Afghanistan Digital Library
adl0320
http://hdl.handle.net/2333.1/brv15fd1
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.
All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


( صحيفة ( ٩ )
( سال دوم )
شماره ( ٤١ )
منظرۀ دلکش سفارتخانه دولت علیۀ افغانستان در انقره
( حکومت اناطولی ) حینیکه برای انعقاد مجلس جشنيه
نسبت به استقلال سنه چهارم دولت افغانيه مزين
و آراسته شده بود

خوش آمدی وصفا آورید پرداخته میگوئیم
ای میهمان دولت افغان خوش آمدی
ایمایه سرور دل وجان خوش آمدي
شد تازه از قدوم خوشت جان اتفاق
ایخوش قدم زملك عزيزان خوش آمدی

خیلی قیمت دار وسزاوار خوشیها ومسار
میخورد زیرا تشریف آوری ذات محترم
بشارت مان میدهند باستیفای اتحاد ویکا
نگینیکه سبب باز حاصل کردن شوکتهای
برباد رفتۀ مان میگردد ولهذا مجدداً بعرض


صحیفة ( ١٠ ) ( سال دوم ) شمارة ( ٤١ )

اى بيك بنى خجسته ترکان مانور
در پایتخت دولت افغان خوش آمدی
باقی دعای خالصانه نطق عاجزانه ام را
خاتمه می بخشم.
الهی کافه مسلمانان را توفیقات بخش
تا در تحصیل رضای سبحانیه ات و در
محافظة شريعت غراى رسول برگزیده ات
متحدان متفقا بذل غيرت و همت کنند تا
مورد مرحم و الطاف بيكران رحمانيه ات
گردند .
با ۱۱ دیدن طلبا نهایت مسرور و محظوظ
شده گفتم می خواهم فر زندانم ر ذاتا خود
شیرینی بدهم تمام شاگردان را دست بداد
باهن، بودند دست شفقت بر گوارانه
خود يك يك بفشار شيریی داده نصيحت
پدرانه و اندرز مشفقا به ذیل گوش هوش
شان را وار نمودند : ـ
فرزندان من بسيار متشکرم از مدیکه
باینجا با زحمت کشیده چند ساعه از وقت
قیمتدار خود را با ستقبال من تخفیف کرده
در حق من حرمت و محبت نمودید ـ مظهر
شدن اسلام درين يك قرن نوین و ممتاز
را از ارعان علم و هنر افغانستان برای من
مالز م منت است در هنگا میکه مدینه منوره
در معه دشمن ا از روضه مطهره پیغمبری
میکر دم بافغای وظیفه نسیه بوطن عزیز
و عالم اسلام کوشیده برای احقا دو باز
ماندگان در خصوص و ظیفه پروری مک
نمونه ناچیز گذاشتم همچنان شماهم انشاء لله
بايفای خدمتهای بزرك نسبت بعالم اسلام
و وطن مبارك خود موافق خواهید شد .
چقدر مختارند پدران شما که مملکت را
آزاد و مستقل بشما تسلیم کرده اند و نیز
چقدر مسعودند پسرانیکه به راهی میروند
که از هر نوع مهالكات و خطرات وازهی
گونه خار و خاشاك پاك شده است
به آن تمنیات که نسبت بعالم اسلامی
ابراز کرده اید اشتراك ميكنم ـ انحطاط
امروزی دنیای اسلام لزوم احیای نساند
وحدت مسلمانان را بيك طور بليغ
اثبات میکند ـ في الحقیقت سبب اولیه
انحطاط ماعدم وجود تساند است لكن
و سط بزرك ديكر آن بيقيدی ماست در
خصوص علم و عرفان پیش از ورود بخاك
پاك افغانستان، بجهت بعض اسباب در اکثر
بلاد اروپا گردش کردم دیدم که نورسیدگان
شان چطور کوشش می کنند و باستقبال
باچه شتاب آتشین میروند ـ پیش شما اقرار
می کنم كه رشك بردم ـ کنون چیزیکه
به محنت شما ترتب میکند همانا بدون آرام توجه
کردن است به استقبال و بازدست یابی اسباب
مترقیه است بشما خصوص جنیكاة رقبات بهر
شما آماده باشد! فرزندان من فردا برای
شما است انشاء الله فردا اکمال تحصیل


هدایات ابتدائیه امانیه
بطریقی که معلم بهمراه فریق خود مخاطبه مکالمه دار
بسم الله الرحمن الرحیم
اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
وَالصَّلوةُ وَالسَّلَامُ عَلَی النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي أَعْجَزَ بِكَلَامِهِ
فُصَحَاءَ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ وَعَلَی آلِهِ وَاَصْحَابِهِ مَصَابِيحِ الظُّلَمِ
بعد از دعای ازدیاد عمر و خیالات با برکات پادشاه
ترقیخواه دولت علیه مستقله خداخواه افغانستان اعلیحضر
ظلّ اللهی «امیر امان الله خان غازی» بخدمت جمیع


۲
برادران دلسنجان ترقی جویان خود معروضمی دارد، ابن
گنهگار کمترین «سید احمد» کم بین قوم لودین قندهاری،
موجد این طرز جدید تعلیم ابتدائی اینکه سیزده سال
میشود، که گرده و مسوده این کتاب شده بود، مگر بنابر
حکمت الهی این نیکنامی موقوف برتوجه این پادشاه
غازی بود چنانکه تجربه های سابقه را هم مفصلاً شنیده
بود. که بعضی در تعجب واشتباه آن بودند، که چگونه
هر انسان امی بچهل روز چهار ساعتی آنقدر میشود که
هر لفظ را خوانده ، ورسم الخط غیری مرکب وخوانانوشته
کرده میتواند، ونوشت و خوان حساب را بیک هفته در
ضمن ایام مذکوره چنان میتواند که تا درجه ملیار هر هیچ


۳
غلط نمیکند، ذکی و فهیم آن بتفاوت درجات شان
کارهای اضافه برین نیز یاد میگیرند، مگر چون خود
هم تجربه نمود، بعد اینداعی را نوازشهای زیاده از استرداد
تخمیاً یک لک روپیه املاک و خلعت و غیره نموده،
و بر سررشته ایندرجه ابتدائیه مکاتب مقرم فرمود
و چون این کتاب متن است، و هدایات آن از بهر
اجرای کار معلم است، گنجایش اوصاف نفس الامری اعلیحضرت
ظل اللهی ندارد، لہذا اینقدر از ان گفته میشود، که بر روی
آمدن چنین کارها محض از برکت نیت اعلیحضرت غازی است
والاً زیاده از ده سال اینکار، در زیر تجربه بود، تقاضای
وقت ورق آنرا بالا نمی نمود، و حال از فوائد علم و فن


۴
عام وخاص علی السویة امیدوار درجه خود باید بود، وازین
یکحرف استفاده باید نمود، که «میکادو» پادشاه جاپان
وقتیکه مقدمه با دولت روس داشت، امیرالبحروی
که از بهر مقابله مدعی از جاپان مفارقت نمود، قیصر مذکور
یک پسر داشت، و دران روز اول در جهاز با او بود
بامیر بحر گفت، هرگاه رخصت مرا از پدر بخواهی که درین سفر
باشما باشم بسیار خوب خواهد بود، امیرالبحر بذریعه آله
خبریه این اطلاع بپادشاه داده و اجازه خواسته گفت
که «پسر پادشاه میخواهد که درین سفر با من باشد، چه امرست»
پادشاه مذکور در جواب فرمود که «کدام پسر من» باین
جواب خود جمیع نفوس جاپانرا از خود نمود، و اعلیحضرت


۵
غازی ما، کار را از مساوات بلندتر برده هر که خود را دونتر
خیال میکند، در مراعات آنها زیاده تر میکوشد، چنانکه
در فقراتیکه اهل هنود را نوازش فرموده از مراعت
مسلمانان زیاده تر دیده و خوانده باشید، لهذا درین عصر
امن و امان، تساواسی صرف را شال حال خود دانسته،
قوت و عزت مرد جات علم و هنر خود هارا دانید، وفقط
مگر اخلاق را درجه اول شمارید، از انرو عموما گفته میشود
که در تعلیم و تعلم کوشش نموده باشید اگر یاد دارید، بدیگر
بیاموزانید، و در سهولت آموختن آن فکر و کوشش نمائید
والا همه وقت و در هر سن که باشید، در یاد گرفتن
آن جهد نمائید بهر حال هر قدر که بتوانید، والحق ظهور


٦

اینکار موقوف براشاعت بود و آن جز بقوت و حمایت
و قدر دانی و قیمت شناسی صاحب دولت صورت
نمی بست، والا قبل ازینهم من بودم و هم این کتاب
احوال چه بود؟ ولی چون فکر منیر اقدس شاهانه باین
نقطۀ مهم رسیده که امروز در کل دنیا و جمیع دول
این امر بپایۀ ثبوت رسیده که قوت علم از همۀ قوا اقوی
و اعلا، وسلاح دانش بر نیرومندترین اسلحۀ ایام
فایق و بالاست، و شروع بآن اولاً بزبان خود
میشود، و این زینۀ اوّل آن در وطن عزیز ما تاحال انقدر وط
خراب و برهم بود که تعبیر ازان نمیشود، و حال در مرحلۀ پس
چند روز کار سه ساله گرفته میشود، ازانرو موجد و مؤلف این
صا


۷
و استاد اصلی اینکار و کتاب فی الحقیقت خود ذات
با برکات اعلیحضرت پادشاه آزادیخواه معارف گستر است
و چون از استخدام استادان غیر وطنی هم بایندرجه
فایدۀ عظیمی بوطن عزیز ما نرسیده که از برکت حسن نیت
و توجهات جهانقیمت شاهانه شان رسید! البته نتیجه
این باقیات صالحات ملوکانه شان الی ابدالآباد
نام نیکی و دعاگویی از طرف عموم افراد ملت و اولاً
وطن در حق همایون شان خواهد بود!
پس ازین تغیرات کلی، و این تبدلات فلکی نسبت
به این امر جلیل بزرگ واقعی ؛ معلوم شد که البته
مصلحت همین بود ؛ که «سالها اینطرز نو تاخیر شد» مدتی ؟
بدست نا اهلان اسیر بودیم


۸
و چون اشاعت آن وابسته این عهد امن و امان
تاریخ تالیف بود، از انرو نام تاریخی قمریش «ابتدای ضیاء امان»
اتفاق افتاد، اما چون در ۱۳۲۹ تجربه و محک اصلاح
تکمیل یافته بود، لهذا تاریخ تکمیلش آیه وافی هدایه؛
«مِنْ انباء الْغَيْبِ نُوْحِيْهَا اِلَيْكَ» و نام تاریخی آنزمانش
«مفتاح سعادت دارین» تصادف نمود و چون
درین وقت فایده اش بچنان درجه بلند ثابت شده
که هزارها نفر ازان ترقی یافته و یومیه کار استادان میشود
آن چنان روشنی یافته میروند که از نهایت بلندی
درجه اینکار هرگز بخود نسبت داده نمیتوانم محض از
عطایای ایزدی برای اعلیحضرت غازی است اگر


۹
در ینوقت سنة شمسی مروج بود مگر از حسن مضمون مستري
گذشته نتوانستم و فرصت یافتن شخصی بآن خوبی
هم نداشتم ، و اثر کار را بلند تر از ان دیدم که گمان ساخث
و ساز را در ان مداخلت دهم و مشتمل است بر سه حصه
و مندرج بصد ہدایت، اگر چه چند هدایت ان زیاده از
صدست مگر از سبب تکرار بعضی ہدایات فی الحقیقا
زیادہ از صد نیست، چون خیال داعی برین
بود که اگر یک اشتری بشرح این کتاب با
شود باز ہم تا کار را بچشم به بینند، از محض گفته
و نوشته این تعلیم را کرده نمیتوانند پس از بهر


۱۰
اجرای کارفوری بتوسط کتابهایکه درهندوستان
چاپ شده بود اگرچه موافق طبع داعی طبع آن نبود
مگر باز هم کفایت اجرای کارفوری نموده یکساعت
اول روز در دار المعلمین ، ویک ساعت پیشین معلمین ساحات بقیه
ایندرجه مکاتب را تعلیم می نمودم، تا استادان یکان
بسیار شوند ، و باقی روز را ، بامتحان دیدن ، وفریق
بستن ، درمکاتب میگذرانیدم ، ودر اثنا آن بچاپخانه
ازبهر دیدن کاپی نیز میرفتم ، که حسب الامر همایونی بی
دستخط داعی چاپ نمی شد ، همان بود که پنجصدکتاب
متن براوراق کلان بکاغذ اعلی به بسیار خط خوش
بچاپ رسید ، وچون کتاب مذکورمشتملبرسه حصه است


حصهٔ اول آن، در حرف شناسی و آواز دانی ن
و دوّم، در اقسام مختلفهٔ الفاظ کیفیت دار، و سوّم قانو در
خط است، لهذا سه اوراق هر حصّه را در ململ گرفته،
عت
و بر چوب خرادّی کرده دوخته شده، مانند نقشه در هر جما
آویزان بود، تا همه نفری متوجه آن یک کتاب بوده
سامع سخن معلّم خود باشند نه مشغول ورق زدن کتاب
خود شوند، و نه در خانه بکیفیت غلط از دیگری بخوا
و نه در مکتب بر کتاب خود متحسّک بوده بقرار قدیم غوغا
کنند، همه ساکت باشند، از هر کدام که معلّم چیزی پُرسد
پ
بقدر لازم انچه داند جواب گوید، و یک کتاب سه فریق
یفتی
را کار داده باشد. بهر جا که تبدیل کار بود، بقدر مافی


١٢
حاشیه هم از بهر معلّم داشت، و در هر حصه بر یک قطعه
کلان، خلاصه آن حصه بقلم خفی از بهر معلّم نیز آمده بود.
شاگردان هر معلّم را چون در دو امتحان پانزده روزه خراب
میدیدم، او را موقوف میکردم، وغیر معلّمین هم هرکدام
از مخالفین بقدر فکر خود می سرائیدند، بعض میگفتند
چه معنی دارد بهزارها سالی چنین نشده بود، حال از کجا
چنین میشود، و دریافت این نمیکردند، که بهزارها سال در
طیاره هم نبود، حال چگونه مردمان بهوا میپرند، و کارهای
عظیمی از ان میگیرند اگر کوشش کنی ازین راه خواندگی
بآن میرسی، و بهتر ازان ساخته میتوانی، و بعض میگفتند
که آرے خوب است مگرفهم آن براطفال سخت است،


۱۳

و فهم این نمیکردند، که در روش قدیم قاف لام پیش قل نقص روش قدیم
میگفتند: مبتدی ذکی ازین لغت نشتر مرتب معلم که پیش
را در عقب لام می آورد، و در دل خود از بحر قاف خیال
داشت، که هیچ دشمن اینچنین در صدد دیوانه ساختن
طفل معصوم نشود، اینقدر فهم میکرد که سبق من قاف است
و لام، اگر چه چنین قاف را من در الف ب ندیده بودم
مگر باز هم یک نشانی از ان دارد، پیش را میشناسم،
انهم جزو سبق من است، اما یکحرف قل را هم از زبان
احدی میشنوم، و اینحرف را نه در الف ب من دیده
و نه درینجا هست، البته بعد از گفتن آن سه نام، آخند با
جن میگردد، همین آواز بی اختیار از زبان وی میبراید، بس


۱۴
متبع او میگویم، اگر نگویم باز میزند و حال اینستکه مدعای
اصلی آخند همان لفظ قل، است، و در نام گرفتن آن
سه چیز آشنا هیچ فایده نیست، و درین طرز جدید از
خود مبتدی میپرسد، که این چیست، مبتدی چون از
خورد و کلان آنرا برگ و ریشه میشناسد، فوراً میگوید
قاف، و همچنین آن دیگر را میگوید که لام است، با
معلم میگوید این قاف را پیش بگو، مبتدی چون آواز
را بهر حرکت کرده میتواند، بلا توقف میگوید «ق»، بعد تکرار
این آواز معلم میگوید این آواز خود را بر لام بزن او
بلا غلطی میگوید «قل» آینده ما قبل ازین بچهار سال با
اکثر اطفال حاصل نمیشد زیرا کاشکی میگفتند که این شکل و


۱۵

را هر جا که ببینی آنرا قل بگوئی تا یکمیک قطعه را بشکل ترکیبی شان
نشانی کرده البته به نصف آنمدت اضافه گوئیها بے سرسام
کن خواننده میشد، و کم فهم ما با این بار نافهمی و سختی توجه خود را
بر اطفال می اندازند و این کهنه پسندان لفظ «ببینید»
را برای مبتدی میخواند، او ازان حرف آشنایی خود که
بای موحده دراز و یای تحتانیه گرد، و نون کلان و دال
سر گران یعنی اینچنینهارا «ب ی ن د» هیچ دران نمی فهمند
محض از خاطر استاد میخواند، پس اگر حروف خرد را از
قرار هدایات « ۲ و ۳ » این کتاب دانسته او نمود
باشد هیچ وسوسه بدل او راه نیابد، و باز چون می بیند که
در حروف معینه «ل ح م» گاه یکی بصورت اصلی خود


۱۶
ظاهر میشود و گاه دیگری مانند «لحم، محل، ملح» تعجب
میکند هرگاه گفته باشد که هر یک لفظ از حروف خُرد
میشود، مگر آخر آن از حروف کلان می آید چنانکه در هر
لفظ مزبور مسطور است، پس بر چه تعجب کند و باز در خظ
معین را مانند «س ر» میبیند که اگر سین مقدم باشد مرقوم
میشود و الا مفرد مرقوم میگردد اینچنین «سر، رس» متعجب
میشود پس اگر مطابق ہدایت «۱» کتاب ہذا دانسته اُمّی
نموده باشد که در هر یک لفظ جمیع حروف بجانب چپ
خود بسته میشوند الا هفت حرف «ا د ذ ر ز ژ و» که
بطرف چپ بسته نمیشوند، و بسبب ایشان در سلسلهٔ
خط درز می افتد ازان رو عبارت «دا د روز» یعنی حساب


۱۴
درزع از خود ایشان بسته شده پس برچه متحیر شود بلکه اولاً
بسم الله الرحمن الرحیم» برای او میخواند الف لام را
در سه لفظ ، الله ، الرحمن ، الرحیم می بیند، و آخند نمیخواند
و بعد لام دوم «الله» و بعد میم «رحمن» باز الف نیست
و استاد میخواند متفکر میگردد پس اگر مطابق ہدایات
(۵۸ و ۱۳» حروف مکتوب غیر ملفوظ، و ملفوظ غیر مکتوب
را دانسته وی نموده باشد لابد جای هیچ فکر نباشد
و ازین سببهاست که بسم الله ، در اوسط کتاب ہذا
افتاده، و همچنین اگر بہر تبدیل کار نوشت و خوان حسناً
و خط عربی و خط شکسته و حساب ابجد و رقوم پخته
و دانستن هشت حرف افغانی و غیره آنچه درین


۱۸
کتاب آمده در ضمن این تعلیم ابتدائی نموده شود و
مبتدی در اکثر نوشته های مبتلا به هرگز متخیر نماند چنانکه
پانزده سال قبل برین داعی در اول تجربه یک هزاره پسران
اوسط الذهن را مزدور نموده گفتم بلکه این کم بینی و آزار
بینائی عالمی گردد و بمحض خیال کار بند نباید بود که در موسم
خیال بهارست چار فصل * بلبل بچتر گل ندهد زیر بارشی
دل خوش نماید همان بود که در مدت شصت و هفت روز
اینهمه کارها را با و آموختم، بعد بتوسط سیادت پناهی
سید عطا محمد شاه آقا اطلاع اینکار بدربار کشید بنا که
استعجاب و استبعاد زیاد، دو پسر امی برای داعی داده بود
که در زیرنگرانی کوتوالی کار نماید تا معلوم شود که چطور از


۱۹
اینقدر کار را درین زمان قلیل تعلیم نماید، همان بود که
ایندفعه چون مدعا امتحان گرفتن داعی بود توجه زیادی
نمودم در مدت چهل روز همه کار با نجام رسید بلکه یکی
از آنها چون قدری ذکی بود اعمال سته و مصادره و پنج
شکل تحریر اقلیدس را هم یاد گرفت چنانکه در تقسیم ثلثات وا
شکل مامونی هم امتحان خوبی داد، و در ینوقت چون
سالهای زیاد اینداعی در محبوسی گذشته بود اکثر معلمین اول
مکاتب مرا نمی شناخت که این همان شخص است که
که در سه سال اول تاسیس مدرسه حبیبیه ناظم مدرسه مذکور
بود و نه من آنها را میشناختم از انرو چه از لسان و چه
از غیر آن بسی کوششها در مدافعه اینحقیر نمودند،


۲۰
و بعضی میگفتند، که خود من براه دیگر مرامی را ازین زبان
خواننده ساخته میتوانم. اگر گوئی که آن طریق خود چرا در قید
قلم نمی آوری که چاپ شود و مفید اولاد وطن گردد
و خودت مثلاً لفظ «استنشاق» را بچهار قسم بنویسم
که اطفال این دبستان، در نوشتن اشکال مختلفه الفاظ
مشکله بسیار دلیر و صاف دست اند، در جواب اگر یابند
داشته باشد، جنگ میکنند و یا گوید فرض کردم که صحیح بنویسند
اما، بآن خط خراب چه تواند، یعنی، گر مصور صورتی علوق
آن دبستان خواهد کشید، حیرتی دارم که نازش پسر
را چه سان خواهد کشید، و نمی اندیشد که فی الحقیقت همان
خوشخطی عبارت از تمیز حروف است از یکدیگر و فرق اینجا


۲۱

واضحی از همدیگر ، بعد از چندی نازش را هم بجا میکنند،
و یا از جواب وامانده ساکت میشود ، و خود داعی ازین
زبان گوئیهای شان باکی نمیکردم ، زیرا میدانستم
که بعد از مدت اندک ، اطفال خود و یا از خویش قریب
خود ازین راه و روش کامیاب می بینند ، تا
بندے ساکت میشوند ، بعد تحسین گومی میگردند ، زیرا
تجربه ازینباب دانستم که شخصی بسیار منکر اینکار بلکه از
خلق تنگی بددیگری فی الحقیقت منکر ابتداعی بود
پسر بسیار خوردی هم داشت میگفت اگر پسرم ناخوان
بماند هم اگر پیش او هرگز بیاورم در هزارها سال که
اینکار نبود، مگر مردم خوانده نمی شدند، تا آنکه ہما


۲۲

پسر خورد وی در همان حالت بندگیری من و او
آنقدر شد که قابل رفت و آمد بندیخانه گردید، مع یک
دیگر از خویشان خود، نزد اینحقیر آوردند. چون اضافه
همگونگی اکثر اوقات از شاگردان مطیع اینداعی بود
آن هر دو پسر را چون پسران خود دانسته چهل روز
وبقرار مذکور کامیاب شدند آنشخص چون طبع شعری
هم خوب داشت ، لهذا مدحیه در انبی در یغباب
ساخت ، چند بیتی ازان اینست :-

یکطرف شد بنامدرس علم که بتعلیم رایگان باشد
بسکه ترویج نیک داد بعلم خلق را فکرتی چنان باشد
طرز خاصی بروی کار آورد تا که آسانی در ان باشد


۲۳

خاصه تعلیم ابتدائی را که تعلق بکودکان باشد
میشنیدم درین وطن مردی که پر از فهم و کاردان باشد
طرز تعلیم ابتدائی را کرده ایجاد انچنان باشد
که ز بعد تعلیم چهل روز شخص ناخوان سواد خوان باشد
نه چهل روز کای دوز صبح تا شام درس آن باشد
بلکه هر روز چار ساعت آن صرف تعلیم طالبان باشد
مبتدی بعد این زمان قلیل مستعد بهر امتحان باشد
مینویسد هر آنچه میگوئی خواندنش نیز آنچنان باشد
به شنیدن مرا تعجب بود کین تعلیم ملا چه سان باشد
تا تلاميذ آن دبستان را که مراد روی این بیان باشد
مستعد بچشم خود دیدم که نه وهم است و گمان باشد


۲۴
بعد دیدن مرا یقین افتاد که انچه شنیده واهم پنهان با
مگر داعی نه از گفته اولیش متاثر، و نه ازین مدحیه آخر
متفکر گشتم اما حال چون فوت گشته، اکثر که بیاد
میگویم که خداوندا میرزا حسن جان اچکزائی سررشته
سابقه دفتر واردات کوتوالی را مرحوم و مغفور گردا
و اکثر خیر خواهان اولاد وطن میگویند، که حال هیچک
مرگ ندارید؛ یعنی تا اینکار در جهان جاری و
گویا شما زنده اید؛ اما آنانکه دانسته و فهمیده، خود را گرا
و گویند، که ایرانی چنین و بخارائی چنان کرده از طر
مضرانه خود میگویند، والاداعی کتاب ایرانی را
و خود معلم اینکار بخارائی، نزد اینداعی آمده، و بو


۲۵
از بهر غرض خود خوب بغور مطالعه کرده و ملاحظه نموده
که دیدن من و دیگران فرق هم دارد، باید کدام
فایدهٔ نو دران کاوش میکنم، اگر تا حال حرفی ازان
این دیده باشم ، که داخل کتاب خود نمایم چه جای
آنکه ازان کدام حصه کار را بگیرم و از ما بعد علم ندارم
زیرا داعی بسیار حرف شنو است، و بحضور پادشاه غازی
بعرض رسانیدم ، که اکثر اینکار را من از پسران خورد یافته
ام، در حقیقت این کتاب را آنها ساخته اند، و همچنین
روزی در مسوده الفاظ تیز نمودن مبتدیان، در سبق
«حق حی» دو لفظ کرنیل، و جرنیل را داخل نموده
بودم یکی از معلمین ما تحت و شاگرد داعی گفت که این


۲۶
دو لفظ را درینجا نباید نوشت، فوراً خط محو بران گرفتم
بعد چند روز بیادم آمده گفتم چرا چنین کردم باین
ماقبل مفتوح همان لفظ، حی، وغیره دران سبق آمده
مسودهٔ خود واپس نوشتم، و آن شاگرد خود را گفتم
او گفت که آنروز هم گفتم که این موقوف بعد لغت
در الفاظ نیز ساختن سبق ما بعد که عرض، عذر،
دران هست داخل باید کرد، واپس محو کردم، اگر نه چنین
بودمی هرگز اینکار یافته نمی شد، و ایشانرا اگر گو
که از ایرانی و بخارائی یا از خود وغیره هر چه داری ظام
کن اگر مفید دیدم هم خودم اجرای آنرا بهتر میتونه
در کار و کوشش من هیچ ضرر نمی رساند، که درینولا


۲۷
من سعی خود را بدرجه اقصی کرده ام، مگر اینکه حال دیدم
مفید ترست، اگر داری و نمی نمائی ازینجانب در چاه
ضرر رسانی افتادی، از شکل و قیافه شان چنان
معلوم و مفهوم میشود، که بخداوند اگر چیزی دارم، مگر
اختیارا نه یک کوشش مصرانه خود کردم، والا یومیه
می شنوم که بتوسط شاگردان شما در هر مکتب جوق جوق
اطفال ترقی می یابند، چنانکه نام هر چیز را خوانده میتوانند
بلکه امتحان ترقی شان در الفاظ اضافت دار گرفته
میشود، مانند پادشاه غازی، و غیره، و جماعت
بالاتر ازیشان بر خواندن نام پدر خود، چه بر نام خود
هم قدرت ندارند، اگر گویم که این طرز مناسب کلان


۲۸
و هشیاراند، اینک اطفال کم سن حاضرند، همین یکسی
نام خوانی شانرا که جواب گفته میتواند که خود اطفال
زبان تفصیل این راه چند روزه خود را ندارند، و در نام
خوانی بر جماعت بالاتر خود خنده میکنند، بنده خوا
از یحیائی صرف مخالفت اینطرز میکنم، و خود را مضحکه
عقلا میسازم، اگر چه یکی از مبتکرین متوسط داعی از یاد
حضور اعلیحضرت همایونی، زجر یافته شد، چه جای آنکه محلی
خودم در باب دیگرے بگویم، بالضروره خاقان نقد
ممدوح از و میپرسد اگر داری بنما بلکه قبل ازین چرا بتجر به
عریضه نگار حضورم نگشتی والا چرا، و این چرا باز هنزاد
متعاقب بزهره سختی گشته، مردم خواهند گفت که بزور این کار تنها سا


۲۹

خود کار را زیر میسازد، و حال این که در عین مجوسی داعی
خود اینکار چنان زور داشت ، که منکر را مداح خود میساخت
و خدا نخواسته باشد ، که طبع نافع بضرر کسی راضی
شود، الا که از اغماضش ضرر زیاد جانب دیگر دیده شود
و باین درجه نمیرسد ، مگر این گفته های شان یک اثری
بر دل معلمین نوکاری انداخته ، تا اینکه چند نفر معلم
اعلی در جمله معلمین این طرز پیدا شدند ، از کار خود
آنقدر دلیر بودند ، که در جواب کل منکرین میگفتند ،
اگر بصد نفر کار یکماهه ما را یکسال کردند ، باز زبان شان
آزاد باشند، والا میدان امتحان وسیع است، پسران
مساویرا سی نفر یکی از ما داده شود ، و سی نفر بکل منکرین


۳۰

تا معلوم شود آنکه در وغش باشد معلمینیکه کار را
از رشک آن چند نفر خوب بموجب رقعه و وارد
بتعلیم حماقات بلندی آوردند، و احوال خودشان
چنین بود که گاہی لفظ «چنین» واقع حرف سن
را با طفال میخواندند، چون گفته میشد که در بخالت سن
هیچ حرف، ایشان خبر ندارند، شما چه حق خود را
این لفظ برایشان دارید، میگفت پس چرا نوشته اند
برای این نوشته، که عقیدی کوئی، درین ترکیب
دو نون آمده، اگر از نون آخر، نقطه را پاک کنی ہم انا
میشود، که نون است، و نون اول بموجب نقاء را
شش رنگ را قبول میکنند؛ اگر صاحب کتا و با


۳۱

این دعا را در کدام لفظ مہمل می آورد باز کتب لغات
را در عقب معنی آن ورق میزی والا بعد ازین عبات
«آواز دانی» را بخط جلی در عنوان آن بچشم خود دیدہ
باشی که در زیر آن «اَ اِ اُ» نوشته شده و بعد ازان این
سه آواز هر سه حرف را دانسته مبتدی میکند بنابر مذکور
در نسخه ثانی آن لفظ چنین رابلفظ مجمل «چقن» عوض
نمودم، آن دیگری در تعلیم همین حصه اول میگوید من
امروز لفظ «نند» را بسر شاگردان خود خواندم موجد
آخریچه قانون درین حصه «شور بازار» باین درازی
را بآسانی خوانده میتوانند، زیرا شور موقوف بواو دست
و باء حرف بهمراه الف و زار موقوف بعبد الف است


۳۲
کلمه ( جو ) بالفتح را خوانده نمیتوانند ، زیرا درین حصّه کـ
از واو اصلی میشود، یعنی آنکه از زور پیش حاصل کـ
از واو ما قبل مفتوح باز در سبق اول حصّۀ ثانی کـ
میشود، اگر شما بیک قانونی گفته باشی بسیار خو
بگو که من از چنین حرفها اینکار را یافته ام ، و الا این قـ
ند ، بعد از سبق ابد طلب ، واقع حصّۀ ثانی خـ
میشود ، معلّم ، غلط کردم ندانستم « موُجد » مـ
یابنده است ، و خود را باین اسم در بعض جـا : اً طـ
ضرورت کار نامزد کرده ام ، و برای اینکـه مـ شـو
از هر ولا هر چه ازین طرز پرسد ، تحریری باشد ، یـا گـفـ
جوابده میباشم ، و شما را نسبت بدیگر معلّمین کم دیده خو


۳۳
که سوالی درینکار از من نموده باشی، حال بامید بازی
دادن اینحرف رازوی، ازین سبب یک معلم اول
فریقهای ابتدائی این طرز یک روز، دو نفر معلم ماتحت
خود را جواب داده بود، استغاثه نزد داعی آورد،
گفتیم معلم اوّل من درینباب مختار است زیرا عهده برآر
ترقی کل اطفال ایندرجه مکتب خود است، مگر چون
عصر بیاید سبب را از و خواهم رسید، تا آن معلم رسید
اظهار نا قابلی شان نموده گفتم نگهداشت فریق از
شوخی تا نوبت ثانی شما بایشان کرده میشد در جواب
گفت نگهداشت آن بتوسط چپراسی، وکبطان جماعت
خوب است، نه بتوسط معلّم نا خوب، که تا رسیدن


۳۴

ساعت دیگر من، فریق را گمراه می سازد. اگر
خوب وا دید خوب، والا با اینکه در هر فریق یکنیم ساعت
من میرسد، هرگاه مکتب من از دیگران پس مان
مجرم شما میباشم بجز خوب گفتن جوابی برای
داعی نماند ؛ لهذا شما بپسرش هرگز نخوانده، بلکه
خوانده؛ اینچنین تلفظات بیوقت مبتدیرا دیوانه مید
و بقرار قدیم، تا پنج سال باز بهوش نمی آید، والا چا
دارد، هر پسر بدقایق نفع و نقص چار مغز بازی میدا
و بچنین امتحان ظاهر آسان نمیداند، بلکه تا از متنا
جواب نگیرد، معلم از اینجا نمیگذرد، و یکدانسته شا
آمده گفت، که آنچه شما از قول مبتدی در سبق اول


۳۵

حصة ثانی یعنی در سبق، حق، جی، نوشته اید، مبتدی
من نمیگوید، اینک با خود آورده ام «موجد» بسیار خوب
شما پیش روی من تعلیم کنید، معلّم، ح را بزبر بگو،
مبتدي، حَ، معلّم، این آواز خود را بر سر قاف بزن
مبتدی، چپ «موجد» اینطرف ببین، ح را بزبر بگو
مبتدی حَ موجد، باز بگو باز بگو مبتدی حَ حَ حَ
موجد این آواز خود را بر قاف بزن، مبتدی «حَق»
معلّم همین غلطی از من شده است، که تکرار نکرده ام، موجد
نے غلطی کلّی شما هنوز این بود، که در تلفّظ خود لفظ «سر»
گفتید، مبتدی فکر کرد، که بر سر قاف، و دیگر جای
آن زدن البته فرقی دارد، که معلّم تشخیص سِرّ را من میکند


٣٦

در فکر اینکار اصل مدعا را گم کرده، یک نی و صد آر
را بهتر دیده چپی را اختیار کرد پس در هر تبدیل کار بار
فکر معلم بخیالات مبتدی بوده، چنان تلفظ کند، که بجز آن
راست هیچ راهی برای وی نماند؛ چون دو سه
را خوانده، عادت گیر شود بعد لفظ «سر» گفتن هم تیز
نی آرد، و لحاظ مبتدی آنقدر لازم است، که من در
حرف شناسی؛ صاد، طا، را ساد و توی بسیگر
و تائی فوقانیه خواهم نوشت، از انرو مولانای رومی
فرموده در بهر طفل نو پدر تی تی کند گرچه عقلش شه
گیتی کند چونکه با طفلان سر و کارم فتاد، هم زبا خوا
کودکان باید کشاد، و چون در هر سخن این دیبا اور


۳۲

مدعا بیداری معلم است، نه محض قصه لہذا فراور دسخن
بر صاد طار آوردم که معلّم با وجود چنان نوشتۀ من مبادا
او صحیح کرده، صوات، بگوید؛ که این کا ر بزیادتِ علم معلم
تعلق ندارد، بلکه حسّ و فهم خود انسان را میخواهد، از انرو
بر چند حاشیه دراز، و گفتن های بسیار، بمعلمین
کردم، حسب الخواهش نه افتاد، بعض را موقوف
کردم، که توجّه نمیکنید، و بعض را بامید خوب شدن
مجدّداً مقرر نمودم، حال اینچند نفر بسیار خوب پیدا
شده، مگر چند نفر، بکدام شهر و اطرافِ عسکر کفایت
خواهد کرد، لہذا، آنشرح سابقه را گردانیده بانطور
آوردم که یکمعلم ایستاده، باشاگردان خود مخاطبه میکند


۳۸

با معلم نگوید که من سخن شرح نفهمیدم زیرا در جواب میگویم که
هیچ میگویید این معلم کتاب را ببین که او چه میگوید و شما چه گفته
گوید که سخن او نفهمیدم، در جواب گفته خواهد شد که اطفال
او میفهمند شما چگونه نمیفهمید در هر تبدیل کار هم در متن مبتدی و هم
بر هر هدایت تعداد موافق دارند شما کسی چنین گفته اید که ا..
و نیز دانسته معلم باشد که زبر و زیر چون در صورت که
فرقی ندارند از انرو بعوض زیر کسر درین کتاب
خواهد شد پس با مبتدی خوب تکرار کن که کسره زیر را گون
و یا خودت بعوض آن زیر گفته باشید و نیز اگر معلم بر من
الفاظ مهمله استعمال کند چنانکه موقوف بعد با راژ فات
باژه را نوشته مبتدیرا مامور خواندن آن نماید مختار است

* * *


۳۹
انتباه در باب مقرر شدن وزیر صاحب معارف
جناب «محمد سلیمانخان» وسلوک معلم
و اصلاح اخلاق متعلم :
چون این ذات ستوده صفات یک آدم مغزدار شایسته‌ای
بود، وقتیکه بر کار معارف مقرر گردید، بعد مدت اندک
دیدم که در اجرای کارهای معارف شوق زیادی داشت
و اینکار را بر نائب الحکومگی خود که در دارالنصرت هرات
داشت بسیار ترجیح میداد از انرو چون نیک ملاحظه فرمودند
دیدند که واقعی اساس معارف همین طرز جدید تعلیم
ابتدائی است خصوصاً در وطن عزیز ما احتیاج زیادی باین
تعلیم ابتدائی مذکور که نه اکثری بلکه همه را امتی گفت باید


۴۰
خوانده انرا شاذ و نادر باید شمرد، و اجرای این ا
موقوف بر مصروف بودن این پیر ضعیف اسو
لهذا توجه زیادی بمبذول حال ابتداعی داشته آنخار
سابقم که معلم داده نمی شد، اگر خود مقرر مینمودم ہر یک
باعلیحضرت ظل اللهی، با این حالت کم مینی رسی
نمیتوانستم، تا تنخواه آنها مقرر نمیشد ناچار حجت و در ا
میدادم که هرگاه تنخواه شما را از سرکار گرفته نتوانستم ملک و
را میفروشم و یا برتنخواه خود حواله میدهم و دیگر پریشان
سابق الذکر ابتداعی بچنان آسانیها مبدل گشت که تا
در وزارت بست متعلمین و معلمین معین فرمودند از
از قرار بست مذکور هر کرا میخواستم مقرر مینمودم ، برا


۴۱
و تنخواه شان اگر از دارالمعلمین میبود اندازهٔ معین بخود داشت
و از خارج آمده بقرار یکه اولاً از حضور همایون والا سبی روپیه
معین گشته بودند داده میشد بنابر تفاوت شان بعض
بکم و بعض قدری زیاده ازان نیز معین مینمودم
مگر دو نفر از شصت روپیه زیاده نباشد از آنرو بکمال
زودی یکهزار و پنجاه سه نفر ترقی کردند و اعلیحضرت غازی
دران قرب رونق افزای وزارت معارف گردیدند
کمال مهربانی مبذول حال بندا عی نموده عریضهٔ براینمقد
تقدیم نموده شد فقرهٔ اهم آن درجه خواستن
از بهر معلمین طرز جدید بود، بحال مرحمت فی درجه روپیه
برای شان عنایت فرمود چنانکه ادنای ادنا سه روپیه


۴۲

و اعلای اعلامیست و هفت روپیه اضافه برت[؟]
اصلی خود بموجب تصدیق اینداعی میبرند، و[؟]
الدرجه تا روز این نوشته پنچنفر میباشند، و فقره د[؟]
در باب بگی بود، تا بهر مکتب دور و نزدیک بآسا[؟]
رسیده توانم، بکمال ذره نوازی یکهزار روپ[؟]
بهر خرید آن عنایت فرمودند، از هر پهلو معاد[؟]
کار بخوبی نموده شد، و بعد این درجه یافتن کار آن[؟]
قوام یافت که بسی فریقها بمعلمین مفت کار کرده میش[؟]
چنانکه درین اول سال هزارها نفر ترقی یافتند و وقتیکه متن[؟]
هم برآمد اندازه قابلیت درجه را قدری بلند گرف[؟]
تا لیاقت خوب نمی یافت درجه داده نمیشد پس [؟]


۴۳
که هر معلم اولا کتاب خود را از روی غلط نامه که در آخر
کتاب میباشد تصحیح نموده بعد از ابتدای بسم الله،
تا آخر کتاب هندا بخواند بعد هر روزه سبق مبتدیان را
در خیال آورده، و در وقت تعلیم متوجه حال پسران
باشد، و این تعلیم را به بی پروائی نکند که :-
« از چنین تعلیم کی بینی اثر * بر زبان تعلیم و در دل
گاو و خر! » و بقرار شیوهٔ قدیم تعلیم اینولا، نمیباید
که چند حرفی را سبق داده بگوید، که بخوانید! و خود
معلم ببازار از پی سود و سودای خود رود، بلکه حال
در تمامی روی زمین، وجمیع ممالک متمدنه چنین
تعلیم مروّج است که تخواه معلم وابسته بخوبی و


۴۴
خرابی امتحان متعلم است ، غالبا گفتن وخواندن
برمعلم، وشنیدن برمتعلم است، وچه مناسب
افتاده که پسران قصه وشنیدن راشایقند، وپرو
وعظ و گفتن را لایق! وازین سبب بود که معلمین بزه
اول مکاتب در باب بعضی معلمین منتهی الدرس‌ها
میگفتند،هروقت که مابران را میگذریم معلم وفریق
را همه بیکار می بینیم، بعدچند روز میگوید که فریق من چه
تیارشد کاکا را اطلاع بدهید که فردا از بهر امتحان اگر
بیاید، دروقت امتحان همه پسران بسیار دلیر ودرستخوا
میباشند وهیچ معلم را نمیرسدکه متعلم را بزند، اگرشارت
نمیفهمد البته فهمانده نمیتواند خودراخود بزند، الاانکه در خود


۴۵
اِثنای مخاطبه چشم و توجه وی بطرف دیگر باشد
اگر یک پسری نفهمد گاه باشد که قصد خود را گول انداخته
پس اینحالت وی را از قرار قیاس دیگر اوضاع
دستهای اورک کرده، بعد محکم بیدار نماید، و هرگاه
واقتی نمیداند، پس البته معلم در جماعت بندی
سهو نموده ، آن پسر را تنزل دهد، و اگر کل نفری
جماعت نمیتوانند، سبق شانرا نصف کند،
و اگر موقوف بر ضبط سبقهای سابقه داند، امروز
خواندگی را تکرار کند، و همیشه مراعات حال مبتدیر انموده
باشد، چنانکه بعضی اوقات تفاوت صحیح و غلط
خود مبتدی نمیداند و در تلفظ خود هر دو را مساوی خیال


۴۶

میکند، پس باید معلم بفصاحت تمام یکدفعه
و یکدفعه غلط را خوانده و فرق آنرا دانسته اما
و باز بطریق مغالطه هر قسم را خوانده و هر بار از
بپرسد که این را صحیح گفتم، یا غلط؟ تا آنکه جواب
مطابق نفس الامر گوید، و هیچ غلط نکند! و با
خود مبتدی گاه صحیح و گاه غلط خواهد، تا انکه جوا
مطابق سوال معلم گردد! چون بی زبانی
آوردن است ؛ لهذا در نفس متن بعضی کارها دو
تکرار شده، تا بتدریج و تکرار در ذهن مبتدی
رسوخ یابد؛ و مؤلف آن تکرار را در کتاب هم
ندانسته، معلم چرا از تکرار زبانی آن دلتنگ


۴۷
و باید که در هر جا مناسب حال مبتدی مطابق فرموده
سابق الذکر مولانای روم کار را دانسته او نموده باشد
مدعا اینکه درین سبق تا ممکن بود زجر و قهر نکند و مبتدی
را وارخطا نسازد، بلکه اکثر مطابق فرموده شیخ سعدی
علیه الرحمة بموجب تحسین و افرین کار را پیش برده
باشد؛ « نو آموز را ذکر و تحسین و زه * ز تهدید و توبیخ
استاد به ! » و بیفاید وقت خود را بگریه مبتدی و خشم خود
ضایع نسازد ، و هر گاه بسبق متوجه نشود البته توبیخ
نماید، اما در باب بد اخلاقی میباید که مطابق لمعه چهارم
لامع دوم کتاب اخلاق جلالی که در باب تربیت
اولاد است معمولدارد، و چون نتیجه جمیع علوم و کمالا


۴۸

اكتساب اخلاق حسنه است، از انرو گفته میشد
مدت سی سال است، كه كم بينی از بهر اين بنده
گشته و ازان سبب در مراعاتِ مردم لازم المرام
با اینهمه نقایص حالات اهمالی از من بظهور میرد
و »در زشت باشد روی نازیبا و ناز« مگر چه کنم که »
»سخت باشد چشم نابینا و باز !! « لهذا اگرچه
مادرزاد هم لفظ »کور« ناگوار می افتد، مگر با آن اگر
بیخبر از حالِ ایتداعی بکوری و نابینا ئیم منسوب سا
راضی ترم از انکه چشم دار دانسته و ببد اخلاقیم موشو
دارند، زیرا »گفت رنج احمقی قهر خداست * راه
کوری نیست قهر آن ابتلاست :- ابتلا رنجی یکر


۴۹
ان رحم آورد * احمقی رنجی هست کان زخم آوردای
خلاصه لامعۀ مذکوره اخلاق جلالی اینکه: اکثر بر
خطای مبتدی اغماض کند، و تعبیر باصلاح نماید اگر
تصریح و تکرار انجامد، او را ازان خطای خودش آگاه
سازد، تا او بگوید که باز اینچنین نمیکنم! معلم بگوید که بیا
نمانخواهد ماند! یک نشانی برای شما باید داد! اگر
نگوید که فراموشش نمیکنم غرضدار نشود، تا انکه خطای
دیگر از وی سرزند، بعد بگوید که من بشما گفتم تا نشانی
باشد بیاد شما نمیماند؛ حال پنج چوب بطریق نشانی
زده میشود، اگر این چوبها فایده کرد خوب والا باز چند
دیگر بران خواهم افزود، تا آنکه مفید افتد؛ پس کلان


۵۰
مبتدیان جماعت را بر دست باید زد! اما بعضی
ابلیس سیرتان که پای را هم به اختیار خود نمیگی
پای شان بسته و دو نفر گرفته، و آنچنان محکم زد
کار شمشیر کند، والم زیادی بجسم وی رساند
چوب بقدر کلک خورد و درازی آن دو نیم
و بادامی باشد اگر سر باریک آن بدست و بر
دیگر بطرف مضروب باشد اثر بهتر دهد ؛ و چون در
مکتب و جماعت الحمد لله شفاعتگری نیست باش
مکتب هرگاه کدام از دلسوزی شفاعتی آرد خود
او را بفهماند که ازین شفاعتخواهی وی فی الحقیقت مام
حق پسر بی ترمی و ظلم شدیدی اجرا میشود مجوب


۵۱
ازین ساعت طبیعت عبید و اماء یعنی خاصیت غلامان و کنیزان میگیرد، و باز هر وقت بپای هر کسی افتاده زاری میکند که مرا از دست این ظالم خلاص کنید و این بی همتی تا بآخر در دل وی جایگیر میشود. پس اگر تخفیفی مناسب داند، اولا در شماره کم کند نه در شدت مثلاً در اول بگوید که یکچوب میزنم، مگر بشدت تمام بزند، و در آنوقت معلم خود را بحالت اوسط نگاهداشته باشد، نه خنده کند، و نه خود را بقهر و خشم درارد، ضبط خود نموده و حق خود را گرفتن تعلیم داده، و بآرامی تمام با تعلیم مشغول شود، تا او خیال کند که این معلم از شدت چوب، و از قوت دست خود هیچ ندانست، و چون


۵۲
یک کار معمولی شمرد، اگر روز دیگر چوبهای
از زبان این دیوانه بیجز از درد چوب بر اید او
خود را پوره میکند، و مرا میکشد، و این چوب
با شماره زدن، و خود را با عتدال مزاج گرفتن
مفید می افتد که باز هیچکدام نفری جماعت
محتاج چوب نمیسازد، چنانچه وقتی یک پسر کلا
نفری جماعت بقرار عادت سابقه غیر حاضری
که آن پسر داشت و تعلقات وی مرا نیز واقف
بودند، باری غیر حاضر شده نمی آمد، تعلقات
بتکلیف او را آورده، گفتم این خطای گریز پائی
بالفعل ده چوب دارد، بعد باندازه طاقت شما


۵۳
خواهد شد ! بنابراین پایهای اورا بسته و محکم گرفتند،
تا پایها از حد خود تجاوز نکند، همان ده چوب اورا زده
بعد گفتم که حال واپس خانه بروید و باز خود شما
واپس بیائید تا طاقت شما معلوم می شود، که همین
قدر کفایت میکند یا خواهان زیاده میباشد،
تا این مقدار مضاعف کرده شود، او گفت که
فی الحال رفته نمیتوانم ، گفتم خیر است ساعتی آرام
باش ! تا پایهایت درست شود، بعد از ساعتی
همان بود که فرستاده شد و در رسیدن خود بخانه
کدامی را بطریق گواهی هم اطلاع داده بزودی
واپس آمد ، بعد نه آن پسر شوختر ، و نه دیگر خود او


۵۴
محتاج چوب ساخت! تا اینکه روزی یک پسر دیگری
را یکر و پیه از بهر خریدن قدری، کاغذ دادم، او ضما
کاغذ را که یکقران و چند پیسه میشد آورد، چون فورا فرصت
گرفتن آن نبود از انر و بیک طاقی اشاره نموده شده
او در انجا انداخت بعد ختم کار بلکه شام چون دیده شد
قران در میان نبود، وحال اینکه یکدفعه دید شده بود
و دیگری هم در انجا دست نزده بود معلوم شد
که خود آن پسر واپس گرفته بود، حال اگر صریح باد
گفته شود چون منعم زاده هست هم انکار میکند، و هم
باتای انکار وجه از پدر خود می آورد و اینچنین هرگز
نمی باید، از انر و چون فردا آمده اوضاع سلام دادن


۵۵

و نگریستن وی نیز آن گمان را بیقین رسانید،
بعد بجماعت را سامع نموده گفتم که خطای این پسر
همان است که در دل من است، هرگاه او بهمان اقرار
میکند البته زده نمیشود، والا اولاً ده چوب زده میشود،
بعد باندازۀ طاقتِ وی اضافه کرده خواهد شد، او
بیکوضع مظلومانه گفت : که صاحب ! از دل شما
من چه خبر دارم ؟ گفتم راست میگوئی ! بگر کسی که
از شخم نداند پس همین چوب از دل من بدل وی
خبر میرساند ! حالا بنشین تا پایهایت بسته شود !
بمجرد شنیدن این کلمه چون چوبها پسر گزیر پای
سابقرا بیاد داشت بآواز گفت : خوبست می آرم ،


۵۶
گفتم چه؟ ساکت شد، دانستم که از پسران دیگر میترسد
لهذا گفتم : بیا بگوش من بگو! نزدیک آمده آهسته آهسته
گفت « قرآن » ! گفتم دست ! رفته آورد و بکمال حیا
پوشیدگی بمن سپرد، بعد نصیحت کردم. پس تا ممکن است
باید معلم خود را از سزاهای جسمانی مبتدیان نگاهدارد ، مثلاً
مثلاً بگوید که برای این خطای شما پنج چوب مقرر است که
مگر حال نمیزنم هر وقت که خطای دیگر هم کردید ،
باز این چوبها هم زنده میشود، و همه یکجا زده خواهید
شد ! اگر خطای دیگر کرد باز آن چوبها قرضی هم زده
شود تا سخن را هوائی نداند . اما باید که چوبهای قرضی
اکثر بطریق انعام بخشیده شوند، چنانکه گوید فردا اگر


۵۷

خواندگی خود را صاف و صحیح خواندید، و یا دو لفظ را به غلطی
نوشتید، از همان چوبهای طلبی معاف هستید،
و چنین تدابیر موجب تخفیف جانبین گردد، نه وقت معلم
ضایع میشود، و نه مبتدی به لت و کوب عادت
میگیرد . نه چنانکه بعضی پدران به پسران خود میگوید،
که اگر بار دیگر چنین کردی ! من ترا میکشم ، و یا
چشمت میکشم، پسر بهمان ساعت میداند که پدرم
دروغ میگوید و مزاح میکند و بر اقدام همان خطا
هنوز دلیر میشود ، پس لازم آنست که آنچه به پسر گفته
شود. بالضروره بعمل آورده شود! نهایت بعدد کمترین
و بشدت زیاده تر باشد ! و چنین لت و کوب بزرگا


۵۸
را بهیچ طفلے عیب خود ندانسته بلکہ مستلزم خوبی خود
بدلیل اینکه فرموده اند «ندانے کہ سعدی مکان ا
چه یافت* نه هامون نوشت و نه دریا شگافت
بخورد ی بخورد از بزرگان قفا* خدا دادش اندر بزرگی صفا
و از دروغ گفتن ، وتلفظ بقسم خواه حق باشد یا نا حق
او را منع کند، و بر راستی ور استگاری عادت ده
مگر از ناراستی دیگران هم او را پیش بین باید ساخت
و از درشتنگوئی و زبا نبازی ممانعتش فرماید و داعی
با پسر خرد خود بر چنین روشش عمل نموده کہ چون
محتاج لت میشدم در دست راست، چوب داشتم
و بدست چپ دست چپ او را گرفته ، میگفتم


۵۹

اولاً بگو که برچه میزنم او بیان سبب مینمود من طرفداً
او شده میگفتم که درینصورت حق بجانب شما است
پس حرا من ظلم میکنیم او طرفدار من گشته بار یکی
سخن را یافته میگفت که چنین و چنین میبایست و من
چنان کردم یا گفتم تا الزام معقول بر خود ثابت مینمود
بعد میگفتم که حال نشانی باید داد، او میگفت مختارید
والا بی نشانی باز فراموش نمیکنیم، بعد واگذار
می شدم، از از و نسبت باکثر پسران، اولت را
چندان نخورده، و چون از عهد طفولیت بر روش
درست عادت گیرد، البته سبب هدایت و موجب
زیادت عقل وی گردد، چه؟ ، جواب هر سخن را


۶۰

چنین باید یافت که مطابق شرع انور بوده نه شا
دروغ گردد، و نه ضرری از ان بوی راجع شـ
ذکر بعضی از اخلاق حمیدۀ حضرت سیّدنا صدّیق اکبر رض نه خود حیله کند، و نه بحیلۀ دیگری فریب خورد، چن
گویند حضرت سیّد الاتقیا صدیق اکبر رض بتمام
شریف شان نه از کسی بازی خوردند، و نه کـ
بازی دادند، و چون بعضی پدران در شنیدن
میگویند، که باخلاق صدّیق اکبر رض که میرسد! بم
میباید که یک کمی از اخلاق حسنۀ ملل غیر مسلمه
نصارا علی الخصوص اهل هنود این مملکت، که در
معاملگی و ایفای وعده مثیل و نظیری ندارند، پند
عبرت گیرند، و البتّه ازین راه فرزندان خود را متأثـ


٦١
ساخته میتوانند، وچون اکثر اطفال ومبتدیان کم تجربه را
آنچه در دل آید فورا بر زبان آرد ، لہذا از ایراد محجل ممنا نعت
فرماید ، تا سخن را از هر پہلو دانسته خود نسازد بجواب
آن خصوصاً بایراد هرگز اقدام نورزد که اکثر غلطی در فہم
خود چنین مجلین میباشد ، و آن ایراد بیجا باز موجب خجالت
وی میگردد از آنجا است که گفته اند ؛ « چون غلط بشنوی
شتاب مکن که مبادا تو غلط با شی ! » ؛ خصوصاً بر پاد شاه
وبزرگان ، ومردگان بلکه بر هر غائب نباید ، زیرا
هر وقت وحال مقتضی یک کار و علاج دیگر میباشد
پس فرضاً اگر وقت وحال تبعاً یا اصالتاً مقتضی
ایرادی شود ، باید که دلایل الزامی را در سخنان خود


٦٢
مدعی دریافت نموده ، بعد مدعا را بر همان اصول
بقدر لازم ادا نماید ، اگر چه چنین مواعظ از انداز
اطفال بلند مینماید ، مگر اکثر شان خوب سامع و
سخن میشوند ، لہذا از تکرار بسیار آخر الامر متاثر
هشیار میگردند. و هر روزه بمناسبت حال سا
چیزی ازین حرفها در فراور دغن باید آورد ، در
رشوت بگوید که رشوت عبارت از چنان روپیه
که خفیه برای حاکم کار دهد چنانکه حاکم ، با ظہار آن
میکند و مخفی میدارد و انکار میکند و اگر ناچار شود
بران میخورد که دروغ میگویند یا دروغ میگویی برا
از شما روپیه گرفته ام ؛ و آن مبلغ و متاع برای مینا


۶۳
داده شده که مال آن رعیت دیگر، یا از سرکار را بمن بخورن
یا بار مرا بردبگری بینداز با کاروی را اگر کرده ناحقی
بحق دیگری نموده، و اگر نکرده وجه رشوت وه را بناحق
خورده لهذا از اظهار آن بسیار شرم میکند، و بر ملا
افتادن آن راز با و نامردی مساوی بمرگ منسوب
میسازد، پس اینچنین شخص باید که در محفل مردان خجول
ننشیند و دم از غیرت و شمشیر هرگز نزند، اگر کدام
کار متهورانه از وی سرزند، بدان ماند که زنی شوهر
خودرا بکشد، و یا پسر بد نام آخرالامر دزد و آدم کش
براید که چنین تهور ها هم فی الحقیقت کمال نامردی
میباشد، الغرض رشوت گرفتن انسان را از


۶۴
مردی می اندازد، صاحبان وجدان بلند، هرگز تقا
آنرا کرده نمیتواند اگر چه بسی مردمان در زرشش زیادی
از ینباب یافته و حال از برکت اعلیحضرت غازی
کمتر شده اما دهنده را در اکثر کارها هیچ عیب نیست
که از سگ بجز لقمه دادن نمیتوان گذشتن بلکه دا
امور جایزه و مواضع مدافعه اقدام مجلانه بآن نمودن
از انرو گفته اند که مرد رشوت میدهد و نامرد جرم ، اما
آدم رشوت خور که وضع مردی بطریق ساختگی میکند
محض از بیحیائی است گو آنکه از بهر اصلاح یک امراست
رشوتی گرفته آنهم بخود نشانی دارد ، بطریق عاد
نمیباشد ، وقوع آنهم برسبیل ندرت بنا بر حکمت


۶۵
میباشد، و چون در باب بعض نفری شنیده میشود که
علم را دوست ندارند، برنفی آن سخن میرانند، اگر بر خلاف آن
علم می بودند که مسئله موشی در چاه افتادن بصد شعبه
میساخت، و این کاریک دو عالمی همه ما را از کارهای
ضروری و فکر در کار و حال مدعی باز میداشت من هم
چیزی نمیگفتم، اما چون در مخالفت علوم جدید دشمن شکن
میباشند، پس در جواب چنین جهال آیه و حدیث
گفتن پیچ مفید نمی افتد گر سخن صاف بعبارت آسان
با و گفتن بهتر است که اگر بالفعل یک زن مدعی بالای
سرت در طیاره آمده گوید که فوراً زنت را طلاق کن
که بکار مردم ماست و از دین خود هم بگرد و مرتد شو، والا


٦٦

باین یک گله با آن صد نفر پهلوانی که بچندین چیزها
ساخته، و پهلویت حاضرند طعمه سگان میسازمت
بجزارد برای خدا ،، چه خوابی گفت ، که من ایمان چنین
گوینده ها را خوب وزن کرده ام ، و فرض کردم که شما
بسیار صاحب غیرت هستید آنوقت هم « از برای خ
نمیگوئی ساکتا نه جان بحق تسلیم مینمائی پس چرا
اعلحضرت غازی پسر خودت بهتر از جرنیل او بر
و بد و جرنیل مدعی عوض نمیکند، و شما خود را بمفت مین
نی نی من این غرش زبانی و آن نامردی پنهانی
خوب میدانم و می بینم علم زحمت و بیدار خوابی و
و غلامی جانت باین تکالیف آموخت ندارد،


٦٢

بسن چهارده سالگی رسد باز رزق حلال را مییابد
و با این دل و دماغ باز دم از مردانگی هم میزنی بچه ها را
بازی بده آقا جان آری اگر میگفتی که وقت تعلم خودم گذشته
اما بکل اولاد و نبیره ام وصیت و نصیحت همین است که از مهد
تا لحد در طلب علم باشید که غیرت همین است دولت
همین است دیانت همین است انسانیت همین ! بعد میگفتم
که این پیر کار را از پیج پنجه گرفته در ترغیب مردم است
و از جمع همان اختر شناسان اسکندر شمرده میشود که
گفته اند در سکندر جهازانه آسان گرفت به تدبیر اختر
شناسان گرفت، اعلیحضرت غازی را الله تعالی
یک مدیر و منتظم خوبی بما عاجزان عنایت فرموده


۶۸
خداوند از دل اینداعی آگاهست که آنقدر اعلیحضرت اورا
در خیالات لازمه خود بلند می بینم که ستودن ویا
شرم هر مداح میدانم، و هرگز بآن خوش هم نمی شو
چنانکه بصد قصیده یک پیسه بکسی نمیدهد، اگر بغرض محال
کدام جاهلی هجو او نماید هم چیزی نمیگوید مگر بر تضیع اوقا
وی افسوس میکند، اما اگر گفتار ویرا در حالی ومآل منافی
قانون خود داند آنرا سرزنش و مدافعه سختی میکند که قانو
یک امر مشترک عمومی ست نه امر شخصی که ازان در
گذر شود، و او خود را تا آخر حیات بر روش انسانیت و
و خیالات لازمه خود میخواهد کامیاب شود یا نشود که
انسانیت همین نیت و عقیدت است وانشا الله تعال


۶۹
یقین است که بالضروره کامیاب می شود چرا که خدا
نمیگذارد و خدا را از چنین بنده صاحب عزم مقصد اعلی
شرم می آید لامحاله کار او را میکند، در عبارت ارائی
اصل مدعا از انسان میماند، لهذا مقصد قلبی خود را بهر
عبارتی که اتفاق افتاد نوشته همان سخن مولانا صاحب
را میگویم که «معنی است این نی فعولن فاعلات».
و نیز بگوید وقتیکه اتفاق مکالمه با کلانان افتد، بطریق شرم و
حیا و چشم افگنده مخاطبه نموده باشد، اگر حال مقتضی
دیدن شود بمقابل دیدن مکث زیاد نکند، و صدا خود را
بر صدای آنها بلند نسازد، و در مجلس بکالا و چوب
و کاغذ و غیره بازی نکند، و متوجه سخن کلانان باشد،


۷۰
اگرچه سخن شان از فکر وی بلند باشد، باز هم بقدر؟
چیزی از ان استنباط مینماید، و چیزی را زیر تاریک
چراغ نگذارد ، وظروف زیاده از طاق در طاق ننهد
کلان چیزی بخواهد فوراً برجای مناسب در زیر نظر وی
گرفتن و سخن از وی نخواهد ، و در خدمت این خیال
خود ندارد که نظر مخدوم بران بیفتد که کلانان از چنین
خواستن خادمان که گویا ؛ فی الحقیقت یک نوعی
منت نهادن » است، بد میبرند ، و دروازه کسی
نرزند، و از اخلاق عوام الناس و اختلاط با آنها
نماید، چنانکه یکی یک سخن در از میگوید، و دیگری
شنیدن آن سراپا، باز بطریق سوال، اعاده آن گفته


۷۱
کمشال میگوید: ها؟ یعنی چه گفتید؟ بلی؟ یعنی باز گوئید!
همچنان او باز آن قصه دور و دراز را از سر میگیرد، و باین
قسم بسببیکه یکی همان یک سخن را دو بار میگوید، و دیگری
باز آنرا بتکرار می شنود، نصف عمر گرانمایه هر دو
ضایع میشود! و نیز نگوید، و این مطلب را بدرستی درک
مبتدی و یا اولاد مرکز نماید، که هر قول و فعل حسن و نیکو که
از افراد ملل بیگانه دیده میشود، اینها همه از دین مبین اسلام
اخذ شده، بلکه اکثر آن مفصلا در قرآن مجید وارد گشته ولی
چون در ین وقت اکثر مسلمانان از کم عادتی، و سوء اعمال
خودشان بی آنکه با وامر و احکام اسلامی پابند باشند،
فقط نام اسلام و مسلمانی را از بهر خود کافی دانسته و محض


۷۲
جسم و اوراق قرآن را کتاب خود شمرده ، بدون
کلمه طیبه بقیه عمل قرآن را کار و وظیفه دیگران دانسته اند
پس اگر بعضی درشت سخنان عار دین اسلام گویند
ہند و ایمان ندارد ، و فرنگها شیطانند ، ما را بایشان
چه نسبت ؟ اینجواب شان نه در پنهان قابل شنو
و نه بخواب انسانی ، و نه مفید اخروی است بلکه نتیجه
وی این میشود ، که اسلام عبارت از کلمه طیبه و
و دروغ گفتن ، و دزدی کردن ، و کینه ورزیدن ، و باهم
خود جنگ و خصومت داشتن ، و جمیع احکام دین
خود را تکالیف مالایطاق شمردن ، و معانی و حقایق
کلام الله را بکفار گذاشتن است ، پس چنین دینی


۷۳

دین اسلام نامیدن، و بحضرت او سبحانه تعالی و
بنام مقدس شارع اعظمش منسوب ساختن، الحق
که یک تهمت و افترای بزرگیست ؛
« سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ » !
و دیگر اینکه اطفال را میل خوردن بسیارست، و آداب
خورد و نوش قسم مهم اخلاق را تشکیل میدهد ، پس باید
که از روی تحقیق کوشش شانرا بخشاید، و بگوید که
خوردن از بهر زندگیست نه زندگی از بهر خوردن، زیرا؛
طعام یک چیزی نیست که گرسنگی دایمی انسانرا
کفایت کند، بلکه طعامیکه امروز خورده شد ، بعد از مرور
یکچند ساعت فضله شده پس کار خود میرود، و غیر


۷۴

از ان در یک آن نه اثری از لذات و نه کیفیتی از ان
آن میماند، و برای فردا باز گرسنگی عارض میشود
پس اگر هر چند در خوبی و زیاده خوری آن اصرار شود
و همه همت خود را بصرف آن گمارد از گرسنگی فـ
باز خلاص شده نمیتواند ، فاما بدسلوکی ، وبد خویـ
و بی انصافی وی در دل همکاسه میماند ، و آن بـد
بر بی غیرتی وی حمل شده همیشه او را بهمان نظر
می بیند ؛ پس بطریق انصاف و انسانیت باید
خورد ؛ (( چون زآشش میهمان کمتر خورد * صاحـ
خوان آشش بهتر آورد)) ، واگرچه خواهش لباس
بدرجه دوم از خواهش طعام است ، مگر اطفال ماننـد


۷۵
خیلی بان شوق و رغبت دارند، بلکه در تخیله بعضی
کلانان هم همان خیال طفلی مستحکم گشته، لهذا باید گفت
که لباس زاید از قدر لازم، محض ساخت و سار
غ
یعنی چیزی بر خلاف واقع نمودن، بعبارت دیگر درو
بیوسط زبان گفتن است، چه هر نادان مجسم ملباس خود
را هر طور ساخته میتواند، مگر موجب تغیر ذاتی هیچکس نمیگردد
چنانچه مچله ہاے اینجا یک شخص معین را بذریعه لباسها
ی
مختلفه و قالبهاے متنوّعه گا ہی عالم متقی ، و گا
ہندوی مشرک ، و گا ہی چون یک افسر متهور است
و گاه چون یک زن جمیله ساخته بہیئتهای خیلی
مختلف و متضادی بنظر جاوه میدهند، حالا نکہ فی الحقیقاً


۷۶

محض مغالطه است و اینکه ساخت و ساز از بهر نظام
جایز بلکه واجب است، مدعا از ان اینست که بتوسط
لباس، هر حبان بزدل، چون پهلوان متهور بنماید
و در نظام هم از قدر لازم تجاوز نمیتوانکرد. مثلاً اگر سپاهی
لباس افسر پوشد، در معرض بازخواست عظیمی افتد
مختصراً مبتدیانرا بهمین بیاناتیكه ذكر شد بخوبی فهمانید
و این فکر را بخاطر نشان شان گرداند، که مدعای ما
و شما اینست ؛ که از جلب علم و کمال، وکسب سیز
و اخلاق، وطن خود را فوق همۀ امم، و ملت خود را زانوق
جمله امم گردانیم، و در راه اطاعت و خوشنودی، و تحصیل
رضا و خورسندی ذات شوکتسمات مراحم صفات پادشاه


بزرگ دیانت پناه معارف پرور، وپدرجوانبخت
مهربان حقایق آگاه شفقت گستر خودمان
اعلحضرت امیر امان الله خان غازی»
صانه الله بالحفظ والامان بجان ودل کوشش دهیم
ویمن اینهمه سعادت، ومزیتهای اخلاقی خود ها را باوج
عزت و ترقی، متوصل وملاقی سازیم، تا در حصولِ مطلب
ومرام، وحفظ ننگ و نام تا ما دام قیام نبازد جمیع
خاص وعام باشیم!
خلاصه اینکه در هر باب متوجه احوال پسران بوده
بانواع تدبیرات بطریق امثله و حکایات، در ضمن قصه
دیگران، طبع ایشانرا بر ترک ذمایم، و کسب حماید


۷۸
مایل وراغب سازد و در اجتناب نمودن شان
از دروغ ، وعادت دادن شان بر راستی ،
بدرجه نهایت ساعی باشد، که منبت کل ذمایم
کذب ، ومنشاء جمیع حماید صدق است ! لهذا اگر در
کدام گناهی مرتکب کذب نگردیده ، واعتراف بگناه
خود نماید، تا ممکن بود گناهش را بسبب آن صدق
در گذر نموده عفو وسح را مبذول حال او فرمايد، تا
بدینصورت دایما برا مال حسنه مرتحب ، واز اعمال
سیئه مجتنب گردد !!
پس ، ای افراد ملت جلیل غیور افغان !
فرزندان ، و بگر گوشکان تا نرا معطل و مهمل نگذارید!


۷۹
و یکقدری دایره جولان فکر و اندیشه تانرا وسعت دهید
و یک کی بر اطراف خود نظر ملاحظه افگنده ببینید!
که ذاتِ مراحم آیات اعلیحضرت پادشاه جلیل القدر
معظم غازی ما ، تا چه درجه در فکر ترقی و بهبود اولاد های
ما هستند، و معارف را آنقدر رواج و تعمیم داده اند،
که اکنون در جمیع اطراف مملکت؛ و هر چشمه های
فیض و برکت ، و ترقی و سعادت آن بکمال فرخندگی
و شطارت چاری، و نبعان یافته عموم ملت را سیراب
و باغ وطن را شاداب فرموده است ، انیست که
برحمت و توفیق الهی و برکت روحانیت مقدسِ
حضرت رسالت پناهی و بیمن توجهات جهاندارِ


۸۰

اعلیحضرت غازی درین زمان سعادت توامان
دور امن و امان چنان یک قاعده و اصول جدید تعلیم ابتدا
بر روی کار آمد ! راه و روش این ، و طریقه تعلیم همين
بشتابید ! و بزودی ازان استفاده کنید !!

(( راه این است و غیر این همه هیچ )) ازین راه بسوی
نتیجه و انتها ، و نقطهٔ مقصد و مدعا کوشش نما ! ! !
(( دادیم ترا ز گنج مقصود نشان )) اگر نرسیدیم تو شاید بری
(( لَعَلَّ اللهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا ))

( * * ) اگر مخالفعتی در بین متن کتاب ہذا ، و متن کلان ورق بر چوب سوار شده
این را معتبر دانسته آنجا را بر تخته سیاه حرف نویسی کار نماید .
. خط مستقیمی که بر هر صفحه از صفحه ۴ تا آخر عرضاً بطرز افقی کشیده شده ،
متن علم بتدائیه (( ابنه )) را از شرح آن جدا میکند ! اگر چه زیاده از چهل دفعه این کتاب
تغییر و تبدیل یافته و ہر نسخہ آخر می بهتر از سابق خود میباشد مگر چهار دفعه باندازہا
مختلفہ بطبع رسیده این چهارم، یعنی بهتر آنهاست .


۸۱
ہو الله المستعان
متن ابتدائیۀ امانیه
مشتمل بر سه حصه
حصۀ اول در حرف شناسی و آواز دانی
حرف شناسی
سبق (۱)
(۱) ا ب ج د ر
(۱) معلم، این نقطه را که برین تخته گذاشتم ، هر ۔ خطے کہ از وی بہر کدام
این هشت طرف تخته برده شود بهمین نامها یاد
میشود، که درینجا نوشته شده ؛ پس این خط بالا
برابر رده بقدر سه جو را « ا » گویند، در سالهای
پیش الف ، میگفتند، و درین وقت از « الف »
فقط « ا » میگویند برایت « الف » سخن را
دراز نمیکنند، و همچنین نامهای دراز جمیع حروف

راست بالای
برابر بالای
چپ بالای
راست برابر
چپ برابر
راست پایان
برابر پایان
چپ پایان


۸۲
س س ص ط

را ساقط نموده بقرار زمین حرف کوتاه کوتاه می نامند، موجد:- این
نیست که هر حرف را بتکلیف تمام باد از ابتدا بساکن ادا مینمایند که بجز اطفال
عموم معلمین نمیتوانند، و ایام زیادی بران میگذرانند و این همه تکلیف از
آوردن موقوفست. بر خود می برند، معلمین طرز جدید چون کلمه مذکور را در ظرف یک
بکمال آسانی بمبتدی می آموزانند، چنانکه در موقوف بعد الفت خوابی کرد
دانست، لهذا حاجت بان هیچ ندارند، و نه ایام خود را بران ضایع مین
اما این آواز ((بری)) حروف درین طرز جدید از بهر کارلت فورا
حصه ثانی در سبق ((حق حی)) و همچنین در سبق ((ابد طلب)) بسیار خـ
افتاد، وفایده کلی نسبت بروش قدیم آن بدیهی است چنانکه آنها
اکثر حروف را مرکب از سه حرف نموده و مدعا یک حرف اول آن بود،
و آنهم بحرکات مختلفه و نامهای آن ادا مینمودند چنانکه در ((الف مفتوح
((آ)) بالفتح و ((م)) بالکسر و ((ن)) بالضم واقع است، معلم این
چپ پایان بقدر نیم جو، و چپ برابر بقدر نه جو، و بالای برابر بقدر نیم جو
که یک نقطه در زیر خود بهم دارد ((ب)) گویند و سابق ((ب)) میگفتند
راست بالا برده ، بقدر نیم جو، و راست برابر بقدر یکنیم جو، و چپ پایان برار
کمان برآمده ، بقدر سه جو، اگرچه با که یک نقطه پایان سر خود هم دارد
((ج)) گویند، و سابق جیم میگفتند و این سه حرف را بطریق خطوط


٨٣
سبق تاسع
ع ف ق س
ازان سبب شما گفتم ، تا باز هر حرف را که شما مینویسید ، نسبت باطراف تخته
یا کاغذ، درست آورده باشید، حال بگوئید «اَ بَ جَ » مبتدی
«اَ بَ جَ »... معلم سرجه مبتدی «جَ بَ اَ» معلم
این « دَ » است ، و سابق دَ اَلْ میگفتند ، و این « رَ » است که سابق « ر »
میگفتند، مبتدی « در در ».... معلم از سر : مبتدی « اَ بَ جَ دَرَ »۔
............. معلم ازین که خواندید این چیست و این چیست و این چه...
.. و این « دَ » و آن « رَ » اگرچه مشابه معلوم میشوند، مگر در حقیقت فرق
واضحی دارند، چنانکه ، سر « دَ » پهن است، قلم یک کشش خود ، آنرا نوشته
هیچ گلولگی ندارد ، و سر « رَ » گلوله است ، و این را نیز اضافه کنند « س »
دندانه دار، که سابق سین دندانه دار میگفتند ، و می بینید که سه دندان دارد
« ش » کشدار ، یعنی یک کشش است و بس که دامن حصهٔ اولی میباشد
گامے ست و گامے نیست خوب ضبط کنند، باقی را باز فردا میخوانیم،
و در حرکت سر پنجه هم بخوانید مبتدی « سَ شَ » کشدار، « س »
دندانه دار ، « رَ دَ جَ بَ اَ » ، نوشتن اینحروف مسرده چون بر شما لازم است
لهذا اولا باید که نشستن را یاد بگیرید چنانکه زانوی راست را بالا نموده و برپای
چپ نشسته و این کاغذ تاریک را بآن گز که خرو خط در کشیده اینک اولا
یک دو خط از امین سیاه میکنیم تا بدانید که از کجا شروع و برکدام جاحتم میشود.


۸۴

ل م ن

بعد شما بگیرید چون چند دیگر را سیاه کردید بعد کاغذ لک - را گرفته بی گرد و غبار
دارید و قلم را بدست راست و کاغذ را بدست چپ گرفته جانب پایان کاغذ را
برابر سینه داشته باشد مگر اولا خط متوازی را بشناسید، و چند کرت این لفظ
را تکرار کنید: مبتدی، متوازی متوازی ..... معلم متوازی عبارت از
خطی است، که دوری آن از خط دیگر در همه جا برابر باشد. چنانکه «آ»
نسبت بکنار راست و چپ تخته یا کاغذ، متوازی است و «ب»، باز نسبت
بطرف بالا یا پایان تخته متوازی است، و کنان برآمده مانند گردن در ج ع م
و گرد راسته دامن « س ش ص ض ق ل ن ی» میباشند، و در هر حرف
من بهمراه شما کہا .... میکنم ابتدا و انتهای آن را نشان میدهم، اگرچه در نوشتن
انگشت نوشتن آن هم از شما منظور است، مگر از گردش قلم باید واقف
باشید چنانکه قط این قلم جلی قط کرده و باین کاغذ که اندازه قط قلم علی
ساخته و منطبق این خط بالای برابر گذاشته ام هر گاه پایان برابر بالایی
برابر کش کنم. خط حنفی ترسیم یابی، مبتدی، شقی، معلم، اگر بجانب
راست برابر یا چپ برابر، بزه میشود چگونه مینویسد. مبتدی .... معلم
معلم، حال که خط قلم را قدری از انطباق آن خط تفاوت دادم، هرگاه بجانب
بالای بر برا پایان برابر ببرم چگونه خواهد نوشت. مبتدی، نه جلی حروف
مینویسد نه مخفی محض بلکه میانه مینویسد. معلم، در بهر نوشتن «د آ» چندان


۸۵
سبق ۳
و ه ر
گرفته میشود، پس در نوشتن هر جزر و هر حروف قبلا قلم را بقرار لازم باید گردانید،
و هر روز همین طور کار خواهیم کرد، معلم " سبق دیروزه را بخوانید، جلیدی
" آ ب ج دَ رَ سَ دندانه دار ، سَ کشته دار " معلم " بسیار خوب ،
این دو شکلکران ، اول آن "ه" چشم دار ودوم خيطي است که سابق هاي
میگفتند، مگر این "ه" یک الف هم برچشم خود دارد ، واین "ه" و آنرا "غ"
میگویند که سابق غین میگفتند، و آن دو کلوله سران را "ف ق" گویند
وسابق ف قاف میگفتند، وچون هر حرف را سرش باید شناخت، زیرا
اکثرا یشان باز باین کلانی نوشته نمي باشند بلکه بعض سر هم شناخته نمي شود
که تغییر کلی یافته میباشد مگر آن از بموجب نقاط بآسانی شناخته میشوند، وچون سر
این "ف ق" و آن "و" با یکدیگر اند، پس فرق شان بنقطه میشوند، چنانکه
"ف" یک نقطه و "ق" دو نقطه بالای سر دارند و "و" هیچ ندارد
واین "گ" است ، که بهمین مرکز خود خوب شناخته میشود ، وسابق کاف میگتند
واین "ل" است که سابق لام میگفتند، باقی انرا میخوانیم ، که حال سئاسه
رسید ؛ فروا شد این "م" است که سابق میم میگفتند، و این "ن" است
که سابق نون میگفتند، وچون "ن" یک شباهتی با "ل" دارد، آنرا زود
خوب فکر کنند، "ن" یک نقطه هم بالا دارد، "ل" ندارد، در صورت
خود هم فرق دارند، چنانکه آن "آ" نمای "ل" بسیار دراز است ، و د "ن"


٨٦

ي ــ ــ
کوتاه است، این « هـ » گردک است و این را « ۀ » نافی هم گویند زیرا چون نام
او را میگیری، اتیک نفس زدن از ناف شروع میشود در « ۀۀ » و این « ء »
کجک است، اگرچه در کتاب او را همزه یا امزه گویند، مگر در ینوقت، برای
کار شماها، کجک گفتن بهتر است و « ءء » همان است که پیشتر ازین هم
او را شناخته اید، و این « ی » راسته است یعنی قلم بروشش خود،
از طرف دست راست بجانب چپ میرود، که از سر شروع کرده باینجا
تمام نموده و سابق، یا میگفتند، و این را « ے » چپه گویند بسبب اینکه بعد
از نوشتن سرک قلم از روش خودگشته، از طرف دست چپ، واپس
بطرف دست راست آمده، و هر یک ازین دو « ی ے » دو نقطه هم درنز
خود دارد، و « ی » بهر شکل که نوشته شده باشد بتوسط این دو نقطه زیر
زیر به خوب شناخته میشود، که در کل حروف دیگر انچنین حرف نیست که دو نقطه
زیر خود داشته باشد؛ حال از سر بخوانید، وزیر هر یک انگشت یا کرام نے
گرفته نام او را گرفته باشید، مبتدی، اَ بَ جَ دَ رَ « س دندانه دار » « ش
کشه دار » « ص چشم دار » « ط » « ع دهن واز » « ف ق
ک ل م ن و هـ نافی » « ء کجک » « ی راسته » « ے چپه » باین
۲۰ حرف مختلف الشکل را شما بسه نظر خواندید، اما طفلان بسه ساعت خوب
ضبط میکنند، و بسیار خوردان اگر هر سبق شط را بسه روز بخوانند هم خوب است،
* * *


٨٧
سبق ٤
(٢) ب ق ج س س
ف ق ك ل
م ن ي ي .
(٣) ب ج س ص ع ف ق
ك ل م ن ي ي .
(٢) معلم ، درینجا اصل و زاید بعضی حروف بموجب آن مفاصل ها باشما
نشان داده میشود، چنیگه از هر حرف قدر اول اصل است و مابقی زاید، الا
در «ی» که سر ان زاید، و مابعد آن اصل است .
(٣) معلم ، درینجا که همه معرا از زواید یعنی پاک کرده آن نوشته شده،
«ن» و قسم اول «ی» را ملاحظه کنید، که هر دو مساوی آن «ب» خورد
نوشته شده ، و نیز محفوظ دارید که «س» کششدار، بدون آن یک
کشش دانگ و گردن، هیچ ندارد .


۸۸
(۴) ع ععع فقفف
(۵) ف قققق
(۶) ق
(۷) ک « ال » کا ، کل
(۴) معلم ، هر حرف در حالت بستگی خود سه حال دارد ، در سر خواهد بود
یا در میان و یا در آخر ؛ پس « ع » در اول دهن باز و در میانه سربسته و در آخر هم
سربسته و و هم پوره نوشته میشود ، چنانکه هر حرف در آخر خود را پوره میسازد .
(۵) معلم ، ف ، در اول سربسته و در غیر آن یعنی در مابین و آخر سوراخ دار
(۶) معلم ، «ق» در اول و آخر سربسته ، و در مابین سوراخ دار نوشته میشود .
(۷) معلم ، چون شما « ک » را بیک قسم شناخته اید ، هرگاه روز دیگر بقسم دیگر
او را ببینید خواهید گفت که این را بمانشان نداده بودید ، و این قاعده اول از سه قا
لازم الحفظ خطاطیم است ، لہذا بگوئید ، هر کافیکه طرف چپش ، الف یا لام
باشد ، چشمدار نوشته میشود ، چنانکه درین ترکیب « کا ، کل » واقع است ، چونکه
از بہر آسانی حفظ مبتدی چنین مطالب لازم الحفظ را در مسوده اولی با قافیه
قید باری ، در آورده بودم سامعین نخواست با فغانی خود آنجا بهتر تعلیم نموده بودند،
لہذا دانستم که تعیین زبان هیچ لزوم ندارد ، هر که همان مدعا را در زبان خود بعبارات
درست بیار در و هر طوریکه خواهد مختار است ، درین سه قاعده لازم الحفظ حروف را
بنام های سابق گفتن بهتر ثابت شد .


۸۹

(۸) ه ها ههه هـ
ج جـ جـ جـ
(۹) ا ب پ ت ث

(۸) معلم ”ه“ نافی بهمراه ”ا“ چنین نوشته میشود، و بهمراه حروف دیگر
ابتدائی آن، نازک، و مابینی آن بقسم دو کمان است، و آخری را ”ه“ دنبه
گویند، که آن نیش مانند خوردترک ”ه“ است، و دو هی اول آن بروشنی آن،
مرکبک خورد، خوب شناخته میشوند، که بعبارت دیگر آنرا ششمه گویند، و ان ”هه“
دو چشمه در الفاظ عربی بسیار می آید، و هر یک از ”ج، م“ باین هها تقسیم دیگر هم می آیند
(۹) معلم، ”ا“ را همان است که میشناسی، و این چهار دیگر چون زاغان سیاه بصورت
همه یک رنگ اند، نر و ماده آن معلوم نمی شود، إلّا بنقاط، پس وی اول همان ”ا“
که زیر خود، و دومی دیگر بالای خود نقاط دارند، از دوی اول یکی ”ب“ است،
که انرا خوب میشناسی، و یک نقطه زیر خود دارد، و آن سه دیگر خواهران اویند اما انکه تر
او، و سه نقطه زیر خود دارد، آنرا ”پ“ لبی گویند، یعنی بلب گفته میشود، و چون
خواهر سکه ”ب“ است، از انرو هر دو بلب گفته میشوند، شما نام این هر دو را چند کرت


٩٠
سبقه
ج چ ح خ
د ذ
ر ز ژ
بگیرید، مبتدی، بَ پَ، بَ پَ، بَ پَ، اینک می بینید که بر نام
هر دو لب شما با هم زده میشود، و چون این «چ» هم سه نقطه زیر خود دارد
لہذا بعضی پسران درین دو حرف با هم غلط میکنند، و حال اینکه فرق واضح دارد
شما نام چ، را چند کرت بگیرید. مبتدی، چَ، چَ، چَ. معلم، اینک لب
شما پیچ با هم نمیخورد و بکام گفته میشود، لہذا این را «چ» کامی گویند، پس یبکه بصورت
مثل بَ پَ بنام گرفتن هم مثل ب، است، و چ نه بصورت و نه بنام باو
مشابهت دارد یکحرف دیگر است، بلا این برادر ج است که هر دو بکام خوانده میشود
اینک ببینید، جَ چَ جَ چَ، و این دوی دیگر که بالای خود نقاط دارند، اول ان
که دو نقطه بالای خود دارد، تَ نقطه دار، و آخری آن که سه نقطه بالای خود دارد «ث»
نقطه دار است، چند کرت بخوانید، مبتدی، تَ، ثَ، تَ ثَ..... معلم، حال
از سر بخوانید، خوب هوش کنید که باز من هر یک را چپ و غلط از شما میپرسم،
چنانکه گویم، ث، کدام است، و، پ، کدام، تَ، کدام است و، بَ، کدام،
بعد از تکرار اینکار، باز هر کدام را با نگشت، نشان داده، گویم این چیست، و این


۹۱

س س ش ش

ص ض

ط ظ

ع غ

چیست و این چه ، و باز کتاب را پنهان کرده ، از هر یک میپرسم ، که مثلاً ، ت
چند نقطه و کجا دارد ، و ب ، چند و کجا دارد در هر کدام باید که جواب صحیح گفته باشید.
بمد بطریق مغالطه یعنی ، باز می واون، میپرسم که پ ، چند نقطه بالا دارد ، باید شما بگوئید
بالا هیچ ندارد ، سه نقطه بزیر خود دارد ..... تا انکه هر یک را خوب پخته شناسید هیچ
غلط نکنید، حال بگوئید این چیست مبتدی ، « ج » معلم ، این سه نفر دیگر
برادران اویند، که اینهم بصورت هر چهار باهم برابراند ، و بنقاط فرق میکنند ،
نام این دومی اول را همان است که میدانی، چند کرت بگو ، مبتدی ،
«ج ج ج ج » این سومی که هیچ نقطه ندارد « ح » حلقی است ، و ان دیگری
که یک نقطه بالای سر خود دارد ، خ است ، حال این هر دو را تکرار کنید مبتدی
ح خ ، ح ، خ ، ..... معلم ، یکی از شما « اَ » میخواند ، و ان دیگری ، « ه »
از هیچکدام درست نیست بکه ان « ح » است و این حرف قرانی ست، در صحیح
کردن ان خوب کوشش کنید، چون سگ که ، خ ح ، میکند ، شما هم بکنید
من که استاد شما هستم در کار قران شریف صحیح کردن ان نمی شرمم - شما


۹۲
ف ق
ک گ
ل م ن وه ر ی ے
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ
چگونه شرم میکنید. مبتدی « ح خ خ » معلم ، چند کرت بگوید. « ج ،
چ ، ح ، خ » و درین چهار حرف ، باز چون در چهار اول پرسان و جوانی
و این « ح را یاء ح » حلقی گفته باشید ، یا « خ  ج » یعنی آن « ج »
که بصورت مثل « ج » است ، و این چیست . مبتدی « د » معلم ،
چون یک نقطه بالای سر آن داده شود ، او را « ذ » کتب گویند ، بخوانید ،
مبتدی « ذ ذ » ............ معلم، این چیست ؟ مبتدی « ر »
معلم ، چون یک نقطه بر سر آن داده شود ، آنرا « ز » سر تیز گویند ، و اگر سه نقطه بر سر
وی باشد « آنرا ژ » گویند ، ضبط کنید ، و خوب تصحیح کنید ، باز بطور
سابق پرسان کرده میشود مبتدی « ر ز ژ » .... معلم ، این چیست ،
مبتدی « ص » چشم دار معلم ، اگر یکنقطه بالای او داده شود ، آنرا
« ض » چشم دار ، گویند ، باء از « ز » نه « ذوات ، چنانکه در عوام شهرت دارد.


۹۳

س ش ص ض ط ظ
ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ء
ي ې ۍ ٸ
پ چ ژ ښ

این چست مبتدی : «ع» چون یکنقطه بر سر وی داده شود آن را
«غ» گویند باقی را همان است ، که قبل ازین شناخته اید ، الا اینکه این جمعیت
مبتدی : ک معلم : چون یک مرکز دیگر هم داده شود آنراد «گ» گویند
و چون «ت» و «ط» با هم اوازند ، لهذا ، ت ، را نقطه دار گویند ، و همچنین
ازین چهار همنا مان « ز ذ ض ظ » یکی را ز سرتیز ، و دیگری را
گپ ، و دیگری چشم دار ، و دیگر را خنجر دار ، گوییم ، و اشکال جمیع حروف
مفرد این است که بالا مرقوم است و آن شش حرف را خوب هوش
کنید که بصورت همه یکرنگ اند مگر بنقاط فرق دارند ، از انرو علیحده بهم
نشان داده شد .

* *
*


۹۴

(۱۰) ا ب ت ث ج ح خ
د ذ ر ز س ش ص ض
ط ظ ع غ ف ق ک
ل م ن وه ر ی .
پ چ ژ گ .

(۱۰) معلم، اینحروف برای آن مردم صحرائی است، که کلام الله شریف
را خوانده و تمام حروف را میشناسد، الا چهار حرف فارسی
«پ چ ژ گ» که در قران مجید نیستند. پس اگر ازین چهار
مثلاً «پ» را بعد از «ب» درین کتاب ببیند آنقدر بروی
سخت می افتد، که آنهمه حروف آشنای خود را هم فراموش
میکند لهذا اولاً در حروف امتحان وی را گرفته، بعد آن چهار
حرف مرقومه پایان را علیحده باو ضبط نمایند.


۹۵

سبق ژ

(۱۱) ا دو ر ز ژ و .
ط د و ط ر ر .

(۱۱) معلم ، چون حروف هر یک لفظ ، خواه نام باشد یا چیزی دیگر بسته نوشته
میشود، چنانکه قلم از جانب راست آمده هر حرف را نوشته بطرف چپ بسته
میکند ، پس هرگاه کدام حرفی یکی ازین هفت حرف بسته شود، آن باز
بجانب چپ خود بسته نمیشود، البته آنجا کاغذ سفید میماند، و چون این
قاعدهٔ دوّم از سه قاعدهٔ لازم الحفظ خط است لهذا باید که این فقره را
چند کَرَت بخوانید، تا خوب حفظ شما شود، «هر حرف بطرف چپ خود
بسته میشود غیر: اَ دُ ذُ رُ زُ ژُ وُ» و «دَ» اگر تنها باشد همان است که او را
میشناسید، اما هرگاه کدام حرفی با و بسته باشد مانند «دَ» نوشته میشود
چنانکه، درین ترکیب، طد، دیده میشود پس هر وقت که اینچنین شکل مانند
رَ را بسته میبینید، ضرور آنرا دَ بگوئید نه رَ، حال در زیر این طد، انگشت گرفته
چند کَرت «دَ» بگوئید، تا در دل شما شکل دَ ی خوب رسوخ یابد،
مُبتدی ، « دَ دَ دَ ..... » « د ر » باز در حالت ترکیب چنان است که
آن تیزی سَر او هیچ دیده نمیشود در حرفِ سابق خود غرق و فرو رفته میباشد،
همان تیزی آخر خود شناخته میشود ، چنانکه درین ترکیب طر واقع است.


٩٦

سبق،

(١٢ تا ١٨) ب ن، ی ت، پ ث

بـ نـ یـ تـ پـ ثـ

چقن

(١٢ تا ١٨) معلم، این شش حرف که بموجب نقاط جوره جوره میباشند، چنان
جورهٔ اول یک یکنقطه، و دوّم آن دو دو، و سوّم آن سه سه نقطه دارند، وحرف
اول هر جوره پایان، و دوّم آن بالا داشته میباشد، پس هر یک ازیشان
چون در آخر نباشند بصورت خود شناخته نمیشود، بموجب نقطه هر یک ازین
شش ساخته میشود، زیرا همه یک رنگ نوشته میشوند، چنانکه اشکال آن در فوق
و در زیر آن بمحصورتان باز همراه «ن» بی‌نقطه نوشته شده از یراینکه «ن»
که «ن» است و ماقبل آنرا همه جانقاط داده‌اند، که آنها خانه میباشند و خانه
نقطه، معلوم نمیشود، و این قاعدهٔ آخر است، از سه قاعدهٔ لازم الخط خط خوب
ضبط و حفظ کنید «بَ نْ ، یَ تَ ، پَ ثَ» و هر که در آخر نباشد، او
را خانه گویند فرقش بنقطه میشود. معلم، درین ترکیب که دو «ن»
نقطه «ن» آخر آن را اگر خراب کنید، بصورت هم شناخته میشود، کلمان
واز اول آن اگر خراب کرده شود، بصورت شناخته نمیشود، بلکه بتوسط نقاط


۹۷
بم بوبی - نانرنج نم نونی بابرج
یا یریج نیم نیونی - تا تر تج تم تونی
پا پریج یم پوپی ۔ ثا ثر ثج ثم ثوثی
کلک کلک لل ۔

شش شکل مذکور را قبول میکند، چنانکه بر تخته برای شما نوشته بشش
قسم ساختم حال چون کیفیت خانه را دانستید ، از روی نقاط بخوبی شناخت
میتوانید، مگر از روی صورت هم باید شناخت و آن در مابین لفظا اکثر خورد
و باریک و گاهی جلی نوشته میشود و همچنین در ابتدا هم باشکال مختلفه میآید
چنانکه بجوار « ا ر ج م و ی » بقرار اشکال مختلفه فوق مرقوم میگردد
همراه باقی حروف مانند یکی از اشکال مسطوره مرقوم خواهد بود .
معلم « ک گ ل » در اول و ما بین مانند « آ » نوشته
میشود و در اخر پای خود را هم دراز میکند ، در کل حروف این دو سه حرف را
تکرار نمود بسبب اینکه دو « ا » نمای هر سه شکل اگر چه مشابهت بـ « آ » دارند
مگر چون بطرف چپ بسته شده، هیچکدام را « ا » نباید گفت ، و بودن مرکز


۹۸
حام حلم حکم.

در بعض هنوز رسوائی دیگر است.
معلم. در هر کدام این سه ترکیب چون حروف اول و آخر آن
اند، پس تفاوت شان بان حرف مابینی «ا» نما است، آن «ا»
را در ترکیب اول ، من میگویم که «ل» است ، تا جواب معقول
من ازان نگذرم ، مبتدی، اگر «ل» میبود، بطرف چپ خود بسته
«ا» است ، که با نظرف بسته نشده، معلم ، در دوم آن «ا» است
مبتدي ، اگر «ا» میبود، بطرف چپ خود بسته نمی شد ، «ل»
که بسته شده ، معلم ، در سوم «ا» است ، مبتدی
اضافه برینکه بطرف چپ خود بسته شده ، رسوائی مرکز هم دارد
لهذا آن «ک» است .
* * *


۹۹

(۱۹) ا ح د ر س ص ط ع ک گ
ل م و ه .
حا صلم سگ وه کو ط ه

بمحصبحمطہمکلمصمہ

(۱۹) معلم ، این چهارده حرف بی نقطه کل حروف است
یکبار در اشکال افرادی شان یک یک بن نشان بدهید ، این چیست
و این چیست ، واین چه . . . . . و باز درین حالت ترکیبی ما بعد
هر یک را بنام گفته، ابتدا و انتهای هر یک را نیز معلوم کنید و
چون «و» ثانی را اکثر اطفال خوب نمیشناسند، و او بآن هنگ
ماهی خوب شناخته میشود ، و همچنین «م» «ع» سربسته را هم


۱۰۰

حد سد ضد طد عد
گد ند مد
حر سر صر طر عـ
کر لر مر

خوب با هم میدانند در حال انیکه «رع» چون بتکمیر بالا قدری دراز
نمائی خوشنما در «م» چون تکمر پایان است و درین ترکیب در ازی انحـ
هرسه حرف بسیار اند یک یک را بمن نشان بدهید، و باز «ک» که
در حالت ترکیبی خود چون «کـ» نوشته میشود و تیزی سر «ک»
در حالت ترکیبی گم و در حروف سابق خود فرو رفته میباشد،
درینجا حروف بسیار سی یکبار همراه «ک» وباز همراه «ر» نوشته شـ
حال یک یک را بمن نشان بدهید تا در شناختن آنها یقین من بر شما
حاصل شود.

— + 🙛🙙 + —


۱۰۱
(۲۰) ن ف ذ خ ز ض
ظ غ (نقد خز ضظغ)
ت ق (تق)
ث ش ژ (ثشژ)
ب ج (بج)
ي
(۲۰) معلم، این هژده حرف باقیند، که همه نقطه دار میباشند، مگر بعضی
چنانند، که بالای خود نقاط دارند، و بعضی چنینکه، در زیر خود دارند، از بالا
نقطه داران آنانکه یک یک نقطه بر سر خود دارند، همین هشت اند، و آنها
که دو نقطه بالای خود دارند، همین دو حرف «ت ق»، و آنانکه سه نقطه


۱۰۲
چ پ (چپ)

غمشکطقصّه

بالا دارند، همین سه حرف «ث ش ژ» و آنهائیکه نقاط در زیر خود دارند، اشکال
آن همین دو حرف «ب ج» و دو نقطه دار آن یک «ی» است و بس
لهذا اگر چشم بسته دنیا سرت زیر لحاف باشد، و کسی بپرسد، که این یک
حرفی است، که دو نقطه، در زیر خود دارد، ببین که چیست، بگو
حاجت دیدن من ندارد «ی» است، و آنانکه سه نقطه در زیر دارند، همین
دو حرف فارسی «پ چ» است، و هر قسم این نقطه داران، همان است
که یکبار بشکل افرادی، و باز بصورت ترکیبی مرقوم گشته، حال چون
اکثر حروف را بچه کیفیت شناختی پس هیچ کدام را باید غلط نکنی
*
* *


۱۰۳
آوازدانی
سبق ۸
(۲۱ و ۲۲) اَ اِ اُ
(ار) (ت ط) (ز ذ ض ظ) (س ص ث)
اَ اِ اُ آ اِى اُو
اَ اِ اُ آ ای او

(۲۱ و ۲۲) معلم، چون جمیع حروف را با نام و شکل شناختید پس بدانید
که مراد از ایشان این نیست، که مثلاً چون اَ را بیبینید همیشه اَ اَ اَ بگوئید، بلکه یکی
ازین سه قسم آواز گفته میشود، هوش کنید، جدا جدا مکرر بشما میگویم اَ اِ اُ...
..و برای هر آواز یکعلامتی معین کرده شده، چنانکه برای آواز اول وی
آن خط خوردی است که بالای سر آن در کتاب شما نوشته شده، و آنرا زبر
گویند، و برای دوم وی آن خط خوردی است، که در زیر آن نوشته شده، و آنرا
کسره گویند، و برای آواز سوم او ، آن خط خورد سر لوله ایست ، که بالای سرِاُن
نوشته شده، و آنرا پیش گویند، و این سه علامات را حرکات و یکی را حرکت
گویند، و آواز اول آن همان است که در ضمن نام وی دانسته و خوب یاد دارید


۱۰۴
اَ اِ اُ
بَ بِ بُ
پَ پِ پُ
تَ تِ تُ
ثَ ثِ ثُ
اَ اِ اُ
بَ بِ بُ
پَ پِ پُ
تَ تِ تُ
ثَ ثِ ثُ

اما دوی دیگر را ضبط ندارید، لهذا این هرسه آواز را خوب تکرار کنید، که باز هر آواز را
چون از شما بخواهم، بلاغلطی گفته توانید، مثلاً اگر بگویم که «اَ» را بآواز دوم
یا بکره بخوانید، شما فوراً «اِ» بگوئید، بلکه چند کرت آواز آنرا خود من میکنم
شما نشان بدهید، که این کدام اء از آن بود...... پس آواز اول، یعنی
آواز زبری آنرا اگر زور داده، چنانکه دهن بالای آن باز شود، آنرا زبر کلان گویند
و این زبر کلان بصورت «آ» نوشته میشود، و آنرا «آ» یا زبر کلان گویند و این «آ»
محض کلان ساختن زبر را نشان میدهد چنانکه دهن بالای آن باز میشود و این زبر
کلان پهلوی حرف خود در نفس کتاب نوشته میشود چنانکه در کتاب «آ» اول، حرف
و «آ» دوم، زبر کلان اوست و از بهر فرق «آ» حرفی از «آ» زبری،
«آ» زبری را بر سر «آ» حرفی خوابانیده مجموعی را «آ» مد دار گویند، و آواز دوم
را اگر زور دهی آنرا کسره کلان گویند و این کسره کلان بصورت «ی» بید حرف خود


۱۰۵
جا جی جو جَ جِ جُ
چا چی چو چَ چِ چُ
حا حی حو حَ حِ حُ
خا خی خو خَ خِ خُ
دا دی دو دَ دِ دُ
ذا ذی ذو ذَ ذِ ذُ
نوشته میشود و آن کسره کلانرا «ی» اصلی نیز گویند، و همچنین آواز سوم را اگر
زور دهی آنرا پیش کلان گویند، و این پیش کلان بصورت «و» پهلوی
حرف خود نوشته میشود و آنرا «و» اصلی هم گویند، و اینچنین «ا ی و»
که از زور حرکت پیشین خود حاصل میشوند آنها هم فی الحقیقت حرکات اند
مگر کلان و معتبر چنانکه در عین سطر پهلوی صاحب خود مرقوم میگردند و ازین
سبب در کتب سابقه گفته شده که هر یک از سه حرف «ا ی و» از دو زبر،
یا دو کسره، یا دو ضمه، پیدا شده اند و اینحرکات کلان چنانکه در زبان انگریزی گویند
که بعض حرکات در نفس سطر پهلوی حرف خود نوشته میشود اینچنین : اول
«ا ی و» حرکتی در فارسی نیز پهلوی حرف خود نوشته میشوند و در پختو اَ


را ری رو رَ رِ رُ
زا زی زو زَ زِ زُ
ژا ژی ژو ژَ ژِ ژُ
سا سی سو سَ سِ سُ
شا شی شو شَ شِ شُ

کتاب با بحث از «ای و» حرکتی میشود نه حرفی، و چون حال کل
حروف اولا بحرکات کلان و باز بخورد خوانده میشوند، لهذا باید که اولا حروف
هم آواز را بشناسید، پس آن دو حرفی که در مابین دو قوس اول نوشته
شده، و چنین دو قوس را خط وحدانی گویند، هر دو بیک اواز یعنی «ا»
«ا» هم، «ا» و «ا» بچک هم، «رِ رُ» خوانده میشوند و همچنین دوی دیگر
که «ت ط» است در فارسی بیک آواز خوانده میشوند مبتدی، «تَ تِ تُ»
«طَ طِ طُ» معلم، و همچنین چهار حرف «ز ذ ض ظ» بیک اواز یعنی در
فارسی همه باواز «ز» باید خواند و سه حرف «س ص ث» هم بیک
آواز یعنی همه باواز «س» دندانه دار باید خواند، حال جمیع حروف را در کتاب
یکبار، بهر سه حرکت کلان، و باز بهر سه حرکت خورد بخوان تا یکحدی من هم با شما
شما میخوانم بعد خود شما روش آنرا دانسته خوانده میتوانید، و در فرق آواز بین


١٠٧
صا صی صو صَ صِ صُ
ضا ضی ضو ضَ ضِ ضُ
طا طی طو طَ طِ طُ
ظا ظی ظو ظَ ظِ ظُ
عا عی عو عَ عِ عُ
غا غی غو غَ غِ غُ

حروف مانند «ز ذ خ غ» خوب پوشش کرده باشند که هر یک بقرار لازم
خوانده شود که بسی مردمان تغییر و تبدیل درادای می نمایند چنانکه قندهاری «ق»
را به «پ ک» تبدیل میدهند چنانکه «فقیر» را «پکیر» میگویند، و هراتی
باز «ق غ» را با هم تبدیل داده «غلام قادر» را «قلام غادر»
میخوانند، و کابلی باز «ء ہ» را بعوض همدیگر می آورند، چنانکه در محبوسی میر سلطانتی رحمة
یک شاگرد خوانده پیر دانه من خواست که قرآن بقرائت لازم یاد گیرد
هر چند کوشش نمودم «هَلْ اَتَی» را «اَلْهَتی» میخواند تا انکه بر تخته
«اَلْ هَتیٰ» برای او نوشته گفتم بخوان گفت در قرآن اینطور نیست.


۱۰۸

فَا فِى فُوْ فَ فِ فُ
قَا قِى قُوْ قَ قِ قُ
كَا كِى كُوْ كَ كِ كُ
گَا گِى گُوْ گَ گِ گُ
لا لى لو لَ لِ لُ

اینغلط است گفتم همین غلط را بخوان خوب قابو نموده صاف و صحیح گفت
« هلاتی » وجددی باز «ک خ » و «گ غ » بجای جدیگر
می آورند خاک را «کاخ » و «تگخارو » را «تغیگارو» میخوانند و هزاره
و غزنچی باز آواز حرکت خورد را بدرجهٔ حرکت کلان میرسانند و حرکت کلان
را باز گاهی ساقط مینمایند. چنانکه «کلاه » را «کوله » میخوانند و مردم غیره وطنی
باز بیک لهجه دیگر الفاظ را ادا میکنند اضافه بر تبدیل حروف، ساکن را متحرک و متحرک را
ساکن میسازند چنانکه بجای «عرق اسپ، خشک شد » «اُرْک اَسِپ
ما کُشک شد» میگویند. در حالیکه چون هر سه آواز خرد و کلان هر حرف را
دانستید پس هر حرف را بهر حرکت اگر زبانی من از شما بخواهم یا تحریری
مرقوم دارم باید که شما صحیح بخوانید چنانکه گویم « ج » را زبر بگو باید که در جواب
همان « ج » بگوئید که نام هر حرف همان آواز زبری اوست، چون بزبر گلان


۱۰۹
ما می مو مَ مِ مُ
نا نی نو نَ نِ نُ
وا وی وُو وَ وِ وُ
ها هی هو هَ هِ هُ
یا یی یو یَ یِ یُ

یا «آ» اصلی بخواهم شما «جا» بگوئید، و هرگاه بکسره خواهم شما «جِ»
بگوئید و اگر بکسره کشلان یا «ئی» اصلی طلب نمایم شما «جی» بگوئید،
و اگر بپیش بخواهم شما «جُ» بگوئید، و اگر پیش کحلان یا «وُ» اصلی
طلب نمایم شما «جو» بگوئید، و همچنین بهر حرکت که بنویسم چون
در نوشته حاجت بگفتن من نمیماند حرف و حرکت وی را آدم بچشم خود می
بیند و میشناسد باید که درست بخواند چنانکه همین حرف جیم را حال بهر سه حرکت
برای شما مینویسم باید که شما درست بخوانید «جَ جا جِ جی جُ جو».


۱۱۰
جامه و خانه (۲۳) جامَ خانَ دایَ سادَ.
جامه خانه دایه ساده مانده رانده.
ج لا می قَ خوَ فُ
سْـ ش چَ پُ گ
صابونی.
(۲۴) معلم، درینجا مدعا این است، که فارسی هرگاه حرکات نوشته میشدند، در خواندن چنین الفاظ، حاجت بنشانی و اشارهٔ دیگر نمی بود چنانکه در جای لفظ اول حرف آخر را زبر داده مگر چون حرکات در فارسی نوشته نمیشوند انسان نمیداند که حرف آخر آن بکدام حرکت بخوانم پس برای زبر خواندن حرف آخر یک «ه» را بعد آن مینویسند، که او اشاره میکند، که ما قبل مرا بزبر بخوان، چنانکه در سطر ثانی است، الفاظ نیز ساختن شما در باب «ه» اخری اینست خاله، ناله، شانه، دانه، پاره، لاله، کاسه، سایه، ناقه.
***


۱۱۱

(۱۴) اَ با پا تا ثا جا چا حا خا دا ذا باب حرف
الف

(۱۳) معلم: چون خواندن هر حرف را بهرسہ حرکت کلان یعنی همراه
«ای و » دانستید، حال جميع حروف را زبر کلان بخوانید ، مبتدی :
آبا پا..... معلم : حال هر کدام آنها را من بلا ترتیب اشاره میکنم ، شما
باید بلا توقف همان را خوانده باشید، حال یک یک از ایشان من مینویسم
تا قلم من بآخر الف آن میرسد باید که فوراً شما بگوئید، مثلاً «جا» وانطور نگو که
«ج » را بزبر کلان بخوانم با که فوراً شأن، آوازشان معلوم میکنی، حال
هر یک از ایشان را چون یک چکشی خیال کرده، چنانکه کدام ادّمی آنرا بالا میکند
و چون فرو می‌آورد، گهاسے۔ بر زمین ، و گهاسے۔ بر چوب ، و گهاسے۔
بر سنگ ، و گاہے بر آهن ، و گاہے بر خشت پخته وغیره میخورد، شما آن
اشیا را نمی بینید، مگر از صدای آن میدانید که این بر فلان چیز خورد، یعنی برفلان
حرف آمد، و آنحرف امر ! موقوف میگوید یعنی جا بجا استاده که هیچ حرکت
میکند، چنانکه از جمله ایشان چکش «با » را بالا کرده در آخر آن کدام حرفی
می آورم ، شما حرف آخر را باید که ز آوازش بشناسید و امروز روز اوّل خوانده
شدن شماست از آنر و من جميع حروف را یکبار در آخر این چکش « با » برای
شما می آورم و شما تفت نداده بروید چنانکه من بگویم ، باغ ، شما بگوئید که در آخر
آن « غ » آوردی، هر گاه : باج، گویم شما بگوئید: «ج » آوردی همچنین
حال اینک میگویم ، بار ، مبتدی : در « آوردی » معلم : باش، مبتدی
«ش» معلم : باغ مبتدی «غ» معلم : بال


۱۱۲
را زا ژا سا شا صا ضا طا ظا

مبتدی، «دن» معلم، نی، شما خوب هوش کنید، بال،
ل، مبتدی، ل، صاحب معلم، آخرین ناخوب درینکار مانده نشوید،
و جمیع حروف همه شاما بلا غلطی نشان ندهید خوب دانسته نمیشوید، باز ...
حال من مانده شدم، باید که شما این چکش، را بالا کرده بهر حرفیکه من بخوام
بیارید، چند کرت، با، را بگوئید تا چکش را غلط نکنید، مبتدی، با با با،
معلم، حال در آخر آن «ر»، بیارید مبتدی، بار، معلم، باش
بیارید، مبتدی، باش، معلم، «غ»، بیارید مبتدی، «باغ»
معلم، «م»، بیارید، مبتدی، با دو لب بلب چسپیده، معلم،
اینکو شما گفتید، چیست بهوا میپرد یا بر زمین میدود، مبتدی، حب،
معلم، سابق برین که «ل»، خواسته بودم هم بر غلطی شما گمان میشدم
که گفتم این آدم را میخورد، یا آدم او را، تا انگر دو سه نفر شما صدا کرده، که بال کفته و
گنجشک است، دانستم که همین دو سه نفر صحیح خوانده بودند، که جواب را درست
گفتند، مگر خود را گول انداختم که خیر است ان نافهمان در دل خود دانستهند،
که ما صحیح خوانده بودیم، بعد یکساعت از سبالداری و مجشمی همه خوب میشوند
حال من گفتم که در آخر آن یعنی «م»، را بیارید مبتدی، بام،
معلم، بزور نخوایند، چون لب شما با هم برسد چپ کنید گر باید که کے آواز
میم شنیده شود، مانند جام، شام، بگوئید، همان با را، و در آخر آن رم بیارید،
مبتدی، بام، معلم، این چیست، خوردنی است یا چیز دیگر،


۱۱۳
عا غا فا قا کا گا لا ما نا
وا ها یا .

مبتدی، بام خانه راگویند ، معلم ، آفرین خاکه مرا مانده ساخته بودید،
حال شمار ا نیا ده تر مانده میسازم « دَ » را بیارید ، مبتدی ، باد ......
حال این چکش سایده شده بیائید که چکش « تا » را بگیریم ، چند کرت « تا »
گوید ، مبتدی ، تا تا تا، معلم ، در آخر آن « رَ » بیارید ، مبتدی ، تار
معلم، نم ...... بیارید ، حال این چکش هم کهنه شد ، چکش « جا » را
گیرید، و چند کرت بخوانید مبتدی ، جا جا جا ، معلم ، در آخر آن « رَ »
بیارید، مبتدی ، جار ، معلم ..... بیارید ، و این را دانسته اگر خود
می آوردم ، هم اگر از شما میخواستم ، هم اول ، ز س ش غ ق ، را بر حروفت
دیگر مقدم مینمودم ، بسبب اینکه ایشان یک آواز ممتاز رسواسی دارند ، فوراً
شناخته میشوند ، مبتدی بران خوب دلیر میگردد ، حال خواندن چنین
الفاظی بر شما لازم شد ، یک یک را مینویسم ، شما خوانده باشید ، این
الفاظ نیز ساختن مبتدی گویند ، بابا ، کا کا ، ماما ، لالا ، کالا ، بالا ، راجا ،
ا تا ، چاتا ، تاتا ، تالا ، ماچا ..


۱۱۴
(۲۵) آن آب آش آراه آخ بارہا
موقوف بمد الف
باش باز باغ باو بای پاک تاج
تاک تار جار جاں جا ی جام

(۲۵) معلم ، اکثر این الفاظ را شما بیاد خوانده اید ، مگر باینطور ، که من میگفتم که
آخر فلان چکش فلان حرفت بیاورید ، حال چون ہم چکش و ہم حرف
آن را در کتاب بچشم خود می بینید باید که بی رسان خود شما خوانده ماست
اگر در کدام جای محتاج معاونت میشوید ، باز چیزی کمک می کنم،
بخوانید، مبتدی ، آن آب آش ....... حال چون تا آخر خواندید
اگر چه مدعا درین حصه اول حرف شناسی و آواز دانی است ، خواندن این
الفاظ زیادہ از یکبار ضرورت ندارد مگر بہتر آن است که این الفاظ موقوف
دار را ده کرت خوانده باشید ، تا بر خواندن آن دلیر شده ہر وقت بمجرد دیدن
خوانده توانسید ، شما بخوانید من حساب میکنم ، برای هر بار یک خطا و مبرم
میکنم، مبتدی ، آن آب ....... معلم ، الفاظ نیز سامان
شما را اینک یک یک می نویسم ، هر کدام شما چون در سه لفظ آن بر دیگران سبقت
نماید او بیند و نگوید ، الا اینقدر که گوید درس دانستم کارہا ، بارہا ،
نار ہا ، آثار ، اساس ، بادار، نادان ، نازان ، خانان ، آسمان ، دالان،
سامان ، باران ، تاراج ، آباد ، آسان ، و نیز بدانید ، ہر چیز که از روی
معنی تعلق بجیز دیگر داشته باشد ، چنانکه ، نان از خان ، باشد ، آنرا آنا


[BLANK PAGE]


۱۱۹
موقوف
(۲۸۱ و ۲۸۹) این پیر مین عید شیر سیر
ریم دید نیم خیک نیل نیت کین
فیل نیز زین هیل چیت چین دین
میرجیم میم سین شین
لیک نیش بیگ بیل

(۲۸۰ و ۲۸۰) معلم، اینکه تاحال خوانده شد کسره کلان سخت بود، حال باید که
جمیع حروف را یکبار بکسره کلان سست بخوانیم تا آواز آنرا بدانیم، و دانستن
آن بسیار آسان است ، زیرا هر حرف را زیر خوانده ، همان آواز را دراز کرده بگیرند
دی گست خوانده شد انچنین ، اے بے پے خوانده بروید مبتدی ، ے ٹے تے
... حال از هر یک از ایشان را مانند همان چکشها دانسته، حروف با هر پیش
را چون من بگویم شما آنرا تیار کرده من هم قدری توقف نموده ، بعد حرف
موقوف از ان میگویم (دل» را بکسره کلان سست (دے) مبتدی ، لیک
معلم ، لے این را بکسره کلان سخت خواندید، که هیچ معنی نمیدهد ، لام را
بکسره بگو مبتدی ، ل ، معلم دراز کن مبتدی ، لے ، معلم تکرار


۱۲۰

شیر سیر بیخ بید سیل
سیب خیل دیگ ریگ
تیغ پیش میش میخ
پيچ تیل هيل هيچ

کن، مبتدی، لے لے لے، معلم، در آخر «ک»
بیارید، مبتدی، لیک، معلم، آفرین «ن» را بزبر کلان ست و
درش» مبتدی ، نیش، معلم ....... حال اینهمه را، از روی کتاب
بخوانید مبتدی ، لیک ، نیش، بیگ ........ معلم، باز نوبت الفاظ
تیز ساختن است : بینا، زیبا، دیبا، گیرا، حاجی، خاکی، خالی، ماهی، تازی
بازی، جامی، غازی، قاضی، راضی، دائی، آبی، سیم، نیم بیم، زین
فیل، کین، ریش، سیاب، کیش، پیش، تیز، نیز، خیز، بیجا، بیراه، بیکار،
نیکان، بیمار، شیران، بیجان، ایمان دیوان، سلیمان، سیلاب،
میرزا، شیر شاه، بیزار.


١٢١

سبق ١١
(٢٩) او بو پوتو ثو جو چو حو خو دو ذو
رو زو ژو سو شو صو ضو طو ظو عو
غو فو قو کو گو لو مو نو وو هو يو
حرف همراه واو.
خوب زود توت بود کور دور قُو موقوف بغیر دادم
غوک موش خوک جوق روح روم
روس عود خون دوک چون موم نو
(٢٩) معلم این باب حرف پیش کلان خواندن است. یعنی حرف اول را پیش گفته آن را خوب زور داده، تا بدرجه پیش کلان یعنی بدرجه واو برسد. اینچنین او بوپو .... خود شما از سر بگیرید. مبتدی ، اوبوپوتو ..... معلم ، حال باز هرکدام ایشانرا چلان مینویسم، شما باید که فوراً بخوانید و هرکدام اینها باز گویا چکش است. بجای چکش راچون من نگویم قدری توقف کرده، بعد حرف اخر را نشان میدهم بعد جواب را بگوئید «رخ» پیش کلان و آخر رو ب،، مبتدی خوب، معلم ، «ز،، پیش کلان، در آخر «د»، مبتدی ، زود، معلم .......
* * *


۱۲۲
(۳۰) شوخ کوت روز پوش توپ چوب
(۳۰) معلم : اینکه خوانده شد، با او سخت بود. حال جميع حروف را یک یک به «او» سست
بخوانید، و آن هر حرف را پیش گفتن است و آن آواز خود را دراز کردن ، او ، بو پو،
تو تو خوانده بروید، که من بخواهُم بشما چه فایده میکند، مبتدی ، جو چو، ... ...
معلم ، حال باز هجای هر بخش را که گفتم ، بعد اندک توقف ، حرف آخر آنرا
نشان میدهم، بعد شما خوانده باشید، كدام حرف را به پیش کلان بخوانم
یا به « او » فرقی ندارد «ش و به رخ » مبتدی ، شوخ،، معلم، درست
نیست ، بواو سخت خواندی مبتدی ، شوخ ، معلم ، آفرین ، حال الفاظ
سخت وسست آنرا از روی کتاب بخوانید، مبتدی خوب ، زود، توت..
... شوخ ، کوت ، روز ، ...... حال الفاظ دیگر را از همین قسم یک یک برای
شما مینویسم و شما خوانده باشید...... و حال چون هر حرف را بهمراه هر یک
از سه حرکت کلان « ا ی و » خوانده میتوانید، هرسیم موقوف را بعد هریک
آورده میتوانید پس در هر لفظ هر قسم آنرا که بنبینید، باید که فکر کرده بقرار قانون
آموختگی خود ، درست خوانده باشید یک یک برای شما مینویسم، شما
خوانده باشید ، آلو، بالو، غوری ، بوری ، چوری، کوری ، موذی، دوبی
خوبی ، چاقو، یابو ، خافو ، جانو ، شارو ، پیرو ، شیرو ، نیکو ، بیگو، زنبور
لیمو ، فاروقی ، خاموشی ، ناجوری ، ناخوبی ، صابونی ، لاہوری ، ماہونی
نابودی ، چوپانی ، جولائی ، طوفانی ، بورائی ، بولانی ، کوتاهی ، پوشاکی ،
خوراکی ، طوطیها ، بوریها ، غوریها ، خوبیها ، بیمارو ، دومیها ، فاروقی ، قارونی
شور بازار ، لادو ، شور باقلی ، سوہان ، جوران ، کوران ، کین ، بالین ،


۱۲۳
نوک گوش دوز
دوغ نوش .
پوشش دار، ماشینخانه، بارانه، سامانه، بارود، تابوت، فانوس، خالیه،
کاریز، صابون، صابونی، چوپان، چوپانی، روباه، کوتاه، خاموش،
موزه، جوره، گوشه، کوچه، کوره، شوره، غوره، چهره، سینه، کینه، پنجه، بیوه،
تیشه، میله، زیره، ریزه، ساقه، باغچه، خیمه، پنجه، شیشه، کیسه، سال موش،
سال گاو، سال مار، سال خوک، گاو خوب، آب صاف، شاخ گاو،
چوب ناک، زورفیل، نان خام، نوشس بان، تاک باغ، باغ تاک،
آن سال، خوب نان بود، خان خوب دید، دوربین کو، زیر گوشی، چار پائی،
آب نان نوشش، چای خوری، ماشین، باید دانست که مد های کلی .
از اواز دانی درین حصه اول بین سه باب است، اول هر حرف را بزبر کلان
خواندن، وموقوف بعد از ان آوردن، دوّم هر حرف را بزیر کلان خواندن
وموقوف بعد از ان آوردن، سوم هر حرف را بپیش کلان خواندن،
وموقوف بعد از ان آوردن و ازین حروف پیش کلان خوانده یازده لفظ
بو جو سو صو طو عو فو کو مو ہو، تحریر امیم خوب ضبط کنید،
و یک باب چهارم ہم ہست، و آن اینکه های آخری لفظ اشاره میکند که
ما قبل مرا بزبر بخوان .


۱۲۴

(۳۱) زاغ زیغ زوغ  زع زع زع
آش ایش اوش  اش اش اش
چاپ چیپ چوپ چپ چپ چپ
تات تیت توت تت تت تت
راح ریح روح رح رح رح
باد بید بود بد بد بد
مار میر مور مر مر مر
خاص خيص خوص خص خص خص

(۳۱) معلّما، چون فهماندن لت خور قبل ازین بر صاحب این کتاب بسیار
سخت بود، پس از راه موقوف، خود را بآن میرساند، و خواندن این الفاظ را بزار
از بهر آن ساخته، اما حال گرچه بسیار آسان یافته، چنانکه در سبق اول حصۀ ثانی باز
خواهی دانست مگر خواندن این الفاظ چون کار یک ساعت بوده با آن از کتاب


۱۲۵

لاف لیف لوف لف لف لف
خاک خیک خوک خَک خِک خُک
داگ دیگ دوگ دَگ دِگ دُگ
کاه کیه کوه کَه کِه کُه

(۳۲) ت تت تت ت تندد

(۳۳) غ غغ غع غعکل قصص ممسلل خط

خود ساقط نموده، هر حرف را بهمراه حرکات کلان خوانده باز حرکات کلان را ازان ساقط
نموده اول را بر دوم میزند، تا مبتدی من سم بهمراه شما میخوانم زاغ، زیغ، زوغ ، - زَغ زِغ زُغ
(۳۲) معلم ، شما قاعدهٔ سوم را که ضبط کرده اید، یکبار بخوانید، مبتدی « ب ن ی ت
پ ث وقتیکه در آخر نباشند اینها را خانه گویند فرقش بنقطه میشود حال درین سلسله
خانه بندی، هر خانه را بموجب نقط نشان بدهید مبتدی ....اگر کدام معلمی بخواهد که
این خانه بندی الفاظ را درست نماید چنین میباید « پین بیت تیت پیت لاجی ثبت
بندد »
(۳۳) معلم ، هر حرف را نشان بدهید، و باز بتوسط یک خس ابتدا و انتها ی آنرا
هم معلوم کنید ، مبتدی.....


١٢٦
(٣٤) آب اَب اِب اُب
چاپ چَپ چِپ چُپ
ذات ذَت ذِت ذُت
تاج تَج تِج تُج
گچ گَچ گِچ گُچ
راح رَح رِح رُح
واخ وَخ وِخ وُخ
باد بَد بِد بُد
مال مَل مِل مُل
زار زَر زِر زُر
(٣٥) معلم : چون مدعا همان دانستن کارت خره است ، که عرب آنرا ساکن
گویند، درینجا یکبار موقوف بعد زیرکلان را نگفته ، تا آواز حرف اول و آخر آنرا


۱۲۲
ناز ز ز ز ز
طاس طس طس طس
قاش قش قش قش
کاژ کژ کژ کژ
صاع صع صع صع
داغ دغ دغ دغ
لاف لف لف لف
طاق طق طق طق
خاص خص خص خص
ناک نک نک نک
بشناسی، بعد زبر کلان را از ان ساقط نموده اول را بر آخر میزنید، آب، آپ


۱۲۸

داگ دگ دگ دگ
شام شم شم شم
جان جن جن جن
پاو پو پو پو
اه اه اه اه
دار در در در
وای وی وی
(۳۵) با نا یا تا پا ثا .

اب اب بخواند مبتدی ، آب آب اب اب ـ چاپ چپ و
راست ...
(۳۵) معلم، درینجا یازده جا یاد آوری خانه است، بهر شش قسم بخواند، و اینکه هر خانه را در سلسله گنجائش نمیشد باید که شش قسم بخوانی.


حضرت قبلہ اقدس خود را جہتہ سای
۱۲۹
سبق ۱۲ و ۱۳
(٣٦) با بت بج بد برش بش بص بظ
بع بغ بق بقا بک بگا
(٣٦) معلم : لفظ اول را همان ببت که میشناسید، وخوانده میتوانید، و در همہ دیگران
بّ را بر حرف بستکه خود زدن ست، الا در و او که دران از سبب خوانش و او
پیش خوانده میشود، وبہمر اہ ‹‹ ی ›› بکسره ، اینک من ہمراه شما کمک میکنم
ب، بکو مبتدی : ب، معلم : چند کرت تکرار کن، مبتدی :
ب ب ب ، معلم : این آواز خود را بربت بزن . مبتدی
بت معلم : ...... چون تا آخر بقرار قانون بشما خوانده شد، ہر حال ہر جا
کہ معطل شوید، من ہم بہمراہ شما کمک میکنم، زیرا قوت خوانندگی از همان بار
اوّل حاصل میشود ، لہٰذا صاحب کتاب میگوید، که بار اول ضرور سبزہ بخواند ، بعد اگر بہرآواز
خوانده باشد ہیچ نقصی ندارد ، ہم کم مبتدی را واگذار شد ہ تا انکه ہر سبق خود را
صاف خواندہ باشد و این سبق ادلی ست از سلسلہ لازم الحفظ خط ، اولا این چهار
آخر یعنی بوبہ بہا بی را بخوانید و حفظ کنید، مبتدی : بوبہ بہا ..... معلم :
حال بیست کرت شدہ باشد ، این سہ لفظ بل بم بن را خوب تکرار کنید مبتدی
بل بم بن ..... معلم : تا آخر، مبتدی : بل بم بن بوبہ بہا بی ، حال بقرار
مذکور چهار لفظ بق بقا بک بگا ، را تکرار کرده تا آخر بخوانید. مبتدی : .......
معلم : چون این نصف آخر سلسه ضبط و حفظ شد نصف اول آنرا نیز بقرار مذکور


۱۳۰

بل بم بن بو به بها بی.

(۳۷) ج جـ ﺟ ﺠ ﺞ

چ چـ ﭼ ﭽ ﭻ

حفظ مینمائیم یعنی بع بضت را ضبط نموده، باز بض بط را بران افزوده تا آنکه از ایا
الی یع یعك ضبط شود، بعد هر دو نصف را یکجا نموده حفظ میکنیم، چون از حفظ این
سلسله فارغ گشتیم، حال باید که فواید انرا بگوئیم، تلفظاٌ اینکه همهء آنهارا می آنرا «ن»
خیال کرده، نا آخر بخوانند، بار دیگر «ی» همچنین تا بمر شش قسم خوانده شده، دیگر
اینکه شکل یکخانه را بهر راه هر حرف خوب صحیح کرده تا باز مطابق این نوشته باشد،
و دیگر اینکه حرف متصل خانه را مرکب گویند، یعنی خانه بران سوار است. چنانکه در
«با، ب، خانه «ا»، «مرکب» و در بت، ت مرکب، و در بج، هـ ج،
همچنین، و در دو بکا،، «ک» چنگدار است که متصل خانه است نه در آ» و در بها، نیز «ه»
، یعنی مرکب است نه در ۱،، و هر یک از الفاظ سلسلهء مذکوره را اصل گویند پس مانند الفا
برنج را بشما خواندن درینوقت حق ندارم مگر چون من بگویم حق حجا کردن و بسته و یا بسته
انرا معلوم کردن و در سه دفه بستهء آن خانه و مرکب آنرا معین ساختن و اصل آنرا
در سلسله مذکوره بهدا یت مرکب نشان دادن و نوشتن حق دارم لهذا الفاظ بسیاری
از منقسم شمانرا انقسم نوشت.

«۳۷» آموخته درینجا باز تکرار دانستن شش حرف «ج چ ح خ م ه» است
بچهار قسم مرقوم بالا باید که هر قسم هر کدام را خوب هوشش کنید، چنا نکه قسم اول
«ج» مانند چشم کل خیال کرده میشود، مگر فی الحقیقت بسیار فرق دارند، زیرا چشمک ص


۱۳۱

ح ح ح ح
خ خ خ خ
م م م م

(۳۸) سر سر صر صر بر بر کر کر د د ه ه
و و بق بق ع ع بع بع م م

(۳۹) س س ط ط

(۴۰) شاه عدل نذر فرض غزل
کر دوم چوب

یکطرف باریک و از طرف دیگر گول ومگر دست قسم اول در حج، بهما نطرف کنج یک نیش
برامد اسم دارد و قسم اخر در ج، باز از هر طرف گول است .
(۳۸) معلم ، درینجا مدعای دانستن حلقهای حروف خردست که یکدفعه سالم نوشته ،
و باز حلق انرا سفید مانده که این شناخت حلقها باز در خط بکار است و در انجا باز بتکرار این
مدعا کرده خواهد شد .
(۳۹) معلم، «س» کشندار و «ط» چون گردن و دامنک ندارند لهذا نوشتن
ایشان بعینه نوشتن گردن شان دانند ، و این مدعا باز کار امد بحث خط است .
(۴۰) معلم، درینجا باز تکرار همان قاعده دوم حفظ کرده شماست که در هر حرف بطرف
چپ خود بسته میشود غیر « ا د ذ ر ز ژ و » مگر درینجا در ضمن مرکبات و به مثالهای
معنی دار دانسته شما نموده میشود .


۱۳۲

(۴۱) طابپ ثژت «جی چے جو ھے»

«حے خُو دَہ» «خَ خُ خِ» «خِ خُ خَ»

دِ بد، ذبذ، رزِزْ زَبْ شَ شِ شُ

صِ ضُ طَ ظَ عِ غُ فَ کِ گَ لَ مِ

«هُ هَـ هِـ هُ» يُ يَـ يِـ پِـ پَـ پُـ شِـ .

(۲۱) معلم ، چون حروف را بجميع کيفيتها دانستید ، پس حاصل کل حروف خواهد
که درینجا آمده ، و مدعای کلی این که هر یک را بیک حرکت دیگر ، چنانکه دارد بخوا
تا در هر سه آواز هر حرف خوب دلیر شوید و بیکار باز از بهر قرآن شریف خواندن
فایده میکند، و اینکه شش حرف چیده شده ، و در آخر یکجا مرقوم گشته ، از بهر این که
ترتیب هریک برجای خود افتاده بصورت همه مادی اند .

ختم شد
حصه اول شرح حامل المتن
ابتدائیه امانیه


۱۳۶۳
حصه دوم ابتدائیه امانیه
در اقسام مختلفه خواندن و روانی زبان
سبق ۱۴
(۴۲) حق حی من تو وی کی ای دل
از قرار حق حی
یعنی دایم حی

(۴۲) معلم. مدعا در بجاد انستن لغت خورهست ، که حرف اول را بر حرف دوم
زدن است چنانکه من بگویم «ش ، ل » شما اول را بر دوم بزنید بطریقیكه دوم از حرکت
بیفتد یعنی ( شل » بگوئید و چون « ک ، » گویم شما كر بخوانید همچنان حال من نام
دو دو حرف را میگیریم شما خوانده بروید «ش ل » مبتدی ، شل ، معلم،
این لام را لت خورده بیحرکت گویند ، وعرب آنرا ساکن خوانند، معلم «ک ، »
مبتدی ، کز معلم « ج ، ل » مبتدی ، جل ، معلم ، هر سه قسم آنرا
بخوانید یعنی جَل جِل جُل ، بگوئید، پیش اگر برای اسپ بکار بود چون شما جل
گویند من میگویم که پیش بخوانید شما فورا «جُل» بگوئید همچنین بهر حرکت که بکار بود
همان قسم را خوانده باشید « ح ، ق » مبتدی ، حَق ، معلم
« ح ی » مبتدی ، حی ، معلم ، «م ن» مبتدی ، من ، معلم ، اگرچه
« ت » است مگر این ( ت را بقرار یاد گرفته صفحه اول خود یعنی از خاطر درده پیش
کلان بخوان ، تا حق در دها هم رسد، مبتدی ، تو ، معلم ، دیگر و دیگر
« و ی » مبتدی ، وی معلم ، چون بزبر معنی نداد لهذ ابكسره باید خواند،
مبتدی ، وَی ....... معلم حال از روی کتاب ۲۰ کرت باید خواند ، که بعد


۱۳۴

شُدْ مُدْ بَسْ شُدْ رَوْ دَوْ پَسْ هُشْ کُنْ

ازین امتحان در خواندن خود این سبقها هم گرفته خواهد شد، و من هم بهراد شما
معاونت میکنم، که قوت خوانندگی شما بهمان بار اول حاصل میشود، اما
چنانکه یکی از شما خوانده، و دیگران گوش کنند، تا معلوم شود که کدامی از شماها
چابک صاف میخواند، جیدی ، حَى حَى مَن ..... در حصّهٔ اول کتاب که
از « ا ی و » حرفی نمی شد، درینجا در الفاظ « حی و نی کی ای، واۓ »
حرف است نه حرکتی، زیرا از زور حرکت سابق خود پیدا شده اند، که حرکت
سابق مخالف طبع ایشانند پس « ا ی و » وقتیکه حرکات کلان نباشند
البتّه یا خودشان متحرک میباشند چنانکه اوّل هر کلمه ام « ا و ی » در سه تا لفظ
« ا دا و و و جائی » حرفند که خود متحرک اند اما دومی حرکات اند، و یا حرکت
ما قبل مخالف طبع او میباشد چنانکه درین سبق در الفاظ « حى کی » « و رو »
خوانده شد. و این سبق معنی بسته کار آمد نیم دارد، اینکه «خدا زنده است. من، او
و او نیستیم، ای فرزند، شُدُ و مُدّ حالا بس شد، برو، بدو، از دو حرف پر سکون
را بجای خود خوانده باش، چنانکه « سر»، سر بخوانی نه رس، که از چپه خواندن
چُپ بودن و فکر کردن بهتر است دحال من یک یک لفظ را ازین سبق جدا
کرده شما برای شما مینویسم، باید که بمجرد دیدن، آن را خوانده باشید، چون درین
سبق کار ساکن یعنی بحرف را بیک حرکتی گرفتن، و بردیگری زدن، افتاده است
حال هر لفظ را که ازین قسم برای شما مینویسم، باید که شما « دو » حرف آنرا بقرار سابق
باهم بزنید، مگر اول را نیز بر گرفته، بر دوّم زده باشید، هرگاه معنی داد خوب، اکر
بکسره یا پیش گرفته بر دوّم زده باشید و گانگاه کسره یا پیش آنرا نوشته هم نمیکنم
تا از دار صحیح بخوانید اینک یک نیک را بخط جلی مینویسم، همه شما می بینید.


۱۳۵
از دوشی هر یک بر حد گو سر سر
رس نه از چپ چپ چپ به .
هر کدام شما که در دو نقطه بر دیگران سبقت نمود او گویا، پاس شد، عقب دیگران
شده، از آنجا دیده بجز اینکه گوید من فهمیدم ،، چیزی نگوید، هرگاه گفت و شنیده شد
او واپس داخل این نفری ناپاس شده گی میشود، اینک، هوش کنید،
اسلم، اکرم، شلغم، شبنم، سرور، بلور، کشمش، کشته، کلچه، روپیه، تنگه، جلغوزه،
فالوده، کوچه، گندم، ارزن، مردم، وردک، ختک، بلبل، گردن، حیدر، صفدر،
شبدر، بندر، صندر، مسجد، سنجد، کنجد، مشهد، ابجد، گفتن، رفتن، عمل،
منقل، سردار، صاحب، شلوار، نصوار، حلوا، احمدجان، زردآلو، شفتالو،
دولت، انسان، اکبر، زرگر، مسگر، منتر، جنتر، خیمه، حیوان، حیران، شیطان،
نمرود، جنگل، منگل، صندوق، صندوقچه، جنرال، کپطان، افتاد، شرمنده،
دانسته، خندان، حال یک یک ازین الفاظ یا از الفاظ دیگر من میگویم، و شما
هجا کنید تا انیکه همه شما چند کرت درین کار، پاس شوید، و چون حال قدری
خوانده شدید، حال نام حروف را بقرار قدیم گرفتن، در کار نقص نمی آورد مگر
از سبب عادت مزمان که با آن دارند از بهر اجرای کار بالفعل خوب است تا انیکه
نامهای قدیم حروف بالکل متروک شوند، اسلم، مبتدی، الف، سین،
میم لام، معلم، اگرچه همین حروف گفتید، مگر بیجائی استعمال کردید، باز بگو، اسلم
مبتدي، الف، سین، لام، میم معلم بسیار خوب، جدا شو، اکرم،
مبتدی، الف، کاف، ر، میم، معلم، ........ و سررشته در کل
بالجمله همین است که در هجا داده شد.


١٣٦
(۴۳) کہ چہ
سبق ۱۵
(۴۴) شاہ جان حال شاد باد عرض
(۴۳) معلم بکاف را کسرہ بگو، مبتدی (ک) معلم (چ) را باسم بکرد؟
مبتدی (چ) معلم، اینچنین (کاف وچ) ضرور بہمراہ (دہ) و(نک) نوشتہ
و این ہر دو ا ہمچنین آواز گفتہ نامش، چنانچہ درین گپ پرسانہ گفتہ میشود، کہ او
چہ گفت، و حال از روی کتاب چند کرت بخوانید تا بخود دیدن خواندہ باشید، و
این دو کاغذ ہا و کتاب نہایت بسیاری اند، مبتدی، کہ، چہ، کہ، چہ، کہ بود،
چہ داد، کہ دید، چہ چوب شیر بود .
(۴۴) معلم، درینجا لفظ اول چون آوردن موقوف بعد از الف است و آن را در
اول کتاب دانستہ اید، حال باسم بآسانی خواندہ میتوانید، آواز موقوف
بیاد شما داد، مگر مدعای اصلی درینجا آوردن موقوف است، بعد ہر لغت خود، پس حرف
اول ہر لفظ را بقرار (حق، ہی، با ہم ردہ، وحرف سوم را موقوف بعد از آن آورد
باشید، وحال بسر شما میخوانم زیر شما....... و معنی این سبق را چنین گمان میکند
کہ صاحب کتاب عریضہ کردہ میگوید، ای باد شاہ حال و جان شما شاد باد عرض
عرض احوالی خود کردن فرض است، تحت و بخت محکم باشد، پیر شدم، او
خورد من زد گشتہ، آب و نان ملک، مال ضبط شدہ مرا با اسپ و خون
ہستی نوازشہای دیگر ہم عنایت فرما، اگرچہ با سیر شہید این کتاب نرسید


۱۳۲

فرض مست بخت بخت سخت موقوف بقد
لت خور
و رفت طفل، خرد، پیر، مرد، زرد
گشت، آب نان ملک مال پ
فرج بخش نور حور نام کام این
آن رزق باد .

(صاحبش تا آخر مجوس بود، مگر اعلیحضرت غازی خلدالله ملکه، در اول
جلوس خود او را رها نموده، و هم بر جزه این عریضه وی را قبول و منظور فرمود،
چنانکه تفصیل آن در دیباجه بخوبی آمده، و حال خواندن این الفاظ بر شما لازم شد
هر یک را که من بنویسم، همه شما دران فکر کرده، هر کدام شما چون بداند که صحیح
و معنی دار همین است، بعد بلند بگوید، بمحض گمان صدا نکنید، که در غلط خواندن
باید آفرین یافتن، هنوز بی عقلی انسان معلوم میشود، بخوانید، گرم، سرد،
چرم، بوم، شرم، مرد، مغز، گرگ، برد، پشم، شتر، چشم،
خدا، هشت، دست، مست، قهر، خشم، چند، فکر، کرده، سهم، بروت
کت، گفت، گشت، نارنج، بادرنگ، کرنيل، جرنیل،
* * *


۱۳۸
سبق ۱۶
(۴۵) سند سیر سیر
سخت
این پیر مین عید شیر سیر
ست
لیک نیش بیگ بیل شیر
دُز دور دوز
(۴۵) معلم، لفظ اول این سه لفظ همان است که از قرار لُت خورد شما خواند
شد، و دوی دیگر از قرار موقوف بعد کسره کلان است حال میگویم که در بنای
اول و دین سه لفظ فرق کسره خورد از کلان است ، چنانکه کسره محض زود خوانده
انند ، سر ، و به کلان آواز دراز میگردد ، چنانکه در دو لفظ دیگر است ، و مطلب
دانستن سخت و سست کسره کلان است ، چنانکه در لفظ اول که بمعنی آنست
که در فروت و دیگر چیز هاس اندارند ، کسره کلان سخت است ، و در دوم که
مقابل گرسنه است کسره کلان سست است ، که آواز ، از کیفیت کردن


۱۳۹

سخت

خوب زود توت بود مور دور

سست

شوخ کوت روز پوش توپ چوپ

مند سند شیر سیر

نام حرف جیم میم دال ذال سین شین

می برآید، و در شش لفظ اول این ، پیر ، مین ، ... مثالهای کسره کلان سخت ،

و در شش ، لیک ، بیش ، بیگ ، ... مثالهای کسره کلان سست است ، و در لفظ

دور ، مور ، دوز ، باز در اول فرق آواز پیش خورد از کلان است ، چنانکه در لفظ ، در ،

خورد است که زود خوانده میشود اما بر کلان آواز دراز میگردد ، و مدعای دیگر باز دانستن

سخت و سست پیش کلان است ، چنانکه در سست همان پیش دراز میشود ، و در سخت

آواز از همان کیفیت پیش می برآید و باز در شش لفظ اول خوب ، زود توت ، ...

مثالهای سخت ، و در شش ، شوخ ، کوت ، روز ، ... سست آنست ، و الفاظ

مند ، سند ، همان است که بقرار ، عرض ، عذر ، بر شما خواندم . نه بر شما و الفاظ

دراز تر موقوف بعدلت خورست .

* * *


۱۴۰
(۴۶) داشت کاشت سوخت خشت
تاخت باخت آرد گوشت
پوست دوخت دوست مفت
گمت چیت کارد ماندند
نشانده
سبق ۱۰
(۴۷) اند طلب پدر پر ببر خطر
(۴۲) معلم : مدعا درین الفاظ آوردن دو موقوف است، بعده ای دلارا
این قرار امد طلبی
حال باید که چنین الفاظ را که ایک یک یک را برای شما مینویسم بخوانید
اول جدا
کارد، ماند، چاشت، بافت، مات .
(۴۸) معلم : از سر سبق حق جق ، تا حال شما چنین الفاظ راخواند
که حرف اول را بکدام حرکتی گرفته بر دوم میزدید: البته خیال خواهی کرد که مرا
میباشد، و حال اینکه گاہی چنین بوده، بلکه حرف اول را بکدام حرکتی
گردید و دوم را بر سوم نزنند، مثلا که الفاظ این سبق است ، این حمت ها
معلم با این آواز را نگاه دارد بخوان تا وقتیکه باقی را نخوانی، بعد از سرما


۱۴۱
عبث غلط خبر كمر مكر مد دكند اگر طبق
بود شود مگس پرد، دهن، مزه، رود
اواز گرفته تا آخر بخوان درست، دا مبتدی بد، معلم، حال همان آواز
نگهداشته خود را گفته بعد این لفظ بد، را بگو، مبتدی ب معلم همان
ر، ابگو، مبتدی، آ، حال این دو حرف، بد، را بگو، مبتدی بد معلم،
آفرین حال بسته بگو، آید، مبتدی، ابد، ابد، ابد،..... معلم، هر لفظ را
بهمین قرار خوانده باشید، اگر در کدام لفظ حرف اول پیش بگره جدا کرد شد
باز من شما را اطلاع میدهم، و اگر کدامی از شما، در لفظیکه حصه او باشد
کمک طلب بود باز معاونت میکنم، مبتدی، طلب، پدر، پسر، .....
معلم، حال چون چهار سبق خوانده شد و این را هم ۲۰ کرت خواندید، پس
در باب تکرار خوانده گی سر رشته شما میدهم اینکه اولاً این سبق ، ابد، طلب،
را تا لفظ فقط ، که آخر آن هست خوانده بعد از سبق، سیر، سیر، سیر، گرفته تاهیمان
لفظ فقط برسانید ، بعد از سر حق، حق، گرفته تا همان لفظ فقط برسانید، تا سبق
آخری چهار بار و سبق اول یکبار خوانده شود، و هر روز اینچنین کرده باشید، تا انکه
سبق ها زیاده یعنی شش هفت شود، بعد از ان، دو سه سبق اول را گذاشته باقی را
همچنین گردان نموده باشید تا آنکه همه وقت چون در سه سبق دیگر افزوده شود از سرا
واگذار نموده باشید اما در سه روز کرت آخر را از سر سبق حق، حق، گرفته تا آخر مق
خود خوانده باشید، پس تا آخر کتاب چون میرسید انشاء الله همه کتاب بلا تفاوت
ضبط شما خواهد بود، حال خواندن الفاظ ذیل بر شما لازم شد باز بقرار سابق یک یک

غلط فقط، برسانید، بعد از سبق شاه، جان، گرفته تا همان


۱۴۲

گنہ مکن سبق بگو سخن مگو مژہ مکش
ملخ مکش ولی سبلے نمد مدر مکن فقط

برای شما مینویسم و شما خوانده باشید، خدا، قدم، زدم، سبد، چپه، رمه، جرگه، قفس، نفس، چکش، جبلم، تبر، چبش، غرض، قلم، الف، زبرخ، وطن، شکم، چمن، شکر، پلو، چلو، تلی، بالن، کفن، خرد، چمن، نمک، پیر، صمد، عجب، پدر، برو، بدو، هنر، شجر، نقاره جو، پشک، غوز، قلندر، سکندر، جلندر، للندر، انار، چراغ، لحاف، غلام، جلال، تمام، کمال، جمال، شراب، حرام، کباب، پیاز کتاب، دوات، گلاس، هرات، جراب، خراب، شمال، چنار، رباب، ثواب، عذاب، جوار، جهان، جوال، قطار، نماز، .
امیر، وزیر، قدیر، قدیم، رفیق، نعیم، لطیف، فقیر، غریب، قریب، اوید، کریم، پنیر، حمید، چنین، شنید، مجید، یتیم، شریک، گلیم، خرید، قمیص، درید، . رسول، غفور، شکور، قبول، سمور، تنور، .
مصاحب، پلنگ، عرقچین، قلمدان، تماشا، سمنک، قلمی، قلعی، قباله، نقاره، کجاوه، نشانه، نواسه، کاسه، پیاله، علاوه، خرابه، چکاره .
* * *


۱۴۳
سبق ۱۸
(۴۸) اَوَّل مُحَمَّد صِدِّيق سَتّار جَبّار مشدّ يعنی یک حرف را دو بار خواندن

(۴۸) معلّم مدعا دانستن حرف مشدد است، که یک حرف دو کرت خوانده میشود. چنانکه ازین لفظیکه برین تخته نوشتم، «اَ» را بر «وَ» بزن مبتدی: او معلّم: این «وَ» دیگر را بر «ل» بزن مبتدی: وَل. معلّم: حال زا بتدا بخوانید و نوبت بنوبت چابک نموده باشید. مبتدی او، ول، او، ول، اوّل ...... معلم: می بینید هر دو چون یک واو خوانده میشود. ازینجهة حال میرزا ها یک واو مینویسند و برای اطلاع دو کرت خواندن آن یک علامه باسم بعض از ایشان بران میگذارند و آنرا شدّ گویند. چنانکه در کتاب شما هست یعنی این حرف یکبار لت خو. سابق خود گردیده، القا حرکت میگردد و باز بکدام حرکتی، واپس زنده و خوانده میشود. چنانکه یکی از این سبق مشدد را یکبار بخواندن مشدد را دو کرته نوشته بخود شما میخوانم و دو بار خواندن آنرا ثابت میکنم. بعد بشکل مروج در کتاب خود شما بشما مینمایم. حال چون شما پسران از سبق آیه: طلب علم گذشتید پس هر چه در زمین و آسمان باشد و بنامیکه داشته باشد باید که خواندن آن از شما نماند. بسبب اینکه هر لفظ را چون جزو جزو بسازید، هر جزو آن ازین هفت قاعده ذیل بیرون نیست. یکه هر یک از سه قاعده اول اگر پروه شمرده شود جه پروه میشود. اول حرف بهمراه الف یعنی بزرگان خواندن خواهد بود. آبا با تا ... بجا موقوف بعد آن مانند آس، بار، پاک، تاج ...... دوم حرف بکره کلان خواندن خواهد بود.


۱۴۴
غَفّار عَطّار دُكّان بَزاز بَنّا
مانند، ای، پی پی، تی، ..... یا موقوف بعد آن بسخت یا شُده یاست
مانند، این، دین، فیل، مین .... سست آن مانند، تیل، میز، میل،
کیش، ..... سوم حرف پیش کلان خواهد بود، مانند، او، بو، پو، تو، ثو،
... سخت باشد یا سست یا موقوف بعد ازان مانند، موش، خوک
توت، چور، سست آن ، شوخ، کوت، ..... چهارم ، ها ایکه در آخر
هر لفظ چون «ه» دیده شود، او اشاره میکند که پیشگر مرا بزبر بگو، مانند کاسه،
کوزه، وغیره، و اینهمه را در حصه اول کتاب خوب دانسته اید، پنجم کدام حرف
را بیک حرکتی گرفتن و بر حرف دیگر زدن مانند حق، حی، ..........
ششم، موقوف بعد لمت خور، آوردن مانند عرض، عذر ..... هفتم،
حرف اول را بکدام حرکتی جدا کردن و باقی انرا بقرار حق، حی، پایگی از
قوانین مذکوره خواندن پس اگر کسی از ما و شما بپرسد که «آسمان» از قرار
کدام قانون خوانده میشود، در جواب باید گفت «آس» موقوف بعد الف
«مان» میم موقوف بعد الف است «زمان» ز، از قرار، ابد، طب
(بان) موقوف بعد یاست در شور بازار» شو، موقوف بعد واو، با،
حرف همراه الف، زار، موقوف بعد الف است؛ در «مشرق»
مش، از قرار، حق، حی، رق، هم از قرار، حق، حی؛ در «درخت»
دَ، از قرار، ابد، طلب، رخت از قرار موقوف بعد لمت خور،
ولفظیکہ حرف مشدّد دران باشد ضرور بر همان حرف مشدّد هم
جدا میشود، تا که آن حرف یکبار در جزو سابق، و باز در جزو لاحق خواند


۱۴۵
سقا حمام دلّاک ترقی تنزّل

شود، چنانکه در «صرّاف» صَرّ، بقرار، حق، حی، رَاف، موقوف بعد الف است. بنابر مذکور هر روز چند لفظی را از قرار مذکور جز جز ساخته و هر جزو آن بهر قاعده که تعلق داشت مفصّل بیان میکنم و لفظیکه کیفیت نو داشته باشد، زبانی گفتن آن باکی ندارد، هرگز تا کیفیت آن در کتاب خوانده نشود، نمیگویم تا آنکه یک یک از شما بگوید که حال من هم میتوانم، باز خود من هم بهمراه او معاونت میکنم. حال خواندن الفاظ ذیل بر شما لازم شد. قصّاب، نجّار، خرّاد، شدّاد، قنّاد، صرّاف، ملا، رزّاق، خیّاط، مقدّس، مقدّمه، مدرّس، مصوّر، منجّم

[ILL]


۱۴۶
(۴۹) شریف ، هنوز ، کلان ، بنا ، نشده .

(۴۹) معلم ، وقتیکه یکی ازین سه حرف « ی و ا » را در کدام لفظ
بینی اکثر انرا حرکت کلان خیال کنی که از زبر حرکت پیشتر خود پیدا شود
پس باید که پیشتر شان را بیک حرکت خوانده لت خور کسی نسازی
چنانکه در شریف ، هنوز ، کلان ، واقع است ، و هرگاه بقرار قانون لغت
لت خور ، بودنش لازم بود ، باز متحرک داشتنش نیز ضرور خواهد بود
چنانکه در لفظ ، بنا ظاهر است ، و در لفظ « نه » چون مفتوح خواندن نون
بسیار لازم است ، و آن بی بودن « ه » درین صورت نه بندد پس
این نون چون در اول لفظ مرکب شود ، اگرچه « ه » در ان حالت شان
نوشته نمیشود ، مگر بهمان لهجه باید خواند ، مانند ، نشد ، نبود ، نگفت ، ندید، ...
حال خواندن این الفاظ بر شما لازم شد ، متعلقة لفظ «شریف» نعیم، کریم،
شنید ، قدیر ، رحیم، غریب ، طبیب ، رفیق ، فقیر ، مجید ، زمین ، فرید
لطیف ؛ متعلقة لفظ «هنوز» غفور ، رؤف ، سمور ، تنور ، خموش،
بلوت ، قبول ، جنوب ، عروس ، متعلقة لفظ «کلان » کلاه ، امام ،
نماز ، شمال ، پیاز ، کمال ، طناب ، کتاب ، کباب ، نوار ، قطار،
جلال ، دلال ؛ متعلقة لفظ « نشده » نبرد ، نمرد ، نگفت ، نرفت،
ندید ، نماند .
* * *


۱۴۷
سبق ۱۹
(۵۰) خواجه خواندن خواهش خوش بستن خویش و او مکتوب غیر ملفوظ.
خود خواب خور خورشید
(۵۱) در اینجا فیض آباد صحیح است. الف مکتوب غیر ملفوظ.

(۵۰) معلم، در بعض الفاظ، زیر، خ، واو، دیده میشود خوانده نمیشود، چنانکه خ، را، بالف، وجیم، را از سبب «د»، آخری بزیر کلان، مبتدی، خواجه، معلم، در دیگر نون را موقوف بعد الف بیار، مبتدی، خوان، معلم، «دن»، با بقرار، حق، حی، بزن، مبتدی، دن، معلم، از سر، مبتدی، خواندن ..... معلم، حال خواندن این الفاظ ذیل بر شما لازم گشت، خواهر خواند، خواجه، صفا، خواستیم، خواستند، خواندند، خوردند، خوابیدند، .....
(۵۱) معلم، درینجا باز الف نوشته است و خوانده نمیشود چنانکه این را بگو مبتدی، د، معلم، ر، را بکشره کلان بگو نون، را موقوف بیار، مبتدی، رین، معلم، جیم بزیر کلان، مبتدی، جا، معلم، از سر، مبتدی، درینجا .... معلم «ف ی » مبتدی، فی معلم « ض» چشم در بزیر کلان، مبتدی ضا معلم، ب الف، دال موقوف، مبتدی، باد معلم، از سر، مبتدی فیض آباد، معلم، دیدید، که الف حرفی آن هیچ خوانده نشد.... حال خواندن الفاظ ذیل بر شما لازم گشت کوشش کنید که الف بست آن از شما خوانده نشود، شکر است، خوب است، بچور است، تیار است.


۱۴۸
الف ملفوظ غیر مکتوب (۵۲) رحمن الله اسمعیل اسحق لکن لہذا سلوار.
سبق ۲۰
یای ملفوظ غیر مکتوب (۵۳) که هستم اسیر کمند ہوا
(۵۲) معلم، در بعض الفاظ باز در ای «» نمیباشد و خوانده میشود چنانکه در
خورد بدرجه کلان یعنی بدرجه الف ، و کسره بدرجه یا ، و پیش بدرجه واو میرسد
چنانکه درین الفاظ ، زبر بدرجه الف میرسد ، رح، مبتدی رح
معلم درم «» مبتدی درما» معلم «ن» موقوف مبتدی
مان، معلم ، از سر، مبتدی، رحمان .... در عربی چنین زیر را
و آنرا خنجری گویند .
(۵۳) معلم، صاحب این کتاب از تمام کتاب کریا ، این نیم بیت
بہرجه مدعا آورده ؟ برای اینکه کسره حرف آخر بعض الفاظ بدرجه یا میرسد
چنانکه در لفظ کمند کسره دال بدرجه یا میرسد، و همچنین در اسیر کسره ر
یا میرسد، و اینچنین ضرور در نظم یعنی در بیتہا می آید، و در عربی چنین
را نیز تیز نوشته میکنند و آنرا خنجری گویند .
* * *