باب چهار دهم در بیان عاقله ۱۷۶
(۱۰۶۹) واز عاقله دیت گرفته شود در سه سال و از هر یک در هر سال بیست و هشت پیسه
که یکدرم و ثلث درم میشود بگیرند تا در سه سال از تمام حصه دیت که چهار درم باشد اضافه گرفته
نشود ، و در سه سال یکر و پیه پخته کابلی و بیست و چهار پیسه گرفته میشود و اگر اهل محله کمتر باشند
اقربای اهل محله را نیز داخل سازند و مقدم دارند آنکس را که قریب تر باشد از روی نسب
بترتیب عصبات که اوّل برادر بعد از ان اولاد برادر پس عم پسّراز ان اولاد عم (محیط)
(۱۰۷۰) اگر شخصی قتل کرد کسی را بخطا و بعد چند سال نزد قاضی رجوع آرند از روز
حکم قاضی در سه سال دیت بر عاقله باشد (مبسوط)
(۱۰۷۱) و هر جنایتی که موجب آن کمتر از نصف عشر یعنی بیست یکه دیت باشد
ادای آن بر عاقله لازم نیاید و عاقله تحمل بیست یکه دیت و زیاده از ان را میکنند نه کمرا (کافی)
(۱۰۷۲) اگر دیت از پنصد درم زیاده باشد بر عاقله جانی لازم آید و از پنصد درم
تا ثلث دیت در یکسال گرفته میشود و از ثلث آنچه زیاده بود تا بد و ثلث در سال دوم وازد و
ثلث تا تمام دیت در سال سوّم ، الحاصل که در یکسال اضافه از ثلث گرفته نمیشود (قاضیخان)
(۱۰۷۳) و تا وانیکه بقرار حکومت عدل مقرّر میشود اگر کمتر از تا وان شرکن موضحه باشد
یا برابر آن بر عاقله نمیرسد (محیط)
(۱۰۷۴) و قاتل نیز ادای حصّه دیت نماید بقدر حصه که بر هر یک کس از عاقله لازم آید (مبسوط)
(۱۰۷۵) و زن و اطفال که در دیوان شریک باشند در عاقله محسوب نمیشوند و بر آنها حصّه دیت لازم نمیشود (محیط)
(۱۰۷۶) اگر قاتل زن یا طفل یا مجنون بود گفته اند که تمام دیت بر عاقله باشد و صحیح آنست
که عقل


۱۷۷
باب چهاردهم در بیان عاقله

که طفل و مجنون خود هم در ادای دیت شریک باشند (مجمع الغفار)
(۱۰۷۷) مسلمانان عاقلۂ کفار و کفار عاقلۂ مسلمانان نیستند و کفار عاقلۂ یکدگرند
بشرطیکه در ما بین آنها نصرت بود اگرچه اختلاف در دین آنها باشد (محیط)
(۱۰۷۸) و اختلاف دین کفار وقتی مانع دیت نبود که در میان آنها عداوت
دینی ظاهر نباشد (کافی)
(۱۰۷۹) زن شوهر عاقلۂ یکدگر نباشند و پسر عاقلۂ مادر نبود مگر وقتیکه قرابت از جانب
پدر داشته باشد در عاقله محسوب میشود (محیط)
(۱۰۸۰) عاقلۂ حرامی عاقلۂ مادر اوست و هرگاه آنها دیت ادا کردند بعد از ان
پدر دعوی پسر خود نمود درینصورت عاقلۂ مادر هرچه ادا کرده باشند از عاقلۂ پدر گیرند در سال
از روزیکه قاضی برای عاقلۂ مادر بر عاقلۂ پدر حکم کند (کافی)
(۱۰۸۱) اگر در قتل عمد قصاص بسبب شبه ساقط شود و دیت لازم گردد یا متخاصمین
بر مالی صلح کنند یا جانی خود اقرار بجرم کند یا وجه تاوان کمتر از تاوان موضحه بود از مال جانی
گرفته شود نه از عاقله (محیط)
(۱۰۸۲) و بنده که آزاد شده باشد عاقله او قبیله مولای اوست و مولا مولای عاقله است برای مولی
و قبیله او (کافی)
(۱۰۸۳) آنچه جانی اقرار کند بر عاقله اش لازم نیاید مگر وقتیکه عاقله هم تصدیق جرم او کنند (مجمع)
(۱۰۸۴) اگر کسی اقرار بقتل خطا کند و وارث مقتول بر قتل او گواه آرد گواهی آنها متصور نیست (محیط)


باب چهار دهم در بیان قسامه
۱۷۸
و حکم ادای دیت برعاقله او باشد و اقرار قاتل مانع قبول شهادت نگردد (قاضیخان)
(۱۰۸۵) گواهائیکه برانچنین قتل گواهی دهند که ازان دیت برعاقله لازم آید در نسبت
عاقله گواهی مقبول نیست (ظهیریه)
(۱۰۸۶) اگر کسے قتل خطا کرد و او را هیچ عاقله نباشد دیت برمال او لازم آید (خلاصه)
(۱۰۸۷) اگر قاتل را هیچکس عاقله نباشد دیت بر بیت المال لازم آید (سراجیه)
(۱۰۸۸) کسیکه اقر با و وارث داشته باشد بیت المال عاقلۀ او نبود وارث او مستحق
میراث باشد یا نه (محیط)
(۱۰۸۹) برای عجم عاقله است زیرا که مدد میکند وقت جنگ بعضی با بعضی (قاضیخان)


۱۷۹ فصل در بیان متفرقات
فصل
در بیان متفرقات

(۱۰۹۰) اگر کسی بردیگری شمشیر کشید و آنشخص شمشیر را بدست خود گرفت
و کشنده شمشیر را از دست او کشیده انگشت های وی قطع شد اگر از بند قطع نشده باشد
بر صاحب شمشیر دیت لازم آید و اگر از بند قطع شده باشد برو قصاص است (ذخیره)
(۱۰۹۱) اگر شخصی را گرفت کسی را و دیگری قتلش کرد بر قاتل قصاص است بر گیرنده
تعزیر در حبس و عقاب (ظہیریہ)
(۱۰۹۲) اگر شخصی قتل کرد کسی را و گفت که با من مقاتله میکرد و اگر شخص مقتول بفعل
مذکور مشهور بود دیت او بر قاتل لازم آید (حمادیہ)
(۱۰۹۳) اگر شخصی در خواب باشد و او را کسی ذبح کرد و گفت که او مرده بود
بر قاتل دیت باشد (حمادیہ)
(١٠٩٤) شخصی قتل کرد کسی را و گفت او را با زوجه خود مشغول یافته بودم
قصاص از وی ساقط نشود تا بینه نیارد که او مشغول زنا بود (حمادیہ)
(۱۰۹۵) اگر مقتول در خانه کسی باشد و صاحب خانه بگوید که من کشته ام او را برا
آنکه او میخو است که مال من بگیرد اگر در مقتول آثار دزدی بود بر صاحب خانه چیزی
لازم نیاید (حمادیہ)


فصل در بیان متفرقات ۱۸۰

(۱۰۹۶) اگر کسی کشت شخصی را و گفت که او برای دزدی در خانه من آمده بود
و برین معنی گواه ندارد پس اگر مقتول دزد مشهور نباشد بر قاتل قصاص لازم آید (عمادیه)
(۱۰۹۷) اگر شخصی متهم بدزدی شده محبوس گردد و مردمان بر وی دعوی دزدی
کردند و او بر مالی صلح نمود و بعد خلاصی از حبس انکار دزدی کرد و گفت که من از خوف
صلح کرده بودم پس اگر مدعی علیه در قید قاضی بود صلح جایز است و اگر در قید اهل مدعی بود
صلح جایز نیست ، قاطع الطریق را اگر پادشاه مقید سازد و کسی او را قتل کند بر قاتل
قصاص لازم آید (ظهیریه و سراجیه)
(۱۰۹۸) اگر کسی بخطا قتل شود و هیچکس وارث مقتول نبود پادشاه از عاقله دیت
میتواند گرفت و بر قاتل کفاره لازم گردد (هدایه)
(۱۰۹۹) در دارالحرب اگر مسلمانی مسلمانی را عمدا یا خطا قتل کند قصاص لازم نیاید ودیت
از مال قاتل بود (هدایه)
(۱۱۰۰) اگر دو کس درختی را میکشیدند و درخت بر آنها بیفتاد و هر دو هلاک شدند
بر هر یکی نصف دیت دیگری لازم شود و اگر یک کس از آنها هلاک شد شخص دوم نصف
دیت ادا نماید (قاضیخان)
(۱۱۰۱) اگر شخصی راه میرفت و سواری از عقب آمده از صدمه وی هلاک شد
بر آنشخص پیاده ضمان لازم نیاید و اگر آنشخص هلاک گشت بر سوار ضمان لازم گردد و همچنین حکم است
در دو کشتی (قاضیخان)

(۱۱۰۲)


۱۸۱
فصل در بیان متفرقات
(۱۱۰۲) اگر شخصی زد بر انثیین کسی که یک خصیۀ او یا هر دو خصیۀ شکست تا بمدان
بقرار حکومت عدل لازم شود (قنیه)
(۱۱۰۳) اگر خنثی پیش از بلوغ بکسی قذف کرد حد بروی لازم نیاید و اگر بعد
بلوغ قذف کرد حد لازم گردد زیرا که بعد بلوغ مثل مردی بود که قضیب نداشته با
یا زنی که فرج نداشته باشد اگر کسی را قذف کرد حد قذف لازم شود (محیط)
(۱۱۰۴) اگر کسی خنثای مشکل را قذف کند بر قاذف حد لازم نیاید و اگر
خنثای مشکل کسی را قذف کند نیز حد لازم نیاید و حکم آن حکم مجنون است (دالاشباه نماند
(۱۱۰۵) خنثی بعد از آنکه معلوم شود که مرد است یا زن اگر مالی ده درم از
حرز دزدی کند حد سرقه بر وی لازم گردد (محیط)
(۱۱۰۶) خنثی را پیش از انکه بسن بلوغ رسیده باشد یا متحقق نشده باشد
که مردست یا زن اگر کسی دست او را قطع کند بر قطع کننده قصاص لازم
نیاید مرد قاطع یا زن اگر خنثی را کسی قتل نماید قصاص بر قاتل لازم گردد (ذخیره)
(۱۱۰۷) اگر خنثای مشکل را کسی خطاء قتل کند دیت زن بر قاتل
لازم گردد (اشباه)
(۱۱۰۸) در قطع دست خنثای مشکل دیت دست زن لازم گردد (سراج وتاج)
(۱۱۰۹) در قطع پستان خنثی دیت پستان زن لازم شود (سراج و تاج)
(۱۱۱۰) اگر خنثی دست مرد و یا زن قطع کند بر خنثی قصاص لازم نیاید


فصل در بیان متفرقات ۱۸۲

اگر صغیر باشد یا بسن بلوغ رسیده لیکن متحقق نشده باشد که مرد است یا زن در صورت خطا دیت برعاقله او لازم گردد و در صورت عمد دیت از مال خود او لازم گردد (ذخیره)
(۱۱۱۱) هرکس که در حد یا قصاص بقتل رسد او را غسل و کفن دهند و بر وی نماز خوانند (قدوری)
(۱۱۱۲) هرکس که قتیل در شهر یافته شود او را نیز غسل دهند (هدایه)
(۱۱۱۳) هرکس که از بغات یا قطاع الطریق کشته شود بر وی نماز نباید خواند چنانچه حضرت امیرالمؤمنین علی ابن ابیطالب کرم الله وجهه بر بغات نماز نخواند (هدایه)

المؤلّف خَادِمُ العُلَمَاءِ
محمد عبد الواسع
قندهاری
عفي عنه
سنة ۱۳۴ قَمَري


۱۸۳
صورت امضای قضات محاکم وزارة جلیله عدلیه
چون کتاب مستطاب (تمسك القضاة الامانیه) از تالیف علما حضور برآمده و امضای حضور اعلیحضرت شهریار غازی ادام الله سلطنته بر اجرأ آن شده که بعد از ملاحظه قاضی القضاة و قضاة و اعضای محکمه جات ابتدائیه و مرافعه حقوق و جزا و وثیقه جات بعمل آورده شود حسب الامر واجب الامتثال سراپا ملاحظه شد مسائل آن صحیح است. حضرت حق سبحانه و تعالی بحرمت حضرت صاحب شریعت صلی الله علیه و آله و صحبه و سلم، وجود مسعود این پادشاه اسلام پناه را که باعث اجرای عام شرع شریف میباشند بکامیابی ترقیات دین و دنیا محفوظ و از چشم زخم اعادی دین و دولت اسلام محفوظ دارباد آمین.
دستخط عبد الشکور قاضی القضاة دستخط سیف الرحمن قاضی عسکر
دستخط محمد عبد الواسع قندهاری دستخط ملا عبد المجید قاضی مرافعه حقوق
دستخط ملا عبد الرحمن قاضی مرافعه جزا دستخط ملا محمد امین قاضی ابتدائیه حقوق
دستخط ملا عبد الجلیل قاضی ابتدائیه جزا دستخط ملا عبد الرشید قاضی وثیقه جات


١٨٤
جدول غلطنامه (تمسك القضاة الامانية) حصۀ جزا
صفحه مسئله سطر غلط صحیح صفحه مسئله سطر غلط صحیح
۵ ۳ ۸ صح العقل صحیح العقل ۶۸ ۴۴۸ ۱۳ النقایه النقايه
٦ ١٠ ۶ خواستن جایز خواستن از مدعی جایز ۷۰ ۵۱۵ ۶ میباید می یابد
۸ ۲۶ ۱۶ حق لعبد حق الله ۸۱ ۵۴۳ ۱۴ اتلاف اتلاف
۱۳ ۶۰ ۹ مدعی منکر مدعی علیه منکر ۹۰ ۶۲۱ ۴ سحاق سحاق
" ۶۱ ۱۳ عاید میشود عاید نمیشود ۱۲۶ ۷۰۳ ۳ در قتل عمد در هر قتل عمد
۱۵ ۷۷ ۷ در زنا و شرب حد شرب ۱۳۴ ۸۸۹ ۱۱ پدر او دایه و پدر او دایه
٢١ ٨١ ٧ بالغ عاقل بالغ " ۸۹۰ ۱۳ غضب غصب
۳۴ فصل سوم ۱۲ مال مسروقه مال مسروقه " " ۱۴ فاضب غاصب
۴۰ ۲۳۹ ۳ و حد رهزنی حد رهزنی ۱۶۸ ۱۰۲۴ ۱۰ انتفالا ثرا فاستغاثوا
۴۵ ۲۷۱ ۳ غرام حرام ۱۷۰ ۱۰۳۸ ۹ مشوق مشقوق
۴۶ ۲۷۹ ۱ شبهه داشته شبهه داشته ۱۷۵ بقیه ۱۰۶۷ ۱۱ مالك سكان ملاك وسكان
۵۹ ۳۷۷ ۹ نشد نشده
" " " و یا بعد یا بعد
٦٢ ۴۰۰ ۷ اشا ما نیده اشا ما نيده
٦٣ ۴۱۱ ۱۷ زیبا زینا
٦٥ ۴۱۹ ۳ تو با دوستی تو پہر دوستی
" ۴۲۶ ۱۴ بلفظ قهر ثابت بلفظ قهر ثابت


[BLANK PAGE]


٦٣
٦٠
٣٦


١٣
٦٠
١