لكن امام شافعى وامام مالك قطعاً ذوى الارحام را از استحقاق توريث
محروم داشته اند چنانچه بنزد اوشان پدر کلان و برادر زاده ها و غيره در هيچ حال
ميراث گرفته نميتوانند ، اين ذوات مكرمه ذوى الارحام را علم قرار داده ذوى الفروض
وعصبات را از افراد او می پندارند چنانچه امام رازی این مسئله را در تفسیر کبیر مفصلاً
تحریر داشته است اما این مفکوره صراحةً غلط است .
نکاح وطلاق
احکام متعلقه نکاح وطلاق در قرآن بسیار است و در بعض ازان مجتهدین باهم
مختلف الآراء میباشند درضمن این مسائل اختلافی دو مسئله نهایت مهتم بالشان است
که ما بتذکر آن در ین مقام می پردازیم ــ مسأله اول چنانچه قبلاً گفتیم « دختر
اگر چه عاقله وبالغه باشد بنزد امام شافعی بدون از اجازت ولی خویش نمیتواند که
ولایت نکاح خود را اشغال نماید » ــ امام ابو حنیفه میگوید که دختر عاقله وبالغه
خودش اختیار نکاح خویش را دارد ــ در ین مسئله هر دو امامین موصوفین آیات
قرآنی واحادیث نبوی را دلائل وتمسک برای خویش مقرر داشته اند محل مباحثه
احادیث در اینجا نیست ــ استدلالی را که امام شافعی برین مقوله خویش گرفته است
واو را در كتاب الام خويش بشد ومد تشريح مزید بیان داشته این آیه است ( واذا
طلقتم النساء فبلغن اجلهن فلا تعضلوهن ان ينكحن از واجهن ) وقتیکه شما طلاق
دادید زنان وسر آوردن آنها عدت شانرا ، پس باز مدارید آنها را از نکاح کردن
شان باشوهـران مجدده آنها امام شافعی میگوید که در « تعضلوهن » فاعل ولی است
واین خطاب بسوی اولیای نکاح میباشد پس اولیاء را ازین جهت حق باز داشتن
نسوان است از نکاح والاضرورت نهی چه بود ؟ امام شافعی جهت تائید این مطلوب
خود از شان نزول این آیه نیز استفاده نموده ، میگوید چون معقل بن یسار عقد
همشیره اش را باپسر عمش بسته بود بعد از چندی شوهر او زنش را طلاق داد اما


تحفة الامان فى سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٤) موافقت فقه حنفيه بانصوص شرعيه
بعد از تکمیل عدت او ازان طلاق دادن خاتون خویش ندامت کشیده می خواست
که مکرراً عقدش را باهمان زن خویش بربندد زن نیز بران مسئله راضی بود وقتیکه
اطلاع این امر به معقل رسید گفت چون آن نکاح اولیه خودها را که من عقد
کرده بودم فسخ نموده اید ازین جهت باز نخواهم گذاشت که عقد منا کحه شما بسته
شود لہذا جہت ممانعت معقل ازین مسئله این آیه نازل شد *
اگر این تاویل ومعنی را که امام شافعی درین آیه نمود ، خود ما در کتابش
ملاحظه نمیکردیم ، ابداً برای قبولیت آن تصدیق نمیکردیم وباشکال تمام یقین کرده
میتوانستیم که این قول امام شافعی است حال باید غور نمائیم این معنی را که امام شافعی
ازین آیه گرفته است صحیح است یانی ؟ این امر بنزد عموم علما وائمه مسلم است که
فاعل « طلقتم » ازواج است واین مخاطبه سوی شوهران میباشد حینکه این امر
مسلم شد پس حتی در « تعضلوهن » نیز خطاب بسوی ازواج است ورنه طوریکه امام
شافعی فاعل « تعضلوهن » اولیا را قرار داده است عبارت کاملاً بی ربط وبدمضمون
میگردد زیرا که بران تقدیر ترجمۀ آن آیت چنین خواهد بود « ای شوهران وقتیکه
شما طلاق دهید زنان را وآنها بعدت خود ها برسند پس ای اولیای نکاح شما آن
زنان را از نکاح کردن شان ممانعت نکنید » درینصورت دربی ربطی معنی این آیه
کیست که اشتباه ندارد چه درشرط بهمراه شوهران مخاطبه بعمل آمده است ودرجزا
آنها را گذاشته با اولیای نکاح مخاطبه کرده شده است این کدام طریقه کلام است
امام رازی با اینکه یکی از حامیان مذهب شافعی است تاهم در تفسیر کبیر خویش
صراحةً می نویسد که :— واین معنی کاملاً غلط است وذات باصفات خالق البريات
ابداً چنین اين يك كلام بی ربط نمیفرماید واگر این معنی را تسلیم هم نمائیم باز هم
ازین آیت استدلال امام شافعی تمام نمی گرددزیرا که این امر ضروری نیست كه يك
شخصی از چنان کاری ممنوع کرده که وی مستحق به تعمل آن نباشد *
اکنون مانعی صحیح این آیه را بیان میکنم در زمان جاهلیت اکثریه چنین رواج
بود که آنها زنان خویش را طلاق میدادند و از غیرت با اینکه عدت آنها هم مکمل می
شد ، رواا دار نمی شدند که آن نسوان با دیگری هم بستر شوند لہذا آنها را ازنکاح


تحفه الامان في سيرة النعمان حصه اخرى (٢٧٥) موافقت فقه حنفيه با نصوص شرعيه

نمودن با دیگری جبراً باز میداشتند . ایزد تعالی خواست تا آن رواج خراب را از میان آنها بردارد این احکام را نازل داشت که ترجمه صحیح آن چنین است : ـــ « ای شوهران وقتیکه شما زنان را طلاق دادید و آنها عده خود ها را تکمیل نمودند پس شما آنها را ازین امر باز مدارید که شوهر دیگر بگیرند » ــ امام صاحب ازین آیه چنان استدلال میگیرند وبطوریکه مسطور گشت ترجمه مینمایند که در معامله نکاح نسوان بالذات مختارند تائید این استدلال از لفظ « ینکحن » بیشتر میگردد زیرا که درین فعل نسبت نکاح بطرف زنان کرده شده نه بطرف اولیای نکاح !
دوم مسئله اعطای طلاق ثلاثه است . که بنزد هر چهار امام این امر مسلم است که اگر شخصی منکوحه خویش را یکبار سه طلاق بدهد ، طلاق واقع میشود وبعد ازان رجعت بدان عودت ممکن نیست . ایا اختلاف در بین شان درین امر است که آیا این چنین طلاق دادن مشروع است ، و یا ناجایز ؟ بنزد امام شافعی این چنین طلاق مشروع است و میگوید که ایزد پاك اجازه او را نیز داده است ــ ابو حنیفه آنرا حرام دانسته آن طلاق را ممنوع ، واین چنین طلاق دهنده را گنهگار میداند . استدلال امام صاحب این است که خداوند طریقه را که برای طلاق معین داشته درین آیه محدود است «الطلاق مرتان فامساك بمعروف او تسريح باحسان : ــ زنان را دو بار طلاق داده بعد ازان یا به نیکوئی خود را باز داشتن است ( یعنی رجعت کردن است ) و یا باحسان زن را گذاشتن است » ــ طریقه که درین آیت مذکور است حقيقةً دران ترکیب همان طلاق شرعی نشان داده شده است
بعض از مردمان برین قول امام صاحب اعتراض نموده اند که اگر یکبارگی اعطای طلاق سه گانه جایز نباشد ، پس صورت نفاذ و وقوع آن چرا بعمل می آید ــ
جواب این سوال بر يك بحث بسيار نازك مبنى است که موقع تفصیل آن درین مولفه مائیست مگر اینقدر بطور اجمالی باید دانست که )ممنوع بودن يك امر کارعلیحده است ونفاذ و وقوع آن چیزی دیگر چنانچه اگر يك پدر برای اولاده خود کم و بیش هستی و جایداد و ثروت خود را هبه کند و بخشد با اینکه شرعاً ممنوع است لکن اگر


تحفة الاخوان بسيرة النعمان حصه اخری (271) مساهات وتأويلات بعيده امامصاحب
کدام باری انصاف دار این تفاوت و بی انصافی درین عمل اقدام نماید
شرعاً آن فعل او شاذ میآید :

مساهات وتأويلات بعيده امام صاحب
اکنون میخواهم که این مبحث را خاتمه داده بگوئیم که مانسبت بامام ابو حنیفه
عموماً چنان دعوی نمیآئیم که اکثری مسائل او صحیح ویقین میباشد - چون امام
صاحب مراتب اجتهاد را داشت پیغمبر نبود لهذا در بعض از مسائل خويش ممكن
است مرتکب اغلاطی که لازم نوع بشر است ، نیز شده باشد - نه امکان بلکه
ماقاتا مدعی وقوع اغلاط و مساهات ايم واز همین رهگذر است که اگران
عقیده مند اخلاص کیش او در بسیاری از مسایل به مخالفت او گرائیده اند -
چنانچه در مسایل رضاع ، مدّت زمان خوردن خُبث ما در مذهب امام ابو حنیفه هیچ بالتأويل ،
وعدم لزوم حدود زنا علاوه بر مدّت زمان ، ونفاز قضای قاضی ، وقتل بالمثقل ،
همچو کلماتی نیست - وعلاوه بر نزدیکتر مسألۀهم خواهم بود - اكن مقصود
ما درین موضع شمرها اینقدر میباشد تا بدانند که صائب الرای بودن مجتهد ممکن
ومقصور است تا بدان اندازه امام اعظم صاحب الكبر وصائب الرای بودند :


خاتمه

تحفة الامان في سيرة النعمان

( یعنی ترجمۀ سوانح عمری امام اعظم کوفی مصنفة علامة )
( مغفور وفهامة مبرور )

( شبلی نعمانی )

از خامۀ بندۀ عاصی مدیر اسبق « اتحاد مشرق » حال نگارندۀ
( حضور امیر معظم غازی )
( برهان الدین کشککی )

که در سنۀ ۱۳۰۴ شمسی بنابر التماس برخی از دوستان معظم
واحبای مکرم در حیز تحریر آمده بعد از ملاحظه و باز دید
( دار التاليف وزارت معارف )
( وتصويب ع . ج . ١ . ح فيض محمد خان وزیر )

( در مطبعۀ حروفی ریاست شرکت رفیق طبع گردید )


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۷۸) ذكر تلامذۀ ارشد امام اعظم رح

بسم الله الرحمن الرحيم
(تلامذۀ ارشد حضرت امام رح)
اگر چه در ممالك ايشانى تعلقات استادى و شاگردى على العموم مناسبات قوى
و تعلقات عالى را ايجاد مى نمايد . لاكن برخى از تلامذه را بنابر وجوه مختلفه آنچنان
خصوصيت و دل چسبى با استاد پيدا ميشود كه بهر جائى نام استادش مذكور گردد حتماً
با او نام شاگردش نيز ياد ميشود ، مادر حصهٔ اولين مولفه خويش بسوى اين واقعه
ايمائى نموده ايم كه دايرۀ تدريس امام ابو حنيفه باندازه وسعت داشت كه دايرۀ حكمرانى
خليفهٔ وقت ازان بيشتر وسيع نبود حافظ ابو المحاسن الشافعى اسماء (۹۱۸) نهصد هجده
تن از شاگردان امام صاحب را بقيد نسب ومسكن تحرير داشته كه تماماً از حلقه تعليم
او مستفيد گرديده اند در جمعيت عظيم تلامذۀ امام صاحب چند ذوات مكرمۀ آنچنان
اشخاصند كه بدون از مساعيات جميلۀ آنها تاريخ علمى امام صاحب ناتمام میماند ـ
آن چهل تن از علماى متبحر آن وقت كه با حضرت امام در ترتيبات وتدوين مسائل شركت
داشتند تماماً شاگردان رشيد واخلاص مند او بودند ـ كار نامه بزرگ زندگانى
امام صاحب مسائل فقهيه است لهذا نا ممكن بود كه در تاريخ علمى او از تذكر وتعرب آن
ذوات معظمه كه در هميچه يك كار مشكل وبزرگى شركت ومعاونت نموده اند پهلوتهى كرده
شود حالات آنها در حقيقت با تاريخ امام صاحب وابسته است بلکه ازان نسبت به فقه
حنفى يك راى اجمالى نيز قائم ميگردد و از عظمت و شان بزرگى آنها اندازۀ عمده گى
و خوبى فقه حنفى نيز بخوبى كرده ميشود وعلاوه بران از رتبۀ بزرگ استاد علام شان
حضرت امام صاحب نيز بخوبى باثبات ميرسد ـ چه شخصيكه شاگردان او اينچنين
مراتب و مقامات عاليشانى را اشغال نموده استاد او شان را کدام پایه واندازه خواهد
بود . خطيب بغدادى در طی حالات محدث مشهور وكيع بن الجراح (كه ما در آتيه


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۷۹) ذکر تلامذة ارشد امام اعظم رح
ترجمه مستقل اورا می نویسیم) مسطور داشته که روزی بنزد اوچند تنی از علمای وقت حاضر بودند در ضمن مکالمه یکی از آنها گفت که ابوحنیفه درین مسئله غلطی نموده است وکیع گفت ممکن نیست که امام صاحب غلطی نموده باشد زیرا که در وقت ترتیب وتدوین فقه بهمراه او ـ ابو یوسف ـ وزفر که در قیاس ـ ویحیی بن زائده وحفص بن غیاث ـ وحبان ومندل که در حدیث ، وقاسم بن معن که در لغت وعربیت وداود الطائى وفضيل بن عياض که در زهد وتقواى عديل ومثيل وبرابر آنها احدى نبود و درهمان فنون مخصوصه هر کدام آنها صاحب ید طولی بودند ، شرکت داشتند پس چه طور میتواند شد که وی غلطی نموده باشد ؟ وبکدام لحاظ این ذوات رفیع الدرجات بران سکوت نموده خواهند بود ؟
الحق که اعزاز ورتبه شاگرد برای استاد باعث تفخر ومباهات است واگر این فخر صحیح باشد در تمام تاریخ اسلام هیچ مردی بیشتر از حضرت امام ابو حنیفه مستحق این مفخرت نیست اگر امام صاحب اینچنین دعوی میکرد که شاگردان او شیخ واستاد وائمه بزرگ ومجتهدین معظم میباشند این دعوی او بالكل درست وبجا بود ـ امام شافعی همیشه میگفت که من از امام محمد باندازۀ يك بارشتر علم را حاصل نموده ام ـ امام محمد همان شاگرد مشهور ومعروف امام صاحب است که مدتهای متمادی بشرف صحبت او مشرف بود تمام عمرش را در حمایت مذهب حنفی مصروف داشته است اگر از روی انصاف گفته شود اکثری از شاگردان حضرت امام صاحب مانند قاضی ابو یوسف وامام محمد باندازۀ علمای کامل وفضلای عامل بودند که اگر از تبعیت امام صاحب علیحده شده ادعای اجتهاد بالاستقلال را مینمودند همانا که طریقه آنها نیز جداگانه قائم گشته مانند امام شافعی وامام مالك به هزار ها ولكها نفر بشرف مقلدی آنها خودها را مفخر میداشتند .
آن علوم مذهبی که در زمانۀ حضرت امام ابو حنیفه براوج تعالی وترقی عروج داشت فقه وحدیث واسماءالرجال بود این سخن بسیار قابل لحاظ است آن اشخاصیکه درین علوم یدطولی داشتند وارکان آن پنداشته میشدند على العموم حلقۀ شاگردی حضرت امام صاحب را درگوش داشتند ومدتهای مدیدی بشرف مكالمه و مصاحبه


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۸۰) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
آنجناب افتخار داشتند و همیشه از فیوضات تعلیم و تدریس او تشكر و بر هدایات و ارشادات او مقر ومعترف بودند نسبت به شاگردان او درعلوم فقهیه احدی انكار كرده نمیتواند لكن در شاگردی او در علوم روایت واحادیث عجب نیست كه اكثری از مردمان متحیر و متعجب خواهند ماند - واین تحیر و تعجب نیز چندان بیجا نیست زیرا كه علی العموم شاگردان او فقیه بوده در احکامات و مسائل دینیه شهرت دارند آن محدثینی كه بعز شاگردی امام صاحب مشرفند - اگرچه بجای خود هر كدامی از آنها مشهور و معروف میباشند . اما چون تعلق شاگردی آنها با حضرت امام چندان مشتهر نیست لهذا درین موقع نام اشخاصیکه مذكور میگردد بهمراه آن ذكر این خصوصیت كرده خواهد شد وجهت تائید و توثیق آن حواله كتب مشهوره معروف رجال نیز داده میشود . خواهش مندیم كه از میان آن تلامذه بیشمار حضرة امام صاحب تنها ما بذكر حالات مختصره همان چهل تن به پردازیم كه بهمراه او در تدوین و ترتیب مسائل فقهیه شركت داشتند ـ اما جای بسیار افسوس است كه ما بجز از چند ذوات مكرمه ذیل از اسمای سامیه دیگران اطلاعی نداریم آن تلامذه رشید حضرت امام را كه ما آنیاً حالات مختصره شان را زینت افزای این مولفه خویش می نمائیم حسب ذیل می باشند - قاضی ابو یوسف - زفر - اسد بن عمر - عافية الاذوی - داؤد الطائی - قاسم بن معن - علی بن مسهر - یحیی بن زکریا - حبان - مندل - و علاوه برین ذکر آن شاگردان نیز ضروری است که در فن احادیث و رجال امام وقت بودند و ما اولاً این مبحث را از اسمای سامی شان ابتداء مینمائیم : -
ـ ( یحیی بن سعیدالقطان ) ـ
سلسله فن رجال ازو ابتداء یافته علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ می نویسد اولین شخصیکه فن رجال را نوشته یحیی بن سعید القطان است و بعد ازو درین فن از جمله شاگردانش یحیی بن معین - علی بن المدنی - امام احمد حنبل - عمرو بن علی القلاس - ابو خثیمه - گفتگو نموده اند - و بعد از انها شاگردانش یعنی امام بخاری و مسلم و غیره - نیز درین موضوع مذاکرات کرده اند . مراتب او باندازه در فن حدیث بود وقتیکه او بر مسند تدریس می نشست امام احمد حنبل و علی بن المدنی و غیره مؤدبا


خاتمه تحفه الامان فى سيرة النعمان (۲۸۱) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
به پیشگاه او ایستاده تحقیق می نمودند و تعلیم میگرفتند ـ سلسله تدریس او زیاده تر
بعد از عصر الى المغرب دوام میداشت ( ملاحظه شود فتح المغیث و جواهر المضيه ) و
در تنقید و تحقیق روات احادیث باندازه قابلیت و مهارت داشت که علی العموم ائمه
احادیث میگفتند هر کسی را که یحیی گذاشته و ازو صرف نظر نموده است ما نیز بدو
اهمیت و اعتبار نمی دهیم ـ یکی از اقوال مشهوره امام احمد حنبل است که « ما رایت
بعینی مثل يحيى بن القطان من مجتنهاتم مثل و نظیر یحیی را ندیده ام » با همین فضل و
کمال خویش عموماً بحلقه تدریس امام ابو حنیفه شمولیت می ورزید ـ و بر
شاگردی او افتخار داشت با اینکه تا آن زمان تقلید رواج معنی را در خود نگرفته
بود تا هم یحیی در اکثری از مسائل پیروی امام صاحب را می نمود و میگفت « قد اخذنا
باكثر من اقواله ـ ما در بسیاری از مسائل پیروی حضرت امام اعظم را بر خود الزم
شمرده ایم » در موقعی که علامه ذهبی بتذکره حالات وکیع بن الجراح پرداخته است مینویسد که
يفتى بقول ابی حنیفه و كان يحيى بن القطان یفتی بقوله وكيع برقول ابی حنیفه فتوا
می داد و همچنین یحیی نیز در مسائل برقول او فتوا میکرد ـ این جناب در سنه ۱۲۰ تولد
یافت و در سنه ۱۹۸ بمقام بصره وفات کرد .
( عبدالله بن المبارك )
نووی محدث در تهذيب الاسماء واللغات بتذكر این جناب بدین الفاظ پرداخته است
عبدالله المبارک آنچنان امام ایست که با مامت وجلالت او در هر باب على العموم اجماع
کرده شده است و از یاد کردن نام او رحمت خداوندی نازل میگردد ـ و از محبت
او امید مغفرت بخاطر پرورا نیده میشود ـ رتبه را که در فن حدیث اشغال نموده
بود اندازه آن ازین امر میشود که عموم محدثین اوشان را لقب اميرالمومنين في الحديث
را داده بودند ـ و دريك موقع یکی از شاگردانش اورا چنین خطاب داد که « يا عالم
المشرق » درین محل امام سفیان ثوری که محدث مشهور است موجود بود گفت
ای طلبه چرا روادار ظلم می شوید و عبدالله را عالم مشرق میگوئید حالانکه او عالم الشرق
والغرب است ـ امام احمد حنبل میگفت که « بیشتر از عبدالله بن المبارك در عصر او
احدی در تحصیل احادیث کوشش نموده است » خود عبدالله بن المبارك بيان مي نمود


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۸۲) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
که من « از چهار هزار شیوخ احادیث آموخته‌ام و از هزار تن اوشان روایت می‌نمایم »
در صحیح بخاری و مسلم هزار احادیث از وی مرویست (ملاحظه نموده ترجمه عبدالله بن المبارك
خلاصه تهذیب الکمال) الحق که وی يك رکن بزرگی از ارکان حدیث است.
و در فقه وحدیث تصنیفات بسیاری نموده که متأسفانه در این ایام یکی از انها بنظر
نمی‌خورد فضل و کمال وزهد او باندازه مردم را منقاد و مسخر نموده بود که آن رتبه
برای سلاطین بزرك آن عصر میسر نبود - یکمرتبه خلیفه هارون رشید برقه رفت
و در همین موقع عبدالله بن المبارك نيز بدانجا تشریف برد . وقتیکه خبر ورودش در انجا
كسب اشتهار نمود جوق جوق مردمان دوان دوان افتان و خیزان برای
پذیرائی او حاضر شدند و كثرت انام واز دحام باندازه رسیده بود كه
کفش‌های بسیاری مفقود و اکثری از مردمان اذیت یافتند و غلغله و همهمه بیشماری
برپا گشت یکی از اهل حرم هارون رشید چون شور و غوغا را اصغاء نمود على الفور
بغرفه قصر دویده بنظاره این منظره مشغول گشته متحیرانه پرسید که این چه حال است؟
مردم گفتند که این همهمه جهت مراسم استقبال يك فقيه خراسانی ایست که عبدالله
بن المبارك نام دارد - آن زن گفت که در حقیقت سلطنت نام این چیز است آیا
بمقابل این حکومت هارون رشید را هم حکومت باید گفت - که در همچه مواقع
باطراف وجوانب او عجز از پولیس و افراد نظامی احدی بنظر نمی‌خورد (ملاحظه
شود ترجمه عبدالله بن المبارك بتاریخ ابن خلدون) وی از شاگردان مشهور امام
اعظم است. و با او نهایت خلوص داشت و همیشه اعتراف می‌نمود که هرچه برایم
حاصل شده از فیض صحبت امام ابوحنيفه و سفیان ثوری است که این از جمله اقوال
مشهوره اوست لولان الله اغاثی بابی حنیفة و سفیان کنت کسائر الناس اگر خداوند
بواسطه امام اعظم و سفیان ثوری دستگیری مرا نمیکرد پس من پیشتر از اشخاص
معمولی نمیبودم (تهذيب التهذيب ترجمه ابو حنيفه) در اوصاف و مدح امام صاحب
بسیاری از اشعارش منقول است و خطیب بغدادی در تاریخ خویش نیز چند اشعارش
را نقل نموده است که ما ازان جمله بنقل يك بيت آن اكتفا ميكنيم
رأيت ابا حنيفه حين تولى و يطلب علمه بحراً عزيزاً


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٣) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
باشنده مرو بود و در سنه ۱۱۸۰ تولد یافته و در سال ۱۸۱ ھ بمقام هیت برحمت پیوست
— يحيى بن زکريا بن ابی زائده —
یکی از محدثین مشهور بود — علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ خویش تنها
بذکر آن اشخاص پرداخته که آنها حافظ حدیث بوده‌اند چنانچه نام یحیی را نیز درین
کتابش داخل نموده و در آن طبقه نام او را از دیگر محدثین بیشتر ذکر کرده است
علی بن المدنی که استاد مشهور امام بخاریست «میگفت که در زمانه یحیی بر یحیی
خاتمه علم بود (میزان الاعتدال ترجمة يحيى ١٢) در صحاح سته از مرويات او
بسیاری از احادیث میباشد ووی فقیه و محدث بزرگی بود و در هر فن ید طولی
داشت ( صاحب کمالات اعلی بود چنانچه علامه ذهبی در میزان الاعتدال ترجمه او را
بدين الفاظ شروع نموده است احد من الفقها الكبار والمحدثين الاثبات.
وی از ارشد تلامذه امام ابوحنيفه و مدت مدیدی بشرف صحبتش فائز بود تا اینکه
مصنف تذکرة الحفاظ او را بلقب صاحب ابی حنیفه یاد کرده است و در تدوین مسائل
فقهیه نیز شريك امام اعظم بود امام طحاوی مینویسد « كه او تا به سی سال با
حضرت امام صاحب در ترتیب مسائل فقه شمولیت داشت اگر چه این تعین مدت صحیح
نیست تا هم درین امر جای هیچ شبهه نیست که وی مدت بسیاری با امام صاحب
در تدوین مسائل مشاعلت داشت و مخصوصاً خدمت تصنیف و تحریر آن بردوش او می
بود ( ملاحظه شود ترجمة يحيى در جواهر المضيه ) در « میزان الاعتدال مسطور است
بنزد بعضی از مردمان اولین مردیکه در کوفه تصنیف نموده یحیی است » چون کار
تحریر مسائل فقهیه در حلقه تصنیف امام ابوحنيفه بدو تعلق داشت ازین رو ممکن
است که بعضی از اشخاصی او را مصنف مستقل تصور نموده باشند در مداین به منصب
قضا ممتاز بود و در همانجا در سنه ۱۸۲ وفات نموده و عمرش ۶۳ سال بود
— ( وكيع بن الجراح )—
وی از ارکان فن حدیث پنداشته میشود امام احمد حنبل بر شاگردی او تفخر
ومباهات میکرد وقتیکه او از وی حدیثی را روایت مینمود قبل از آغاز حدیث این
الفاظ را میگفت که « این حدیث را به من شخصی روایت نموده است که چشمهایم


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٤) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح

مثل و نظیر او را ندیده است ، ملاحظه شود ( ترجمه وکیع بن الجراح در تهذیب
الاسماء واللغات ۱۲ نووی ) یحیی ابن معین كه يك ركن اعظم فن رجال بود میگفت
من این چنین شخص را ندیده ام که او برابر و کیع ترجیح دهم ، اکثری از
ائمه حدیث نسبت بدو امثال این الفاظ را گفته اند ـ در بخاری و مسلم روایات وی
نیز پیشتر مذکور است ـ و در فن رجال هم آراء وروايات وی بسیار صحیح ومستند
پنداشته میشود . این یکی از شاگردان خاص امام اعظم بودوازوی احادیث بسیاری
را روایت میکند و در اکثری از مسائل تقلیداو را مینمود وبر قول او همواره
فتوی میداد خطیب بغدادی در تاریخ خویش مینویسد كان يفتى بقول ابى حنيفه
وكان سمع منه شيئاً كثيرا ( حافظ عبدالبر در خاتمه فصل اول عقود الجمان بجاى
« شيئاً » لفظ حدیثاً را تحریر داشته است که صراحةً مؤید وشاهد قول ماست )
و علامه ذهبی نیز در تذکرة الحفاظ به تصدیق این قول پرداخته است واو در
سنه ۱۹۷ وفات کرده است .
ـ ( يزيد بن هارون ) ـ
امام مشهوریست در فن احادیث و ائمه بزرگی مانند ـ امام احمد حنبل وعلى بن
المدينى ـ ويحيى بن معين وابن ابي شيبه وغيره بشاگردى او افتخار داشتند وعلامه
نووی مینویسد ممکن نیست که تلامذۀ او شمار کرده شود یحیی بن ابی طالب بیان
میکند که من در حلقه تدریسش شريك بودم خواستم كه تخمین تلامذه اورا بكنم
کم از کم آنها را هفتاد هزارکس قیاس نمودم علی بن المدنی استاد امام بخاری میگفت
که من هیچ کس را بیشتر از وحافظه الاحادیث ندیده ام ـ در کثرت حدیث مردم مثال
او را تقدیم می نمایند وخودش اظهار میداشت که من بقدر بیست هزار حدیث را بياد
دارم ( ترجمه يزيد بن هارون در تهذیب الاسماء واللغات نووى ) در فن حدیث افتخار
به تلمذ امام ابو حنیفه داشت علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ در موقعیکه بتذکر اسماء
آن اشخاص پرداخته که آنها از امام صاحب احادیث آموخته اند نام او را نیز ذکر
نموده است مدتی بصحبت امام صاحب مانده لهذا بوی موقع درستی برقائم نمودن
رأیش بر اخلاق وعادات امام صاحب میسر گشته بودووی میگفت كه من بابسیاری


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان ( ٢٨٥ ) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
از اساتذه و شيوخ ملاقى شده ام مگر احدى را كه بيشتر از امام صاحب صاحب علم
و كمال باشد نيافته ام ( ملاحظه شود تهذيب الاسماء واللغات ) در سنه ١١٧ تولد يافته
ودر سنه ٢٠٦ برحمت ايزدى پيوست .
( حفص بن غياث )
محدث بزرگ است خطيب بغدادى اورا كثير الحديث نوشته و علامه ذهبى او را
در حفاظ حديث محسوب داشته امام احمد حنبل و على بن المدينى ازو روايت نموده
اند و درين خصوصيت امتياز داشت تمام روايات را از ياد بيان مينمود كه كتاب و
كاغذ و قلم بنزدش نميبود ـ و احاديثى را كه بدين طور روايت كرده عده آن تا سه
چهار هزار حديث ميرسد [ملاحظه شود ميزان الاعتدال ترجمه شود حفص ١٢ ] و از تلامذه
ارشد حضرت امام بشمار رفته است چند تنى از شاگردان امام صاحب چندان بدو
تقرب و اخلاص داشتند كه هميشه او نسبت بدانها میگفت « كه تسكين ده خاطر غمگين
و تسلى ده دل حزينم ميباشيد » و نسبت بحفص نيز امام صاحب همين الفاظ را فرموده
اند ( ملاحظه شود ترجمه حفص بن غياث در جواهر المضيه ) در تاريخ مختصر بغدادى
مسطور است كه وى از شاگردان مشهور امام ابوحنيفه است وى مدتى از تعلقات
دنيوى آزاد بود بالاخر ضروريات معاشيه اورا تنگدست و پريشان ساخته درسنه ١٧٧
هارون الرشيد از شهرت علم و كمالات او استحضار يافته اورا طلب داشته بر مسند قضا
متمكن ساخت از آنجا كه وى زير بار قرض بود مجبوراً آن عهده را قبول ارشد چون
قاضى ابو يوسف قاضى القضات آن وقت بود وعموم تقرر قضات بدو مفوض بود و
اين تعين حفص بر خلاف اجازه او بعمل آمده بود لهذا با عضاى خويش چنان
هدايت نمود كه فيصله جاتى كه از نزد حفص بطور مرافعه بنزد اوشان ميرسد آنها به
بسيار غور و دقت آنرا ملاحظه دارند و اگر نكته چينى را دران مدخل بود دريغ
نفرمايند لاكن هر چند كه در فيصله جات و احكامات او غور و خوض نمودند هيچ
چيزى را نيافته بالعكس تمامش را صحيح ودرست ميافتد بالاخر خود قاضى القضات صاحب
اعتراف ورزيد كه با حفص تأئيدات خداوندى رفيق است ـ در سنه ١١٧ تولد يافته
وسيزده سال در كوفه و دو سال در بغداد قاضى بود درسنه ١٩٦ بعالم جاودانى شتافت


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٨٦) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح

(ابو عاصم النبيل)-

نام وی ضحاك بن مخلد است ومحدث مشهور و یکمرد بسیار متورع و پارسا بوده در صحیح بخاری و مسلم از روایات وی بسیار احادیث مروی است علامه ذهبی در میزان الاعتدال مینگارد که برتویق او تمام علما متفقند امام بخاری روایت میکند که خود ابوعاصم بیان نمود که از وقتیکه من دانستم که غیبت حرام است من تابامروز غیبت کسی را نه نموده ام. نبیل، لقب اوست که بمعنی معزز میباشد درین امر اختلاف است که این لقب بکدام واسطه با نامش اتصال یافته؟ درین مسئله يك روایتی است که یکمرتبه بنابر کدام علتی شعبۀ محدث سوگند خورد که من بعدازین ابداً احادیث را روایت نخواهم کرد چون وی يك محدث علامه بود و از حلقۀ تدریس او طلبۀ بیشماری استفاده مینمودند ازین سوگند او برای مردم بسیار تشویش عائد گشت وقتیکه این اطلاع بابوعاصم پیوست على الفور بخدمت شعبه مشرف شده معروض داشت «که من در کفاره حلف تو غلام را آزاد مینمایم لطفاً سوگند تانرا شگستانده بروایت احادیث مشغول گردید» شعبه را برین شوق و همت وفیاضی او تعجب و حیرت دست داده فرمود: «انت نبیل!» این لقب را ازان وقت باو ارزانی داشته و بدو مشهور گشت (ترجمۀ ابوعاصم النبيل الجواهر مضيه ١٢) وی نیز از شاگردان مخصوص حضرت امام صاحب بود (الجواهر مضیه) خطیب بغدادی در تاریخ خویش مینویسد که روزی کسی پرسید که «سفیان ثوری زیاده ترفقیهه است؟ و یا امام ابو حنیفه» گفت موازنه در اشیائی کرده میشود که یکچیزی با دیگر چیزی تعلق و مناسبت داشته باشد ابوحنیفه بنیاد فقه را گذارده است و سفیان تنها یکمرد فقیه بود- در سنه ۲۱۲ بعد ازینکه نود (۹۰) سال زنده گانی نموده وفات یافت......

(عبدالرزاق بن همام)

علامه ذهبی ترجمۀ او را بدین الفاظ نموده است احد من الاعلام الثقات محدث نهایت ناموری بود -- صحیح بخاری ومسلم وغیره کتب احادیث از روایات او مالامال است محدثی از امام احمد حنبل پرسید «که آیا شما بزرگتر از عبدالرزاق کسی را در حدیث


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۸۷) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح

سراغ دارید » ؟ گفت نی .. ائمه بزرگ حدیث مانندسفیان بن عینیه ، یحیی بن معین
علی بن المدینی امام احمد حنبل در فن حدیث شاگرد او بودند طلبه علم حدیث بعد
از قطع منازل بعیده بخدمت او جهه تحصیل احضار میشدند — تائینکه بعض اشخاص
میگویند که ما بعداز زمانه رسول اکرم ص هیچ نس ازطلبه بدین اندازه ازمقامات بعیده
بغرض تحصیل و تعلیم مسائل نیامده است که به نزد عبدالرزاق می آمدند — ( ملاحظه
شود ترجمه عبدالرزاق در کتاب معانی الاثار و تاریخ یافعی ) در فن حديث يك تاليف
بزرگ او « بنام جامع عبدالرزاق » مشهور است وامام بخاری بدین امر معترف است
که « من ازان کتاب استفاده نموده ام » علامه ذهبی در میزان الاعتدال خود در
تعریف آن کتاب می نویسد که « خزانه علم است » وی در فن حدیث تلمیذ امام
ابوحنیفه بود ازمقامات مختلفه عقود الجمان معلوم میشود که وی بیشتر درصحب امام صاحب
مانده است چنانچه نسبت باخلاق وعادات امام صاحب اقوال وی دراکثری از کتب
مذکور است — این مقوله یکی از اقوال اوست که « من احدی را بیشتر حلیم وبردبار
از امام اعظم ندیده ام » در سنه ١٢٦ تولد و در سنه ٢١١ وفات یافته —

( داود الطائی )
خدا بوی عجب حسن مقبولی عطا نموده بود — صوفیه او را يك مرشد کامل
خودش میدانند در تذکرة الاولیا مقامات عالیه اومذکور است — فقها خاصه فقهای
حنفی تماماً قائل بعلمیت و تفقه او میباشند و محدثین نسبت بدو مینویسند که « ثقته
بلا زاغ » و در حقیقه وی مستحق تمام این اوصاف نیز بود — محارب بن دثار که
يك محدث مشهور یست میگفت که اگر داؤد در ازمنه سابق میگذشت همانا که ایزد پاك
قصه اورا در قرآن میفرمود اولا به تحصیل علوم فقه و احادیث همت بر گماشته متعاقباً
در علوم کلامیه صاحب لیاقت و مهارت تام گردید و مشاغلات بر مباحث و مناظره ورزید
روزی در ضمن مناظره و مکالماتی که با يك نفر داشت چند سنگر یزه را که در دست
داشت بروی افگند آنمرد گفت « ای داؤد دست و زبانت معاً درازی را اختیار نموده
است » این کلام بروی باندازه تاثیر کرد که بعد از چندی قطعاً از مباحثه و مناظره صرف
نظر نموده اندکی در علم کلام مشغولیت مینمود تا اینکه تمام کتب خانه خودرا بدریا


خاتمۀ تحفةالامان فی سیرةالنعمان (۲۸۸) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح

غرقاب نموده از دنیا قطع تعلق نمود ـ امام محمد رح میگفت که من اکثر نزد داؤد جهة پرسیدن بعضی مسائل میرفتم وی اگر مسئله عامی و ضروری میبود بجوابش می پرداخت والا سررا تکان داده میگفت « ای برادر مرا بگذار که در پیشم دیگر امورات ضروریه است » وی یکی از شاگردان مشهور امام صاحب میباشد خطیب بغدادی وعلامۀ ذهبی ودیگر مورخین بهر مقامی که بتذکر امام ابوحنیفه پرداخته اند شاگردی اورا بخصوصیت تمام یاد کرده اند ـ داود هم در تدوین فقه همراه امام صاحب شرکت داشت ویکی از اعضای معزز آن مجلس پنداشته می شد و در سنه ۱۶۰ وفات کرد
علاوه براین محدثین ، دیگر روات نیز مانند فضل بن دکین حمز بن عبدالزیاد ـ ابراهیم بن طهمان ، سعد بن اوس عمرو بن میمون ، فضل بن موسٰی و غیره ارباب روایت نیز در زمرۀ تلامذۀ امام ابوحنیفه مشمول بودند ـ اما ما تنهای تذکرهان اشخاص پرداختیم که تلامذۀ مخصوص حضرت امام گفته میشوند و مدتهای مدیدی بشرف مصاحبه وتدریس او افتخار داشته ازوی مستفیض شده اند ـ

فقه‍ای که در تدوین فقه با امام صاحب شرکت داشتند
قاضی ابو یوسف

اگرچه عزیمت ومنزلت و علمیت ودرايت او قابل آنست که به تحرير يك تذکرۀ علمی مستقل او پرداخته شود زیرا که در آنوقت بیشتر اندازۀ علم و کمال وفضل او کرده میشود لاكن این کار فرصت است اگر توفیق خداوندی باکسی رفیق باشد همانا که اتمام آن کار در خود اشکالی ندارد ـ نظر بموضوع این کتاب مقصدم اینقدر است که تاریخ مختصرۀ اش را قلمبند نمائیم تا که ازان بر حیات علمی وکمالات وفضائل او یکرأی اجمالی قائم شده بتواند ، نسب اتسیش با انصار اتصال دارد ومورث اعلی اوسعد بن حبته که یکی از اصحاب رسول الله (ص) است ، میباشد والدش یکمرد عاجزی بودکه از اجوره کاری ورنجبری خود امرار حیات خویش را می نمود قاضی ابو یوسف در سنه ۱۱۳ یا سنه ۱۱۷ در کوفه تولد شد اگرچه او از زمان صباوت خویش شوق نوشتن وخواندن را داشت فاما والدین او را اجازه نمیداد میخواست که کدام صنعت


خاتمة تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٨٩) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح

وپیشه را آموخته احتیاجات خانه گی را مرفوع نماید - با آنهم در هر موقعیکه قاضی
صاحب را فرصت مساعدت میکرد علی الفور بمجلس علماء وفضلاء مشرف میگشت
روزی در حلقه تدریس امام ابوحنیفه نشسته بود پدرش درعقب او آمده او را بزور
از آنجا بدرکرده باخود برده در خانه بعد از ترهیب وتادیب مزید او را فهمانید که
اگر ابوحنیفه مشغله علمی را اختیار نموده است اورا خداوند از طرف رزق خاطر
جمع داشته از تمام احتیاجات خویش فارغ است تو که مبتلا بفقر وفاقه وعائله ات
برنج ومصیبت مبتلا است چه طور میخواهی که مانند ابوحنیفه باشی - لهذا قاضی
صاحب مجبوراً دست از نوشتن وخواندن گرفته بهمراه پدر برطبق خواهشات او
ماندنش را فیصله کرد امام صاحب بعد از چندی پرسید که « یعقوب چرا درین چند
روز نمی آید » چون او را این اطلاع باز پرسی واستفسار حضرت امام معلوم شد
بخدمت وی حاضر گشته اورا از تمام کوائف اطلاع بهم رسانید امام صاحب او را
مخفياً يك خریطه که در آن صد درهم بود داده بدو گفت حینیکه این مبلغ بمصرف
رسید باز بمن اطلاع بده چنانچه الی الآخر حضرت امام در معاونت ودستگیری
وتسهیلات تعلیمی او بذل مساعی فرموده تا اینکه قاضی صاحب در تمام علوم وفنون
استاذ وقت خویش گشت .
قاضی ابو یوسف علاوه از امام صاحب بخدمات دیگر اساتذه عصر نیز مشرف
گشته تحصیل نموده است ازاعمش ، هشام بن عروه سلیمان تمیمی ، ابو اسحاق شیبانی
يحي بن سعيد وغیره رواة احادیث را روایت نموده ازمحمد بن اسحاق مغازی وسیر را
درس گرفته واز محمد بن ابی برخی از مسائل فقهیه را اندوخته است خداوند او را
چنان ذهن وقوة حافظة قوی عطا نموده بود که در يك زمانه به تحصیلات تمام این
علوم وفنون میپرداخت محدث مشهور حافظ بن عبدالبر مینویسد که ابو یوسف بنزد
محدثین چون حاضر میشد در يك جلسه پنجاه (٥٠) تا شصت (٦٠) حدیث را شنیده
او را در همان روز یاد میکرد . تازمانیکه امام صاحب حیات داشت على العموم قاضی صاحب
بحلقه تدریس او حضور میداشت بعد ازوفات استادش خواست که بادربار مناسباتی را
برای خویش تولید نماید خلیفه مهدی عباس اورا در سنه ١٦٦ برمسند قضا برگماشت


خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۰) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح

مابعد از (مهدی) جانشین آن هادی نیز آن عهده را برقرار ماند لاکن هارون رشید چون از علمیت ولیاقت ودانشوری او مطلع گشت اورا برعهده قاضی القضاتی تمام ممالك اسلامی افتخار بخشید واین آنچنان عهدۀ ایست که اولین بار اورا در تاریخ اسلام قاضی ابو یوسف اورا بدان خوبی وعمدگی اشغال داشته قبل ازو بدین منصب احدی فائز نشده بود بلکه در زمانۀ ما بعد هم بجز از قاضی احمد بن ابی داود دیگر کسی بدان مفخر نگردیده است آن ترقیات وتنظيمات وتنسيقاتی را که قاضی صاحب در امورات عدلیه درازمنۀ قضاوت خویش که حکم وزارت عدلیه را داشت بانجام داده اگر مستقلاً تحریر گردد يك دفتر بزرگی خواهد انجامید .

بظهر پنجشنبه پنجم ربیع الاول سنه ۱۸۲ وفات یافت محمد بن سماعه میگوید که درحالت نزع این الفاظ را قاضی ابویوسف میگفت « خدایا توبهتر میدانی که هيچ يك حكم وفيصله را دیده و دانسته برخلاف حكمت صادر ننموده ام وهمیشه کوشش من همین بود که تمام امورات را برطبق احکامات تو ورسول (ص) پاکت انجام دهم وقتیکه بعض مسائل مشکله برایم عارض میشد به تعاقب اقوال امام ابوحنيفه ميپرداختم و تاجائیکه معلومات دارم ابوحنیفه احکامات ترا خوب میدانست وعمداً از حق تجاوز نمیکرد » قاضی صاحب در عصر خویش یکی از متمول ترین اشخاص بود ودولت خود را نیز براه بسيار نيك وخوبى تصرف رسانیده در وقت موتس وصیت کرد که چهار لك روپیه ازاموالم برای فقراء مستحق مکه معظمه ومدينه وكوفه صدقت داده شود.

قاضی صاحب درعلوم متعدد صاحب کمال بودند با اینکه شهرت مزیدش در علوم فقهیه بود اما در دیگر علوم نیز عدیل ونظیری نداشت ابن خلکان مورخ قول هلال بن یحیی را نقل نموده که « ابو یوسف حافظ علم مغازى وتفسير وايا العرب بوده مخصوصاً درعلوم فقهيه يك شخص بی مانند بود » درحدیث چنان مرتبۀ را حائز بود که اورا در حفاظ الحدیث شمرده اند وعلامۀ ذهبی ترجمۀ اورا در ضمن دیگر حفاظ الحدیث قلمبند نموده است یحیی بن معین میگفت « که دراهل الرای پیشتر از ابویوسف هیچ کسی حافظ الحدیث نبوده است » امام احمد حنبل درشان او گفته «كان مصنفاً في الحديث » مزلی که یکی ازشاگردان مشهورامام شافعی است . میگفت « ابو یوسف


خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۱) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح

اطبع القوم في الحديث : ( این قول را صاحب تذكرة الحفاظ نیز نقل نموده است ( خطیب بغدادی در تاریخ خویش قول امام احمد حنبل را نقل نموده وقتیکه مرا شوق علوم دامنگیر شد بخدمت ابو یوسف حاضر شدم . یحیی بن معین و امام احمد حنبل و غیره ائمه حدیث از ابو یوسف احادیث را آموخته اند علاوه برین دیگر چه دلیل برای عظمت شانش در کار است ( نسبت به قاضی ابو یوسف در کتب رجال جرحها نیز منقول است اما آنها عموماً ازین نا قابل اعتبار اند که مبهم میباشند و یا منشاء آن از اختلافات مسائل اجتهادی بوده است . )

مراتبی را که در علوم فقهیه نائل است ازان احدی انکار کرده نمیتواند ــ امام ابو حنیفه نیز معترف بکمالات او بود یکمرا تبه قاضی صاحب در بستر بیماری افتاده بود امام صاحب جهة عیادت او رفت چون از نزد او برآمد همراه رفقای خویش گفت « اگر خدا نخواسته این مرد وفات کرد گویا عالمی را هـلاك نمود » ( موت العالم موت العالم ) دیگر ائمه نیز بحدت ذهن و قوت فهم او اعتراف داشتند امام اعمش که یکی از محدثین مشهور آن عصر بود از قاضی صاحب مسئله را پرسید و جوابی شنید ــ امام اعمش گفت برین جواب سندی را هم بیاد دارید قاضی صاحب گفت سند آن فلان حدیث است که شما آنرا در فلان موقع بمن بیان فرموده اید امام اعمش گفت فرزندم یعقوب این حدیث مرا از وقتی بخاطر است که عقد والدین شما نیز بعمل نیامده بود لیکن مطلب صحیح او را از زبان تو الیوم فهمیدم ( ترجمه ابو یوسف در تاریخ ابن خلکان ) قاضی صاحب اولین شخصی است که در فقه حنفی تصنیف فرموده است در دیگر علوم نیز تصانیف متعددی دارد و ابن الندیم در کتاب الفهرست خویش اسماء تمام آنرا نیز نقل داشته است که متأسفانه یکی ازان کتب بنظر ما نرسیده تنها کتاب الخراج او را ملاحظه نمودیم لهذا نسبت بدان چیزی مینویسم هارون رشید نسبت بمسائل جزیه و خراج از قاضی صاحب بعض یاد داشتهای را طلب داشت وی بجواب او تحریرانی را ارسال داشت این کتاب گویا مجموعة همان تحریرات میباشد ( این کتاب در مطبع میریه مصر درسنه ۱۳۰۲ هـ بطبع رسیده است ) اگر چه درو مضامین متعددی میباشد لاکن زیاده تر مشتمل بر مسائل خراج است ازین رو میتوانیم که ما


خاتمۀ تحفۀ الامان فی سیرۀ النعمان (۲۹۲) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح
آنرا بنظامنامۀ مالیۀ عصر حاضره تعبیر کنیم ــــ درین کتاب اقسام اراضی بلحاظ
حیثیت وتنوع ــــ وانواع مالیات و اختلاف حیثیت های دهاقین ــــ اقسام حاصلات
زمین و دیگر مراتب ولوازمات آن بدان خوبی و دقت نظر منضبطه است و متعلق
بدان چنان قواعدی را مقرر داشته که بلحاظ آن زمانه تعجب انگیز میباشد و در طرز
تحریر او خوبی بزرگ آنست که نهایت آزادانه بوده در طی تسطیر هدایات جابجا
بتذکر آن خرابیها ئیکه در انتظامات سلطنت موجود بوده بنهایت شدت و لهجه
درشت پرداخت جلب توجه حکومت را بدان طرف نموده است ــــ
چیزیکه بیشتر در تاریخ زندگانی قاضی صاحب قابل قدر گفته میشود تادیۀ فرائض
منصبی اوست بکمال جرأت و پافشاری در زمان چنان شهریاری که نہایت جبار و
خود پسند بود و مثال آن در دیگر ممالک ایشائی کمتر بنظر می آید در کتاب الخراج به
هارون الرشید نوشته است که ای امیر المومنین اگر تو در ماهی یکمرتبه بعرض و داد
مظلومین میپرداختی همانا که در زمرۀ آن سلاطین محسوب نمیشدی که از حال رعایا
غفلت میورزند بلی اگر تو یکبار یا دو بار برای انصاف کردن در امورات مملکت و
عرايض رعایا وپژوهش حال برا یا در بار می نمودی و این خبر به تمام اطراف و جوانب
مملکت انتشار مییافت البته که دست ظالم از جان و مال و ملت مظلوم دور میگشت بلکه
اگر این اطلاع تنها بعمال و حکام هم میرسید که امیرالمومنین در سال یکروز ملاحظۀ
امورات سلطنتی و باز پرس از کارهای حکومتی را مینماید البته که بدو شـان جرأت
این قدر مظالم وستمکیشی نمیدود . ماسوای قاضی صاحب احدی اینقدر جرأت نداشت
که بهارون الرشید این الفاظ را میگفت جای تعجب است که امثال این اشخاص پاکیزه
نفس نیز از حملۀ و اتهام دشمنان رستگاری نیافته اند بعضی مخالفین قاضی صاحب را
يك شخص متملق و چاپلوس معرفی نموده جهت تائید این مدعای خویش چند
قصه ی را نیز از خود تراشیده اند و برخی از مورخین که تمیز تر و خشك را کرده
نمیتوانستند این روایات را به بسیار شد و مد نقل کرده کوتاه بینان را بیشتر کوتاه نظر
نموده اند چند حکایاتی ازین قبیل در تاریخ الخلفا نیز مسطور است که تمام این
حکایات بیهوده و تحریرات فرسوده راهمین عبارتی که او را ما از کتاب الخراج در


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۹۳) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
فوق ترجمه نموده ایم تردید میکند و نظر بقطعیت و اصالت آن بدین روایات هیچ قدر و قیمت و اهمیتی را باقی نمیگذارد ـ
علاوه بر مورخین حاطب الیل برخى از محدثین نیز در جوش مخالفت سرشار شده پروای تحقیق حق را نموده اند بیهقی در حالات امام شافعى يك كتاب بزرگى را تصنیف نموده دران مینویسد وقتيكه امام شافعى را هارون رشید محبوس نمود امام محمد و قاضی ابو یوسف بدو رای دادند که « او کشته شود والا برای سلطنت صدمۀ شدیدىرا تولید خواهد نمود » افسوس كه با این عامیت و لیساقتی كه بیهقی دارد اینقدر سخنی را سنجیده نتوانست که قبل ازواقعه گرفتاری امام شافعی قاضی ابو یوسف رهسپار عالم جاودانى شده بود لاكن شكر میکنم خدایرا که خود محدثین به تردید و تکذیب این روایت بذل مقدرت نموده اند حافظ ابن حجر که ما بعد ازوی هیچکسی آنچنان محدث بزرگت شده نتوانسته است نيز يك كتاب را بنام « توالى التاسیس بمعانی ابن ادریس » تصنیف نموده در آن این روایات نقل نموده چنین مینویسد . ( فهى مكذو بت وغالب ما فيها موضوع وبعضها ملفق من روایات ملفقة وواضح ما فيها من الكذب قوله فيها ان ابا يوسف ومحمد بن الحسن حرصاالرشيد على قتل الشافعى ) يعنى این روایت دروغست و اکثر آن موضوع میباشد و بعضی حصص آن از دیگر روایات مخلوطه ماخوذ بوده است و دروغ صریح که دروست این میباشد که ابو یوسف ومحمد هارون الرشید را بقتل امام شافعی ترغیب داده اند [ این كتاب نیز در مطبعه میریه به سنه ۱۳۰۹ طبع شده .
بعض اوليات نيز بقاضی صاحب منسوب است چنانچه ابن خلکان مینگارد که ابو یوسف اولین مردیست که برای علما يك رقم لباس را مخصوص نموده است که تا هنوز آن لباس مروج است ورنه قبل ازو از روى لباس در بين علماء وعوام مفارقتى نبود .
ـ امام محمد بن الحسن الشيبانى ـ
بازوى دویمین فقه حنفی است و موطن اصلی او قریه ایست بقرب دمشق که به مرستا مشهور است پدرش آن وطن را گذاشته ( واسطه ) را برای سکونت خویش


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (٢٩٤) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح

اختیار نمود وامام محمد در سنه ۱۳٥ در همانجا تولد یافت در آغاز سن رشد در کوفه رفته به تحصیل علوم آغاز کرده وبشرف صحبت بسیاری از علمای بزرگ فائز گشته مستفید میشد واز مسعر بن كدام وامام سفيان ثوری وامام مالك بن دينار وامام اوزاعی وغیره احادیث را روایت نموده کم وبیش تا دو سال بخدمت امام ابو حنيفه نیز مشرف بود بعد از وفات او بقایای تحصیلش را بنزد قاضی ابو یوسف تكمیل کرد وباز بمدینه منوره رفته تاسه سال از امام مالك علوم حدیث را می آموخت در آغاز شباب اوازۀ علم وکمالش اشتهار یافت و در سن بیست سالگی بر مسند تدریس متمکن گشت و مردم ازوی مستفید میشدند ــ چون هارون رشید از فضل وکمال او اطلاع یافت بدو منصب قضا را ارزانی داشت واکثریه او را بهمراه خویش بطور مصاحب باریابی میداد سنه ١٨٩ چون عزم ری را نمود امام محمد را نیز باخود برد بقرب ری بمقام رنبویه داعی اجل را لبيك گفت و از اتفاق کسانی كه يك نحوى مشهور است نیز در همین سفر به همین قریه وفات یافت به هارون الرشید از رحلت این دو ذوات مکرمه بسیار صدمه عائد آمده درین سفر وبعد از فراغ این سفر متاسفانه میگفت که « ما علم فقه ونحو را در قریه رنبویه دفن نموده آمده ایم » علامه یزیدی كه ادیب نامور و شاعر معتبر ویکی از اهل دربار هارون الرشید بود يك مرثية جانگدازی را نسبت بوفات امام محمد تحریر نموده است كه يك شعر او چنین است ــ فقلت اذا ( ما اشكل الخطب من لنا * بايضاحه يوماً وانت فقيد ) مطلب اینکه ــ چون تو نماندی برای حل مشكلات ما عالم علامه مانند تو از كجا خواهد آمد .
با اینکه يك حصهٔ بزرگ زندگانی امام محمد در دربار گذشته اما وی ابداً رشتهٔ حقگوئی و آزاد پسندی را از دست خویش نگذاشت چون در سنه ١٧٥ ھ يحيى علوی علم بغاوت را بلند نموده در آخر از سر و سامان هارون رشيد حواس باخته شده ترسید و سلسله جنبان مصالحت گشت بعد از رضای جانبین معاهده قلمبند شد و جهت اطمینان خاطر یحیی بران معاهده امضاء ودستخط علما وفقها وفضلا ومحدثين بزرگ نیز کرده شد بعد ازینکه یحیی بمصالحت راضی شد پس از مدتی به بغداد آمد هارون رشید خواست نقض عهد را نماید تمام علما از خوف هارون رشید فتوای نقض عهد را


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٩٥) ذکر تلامذۀ ارشد امام اعظم رح
نیز دادند تنها امام محمد علی رؤس الاشهاد بمخالفت آنها پرداخت و تا آخر بهمان
قول خویش اصرار داشت . امام محمد صاحب رتبۀ بزرگی بود واندازۀ مراتبۀ او از
اقوال ائمه ومجتهدین بخوبی کرده میشود امام شافعی میگفت « وقتیکه امام محمد کدام
مسئله را بیان مینمود چنان معلوم میشد که وحی نازل میشود » ونیز بیان می نمود
که من « ازمام محمد يكبار شتر علم را حاصل نموده ام » کسی ازمام احمد حنبل پرسید
که این مسائل دقیق را از کجا دستیاب نمودید گفت « از کتب محمد بن الحسن » ( تمام
این اقوال را علامه نووی در تهذیب الاسماء واللغات مسطور نموده است )
اگرچه از حلقه تدریس امام محمد بسیاری ازعلمای نامور مستفید شده اند لاكن درين
ضمن نام امام شافعی صاحب بسیار خصوصیت یادکرده میشود وطبقۀ کوتاه نظر زمانه
مارا ازین قول تعجب دست خواهد داد چنانچه در زمانۀ سابق ابن تیمیه نیز از
شاگردی امام شافعی بنزد امام محمد انکار نموده بود لاکن سخن حق را کدام شخص
میتواند که بپوشد ؟ امروز بهزارها کتاب تاریخ ورجال برای اثبات این مدعای ما
موجود است ـ آیا آنها درین مسئله چه شهادت را پیش می نمایند ؟ ـ
بلاشبهه فیض کمالات امام محمد شافعی را بسیار طرق بزرگ علوم وفنون برانشان
داده است وخودش نیز بدین امر معترف بود حافظ بن حجر نيز يك قول دیگر امام
شافعی را قلمبند نموده است که ماجهت مزید اثبات این مدعای خویش ترجمۀ آنرا
مینویسیم « محمد بن الحسن بدربار خلیفه وقت یکی از اشخاص معزز شناخته می شد
ومن به نزد وی اکثریه رفت و آمد داشتم با لآخر باخود گفتم که او در علم فقهیه
نیز رتبۀ عالی دارد لازم که صحبت او را برخود ملتزم نمایم چنانچه هر روزه بنزد او
رفته از وی مستفید میشدم ودروس آنرا کاملاً قلمبند میکردم .. ( ملاحظه شود
توالى التوسيس طبع مصری )
امام محمد نیز ذاتاً در اعزاز واکرام امام شافعی میکوشید ونسبت بجمهور تلامذه
اش بهمراه او بشفقت ومرحمت پیش می آمد ـ روزی امام محمد قصد دربار هارون
الرشید راداشت در عرض راه با امام شافعی ملاقی شده فوراً از پشت زین فرود
آمده بغلام خویش گفت بدربار اطلاع دهید که امام محمد الیوم حاضر شده نمیتواند


خاتمة تحفة الامان في سيرة النعمان (296) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح

امام شافعی گفت شما سوار شده واپس بدربار بروید من ملاقاتم را به دیگر وقت ملتوی می نمایم ـ فرمود که نی ملاقات شما را من بسیار ضروری میدانم (ایضاً صفحه ٦٩ ) توالى التاسيس مطبوعة مصر ) اکثر یه در بین امام محمد و امام شافعی مناظراتی نیز بعمل می آمد و سنابهمین ملاحظه بعضی از اشخاص از تلمذ او بنزد امام محمد انکار دارند لا کن در استادی و شاگردی آنزمانه امثال این مناظرات را عیب نمی پنداشتند بلکه چنانچه مذکور نمود يم يك طریقه مخصوص تدریس همین مناظرة استاد و شاگرد می بود .
اگر چه شهرت امام محمد بیشتر در علوم فقهیه است و زیاده تر تصنیفات او نیز در همین فن موجود است اما در تفسیر وحديث وادب نيز رتبه اجتهاد را داشت امام شافعی میگفت که « در علوم تفسیر احدی را بزرگتر از امام محمد ندیده ام ( الجواهر المضيه ترجمه امام محمد ) در علوم ادب و عربیت هیچ تصنیفی از وی به نظر نرسیده است لکن آنمسائل فقهیه که مبنی بر جزئیات نحویه میباشد اکثریه در جامع کبیرش مذکور است که از ان ثابت میگردد که درین فن نیز مقام علیا را اشغال نموده بود چنانچه ابن خلكان وغیره او را در خصوصیات وی محسوب نموده اند
در حدیث کتاب موطاه او مشهور است و علاوه بران كتاب الحج را که به تردید امام مالك نوشته در آن اکثر یه احادیث را روایت نموده در مسائل متعدده در جوش ادعا آمده میگوید که اهل مدینه دعوی دارند که « ما پیر و احادیث میباشیم حالانکه درین مسائل صراحة بر خلاف حدیث کار میکنند » تصنیفات امام محمد از روی تعداد بسیار اند و امروز مدار مسائل حنفیه بر همان کتب اوست ما در ذیل فهرست کتب او را مینویسیم که دران مسائل امام ابو حنیفه روايتاً مذكورند و ازین رو آنها اصول فقه حنفی خیال کرده میشوند .
مبسوط : در اصل این کتاب تصنیف قاضی ابو یوسف است و متعاقباً امام محمد به توضیح و تشریح خوب آن پرداخته است این اولین تصنیف امام محمد پنداشته میشود .
جامع صغیر : بعد از تصنیف مبسوط تحریر یافته و درین کتاب تمام مسائل امام اعظم را امام محمد بروایت قاضی ابو یوسف مسطور داشته است و مجموع مسائل مندرجه اش (1533) مسئله میباشد در (170) مسئله اختلاف آرای آنها نیز مرقوم است و این کتاب مشتمل بر سه قسم مسائل است :- (1) مسائلی که ماسوای


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (۲۹۷) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح
این کتاب بدیگر جا یافته نمیشود (۲) مسائلی که در کتب دیگر نیز مذکورند لا کن
دران کتب امام محمد تصریح نه نموده است که این مسائل مخصوصاً از ابوحنیفه است
ودرین کتاب بدان تصریح نموده است . (۳) آن مسائل که در کتب نیز مذکورند
اما به الفاظی که درین کتاب قلمبند شده از وی بعض فوائد مجدده نیز مستنبط
می شود تقریباً سی یا چهل شروح متعددی نیز برین کتاب نوشته شده که صاحب
كشف الظنون باسماء وحالات مختصره هر کدامی از آنها پرداخته است .
جامع كبير . — يك كتاب بزرگی است که بعد از نوشته شدن
جامع صغیر تحریر شده و دران بهمراه اقوال امام ابو حنيفه اقوال امام زفر وقاضی
ابو یوسف نیز مسطور است و در هر مسئله دلائل آن نیز مرقوم شده آن مسائل
اصول فقهیه را که علمای متاخرین حنفی تدوین و ترتیب داده زیاده تر از طرز
استدلال و طریق استنباط همین کتاب استفاده نموده اند — وفقهای بسیار ناموری
بنوشتن شروح متعدد این کتاب نیز بذل مقدرت کرده اند که باسماء چهل و دو شروح آن
صاحب كشف الظنون تصریح نموده است .
زیادات : — مشتملبر آن فروع و مسائلی است که بعد از تصنيف جامع كبير
بیاد امام محمد آمده و آنها را در مجموعه قلمبند نموده از انرو بران نام زیادات
گذارده است .
كتاب الحجج : — بعد از وفات امام صاحب امام محمد بمدينة منوره رفته در انجا
نزد امام مالك رح موطاء را خوانده و در بسی از مسائل اهل مدینه را بر خلاف امام
ابوحنیفه دیده و طریقه مسائل فقهیه آنها را علیحده نگریسته چون واپس معاودت
کرده این کتاب را تصنیف نموده اولاً دران اقوال امام اعظم را نوشته متعاقباً
صورت اختلاف اهل مدینه را مرقوم نموده در آخر از روی حديث واثر و قياس مذهب
امام ابوحنیفه صحیح ثابت نموده بر دیگران الزام واغلاط شانرا عائد کرده است امام
امام رازی در مناقب الشافعی نیز این کتاب را ذکر نموده و فعلاً این کتاب نیز بحلیه
طبع رسيده ومهر جا دستیاب و از نظر من ( شبلى ) يك نسخه قلمى آن نیز گذشته است .


خاتمه تحفة الامان في سيرة النعمان (۲۹۸) ذکر تلامذه ارشد امام اعظم رح
سیر صغیر و کبیر :— تصنیف آخری اوست اولا سیر صغیر را نوشت چون
يك نسخه آن از نظر امام اوزاعی گذشت از روی طعن گفت که « اهل عراق
را به نوشتن سیر چه نسبت است » این سخن چون بسمع امام محمد رسید شروع
کرد بنوشتن سیرکبیر ، چون باتمام رسید شصت جزء بنظر آمد امام محمد این کتاب
ضخیم را بر شتر بار کرده بنزد هارون رشید برد اما هارون قبلا ازین تصنیف اطلاع
یافته شهزاده گان را بدو فرستاد تا که بنزد امام محمد رفته سند واجازه اجزای آنرا
از وی استدعا کنند .
علاوه بران دیگر کتب وتصنیفات وی نیز در فقه موجود است مثلاً کیسانیات ،
جرجانیات ، رقیات ، هارونیات لاکن باصطلاح فقها این کتب در ظاهر الروايه محسوب
نمیباشند بلکه کتاب الحج که بتذکر آن در فوق پرداختیم نیز ازین سلسله خارج است .
( امام زفر )
اگر چه در علوم فقهیه رتبه او پیشتر از امام محمد پنداشته میشود اما چون
هیچ تصنیفی از و باقی نیست و بر حالات او نیز قدری تاریکی افتاده ازینرو ما بتذکره
او در عقب صاحبین پرداختیم .
وی عربی النسل است و در اوائل عمر خود در علوم حدیث توغل داشت از همین
وجه چنانچه علامه نووی در تهذیب اللغات خویش تصریح نموده اور اصاحب الحدیث
میگویند و متعاقباً عطف عنانش را بسوی علوم فقهیه گماشته تا اخیر زندگانی خویش
دران مشغولیت داشت :—
درباره او يحيى بن معین که امام فن جریج و تعدیل احادیث بود چنین اظهاری را
داشته است ( زفر صاحب الرى ثقة مامون ) ( تهذيب اللغات والاسماء علامه نووی ) بعض
مردم به تضعیف او نیز کوشیده اند لکن چون آن تضعیف مبهم میباشد ازین رو
قابل اعتناء نیست مخصوصاً در قیاس احکامات صاحب کمال پنداشته میشد امام صاحب
نسبت بدو میفرمود اقیس اصحابی ـ و کيح بن الجراح که ذکرش در فوق گذشت از
وی نیز استفاده نموده است و چندی اداره عهده قضاوت را نیز نموده است تولدش
سنه ۱۱۰ و وفاتش سنه ١٥٨ بوقوع پیوسته است .


خاتمه تحفة الامان فى سيرة النعمان (٢٩٩) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح

—( قاسم بن معن )—
يك شخص بسيار نامورى بود در صحاح سته روايات او موجوداند اگرچه او را در فقه و احاديث نيز كمال حاصل بود لاكن در عربيت وادب عديل و نظيرى نداشت اكثريه امام محمد بغرض استفاده بخدمت او احضار ميافت خلیفه وقت چندی اورا به قبولیت قضای كوفه تكليف نمود بعد از گفت و شنيد مزيد مجبوراً قضاوت را قبولدار شد اما ابداً تنخواه از حكومت نگرفت . امام ابو حنيفه باوى شفقت ومحبت مخصوص داشت ووى نيز در جمله آن تلامذه محبوب القلوب امام صاحب محسوب بود كه امام صاحب نسبت بدانها ميگفت كه شما « فرحت بخش دل غمگين و بردارنده غموم وهموم من ميباشيد » وى نيز بهمراه حضرت امام خلوص ومحبت وعقيدت مزيدى را داشت شخصی از وی پرسید چون شما امام فقه و علوم عربيه ميباشيد ميتوانيد بگوئید که درین « علوم کدامش وسیع است » گفت والله كه يك تحريرى از تحريرات امام ابو حنيفه بر تمام علوم عربيه گران است وى در سنه ١٧٥ برحمت ایزدی پیوست .

—( اسد بن عمرو )—
اين همان ذات است كه در مجلس تصنیف حتی امور تحریر به بدو مفوز بود صاحب رتبه بزرگ است امام احمد حنبل از وی روایت نموده — و يحيى بن معین او را در ثقات محسوب داشته است — بلال رازی حكایه میکند که یکمرتبه هارون الرشید بمكه معظمه رفت چون از طواف فراغت یافت باندرون خانه كعبه در آمده بجای نشست و تمام اهل در بار واعيان ها شعبه به پیش گاه او ایستاده بودند تنها شخصی بهمراه هارون الرشيد بيك جاى نشسته بود كه من او را دیده تعجب كردم كه اين شخص كيست ؟ چون پرسیدم گفتند که اسد بن عمرو است ( ملاحظه شود الجواهر المضيه . )

—( علی بن المسهر )—
فن حديث را از امام اعمش و هشام بن عروه حاصل نموده است . امام بخارى و مسلم از وی روایات نموده اند — امام احمد حنبل همواره بر فضل و كمال او اعتراف داشت و اطلاعاتی که بدو از تصنیفات امام ابو حنيفه — وسفیان ثوری محصول


خاتمة تحفة الامان فى سيرة النعمان ( ٣٠٠ ) ذكر تلامذه ارشد امام اعظم رح
آمده تماماً بتوسط همین علی است مدتی در موصل قاضی بود و در سنه ١٩٨ وفات کرد ( الجواهر المضيه )

عافيه بن مزيد

این همان ذاتیست که نسبت بدو امام صاحب میفرمود « تا زمانیکه عافیه بمجلس افتاء شريك نشود هیچکس مسئله را قلمبند ننماید » علامه ذهبی – نسبت بدو می نویسد كان من حیات القضاة .

حبان

یکمرد کثیر الروایه بود در ابن ماجه روایات متعدده ازو روایت شده است

مندل

برادر حبان است از امام اعمش وهشام بن عروه عبد الملك بن عمير و عاصم احول و امام ابو حنیفه روایات را اخذ نموده يك شخص نهایت متورع و پرهیزگار بود و در سنه ١٦٨ رهسپار عالم جاودانی گشت برادرش حبان نسبت بوفات او يك مرثیۀ درد انگیزی را تحریر داشته که علامه ذهبی چند شعر آنرا در میزان الاعتدال خویش نقل نموده است خواهش مندیم که دو بیتی از آن مرثیه را مانیز نقل نمائیم .
فاذا اذكر فقدان اخي * انقلبت فى فراشى ارقا
و اخ ای اخ مثل اخی * قد جرى فى كل خير ماسبقا


تحفة الامان


[BLANK PAGE]