Afghanistan Digital Library

adl0329

http://hdl.handle.net/2333.1/ttdz09xz

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


sha'bân
Lahore, 1340 / 1922 avril


سلسلۂ مؤلفات تالیف خانہ دارالعلوم
مبارکہ امانیہ کابل

کتاب اول فارسی

کہ بعداز
تصدیق قاضی القضات افغانستان و باقی مصححین کرام حسب الامر
جلیل القدر محمد سلیمان خان وزیر معارف دولت علیہ مستقلہ افغانستان
طبع شد

در گلزار ہند سٹیم پریس لاہور میں باہتمام ایس احمد علی چشتی مینجر چھپا :-


بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله وسلام علی عباده الذین اصطفی
کتاب فارسی اول
سبق اول
خدا ۔ رسول ۔ کلام ۔ مسجد ۔ وقت ۔ جمعہ ۔ پاک ۔
رسول خدا ۔ نماز جمعہ ۔ وقت نماز ۔ جامہ پاک ۔ کلام خدا ۔
نام رسول خدا ۔ کلام خدای پاک ۔ وقت مدرسہ تو :
سبق دوم
قرآن ۔ بیا ۔ ادب ۔ رضا ۔ خصلت ۔ روشنی ۔ صبح ۔


۳
قرآن کلام خدا است - رضای خدا در راستی است صبح وقت مدرسه است
حیا خوی نیکو است - خصلت نیک پسندیده است - ادب کار نیکان است

سبق سوم
آفریننده - دین - اسلام - پیغمبر - مصطفی - فرض
خدا آفریننده ماست - پیغمبر ما محمد مصطفی است - اسلام دین پاکت
ما همه بندگان خدایم - نماز از جانب خدا فرض است

سبق چهارم
مادر - پدر - خدمت - علم - کوشش - عمل - جماعت
خدمت مادر و پدر ادا کن - گفته استاد را عمل کن - علم بیاموز - در خواندن
کوشش نما - در جماعت حاضر باش - قدر همه کس بشناس

سبق پنجم
آیت - حدیث - قول - تعظیم - فرموده - کتاب


آیت قول خداوند است - حدیث فرموده پیغمبر است - نام خدا و رسول را
تعظیم کن - فرموده استاد بپذیر - تا توانی از کاهلی دور باش - کتاب را پاره مکن -
سبق ششم
نصیحت - ترک - بیهوده - دشنام - مکتب - سخن -
دشنام را ترک کن - حرف بیهوده مزن - سخن استاد گوش کن - حرف
باھستگی زن - با پسران هم مکتب جنگ مکن - فضول و گستاخ مباش *
سبق هفتم
سبق - فردا - مشق - خواندن - ضبط - نوشتن -
من مشق خود را نوشتم - شما سبق خواندید سبق او ضبط شده است - تو خوب
میخوانی - ما سبق خود می نویسیم - آنها سبق را ضبط کردند که فراموش نشود *
سبق هشتم
ادب - نیک - راست - چپ - زشت - پرهیز -


در مکتب با ادب بنشین - وقت سبق بچپ و راست منگر - از حرف بد و دشنام
پرهیز گن - دشنام بسیار کار زشت است - هر چه خوب است اختیار کن :
سبق نهم
سعادت - اعتبار - کمال - بخت - ہنر -
ہر کہ علم ندارد بدبخت است - بے کمال ہمیشہ غمگین است - ہر چہ ہست
کمال و ہنر است - از بیکاری چه می آید - ہر کہ علم آموخت سعادت
حاصل کرد - بے ہنر ہر جا خوار و بے اعتبار است :
سبق دہم
مکتب - لحظہ - سلام - متوجہ - حفظ - خانه - راه -
وقتیکه از مکتب بخانه آئی بر مادر و پدر سلام کن بحرف استاد متوجہ
باش - هر چه استاد گوید حفظ کن و هر لحظه تکرار سبق می کرده باش -
در راه مکتب بازی مکن و بیهوده مگرد :


سبق یازدهم
مرکب - اجازه - کالا - کاغذ -
چون به مجلس نشسته باشی برخت و کالای خود بازی مکن - قلم و
کاغذ هم مکتب خود را بی اجازت او مگیر - وقت نوشتن هوش کن که مرکب
نریزد - انگشتان و کالا را بمرکب میا لای *
سبق دوازدهم
خاک - آب - باد - آتش - مشرق مغرب شمال جنوب - دریا - کوه - زمین - آسمان -
خاک کابل - آب دریا - باد شمال - شاه مشرق - زمین مغرب - آتش
روشن - دریای جنوب - آسمان بلند - کوه طور *
سبق سیزدهم
گفتن - خواندن - دادن - کردن - داشتن -
بنای اسلام بر پنج چیز است . کلمه گفتن - نماز خواندن - روزه ماه


مبارک رمضان داشتن - زکوة دادن - حج کردن - باید دانست که
هر چیزی را نشانی است - ونشان ایمان کامل نماز است *
سبق چهاردهم
فرض - عزت - مسلمان - سامان - تعلیم -
کتابهای خود را بعزت نگهدار که دران نام خدا و رسول است .
بر هر مسلمان فرض است که نام خدا و رسول را تعظیم کند - سامان
تعلیم را عزیز دان و مدرسه را جای بزرگ پندار *
نصائح ضروریه
سبق پانزدهم
خدای خود را بشناس که ترا زنیستی بهستی آورده و نعمت های
فراوان داده و پیغمبر برحق را که ما همه امت و پیرو ایشانیم تعظیم بنمای و
بدان که رسالت او بخلق اخر است و مرتبت او از دیگر پیغمبران اول هرجا که


نام مبارک اور ا بشنوی بگو رحمت خدا بر پیغمبر ما و بر آل و اصحاب او باد :
سبق شانزدهم
قرآن کلام خداست که بواسطه پیغمبر ما محمد مصطفیٰ صلی الله علیه و آله وسلم
برای ما و تمامی مسلمانان فرود آمده تا باحکام او عمل کنیم. و خدای توانا را
به یگانگی بشناسیم و از کفر و معصیت بیزار باشیم بشکر که ما همه مسلمان و
مسلمان زاده هستیم. این از جمله نعمت های خداونداست :
سبق هفدهم
رسول خدا رحمت خدا بر وی باد فرموده است هر که برین یکبار درود خواند خدای
تعالیٰ و فرشتگان بر وی ده بار درود بگویند و هر که در نزد عالم نشست و
عزت کرد گویا با من نشست و مرا عزت نموده هر که در دنیا با من نشیند
خدای تعالیٰ او را روز قیامت با من در بهشت
بنشاند :


سبق هجدهم
و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرموده است هر که مادر و پدر را
بیازارد بوے بهشت نیابد خشنودی خداوند در خشنودی مادر و پدر
است بزرگ ترین گناهان نافرمانی ایشان است *
سبق نوزدهم
پسر نیک آنست که از بازی بیجا و سخنان ناسزا پرهیز نماید و با پسران
هرزه گوی و بی کمال ننشیند ـ هر که با ادبست پسندیده است
زیرا که بهترین سرمایه و نیک ترین پیرایه برائے انسان ادبست
و خوی نیک :.
سبق بیستم
از صحبت جاهلان بگریز که صحبت جاهل وقار و عزت آدمی را زئل سازد
واز سوگند بیجا و دروغ گوئی و خنده بیجا پرهیز کن که عادت ناپسندیده است


۱۰
وزوی اندک شرمساری وخجالت بسیار می آورد - انسان را
بسیار لازم است که ازین عمل پر حذر باشد *
سبق بیست و یکم
نیک بخت آنست که خدمت مادر و پدر و اُستاد بجا آرد و پیوسته
در طلب علم کوشد و بد بخت آنست که مادر و پدر و اُستاد ازو راضی نباشد
واز حصول علم غافل ماند زیرا که خوشنودی خدای تعالی وابسته برضامندی
و خشنودی والدین است *
سبق بیست و دوم
از دشنام و ناسزا پرهیز کن که بدترین عادت هاست ـ از مکتب گریزان
مباش واز سبق غمگین مشو که بواسطه او شاد و خورسند خواهی شد -
دریافت علم و ادب را از هر چیز بهتر دان هر که هنر آموخت و در خواندن
کوشید پیوسته در مردم عزیز باشد *


سبق بیست و سوم
زینهار وقتِ خود ضایع مساز که عمر چیزی عزیز است و صرف کردن
آن در علم و کمال لازم است نه در جهل و بی‌کمالی- و بدانکه اوقاتِ
عمر گذشته واپس نمی‌آید پس هرچه از مدتِ عمر در تحصیل علم و کمال
گذشته باشد ضایع نشده است و آنچه در لهو و لعب گذشته باشد
ضایع بوده است *
سبق بیست و چهارم
بیداری بوقتِ صبح عادت کُن- نماز ستون دین است هر که
نماز را قائم داشت دین خود را قائم داشت و هر که نماز را ترک داد
بنای دین خود را برانداخت- و هر صبح تلاوت قرآن کرده باش
که باعث برکتِ عمر و فراخیِ رزق است *


سبق بیست و پنجم
از حرف بے معنی پرهیز نما- سخن باندازۀ خویش گوی و زیاده از
ضرورت مگوی و نرم و شست گوی در سخن گفتن بچشم و ابرو و دست
اشارت مکن دهن را بلعنت و دشنام میالای که از گفتن دشنام
و ناسزا دهن پلید گردد- بازیگر تر از خود مزاح مکن *
سبق بیست و ششم
دوست آنست که انسان را بخوی درست و کار نیکو و خواندن سبق امر کند و
دشمن آنکه بکار بیحاصل و بازی و بیکاری امر کند و از خواندن علم منع نماید-
فخر و زینت آدمی به پیدا کردن علم و کمال است نه بژر و مال چرا که دولت دنیا
زائل و تلف شدنی است و کمال دولتی است که هرجا با انسان است و بیم تلف شدن ندارد
سبق بیست و هفتم
سه چیز است که آدمی را در چشم مردم بے اعتبار سازد- دزدی- دروغ گوئی-


دشنام دادن - راست گوئی و راست کاری سبب ایمنی و رستگاری است -
هر که بدشنام دادن و لعنت کردن عادت کرد به نزد مردم بیقید و بیعزت باشد *
سبق بیست و هشتم
حیا نیکوترین خصلت ها است خصوص پسران را بسیار لازمه است که با حیا باشند
و بحضور پدر و استاد و بزرگان سر افگنده دارند - هر که حیا را شیوه خود ساخت محبوب
دلها گردید و هرکه خصلت نیکو پیش گرفت بنظر جمیع خلایق نیکو شد *
سبق بیست و نهم
گفته استاد را بگوش هوش بشنو که او نیز مانند پدر مهربان است و می کوشد
که ترا بمرتبه علم و هنر رساند - در طلب علم و دانش کوش که قدر انسان بعلم و هنر است
نه بمال و زر هر که از خواندن علم و آموختن کمال بی نصیب ماند روی نیک بختی نخواهد دید *
سبق سیم
زنهار محاکات کسی را ننمائی که بسیار کار زشت است و از حرکات هرزه مانند


کجی دهن و چشم و اشاره ابرو راجتناب الازم دان و خنده بسیار مکن که خنده بسیار
دل را میمیراند و بر کاری که لحاظ دین دران نباشد اقدام منمای *
سبق سی و یکم
اوقات عمر عزیز را خوار مشمار هر که قدر و قیمت عمر راند انست آخر کار پشیمانی برد.
دانستن علم و ادب در هنگام خوردیت هر کسی که در ایام طفلی از علم و ادب
بی نصیب شد در کلانی افسوس و ندامت خورد *
سبق سی و دوم
با بزرگان سخن با ادب کن - تا سخن دیگران تمام نشود شروع بگفتن مکن - و
همیشه از دروغ گفتن پرهیز نما که دروغ گوی نزد مردم خوار و بے اعتبار باشد.
قدر ہر کس بشناس و سخن جز باندازه احتیاج مگوی *
سبق سی و سوم
کیسیکه با تو نیکی کند با قا رو شکرانه اش بجا آر و احسانیکه از تو بدیگرے برسد بزبان میار


۱۵
میان دو نفر مسلمان جنگ و خصومت مینداز *
سبق سی و چهارم
بدولت پدر و نسب خود فخر مکن که اعتبار انسان بعلم و هنر است به سیم و زر.
لباس ساده اختیار کن - بزینت رنگ و بوی مائل مباش که آرایش
خاصه زنانست مردان را پیرایه علم و هنر زینت است *
سبق سی و پنجم
زینهار از غیبت و دوروئی احتراز کن که بدترین خصلت هاست و سخن
کسی را بکسی دیگر مرسان - سخنی را که خواهی گفت اولاً بدل اندیشه کن-
و آنگه بلب آر تا از گفته پشیمان نباشی *
سبق سی و ششم
خشم و قهر بی اندازه کردن عادت بهائم است هر که خشم فرخور و حق تعالی عذاب دوزخ را از
بردارد انسان را لازم است که در تمامی کارها عفو و صلح را اختیار کند تا سعادت یابد *


سبق سی و هفتم
هر که در وی ازین سه چیز یکی بود اگر چه نماز خواند و روزه دار و منافق باشد
یکی آنکه دروغ گوید - دوم آنکه خلاف وعده کند - سوم آنکه خیانت کند.
بدانکه بزرگترین گناهان شرک است و نافرمانی مادر و پدر و دروغ گفتن *
سبق سی و هشتم
کار تا بدانیش وند بیرکنی - نا آموخته استادی مکن- در کارها مشورت از بزرگان
طلب کن کسانیکه باشند بغیبت یاد مکن - از سخنی که خنده آرد حذر کن
سخن هزل آمیز مگوی *
سبق سی و نهم
دوستان را عزیز دار و با غیر جنس دوستی اختیار مکن - استاد را بهتر از پدر
شمر- در کارها تعجیل مکن- در حالت غضب سخن سنجیده گوی- مرده گان را
به بدی یاد مکن که سودی ندارد *


سبق چهلم
فضول و متکبر مباش - از جنگ و فتنه برگران باش - عالمان و بزرگانرا
بتواضع پیش آی و فقیران را بسخاوت مردم را پیش مردم خجل مکن -
غمازی بچشم و ابرو مکن *
در آداب حرکت و سکون و غیره
سبق چهل و یکم
در راه رفتن شتاب مکن که نشان سبکی است و از بسیار آهسته رفتن نیز بپرهیز
کن که علامت سستی است و در وقت رفتن چپ و راست بسیار منگر -
و هرکه از مسلمانان براه مقابل شوند بگو اَلسَّلَامُ عَلَیْکُمْ و تا سخن نپرسند
از خود چیزی مگوی *
سبق چهل و دوم
در حضور بزرگان پاها دراز کردن از بے ادبی است - در مجلس در جای لایق


و سزاوار خود منشین ـ آب ایستاده منوش دانسته و ستاره مبند ـ در مجلس
مخسپ بیداری بوقت صبح عادت کُن *
سبق چهل و سوم
کم خوردن و کم گفتن عادت ساز ـ هر که بسیار خورد بسیار بیمار شود ـ هر که سخن
باندازه ضرورت گوید از آفت ایمن باشد ـ از حرف بی معنی و هرزه پر حذر
باش ـ از جنگ و نزاع پرهیز نما ـ درمیان سخن مردم میا *
سبق چهل و چهارم
هنگام نان خوردن دست و جامه و سفره را بغذا آلوده مساز و ریزه های
طعام را که از دهن فرو افتد و در کاسه مینداز در وقت طعام خوردن دهن
فراخ کردن و لقمه بزرگ گرفتن کار قبیح است *
سبق چهل و پنجم
در آغاز طعام خوردن بسم الله ضرور باید گفت و طعام را بآهستگی باید خوردن


زیاده از خواهش طعام خوردن سبب بیماری و ضعف بدنست و باین
سبب در شریعت ازان منع وارد شده است *
سبق چهل و ششم
بینی خود را با ستین وجامه پاک مکن - آب بینی بآواز بلند مینداز پیش مردم
انگشت بدهان وبینی مکن - بینی را بدست راست میفشان - هنگام فاژه
دست بر دهن نه ولا حول بخوان *
سبق چهل و هفتم
در نزد بزرگان واستادان با ادب باش - بجامه فش و ستار بازی مکن - در پاکی
تن وجامه کوشش نما که کثافت سبب نفرت مردمان است - اما بارایش
لباس مائل مباش که خاصه زنانست *
سبق چهل و هشتم
در راه رفتن اندازه اعتدال نگهدار - وبی سبب در عقب منگر - از بزرگان


پیش مرو۔ خودرا مانند بی باکان در مردم مزن و مجنبان متکبر و مغرور مباش
حیا پیش گیر۔ صاحب حیا بنظر مردم عزیز است ܀
سبق چهل و نهم
در وقت طعام خوردن دست خودرا بجانب دیگران دراز مکن طعام را
از جانب خود بخور۔ بطرف لقمه دیگران منگر۔ طعام را بدست راست تناول
کن ۔ تا یک لقمه را فرو نبری لقمه دیگر مگیر ܀
سبق پنجا هم
در خوردن تعجیل مکن و در خائیدن طعام مبالغه نمای۔ طعام و میوه را
باندازه تناول کن که بسیار خوردن عادت چهار پایانست۔ هرکه بسیار خورد
بیمار شود و در کسب و کمال کاہلی کند و از سعادت محروم ماند ܀
سبق پنجاه و یکم
از نزدیکی اطفال بی شرم و دزد و دروغگوی بسیار محذر باش بلکہ بآنها در یک راه


مرو که باعث بدنامی و فضیحت است. بی‌باکی اگرچه اندک باشد انسان را
بدنیا و آخرت رسوا و بی‌اعتبار سازد. زینهار ازین عمل پرهیز نما که بدترین خصلتها است
سبق پنجاه و دوم
در هر کاری که میکنی ثابت قدم باش و تعجیل مکن که در شتاب پشیمانیست
و در آهستگی سلامت. هرکه در کارها استقامت ورزید بمراد دل رسید. و هرکه
از شیوه پایه‌داری دور ماند روی اقبال نخواهد دید *
سبق پنجاه و سوم
اگر خواهی مردم نیک‌خواه تو باشند تو نیک‌خواه مردم باش. اگر خواهی
با ابرو باشی تکبر را ترک کن *
اگر خواهی بی‌اندوه باشی بر کسی حسد مبر. اگر خواهی مردم بر تو نخندند
خصلت نیکو پیش گیر *


۲۲
سبق پنجاه و چهارم
دو چیز است که فراموش نباید کرد. یکی خدا دوم مرگ. و دو چیز است
که آن را از یاد باید برد. یکی نیکی که بکسے کنی. دوم بدی که کسے بتو بکند.
فقرات مختصرهٔ سوالیه
سبق پنجاه و پنجم
ایمان چیست؟
باور کردنست بدل و اقرار کردنست بزبان بیگانگی خدای تعالی و برسات
رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم وبما جاء به من عند الله
شریعت چیست؟
باحکام قرآن مجید و گفته رسول کریم و قول مجتهد اطاعت کردنست
سبق پنجاه و ششم
کعبه چیست؟


کعبه بیت الله یعنی خانه خداست خانه ایست مبارک در شهر مکه معظمه
از ملک عرب که قبله همه مسلمانانست *
قبله چیست ؟
قبله آنست که اهل اسلام را در وقت نماز روی بآنطرف کردن فرض است *
سبق پنجاه و هفتم
بهشت چیست ؟
بهشت باغیست نیکو که میوه های شیرین بسیار دارد و در میان او جویهای
شیر و شهد جاریست هر کس در این جهان اعمال نیک داشته مادر و پدر
از خود راضی سازد و بشرط اعتقاد درست روز قیامت بآنجا خواهد رفت *
سبق پنجاه و هشتم
دوزخ چیست ؟
است
دوزخ جای عذابیست که دران کژدمان و ماران بد شکل و آتش سوزان


۲۴
هر که درین عملهای ناشایسته و معصیت کند روز قیامت در آنجا گرفتار
خواهد شد. خداوند مسلمانان را درین دنیا براه راست بدارد تا در انجا بعذاب
سخت مبتلا نشوند *
سبق پنجاه و نهم
کوثر چیست ؟
کوثر حوضی است در میان بهشت ۔ آب او بمرتبه شیرین و خوشگوار است
که هیچ لذت در دنیا مانند او نیست مسلمانان که در بهشت درایند از ان
چشمه آب نوشند و هر که از ان چشمه آب نوشد تا ابدالآباد تشنه نشوند *
سبق شصتم
صراط چیست ؟
صراط پلی است بر روی دوزخ تیزتر از شمشیر و باریکتر از موی ۔ هر که
درین دنیا کارهای نیک کرده باشد چون برق از ان گذشته در بهشت


۲۵

در آید ـ و هرکسی که نافرمانی کرده باشد از سر آن لغزیده بقعر دوزخ
بیفتد و بعذاب مبتلا شود *
سبق شصت و یکم
نیک بخت کیست ؟
نیک بخت آنست که پیروی احکام خدا و رسول نماید و در حاصل
کردن علم کوشش کند خدمت و رضامندی مادر و پدر را دریابد و استاد
را از خود نرنجاند ـ و باخلاق نیکو عادت کند *
سبق شصت و دوم
انسان چیست و انسانیت کدام است ؟
انسان آنست که خدا و رسول خدا از و راضی باشد ـ و انسانیت آداب
نیک و اخلاق خوب فراگرفتن و از صحبت مردمان هرزه‌گوی پرهیز
نمودن و دروغ نگفتن است *


سبق شصت وسوم

سعادت که یافت ؟

هرکه تحصیل علم وکمال کرد سعادت دنیا و آخرت یافت و بی هنر از
تمامی لذات محروم ماند ـ مرد آنست که اوقات عمر عزیز را بتحصیل
کمال مصروف دارد که سبب عزت و اعتبار علم و کمال است *

سبق شصت و چهارم

قدر و عزت انسان بچه چیز است ؟

اعتبار و عزت آدمی بهنر و دانش و اخلاق نیکوست و دروغگوئی
و دزدی و خیانت سبب بی عزتی آدمیست ـ دزدی اگرچه اندک
باشد ازان پرهیز لازم است که انسان را به بلای دنیا و آخرت
گرفتار میکند. *


در شناختن اعداد ضروریه
سبق شصت و پنجم
یک ـ دو ـ سه ـ چهار ـ پنج ـ شش هفت هشت ـ نه ـ ده ـ
در نماز پنج وقت هفده رکعت فرض است ـ وقت صبح دو رکعت ـ
وقت پیشین چهار رکعت ـ وقت عصر چهار رکعت ـ شام سه رکعت ـ
خفتن چهار رکعت ـ دوازده رکعت سنت است ـ دو رکعت پیش
از فرض صبح و چهار رکعت پیش از فرض پیشین ـ و دو رکعت بعد ازان
و دو رکعت بعد از فرض شام و دو رکعت بعد از فرض نماز خفتن ـ
و بعد از فرض و سنت خفتن سه رکعت وتر است *
سبق شصت و ششم
عدد بهشت هشت است ـ و عدد دوزخ هفت است شش جهت
بدین طریق است ـ شمال ـ جنوب ـ مشرق ـ مغرب ـ تحت ـ فوق


ده یار بهشتی بقرار فرمودۀ پیغمبر ما رحمت خدا بروی باد که بیشک به بهشت
میروند این است. ابوبکر- عمر- عثمان- علی- طلحه- زبیر- عبدالرحمن بن
عوف- سعد بن ابی وقاص- سعد بن زید- ابو عبیده بن جراح *
سبق شصت و هفتم
بیست- سی- چهل- پنجاه- شصت- هفتاد- هشتاد- نود- صد-
قرآن شریف سی پاره است- و نماز تراویح بیست رکعت است-
پیغمبر ما رحمت خدا بروی باد در چهل سالگی پیغمبر شد و مدت پیغمبری او
بیست و سه سال بود- و قرآن عظیم در همین بیست و سه سال نازل گشت
و پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم در سن شصت و سه سالگی وفات یافت *
سبق شصت و هشتم
صد رحمت بر آنکس باد که نود و نه نام باری تعالی را حفظ کند و ورد خود سازد
از هفتاد تا هشتاد باین طریق بشمر :-


هفتاد و یک - هفتاد و دو - هفتاد و سه - هفتاد و چهار - هفتاد و پنج
هفتاد و شش - هفتاد و هفت - هفتاد و هشت - هفتاد و نه هشتاد
سبق شصت و نهم
یکصد - دو صد - سه صد - چهار صد - پنج صد - شش صد - هفت صد
هشت صد - نه صد - هزار *
عدد انبیا تحقیقاً معلوم نیست تخمیناً یک لک و بیست و چهار هزار گفته
می شود و همچنین اصحاب رسول الله صلی الله علیه وسلم تخمیناً یک لک و
چهار ده هزار گفته می شود *
ملائک مقرب چهار است - جبرئیل علیه السلام - عزرائیل علیه السلام - میکائیل
علیہ السلام - اسرافیل علیہ السلام - وعدد باقی ملائک از شمار بیرونست *
سبق هفتادم
خلفای راشدین چهار اند - ابوبکر - عمر - عثمان - علی - رضی اللہ عنہم -


۳۰
همچنین صاحبان مذهب نزد اهل سنت چهار اند- امام اعظم ابوحنیفه کوفی رح
که در عقاید و اعمال با یمان تابع او می باشیم - امام مالک رح - امام شافعی رح
امام احمد حنبل رح که مذهب درین هر چهار محصور اند :
سبق هفتاد و یکم
یک مثقال مس یک پیسه - و پنج پیسه یک شاهی و شش شاهی یک قران
و دو قرآن یک روپیه - و بیست روپیه یک تومان و پنج تومان صد روپیه
می شود- قرآن یک مثقال نقره و روپیه دو مثقال - و طلای کابلی یک
مثقال زر سرخ است :
سبق هفتاد و دوم
بیست و چهار مثقال یک خورو - و چهار خورد یک پاؤ و چهار پاؤ یک چارک
چهار چارک یک سیر و هشت سیر یک من - و ده من یک خروار است که
مطابق هشتاد سیر کابل میشود :


در بیان شناختن اوقات
سبق هفتاد و سوم
باید دانست که یک ساعت شصت دقیقه و بیست و چهار ساعت
یک شبانه روز می شود. و هفت روز یک هفته می شود. بدین ترتیب
شنبه۔ یک شنبه۔ دوشنبه۔ سه شنبه۔ چهارشنبه۔ پنج شنبه۔ جمعه :
سبق هفتاد و چهارم
چهار هفته یک ماه قمری می شود۔ نام ماه های قمری اینست :-
محرم۔ صفر۔ ربیع الاول۔ ربیع الآخر۔ جمادی الاول۔ جمادی الآخر۔
رجب۔ شعبان۔ رمضان۔ شوال۔ ذی القعدة الحرام۔ ذی الحجة الحرام :
سبق هفتاد و پنجم
دوازده ماه یک سال تمام می شود. روز سیتم ماه یعنی روز آخر ماه را سلخ و روز
اوّل هر ماه را غره میگویند. بعضی ماه های قمری بیست و نه روز می آید و سلخ


۳۲
نمیداشته باشد و بعضی سی روز تمام می آید و سلخ میداشته باشد *
سبق هفتاد و ششم
در غره هر ماه محرم سنه هجری یک عدد زیاده می شود. چنانچه حال از هجرت
رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم یک هزار و سه صد و بیست و نه سال گذشته
در غره محرم سال آینده سنه هجری قمری یک هزار و سه صد و سی می شود *
سبق هفتاد و هفتم
تاریخ هجری را حضرت امیرالمؤمنین عمر فاروق رضی الله تعالی عنه بمشوره
صحابه کرام از ماه محرم سال هجرت یعنی رفتن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم
از مکه معظمه بمدینه منوره وضع نموده است همچنین ماه های شمسی نیز دوازده است *
حمل ـ ثور ـ جوزا ـ سرطان ـ اسد ـ سنبله ـ میزان ـ عقرب ـ قوس ـ جدی ـ دلو ـ حوت
سبق هفتاد و هشتم
شروع سنه شمسی از ابتدای ماه حمل میشود و این روز را نوروز میگویند


چنانچه حساب سال تمام دفترها و عاملان دولت خداداد افغانستان از
یک نوروز تا دگر نوروز تمام می شود و بسال نو حساب دولت را از سر میگیرند :
سبق هفتاد ونهم
بعد از گذشتن ماه مبارک رمضان غره شوال را عید رمضان و دهم ماه
ذی الحجه را عید قربان میگویند و درین ماه مسلمانان برای زیارت بیت الله
وافعال حج بمکه معظمه میروند و نیز درین روز ما بعد آن قربانی کرده میشود :
دوازدهم ماه ربیع الاول را روز مولود میگویند زیرا که ولادت باسعادت
حضرت رسول مقبول صلی الله علیه وآله وسلم درین روز شده است :
سبق هشتادم
شب پانزدهم شعبان را شب برات میگویند که درین شب برات
عمر و رزق بندگان نوشته می شود هر که درین شب صدقه و خیرات
بدهد ثواب بسیار یابد و در عمر و روزي او برکت شود :


سبق هشتاد و یکم
دهم محرم الحرام روز عاشور است و بسیار روز نیک است چنانچه تمامی پیغمبران
درین روز روزه گرفته اند هر که درین روز خیرات کند و روزه گیرد ثواب
بسیار یابد و بهمین روز حضرت امام حسین رضی الله عنه شهید شدند *
سبق هشتاد و دوم
روز عید هفته است و بهترین روز هاست و بهمین روز نماز جمعه کنند
رسول خدا رحمت خدا بر وی باد فرموده اند نماز جمعه مکفر است گناهان
صغیره را که در میان این جمعه و جمعه گذشته صادر شده باشد *
صد پند لقمان حکیم جهة فرزند خود
سبق هشتاد و سوم
ای جان پدر خدای عز و جل را بشناس هر چه از پند و نصیحت گوئی نخست
بران کار کن سخن باندازه خویش گوی قدر مردم بدان حق همه کس


۳۵
بشناس - راز خودنگاهدار - یاررا در وقت سختی بیازما - دوست رابسود
زیان امتحان کن - از مردم ابله ونادان بگریز *

سبق هشتاد و چهارم
دوست زیرک وداناگزین - درکارخیرجدوجهد نما-سخن بحجت گوی -
یاران دوستان راعزیزدار-بادوست و دشمن ابروگشاده دار-مادروپدر
راغنیمت دان - استادرا بهترین پدرشمر-خرج باندازه دخل کن *

سبق هشتاد و پنجم
درهمه کار میانه رو باش-جوانمردی پیشه کن-خدمت مهمان چنانچه باید ادا
کن - چشم و زبان رانگاهدار-جامه وتن را پاک دار-با جماعت یار باش -
گرممکن باشد سواری وتیراندازی بیاموز *

سبق هشتاد وششم
باهرکس کار باندازه اوکن - شب چون سخن گوئی آهسته ونرم گوی-درپیو؟


۳۶
بروزسخن گویی بهر سو نگاه کن ـ کم خوردن و کم گفتن و کم خفتن عادت گیر
کار نا با دانش و تدبیر کن ـ نا آموخته استادی مکن *
سبق هشتاد و هفتم
بر چیز کسان دل منه ـ از بد اصلان چشم وفا مدار ـ در هیچ کاری اندیشه
مشو ـ ناکرده را کرده مشمر ـ کار امروز بفردا مفگن ـ با بزرگتر از خود مزاح
مکن ـ با مردم بزرگ سخن دراز مگوی *
سبق هشتاد و هشتم
حاجتمند را نومید مکن ـ جنگ گذاشته را یاد مکن ـ مال خود را بدوست
روشن منمای ـ خویشاوندی از خویشان مبر ـ کسانی را که نیک باشند
ببدی یاد مکن ـ خودبین و متکبر مباش *
سبق هشتاد و نهم
روی بوی کسان دندان خلال مکن ـ آب و نان و بینی بآواز بلند مینداز


۳۷
بهنگام فاتحه دست بردهن نه - سخن ہزل آمیز مگوی - مردم را پیش مردم خجل
مکن - غمازی بچشم وابرو مکن - سخن گفتهء دیگر بار مگوی *
سبق نودم
از سخنی که خنده آرد حذر کن - ثنای خود را پیش کسی مگو - خود را چون
زنان میارای - هنگام سخن گفتن دست مجنبان - ببد آمد کسان
همداستان مشو - مرده را به بدی یاد مکن که سودی ندارد - تا توانی
جنگ و خصومت مکن - آزمودهء نیکان را جز بصلاح گمان مبر -
نان خود را بر سفرهء دیگران مخور - در کارها تعجیل مکن *
سبق نود و یکم
برای دنیا خود را در رنج میفگن - در حالت غضب سخن سنجیده گوی -
آزموده را مبازما - هنگام طلوع آفتاب مخسپ - چون در راه روی
از بزرگان پیشی مکن - در میان سخن مردم میا *


سبق نود و دویم
پیش مهمان بر کسی خشم مکن۔ مهمان را کار مفرما۔ با دیوانه و مست سخن مگوی
با فارغان و رندان بر سر راه منشین۔ بهر سود و زیان آبروی خود مریز۔
فضول و متکبر مباش از جنگ و فتنه بر کران باش *
سبق نود و سوم
فروتن باش۔ زندگانی کن با خدای تعالی بصدق و بالنفس بقهر
و با خلق با انصاف و با بزرگان بخدمت و با خوردان بشفقت۔ و با
درویشان بسخاوت و با دوستان بموافقت۔ و با دشمنان بحلم و با عالمان
بتواضع و با جاهلان بنصیحت *
حکایات مختصره
سبق نود و چهارم
حکایت - جالینوس را گفتند کدام غذا بدن را حلال کند گفت گرسنگی


هم او فرماید که خوردن برای زندگیست نه زندگی برای خوردن *
سبق نود و پنجم
حکایت - وقتی حسودی لب بملامت من کشوده بود یکی از دوستان
بران حالم خبر کرد- چون آن سخنان شنفتم با خود گفتم ای حبیب آنچه
حسودان گفته اند اگر در تو هست ترک نما- و اگر در ایشان است بایشان واگذار*
سبق نود و ششم
حکایت - شخصی پیش بزرگی رفت و گفت که خوبی دنیا و آخرت را میخواهم
گفت علم بیاموز- آن شخص گفت که از خواندن و نوشتن بهره ندارم-
آن بزرگ مدت دو سال به تعلیم او متوجه گشته جهالت او را باخلاق و خرد
مبدل ساخت - چون لذتی از علم یافت باندک زمان خوبی دنیا
و آخرت نصیب او گشت و بمراد دل خود رسید *


سبق نود و هفتم
حاصل مطلب ـ هرکه جهد و سعی بتحصیل علم نماید فایدهٔ هر دو جهان
یابد خصوصاً از ایام طفلی به جستجوی آن پردازد تا نتیجهٔ آن زودتر برسد
و اثر تعلیم و تربیت پیدا آید چرا که خواندن علم در طفلی مانند نقش بر سنگ است
سبق نود و هشتم
حکایت ـ اسکندر رومی را چون ملک دنیا بدست افتاد ارسطاطالیس
استاد خود را وزیر مختار ساخت و تعظیم او را بی اندازه میکرد ـ گفتند چرا چنین
میکنی گفت پدرم مرا از آسمان بر زمین آورد و این استاد مرا از زمین بآسمان
برداشت یعنی پدر باعث وجود پسر است و خرد آموز موجب ظهور عقل :
سبق نود و نهم
حاصل مطلب آنکه قوت معرفت علم و ادب در روح است :.


سبق یکصدم
تکبر ز دانا بود نا پسند غریب آید این معنی از هوشمند
کسی را که خصلت تکبر بود سرش پرغرور از تصور بود
تکبر بود مایهٔ مدبری تکبر بود اصل بد گوهری
سبق یکصد و یکم
در فضیلت علم
بنی آدم از علم یابد کمال نه از حشمت و جاه و مال و منال
چو شمع از پی علم باید گداخت که بی علم نتوان خدا را شناخت
خردمند باشد طلبگار علم که گرم است پیوسته بازار علم
سبق یکصد و دوم
کسی را که شد در ازل بخت یار طلب کردن علم کرد اختیار
طلب کردن علم شد بر تو فرض دگر واجب است پیش قطع ارض


بر دامن علم گیر استوار که علمت رساند بدارالقرار
سبق یکصد و سوم
در امتناع از صحبت جاهلان
دلا گر خردمندی و هوشیار مکن صحبت جاهلان اختیار
ز جاهل گریزندہ چون تیر باش بنیامیخته چون شکر شیر باش
ترا اژدها گر بود یار غار ازان به که جاهل بود غمگسار
سبق یکصد و چهارم
اگر خصم جان تو عاقل بود به از دوستداری که جاهل بود
چو جاهل کسے در جهان خوار نیست که بالاتر از جاهلی کار نیست
ز جاهل نیاید جز افعال بد وزو نشنود کس جز اقوال بد
سبق یکصد و پنجم
سرانجام جاهل جهنم بود که جاهل نکو عاقبت کم بود


سر جاهلان بر سر دار به که جاهل بخواری گرفتار به
ز جاهل حذر کردن اولی بود کزوننگ دنیا و عقبی بود
سبق یکصد و ششم
در صفت قناعت
دلاگر قناعت بدست آوری در اقلیم راحت کنی سروری
اگر تنگدستی ز سختی منال که پیش خردمند هیچت مال
ندارد خردمند از فقر عار که باشد نبی را ز فقر افتخار
سبق یکصد و هفتم
غنی را زرو سیم آرایش است ولیکن فقیر اند ر آسایش است
قناعت بهر حال اولی تر است قناعت کند هر که نیک اختر است
ز نور قناعت برافروز جان اگر داری از نیک بختی نشان


۴۴
سبق یکصد و هشتم
در صفت طاعت و عبادت
کسی را که اقبال باشد غلام بود میل خاطر بطاعت مدام
نشاید سر از بندگی تافتن که دولت بطاعت توان یافتن
سعادت زطاعت میسّر شود دل از نورِ طاعت منوّر شود
سبق یکصد و نهم
اگر بندی از بهر طاعت میان کشائی در دولت جاودان
ز طاعت نه پیچد خردمند سر که بالای طاعت نباشد هنر
بآب عبادت وضو تازه دار که فردا ز آتش شوی رستگار
سبق یکصد و دهم
نماز از سر صدق برپای دار که حاصل کنی دولتِ پای دار
ز طاعت بود روشنائی جان که روشن ز خورشید باشد جهان


۴۵
پرستندۀ آفریننده باش در ایوان طاعت نشیننده باش
سبق یکصد و یازدهم
اگر حق پرستی کنی اختیار در اقلیم دولت شوی شهریار
سر از جیب پرهیزگاری بر آر که جنت بود جای پرهیزگار
کسی را که از شرع باشد شعار نترسد ز آسیب روز شمار
سبق یکصد و دوازدهم
در مذمت شیطان
دلا هر که محکوم شیطان بود شب و روز در بند عصیان بود
کسی را که شیطان بود پیشوا کجا باز گردد براه خدا
دلا عزم شیطان مکن زینهار که فردا ز آتش شوی رستگار
سبق یکصد و سیزدهم
ز عصیان کند هوشمند احتراز که از آب باشد شکر را گداز


۴۴
کند نیک بخت از گنه اجتناب که پنهان شود نور مهر از سحاب
مکن نفس امّاره را پیروی که ناگاه گرفتار دوزخ شوی
سبق یکصد و چهاردهم
اگر بر نیاید ز عصیان دلت بود اسفل السافلین منزلت
مکن خانه زندگانی خراب بسیلاب فعل بد و ناصواب
اگر دور باشی ز فسق و فجور نباشی ز گلزار فردوس دور
سبق یکصد و پانزدهم
در فضیلت شکر
کسی را که باشد دل حق شناس نشاید که بندد زبان سپاس
نفس جز بشکر خدا بر میار که واجب بود شکر پروردگار
ز امال و نعمت فزاید ز شکر
تمنا فتح از در در آید ز شکر


سبق یکصد و شانزدهم
اگر شکر حق تا بروز شمار گذاری نباشد یکی از هزار
ولی گفتن شکر اولی تر است که اسلام را شکر او زیور است
گر از شکر ایزد نه بندی زبان بدست آوری دولت جاودان

سبق یکصد و هفدهم
در بیان صبر
ترا گر صبوری بود دستیار بدست آوری دولت پایدار
صبوری بود کار پیغمبران نه پیچند زین روی دین پروران
صبوری کشاید درِ کام جان که جز صابری نیست مفتاح آن

سبق یکصد ہجدہم
صبوری کلید در آرزوست کشاینده کشور آرزوست
صبوری ترا کامگاری دهد ز رنج و بلا رستگاری دهد


صبوری کنی گر ترا دین بود  که تعجیل کار شیاطین بود
سبق یکصد و نوزدهم
در صفت راستی
دلا راستی گرکنی اختیار  شود دولتت همدم و بختیار
نه پیچد سر از راستی هوشمند  که از راستی نام گردد بلند
مزن دم بجز راستی زینهار  که دارد فضیلت یمین بر یسار
سبق یکصد و بیستم
در مذمت کذب
کسی را که ناراستی گشت کار  کجا روز محشر شود رستگار
کسی را که گردد زبان دروغ  چراغ دلش را نباشد فروغ
دروغ آدمی را کند شرمسار
دروغ آدمی را کند بی وقار


۴۹
سبق یکصد و بیست و یکم
ز کذاب گیرد خردمند عار که او را نیارد کسی در شمار
دروغ ای برادر مگو زینهار که کاذب بود خوار و بی اعتبار
ز ناراستی نیست کاری بتر از و گم شود نام نیک ای پسر
سبق یکصد و بیست و دوم
حمد باری تعالی
نام حق بر زبان همی رانیم که بجان و دلش همی خوانیم
هر چه هست از بلندی و پستی همه زویانند صورت هستی
داد ما را کتاب تا خوانیم کرد ما را خطاب تا دانیم
سبق یکصد و بیست و سوم
هر چه او گفت آن کنیم همه طاعت او بجان کنیم همه
آنچه او گفت غیر آن کردن نیست سودی بجز زیان کردن


۵۰
روز و شب طالب قبول و ئیم پیرو امت رسول و ئیم
سبق یکصد و بیست و چهارم
نعت سید المرسلین
شکر حق را که پیشوا داریم پیشوائی چو مصطفیٰ داریم
بهتر و بهتر و گزین همه سر در و خاتم و نگین همه
او شریعت بیان کند ما را او طریقت عیان کند ما را
سبق یکصد و بیست و پنجم
صلوات خدای بروی باد تا بر روز جزا بپای باد
اُمّت او دوستدار و ئیم دوستدار چهار و ئیم
چون ابوبکر و عُمر و عثمان مرتضیٰ دان علیهم الرضوان
رحمت حق نثار یارانش
باد و بر جمله دوستدارانش


۵۱
سبق یکصد و بیست و ششم
تاکید نماز و دعا
روز محشر که جان گداز بود اولین پرسش نماز بود
پس مکن در نماز ها تقصیر تا در ان روز باشدت توقیر
خود سنائی نگر که چون گفته است دُرّ معنی نگر که چون سفته است
سبق یکصد و بیست و هفتم
غم دین خور که غم غم دین است همه غمها فروتر از این است
غم دنیا مخور که بیهود است هیچ کس در جهان نیاسود است
یا الهی بده تو توفیقم راه بنما بسوی تحقیقم
رحمت حق نثار خواننده
باز گوینده ور ساننده


۵۲
سبق یکصد و بیست و هشتم
تاکید به آموختن شرع
گر تو خواهی که شرع آموزی بایدت جد و جهد و دلسوزی
آنچه از وی سوال خواهد بود نسزد گر ملال خواهد بود
در طلب کردن حقیقت کار از خدا شرم دار شرم مدار
انتخاب از اشعار شعرای مختلفه
سبق یکصد و بیست نهم
ابن یمین
مرد باید که هر کجا باشد عزت خویشتن نگهدارد
خود پسندی و ابلهی نکند هر چه کبر و منی است بگذارد
بطریقی رود که مردم را سر موئی ز خود نیازارد


۵۲
همه کس راز خویش به داند هیچ کس را حقیر نشمارد
سبق یکصد و سیم
میرزا بیدل
دشنام اگر دهد خسی چاره نبود بجز شنیدن
گر پای کسی سگی گزیده با سگ نتوان عوض گزیدن
نظامی
پیغام خدا نخست آدم آورد انجام بشارت ابن مریم آورد
با جمله رسل نامۀ بی خاتم بود
احمد بر ما نامۀ خاتم آورد


سبق یکصد و سی و یکم
یا رب شده ام تبه بیامرز مرا شرمنده روی دلم سیه بیامرز مرا
دروا که بجز گنه نکردم کاری
بخشنده هر گنه بیامرز مرا
تمام شد

بقلم خاکسار قاضی حبیب الله منشی فاضل مهتمم مصری کتب خانه کشمیری بازار لاہور ۲۴ شعبان المعظم بروز جمعه اختتام پذیرفت


[BLANK PAGE]