[ILL]
حفظ الصحه
تألیف
[ILL]


٢٠
رساله
خط رقعی
تألیف:
(محمد اکرم فارغ التحصیل مفتش در وزارت معارف)
جهت تعلیم عموم صنوف مکاتب ابتدائیه دولت علیه افغانیه به تصحیح
جناب ع ج حضرت عالی سردار حیات الله خان وزیر
معارف - در مطبع تجارتی کاظمی تاریخ ماه سرطان
١٣٠٢ با نتظام کمترین باز محمد زیور طبع در بر کرد.
عدد طبع اول ....... (٦٠٠) نسخه


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم
غرض از نشر و طبع این رساله مختصر همانا
کمک رهبریست بر آذوات معلمین و سر معلمینی که
در هفته یکبار قرار پروگرام رسمیه وزارۂ جلیله معارف
طلاب مکتب را از قواعد اصولی (حفظ الصحه)
هدایات و ارشادات میدهند، ازین است که
طبع همچه یک مختصری بزبان خیلی بسیط فارسی
برطبق فهم اطفال صنوف ابتدائیه حتمی و لازمی
شمرده شد.


۲
باب اوّل در بیان هوا
فصل اوّل
در باب ضرورت هوا
نعمتهای خداوند از اندازه بیرون است
از آنجمله بهترین نعمتها نعمت صحت است.
برای نگهداشت صحت وجود چند چیز ضروریست:
هوا، آب، غذا، خواب، از همه اضافه‌تر
هوا ضروری است، که بدون آن زندگانی ممکن
نیست، هرچند که بلحاظ دیر زنده ماندن
در میان آنها فرقی هست، امّا در صورت


۳
نابودن ہوا انسان تا دو سه دقیقه هم زنده
مانده نمیتواند و می میرد چنانچه اگر یک موش را
گرفته در یک بوتل انداخته سر بوتل را محکم کنند
تا زمانیکه ہوا در آن موجود است موش زنده
میماند ، و هر زمانیکه هوای داخل بوتل از
سبب تنفس کردن آن تمام شد شما خواهید
دید که موش مذکور بسه چهار دقیقه بیهوش شده
خواهد مرده از این تجربه ثابت میشود که ہوا از
اشد ضروریات وجزء اعظم زندگانی
انسان و باقی حیوانات است.
--*--


٤
فصل دوّم
در بیان کثافت ہوا
تیره شدن ہوا را کثافت ہوا میگویند مگر
باصطلاح اطبا و حکما خراب شدن ہوا را
کثافت ہوا میگویند .
علامت خراب بودن ہوای یک مقام :
علامت خراب شدن ہوا بسیار است اما عموماً
ساکنین هر سرزمین که اکثر چهره های شان
زرد و مبتلای انواع امراض میگردند ہوا
آنجا کثیف میباشد .
اسباب قدرتی که ہوا را خراب


می سازد :-
اوّل - تنفس انسانی است.
دوّم - عمل احتراق یعنی سوختن اشیا.
سوّم - گنده شدن اشیا و اشیا قذر مثل
فضلهٔ انسانها و حیوانات و عرق
و سائر نجسی ها.
چهارم - عملیات روزمرهٔ خانگی مثل غسل
و شست و شو و پخت و پز.
پنجم - بعضی حرفه ها و پیشه ها چون زرگری،
قصابی، رنگمالی، سوهان گری،
و غیره.


ششم تنفس مریضان و خاک سرکها که بسبب
تردد گادیها و غیره غبار گشته ذرات آن
بهرای آمیزد .
فصل سوم
( در باب عملهای قدرتی که هو را صاف )
( می سازند )
١- وزیدن باد تند که هورا از یکجا بدیگر جا
می برد و بدینگونه هو اصاف میشود .
٢- درختان و نباتات که سبب صاف شدن
هوا میگردد و دانستن آن تعلق بعلم
کیمیا دارد ) .


فصل چهارم
(دریا بخی اشیدن هوای شهر قریه جا)
اصلی ماده خراب شدن هوا نجاست است
جاهائیکه هجوم سکونت مردمان باشد هوای
آنجا نیز خیلی خراب میباشد .
سبب کثافت هوای شهر و قریه جا امور ذیل
می شود :-
١:- اکثر مردم در خانه های تنگ که سقف آنها
بسیار پست و ترود هوا نمیباشد
سکونت و گذران میکنند، وقتیکه
در هچو خانه ها را به بندند، هوای تازه


۸
نمیتواند داخل آن شد.
۲ :- اکثر مردم سر خود را زیر صندلی ها درون
کرده یا به لحاف چرکین پیچیده خواب
میکنند که این هم هوا را خراب
ساخته مضر صحت شان میشود.
۳ :- آب غسل و باران و طبخ و بودی بول
و نجاست بهر طرف و بیت الخلا
که در آن نجاست باشد و انبار ساختن
سرگین و دفن کردن مرده ها قریب آبادی
نیز هوا را خراب میسازند .
٤ :- بعد از غسل لباس چرکین پوشیدن


۹

و درخت خواب حرکت خوابیدن
نیز باعث خراب شدن هوا میگردد.

علاج :-
۱ :- باید که مردم سقفهای خانه‌های خود را
بلند بسازند، و خانه‌ها روشندانهای
بسیار داشته باشند تا راه آمد و رفت
هوا بخوبی باشد .

۲ :- لازم که مرده‌ها را قریب آبادی دفن
نکنند ، سرگین و غیره هم دور از آبادی
انبار شود ، غسل اگر امکان باشد
در خانه‌های خود نمایند والاّ در حمام


١٠
های شهر مگر بزودی جان خود را پاک
نموده بیرون شوند .
٣ - باید قصاب و زرگر و رنگمال و چرم گر
و باقی اهل پیشه را بیرون شهر علیحده
جای داد .
فصل پنجم
(در بیان اسبابیکه هوا را از خراب
شدن منع میکند)
هیچ چیزی نیست که هوا را کاملاً از خراب
کردن نگه کرده بتواند مگر باز هم اگر بعضی احتیاطها
کرده شود هوا تا یکدرجه صاف مانده میتواند


۱۱
و آن قرار ذیل است:-
۱ :- هوای تازه در خانه سکونت آمد بتواند.
۲ :- در یکخانه بسیار مردم جمع نشوند.
۳ :- اشخاص مریض وزچه و غیره را در خانهای
بلند که دارای روشندانهای کافی
باشد جای داده شود.
۴ :- دور مریض وزچه اشخاص بسیار
جمع نشوند.
۵ :- باید خس و خاشاک و نجاست و غیره را
فوراً از راه دور و در یک کناره دفن
سازند اما قریب چاه نباشد.


۱۲
۶: ـــ علی‌العموم باید غسل عادت داشته باشند
لباس پاکیزه و رختخواب صفا استعمال
کنند .
۷: ـــ برای بود و باش یکنفر سپاهی (۶۳)
فط مربع و برای یکنفر طالب العلم
(۶۰۰) فط مکعب و برای یکنفر محبوس
(۶۳) فط مربع و برای عموم مردم
اگر امکان باشد (۴۸) فط مربع
جای داده شود .
۸ ـــ سرکهای شهر باید آب پاشی شود .
ــ * ــ


۱۳
باب دوم دربیان آب
فصل اول
در بیان وسائطی که به ما آب میرساند
بعد از هوا آب بدرجه دوم برای زندگانی
انسانها ضروری است.
عموماً آب بسه طریق بما میرسد :-
۱ :- آب باران است که بکوه ها وغیره بارید
یک حصه آن بواسطه در یا ها و جویها
بما میرسد.
۲ :- یک حصه آب باران در کوه ها جذب شده


١٤
بواسطۀ چشمه ها بما میرسد.
۳ : یک حصۀ آب باران در زمین جذب شده
بواسطۀ چاه ها بما میرسد.
فصل دوم
در بیان اسبابیکه آب را خراب میسازد.
چنانکه هوای صاف برای حیات انسان ضروری است
همچنان آب صاف نیز برای حیات ضرورت دارد.
اسباب خراب شدن آب چیزهای ذیل
میباشد :-
۱:- هرگاه بر زمین نجاست پلیدی و غیره
باشد آب باران که بزمین


۱۵
میرسد همراه آنها مخلوط شده در زمین
جذب میشود که اگر در آن زمین چاه کنده
شود آب آن خراب و مضر صحت میباشد
پس لازم است که قریب چاه ها چیزی
نجس نیندازند .
۲ :- اکثر مردم اشیا کنده و تکرهای چرم
و خاکستر و غیره را در کنارهای دریا
می اندازند و بدر رفت آب حمام را
بطرف دریا میکشند که در اینصورت
آب دریا با اینچنین چیزها آمیخته و خراب
می شود .


١٦
۳:- اکثر مردم پیشه گر مثل دوبی، کهنه دوز
و غیره کالاهای چرکین و جتی ها را
در کنارهای دریای شویند که باعث
خراب شدن آب شو نوشیدن بچه
آب مضر صحت میباشد.
٤:- علی العموم در حوض ها و آب انبارهائیکه
برای نوشیدن مقررست مردمان
غسل میکنند، و مواشی و غیره را
آب میدهند که این هم باعث
خرابی آب میشود.


۱۷
فصل سوم
(در بیان اسبابیکه آب را از خراب شدن باز میدارد)
۱:- باید آب مستعمل را بزمین نیندازند
زیرا که در زمین جذب میشود و تاثیر آن
هر گاه چاه کنده شود در آب چاه میرسد.
۲ :- برکنار دریاها و حوض‌ها و جوی هائیکه از
آنها آب برای نوشیدن میگیرند نجاسات
و آلایشات وغیره اشیای نجس را نیندازند.
۳ :- آب حمام و بیت الخلا وغیره را بطرف دریاها
و جاهائیکه آب از آنجا برای نوشیدن
میگیرند بدر رفت نکشند.


۱۸
۴:- کالا و دیگر اشیا را در چنین جایهائیکه
آب از آنجا برای نوشیدن استعمال
میشد نشویند.
۵:- حتي الوسع چاه در جا پاک و صاف کنده
شود و دهن چاه از چهار اطراف آن
پخته تر باشد تا آب خراب وغیره وقت
آب کشیدن در ان داخل نشود.
۶:- قریب چاه باید که شست و شو غسل
و غیره نشود تا آب مستعمل در چاه نریزد.
۷:- احتیاطهای ذیل در آب نوشیدنی
لازمی است:-


۱۹
(۱) اگر آب صاف باشد آنرا جوش داده
وسرد کرده بنوشند.
(۲) اگر صاف نباشد یعنی ذرات خاک
در آن موجود باشد قرار ذیل صاف شود
در کوزه که زیر آن سوراخ تنگ باشد
تا یک حد ریگ و ذغال انداخته آب
پر کنند و در ته آن ظرف یا کوزه دیگری
بگذارند، آب از ریگ و ذغال نفوذ
و از سوراخ کوزه مقطر و صاف شده
بظرف میریزد.


۲۰
باب سوم در بیان غذا
فصل اول
در بیان ضرورت خوراک
مقصد از خوراک نگه کردن جسیم است از لاغری
و کمزوری تا بواسطه صحت کامل اوامر خداوندی
مثل نماز، روزه، زکوة، حج، وغیره اعمال
صالحه را بجا آورده برای جمیع ضروریات ملت
از قبیل جهاد و تحصیل علوم و فنون وغیره خود را
مستعد و آماده ساخته بتواند و دست ظلم
دشمنان دین را از دامن عصمت ملت خود کوتاه


۲۱
نماید، پایدارمی صحت وتندرستی و بقا زندگانی
بعد از ہوا و آب وابسته به غذا است چنانچه
اگر یک آدم تندرست و توانا تخمیناً مدت
۵ یا ۱۰ روز چیزی نخورد از گرسنگی هلاک
خواهد شد .
فصل دوم
در بیان اقسام و مقدار خوراک
برای کمال نگهداشت صحت اقسام خوراک ذیل
در یک شبانه روز ضروری است.
۱- غذائی که در جسم انسان گوشت پیدا میکند
مثل گوشت، دال و غیره و مقدار آن


در یک شبانه روز از یک خورد الی
یکینم خورد حسب سن ضروری است.
برای اشخاصیکه زیاده کار دماغی و
جسمانی میکنند تا سه خورد هم جائز است.
٢ : - غدائیکه در جسم چربو پیدا میکند مثل
روغنیات مقدار آن در یک شبانه
روز از ۱٨ مثقال الی یک خورد
لازمی است .
٣ : - غدائیکه مقدار شکر و نشایسته در آن
زیاده تر باشد مثل آرد گندم ، ساگودانه
وغیره مقدار خوراکه آن در یک شبانه روز


۴۳
برای یک آدم جوان از یکنیم پاو الی
نیم چبارک ضروری است :
۴:- غذائیکه در جسم برای هضم طعام نمک
پیدا میکند مثل پنیر، تخم و غیره مقدا
خوراک آن از سه الی پنج مثقال
قریبا ضروری است.
۵ :- غذائیکه در ان آب زیاده تر باشد
مثل یخنی، آش جو وغیره مقدار آن
بدرجه اوسط و برحسب طبیعت خورد
شود.


٢٤
فصل سوم
در بیان اوقات غذا
اوقات غذا تعلق بگر فتاریهای روز مره و کار و با
یومیه دارد لیکن بهترین وقت غذا آن ست
که برای انسان اشتهای صادق پیدا شود لازمست
که هر شخصی نسبت بگرفتاری و کار و بار یومیه
برای خود یک وقت غذا مقرر نماید که بقرار
آن عادت گرفته خود را پابند آن سازد و از
خوردن بار بار پرهیز نماید زیرا که مضر هاضمه شود
فصل چهارم
در بیان هدایات ضروری غذا


٢٥

کسانیکه صحت وجود خود را میخواهند لازم است
برهدایات ذیل توجه نمایند :
١ :-- غذای خوشنما ، خوش ذائقه و تازه تا حد
امکان خورده شود .
٢ :-- غذا آهسته آهسته خوب جویده شود
تا سبب بد هضمی و درد شکم و غیره نگردد.
٣ :-- بوقت خوردن ، طبیعت را خوش و
خرم نگهداشته از سخنانیکه تعلق بفکر
و دماغ داشته باشد بکلی اجتناب شود
٤ :-- غذا بسیار گرم خورده نشود .
٥ :-- کامل شکم سیر خورده نشود بلکه یک کم اشتها


۲۶

باقیمانده دست از طعام بدارند.
۶:- درمیان غذا باید آب بسیار ننوشند.
۷:- پیش از طعام و پس از آن آب ننوشند
بلکه اگر آب مینوشند تقریباً دو ساعت
پیش از طعام یا بعد آن حسب خواهش
باشد چراکه نوشیدن آب باینطریق
ضرر ندارد.
۸:- درمیان طعام آب بسیار سرد برف دار
یا یخ دار ننوشند و نیز آب گرم متصل آب
سرد یا آب سرد متصل آب گرم نوشیده
نشود.


۴۷
۹ :- بعد از خوردن غذا کم از کم تا یکساعت
آرام کنند یعنی بہیچ کار دماغی یا غیره
مشغول نگردند .
۱۰ :- بخوردن یک قسم غذا عادت نگیرند
یعنی اگر امکان باشد در اوقات مختلف
اقسام غذای مختلف خورده شو .
۱۱ :- بعد از طعام شب باید فوراً خواب
نکنند بلکه یک دو ساعت صبر کرده
خواب روند .
۱۳ :- بعد از خوردن غذا تا دو ساعت
غسل ضرر دارد .


۲۸
١٣ :- در وقت مرض از طعامی که بر آن مگس
بنشیند احتراز لازم است .
١٤ :- ظروف بدون قلعی برای پختن طعام
استعمال نشود .
فصل پنجم
در باب هدایات متعلق بشیر
در اقسام شیر بدرجه اول شیر گاو و دوم بز و
سوم گوسفند است و از آن بعد شیر شتر
وغیره .
هدایات متعلق به شیر :-
١ :- باید که شیر دوش بیمار نباشد و نیز باید دستها


۲۹
پاک و در ظرف پاک بدوشد، و اول
از همه پستان گاو را خوب شسته پاک
کرده بدوشد.
۲: باید حیوانیکه شیر آن دوشته میشود مریض
نباشد.
۳:- شیر در جای سرد و پاک نگه کرده شود.
٤:- پیش از نوشیدن جوش داده شود.
٥:- از خوردن شیر خام حتی المقدور احتیاطاً
لازم است.
٦:- باید نهار شیر نوشیده نشود که مضر
هاضمه است.


٣٠

٧- - قبل از نوشیدن شیر چیزی ترش خورده
نشود، حتی بعد از خوردن گوشت هم شیر
نوشیده نشود .
٨ - - شیر بازار بسببیکه در آن اکثر آب مخلوط
میباشد نوشیده نشود .


۳۱
باب چهارم در بیان خواب
و بعضی صفائیها
و ورزش
فصل اوّل
در بیان خواب
خواب عبارت از آرام ساختن بدن
و دماغ است، خواب بدرجهٔ اوسط مفید
و کمی و بیشی آن از درجهٔ وسط مضر صحت
و دماغ است، چرا که کثرت خواب انسانرا


۳۲
تنبل و کند ذہن میسازد، واز مقاصد دینی
و دنیوی محروم میگرداند، اکثری از مشاہیر
اسلام بخواب کم عادت داشته اند،
ولی قرار تحقیقات ڈاکٹری برای
یک شخص جوان از (۷) الی (۸)
ساعت خواب لازمی است و برای
اشخاص معمّر و مو سفید (۶) ساعت
خواب تقریباً کفایت میکند، امّا برای
اطفال خورد از (۹) الی (۱۰) ساعت
خواب حتمی و ضروری شمرده میشود،


۳۳

فصل دوّم
در بیان بعضی صفائی ها

دین مقدس اسلام تقریبا چهارده صد
سال قبل برین مسلمانانرا به پابندی
پاکی و صفائی امر و ارشاد فرمود
چنانچه غسل کردن بروز های جمعه و گرفتن
ناخن و مسواک کردن دندانها و غیره را
بر مسلمانان وظیفه خاص ساخته امروز
تمامی داکتر ها بر فائده نظافت و صفائی
امور مذکوره فوق تصدیق نموده اند، که
خلاف آن مضر صحت و وجود است بنا بران


٣٤
پابندی بر آن هم از نقطهٔ دینی و هم از نقطهٔ
تحقیقات داکتری ضروری است .
فصل سوّم
(در بیان ورزش و اقسام آن)
ورزش برای قیام صحت در هر سن
و عمر ضروری است، بواسطهٔ آن گوشت
و رگ و پی قوی و محکم شده طاقت
و چستی در بدن پیدا می شود وقتیکه
بدن تندرست باشد انسان در وقت
ضرورت بمقابل دشمنان دین خود
کار های خوبی از پیش برده میتواند


٣٥
بهترین اقسام ورزش هوا خوری
پیاده، اسپ دوانی، جنگ های
مصنوعی، قواعد عسگری، کشتی گرفتن،
توپ بازی وغیره میباشد.
تَمَّ شُدْ


[BLANK PAGE]