۱۴۹

(۵۴) مالهُ . واو ملفوظ غیر
(۵۵) قلم وکاغذبیار . واو ما قبل
ما قبل خود میگ
(۵۶) مُصطَفَی مُوسَی عیسی یَحیَی الف بسور
تَورَت عَلیٰحِدَه اَعلیٰ اَدنیٰ سُفلیٰ مَعنیٰ .
(۵۴) معلم، در بعض الفاظ پیش حرف آخر لفظ ، بدرجه واو میرسد ، چنانکه درین
مقام الف ، مبتدی ، ما ، معلم ، لام پیش، مبتدی ، لُ ،
معلم ، هی، واو، مبتدی، هو، معلم ، از سر، مبتدی ،
ماله، معلم ، اینچنین واو ، در الفاظ عربی می آید، و چنین پیش را
سرچپه مینویسند ، درین چپه نوشتن اشاره است ، باینکه بدرجه واو برسان .
(۵۵) معلم ، در بخانه ما این است که در بعض جاها دو « و » از لفظ آینده
میباشد، پیش حرف آخر لفظ پیشکه میگردد، چنانکه در فقره قلم و کاغذ بیار،
واو ، از کاغذ ست ، پیش میم قلم میگردد .
(۵۶) معلم، در بعض الفاظ دو ی « ی » دیده میشود ، و آن یا بالف خوانده
میشود، چنانکه درین الفاظ است ، و حال یک یک را حسب القانون بشما
میخوانم، نه برای شما .
* * *


۱۵۰

الف بصورت و او (۵۷) صلوة، زکوة
و«یا» بصورت «ا»

(۵۸) عبدالاحمد- عبدالباقی - عبدالعلی- عبدالغنی
ف الف لام عبدالهادی- عبدالفتاح- عبدالجبار- عبدالخالق
عبدالقادر- عبدالمجید- عبدالحمید- عبدالعزیز
عبدالغفور- عبدالکریم - عبدالودود.

(۵۷) معلم در بعض الفاظ «و» نوشته میباشد و بالف خوانده میشود
چنانکه مثال هر دو مدعا در سر یک ازین دو لفظ میباشد.
(۵۸) معلم، گاهی دو لفظ بمنزله یک لفظ میباشد، و در اول لفظ دوم الف لام
میباشد، الف آن خوانده نمیشود، و لام آن خوانده میشود، چنانکه حال یکایک
ازین الفاظ بر شما میخوانم. و لفظ «عبد» را همیشه پیش دال، بر لفظ ما بعد خود
زده باشد، و آخر لفظ اول کسر پیش خوانده میشود و با این سخن ادلات تا
سها نامخوده لازم گشت، لہذا من بطریق سوال میگویم، شما از قرار جد
نمودن هر لفظ جواب را گفته باشید در غلام قادر،، مبتدی،، غلام، جدا،
قادر، جدا لفظ است، معلم،، قمر تیمورشاه،، مبتدی، قمر، جدا، تیمور
جدا، شاه، جدا، لفظ است، الفاظ: عبدالقدیر، عبدالغفور، عبدالقادر، عبدالرحمن
عبدالکریم، زین العابدین، عبدالقدوس، و اینکه لام لفظ دوم به قطای
و چنان الفاظ میباشد که بعد الف لام یکی از حروف در غم اخیرا تون فی


۱۵۱
(۵۹) عبدالرحمن عبد الرحیم
عبد الستار عبد الشکور عبدالصمد
بسم الله عبدالله عبدالظاهر
عبدالنبی.

(۵۹) معلم ، در اینجا باز احوال همان است که در سابق بود مگر لام
آن نیز خوانده نمیشود ، و کوشش در نخواندن لام داشته باشید ، پس در عوض
این الف لام ، حرف ما بعدشان دو کرت خوانده میشود ، یعنی مشدد برآن
می آید چنانکه در عبد الرحمن ... و در عبد الستار ، و عبد الشکور بر سین ، و شین آمده ، الفاظ ها
عبد الثانی ، عبدالواب ، عبدالرؤف ، عبدالنبی ، ضیاء الدین ،
خیر الدین ، بدر الدین ، سعد الدین ، نور الدین ، غلام محیی الدین ، و اینکه الف
لام لفظ دوم هیچ تلفظ نمی آید ، در چنان الفاظ میباشد که بعد الف لام
یکی از حروف « سر تنزل شد » واقع باشد ، « و س ، ت ، ز »
هم آواز خودها را در بر گرفته یعنی « س س ص ث » و « ت ط »
« ز ذ ظ ض » .
* * *


۱۵۲
سبق ۲۲
بیم بصورت نون (۶۰ و ۶۱) عنبر قنبر طنبور زنبور
انبار انبان پنبه
شنبه یکشنبه دوشنبه
سه شنبه چهارشنبه پنجشنبه
لام بصورت نون
ان لم
(۶۰ و ۶۱) معلم: نون لت خور، یک کارخانه جدا گانه بخود دارد، چنانکه
اگر بعد از وی، ب، آید ان نون، بیم خوانده میشود، مانند، عنبر، قنبر
و هرگاه بعد وی لام آید خود وی هم لام میگردد، و ناچار در ان لام مابعد خود
پنهان میشود، چنانکه، در ان لم، است، و خود این نون هم گاهی دیده میشود
و گاهی نمیشود چنانکه قسم نادیده آن حال گفته خواهد شد، و دیگر حالات
او باز در الفاظ عربی این کتاب خواهد آمد.
* * *


۱۵۳
(۶۲) ظَاهِرُ ظَاهِرٍ ظَاهِراً بَاطِناً نون بصورت یک حرکت.
ثَانِياً ثَالِثاً مَثَلاً سَابِقاً غَالِباً.
(۶۳) رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ. یک را بی دیگر بعوض آواز نون نادیده گی.
(۶۲) معلم، نون لت خور گاهی دیده نمیشود، و آنچنان در آخر لفظ میباشد،
و علامه آن دو حرکت داشتن حرف آخر هست، یکی از خود آنحرف و دیگری در
عوض نون لت خور مرقوم میگردد، شما چون آن حرکت دوم را ببینید، آنرا بعینه
نون لت خور، دانید چنانکه در سه لفظ اول بقرار یکه بر تخته برای شما نوشتم.
ظاهِرُن، ظاهِرِن، ظاهِرَن، میخوانید، و در حالت دو زبر داشتن آن یک
الف زائده هم بهمراه آن نوشته میشود، که آن باز در کلام الله شریف در حالت
وقف ادا میشود.
(۶۳) معلم، نون لت خور خواه دیده شود یا نشود، حکم هر دو یکسان است
پس هرگاه بعد وی رِ، آید آن نون هم رِ، میشود، و در ، رِما بعد پنهان میگردد
چنانکه در، رؤفن رحیم در رؤف نر رحیم» خوانده میشود، و همچنین است
کیفیت در « محمد رسول الله » .


۱۵۴
کسره اضافت . (۶۴) رسولِ خدا محبوبِ من پدرِ تو
پسرِ او برادرِ وی مادرِ آنها نگهبانِ
خداستِ ما کلاهِ احمد نزدِ شما مادرِ من
ناکِ کابل شبِ عید انبوهِ خلقِ

(۶۴) معلم، در هر لفظ نو آنچه تعلق بقاعده های سابقه داشته باشد، البته
از شما تکرار بر خود شما خوانده میشود، اما کیفیت نو که دران باشد، آنرا خوب هوشیار
کنید، مانند این که مجرد چون بچیز دیگر تعلق داشته باشد، چنانکه کتاب
از محمود باشد، پس اگر «ب» کتاب را موقوف در «کتاب محمود»
بخوانی مدعای مذکور هرگز معلوم نشود، اما هرگاه حرف آخر لفظ اول را بکسره
خوانی، فوراً معلوم شود که کتاب از محمود است پس چنین کسره را، کسره
یا اضافت، گویند، و لفظ اول را مضاف، و دوم را مضاف الیه، خوانند،
و اضافت میل را گویند، یعنی از روی معنی، لفظ اول میل کرده بدوم که
تعلق بدوم گرفته، چنانکه کتاب تعلق بمحمود دارد، این لفظ را چذکرت بخوانید
در حینی که اینچنین نوشته میشود « اضافت » مبتدی ، اضافت ، املا نماید.
* * *


۱۵۵

(۶۵) مولای من خدای ما
چاقوی من عموی شما کاکای شما
خالوی شما مامای شما
(۶۶) اعلای شما ادنای شما
(۶۷) گفتهٔ او قلعهٔ آنها برّهٔ آهو
زردهٔ تخم تختهٔ سنگی مدرسهٔ امانیه

در آخر هر لفظ که «الف» یا «واو» باشد در حالت اضافت مادران زاید میگردد.
آخر لفظیکه الف بصورت یاء باشد در وقت اضافت بصورت الف میگردد.
در آخر لفظیکه «ه» باشد در حالت اضافت «ی»

(۶۵) معلم، در آخر کدام لفظیکه «الف» یا «واو» باشد، مانند مولا، چاقو، زاید میگردد و بمضاف میشود بلفظ دیگر، یک «ی» دیگر در آخر آن زاید میگردد، هم در گفتن تلفظا و تکرارا هم در نوشتن، مانند مولای من، چاقوی من.
(۶۶) معلم، هرگاه در آخر کدام لفظی چنان الف باشد که بصورت یاء نوشته شده باشد چنانکه، اعلا، ادنی، است، در وقت اضافت چون یای دیگر هم خواسته میشود لهذا یای اول آن بصورت الف میگردد، مانند: اعلای شما، ادنای ما.
(۶۷) معلم، هرگاه در آخر کدام لفظی «ه» باشد، مانند، گفته، قلعه، کاسه، کوزه، در وقت اضافت یک «ی» هم دران خوانده میشود مگر در نوشته نمی آید مانند گفتهٔ او .....
* * *


۱۵۶

همزه که در لفظ (۶۸) مسئله رئیس
مرکب آید
کنجانه از بهر رروف انشاء الله
خود میخواهد.

(۶۸) معلم. همزه اگر در مابین، یا اوّل کدام لفظ بسته نام
چون همزه بهیچ طرف بسته نمیشود پس یکنجانه از بهر وی خواسته شد
تا بستگی وی بآن ثابت و معلوم باشد. چنانکه در مسئله.
رئیس، دیده میشود. و هرگاه بر لفظ بسته نباشد. پس در میان
صاف نوشته میشود چنانکه در «انشاء الله» است. و هرگاه
پیش از واو مفرد باشد. نوشتن آن بالای و او هم جائزست
مانند. رؤف.


۱۵۷

سبق ۲۴

(۶۹) بیابیت پنج پند پیر
مش پیش نبض بیطار تیغ
نیف تیق تیقا بیک بیکار
بیل بیم بین بنو بنه تنها

(۶۹) معلم ، قاعدهٔ سوم را بگو ، مبتدی ، ( (ب ن ی ت پ ث)
وقتیکه در آخر نباشند ، اینها را خانه گویند فرض منقط میشود)) پس یگانه اینها
بهمراه هر حرف که باشد ، همان است که شکلهای آنرا در سلسلهٔ بابیت شناخته،
و دوخانه بهمراه هر حرف همین است که درین سلسله خوب صحیح کنید، و چون
این سلسلهٔ دوخانگی بسیار کارآمد خط است باید که بگفته و نوشته خوب حفظش
کنید، و هر کدام الفاظ این سلسله را اصل گویند ، و حرف متصل خانه را مرکب
و حرف سابقی خانه را بنام، خوانند. چنانکه در لفظ ( حنیف )) نون و یا ، خانه
(ف) مرکب ، (نیف) اصل ، ( ح ) بنام است.


۱۵۸
د، س، بند، عیند، سیند، میمند، سه ، با، سا،

د، س، معلم: چون زیاده از دو خانه، در وضع واضع نیامده یعنی استادان
از روز اول شکلی برای آن معین ننموده، پس بعقل خود دریافت آن باید کرد
چنانکه دو خانه یکا یکا دو خانه باریک را پهلوی هم نمیسازند، و شکل باریک و
لک آن همان سو است که بالا مسطور است، و چون هر دو یکجا شوند، آنرا جوره گویند،
چنانکه بعد آن مرقوم است،
موجد، درین لفظ پنج خانگی « میمند » یک نکته لازم الاظهار می سنجام که
اگر چه مبتدی نداند مگر معلم لطف آنرا می یابد ! و آن اینست که : شکل مذکور ایران
بموجب تراش قسم « ب ن ی ت پ ث » بهمراه دال مهمله و باز بهمراه دال
معجمه بگیریم بظاهر حال زیاده از صد شکل مختلف هم خیال کرده نمیشود ، و حال آنکه
از در حساب سنجش « ۱۵۵۵۲ » شکل قبول میکند، زیرا از ضرب
« ۶+۶+۶+۶+۶×۲ = ۱۵۵۵۲ » حاصل میشود تفصیلش اینکه اولا
خانه متصله دال شکل مذکور « میمند » را شش قسم ساخته جدا جدا بنویسید : یعنی : پر شش
« میبد مینذ میبذ میند میبند میسد » باز خانه ما قبل آخر هر کدام این شش شکل راش
شکل بسازید تا ۳۶ شوند، بعد خانه سوم هر کدام آن ۳۶ شکل را بقرار مذکور معموله داشته
تا ۲۱۶ شکل حاصل شود، همچنین خانه دیگر و دیگر هر کدام آنها را باز بقرار مذکور معموله
البته ۴۶۶۵۶ شود، و بهمراه ذال معجمه نیز همین قدر شود جملتان همان ۱۵۵۵۲
شکل قبول کند !


۱۵۹

(۷۱) پیر = پیر
(۷۲) پیش = پیش
(۷۳) پیش = پیش

(۷۱) معلم: چون در لفظ «پیر» دو خانه خمیر گشته یک خانه لک گردیده،
لهذا آن را جدا نموده که در اصل چنین است .
(۷۲) معلم: در «پیش» دندانه دار ، خانه اول ، آن است که مانند دهن مورچه نوشته
شده ، و خانه دوّم و سی ، آن خط باریک خوردی است که از زیر دهن مورچه تا سرشین رسیده
موجد : درین «پیش» دندانه دار چون بسی مردم در غلطی افتاده اتفاقیّه
دلیل خود ساخته نصف اول خانه اول آنرا زیر ناخن خود نموده میگویند،
که یعنی همان «پس» یکخانگی ظاهر و باقی است ، و باینفقره انقدر مغز مردم را خراب
نموده که در اکثر الفاظ همان تیزی را خانه خیال کرده کاتبان دانسته در کتب چاپ
در اند لفظ «اختیار» نقاط تای فوقانیه را بر همان تیزی گردن «خا» نوشته
باشند ، و اینقدر فکر نمیکنند که خانه مثل نیزه را که دیده ، و ازان در «تیار» تیار
که تحت آن بدینصورت در «اختیار» مرقوم گشته غافل افتاده از انرو باید که
هرگز به لفظ مذکور تکرار و تفصیل زیاد نموده باشند .
(۷۳) معلم : در پیش کشیده آنهمان است که بچشم سر دیده میشود ، اما خانه
دوم آن در سرشین مخفی گشته چنانکه ـ یعنے در خلوت درآمده باشد ظاهر هیچ دیده نمیشود.


۱۶۰
(۷۴) بنی = نبی
(۷۵) شی ، شش
(۷۶) مینا. پنیر، پیش، مبین

(۷۴) معلم ، در لفظ «بنی» خانه اول همان است که تا بلندی رسیده، و «نبی»
دوم شان، آن کمان برآمده ایست که از ان بلندی تا گردن یا رسیده ، «یا»
آخری همان است که سر ندارد.
(۷۵) معلم ، چون شین کششدار دندانک ندارد ، و یای آخری هم
پس لفظ «شی» را ضرور بدندانه دار باید نوشت، چنانکه مرقوم است ، والا تمییز
ممکن نیست.
(۷۶) معلم ، چون در جمیع الفاظ «سلسله» دو خانگی ، خانه اول تاریک است
غیر سه لفظ «پنیر، پیش ، بین» بنابراین در سه خانگی ساختن الفاظ سلسلۀ دو
باید که «ولا خانه لگی مانند «سین» مورچه نوشته بعد اصل دو خانگی را بآن بخیه کرد،
چنانکه در لفظ «بینا» است، الا سه لفظ «پنیر، پیش، بین» که اول باید خانه تاریک
نوشته بعد سه اصل مذکور را بآن بخیه سازد ، پس از بهر حفظ سلسلۀ سه خانگی نام
همین سه لفظ : «پنیر ، پیش ، بین» کافیست.
موجہد، ازین قسم «پنیر» مشابه بلفظ «سیر» بسین دندانه دار چقدر بد نمالی
می آید که آن «پنیر» سرکت از خانه «سین» مورچه «در سیر» مشق طفلیهم هم بدتر
وهم خوشنمانت نگر حکمتیم که قانون محتاج اینم ساخت که الفاظ «خیر ، منبر ، کبر ،
عنبر ، قنبر» بی این قالب نویافته ریخته نمی شوند.


۱۶۱
«سلسله اشکال مختلفه بعض حروف»
(ماه و سال) بر پیر جام جم جنت جزا
(ماده ۴۸) معلم ، مدعادرین سلسله فرق اشکال مختلفه بعض حروف است
چنانکه مدعا در «بر ، پیر ، فرق یک خانه و دو خانه است ، یگانه « ر » که یکخانه
چون همراه « ر » آید خانه باریک ، و « ر » لک نوشته میشود ، و دو خانه چون
همراه « ر » آید یکخانه لک گشته و « ر » باریک و دراز نوشته میشود و نیز فرق
اقسام چهارگانه هرکدام « ج ، م ، ه » است ، واقسام سه گانه عین و کا
وهر یک از بهین نامه مذکور سلسه مسمی کردن است ، حال چون از جمیع الفاظ
کیفیت دار فارغ شدید ، اینچند لفظ ذیل را بتخصیص حفظ کنید، که نهایت کثیرالوقوع
اند، وباقی الفاظ از بهر تیز ساختن مندیان است وچون امتحان اکثر در خواندن خط
شکسته گرفته میشود ، ازانرو اولاً ان اواخر حصه ثانی را بخوانید ، که از سر حق
می ، الی چند سبق بخط شکسته نوشته شده ، بعد بعض الفاظ ذیل بخط شکسته
برای شما نوشته خواهد شد .
عبدالله ، رائد ، ن الله ب الله
خیرالله ، امان الله ، حیات الله ، نصرالله ، عنایت الله ، امیرالله ، فقیرالله
عظیم الله ، هدایت الله ، حبیب الله ، عصمت الله .
خیرالدین ، ب الدین والدّین ن الدین
امیرالدین ، قطب الدین ، سعدالدین ، زمان الدین ، عین الدین ،
و


١٦٢
صد سرود حاضر ناظر
شمس الدین، شهاب الدین، جمال الدین، احمد الدین، ضیا الدین
بدرالدین، ـ چون هر لفظی که ابتدا بآن کرده میشود، آخر آن را پیش باید خواند
چه نیرامه باشد یا خیر الدین، از انرو چندیست حروف مفرده بضمه یان
گفته بعد اسما را باید خواند، و در بسم الله، سبب دیگر است که میم آن بکسره
خوانده میشود، بسم، یک لفظ هم نیست، و چون این الفاظ را از سبب کثرت
وقوع شان بخصیص یاد باید گرفت، لهذا یکبار بعضی از ان الفاظ را نوشته
شما انسباط میکنم، بعد در ضمن الفاظ دیگر مینویسم، باید که بمجرد دیدن، آنرا خوانده
باشید.
محمد، غلام، خان، جان
محمد رسول، سلطان محمد، غلام محمد، آغا محمد، تاج محمد، گل محمد،
جان محمد، خان محمد خان، محمد امین، محمد عثمان خان، یار محمد خان، محمد یار خان
محمد جان خان، شیر محمد خان، پیر محمد جان، نیاز محمد جان، غلام سرور خان
احمد، سید، محمود، علی، میر
احمد میر، سید میر، محمود جان، احمد جان، علی محمد خان، میر احمد خان
احمد خان، سید احمد، نور احمد، غلام احمد خان، تاج احمد، شیر احمد خان
احمد نور خان، میر احمد خان، میر غلام، سید تاج میر، سید فقیر،
سید محمود، محمود جان، احمد علی خان، علی احمد خان، غلام علی، غلام حسین
عبد
عبد القادر، عبد القدیر، عبد السمیع، عبد الشافی، عبد الغنی، عبد الاحد


١٦٣
علم عقل بعد فکر کار کرد
عبدالغفور، عبدالمنان، عبدالبحان، عبدالرب، عبدالمجید، عبدالصمد، عبدالغیاث، عبدالسلام، عبدالرشید، عبدالوهاب.
ملا، میرزا، حاجی
باشاء محمد، میرزا محمد سرور خان، حاجی عبدالشکور خان، ملا احمد جان خان
ملا احمد گلخان، میرزا محمود خان، میرزا کامران خان، ملا شهسوار خان، میرزا احمد خان
حاجی محمد افضل خان، حاجی باشی، حاجی کریم، حاجی محمد حسین.
ناظر، وزیر، مدیر، آخند، آخند زاده، صاحب، ملک.
ناظر عبدالوهاب خان، وزیر حربیه، وزیر خارجیه، وزیر معارف، وزیر داخله،
وزیر عدلیه، وزیر تجارت، مدیر نقلیه، مدیر معارف، ملک عطا محمد خان،
ملک غلام خان، ملک محمد شریفخان، ملک عبدالجلیل خان، غلام محمد آخند زاده،
سید محمد آخند زاده، غلام محی الدین آخند زاده، ملا موسی آخند،
ملا عبدالرحمن خان اخند، ملا دولت آخند، ناظر صاحب، ملا صاحب،
خانصاحب، میرزا صاحب، ملک شیر دل، ملک پیرو، ملک مهر دل،
ملک محمد نور.
معلم، استاد، متعلم، شاگرد، تجار، سوداگر، مدرس.
ملا غلام حیدر خان مدرس، ملا محمد اسمعیل خان مدرس، ملا سید نور خان معلم،
ملا قلندر خان معلم، علیجان متعلم، میر اکبر متعلم، فیض محمد جان متعلم،
لعل جان تجار، سید میرخان تجار، استاد احمد خان آهنگر، استاد امیر دلاک،


۱۶۴
مهر ماش رسم میر

ملا ابوبکر خان سوداگر اضافت دار
معلم ما ، آقای شما، معلم خوب، نعمت خدا، متعلم خوب،
نیکنامی استاد ، متعلم بد، وقت بدر، پدر شما، استاد ما،
مدرس بیدعا، فضل خدا، انار قندهار، نگی اعلے، خوبی ما
کوه شیر دروازه، کشمیره ماشینخانه، پادشاه عادل، استاد‌ها
روش نو، طرز جدید، علم دشمن شکن، مسجد پل خشتی، آبادی نو
مسج سرخ، زغال مرادخانی، دین ما، قرآن خدا، گوسفند سفید، بره
سگ ابلق، میان صحرا، گنجشک بهاری، قورمه پلو با ترشی، قلم انگریز
ساعت روسی، تفنگ جرمنی، شمشیر ایرانی، شفتالوی سرخ
چای کامل، تیر کمان، تیغ ہند، اسپ سمند، پوستین ختک، دورہ کیں
موزه پوست ماهی، لحاف روسی، کرج انگریزی، دریشی خوب، ماه شب
پنیر تازه، زردالوی قیسی، خرابی خرافات، آبادی اهل علم، کتاب ہا
تیغ المانی، انجیر قندهار خوب است، ناک کابل شیرین است، این قدر ،
کباب تکه، حیدر بقال، جان محمد قصاب، شورنخود مصالح دار شیریں
نخود بریان، سنجد پغمان، گوجه خنجلاب، سردار اعلی محمد نادر خان
این چه کتاب است ؟ ابتدائیه امانیه، یعنی امیر امان الله خان غا
این کتاب را بر روی کار آورده، در امان حق باشد.


١٦٥
هدایت هشیار به بهتر .
سبق ۲۵
ایمان کلمه گفتن بزبان و باور داشتن
معنی آن دین ائین مذهب ملة قران
واسطه پیغمبر چهار یار ابوبکر عمر عثمان
علی نواسه حسن حسین پادشاه امیر
خزانه دار ، کلانتر ، خانه سامان ، تحویلدار
جان محمد خان خزانه دار ، سید غوث الدین خزانه دار
عبدالجلال خان مشهور به برادر کلان ، شهزاده خان منصبدار ، عبدالغنی خان داگتر
میر باچا خان شما ، تحویلدار دریشی ، مولاداد خان خانه سامان ،
عبدالقدوس خان تحویلدار ، شعوری اجاره داره اعلیحضرت غام
عالیحضرت قاضی ، جناب آخندزاده صاحب ، جناب صاحبزادہ
صاحب مغفور، جناب والاشان مهربان ما .
بلندترین توقفها کدام است ؟ قوت علم از هر بالا است


١٦٦
وزیر قاضی سپه سالار نائب سالار
جرنیل برگد کرنیل کمیدان کپتان
من، تو، او، غیره، صغیر کبیر قبر
سوال جواب نکیر منکر قیامت
حساب کتاب ثواب عذاب.
سبق ٢٦
افغانستان کابل غزنین مقر کلات
قندهار گرشک فراه سبزوار هرات
ترکستان میمنه مزار قطغن بدخشان
پهلوانان کے علم دارند؟ هرکه در علم پهلوانی بهتر باشد بران
دیگرے غالب می آید، آفرین، حال فقره را هم خوانده میتوانید


١٦٤
فیض آباد خان آباد پنجشیر نورستان
جلال آباد .
نقد طلا روپیه پیسه جنس غله جو جوار
گندم ماش برنج غیره
اعضا پیشانی بینی دهان دندان
زبان گردن دست انگشت
ناخن سینه شکم جگر خلط خون
بلغم صفرا سودا .
سبق ۲۲
فیل شتر اشتر اسپ قاطر
معلم : حال چون پایان کلمه گفتن رسید باز جمع الفاظ


١٦٨
دشت، کوه، پلنگ، گرگ، روباه،
شغال، سگ، گربه، خروس، ماکیان،
پرنده، گنجشک، مرغابی، بلبل،
مینا طوطی، شکار، بیکار،
یراق، تفنگ، تفنگچه، شمشیر،
پیش قبض، حربه، سپر، نیزه،
مقدمه، لوا، توپخانه، پلتن،
رساله، کل، لشکر، قُوت، قُوَتْ،
پلو، چلو، شوربا، قروت،
مشفق، مهربان، حرکت، چه؟
کیفیت دار، فارغ شدیم پس هیچ لفظی در هیچ کتاب دکانده


١٦٩
ضمه پیش، کسره زیر، فتحه زبر،
حرف چه؟ ساکن، مشدّد، موقوف
نزدیکی، جمع بسیار، سنه سال
شهر ماه، یوم روز، لیل شب .
سبق ٢٨
(٧٩) مالک الملک خدای ما،
محمد مصطفی پیغمبر ما ابوحنیفه امام
امیر امان الله خان بادشاه ما .
یافته نخواهد شد، که مانند آن درین کتاب نخوانده باشید، لهذا باید که باندک توجه این
الفاظ دریزه کیفیت را بآسانی خوانده باشید .
(٧٩) معلم: حال چون شما را قوت خواندن فقرات خورد هم حاصل شده، لهذا
باید که این فقرات خورد را بدرستی خوانده باشید، که اکثر الفاظ آن آشنا و خواندگی شما است.


۱۷۰
(این سه سطر خط فارسی از بهر تعلیم خط عربی با بعد است)
(۸۰) پادشاه ما آرام و برقرار باد، از خوش قسمتی او
او در کل کارهای دین و دولت آنقدر آسانی
حاصل خواهد شد که جای حیرت باشد پس لازم که ما شکر
(دانستن خط عربی بمقابل خط فارسی بالا)
پادشاه ما آرام و برقرار باد، از خوش قسمتی حود
در کل کارهای دین و دولت آنقدر
حاصل خواهد شد که جای حیرت باشد
پس لازم که ما شکر بکنیم.
(۸۰) معلم ، درینجا مدعا دانستن حروف عربی ما بعد است بمقابل این خط فارسی
تا در کلام الله شریف خواندن بلد شوید .


۱۷۱
سبق ۲۹
(۸۱) بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ *
(۸۱) متعلم، اولا باید دانست که همانحرف هم آواز کتاب ہذا در کلام عرب ہر یک
از مخرج جدا جدا ادا میشود ، درین سبقهای کم عربی انشا الله بشما خواہم
آموخت، و چون ہر لفظ فارسی را بی حرکات خوانده میتوانید ، و معنی بعض را
ہم که رسیده شود درست میگوئید ، و در عربی که معنی از شما خواسته نمیشود
و حرکات ہم دارد باید که بہتر خوانده باشید ، لہذا حال من ہمان لفظ گنجشک
آسارا باشکال مختلفه حرکات داده مینویسم ، شما خوانده باشید، گنجشک ،
گنجشک، گنجشک، گنجشک، گنجشک، گنجشک، گنجشک،
گنجشک، گنجشک، حال چون این بسم الله و کلمه شریفه بشما خوانده شود
با معنی کلمه را ہم از قرار فوق بخوانید، و بدانید پس باید که آنرا حفظ کنید، و خوب
صحیح بخوانید که مسلمانی بهمین است ، و بعض مردم بر لام (اِلَّا) شُد نمی آورند
سُست میخوانند ، موجب غلطی کلی معنی میگردد ، و نیز بدانید ، که مرگاۀ
بے دیدن کتاب شما را بنوشتن کلمه طیبه امر نماید ، پس اگرچه بر حرف اول لفظ
(رسول) شُد میشنوید مگر خیال الف لام بران نکنید بلکه نون تنوینی در محمدٌ ::
چون در (ر) رسول، را دید خود را برنگِ او گردانید و در (د) پنهان


١٧٢
لا اله نیست هیچ معبود بر حق و سزاوار پرستش الا الله مگر خودا
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللِه حضرت محمد صلّی الله علیه و سلّم فرستادۀ خدا

گردید، و لفظ «رسول» از روی معنی میل به «الله» نمود، چنانچه
«کتاب محمود» دانستید، یعنی مانند کتاب که در ان فقرۀ فارسی مضاف بود
و بر مضاف الف لام در کلام عرب هرگز نمی آید. و چون زیر خنجری بدرجۀ
الف، و کسره بدرجۀ یا، و پیش سر چپه بدرجۀ واو، میرسد، لهذا اینحروف
متحرک را بقرار لازم بخوانید: جَ مُ هُ نَ
قُ لَ رِ هِ شِ هِ قِ مِ عِ هِ لُ
جُ هُ هُ لا مَ بِ رِ خِ قَ مُ
لُ خُ .


۱۷۳

سبق ۳۰ (۸۲) نُوحِیْ هَا

(۸۲) اَوْحَیْ نَا يَعْلَمُوْنُ اَحَادِيْثٌ

اِلَى الظُّلُمَاتِ

(۸۲) معلم: مدعاء درین سه لفظ شناختن « و ا ی » حرکتی است یعنی آنکه از روی حرکت پیدا شود، خواه بچشم دیده شود یا نه، آنرا مده گویند، و مد درازی را گویند، زیرا آواز در ایشان دراز میشود، و کار این هر سه حرف را در حصه اول بخوبی کرده اید، هرگاه حرکت ما قبل این سه حرف مذکور از جنس خودش نباشد، البته از روی حرکت سابق پیدا نشده، اصلی نیست، در اشکال یکحرفی است مانند سایر حروف مثل وِ حِوَان ، یا با وحی، چه جای آنکه خودشان کدام حرکت داشته باشد قسم حرف است مانند یا وَرْ.

(۸۳) معلم: مدعا در دو لفظ اول همین است که اصلی نیستند، اما در خواندن « وی » چون زود، و آسان خوانده میشود، لهذا ایشانرا حروف نرم گویند، و در لفظ سوم مدعا اینکه الف همیشه اصلی یعنی حرکتی میباشد، اگر نه چنین بود بنام همزه یاد میشود، راست نوشته باشد یا کج : چنانکه در اسلم است. و ما قبل آخر آیه هرگاه یکی از حروف مدّه باشد، کش میانه بر آنها کرده میشود. مانند یعلمون.


۱۷۴
(۸۴ و ۸۵) « سُوءَ الْعَذَابِ »
« مَالَهُ اَخْلَدَهُ » « فِى اَعْنَاقِهِمْ »
« مِنْ دُونِهِ اٰلِهَةً » « مَا اَغْنٰى »
« اُولٰئِكَ »
سبق ۳۱
وَلاَ الضَّآلِّيْنَ ۰
(۸۴ و ۸۵) متعلم : بر دووی (ا) اصلی یعنی حرکتی خواه بچشم دیده شود
آنوقت کشش زیاده از اندازهٔ خودش بران کرده میشود که بعد ازان همزه دیده شو[د]
و همزه آنست که حرکت داشته باشد بصورت ( خواه راست
نوشته شده باشد یا کج) و همچنین اگر بعد ایشان حرف مشدّد دیده شوم [؟]
دراز بران کرده میشود مانند : وَلَا الضَّآلِّيْنَ ۰


۱۷۵
(۸۶) (م ع ه ض ط) (ج) د لا صلے)
(ض ز ق)
(قَرِيبٌ) (رَحِيْمٌ) (كَافِرُوْنَ) (وَاسْتَغْفِرْهُ)
(اُرْسِلَ) (قُرْبَةٌ) (بِسْمِ اللّٰهِ) (مِنَ اللّٰهِ)
(رَسُوْلُ اللّٰهِ)
(۸۶) معلم: مدعا از حروف افتاده در چهار خط و هدایه، این است که هرگاه
در آخر آیه بقرار علامات واقعه جورهٔ اول خطوط و هدایه باشد ایستاده شوید، و اگر
بقرار واقعه جورهٔ دوم باشد ایستاده نشوید، و اگر مخالفت کنید پس در علاما
واقعه و هدایه اول هر جوره گناه هم باشد، و در علامات واقعه و هدایه اخر آن
گناه نباشد، و دیگر اینکه خواندن در (ر) بخود یک قانون علیحده دارد، چنانکه اگر
کسره داشته باشد، باریک یعنی معمولی خوانده میشود، و در غیر آن پُر باید خواند.
چنانکه مثالهای آن بهمین ترتیب واقع است، و اگر خود در (ر) لت خور سابق خود
بوده حرکت باشد پس حرکت سابق وی را ملاحظه نموده بقرار مذکور معمول داشته
باشد، چنانکه مثالهای آن بترتیب مذکور واقع است، و قانون باریک و پر خواندن
لفظ مبارک (الله) بقرار در (ر) ساکنه است یعنی اگر ما قبل آن کسره داشت باریک
والا پر خوانده میشود چنانکه مثالهای آن بترتیب مذکور واقع است.


۱۷۶
سبق ۳۲
(۸۷) ی ر م ل و ن
ل « اَنْ لاَ خَوٌفٌ » « جَميِعُ لَّدَيْنَا »
ر « مِن رَّبِّهِم » « مُحَمَّدُ رَّسُولُ اللهِ »
ی « مَنْ يَّشَاءُ » « خَيْرًا يَّرَهُ »
م « مِنْ مَّسَدٍ » « عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیْمٍ »
ن « مِنْ نَّاصِرینَ » « رِجَالًا نُّوحِیْ »
و « مِنْ وَّلٍ » « بِمَغْفِرَةٍ وَّ اَجْرٍ »

متعلم ، این شش حرف اثناے نون لت خور ہست ہرگاہ بعد نون
مذکور یکے ازایشان دیده شود، آن نون خود را مثل ہمانحرف ما بعد خود میسازد
و نون لت خور خواه دیده شود یا نشود، یعنی از دو حرکت آخر لفظ پیداشود


۱۷۷
سبق ۳۳
اعوذ بالله من الشيطن الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم
مُحَمَّدٌ رَّسُولُ اللهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ
عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ
رُكَّعاً سُجَّداً يَّبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللهِ
وَرِضْوَاناً سِيْمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ
مِّنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى
التَّوْرٰيةِ وَمَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيْلِ كَزَرْعٍ
باشد هردو یک حکم دارد، پس اگر ازین شش حرف یکی از دو حرف
لام را بعد نون مذکور واقع باشد بلاغنه، و در چهار باقی با غنه یعنی


۱۷۸
اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى
عَلٰى سُوْقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيْظَ بِهِمُ
الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا
وَعَمِلُوا الصّٰلِحٰتِ مِنْهُمْ مَّغْفِرَةً
وَّاَجْرًا عَظِيْمًا ە

بآواز آخر مینی، خوانده میشود، چنانچه شالهای شان بترتیب مذکور
واقع است، و در هر کدام یک شال از نون دیدگی و یکی از نادیدگی است


۱۷۹
شناختن هشت حرف افغانی
(۸۸) ټ ځ څ ډ ړ ږ ښ ڼ
(۸۹) کاڼره ډډ ټکرمږه څړبنی لټوله ځلو رخاۍ کړی.

(۸۸) معلم، این هشت حرف زبان هیبت نشان افغانی است که اضافی از ۲۸ حرف عربی و ۴ حرف فارسی دران مستعمل است که جمله حروف وی بچهل رسد، خوب بشناسید، تا از هیچ باب بهانه این را نمیشناسم واین را نخوانده ام، برای شما نماند.
***
(۸۹) معلم، چون آواز هر هشت حرف افغانی درین فقره خرد، جمع گشته لهذا باید که فقره مذکوره را خوب صحیح ضبط نموده وحفظ نمائید، تا در وقت ضرورت از خواندن هیچ لفظ افغانی عاجز نباشید، و معنی فقره مذکوره اینکه، که گوشت گوسفند لاغر را همه چهار حصه کردند.
***


۱۸۰
یاد گرفتن خواندن خط شکسته در ضمن
سبقهای سابقه

سبق ۳۴
(۹۰) حق هر متوقعی که بر سر شر
بر شر رو دو پر شر شر
ازو شر هر یک بر حد کو ترتر
رس نه از چپ چپ به
ر چه

(۹۰) معلم : مدعا در تکرار این چند سبق اول این حصه فهماندن خط شکسته
میباشد ، چنانکه اولاً بخط فارسی صاف درست خوانده اید ، حال بمقابل
آن هر حرف شکست را درینجا خوب یافته و شناخته میتوانید ، ومن نیز
معاونت میکنم و این خط را شکسته ازان سبب گویند ، که یک قاعده کلام


۱۸۱
شاجان حال شال با عرض
عذر، فرض، همت، تخت، بخت، تخنت
عمر رفت، طفر، محو، پیر محمد، زردشت
آب، نان، ملک، سگ، اسب
صبح، بخش، نور، حور، نام، کام، زین
رزق، مال.
پای تخت
دین، پر، بین، عبد، شیر، شتر

خط دران شکسته، و آن قاعده دوم است که شما یاد دارید، یکبار بخوانند
مبتدی لا هر حرف بطرف چپ خود بسته میشود غیر، ا د ذ ر ز ژ و ، ا
معلمه، آفرین گر در خط شکست همه ایشان بطرف چپ بسته میشود


۱۸۲
یای ست
لیک نیشتر بیک بید شیر
و او سخت
خوب زدو توت بجو مور جور
و اوست
شوخ کوت روز پوشر توپ چوپ
ہند سند شیر سیر نام حرف
جیم میم ملک فلک سین شین
لگت سکت کشت سوخت ساخت
اما در موضعیکه از استادان آن دیده شده باشد، چنانکه درین سبقها داظ
میشود، پس بعد ضبط کردن این سبقها در هیچ دفتر و فرمان و کاغد ارحمینین


۱۸۳
تخت بخت آلو گوشت پوست
وقت دشت نیت کثیت چیت
کالو نبر مانر شانء
ابر طلب درر پُبر بتر خطر لرب
عبث غلط خبر، کَمر گر مرد کند لگ
طبق بھو بھو، مگس پھو دن مزه دھ
رگ سگ سبق بگو، سخن موگ
نوشش مخ خُش، ولی با نہہ
در می فقهم
ار قمر صریق ستا جا غفا علی
انی نخواهید دید ، که مانند آن درینجا نخوانده باشید، لہذا باید که بعد ازین


۱۸۴
دکان خبازی بنا حمام دلدک ترقی تنزل
شریف هنوز کلان بنانشاه.
مخلصه مخلزن خلاصه خواستن
خویش رنجه مطلب خور خورشید.
در اینجا فیض آباد صحیح است
رحمت الله اسمعیل اسحق لله لہذا تمام
دانستم اسیر کندهار ماله.
مصطفی موتر عشیر یحیی توریت
اعلی ادنی سفلی معنی.
صلوة زکوة — علی الاحد علی الباقی
در خواندن بسیج لفظ نوشته بخط شکسته ، وار خطا و فکری نشوید، حروف آنرا


۱۸۵

عبد الغني عبد الغفور عبد الهادي عبد الفتاح
عبد الجبار عبد الخالق عبد القادر عبد الحميد
عبد العزيز عبد الغفور عبد الكريم عبد الودود
عبد الرحمن عبد الرحيم عبد الستار
عبد الشکور عبد الصمد بسم الله عبد الله
عبد الظاهر عبد المبين
بکار ارجمند من بخند باندازه خنده خون
جناب بلند لاف مزن از بازار صفای
بیکار مرو باش بیباک مباش مردم
کوشش زیاد نمو بدرجه عالی رسید
بجا آورده، بعد مانند خط درست بخوبی خوانده میتوانید، فرق لام و یای شکسته


١٨٦
میراث قابل اعتبار نیست بچه بچه ته مه
محمد حسن پسر در ان علم محکم گیر در ضا
خدا و خشنودی شخصا مطلا در نسخت
مبلغ پنجصد روپیه پخته کابلی مد ۱۸ رقمت
یکراش اسپ فرستاده بعوید رسید
نیاده برخور دار باشید فحم والسلام یوم
جمعه غره مهر الماهر ۱۲۹۸ شد
سبق ۳۵
یکسال این دوازده ماه است
محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی
این است که سر لام تیزی هم دارد، ویا، سر تیزی ندار، چنانکه هر دو


۱۸۷
جمادی الاول ، جمادی الآخر،
رجب، شعبان، رمضان ،شوال
ذی قعده، ذی الحجه .
روز اول هر ماه را غره خوانند و آخر
ماه سی روزه را سلخ گویند.
در «عمر، مهر» واقع است، و همچنین بعض مبتدیان مانند «در» جمع را
بسبب مشابهت بیای مفرد، تخال میکنند، و حال اینکه پای آخری
متصل افرادی دیده میشود، در غیر آخر هرگز اینچنین نمی آید، و در «» شکلت
با در مابین می آید، پس بالضروره آنرا «ر» شکلت باید دانست نه، یا،
و در رنجه دیگر که عنوان آن «بطور ارجمندین» است. اگر کدام شکلت زاید
در این سبقها در کدام لفظی دیده شود البته بقوت این سبقها خوانده میشود.


۱۸۸

سبق ۳۶

(۹۱) ای احمد کعبه را میشناسی ؟ و حقیقت
سنه را میدانی ۔ بلی ! آقا میدانم
کعبه یک خانه است در شهر مکه چهار
دیوار و یک دروازه و بام دارد ،
هر مسلمان در هر جا که باشد رو
بآنطرف نموده نماز میگذارد، و زیارت

(۹۱) معلم : مدعا درین سبقها فهماندن سنه است بشما ، چنانکه شخصی تاریخ
کاغذ و قباله وغیره را دیده میگوید ، مثلا ۲۵ سال از نوشتن این کاغذ گذشته
چه معلوم میکند همین است که ابتدای این حساب را ازان سال گرفته ، که حضرت
رسول الله صلی علیه واله وسلم ، از مکه معظمه بمدینه منوره رفته اند امسال در میان
یکهزار و سه صد و سی و هشت سال قمری گذشته ، و ابتدای سال قمری ماه
محرم است ، و در هر محرم یکعدد را بر سنه موجوده افزوده تا اخر سال مینویسند
یک سال قمری که ۳۵۴ روز است ، و سال شمسی از نوروز تا نوروز است ، ۳۶۵ روز است.


۱۸۹
آن خانه را حج گویند، و مرقد پیغمبر ما در شهر
مدینه است، آنحضرت، رحمت خدا
بر وی باد، ده سال پیش از وفات
خود شهر مکه را گذاشته بمدینه رفت.
و گذاشتن جای خود را هجرت گویند .
سبق ۳۷
از هجرت تا امسال یکهزار و سه صد و سی

و ۳۶۵ روز میباشد، که یازده روز، از سال قمری، اضافه است، لہذا از قرار
سال شمسی از هجرت تا امسال ۱۲۹۹ سال میشود، و اعلحضرت ظل اللهی
«امیر امان الله» خان غازی از اول جلوس خود حکم نوشتن سنهٔ شمسی بخواست
و نهایت خوب فرموده بسبب اینکه بقلابه وحسابهای دفتری و تغیر موا وغیره دست یاب
موجعه، اگر بعضی از کلان سالان در صدد تحقیق زیاد ازان باشد که در سبق
نومی پیش به متن آمده گفته میشود که این زیادت سال شمسی بر قمری در حقیقت
یازده روز پنج ساعت، و تخمیناً پنجاه دقیقه دیگر هم میباشد، که جمله یازده روز


۱۹۰
و هشت سال میشود. و مردمان در کاغذهای
خود همین حسا برا مینویسند، و این را سنه کامل
گویند، و محرم آینده سنه یکهزار و سه صدسی
و نه خواهد شد.

سبق ۳۸
ای پسر خوبی سیرت ضرورت نه
خوبی صورت بکالا و کلاه و دریشی خوش

و تقریباً بربع روز است، از انرو سال چهارم یکروز بالا یعنی ۳۶۶ روز
می آید، و این سال را «سال کبیسه» گویند! و سال انگریزی مساوی با سال
شمسی ماست! مگر اوّل آن مطابق یازدهم جدی است، لهذا نوزدهم اسفندام
۳۱ مارچ ایشان است! و ماههای انگریزی را بنظم چنین آورده اند:
«جنوری و فروری و مارچ و اپریل ومئی : جون و جولائی و اگست نیز ستمببر
بدان » «هست اکتوبر نومبر سیم دسمبر آخرین : از شهور سال انگریزی بدان
رو میان»! پس فروری بدون سال کبیسه که ۲۹ روزه میشود، در غیران


۱۹۱
مباش ، اگر تکهٔ آن مرغوبست بافندهٔ
آن خوبیست بشما چه ؟ اگر برش
و دوخت آن صافست کمال خیاط
بشما چه ، و بروسِیه در یکساعت هر کسِ خوشنو
ساخته میشود چراکه هم بزاز بسیارست
و هم خیاط.
همیشه ۲۸ روزه میباشد ، و از جملهٔ یازده ماه دیگر چهار آن ۳۰ روزه و ۷ مابقی
آن ۳۱ روزه می آیند و بجمله همان سه صد و شصت و پنجروز شود ! اما دانستن
چهار ماه ۳۰ روزه شان از قرار نشانی این مولف عاجز هما نست ، که در اول یا در آخر
نام همان ماه یکی از سه حرف «نیل» باشد ، و آن ؛ «جون ، نومبر ، اپریل ،
ستمبر» است ، و ماههای ترکی عثمانی را که حفظ اسامی آن نیز از لوازم است
بنظم چنین آورده اند : در مارت و نیسان هست و مایس با حزیران * هست
اغسْطُوس و ایلولٌ و دو تشرین ای جوان * بعد ازان باشد دو کانون از شهور رو
روم * زین اسامی چون تو بگذشتی شباط آخر بدان ! » جدولیکه مقابل با
شهور شمسیه ، مارت را ماه حمل میدان پشُباطش حوت خوان !» و اسامی ماههای


۱۹۲
سبق ۳۹
بلی ! اگر درجه امتحان را زیاده برده
باشی و خوبیهای خوب هم داشته
باشی بلاشک خوش باش زیرا که
ان خوبی ذات خود شماست
ای پسر شوق چه بازی و چه خورا
داری انهمه در سبق موجود ند
قمری را نیز از قرار ذیل در سلک نظم آورده اند : : از محرم چو گذشتی چه بود
ماه صفر ؛ دو ربیع و دو جمادی زپی یکدیگر، رجب است پیش زشعبان
رمضان و شوال ؛ پس به ذیقعده و ذیحجه کن نیک نظر ، ! چونکه خواندن و حفظ
داشتن این بیانات و ابیات که در غرق تذکار و تحریر یافت از بهر هر کس خالی
از فائده نیست از انرو بتطویل این بدایت پرداخته شد . و همچنین طلوع
و غروب هر ولا چون باندازه عرض بلد انجا تفاوت میکند . و یک جدولی
چند سال قبل برین دیده بودم البته بر افق کابل یا بر موضعیکه مانند کابل
طلوع
و غروب


۱۹۳

عزت و روپیه هر دو بواسطه
سبق پیدا میشود و روپیه باز هر
چیز خریده میشود و این رویه باز تمام
هم نداردین و دنیا هر دو بواسطه
سبق حاصل می شود.

۳۳ درجه عرض داشت ساخته شده بود، باز دستیبابم نشد، جدول
دیگر یافتم غلط بود هرچند که حسب الامر امیر شهید ساخته شده بود؛ پس
ناچار جدولهای ذیل را ساختم، دو قطار اعداد قریبه هر برج طلوع یومی
همان برج را نشان میدهد و بعیده غروب آن را، در بالا عدد ساعت
در مربع زیر عدد دقیقه آن مرقوم است، و این سه جدول ذیل هر دوازده
برج را جواب میگوید، و بموجب ترتیب ایام معلوم است که از آخر هر برج
بترتیب معکوس باز ببرج دیگر شروع میشود، چنانکه، حمل، ثور،


۱۹۴
سبق ۴۰

سه درجه فقره ساده یگان دهان صدان
سه درجه فقره هزار یگان هزار دهان هزار صدان هزار لكا
سه درجه فقره ملیون یگان ملیون دهان ملیون صدان ملیون ده لكا كرورها ده كرورها
سه درجه فقره ملیار یگان ملیار دهان ملیار صدان ملیار اربا ده اربا كربا

جوزا، چون بآخر رسد، بعد از آخر جوزا سه برج، سرطان، اسد، سنبله بـ[ترتیب]
معکوس تا اول حمل میرسند، بعد، میزان، عقرب، قوس بـ[ترتیب]
مستوی، تا آخر جوزا میرسند. از آنجا باز سه برج باقی، جدی، دلو، حوت
بترتیب معکوس تا اول حمل میرسند؛ و کمتر زیاد یک دو روز، جدی، دلو، حوت
اعتباری داده نشده از قرار روز قریب خود شمرده می شوند، طلوع بر کوه پغمان
شده، بر کوه شیر دروازه اغلب پنجه دقیقه بعد از این است، و جدول آن [ILL]


[BLANK PAGE]


١٩٦

بکار آمدنوشتن، حفظ سرچپه آن
میباشد اینچنین

صدأ ملیا | ده ملیا | یکا ملیا | صد ملیون | ده ملیون | یکا ملیون
صد هزار | ده هزار | یکا هزار | صدأ | ده | یکا

در مقابل اینکه غروب یوم دو‌شنبه ۲۸ ماه رمضان سنه ۱۳۲۹ قمری
مطابق ١٦ جوزای هذاالسنه ۱۳۰۰ شمسی برهفت ساعت و ٣٣ دقیقه و ظهر
روز مذکور بر پنج ساعت کامل بود ، که بعد هفت ساعت دیگر دوازده پیوسته و راسته
نصف‌النهار زده شد هفده دقیقه پیشین را قبل از وقت داخل نموده گوید
چنین آلات صحیحه و مقیاسات کافیه در وطن عزیز ما نیست . خیال میکنند که این
گفته تخمین نامعلوم خود من شاید ، مخاطب هم یک جوابی مخمن ازان فهم کند ، حال
اینکه تفاوت بهفده دقیقه است نه بثوانی و ثوالث مکه نسبت باینمقدار نیا د اقرار


۱۹۷
برای کلان سالان در عوض سبق ۴۰ که آن بتدریج
خوانده شده تحریر ذیل باید خواند
قمر ماهتاب، و شمس آفتاب را گویند
و هر کدام ایشان، دسال و ماهی بخود
دارند چنانکه یک سال قمری
این دوازده ماه است :-
محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی
جمادی الاول، جمادی الآخر، رجب
شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده
ذی الحج، و هر کدام این ماهها گا ہے
یک دو دقیقه را بهم غیر محسوس باید شمرد و اینفرق جلی را تو پچی یک آدم امی


۱۹۸
۲۹ روز و گاهی ۳۰ روز می آیند، اما
در هر سال ضرور شش ماه سی روزه
و ششماه بیست و نه روزه میباشند
و روز اول هر ماه را غره خوانند، و روز
آخر ماه سی روزه را سلخ گویند، پس
همه روزهای این سال قمری ۳۵۴
میشود، و سال شمسی عبارت
ازین چهار فصل است :
هم رفع کرده میتواند ، چنانکه بر توپ افطار ساعت خود را هفده دقیقه پس ساخته
فردا بالضروره بر هفده دقیقه کم پنج ساعت طلوع خواهد بود، بر دوازده بجه توپ
نصف النهار زده شود، غروب بر هفت بجه و ۱۷ دقیقه بوده نصف اول روز
هفت ساعت و هفده دقیقه و نصف آخر روز هم هفت ساعت و هفده دقیقه


۱۹۹

بهار، تابستان، خزان، زمستان
و روز اول بهار را نوروز گویند.
ای احمد هر کدام این چهار فصل چند
روز است و ئیل چیست؟ جناب
فصل بهار ۹۴ روز است ۳۱ روز اول
آنرا «حمل» و ۳۱ روز دیگر آنرا «ثور» و
۳۲ روز آخر آنرا «جوزا» گویند!
وفصل تابستان ۹۳ روز است
۳۱ روز اول آنرا «سرطان» و ۳۱ روز

خواهد بود، تساوا حاصل شد چار پنج دقیقه بعد توپ تا نگذرد نماز پیشین را نمیخوانند
البته نماز بهیچکس ساقط نمیشود، و بعد چند روز اگر باز، تفاوت دو دقیقه محسوس


۲۰۰
دیگر آنرا «اسد» و ۳۱ روز آخر آنرا
سنبله گویند. و فصل خزان ۸۹ روز
۳۰ روز اول آنرا میزان و ۳۰ روز
دیگر آنرا عقرب، و ۲۹ روز آخر انرا
قوس گویند. فصل زمستان
هم ۸۹ روز است ۲۹ روز اول آنرا
جدی ، و ۳۰ روز دیگر آنرا دلو، و ۳۰ روز
آخر آنرا حوت، گویند، و این دوازده
ماه فصلی را بنظم چنین آورده اند: «سه حمل
پس ثور پس جوزا و سرطان و اسد»
شد باز از قرار طلوع و غروب «چشم دید»، و یا از قرار جداول مسطور، آنرا مر تفع


۲۰۱

سنبله میزان عقرب قوس جدی
دلو حوت » و عدداین ماهها را
بحساب ابجد چنین منظوم نموده اند :
لا ولات لا و لا لا شش مه است *
بل کط و کط یل شهور کوته است » همه
روزهای این سال شمسی را چون
جمع کنیم ۳۶۵ روز میشود ! پس این
سال شمسی ازان سال قمری
یازده روز کلان شد؛
ای احمد این تفاوت یازده روز را

بسازیم مقیاس هیچ نمی بینیم اما در تحقیق و تدقیق زیاد که فرق یک دقیقه


۲۰۳
بطریق مثال برأ من دانسته کرده
میتوانی؟ بلی صاحب میتوانم
مثلاً اگر یکوقت چنان برابر شود که
یکروز هم اول محرم وهم نوروز
باشد. ازان روز چون ۳۵۴ روز
بگذرد سال قمری کامل میشود
ضرور است که محرم دگر نو شود اما
چون یازده روز دیگر هم بگذرد سال شمسی
هم کامل خواهد شد. پس روز
دواز دهم آن محرم باز نوروز خواهد بود
بلکه از ثوانی هم مفقود نماید البته محتاج بمقیاس درست میباشیم ، اما اکر


۲۰۴
ترکان هر سال شمسی را ئل گویند
و بنام یک حیوانی یاد میکنند
و دوازده سالرا یکدوره خوانند!
و نام آن دوازده سال بزبان
ترکی و فارسی نظم این است :-
سچقان ۱ اود ۲ و بارس ۳ توش When ۴
لوی ۵ سیل ۶ ئیلان ۷ یونت ۸ و قوی ۹
بود نامهای سال، پیچی ئیل ۱۰ ن
پس تخاقوی ۱۱ ئیت ۱۲ است بعد از ان

در خواندن این سبقها لهجه شما خوب درست باشد ، که لهجه موجب تبدل و تغیر زیاد


۲۰۴
تنگوز را بدان که شوی صاحب کمال
۱۲
موش و بقر و پلنگ و خرگوش
۱ ۲ ۳ ۴
زین چار چو بگذری نهنگ آید و مار
۵ ٦
بعد از ان اسپ و گوسفند ست حساب
۷ ۸
حمدونه و مرغ و سگ و خوک آخر
۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲
کار »
معنی میگردد، چنانکه اگر مدعا از گفتن این فقره محض خبر دادن باشد که « احمد دیروز
بر سر اسپ باغ رفت» همان است که یکمعنی دارد ، و هرگاه پرسان دران مضمر
باشد، پس هر جا که زور آواز ، آورده شود ، البته پرسان دران جزء باشد،
بنا بران گویا بتوسط آواز، پنج قسم معنی میدهد .


۲۰۵

(۹۲) اَبْجَدْ هَوَّزْ حُطِّی كَلَمَنْ سَعْفَصْ قَرَشَتْ ثَخَذْ ضَظَغْ

(۹۲) مسئله ، اگرچه حساب ابجد ، در علم اوفاق و جفر و غیره
بسیار بکار می آید ، که آن علوم را حال شما نمی شناسید ، و نه بکار آن خبردارید
آنقدر بسیار واقع میشود که نمبر کدام چیز را بهمین حساب مقرر نموده ، چنانکه
شکل مقالات تحریر اقلیدس را محقق طوسی ، بهمین حساب آورده ، و یا
در کدام معمائی آمده میباشد ، چون حال بیک ساعت دریافت آنرا
میتوانی ، پس باین نمی ارزد که در انوقت نیدانم بگوئی ، لہذا اولاً الفاظ آنرا
محفوظ دار ، بعد عدد هر حرف را از روی جدول ضبط و حفظ نما ، چنانکه گوید این
معما بنام « بدر » است « گر بگرداند قبا تا کس نداند نام وی * زابدا حول
بام او برد فی الحال پی » وقتیکه حساب ابجد را ماندانییم دل ما بسیار تنگی
خواهد کرد که آیا نام «بدر » را چگونه ازین بیت پیدا میکنند ، اما وقتیکه بدانیم
اندک توجه معلوم کرده میتوانیم که لفظ « قبا » را چون چپه کنیم « ابق »
میشود ، و این سه حرف ، ابق ، ۱ و ۲ و ۱۰۰ میشود و آدم احول از سبب
دوبینی ، هر یک از اعداد مذکوره را دو چند یعنی « ۲ و ۴ و ۲۰۰ » می بیند
و این بعینه اعداد سه حرف « بدر » است ، و بمخاطبهٔ مبتدی دانسته کلات


۲۰٦

ا ب ج د ه و ز ح ط
١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩

ی ک ل م ن س ع ف ص
١٠ ٢٠ ٣٠ ٤٠ ٥٠ ٦٠ ٧٠ ٨٠ ٩٠

ق ر ش ت ث خ ذ ض ظ
١٠٠ ٢٠٠ ٣٠٠ ٤٠٠ ٥٠٠ ٦٠٠ ٧٠٠ ٨٠٠ ٩٠٠

میگویم که الفاظ مذکوره فوق را مهمل و بمعنی مبهم خیال نکنید ، هر چند دانستن
معنی آن در ینموقع مناسب حال مبتدیان نیست مگر معلم را خالی از منفعتی نبود:
بعضی از اهل لغت معنی ابراحنین آورده « ابجد » ای : اَبَیْ وَ جَدْ فی
معصیت ! « هوز » ای: اشبَعُ هَواهُ ! « حطی » ای : حَطَّ ذَنْبُهُ بِالتَّوبَةِ
وَالاْسْتِغْفار ! « کلمن » ای: تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ خابَ عَلَيْهِ القَبُولُ وَالرَّحْمَةُ !
« سعفص » ای : ضاقَتْ علیه الدنیا فَاُفِيضُ عَلَيْهِ ! « قرشت » ای: اقرّ
بِذَنْبِهِ فَتَشَرَّفَ بالكرامَةِ ! « ثخذ » ای : سَمَّ اِخْذُ مِنَ اللهِ قُوَّةً ! « ضظغ »
ای : سَدَّ عَنْهُ نَزْعَ الشَّيْطان بالعَزِيمَةِ ! واعداد حروف ابجد را بنظم چنین
آورده اند : ز ابجد تا بحطی دان احادست ، شمر عشرات تا جائیکه سادست
پس آنگه مائه دان ای شاه خوبان ، که این تقریر از استاد یادست .


۲۰۷

۳ ۲ ۱
(۹۳)

(۹۳) معلم : اول حسابها را زبانی بگو، مبتدی ، یک دو سه چهار...
بیست و هشت بیست و نه بیست و ده ، معلم : بیست و ده نگو، بلکه اول شما
نام دا که ها را یاد بگیرید، چنانکه یک ده را «ده» و دو ده ، را «بیست» و سه ده را
سی، چهار ده، را چهل گویند ، یعنی چهار کوت ده روپیه گی را چهل گویند .
و پنج کوت را «پنجاه» و شش کوت را شصت ، و هفت کوت را «هفتاد»
و هشت کوت را «هشتاد» و نه کوت را «نود» و ده کوت را «یکصد» خوانند،
حال بگو هفت تا «ده» را چه گویند، مبتدی ، هفتاد..... معلم ، شصت
چند ده است، مبتدی ، شش ، پس برای حساب در نوشته علامه و نشان
مقرر کرده اند چنانکه یک اینچنین « ۱ » و دو ، دو، و سه سه نیش دارد ، اینچنین ۳
و شش هم چون دو مینماید اگرچه سر دو از جانب راست ، و سرشش از جانب چپ است
ا کثریتی بکثرته در میاب اینکه دو را در اصل ، فارسی نوشته بودند ، چون چالاک می شدند
سر دال بگردن و او رسید ، اینچنین شد « ۲ » بعد از تیزی قلم این شکل
مشهور را اختیار نمود ، و این خیال دو در در ٦ » درست نمی آید ، و « ۵ » چون برگ
است شکل جداگانه بخود دارد ، اما هفت هشت دو کاسه مساوی بوده در هر کدام
چون ۷ ، ۸ پاو روغن انداختند ، بر حال بودند ، وقتیکه در کاسه دوم پاو هشتم
انداخت لنگر کرد و چپه شد و روغنهای آن ریخت ، پس این لفظ لنگر نشانی
بگز در باب هشت بودن آنست ، باید که هرگز غلط نکنید ، و ۹ یک شکل ممتازی
دارد که با هیچکدام مشابهت ندارد ، و ده چون یک ده است ، لہذا یک را نوشته
بر جانب راست آن صفر نهند اینچنین «۱۰» و بیست چون دو ده است، دو را


۲۰۸
۵ ۴
نوشته بر جانب راست آن صفر داده باشید اینچنین «۲۰» و همچنین تا نو د را
برای شما مینویسم، اما اگر کدا می از شخص مثلاً پنج را برای شما نوشته بر جانب راست
صفر داده شود اینچنین «۵۰» آنرا چند میدانید، مبتدی، همان پنج که
بصفر جانب چپ خود هرگز کلان کلان نمیشود، و حساب چون خط هند ولی از
جانب چپ شروع شده، بجانب راست میرود، چون پنج نوشته شد و
بطرف چپ آن حکم نیست که قلم زده شود، صفر به غلط داده شده، معلم، بخوب
را همین است که از یک تا نه ما و شما دانستیم، و دهکها را از ده تا نود، یاد گرفتیم، و ما
اینکه حساب در مابین دو داکه بسیارست، مثلاً پنجاه و هفت را چگونه باید نوشت
چون اینچنینها مشتملبر دو جزوند یکی پنجاه و دیگری هفت، پس اولاً پنجاه را نوشته
میکنم که کلان کلان صاحب نوکر یعنی صاحب صفر ست اینچنین «۵۰» بعد صعر
واپس خراب نموده، هفت را بجای آن مینگاریم که هم جای صفر بگیرد وهم جخاور
خوانده شود، اینچنین «۵۷» ... حال چون جای صفر را شناختید پس حاجت
نوشتن و خراب کردن صفر چست، از وار عدد اضافه را بجای صفر نوشته باشید
و در مابین ده و بیست، کوشش کنید، پیش شدن زبانی این خورد کلان کار را
نخورید، و ده که کلان صاحب صفر ست، فراموش نکنید، اولاً انرا مرقوم دارید، پور
سیزده را چگونه مینویسید، مبتدی اولاً ده را نوشته بعد بجای صفر آن سه را
میدارم، معلم، از ده تا بیست سوالهای بسیار میکنم، تا باز هرگز بازی نخورید،
.. حال تا نود و نه دانستیم کار یکصد رسید وان در درجه سوم می آید. این دو
درجه را یکا و دها میگویند و درجه سوم را صداً مینامند پس در یکصد، یک را بنوشته


۲۰۹
۷ | ۶
در درجه دها، یکها آن چون چیزی نیست، در هر دوی آن صفر میگذاریم، تا حفظ درجه
نموده باشد اینچنین «۱۰۰» و همچنین است دو صد و سه صد تا نهصد، چنانکه بر تخته
از بهر شما نوشتم، و چند کرت یکها دها صدا را بخوانید، مبتدی، یکها دها
صدا..... معلم ، هر چه بخوانید، که نوشتن حساب از طرف دست چپ
بکجا نزدیکت راست است، مبتدی، صدا، دها، یکها ...... معلم
اصل حساب، همین سه درجه است، و این هر سه فقره گویند، در فقره دوم لفظ هزار
در فقره سوم لفظ ملیون، و در چهارم لفظ ملیار را برین الفاظ می افزایند، لهذا اخیرا
فقره ملیار و ما قبل آن فقره ملیون، و دوم را فقره هزار، و این اول را که ما و شما درآن
کار میکنیم، فقره ساده گویند، زیرا لفظ اضافه معنی هزار یا ملیون با خود ندارد، پس حساب
عبارت از یاد گرفتن همین یک فقره ساده است، چون این را خوب یاد بگیرید، گویا
همه فقرات را یاد گرفتید، از روی جدول زیر هر چهار فقره را چنان ضبط و حفظ کنید،
که در دانسته و چه خواندن آن، هیچ توقف نداشته باشید، حال چون دو درجه یکها
دها را یاد گرفتید، و صدها ی مجرد را نیز دانستید، پس اضافه بر صدا اگر از نه زیاد باشد
همان است، که بر گفته سائل هر دو درجه را پر میکند، چنانکه در نوشتن سه صد و ده
بعد از نوشتن سه اگر ده را جدا بنویسیم چنین است، که در دها «۱۰» خود او، و در یکها
او که وی یعنی صفر نشست، چون با سه صد ملحق داریم، نیز هر دو درجه میگیرد، اینچنین
یا متعلم تکرار گویند پس اضافه بر نه عدد که از دهن می براید، هر دو درجه را میگیرد تا آنکه سه صد
و نود و نه را چنین «۳۹۹» و این را سیصد و نود و نه گویند، و نه صد و نود و نه را چنان
«۹۹۹» باید نوشت و سوالهای زیادی درین دو قسم میکنم پس اضافه بر درجه


۲۱۰

۹ ۸

صداً اگر از یک تا نه باشد، چون ایشان تنها نوشته میشوند، لهذا هر دو درجه یکاها
را نمیگیرد، پس از بهر حفظ درجه ده، یک صفری بطریق پهره دار گذاشته، تا نگهداشت
آن درجه را نموده، بعد هرکدام این احاد که از زبان سائل برآمده باشد آنرا در یکا
مرقوم داشته باشید و این قسم را پهره دار والا گویند، پس هرگاه در فقره هزارها
باشد، بعد در فقره ساده اگر هیچ گفته نشود، سه صفر از بهر آن باید نوشت، پس چون
هر فقره ساده بند شود پر ساختن هر سه درجه آن بر شما لازم است، خواه ب صفر میگردد
یا بعدد؛ و ما از بهر سربند یکخطا مرقوم میداریم، چنانکه گویند سربند و هیچ اینچنین
«۰۰۰ --» باید نوشت، زیرا در هر سه درجه چیزی نگفت، سوال سربند و چهار
«۰۰۴ --» زیرا در صدا و دها چیزی نگفت، سوال سربند و هفتاد، جواب
«۰۷۰ --» زیرا در صدا چیزی نگفت، و هفتاد هر دو خانه باقی را گرفت،
سوال سر بند و هشت «۸ --» چون سر بند نیست هر عدد یکه سائل گفته دانا
را -- مینویسیم، پرکردن هر سه درجه نمی آید، حال باید دانست که بجر فقره که سائل
شروع میکند، خواه ملیار باشد یا ملیون یا هزار، از قرار سر بند نوشته میشود،
یعنی هر عدد که گفته شود بشکل خود نوشته میشود، پر کردن سه درجه آن نمی باید،
در باقی فقرات پر کردن هر سه درجه لازم و ضرور است، چنانکه چهل ملیار و بیست و چهار هزار
و هشت را چنین مینویسند ۴۰۰۰۰۰۲۴۰۰۸، حال من
سوال میکنم شما مرقوم داشته باشید ........
* * *


۲۱۱
ارقام نه گانه

(۹۴)
فارسی یک دو سه چهار پنج شش هفت هشت نه صفر
ہندی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ٠

(۹۴) معلم این ارقام مختص را بهر شناختن نمبر کدام چیز می است یا مدعای
دیگر که یکی ازین ارقام آمده باشد ، هر گاه مبتدی حفظ نکرده باشد، از روی
این کتاب هم آن مدعا را دریافته میتواند.
طریق امتحان این طرز جدید؛ اگر کدام معلمی
بکدام شهر و نواحی برود از قرار ذیل معمول باید داشت
چون در ابتدای فریقهای ابتدائیه هر مکتب را مستعدی که خود موجود است ، چنان بسته اند،
که نفری فریق اعلیٰ را زیادہ تر و در حصهٔ دوم را کمتر همچنین ، بتدریج کم نموده ، تا آنکه
نفری فریق اول اگر «٣٠» باشد نفری فریق پنجم ده دوازده نفر خواهد بود، هرچند
که کار بموجب امتحان است، مگر بعضی بسبب زیادت سنّ یا گمان تیزی فهم، داخل
فریق بالا نموده اند، پس بموجب اینکه الی دو روز اگر هر معلم در فریق پائینتر از خود
شاگردی را ببیند، که بمسقوت فریق خود داند و بخواهد بمعلم پایان برضامندی
کشارگرد کم قوت را بفریق پائینتر خود مسترد نماید ، تا آنکه هر فریق در نفس خود
مساواتی حاصل کند. بنابرینذکور آخر الامر فریق ادنیٰ زیاده تر میشود ، وگرانی کار
بر معلم آن بیشتر می آید، لہٰذا اکثر قوی ترین معلمین بحریق ادنیٰ میباشد، که باہمہ
اما در باب بهتر کردنی معلم پر کار با مهارت


۲۱۲

صفر نه هشت هفت شش پنج چهار سه دو یک فارسی
۰ ۹ ۸ ۷ ٦ ۵ ۴ ۳ ۲ ۱ ترکی

او میکشد، اطفال تند سنگ کلوخی را او بر زبان می‌آورد، و بر فریق اعلی هم
اکثر معلم عالمتر و قابلتر میباشد، تا فریق اعلی را بزودتر قابل ترقی گرداند پس معلمیکه
شاگردان خود را در امتحان اخر قابل ترقی داند، اخر حال اِچنین مدنظر داشته باشد.
که ممتحن چون بیاید اولا شاگردان را در خواندن الفاظ کلان اضافت دار می‌بیند، تار
«کوه شیر دروازهٔ شهر کابل» بلکه معلم در خط شکست هم شاگردان خود را درست نما
باشد، چنین الفاظ را بخط شکسته برایشان مینویسد، و در باب بجا آوردن حروف
خوب هوش کرده باشد، که ممتحن در روز امتحان ترقی بسیار مهربان میباشد، کل
فریق را پاس میخواهد، بفیل شدن هیچکدام راضی نیست، اما در امتحانات ملاحظه اکر گدای
را خیال کند که بگرمان میخواند پس بتقریبی که سبق لت خور یعنی حق جی، را خوانده،
والفاظ متعلقه انرا هم ختم کرده باشد، میگوید من قلم خود را میگویم که زردالو، برای شا
نوشته کند و او «منفل» مینویسد، کدام خورد، یا گم فکهم میگوید، زردالو، صاحب زاده
زردالو، او میگوید، اوسمانا، بجای محض «ز» را بگوئید، البته اکثر فرق بگوید
زیز، از خود زردالو خوان هم میپرسد، او هم میگوید، زیز، بعد تخته را نموده، میگوید
درینجا، ز، کو، و، ر، کدام است، پس بکوب خبر بدل رسان بر دسته، زردالو بوب
میزند، اگر چه با چیزی نمیگوید، مگر فی الحقیقت گویا بما میگوید، که شما در تعلیم شا
بی پروائی کرده اید اگر جا تحریف را غلط بخوانید چیزی نمیگوید. که از گمان خوانی بسیار


۲۱۳

صفر نه هشت هفت شش پنج چهار سه دو یک فارسی
۰ 9 8 7 6 5 4 3 2 1 انگریزی

دلهره ، بنابر مذکور در حساب خوب کوشش کنند ، بعد در نوشتن و خواندن اعداد،
مشاهده میکند، چنانکه نوشتن هیچ سوالی را غلط نکند، بعد از سر سطر کلام الله شریف
تلفظ را مانند ، یصلون، ینفقون ، تا عینا ، یا کدام لفظ دیگر را باید بخواند ، بعداز
دانستن حروف مفرده ملاحظه نموده، پس پسران لازم الترقی را که سبق ازان کتابیکه
بدرنی برای شان داده خواهد شد ، معین نموده، بدست معلم شان میسپارد، هر
هرگاه در ظرف یکساعت کمتر ازان ضبط نموده صحیح خواندند ، بعدا ترقی میدهد، بنابر
در هر مکتب معلم بهتر این طرز جدید را بر کل فریق های ابتدائیه معلم اول ساخته،
تا هر روزه در هر فریق یک زمانیکه صوابدید خودشان باشد، کار نموده ، معلم اصلی
فریق را تماشابین خود میسازد ، و اگر معلم فریق هم قابل باشد ، در انوقت او را
معافیت تفریح میدهد ، و چون از سبب جدت کار بالفعل احتیاج بمعلم قابل زیاده تر است
لهذا در معلمین اول سزاوار تحسین انست ، که در معلمین ماتحت شان قابل معلم اول
بودن پیدا شود، و حالات ممتحن به نسبت هر درجه چنین باشد که اول از معلم بپرسد
شاگردان شما تا چه درجه رسیده، مثلا معلم میگوید، که این فریق محض حرف
شناس میباشند ، ممتحن بسیار خوب یک یکرا پیش کند ، ممتحن ، ت ،
چند نقطه پایان دارد ، مبتدی ، دو نقطه بالا دارد، ممتحن ، پ ، چند نقطه
بالا دارد ، مبتدی ، بالا هیچ ندارد سه نقطه پایان دارد،


۲۱۴

صفر نه هشت هفت شش پنج چهار سه دو یک فارسی
۰ ۹ ۸ ۷ ۶ ۵ ۴ ۳ ۲ ۱ انگریزی تحریری

ممتحن، ج، چند نقطه و کجا دارد ، مبتدی ، یکنقطه پایان دارد ، ممتحن
، ح ، چند نقطه پایان دارد ، مبتدی ، از هیچ نقطه ندارد ، ممتحن ، ح
هم نقطه ندارد مبتدی ، چرا ندارد ، ممتحن ، چند و کجا دارد ، مبتدی ، ح
غلط کردم ندارد، ممتحن ، ج ، هم نقطه ندارد، مبتدی ، سه نقطه پایان دارد،
ممتحن ، چون هر کدام ، ج پ ، شه نقطه پایان دارد، اگر کدامی ، ج پ ،
پ ، ب ، چ ، گوید ، شما چه دلیل بر الزام او دارید ، مبتدی ، دلیل من است که
پ ، لبی خواهد شد که ، ب ، است ، لهذا مانند ، ب ، لب خوانده میشود ، از
گفتن ج و لب بلب هیچ آشنا نمیشود ممتحن ، م ، چند نقطه دارد ، متدی
نقطه هیچ ندارد، ممتحن ، ن ، هم ندارد ، مبتدی ، یکنقطه بالا دارد ، ممتحن
بالا چرا گفتی، او یکنقطه در میانه دارد مبتدی ، من او را در حروف خود خوب
شناخته ام ، که اکثر مثل ، ب ، نوشته میشود ، در چنان حالت او را میانه نباشد
ممتحن ، آفرین از اکثر پسران شما خوب امتحان دادید ، ممتحن ، این چیست
و این چیست ، و این چه ، ع ، ص ، ف ، خ ، زک ، هی ، م ، و،
ج ، ن ، ممتحن ، در حال ترکیب هم این حروف را میشناسند ،
معلم ، بلی ، ممتحن ، د ، در حالت بستگی ، بچه شکل


۲۱۵
دو یک فارسی
ح ۱ انگاره تجارتی
این درس
نوشته میباشد. مبتدی، مثل «ر» ممتحن، اگر کله یی
آنرا «ر» بگوید، شما چه جواب دارید مبتدی ، من میگویم : اگر تنها
میبود، بلا شک « ر » میبود، اما حال که بسته است، ضرور در است ممتحن
درین سطره هر که هر حرف را بنام بگو، وهم بتوسط بخش، مبدأ و مقطع
آنرا نشان بدهید. فصمیکنخ سلکخطممصفدر.
ممتحن ، اینفریق تا کجا رسیده اند معلم، هر حرف را زیر کلان خوانده
و هم موقوف ببعد آن آورده میتواند، ممتحن، لفظیکه بلهجه صاف بخوانند، خوب
والا من از یشان میپرسم، که این چه چیز است، بهوا میپرد یا بر زمین میدود
یا پسر را چندتا میدهد، زیرا از بیفرحتی شان میدانم که درست نخوانده
محض برای ذمهٔ خود و ثواب خواندن آن نموده بخوانید : اش، باز،
پاک، پاسے، تاک، جال، دام، صاف، عام، قاش،
گاز، یارا، کاکا، لالا، کالا، ممتحن ، اینفریق تا کجا رسیده
معلم، هر حرف را بکره کلان سخت وسست خوانده، و هم موقوف
ببعد آن آورده میتوانند ممتحن، بسیار خوب، بخوان، عید، میل، سیب،


٢١٦

چهار | که | فارسی
کا | طی | انگاره تجارتی

قاضی، راضی، حامی، حاجی، بینا، دائی، زیبا، بانی، بینی، بی بی
معلم، اینفرق هر حرف را پیش کلان خوانده، و بهم موقوف انداختن
آورده میتوانند، ممتحن، چون در هر لفظ هر سه حرف «ای و» اصلی یعنی بے
حرکتی را خوانم گفت، لهذا برای هر یک باده ط از یکنقطه نخواهم نوشت، خامو
چوپانی، جولاهی، کوتاهی، شور بازار، صابونی، ناخوبی، خوراکی
پوشاکی، بیکاری، ناجوری، معلم، اینفرق کیفیت «ه» آخری
را هم میدانند، ممتحن، بسیار خوب بخوان، غوره، سجده، خوراکه، پوشاکه
دیوانه، کاسه، کوزه، خاله، طاقچه، گوشه، خوشه، توشه، ریشه، تیشه، باشه
باغچه، معلم، اضافت را هم میدانند ممتحن، بسیار خوب، بخوانند،
آب باران، غوره خوب، شام تاریک، معلم، اینفرق کار ساکن
را هم میتواند، یعنی سبق اول حصه ثانی را خوانده حروف لین را یعنی «وی»
ما قبل مفتوح را هم خوانده میتوانند، ممتحن، بسیار خوب بخوان، اسلم،
اکرم، شلغم، انور، طلب، مقصد، جلغوزه، کشمش، کشته، سرکه،
گفتاب، جنگل، شربت، سرور، مشرق، مغرب، جوکار، بیزار،
بیزار، شوقی، شیطان، حیوان، غوغا، نوروز، حیدر، جیران، بید
منزل به، معلم، اینفرق سبق دوم حصه ثانی را هم خوانده یعنی موقوف


۲۱۷

شش پنج فارسی
ع ۶ انگاره استانی

ات خود را هم آورده میتواند ممتحن بسیار خوب بخوان گرم، سرد، شرم،
ل، مغز، بزم، گرگ، برد: معلم، این فریق سبق اخذ
الب ابراهیم خوانده یعنی حرف اول را بکدام حرکتی جدا کرده، باقی را
متقضای قانون خود میخواند : ممتحن، بسیار خوب بخواند، خدا،
رسول، صبا، پیاده، حبو، بنو، پوست، لکن، روشن، غنی،
معلم، اینفریق الی عبدالرحمن، عبدالرحیم، وغیره
اده، مگر الفاظ، عین، قبلا اخذ شروع کرده، ممتحن، بسیار خوب
خوان، عبدالغفور، عبدالقدیر، محمد اسلم، غلام صدیق، زمان، آسمان
عبدالقدوس، منصور خان، دحمرنگ، سراسیا، زنبور، تبان،
معلم، این فریق کار اضافت را هم میداند، بلکه جمیع الفاظ
سیت دار را تمام نموده، الی سبق ایمان کلمه نگفتن رسیده،
حن بخوان، کوه شیر دروازه، پادشاه افغانستان، کوه آسمائی،
در قندهار، قلعه هاشم خان، پوستین خفک، کتاب کلان ابتدائیه،
های کابل، پر نور انگور، معلم، این فریق عربی این کتاب را
هم خواند ممتحن بسیار خوب، من از هر یک یکلفظ با دو لفظ از
لام سطر کلام الله شریف را میخواهم، که از قرار همان حرکاتی که دارد.


۲۱۸

هشت هفت | فارسی
۷ ۶ | انگاره تجارتی

درست بخواند. مُصْلِحُوْنَ ، مُفْلِحُوْنَ ، اَنْبَیا
وَالْقُرْآنِ الْحَکِیْمِ ، معلم، اینفریق سبق خط شکن
را هم خوانده ، ممتحن، این خط را چرا شکسته گویند ، مبتدی ،
بسبب اینکه یک قاعده کلان خط در ان شکسته و آن قاعده دوم است.

امتحان حساب
ممتحن ، اینفریق در عدد نویسی تا کجا رسیده اند، معلم، چون در نوشته
اطلاع شما امده بود، که نوشت و خوان حسابرا در هشت یا ده روز آخر چیزی
وقت داده باشد ، لهذا این سه روز میشود، که حسابرا شروع نموده دفرا
ساده را بخوبی نوشته کرده میتوانند، ممتحن ، بسیار خوب ، کیفیت نوشتن هشتاد
را بگو، مبتدی، هشت را می نویسم ، بجانب راست آن یکصفر میگذارم
و آن صفر را نوکره گویند ، ممتحن، اگر بر جانب چپ صفر داده شود چند خواهد
شد ، مبتدی ، همان هشت است، ممتحن ، چهل و هفت را چگونه مینویسی،
مبتدی ، چهل را نوشته بجای صفر آن هفت را میگذارم ، ممتحن ، سیزده را


۲۱۹

صفر نه فارسی
ه کے انگاره
تجارتی

چگونه مینویسی ، مبتدی ، اول ده را مینویسم بستر صفرش سه مرقوم میدارم ،
ممتحن ، بنویسید ، ۱۷ ، ۱۵ ، ۲۶ ، ۹۶ ، ۶۲ ، ۷۳ ، ۳۱ ، ۹۹
ممتحن ، سه صد و چهار ، چگونه نوشته میشود ، مبتدی ، سه صد را مینویسیم
در خانه ده ها چون چیزی گفته نشده ، یک صفر را بطریق پهره دار گذاشته ، در خانه یکا ،
چهار را میگذارم ، ممتحن ، سه صد و هشت ، والا .... ، مبتدی ، پهره دار والا
ممتحن ، هفتصد و بیست چه والا است مبتدی ، تکر والا ، ممتحن ،
چهار صد و دوازده چه والا است . مبتدی ، این پرهست یعنی صفر دران
هیچ نیست ، ممتحن ، آخرین از هر کدام شما یکدفعه اینچنین امتحان زبانی میگیرم
بعد بنویسید ، ۲۶ ، ۷۰ ، ۱۰۲ ، ۱۵ ، ۹ ، ..... ، ۸۰۳ معلم ، اینطریق
فقره ساده را از قرار ، سهر بند بهم یاد داده ، ممتحن ، بسیار خوب بنویسید ،
سربند ، هیچ ، مبتدی ، ..... ، ممتحن ، سربند ، بیست و چهار ،
مبتدی ، ۲۴ ممتحن سربند هشت ، مبتدی ، ۰۸ - ممتحن ، سربند نود
مبتدی ۰۹۰ - ممتحن ، سربند چهار صد و دو ، مبتدی
۴۰۲ - ، ممتحن ، آفرین ، فردا انشا الله تا فقره طیار
یاد میگیرند ، از حساب فارغ میشوند ، معلم ، اینطریق ، حسابرا الی آخره میدانند
ممتحن ، بسیار خوب . چون مبتدیان در مشکل شش و دو صعبت ومشقت
بسیار غلط میکنند ، لهذا من از اعداد مذکوره در سوالات خود بسیار می آورم ،
بنویسید ، هفت صد و دو ملیار و هشتاد هزار وشش ، مبتدی ۷۰۲۰۰۰۰۸۰۰۰۶
ممتحن ، آفرین


۲۲۰
ختم شد
حصه دوم شرح حامل متن
ابتدائيه امانيه .
[کاتب محمد زمان؟]


۲۲۱
حصۀ سوم ابتدائی امانیه در باب
سرشته نوشتن
الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِیْ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَالَمْ يَعْلَمْ
وَالصَّلوةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی حَضْرَةِ رَسُولِهِ مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْعَرَبِ
وَالْعَجَمِ وَعَلٰی آلِهِ وَاَصْحَابِهِ وَاَتْبَاعِهِ صَاحِبِ
الْمَجْدِ وَالْكَرَمِ
الفاظ بیجانه
مشق ج
(۹۵) جد جل جا جک
(خ دا) (اجل) (جام) (حکم)
(۹۵) معلم حروف مفرده را همان است، که از اول حرف شناسی یاد


۲۲۲
نجد نخل نجا نجک
(ن ج د) (ن خ ل) (ن ج ا) (ن ج ک)
گرفته اید، چنانکه کتابچه خورد علیحده از بهر آن چاپ شده، هر حرف را چون روز اول
مبتدی بنویسد، بعد نام آنرا نشان میدهد و یا چون مبتدی بشناسد و ده کرت نام آنرا
بخواند، فوراً مینویسد و چون حفظ آن سه قاعده و سه سلسله محض برای خط بود، لهذا
حال اولا قانون خط را بیان کند، مبتدی، اصل و بنیاد خط همین سه قاعده و
سه سلسله هست قاعده اول «هر کا فیکه طرف چپش الف یا لام باشد بشکل در نوشته میشود»
قاعده دوم «در یکنقطه هر حرف بطرف چپ خود بسته میشود غیر از د ر ز ژ و »
قاعده سوم «ب ن ی ت ث، وقتیکه در آخر نباشند، انها را خانه گویند،
فرقش بنقط میشود» سلسله یک خانگی با بت بج بد برش بش بص بط بع
بف بق بکا بک بل بم بن بو به بهابی، سلسله دو خانگی ببابت بیج ببدیبر
بنبش پیش نبض بیطابیتغ نبف نبق تتبقا بیبک بیکار ببل بیم ببین بنو بتبہ بتها بنی
واز سه خانگی حفظ همین سه لفظ «پنیر نبض ببین» کافیست که در کل دیگران خانه اول این
مورچه نوشته میشود و زیاده از سه خانه تا هر چند که بکار باشد بقرار قانون از دهن مورچه دجوا
بسته میشود، اشکال مختلعه بعض حروف، بر پر جام جم جنت جزا صد سرؤ
حاضر ناظر علم عقل بعد فکر کار گر مهر ماش رسم میر هدایت هشیار به بهتر!
معلم، حال بعض الفاظ بلكه محض حروف مفرده را قطار مینویسم، شما از قرار قاعده
دوم بسته و نابسته آنرا بگوئید، چنانکه اینحروف را معلوم کنید «م ح م و د ا ق ا ش
ف ت ا ل و ا و ر د » «م ح م و » بسته «د» جدا «ا» جدا «ق ا» بسته
بنجر
چراغ


۲۲۳
حرو. بخر
(چ راغ) (ب خ ر) (ن ج را ب)

(ش ف ت ا) بسته (ل و) بسته (آورد) جدا جدا. معلم:
چون از قرار نوشته خوب طیار شوید. بعد از یاد جواب را از شما میخواهم پس
در اول شروع خط دانستن. سطر بندی نهایت ضروری است و حروف
مفرده همان است که سابق برین کار کرده در نوشتن آن دلیر هستید، پس باید که
به سطر بندی آن حال متوجه باشید، که سطر کج بسیار بد مینماید، چنان است
که اگر حروف مخروطه اد رو ط ه م ر» بر خط مسطر آورده و کشش این در حرف «گ
ف ت» و باریکی اول دامن اینحروف «ج ع س س ص ق ل ن ی»
را بر خط مسطر آورده باشید، و از سبب عریض بودن. چون هر یک ازین دامن
داران بر دو حرف حساب میشود، قدر بالای مسطر یک حرف دامن آن حرف دیگر
باشد، لهذا در قانون مرکبات که ما قبل آخر را بر کرسی مسطر می نشانند، چنانکه در لفظ
رحم. جیم را پس در «رحش» کشش شین را بر خط مسطر می آورند. حال
درین مشق جیم میگویم، که از قرار مسطره آخر شما معلوم شد که جیم چند قسم است؟
مبتدی: بی، جیم چهار قسم است. جیم جام، جیم حم، جیم جنت
جیم جزا، معلم: بسیار خوب، حال چون درین مشق جیم نظر کنید، مانند جیم جام
نوشت نوشته میشود، که گردن جیم بالا رفتنی باشد، و آن یکجوار چهار حروف
(دلاگ) است، و یکوار «ر» بقرار جیم جزا مرقوم گشته و این هر دو قسم،


۲۲۴

ح حی جم

( ح ا ج ی ) ( ب ح م ) ( ح ج ا م )

چون مشروط هست ، با بتدائی بودن جیم ، لہذا غير ابتدائی آنہا را عليحده مرقوم داشته ، که چون اسپ قبضه کرده بہيچ کدام را نگذاشته که نوک خود را بسینه خود برساند ، و بجا درست نه حرف «جيم» ، ہمان است که بقرار جيم جم ، عليحده مرقوم گشته ، و در کل ذيل بقرار جیم حث نوشته شده، پس یک یک فريق را مشق کرده ، چنانکه اولا قلم خشک را من بر آن ميگردانم، تا مبتدا و مقطع آن را بشناسيد ، بعد شما مشق کرده من اصلاح ميکنم، تا آنکه خوب درست نوشته كره توانيد ، بعد الفاظ آن را خواہم گفت ، لہذا حال این چهار لفظ اولاً «جد جل جا جک» اینک مبتدا و مقطع به یک را نشان دادم و شما هم بعض را بتكرار بسيار و بعض را بزودی درست نمودید، حال یک یکلفظ آنرا من ميگويم، شما اولا هجا نموده، بعد بسته و نابسته آنرا معلوم نموده ، بعد حسب القانون مرقوم داريد، چنانکه ، خدا ، مبتدی ، رخ ، دال ، الف ، معلم، بسته و نابسته آنرا بگوئید، مبتدی، رخ ، دال، بسته الف جدا نوشته ميشود معلم، چرا مبتدی، چون دال با لطرف چپ خ بسته نميشود ، ناچار الف جدا ماند، معلم، این خا را چه قسم خواہی نوشت، مبتدی، بقرار جيم جام نوشته ميشود ، زیرا مجاور دال است که يکی از حروف تا ک بست لو و در آن قلم بالا میرود، معلم، رخ، را مجاور دال گاہے نوشته کرده؟ مبتدی ، بلے ، بالفعل مشق کردم، معلم بسيار خوب مرقوم داريد ، مبتدی ، بگير، خدا ، معلم، بسیار خوب اگر این


۲۲۵

جب جس حش حص حط
جع جف جق حقا جکا

سفیدی مابین نوک اول ، رخ ، و دال، کمتر است ، چیزی فراخی در پنجا لازم است، دیگر
را بنویسید مبتدی بسیار خوب این است معلم ، خوب است، اگر سرم
راست را برآمده، قدری راست پایان بردن آن بهتر است که سر آن مانند جیم جمت
باید بود، مبتدی، ملاحظه فرمائید معلم بسیار خوب، مگر نوک دوم ج تیزی
ندارد گول واری بنظر من می آید یکی دیگر مبتدی ، بسیار خوب این است نوشتم،
معلم ، آفرین، اجل، را بجا نموده بسته و نابسته آنرا گفته قسم جیم آنرا هم معین داشته
بعد مرقوم دارید، متصدی ، الف جیم لام ، الف جدا جیم لام، بسته، و بقرار جیم جام
نوشته میشود معلم، بسیار خوب مرقوم دارید، مبتدی، اینک ملاحظه فرمائید
معلم ، جام ، مبتدی، جیم میم معلم ، خیریت چه میگوئی ، دهن را
بچه من باز نمودم، من میگویم، جام، مبتدی، جیم الف میم معلم، مبتدی
در بجانه آوردن الف مرا بعذاب میسازید ، باید که حال کار را پخته بگیریم، بجاکن، جم، مبتدی
میم میم معلم، جام، مبتدی، جیم الف میم معلم، درازی این
الف را بتدریج من کم میکنم تا انیکه جام و جم را اگر تفاوت اندک من بگویم و شما بلا توقف بگوئید
که این الف دار و ماند را بعد الف دار و بی الف را من میگویم و شما بجا کرده باشید


٢٢٦

جن جو جہ جہا .
( جهان ) ( چکا ره ) ( در خت )
( ح ق ار ت ) ( چ و چ ه )

تا من بدانم که فرق دریافت الف را از بمحض کرده میتواند یا نه ، و الفاظ این است
« فرق الف فتحه دار از الف مددار » اَب ، مبتدی ، الف ب ،
معلمه ، آب ، مبتدی ، الف مددار ، ب ، اخ ، آخ ، اَز ، آز ، اَش ، آش ،
اَم ، آم ، اَن ، آن ، اَه ، آه « فرق فتحه از الف اصلی » بد ، باد ، بر ، بار ، باز ،
بس ، باش ، باغ ، بم ، بام ، تاب ، تاج ، تار ، تر ، تاک ، تن ، تل ، جا ، جل ، جم ،
جام ، و تا آخر در هر لفظ سوال من چنین ، و جواب شما چنان باید بود ، الا آنکه از دریافت شما
بدانم ، که بسته و نابسته آنرا دانستید، در بجا هم غلط نمیکنید ، و حروف بسته درا بجا آورده میتوانید
اما در بجا آوردن « ی » « اصلی هم باز بر موقع خود چند لفظے گفته خواهد شد حالا
یکے یک از الفاظ ذیل را بجا گفته بعد مرقوم دارید « جام » « حکم » این جیم ؛ اے جام غیر
ابتدائی « سنجد سحل سنجا سنجاب » را چون از کتاب مشق کردید ، حال الفاظ انرا میدانم
یک یک بجا کرده بعد مرقوم دارید ، نجد ، سحل ، سنجار ، سنجاب » را چون حال مشق


۲۲۷

(رخش، خف، ج، ف، ا، ر)
(خط، دجن، دراج، ع)

ابتدائی و غیر ابتدائی، جیم جزا را کرده پس یک یک الفاظ ذیل را هجا نموده تلفظ
بعد از امضای ما و شما باز مرقوم دارید، چراغ، بخرا، بخواب بعد مشق جیم جم الفاظ
ذیل را بعد هجا و اتفاق ما و شما مرقوم دارید، حاجی، رحم، حجام، بعد مشق جیم جفت
الفاظ ذیل را مرقوم دارید، جهان، بیچاره، درخت، حقارت، جوجه،
مبتدی، چ، دیگر، چ، و، معلم، نے چوجه، چو، چو، مبتدی
چ، واو، چ، ہ، معلم، فرق واو اصلی را از ضمه بخوبی و زودی نمیتوانید. لہذا
هجا کنید، بوت، مبتدی، ب، ت، معلم، بُت، مبتدی،
ب، ت، معلم، بوت، ہم ب، ت، بُت ہم ب، ت، آخر از درازی
آواز ہم انسان میداند، که درینجا چیزی دیگر هم است، خوب ہوش کنید، بو، بو بو
است بگو، مبتدی، ب، واو، ت، معلم، بت، مبتدی، ب، ت
معلم، بوت، مبتدی، ب، واو، ت، معلم، در هجای الفاظ ذیل
خوب متوجه باشید، تا فرق پیش محض و پیش کلان یعنی واو اصلی را بخوبی بتوانید
واو، فرور، آواز دراز میشود، بد، بود، پول، پل، توپ، توت، جل، چوب،
چم، خون، دوغ، دوک، دم، دون، سم، شد، شوخ، شش، شوی،


۲۲۸
( ح ق ) ( ر ا ح ت ) .
(٩٦) شا شب شج شد شر
حال الفاظ بقیه جیم جثت را بجا و مرقوم دارید ، رخش ، خفت ، جفاکار ، خار
جن ، رایج ، حق ، راحت ، برای تمرین آسان است ، که بگوییم ، حروف مفرده
این خطوط وحدانیه را مطابق قانونی که میدانید ، مرقوم دارید ، مگر بجا و از نقط غیری
بجا آوردن خصوصاً در املای ما ، اصلی را دریافتن کار کلان است بی استاد نمیشود .
(٩٦) [مجمله؟] ، حال چون مشق سین شروع میشود ، اولاً از حالات آن میگویم
که سین دندانه دار ، بیکبار بر حرف نوشته میشود ، زیرا دامنک خود را چون نیم گردیم بر جا
رسانده میتواند ، و در تمامی مشق او ملاحظه کنید دو دندان اول وی تیز و سوم آن کند
نوشته شده ، الا بیکبار در (سا) که از بهر خوشنمائی ، دوم آنرا هم کند میسازند ، دیگر در هر حرف
دامنک وی چون کمان درآمده ظاهر و هویدا گشته ، الا بیکبار پنج حرف در مجری ، که
آن کمان برآمده هم دندان سوم سین هم دامنک وی را خوابیده است ، پرده را ادا میکند
و برای نوشتن لفظ «شش» هم دندانه دار بودن یکی از آنها ضروری است چنانکه
در مشق دندانه دار همان است که اولاً دندانه دار بهمراه دندانه دار نوشته شود دندان اول آن تیز
و سوم کند و دامنک قدری دراز تا معلوم شود که اول تمام شد و سین دوم دو دندان تیز دار
و دندان سوم همسر دامن اوست ، و باز دندانه دار بهمراه کشش دار آمده چنانکه دو دندانه
اول آن تیز و سوم آن کند ، و دامنک وی در سر کشیده ار مساحت و غرق گشته ، و سین
کشیده دار ، اول بهمراه دندانه دار نوشته دندانه اول آن بآخر کشیده دار چسپیده ، و سوم آن با
دامن اوست ، در باین همان است که یگانه تیز ظاهره نمایان است ، بس ، و بدو کشید دار


۲۲۹

شس شص شط شع شف
شق شقا شک شکا شل شم

محل فرمایش اینکه سین کشته در جائیکه غیر ابتدائی باشد کدام جزو حرف ماقبل در سروی غرر
درآمده خواهد بود و الا یکخانه باقصر و غروران مقدر و مستتر میباشد چنانکه در «مس جبش
پیش» واقع است بنابر مذکوره اگر آخر کشدار اولی را در سر کشدار دومی در آریم
هر دو یکی میشود، و هرگاه مفصلی انرا معلوم کنیم در سر کشدار دومی لا محاله خانه خواهد بود که خلاف
سروی هرگز بی کدام تیغی نمیباشد، و الفاظ مرقومه بحروف مفرده در خطوط دحدانیه همه چنان
الفاظی است ، که نوشتن آن بکشدار ممکن نیست الا در دو جای ، ششم ،
اسم که بخوارمیم آمده همان است که بکشدار هم ممکن است ؛ و در شق سین کشته
جای ناممکن است . که الفاظ آن را واگذاشته، و در عوض آن الفاظ ممکن را
ارقام داشته ، خلاصه اینقدر را در غیاب محفوظ دارید، که کشدار بخوار سه حرف
«جی» یعنی جیم غومی ، و های ما بینی ، و یای آخری هرگز مرقوم نمیگردد
و چون اکثر حروف هم بکشش نوشته میشوند ، لہذا دانستن و شناختن آنها لازم است ؛
پس هر حرف چون در آخر افتد همان است که بشکل انفرادی خود مرقوم میگردد، پس در وسط
و ابتدا احتمال کشش دارد ، و از انرو هفت حرف در قطع صفحه در هر دو حالت
دایر بکشش نوشته میشوند اینچنین: بسم جسیم، حسیم
بچشم ، ناظم، نظیم ، متد ، بیقرار
دستم رسم ، صد یکصد ، واگذاشته در وسط


٢٣٠
شن شوشه شباشی.
(ش اوت) (رو س ی) (س خ اوت)
(چ ر س ی) (ش ش م) (هر سه قسم) (رس م)
دو قسم (س ج اوه) (س ح ر).
بکشش نوشته میشوند نه در ابتدا نیز جفت اند یکی سیم وشش آنا که در غیر آخر ایشانرا خانه
گویند اینچین :- حبل جبل قتل چپند سیل
فیل بپذیر : پس حروفیکه در هیچ حال بکشش نوشته نمیشوند
بين دو حرف »ک ل» د باید که شما هیچ حرف را بکشش تا پنجگی خود نوشته کنید که اینم
را »خسه» و »خومی» را خشومی» میسازید. واکثر میرزانها چون بجوار حروف
«چپ» هم کشه دار مینویسند، عذرشان این است که در حقیقت دندانه دار مینویسیم
از روانی و تیزی قلم فرصت اظهار دندانه آن نداریم اما در نوشتن مانند لفظ «پشیمه
کوتاه چسپیم نوشته باشد عذر مذکورشان هم مقطوع میگردد. زیرا نازکی خانه اول ان بر دندانه
بودان آن شهادت میدهد.
ص ح. نتیجه تفصیل این ہدایت ہین دجله میشود که کل حروف غیر حرف «کل» چون دبا
بکشش هم نوشته میشوند، دوم هیچ حرفی بجوار حروف «پچ» بکشش نوشته نمیشود اجهارخانی


۲۳۱
مشق ش
شا شب باجیم ناممکن شد شد
شش کشدار باشد از ناممکن شص شط
شع شف شق شقا
شک شکاشل شم
شن شو شه
همراه های یا یائی پای آخری ناممکن
(اس پ) ( واس ع) (شاه) (ش و )
(ش ف ا ) (اش ک ) (س روز) .

شب شص شط شکا را که در مشق کشدار ترک میکنند
محض از سبب بدنمائی است که در شقهای استادان کلان دیده نشده والا نقص دیگر
هیچ ندارد ۲۰
* * *


۲۳۲

مشق ص ط

(۹۷) صا طا، صب طب،

صح طح، صد طد، صر طر، صط طط،

صع طع، صف طف، صق طق،

صقا طقا، صک طک،

صکا طکا، صل طل، صم طم، صن طن،

صوطو، صہ طہ، صها طها، صی طی،

متعلق ص

(ص ح ت) (راض سی) (ع اص م)

(۱۹۷ مرتیه این مشق (ص ط) را که یکجا آورده بسبب اینکه بدون الفک دانستن


۲۳۳

(ص ه ، (ح ض ر ت) (صا ح ب)
(د ر خ ص و ص) (ض ع ف)
(خ ا ص ه) (ص ف ا) .

متعلق ط

(ط و ط ی) (و ط ن) (ط ف ل)
(ط ا ق) (ظ ر ف) .

«ط» فرق وا ضح دیگر نیز با هم دارند ، چنانکه صا د د ا ننگ دارد و «ط» ندارد ، و آن
داننگ صاد در همه جا چون کمان در آمده میباشد ، الا یکو ار پنج حرف «م ج س » یا
« ه م » که مانند کمان برآمده نوشته میشود ، و « ط » چون داننگ ندارد
مقتضی هیچ کمانیت نیست ، حال الفاظ متعلقہ صاد را جداگانه و متعلقہ طا را علحیدہ
یک یک بشما میگویم .
* * *


۲۳۴

مشق ع
(۹۸) عد عل عا عک
عب عج عرعس عس ععط عع
عف عق عقا عکا عم عن عوع
عها عی .
(عدل) (شاغل) (دعا) (عکـس)
(عـجاز) (زاغ چه) (شـاعـر)
(عسـل) (واعـظ) (روغـن) (غـوغـا)
(راعـی) .

(۹۸) معلم ، عین ابتدائی جائیکه قلم بالا میرود ، و آن همان است که جای قلم بالا نگلی
چنانکه بجوار چهار حرف ولاک ، بقرار عین علم مرقوم گشته ، و در غیر آن بقرار عین عقل
تحریر یافته ، اولاً الفاظ عین علم ، و باز الفاظ عین عقل را یک یک بنما میگویم ، ومین سورت


۲۳۵
مشق بعا
بعا نعت نعج بعد نغز نعس نعش
بعض نعط بعع يعف يعق يعقا بعک
یعم نعحم بعن یعو یعه یعها یعی
(ش ع ا ر) (و س ع ت) (ج ع ف ر)
(ش ل غ م) (ش ع و ر).
همان است که شکر دار کل حروف مساوی مرقوم میگردد که یک چیز در باب نوشتن عین پیوسته
بشما میگویم که از بهر نوشتن سردی چون نوک قلم بالا برید بعد فقط سر جیم جیم را بدل
بگیرد یعنی نوک اول آن نیز آنچنان مرقوم داشته باشید ، از اتر و باید که خط باریک
ما قبل آنرا کمان درآمده نموده تا سر آن جیم خیالی را وسعتی باشد اینچنین « تع » .


٢٣٦

مشق ف ق
(٩٩) فا قت فج قد فر
فرفش فص فظ فع فف
فق فقا فک فکا قل فم فن
فو فه فها فی .
(ف خ ر) (ق دم) (ف رق) (درف ش)
(ق صاب) (قط ار) (وق ت)
(رف ق) (ق د م) (ف و ج)
(س اق ی) .
(١٠٠) معلم . فاق قاف سربسته و سوراخ دار یکجا او جمیع حروف بیک قرار


۲۳۷

مشق بقا

بقا نقب نفخ نقد نقر نفس نقش

نقص نقط نفع يقف يفق يققا

پفک پفکا نقل بقم بفن

تفو تفه تفها تقى .

(ش ف ق ت) (س ف ر)

(ق ف س) (ن ف ع) (ق ف ل)

(ع ف ف وْ رْ) .

نوشته میشود ، محض بنقطه فرق میآید ، چون مشق آنرا بکنید ، ومن املاى آن را

بگیرم ، بعد الفاظ آن را بشما میگویم .


۲۳۸

مشق ک ل

(۱۰۰) کا لا ،کب لب ، کج لج
کد لد ، کر لر، کس لس ،کش لش
کص لص ،کط لط، کع لع،کف لف
کق لق،کقا لقا ، کک لک
کگا لگا، گل لل ، کم لم ، کن لن
کو لو، کہ لہ ،کہا لہا کی لی.

(۱۰۰) مجسم کاف لام، بجز مرکز کاف دگر فرق وتفاوت نیستی


۲۳۹

متعلق ک
ک ار، ک اف ر، ک ج ا،
ک ژدم، ک ف ار، ک لا ب،
ک ل ه دار، ک م، ک ن، ش ک ن

متعلق ل
غ ل ام، دولت، دل ش ک،
ل ط ف، ش ل غ م، ج ل غ زه،
ل غ ت، م ل ک، ق ل م،

مانند الا اینکه کاف بجوار الف و لام چنگکدار نوشته میشود.


۲۴۰

مشق میم
(۱۰۱) مد مل ما مک
مم مہا مج مر می
مت ثمر میں مش مص مط
مع مف مق مقا مکا من مو مه .
(م دام) (م ل ک) (ع م ارت) (م گ ر) .
(م خ ل وق) (م ه ار) (م ح م د)
(م روم) (ن ام ی) .
(رح م ت) (ش م ر) (ش م رو) (ش رق)
(م ص ل ح ت) (م غ رب) (م ک ان)
(دش م ن) (م و سس) (ع ا م ه) .

(۱۰۱) معلم، درین مشق میم جا هائیکه قلم بالا میرود همان است، که بقرار میم ماش نوشته
میشود، و یکو اپرنج حرف «مجھوی» بقرار میم مجر مرقوم میگردد، و در کل باقه بقرار هیم می
تحریر میابد. و الفاظ هر قسم آنرا اینک جدا جدا برای شما میگویم .


۲۴۱

مشق مرکب
(۱۰۲) هد بل ؛

هم هها هج هر هی
هب هس هش هص هط هع هف هق
هقا هکا هن هو هه .
(زه و) (اهل) (هاشم) (اهک) .
(ده م) (راه ها) (هجرت) (هرگاه) (هم اهنگی).
(هرکاره) (همّت) (همیشه) (ده ان)
(هوادار) (هواخواه) (هیبت) .

معلّم :
(۱۰۲) های ابتدا خاص بیکو ارچهارحرف دلاک بقرار های هدایت نوشته شده
درجمیع مابقیه بقرار های هشیار مرقوم میگردد، مگر بیکوار (در) پُرتی قلم هم با آن لازم دانسته
شده در تیجا حروف دلاک، را بتخصیص نگفتم ، قاعده را ببالا برفتن قلم وسعت ندادم ، زیرا و قتیکه
جای نشین خانه دهن مورچه شود ، آنجا بقرار های هدایت نمیباشد . بلکه بقرار های هشیار
مرقوم میگردد ، و اهنک آن دهن مورچه میشود ، مانند سبعت و مسبوک ، وغیره ، چنانکه بر تخته ...


۲۴۲

مشق بها
بها بهت بهج بهد بهر بهس بهش بهض
بهع بهف بهق بهقا بهک بهنگا
بهم بهن بهو بهه بها بهی
(ش ه ا د ت) (ط ه ا ر ت) (ش ه د) (ع ه د)
(ش ه ر ی ا ر) (گ ه ر) (ص ه ر) (ق ه ر)
(ش ه س و ا ر) (ج ه ل) (س ه م) (پ ه ن)
(ک ه و) (ش ه ر)

از بهر شانوشتم، باز در خانه بندی بخوبی دانسته و مرقوم میدارید، در هر جا یعنی در جیم جام،
در عین علم، و میم ماش، بالا رفتن قلم قانون بود الا در های هدایت که جای نشین شدن خانه
دیمن سورچه را بالكل از های هدایت خارج نموده به های هشیار نوشته میشود، و این از سبب
آن شعشور داشتن «ه» است که دو چیز را بیک بیخ متوجه نباید کرد یعنی هم شعشورهم
سرخانه بیک نقطه، محاذی کردن میپذیرد؛ ی یا یعنی هر جا بیک قرار مرقوم میگردد، حال
الفاظ هر حرف جدا جدا گفته میشود.

***


۲۴۳

مشق دو اسم مبارک

(۱۰۳) الله، محمد.

(۱۰۴) غ ل ام م ح م م د .
(غ ل ام )، (م ح م د )،
غلام محمد

(۱۰۳) معلم: چون در تحریر این دو اسم مبارک بعض تخصیص‌هاست چنانکه لام اول «الله» دراز و لام ثانی کوتاه و «ه» آن هم مانند دال مرکب نوشته میشود، و از دو میم اسم مبارک «محمد» گرچه اول آن میم خنجر، و دوم آن میم نامش است، مگر «ح» آن هرچند که بحیم جیم، نسبت باید داد، ولی یک خم خوشنمائی دیگر هم دارد و چون وقوع ایشان در اسمای مسلمانان نهایت بسیار است، لہذا علیحده هم خوب خوشخط باید ساخت و چون بعد از دانستن چند حرف زبانی باز خانه‌بندی شروع میشود لہذا این یگانه درس مفرده اعاده داده که تحریر را هم خوب یاد گیرید.

(۱۰۴) معلم: چون حروف قابل الاتصال یک یک لفظ را بالضروره مرکب باید داشت و مبدأ و مقطع هر لفظ را باید شناخت تا «غلام محمد» را «غلامحمد» ننویسند، الا در خواندن مشکل خوانده شود، و نه نامروج باشد، مانند «عنحرت» و چون ازینجا تا درس مورچه و باریک، وجوه مدعای ما محض دانستن شماست، ببعضی اجزاء اگر نمودن کدام مدعائی بالفاظ مهمله هم آمد، که درینجا مدعا قالب نویسی است نه معنی.


۲۴۴

(۱۰۵) س ص ہ ہ ک ا ج ة ق ع ب م
س ص ہ ہ ک ا ج ة ق ع ب م
(۱۰۶) س ط

(۱۰۵) معلم ، اگرچه از حلقه‌های حروف یکبار در حصۀ اول هم گفته شده بود، مگر درینجا باز تکرار آن لازم دانسته شده که در کار نوشتن شناختن حلقهای حروف قابل لاتصال بسیار مهم است

(۱۰۶) متعلم ، چون این دو حرف نه گردن اوزند امشک دارند، لهذا در وقت زمام بودن ایشان ، در حالی گنجانه با مینی ، نوشتن خود ایشان را بعینه نوشتن خانۀ اول اصل مطلوب دانید، چنانکه در نوشتن «سیب وطیب» بگوئید که سین کشه‌دار یا طوی، را بر خانۀ اول بیت می‌آورم تا آن را باطل کند، و از سبب این دو حرف باید که در کل حروف چنین گفته شود، چنانکه در نوشتن «جنت» بگوید که جیم را بر خانۀ اول بیت، می‌آورم، اگر چه ازین تلفظ من خوب ندانستید، پس بگوئید که از حلق جیم، بیت را شروع میکنم تا خانۀ اول آن جیم محسوب شود، و دوم از بهر خواندن و در نوشتن دو خانه بدبینی ، مانند «سبیت، طیب» باید گفت، که بعد از نوشتن سین کشه‌دار ، یا، طا، بیت، را مینویسم، و در دیگران گردن زمام را دمین مورچه گفتن باید است ، چنانکه در نوشتن «حبیب» گردن ح، را دمین مورچه مینامم، در زیر آن بیت، را ملحق میکنم، باید گفت اگرچه بدین مورچه ساختن آخر این دو حرف غلطی نمی‌آید مگر ناخوب معلوم میشود.


۲۴۵

(١٠۶) (ب س ل ی ک خ ن ی ط) بسلیکخنیط
(ب ت س ل ی ک خ ب ی ط) بتسلیکخبیط
(ن ب ت س ل ی ک خ ن ی ط) نبتسلیکخنیط
(١٠٨) (ن س ت ع ی ن ک) نستعینک

(١٠۶) معلم ، درینجا مدعا این است ، که بجز یکخانهٔ ابتدائی که از سلسلهٔ بابت ، گرفته میشود
دیگر هر چند خانه و هر جا که باشد از سلسلهٔ دو خانگی گرفته میشود ، حتی یکخانهٔ با یعنی بسم
از سلسلهٔ دو خانگی باید گرفت که گردن با هم بمیر خانه حساب است ، چنانکه در ہدایت سابق
در لفظ «جنت» دانسته شما نمودم ، و در لفظ «فتح » ت ، خانه ، و جیم مرکب ، و
در حج » اصل ، و ، ف ، زمام است ، بطریق یاد آوری باز تکرار کردم ، و درین لفظ جهل مذکور
فرق بسته شده از شمره وت مفرده ، ہر یک از خانه و مرکب واصل و زمام را نشان میدهم ، تا
حرف متصل خانه را مرکب گفته باشید نه چنانکه در مانند لفظ «بطار» گاهی ، ر،
وگاهی الف را ، مرکب بگوئید .

(١٠٨) معلم ، حال بجه بجای حروف نستعینک ، در هر جای آن با هم مشوره کرده
از قرار امضای شما نوشته کرده میروم .


۲۴۶
(۱۰۹) (شهر سپهر) (مسی مستی)
(سحاب سنجاب) .
(۱۱۰) مالک الرّقاب ، خرّاد .
(۱۰۹) معلّم ، درینجا باز همان مدعا را بیاد دادن است ، که هرگاه بعد سین ، یکی از حروف
«خیمی » افتد بالضروره دندانه دار باید نوشت ، والا موجب ازدیاد خانه میگردد ، چنانکه در لغات
بالا ظاهر و هویداست .
(۱۱۰) معلّم ، از شنیدن تشدید ، حرف اول لفظ ثانی معلوم باید کرد که قبل ازین
یک الف لام هم هست ، چنانکه در لفظ « مالک الرّقاب » است ، اما بر هر شد د هم این خیال
نباید کرد، چنانکه در لفظ « خرّاد » شنیده میشود .


۲۴۷

الفاظ خانه دار

(۱۱۱) الفاظ خانه دار مرقومہ بحروف مفرده در خطوط وحدانیہ
از بهر اینکه خود مبتدی بسته کند پس از بهر سہولت کار در سطر
اول مرکب بسکون را و در سطر ثانی خانهای که بر
مرکب سوار است بخط جلی نشان داده در سطر اوّل
مبتدی را بسخن خوب بفهماند و بهتر آنست که هر لفظ خطوط
احدائیه را از زبان معلم شنیده مبتدی ہجا کند.
الفاظ خانه دار مرکب الف، با، و غیره

«۱»
با «بیا قبا» «بینا قینان»

(ن ام) (پ ا ک) (ی ا ر) (ب ی ا ر)

(۱۱۱) معلم، حال الفاظ خانه دار نوشته میشوند، پس اگر سلسله یکخانگی و دو خانگی
را قبل ازین مشق کرده باشید خوب، والا حال مرقوم دارید و هر لفظ آن را بر موقع خود مشق
کرده باشید، هرگاه در دو سه کرت درست کردید، خوب والا تا دوازده کرت بنویسید


۲۴۸

(د ن ی ا) (ت ی ا ر) (ن ز ی ب) (ش ف ت ا ل و)
(ک ت ا ب) (ش ه ب ا ز) (ا خ ب ا ر) (س ی ب)
(ا خ ت ی ا ر) (ق ی ت ا ن) (ص ب ی ا ن)
(ح ض و ر) .

(( ب ))

ست (ب ت ع ی ب) (ب ی ت ع ی ب ت)
(ز ی ب) (ا ر ن ب) (ق ر ی ب) (د ی ن ت)

بر اصطلاح آن ایستاده ام. پس تو سطر مرکب یکی از ابتدائی را از سلسله بایست، و دوما
از سلسله مایست. دریافت نموده و یکی نه یامینی را نیز از سلسله مایست باید گرفت، در
دو خانه یا مینی چون اصل سه خانگی بکار است و سلسله خانگی را اگر بیقّه شما یاد نگرفته اید مگر
این سه اصل سه خانگی و نیز نقش ساین، را متلفظاً و تحریراً خوب ضبط و حفظ کنید. که فی الحقیقت
گویا کل سلسله سه خانگی را حفظ گردید، و سبب این مخالفت با یک بودن خانه اول، و عین
با دو یی دیگر از موقع ترتیب خود برآمد ، و با خضان خود ملحق گشته، الفاظ آن بقابقش. درین کتاب
ذکر کرده خواهد شد، که در جمیع اصول قبّه پسین مذکوره، خانه اول را بزهن مورچه نمودن و اصل خانگی
را از حلق زمام گرفتن است، تا خانه اول آن بگردن زمام مجری و باطل گشته، خانه دوم آن
بماند چنانکه در " قبا " واقع است، و در دو خانه یا مینی ، گردن زمام را د هین مورچه نموده ،


۲۴۹

(ن تی ت) (ش ب ت) (ر ق ی ب) (ش ک ی ا)
(س ی ب) (ن ب ی ت) (ر ف ت ن ت) (ط ب ی ا)
(ح ب ی ا) (ر ع ی ت) (ن ص ی ت) (م ق ص د)

« ج »

پنج « پ ن ج ص ب ح » « پ ی ج ص ب ی ح » ر ن ج
(ت خ ت) (ب ا ر خ ا ر ا ن ت ر ن ج و ر) (ز ر ن)
(ب ت خ ا ک) (گ ن ج) (گ ن ج ش ک)
(م ت ح ا ن) (م ط ب خ) (ص ب ا ح)
(م س ت ح س ن) (ن ت ی ج ه)

ناخود را جمع کرده خانه ما بعد خود را باطل نسازد، بعده اصل دو خانگی را بآن ملحق سازد، چنانکه در
لفظ «تیمان» ظاهر است الا در سر اصل «پینر بعش مبین» که از حلق زمام اصل مطلوب
را از سر اصل مذکور شروع نموده باشید ، تا خانه اول آن در گردن زمام مجری و باطل شود
و دو خانه دیگر آن با قباد حال «مستین ک.» را بجا کرده ، بعد بشوره همدیگر مرقوم میداریم
تا مثالهای اکثر از کیفیتهای مذکوره درین یک نقط برای شما روشن گردد.


۲۵۰

(ق ب ی ح) (ص ب ی ح) (ت س ب ی ح)
(ا ع ل ی) .

« ۹ »
بد ( پند، کُند ) ( بیند ، کنید )
(پ د ر) (ن دُ ر) (ب د ه) (ب ی د ار)
(س ن د) (گ و ی ن د) (ع ب د ا ل ل ا ه)
(کُ ن د) (قَ ن د) (س ن د) (ب س ن د ا)
(کُ ن ی) (ج ن ی) (ش ن ی د)
(ب ب ی ن ی) (م ح م و د) .

مبتدی ، نون ، سین ، ت ، عین ، یا ، نون ، کاف، معلـم.
بته دنبسته آنرا بگوئید، مبتدی ، چون از حروف منفصله ، هیچکدام دران نیست
البته بسته نوشته میشود، معــلم، خانه دران هست یانه، مبتدی ، هست،
بلکه چند جا ، معلم، بگو کدام است در بچه قسم خواهی نوشت ، مبتدی ، خانه اوّل


۲۵۱

(( ر ))
بر «پیر خیر» «پنیر خبیر»
(اب رو ) (ت را ز و) (ب ر ن ج ) (ب ب)
(و ب ی ر) (ت ب ر) (د خ ب) (ن ص ی)
(ص غ ی ر) (ش ی) (ن ی ب) (ک ی)
(گ ش ن ی ز) (خ ی ب ر) (م ن ب ر)
(س ت خ ی ز) (ت ش گ ی ر)
(ط ی ر) (ان ج ی ر) (د م ش ق)
«س»
بس (پیش عیشها) «بینش جنبشی»

نون و مرکب او مدین است بس، بیاد داد، چون بعد آن هیچکدام از سه حرف ممنوعه
کشش نیست، از انرو کشدار مینویسم، بعد ان (ت) خانه و مرکب ان عین
(ینغ) بیاد داد، و نوشتن سین کشدار، بعینه نوشتن خانه اول تیغ شد.


۲۵۲
(آت ش)، (در ی ش ی)، (ن س خ)،
(پ ی ش خ د م ت)، (م ن ش ی)،
(ح ب ش ی)، (ح ب ش ه)، (ق ی س ی)
(ع ی ش ی)، (ب ی ن ش)، (ج ن ش)،
(م ی ش)، (س خ او ت)، (ق ی ش ی)،
(م ش ک ل)، .
«ن»
بن بین چنین ببین چنین
(ا ی ن)، (س ت ا ن)، (ز ر ی ن)، (م ا ب ی ن)

باقي تقع را نوشته، بجد او چون دوخانه کامل بکارست، لہذا گردن عین را ہین سورجه ئے
و آن خانه مرکب کاف ، بیگ رانشان داده بآن ملحق نمودیم « هستینیک » شد، معلمه
حال یک یک از الفاظ ذیل خانه دار مرکب الفتِ مرقومه گردنِ مفرده را میگویم، بعد هجا شدا
واصفاً مرقوم داشته باشید، آمریم بلفظ «نازیبا» ہجا کنید، مبتدی ، نون الف


۲۵۳

ق وان ی ن ، دو ر ب ی ن ، (ر ف ی ق ش ا ن)
پ ی ش ی ن ، ده م ی ن ، دز م ی ن ،
پ ب ی ن ، د پ و س ت ی ن ،
ل ن ی ن ، د س ک ن ج ب ی ن ،
چ ن ی ن ، دم ف ت ه و م ، ا ن
« س ش »
ب س پ ی ش ، ب ن ش ع ل ی ش ،
رای ش ، ات ت ش ک ده ، دپ ش ور ،
دان ی س ، دن ی س ت ، دو ط ن ش ،
از با الف معظم بے یا را ناید پس معلوم شد، که یای اصلی را هم بجا آورده
بخوانند، لہذا یکبار الفاظ ذیل را هجا کنند تا فرق کسره را از یای مده خوب بدانند و زبان یابند
بد، جید ، جن ، جیم ، چت ، چل ، چین ، دید ، دق ، ذل ، دین ، ده ، دیگ ، دیو ،
زر ، زیج ، سل ، سیر ، عید ، عد، چون الفاظ مرکب بالف را دانستید ، باید


۲۵۴
ک ی ش ، م ی ش ، ح ب ش ی ه ،
ش ب ش ، ب ی ن ش ، ز م ی ن ش ،
ا س ت ن ش ا ق ، س ب ب ش ،
ن ص ی ب ش ، ا ب ل ی س ،
م غ ل و ل ، .
«ص»
بص ، نبض قبض ، نبض قبیض ،
ن ص وا ر ، ب ص ر ت ، ت ص و ی ر ،
ت ص رف ، ب ی ض ، ت ب ص ره ،
ب ی ض ا ، ف ی ض ، ق م ی ص ،
همچنین است مرکب ، ب ، وغیره ، الی مرکب ، یا ، ولفظ دو حلقی ،، را اگر بعد مرکب الف
قطع کند هم خوب ، والا تا مرکب جیم از بهر دانستن حلقها جایز دانند. بعد از ان متروک
داشته. گوید که فلانحرف را بر خانه اول فلان چیز هجای آورم تا آنرا باطل کند چنانکه در اول


۲۵۵
ن ق ی ض، م ن ص ور ، د ق ی ص ،
ب ن ب ض ، ت ق ب ی ض، ف غ ف،
« ط »
بیطار منتظر بیطار منتظر
ن دار ، ر اب ط ه، ب ط ور ، ب ی ط ور ،
ب طان، ق ن طار ، ش ی طان
ی طاق ت ، ب ن طار ، ح ن ظال،
ن ظور، ب ی ن ظ ی ر، م ن ت ظر ،
س ی ط ، م ن ط ق ی ، م غ رور ، .

بعد از گفتن اینکه از حلق قاف « پند » را شروع میکنم قاف را بر اول « خانه دینه »
دادم بهتر است ، که این عبارت آخر دست دارد ، و جمیع کار را بپذیرد میگرد چنانکه
« سبد » بکشته دار« و » تپید » بخوبی گفته میشود که سین کشته را رباطوی را بر اول خانه


۲۵۶
دست ب ن گ، دن س ت ع ی ن ک،
ر غ ف ور، م م ع ق ول، .
«ع»
ع  د تیغ  میغ، د تتبع منبع،
دن ع ره ، د س بغ ل ، دن ع م ت نی
د س ی غ م ، اک ن ع ان ، د س ب ی ما
د س ب ن ع ت ، در ف ی ع ، م م ن ع
د ت ت ب ع ، د م ن س ب ع ،
د س ب ش ف ی ع ان ، د س ی غ ی تا
م م ل ر ع ون ، .
«چند» می آرم ، و گفته نمیشود که از حلقی سین کشته دار یا طوی «چند» رابنویسیم چراکه
دو حرف مذکر دخل ندارند، و همچنین در نوشتن لفظ «نوشتن» بکش دار پر اول خالیست


۲۵۷

« ف »

بف رنیف حیف، رطیف حیضف ،
ان ف ع، دش ری ف، ست ف اوت،
ک ت ف، رغ ن ف وان، رم ن ف و ،
ست ن ف س، ست ن ف ر ، ب ی ف ائی،
ب ت ن ف ر، رم ن ی ف، رح ن ی ف،
ت خ ف ی ف، ک ی ف ی ت ،
ش ف ق ت، رم ش ف ق، رم ه رب ف.

« ق »

بق رتیق عتق، بتیق عتیق ،
« سین » مسیا و رم بهتر است در نوشتن رساله خط شکسته رسبعش، پوستین « سین کشدار
را بر اول خانه لاینویز پیش سین » میاورم خوبریست الغرض نویسیچه جایندش میآرد
و آنپر تلفظ نمیخواهد، چنانکه در مرکب الف شما را فهماندم، همچنین الی مرکب یا .


۲۵۸
د ا ری ق ، د ل ای ق ، س ب ق ، ز ی ق ،
ز ن ب ق ، ع ن ق ، ر ف ی ق ، ق
ا ن ب ی ق ، ع ت ی ق ، م ن ج ن ق ،
ش ف ی ق ، خ ل ی ق ، م غ ر و ر ،
« بقا »
بقا ، تیقا منقل ، د بتیقا منتقل ،
ن ق ل ، ن ق ، ن ق ش ، س ب ی ق ار ،
س ی ق ا ع د ه ، وث ی ق ، ا ع ت ق ا د ،
م ن ق ل ، رف ی ق ا ن ، م ن ق ا ر ،
ہر بار در الفاظ اول شمارا میفهمانم ؛ و نیز باید دانست که بعد هر سین دندانه دار هرگاه یک خانه
آید و یا دو خانه مرکب در سین ، افتد هر سه دندانه سین را تیز باید نوشت تا دو خانه نمای
تاریک پهلوی هم نشوند ، بنابر مذکو ر مشق الفاظ ذیل را باید نمود :
سنا سیب شیخ صند ، الا « شیر ، اسپش ، داشتن » که دو خانه نمای با د یک مقارن
میگردند ، اگر چه در لفظ اول شان هر سه دندان تیز هم جائز بلکه « شیرین » است


۲۵۹
(ب س ت ق ر)، (م ن ت ق ل)، (ع ف و)،
«ک»
بک (بیک بتک)، (پینک هیپک)،
دان گ ور، (دی گ، دان گ ش، ج ن گ)،
(ب ار ت ن گ)، (ب ت ک رار)، (ت ن گ ی)،
(آه ن گ)، (ع ل ی ک م)، (گ ن گ)،
(پ ی ن ک می)، (ع ی ن ک)، (ده ی ک)،
«کا»
بکار بیکار میکارد)، (بیکار میگارد)،
(زن گ ار)، (ب ک لا ه)، (ان گ ل س ت ان)،
اسپش، منفعل، سوطه، شبعان، سیف، سبق، سبقت، سبک، رستگار
سباع، ستم، سبو، نوشته، شبها، شبی، و همچنین در دو خانه مرکب «رس ن» باشند
«شمشیر، پیش، پوستین»


٢٦٠
پ ی ک ان ، ب ان گ ا ه ، چ ن گ ا ل،
ه ن گ ا م ، م ت ک ا ، ب ب ی ک ا ر ،
م ی ن گ ا ر د ، ک م ی ن گ ا ه ،
م ع ق ول ، .
«ل»
ب ل ب ل خ ی ل ، ت ن ب ل ح ن ب ل ،
ب ال ء ، ب ا ل خ ، ب ا ل گ ا ه ،
گ ل و ش ا ر ، ت ی ل ، ک رم پ ی ل،
پ ت ل ون ، ه ی ل ، ق ت ی ل ،
موجھہ :- در اوایل حال چون این کار برآمدہ ہمان بود که از مشق حروف این رقمہارا
بمبتدي مینوشتم. و بعد از مشق سلسله یکجائی رقمها بعد را و بعد سلسله دو خائی را یکجا روشن نموده
بعد رقمہ آنرا باید مینوشتم . نہ چنانکه حال یک لفظ را مشق میکند بعد الفاظ مستقله آنرا مینویسد
و جمله صفت رقمہ بود ، در نتیجه چندان تفاوتی نداشت ، لہذا از شرح ساقط نمودم ہر کہ در
طبیعت ببعض معلمین این روش دست افتد کار کردہ تواند ،


٢٦١
ف ی ل، دم شال، دن ب ل،
س ن ب ل ه ، س ن ب ل ،
ان ج ی ل ، زن ج ب ی ل ،
ج ل غ وزه .

«میم»

ام ،میم ،رفتم،، بینیم رفتیم،
ان قم وار، دای م ان، دست م ی ز ،

«رقعه بحروف متصله که غنه دران نیست»
رفیق گرام من ! اسپ ، از محمود، که کلان است، ! و عصفور، از غفور، که خرد است،
مطلوبت ،کن ، خدمت است ! فقط و السلام !

«رقعه متعلق بسلسلۂ یکخانگی»

ایران ، نائب ، صاحب ، معزز درین باشد ! ترنج ، و بهی ، در باغ ما نهایت پوستین
کمال ،خوبی ، تبسم دارد، یک خانه ،برا ، آتش ، و نوکریم، در انجاست ، مد نظر تیم
دارد، نقل ، و هر نعمت ، موجود است ، لایق دیدن ، الصاحب است ، باد هوای این
منزل ، بسردی است ، ما و شما ، دیگر، دوست جانی ، هم نداریم ، فردا ، دیدن اینجا ضرور
فقط والسلام !

رقعه اول خانگی

رقعه ۲ یکخانه ابتداء ی


٢٦٢
(ب ی م ار، دن ی م ه، پ ی م ای ش،
ق ی م ت، م ع ت م د، اع ت م اد،
ص ن م، ع ث م ان، م ی م،
ح ک ی م، ای ت ی م، غ ن ی م ت،
ش ب ن م، م ش ه د)

« و »

یود بنومشور، دبیقو مینوس،
دانی ور) (پ وش، ای وان، ان وار)

رقعة ٢٣ «رقعۀ متعلقۀ تسلیۀ اردوخانۀ ابتدائی»
برادرِ اَعزّام، من از شفقت، دِنی، بلکه، از الفتِ، جِبِلّی، نوعی، برای، شما میِنگارم، که زیب،
وزینتِ، دُنیا، بِزَراَر، و دُرجِ آبولا، نهایت، بیفایده، و بی حاصل، و بیهوده است، و آن
مردمِ، عُمر، بیمارند، امانه، بیماریکه، بیک رویه، شربتِ، مفرّح، بِمُداوایِ شان پرداختن،
آنیست، که ذاتِ، پادشاه، بیعدیل، وفرمانروای، بی بدیلِ مابافکرِ، تیز، بین، مالِ
اندیش، ورایِ، جهان پیرآ، خویش، این، بیماریِ، عمومی را که از جهل، و بیخردی
عُرضِ، اَمده، بتوسیع، و انتشارِ علم و دانش، در مَوقّتِ، بِصحّت، و بیداریِ، ملّت
تبدیل دادند، ویِمنِ توجّهاتِ، سامیاتِ، شاهانه، نیلِ مقصود، قریب است، پس باید که


٢٦٣

اب ن و س )، ( ز ی ت و ن)، (ت ن و ر )،
(ق ب ا ل)، ( م ن و ر)، ( ک ی و ا ن )،
(غ ی و ر)، (پ ت ن و س)، (ط ن ب و ر)،
م ی ت و ا ن )، ( ع ی ن و)، (م ض م ض)،
(س ت ن ب و ل ) ، .
« ٥ »

به ( بنه گنه ) ، ( پینه کینه )
ک ر ا ی ه )، ( خ ا ن ه)، ( د ن ه ا ن ه)، (ر و پ ی) ،

وشما، نیز، تا بدرجهٔ، انتها ، براه ، تبع ، اطاعت ، پادشاه ، بمانند ، خود بپوشیم ، فقط
« رقعه بالفاظیکه یکی نه مابین دوحرف باشد »
فرزندان ، عبدالباقی ، ارسلان ، وجو ، ومحمدامین ، ومحمدرفیق ، و صفدرجنگ ، ودشمنان
درحفظ الهی بوده ، کامیاب ، دارین ، باشند ! چنددفعه قبلعین ، بطریق ، نصیحت ، از
امر، خیانت ، شما را منع ، کرده ، وگفته ام ، که فیض ، هر دوج جهانی ، وعیش ، جاودانی ،
درحصول هنر، وراستی ، برمنهاج ، نبوی است ، اما چکنم ، هیهات ، وهزاران حیف ، که
نصایح ای ، من ، برشما ، هیچ ، تاثر ، نمیکند ، خیلی ، سبک ، مغز ، آزمائی ، بوده اید ،
خبر است ، انشا الله تعالی ، حقیقت ، سخنان من ، در آینده بشما معلوم ، مبرهن ، خواهد گشت .

رقم ۴

عاصی ۱۲ حبیب جان سلیمانخیل


۲۶۴

(زی ن ه) (م ر ت ب ه) (ر ق ب ه)
(س ر ر ش ت ه) (آ ش ف ت ه)
(پ ن ب ه) (س ی ن ه) (گ ن ج ی ن ه)
(م ی م ن ه) (ک ی ن ه) (پ ش م ی ن ه)
(ک ل ک ت ه) (ت ن ق ی ه)
(ق س ط ن ط ن ی ه) (ت ن ب ی ه) (ص ف ح ه)

رقعه ۵
«رقعه بالفاظیکه دو خانه در مابین دو حرف باشد»
عالیجاهان، محمد حنیف، خان، ومفتی احمد، خان، بسلامت، باشند ! الحمد لله والمنه، که
غیبت، وطنبور، زنان، فضیح، فتنه، انگیز، جنبش، نموده، جو، از قبیله شما، رفتند! عینک،
چشم، شما درینجا، مانده بود، بدست، محمد کبیر، فرستادم، حال چنین سبدها، و مینی، درینجا،
ما، نمانیمت، البته در رسیدن، بخدمت، و ملاقات، هیچ، درینی، نمیکنیم، یوم پنجنشه
منتظر باشید! یقینی میرسیم، انشاء الله تعالی! باقی! والسلام علیکم، وعلی من لدیکم.

رقعہ ۶
«رقعه بالفاظیکه سه خانه در اول لفظ باشد»
محبت، بنیان، صیاد پناه، میر محمدتقی، را سلمہ اللہ تعالی! بصیرت، از بصارت، بهتر است!
بینا، هیچ کار، می بیند، یتیم، سعادتمند، را بیین! تنباکو، نمیکشد، غفلت، و مبلی،
را هرگز، نمیکند، و بینش، پدر، ظاهر، بین، پنبه، در گوش، از اقسام، نان، و پنیر،
نمیگذرد! خود بینی، بینا، بودنرا، بد است، بیقابی، از بینوائی کمال بی ننگی ست: زیاده،
عقل، نتیجه، اندیش، نصیحت ! فقط والسلام!


٢٦٥

« بهـر »
بهـا (تنها منها)   (بیتها منتها)
(پهل وان) (دن دار) (دن ای ت) (ب ی ه ود)
(پ ن دان) (دش م ن ه ار) (دقت ت ه ا)
(م ح ت ه د) (ش ب ه ه) (م ن واح) (دن ی ت ا)
(رف ت ان ا) (بچ ی ن ی ا) (اس ب ب ه ا)
(ان س ب ت ا) (ک م ی ن ا) (ست ن ب ی ا)
(ش ب ه ا) (دان ت ه ا) (م ش ک ور) .

« رقمعه الفاطیکه هجا شان در اول نقط باشند »
رقعہ - چارہ
نجاتپنا ه ! چون میدانم که عواقب امور را ، می بیند، از آنرو حاجت، بتقیہ، نیست ! در اول نقطه
وبخوبی می بینید، که از آنچه ، بینا، و بینم گذشته، حال هیچ اثری نمانده، از انرو ، ترین
مقال میگویم ، که دورنگی ، و بینیت، را از میان برداشته، و باید که بهر حال ، طریق،
مبین، را پیروی ، نمایم ! نقط !!!
و بعد نوشتن این همه میگویم ، که در امتحان چون الفاظ سخت گفته میشود ، و شاید که بعضی ازین الفاظ
ذیل هم در ان بیاید ، لهذا کیفیت نوشتن هرکدام را خوب ضبط نموده و نوشته هم کنید ! حضور،


٢٦٦

«ی»

بی) (بی غمی) (بینی عیبی)
(مرغابی) (دوایی) (مرغدنی)
(دینی) (شربت ی) (وثنی)
(غنی) (حسن ی) (اشرف تی)
(ب ی ن ی) (گ ف ت ن ی) (م ب ن ی)
(چ ی ن ی) (ی ق ی ن ی) (ب ب ی ن ی)
(ع ی ن ی) (س ن گ ی ن ی)
(ش ک ر)

امتحان، کیفیت، مقصد، اینچنین، شمشیر، خنجر، شیون، مستعد، مشهد، میمنه، کلته، استنبول
قسطنطنیه، یمنی، مبانی، مبهات، منفعل، منجنیق، تتبع، استقرا، مضمضه، استنشاق
استنجا، استهزا، استرداد، متحیرا، مستهجن، مستحسن، نستعینک، سکنجبین، ..
+*+


٢٦٧
(۱۱٢) ز بعد حمد خدا نعت سرور کل کرد
که بهتر از همه مخلوق و خضر راه هداست
براه و خطیر پیرویش میکوشم
که رافع علم عفو و صدر روز جزاست
(۱۱٢) معلم ، چون جمیع حروفيکه با شکال مختلفه می آیند ، با جود مقاصد مندرجه مسئله
« بر پیر جام جم » درین رباعی محصور کشته نه اتفاقی آمده بلکہ از بہره منمای و کار و
برزاحس بیان منظور شاگرد اینمقرر ساخته ، لہذا احتمال دارد که کدام حرفی در یکصد قطعه خوشخط یافته نشود
مگر هیچ حرفی در جمیع کتابها نخواهی یافت ، که نظیر آن درین رباعی نباشد،
پس از بہر حسن خط ، مشق این رباعی لازم و ضروری است .


٢٦٨
احاد دینار
(١١٣) ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹
عشرات دینار
١٠ ٢٠ ٣٠ ٤٠ ٥٠ ٦٠ ٧٠ ٨٠ ٩٠
از عشرات مرقومه این سه شکل مغائر اشکال احادی خود میباشد
٢٠ ٣٠ ٤٠
مرکبات
١١
چون صد دینار یکصنار میشود، همان است که در صفحه دینار و عبار
نوشته شده است
(١١٣) معلم هرچند که از قرار خیال اعلیحضرت ظل الهی نوشته مرقوم در جمیع دفاتر، موافق
دفتر نزک خواهد شد، مگر چون در بعض امور رجوع بدفاتر کهنه ضرورت می افتد، پس باید
که انسان از دانستن آن هم عاری نباشد، لهذا گفته میشود که هر ده حصه، و هر حصه انرا
دینار گویند، و اشکال آن همین است، که بالا مرقوم است. و هر یک ازان بموجب رقم عشره
میگردد، الا ده ، بیست، هشتاد، که اشکال مخصوصی دارد همان است که علیحده مرقوم گشته،
کانه مسطور گردیده، و چون ششصد دینار یکروپیه میشود، همان است که الی ده در خط علیحده
ارقام یافته، و عشرات روپیه بر جنس همان عشرات دینار اند مگر دم انها را بالا تاب داده با پس


٢٦٩
صد می نماید مگر در مرکبات پابی نقطه میباشند
۶۰ ٧٠ ٨٠ ٩٠ ١٠٠ ٢٠٠ ٣٠٠ ۴۰۰ ۵۰۰ ۶۰۰ ٧٠٠ ٨٠٠ ٩٠٠
احاد روسیه
١۴ ٣۴ ۴۴ ۵۴ ۶۴ ٧۴ ٨۴ ٩۴
١٠۴ ١١۴
عشرات روسیه
١٠ ١١ ١٢ ١٣ ١۴ ١۵ ١۶ ١٧ ١٨ ١٩
٢٠ ٢١ ٢٢ ٢٣ ٢۴ ٢۵ ٢۶ ٢٧ ٢٨ ٢٩
بگوه شان ملحق میسازند او چون این حسابی وضع کرده غربیه معلوم میشود، از انرو مطابق تلفظ
شان تحریراً هم احاد را بر عشرات مقدم میدارند، در دانستن اینها بر شاگرد افغان هیچ تکلیف
نیست زیرا حساب افغانی مطابق عربی است و الوحت چون اشکال علیحده دارند، لهذا جدا گانه
مرقوم گشته . در سطر اول ، کرورها ، و در دوم ، لکها ، و در سوم هزارها و غیره روپیه در سطر چهارم


٢٧٠
صدی روپیه
مرکبات
هزارهای روپیه
پل سیاه نوشته میشود، اما اوزان همان است که از قرار وزن کابل چهارده خروار و سیزده و نیم اثار
و یکنیم چهارک و یکنیم پاو دیگخره و هژده مثقال بقرار سطور مرقوم میگردد . رقوم روپیه خام
روشنن علیحده اوزان اکثر شهرها مختلف ، واشکال جداگانه دارند ، مگر از قیاس
این هر یک از انرا معلوم میتوان کرد .


(۱۱۴) عنوانها

برای پادشاه نویسد

تصدق حضور شوکتموقر مراحم نشور اعلحضرت پادشاه

معظم غازی خود شوم: عرضداشت نور احمد ولد

سلطان احمد قوم علیزائی ساکن پشت رود

قندهار اینکه

(۱۱۴) معلم ، حال چون انقدر شدید ، که هر لفظ را مرکب با خوانا نوشته کرده میتوانید
البته هوس آن در دل تان خواهد آمد ، که کدام رقعه ومکتوبی را خود بنویسید ، مگر عنوان ان را یاد
ندارید ، لہذا بعض عنوانهای ضروری درینجا مرقوم گردید: تا این غایب در جنگ نباشید ، مگر انتر باشد
که هر نوشته خود را در حضور محل منصف غالب ، حاضر دارید ، و از نوشته باز زبان یابی و احکام هم بگیرید
موحد :- وقتیکه مبتدی انقدر شود که هر لفظ را چون در دل بگذراند ، با قلم آورده قادر
از نوشتن ان در قوم وبندسه ، هم عاجز نباشد ، پس بالضروره طبیعتاً میخواهد ، که رقعه ،
مکتوبی، بکدام دوست، و قریب خود بد خط خود نوشته و انشا نموده ارسال دارد، علی الخصوص
که مبتدی کلان سال باشد ، و گاه افتد که نویسنده دیگر نیابد ، و یا بسبب بودن کدام سخن سری
خودراناچار نوشتن آن داند، و چون عنوان خط را نمیداند که چگونه نویسد، گران بخاطر میگردد
ایا نزولازم آمد، که بعضی عنوانها که دفع الوقت اجرایی ہر مبتدی ان شود، در فوق نگاشته
اید! وبعد از بلدیت ، خواندگی بسیار همان است که متابعت ہر شخص عنوانی ، از فکر نخورد


۲۷۲

برای وزیر و سپه سالار نویسد
جناب عالیقدر جلالتمآب مخدومی معظمی ، وزیر صاحب معارف
و یا سردار سپه سالار، صاحب را دام مجدهم ،

برای بعضی معززین نویسد
جناب صاحبی امیدگاهی مطاع معظم ، خانصاحب،
یا «برگد صاحب» ضاعف الله اعزازهم

نیز درک کرده میتواند، که در انوقت باز بهیچ لزوم وحاجتی از بهر دیدن یا یادگرفتن این عنوانها
برایش نماند! و در آداب تحریر مکاتیب و مراسلات ، این یک قواعر مهمی است، که کاتب
هر سخن، خویش را بعد از تصور چنین وضعی مرقوم داشته باشد که گویا در حضور نفری متعدّد منصف
عاقل غالب نشسته با خود مکتوب الیه مکالمه مینماید! و هر چند مکتوب به آدم دوست و از خود باشد!
مگر با این در مکاتبه احتیاط بکار است! زیرا سخنی که وقتی دشمن گردد! مکتوب واسطه حال یا او
موجود داند . ! و چون مکتوب باصول تحریر درست و برابر باشد، در ان ضرری بجان کاتب متوجه
و متصور نباشد ، لابد جای هیچ فکر و اندیشه نباشد! مدعائیکه هرگاه مکتوب بظاهر شود! از خواندن
آن ایرادی بر صاحب مکتوب وارد نیاید! زیرا هیچ گواهی برابر بخط خود انسان نیست که گفته اند
« نویسنده را خط بود معتبر!» بلکه غیر از ان بمضمون مخصوص هم شناخته میشود، و شاید که یک
نشانی ، و یک علامهٔ دیگری نیز دران باشد که امکان انکار، و شائبهٔ ریب دران نباشد ، در حال
آنکه رجل فول ، و مرد سنجیده هرگز مرتکب کذب و دروغ نمیگردد! پس چرا انسان در ابتدا


۲۷۳
برای پدر نویسد
فدای حضرت قبله گاه معظم خود شوم تصدق حضرت
قبله امجد خود شوم ؛ فدایت شوم !
برای بعضی کلانان و استاد خود نویسد مگر کلانانرا بهمین عنوان
بدون لفظ استاد مرقوم دار
صاحب معظم مطاع مکرم جناب استاد محترم خود را
خادم و دعاگویم :
رقم را به عقل و منطق، برابر و مطابق نویسد : تا در آینده اگر بر ملا افتد، هیچ کلمه که منافی قانون
اخلاق باشد در ان یافته نشود، و از اظهار آن هیچگونه خجالت و شرمساری نکشد ! و هر چند عنوانهای
فوق جمیع طبقات را در برنگرفته، مگر باز هم تا یکدرجه برای مبتدی کفایت میکند،
و اجرای هر عقدی بیدستش نمی افتد ، چنانچه مکتوب الیه از هر صنفی که باشد ، یکی از
موافق فوقش مخاطب نموده ، بعد ، عرض ما فی الضمیر نوشته و تحریر باید کرد !
از بهر معلمین خط
چون بعضی از معلمین خط دیده شده ، که املای خطی خود شان غلط میباشند، و احتیاج بمعلم
درین دل کار بسیار است و آدم قابل در همه باب اینکاره کمتر است ، از انرو میرساند که موافق قانونهای
این کتاب : تعلیم ، و تقریر تنقید کند هر گاه لغتی را بصورت ترکیبی هم ندیده باشد، نه خود، ی در عرضت


۲۷۴
جهت کاکای خود نویسد
عم معظم بسیار شفیق محترم عطوفت شیم خود را
خادم مخلصم !

برای ماما نویسد
مخدوم مکرم و مطاع محترم جناب ماما صابزا زاد اشفاقهم !

در کار دلیریها بستند، و نه غلط و بیقانون نوشته بقدر الخوب بجا آورده میتواند، لهذا درینجا هرالفا
و انه در خطوط وجدانیه، بحروف مفرده، حصه خط بشکل ترکیبی خود آورده میشد تا در هر لفظ که ملم
را اگر نه بودی اندیر بنویسند
الفاظ میخانه
(بعد مشق ج) خدا، اجل، جام، منجمد، تنجل، رنجک، چراغ، بحر، بخواب، حاجی،
حجم، حجام، بجستان، بیچاره، درخت، حقارت، چوچه، خرخش، خف، جفا کار،
خط، جن، راجع، بحق، راحت،. .
(ش) شهادت، روسی، سخاوت، چرسی، ششم، ششتم، شتم، رسم،
رسم، سجاده، سحر، .
(س) درس، قاسم، شاه، شد، شفا، شک، سرور. .
(ص) صحت، راضی، عاصم، صبر، حضرت، صاحب، در خصوص، ضعف،
خاصه، صفا،. .
(ط) طوطی، وطن، طفل، طاق، طرب. .


۲۷۵

برای برادر کلان نویسد

صاحب معظم و مخدوم محترم جناب «آقا لالای»
خود را خادمم

برای برادر خورد یا فرزند خود نویسد

نورچشم ارشد ارجمند کامکار سعادتمند غلام سرور جان
از عمر و جوانی بهره‌مند باشند

(ع) عدل ، مشاغل ، غار ، عکس ، اعجاز ، زاغچه ، شاعر ، عسل ، واعظ ،
روغن ، غوغا ، راعی ، .
(ع) اشعار ، وسعت ، جعفر ، شغل ، شعور ، .
(ت ق) مخز ، قدم فرق ، درفش ، قصاب ، قطار ، وقف ، رفق ، قوم ، قوچ ، ساقی ،
(ف) شفقت ، سفر ، قفس ، نفع ، قفل ، عصفور ، .
(ک) کار ، کافر ، کلاب ، کله‌دار ، کجا ، کژدم ، کفتار ، کم ، کن ، شکن ، .
(ل) غلام ، دولت ، لشکر ، لطف ، شلغم ، جلغوزه ، لغت ، قلم ، .
(م) مدام ، ملک ، عمارت ، مکر ، مخلوق ، مهتر ، محمد ، مردم ، نامی ، رحمت ، ثمر ،
نمرود ، مشرق ، معلوم ، مغرب ، مکان ، دشمن ، موش ، عامه ، .
(و) زبد ، اهل ، نا شتم ، ایک ، دهم ، راهها ، هجرت ، همت ، همیشه ، دهن ، هوادار ،
هوادار ، هواخواه ، بیعت ، .


۲۷۶
برای والده نویسد
جناب والده ماجده محترمه معظمه خود را فدا شوم
برای عمه و خاله نویسد
جناب محترمه » عمه یا خاله « صاحبه مشفقه مکرمه خود
مشتاق دستبوسم!
(بها) شهادت، طهارت، شهد، عهد، شهریار، قهر، قهقهر، صهر، شهسوار،
جهل، سهم، بهمن، سهو، شهور.
الفاظ خانه دار بتوسط مرکب
(ا) نام، پاک، یار، بیار، دنیا، تیار، زیبا، شفتالو، کتاب، شهباز، اخبار
بیمباک، اختیار، قتیان، صبیان، حضور.
(ب) زیب، ارنب، قریب، دینت دینت، ثبت، رقیب، شکیب سیب
حبیب، رنقت، جیب، طبیب، غیبت، نصیحت، مقصد.
(ج) لخت، بخارا، رنجور، زریخ، بخاک، گنج، گنجشک، امتحان، مطبخ، صبح،
مستحسن، نتیجه، قبیح، صبیح تسبیح، علی.
(د) پدر، ندر، بده، بیدار اند، گویند، عبدالله، کند، قند، سند، بینداز کنید،
جنید، نشیند، بیند، محمود.


۲۷۷
برای شوهر نویسد
ساحقیقی، و حافط اصلی، سایه بلند پایه آن پرده
پوش ظاهری، و حامی واقعی اینعاجزه را

(ر) ابرا، زانو، برنج، برایر، دبیر، بتر، بخیر، بصیر، مشیر ، نیر، کبیر،
شیر، خمیر، منبر، رستخیز، آتشگیر، طیر، انجیر، دمشق ،
(س) اشتها، دریشی، نضج، پیشخدمت، غشی، حبشی، حبشها، قیمی، عیشی، پیشها،
پیشها، پیشها، سخاوت، قریشی، مشکل،
(ن) این، تن، باین، قوانین، دوربین، رفتن، پیشین، جبین، زبان، بین،
پوستین، کنون، سکنجبین، چنین، مفهوم .
(ش) آرایش، آتشکده، پیشاور، انیس، نیست، پیش، کشیش،
پیش، حبشیها، شبش، پش، زمیش، استنشاق، میش،
حشیش، ابلیس، مغلول،
(ص) بقرار، بصورت، تصویر، تصرف، بیضه، متصرف، بیضا، فیض،
نبض، نقیض، منصور، قیصر، بغض، تفحیص، فغفور،
(ط) نظم، رابطه، بطور، بیطور، بطاقت، حفظ، کنان، خط، شیطان،
حنظل، منتظر، بتطیر، منتظم، بسیط، منطقی، مخروط،
(ع) نمره، بغل، نعمت، بیغم، ربیعی، بصنعت، رفیع، کنعان، منعم، تمتع، منبع،
شفیعان، بیغیرت، ملعون،
(ف) نفع، شریعت، تفاوت، متنفس، تنفر، بنفد، کشف، عنفوان،


۲۷۸
مادام التحیا الی یوم الممات از سراینداعیه فدویہ خان
کم وکوتاه نگرداناد! وازینچ باب خصوصاً
ازینجانب هیچگونه آثار پریشانی و غبار کد ورتی
بذیل خاطر عاطر رسیده مباد! بحق حضرت محمد
وآله الامجاد!

مغز ، بقعہ، حنیف ، ضعیف ، تخفیف ، کیفیت ، شفقت ، مشفق ، مهربان .
( ق ) طریق ، لایق ، مسابق ، زبیق ، زنبق ، عتق ، انیق ،
عتیق ، منجنیق ، شفیع ، جلیق ، مغرور . .
(بقا) نقل ، نقد ، نقش ، بیقرار ، بیقاعده ، وثیقه ، اعتقاد ، منتقل ، عصفور .
(ک) انگور ، دیگ ، انگشت ، جنگ ، بارتنگ ، تکرار ، تنگی ، آهنگر ، علیکم .
کبک ، چنگی ، عینک ، بیدک ، تفنگ ، نستعینک ، عفو ، معقول . .
(کا) زنگار ، کلاد ، انگلستان ، پیکان ، بنگله ، چنگال ، ہنگام ، متکا ، بیکار .
بشکارد ، کینگاه ، معقول . .
(ل) بله ، بلخ، بلکه ، نیلوفر ، تنبل ، کرم پیله ، پتلون ، ہیل ، فیل ، مثلاً ، تمبل
ثقیل ، سنبله ، سنبل ، انجیل ، زنجیل ، چلغوزه .
( م ) نمودار ، ایمان ، تمیز ، بیمار ، بیمہ ، پیمایش ، قیمت ، معتمد ، اعتماد ، صنم ،
عثمان ، میم ، حکیم ، یتیم ، غنیمت ، شبنم ، شہد . .


۲۷۹
برای بعضی دوستان و تعین بعضی اشیاء به عدد و طاقه
و ثوب و غیره
اخوی مشفق مهربان محبت بیان مودت و
موالفت عنوان عزیز الوجود گرام غلام احمد جان
(و) انور، پوش، الوان، نوار، آبنوس، زیتون، تنور، قبول، منور، کیوان، غیور، پترس، طنبور، میتواند، عفون، استنبول، مفحصه،
(ه) کرایه، خانه، نه آنه، روپیه، زینه، مرتبه، رقبه، سررشته، آشفته، پنیر، سینه، گنجینه، مینه، کینه، پشینه، کلکته، تنقیه، قسطنطنیه، تغیر، صغیر،
بها، پهلوان، نهر، نهایت، بیهوده، پنهان، زینهار، آنها، مجمه، شبها، منهاج، منتها، رفعتها، جنیها، سببها، نسبتها، کینها، تنبیهات، شبهات، انتها، مشکوره
(ی) مرغابی، دوائی، معدنی، دینی، شرقی، دشتی، غنی، حسنی، آشتی، منی، گفتی، مبنی، چینی، یقینی، بیعنی، عینی، سنگینی، سنکر،
موحد. حال چون از جمیع کیفیتهای هر مرحله فارغ گشتیم. معروض خدمت برادران انسانیت خواهان اسلام جریان وطن دوستان خود میدارم اینکه مجمّع افراد وطن عزیزم، چون بی استعدادند. لهذا از هر طلب تقدیم شئے اینکار. بعض میگویند که عاجز و غریب میباشیم و بعض میفرمایند. که بجز از شما دیگر اسبابا نداریم


۲۸۰

سلمه الله المنان، موازی سه زوج بوت، و دو طاقه کلاه، و پنج طاقه لنگی، و یک ثوب کرتی، و یکدست رختخواب، و دو دست در و یکراس اسپ، و ده قطعه مرغ دشتی،

و بعض میگویند که ما بقوم، شوانی هستیم، بدرلو دین، یعنی قوم شما هستم، بید اینکه او نیز از حب قومیت فوراً، مانند آن شخص گوید که عزیز « از یادش رفته گفت» بلی «تو بھور، شوم د خط می‌دی» عزیز شما هستم، الغرض تصدیق بدهید، تا تنخواهی برای من مقرر شود، و داعی در جواب میگوید که این مثل مشهور است اگر آدم پنجاه گروه از خانه و قریه خود دور شود، پیر و ولی شده میتواند، و اگر پنجاه دیگر هم دور شود سید هم میشود، اما اگر هزار گروه در رود ملا شده نمیتواند، زیرا دعوای هر علم که میکند طالب آن علم کتاب از بهر وی گذاشته میگوید که این سبق مرا مهربانی نماید، لہذا اگر کسی از شما بپرسد که اینحروف یا این الفاظ را چگونه تعلیم مینمائید و یا نوشتن مانند لفظ «شقمیک» را چه قسم نشان میدهید، و شاگرد کشان شما در وقتن بی قلم آن چه تقریر خواهد کرد اگر هشیار باشی ساکت خواهی ماند، و نیز بعضی از علم خود، در صرف و نحو و ریاضی و غیره خود اظهار مینماید، این ندانان قصه را بیاد میدهد که یک عالم مسافر بگرام قریه آمده گفت که ملا هستم چیزی نان بیارید، گفتند کدام کتاب را خوانده میتوانید، عالم گفت هر کتاب، او یک کتاب اُردو را نزدو، ی گذاشته گفت بخونید،


۲۸۱
و چهار جلد کتاب و یک قاب ساعت
ریلوای و پنج تخته گلیم، و دو درجن قاشق
خورد و کلان، و بیست جام آئینه، و یکظرف
چای مکمل ، و چهار دانه قلم، و پنج دسته
کاغذ، و سه توپ صحن ، و مبلغ یکصد روپیه

فرمائید ، عالم چون بزبان اُردو هیچ آشنا نبود بسم الله را خوانده و ترجمهٔ آنرا تماماً
از جار و مجرور و مضاف و مضاف الیه و صفت و موصوف و دیگر سوال و جواب آنقدر
گفت که سامع را مانده ساخت و پیش نرفت، آخرالامر سامع وی کتاب را جمع کرده
گفت، الحق که خوب مُلّا هستید، من هم نان از بهر شما می آورم، مگر خداوند اگر ازین
کتاب من یک حرف را یاد داشته باشید و چون علوم بسیار دیگر، خارج از کارست،
لهذا بارِ اول که دو نفر مبتدی را نائب السلطنه از بهر امتحان گرفتن داعی داده بودند
بعد از مدت چهل روز تفهیم آنها در شکل مأمونی تحریر اقلیدس نیز امتحان بسیار خوبی
داد که مصادره و پنج شکل اول مقالۀ اول کتاب مذکور خوب یاد و ضبط شده بود
هرچند که شکل مذکور سخت ترین اشکال مقالۀ مزبور است، و از طفل امی درین مدت


۲۸۲
نقد، که جهت تعلقات خود فرستاده بودید
رسید! و غلام حیدر برادرزاده شما
که در خدمت سرکار بوده، و چهار
زنجیر فیل، و دو قلاده شیر، و سه قلاده
سگ، و سه فرد گاو دشتی،

قیل در افتادگی های اصل کار بسیار، جای استعجاب است، مگر چون
جزء انکار نبود، داعی آنرا خوبی خود می داند، زیرا در زمان معشن یک دهقان امی
و ثبات کل مدعای خود را با آسانی کرده میتواند و بخواندن یک لفظ معمولی شریعت زاده ذکی رسیدن
ندید علم امی بنابر مذکور، عذر داعی در باب ندادن تصدیق برای آدم بیعلم این کلاً
خواسته باشد، اما آنانکه کار راهبرانند اغلب مناسب میگویند سخن شان
بردائی گوارا می افتد لهذا اکثر شان خبر نمیباشند که بر قرار ینداعی باز دادن
برائت دانستن درجه شان بزرگتر است. جلداً بخدمت جناب وزیر صاحب


۲۸۳
چهل نفر شتر و دو میل تفنگ
که بتعلق او بودند از تحویلی آن فارغ گشته
امید است که درین وقت بخدمت بهتر از
سابق مقرر شود .

معروض « محمد سلیمانخان » رسیده میباشد که فی [ILL] پته ۷
نیم درجه اضافه بر اصل تنخواه برای شان داده میشود .


۲۸۴
نقل فرمان مبارک اعلیحضرت ظل اللهی امیرامان الله خان غازی
در باب کتاب ابتدائیه امانیه
عالیجاها، عزت عزیزا، سپه سالار جنرال عبد القدوس خان بهادر حضورم سلام واضحه خاطر باد!
عریضه شما در پناه عزت و سیادت همراها میرزامیر محمد هاشم خانبارگد آئین نظام بحر از فقرات بعرض رسید
کیفیت ایجاد مکتب سید احمد خان لوگری سلاما در تدریس چند نفر اشخاص ناخوانا بریزند هشتاد و انده ساله
و ده دوازده ساله اطفال صغیره تا چهار روز انها را خواننده و نویسنده ساخته اید. از عهده امتحان برآمده باشد عرض
مذکور و شش نفر معلمین زیردست او در باب تقسیم تعلیمیه مذکوره بنجه فخریه بحضور والا برآمده و ششده
و یک جلد کتاب نصاب امانیه سلاما در پناه سید احمد خان در باب طرز تعلیم مزبور تالیف کرده
تقدیم حضور والا ساخته بودید. بشرح معروضه شما ها را از ان اشیایی که ترحم دفت و
ملاحظه شده سه برابر شما جبه دارام و موازی ده هزار جلد از متن و حاشیه الکتاب مذکور و
ده هزار جلد متن تنها بطبع - بعد از صحیح کردن پناه سید احمد خان بر گداب خلدا بود از طرف
چهاپخانه تاوان گرفته میرسد. زیاده خیرت است فقط تحریر شانزده اسند ۱۳۳۸ شمسی
( دستخط مبارک اعلیحضرت )


۲۸۵
تتمة
(اعلام در باب کار دو ساله مضاکرده انجمن در ظرف یکسال)
چون در ین وقت جناب جلالتماب محمد سلیمانخان وزیر معارف مکتوبی بجا و هر دولا را اطلاع دادند که سال اول
ترقی یافتگان طرز جدید راچون معلمین طرز مذکور بهتر تعلیم میکنند لهذا باید که کل معلمین سال اول در ضرورت
طرز جدید را یاد بگیرند معلمین بخبر از قانون مذکور تسلیم نکنند بنا بران انجمن برا نگرا نهای مکاتب جاه هر دلا بقده
ضرورت دقت نقار هر کار را نوشته اما در کتابچه مفصلا مینگارم که تاحال روش کار طرز جید چنین گرفته شده بود
که سبق ۲۵ یعنی امان کلمه گفتن کتاب ابتدائیه میرسیدند الفاظ اضافت دار ملکه هر فقره خرد را هم خواندند
در عدد نویسی هشت خوان نقره ساده را بخوبی میتوانستند و حروف مفرده را هم بدرستی مینوشتند
هذریق در انجو بر معلم مکتبی رقته سپر دا و نموده می شد بسبب اینکه افراط از چهل روز با بران نگذرد تا
حال این یک سال بگرمی تعلق میگرفت پس دید که کار اینگونه گرفته هر چهل سبق کتاب ابتدائیه به مبتدیان
خوانده باشند، چنانکه پنج سبق دیگر الفاظ مفرده را بقرار قوانین سابقه بانها خواند در سبق را خوب حفظ نموده
مندرجه
تا بجرد دیدن هر لفظ از اصاف خوانده باشد وقتیکه سبق ۲۹ یعنی درمی رسد همان است که جمیع قواعد ۲
نوید را از قرار ہدایات آن بخوبی ضبط نمایند چنانچه بعد ختم ابتدائیه چون ربع آخر پاره آخر کلام الله شریف
مبتدی
بانها خوانده میشود- لہذا در شروع دراقرا انزلنا ، معلمه درینجا ند باید بستانہ، مقدی بایده
معلمه یکی جڑا بتدی، برد، انا ، بسبب اینکه بعد از ان همزه است، معلمه هره کجا میاد
اور در انزلنا ، راست نوشته شده بلندی هر الف متحرک را همزه گویند خواه کج باشد یا راست
معلم مانند این از عربی ابتدائیه یاد داری مبتدی ، بے دها اغنی ، همچنین در هر جا
دلیل بگوید و شاهدهی از عربی ابتدائیه بگذراند و آنوقت باید که چنان معلم بر مضمون عربی مقرر باشد که در
الله
تجوید و قراءت از همه بهتر باشد تا بعد ختم این ربع ہر مبتدی چنان با شد که هرآیه از پایین کلام