* ٩٤ *

سعيد : هر قدر مدت وکالت ملت کم باشد همانقدر
سهولت حقوق ان بيشتر ميشود، زيرا اگر مدت وکالت زياد
باشد وکيل احسانيکه ملت بر او کرده باين منصبيکه محل اكتساب
شرافت ميباشد رسانيده است، فراموش نموده از ان تغافل کرده،
بچشم پوشيدن عادي شده، از حقوق ملت عطف نظر ميکند، لهذا
ملت ازاد وكلاي خود را زود زود تبديل مينايد، تا بودنشان
در وکالت سبب پيدا شدن عادت استبداد بامور ملت نگردد .
حسن : حالا نوبت بيان کردن وظايف وكلا رسيده است بايد
ملتفت شويم
شيخ : بلی ضرور است كه باعتنا بشنويم زیرا مسئله مهمه ايست
احمد : وظايف وكلا كه ملت برای تادیه انها ایشان را انتخاب
مینماید ازین قرار است :
اولا : وضع قوانين صالحه برای منافع ملت ،
ثانيا : مراقبت حكومت در اینکه ایا تعمیل و اتباع و احترام ان
قانون را مینماید یا نه
ثالثا : تقریر میزانیه « بودجه » ومراقبه شئون ماليه مملكت
این است وظایف مجالس تقنين که هر كدام اينوظايف را جداگانه
بیان مینمائیم اینرا گفته بطرف احمد اشارت نمود كه وظيفه اولا تشريح
بدهید .
احمد : «۱» وضع قوانین »


* ٩٥ *

قانون در يك روز وضع نميشود بلکه قبل از صدور ان چندی
دوره ها دارد که بعد از تکمیل انها، قانون قابل تعمیل شده، در
میدان اجری وتنفیذ می افتد .
فراموشتان نشده باشد در اجتماع دوم خود گفته بودیم كه قانون
عبارت از : «مجموع رغبات ملت است » و این بهترین تعبیرها
است که کل معانی قانونرا شامل است ؛ زیرا اراده ملت ظاهر نمي
شود الا بذریعه ان قواعدیکه وکلای ملت براے اینکه حکومت حتماً
انرا مشیع باشد وضع مینمایند . این قواعد عبارت
از قوانین است، پس قانون مجموع اصولیست که وکلای ملت انرا
برای مصلحت عامه وضع مینمایند، بنا برین میتوان وضع قوانینرا مهمترین
وظایف مجالس تقنين بشماريم .
گفتیم که قوانین تا وقت صدور ان چندی دوره ها را می پیماید؛
دوره های مذکور بدین قرار است :
دوره اول : وضع مشروع و تقديم ان بمجلس وكلا .
دوره دوم : بعد از مباحثه وجرح وتعديل مجلس وكلا تصديقشان
بر مشروع .
دوره سوم : تحویل مشروع از مجلس وكلا به مجلس عالی .
دوره چهارم : بحث مجلس عالی در فقرات مشروع و تطابقی کردن
شان بر ان .
حالا این چهار دوره را مفصلاً بیان مینمائیم :


* ٩٦ *
دوره اول ، وضع مشروع : عادت چنین شده است که رؤساي
هيئات اجرائيه « ارباب حکومت » اموراتیکه احتیاجات مملکت تقاضای
انها را داشته ، همه را بترتیب و نظام مخصوص جمع مینمایند و انمجموعه
را مشروع قوانین گویند . که این مشروع را بعد از ترتیب
مع ادله لزوم فقرات ان بتوسط رئیس اعلاي حكومت به مجلس
وکلای ملت ارسال میدارند ، باعتبار اینکه وکلای بااختیار ملتند ،
و باحتياجات و مطالب ملت بیشتر واقعیت دارند .
این است تفصیل دوره اول که انرا وضع مشروع گویند.
و اینحق وضع مشروع را اعضای مجالس تقنین نیز دارا میباشند اعني
در حالتیكه يك عضو از اعضای این مجلس اگر وضع یا تغییر کدام
قانون را لازم دید ، باید تقریر خود را با دلایل و اسباب ان
تحریر نموده براي مجلس وكلا تقدیم کند .
که باینصورت در حق وضع مشروع اعضای مجالس تقنین ، و
افراد هیئت اجرائیه حکومت شريك اند .
که همچنانکه رؤسای هیئات اجرائیه حق وضع کردن مشروعرا دارند
اعضاي مجلس تقنین نیز دارای آن حق اند
تنها فرق اینستکه هر گاه واضع مشروع یکی از رؤسای هیئات اجرائیه
باشد ، باید مشروع خود را مع ادله براي رئيس اعلای مملکت تقديم
نماید که بعد از ملاحظه واظهار راي خود در بابت مشروع انرا بمجلس
وكلا ارسال دارد


* ۹۷ *

اما اگر واضع مشروع یکی ز اعضای هر دو مجلس تقنین باشد ، قبل از اینکه مشروع او به مجلس وکلا حواله شود ، انرا برای یکمجلس مخصوص دیگر که از شعبه های مجلس وکلا است تقدیم مینماید که بعد از تدقیق نظر دران ، میبینند اگر لایق مباحثه مجلس وکلا باشد ؛ انرا به مجلس مذکور حواله میدهند ؛ والا در گوشه اهمال انداخته میشود .

حاجی عبدالله : مقصد ازین پیچ دادن اخیر چیست؟ چرا مشروع يك عضو بمانند مشروعات حکومت راساً تحت مباحثه مجلس وکلا طرح نمیشود ؟

عبد الحمید : مقصد از مباحثه مجلس اول در مشروع این است که ببینند ایا مشروع مذکور لیاقت مباحثه وکلا را دارد یانه ؟ تا اوقات انها صرف امور نا اهميت نشود .

احمد : دیگر اینکه هر قدر مباحثه در يك امری زیاد بشود، همانه ر اصلاح انتقاد ان میشود و در مشروعاتیکه واضع ان حکومتست دقت نمائید می بینید که راساً بمجلس وکلا نمیرسد بلکه اولا واضع ! ثانياً رئیس اعلای حکومت ، ثالثاً نوبت بمجلس وکلا میرسد ؛ و اگر مشروعیرا که ؛ يك عضو مجالس تقنين وضع کند راساً بمجلس وكلا تقدیم شود ، تنها از نظر دو مجلس امرار شده میباشد ؛ لهذا مجلس اول را بتدقیق نظر در مضمون ان معین نموده اند . تا اینقسم مشروع ها نیز از زیر سه نظر گذرانیده شود .


* ۹۸ *

بعد از اینکه مجلس وكلا يك مشروعيرا تصدیق نمود انرا با
تعديلات يا ملاحظات خود بمجلس عالي حواله میدهد ، که ن
نيز بمثل مجلس وکلا مباحثه خود را در فقرات مشروع جاری نماید ؛
اگر محل انتقاد نبود انرا تصدیق کرده لهيئت حکومت تحویل مینماید
در انحالت مشروع مذكور قانون كامل كه واجب الاحترام افراد حکومت
و ملت باشد ، میگردد .
هر گاه اگر کدام تغییر یا تبدیل در ان لازم دید ، و پس با
ملاحظات خود براي مجلس وكلا میفرستد، وعلى هذا القياس ارسال
و مبادله اراء و بحث در بین شان جاري میباشد ، تا اینکه رای
شان بر يك امر متفق شود بعد مجلس اعلي تصدیق خود را کرده قانونرا
تقدیم هیئت حکومت مینمایند این است وظیفه اول مجالس
تقنين وظیفه دوم انرا در اجتماع آتی بیان خواهیم نمود .
حاجي عبدالله : حقیقتاً که مجالس حاضره تان براي ما از
حدیکه تصور داشتیم بیشتر فوائد رسانیده است ، بنده اگرچه رئیس
چند قبیله هستم مگر قسماً یاد میکنم که معني حيات انسانرا در دنیا
نمیدانستم ؟ بالعكس امروز که تا یکحدی دارای خیالات و افکار
صحيح شدم ، بهر صوت در این معلومات خود ها مدیون شما می باشیم
خدا در عمرتان برکت دهد .
احمد : این همه فرموده هایتان از روی حسن نیت تان است
در حقيقت ما مستحق این الفاظ نیستیم ؛ زیرا کارهای موجودہ ما


* ۹۹ *
عبارت از تادیه فرایض است
حاجی : بهر صورت ما ممنون شما هستیم، کاشکی اینخیالات
بیشتر رواج می داشت تا این معلومات حالیه رواج داشته میبود اینرا
گفته از جای خود برخواست ! حاضرین نیز منصرف شدند
ورفقا بالعکس هر شبیکه بعد از انصراف حاضرين دريك اطاق
دیگر رفته دروس خود را مذاکره میکردند؟ امشب از رواق مجلس
بدر نشده ؛ دور يك ميز نشستند؟ و از اوضاعشان معلوم میشد
که انتظار کدامیرا دارند .
حسن احمد را گفت : شما شیخ ابراهیم را نقشه لازم دادید ؟
احمد : بلي؟ برای او فهمانیدم که بعد از انصراف مجلس بـ
همراه مولوی اسمعیل براید؛ و در راه با او در بابت این مجلس
مذاكره كند ؛ و بهر صورتی که شود او را بامدن در اینجا وادار
نماید ، که بعض استنطاقات از ما در باره خیالات مایان بنماید
مگر بيك شرطیکه مولوی اسمعیل نفهمد که این ترتیبات از طرف
مایان است ، بلکه انرا نتیجه تصادف مباحثه خودش با شیخ ابراهیم
حمل کند .
حسن : خوب نقشه ترتیب دادید ، باینصورت میتوانیم با او
بقرار لازم گفتگو کرده خیالاتش را اصلاح نمائیم .
عبد الحميد : نمیدانم شما چه تصور کرده اید که مخالفت مولوی
اسمعیلرا قابل این درجه اهتمام دانسته ، باینقسم طریقه های


* ۱۰۰ *

حیات با او سلوك مینمائید، در هر مجلسیکه با ما نشسته بود
ويك ايرادي بر اقوال ما کرده باشد ، بدون از اینکه ما برای او
چیزی بگوئیم کسانیکه همخیال و حزئت او هستند، جوابش را داده
قانعش نمودند! و اگر از مخالفت او خیلی مشوش استید بنده متعهد
مي شوم که او را از اینمجلس خارج کنم بدون اینکه کسی بفهمد.
احمد: برادر من اخراج چنین اشخاص از مجلس چندان امر
دشواری نیست که ما انرا کرده نتوانیم، مگر چندي سببها است که
مایانرا باتباع طریقه ملایمت با این شخص مجبور کرده است : اولا
اینکه وجداناً نباید يك انسانرا از استفاده محروم سازیم، خصوصاً
بيك سبب معمولي كه بخود مایان ضرر نداشته باشد ؛ ثانیاً
ما مجلس را برای این تشکیل ندادیم که مردمیرا از ان اخراج نمائیم؛ ثالثاً
مخالفت این شخص با ما مخالفت مسلکیست، و یکی از حکمای مشهور
عالم گفته است : که استعمال شدت و ر مقاومت دشمن مسلكي
موجب تقویت اوست .
در اینصورت اگر ما با او شدت نمائیم در حقیقت قوت او را مي افزاییم
و میدانید که مقصد ما از این مجلس تهیئه وسایل است برای ایام
خدمت ما ؟ اعنی مقصود واقف ساختن ملت از اوضاع حقيقي يك
حکومت شريف السلوك ، و داناندن انها از وظایف هر فرد
ملت بالمقابل باقی برادرهای همنوع خود
در حالتی که مقصود ما این باشد، شخصی که در این مسلك حق


* ١٠١ *

با ما مخالفت داشته باشد این مخالفت او در حقیقت بخود ما ضرری
نمیرساند ؛ بلکه ضرر ان عاید بنفع عموم است ، که این اضرار
هم از روی عداوتش با عموم نیست بلکه جهالت است بحقیقت ؟
واگر مایان او را از مجلس خارج كنیم، اغنی رو به شد ترا
بالمقابل کار فرما باشیم ، برای پیدا کردن قوت جهت مقاومه
مجبور میگردد ، و این قورا بغیر از يك صورت حاصل كر نمیتواند :
که مردمرا همخیال خود ساخته در تحصیل مقاصد بی غرضانه ما
تعطیل بیندازد؟ كه دفع این قسم كار چنین دشمن بسبب
حالت كنونی مات متعذر است ، خصوصاً كه عامة سفيدش
در نشر خیالات با او معاونت مینماید ؟ احمد تا اینجا مضمون
مكالمه خود را تبدیل نمود، زیرا دو نفر مولویان از در داخل
شدند؟ یکی از واردین شیخ ابراهیم و دوم مولوی اسمعیل بود
شیخ ابراهیم قریب مجلس رفقا رسید بعد از سلام گفت :
امید است که این امدن بی موقع ما موجب ملال خاطرتان
نگردد

سعيد : استغفر الله ، بلکه موجب ممنونیت ما است؟ اینرا
گفته برایشان چوکی تقدیم نمود
شیخ ابراهیم : معلوم شد قبل از امدن ما بكدام مباحثه بودید
احمد : بلي؟ مشغول مباحثه بودیم
شیخ : خيلي خوب حالا بنده هم يك مسأله دارم اگر اجازه


* ۱۰۲ *

بدهید عرض بکنم یا بنده را قانع سازید و یا اینکه بمشورتم عمل
نمائید
احمد . فرمائید
شیخ : امشب بعد از اختتام مجلس و رفتن مایان از اینجا تصادفا
در وقت رفتن همراه جناب مولوی صاحب شده مذاکرات ما در اثنای
راه دایر بر نتیجه های این مجلس شما بود
معلومتان است تا زمانیکه خیالات یك انسان تحت انتقاد دیگران
نیفتد اطلاق حکم صحت بر ان خیالات غیر جائز است
قبل از این چون باهركس مقابل می شدم و از بابت نتیجه این
مجلس چیزی میگفتم خیلی تعریف میکرد و با بنده هم خیال می
بود , مگر امشب بعد از چندی تذکره ها که با جناب مولوی صاحب
کردم ، بعض ادله معقوله ایشان خیالاتمرا گشتاند ، چون مباحثه
ما طول کشید اخیراً رای ما بر این قرار یافت که با ایشان در
اینجا امده دلایلرا که برای بنده فرموده اند ، بخدمت شمایان عرض
نمائیم ، هر گاه موافق دیدید ، تلافی گذشته را نموده بخلاف این
رویه خود یك رویه دیگریرا انتخاب نمائید ، زیرا
اخلاصیکه بشما دارم از علمتان مخفی نیست ، لہذا ضرر شما را ضرر
خود دانسته این جراترا نمودم ، اگرچه جناب مولوی صاحب نمیخواستند
که با بنده تشریف بیاورند ، مگر من نزد انها خیلی مترجی شدم
تا با بنده در اظهار حقیقت این امر مساعدت فرمایند و بناءً


* ١٠٣ *

عليه امشب برای این مقصد در این وقت امدیم و بنده از اخلاق
حمیده تان مطمئنم که این اقدام ما بطبیعتشان نا گوار نخواهد فتید
زیرا بغیر از خیر دیگر امری شامل نیت ما نیست
احمد بدون اینکه از اقول شیخ اظهار خفو یا تعجب بنماید گفت :
البته منتهی تمنای یك شخص عاقل پیدا شدن منتقدین حرکت
و اعمال او میباشد ؛ هرگز مایان از چنین امر مکدر شده
نمیتوانم زیرا بهر حال انتقاد خالی از فایده نبوده است ، که ما
بیشتر بالمقابل مایده که از انتقاد شما حاصل خواهد شد شکریه خود را
بایشان تقدیم مینمائیم
شیخ ابراهیم : بارك الله مراد بنده هم رضا مندی شما بود ، و
خیلی میترسیدم که موجب کدورت شما نگردد. بهر حالت باید مباحثه
خود را شروع نمائیم تا وقت بی فایده نگذرد
عزیز من منظورتان از این مجالس تنویر افکار مردم است ؛ اعنی
انها را از طریقه حیات ؛ و حقوق و وظایف هر فرد بمقابل دیگران و
حیثیت هر کدامرا زحیث حقوق ابتدعی و غيره بعلاوه اینکه يك
انسان مدنی لایق است با نا زبد
اگرچه از حقانیت این امور کسی منکر نمیتواند شد مگر يك
امر را باید ملاحظه کرد که در مملکت ما نشر دادن چنین خیالات
بسبب تقاضای احولات حالیه مناسبت ندارد ؛ از مجالس
شما تا الحال پنج مجلس گذشته است . مگر با وجود این مدت کم


* ١٠٤ *
افکار مردم همه در مسائل حقوق ملي متوجه شده است ، هر کدام
مذاکره اش با ديگری محدود در حقوق است ، حالت حاليه
را انتقاد مينمايد ، بدانستن وظیفه یا حقی کوشان است، چهار
نفرشان که یکجا شد مباحثه شان در باره وکلاست ، حالاکه
سنه گذشته در وقت انتخاب کسی در اینمساله وكلا مداخلتیر ا ارزو
نداشت بخيلي سكون وارامي حكومت هر كسرا که مناسب دید
انتخاب کرده وظایفشانرا معین نمود تا امروز کار خود را
اجرا دارند ، مگر بعد از اینکه اکثر اهالی از این مسائل وکلا
مطلع شد آب البته ، در انتخاب اینده غوغای مردم بسیار خواهد
بود این همه امور یستکه تا الحال در مملکت بوقوع نرسیده
بود ، واگر بعد از این واقع شد مسبب ان همین مجالس شما خواهد
بود ، اینرا گفته بنظر استشهاد بسوی مولوی اسمعیل دید
مولوی . بنده نمیخواستم که در این امر متعرض شما شوم
مگر چون جناب شیخ ابراهیم بنده را مجبور کرد ، لهذا تكمله این
ادله را مینماید :
همه اقوالیرا که شیخ صاحب فرمود ند عين حقیقت است که کل
انها را تصدیق مینمایم ، علاوه بر ان بخدمت تان عرض مي
کنم که : ضرر هایرا که شیخ اظهار نمودند ، همه عاید بر
مات است ؟ مگر غیر از ان دیگر ضرر های مختلف برای خود
شما هم میرسد، زیرا در این خیالات خود شریکی ندارید، لهذا


* ۱۰۵ *

هر مستمع انها دائماً با شما مخالف خواهد بود ؛ چنانچه این امر برای
بنده تجربتاً معلوم شد که اکثر مردم از انتشار این خیالات شما
خیلی مکار اند و می گویند : که مداخلت کردن در امور
حکومتی نیست از وظایف يك فرد ملتیکه در عداد رعیت محسوب
باشد این همه مشیئتهای خداوندیست که
یکیرا فقیر، دیگر یرا غنی، یکیرا حاکم دیگریرا محکوم ساخته است
کسیرا قدرت بر این نیست كه چنین مقدراترا تبدیل نموده همه را
مساوی سازد
فرضاً كه كل افراد يك ملت عالم شدند ، و همه بدرجه تساوی
دارای لیاقت گردیدند ، ایا بایفای بقیه لوازمات حیات بشری
که قیام خواهد کرد؟ دیگر اینکه طبیعت حال در حیات دنیوی
تقاضای اینرا دارد که بعض مردم عالم و بعض جاهل فریقی رئیس
و دیگری مرؤوس باشد که جاهل ، دائماً برای استفاده خود ؟
بعالم ایفای بعض خدمات نموده بالمقابل اجر متناسبی میگیرد و مرؤوس
باطاعت رئیس ؛ اداره حیات و شئون خود را بنماید ، اینست
تقاضای حیات و شرایط دوام آن در دنیا تا بذریعه
این اخذ و بدل همه زندگانی کرده بکر بط و نظامی در بین آنها باشد .
این است خیالات و ادله عموم نسبت برویه حالیه شما ، اگرچه
بنده کل این اقوال شان را صواب نمیدانم ، مگر بهر حالت نظر به
مصالح شخصی خود تان ؛ خیلی مضره دانم زیرا ازین مخالفت


* ١٠٦ *
عموم بخيالات شما مسبب جلب عداوت مردم بنسبتتان میگردد که ان عداوت بمستقبلتان خیلی ضرر دارد، در این روزها صحت و قوت تان بدرجه کمال است وشما انرا بجلب عداوت مردم بخود و در امور یکه بالفعل هیچ ثمره شما نمیرساند صرف مینمائید، و در اتی وقت ضعف و نا توانی خواهد امد که در انوقت برای ارتزاق خود به هیچ امری اقدام کرده نخواهید توانست، در حالیکه شما این وقت اقتدار خود را صرف چنین امور نمائید در حقیقت بخود و کل ضرر رسانیده میباشید، ضرر شما بکل از اینجهت خواهد بود که انها را از اموری دانسته می کنید که ایشانرا ملکه فهمیدن یا استطاعت اجراي ان امور نیست، و ضرر تان بخود تان از اینجهت خواهد بود که قوت و اقتدار خود را بامور بی ثمره صرف کرده، اتی عمر خود را باحتياج و ذل میرسانید، که ان منتهای ظلم بر نفس است، وظلم بر نفس امریستکه شرع شریف انرا قطعاً منع فرموده است.
كن اعمك حاضر ه تان داير بر اینستکه خیالات حالیه مردمرا تبدیل دهید، والحالیکه باین غرض برای مردم استعمال دارید خيلي شيرين است، اما رسیدنتان بالمقصد امر غیر ممکن است مقصدم از ذکر این مسائله بغیر از قانع ساختنتان بعدم فایده سعیتان در تغییر خیالات مردم دیگر چيزي نيست، ودليل دعواى بنده اینستکه : بدیهی است هر کس در سلوك خود بدافع اخلاق


* ١٠٨ *

میدانست خیلی متغیر شده ، چندی دفعه اراده کرد او را بيك طريقه
رغیر از طریقه احمد براه بیاورد اما از ترس مختل شدن مقاصد احمد
از عزم خود راجع شد
احمد : ممکن است اقوال شما حقیقت باشد ، و چونکه این
اقوالرا بطور نصیحت فرموده اید و همه از روی صداقت بود، لهذا
بمقابل این صداقت شما نیاید که بنده بمحض تكلف تصدیق نمایم ، بلکه
باید ادله خود را نیز عرض کنم ممکن است سوء تفاهم از بین رفع
شود؛ مگر تمنای وحید یکه دارم التفات و دقت فکرتان است تا
اخر سخنهای بنده
مولوی : خیلی خوب است ، اگر این دلایل بنده را کس
توانست رد کند من الزام میدهم
احمد : استغفر الله ! بنده دعوای اینرا ندارم که اقوال شما
مغایر حقیقت است ، بلکه تنها نظریاتیرا که بنده درین اقوال شما
و جناب شیخ ابراهیم ملاحظه کردم عرض مینمایم ! و منظورم موافق
شدن جانبین بر یکری میباشد .
احمد : ازین موافقت شمایان خیلی ممنونم ؛ ابتداء
شما فرموده بودید که : دانستن اهالی بات حقوق ووظایف خود
مناسب حالت موجوده ما نیست
این مسأله در افکار اکثر افراد دانسته ما موجود است ؛ بنده
وجود این خیالرا در این قبیل مردم سبب مهمی در عدم ترقی وطن


* ١٠٧ *

و اطواری که از پدر خود وارث شده است عسیر میباشد، و تغییر
اخلاق موروثه يك قوم امر نا ممکن است، شما نمیتوانید که مردم را
از حالت حاضره شان که مطابق حالت پدر هایشان است بدیگر گون
تغییر داده منتظر سعادت و رفاهیت حالشان از این تغیر شوید
زیرا امری که برای پدر من فایده کرده باشد برای من هم فایده
خواهد کرد،
از روزیکه این ملت پیدا شده
است بهمین صورت حالیه حیات داشت،
امکان ندارد که
بغیر از همین طرز بدیگر صورت فایده و ترقی ان حاصل شود
مردمانیکه در اینجا حاضر میشوند تنها بسبب سبك عبارات و تزیینی
بیانات شما خیالات شان قدری تغییر می یابد، اما ان تغیر وقتیست،
زیرا اصل مسائلی که شما مردم را بدانستن انها تشویق میدهید مسائل
وهمی و دور از امکانست این اقوال بنده از روی تجربه های
بود که در مدت عمر خود تحصیل کرده ام،
و آنها بسببیکه
شیخ ابراهیم بنده را بامدن در اینجا وقانع ساختن شما مجبور کرده است،
انها را برایتان بیان نمودم،
تا بنتیجه اقدامات خود
فکر نموده،
انها را از ضمن تقاضای سن جوانی محسوب
کرده،
که من بعد اعمال خود را بر شادت و تروی اداره نمائید
امری که فایده نداشته باشد متبع نشوید
احمد و انستکه دلایل مولوی خلاص شده است
عبد الحمید که از بیانات مولوی که همه انها را مخالف حقیقت


* ۱۰۹ *

عزیز خود میدانم، زیرا منشا ان تنها بخل طایفه دانسته ملت است
چیزهاییکه خود شان می فهمند بخیالشان میرسد اگر ملت انها را فهمید
ضرر دارد، حالا که اگر از کدام انها شما اصل این ضرر را بپرسید
هیچ جواب داده نمیتواند، یا ان ضرر را گفته نمیتواند بعقیده او
واضح شده است که معنی حقوق و وظایف ملترا تنها من درک کرده
میتوانم، و دیگران انرا فهمیده نمی توانند، حالا که حالت
بالعکس است، اسانترین اموریکه یک انسان انرا فهمیده میتواند
اولا حقوق و بمراعات امتلاک انها ثانیاً وظایف خود است، چنانچه خود
فرموده اید که از ه مجلس اکثر بمذاکره اصول انتخاب که یکی از
حقوق هر فرد است متعود شده اند، این دلیل مناسب بودن
حالت ملت است بدانستن این قبیل امور، هر چه
در ابت اینکه گفتید: با تعلیم شدن تمام افراد یک مملکت مسبب
سکمیدن رشته رنده گانی شان است، عفو بفرمائید در این
مساله سهو کردید، زیرا مطلب از با تعلیم شدن افراد ملت نه این
است که همه دارای لیاقت میرزائی، یا کل صاحب فکر و تدبیر
سیاست بشوند، و حقیقتاً اگر چنین می بود، این قول شما
بهترین دلایل برای تردید ترویج علم میبود
مگر فی الواقع مقصود از تعلیم یافته ساختن افراد ملت نه اینست
که همه فقیه، یا مقالات نویس شوند بلکه مطلوب این است که :
اولا همه از رشته و روابط اجتماعی بشریت واقف شوند، تا کل


معتقد گردیده بودن سارها بیکدیگر باشند، که حقیقت حال این است!
و نواند انچه از دانستن این امر از علم شما مخفی نیست میدانید که
مقصود از شرایع و قوانین عموما، فرو اوردن میول حیوانیت است،
از طبع انسان! و این بغیر از طریقه تغییر خیالات بشر از
غرور بافراد و قانع ساختن بضعف و ناتوانی انسان بدیگر
طریقه میسر نبود برهان اینقول بنده همان است قوانین و عقاید
قدیمه بشر که قبل از نزول شرایع مقدسه سماویه مروج بود .
هر گاه در عقاید وقوانین سالفه بشر بدقت نظر فرمایید معلوم تان
خواهد شد که همه محصور در تقدیم قربانیها و کشیدن ریاضت
و تحمل مشقات است و مطلوب موسسین ان عقاید تنها
فرو نشاندن میول حیوانی شر بود در هر
زمان قوانین و شرایع بشریه محتاج همین حکمت است « حکمت فرو
نشاندن میول حیوانیت » تنها فرق این استکه طبق تبدیل مقتضیات
زمانه باید این حکمت ما بین شدت وضعف تغییر یابد، مثلا
سابقا برای اتباع این حکمت قربانیها، و وادار ساختن مردم بتحمل
مشقات و ریاضات بدنی بود ! رفته رفته این حکمت تاثیر وافی
در نوع بشر کرده انها را از صفات حیوانیت تقریبا عاری ساخته،
قابل انقیاد بقوانین صالحه عموم شدند؟ و نیز بعد از ان نزول
شرایع مقدسه سماویه شد و ایشانرا بصراط مستقیم هدایت نمود؟ تا
همه را بذریعه ترسانیدن از عاقبت و امیدوار ساختن بنعمات جلیله


* ۱۱۱ *

حيات دنیوی انسانرا تحت يك رشته و ربط جمع فرمود ؟
مگر باوجو این هم ازان حکمت جلیل مستغني نميتواند شد ، مجبورا
چون انسانها نسبت بساق حال بمدنیت و الفت قریبتر شدند؛ مقتضي
این شد که انها را از احتیاجشان بهمدیگر واقف سازند ؛ تا
بذریعه این اعتقاد احتیاج خود بیکدیگر ؛ از معاونت هم محروم نمانند .
لهذا در عصر حاليه ما مشاهده میشود ملیکه این اعتقاد احتیاج به هم دیگر
در انها بیشتر منتشر است ، حالت مادی و معنوی انها رو بترقی و رفاه
رهسپار است ، بالعکس مللی که از این اعتماد کمی محروم تر اند
اقویایشان بعض بذریعه مساعدت بقیه افراد توابع خود همه را تحت
استعباد و سیادت خود اورده ، ایشانرا وسیله استنفاع خود میسازند ؟
بعض مستعمر غاصبین شده حقوق برادرهای ضعیفرا بقرار تقسیم
نا مشروع : « نصف لي ونصف لك » سلب نموده بعقیده شان
رسیده است که سعادت در تفوق است بهر قسمیکه باشد
و هیچ ازین خبر ندارند که بقیه افراد هم مانند ما انسانند ؛
اما مسئله انتخاب و کلای ملت در سنه گذشته که شده بود؟ شما
فرمودید که هیچ کسی بمداخات در انتخاب این وکلا اهتمام نداشت
بالعكس حالا از اوضاع شان معلوم میشود که ؛ همه باشتراك در
انتخاب مسرور و مهتم اند ، این امریست که مخصوص برای
حصول ان ، مجالس حالیه خود را تشکیل دادیم ؛ اگر در تواریخ
اغلب ممالك ملاحظه كنيد معلومتان خواهد شد که هیچ مات بدون


* 112 *

از انقلاب و ریختاندن خون هزارها جوانان خود دارای حق انتخاب
نشده است ؟ سالهای عدیدیرا در راه تحصیل این حق طی کردند ،
در هر روز صد ها نفر شان کشته شد ، بسیاری رؤسایشان محبوس
شده متحمل اقسام تکالیف میشوند ؟ تا اینکه حق انتخاب وکلا را دارا
شدند همه این زحمات محض برای اینکه حکومت که تنها حق ملت است ؛
باید بدست ان برسد ؟ تعجب در این است که
حکومت موجوده ما این حقیرا که هر ملت در تحصیل ان سالهای
عدیدیرا بخطره مرگ خود را انداخته هزارها مردم این امید را با
خود بردند بدون این همه تکالیف بدون اینکه کسی از او این
حق را طلبیده باشد ، خود برای ملت میدهد و در بین این افراد
که صاحب حقند اشخاصی پیدا میشود و میگویند حالت ما مناسب
گرفتن این حق نیست !! ایا این قبیل مردم که نسبت ببقیه
افراد ملت روشن فکر ، وعلمتر استند چنین اقدامشان ظلم نیست
ایا باین افکار خود گناه عدم ترقی حالت ملترا بعاتق خود نمیگیرند ؟
اما در بابت ضررهائیکه از این مجالس بر ما عائد خواهد شد بسبب
نا بودن هم خیالهای مایان ؟ این امریستکه اولا قلباً انرا
تصدیق کرده نمیتوانم ، زیرا اقدام مایان در امری نیست که عامه
از ان متنفر شوند بلکه انها خیلی مسرور میشوند ؟ بشرطی که
بعض منافقین خود غرض در بین پیدا نشود ؟ وحقیقترا براي ان
بیچاره گان ساده لوح بالعکس بفهماند : امروز اگر شما در


* ۱۱۳ *

هر مجلسیکه موافق شوید از حقوق و وظایف ملت بری شان بفهمانید ،
آنها را بدانستن این امور تشویق دهید و علی هذا القياس جناب شیخ
ابراهیم ، و دیگر کسانیکه همچه شهاها منور و عالي دماغهای ملت ؛
اگر این رویه را پیشنهاد خود بگذارند آیا که خواهد بود که خیال
مخالفت خادمین مصلحت عمومی را کرده بتواند، بدیهی است
مخالفت شخص يا فريقي بچنین مسلك شريف تنها از روی ندانستن
حقیقت است؟ زیرا مخالفت انسان يك خادم مصلحت عمومي
عبارت از عداوت بمصلحت خود است ؛ آيا بوجه بسیط چنین
شخصی پیدا میشود که اضرار به مصلحت خود وادار باشد
فرضاً اگر ما از مساعدین صرف نظر نمودیم و دانستیم که
در خدمات عمومی خود مساعد يا طرفداری نداریم، این
افراد مسلکی امری نیست که ما را از عزم خود بگرداند ،
ضررهاییکه از این اقدام بر ما عاید شود ؟ بدین امید متحمل می
شویم که ، برادرهای همخیال ما اینقبیل ضررها را فخر خود دانسته
و در تعمیم اینرویه رویه « تفانی در مصلحت عموم » که عبارت از
مصلحت خود شان است ، کوشان باشید
میاند مساله هم شما که فرموده اید : نباید این وقت جوانی خود
را صرف اموری بنمائید که موجب محرومیت تان از فواید ضروری شخصی
تان شود ، بلکه این سن قوت و اقتدار را صرف اموری نمائید که
نتایج آن در سن کهولت و ضعف بدرد تان بخورد


* ١١٤ *

این امریستکه باصول مدنیت و عمران موجوده عالم قطعا مخالفت دارد طرز حیات موجوده انسانها تضامن و اتحاد را در زندگی شان تقاضا میکند بصو رتیکه رفاهیت و اسوده گی فرد بکمیتت متوقف است بر قدر رفاهیت و اسوده گی مجموع افراد آن هیئت .
ابتداءا اگر چه حیات امم بر اجتماع واتحاد شان بود ؟ مگر اجتماع و اتحاد خود را نمیدانستند ؛ فرد يك مجتمع نمیدانست که من محتاج اجتماع هستم حیات من وا بسته بپودن ایشان است . بلکه با عتقاد او میرسید که حیات یا سعادت من وابسـته بهیچ کسی نیست . نتایج زحمات وتكاليف رائساً بر خود من عاید میشود ؟ کسی را در ان شرکت یا معاونتی نیست در عصور اخیره چون دایره سياحت عقول انسانها وسعت یافت ، و باحثين ومدققين در انسانها زیاد شد بفضل مساعي و تدقیقاتشان اموريكـه نشوء و ارتقاء بشر متوقف بر انها است انکشاف شد؛ دانستن ماهیت و ذرائع سعادت حیات امكان پذیر گردید. کسانیکه این حقیقنها را درك كردند بتعميم آنها كوشان شدند؛ زیرا همه دانستند که حیات يك انسان وابسته بحيات کل است عقیده سابق غلط بوده است ؛ تکالیف هیچ کسی در دنیا امکان ندارد که رائساً بدون مداخلت دیگران بخودش عائد شود. بلکه هر انسان قبل از اینکه در يك كار اقدام کند هزارها دست دیگر در ان کار رسیده میباشد که بفضل و معاونت انها کار مذکور را پیشنهاد خود کرده توانست ؛


* ١١٥ *
شما كه يكي از علما استيد و حرفت شما استقراء كتب علميه است !
از هر چيز صرف نظر نمائيد و تنها يك سطر كتاب خو را ملاحظه
نمائيد، عده دستهاييكه در تهيئه يك سطر كتاب شما سعي نموده اند
بشماريد مي بينيد كه اولا مخترع كاغذ ميباشد ثانيا فابر يکهاييكه
كاغذ را صنع كردند ثالثا تجار يكه وسيله انتقال ان كاغذ شدند
بعد مصنفيني كه كتاب شما را از قبيل اكتشاف وبحث وتدقيق و نشر
وطبع ... وطابع ومخترع مطبعه و تاجر يكه شما كتابرا از اوخر يديد ،
اگر مساعي و تكاليف اين عده افراد نميبود ایا يك كامه كتاب شما
تهية ميشد ، ایا باین سهولت وقیمت كم شما كتاب يافته ميتوانستيد ؟
وعلي هذا القياس كل امتعه و اسبابيكه لازم زنده گاني ما است ،
ايا بعد از دانستن اینروابط ميتواند كسی از مديونيت خود بمقابل كل
نوع بشر منكر شود ؟ ایا درد يكفرد موجب درد ديگران نخواهد
بود ؟ ايا قيد متين تضامن را كسی ميتواند منكر شد ؟ در
حالت این تضامن میشود این سعادت خود را بدون از دیگران تصور
نمايد ؟ ایا امتیاز انسان از بقيه حیوانات جز دارا بودن ملكه معرفت
حقیقت ، و داشتن حس تعاون و تضامن دیگر چیزی هست ؟
و این ملكه امتیاز ، یا حس معاونت و اشتراك منفعت در انسانها
امر اكتسابي نیست بلكه غر يزيست ! مگر بعضی از اشرار که آنها را
ميكروب فساد هیئت اجتماعیه باید نامید ، از تقاضای طبیعت شذوذ
نموده قانون شريف انسانيترا باصول وحشیانه حیوانات تبديل نمودند،


*١١٦*
بنظر يك انسان دانسته چنين اشخاص مجرم نيستند؛ بلكه وجود
انها را نتيجه اهمال ووظيفه نا شناسي علما و دانسته ها میدانند ؛
اين الزام كردنشان را چون بدقت مشخص شويم معلوم ما میشود که
از حقيقت عاری نیست ؛ بلكه واقعاً مسأله چنين افتاده است ،
طايفه دانسته ما از قبیل ملایان که محل احترام عموم اند؛ و تعلیم
يافته گان که مرکز اعتنا والتفات کل هستند ؛ بعد از اینکه
مساعی عمر خود را صرف تحصيل علوم ودانستن حقيقت مینمایند ،
بقیه عمر را که وقت استثمار ان علوم است . خود را بامور خرافې
كه حقیقت ندارد میترسانند؛ و بعوض اينكه بخود و ديگران فايدة
آن تحصیل خود را برسانند، بنام جاهل بودن عموم ان تحصيلاترا با
خود میبرند ! بمقابل این ادعای بنده اگر کسی موقف مردد را بگیرد
دلیلی قوی دارم که انرا تردیدی نخواهد بود : بعد از ظهور دین
مبین اسلام که طلب علم فرض هر مسلم شده است ، عده علمای
ما قلیل نبود ، اگر این عده همه در نشر معارف خود، و تعمیم
استنتاجات حقیقترا که در مدت تعلیم احصال نموده اند؟ صرف می
كردند ؛ چرا عوام ما بدینحال میبود ، مسلم است كه اكثريت
وظیفه خود را ايفا ننمودند ؛ در حالت موجوده بنسبت علم تجارت ؛
بنسبت علم صناعت بيشتر ترقي دارد بلكه بنسبت درجه انتشار
علم ؛ فساد اخلاق بيشتر است آیا اینهمه بكثرت سعی ارباب
تجارت وصناعت ، و ارباب شرارت ! و فساد نسبت بارباب


* ۱۱۷ *

علم در ترقی حرفت خود دلالت نمیکند؟ امریست ظاهر وعیان!
ایا از عالم بالاتر در استطاعت و معرفت طرق نشر مبادی خود کیست
مگر افسوس که حالت بالعکس افتاده است. ایا بر وطن مقدس ما
از این دوره کدام دورۀ بهتر گذشته است که حکومت شب و روز را
در تهیه مصالح عموم کوشان است؟ جز برای رفاهیت و تهیئه وسایل
سعادت کل دیگر مقصدی از کار خود ندارد؟ حکومات ملل دنیا
را ببینید اگرچه انها هم در این راه رفتار دارند؟ مگر بین این
حکومت وانها خیلی فرق است. زیرا سلوکشان در این راه اختیاری
نبوده است، بلکه ملت بعد از خون ریزیهای زیاد عنان حکومت
را در دست نگرانهای مخصوص و مرغوب خود اورده توانستند. این
حکومت که بدون مطالبه دیگری خود حقوق مغصوبه را درک نموده؟
در پی ارجاع ان ساعی است. ایا مستحق معاونت نیست؟ ایا
نباید که اوقات خود را صرف وسایل تسهیل حصول مقاصد حکومت
بنمائیم؟ حصول ارزوهای امروزه حکومت وابسته بقدر علوم وعـرفان
و اتحاد افراد ملت است. که ان علوم عبارت از دانستن شان طریقه
حیات مدنی بشر است؟ تا در اثنای اجراآت بسبب ندانستن عموم
در کار او سکته وارد نشود؟ اگر ما در نشر
این علوم سعی نمودیم این سعی ما عبارت از تحصیل مقاصد انست؟
ایا از انصافست که کسی بسعادت کل ما ساعی باشد؟ و ما بالمقابل
مساعدت انرا تعدی از حد لایق بدانیم؟ ایا این خیال ما


* ۱۱۸ *

خلاف مروت نخواهد بود ؟ ايا باعث فتور عزم خیر خواهان
عموم نخواهد شد ؟
پس بعد از دانستن کل این امور کیست که صفت بی انصافیرا بخود
قبول نماید ، کدامی است که بی مروتیرا بخود وادار باشد ؟
شما فرمودید که نباید این سن جوانی خود را صرف اموری نمائید که
برای اتی عمرتان بدرد نخورد ؟ زنده گانی
نوع بشر این رویه را تقاضا ندارد ، کل حیوانات متبع این رویه
هستند ، اما انسان انرا متبع نمیتواند شد ؟ زیرا
مصالحشان وابسته بهمدیگر است ؟ کسیرا قدرت انفراد از بنی
نوع خود نیست ، این کاریکه امروز مشغول ان هستیم هیچ
ضرری بما نرسانیده است و خارج از دایره منافع شخصی ما نیست
بلکه خدمت کردن ببرادرهای هم وطن عبارت از خدمت نمودن
بخود است
مولوي اسمعیل : خیلی مفصل بیان کردید ؛ بنده این مسئله را
از روی همدردی عرض کردم ؟ اگر عمر شما صرف چنین مجالس
شود ایا امور ارتزاقنانرا که اداره خواهد کرد ؟
احمد : این مجالس حاضره ما در يك وقت انعقاد یافته است
كه سه ماه تعطیل داریم اگر انرا بچنین مشغولیث ها نگذرانیم ،
بی کاری ما انرا بشکار یا سیاحت مجبور می کرد ؟ ایا شما شکار
کردنرا افضلتر میدانید یا این مشغولیث حاضره ما ایا فوائد کدام


* ۱.۹ *
بیشتر است ؟
مولوی : البته فواید این کارتان برای مات بیشتر است .
احمد : برای ملت نه بلکه برای خود ما فواید ان پیشتر است ،
تشبیهاً براي شما یکمثالیرا عرض میکنم . فرضاً شما با چند نفر از طبقة
عوام و دهاتینکه ، هیچ علمیت یا مشاعری که شما دارای آنها هستید
نیستند ، در يكميله موافق شدید ؛ ایا اوقات شما در ان مجلس
چه قسم خواهد بود با وجود یکه کل اسباب سرور دران میله مهیا
باشد . بسبب بیحسی و نادانی هم مجلسهای شما ايا چیزی حظ
برده میتوانید ؟
با وجودیکه ، دران میله کل اسباب سرور مهیا و موقع بهترین
طعام لذیذترین طعامها باشد ؛ مگر شما هیچ
محظوظ شده نمیتوانید علت این بیحظی شما البته سبب نابودن
وسایل سرور نخواهد بود بلکه سبب وحید ان نا بودن شریکی با شما در
تلذذ ازان اسباب سرور خواهد بود .
اگر بخواهید با حاضرین مسامره کنید ، اقواليرا که شما بسبب
مواقع ،
مجلسی ، یا مناظریکه شما را احاطه کرده است بگوئید کسی نخواهد
بود که معنی اقوال شما را بفهمد . اگر بخواهید از تاثیرات نغمات
دلربای ساز و صدای خوش اهنگ چیزی بیان کنید مستمعی
نخواهد بود که : اقوال شما را قلباً تصدیق نماید در حالتیکه
شما بکمال اشتياق مستمع ساز باشید از اوضاع رفیقان تان علامات


* ۱۲ *

تنفر و اشمئزاز هویدا خواهد بود؟ اهنگهای لطیف و دلربا ، نغمات
شیرین و مؤثر برایشان صداهای عجیب وغریب معلوم خواهد
شد انست حالت يك فرد دانسته در عده افراد نادان بهر حالت ،
خود دقت بفرمائید يك انسان متعلم ومتمدن خود را سعید گفته میتواند ؟
از زنده گانی خود چه حظ خواهد برد در يك وسطیکه معنی حیاترا
نفهمند ، از کثرت تقییدات رسمی خود را محض يك مخلوقيكه
برای خدمت کردن پیدا شده است میدانند! از همه عجب
و مؤثرتر اینستکه : حکومت واشخاص دانسته امروز در نفخ حقوق
مات ساعی هستند و خود ان بیچاره گان معنی یا اهمیت حقوق ملیرا
نمیدانند ، !معاونتان است سعادت مات وابستۀ بتمتع ان بحقوق
خود است ، در حالیکه بین مات عزیز ما وحقوق ان هيچ يك
حایلی از حایلهائیکه در دیگر ملل مغصوبۀ الحقوق موجود است نباشد
ورسیدن این حقوق برای انها تنها متوقف است بر دانستنشان حقوق خود را
خود تصو بفرمایید ! در حالتیکه بین وشما معاونت چنین حایل
بسیط باشد ؟ آیا درینحال سکوت و بیکاره گی علامت جبن و
پست فطرتی نخواهد بود .
بناءً عليه انچه السی عبارت از مکتبها نیستکه ، میخواهیم برادرهای
هموطن خود را از حقوقشان دانسته کنیم ! مطلب ما تنویر خیالات
انهاست تا در زنده گانی بمانند همان میله که شما بسبب بیحسی رفقا
هیچ محظوظ نشدید ، قسمت بنده هم نباشد ، بلكه بالعكس


* ۱۲۱ *

سعید، ومحظوظ باشم؟ ایا بعد از انقدر مد تیکه خود را از
حریت و تنعم محروم نمودیم ؟ و شب و روز خود را بين دانستن
حقیقت صرف نمودیم ؟ چه نتیجه داده است .
هر گاه بنده بعداز دانستن ماهیت حیات، بمثل باقي عوام يا مانند
ملا یا نیکه قبل از تحصیل علم وبعدازان حالت شان فرق نیافته است
اسرار حیات بنمایم ؟ ايا ضمير خود را بیچه تسلیه خواهم داد ؟
مولوی اسمعیل اراده سخن زدنرا داشت که شیخ ابراهیم پیشتر
گفت : حقیقتاً حالا بنده کلیتاً قانع شدم ؟ قبل از
اینکه ایندلایلرا میدانستم ؟ دلایل امشبه جناب مولوی صاحب بنده
را قانع ساخته بود که اعمال موجوده تان مخالف لزوم و تقاضای حالت
موجوده است ؟ حالا ارتباطات متینه اهالي يكوطنرا فهميدم كه :
«کوشش کردن در سعادت دیگران , کوششكردن در سعادت
خود است » خوب دانستم ؟
زنگ وقت ، گذشتن دو ساعت را از نصف شب اعلان کرد
مولوي اسماعيل، از حضور رفقا اجازه رفتن خواست ، و بدون
از اینکه مفصلاً چیزی از خیال خود اظهار کند، سلام داده
خارج شد ؟ شیخ ابراهیم با او رفت
رفقا : از سبب مراعات خواطر احمد ازین نا کامیيابي
او چيزي نگفتند ؛ مگر عبد الحمید خود داری نکرده گفت :
عزیزان من گفتم که اهمیت دادن چنین اشخاص موجب


* ۱۳۲ *

بد سلوکیشان میگردد
احمد : استغفر الله ! بنده قطعا این قوانا را تصدیق نمی نمایم
ممکن است اگر خیالات او در ایندفعه نگشته باشد در اتی بهتر میشود
زیرا بدیهی است چنین اشخاص تصدیق کردنرا بصحت قول دیگری براي
خود کسر شان میدانند مع التدریج اصلاح شده در عداد طرفداران
ما ایستاد خواهد شد
حقیقتاً دلائیکه احمد برای مولوی اصدار کرده است، خیلی
موثر و حقیقت بود، مگر با وجود آن هم بدون از اینکه تسلیم یا
تردید را اظهار کند، انقضای وقترا بهانه ساخته خارج شد *

اجتماع «6»

در وقت موعود مجلس مستمعین امده، و در محلات خود نشسته
منتظر افتتاح مباحثه بودند،
و بخلاف معتاد مولوی اسمعیل که همیشه در مقدمه حاضرین می امد؛
جای او فارغ بود ؟ حسن ملتفت این امر شده تمام مجلسرا
بنظر خود متفحص شد مولوی را حاضر ندید؛ احمد را رمزاً از این
امر ملتفت ساخت ؟ سعد او را گفت : موقع تعجب نیست


* ۱۲۳ *
ممکن است، از مباحثه دیشبه خجل شده باشد .
احمد : بهر صورت طریقه اصلاح او را یافتم ، انشاء الله چهار
روز بعد خیالات تبدیل خواهد یافت .
حاجی عبدالله : ما برای این مجتمع نشدیم که شما مابین
خودها خفیه مکالمه بکنید ، بلکه برای استفاده از اقوال علني شما
امده ایم .
سعيد از این بیان بی تکلیف حاجی مسرور شده گفت :
خيلي خوب است مباحثه را شروع مینمائیم مگر سبب تعطیل تاخر
برادر ما عبد الحميد شده است ، درین اثنا عبد الحمید داخل
شد .
حاجي : حالا وظیفه دوم مجلس وکلای ملت را بفرمائید ؟
زیرا از دانستن وظیفه اولی ان در شب گذشته خيلي مسرور شد یم .
سعيد : وظيفه دوم مجالس تقنين :
«مراقبت حکومت»
روح و قوام حکومتی های دستوری مبنی است بر
مراقبت مجلس وکلا جميع اعمال حکومت ، زیرا همچنانچه گفته ایم
که صاحب حق در تسلط و نفوذ کلی خود ملت میباشد ، وحکومت
این تسلط و نفوذ را نیابتاً اداره میکند ؛ بناءً عليه ،
طبیعتاً تفحص ملت اعمال حکومت را نیز از حقوق انست ، تا از
متبع بودن حکومت فقرات قانونيكه مجلس وکلا انرا وضع کرده اند


*١٢٤*

متیقن باشد، و بنا برین حق رقابت ، مسئولیت حکومت در
جمیع اعمال خود نزد مجلس وکلا پیدا شده است .
و چونکه هیئت حکومت از هزارها مامورین مكون شده است ؛
لهذا مسئول شدن هر مامور بنزد مجلس وكلا امر غیر ممکن است؛
جهت تسهیل صورت اینمسئولیت ؛ وزرا و مدیرین مستقل شعبههای
حکومت باین مسئولیت مختص شده اند ، بصورتیکه هر وزیر یا
رئیس مستقل یکشعبه از شعبات حکومت بنزد مجلس وكلا مسئول
تعمیل قانون و اعمال افراد عاملین شعبه خود میباشد .
یکی از حاضرین : اینرا دانستیم که هر وزیر نزد وكلاي ملت
مسئول اعمال خود میباشد ؛ مگر فایده عملی که ازینمسئولیتشان منتج
میشود چیست ؟
احمد : در حالتیکه يكي از وزرا نزد وکلای ملت دارای اعتبار
کافی نباشد ، مجلس مذکور یکقرار بدلایل و اسباب بی اعتباری انرا
اعلان میدهد ؛ این اعلان عبارتست از عدم رضائی ملت ، ببودن
انوزیر در هیئت تنفیذیه قانون !
و بنا بر ان قرار
و دلایل بر وزیر مذکور بر طرفشدن از هیئت وزارت لازم
است ، و نیز مجلس وكلا حق توقیف یکوزیر را دارد
در
حالتیکه دیگر وزرا عدم تضامن خود را بان وزیر اعلان نمایند .
شیخ ابراهیم : این مسئولیت وزرا بود ؛ مگر ایا رئیس اعلای
حکومت نیز بنزد مجلس وكلا مسئول است ؟


* ١٢٥ *

عبد الحميد : خير رئیس حکومت از دایره مسئولیت مجلس
وکلا خارج است ، و عادت شده است که مسئولیت تنها بر
وزراست ، زیرا در اعمال اداریۀ مملکت هیچ امر يرا تنها قرار نمی
دهد ، بلکه باید یکی از وزرا باو شرکت داشته باشد ؛ که
همانوزیر ، بنزد وکلاي ملت مسئول انقرار میباشد ، و رئیس
حکومت هیچ امريرا بدایره تعمیل نمی اندازد تا زمانیکه یکی از وزرا
که ان امر متعلق وزارت او باشد ، امضا ننماید ، زیرا مسبوق
شده است ، بمجرد بی اعتبار شدن یکی از وزرا بنزد وکلا موجب
بر طرفشدن ان است ؛ هرگاه رئیس حکومت نیز تحت این مسئولیت
می امد ؛ زیر قید بر طرفشدن میبود ؛ که کثرت تغییر رؤسای
حکومت موجب تشویش نظام حکومت است و نیز چون افراد
عاملین تنفیذ قانون وزرا میباشند ، بدین سبب مسئولیت رئیس
حکومت ، برای ملت هیچ فایده ندارد ، بناءً علیه او را از قید
مسئولیت خارج نموده اند .
شیخ ابراهیم : ازین بیانات معلوم میشود که رئیس حکومت هیچ
عملی ندارد ، زیرا کار کردن او موجب مسئولیت میگردد و رئیس
حکومت باید غیر مسئول باشد بناءً علیه هیچکاری مکلف نیست
احمد : بلی حقیقت چنین است که رئیس حکومت رسماً هیچ
کاری ندارد تنها وزرای خود را بکار کردن میگذارد و انها نزد
مجلس وکلا مسئول اعمال خود هستند تنها وظیفه رسمي او تعیین


* ١٢٦ *

او انتخاب وزرای حکومت خود میباشد ؛ و وزرا را کاملا خود
انتخاب نمی نماید ؛ بلکه تنها رئیس را بمشیت واستصواب خود معین
می سازد و اختیار انتخاب بقیه وزرا را برای او واگذار می شود ؛ و
سبب اختیار دادن اینستکه : چون وزرا باید متضامن باشند
و در تعمیل وتنفیذ قوانین بنزد مجلس وكلا مسول همدیگر باشند ؛
اعنی هر وزیر مسول سلوك دیگر وزرا باشد ؛ و این تضامن واشتراك
مسؤلیت نمیشود تا زمانيكه همخيال ومبدأ نباشند ؛ لہذا
رئیس وزرا برای پیدا کردن این اتحاد وتضامن بین وزرای خود ،
ملزوم است که کسانیرا بوزارت انتخاب نماید که هم خیال او باشند ؛
و با هم يك وحدت مسلك داشته باشند
وغالبا رؤسای حکومت ، جهت مراعات سیاست اتحاد ، و
تامین حالت نظام در بین مجلس وكلا وحكومت ، براي تاديه وظیفه
ریاست وزرا کسیرا انتخاب مینمایند که همخیال اعضای مجلس وکلا باشد ،
تا از عدم وقوع نزاع بین هیئت حکومت و مجلس وکلا مطمئن باشد
چون بیان احمد تا اینجا رسید ، نظر سعید ، در اخر مجلس بر دو
شخص افتاد که بین همدیگر بصدای اهسته گفتگو داشتند ، ودر
حین گفتگوي خود بطرف رفقا میدیدند ، از آنها پرسید ایا
کدام مسئله را نفهمیدید ؟ يا مكالمه تان در کدام امر خصوصی است
يكي از نها گفت : خیر مکالمه ما در مضمون مجلس است ؛ زیرا مسئله
تضامن وزرا را ندانستم و مابین خودها طريقه پرسیدن


* ۱۲۷ *

تفصیل اینمسئله را داشتیم که شما از ما بان پرسیدید.
احمد: حقیقتاً که این مسئله را از حد لازم کمتر تفصیل دادم، وظایف وزرا بر دو نوع منقسم است؛ بعض اعمال عمومیست که کل وزرا در تقریر و تعیین ان شریک میباشند؛ قسم دوم اعمال خصوصی یک وزارت است، که تعیین و اجرای ان مختص یک وزیر است و در اعمال قسم اول که کل وزرا در تعیین و اجرای ان شریک اند کل وزرا مسؤل میباشند؛ اما در اعمال قسم ثانی تنها وزیر مختص ان عمل بنزد مجلس وکلا مسؤل میباشد، و در یک حالت کل وزراء مسئول عمل مخصوص یک وزیر می گردند؛ وان در حالتی که رئیس وزرا طرفداری رائے یک وزیر خود را برای مجلس وکلا اظهار نماید، این اظهار او فی الحقیقت عبارت است از اعلان کردن طرفداری کل وزرا برای یکوزیر؛
در اینحالت بنا بر قاعده تضامن وزرا در مسئولیت کل وزرا مسئول العمل میباشند؛ اگر چه عمل مذکور از اختصاصات یکوزیر باشد.
و از نوادر است عدم اشتراک رئیس وزرا در مسئله یکوزیر خود نزد مجلس وکلا؛ زیرا اموریکه موجب مباحثه کردن مجلس گردد غالباً خیلی مهم خواهد بود که چنین امور با اهمیت را وزرا بذریعه استشاره فیصله مینماید؛ لهذا غالباً رئیس وزرا خود را در مسئولیت یکوزیر شریک مینماید، زیرا که ابتداءً در وقت


* ۱۳۸ *

تاسیس ان عمل هم شريك بود .
شیخ ابراهیم : در اثناء بیانات شما يك مسئله بخاطر بنده گذشت :
سابقاً شما فرموده بودید که مراقبت حکومت از حقوق مجالس تقنين
است ، که ان عبارت از مجاس وكلا وشيوخ باشد ،
مگر
در این تفصیل اخیر خود حق مراقبترا تنها برای مجلس وکلا اثبات
کرده اید؟
ایا مجلس شيوخ فراموشان شده است یا
اینکه حق مراقبترا دارا نیست ؟
احمد : خير سهو نکرده ام بلکه قصداً اسم انرا در مراقبت
ذكر ننمودم ، زیرا عادت چنین جاری شده است که هیئت وزرا
تنها بنزد مجلس وكلا مسؤل ميباشند ، زیرا ممثل حقيقي ملت همان
مجلس ميباشد وتنها در نزد ان وزرا باید مسؤل اعمال وتصرفات
خود باشند .
مگر این امر مجلس شيوخ را از اجرای تحقيقات و بر بعض اعمال
وزرا مانع نمیشود .
یکی از حاضرین : حقوق مجلس وکلا را از قبیل مراقبت و
اسقاط وزارت فهميديم، حالا بايد طريقه مراقبت مجاس وكلاهيئت
وزرا را بدانیم که ایا بچه طریقه مجلس وکلا مراقبت اعمال وزرا راه نماید
در حالتيكه اعمال وزرا قابل الزام باشد؟ ايا وكلا بچه قسم عدم
رضائی خود را اظهار کرده ؟ هیئت وزرا را ساقط میکند . ؟
دیگر اینکه مجلس شيوخ تا کدام درجه مجلس وکلا در اینحق شراکت


* ۱۲۹ *
دارد.
سعید : مراقبت مجلس وکلا هیئت حکومت را بسه طریقه
منحصر است :
طریقه اول : توجیه سوالات رسمی .
طریقه دوم : مباحثه .
طریقه سوم : اجرای تحقیقات .
اینست سه طریقه که در حکومات دستوری وکلا برای مراقبت
وزرا استعمال مینمایند ، و در اجرای این سه طریقه مجلس
شیوخ نیز حق دارد ؟ اعنی مجلس شیوخ بمثل مجلس وكلا حق
دارد که بعض سؤلات را بيك وزير توجیه کند ، یا با او
مباحثه نماید یا بعض تحقیقاترا در اعمال او مجری دارد
مگر از مراقبت مجلس شيوخ ان نتیجه عملیه که از مجلس وکلا
حادث میشود حاصل نمیگردد زیرا مجلس وكلا حق مراقبت
و اسقاط هیئت وزر را دارا است ؟ بالعكس مجلس شیوخ که
تنها حق مراقبترا دارد
حالا این سه طریقه را که مسبوق داشتیم مفصلا بیان مینمائیم :
* «۱» حق سؤال *
از حقوق رسمی هر عضو یا جمله اعضای هر يك از مجلسهای
وكلا وشيوخ است توجیه کردن بعض اسئله برای وزرا در بابت
بعض اموریکه متعلق وزارت آنها باشد، برای تزئید معلومات خود


* ۱۳۰ *

يا جهت دفع كدام شبهه که وارد شود ،
برای مبادله سوال و جواب معتاد چنین است :
عضو طالب معلومات سوالات خود را رسماً بذریعه تحریر
برای وزیر مطلوب منه توجیه مینماید ، که او جواب
انرا تحریر بدارد ، و در این سوال و جواب ، برای یک وکیلی
دیگر حق مداخات نمیباشد .
یکی از حاضرین : مگر درین شرط وضع تقییدی نیست ایا
از چنین مراقبت که تحت تقییدات باشد چه فایده است ؟!
احمد : بلی حقیقتاً که در این شرط يك تقییدی است ، مگر
از گذاشتن ان یکمصلحتي منظو راست دیگر اینکه
بنده عرض کردم که براي مراقبت اعمال وزرا سه طریقه متبع است
و اینطریقه اولست که بنسبت ذو طریقه دیگر سهاتر میباشد ؛ و
تاثیر ان نسبت باهمیت و مرکز وزارت کمتر است ؛ که در امو
کم اهمیت اجرا میشود ، و بغیر از اینطریقه دو طریقه دیگر هم
هست ، که تأثیر انها بیشتر است .
* «٢» حق مباحثه *
مهمترین مسائلیكه مبدا مسئولیت وزرا بانزد مجالس وکلا
در ن متجلی میشود حق مباحثه است ، بعبارت دیگر
طریقه عملی است برای اثبات مبدا مسئولیت وزرا
هر عضو با جمله اعضاي مجاس وكلا و شیوخ دارای حق طلب مباحثه


* ۱۳۱ *

هیئت وزرا در باره سیاست و سلوک یا بعض امور یکه یکی از وزرا
یا بوزارتشان منسوب شده باشد ،
ومباحثه وکلا مجرد مبادله محاورات بین انها ووزرا نیست ، بلکه
مباحثه ایست که تمام اعضای مجلس در ان شریک اند؛ ومباحثه
توقیف نمیشود اگرچه اعضای که اقامت انرا طلبیده اند تخلیه
بشوند ، تا زمانیکه رای مجلس بر يك امر قرار نگیرد ، و
بعد از اختتام مباحثه مرکزیت وزارت از حيث اعتبار یا بی اعتباري
معلوم میشود
هر گاه مجلس مسئله مبحوث فيها را کم اهمیت دید اختتام مباحثه را
بدون اینکه رای خود را اظهار کند اعلان مینماید ، و در این
اعلان خود هیچ چیزی در بابت انتقاد یا مدح وزارت مبحوث معها اظهار
نمی کند . اما اگر
مسئله مبحوث فيها قابل اهتمام بود ؟ بعد از اختتام مباحثه
رای خود را در باره هیئت وزرا اظهار مینماید، ورای مجلس
در اینحالت خالی از دو حال نیست : یا ثقت واعتماد و
یا بی ثقتی و کم اعتباری خواهد بود، در حالت اول نتیجه
مباحثه ثبات و فوز وزارت میباشد ، اما در حالت
دوم بر هیئت وزرا لازم است که استعفای خود را تقدیم کند، واگر
رای اخیر تنها در شان يك وزیر باشد تقدیم استعفا بر همان
وزیر لازم میشود


* ۱۳۳ *

شیخ ابراهیم : آیا طلبیدن مباحثه وزارت از حقوق هر عضو است ؟ و در این طلب او هیچ قید قانونی نیست ؟ زیرا ممکن است که عضو طالب مباحثه کدام مخاصمت یا دیگر امری از اغراض شخصی با او داشته باشد ؟ ایا در این قسم احوال وزیر میتواند جواب داده بمقابل چنین عداوتها مدافعه نماید ؟

سعید : بلی ! برای منع وقوع چنین عداوتها يك قاعده گذاشته شده است : که عضو طالب مباحثه باید اولا طلب خود را با دلایل لازمه برای مجلس وكلا تقدیم کند ؟ که انها بعد از تدقیق در مسئله موعد اقامت مباحثه را تعیین نمایند ؟ در آنحالت اگر مجلس مسئله را کم اهمیت دید ؟ وقت مباحثه را معین نمیسازد

اما در بابت رد هیئت وزرا قبول کردن مباحثه را امریست که هر کس انرا کرده میتواند ؟ زیرا مجلس وکلا هیئت وزرا را بذریعه قوه در مجلس مباحثه آورده نمیتوانند و در این احوال که هیئت وزرا مباحثه را رد کند ، مجلس وكلا دلایل الزام او را رسما تشهیر میدهد ؟ که در انحالت وزرا باستعفا کردن مجبور میشوند ! بسبب مفقود شدن اعتبار و رضای اغلبیت نسبت بانها

احمد : این طریقه دوم ! اعنی طریقه مباحثه بهترین


* ۱۳۳ *

طریقه هائیست که نظام دستوری متوقف بر قدر انتظام انست، زیرا
بهر حالت موجب رفع چشم پوشیها ورادع عظیمیست برای منع اجرای
اغراض شخصی
* ۳۵ * حق اجرای تحقیقی *
بعضی مسائلیستکه مجالس وكلا وشيوخ تفصيل انرا مجرد
مباحثه انتاج کرده نمیتوانند؛ که جهت تحصیل معلومات كافيه
يك هیئت از اعضای مجلس خود انتخاب نموده ؛ انها را باجراي
تحقیق، وتحصیل معلومات دقیق در امر مطلوب مكلف
میسازند
و مقصود شان از اجرای تحقیق بحسب حالت مختلف میباشد :
در بعضي احوال مطلب از تحقيق اثبات سوء تصرف ارباب
اداره میباشد، و در برخی احوال مطلب دانستن، نواقصات
يك امر از امور مملکت میباشد ، از قبیل تجارت، یا
صناعت یا زراعت ، یا تعلیم، که در انحالت هیئت محققه
بغیر از تحقیق، بجمع کردن رأیهای ارباب فنون ، ومشاهير
علمای مملکت ؛ برای اصلاح ان نقص ساعی میبا شد
اینست طریقه سوم که برای مراقبت هیئت وزرا تعمیل میشود
که دوم وظیفه مجلس وکلای ملت است .
شیخ ابراهیم : امشب بدانستن طریقه های مراقبت وزارت
اكتفا میکنیم ؛ وبسبب رسیدن وقت انصراف معرفت وظیفه سوم


* ١٣٤ *

را براي شب اتی تأجيل می دهيم حاضرین موافقت کرده هر
کدام راه منزل خود را گرفت ، و در دل خود حالت امیکہ
بحقوق خود متمع اند تمجيد ميكرد ؛ و بر انمیکه بالعکس اند
تاسف میکرد *

اجتماع «۷»

در وقت موعود مستمعین جمع شده هر کدام جای خود را گرفته
منتظر افتتاح مباحثه بودند :
احمد : بمطالعه خطی که از یوسف امده است مشغول بود،
عبد الحمید و حسن که فی الحال رسیده بودند ، چون احمد را
مشغول مطالعه خط دیدند ، دانستند که این خط از یوسف
خواهد بود، چون از مطالعه فارغ شد پرسید :
این خط از برادر ما یوسف است ؟ ؟
احمد : بلی و برای همه شما اشتياقات زائدة خود را تحریر
کرده است .
حسن : در کجا رسیدند ؟ و چه حال دارند ؟
احمد : الحال در سیاحت شهر های . . . . مملکت میباشند .


* ۱۳٥ *
شیخ ابراهیم این سخن احمد را که شنید گفت : شاید چیزی
در بابت میزانیه مملکت تحریر نموده است ؟ ۶
احمد : بلی در ... شهر که رسیده است . درانوقت
موعد تبدیل میزانیه بود ؟ معلومات خود را در اینبابت تحصیل
کرده ، مفصلا ترتیب وضع میزانیه را برای ما تحریر کرده است ؟
و چیز یکه بنده را از امدن این خط مسرور تر ساخته است ، مطابق
بودن بیانات آن بمضمون مباحثه امشب .
و خیال من این است که همین خط را بحضور مستمعین بخوانم . تا
مضمون مباحثه امشب بیادگار برادر ما یوسف اختتام یابد ؟ زیرا
ابتداء میخواست که عزم سیاحت خود را فسخ نموده در این خدمت
با ما شريك شود .
حاضرین قبول کردند ؟ احمد
بقراءت خط مبتدي شد .
برادر ما یوسف بعد از دیباچه و ذكر احوال سیاحت خود
در بابت احوال میزانیه بدینقرار تحریر داشته است :
عزیزم :
بعد از اینکه از سیاحت شهر مذكور فارغ شدم
بولايت مشهور این مملکت باعم خود وارد شدم چیزیكه موجب
سرور من گشته است ؟ ملاقات يك دوست خود که در مکتب
ابتدائي همدرس بنده بود ، و براے تکمیل علم خود از وطن


* ١٣٦ *

مهاجرت نموده جهت تکميل مقصود خود ساكن این مملکت گردیده است ؟
و اكثر اوقات خود را بمعيت این دوست عزیز خود میگذرانم، و از
این حسن تصادف برای بنده در تحصیل معلومات بسی فوائد رسیده
است، از ضمن انها یکعرا بخدمت شما ذیلا تحریر نمودم ، شاید که
ذکر کردن ان بموقع باشد
قبل از چند روز بمعيت همان دوست خود براي سير كردن شهر رفته
بودم، كثرت اجتماع مردم دور يكي از خطبا كه
بكمال متانت و جديت خطبه خود را القاء میکرد نظر بنده را ملتفت
ساخت، از رفیق خود سبب این اجتماعرا پرسیدم گفت .
در این سال بین مجلس وکلا و مجلس عالي در باب تقر یر میزانبه ساليانه
خلاف واقع شده است، و این شخص خطيب یکی از مشاهیر افراد
این ولایت است که در جمله وكلاي ملت انتخاب شده بود
در اينمكالمه بودیم که بلند شدن صداهاي كف زدن و تحسينهای
مجتمعين مانع سخن زدن ما گردید، از وضعیت حال دانستم
که سخنان خطيب مرغوب طبع مستمعين كرد يده است، که انها
او را از اینقدر تحسین ها بیشتر شایان تمجید دانسته، بر شانه های
خود برداشته بطرف مرکز حکومت بردند
حسیاتیرا که در انوقت متملك عواطف من گشته بود هيچ تحت قيد قلم
اورده نميتوانم، خود تصور بفرمائید در این قسم یک مملکتی
که هر یک از افراد آن خود را در هیئت حکومت ذي حق و شريك ؟


* ۱۳۷ *

بدانند ؟ چه عالم سعادت و امن خواهد بود ؟ مالیات ورسوماتى
را که برای تهیئه مصالح خود تادیه مینمایند بر طبق تصویب و مرام
خودشان صرف می شود ؟ بهر صورت سعید بودن چنین قوم امر
بدیهی است ، مگر چیزیکه در ان موقع بیشتر قابل توجه
و اعتنای بنده گشته بود شخص خطيب حقیقت شناسكه بمجرد وقوع
خلاف در بین دو مجلس از بابت يك مصلحت ملت مدت بکاء خود را
بشقت گرفته در هر جا میرفت و دلايل خود را برای موکلین خود
اصحاب مصلحت اعني برای ملت اظهار ميكرد ؛ وجداناً بيجا صرف
شدن يك حق ملثرا قبول نداشت ، و از این مخوف نبود که مبادا
راي من خلاف مرغوب عموم باشد بلكه چنين ناكاميها را براى
خود عار ندانسته تبلیغ امر را باصحاب حق لازم دیده باین کار
خود اقدام نمود

بعد چون این رضا مندی عموم را بنسبت او مشاهده نمودم بیشتر
مسرور گشتم ؛ زیرا براي يك شخص شريف از حایز شدن رضا
مندی عموم بیشتر مقصدی و بهتر مکافاتی نیست . خصوصاً این
شخص خطیب که مستمعین اقوال او زمینرا شایان قدمهايش ندیده
اکناف خود را موطیء قدمهای او ساختند
«منتها تمناى من در این حیات همین است که براى عموم يك
خادتي مرغوب بنايم ؛ و کل از بنده راضي باشند ؛ از این
بالا تر سعادتی در دنیا متصور بنده نميرسد ! ايا کدام روزي


* ۱۳۸ *
خواهد بود که باین ارزوی خود نایل شوم ، برادر من عفو
بفرمائید از مضمون خود دور شدیم »
حالا شرح نظام میزانیه را در این مملکت حسب بیانات دوست خود
برای شما تفصیل میدهم :
چون ازدحام مردم کم شد ، و مجتمعین وکیل امین و
محبوب خود را بر کتف حمل کرده بردند مایان بطرف مسکن خود امدیم
رفیق من نظام میزانیه این مملکت را براي بنده بدینقرار بیان کرده گفت
یکماه قبل از این در پای تخت مملکت بودم و درانروزها حکومت میزانیه
سال اینده خود را در زیر بحث مجلس وکلا طرح کرد ؛ تا انرا از
نظر خود گذرانیده امضا نماید مجلس وکلا در تعیین مصارفات معارف
بعض اشتباهات نموده ؛ بمجلس عالي ارسال كرد ؛ مجلس عالي
اعتراضات اورا تردید کرده از دیگر وجه بر میزانیه اعتراض نموده ؛
و انرا واپس مع اعتراضات خود بمجلس وکلا فرستاد ، و از مدت یکماه
است ، که این نزاع در بین شان جاري است و هر مجلسیکه میرفتم
بدون از همین مسئله میزانیه دیگر مباحثه را دایر نمیدیدم ، از
دارا بودن اینقوم بتمام حریت ، و از کثرت اهتمامشان بامور سیاسی
خود خیلی متعجب بودم
بنده پرسیدم : نظام میزانیه این مملکت را برایم فرمایید
گفت : امورات ملت در اینجا بکمال اعتنا و صیانت اداره میشود
حکومت در هر سال يك بيان مفصلی را برای مجلس وکلا تقدیم میکند


* ١٣٩٥

که انرا مشروع میزانیه گویند، در این بیان خود کل واردات سال
اینده که بخزانه او وارد شدنیست، با مصارفاتیکه جهت تهیه احتیاجات
مملکت لازمست تفصیل میدهند، مجلس وکلا این بیان را بکمال
دقت تفحص میکند، و بعد از مباحثه زیادات یا نقصاناتي را که لازم
می داند بذریعه اعضای مخصوص اینکار که تجریه مهارتشان در
این فن برای تمام وکلا ثابت شده است تعیین مینمایند. که
این اعضای مخصوص فحص میزانیه را. «شعبه میزانیه» گویند،
و وظیفه شان تحقیق حالت مالی واقتصادی وهر امریکه بثروت ملت
مساس دارد میباشد، شعبه میزانیه تحقیقات اولیه خود را در
باره میزانیه اجری کرده ملاحظات خود را با اوراق مشروع میزانیه به
مجلس عمومی وکلا تقدیم میکند، مجلس وکلا بعد از اجرای
تحقیق ثاني میزانیه را با ملاحظات خود بمجلس عالي جهت اعاده
تحقیق ارسال میدارد

در این جا مناسب خواهد بود نظر برادر خود را بيك مخالفتي كه بين
مشاهير علما در این باب واقع شده است ملتفت سازم :
بعضي از علما گویند بخلاف کل امور اداره مملکت باید مجلس
وکلا در باره ميزانيه يك امتياز داشته باشد، که بغیر از این
مجلس ديگري انرا ملاحظه ننماید؛ وكسي را حق تردید
ملاحظات انرا نباشد
فريق ديگر گوید : بالعكس نباید مجلس عالي از يك حقيکه مجلس


*١٤٠*
چون البسئله را اینجا تحقیق نمودم، نتیجه برای بنده چنین معلوم
شد : در ممالكیكه اعضای
مجلس عالي اغلباً بتصويب ملت منتخب شده باشند انها را نباید از
اين حق محروم ساخت زیرا همچنانكه اعضای مجلس اول وكلاي
حقيقي ملت هستند اينها نيز ميباشند ! بالعكس مملكتہائيكه
اعضاي مجلس عالي بانتخاب حكومت معين شوند اين حق برايشـان
نبايد داده شود .
مقصدم از اين تحرير مطلع ساختن آن برادر عزيز من است از قدر
اهتماميكه در ممالك متمدنه برای اموال صرف ميشود؛ و ذرايع
ترقي حالت ماليشان که اساس اقتدار انسانيت است در دنيا، تا
فرق اين حال وعكس ان بهتر مفهومنان شود
حركات مالي ممالك متمدنه تحت نظامات ميزانيه مقيد است ؛ و وكلاي
مات جميع حركات انرا بكمال اعتنا مراقبت مينمايد ؛ زیرا امر
بديهي است تا زمانيكه برای واردات و مصارفات اموال ملت كه در
خزانه حكومت است چنين تقييدات وضع نشود ، حالت مالي يك
مملکت هيچ ترقي نمي يابد .
از علم برادرم مخفي نيست : حكومت كه بتاديه شريفترين وظايف
برای دوام وترقى هیئت اجتماعيه بشر مكلف است ؛ بدون حاضر
داشتن مال در دست خود هيچ يك وظيفه را ايفا كرده نميتواند ؛ اینسبب
است که ملت از یکحصه نتایج زحمات خود تنازل كرده تحت یکترتيب


* ١٤١ *

مخصوص وبا صول عادلانه برای او تادیه میکنند، اینمال مدفوع
ملت در حقیقت قوام حکومت است مگر تا زمانیکه يك میزانیه
برای مقدار مال لازم صرف حکومت سنجیده نشود حرکت مالی ان
انتظام پذیر نمیگردد
برای اثبات این امر احوال مللیکه حکومت انها میزانیه ندارد ملاحظه
نمائیم دیده میشود : چون خرج حکومت تحت ترتیب
نیست ، در يك سال مبلغ معینی مصارف داشته میباشد ،
سال دوم مضاعف ان مال لازم میشود مجبوراً حکومت باید که برای
چنین تصادفات مبالغ وافره در خزانه احتیاطاً داشته باشد ؛ برای
تهیه این مال احتیاطی جز جیبهای افراد ملت دیگر مورد ندارد .
پس بمختلف وسایل مالیات ورسومات مدفوع ملترا مضاعف میکنند
ممکن استکه این مبلغ از اندازه لازم زیاد باشد ؛ چون اصول
منتظم برای صرف نیست ؛ مبلغرا در دیگر منافع عمومی
صرف کرده نمیتوانند ، این بغیر از دیگر ضررها مانند حدوث
فقر عام وغیره مفاسدیکه نتیجه فقر است ؛ وعلی هذا القياس اگر
مسلسل بسنجیم ، معلوم خواهد شد که نصف مفاسد مملکت از همین
مسئله ناتج میشود
بناءً علیه بسبب كثرت اهمیت میزانیه ؛ لازم شد که انرا سالیانه
تجدید نمایند ، که حکومت قبل از حلول سال نو میزانیه
مصارفات خود را سنجیده برای امضا وتصحیح به مجلس وكلا ارسال


*١٤٢*

ارسال دارد؟ بعد از انقضاى سال صورت حسابات خود را
برای ملاحظه کردن مجالس مذکور نیز بفرستند
این است خلاصه معلومات بنده در بابت میزانیه ممالک متمدنه که
در ایغمدت مفارقت احصال نمودم ، انشاء الله در پوسته اینده بعض
معلومات دیگر که هنوز انها را تکمیل ننمودم ارسال خواهم نمود .
عزیزم : ایا احوال مجالس شپانه چه جور است و نتیجه ان تا
کجا رسید امید است که مفصلا برای بنده تحریر دارید ، تا موجب
اطمینان گردد
باقی در ختام امید قبول اشتیاق و احتراما دارم  مخاص شما
  یوسف

چون از خواندن خط فارغ شد شیخ ابراهیم گفت :
یک مسئله را برادر ما یوسف فراموش کرده اند لطفا شما انرا بیان
بفرمائید؟  بعض واقعاتیستکه دفعتاً حادث میشود که انها مصارف
زیاد لازم داشته میباشند؟  مانند وقوع جنگ معلوم است که
جنگ امر عارضیست وغیر معلوم ،  ایا در چنین موقع حکومت
بدون تصدیق مجلس وکلا مصارفات لازمه را ادا میکند یا کدام ترتیب
دیگر برای ان وضع شده است ؟
سعيد . در این مورد حكومت يك بیان نامه بمع ادله مثبته ان
برای وکلا میفرستند ، که انرا بعد از ملاحظه تعدیل و تصدیق نماید
و نیز بحدوث و با هیچ، تعمیل می شود .


* 143 *
یکی از حاضرین : در ممالک ما میزانیه از مدت قریب وضع شده
است که مایان از اصول وضع و ترتب اساسی ان هیچ خبری
نداریم آیا ممکن است که شما قدری از اصول ان مارا مطلع
سازید ؟
سول این شخص موجب سرور رفقا گردید زیرا مقصدشان از انعقاد این
مجالس پیدا کردن چنین بیداریها در عقول برادرهای وطنشان بود ؟
لهذا سعید فرصترا غنیمت شمرده گفت :
بلی ! حقیقتا که واردات و مصارفات حکومت از مدت قریب تحت
نظام میزانیه داخل شده است. اگرچه صورت جریان ان
از اصول لازم خارج نیست ! مگر مفادیکه میزانیه برای
حصول ان ایجاد شد تا الحال حاصل نشده است
همان شخص بتعجب : انرا بفرمائید که چیست ؟
سعید : انرا بیان نمیکنم تا زمانیکه مطمئن شوم از اینکه
حاضرین محترم نیز اشتیاق دانستن انرا دارند
حاضرین : بلی بلی همه مشتاق دانستن چنین امور میباشیم
حاجی عبدالله : مگر وقت انصراف رسیده است، اگر برای
شب اینده تعطیل شود بهتر خواهد بود
همان شخص اول : چرا اگر میفرمائید شب اینده را بعوض
امشب تعطیل میدهیم؟ بهر صورت باید احوالات میزانیه مملکت
خود را امشب بدانیم


١٤٤
احمد خير شب دير ا تعطیل نمیاهیم، واشب احوالات
میزانیه مملکت خود را مفصلا بیان مینمائیم
حاضرین شکریه نموده منظور کردند
احمد : از بیاناتیکه تا امشب ذکر شده است سبب مجتمع شدن
انسانها وعلت ايجاد حکومت و وضع قوانين وفوايد آنها مفهوم ما گشته
است ، ونيز طرز اساس حكومات عادله ومستقيمت السلوك را
دانستیم كه : مقصد وحيد اين قبيل حكومات از عمل خود تنها
تهيئة منافع عامه ورسانیدن حالت ملت بدرجه سعادت وغرضشان از
اين مقاصد اكتساب نيك نامي كه مطلب هر هیئت شریف است
این قبیل حكومات برای تحصیل مقصود خود يك طريقه را اتباع
نموده اند، وان عبارت از همان ترتیب انتخاب وکلا که در
اجتماعات گذشته بیان شده است . بدیهی استکه هر انسان
طرز تحصیل منافع خود را بهتر میداند ، در این صورت بهترين
اصوليكه تهیه منافع عامه را برای حکومت اسان میکند همین طریقه
وکلا است که ملترا بانتخاب امنای خود مکلف سازد، وچون این
وکلا از افراد ملت اند و در وسط ملت زندگانی دارند ، احتیاجات
انرا که احتیاجات خودشان است بوجه اتم میدانند، لهذا بتعديل ووضع
قوانين مكلف باشند ، و خود حكومت اینقوانينرا تنفیذ و اجرا بدارد
از جمله اینقوانین میزانیه واردات و مصارفات مملکت است ، ومهم
ترين وظايف وکلا است که ، در موعد هر سال بعد از مراقبتهای


* 145 *
زیاد و تفحص احوال اقتصادی مملکت تبدیلات و تغیرات لازمه انرا قرار
میدهند .
میزانیه مملکت ما که در حقیقت قوام حالت مالی ما است ، از روز
تاسیس ان باصول منتظم جریان یافته است ، مگر وضع اصول ان
ناقص است ،.
یکی از حاضرین : ایا در این نقص وضع ان که ملزم است
سعید : برادر من این سوال شما خیلی با اهمیت بود که جواب
انرا بدقت باید شنید .
معلومتان شد که : تصدیق و تبدیل میزانیه از وظایف مجلس
وکلا است ، و تنفیذ ان از وظایف حکومت است ، و نقصان
میزانیه ما از وجه وضع ان واقع شده ، نه از طرف اجرای ان !
وکلای ما در تفحصات احوال مالی ملت کتر اعتنا کرده ، بكم
سنجشات اکتفا کرده ؛ میزانیه را تصدیق میکنند ؛ بیچاره حکومت
وظیفه خود را و وظیفه وکلا را در اكثر مواقع ايفاميكند .
شیخ ابراهیم : مگر علت وجود این نقصان چیست ؟
عبد الحمید : گفته شد که سبب ان كم التفاتی وکلای ما است
احمد : سبب ظاهری ان همین است ! اما
چون رفع بکمرانی متوقف بر دانستن مصدر حقیقی است ! لهذا باید
بنده سبب اصلي ان را بيان كنم
حاضرين بكمال اعتنا مستمع میشدند .


* 146 *
احمد : از مشاهده تواریخ انقلابات اداری حكومات عالم عیاناً معلوم
میشود كه هیچ ملت حقوق سیاسی خود را دارا نشد ، الا بعد از
جد وجهد زیاد و احداث تلفات ، و تحمل مشقات عظیم و نادر
است یكحكومت كه وجداناً اغتصاب حقوق مللرا قبول نكرده ؛ حقوق
انرا بخودش داده باشد .
این بالعكس حالت حكومت ما است . كه در اینباب از جمله
ان حكومات با وجدان و نادر محسوب میشود ، زیرا مجرد یكه حقوق
مللرا درك نمود خود انرا باخذ حقوق خود وادار ساخت و كل
مساعی خود را به تعمیم معارف كه منشاء حقوق شناسی است صرف
نمود ؛ از جمله حقوقیكه خود برای ملت داده است همین
مسئله انتخاب وكلا است كه بهترین وسایل است برای تحصیل منافع
عامه ؛ و اسانترین طریقیستكه انسانها جهت تهیه سعادت خود ایجاد
نمودند
در اینحالت اگر وكلای ما در اجرای وظایف خود كه عبارت از تهیه
سعادت ما است ؛ اهمالی نمایند امر غریب نیست ؟ زیرا
انتشار این حق در ملت از مدت قریب شده است . خصوصاً در
راه تحصیل آن هیچ تعب یا مشقتی ندیده ایم ؛ كه قدر یا معنی انرا
دانسته مراعات اداره كردن انرا بنمائیم، اگر انها قبل از اخذ حقوق
معنی انرا میدانستند یا در راه استرداد آن خون ریزیها میكردند
معنی انرا دانسته امروز وكلای ما این اهمال حالی را مرتكب نمیشدند


* ١٤٧ *

اعني سبب این اهمال دو امر است :
: « ١ » عدم تحمل تکلیف در تحصیل حقوق
: « ٢ » ندانستن اهمیت ان

شیخ ابراهیم : بارك الله ، چه يك علتى معقول و منصفانه را بیان کردید ، مگر يك مسئله دیگر مانده است اگر انرا هم بهمین طور تفصیل دهید فایده مباحثه امشب تکمیل خواهد شد
حسن : بفرمائید
شیخ : ایا طریقه علاج ان چیست ؟
احمد علاج ان امر سهل است ؟
در انتخاب اینده باید اشخاص کافیرا برای تادیه این وظیفه منتخب سازیم مگر تاثیر این علاج متوقف بر تشهیر است
شیخ : واقعاً که علاج معقول است مگر اشکالیکه دارد همین طریقه تشهیر است
سعید : از طرف ولایت خود خاطر جمع میباشیم ؛ که وکلای ما اشخاص لایق خواهند بود؛ زیرا اهمیت وکلا را همه دانستیم ؛ باقی ولایات نیز بذریعه مقالات امید است که با خبر شوند
حاجي عبد الله : بهر صورت حالا چون اهمیت وکلا را دانستیم امید است که دیگران هم بمساعی شاگردان معارف واشخاص منورین


* 148 *

مملکت واقف شوند ! وامید ما در اعضای این مجالس وکلا بیشتر است
اگرچه موعد ان نرسیده است ! زیرا ملت معنی انرا تا انوقت
خواهد فهمید و حالا باید مرخص شویم، خصوصاً
که از تاخیر مجلس امشب خیلی فوائد حاصل کردیم
حاضرین برامدند ، علامات سرور از سیمای رفقا هویدا
بود زیرا اولین مجلس است که حاضرین اهتمامات زائده خود را در
دانستن تشریحاتشان اظهار کرده اند
چون باهم نشستند عبد الحمید گفت :
از مجلس امشب خیلی مسرور شدم زیرا افکار مستمعین متنو
شده است و در پی تفحص نواقص عمومی خود مبادی شدند
احمد : واقعاً چنین است ، انشاء الله بعد از این بهتر خواهد شد
سعید : خیلی خوب خدا کند کل مقاصد ما حاصل شود .
و حالا یکمسئله ایست که بنده را از دیشب خیلی مشوش ساخته است ،
برای شما میگویم شاید انرا حل کرده بتوانید .
رفقا : بفرمائید .
سعید : در مساعی حالیه خود ملتفت شوید ! میبینید ، که
مقصد وحید نان تنویر افکار مردم است ! مگر بعد از مرور سه
ماه موعود ما ، کسانیکه از ین مساعی مستفید شوند ، تنها افراد
ایالت ما خواهد بود ایا باقی افراد ملت را که به بد ترین احوال
نادانی گرفتارند ! چه کرده میتوانید ایا رضای شما در اینست


* ١٤٩ *

که ارزوهای خود را با خود ببریم؟
اگر منتظر
نتیجه مکاتب هستید ، بنده از انطرف کلیتاً مایوسم زیرا عده
مکاتب حالیه بنسبت افراد رعایای ملت قلیل است ؛ دیگر اینکه
نتیجه حقیقی ان در دوره اتی ظاهر خواهد شد
هر گاه حیات موجوده ملتها بمثلیکه بنده تصور کرده ام تفحص شوید
این خیالات بنده بهتر مفهومتان خواهد شد
حالا که نوال امیدهای موجودۀ خود را منتظر نیستیم ؟ اقلا باید
بتاسیس حصول انها در اینده مبتدی شویم شاید که موجب
تسلی ما گردد
عبد الحمید : برادر من تصور شما خیلی بعید از امکان است
فکر کردن در این مسئله عبس است
سعید : از قوه اراده و تدبیر انسانی و و احتمال بر صعوبات
که از بهترین عطایای خداوند بست خبر ندارید ؟ ایا
مقوله حکما را منکر هستید که : مستحیل
کلمه ایست در قاموس مجانین تردید این دو دلیرا
کرده میتوانید ؟
احمد : حقیقت چنین است ؟ حالا اینرا بگوئید که ملترا
در كدام حالت قابل ترقی و سعادت میدانید ؟
سعید : تا زمانیکه افکار افراد بكلمات روشن نشود ؛ انها قابل
وصل سعادت ، و ترقی نمیباشند ، و مقصودم از خیالات روشن


* 150 *

این است که همه ماهیت حیاترا بوجه حقیقت بدانند یعنی هرکس
معتقد این مبدا حقیقی باشد که : «سعادت من وابسته بحالت عموم است»
با احتیاجات خود را با درجه سعادت که لازم اوست بداند فرق حالت
موجوده خود را باحالت لازمه تمییز بدهد ؟ در اینحالت بنده میتوانم
بگویم اینقبیل اقوام قابل سعادت بلکه نایل ان خواهند شد .
حسن : حقیقتاً که خیلی مشکل تصوری نمودید ، چه قدر
دور افتاده است این تصور شما ، و حالت موجوده ما .
احمد : خیر ، قدری تامل کنید ممکن است که انرا قریبتر
کنیم ، روشن بودن خیالات نمیشود ، مگر بذریعه تبلیغات .
بهترین ذرایع تبلیغ ، وسایل تحریر است مگر در حالہ اغاب
افراد نا خوانند ؟ اگر یکوسیله برای خواننده ساختن مردم
پیدا گردید ؛ البته باین ارزوهای خود نایل میشوید .
عبد الحمید : اقای من گفتم این مسئله شما از جمله مستحيلات
شمرده میشود ؟ نا حق خود را بتكليف تفكر ميكيريد .
سعید : خیر عزیز من ، این امر مستحيل نيست مگر
تنها بقدر همت ما بسته است ، از فکر کردن برای ما تکلیفی وارد
نمیشود .
يك ارزويست اگر ممكن شد خوب واگر نشد البته قريبتر
ان اميسر خواهد شد چرا در حکم خود
متسرع هستید


* ١٥١ *

احمد : بخیال من که اکمال این مباحثه را برای شب آتی تعطیل
نمائیم، شاید بعد از تامل برای حصول ان کدام راهی پیدا کرده
بتوانیم .
مگر این فراموشتان نشود که امشب اینقدر فهمیدیم که حصول این
ارزوي ما موقوف بر خواننده بودن عموم است .
سعيد، وعبد الصمد، وحسن، بلی گفته هر کدام بطرف
مسکن خود که از هم خیلی دور نیست رفتند *

اجتماع «٨»

وقت موعود مجلس نرسيده بود که حاضرين متواتراً امده همه
بصورت معتاد در جاهاي خود نشسته منتظر افتتاح مباحثه بودند .
اگر بطرف سيما هاي حاضرين ملتفت شويم ! دیده میشود که نسبت
بدیگر شبها همه با نشاط و مسرور تر بودند
چون مجلس انتظام دائمی خود را گرفت احمد گفت
عزیزان من ، میدانید کل مذاکرات ما تا امشب محاود در
اصول حكومات وطرز انتظام آنها بود ؟ وقصد ما از بیان کردن
آن نظامات گذاشتن تمهیدات بود برای مضامينيكه در این اجتماع


* ١٥٢ *
امشب بیان خواهیم کرد، در اینحالت چیزیکه بنده از
شما حضار محترم تمنا دارم، دقت التفاتتان میباشد، تا زحماتیکه در
این راه نموده اید هدر نرود
مضمون مباحثه امشب از جمله اموریستکه سبب سعادت انسان متمدن
گشته است، امریستکه شرایع سماویه بغیر از رعایت ان بدیگر
چیز بیشتر تاکید نفرموده است مضمونیستکه انسان افضلیت
خود را از بقیه مخلوقات بعد از دارا شدن انها درك كرده است
ان مضمونیکه دارای این قدر افضلیات شد: «« حقوق »» است
که شرافت انسان وابسته باتباع مقتضیات انست، کسیکه رعایت
حقوقرا ندانسته یا شده از حیوانات موذیه که تجنب واحتیاط از آنها
لازم است هیچ فرقی ندارد و انرا انسان گفتن تعدیست بر كرامت
نوع انسان بلكه جرم غیر قابل غفران است
میخواهم امشب حقوقی را که در این عالم حیات مالك انسان است بیان
نمایم و در این بیانات خود پیرو اقوال علما وحکمائیکه عمر
خود را وقف تعيين وتحديد انها نموده اند میباشم
حاضران : بکمال اشتیاق مستمعیم بفرمائید بگوئید ،
سعید : حقوق كه محور مباحثه امشبه ما است، از جمله
اموریست که بسا علما خود را از تعیشات دنیوی محروم ساخته بعد از
تحمل تکالیف اجهاد فكر وتنقیبات عدیده اموریكه انسان لائق
دارائی آنها هست معین نموده آنها را بحسب مقتضيات عدالت بتعدد


* ۱۷۱ *

نباید که باین نتیجه کم مکتفی شویم ! در حالیکه فی ۱۰ سال
عده طلبه فارغ التحصیل ۱۵۰۰۰۰ باشد ، ایا در اغلبیت ملت علم
بچند سال منتشر خواهد شد ، شما قدری نظر
خود را باطراف مملکت جولان دهید و پراگنده گی احوالرا مد نظر
خود گرفته بعد مدت لازم انتشار علمرا بسنجید و ز انوقت حالت
موجوده بهتر مفهوم تان خواهد شد
مردم دوره حاضر اغلب نا خوانند ، در حالیکه سعادت خود را
وابسته بحالت عموم میدانید ، در دوره حیات خود ایا منتظر
حصول ان شده میتوانید ؟
اگر چه حصول این مقصد ما امر متعذر است ؛ مگر تنها
باینقدر اکتفا خواهیم کرد که افراد دوره حاضر در طلب مدنیت اغاز
نمایند ؟ اینقدر حالت هم موجب تسکین خواطر ما میگردد
مگر افسوسکه علامتي از حصول ان ظاهر نیست ، نمیدانم
که عاقبت چه خواهد بود ؟ ایا این ارزوها هبا خواهد رفت ؟ یا
رحمت خداوندی شامل حال شده ؛ حصول انرا بکام خود خواهیم دید
عبد الحميد : وقت هوا خوری رسیده است وسعید منتظر ما
خواهد بود برویم
رفقا : خوب گفته ! بسوي جائيكه با سعید وعده داده بودند
رفتند، چون انجا رسیدند کل مذاکراتشان دائر بود بر اعمال
انجمنیکه جناب پروفسور هم يكي از اعضاي ان انجمن بود #


اجتماع «٩»

هشت بجه شب حاضرین امدند ! رفقا نیز مضمون مذاکره را
ترتیب داده بودند .
شیخ ابراهیم : فلاح طلبه معارفرا برای تان تبريك میدهم ،
امروز نتیجه امتحان سالیانه اخیر بصورت قابل تمجید نشر شده بود .
احمد : شکریه او را نمود .
حاضرین نیز تبريك دادند .
سعید : در اجتماع گذشته کل انواع حقوق را که هر فرد در
هیئت اجتماعیه دارای انست بیان نمودیم ؟ امشب طریقة تعمیل
و رعایت الحقوق را بیان مینمائیم :
گفتیم که هر فرد در هیئت اجتماعیه دارای دو نوع حقوق است :
«١» سیاسیه .
«٢» مدنیه .
چون حقوق سیاسیه متعلق بامور ادارۀ عموم است ! که هر
کس برای تعمیل انها نمیتواند ، خود را از ادارۀ امورات شخصی فارغ
ساخته ؟ بتعمیل انها مشغول شود ؟ برای معلوم نشان این حقوق


* ١٥٥ *

* «١» مساوات *

معنی مساوات این است که تولد و حیات مردم بطوري شود که همه انها را بتقسیم مساوی از کل حقوق موضوعه حصه برسد ؛ هیچ تمایز یا برتري در بین انها نباشد ؛ مگر بقدر منافع و خدماتیکه برای نوع خود رسانیده باشد .
که این مبداء شریف اموراتی را تقاضا دارد .
اولا : اینکه تمام مردم متساوی الدرجات باشند . در تحت احکام کل قوانین ؛ خواه جنائی باشد ، یا مدني ، احکام ان بر شخص متمول یا معتبر تنفیذ و اجری شود ؛ همچنانکه بر فقیر ؛ یا ذلیل ؛ اجرای میشود .
دوم : مساوات باشد در تحمل تکالیف رسمی ؛ که اجتماع بشر تقاضای انرا داشته باشد ؛ مالیات و غیره تکالیف رسمی باید تناسب و فرق حالت دران تکالیف مراعات شود ؛ نه اینکه بتحمل ان یکفریقی ازملت بدون دیگرمجبور کرده شود .
سوم : مساوات در دخول بسلك حکومت ، و در اقتسام منافع عمومیه اعنی ، در وقت استخدام حکومت مردمرا نباید بغیر از لیاقت و کفائت دیگرچیزيرا نصب العین بگیرد و یا اینکه در تقسیم منافع عمومیه نباید یکفریق از ملت اختصاصی داشته باشد .
چهارم : مساوات در نظر محاکم ، بصورتیکه مال وجاه يك


* ١٥٦ *
شخص وسيله غالب شدن او در قضايا و دعاوی نگردد
اينست مبادی مساوات که يكي از حقوق شخصيه هر فرد است ؟ كة
برای تحکیم دعایم عدل از مراعات انها بهتر وسيله نيست
میماند مبدء دوم حقوق شخصيه ؟ وان عبارت از حق حريت است
که انهم فقرات اتيرا دارا ميباشد :
حريت شخصی حريت تملك
حريت عمل حريت نشر خيالات
حريت شخصتی : عبارت از آزاد بودن انسان از كل
تكاليف موجوده عالم ، الاّ از قید واجبات عمومی ، و قوانینیکه بر
طبق اراده ومشيئت عموم وضع شده باشد ، بعبارت دیگر انسان
کل ميول واعمال خود را که از حقوقیکه خداوند متعال برای تمتع او
در حیات و نما عطا فرموده است ؛ واز قوانین موضوعه كه كل ملت
بقيودات ان راضي ومتحمل شدند متجاوز نباشد ان ميول واعمال
خود را حلال وحق دانسته در اجرای ان ازاد باشد
اينست حريت شخصي که موجب امتياز انسان از کل مخلوقات شده
است ؛
حريت تملك : هر فرد در حيات خود حق دارد كه در
ممالكات خود ازاد باشد ، واثق باشد كه كسيرا مجال تعرض بنتيجه
زحمات من نيست در تصرف امور انها بغير از اراده من ديگری
حکمفرما نيست ! هر چه که بمتاعب وزحمات خود بطرق شريفه


* ١٥٧ *

احصال نمودم از خود منست و هر که بخواهم میتوانم بخشید
این دوم حقیست از حقوق شخصیه انسان که کامل بودن این حق در
يك ملت سبب ترقی مادی انست! در حالیکه هر کس از نتایج
زحمات خود مطمئن باشد حتی المقدور خود زحمت کرده در توسعه
ممتلکات خود که جزئی از ثروت مملکت است سعی مینماید؛ زیرا
مواظبت بر عمل و سعی در ترقیه حال از میول فطری انسانست
که مقتضیات این حس غریزیرا جز عدم اطمینان دیگر چیزی مانع
نمیشود؛ یعنی مانع انسان از عمل کردن در توسیع ممتلکات شخصی ،
تنها عدم اطمینان است بر حیازت انها بدیهی است
که سعادت حیات وابسته بقدر وفرت وسایل انست! و وسایل
سعادت عبارت از کل اسباب و ذرایع رفع احتیاجات است ! که
بدون از تحمل مشقات عمل و تکالیف جهد بدیگر صورت تهیه نمیشود
در حالیکه افراد را از تمتع بنتیجه این مشقات وتکالیف اطمینانی نباشد ،
بطبیعت حال هر کس اقدام کردن خود را در تهیه وسایل سعادت
امر عبس و بی ثمره خواهد دانست! که نتیجه این حالت سقوط
همت ، و انتشار پاس ، و فساد حالت است .
حریت عمل : هر فرد حق دارد! هر مورد اکتسابیرا که بمیل
او مطابق بوده و بمنافع عموم ضرر نداشته باشد، برای خود وسیله
ارتزاق بگیرد ؛ کسیرا حق مداخلت در این رغبت او نیست .
حریت تحریر : از عمده ترین مظاهر حقوق و ازاد یست که ،


* ١٥٨ *

مراعاتشان وابسته باودن است ! همین حریت است «حریت تحریر»
و نزا بدون از حكومتي که از وضع شریفانه متجاوز شده باشد تقیید
نکرده است ! هیات حکومتهائیکه اعمالشان جز غصب حقوق وتقويم
دعائم ظلم و استبداد دیگر محوری نداشت ، وسقوط بازار مقاصد
خود را در روزی میدانستند كه كل مردم در بین خود وسایل
تبادل خیالات داشته از حقوق مغصوبۀ خود تفاهم کرده بتوانند ؛ و
ورایشان بر استعادۀ حقوق مغصوبه متفق شده از منافع خود که
متوقف بر جهالت و ندانستن ملت است محروم میشوند؛ لهذا جز منع
تبادل خيالات وافکار برای دوام این منافع شخصی خود كه
مبنی بر مضار عموم است دیگر چاره ندیده اخبارات را تحت قید
مراقبت اورده انها را از نشر مضامينيكه متعلق بمنافع عموم و مضار
خودشان باشد منع مینمودند
حريت اجتماع : در هیئت اجتماعیه بشر هر فرد ان حق دارد
که بانی نوع خود مجتمع شده ، برای استماع بخطبه ؛ یا براي
اشتراك با انها در اعلان يك تظلمي متفق شود ؛ که منع این حریت
نیز بمانند تقیید حریت تحریر ؛ در حكومات مستبده که از خوف
استرداد مردم حقوق مغصوبه خود ، انها را از اجتماع یا تبادل
خیالات ، واشتراك در حسیات مانع میشوند .
تا اینجا کل اقسام حقوق عمومیرا که یكفرد ، در اثناء حيات
اجتماعي بين بقیه ممنوعهای خود ؛ دارا میباشد بیان نمودیم که


* 159 *

انرا حیات مدني گويند .
که در اجتماعات اتی خود مزاياي اانحقوق را با اصول استعمالشان
مفصلا بيان خواهيم نمود
يکی از حاضرين : حقيقتاً معلوماتیكه امشب احصال کرده ایم
از همه معلومات سابقه با اهميت تر بود، اواسط سال جاري در اخبار
مقاله خواندۀ بودم بعد از اینکه تقريباً ٥ ماه از ان مقاله گذشت
امشب اهميت انرا دانستم , مقالۀ مذکور در باره مطبوعات بود, که
محرر آن بعد از تمهيدات زياد مطالعهين اخبار را خبر داد، بود که : بعد
از اين هر كس آزاد است که هر خيال داشته باشد واز هر مضمونی
که باشد نشر کند؛ ودر بين دو قوس اين جمله را محصور نمود ،
بود : اگرچه مقاله حاوی يك مضمون انتقادی باشد چون
مقالۀ مذکور را خواندم هیچ مقصود محرر را از تمجيد اين آزاده
ندانستم؛ که چه مطلب دارد واین مسئله را چرا اهمیت داده
بين دو قوس گرفته بود؟ امشب که حقوق افراد ملت را دانستم
اهمیت ومعني انمقاله را دانسته شدۀ فهميدم که آزادی مطبوعات يکی از
حقوق ما بود که حکومت انرا مانعت شده مكرا بصاحب حق دادۀ
است ، دیگر خیلی چیزها بخاطر من گذشت که انهارا تعبیر
کرد، نمیتوانم . . . .
سعید : حقیقت امر عموم نیز همچنین که بر شما گذشته است
میباشد ، تا امروز بسی حقوق ملت واپس داده شده است , مگر


* ١٦٠ *

چونکه عموم از مستحق بودن خود ان حقوقرا بلکه از معنی و
وجود ان حقوق هیچ خبر ندارند، لهذا رسیدن ان حقوق در ایشان
هیچ اثری نکرده؛ و بودن یا نا بودن انحقوق محسوس نمیشوند،
بیشتر طریقه استرداد ملل حقوق خود را بیان کرده بودیم که :
حقوق خود را بمساعی و تشهیرات فضلا و خیر خواهان عموم دانسته
شده، بعد در پی استرداد ان برامدند؛ مگر ان بیچاره گان
حقوق خود را مسترد کرده نتوانستند وعنان انرا بدست وکلای این
خود نسپاریدند تا زمانیکه هزاران از جوانهای حقوق طلب که قوت
و رهنمای ملت بودند، قربان این مطلب گشتند؛ چنین ملل
بعد از استرداد حقوق خود شب و روز در ایجاد وسایل تاٴمین حقوق
خود که بقربانیها وزحمات زیاد تحصیل نمودند بکمال حرص ساعی
بوده بعد از مرور چند سال بنتاج حمیده که نتیجه حریت است
نایل شده بكل لذایذ سعادت متمتع شدند
برادرهای من ! بین ما و ان سعادت بقیه انسانها ، یکمانع بسیط است
و عجیبترین موانع است، و ان ندانستن ما حقوق خود را .
در هرجا بین ملت و سعادت ان ؛ يکغاصب حقوق مانع بوده
است ! ان غاصب ؛ کل اختیارات ملت را سلب مینمود ؛ و
بذریعه فتنه و حیله ؛ کلرا تحت انقیاد اورده ؛ از تکالیف انها
اسباب سعادت خود را مهیا میکرد مگر الحمد لله در بین ما و
سعادت غاصبی نیست ، بلکه ان قوه که در دیگر جاها غصب حقوق


* ١٦١ *

مي نمود ، خود وجدان خود را منصف عدل گذاشته ، جز حق
ديگر چيزيرا مبداء اعمال خود نساخته است ! تصور بفرمائید
حالت ما موجب تعجب بلکه حسرت نیست ؟ که
وسیله سعادترا بدست داریم و انرا نمیدانیم !

حاجي عبد الله : يك سؤالي خارج از مباحثه دارم اجازه
است که انرا عرض کنم ؟
حسن : بكمال اشتیاق بفرمائید

حاجي : مفاسد بعض حکوماتیکه ظلم و استبداد را مسلك خود می
ساختند در اجتماعات گذشته دانستیم ، مگر دائماً در این تعجب
بودم که چنین حکومات چه طریقه را اتباع میکردند تا يك ملت را
كاملاً تحت اسارت اورده انهارا بدرجه محکوم میساختند که اختیار هیچ
امري از امور زنده گانی خود نمیداشتند
در این مسئله هر چند فکر کردم انرا فهمیده نتوانستم ! ؟

سعيد : بنده انرا بخدمت عرض میکنم : پیشتر دانستیم
که انسانها فطرتاً باجتماع مجبور اند ! و از تقاضای اجتماعشان وجود
حکومت است ، چون ابتدای هر چیز نسبت باواخر ان غیر مرتب میباشد
لهذا در اوایل عهد ، لیاقت انسان محدود در اعتبار و تجربه بود،
هرکسکه باعتبار و تجربه میبود ان لیاقت حکومترا میداشت ؛ و
مردم يك مجتمع ، رای او را در فیصله امورات و دعاوی خود قبول
میکردند، تا اینجا سلوك حاکم از دایره اعتدال خارج نمیشد؛


١٦٢

زیرا حقیقت امر بفهموم اوست ؛ و میداند که امتیاز حاکم شدن
يك امتیاز خلقتی نست ، بلکه نتیجه حسن سلوك و با اعتبار بودن
من در نزد مردم است ؛ مگر فساداتیکه از حکومت واقع میشد ؟
بعد از پیدا شدن مسئله وراثت در ان ، اعنی بعد از فوت شدن
حاکم مردم نسبت بحسن سلوك وصفات ممدوحه که داشت وارث
او را بمنزله حاکم مطاع خود قبول کرده بالمقابل این اطاعت خود
بغیر از اتباع سلو کیکه پدرش با ایشان داشت ، دیگر چیزی از
وی نمیخواستند ، مگر ان بیچاره گان نمیدانستند که ؛ این وارث
حقیقت امر را گم کرده ؛ حاکمیتیرا چون بصورت میراثی دارا شد ؛ بخیال
او خواهد رسید که حکومت حق بعض افراد ممتاز است که من و اولاد مام
مستحق آن هستیم، و دیگرانرا واجب است که مطیع اوامر من بوده ؟ جز
خواهشات و اغراض من دیگر نتیجه از اعمال شان منتج نشود از انتشار
اینعقاید ، رفته رفته مردم نیز حقیقت امر را فراموش میکردند ؛
بعضی از بقیه خاندانهای ملت خود را مستحق این امتیاز دیده ؛
در طلب ان مي برآمدند ؟
ملت بیچاره چون بمرور زمان حق خود را فراموش کرد ، بطرفداری
این دو غاصب متجری شده ، بقتل و مغلوب ساختن يك ديگر سعی
میکردند . هر کدام از این خاندانها که غالب میشد افراد
ملترا ببعض امتیازات بسیط فریب داده همیشه انها را اله اغرض
خود میساختند که این اغفال


* 163 *

شده گان چون امتیاز را دارا شدند در کل اعمال خود جز
خیر امتیاز دهنده خود دیگر چیز مد نظر نمیداشته باشند! که در
انتخابات حکومت واشخاص طرفدار ان دائماً جریان مصالحشان متوقف
بر قدر جهالت ملت حقیقت حقوق خود را میبود ! که
بنا بر این مصلحت سوء حکومت کل مجهودات خود را در اغفال
مات وافسرده کردن افکار عموم صرف میکرد ، تا انها
حق خود را درك نكرده كدام روزی در مقام استرداد
ان نبرآيند

حاجی : خیلی خوب بیان فرمودید ، وبنده را از عذاب
فكر خلاص کردید، زیرا این مسئله برای بنده
غیر معقول میشود که يك انسان یا خاندانی چه طور عده عظيمي
از انسانها را تحت قیادت خود اورده هر چه بخواهند با آنها بنمایند
و ایشان از این تقیید ومستعبد شدن تاحق خود بی خبر باشند، زیر
استبداد که خلاف طبع انسانست داخل شوند، مگر
حالا دانستم که اصل حکومت چه طور بود وبچه طریقه بصورت
استبدای مبدل شده بود
یکی از حاضرین : از این قبیل حکوماتی که ذکر دید در دیگر
نقاط عالم موجود هست ؟
سعيد : خیر! در هر نقطه زمین انسانها حقوق خود را دانسته
انها را از غاصبین مسترد نموده بكمال تنعم امرار حیات دارند


* ١٦٤ *

تنها بعض طوایف انسان که هنوز بحالت وحشت مانده است ؟ وعده
انها در شمار نمیرود ؟
شیخ ابراهیم : از مراحم خداوندیست که نصیب ما بمانند وحشیان
نشده است که زیر فشار استبداد و دردهای مظالم زنده گانی دارند ،
بلکه کل حقوق خود را دارا هستیم ، مگر تنها یکچیز از سعادت ما
ناقص است که حقوق خود را عموماً نمیدانیم ؟ والاسعادت شامل
کل احوال ما میبود ،
احمد : بلی اقوال شما را نسبت بحالت موجوده خودها تصدیق
میکنم ، مگر یکچیز است ، شما فرمودید که حقوق خود را داراستیم ،
و فی الحقیقت حالت بالعکس است ! بعض حقوق محمه خود را
بدست نداریم ؟ و سبب ان این نیست که ، کدام غاصبی
انها را از ما گرفته است ! بلکه سبب ان فراموش کردن ما استحقاق
خود را ؟ اعني از زمانه هائیکه اجداد ما را وارثین سلطنت فریب
داده ایشانرا اغفال نموده حقوقشانرا گرفتند ؟ تا امروز آنها را هیچ
کس نایل نشد .
شیخ ابراهیم : پس چرا انها را بمانند بقیه حقوق بما ندادند ؟
سعيد : زیرا که لیاقت حیازت انها را نداریم .
حاجي : و ان لیاقت چیست ؟
احمد : باید هر کدام ماهیت و معنی و طرق اداره و نگهداشت
ان حقوق را بدانیم و در محالت لایق حیازت انحقوق میشویم که


* ١٦٥ *

حکومت انتظاری امروز را دارد برای منح حقوق ما ، روزی که
هر کدام حقوق خود را با اهمیت و طرق تصرف انها دانستیم ، انوقت
حکومت خود را سبك دوش ساخته حقوق هر فرد را بخودش میدهد
حاجی عبدالله : موعد انصراف گذشته است بیائید برویم ،
امشب مسائل ما مهم بود ؟
شیخ : بلی باید شبهایکه مسائل مذاکر مهم باشد ، کمتر مجتمع
شویم تا فراموش نشود ؟
حاضرین منصرف شدند ، شیخ ابراهیم بعد از خروج
حاضرین رفقا را گفت :
یکعجب امر را امروز مشاهده کردم .
بعد از وقت زوال در کتابخانه عمومی جهت واپس دادن بعض کتب
رفتم ، مولوی اسمعیلرا با پسر عموی او که از شاگردان مدرسه
طبیه است در انجا دیدم، احوال او را مستفسر شده سبب
نا امدنشرا پرسیدم گفت :
از چند مدت است که مریضم
مگر چیزیکه موجب تعجب من گشت این بود که بقرار تصویب پسر
عموی خود خیلی کتب اجتماعیرا گرفته خارج شد، و بالعکس سابق
از اوضاع بشاشت و سخنهای پر تکلف او معلوم میشد که اخلاقاً قدری
تغییر یافته است ، بهر صورت
چون دفتر را ملاحظه کردم دیدم سابقهم چند کتاب اجتماعیرا گرفته


* ١٦٦ *
بود ! از محرر انجا کیفیت را پرسیدم گفت : از مدت سه
روز است که کتابهای اجتماعی طرز حدیث را بحسب انتخاب بسر عمومي
خود میگیرد بنده قیاساً گمان میکنم ، نصیحتهای شما در او اثر
کرده است ؟
احمد : البته چیزیکه حقیقت باشد هر کس بان قائل و طرفدار
میشود ؟ ایا مولوی اسمعیل انسان نیست ؟ البته ؛ وقتیکه
حقیقتا دانست ممکن است که از مایشنر در راه منافع عمومی ساعی باشد
سعید : خیلی خوب ، خدا همه را هدایت کند تا در راه
خدمت عموم هر يك ساعی باشد ؟ حالا بیائید در مسئله دیشب
خود مذاکره کنیم ؛ ایا کدام طریقه براي تحصیل همان مقصد پیدا
نکردید .
احمد : بنده امروز هر چند فکر کردم هیچ طریقه را جهت
خواننده ساختن عموم ، یا منور کردن افکار انها یافته نتوانستم .
سعید : عزیزان من اگر ما بنتیجه مکاتب حاضره اکتفا کنیم البته
پست همتی ما خواهد بود ؟ حکومت سعی نمود ؛ و بعد از تحمل
تکالیف زیاد توانست یکعده اطفال ملترا تحت تعلیم بیاورد ؟ مگر
ما تعلیم یافته گان باید بالمقابل این سعی حکومت و مصارف ملت
باینقدر فایده کم اکتفا نکنیم بلکه باید ، اهالی همین دوره خود
زحمت کرده فایده برسانیم ؟ زیرا در حقیقت مدیون ایشانیم ؟
مقصد. اینست که بهر صورت نباید منتظر نتیجه مکاتب بوده هیچ اقدامی


* ١٦٧ *
در این راه نمانیم .
حسن : ایکاشکه جناب پروفيسور صاحب تشریف میداشتند
این مسئله را ازانها میپرسیدیم .
سعيد : قرار خطیکه دیروز امده معلوم شد که فردا خواهد
رسیدند زیرا مجلسيكه انها را دعوت کرده بود ؛ اختتام یافت .
احمد : بلهجه سرور ، خبر تشریف اوری شان اکید است ؟
سعيد : بلی یکمکتوب فرستاده بودند ؛ دران چنین تحریر بود .
احمد : خیلی خوب شد، اینمسئله را تا وقت تشریف اوری شان
تعطیل میدهیم .
عبد الحميد : بعد از این اراده شما در بابت مضمون مباحثه
مجلس چیست ، ایا بقیه انواع حقوق را بیان مینمائید ، یا اینکه
مضمونرا تبدیل خواهید داد ؟
احمد : قرار وعده خودها بعض تفصیلات حقوق را بر ایشان
داده بعد در باب حیات قومیه که ان هم از مضامین اجتماعیست مذاکره
خواهیم کرد ؛ اینرای بنده است باقی اختیار بتصویب شما است .
سعيد : بلی خیلی معقول است
حسن : از این بهتر مضمونی نیست برای اینکه هر فرد حیثیت
خود را در بین هموطنهای خود بشناسد ! خصوصاً اینکه افکار
مستمعین استعداد دانستن این مضمون را پیدا کرده است .
رفقا خيلي خوب است گفته از هم مفترق شدند


* 168 *

استقبال *

فردا بوقت دو بجه روز ازدحام مردم در سرك مورد شهر عابر را مانع
از مرور و مشاهد را حایل دیدن شده بود در پیشگاه این جمع غفیر
جماعتی از طلبه مکاتب ایستاده بودند، و انظار عموم بيك نقطه
متوجه بود ؟ همه منتظر رسیدن پروفسور بودند،
افضلترین سرمایه ها برای انسان : علم است؟ سرمایه ایست که
جهت ازدیاد ان مراعات اقتصاد لازم نیست، مال
و متاعرا نتوان جمع کرد الا بتوسط تدابیر و متاعب زیاد بلکه در
بعض احیان انسان برای جمع کردن مال بارتکاب حیله و فریب مجبور
میشود؟ اما در تحصیل علم جز اجهاد فکر که امر سهل
و هر کس انرا میتواند، دیگر چیزی لازم تحصیل آن نیست
محترم داشتن یکشخص متمول امریست وقتی و متوقف بر بودن مال است،
و مال عرضه هزاران گونه خطرهاست ، اما علما
خطر زوال نیست؟ و بالعکس مال اقتصاد در صرف آن لازم
نیست؟ بلکه اسراف موجب ازدیاد انست؟
احترام مردمرا برای پروفیسور در این استقبال احترام صحيح و صدق
میتوان گفت؟ زیرا طمعی در آن نیست؟ بلکه لیاقت و
و دانائی او را شایان تمجید دانسته همة باستقبال ان بر آمدند .
از جمع شدن مستقبلین ساعتي نگذشت كة مسافر رسيد ، و
استقبال کارا باعلان نمودن یکشکریه تلاقی کرده با شاگردان خود


* ١٦٩ *

سوی منزل وارد شد رفقا بعد از اصرار ساعتي در منزل معلم
خود مرخص شدند
در اثنای واپس امدنشان احمد یکشمارۀ اخبار یکه مطبوع مرکز است
خرید چون در خانه رسیدند ، اثنائیکه انتظار چای عصر را
داشتند ؛ احمد برای دانستن احوالات جدیدۀ بمطالعه اخبار مشغول شد ؛
نوبت یکمقاله تحت عنوان : « نتیجه معارف » رسید احمد انرا
با اواز بلند میخواند ؛ تا رفقا نیز مستمع شوند ؛ چون نصف مقاله را
خواند ، توجه و سرور شان بیشتر شد، اعتنای زیادی از ایشان
معلوم شد .
مضمون مقاله مذکور بدین قرار بود :
مطالعین محترم جریدۀ خود را از انعقاد انجمن برای سنجیدن اثرات
معارف مسبوق داشته بودیم ؛ حالا صورت قراریکه انجمن مذکور
برای حکومت پیش کرده است نشر مینمائیم :
بعد از ملاحظۀ مضامین سال گذشته ؛ و نمبرهای امتحان طلبه و
تطبیق آنها بامتحان سنه ما قبل ان امورات اتی منتج شد :
بمرو يك سال احوالات معارف اضعاف حالت سابقه شده است
خصوصاً مكاتب عالی از قبیل : حقوق ؛ طب ؛ معلمین ، که ترقی
انها عیان و ظاهر است ؛ و طلبه انها لیاقت کافیرا برای ایفای خدمت
در صف حكومت بوجه اتم دارا شدند
ممکن است از کل مکاتب مملکت فی هر سال : ١٠٠٠٠ نفر فارغ


* ۱۷ *
التحصيل حارح شود که بقرار این نتیجه ونسبت
بتقدم سالیانه معارف فی ۱۰ سال ارغين التحصيل معارف .
...۱۵۰ میرسد
تنها چیزی که توجه وزارت معارفرا لازم دارد انتظام مکاتب اطراف
مملکت میباشد، زیرا بنسبت نتیجه مکاتب مرکز قدری پست تر
است
حکومت بمقابل این مساعی افراد عاملین معارف معلمین را بنشانها
وبعض دیگر را بانعامات ممتاز کرد؛ واز وزارت معارف يك
مشروع مجلس وکلا تقديم شد جهت افزود کردن بعض مصارفات معارف ؛
تا وسایل راحت طلبه بقرار لازم اماده کرده شود
و بعد از انتهای مدت تعطیل سه ماهه حکومت امتحان ثانی طلبه را
خود مباشر شده؛ هر کدامرا بحسب لياقت او متعهد يك
خدمتی خواهد کرد
« از خداوند متعال فلاح و کامیابی این مساعیرا که سعادت ما
متوقف بر نتیجه انست خواهانیم
حسن : بکمال اشتیاق منتظر فیصله این انجمن بودیم؛ و
الحمد لله بصورت مرغوب اختتام یافت
عبد الحميد : بلی خصوصاً مكاتب عالی که در تقریر انجمن يك
اختصاصی داشت
احمد : اگرچه موقع شکر گذاری مراحم خداوند است، مگر


[BLANK PAGE]