٢٨٦
اگر چه بتبانی باشه صحیح خوانده تواند و این مدعا حاصل میشود بمیخن و فهماندن ، لهذا موجب طرز جدید در اخر وقت
تعلیم تجربهای خود اکثر میگفت امروز ما باختلاط گذشت فردا انشاء الله باز سبق میخوانیم بنابران
پسران همیشه در اشتیاق سبق میبودند و او چون کدام قاعده یا سلسله را بایشان حفظ میکرد آن را
سبق درست میشمرد دیگر همه را مجلس و ساعت تیری میدانست ، لهذا در همه وقت و هر حصه کار را
بهمین شیوه پیش بردن لازم میداند. بعد از پنج سبق تجوید ابتدائیه چون بسبق ٣٤ یعنی بخط شکسته
میرسد، و انهم را یکدفه بخط درست انده هیچ تکلیف بر مبتدی نیست پس باریکی آه کار را بخوبی
دانسته او نمیما چنا نکه در فرق لام و یا گوید اگر چه هر دو برابر معلوم میشوند مگر لام یک نوک تیز هم دارد،
و یا ندارد مانند «هـ مـ ، و همچنین «ر، درماند شجع اگر چه شباهت بگردن پای آهوئی
دارد مگر یا در آخر میباشد و این «ر» وسط می افتد و از سبق ٣٥ ، الی آخر کتاب همان است که بر کتاب
کلان ورق میخواند یا بر تخته کلان کل سبق را نوشته نموده یک فقره را بیک مبتدی و فقره دیگر را
بدیگر بخواند و بعد خواندن آن ، هر فقره را بکل فریق ضبط نموده باشد تا بحد ختم ابتدائیه کتاب فارسی
نیز بهمین قرار بکل فریق خوانده شده بر مضمون حساب نیز آن معلم مقرر باشد که در حساب بهتر باشد چون
عدد نویسی را تا عیار بایشان کار کرده حال اول کیفیت جمع را دانسته آنها نموده گوید چنانچه ناظر
خود را کدامی بدفعات روپیه داده باشد و آخر معلوم کند که جمله چقدر باو داده شده پس دفعه اول گرچه
کم باشد مگر اصفار را از ملیار شروع نماید تا درجات هر فقره معلوم شود تا زمانیکه در میخیار تخته نشین
گردد اما دیگر دفعات را از حد خود شروع نموده باشد و یک مثال را خود معلم پیش روی انها
حل نماید اما پسران چون سوالات سراج الحساب را حل میکنند بگذاشتن اصفار زائده محتاج نمیشوند
و هر سوال که چون جواب صحیح بگوید از روی کتاب مذکور جواب با نها بنماید تا دل شان خوش شود که
کار ما و استاد کلان مطابق است مگر یک حصه وقت را بجمع زبانی داده باشد چنانکه، معلم، ٨ و ٧
چند میشود ، مبتدی ، ١٥ ، معلم، هشت و هفت چند میشود ، مبتدی ١٥ ، معلم ، ٨
و ٧ ، چند میشود مبتدی، ١٣، همچنین ..... اما در آخر جمع یک حصه وقت را بحفظ ضرب زبانی


۲۸۷

الی «۱۰» داده چنانکه یک یک «یک» یک دو «دو» الی... یک ده «ده» دو دو «چار»
دو سه «شش» ... دو ده «بیست» سه سه «نه» سه چار «دوازده» سه پنج «پانزده»... سه ده «سی» همچنین
الی ده ده صد، بعد عمل ضرب را شروع نموده و کیفیت را بیک طریق مبتلا بـه ایشان بیان کند
چنانچه اگر یکدفعه گذر پادشاه برین مکتب اتفاق افتاد و اطفال آن در کارهای خود درست دیدند
جو ۲۴۰ نفر بودند فی نفر ۵ روپیه داد همه چند روپیه خرج او شده باشه، اینک پیش روی شما
جواب را پیدا میکنم، تا جمع در ضمن ضرب خوبتر ضبط شود، بعد سوالها عبارتی هر دو عمل مذکور را نموده
بعد تقسیم خور در ا شروع کند تا عمل ضرب در ضمن آن پخته گردد بعد عمل تفریق را شروع نموده بگوید که
اینقدر روپیه نزد ناظری بوده و اینقدر را خرج کرده باقی آن چقدر خواهد بود، اینک یک
سوال این پیش شما حل میکنم چون عمل تفریق را بدانند، بعد در ممکن و ناممکن آن سوالهای مختلف
را نوشته از و پرسیده باشد که کم کردن این عدد از ان ممکن است یا نه چنانکه در مثال ۶۰۴۲۵
مبتدی بگوید: معلم چرا، مبتدی : این سه کلان است از ان «۲» محمد اینچنگره دیگر با
تا ممکن را بجو و دیدن شناخته بر حل آن اقدام ننماید، و بر ممکن دلیر باشد، بعد تقسیم کلا نرا شروع
نموده تا عمل تفریق در ضمن تقسیم خوبتر ضبط نماید، چنانکه گوید ۵.. ۹۲۱۳ روپیه به ۳ نفر
تقسیم شود فی نفر چند روپیه میرسد، و چند باقی میماند که از باقیمانده یک روپیه بوره بهر نفر نمیرسد
که پل سیاه شده و باز برین نفری تقسیم گردد، اینک همین مثال را من پیش روی شما حل میکنم
مگر هر جا بصلاح همدیگر کار میکنیم، چون در مثال موجود، عدد اخر مقسوم علیه کمتر از اخر
مقسوم است از انرو در حصه مساوی را از آخر مقسوم برای آن گرفتیم، و سنجیدیم که از ۹ چند
کت گرفته میشود، یا چند کرت در ۹ جای میشود همچنین مطابق قانون عمل را بآخر رسانیدیم دیدیم
که خارج قسمت بهیچ وجه از انسان گم نمیشود، زیرا اگر در خارج قسمت عدد اضافه از ما گذاشته می شد
حاصل ضرب آن بسیار میشد، تفریق را قبول نمیکرد، واپس غراب میکردیم و عدد کمتر را در خارج بهره
میگذاشتیم و هرگاه کمتر از عدد لازم، سهوا از ما گذاشته میشد، باقی آن زیاده از مقسوم علیه میماند


۲۸۸
باز ناچار بخراب شدن میگشتیم و عدد کلانتر را میگذاشتیم، تا آنکه بموجب این دو قانون بالضرور
عدد اصل را می یافتیم، مگر سرگردانی ما و شما در همین سوال ازین رهگذر بسیار بود که در سنجش غلط میکردیم
لهذا بهتر آنست که اولاً مقسوم علیه را ملاحظه نموده هرگاه عدد ما قبل آخر آن هفت یا زیاده ازان یعنی
۸ یا ۹ باشد عدد آخر یکی اضافه خیال کرده در مقسوم سنجیده شود که چند کرت در ان جای میشود
اغلب بار اول عدد اصل را بیابد، چنانکه در مثال مذکور چون ما قبل آخر هفت است، اگر عدد آخر را ۴
خیال میکردیم در ۹ زیاده از دو کرت نمیخورد، از واریافته میشد، اینقسم غلطی هاکمتر واقع میشود، تا انکه
بعد تکرار و زیادت کارباز در سنجش هیچ غلط نمیکند، چون سوالات سراج الحساب ختم کند بعداً باید
که ازین سه چیز که مقسوم و مقسوم علیه و خارج قسمت باشد هر کدام چون مجهول شود از دوی دیگر
معلوم گردد، چنانکه مجهول بودن خارج قسمت همان است که تا حال کار شما بود، اما اگر مقسوم علیه مجهول
شود، مقسوم را بر خارج قسمت تقسیم میکنیم تا مقسوم علیه برآید، و هرگاه مقسوم مجهول باشد چنانکه
خارج قسمت ۳۸۶ و مقسوم علیه ۸۲۴ باشد این هر دو را با هم ضرب میکنیم حاصل ضرب یعنی
۳۱۸۰۶۴ عین مقسوم باشد اگر این مقسوم معلوم واز دوی دیگر کدامی مجهول سازیم، بر معلوم
آن دو عدد چون تقسیم کنیم لا محاله مجهول آن برآید چون اینکار خوب دانسته شما شد حال سوالهای عبارتی
کتاب مذکور را کار میکنیم
*
۸۲۴
۳۸۶
۴۹۴۴
۶۵۹۲
۲۴۷۲
۳۸۶(۳۱۸۰۶۴(۸۲۴
۳۰۸۸
۹۲۶
۷۷۲
۱۵۴۴
۱۵۴۴
و امید بخدای خود دارم که بر همین وقت سال دیگر این پسران سال اول بسا ل دوم حال در امتحان برابر بکر؟


۲۸۹
اطلاع عمل جدید
چون مبتدیان در کار موقوف بید الف خوب شوند بعد جمیع حروف را بترتیب اصلی ، اما
باشکال خور د بر تخته مرقوم داشته یکدفعه بنامهای جدید کارکرد کی خود یعنی :
اب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ند نذ ر ز ژ بر بز بژ س ش
ص ض ط ظ ع غ بع بغ ف بق ک گ کل م ن و ه به هب یج
ی یی .
بخواند، و باز بنامهای قدیم ، یعنی الف بی پی تی ثی جیم ...
همین حروف مرقومه را بخواند ، تا در حین هجا بهر نام که برای مبتدی آسان باشد ، صداقت
گفته تواند غرض سهولت حال مبتدی است هر کدام بهر نام که بگوید درست است ، پس
اولاً بموجب کوتاهی و درازی آواز در دولفظ « جم ، جام » بودن و نبودن الف
را بتکرار بسیار و تفاوت اندک در کوتاهی و درازی آواز بنماید که زبر کلان یعنی الف
درین هست یا نه ، بعد هجای الفاظ ذیل را از ایشان خواسته باشد و تحقیق در هم آواز جایز نیست
( فرق الف فتحه دار از الف مد دار )
معلم ، اب ، مبتدی ، آب معلم ، آب ، مبتدی ، الف مد دار ، ب معلم ، اخ ،
مبتدی ، اخ ، معلم ، آخ ، مبتدی ، الف مددار ، خ ، در هر لفظ الفاظ ذیل سوال
چنان و جواب چنین باید بود
از ، از ، اش ، آش ، ام ، ام ، ان ، آن ، اه ، آه
( فرق فتحه محض از فتحه کلان )
معلم ، بد ، مبتدی ، بَ دَ ، معلم ، باد، مبتدی ، ب ، زبر کلان ، معلم ، زبر کلان چیست ؟


۲۹۰

مبتدی ، الف را زبر کلان گویند زیرا زبر آنقدر کلان گفته میشود که دهن بران بسیار باز میگردد
بر ، بار ، بش ، باش ، باز ، باغ ، بال ، پای ، پے ، پاک ،
بم ، بام ، تر ، تار ، تاک ، تاج ، تن ، تل ، چل ، چار ، چای ، جل ،
جال ، خر ، خار ، دم ، دام ، رم ، رام ، وال ، ذال ، زر ، زار ، زاغ ،
سگ ، ساز ، سل ، شال ، عم ، عام ، غم ، فاش ، فال ، قاش ،
کاش ، کر ، کار ، کج ، لاف ، لام ، لاک ، مکن ، مار ، ماش ، مال ،
نم ، نام ، ناک ، وخ ، واخ ، هر ، هم ، هی ، های ، یک ، یار ، یاد ،

معلم ، آواز ده « ه » آخری را از زبر حرف آخر معلوم کنید ، جامه ، خانه ، کاسه ،
کوزه ، کشته ، تیشه ،
( فرق کسره محض از کسره کلان )
چون مبتدیان در مروقت بجا یا درست شوند ، بعد در دو لفظ « سر سیر » بودن
و نبودن یا را بموجب درازی و کوتاهی آواز ثابت نموده بگر گاهی یای ست را نیز مداری
آواز دانسته شان داشته بعد هجای الفاظ ذیل را بقرار مذکور از ایشان خواسته باشند
معلم ، این ، مبتدی ، آن ، معلم ، این ، مبتدی ، ازیر کلان ، آن ، معلم
زیر کلان چیست ؟ مبتدی « ی » را زیر کلان گویند ، زیرا هر زیر ، چون کلان خوانده
شود بلاشبه پایان بسیار زیر می آید مانند : ای بی ، پی ، تی ، ثی ، جی ، چی ،
حی ، خی ، دی ، ذی ، ... در هر نقطه الفاظ ذیل سوال چنان و جواب چنین باید داد
بید ، جید ، چیز ، جن ، جیم ، جل ، بل ، چت ، چیت ، چل ، چین ،
چیق ، فیل ، ده ، دیه ، دق ، دید ، دین ، دیگ ، دیو ، زه ،


۲۹۱

نیچ، سیم، سین، شین، شق، سل، سیل، عید، عید،
غش، میش، میم، میخ، پیچ، تیل، بیل، بینچ، دائی، جائی،
چائی. فرق پیش محض از پیش کلان )
چون مبتدیان در موقوف بمد و او درست شوند بعد در دو لفظ «بد، بود » بودن
و نبودن و او را سخت یا شدید است بموجب درازی و کوتاهی آواز ثابت نموده ،
بعد هجای الفاظ ذیل را از یشان خواسته باشند، معلم، پل، مبتدی، پُ لُ،
معلم، پول، مبتدی، پُ، پیش کلان، ل، معلم، پیش کلان چیست ؟
مبتدی، پیش کلان واو، را گویند چنانکه هر پیش را چون کلان سازی در اکثر لبها از
حد خود بسیار پیش می آیند، مانند، بو، پو، تو، مو، بعد در هر لفظ الفاظ ذیل سوال
چنان و جواب چنین خواهد بود، بُد، بود، بَل، بول، بوش، توت، توپ
جل، جور، چپ، چوپ، چور، چون، ختم، خون، در، دور، دوز،
دوغ، دوک، دُم، دون، سُم، شوخ، شُد، شُش، شوی.
فرق یای سخت وسست را در الفاظ ذیل بکن
پیر، پیش، سیر، سیر، شیر، شیر، میر، میز، ریش، ریش، رید،
فیل، بیل، تیر، تیز، نیل، نیش، میش، کیش، بیگ، تیغ، نیک، ریک.
(فرق و او سخت و سست را بکن)
دور، دوز، نوش، موش، گوش، توت، تول، مور، جور، شوخ،


۲۹۲
کوت، روز، پوشش، توپ، چوب،
چون از ناخوانده هم جایز است لهذا معلم ، اسلم ، انور، کشمش ...
عرض، عذر، فرض، هست ..... قلم، لطف، درخت، زمین،
جیب بار، ترقی، تنزل، عبدالقادر، مگر در چنین لفظ یک الف
هم قبل از لام در بیجا بگو : حال هشیار تر شما آن است که در بیجای با ترتیب هیچ
لفظ دراز هرگز غلط نخواند نستعینک چون بیجای این را بگوید معلم بعض
الفاظ را بر تخته یک یک بسیار واضح من برای شما مینویسم اگر قدری بدخط هم بیاید
خیر است، مگر ہر لفظ را یکی از شما قصابی کنید این گویا بیجای جمعی است تا من بدانم که شما
ابتدا و انتهای هر حرف را بدرستی میدانید یا نه تا در نوشته خود باز نغلط بیجا نگذارید:
نستعینک، تسبیح، تخمیناً، سکنجبین، استعداد، مستحسن،
مضمضه، استنشاق، قسطنطنیه، کیفیت، شمشیر، شمعون،
تتبع، استقرا، قصیده، خنجر، محمود، تیلفون، بختر، بلوچستان
ضعیف، اختیار، مشهد، میمنه، کلکته، بمبئی، سمنانی،
منجنیق، هیهات، استعداد، استعفا .


۲۹۳

( خواندن عربی )

چون کار کل فریق، در مضمون عربی هم بر یک کتاب بهتر است و در کتاب کلان ورق
چوب سوار بعض جزئیات عربی نه آمده بود. لہذا مندرجه اوراق ذیل را بر تخته
سیاه نوشته و فریق را بخواندن آن امر نموده باشد
معلم، چون شما هر حرف را بهر حرکت خوانده میتوانید، لہذا حال جميع حروف را
بهمین حرکاتیکه نوشته ام یعنی یکبار بزبر و باز بکثره و باز پیش بخوانید . مگر مخرج
را بهمان آوازی که در عرب دارد خوانده باشید که حروف هم آواز در عرب نیست و
آوازهای آنحروف را در هر جا باز من بشمانشان میدهم :
اَ بَ تَ ثَ جَ حَ خَ دَ ذَ رَ زَ سَ شَ صَ ضَ طَ ظَ عَ غَ فَ قَ
كَ لَ مَ نَ وَ هَ ءَ يَ.

اِ بِ تِ ثِ جِ حِ خِ دِ ذِ رِ زِ سِ شِ صِ ضِ طِ ظِ عِ غِ فَ قِ
كِ لِ مِ نِ وَ هِ ءِ يِ.


۲۹۲
اُبُ تُ ثُ جُ حُ خُ دُ ذُ رُ زُ سُ شُ صُ ضُ طُ ظُ عُ غُ فُ قُ كُ
لُ مُ نُ وُ هُـ يُـ .
حال بطریق امتحان بهر حرف ازین سه قسم فوق انگشت گرفتیم باید که شما بخوانید گر در « »
کسره دار را بقرار معمولی چنانکه در فارسی بود خوانده باشید .
حال هر حرف را از سه قسم مذکور بدو حرکت مینویسیم یکحرکت از خود حرف و یکی عوض نون تنوین
لت خور است گر بهمراه دو زبر یک الف ناحقی هم نوشته میشود و در دو قسم دیگر
همان است که تنوین در آخر می آید و حروف آخر سالم مرقوم میگردد یکدفعه بترتیب
و باز بطریق امتحان بموجب سوال من خوانده باشید و اینکار تنوین یعنی نون آوردن
را در الفاظ ظاهرآ ظاهرآ هم دانسته بودید :-
اَباَ تَاَ ثَاَ جاَ حَاَ خَاَ داَ ذَاَ رَاَ زاَ سَاَ شَاَ صَاَ ضَاَ طَاَ ظَاَ عَاَ غَاَ
فَاَ قاَ كَاَ لَاَ ماَ واَ هاَ ياَ .
اٍ بٍ تٍ ثٍ جٍ حٍ خٍ دٍ ذٍ رٍ زٍ سٍ شٍ صٍ ضٍ طٍ ظٍ


٢٩٥

ع غ ف ق ك ل م ن و ھ ی

اُ بُ تُ ثُ جُ حُ خُ دُ ذُ رُ زُ سُ شُ صُ ضُ طُ ظُ
عُ غُ فُ قُ كُ لُ مُ نُ وُ ھُ يُ

حروفی که با الف یا بزبر خنجری نوشته شود در خواندن تفاوتی ندارد: -
اَ بَا تَا ثَا جَا حَا خَا دَا ذَا رَا زَا سَا شَا صَا ضَا طَا ظَا عَا غَا
فَا قَا كَا لَا مَا نَا وَا هَا يَا.
اٰ بٰ تٰ ثٰ جٰ حٰ خٰ دٰ ذٰ رٰ زٰ سٰ شٰ صٰ ضٰ طٰ ظٰ عٰ غٰ
فٰ قٰ كٰ لٰ مٰ نٰ وٰ ھٰ يٰ

حروف مکسور که بهمراه (ی) و یا بکسره خنجری نوشته شود در خواندن فرق ندارد
مگر بکسره خنجری بجر (ها) دیگر حرف نوشته نمیشود: -
اِى بِى تِى ثِى جِى حِى خِى دِى ذِى رِى زِى سِى شِى
صِى ضِى طِى ظِى عِى غِى فِى قِى كِى لِى مِى نِى وِى ھِى يِى


٢٩٦

هر حرف پیش دار که بهراه « و » یا پیش هر چه نوشته شده باشد در خواندن فرقی
ندارد مگر پیش هر چه باز بمجرده ، دیگر حرف نمی آید : صوصوتوطوظو
اُوبُوتُوثُوجُوحُوخُودُوذُوعُوغُوفُوقُوکُولُومُونُو
وُوهُویُو.

الفاظ سبق لست خور از قرار ذیل است هم حرکت اول معلوم و هم بزفانی نشانست خور مرقوم است
اِلَهُمُ مُخٌ يَعُمُ يُؤمَنُ اَوَاُنْزِلُ مَعَ خُذْ مِنْ ذَرٍاَنْ مُرْ
هُمُ مُقُ اَخٌ بُرُقًا رِزْقاً .
مشدد انحرف را گویند که یکبار ساکن باز متحرک خوانده شود چنانکه قبلین بهم دانسته و همچنین
الف لام بلفظ دوم که گاهی هیچ خوانده نمیشود و گاه لام آن خوانده میشود نیز سابق خوانده
مگر حال بحروف متحرکه نیز نوشته میشود و یا « فی » هم اگر خوانده نمیشود و یک الف غیر ملفوظ
بعد و او جمع ضرور مرقوم میگردد
عَمَّ كَلاَّ وَهَّاجًا اِنَّ اِنَّا ثَجَّاجَاً عَنِ الصُّوْرِ فِي الزِّنَاسَبِّحُوا
كَذَّبُوْا رَبِّ السَّمَوَاتِ وَزَيَّنَا السَّمَاءِ الدُّنْيَا.


۲۹۷
در حالت وقف دو زبر بالای الف یعنی تنون را هیچ اعتبار نیست تا ای فبری خوه داشته باشد یا یک بنده خوانده میشود:
مَعَاشَا خَاشِعَةٌ فِي الْحَافِرَةِ نَخِرَةٌ ط
در حالت وقف در ی ، آخری بالف خوانده میشود :
طُوَى طَغَى يَسْعَى يَرَكَّى ط
این الفاظ ذیل چون در کلام الله شریف بسیار می آیند لہذا این پنج سلسله را چنان ضبط کنند که حفظ شود ، والفیکه در آخر لفظ انا ، واقع ست مکتوب غیر ملفوظ است:
کَتَبَ کَتَبَا کَتَبُوا كَتَبَتْ كَتَبَنَا كَتَبْنَ
كَتَبْتَ كَتَبْتُمَا كَتَبْتُمْ كَتَبْتِ كَتَبْتُما كَتَبْتُنَّ
كَتَبْتُ كَتَبْنَا.
هُوَ هُمَا هُمْ هِيَ هُمَا هُنَّ
اَنْتَ اَنْتُمَا اَنْتُمْ اَنْتِ اَنْتُمَا اَنْتُنَّ
اَنَا نَحْنُ .
خَلَقَهُ خَلَقَهُمَا خَلَقَهُم خَلَقَها خَلَقَهُمَا خَلَقَهُنَّ


۲۹۸
خَلَقَكَ خَلَقَكُما خَلَقَكُمْ خَلَقَكِ خَلَقَكُمَا خَلَقَكُنَّ
خَلَقَنِي خَلَقْنَا

اِيَّاهُ اِيّاهُما اِيَّاهُمْ اِيَّاهَا اِيّاهُما اِيَّاهُنَّ
اِيَّاكَ اِيّاكُما اِيَّاكُمْ اِيَّاكِ اِيّاكُما اِيَّاكُنَّ
اِيَّايَ اِيَّانا

عَلَيْهِ عَلَيْهِما عَلَيْهِمْ عَلَيْهَا عَلَيْهِما عَلَيْهِنَّ
عَلَيْكَ عَلَيْكُما عَلَيْكُمْ عَلَيْكِ عَلَيْكُما عَلَيْكُنَّ
عَلَيَّ عَلَيْنا

متکلم سخن گوينده را گويند و مخاطب آنکه با وی سخن گويد و غائب آنکه سخن از جانب وی کرده شود، مذکر مرد، مونث زن، مفرد يکی، تثنيه دو جمع بسيار، حال الفاظ سبق... را مشق کنيد سال ضرب... را بقرار کتب تا آخر بخوانيد صرف فعل سال را بستم سي يک نوبت بجمع عين...


۲۹۹
مجید
باب بکسر و باز بضم آن، اما اگر کدامی از شما این الفاظ ذیل را هم حفظ کند در خواندن قرآن
بسیار قوت حاصل خواهد کرد :-
يَعْلَمُ يَعْلَمَانِ يَعْلَمُوْنَ تَعْلَمُ تَعْلَمَانِ يَعْلَمْنَ
تَعْلَمُ تَعْلَمَانِ تَعْلَمُوْنَ تَعْلِمِيْنَ تَعْلَمَانِ تَعْلَمْنَ
اَعْلَمُ نَعْلَمُ .
ازینکه تفریحی سال اول بتعلق طرز جدید شد ، گفتم فریقهایکه درین امتحان با میزان
امید ترقی هیچ از ان نباشد آنها را بطرز جدید بسپارید، و فیو شده گی امتحان
هم هر قدر که شد قبول دارم بنابر مذکور در بعض مکاتب شش فریق هم دادند، اما در پنجا
فریق ششمال بجهر بیداری نگرانهای دو بر دست ببحث میمرانم که چهار فریق
از ان
دادند اولا گفتم که این چار معلم پا برجا د یک معلم از بهر ساعت خالی میخواهد آنها
نیز حاضر نماید ، بعد از حضورشان شوق هر یک در دو سه مضمون در تحت نام
هر کدام مرقوم نمودم ، بعد همه پسران را باندازه قوت سه فریق ساختم بگو
مساوات فریقها را از روی عدد هم بسبب خط مدنظر داشتم که بزیاده در بیره


۳۰۰
موجود وسع دو نفر معلم نمیرسد، معلم قرائت با تجوید در یک ساعت بنوشته تخته
میکند و در ساعت دیگر تعلیم آن مینماید، زید و عمرو ، خاص برای خط، وخالد
برای فارسی که باقی حصه چوبدار را بآنها میخواند، بعد از ان شتاب فارسی برای آنان
شروع میکند که نفری سال دوم میخواند، وخالد، چون در طرز جدید خوبست
حساب هجا متعلق اوست، و هجا بعد مدت اندک ساقط خواهد شد، وحافظ جی
کار قرائت را میکند، و چون کار هر یک عهده است لهذا بپایان بالا بردن
نفری مخالفت در بین شان نمی آید، ساعات هفت مهر یک ساعت خالی هم نخواهد ماند

ساعت ساعت ساعت ساعت ساعت ساعت ساعت
فریق اعلی هجا قرائت خط خط فارسی فارسی حساب
بکر تخته حافظ جی زید و عمرو " خالد " بکر
فریق اوسط فارسی فارسی حساب هجا بکر خط زید و عمرو خط قرائت حافظ جی
فریق ادنی خط زید و عمرو خط " فارسی خالد قرائت حافظ هجا بکر حساب بکر فارسی خالد


۳۰۱

موجها ، چون درین ایام حسب الامر وزارت معارف امتحان فارسی مکتب ملی
واقع علی آباد بنا کرده وزیر حربیه و سردار اعلی محمد نادر خان سپه سالار را
میگرفتم و آن از جماعت چهارم مکاتب مختلفه جمع شد که از استادان متعدده خوانده
بودند، لهذا یک لفظ معین را بعضی یک قسم و بعضی بقسم دیگر ترجمه و تعبیر میکردند اگرچه
همه ربط داشتند ، مگر بعض شیرین تر از بعض دیگر می افتاد بنابران خواستم که لغات
کتب سال اول و دوم فارسی را بترتیب صفحات معنی نموده باخز این ابتدائیه
حق نمایم ، بعد دیدم که در یکسال معین همه مکاتب در کتاب موافق نبودند
بعضی یک کتاب و بعضی کتاب دیگر میخواندند ، از ان در گذر شده گفتم اگرچه یافتن
معنی بهتر برای استاد تکلیف است ، مگر پسران را شنیدن معانی مختلفه از همدیگر
مفیدست و درین اوایل حال یعنی سال اول و دوم اگر چه املای خطی لازم است
نه علمی و علمی باندازه علم هر شخص است انتها ندارد و انسان گفته نمیتواند
که این عالم متبحر در جابی هیچ نقطه غلط نمیکند چنانکه هرچه که داعی باندازه علم نقری


٣٠٢

خوب جماعت چهارم مکتب خانگور ساخته بودم ، ولی آن ارزش غلطی کم نداشت
و آن اینست « خالد از رای صواب این ساعت خود بخیال یافتن ثواب آخرت
و درحقیقت بتبیعت طبیعت خصم زید که عمروست در صدد استنطاق بکر
گردید، تا از تزویر ما فی الضمیر محمد تدیر بی‌نظیر بنابر مساعدت و مظاهرت زید
مزبور ضمناً وقوف یابد ، مگر بکر که نفر است خود دریافته ضبط خود نمود بکر براه دیگرش برد
تیر خیالش بطیر مراد نرسید عاقبت از عداوت هر سه زید استعفا نمود»
و در ینوقت اینقدر باید که بجای لغات کتابیکه میخواند ، معنی آنرا حفظ نموده باشد پس
بالفعل چیزی از صرف و نحو در ضمن معنی اعوذ بالله و بسم الله فراگیر سخنان مفید
و متبرک متده ذهن درینجا جمع کرده میشوند، تا بمناسبت قوت فریق هر قدر که مناسب
داند ، بایشان ضبط و حفظ کرده باشند
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، اعوذ بالله، پناه میخواهم بخدا، من الشیطان
از شیطان رانده شده معلم، اعوذ، را میدانی که از چه قرار است عبیدالله،


۳۰۳
در اصل «اعوذ» ماند « انصُرُ » است ضمه بر واو ثقیل بود بما قبل دادند « اعوذ » شد
معلم - شما ابتدایه را میخوانید از «انصُرُ» چه خبر دارید ، مبتدی این چارده
صیغه فعل مضارع بتضمین ها ضبط شد ، و اینک برای شما میخوانم :-
یَنصُرُ یَنصُرانِ یَنصُرُونَ تَنصُرُ تَنصُرانِ یَنصُرنَ
تَنصُرُ تَنصُرانِ تَنصُرُونَ تَنصُرِینَ تَنصُرانِ تَنصُرنَ
اَنصُرُ نَنصُرُ بروزن
یَفعُلُ یَفعُلانِ یَفعُلوُنَ تَفعُلُ تَفعُلانِ یَفعُلنَ
تَفعُلُ تَفعُلانِ تَفعُلُونَ تَفعُلینَ تَفعُلانِ تَفعُلنَ
اَفعُلُ نَفعُلُ این صیغه های ماضی و مضارع که تا حال
معلم - حرف زاید و اصلی در علم صرف بچه قسم معلوم میکند ، مبتدی
بر مقابل « ف ع ل » باشد انرا اصلی گویند چنانکه در ماده « کَتَبَ »
و « نَصَرَ » که بر وزن «فَعَلَ » است هر سه حرف هر کدام اصلی است
و زاید آنست که در میزان هم خود او بیاید چنانکه در «اَکرَمَ » بروزن «اَفعَلَ »


۳۰۴

الف، زاید ست، معلم، در «ینصر» که بروزن «یفعل» است باید که یا زاید
باشد، مبتدی، نی بلکه در صیغه های فعل مضارع یک یک حرفیکه قبل از «ض»
آمده یعنی انحرفیکه بر مقابل «ف» درینجا، نون است از حروف مضارعت گویند
و در «أتین» جمع شده اند و انچه بعد لام آن آمده برای نشان دادن تثنیه و
جمع آن است ، هیچکدام از اصل کلمه نیست که آنرا اصلی یا زاید گفته شود، معلم،
هر مضارعیکه سه حرف آن اصلی باشد بروزن مذکور می آید یا تفاوت میکند
مبتدي ، در حرکت عین تفاوت میکند چنانکه گاهی بضم عین می آید مانند
«ینصر» و گاهی بکسر عین مانند «یضرب» و گاهی بفتح عین مانند «یعلم» و
صیغه های هر کدام را اگر میخواهی بخوانم ، معلم، ماضی آن همیشه مانند «کتب»
بروزن «فعل» می آید، یا آن هم فرق میکند مبتدی ، آنهم بهر سه حرکت
عین می آید، بفتح عین مانند «کتب» چنانکه خوانده شد و بکسر عین مانند «علم»
و بضم آن مانند «شرف» و صیغه های هر کدام را اگر میخواهی برای شما بخوانم ؛


۳۰۵
و چون ماضی همیشه بر قرار مذکور میباشد لهذا ان را «مبنی» گویند، اما مضارع چون
بآمدن بعض حروف در اول آن گاهی ساکن میشود مانند «لاتضرب» بمعنی هرگز نمیزنی و نخواهی زد، از انرو آن را معرب گویند و معنی مبنی و معرب را بنظم چنین آورده اند:- مبنی آن باشد که باشد بر قرار :: معرب آن باشد که گردد بار بار، معلم ، آفرین در یک لفظ «اعوذ» چون یک عالم صرفی خوب جوابها گفتید باش که در نحو چطور هستید،
معلم، در «بالله» حرف آخر «الله» که «ه» است چرا بکثره خوانده میشود
مبتدی، از بسیکه «ب» بران داخل شده، و آن از حروف جاره است
یعنی بر هر اسم که داخل شود حرف آخر آنرا بجر یعنی کسره میدهد، و جمیع حروف جاره ۱۷ میباشند و بنظم چنین آورده اند هفده حرف جر بود میدان یقین کاندرین یک بیت آمد جمله چون و چرا، با و تا و کاف و لام و واو، و ،منذ، و مذ، خلا :: رب، حاشا، من ، عدا، فی، عن ، علی حتی الی، معلم ، هم گو

نون و گاهی بفتح میاید مانند «لن تضرب»


٣٠٦

چون بحرف آخر لفظ تعلق دارد کسره را «جر» گویند، و حرکت دیگر را چه گویند،
مبتدی، فتحه را «نصب» وضمه را «رفع» و هر کدام ایشانرا اعراب
گویند. در «من الشیطان» چون «من» از حروف جاره است چنانکه
در بیت خواندید آخر «شیطان» را مجرور ساخت یعنی بکسره خوانده میشود،
معلم، «رحیم» چرا مجرور است، مبتدی، رحیم صفت شیطان است
یعنی شیطان موصوف اوست، و صفت در اعراب تابع موصوف خود است
اگر موصوف مجرور بود، صفت هم مجرور میباشد، معلم، اسمای صفت همیشه
مانند رحیم، بروزن «فعیل» می آید یا فرق میکند، مبتدی، اوزان اسمای
صفت بسیارند و معتبر آن «اسم فاعل» است که بمعنی کننده کار است و آن
اکثر بر وزن «فاعل» می آید مانند «ضارب» که بمعنی یک مرد زننده است
و صیغه های آن این است، ضارب، ضاربان، ضاربین، ضاربون، ضاربین
صیغه اول از مفرد مذکر است و هر کدام دومی دیگر برای تثنیه مذکر و دوی آخر برای


٣٠٧
جمع سالم آن است ، و جمع سالم از ین سبب گویند که وضعیت مفرد، در ان
هیچ نشکسته ، بهمان حرکات وضعیت خود است، یک «ی ن » یا « و ن »
در آخر آن ملحق گشته و جمع مکسر آنرا گویند که وضعیت مفرد در ان شکسته باشد
مانند، ضَرَبَةٌ ، و ضرابٌ ، و ضُرُبٌ ، و ، ضُرّابٌ ، و، ضُرُبٌ ، و ، ضرباء و ضُرَباً
و ضُرُبّ ، صیغه های اسم فاعل مونث : ـ
ضاربةٌ ، ضاربتانِ ، ضاربتَینِ ، ضارباتٌ ،
و مبالغه عبارت از زیادت است در کاری ، برای آن صیغه های علیحده است
مانند ضَرّابٌ و ضَرّابَةٌ ضَرُوبٌ و ضَرُوبَةٌ ، مرد وزن درین یکسان است
تای آن برای مبالغه است نه برای تانیث چنانکه گفته میشود که این زن یا این مرد
علامه است یعنی بسیار علم دارد ، و چون اسم تفضیل را یکمشابهت بمبالغه
خیال کرده میشود ، لهذا مفصل میگویم که اسم تفضیل بر وزن «افعَلُ» می آید
مانند « اَضْرَبُ » بمعنی بهتر زننده پس اگر گوید که فلانی « ضَرّابٌ » است
یعنی بسیار زننده است ، بدست هی چوب آدم را میزند . هر گاه گوید که « اضْرَب » است


۳۰۸

یعنی اگر دو چوب بزند هم بر تر و بیشتر ببدل رسان میزند، و چون اسم فاعل و اسم تفضیل
تصغیر هم دارند لهذا تصغیر، ضَارِيبُ و ضَارِبَةٌ، ضویریب و ضویربةٌ می‌آید یعنی
یک مردک زننده و یا یک زنک زننده، و صیغه‌های اسم تفضیل مذکر
و مونث با جمع مکسر و تصغیر این است :-
اَضْرَبُ اَضْرَبَانِ اَضْرَبَيْنِ اَضْرَبُوْنَ اَضْرَبِينَ اَضَارِبُ اُضَيْرِبُ
ضُرْبَي ضُرْبَيَانِ ضُرْبَيَيْنِ ضُرْبَيَاتٌ ضُرَّبٌ ضُرَيْبًا
و اسم مفعول بر وزن «مفعول» می‌آید مانند مَضْرُوْبٌ، که بمعنی زده شده است
و صیغه‌های آن این است : مَضْرُوْبٌ، مضروبانِ مضروبينِ مضروبون
مضروبين، مضروبةٌ، مضروبتانِ، مضروبتينِ، مَضْرُوبَاتٌ،
و صفت مشبه عبارت از ان اسمی است که مشابه باسم فاعل باشد چنانچه وزن
«فَعِيل»، اکثر بمعنی فاعل می‌آید مانند علیم، بمعنی، عَالِمُ و قدیر بمعنی قَادِرٌ
و این ضرور نیست که در معنی آن بالضروره وزن «فاعل» بیاید بلکه معنی فاعل را ادا کند


۳۰۹
که مانند شریف ، بمعنی صاحب شرف است و قریب ، بمعنی صاحب قربت است
و این وزن فعیل گاہی بمعنی مفعول هم می آید ، مانند ، قتیل ، معنی مقتول
و همین رحیم ، واقع اعوذ بالله که بمعنی مرحوم است ،
معلم ، آفرین ، ازین تعبیرات اعوذ بالله شما ، ترکیب اعراب بسم الله
را هم انسان میداند چنانکه اسم از سبب « ب مجرور خوانده میشود ، و رحمن
و رحیم چون هر دو صفت « الله » میباشند متابعت او مجرورند،
اما مجرور بودن خود «الله» را ندانستم که از چه سبب است ، مبتدی ،
جناب معلم صاحب این مانند همان ، رسول خدا ، محبوب من است
که در ابتدائیه خوانده بودم که در حالت اضافت ، آخر لفظ اول فارسی بکشره
خوانده میشود چنانکه اگر همین رسول خدا را بعربی بخوانی «رسول الله »
بکسره خوانده میشود و لفظ اول را مضاف و دوم را مضاف الیه گویند
پس در «بسم الله» اسم ، مضاف و«الله» مضاف الیه اوست .
بكسر الف و لام خوانده میشود لام را در رسول لله
و سین را در بسم الله چون بلفظ دوم آن میچسبد ،
خوانده نمیشود بلکه بهمزه وصل ادغام میگردد و غیره


۳۱۰

و شناختن مضاف و مضاف الیه در زبان افغانی بحرف «د» میشود
چنانکه در معنی آن در مابین دو لفظ حرف «د» آمد بدانکه اول مضاف و ثانی
مضاف الیه است چنانکه معنی «رسول الله» بافغانی «رسول د خدا» است
و صفت و موصوف باز باین معلوم میشود که بعد موصوف در معنی فارسی آن لفظ
«اینطور» و در افغانی لفظ «هسی» یا «داسی» میآید درست باله چنانکه در همین اعوذ
بعد شیطان گفته میشود که اینطور شیطان که او را رانده شده است از درگاه خدا
و در افغانی گوئی «داسی شیطان چه دسی ترتلی سوی دی»
و در بسم الله باز گوئی ابتدا میکنم بنام خدا اینطور خدا ئیکه بخشاینده و مهربانست
و در افغانی «هسی خدای چه بښونکی او مهربان دی»
و یکی از اسمای صفت ظرف است خواه اسم مکان باشد یا اسم زمان
مانند «مکتب» که بمعنی جای کتابست و «موعد» که معنی وقت وعده است و
دیگر از اسمای صفت اسم آله است یعنی آنچه باوی کار کنند و آن بر یکی از سه وزنست
«مِفْعَلٌ» و «مِفْعَلَةٌ» و «مِفْعَالٌ» می‌آید مانند مِفْتَحٌ و مِفْتَحَةٌ و مِفْتَاحٌ


۳۱۱
که کلید را گویند معلم آفرین اینطور تفصیل درین دو آیه شریفه نمودید که یک حصه
زیادی از صرف و نحو بیان کردید
در ساعات تفریح و یوم جمعه و غیره خواه معلم همراه پسران باشد یا بی معلم
یا خودشان ساعت تیر می کنند، شطرنج همان است، که اضافه بر ناروائی آن
بعد از فکر و وقت بسیار اگر انسان مهارتی دران حاصل نماید، هم هیچ
فایده بران مرتب نمیگردد، یعنی هیچ یک قاعده و یک مسئله ازان
یاد گرفته نمیشود الا اینکه هرگاه کدام حرفی در مجلس یا در کتاب ازان بیاید
انسان ازان بداند، پس ساعت تیری بمانند سخنهای ذیل بهتر است :-
معلم، اگر یک شخصی روز سیزده پیسه مزدوری یا کدام آمدنی داشته باشد
ماه چند میشود؟ مبتدی شش نمروپیه معلم اگر ۲۳ باشد
چند میشود؟ مبتدی یازده نمروپیه معلم این جوابهای چابک گفتنت
از چیست؟ مبتدی ازینکه اگر روز یک پیسه، آدم بیک پسر بدهد، یکران ماه


۳۱۲
میشود، پس هر کدام چنین سوالها همیشه زاریک قرآن گرفته زود جواب
میگویم، معلم: آفرین ! خیلی آسانی را یافته، آن معمای بنام «طبیب»
که یک روز اختلاط آن هم کرده بودیم و بیت آن اینست «نام یارم
سه حرف دان ببرنج : هر یکی در حساب پنجه و پنج» مبتدی، اینک
ط = نه = ۵۵
ی = ده = نه = ۵۵
ب = دو = ده = نه = ۵۵
مینویسم
معلم، این معما که بنام «بدر» است چگونه حل میکنید «گر بگرداند قبا تاکند»
نام وی : : زاهد احول بنام او برد فی الحال پی» مبتدی ، اینک مینویسم
«قبا» بعد گردانیدن ، اب ق = ۱ و ۲ و ۱۰۰ بچشم احول =
قوس
۲ و ۳ و ۲۰۰ = ب د ر معلم ، دیروز یا پریروز بخیالم ۲۳
بود ، الیوم نمیدانم که چند باشد، احمد، و محمود ، بیست و پنجم ، معلم ، از چه
معلوم کردید، احمد دیروز پدرم در کاغذ ۲۴ نوشت، محمود ، من این


۳۱۳
معلوم کردم که اول ماه مذکور چهار شنبه بود، پس همان روز اول ماه بازند
و ۱۵ و ۲۲ و ۲۹ میآید که هر کدام از پاره هفت ، یکی اضافه است
و این شبهه زیاده از دو سه روز نبود پس چهار شنبه گذشته را ۲۷ گرفته
الیوم که شنبه است بالضروره ۲۵ باشد معلم، چون از احمد شیدگی
بود و از شما بقاعده یافتگی ، البته از شما بهترست ، این عید قربان که
چند روز بعد می آید، بکدام روز خواهد بود : محمود، دوشنبه، معلم ، از چه
کردید ، که اینطور چابک گفتید، محمود، من این را نشنیده بلکه خودم تجربه
کرده ام که بهر روز که اول رمضان باشد بهمان روز عید قربان میآید،
تفصیل عاد
اعظم
و امسال اول رمضان بد و شنبه بود، معلم، عاد، چه را گویند،
مبتدی، عاد ، عبارت از شمرنده یعنی فانی کننده است، چنانکه ما بین
دو عدد ۲۰ و ۱۲ چهار عاد است که هر دو ی ایشانرا فانی کرده میتواند ، و ۴ هم
اگرچه هر دو را فانی میکند ، مگر دو عاد اصغر ، و ۴ عاد اعظم آنهاست


۳۱۴
و کارآمد عاد اعظم است، معلم، آفرین مگر جواب شما اضافه از سوال من
بود، مبتدی، اگر در تفصیل احتمال نقص نباشد جایز است، معلم
تفصیل ذو اضعاف اقل « ذو اضعاف اقل » چیست؟ مبتدی، این عبارت از یک چنان
عددی است که بر هر کدام چند عدد خورد قسمت صحیح قبول کند یعنی چیزی
ازان باقی نماند چنانکه ۶۰ بر هر کدام ۲ و ۳ و ۴ و ۵ و ۶ تقسیم
صحیح قبول میکند، معلم، ایندفعه باز جواب شما کمتر از سوال من شد،
زیرا من معنی عبارت را هم میخواستم، مبتدی، ذو معنی صاحب،
اضعاف دو چندها، اقل، کمتر، را گویند، از انرو معلم صاحب در باب آن
چنان، فرموده بودند که نام آن « ذو امثال اقل » میبایست که چند مثل
هر کدام اعداد مرقومه خورد، دران هست نه اضعاف آن چنانکه ۲ را اگر
دو چند کرده بریم ۶۴ میشود، و اگر ۳ مضاعفت کرده بریم بـ ۹ شود،
همچنین هیچکدام باقین هم بدو چند کردن بر ۶۰ مطابق نمیآید، پس،


۳۱۵

در ذو امثال صحیح است که سی چند ۲ و بیست چند ۳ و همچنین چند مثل هرکدام
دیگران هم دران هست، و قبل ازین چنین عدد را مخرج مشترک میگفتند
آن یک اسم مطابق باسمی بود و از اکثر اهل هند در روز انگلیش می‌شنیدم
خیال بلفظ انگریزی میکردم تا از یک دانسته آن بعبارت واضح شنیدم و معنی
آنرا دریافتم آنهم اینچنین مگر چون باین نام حال شهرت یافته در گذشتن ازان
میشود معلم شما در بین خود اینقسم اختلاطها بکنید تا من بدانم که سوال
و جواب کدام شما بهترست. احمد قصه مشهور هست که در هفده شتر برسه نفر
سه نفر شریک بودند چنانکه از یکی نصف و از دیگری ثلث یعنی سه یکه
و از دیگری تسع یعنی نه یکه بود تقسیم آنرا نمیتوانستند نزد حضرت علی
کرم الله وجهه آمده التماس فیصله نمودند او یک شتر از خود دران داخل نمود
که هژده شد، و هر یک را اضافه از خواهش خودش داد، چنانکه نصف
والا را نه شتر داد، و او هشت و نیم شتر حق خود میدانست، و دیگری

تقسیم هفده شتر
بر سه نفر


٣١٦
را شش، و سوم را ٢ داد، اینجو همان ١٧ شد البته شتر خود را واپس برد
دلیل این چیست ؟ محمود، این کسور چون جمع شوند از ذو اضعاف اقل
خود کمتر میآیند، و حال اینکه کل ذو اضعاف اقل حق خود ایشان است پس
چون آن زیادت هم برایشان تقسیم کرده شود، هر یک را اضافه از خو دایششان
میرسد و همچنین است اگر یازده شتر ما بین سه نفر به ١/٢ و ١/٤ و ١/٦ شریک
باشند و یک شتر دیگر را دران داخل نموده تا ١٢ شوند، اول را ٦ و دوم را
٣ و سوم را ٢ داده شود همان آورده گی خود را میبرد و شتر داخل شده
میماند تا صاحبش واپس برد پس اگر جمع کسور اضافه از ذو اضعاف اقل خود
شود چنانکه چهار نفر گل کار استاد و نا استاد یک کاری را به ٤/٨/٢٤ روپیه
اجاره گرفت و ایشان به ١/٢ و ١/٣ و ١/٤ و ١/٨ با هم شریک اند
هرگاه اولی را نصف اصل یعنی ١٢ ٣ ٢ ٤ روپیه بدهد، و همچنین هر یک را
پس برای آدم چهارم هیچ نماند بلکه سوم را هم حصۀ کامل او نرسد، لہذا

جمع کلانتر
از ذو اضعاف اقل خود


۳۱۷
هریک را علی الترتیب ۳۳۰ و ۲۲۰ و ۱۶۵ و ۱۳۲ یابد، احمد این را
بچه قانون معلوم کردید محمود ، جمع کسور مذکور ۳۰ و ۲۰ و ۱۵ و ۱۲ = ۷۷ / ۶۰
میشود، بعد حصۀ هریک را بتوسط اربعه معلوم کردم چنانکه نسبت ۳۰ به ۷۷
چون نسبت مجهول است به ۸۴۷ البته طرفین را با هم ضرب نموده بر وسط
معلوم قسمت نمودم خارج قسمت همین ۳۳۰ شد، ۳۰ : ۷۷ :: ج ۸۴۷
= ۳۳۰ همچنان برای هر یک اربعه دیگر بسته نمودم
احمد، تا حال باو شما کسور را ختم نکرده ایم، شما اربعه را از کجا یاد گرفته اید ،
محمود، روزی پدرم تفصیل اربعه نموده چند مثال آسان آزمایش روی
حل نمود از ان روز سوال آسان آنرا میدانم، و اربعه آنرا بسته کرده میتوانم
احمد، آن سوال زترکان چهار و ز هندوست پنج :: دور و می تو یک
عراقی بسنج ، سه روز شب یکنها رو د ولیل ، دو ماغ و سه زاغ ویکی چون سهیل
دو میخ و دو ماغ و یکی هیچو دود ، زنه نه شمردن بیفتد جهود ::


۳۱۸

را یا د دارید ، محمود ، بلی یاد دارم بلکه جهود و مسلمان را بهر قدر اعداد مختلفه
که سائل خواسته باشد ، و در نه نه هم ضرور، و محصور نیست بلکه بهر عددیکه سائل
اندازم
گفته باشد هم تجویز نشاندن شانرا میکنم و بسم کل مخالفین را بدریا می ا
چنانکه گوید یازده مسلمان است و هشت مخالف ، از قرار هفت هفت
بینداز ، چگونه می نشانید و مبدا حساب را کجا قرار میدهید ، میتوانم ،
از ان رو حیران میمانم که این مسئله را وقعت دادن ، و شعر از بهر آن
تلے
ساختن چه معنی دارد ، احمد ، چنین نگو، این یک وزنه بسیار عا
ساخته ، محمود، من میگویم که سوال مرا هم یکوزیر عاقل دیگر بهمان کیفیت ساخته
احمد ، کیفیت آنرا بگو چقدر قیمت فروش هستید ، آدم کم علم را یکچیز
ادنا بسیار مینماید ، محمود ، بلی ، جناب بحرالعلوم صاحب، من،
قوت وجدانی شما را از قلب چلانی شما اندازه کردم ، که از انچه نمیدانی
هم خود را عالم متبحر بقلم میدهی ، و در کار سخت میگوئید که این را من


۳۱۹
بچند دقیقه کرده ام از رسوائی امتحان هیچ نمی اندیشید، و این سوال واقعی چیزی
نیست، پنهانی مساوی مجموع عدد هر دو گروه نقاط را میگذارم و از کجائے شروع
کرده، آنجا را مبدأ قرار داده و بقرار گفته سایل حساب نموده، بهر نقطه که حساب
آمد آنرا قلم زن و زخمی نموده تا بقدر عدد سایل زخمی شده گی مساوی
گردد ، بحد مطابق آن نقشه اینرا می نشانم و از همان مبدأ حساب را
شروع میکنم اینچنین مبدا
معلم ، لفظ مشترک چیست ، و الفاظ مترادفه کدام ؟ مبتدی ،
مشترک آنکه یک لفظ بمعانی بسیار شریک باشد، مانند عین ، که چشم
و چشمه و زر ، را گویند، و الفاظ مترادفه عبارت از چند لفظی است،
که بر یک معنی سوار باشند ، مانند ، جنان ، و قلب، و فؤاد، که هر کدام
ایشان معنی « دل » است، معلم، زوایه چیست ؟ مبتدی، زوایه ،
کنج ، را گویند ، اگر یکخط مستقیم بر خط مستقیم دیگر چنان ایستاده باشد


۳۲۰

که آن دو زاویه، که از دو پهلوی وی پیدا شده، در تنگی و فراخی با هم برابر باشند، هر کدام آنها را «زاویهٔ قائمه» گویند، و انخط ایستاده را «عمود» نامند اینچنین
و هرگاه با هم برابر نباشند، خورد انرا «حاده» و کلانر «منفرجه» گویند اینچنین
حاده / منفرجه

کلانی و خردی زاویه بدرازی و کوتاهی اضلاع آن هیچ تعلق ندارد
و در تمام دنیا هیچ زاویه نیست که یکی ازین سه قسم نباشد. معلم.
دائره چیست؟ مبتدی، دائره عبارت از ان سطحی است که یک خط پرکاری بران احاطه کرده باشد. نقطه مابین آن که یک پای پرکار بران بوده آنرا «مرکز» گویند و آنخط پرکاری را «محیط» آن دایره خوانند، و خطیکه از یکنقطهٔ محیط بر آمده و بر مرکز گذشته بجانب مقابل محیط رسیده باشد انرا «قطر» گویند، و هر خطیکه از مرکز تا محیط رسیده انرا «نصف قطر» خوانند و جمیع نصف قطر ها هم برابر میباشند اینچنین
[diagram: دایره, محیط دایره, قطر, نصف قطر, مرکز]


۳۲۱
۰۰۶۱۷ = ۱۰ × ۶۰ × ۶۰ × ۱۶ ۰۰ یعنی شانزده لک شصت و...
و چون هر دایره را عموما به ۳۶۰ قسم متساوی قسمت میکنند ، پس اگر
یک قطر بر قطر دیگر چنان بگذرد که چهار زاویه قایمه قایمه
برابر از ان دو قطر پیدا شوند ، هر کدام آن زاویه قایمه قایمه
قایمه و مقدار هر یک نود درجه باشد ، اینچنین
لهذا زوايه قایمه اگر یکی در کابل و یکی در لندن باشد ، بالضروره باهم
برابر میباشند ، معلم : کره چیست ؟ مبتدی : کره همچنان جسم
گرد نارنج مانندی را گویند، که در مابین آن یک چنان نقطه پیدا میشود
که اگر ازان هر چند خط بسطح آن جسم خارج کرده شوند همه با هم برابر میباشند
آن نقطه «مرکز» آن کره و آن خطها نصف قطرهای آن کره میباشند
زمین مع آب کره دی است، نه تنها بخود او مانند یک بادرنگ از
بسیار گرد چنان برامده خیال کرده میشود، که هر دو سروی با سطح
مانند دانه چنان برآمده باشد که آنرا از کردیت نکشیده باشد، همچنین
باشد یا چنان خطوط اب را ازان جاه شده به نرخ هر سال می اندازد، بعد انکدام کراتین یا چنان چنده قلم
اگر نود تا یک خط مدوری در وه ده قلم رسم نا دردا شده و در سر کراتین نظاری میکند، مجددا وه ده قلم
روز درست، مبتدی : جواب را اول زبانی میگویم ، میگو تا نود را با عده جمع اعداد میشود ۱۲۲۰ ضربیه


۳۲۲

معلم. حال من از شما میپرسم شما در بین خود ساعت یتیری کرده باشید
احمد، از روزی که ما این کتاب ابتدائیه را شروع کرده ایم در روزهای سبق
هم اکثر معلم ما میگوید که امروز بمجلس گذشت ، سبق نشد، بازی میدهید
و در حقیقت روز های جمعه ، و ساعات تفریح ما را هنوز سبق میگذراً
مردم ، در چنین اوقات پاکیزه قمار میزنند یا بودنه بازی ، و مرغ جنگی میکنند
محمود، میدانم که میکنند، و من هم طبیعت جنگی و مدامی را ندارم ، مگر بطریق
اختلاط میگویم و بدلایل درست ثابت میکنم که بهمراه قمار، و بودنه جنگی ،
بی غیرتی لازم است، بسبب اینکه خال طاس تخته نرد، و قطعه بازی
و غیره اشیای قمار، در اختیار انسان نیست که بگوید، علم و عقل خداداد
حریف از من بلند تر بود که میدان را برد من هم اگر کوشش کنم از و بلندتر
شده میتوانم پس بی قصور من بگفته یک جمادی مال مرا دیگری کش کند
چرا، وآدم بیغرت را این « چرا » در دل نمیگذرد، که از بهر قمار زانو میزند،


۳۲۳

و همچنین از خیال بود نه جنگ بدم میآید، بسبب اینکه اعلیحضرت غازی
که مرا تربیت نموده و بسیار دوست میدارد، هرگاه بمقابله دشمن یابر
مهلکه عظیمی امر نماید، تا دم آخرین دران کار پیش قدمی خواهم کرد الا
آن گریزی که مطابق فنون حربیه لازم بوده، و در حقیقت از بهر آمده گی حمله
ثانی باشد که مردم کابل آنرا شیر غلط گویند، بجز آن هرگز قبول نخواهم
کرد، و این بودنه را من بر وزها در دست خود گردانیده، آب و دانه ویرا
بر وقت لازم داده باشم، و اوبی قانون فنون حربیه، و بی اجازه من بگریزد
چرا، اگر مقابله نمیتواند بیفتد، تا حریف زده زده او را بکشد، نالش کردن
دبکمال ضعف و بیچارگی افتادن، و مردن هیچ نقصی ندارد، مگر تادم
آخر دل بر همان خیال اول بودن لازم است، اما مرغ کلنگی را آفرین
دار میگویم که تا قریب مرگ ایستاده میشود بنابران همت و شجاعت وی، رواز
زحمت او نمی شوم، از از و بجز ظلم آوری هیچکدام اینکار ها نکرده ام


۳۲۴

احمد، بسیار کلانکار و متکبر، و خودپسند هستید، از سخنان شما معلوم
میشود که همه خوبیها را بخود منسوب میسازید، محمود، خداوند بدل من آگاه است
اگر بساخت و ساز گفته باشم و یا یکی ازین ذمایم که شما فرمودید در خود
می یابم، مگر این هم قاعده است که انسان چون دیگری را در خیالات لازمه
انسانیت از خود بلند تر بیند، اورا متکبر خیال میکند، و خدا میداند که من
بادشاه غاری را از دل دوست دارم که اینهمه خیالات را از روشهای جمیله
حضرت او کسب کرده ام، بنا بر مراعات هرگز نمیگویم، زیرا این تقصیر است
که اگر هزار قصیده کسی در حق او گوید یک پیسه نمیدهد، و اگر کدام جاهلی
جانب ذم را گیرد و او واقف هم شود، هرگاه قول و فعل وی ضرری
در شاهراه قانون نداشت اغماض نموده بر تضییع وقت وی افسوس میخورد
حال چون سخن خود را از شایبه خوشامد پاک نمودم، پس در خوبی واقعی
او میگویم که کم میپوشد و کم میخورد، و خدمت بسیار میکند، چنانکه


۳۰۵

و چون ماضی همیشه برقرار مذکور میباشد لهذا ان را «مبنی» گویند، اما مضارع چون با آمدن بعض حروف در اول آن گاهی ساکن میشود مانند «لا تضرب» بمعنی هرگز نمیزنی و نخواهی زد، از انرو آن را معرب گویند و معنی مبنی و معرب را بنظم چنین آورده اند:- مبنی آن باشد که باشد بر قرار : معرب آن باشد که گردد بار بار، معلم: آفرین در یک لفظ «اعوذ» چون یک عالم صرفی خوب جوابها گفتید باش که در نحو چطور هستید.
معلم: در «بالله» حرف آخر «الله» که «ه» است چرا بکره خوانده میشود
مبتدی: از بسیکه «ب» بران داخل شده، و آن از حروف جاره است یعنی بر هر اسم که داخل شود حرف آخر آنرا جر یعنی کسره میدهد، و جمیع حروف جاره ۱۷ میباشند و بنظم چنین آورده اند هفده حرف جر بود میدان یقین کاندرین یک بیت آمد جمله چون و چرا، با و تا و کاف و لام و واو، و ، منذ، و مذ، خلا : رُبّ، حاشا، مِن، عدا، فی، عَن، علی حتیٰ الیٰ معلم علم نحو
بزنون گاهی بفتح میاید مانند «لن تضرب»


٣٢٦

روا دار نیستم که شما کم میرید و فلانی زیاد که چقدر بدم از و می آید، پس
اگر شما ارزش داشتید البته بحکم طاس خواهی برد، و خویش بسیار
قریب دی اگر کم می ارزید کم میبرد، و در جوابش چکنم میگوید، الان هم
در همین کارست مگراین از قسم «کن فیکون» نیست «سنته» ایام
میخواهد، پس کوشش کنید خود را ارزیده بسازید، و ارزش ثابت میشود
بنتیجه یعنی کار را ظاهر ساختن نه بمحض گفتن که تقریر بجز از اعلیحضرت غازی
که همه کارها کار اوست یا بطوریکه از بهر ترغیب ما سخنهای خود کند، دیگران
را اثری بر مساویان نمی اندازد، زیرا هرچند که متکلم سخن خود را معرا
از خود غرضی سازد حریف میداند که همینت غرض ست که اظهار
علمیت خود را مینماید، و یا قوت ناطقه خود را ثابت میسازد یعنی ببیان
که تا چه درجه استاغم و حین را بکار خود گرفته اید، والا کار من میکنم و تقریر
شما، از انرو امام ربانی مجدد الف ثانی در خوبی راه و روش خود میفرمایند


۳۲۷

«نقشبندیه عجیب قافله سالارانند :: که برند از ره پنهان بحرم قافله را»
لهذا اعلیحضرت غازی چون غرض متکلم را می بینند میدانند که
«چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند» واوقات خود را اکثر بخود
مداخله بین خودها بسر میبرند، نی نی «مزد آنگرفت جان برادر که کار کرد»
ومزد عبارت از روپیه گرفتن نیست، میشود که آنرا بغلط برده باشد
بلکه خوبی اخروی را یافتن و نام فایده رسانی بواقعی را حاصل نمودنت
در هر آنچه بداند و بهر قدر که بتواند، و چون اکثر در کتاب چیزی مینویسند
و بتقریر نیز بهتر میگویند و خیال و کردار شان چیزی دیگر میباشند میگفت که
بعضی از مجوسین اشعار لایق تحسین میگفتند یکی از مجوسین بود
سعدی علیه الرحمه و خواجه حافظ و صائب وغیره مرحومین را بد میگفت
چون گفته میشد که چرا چنین اشخاص کل را بزبان میگوئی میگفت که سا بقت من
من همه را گمان اولیا میکردم، و حال معلوم شد که آنها هم اینچنین بودند


۳۲۸

پس مخالفت گفتار و کردار چنین اثرهای بد میدهد، اما ارزش واقعی
هیچ کس ضایع نخواهد شد، مگر ارزش اخلاقی مقدم از همه ارزشهای
علمی است، بلکه بد اخلاقی منفی کل کمالات انسان است، و اخلاق خوب
حاصل میشود بفکر کردن در حال دیگران که کدام بحسن خلق، یا دست و کدام
ببد اخلاقی، حقوق والدین و همه مستحقین و اداب اکل و شرب و غیره همانست
که سبق بسبق و کتاب بکتاب بتدریج خواهی دانست اما مخالفت یک امر
فوری و کلی است، چاره آن این است که در حین مخالفت ضبط خود نموده
سخن خوب از زبان خود برآورده باشد تا الزام بر دیگری بیاید که درجه
اول شجاعت غیرت بانفس خود است، پس هرگاه دیگری از تجاوز
خود دانسته مقر و مستعفی گشت استعفای او را بکمال بشاشت و
انسانیت قبول و منظور کنید، و همچنین اگر تجاوزی از خود حس کنید باید
که فورا تلافی نماید چه بلفظ استعفا یا بیک سخن بآن مانا، وازان


۳۲۹
فرموده رسول صلی اللہ علیہ وسلم اخذ نمائید که مادر و پدر خود را دشنام
ندهید تا اینکه بر خود تجاوز نکنید و خود را نزنید و بخود دشنام ندهید،
و این چیزها وقتی از انسان صادر میشود که در مقابل خود ضعیفی را خیال
کند . و آن در حقیقت قوی تر است چه هر بالا دست و حاکم بلکه هر منصف
ثالث و راه رو را بتقاضای انسانیت مظاهر و مساعد او دانند اما
اگر دیگر تجاوز های سخت نموده و خود را ناچار مدافعه دانند بآن شریعتی
که هر انسان در دل خود دارد مراجعت نموده بیند که خدا و رسول برجانب
کیست هر گاه یقینی بر جانب خود بیند مدافعه لازم و باید نماید انشآءا...
سزاوار تحسین هم او باشد.
و بعض خیالات دور از عقل و شریعت بسی از اهالی وطن عزیز را را از کار کشیده
یکی از دیدن خوابها دیگری ولایت بمقابل توپها ،، و حال آنکه
اولاً از تعبیر خواب دانستن امر سخت است چنانکه یکی از ان دو نفر به سجن گفت


۳۳۰
انی ارانی احمل فوق رأسی خبزاً تأکل الطیر منه
و حضرت یوسف فرمود که ترا پادشاه پانسی خواهد کرد، و ازین آیه بجز پیغمبر
دیگرے این مدعا را معلوم کرده نمیتواند، و با این اطلاع پیغمبر، آن شخص
خود را کی از انحالت نجات داده توانست فایده که در چنین اطلاعات است
همین است که تو به کند و رجوع بحق نماید، بعد بالضروره پانسی شود، یا هرانچه
تعبیر باشد بآن برسد، و در باب قضیه ثانیه، دندان پیغمبر صلی الله علیه
و سلم در جنگ اُحد شهید شد، و سه خلیفه پیغمبر با علیه الصلوة و السلام و بسی
از اصحاب در جنگهای آنوقت بشهادت رسیدند، نه سنگ آب شد، نه
تیر و تیغ آنوقت کندی کرد، و صاحب مبارک که بمقابله فرنگی رفت از
دهن توپ فرنگی آب ریخت، ای کذاب مستهزی دین خود چرا حق
نمیگوئی، که بنسبت وقت و آلات حرب اگر مندن بُرگ و مصطفی کمال پاشا
و غیره بیکی از شاگردان حضرت خلیفه دوم رضی الله عنه در فنون حربیه و غیره سیاسیات


۳۳۱

مملکت هیچ نسبت داشتند که در اکثر مقدمه ها بمساعدت نفری اندک برده چند
خود زده و ظفریاب گشته اند، چرا حرف اصل وراست میگوئی که با این
خیالات چنین بیدار خوابها بسته است، که اکثر شبها باید خودم در کارخانه
باشم و پسرم پیش چراغ نشسته وسوالها را حل کند، و جغرافيه غیره را حفظ نماید
این هر دو تکلیف است آرام خواب شدن و باز محکوم مخالف بودن و
دولی او را بر شانه کشیدن و چشم ذلیلانه را گرد گرد، کردن، و در خدمت
دشمن دین مردن و در قبر ارام افتادن خوب است ؛ بلی با این بی ایمانی
خوب آرام خواهی کرد، پس خیالات اصلاحات فرد اول انسانیت چنین میباشد
از انرو داعی در محبت او میگوید «خُلق و خُلق تو همه مطبوع طبع است»
پیدا ناراضی میکند، اگر از سخنان شما چیزی بگویم بر من قهر میشود، انتلو
چیزی گفته نمیتوانم. محمد، دور از جان قبله گاه شما، از اکثر ریش سفیدان
م می آید، که حد ندارد، بسبب اینکه بیک چشم پر عداوتی طرف ان
را که سر بسترست گذرانیده، در هر وقت افکار پی در پی
افکار سخنان شما را در سرمند می کند و سحر یک بیدار سرمی دارم، شمرها باینحود
د با خدا قاتلا طرا است که بر دهانش زده اند » با نقص خیال من بهمین است را بنده علم ندارم


۳۳۲

میبیند، و چنان بعلم میدهد که من آخر کار را می بینم، شما چه میکنید، و
شما خورد بچه چقدر کلان کار هستید، و چقدر هشیار خود را میگیرید، و حا
اینکه خودش طبیعت انسانیت از خمیره فطرت نداشته میباشد که برحات
موجوده موافقت مینمود و خوش، میزیست، پس بهتر آنست که در
جوابش گفته شود که هرگاه خواهان حالت سابق هستید. پس
«شر دنده که د پلار ده هم په واس د کا» هر وقت که دارت
برابر شد، باز ما همه موجودین را صاف کن و طرح نو بر انداز، اما الفعل
آرام باش که این شخص بر روشش راست میرود، دمات سخت زبان
میدهد چنانچه در بازی حریف میبیند و می یابد که اگر فلان چال رفت
برای من نقص دارد، در فکر علاج آن شده خیر خواهی واقعی کرده
میگوید، شما این پیاده را پیش میکنید، حریف دران فکر کرده فائده
آنرا بدرجه لازم نمی یابد، چال دیگر میرود، و آخر الامر، مات میشود،


۳۳۳
او هم ظفریاب و هم خیرخواه دشمنان ، و هم نیکنام میگردد پس بهتر است
که از جاده راستی انحراف نورزید ، آری حق اطلاع گرسنگی خود
را دارید و حال از دل بگوئید ، پاینده باد دولت افغان زنده باد
امیر امان الله خان
تمت الکتاب بعون الله الملک الوهاب
عجب کتابی بود، اینکه ابتدائیه بود انتهائیه چه خواهد بود لهذا موجد افکار
و کتاب یعنی جناب کاکا صاحب اکشر ، میفرماید که نسبت این کتاب را
بخود کردن چنان میدانم که طفلی چپن پدر خود پوشد و گوید که این است
می می
«اینهمه آوازها از شاه بود :: گرچه از حلقوم عبد الله بود»


۳۳۴

[ILL]


۳۳۵
قیمت این شرح حامل المتن ابتدائیه از قرار سنجش کاغذ و تنخواه کاتب و
ماشین کار و غیره هفت روپیه کابلی میباشد. بسبب اینکه کمتر اند از
بهر دفع الوقت همه دو صد جلد چاپ شده اند. و آنقدر معلمین
سرکاری را عموماً کفایت نمیکند تا بفروشش برسد، اما کسانیکه
از فایده آن واقفند چنانکه در زمستان سنه گذشته از بهر تجربه
اینکه ترقی یافته درجه ابجد خوانی بچند روز و چند تخته کاغذ چنان میشود
که هیچ لفظ را در املای خطی غلط نکند یک طفلی بیک معلم درجه دار
طرز جدید سپرده شد، مگر هر روزه در آخر وقت امتحان او را میگرفتم
در ۲۲ روز بتوسط ۱۵ تخته کاغذ چنان شد که هیچ میرزا و منشی
جواب او نداشت ، و مخالفین منصف هم در خوبی طرز جدید گفتند که
الحق « بخوبها زایران میبرد دست :: برین دعوا که کردم شاهد است »
و آن موجب فی پسر یک روپیه انعام بردن معلمین آن شد. و این خوبی کار را


٣٣٦

را سبب نقص نویسنده و مشتاقان نباید دانست زیرا تا حال اکثر مردمان
وطن عزیز ما »نمیدانم« را عار دانسته در عقب کار نگشته اند. و حال انیکه اگر
قبل از یافتن این قانون خود داعی در الفاظ دوسین داز بموجب کشش دار
و دندانه دار مسئول میگشتم که بچند قسم ممکن است، یا در ده خانه مرکب »د« کا
خانه اول چگونه شروع میشود و در مرکب »د« چگونه میباید بالضروره
غلط میکردم، از انرو اعلیحضرت غازی چنین عار را اصل عار دانسته
ضمناً همه را تعلیم مینماید که »لا ادری نصف العلم« را بخوانید و در طلب کار شوید
لهذا در ابتدای معاینه اینطرز جدید فرمودند که خود من هر عین را درست
مینوشتم مگر این عین علم و عین عقل و مواضع انرا که فکر ده بودم بسبب اینکه
از ابتدا تا حال یادگرفتن خط در اجمال و ابهام بود بکثرت کار و نوشتن الفاظ
مختلفه بهیئت مجموعی آن بمدت مدید و سالهای بعید یاد میگرفتند. زیرا
این مقوله با یجاد شش قسم خط یا دست، و از میرعماد و میرزا عبدالرحمن


۳۳۷

و غیره استادان و خوش نویسان رحم الله اجمعین خطها می خوب
بس مرغوب با حال یافته و دیده میشوند اما در باب تالیف خط هیچ رساله
و کتابی از متقدمین بما مناخرین نرسیده که مبتدی حروف آنرا
از روی کدام قانون چطور بسته کند و حال از عنایت ایزدی و از
توجهات اعلحضرت غازی یکچان قانونی بر روی کار آمده و در قید
قلم مقید گشته که در دو سه هفته یک طفلی در نوشتن الفاظ مشکله
در تقریر نوشتن آن هم غلط نمیکند، تا بنوشتن چه رسد، از انرو
بجز اعلحضرت غازی و جناب وزیر صاحب معارف که منتظمین
اصلی اینکار ها هستند دیگری بر معلمین طرز جدید حکومت کرده
نمیتوانند، زیرا بعد از قوام اساس کار حکومت بموجب قابلیت در ان
کار میشود، و اگر بی استحقاق قابلیت مداخلت نماید خود را خود
استہزا میکند، چه اگر یک طفل ابجد خوان بمقابل او خواسته شود


۳۳۸
در سوال و جواب با آن طفل مساوات کرده نمیتواند، و نه پادشاه آ
نه وزیر پس خود او را شرم می آید، لهذا باید که جمیع نفری معارف
اینکار را بکمال یاد بگیرند و تصدیقی درینباب حاصل نمایند تا سرحد
و کوهبند و جمیع اطراف و اکناف وطن عزیز ما را بگیرد، لهذا اعلحضرت
غازی پرورشش اینکار را زیاده میکند و توجه بلیغ در باب آن
میفرماید چنانکه درین ایام رونق افزای وزارت معارف گشته
و غایبانه در حق داعی چنین فرموده بود که فرمان آن مطابق اللفظ درینجا
نوشته میشود
نقل فرمان مبارک
عالیجاه عزت همراه سید احمد خان موجد طرز جدید تعلیم ابتدائی
را واضح خاطر باد، ازینجا که حسن لیاقت و ابراز خدمات با صداقت تان
در اشاعه تعلیم و ترقی اطفال بطرز موصوف بحضور والای ما معین
صحیح است عطاء الدین


۳۳۹
و مشهود گردیده شما را برتبه دوم مفتخر و سرافراز فرموده مبلغ یکهزار
روپیه پخته کابلی که مناصفه آن پنصد روپیه شود بر تنخواه سالانه تان
افزود دو از تاریخ اول عقرب ۱۳۰۰ ساله نموده ، عالیقدر جلالتمآب
وزیر مالیات را بفرمان علیحده خبر دادیم . و بفرمان هذا شما را از
سرفرازی تان برتبه و ترقی تنخواه ارشاد فرمودیم . که از مرحمت حضور
مستحضر بوده در مجاهدت و فعالیت خود کما فی السابق ثابت قدم
بوده بلکه بیشتر از پیشتر ساعی و مجاهد شده عنایات شاهانه
ما را مبذول حال خود دانید مورخه ۲۹ میزان ۱۳۰۰ ساله در دستخط علیحضرت غازی
بنابر مذکور این کتاب را بمبلغ بسیار هم نمیگذارند . چون آدم دانست
بتوسط این کتاب بواسطه قلم و دوات و کاغذ هر شخص امی را
در یکه بقل خود خوانده و نویسنده ساخته میتواند . لہذا
بهرچند که هدیه کنند بی اختیارانه خواهد گفت ( همجاری چند دادم )


سه چیز است که آدمی را ۳۴۰
در چشم فقر هم به مقدار سازد
جان خریدم :: تعال الله عجب ارزان خریدم » تمت
بتصحیح و نگرانی خود موجد طرز تعلیم ابتدائی بنده
کمترین سید میر کم پاس قندهاری


وسیلا هميچون درود صمیمانه خود میگویم
و بجهود میامین أمودی کز ا قوى الاعراض اسلامیت
بدین د فاع و أقدام مقدس بنمایند کافه مسلمين
ابراز غيرت و همت مردانه فوق العاده
نموده اند سبب افتخار و مسرات
فرط خوشی میدانم و از كمكاري هائی که
در مقام ثبوت مجده بیکانه شجاعت
بنمایش در آورده بضد يضد دول
اسلامیه تولید میکنند بفرط خوشيها
و مسرتها میدانم اطق این حسن روابط
و تعلقات خالصه اسلامیت خواهد که
از قابل مدت مدید فیمابین دول سازیه
اسلامیه پیدا گردیده است دادستان
در پی تأمین و انضمام اسلامیه
را در ده اند امید در دلی خیل
معظمان و مشفقی در استقبال اشتها و
میکند زیرا حصار محکم همه مسلمیند
که اسلام همین در یابند
حال بچینین اعمالیا بتمرد غافلانه نکنند
بالقدر مدت قليله توجهاد و سال بعد
غيرت نبوی میباید صميم تصور دفع
مدار اعتبار و قناری در جها نی اسلامیه
مکار خود دانسته سلطه اسلامیت
که خواهم به ایم چه مسلکی اتخاذ
نموده اند که آن عظمت و جلال را اول

گفته اند و بیان کدام انوار و معالی را
اختیار ورزیده اند و کدام انحطاط و مصادف
گردید عیانیم در اوائل انشار و ارتقاء
مقتضیات طبیعت كارا در مضامین ادعائی
نداشته مکا در وقایع فوارح دستان استعدا
ميكنن یا هیجان حصر وتوفیقیه دو نام جز
جاده یکانک در راهی و برادری هريك مبرهن
فرد مسلمان در اعلای کلمة الله و محافظه
عرض و شرف و حضرت ختمی مرتبت ( صلعم )
صلى الله عليه وسلم ) بنماید همچو اوقات پر دروه
كر ديده مقاصد و راحت کافه مسلمانان داخل
الموتامین نمودن میخواهد احساسات
اخوت کارانه همدردانه یگانه حدى
جاگزین گردید که مقتضای (انماالمومنون
اخوة ) صدمه کوکبی از میان برادران صیب
بموصید ان فوق درد احساس میکرد پس
تو هم مسلمانان بحساس انحاد وقوت
افكار كم شمردي بمدام جميع الموقوف
مورد تأییدات و مصا وثبات سيما مواقع
میشود در مدامع غاليه ترق ودنیه مدعایج
و رجا بدوشتر که العو قیر ها که جز گردید
وچون آنعقیده شیرازه که مقتضد اسلامی
را بید در د کنند شیرازه جمعیت خودشان
مجهول و موقوف خویش دریافتند
از نجاست و رود که ذات متقضی
هیئت عظیمه تان نظر بعطایای ثقیل


البته دول متفقه چرا که
های حاضر را با آسیا
دعوت نکرده اند ؟
دران از ایتالیا
انعقاد شدن مجلس میان
دول متحاربه در
يك مجلسی نظر کرد
در حال پوست امده
را بپایان رسیده گی
ایا با خیارات حکم .
( اتقان ) بان
ام محاربه در افریقا
دولت گردیده منتفی از
انغيا که دواسیا دروا
مسائل سياسيه وخصوصاً
اقتصاديه معاملات نمودن
يا وادرا متعددی مجالس کنند
این مشاهد فرستاده در مقاصد دول
نمایندگان دول
( امن )
بعد از مذاکرات حل وفصل
راه اقتصادیه ملاحظه کرد
اسباب ان مجالس باید
دول محافل داخل ان دنیا
و ترقیات ان امده

نماین دول مغرب و مشرق که متفق شود
چنانچه هیچیک از نمایندگان دول اسلاميه
شریفه دران مجالس حضور بهم نرسانیده
مطلب اقتصادیه خود را اظهار و استمداد
کنند نظر باین مفارقت شرق وغرب که
يكطرف كاملاً معظمه اروپا نفوذ و تصرف
غیر مکفی توسعه و تأسیسات میبینند دیگر هیچ
توجهی نداریم درۀ خسارات ماليه شرف
كنيجه عاديه عمومی گفته نتوانسته
نبود که اوروپا ازان اغماض نظر کرده
میتوانست هم تصويب تجارت اوروپا مسئله
نیست که تعلق به اقتصاد شرق نداشته
باشد اوروپا حضور نمایندگان اقتصادیه خود را
تصویبات جدیدی اوراق کردن میخواهد
اما مسائل بازار فروشی انرا دانسته باشیم
نگاهی هم دیده نمیتواند که آیا نسبت با مسائل
اقتصاديه شرق در چنین محافل که وکالت
خواهد کرد در وکالت آنها بچه صنف بود
ورای تان چه اصول صائب خواهد بود
گویا ازین مسائل طوری معلوم میشود
که اوروپا در تجارت خویش مفتری لازم
نفهمیده باین همه ما بدبخت هستیم که
اقتصاد اوروپا مجرا افتاد باتفاق بین الملل
صورت تعدیل وظایف را حاصل کرد
فوائد ...


(الطاف) ایرادیه نسبت بقیصردود
حضرت فخری پاشا وزیر انفاذ صاحب
(ترکیه)
وقتیکه از طرف علیا وزارت
جلیله خارجیه جناب معارف مآب عبد
الشکورخان مامور مکاتب عالیه بیدار
سفیر صاحب ترکیه روشن چشم کرده
بطور عیادت برادران اسلامی خود
بترکان غیور بدرد مند الاثری مراسم
ملاقات فرمود : -
بنده ملّت ترکیه شهدا و زخمداران
مشهد خالد ترکیه را که دلی و غیور
دولت علیه متبوعه ام بکمال کشو رفت
و افتخار خون امید و صفا آوردند
بنام کریم وزارت جلیله ترکیه بهد یه
دولت متبوعه ام اظهار تشکر بنمایم .
ماموریت یقین بان ذات عقزیمیکنه خدمات
او نصیب الحسین تمام مسلمانان
و هم از قلب شکران همیات
حضرت عالی را مینمایم که در دوران
سفارت خبر برای مناسبات دولیتین علیین
ابراز خواهد داد -
بعد از ان یگانه روشنی کبد صاحب
قدر میتاب فلعه سیوه اد کرم تو تشریف
آورده جناب جلالت مآب سفیر صاحب
ترکیه جواب مراسم کاذبیه انطراف
عسکریان افغان مودی گردیده خطاب
فرمود : -
امروز بخطاب کردن شما فناء در نفس
خود بسیار حظ و مباحات ننام - اردوی
دلیر و مجاهد افغانستاان مستقل بنام ملت
نزد کلل اروپام اردوی ترکیه کامل
نشانه اوحشم سلام میکنم و میگویم فدای
ذو الجلال در زیر بیداق حضرت امیر متوکل
مآب که در خاک افغانستان بحدود نوزن
پاشا نشان میدهد ، ابناً غضنفری
فریخنده ملجئه کرده صلح های ضیا را
همیشه مظفر گرداند |
بعد از صرف چای وشیرینی بر خاسته با
زکیهای غیور جانباز خطاب فرمودند : -
خدمتی که برای انشانستان کنید فوق از
خدمتیا نیست که در ترکیه افا نمائید سعادت
و بختیاری تا در حیات زیر کوهسار درین
مملکت دولت ترکیه میشم راست بصورت
رضا مندی امیر افانستان انتی از زنده صورت
قزل با یکی ملکی - ابراز خدمت
نمودن شما درین ملک اسلامی لازم است
همین قدر دلبستگی نایا که در خدمت
افغانسان دوم انمیشین اغیار کشور نوبت همین
(یاد) بحیثیت تعظیمی نذکر نامید که غابا .
بعداز ختم کلام جمعیت و موزانه که
اظهار مسرورات دسو اقامنه بود عازم سفارتخانه
در قصر عینیه بدار السامانه کابل شدند
جیکه دارد مستارانه گردیدند فیروز


فیما بین دول مغرب و شرق مجلسی که میشود
چنانچه هیچیکی از نمایندگان دول اسلامیه
شرفیه دران مجلس حضور بهم نرسانیده
مطلب اقتصادیه خود ها را نتوانستند اظهار
کنند گمان نمیرفت مقاومت شرق وغرب اگر
بگوییم که عظمه دول اروپا در صورت
غیر مساوی هم باشند نیز کمتر نیستید هیچ
توجهی نداریم درده خسارات مالیه شرق
که نتیجه محاربه عمومی گذشته میشود و مساله
نبود که اروپا ازان اغماض نظر کرده
میتوانست هم تصویب مجازات در وابسته
نیست که تعلق به اقتصاد شرق نداشته
باشد اروپا در خصوص مباحثه اقتصادیه خود
تصویبات جدیدی ابراز کردن میخواهد
اما مسائل بازار فروتی از انشعبه دایم
نگاهی هم دیده نمیتواند که آیا لسبت مسائل
اقتصادیه شرق در چنین حالت که وکالت
خواهد کرد وکالت آنرا بچه صفتی خواهد
ورای شان اصول صائب خواهد میشود
گویا ازین مسائل طوری معلوم میشود
که اروپا در قضاوت خویش منظری لازم
نمیبیند پس ما به یقین هستیم که مسئله
اقتصاد وروب اگر اتحاد بین المللى حاصل
صورت تبدیل و تکمیل را حاصل کرده
نمی تواند . . .

اخذ که چرا دول متفقه
خاطر برای آسیا های
نه دعوت نکرده اند؛
ایتالیا تماما نمودن دروان
ميات مجلس شدن انعقاد
نیز هنگامیکه اینجا در حضور
در نظر آن فأن کرده
المده بود و تا حال بیوسته
راي رسيده بنابران نمی
کنم ایتالیا خیال
مان اتفاق (
عمومیه تقریباً ام
دولت متفقی گردیده
اروپا ) کی اسیا و آفریقا
مسائل سياسيه وخصوصاً
نمودن معامله اقتصادیه
بيكا و اروپا مجلس منعقده
کنندگان نمایندگان در اروپا
خود مشاهده مقاصد خود
پس قصور نمایند كان دول
( یعنی کرانات بمدارنا
و فصل را حل اقتصاديه
راه ملاحظه میشود که
اسباب آن داخل دنیا ول
در کائنات نفوذه اندازي


( سال
اندرز های
غارت مآ بی
ض شکران
ت بمخدمات
د و همه زیر
از خداوند
شت )
ی رو
سل روسیه
مود اظهار
دیگر تکی
حاضری
ده کامیابی
طیکه خوا
عالم باشد

ن غيور )
ط کشته
جهل و
شاده شده
زار بون


[BLANK PAGE]