۸۵ باب سوم بیان لزوم قصاص عدم آن
دو ثلث دیت لازم آید این حکم وقتی است که زنده بماند بعد پاره شدن شکم روزی یا کمترازآن
واگر از شق شدن شکم زنده نماند و زندگی او در کمان نباید و سوای اضطراب مرگ
چیزی دیگر از آثار زندگی او باقی نباشد پس قاتل همان کسی است که پاره کرد شکم او را
قصاص است بروی در عمد و دیت بروی لازم آید در خطا و بر این کس که گردنش زد
تعزیراست (خلاصه)
(۵۶۰) و همچنین است اگر کسی جراحت زد شخصی را جراحت مهلک که گمان زندگی
آن باقی نباشد و بعد ازان مجروح کرد او را شخصی دیگر پس قاتل همان کس است که جراحت
هالک کننده زده این وقتی است که جراحتها ی مذکور بعد یکدیگر بود و اگر هر دو جراحت
معا بود پس هردو جارح قاتلند (خلاصه)
(۵۶۱) و همچنین است اگر کسی دو جراحت زد شخصی را و دیگری یک جراحت زد
همان شخص را وکشته شد آنشخص پس هردو قاتلند (عالمگیری)
(۵۶۲) واگر کسی قطع کرد گردن کسی را و باقی ماند چیزی از حلقوم او که دران روح
باقی است وکشت او را شخص دیگر پس قصاص نیست بر آنشخص دوم زیرا که آنکیشت بود(ذخیره)
(۵۶۳) اگر کسی اجنبی کشت شخصی را که او قاتل کسی بود وحکم قاضی بقصاص او شده بود
اگر عمداً کشت قصاص است و اگر خطا کشت دیت بر عاقلۀ او لازم می آید زیرا که اجنبی را
حق قصاص نیست و اگر ولی مقتول گفت که من امر کرده بودم اجنبی را که بکشد او را اگر ولی بنیه ندارد
قول او معتبر نیست و اگر بینه باشد بر اجنبی هیچ لازم نمی آید (محیط)


باب دوم در بیان لزوم قصاص و عدم آن ۸۶

(۵۶۴) اگر کسی شمشیر کشد بر مسلمانان واجب است قتل آنکس از قتل او هیچ لازم نمیآید
و همچنین است اگر کسی سلاح کشید بر شخصی و کشت خود آنکس او را یا دیگری بر آنمحافظت
آنشخص بر قاتل هیچ لازم نمیآید و هیچ فرق نمیباشد که شب باشد یا روز در شهر باشد
یا خارج از شهر (التبیان)
(۵۶۵) اگر کسی بر شخصی شمشیر کشید و در دل آنشخص یقین شد که برای کشتن یا برای
زدن یا برای گرفتن مال او شمشیر کشیده است و بدون از قتل نجات ممکن نباشد روا میرسد
که صاحب شمشیر را قتل کند (حمادیه)
(۵۶۶) اگر کسی برآورد بر شخصی عصا را وقت شب در شهر یا برآورد بر شخصی عصا
روزانه خارج از شهر و کشت آنشخص صاحب عصا را عمداً بر آنشخص اگر مطابق حکم سابق باشد
هیچ لازم نمی آید (التبیین)
(۵۶۷) اگر برآورد بر شخصی عصا را روزانه در شهر و کشت او را آنشخص که بر وی
عصا برآورده بود بر آنشخص قصاص است (کافی)
(۵۶۸) و اگر کسی بر شخصی سلاح کشیده او را مجروح کرده روانه شد بعد ازان
همان مضروب ضارب را قتل کرد بر قاتل قصاص است بشرطیکه ضارب اول باز مانده
باشد از ضرب که دیگر او را ارادۀ ضرب نباشد (کافی)
(۵۶۹) اگر کسی شمشیر کشیده و شخصی را مجروح کرده روانه شد و بعد ازان
دیگری همان جارح را بکشد بر قاتل قصاص لازم آید (خزانة المفتین)

(۵۷۰)


۸۷ باب دوم در بیان لزوم قصاص و عدم آن
(۵۷۰) و اگر شخصی مجنون سلاح کشید بر کسی و کشت آن مجنون را کسی که بران سلاح کشیده
بود عمدا بر قاتل دیت لازم میاید و اگر صبی سلاح کشید نیز همین حکم دارد (هدایه)
این هر دو در صورتیست که نجات بدون از قتل ممکن نباشد .
(۵۷۱) اگر شخصی ذبح کرد کسی را به تیزی پاره نی بروی قصاص لازم آید زیراکه
تیزی نی بمنزله سلاح است (حمادیه)
(۵۷۲) اگر کسی پاره کرد شکم کسی را به نیزه که دران سنان نباشد یا به تیر که دران
پیکان نبود و یا بچوب تیز بروی قصاص لازم گردد (حمادیه)
(۵۷۳) اگر کسی ببیند که شخصی با زن او یا زن دیگر زنا میکند گر با عیال و محرم او
باشد حاجت آواز دادن نیست و اگر عیال دیگری باشد ببیند اگر در حین فعل باشد درینجا
نیز حاجت بآواز نیست و اگر در حین فعل زنا نبود در ملاعبه و بنای زنا باشد درینصورت برای
او آواز دهد اگر مانع نشود درینصورت قتل او حلالست و آنکس اگر او را بکشد قصاص لازم نیاید
و در صور مذکور اگر زن مکرهه نباشد قتل او نیز روا است و اگر زن مکرهه باشد قتل او جایز نیست
و تصدیق قاتل باثبات میشود (رد المحتار)
(۵۷۴) هر که بکشد کسی را عمداً بروی قصاص لازم شود مگر در پانزده جا قصاص نیست:
اول آنکه اگر پدر بکشد پسر را بر پدر قصاص لازم نگردد .
دوم آنکه اولاد پسر خود را اگر کسی بکشد بروی قصاص عائد نگردد .
سوم آنکه مادر پسر خود را بکشد بروی قصاص نیست .


باقی حصه بیان لزوم قصاص در ان ٨٨

چهارم انکه مادر اگر اولاد پسر خود را بکشد قصاص لازم نشود .
پنجم انکه اگر کسی غلام خود را بکشد بروی قصاص نیست مگر تعزیر است .
ششم انکه اگر کسی بکشد غلامی را که در ملکیت او خود شریک باشد بر قاتل قصاص لازم نباید
مگر از قیمتش حصه شریک ادا کند .
هفتم انکه اگر امّ ولد مولای خود را بکشد و پسر از پشت او داشته باشد قصاص لازم نشود .
هشتم انکه مسلمان بکشد مستامن را بروی قصاص نیست مگر تعزیر .
نهم انکه اگر کسی شریک طفل شده کسی را بکشد قصاص لازم نباید زیرا که بر صبی قصاص نیست
لهذا بر شریک او نیز قصاص نباشد .
دهم انکه اگر کسی شریک مجنون شده کسی را بکشد قصاص بر مجنون شریک او لازم نباید .
یازدهم انکه اگر دو کس شریک قتل باشند و یکی از انها قتل بعمد کرده و دیگری بخطا درینصورت قصاص ساقط است
دوازدهم انکه هرگاه قاتل وارث ورثه مقتول شود قصاص ساقط گردد .
سیزدهم انکه اگر طفل بکشد کسی را قصاص لازم نگردد .
چهار دهم انکه اگر کسی از ورثه مقتول عفو نماید قصاص از قاتل ساقط شود .
پانزدهم انکه اگر کسی بخواهد که با امرد یا زن بیگانه بجبر بدکاری نماید و انها اگر او را بکشند بشرطیکه
غیر از کشتن مفر نباشد درینصورت از قتل او قصاص لازم نشود .


باب سوم در استیفای قصاص

۸۹

باب سوم
(در استیفای قصاص)

(۵۷۵) قصاص حق مقتول است بعد فوت شدن او بوارثانش میرسد (هدایه)
(۵۷۶) حقدار گرفتن قصاص کسی است که حقدار گرفتن میراث باشد موافق فرائض
درینصورت زوج وزوجه نیز داخل است در طلب آن (قاضیخان)
(۵۷۷) حقدار اول گرفتن قصاص پسر مقتول است بعد از ان پسر پسر او بعد از ان
پدرش و بعد از ان جد مقتول بعد از ان برادر اعیانی بعد از ان برادر پدری بعد از ان برادر
زاده اعیانی بعد از ان برادر زاده پدری بعد از ان عم مقتول بعد از ان عم پدری و بعدازان
عم جد او موافق ترتیب عصبات (حمادیه)
(۵۷۸) اگر بعضی ورثه مقتول صغیر و بعضی کبیر باشند حصه کبار را قصاص
گرفتن میرسد (محیط سرخسی)
(۵۷۹) واگر ورثه مقتول همه کبار باشند بعضی آنها را قصاص گرفتن جایز نیست بلکه
همه ورثه مقتول جمع شوند (قاضیخان)
(۵۸۰) واگر همه ورثه مقتول صغار باشند سلطانرا قصاص گرفتن میرسد (محیط السرخسی)
(۵۸۱) اگر سلطان عفو کند صحیح نباشد واگر برمقدار دیت صلح کند جائز است زیرا که
در گرفتن دیت برا طفل منفعت است و همین حکم است در حق معتوه (حمادیه)


باب سوم در استیقای قصاص ۹۰
(۵۸۲) هیچ ورثه مقتول را جائز نیست که برای گرفتن قصاص کسی را در غیاب خودها
وکیل کنند (قاضیخان)
(۵۸۳) اگر وارث مقتول معقل باشد یا صغیر بود پدرش را میرسد که قصاص بگرید یا صلح
کند عوض مال و نمیرسد او را که عفو نماید و همین حکم است در باب قطع شدن دست صبی یا مجنون که پدر او را
قصاص گرفتن صلح کردن از قاطع جائز است و عفو کردن جائز نیست و قاضی بمنزله پدر باشد و دمی
نیز بمنزله پدر است لیکن او را قصاص گرفتن از قاتل نمیرسد و صلح کردن قصاص نفس و اطراف بدین جایز است (هدایه)
(۵۸۴) واگر صغیر ولی قصاص باشد برادر بزرگ او را نمیرسد ولایت قصاص گرفتن از قاتل (محیط)
(۵۸۵) واگر کسی کشته شد و هیچکس وارث او نیست درینصورت سلطانرا میرسد که
از قاتل قصاص گیرد (اختیار شرح مختار)
(۵۸۶) اگر کسی سوزانید شخصی را در آتش یا غرق کرد در آب درینصورت بشمشیر ازو
قصاص گیرند و همین حکم است در صورتیکه قطع کرد کسی دست یا پای شخصی را و ہلاک شد انشخص
قصاص گرفته شود بشمشیر و دست و پای قاتل بریده نشود مثل مقتول و همین حکم است در شجۀ
ہاشمہ که موجب ہلاک شود (محیط السرخسی)
(۵۸۷) اگر دو گواه عادل نزد کسی گواهی دهند وبگویند که پدر ترا فلانکس کشت او را
نمیرسد که بدون از حکم قاضی قصاص بگیرد (خزانة الروایه)


۹۱ باب چهارم در بیان شهادت قتل

باب چهارم
(در بیان شهادت قتل)
(۵۸۸) هرگاه دو مرد گواهی دهند بر شخصیکه او بشمشیر زد کسی را و آنکس مجروح شد و
صاحب فراش ماند تا که مُرد درینصورت بر جارح قصاص است (مبسوط)
(۵۸۹) مجروح هرگاه تا وقت هلاک صاحب فراش شد هلاک او منسوب بجرح
مذکور است (الاشباه والنظائر)
(۵۹۰) و سزاوار نیست قاضی را که پرسد از گواهان آنکه مجروح از همان زخم مُرد
یا نه قتل عمد باشد یا خطا اگر گواهان خود گواهی دهند بر آنکه مجروح از همان جراحت مُرد شهادت
باطل نمیشود (مبسوط)
(۵۹۱) واگر گواهان گواهی دهند بر شخصیکه او مقتول را بشمشیر زده تا که مُرد و زیاده
ازین چیزی نگفتند این قتل عمد است مگر آنکه قاضی اگر سوال کند از گواهان که قاتل عمداً بشمشیر زد
محکترو (مبسوط)
(۵۹۲) و همچنین اگر گواهان گواهی دهند که قاتل بتیغ یا بتیر یا بامثال آن کُشت اینهمه قتل
عمد است (مبسوط)
(۵۹۳) اگر دو مرد گواهی دهند بر شخصیکه او خطا قتل کرد کسی را بشمشیر گواهی آنها
مقبول است و بر عاقله قاتل حکم دیت باشد (محیط)


باب چهارم در بیان شهادت قتل ۹۲
(۵۹۴) واگر گواهان گویند ما نمیدانیم که او قتل کرد بعمداً یا خطا، گواهی آنها مقبول ست
و حکم دیت بر مال قاتل بود (محیط)
(۵۹۵) اگر یک گواه گواهی قتل عمد و گواه دیگر گواهی قتل خطا دید گواهی هر دو نفر مقبول نسیت (ذخیره)
(۵۹۶) واگر یک گواه گواهی داد بر شخصی بقتل خطا، و گواه دیگر گواهی داد با قرار
کردن قاتل بقتل خطا گواهی آنها مقبول نباشد (مبسوط)
(۵۹۷) واگر گواهان اختلاف کردند در موضع جراحت از بدن مقتول گواهی آنها
باطل باشد (مبسوط)
(۵۹۸) و همچنین اگر دو گواه گواهی دادند و در وقت قتل یا در مکان آن اختلاف کردند
گواهی آنها مقبول نیست (مبسوط)
(۵۹۹) اگر گواهان گواهی دهند که فلان کس کشت زید را فلان روز در مکه ودیگر
گواه گواهی دهند که همانکس کشت زید را همانروز در کوفه گواهی همه آنها مقبول نباشد
واگر قاضی بر گواهان اولی حکم کرد بعد از ان اگر گواهان قوم حاضر شده گواهی دهند
گواهی آنها مقبول نباشند (هدایه)
(۶۰۰) واگر گواهان اختلاف کردند در آله قتل یعنی یک گواه گواهی داد که قاتل
بشمشیر قتل کرد گواه دیگر گواهی داد که او قتل کرد بسنگ یا یک گواه گواهی داد که او قتل
کرد بشمشیر و گواه دیگر گواهی داد که او قتل کرد با کارد یا یک گواه گواهی داد که او قتل کرد
بسنگ و گواه دیگر گواهی داد که او قتل کرد بعصاء در ینصورت گواهی آنها مقبول نیست (محیط)
(۶۰۱)


۹۳ باب چهارم در بیان شهادت قتل

(۶۰۱) اگر یک گواه گواهی داد بر شخصی که او قتل کرد کسی را بشمشیر یا بعصا و گواه
دیگر گواهی داد که او قتل کرد لیکن نمیدانم که بکدام آله قتل کرد این گواهی مقبول نیست (محیط)
(۶۰۲) اگر دو گواه گواهی دادند بر شخصی که او قتل کرد لیکن نمیدانیم که بکدام آله قتل کرد
این گواهی مقبول بود و حکم کرده شود بدیت بر مال قاتل و حکم کرده نشود بقصاص قاتل (محیط)
(۶۰۳) واگر یک گواه گواهی داد که قاتل اقرار کرد بقتل عمد بشمشیر و گواه دیگر گواهی
داد که قاتل اقرار کرد بقتل عمد بکار دو مدعی گفت که قاتل هر دو اقرار کرده است لیکن او قتل کرده
است لیکن او قتل کرده است به تیره درینصورت گواهی جائز است و قصاص قاتل (محیط)
(۶۰۴) اگر دو گواه باقرار قاتل گواهی دهند و در زمان یا مکان اقرار اختلاف
کنند گواهی آنها مقبول است (سراجیه)
(۶۰۵) اگر دو گواه گواهی دادند بدینمضمون که همین دو کس قتل کردند یکی بشمشیر ودیگر
بعصا و نمیدانیم که از انها صاحب شمشیر کدام است و صاحب عصا کدام است درینصورت
گواهی آنها مقبول نیست (شرح مبسوط)
(۶۰۶) و همچنین گواهی مقبول نیست در صورتیکه دو کس گواهی دهند بر دو مرد بدینمضمون
که آنها قطع کرده اند دو انگشت شخص مدعی را و فرق نمیتوانیم کرد که کدام انگشت را کدام یک
از آنها قطع کرد (شرح مبسوط)
(۶۰۷) اگر کسی مجروح شد و گفت که مرا فلانکس مجروح کرده است و بعد هلاک
شدن مجروح وارث او گواهان آورد برینمعنی که کسی دیگر او را مجروح کرده درینصورت


باب چهارم در بیان شهادت قتل ٩٤
گواهان مدعی مقبول نباشد (ظهیریه)
(٦٠٨) شخصی کشته شد و دو پسر وارث گذاشت یکی از ان حاضر است و دیگر غایب
و پسر یکه حاضر بود گواهان آورد بر قتل پدر خود گواهان او مقبولند و قتل کرده نشود قاتل
تا آمدن پسر غائب لیکن حبس کرده شود هرگاه پسر غائب منکر شود بترجیح قول صاحبین امور
نشود باعاده بینه و در قتل خطا و سائر دیون نیز اعاده گواهان ضرور نیست (کافی و منحة الخالق)
(٦٠٩) هرگاه جمیع ورثه حاضر شده دعوی خون مورث خود نمودند بر دو کس که یکی
از آنها حاضر است و دویم غائب دو گواهان آوردند بر هر دو مدعی علیه بقتل عمد درینصورت
گواهان مقبولند بر همان مدعی علیه که حاضر است و او بقصاص برسد قبل حاضر شدن مدعی علیه
دویم که غائب است و بر مدعی علیه غائب گواهان مقبول نباشد و بر وی قصاص نشود هرگاه حاضر
شود و انکار قتل نماید ورثه مقتول را لازم است که اعاده بینه کند بمواجهه او (ذخیره)
(٦١٠) اگر شخصی قتل کرد کسی را و برادر مقتول دعوی کرده گواهان آورد بر ضنمی که
سوی او دیگر وارث نیست و قاتل گفت که مقتول را پسر است درینصورت قاضی را میباید که در
حکم قصاص تاخیر کند و تحقیقات قول قاتل نماید (محیط برهانی)
(٦١١) اگر دوکس گواهی دادند بر شخصی که او کسی را خطاء کشت و حکم کرده شد بر عاقله قاتل
باو فای دیت بعد از ان زنده حاضر آمد آنکس که بر قتل او گواهی داده بودند پس عاقله آنشخص
میرسد که دیت از ولی بگیرند یا از گواهان بگیرند و گواهان رجوع نمایند بر ولی او و اگر گواهان
گواهی دادند بقتل عمد و قاتل کشته شد و بعد از آن آنکس که بر قتل او گواهی داده بودند زنده

حاضر امد


۹۵ باب چهارم در بیان شهادت قتل
حاضر اند ورثه اختیار دارند که از ولی ضمان بگیرند یا از گواهان و هرگاه از گواهان ضمان
گرفتند هم بترجیح قول صاحبین گواهانرا میرسد که بر ولی رجوع نمایند (کافی)
واگر شاهدان زور باشند بقرار نظامنامه جزا تعزیر شوند .
(۶۱۲) واگر گواهان گواهی اقرار قاتل دادند بقتل خطا یا عمد بعد از ان حاضر آمد
آنکس که اقرار بقتل او کرده بود درینصورت بر گواهان ضمان نیست بر ولی ضمان است اقرار او
عمد باشد یا خطا (المحیط)
(۶۱۳) اگر گواهان بقتل عمد گواهی دادند و قاتل قصاص شد بعد از ان گواهان از
گواهی رجوع کردند درینصورت برگواهان دیت لازم آید قصاص نیست (مضمرات)
(۶۱۴) اگر گواهان بقتل خطا گواهی دادند و آنها رجوع کردند بر آنها دیت لازم شود
از مال آنها و همین حکم در جنایت اعضاء بدنست که از خطا باشد (بدایع)
(۶۱۵) شخصی کشته شد و دو پسر گذاشت پسر کلان او گواهان آورد بر پسر خود او
که پدر خود را کشته و پسر صغیر او بر شخصی اجنبی گواهان آورد که او قتل کرده است پدرش را درینصورت
پسر کلان نصف دیت را بگیرد از پسر خورد نصف دیت را بگیرد از همان شخص اجنبی و اگر هر دو پسر
یکی بر دیگر گواهان آورد بر هر یکی از آنها نصف دیت است بر اسب دیگری ، و میراث مقتول برآی
هر دو پسر است در هر دو صورت (الکافی)
(۶۱۶) واگر شخصی کشته شد و دو پسر گذاشت یکی از انها گواهان آورد بر شخصی که او
کشته است پدرش را عمداً و پسر دوم گواهان آورد بر همانشخص و شخص دیگر که آن هر دو کشته اند


باب چهارم دربیان شهادت قتل ٩٦
پدرش باعمدا درینصورت قصاص نیست برهیچکس وبرای پسر اول نصف دیت است از کسیکه دو
گواهان آورده (خزانة المفتین)
(۶۱۷) شخصی بقتل رسید و دو پسر گذاشت یکی از آنها گواهان آورد بر شخصیکه اوپردش
عمدا قتل کرد و پسر دوّم بیّنه آورد بر شخصیکه او پدرش را خطا کشت درینصورت بر هیچکدام از هر دو
مدّعی علیه قصاص نیست و برای پسر که دعوی عمد کرد از مدّعی علیه او نصف دیّت است در سه سال و برای
پسر که دعوی خطا کرد نصف دیّت است بر عاقلۀ مدّعی علیه او در سه سال (محیط)
(۶۱۸) اگر شخصی بقتل رسیده یک پسر ویک برادر گذاشت و هر یک بردیگری
از آنها دعوی خون او کرد درینصورت گواهان برادر او لغوند و حکم کرده میشود بر گواهان پسر
بر برادر شرع اگر دو پسر گذاشت هر یکی از آنها گواه آوردند بر دیگری و برادر مقتول تصدیق
دعوی یکی را بر دیگری از آنها نمود تصدیق او بهیچ معتبر نیست (کافی)
(۶۱۹) و اگر هر دو پسران مقتول یکی بر دیگر گواهان گذرانیدند برقتل کردن پدرشان
برادر مقتول گواهان آورد برینکه آن هر دو پسر پدر خود را کشته اند درینصورت گواهان برادر مقتول
مقبولند و میراث مقتول ببرادرش میرسد و بر پسران مقتول قصاص است در عمد و دیّت است
درخطا بر عاقلۀ آنهــــــا (محیط)
(۶۲۰) اگر کسی دعوی کرد که او ولی مرا شجّۀ موضحه نموده که از ان هلاک شد
وگواهان آوردۀ او گواهی شجّۀ موضحه وصحت یافتن آن دادند قبول است گواهی آنها
در شجّۀ موضحه و بر مدّعی علیــــه حکم قصاص است بقدر موضحه و همچنین اگر یک گواه گواهی


۹۷ باب چهارم در بیان شہادت قتل
بسرایت شجه و گواه دیگر گواہی بصحت شجه داد قبولست گواہی ہر دو گواه بر دعوی شجه زیرا که
ہر دو دران متفقند و اگر مدعی خواسی بصحت شجه نمود گواه سرایت باطل شود (محیط)
(۶۲۱) و اگر شجه کستر از موضحه باشد عاقله متحمل آن نداد مگر بسرایت آن بتقل
مثل سمحاق و کمتر از ان و اگر مدعی دعوی کرد که مقتول ندان ہلاک شد مرا بر عاقله او دیت
و بر دعوی خود دو گواه آورد یکی از آنها گواہی موافق دعوی مدعی داد و گواه دیگر
بر صحت یافتن او از ان شجه گواہی داد گواہی گوامان بدعوی شجه مقبول باشد و حکم
بارش شجه از مال مدعی علیه شود (محیط)
(۶۲۲) و اگر گواہان بر شخصے گواہی قتل دادند و دیگر گواہان بر شخصی
دیگر گواہی قتل دادند و مدعی بر ہر دو کسان دعوی قتل نمود گواہی همه
گواہان باطل شود (ہدایہ)


بک پنجم بیان اقرار قاتل تصدیق بدعی تکذیب     ۹۸

باب پنجم
(در بیان اقرار قاتل و تصدیق مدعی و تکذیب او)

(۶۲۳) هرگاه دو کس اقرار بقتل شخصی نمودند بدینوجه که هر یکی از آنها اقرار کرد که
مرا کشته ام فلانکس را و وارث مقتول بر هر دو دعوی قتل کرد درینصورت او را میرسد که هر دو را
قصاصاً قتل نمایند اگر وارث مقتول یکی را گفت که تو کشته او را میرسد که از همانکس
قصاص گیرد (المبسوط)
(۶۲۴) اگر اقرار کرد قاتل بقتل عمد و وارث مقتول دعوی خطا کرد بر آ ورثه
مقتول هیچ لازم نمی آید (قاضیخان)
(۶۲۵) اگر وارث مقتول بعد دعوی خطا تصدیق مدعی علیه نموده دعوی عهد کرد بر قاتل
دیت لازم میشود اگر قاتل اقرار بقتل خطا کرد و وارث مقتول دعوی عمد کرد بر قاتل دیت لازم
است اما اگر شخصی اقرار کرد که من کشتم عمداً و وارث مقتول تصدیق او نمود و قتل کرد آنرا
بعد از ان شخصی دیگر اقرار کرد که من مورث ترا کشته ام عمداً درینصورت وارث مقتول را
میرسد که او را قتل نماید و اگر وارث مقتول وقت اقرار شخص اول گفت که تو تنها مورث
مرا کشته وقتل کرد او را باز شخص دیگر گفت که من تنها مورث ترا کشته ام و وارث مقتول
تصدیق او را نمود در ینصورت بر وارث مقتول دیت لازم آید عوض خون مدعی علیه اول
و عوض خون مورث خود دیت میگیرد از شخص ثانی (محیط)
(۶۲۶)


۹۹ باب پنجم در بیان اقرار قاتل وتصدیق مدعی تکذیب او
(۶۲۶) منقول است از امام محمد رح در صورتیکه شخصی بر دو کس دعوی قتل عمد نموده
طلب قصاص کرد و یکی از آنها تصدیق مدعی را نمود و دیگری اقرار زدن به عصا کرد خطاءً
درینصورت بر هر دو مدعی علیهما دیت لازم آید استحساناً از مال آنها در سه سال و اگر مدعی دعوی
قتل خطا کرد و هر دو مدعی علیهما اقرار عمد کردند درین صورت بر مدعی علیهما هیچ لازم نیاید و اگر
مدعی دعوی خطا کرد و هر دو مدعی علیه موافق دعوی او اقرار بقتل خطا کردند بر هر دو مدعی علیه مها دیت
لازم آید و اگر مدعی دعوی خطا کرد و یکی از آنها اقرار عمد و دیگری اقرار خطا نمود بر هر دو مدعی
علیه دیت لازم آید (محیط)
(۶۲۷) اگر مدعی بر دو کس دعوی قتل عمد کرد و یکی از ان اقرار خطا کرد و دیگری اقرار عمد نمود
بر هر دو مدعی علیه دیت لازم آید (خزانة المفتین)
(۶۲۸) و اگر مدعی دعوی عمد کرد بر دو کس و یکی از آنها اقرار بقتل عمد نمود و دیگری
انکار محض کرد و مدعی را گواهان نبود درینصورت کسی که مقر شد قتل کرده شود (محیط)
(۶۲۹) و اگر مدعی در همین صورت دعوی خطا کرد بر هر دو مدعی علیه هیچ لازم نیاید
(شرح زیادات)
(۶۳۰) شخصی بر دو کس دعوی قتل عمد کرد و یکی از ان اقرار کرد که من تنها کشته ام عمداً
و بر دیگری رو برد گواه گواهی دادند که او تنها کشته عمداً درینصورت گواهی مقبول است
و بر مقر قصاص است در ر صورت خطا نصف دیت بر مقر لازم آید و بر مدعی علیه ثانی که گواهان
بر و گواهی دادند هیچ لازم نیاید (شرح زیادات)


باب پنجم در بیان اقرار قاتل و تصدیق مدعی و تکذیب او ۱۰۰

(۶۳۱) اگر شخصی براے کسے اقرار کرد که من کشته ام همراه فلانکس مورث ترا عمداً وفلان
همراه او گفت که ما قتل کردیم خطأءً وآنکس را که اقرار عمد کرده بود وارث مقتول گفت که تو تنها
کشته درینصورت وارث مقتول را میرسد که قتل کند آنکس را که اقرار عمد کرده بود واگر
وارث مقتول دعوی خطا کرد درینصورت هیچ لازم نمیآید (محیط)
(۶۳۲) شخصی را هر دو دست بریده شد که ازان ہلاک گشت وارث او دعوی کرد
که فلانکس دست راست اورا عمداً برید وفلانکس دست چپ اورا برید عمداً و آنشخص از قطع شدن
هردو دست هلاک شد و مدعی علیه که براے دعوی قطع کردن دست چپ او بود اقرار کرد
که من قطع کرده ام دست چپ اورا عمداً واز همان زخم ہلاک شد و مدعی علیه ثانی انکار نمود
درینصورت مورث مقتول را میرسد که قتل کند همان مدعی علیه اوّل را که اقرار نموده است (محیط)
(۶۳۳) واگر وارث مقتول گفت که فلانکس قطع کرد دست چپ اورا عمداً ونمیدانم
که کدام کس دست راست اورا قطع نموده لیکن هر دو دست او قطع شده عمداً واز قطع شدن
هر دو دست هلاک شد و مدعی علیه که برو دعوی قطع کردن دست چپ بود اقرار نمود که
من قطع کرده ام دست چپ اورا عمداً و او ہلاک شد از همان قطع برو هیچ لازم نیاید (محیط)
(۶۳۴) واگر وارث مقتول گفت که فلانکس قطع کرد دست راست اورا عمداً وفلانکس
دست چپ اورا عمداً و مدعی علیه که برو دعوی قطع دست چپ است اقرار کرد که من قطع کردم
دست چپ اورا عمداً ونمیدانم که کدام کس قطع کرده است دست راست اورا مگر اینقدر
میدانم که دست راست او نیز قطع شده عمداً واو از قطع هر دو دست ہلاک شد درینصورت
بر مدعی علیه


۱۰۱
باب پنجم در بیان اقرار قاتل وتصدیق مدعی و تکذیب دی
برمدعی علیه که اقرار بقطع کردن دست چپ نموده قصاص نباشد و بروی نصف عوست
لازم آید استحساناً (محیط)
(۶۳۵) و اگر یک مدعی علیه اقرار کرد که من قطع کرده ام دست او را عمداً و فلانکس
قطع کرد پای او را عمداً و از هر دو قطع هلاک شد و وارث مقتول گفت که تو تنہا دست و پای
او را قطع کرده عمداً و شخص ثانی انکار شرکت او نمود درینصورت وارث مقتول را میرسد که قتل کند
آنکس را که اقرار کرده و اگر وارث مقتول گفت که تو قطع کرده دست او را عمداً و نمیدانم که کدام
کس قطع کرده پای او را بر مدعی علیه قصاص لازم نیاید مکر در وقتیکه وارث مقتول پیش
از حکم قاضی بگوید که مرا یاد آمد که فلانکس قطع کرده است پای او را عمداً درینصورت وارث
مقتول را میرسد که قتل کند مدعی علیه را که اقرار نموده است تا اینکه اگر قاضی بحکم بطلان
حق مدعی را در حین ابہام او نموده و بعد از ان یاد کرد که فلانکس پای او را قطع کرده است
باز حق او عائد نمیشود (شرح زیادات)


باب ششم در بیان صلح و عفو و شهادت آن ١٠٢

باب ششم

(در بیان صلح و عفو و شهادت آن)

(٦٣٦) هرگاه در قتل عمد قاتل و اولیای مقتول بر مالی صلح کردند قصاص ساقط شود از قاتل و بر وی مال لازم آید قلیل باشد یا کثیر و اگر میعاد مشروط نبود درینصورت قاتل را باید که فی الفور ادا کند (هدایه)

(٦٣٧) و اگر یک وارث مقتول صلح کرد از قاتل بمال یا عفو کرد قصاص از قاتل ساقط شود و برای باقی ورثه بقدر حصه آنها از دیت بر قاتل مال لازم آید و بر آنعفو کننده هیچ نباشد (کافی)

(٦٣٨) و اگر کسے قتل کرد شخصی را عمداً و مقتول را دو وارث اند یکی از آنها صلح کرد با قاتل بر پنجاه هزار درم عوض تمام خون درینصورت صلح جائز است موافق روایت مشهور و حصه او بیست و پنج هزار درم باشد و برای وارث باقی نصف دیت بود (خلاصه تاتارخانیه)

(٦٣٩) هرگاه پسر صغیر مالک قصاص نفس یا عضوی باشد پدر او را میرسد که از جانی عوض قصاص بمال صلح نماید (هندیه)

(٦٤٠) اگر قتل خطا باشد و بر هزار دینار یا ده هزار درم صلح کند و میعاد مشروط نماید صلح قبل از حکم قاضی باشد درینصورت در سه سال لازم آید (ظهیریه)

(٦٤١) صلح از قتل خطا از دو صورت خالی نیست زیرا که بعد حکم قاضی باشد یا قبل ازان صلح


۱۰۳ باب ششم دربیان صلح در حضور شهادت آن
و صلح بعد حکم قاضی بر چهار وجه است :-
اول انکه قاضی بگرفتن جنسی از انواع دیت حکم نمود و بعد از ان بر همان جنس زیاده از دیت
مقرره شرعی اگر صلح کند هیچگونه جائز نبود .
دوم انکه بر چیز یکه حکم قاضی باشد بر اقل آن صلح کردن رواست عین باشد یا دین .
سوم انکه بر چیز یکه خلاف جنس و زیاده از حکم قاضی باشد و بر ان صلح کند اگر از انواع
دیت برعین جائز بود و اگر از اقسام دیت نیست برعین صلح جائز بود و بر دین جائز نبا
چهارم انکه برخلاف جنس و کمتر از حکم قاضی صلح کند برعین صلح کردن جائز است
و بر دین صلح جائز نیست . و اگر قبل از حکم قاضی صلح کند بریکی از انواع
دیت براکثر از دیت شرعیه جائز نیست و دراقل از ان جائز است عین باشد یا دین و اگر
برخلاف جنس از دیت شرعیه صلح کنند برعین جائز است بر دین جائز نیست (محیط)
(۶۴۲) واگر دو کس که یکی از آنها حر و دیگری عبد باشد و آنها قتل کنند شخصی
و حرو مولا عبد هردو اجازت دادند شخصی را که با ورثه مقتول صلح نماید برهزار درم و او راضی
کردورثه مقتول را درینصورت نصف بر ذمه حر و نصف بر ذمه مولا عبد مساوی لازم آید (بزا)
(۶۴۳) شخصی شجه موضحه کرد کسی را عمداً و مجروح صلح کرد با جارح بر ده هزار درم
وگرفت آنرا عوض شجه و چیز یکه از ان حادث شود و بعد از ان شخصی دیگر شجه کرد او را خطا
و مجروح از هردو شجه هلاک شد درینصورت بر عاقله جارح دوم پنجهزار درم لازم آید و جارع
اول پنجهزار درم از مال مقتول واپس گیرد (محیط)


باب ششم در بیان صلح و عفو و شهادت آن ١٠٤

(٦٤٤) اگر کسی شجه موضحه کرد شخصی را عمداً و مجروح صلح کرد با جارح عوض شجه
و چیزیکه ازان حادث شود و گرفت مال را از وی بعد ازان شخصی دیگر او را شجه موضحه
عمداً و مجروح از هر دو جراحت هلاک شد درینصورت بر جارح دوّم قصاص شجه باشد و بر
جارح اوّل هیچ لازم نیاید و همین حکم است در صورتیکه مجروح صلح کرده باشد با جارح اول
بعد جراحت ثانی (خزانة المفتین)
(٦٤٥) صلح در جنایت عمداً و خطأ که در نفس باشد یا در اطراف بدن جائز است
مگر در جنایت عمد بر زیاده از دیت نیز جائز نیست (الاختیار شرح المختار)
(٦٤٦) و هر چیزیکه بران صلح نمایند از مال بر مال جانی لازم آید نه برعاقله او (الایضاح)
(٦٤٧) و در جنایت عمد از صلح کردن بر شراب هیچ لازم نیاید (الکافی)
(٦٤٨) و در جنایت خطاء از صلح کردن بر شراب دیت لازم گردد (الاختیار شرح المختار)
(٦٤٩) واگر در جنایت ما دون نفس که عمداً شد بر غیر مال متقوم مثل شراب و خنزیر
صلح کنند هیچ لازم نیاید و عفو صحیح شود و در جنایت خطاء اگر بر غیر مال متقوم صلح کنند صلح جائز نباشد
و مدعی را در دعوی دیت اختیار باقی ماند و اگر بر گرفتن خمر صلح نمایند مثل آنست که بر غیر مال
صلح باشد (المحیط)
(٦٥٠) اگر با هم صلح کنند باینطور که خون را عوض خون دیگر معاف نمایند
جائز است (الاختیار شرح المختار)
(٦٥١) و اگر ورثه مقتول در قتل عمد بر قاتل جبر کرده صلح بر مال کردند و قاتل مال


۱۰۵ باب ششم در بیان صلح و عفو و شهادت آن
بر خود قبول کرد مال بر و لازم نیاید و قصاص ساقط شود (تاتارخانیه)
(۶۵۲) عفو کردن ولیا بر قاتل اولی است از گرفتن قصاص (اشباه والنظایر)
(۶۵۳) عفو کردن از قصاص گرفتن بهتر است و اگر همه ورثه یا بعضی ورثه مقتول
عفو کردند قصاص کامل و دیت بقدر حق عفو کننده ساقط گردد ولیکن مدعی علیه را ظلم ریش دیشید)
(۶۵۴) جائز است عفو کردن مجروح و وارثانش پیش از هلاک شدن او (اشباه)
(۶۵۵) اگر مجروح شجه یا قطع را عفو کرد و از سرایت جراحت هلاک شد دیت و عقل
لازم آید و اگر جنایت یا قطع را معہ آنچه از ان حادث شود عفو کرد هیچ لازم نگردد (سراجیه)
(۶۵۶) هرگاه وارث مقتول دو کس باشد یکی از ان عفو کند قاتل را قصاص از وی
قصاص ساقط شود و نصف دیت حق وارث ثانی در سه سال ادا نماید (کافیه)
(۶۵۷) هرگاه وارث مقتول صغیر السن بود ولی او صلح را عفو کند این طرف مجاز است خیروی)
(۶۵۸) وصی اگر صلح کند جائز باشد و اورا نرسد که عفو نماید یا قصاص گیرد (منح الغفا)
(۶۵۹) اگر عفو کند ولی مجروح قبل از هلاک شدن او جائز است استحساناً و اگرولی
مقتول قطع کرد دست قاتل را بعد از ان خون مورث خود را با و معاف نمود درینصورت
دیت دست قاتل بروی لازم آید (محیط سرخسی)
(۶۶۰) اگر شخصی قتل کرد دو کس را و برای هر مقتول او ارث باشد و وارث یک
مقتول عفو کرد قاتل را بدرخواست وارث مقتول دیگر قاتل کشته شود (سراج وهاج)
(۶۶۱) اگر شخصی قتل کرد دو کس را و وارث هر دو مقتول شخص واحد بود و عفو کند خون


باب ششم در بیان صلح در خون و شهادت آن ١٠٦
یک مقتول را او را نمیرسد که عوض خون مقتول ثانی قصاص گیرد از قاتل (جواهر نیّره)
(٦٦٢) شخصی کشته شد بقتل عمد و حکم کرده شد وارث او را که قصاص گیرد از قاتل
و وارث مقتول امر کرد شخصی را که بکشد قاتل را بعد از ان یکی درخواست عفو نمود از وارث
مقتول و او عفو کرد خون مورث خود را و کشت قاتل را شخصی که مأمور شده بود و او نمیدانست
که وارث مقتول عفو کرده است درینصورت بر مأمور دیت لازم آید و او رجوع بدیت
کند بر آمر (ظهیریّه)
(٦٦٣) اگر عفو کرد یک وارث مقتول خون مورث خود را و وارث ثانی نمیدانست
که حالاً اگر بکشم قاتل را بر من حرامست معهذا کشت قاتل را درینصورت قصاص بروے
لازم آید و نصف دیت بخون اوست از مال قاتل و اگر نمیدانست که قتل حرام است و کشت
قاتل را بروے دیت لازم آید مطلع باشد از عفو کردن یک وارث یا نه (محیط سرخسی)
(٦٦٤) اگر دو کس شخصی را کشتند و اولیا مقتول برای یک قاتل عفو کردند
آنها را نمیرسد که قاتل دوّم را بقصاص رسانند (قاضیخان)
(٦٦٥) اگر اولیاء مقتول بجز قصاص را عفو کردند عفو جائز باشد و بر آنها
بر جیر کننده هیچ لازم نیاید (محیط) در تعزیر او رجوع بنظامنامه شود.
(٦٦٦) شخصی شجّه موضحه کرد کسی را عمداً و مجروح معاف کرد او را از شجّه و چیزیکه
از ان حادث شود بعد از ان همآن شخص او را شجّه موضحه دیگر کرد عمداً و مجروح او را معاف
نکرد و هلاک شد از هر دو جراحت درینصورت بر جارح دیت کامله باشد در سه سال
در حق


۱۰۷ باب ششم بیان صلح وعفو و شهادت آن

در حق او عفو نبود و بروی قصاص لازم نیاید (محیط)
(۶۶۷) اگر کسی دو شجه موضحه در شخصی راد مجروح یک شجه او را و آنچه ازان
حادث شود معاف کرد بر جارح و بعد ازان مجروح ہلاک شد از هر دو شجه پس اگر
ثبوت جراحت از اقرار جارح باشد بر جارح دیت لازم آید و عفو جائز نیست زیراکه
وصیت بر آقاتل بود و اینمعنی صحیح نباشد و اگر ثبوت جراحت بگواهان بود پس اگر وصیت
بروی عاقله است درینصورت عفو صحیح است و نصف دیت از عاقله ساقط شود بشرطیکہ بقدر
ثلث مال مقتول باشد و اگر در صورت مذکوره هر دو شجه موضحه عمدا باشد بر جارح هیچ لازم نباشد
زیرا که از عفو یک جراحت عفو جراحت دیگر نیز بود (ظهیریه)
(۶۶۸) عفو از دو صورت بیرون نیست زیرا که یا از عمد باشد یا از خطا و هر دو
بر دو گونه است یکی آنکه عفو از جراحت و آنچه از ان حادث شود مثلا عفو کرد جنایت را
یا عفو کرد شجه یا قطع را مع آنچه ازان حادث شود دوم آنکه عفو از نفس جراحت باشد
مثلا عفو کرد شجه را یا عفو کرد قطع را پس اگر جنایت عمدا باشد و مجروح گفت که من معاف کردم
کردم ترا از قطع مع آنچه از ان حادث شود یا گفت که معاف کردم ترا از شجه مه آنچه
ازان حادث شود درینصورت بر جارح هیچ لازم نیاید و ساقط شود از ذمه او جنایت
قطع و شجه و هرچه ازان حادث شود و اگر مجروح گفت که من معاف کردم ترا از قطع
یا شجه درینصورت سرایت جراحت عفو نشود و اگر مجروح ازان هلاک شد بر جارح
دیت لازم گردد و اگر جنایت خطا باشد و عفو کرد او را از قطع یا شجه واو ہلاک شد

در از جنایت که من معاف کردم


باب هشتم در بیان صلح در عفو و شهادت آن ۱۰۸

بر عاقله جانی دیت است و اگر عفو کرد او را از قطع و آنچه از ان حادث شود عفو صحیح است
مگر آنکه در صورت عمد تمام دیت عفو شود در صورت خطا که دیت بر عاقله باشد وصیت
در ثلث مال جائز بود و این وصیت بر عاقله جارح باشد (محیط السرخسی)

(۶۶۹) واگر شخصی کشته شد عمداً و اورا دو کس وارث باشد یکی از آنها حاضر بود و
دیگری غائب و وارث حاضر دعوی کرد که وارث غائب عفو کرده حصه من مال میشود قاتل
انکار نمود و مدعی گواهان ثابت کرد درینصورت در حق حاضر و غائب حکم بدیت کرد
می شود (فصول عمادیه)

(۶۷۰) اگر دو وارث مقتول باشد یکی از ان حاضر است و دوم غائب و قاتل
گفت که وارث غائب عفو کرده است و برینمعنی گواهان آورد گواهان او مقبول شود
و عفو جائز شود و هرگاه حکم عفو کرده شد بعد از ان وارث غائب حاضر آید اعاده بینه
بر قاتل نیست و هرگاه قاتل گفت که وارث غائب عفو کرده است و برینمعنی کسی گواه است
و درخواست حلف از حاضر نمود درینصورت تاخیر کرده شود تا که وارث غائب حاضر شود
و قسم کند و هرگاه وارث غائب آمده قسم کرد بر قاتل قصاص باشد (مبسوط)

(۶۷۱) شخصی عمداً کشته شد و برادر او گواه آورد برینمعنی که او وارث مقتول
و سوای او دیگر وارث ندارد و قاتل گواه آورد برینمعنی که مقتول را پسری وارث است
قاضی را باید که تاخیر کند و بگواهان برادر مقتول بر قاتل حکم نکند و اگر قاتل گواه آورد برینکه
مقتول را پسری وارث است و او صلح کرده است یا قاتل بریت دویت گفت نزد


١٠٩ باب ششم در بیان صلح بر عضو و شهادت آن
یا گواه بر عفو او آورد درینصورت نیز گواهان قاتل مقبول شوند و هر گاه پسر مقتول حاضر شود
و انکار صلح یا عفو نماید قاتل را باید که اعاده بینه کند بمواجهه پسر مقتول و گواهان که بمواجهه
برادر مقتول گواهی دادند بران حکم نشود و اگر مقتول را دو برادر وارث باشد یکی ازان
حاضر و دیگر غائب بود و قاتل گواه آورد که برادر غائب صلح کرده است گواهان قاتل
قبول شوند و هر گاه برادر غائب حاضر آید و انکار صلح کند بر قاتل اعاده بینه نباشد
و حق برادر غائب که بود از ذمه قاتل ساقط شود و نصف دیت که حق برادر حاضر باشد
بر قاتل لازم آید (قاضیخان)
(٦٧٢) اگر قاتل گوید که بر عفو غائب گواهان دارم لیکن گواهان من بجای دیگرند
درینصورت تأخیر کرده شود سه روز و اگر بعد از سه روز مهلت قاتل گفت که گواهان من
غائب اند یا از ابتدا پیش از مهلت بگوید که گواهان من غائب اند درینصورت قصاص
نباشد مگر وقتی که در علم قاضی در آید که اگر قاتل گواهان میداشت حاضر میآورد (محیط)
(٦٧٣) و هر گاه دو کس وارث مقتول باشند یکی از ان گواهی بدهد بر وارث دوم
که او معاف کرده است قاتل را پس این به پنج گونه هست: یا آنکه وارث دوم و قاتل
هر دو تصدیق عفو او را کنند یا آنکه هر دو تکذیب او را نمایند یا آنکه وارث دوم تکذیب کند
و قاتل تصدیق آن نماید یا آنکه قاتل تکذیب آن کند و وارث دوّم تصدیق آن نماید
یا آنکه هر دو سکوت نمایند و در هر پنج صورت عفو صحیح شود قصاص ساقط گردد (محیط)
(٦٧٤) واگر دو وارث مقتول بر بعض ورثه گواهی عفو دهند از حصه دیت او


باب ششم در بیان صلح و عضو و شهادت آن ۱۱۰

و قتل خطا گواهی آنها مقبول است بشرطیکه گواهان حصه خود را نگرفته باشند (محیط سرخسی)
(۶۷۵) اگر گواهان در عفو گواهی صلح بر اقل دیت داده رجوع کردند بر گواهان
ضمان لازم نیاید برابر است که هریکی از مدعی و مدعی علیه منکر باشند زیرا که از گواهی آنها
نقصانی نشد، و اگر گواهی بر زیاده از دیت داده رجوع کردند و قاتل منکر بود ضمان
آنچه زیاده از دیت باشد بر آنها لازم شود و نیز همین حکم است در ما دون نفس (مبسوط)
(۶۷۶) در جنایتیکه موجب مال باشد مثل قتل خطا یا جراحت عمد که موجب
ضمان باشد اگر گواهان گواهی عضو دهند و بعد از ان رجوع کنند بر گواهان دیت یارش
آن لازم آید اگر تمام دیت باشد در سه سال و از پانصد درم تا ثلث دیت در یکسال
و زیاده ازان تا دو ثلث در سال دوئم و اگر از پانصد درم کمتر بود فی الحال ادا نمایند
و آنچه برجانی فی الحال لازم آید اگر گواهان برابر است آن گواهی دهند و بر گواهی آنها
حکم شد بعد از ان اگر از گواهی خود رجوع نمایند ضمان آن بر گواهان فی الحال لازم
آید (حاوی قدسی)
(۶۷۷) در هر مسئله که قصاص بواسطه شبهه ساقط شود در باب تمیز آن
رجوع بنظامنامه جزائیه کرده شود.


۱۱۱ باب هفتم در بیان قصاص اعضا
باب هفتم
(دربیان قصاص اعضاء)
(۶۷۸) در مادون نفس شبه عمد نیست و دران یا عمد است یا خطاست (قدوری)
(۶۷۹) در قصاص ما دون نفس مساوات شرط است در بدل پس قطع نشود دست
راست عوض دست چپ و دست چپ عوض دست راست و نیز قطع کرده نشود دست
صحیح عوض دست شل و نیز قطع کرده نشود دست زن عوض دست مرد و نه دست مرد
عوض دست زن (قاضیخان)
(۶۸۰) ونیز قطع کرده نشود دست حر عوض دست عبدونه دست عبد عوض
دست حر و نیز قطع کرده نشود دست عبد عوض دست عبد زیرا که دیت دست عبد
نصف قیمت او باشد چون قیمت عبد مختلف است مساوات نماند (قاضیخان)
(۶۸۱) در قصاص مساوات مقدار اعضا شرط نیست لهذا دست کلان
عوض دست کوچک و دست جوان عوض دست طفل قصاص میشود (قاضیخان)
(۶۸۲) اگر قطع عضو از مفصل باشد دران قصاص است بر جانی از همان فصل
او و اگر قطع از مفصل نه بلکه از شکستن استخوان بود قصاص لازم نیاید (مبسوط)
(۶۸۳) اگر قطع شود چیزی از پوست سر یا پوست بدن قصاص لازم نیای
و نیز در قطع گوشت رخساره و پشت و شکم قصاص نیست و همچنین حکم است در فج (محیط)


باب هفتم در بیان قصاص اعضا ۱۱۲
(۶۸۴) در استخوان قصاص نیست مگر در دندان که دران قصاص لازم آید (کافی)
(۶۸۵) و نیست قصاص هیچگونه در موی بدن (ذخیره)
(۶۸۶) وقصاص نیست در میانچه و شت زدن از با شکر کردن کوفتن (جواهر اخلاط)
(۶۸۷) قصاص کرده نمیشود چشم راست عوض چشم چپ و چشم چپ عوض چشم راست (محیط)
(۶۸۸) اگر بر چشم شخصی زد که روشنی در چشم او نماند و چشم او با قیست از جانی
قصاص نگیرند باینطور که شیشه آهنی را بافتاب کرم کنند و در مقابل چشم مجرم بگذرند
که روشنی چشم او ضایع شود و پنبه را تر کرده بر چشم دویم و درد او نهند تا محفوظ بماند (کافی)
(۶۸۹) برابر است که چشم مجرم کلان باشد یا خورد قصاص لازم آید (محیط)
(۶۹۰) چگونه تجویز کرده میشود که در چشم مدعی نور با قیست محمد بن رازی گفته
مدعی مقابل آفتاب چشم واکند اگر اشک از چشم او بر اید نور با قیست والا نوریست
و امام طحاوی رح ذکر کرده است که ماری پیش او آرند اگر از ان بترسد بدانند که
در چشم او نور است و امام محمد رح فرموده که بیند چشم او را اهل دانش و اگر متحقق نشود
که نور هست یا نه دعوی بطرف مدعی باشد و انکار بطرف مدعی علیه یعنی مدعی
دعوی خود را ثابت نماید بگواهان یا مدعا علیه قسم کند بر انکار بدینوجه که چشم مدعی
در حقیقت بی نوریست نه بر انکار علم خود (ظهیریه)
(۶۹۱) اگر چشم مضروب در چشم خانه او فرو برد یا خیره کرد قصاص نسیت (محیط)
(۶۹۲) اگر حدقه چشم کسی از جا بر اید قصاص نسیت اگر کسی حدقه چشم شخصی

برآورد


۱۱۳ باب هفتم در بیان قصاص اعضاء
برآورد و مدعی گفت که من راضیم برانکه چشم مدعی علیه را بی نور سازند و چشم او را برنیارند
من میخواهم کمتر از حق خود او را جایز نیست (محیط)
(۶۹۳) اگر کسی زد بر چشم کسی عمداً که سفید شد چشم او و نابینا شد از ان قصاص
لازم نیاید و هر جا که قصاص لازم آید هیچ فرق نیست که جنایت از سلاح شده باشد
یا غیر سلاح مثل انگشت و غیره (ظهیریه)
(۶۹۴) اگر در چشم کسی سفیدی بود و بصارت داشت و چشم جانی نیز بهمین قسم بود
وضایع کرد یکی آنها نور چشم دیگر را قصاص نیست (محیط)
(۶۹۵) اگر کسی زد بر چشم شخصی که سفید شد چشم او و بعد از ان سفیدی آنچشم
او زائل شد و بصارت او بحالت اصلی عود کرد بر مجرم ضمان و قصاص نیست اگر
بصارت عود کرد کمتر از حالت اصلی او بر مجرم حکومت عدلست (خزانة المفتین)
(۶۹۶) اگر قدری مرد مک چشم سفید شد از ضرب کسی یا قرحه یا ریح یا ورم
پیدا شد در چشم که بصارت از ان ناقص شد بر مجرم قصاص نیست و حکومت عدل لازم آید محیط
(۶۹۷) اگر چشم راست کسی سفید بود و چشم راست کسی را که صحیح بود کور کرد
بعد از ان سفیدی چشم جانی زائل شد مضروب را میرسد که قصاص از وی گیرد (محیط)
(۶۹۸) اگر کسی احول چشم باشد لیکن در بصارت او هیچگونه نقصان نبود و چشم احول
کسی عمداً کور نماید بر جانی قصاص است و اگر در بصارت او نقصان باشد بر جانی حکومت
عدل لازم آید و اگر چشم کسی صحیح و سالم بود کور کند اور اجانی که ذو خرد لعمد چشم شده


بات هشتم در سان قصاص اعضاء ١١٤
مضروب مختار است اگر خواهد چشم ناقص جانی را قصاص کند یا نصف دیت از مال
وی بگیرد (قاضیخان)
(٦٩٩) اگر چشم راست کسی مثلاً سفیده ناقص بود و کور نماید چشم راست کسی
کہ صحیح باشد پس اگر در چشم جانی قلیلے نور باشد مضروب اختیار دارد که قصاص نماید چشم
ناقص را یا از وی دیت چشم خود بگیرد و اگر چشم جانی همه سفید و بے نور محض بود که اصلا
دران روشنی نباشد قصاص نیست و اگر مدعی هنوز هیچ اختیار نکرده بود که دیگری چشم
جانی را کور کرد حق مدعی اوّل ساقط شد (خزانة المفتین)
(۷۰۰) اگر کسی کور کند چشم راست کسی را مثلاً و چشم چپ جانی کور باشد
چشم راست او صحیح و سالم بود قصاص گرفته شود از چشم راست او اگر چه جانی کور بماند
از هر دو چشم ( ظهیریه )
(۷۰۱) اگر کسی بکشد گوش کسی را که براید چرک از گوش او بر جانی قصاص نیست
ارش لازم آید از مال او ( محیط )
(۷۰۲) واگر قطع کند تمام گوش کسی را عمداً قصاص لازم آید واگر قطع کند قدری
از گوش دران نیز قصاص است بشرطیکه توان دریافت مقداریکه مساوی باشد از قدر گوش
مقطوع و امام ابو یوسف رح فرموده که گوش را مفاصل هست اگر قطع شود قدری از گوش
توان دانست که قطع از مفاصل شده باشد بر قاطع قصاص باشد از همان مفصل ( ظهیریه )
(۷۰۳) اگر گوش جانی صغیر باشد خلقةً و گوش مقطوع کلان باشد گوش بریدہ را اختیار دارد


۱۱۵
باب سیزدهم در بیان قصاص اعضا
که از جانی دیت گوش خود را بگیرد یا گوش صغیر او را قطع نماید و همین حکم است اگر گوش جانی
مشق باشد و اگر گوش بریده ناقص بود حکومت عدل برجانی لازم آید (ذخیره)
(۷۰۴) اگر کسی قطع کرد بینی کسی از بیخ درینصورت قصاص نیست زیرا که استخوان است
و مفصل نیست (خزانة المفتین)
(۷۰۵) اگر قطع کند تمام نرمه بینی را عمداً قصاص لازم آید و اگر قطع کند قدری از انرا
قصاص نیست الا انیعی که قدری از قصبه بینی را نیز قصاص نیست زیرا که قصبه بینی استخوان است
(۷۰۶) در قطع کردن نرمه بینی حکومت عدل است (خزانة المفتین)
(۷۰۷) اگر قاطع بینی اصم باشد یعنی ادراک بوی کند با بینی او کج باشد یا بینی اورا
نقصان دیگری رسیده باشد در ینصورت مقطوع الانف مختار است که بینی قاطع را قصاص کند
یا دیت بینی خود را از وی بگیرد (ظهیر یم)
(۷۰۸) اگر بینی قاطع صغیر باشد مقطوع الانف اختیار دارد در گرفتن قصاص با دیت
(۷۰۹) در قطع کردن لب قصاص است اگر امکان باشد لب بالا عوض لب
و لب پائین عوض لب پائین و بدانند که اگر تمام لب قطع شده قصاص لازم آید و اگر قدری
از لب قطع شده باشد قصاص لازم نیاید (محیط)
(۷۱۰) در قطع کردن زبان قصاص نیست تمام زبان قطع شده باشد یا قدری
(۷۱۱) از برآوردن دندان قصاص لازم میآید اگرچه دندان جانی کلانتر از دندان مقطوع
(۷۱۲) و نگیرند دندان راست عوض دندان چپ و دندان چپ عوض دندان است


باب هفتم در بیان قصاص اعضا ١١٦
وگرفته شود ثنیه عوض ثنیه و ناب عوض ناب و ضرس عوض ضرس و غیره دندان بالا را عوض
دندان پائین و دندان پائین عوض دندان بالا (جوهرة نیره)
(۷۱۳) اگر کسی دندان شخصی برآورد عوض آن دندان جانی برنیارند لیکن دندان
جانی را سوهان کنند بسوهان تا که بگوشت او برسد آنچه باقی مانده ساقط میشود (فتاوٰى ظهیریه)
(۷١٤) اگر کسی بر دندان شخصی زد که بیفتاد دندان او انتظار نمایند در گرفتن قصاص
تا که موضع دندان او صحت یابد و انتظار یکسال بکنند زیرا که پیدا شدن دندان بعد بلوغ
نادرست (ظهیریه)
(٧١٥) اگر کسی برکند دندان طفلی را انتظار یکسال میباید (سراجیه)
(٧١٦) و سزاوار است که گرفته شود از مجرم ضامن پس اگر پیدا شد دندان او مثل
دندان سابق بر مجرم قصاص و دیت نیست و اگر پیدا نشد دندان آن طفل و هنوز یکسال
نگذشته بود که آن طفل مرد بر مجرم هیچ لازم نباشد (ظهیریه)
(٧١٧) اگر شخصی دندان ثنیه کسی برکند و عوض آن دندان مدعی علیه قصاص گرفته شد
و باز دندان او پیدا گشت بار دوم قصاص کرده نمیشود (محیط)
(۷١٨) اگر کسی شکست قدری از دندان شخصی و باقی دندان شکست خود بیفتاد
درینصورت قصاص نیست (خزانة المفتین)
(۷١٩) اگر کسی دندان شخصی را برکنده او قصاصاً دندان مدعی علیه را برکند و باز
دندان مدعی پیدا شد او را میباید که ارش دندان مدعی علیه پانصد درهم ادا نماید و اگر دندان
مدعی


۱۱۷ باب ششم دربیان قصاص اعضا
مدعی کج بر آمد ارش آنرا بقرار حکومت عدل بگیرد و اگر مدعی را نصف دندان بر آمد
ارش بمدعی علیه بدهد (قاضیخان)
(۷۲۰) اگر بشکست قدری دندان و باقی دندان سیاه یا سرخ یا سبز شد یا دیگر
عیبی از عیوب بدندان شکسته او رسید بسبب شکسته شدن آن درینصورت قصاص نیست
و دیت لازم آید (خلاصه)
(۷۲۱) واگر شکست بعضی دندان یا ثلث یا ربع آن هموار نه بچگید مثل آن قصاصی خواندیشد
قصاص کنند دندان مجرم را همانقدر بسوهان و اگر دندان او شکسته باشد ناهوار نه بچکید
قصاص نیست و اندیشه شل آن پس برمجرم ارش لازم آید (ظهیریه)
(۷۲۲) در قصاص دندان بمقدار صغر و کبر دندان کاسر و مکسور معتبر نیست بلکه
بقدر دندان شکسته قصاص میشود مثلا اگر نصف دندان شکسته باشد نصف دندان
مجرم سوهان کنند و اگر ثلث یا ربع دندان شکسته باشد همانقدر از دندان مجرم سوهان کنند
(۷۲۳) واگر قدری از دندان شکسته باشد انتظار نمایند تا یکسال اگر روئید
دندان او تغیر نیاید هما نقدر دندان مجرم را سوهان کنند (محیط)
(۷۲۴) واگر شخصی بر دندان کسی زد بسبب ضرب او دندانش متحرک شد
یکسال انتظار کند طفل باشد یا بالغ اگر در یکسال دندان او بیفتاد بر ضارب دیت
و قصاص نیست و اگر درمیان یکسال دندانش افتاد از همان ضربی او رسیده بود
پس اگر ضرب او عمد باشد برمجرم قصاص است و اگر خطا باشد دیت لازم آید (محیط)


باب ششم در بیان قصاص اعضا

(۷۲۵) اگر کسی برکند دندان شخصی را و باز پیدا شد نصف دندان او بر مجرم قصاص
نیست و نصف دیت بر وی لازم آید (محیط)

(۷۲۶) و اگر کسی برآورد دندان شخصی را و همان دندان مجرم عیبی از سیاه یا زرد
یا سرخ یا سبز باشد مدعی اختیار دارد که برآرد دندان عیب دار جانی را قصاصاً و یا ازو
دیت گیرد یا نصف درهم را و اگر عیبی در دندان مدعی بود درینصورت دادن آن بقرار حکومت
عدل است (ظهیریه)

(۷۲۷) اگر کسی برکند دندان شخصی را و جانی همان دندان نداشت و بعد ازان
اورا همان دندان پیدا شد برو قصاص نیست و برآمدگی ارش است (محیط)

(۷۲۸) اگر کسی را دندان زاید بود همان دندان اورا کسی برکند بر جانی قصاص
نیست و تاوان آن بقرار حکومت عدل لازم آید (جوهرۀ نیّره)

(۷۲۹) اگر کسی گزید دست شخصی را و آنشخص دست خود را کش کرد و شکست دندان
شخص گزنده بر انشخص کشنده هیچ لازم نیاید (قاضیخان)

(۷۳۰) و اگر کسی طپانچه زد بر روی شخصی که دندان او بیفتاد بر جانی قصاص
دندان لازم آید (حمادیّه)

(۷۳۱) اگر شخصی دست غیر را از مفصل قطع کرد عمداً دست قاطع بریده شود
قصاصاً اگر چه دست او کلان باشد از دست مدعی لیکن قصاص معافی بنام جراحت
مدعی لازم شود (جوهرۀ نیّره)


۱۱۹ باب هفتم در بیان قصاص اعضا

(۷۳۲) و همین حکم است در قصاص انگشت وقتیکه از مفصل بریده شود اگر انگشت
مدعی از مفصل قطع نشده باشد بر مدعی علیه قصاص لازم نیاید (خزانة المفتین)
(۷۳۳) اگر دست کسی بریده شد از نصف ساعد عمداً یا پای کسی از نصف
ساق بریده شد عمداً بر قاطع قصاص لازم نیاید (مبسوط)
(۷۳۴) عوض انگشت راست مدعی بر انگشت چپ مدعی علیه قصاص لازم نیاید
و قصاص بر همان انگشت مدعی علیه باشد که از مدعی را قطع کرده باشد بر انگشت دیگر قصاص
نیست حاصل اینکه در قصاص اعضا مؤاخذه همان عضو باشد از مدعی علیه که از مدعی را
بریده باشد (ذخیره)
(۷۳۵) کسی را که انگشتی یا دستی نباشد اگر همان انگشت و یا همان دست کسی را
قطع کند بروی قصاص لازم نیاید (محیط برهانی)
(۷۳۶) قطع کرده نشود دست عوض پا و نه انگشت دست عوض انگشت پا (مبسوط)
(۷۳۷) و اگر دو کس قطع کند یکدست شخصی را پس بر هر دو کسان قصاص لازم نیاید
و بر آنها نصف دیت است (محیط سرخسی)
(۷۳۸) قطع کرده نشود دستیکه صحیح باشد عوض دستیکه انگشت او
ناقص باشد (محیط سرخسی)
(۷۳۹) و اگر در دست مقطوع جراحت بود پس اگر جراحت مانع مشت بستن
و دیگر افعال دست نبود که از انها نقصان دست لازم اید مانع قصاص نیست زیرا که وجود


باب هفتم در بیان قصاص اعضا ۱۲۰
و عدم اینچنین جراحت برابر است و اگر جراحت نقصان افعال باشد بر قاطع
قصاص نیست و از قطع آن حکومت عدل لازم آید (محیط)
(۷۴۰) و اگر در دست مقطوع انگشت زاید بود پس اگر نقصان فعل از آن انگشت
باشد بر قاطع قصاص نیست و اگر در افعال او نقصان نبود قصاص لازم آید (محیط سرخسی)
(۷۴۱) و اگر در کف کسی انگشت زاید بود و شخصی قطع کند همان انگشت زاید را
بر قاطع قصاص نیست برابر است که در دست قاطع انگشت زاید باشد یا نباشد (محیط)
(۷۴۲) هرگاه بسبب قطع کردن دست کسی قصاص بر دست شخصی لازم آمد
و دست مدعی علیه بسبب مرض آکله قطع شد و یا دست او را ناحق بطریق ظلم کسی
قطع کرد قصاص و دیت از وی ساقط گشت و اگر دست مدعی علیه بسبب قصاص دیگری
یا بسبب سرقه قطع شده دیت بر اول بروی لازم آید (قاضیخان)
(۷۴۳) و اگر دست مقطوع صحیح و دست قاطع شل و یا ناقص انگشت باشد پس
مقطوع مخیر است اگر خواهد قطع کند دست عیبدار او را و بعد قطع دیگر هیچ بروی
لازم نیست و اگر مقطوع خواهد دست دست خود را از وی بگیرد و قطع نکند (کافی)
(۷۴۴) و مقطوع را اختیار وقتیست که قاطع را از دست شل ناقص فایده باشد
دارد
و اگر او را از ان دست هیچ فائده نباشد محل قصاص نیست زیرا که دست غیر نافع حکم عدم
در اینصورت برای مقطوع اختیار نخواهد بود و برآ او دیت دست کاملتر لازم قاطع آ (محیط)
(۷۴۵) واگر کسی قطع کرد دو انگشت کسی را و در دست قاطع یک انگشت است
انگشت


۱۲۱ باب هفتم در بیان قصاص اعضا
انشاء انگشتها مقطوع درینصورت قطع کرده شود یک انگشت قاطع و گرفته شود دیت
انگشت دیگر (جوهرة نیره)
(۷۴۶) اگر کسی قطع کند دست راست شخصی را و قاطع را دست راست نباشد
درینصورت عوض دست مقطوع دیت لازم آید (خزانة المفتین)
(۷۴۷) اگر شخصی قطع کرد پنجه کسی را از بند دست و بعد از ان قطع کرد همان
قاطع دست دیگر کسی را از مرفق و هر دو مقطوع متفق شدند در طلب قصاص درینصورت
قطع کرده شود دست قاطع از بند آن بعد از ان صاحب مرفق مختار است که قطع کند
مابقی دست قاطع را یا از وی دیت گیرد (شرح مبسوط)
(۷۴۸) اگر شخصی قطع کرد دست راست کسی را و دست چپ دیگر کسی را
درینصورت قطع کرده شود هر دو دست قاطع و همین حکم است اگر کسی قطع کند هر دو
دست یک کس را یعنی هر دو دست او قطع کرده شود قصاصاً (مبسوط)
(۷۴۹) اگر کسی قطع کند دست راست دو کس را درینصورت قطع کرده شود
دست راست قاطع و گرفته شود دیت یکدست و تقسیم کرده شود برابر در مقطوع (مبسوط)
(۷۵۰) و اگر شخصی قطع کرد انگشت کسی را بعد از ان قطع کرد دست او را
از مفصل قبل از صحت یافتن او درینصورت قطع کرده شود دست قاطع از مفصل و
قصاص انگشت ساقط شود (محیط سرخسی)
(۷۵۱) و اگر در میان هر دو قطع صحت یافته شود درینصورت واجب است


باب ہفتم در بیان قصاص اعضا ۱۳۲
قصاص انگشت در حکومت عدل در باقی دست (محیط)
(۷٥۲) اگر کسی قطع کرد انگشت شخصی را وافتاد انگشت دوم نیز که متصل
آن بود بسبب سرایت زخم یا ورم درینصورت برای هیچ انگشت قصاص نباشد
و دیت هر دو انگشت لازم آید (ذخیره)
(۷٥۳) واگر کسی قطع کرد انگشت شخصی را عمداً پس شل شد دست او درینصورت
قصاص نیست برای انگشت و دیت برای دست لازم آید بالاتفاق (ذخیره)
(۷٥٤) واگر کسی قطع کرد انگشت شخصی را وشل شد انگشت دیگر که متصل آن بود
قصاص برای هیچ انگشت نیست ودیت هر دو انگشت لازم آید (ظهیریه)
(۷٥٥) اگر کسی قطع کرد انگشت شخصی را عمداً و روان شد کارد بر انگشت
دیگر نیز و قطع کرد او را درینصورت قصاص برای انگشت اول ودیت برای
ثانیست بالاتفاق (محیط)
(۷٥٦) اگر کسی قطع کرد دست شخصی را وقصاص کرده شد دست قاطع بعد از ان
ہلاک شد مجروح اول از همان زخم درینصورت قصاصاً قتل کرده شود مقطوع ثانی
که قاطع اول است واگر ہلاک شد مقطوع ثانی از زخم قطع درینصورت نیز هیچ لازم
نیاید اگر بحکم قاضی قصاص گرفته باشد (ردّ المحتار)
(۷٥۷) اگر کسی قطع کرد انگشت شخصی را یا قطع کرد دست شخصی را عمداً بعد از ان
کسی دیگر قطع کرد بقیه دست مجروح را عمداً ومجروح از ان ہلاک شد درینصورت قاطع ثانی
قتل کرده


۱۲۳ باب هفتم در بیان قصاص اعضا

قتل کرده شود قصاصاً و قطع کرده شود انگشت یا دست قاطع اوّل آنچه قطع کرد
باشد (محیط سرخسی)
(٧٥٨) اگر کسی قطع کرد دست شخصی را بعد از ان قتل کرد او را بر مجرم مواخذه
ہر دو جرم باشد برابر است که هر دو جرم عمداً باشد یا هر دو خطاءً یا یکی ازان عمداً باشد
و دیگر خطاءً پس در عمد قصاص و در قتل خطا دیت بر عاقله لازم آید و نیز برابر است که
جراحت اوّل به شده باشد یا نه مگر در صورتیکه هر دو جرم خطا باشد و جراحت اوّل به نشده باشد دیت اوّل داخل دیت دویم می‌شود.
(٧٥٩) و اگر کسی دو جرم کرد بر بدن یک شخص پس اگر هر دو جرم از یک جنس بود
یعنی هر دو عمد باشد یا هر دو خطا و هلاک شد آنشخص درینصورت هر دو جرم حکم یک جرم دارد
و اگر هر دو جرم از جنس مختلف باشند یعنی یکی ازان عمداً و دیگری خطا باشد
یا یکی از ان بعد صحّت اوّل واقع شود درینصورت بر اسب هر واحد از ان حکم اوست
ہر دو جرم از یکتا کس حاصل شود یا از دو کس (خزانة المفتین)
(٧٦٠) اگر کسی قطع کرد دست شخصی را عمداً و بعد از ان قتل کرد او را عمداً قبل
صحّت یافتن دست او درینصورت قاضی و پادشاه مختار است اگر خواهد حکم کند که
قطع کند دست قاتل را بعد از ان قتل کند او را و اگر خواهد حکم کند که قتل کند او را بغیر
قطع دست او (هدایه)
(٧٦١) در قطع تمام حشفه اگر عمداً باشد قصاص لازم آید و در قطع کردن قدری
از حشفه قصاص نیست (محیط)


بات هفتم دربیان قصاص اعضا
١٣٤
(٧٦٢) واگر کسی قطع کرد قدری از ذکر را که زیاده از حشفه باشد یا تمام ذکر را
برقاطع قصاص نیست (مضمرات و محیط)
(٧٦٣) درقطع کردن ذکر خواجه سرا و عنین حکومت عدل لازم آید ودرقطع کردن
ذکر طفل از حد حشفه ببینند اگر ذکر او حرکت میکرد در قطع عمد قصاص و در خطا دیت باشد
واگر حرکت نمیکرد حکومت عدل لازم گردد (قاضیخان)
(٧٦٤) در قطع انثیین عمداً باشد یا خطاءً دیت کامل نفس مقتول است (هدایه)
(٧٦٥) واگر قطع کرد کسی پای شخصی را از مفصل قدم یا از مفصل ورک قصاص
لازم آید واگر قطع از مفصل نباشد قصاص نیست و همین حکم است در قطع انگشت ها
یعنی اگر از مفصل قطع کند قصاص است والا قصاص نیست (محیط)
(٧٦٦) ودر قطع کردن ناخن دست یا پا قصاص نیست ودران تاوان
بقرار حکومت عدل لازم گردد (قاضیخان)


۱۲۰
باب هشتم در بیان دیات
باب هشتم
(در بیان دیات)
(۷۶۷) دیت مالیت که عوض نفوس لازم آید و ارش آنست که عوض مام دون
النفس لازم گردد (کافی)
(۷۶۸) ودیت ادا کرده شود از شتر و دینار و در هم (شرح طحاوی)
(۷۶۹) دیت کامل صد شتر و یا هزار دینار یک مثقاله یا ده هزار درهم
وزن سبعه یعنی ده در هم آن بوزن هفت مثقال و براے قاتل اختیارست که
هر چه بخواهد ازین هر سه انواع دیت را بدهد (محیط سرخسی)
(۷۷۰) و هر گاه قاتل را در وجه دیت ادای شتران در گمان
نبوند بلکه از اسنان مختار با بد در دیت شبه عمد شتریه به باشد آنرا
پنج حصه کنند بیست شتر ماده یکساله و بیست شتر ماده دو ساله و بیست شتر ماده
دو ساله و بیست شتر ماده سه ساله و بیست شتر ماده چهار ساله و در شبه عمد دیت
مغلظه باشد که در ان اشتر نر محسوب نمیشود یعنی چهار حصه کنند و پنج شتر ماده یکساله
و بیست و پنج شتر ماده دو ساله و بیست و پنج ماده سه ساله و بیست ماده چهار ساله (عالمگیره)
(۷۷۱) و دیت در قتل خطا و در قتل جاری مجری الخطا و قتل شبه عمد و در قتل
بسبب و در قتل کردن صبی و مجنون بر عاقله لازم آید (محیط برهانی)


باب هشتم در بیان دیات
(۷۷۲) در قتل عمد بر اطفال قصاص لازم نیاید و حکم عمد و خطا آنها برابر باشد
مگر در عمد دیت از مال قاتل لازم گردد (محیط برهانی)
(۷۷۳) در قتل عمد هرگاه قصاص ساقط شود بسبب شبه مانند یکه قاتل پدر
باشد دیت از مال قاتل لازم آید در سه سال و در هر مالیکه بسبب صلح لازم گردد از مال قاتل
بود و ادای آن فی الحال لازم آید (هدایه)
(۷۷٤) در عمد اگر دیت لازم شود در مال جانی باشد جنایت نفس باشد
یا مادون نفس و در خطا بر هر دو صورت بر عاقله جانی لازم آید و در قتل شبه عمد
بر عاقله جانی لازم شود (خلاصه)
(۷۷۵) دیت قتل که خطا باشد یا شبه عمد یا عمدیکه در ان قصاص بشبهه ساقط
شود بر هر کس که لازم افتد در سه سال از وی بگیرند و هرچه بر قاتل بسبب صلح لازم آید
اگر مدت مشروط نبود فی الحال ادا کند و اگر مدت مشروط بود بهمان مدت گرفته شود (مجمع)
(۷۷۶) هرگاه ثلث دیت یا کمتر از ان لازم آید در یکسال بگیرند و اگر زیاده
از ان لازم افتد زیادتی را تا بدو ثلث در سال دوم بگیرند و اگر زیاده از دو ثلث بود
زیادتی را تا اتمام دیت در سال سوم بگیرند (هدایه)
(۷۷۷) اگر کسی اقرار بقتل خطا کند و نرسانند به قاضی مگر بعد چند سال قاضی
حکم کند بادای دیت از مال قاتل در سه سال از روز حکم قاضی نه از روز مرگ (کافی)
(۷۷۸) دیت نفس طفل و بالغ هر دو برابر هست دیت مسلم و ذمی مستامن برابرست (قاضیخان)

(۷۷۹)


باب هشتم دربیان دیات
(۷۷۹) دیت زن در نفس و مادون نفس نصف دیت مرد بود و در جنایتیکه ران
آن معین بیست و حکومت عدل لازم آید در باب زن اختلاف است بعضی گفته‌اند
که در حکومت عدل مردوزن برابرند (محیط سرخسی)
(۷۸۰) ونصف شدن دیت زن بقیاس آن است که زن در میراث وشهات
بمنزله نصف مرد است بناءً علیه در حکم دیت نیز نصف دیت مرد شد (محیط سرخسی)
(۷۸۱) هر چیزی که برای آن ارش معین نیست تاوان آن بقرار حکومت
عدل لازم آید (حمادیه)
(۷۸۲) قاعده کلیه در جنایت اعضای بدن آن است که هرگاه فوت شود
جنس منفعت بتمام یا زائل شود تمام جمال که مقصود است در آدمی دیت کامله
لازم آید (هدایه)
(۷۸۳) ومعنی حکومت عدل آن است که مدعی را بدون عیب که باو رسیده است
مملوک فرض کرده قیمت او تجویز نمایند و باز او را با همین عیب قیمت کند آنچه از قیمت
اوّل نقصان شود همان حکومت عدل باشد یعنی اگر عشر قیمت نقصان شد عشر
از دیت واگر رابع آن نقصان شد ربع از دیت بدهد (کافی)
(۷۸۴) هرگاه شخصی با پسر صغیر خود در گرفتن دیت مقتول بوجه وراثت
مقتول شریک باشند پدر را میرسد که تمام دیت بگیرد زیراکه مالک حصهٔ خودست
و نیز ولی پسر صغیر خودست و هرگاه کبیر شریک صغیر شد دو او برادر یا عمّ صغیر بود


باب هشتم در بیان دیات
وکبیر وصی برای صغیر نباشد کبیر از دیت مقتولی بقدر حصهٔ خود بگیرد و او را نمیرسد
که حصهٔ صغیر را بگیرد (محیط)
(۷۸۵) اگر شخصی تراشیده موی سر کسی را و باز موی سر او پیدا نشد لازم آید
دیت کامله عوض موی سر او مرد باشد یا زن صغیر باشد یا کبیر لیکن در وقت تراشیدن
حکم دیت نشود بلکه تاخیر کرده شود یکسال و اگر مجنی علیه در همانسال بمیرد و موی سر او
پیدا نشده بود بر مجرم هیچ لازم نیاید (ذخیره)
(۷۸۶) و در موی سینه و ساعد و ساق جمال متعلق نیست لہذا از تراشیدن
آن هیچ لازم نیاید (جامع الرموز)
(۷۸۷) اگر شخصی حلق کند یا بکند ابرو کسی را و باز ابرو او پیدا نشود در ہر دو
ابرو دیت کامله و در یک ابرو نصف دیت لازم آید (مبسوط)
(۷۸۸) در تراشیدن هر چهار مژگان دیت کامل است و برای هر دو مژگان
بالا و پائین یک چشم نصف دیت و برای یکی از ان ربع دیت است (محیط)
(۷۸۹) و اگر شخصی تراشید ریش کسی را و باز ریش او پیدا نشود کمال
دیت لازم آید (ذخیره)
(۷۹۰) در تراشیدن موی سر و ریش عمد و خطا برابر است یعنی در هر دو
دیت لازم آید (کافی)
(۷۹۱) در تراشیدن نصف ریش نصف دیت لازم شود بشرطیکہ توان دانست
که نصف است


۱۲۹
باب ششم در بیان دیات
که نصف است و اگر معلوم نشود که چه قدر ریش ضایع شد تاوان بقرار حکومت عدل لازم آید محیط سرخی
(۷۹۲) واگر کسی تراشید ریش کسی را و قدری از ریش بر آمد و قدری
پیدا نشد نیز تاوان آن بقرار حکومت عدل است (قاضیخان)
(۷۹۳) و اگر بعد تراشیدن ریش سفید برآید خواه ریش مر باشد و یا عبد حکومت
عدل است (محیط)
(۷۹۴) در ریش کوسه یعنی کسی که ریش او ناقص بود اختلاف است و صحیح آنست
که اگر معدود چند تا بر در زنخدان او موی بود از تراشیدن آن دیت لازم نباید و اگر موی
بسیار بود لیکن مربوط و متصل نبود تاوان آن بقرار حکومت عدل است و اگر متصل
باشد کمال دیت لازم آید و اگر پیدا شود موی مدعی تقصیری که بود تاوان هیچ لازم
نیاید لیکن بر جانی تعزیر باشد (مبسوط)
(۷۹۵) اگر کسی تراشید بروت کسی را و باز نروید تاوان آن بقرار حکومت
عدل است (قاضیخان)
(۷۹۶) اگر شخصی تراشید موی سر کسی را و باز موی سرش نروید و مجرم گفت
که کل بود یعنی موی سر او کمتر بود بر جانی بقدر اقرار او که موی سر مذکور دارد دیت لازم
آید و همین حکم است در تراشیدن ریش اگر مجرم بگوید که کوسه بود و در رخساره او مونو بود
و همین حکم است در ابرو و مژگان که مجرم انکار موی او کند بر جانی قسم بات مگراینکه
مجنی علیه بر صحت دعوی گواه آرد (محیط سرخسی)


باب هشتم در بیان دیات ۱۳۰
(۷۹۷) دیت یا حکومت در تراشیدن موی فقیریست که باز نروید و اگرشایان
بروید هیچ تاوان لازم نیاید مگر بر مدعی علیه تعزیر لازم گردد (هدایه)
(۷۹۸) اگر شخصی زد برگوش کسیکہ کرشد و زائل شد قوه سمع ازان دیت
لازم آید (ظہیریہ)
(۷۹۹) اگر شخصی قطع کرد ظاهر هر دو گوش کسی را خطاء دیت کامل لازم که
در برای یک گوش نصف دیت باشد و اگر خشک شود گوش کسی و ناقص گردو
تاوان آن بقرار حکومت عدل است (محیط)
(۸۰۰) اگر شخصی کور کند هر دو چشم کسی را خطاء کمال دیت لازم آید و
دیت برای یک چشم بود و برای چشم کسیکه یک چشم داشته باشد نیز نصب
.... (ظهيريه)
(۸۰۱) در قطع کردن پلکها چشم کسیکه مژگان داشته باشد تاوان حکومت
عدل است د اگرشخصی مژگان یک شخص را تلف کند دو دیگر کس پلکهای اور ابتره
مژگان کامل دیت بود درین را پلکها چشم قرار حکومت عدل است (سیده)
(۸۰۲) اگر شخصی قطع کرد پلکهای چشم کسی را دیت کاملثیت شد دیت واحد
لازم آید (هدایه)
(۸۰۳) در قطع کردن تمام بینی کمال دیت باشد و همین حکم است در قطع
نصف قصبه بینی و بر جانی قصاص لازم نیاید و در قطع کردن نریه بینی نیز کمال سمیت ادقا نجا)
(۸۰۴)


۱۳۱
باب هشتم در بیان دیات
(۸۰۴) اگر کسی جرحی کرد بربینی کسی که تنفس از بینی او نشود بلکه از دهان تنفس نماید
درینصورت حکومت عدل است (ذخیره)
(۸۰۵) در شکستن بینی تاوان بقرار حکومت عدل است (ظهیریه)
(۸۰۶) در قطع هر دو لب کمال دیت است و در قطع یک لب نصف دیت است
لب بالا و پائین در دیت برابرند (محیط)
(۸۰۷) در شکستن هر دندان نصف عشر دیت است و همه دندان درین حکم
برابرند (مبسوط)
(۸۰۸) در آدمی هیچ عضوی نیست که ارش کل آن زیاده از دیت نفس باشد
مگر دندان (خزانة المفتین)
(۸۰۹) زیرا که اگر بیست و هشت دندان باشند ارش آنها چهارده هزار درم
باشد و اگر سی دندان باشد ارش آنها پانزده هزار درم باشد (ظهیریه)
(۸۱۰) اگر کسی برکند دندان شخصی را و باز اورا دندان پیدا شد ارش ساقط
میشود (جوهره نیره)
(۸۱۱) اگر پیدا شود دندان دیگر سیاه و فاسد ارش برذمه جانی باقی میماند (محیط)
(۸۱۲) اگر شخصی زد دندان کسی را که حرکت کرد دندان او تأخیر کرده شود
پس اگر سبز یا سرخ شود دندان او دیت دندان لازم شود و اگر دندان او زرد گردد
هیچ لازم نیاید و اگر سیاه شود بیبینه اگر منفعت خائیدن فوت شده باشد


۱۳۲
باب ششم در بیان دیات
دیت دندان لازم آید و اگر منفعت خائیدن باقی باشد دیده شود که اگر از ان دندانها که مردم آنرا می بینند و فوت شده جمال آن نیز دیت دندان لازم گردد و اگر از ان قبیل نیست هیچ لازم نیاید (قاضیخان)
(۸۱۳) اگر شخصی بر کند دندان کسے را و دندان خود را باز نهاد در مکان آن و گوشت روئید بر دندان او بر جانی دیت دندان لازم باشد (کافی)
(۸۱۴) در قطع زبان دیت کامله است و اگر قطع کند قدری از زبانرا و پس ازان از کلام کردن باز ماند نیز تمام دیت و اگر قادر شد در گفتن بعضی حروف بر حروف تقسیم کرده شود برصد حروف تهجی هر قدر حروف را که ادا کرده بتواند به اندازه ایام که از دیت به آن رسیده باشد بماند و دیت گرفته شود (کافی و محیط)
(۸۱۵) اگر کسے زبان طفلی را برید اگر طفل قبل از قطع آواز میکرد حکومت عدل لازم آید و اگر تکلم میکرد دیت کامله لازم شود (شرح مجامع صغیر)
(۸۱۶) در قطع کردن لبها یک تاوان بقرار حکومت عدل لازم آید (محیط)
(۸۱۷) در قطع کردن هر دو زنخ والاشه کمال دیت باشد و در یک الاشه نصف دیت است (المحیط)
(۸۱۸) اگر شخصی قطع کند هر دو دست کسے را خطاءً تمام دیت لازم شود و در یک دست نصف و دست راست را بر چپ هیچ فضیلت نیست اگرچه قوت گرفتن بدست راست بیشتر است (ذخیره)


۱۳۳ باب هشتم در بیان دیات
(۸۱۹) در هر انگشت دست و پا و هم حصه دیت است و همه انگشتها در دیت
برابراند و هر انگشت که سه مفصل دارد در قطع یک مفصل آن ثلث دیت انگشت باشد
و هر انگشت که دو مفصل دارد در قطع یک مفصل نصف دیت انگشت است (هدایه)
(۸۲۰) در قطع کردن انگشت زاید تاوان بقرار حکومت عدل است (جوهره نیره)
(۸۲۱) در قطع دست شل تاوان بقرار حکومت عدل است (محیط)
(۸۲۲) واگر شخصی زد بر دست کسی که دست او شل شد دیت تمام
لازم آید (خزانة المفتین)
(۸۲۳) اگر شخصی قطع کرد انگشت کسی را از مفصل اعلیٰ و شل شد باقی
انگشت یا تمام دست او بر جانی قصاص نیست و در مفصل اعلیٰ دیت است و تاوان
بقرار حکومت عدل برای باقی نقصان لازم گردد و همچنین در شکستن بند دست
و ساعد تاوان بقرار حکومت عدل باشد (ذخیره)
(۸۲۴) در قطع کردن دست از نصف ساعد دیت دست است تاوان
بقرار حکومت عدل برای آنقدر که ما بین کف تا ساعد است لازم آید و اگر دست
تا آرنج قطع شود دیت دست و تاوان بقرار حکومت عدل در زیاده از انچه
مذکور شد لازم گردد (مبسوط)
(۸۲۵) در قطع کردن سرانگشت تاوان بقرار حکومت عدل است و در قطع
ناخن اگر باز مثل سابق پیدا شود هیچ لازم نیاید و اگر باز پیدا نشود تاوان بقرار


باب ششتم در بیان دیات ١٣٤
حکومت عدل است واگر عیبدار پیدا شود نیز تاوان بقرار حکومت عدل است کتر
از اول (خزانة المفتین)
(٨٢۶) در تار های قرغه دختر گردن تاوان بقرار حکومت عدل (ذخیره)
(٨٢٧) در قطع هر دو پستان مرد تاوان بقرار حکومت عدل است و
در قطع سر هر دو پستان او نیز تاوان بقرار حکومت عدل است. کتر از اول (ظهیریه)
(٨٢٨) در قطع یک پستان مرد نصف آن لازم شود (ظهیریه)
(٨٢٩) در هر دو پستان زن دیت در قطع سر هر دو پستان زن دیت
لازم کرد د و در قطع یکی از ان نصف دیت است و در قطع پستان قصاص نیست حکم
پستان صغیره و کبیره برابر است (ظهیریه)
(٨٣٠) واگر شخصی بر پشت کسی زد که منفعت جماع فوت شد یا گوزگشت
دیت کامل لازم شود (قاضیخان)
(٨٣١) اگر مانع جماع نشد و گوز پشت نگردید و اثر جراحت با قیما ند تاوان
بقرار حکومت عدل است (محیط)
(٨٣٢) واگر اثر ضرب هم باقی نماند اجرت طبیب است (خزانة المفتین)
(٨٣٣) اگر شخصی سینه زن را شکست و بنی او منقطع شد دیت کامله
لازم شود (ذخیره)
(٨٣٤) در قطع ذکر کمال دیت است و در قطع ذکر خصى تاوان بقرار حکومت عدل است
ذکر او


۱۳۵
باب هشتم در بیان دیات
ذکر او حرکت کند یا نکند و قادر وطی باشد یا نه همین حکم در قطع ذکر عنین است (ذخیره)
(۸۳۵) در قطع حشفه نیز کمال دیت است (محیط)
(۸۳۶) در قطع انثیین دیت کامله لازم آید (محیط)
(۸۳۷) اگر شخصی قطع کند ذکر و دو خایه مرد صحیح را خطاء اگر اول ذکر را قطع کرد
و بعد ازان خایه ها را بروی دو دیت لازم آید و اگر اول خایه ها را قطع نمود بعد از ان
ذکر را درینصورت برای خایه ها دیت است و برای ذکر تاوان بقرار حکومت عدل
باشد و اگر ذکر و انثیین را بکدفعه قطع کرد نیز دو دیت لازم آید (ذخیره)
(۸۳۸) در قطع یک خایه بشرطیکه انقطاع منی گردد و جانی بآن اقرار کند دیت
لازم آید (خزانة المفتین)
(۸۳۹) در قطع هر دو سرین که خطاء باشد دیت کامله لازم شود و در قطع یک سرین
نصف دیت لازم گردد (محیط)
(۸۴۰) و اگر شخصی بر شکم کسی نیزه زد که طعام در شکم او قرار نمیگرفت دیت
لازم شود (خلاصه)
(۸۴۱) اگر شخصی در مقعد کسی نیزه زد که طعام در شکم او قرار نمیگرفت دیت
کامله لازم شود و همین حکم است در صورتیکه ضرب موجب سلس البول شود یعنی دیت
کامله لازم گردد (فتاوای قاضیخان)
(۸۴۲) اگر شخصی فرج زنی را قطع کرد که موجب سلس البول شود دیت لازم شود
(خلاصه)


باب هشتم در بیان دیات
۱۳۶
(۸۴۳) اگر شخصی فرج زنی را قطع نمود عباه قابل جماع نماند دیت لازم شود (قاضیخان)
(۸۴۴) اگر کسی زدن زنی را که لو مستحاضه شد یک سال انتظار کرده
شود اگر بحال اصلی آمد هیچ لازم نشود والا دیت لازم گردد و در مسئله سلسل البول
نیز یکسال انتظار شود و در مسئله نیزه زدن بر شکم که طعام قرار نگیرد انتظار نیست (محیط)
(۸۴۵) اگر شخصی زنی را مفضات کرد یعنی هر دو راه آنرا یکی کرد که ضبط بول
نیتواند نمود دیت لازم شود و اگر ضبط بول را میتوانست کرد حکم آن حکم زخم
جایفه است ثلث دیت لازم آید (قاضیخان)
(۸۴۶) اگر کسی بر سرین شخصی زد که از ان سلسل بول پیدا گشت که ضبط
آن نتواند کرد دیت لازم آید (محیط برهانی)
(۸۴۷) اگر مردی با زن صغیره که قابل جماع نیست مجامعت نمود و او
بلاک شد اگر زن غیر است بر عاقله مرد دیت لازم آید و اگر منکوحه اوست دیت
بر عاقله مرد و مهر بر خود وی لازم شود (خلاصه)
(۸۴۸) واگر مردی زن بیگانه را صدمه داد که او افتاد و بکارت او
زایل شد بر آن مرد مهر مثل او لازم شود و نیز بر وی تعزیر است (ظهیریه)
(۸۴۹) در قطع هردو پا که خطا باشد دیت کامله است و در یک پا نصف
دیت لازم شود (محیط)
(۸۵۰) اگر شخصی پای کسی را از نصف ساق او قطع نمود خطا دیت نصف
بر قاطع


۱۳۷
باب ششم در بیانات
برقاطع دیت پای او و آوان بقرار حکومت عدل برای آنقدر که زیاده
از قدم قطع نموده لازم گردد (ذخیره)
(۸۵۱) در قطع کردن پای ناقص و کج باشد تاوان بقرار حکومت است (قاضیخان)
(۸۵۲) اگر شخصی ران کسی را شکست باز ران او صحیح و راست شد هیچ
لازم نیاید (محیط)
(۸۵۳) در دست و پای طفل صغیر که پیش از ضرب راه رفتن نتواند و
حرکت کرد هیچ دست و پا را جنبش دادن میتوانست تاوان بقرار حکومت عدل
لازم آید و اگر حرکت داده میتوانست برای هر دو دیت کامل لازم گردد (جامع الرماز)
(۸۵۴) و اگر کسی صد تازیانه شخصی زد آنشخص از ضرب نود تازیانه صحت یافت
و از ضرب ده تازیانه هلاک شد درینصورت بر جانی یک دیت است و عوض نود
تازیانه هیچ لازم نمی آید و اگر کسی صد تازیانه شخصی زد و جراحت التیام یافت
و اثر آن باقی ماند تاوان بقرار حکومت عدل شود (کافی)


باب نهم در بیان شجه ها و جراحت ها ১৩۸

باب نهم
در بیان شجه ها و جراحت ها

(۸۵۵) جراحتی که در سر و رو واقع شود آنرا شجه گویند و آنچه در باقی بدن حاصل شود آنرا جراحت خوانند (منح الغفار)

(۸۵۶) بدانکه شجه ده اند: اوّل خارصه دوّم دامعه سوّم دامیه چهارم باضعه پنجم متلاحمه ششم سمحاق هفتم موضحه هشتم هاشمه نهم منقله دهم آمه خارصه آنست که خراش بر پوست شود و خون نیاید دامعه آنکه خون نیز ظاهر شود لکن سیلان نکند مثل اشک در چشم که فرو نریزد دامیه آنکه سیلان خون شود باضعه آنکه پوست را قطع کند متلاحمه آنکه پوست را قطع کرده تا بگوشت رسد سمحاق آنکه از گوشت گذر کرده تا سمحاق که پوست باریک در میان گوشت و استخوان است برسد موضحه آنکه استخوان ظاهر کند هاشمه آنکه استخوان را بشکند منقله آنکه استخوان شکسته از جا برآرد آمه آنکه تا ام دماغ رسد و ام دماغ حجابی است که دران دماغ و مغز سر است (هدایه)

(۸۵۷) و نیز یازدهم جایفه را بر ان زیاده کرده اند جایفه آنست که از جلد گذر کرده تا دماغ رسد و آنرا امام محمد در اقسام شجه شمار نکرده زیرا که انسان از جایفهٔ دماغ زنده نماند (محیط السرخسی)

(۸۵۸)


۱۳۹
باب نهم در بیان شجه ها و جراحتها
(۸۵۸) محل شجه سر و روی است تا زنخدان و زیر آن موضع شجه نیست (خزانة المفتین)
(۸۵۹) و آمه مخصوص بانجای سر و روی است که تا ام دماغ رسد (محیط)
(۸۶۰) و شجه هرگاه التیام یافت و هیچ اثر آن نماند تاوان در ان لازم نشود (ذخیره)
(۸۶۱) و در موضحه اگر عمداً باشد قصاص لازم آید (التبیین)
(۸۶۲) و در ماسوای موضحه در دیگر اقسام شجه اگر کمتر از موضحه بود قصاص است (التبیین و محیط)
(۸۶۳) و در شجه که زیاده از موضحه باشد قصاص نیست اگرچه عمداً بود بالاتفاق (جوهره نیره)
(۸۶۴) و آنچه کمتر از موضحه باشد در صورت خطا تاوان بقرار حکومت عدل است (محیط)
(۸۶۵) از اقسام شجه هر چه موجب قصاص نیست در ان عمد و خطا برابر است یعنی هر تاوان که در عمد لازم آید همان در خطا لازم شود (محیط)
(۸۶۶) در شجه موضحه اگر خطا باشد نصف عشر دیت لازم شود و در هاشمه عشر دیت و در منقله عشر و نصف عشر دیت و در آمه و جایفه ثلث دیت لازم شود و اگر جایفه نفوذ کند دو جایفه شود و دو ثلث دیت لازم گردد (هدایه)
(۸۶۷) اگر شخصی شجه منقله کرد کسی را و او صحت یافت اگرچه بجهت قلیل


١٤٠
اليتيم او بہان شجه با وجراحتها

اثر جراحت ہم باقی ماند دیت منقله بر جانی لازم شود (محیط)

(۸۶۸) قصاص شجه موضعه گرفته شود موافق طول و عرض مقدار شجه در همان موضع که شجه رسیده باشد از اول و آخر و وسط و یا جنب سر (ذخیره)

(۸۶۹) اگر شجه تمام پیشانی مجروح رسید و ہمانقدر شجه تمام پیشانی جارح نمیرسید یعنی پیشانی جارح کلان بود مجروح مختار است که قصاص گیرد بقدر طول شجه خود از هر طرف سر جانی که بخواهد یا ارش شجه خود بگیرد و اگر مقدار شجه مجروح زیاد از پیشانی جارح میشد نیز مجروح اختیار دارد که ارش شجه خود بگیرد یا بقدر خصم پیشانی خود از جارح قصاص گیرد و از ان زیاد نکند (محیط)

(۸۷۰) اگر شخصی برابروی کسی شجه زد بخطاء و موی آن افتاد و باز پیدا نشد بر جارح نصف دیت حوش ابروی اوست و ارش شجه داخل دیت ابروی مجروح شود (سراج و قاضیخان)

(۸۷۱) و اگر از رسیدن شجه قوت شنیدن یا دیدن یا سخن گفتن زائل دیت آن با ارش موضحه لازم شود (هدایه)

(۸۷۲) و اگر شخصی شجه موضحه زد کسی را که عقل او زایل شد یا موی تمام سر او افتاده باز نروئید در زایل شدن عقل و موی ارش موضحه داخل دیت شود و در دیگر دیات داخل نشود و اگر تخته موی سر پیدا شد ارش موضحه لازم آید و نقصان موی در ان داخل باشد و اگر موی سر بدستور سابق پیدا شد هیچ لازم نیاید (جوهره نیره)

(مسری عام)


١٤١
باب نهم در بیان شجاج و جراحات الخ

(۸۷۳) واگر شخصی شجه موضحه زد کسی را و از همان شجه هر دو چشم او قلع شد بجهت
هر دو قصاص نیست و دیت بر هر دو لازم آید (کافی)
(٨٧٤) موضحه اصلع یعنی کسی که در سر او موی نباشد کمتر است از موضحه
غیر اصلع لہذا ارش او کمتر ارش غیر آن باشد و هاشمه اصلع و غیر اصلع برابر است
(واقعات الناطقی)
(٨٧٥) واگر شخصی عمداً شجه موضحه زد کسی را که بسبب بزرگی سالی او
در سرش موی نباشد بر جارج قصاص نباشد و ارش لازم آید و اگر جارج بدادن
قصاص راضی باشد جایز نیست واگر جارج نیز اصلع باشد بر و قصاص لازم شود (محیط سرخسی)
(۸۷٦) و هر جراحت که در غیر سر و روی باشد تاوان بقرار حکومت عدد است تا
استخوان برآید یا بشکند و اینوقتی است که اثر جراحت باقیماند واگر هیچ اثر جراحت
باقی نماند ہیچ ضمان لازم نیاید (محیط السرخسی)
(۸۷۷) اگر کسی صد تازیانه بشخصی زد و جراحت التیام یافت و اثر آن
باقی ماند تاوان بقرار حکومت عدل لازم شود (کافی)
(۸۷۸) و جائفه جراحتی است که تا جوف بدان رسد مثل شکم و پشت و سینه
و گردن و زیر حلق واگر تا جوف نرسد جائفه نیست و هر جراحتی که در دست
و پا وران و دہن واقع شود آن جائفه نیست واگر جراحتی از انثیین و ذکر تا جوف
بدان رسد جائفه بود فقط (سراج الوھاج)


١٤٢ باب نهم در بیان شجه و جراحها
(۸۷۹) اگر شخصی در گوش کسی نیزه زد که از گوشش دیگر برآمد تاوان بقرار حکومت
عدل لازم آید و اگر در دهان او نیزه زد که از دماغ او بیرون آمد برای دهان تاوان
تاوان بقرار حکومت عدل و از دماغ تا بالثلث دیت لازم شود و اگر در چشم او
نیزه زد که از طرف گردن او برآمد برای چشم نصف دیت و برای باقی تاوان
بقرار حکومت عدل است و اگر از دماغ بالانفوذ کرد برای چشم نصف دیت
و از چشم تا رسیدن دماغ تاوان بقرار عدل است و از دماغ تا جایکه بالانفوذ
کرد ثلث دیت لازم شود (محیط سرخسی)
(۸۸۰) در هیچ جراحت ارش معین نیست مگر در جایفه و قصاص هیچ جراحت
بر جانی پیش از صحت یافتن مجروح لازم نیاید و نیز پیش از صحت او حکم
ارش بر جانی نباشد (محیط برهانی)


١٤٣ باب دهم دربیان امر جنایت ومسایل مباین جنین

باب دهم

در بیان امر جنایت و مسایل مباین جنین

(٨٨١) اگر شخصی امر کرد کسی را که بکش مرا و انکس کشت اورا بشمشیر درینصورت برقاتل قصاص و دیت لازم نیاید و همین حکم در قطع اطراف است که اگر قطع کند دست کسی را یا کر کند چشم او را با اجازت و امر او هیچ ضمان بر جانی نیاید (ظهیریه)
(٨٨٢) واگر شخصی گفت کسی را که بکش پسر مرا یا قطع کن دست پسر مرا و پسرش صغیر است بر قاتل قصاص لازم آید (واقعات المفتين)
(٨٨٣) واگر کسی بگوید شخصی را که بکش برادر مرا و او وارث برادر خود است و انکس قتل کرد برادرش را از قاتل دیت گرفته شود بدست او اگر گفت که مجروح کن برادر مرا و انکس برادرش را مجروح نمود بر جارح هیچ لازم نیاید و اگر بمیرد از ان جراحت بر جارح دیت باشد فقط (ظهیریه)
(٨٨٤) اگر شخصی امر کرد کسی را که بکش پدر مرا و انکس کشت پدر او را بر قاتل دیت لازم شود و اگر بگوید که قطع کن دست پدرم را و او قطع کرد بر وی قصاص دست است (واقعات المفتين)
(٨٨٥) واگر طفلی امر کرد طفلی را که بکشد کسی را و او قتل کرد بر عاقله قاتل دیت لازم شود و آنها را از عاقله طفلی که امر کرد مواخذه نمیرسد (قاضیخان)


باب سیم در بیان امر بخطا و مسائل متجانسین ١٤٤
(۸۸۶) واگر شخصی امر کرد طفلی را بقتل کسی و آن طفل کشت او را بر عاقله حکم کننده
دیت لازم آید فقط (خزانة المفتین)
(۸۸۷) واگر شخصی بالغی حکم کرد بالغی را بر قتل کسی واو قتل کرد ضمان آن
بر قاتل است و بر آمر هیچ لازم نیاید (قاضیخان)
(۸۸۸) طفلی بدست پدر خود است وکشید آن طفل را شخصی از دست پدرش
و آن طفل ہلاک شد درینصورت دیت بر آنشخص باشد و پدرش وارث آن بود
و اگر طفل را پدرش و آنشخص هر دو کشیدند تا آنکہ طفل ہلاک شد درینصورت
بر هر دو دیت لازم شود و پدر طفل وارث نبود (واقعات الحسامية)
(۸۸۹) وهرگاه ما در طفل را حوالہ پدر او کرده رفت و طفل شیر دیگری را
قبول میکند پدر او دایہ برای اطفل نگرفت و آن طفل از گرسنگی ہلاک شد بر پدر
گناه و کفارہ و تو به لازم شود واگر طفل شیر دیگری قبول نمیکند و ما درش
از عادت او اطلاع دارد پس گناه و کفاره بر ما درش باشد (محیط)
(۸۹۰) اگر شخصی غصب کرد طفلی را و در مهلکه انداخت و آن طفل ہلاک شد
بر غاصب دیت آن لازم شود ( قاضیخان)
(۸۹۱) اگر طفل مغصوب را کسی دیگر کشت پدر او اختیار دارد اگر خواهد
قصاص از قاتل بگیرد درینصورت غاصب و عاقله اش بری الذمه شود و اگر
بخواهد ضمان از عاقله غاصب بگیرد درینصورت عاقله غاصب هرچه دادند از مال
قاتل


١٤٥ باب دهم در بیان جنایتها باب قصاص ختون
قاتل میتواند گرفت (محیط برهاني)
(٨٩٢) اگر حجام حجامت کرد یا فصاد فصد کرد یا بزاع داغ کرد باختنان
ختنه کرد کسی را با جازت او و جراحت سرایت کرد و انکس هلاک شد ضمان لازم نشود
(سراجیه)
(٨٩٣) حجام و فصاد و بزاع و ختان اگر حجامت یا فصد یا داغ یا ختنه
کند طفلی را با ذن ولی او و جراحت سرایت کند و موجب هلاک او شود ضمان
لازم نگردد (محیط)
(٨٩٤) اگر سلطان بجبر گوید کسی را که تو دست خود را قطع کن والا ترا
خواهم کشت اگر انکس دست خود قطع کند بر سلطان قصاص لازم آید و اگر سلطان
بجبر گوید کسی را که تو خود را بکش اگر خود را بکشد بر سلطان قصاص و دیت لازم
نیاید (محیط)
(٨٩٥) اگر شخصی جبر کند بر کسی و بگوید که فلانکس را بکش یا قطع کن عضو او را
و او همچنان کرد قصاص بر جبر کننده لازم آید نه برجانی (قاضیخان)
(٨٩٦) اگر جابر گفت شخصی را که بکش فلانکس را و آنکس بکشت مامور را
بر مخالفت جان خود درین صورت بر آمر دیت لازم نیاید (الاشباه والنظائر)
(٨٩٧) اگر سلطان بجبر گوید کسی را که بکش فلان کس را و الا ترا خواهم کشت
و او قتل کرد درین صورت بر سلطان قصاص و بر قاتل تعزیر لازم آید (قاضیخان)


باب سیم در بیان بعضی جنایت و مسایل جنایی و قصاص ١٤٦
(٨٩٨) اگر سلطان بگوید کسی را که قطع کن دست فلانکس را و الا ترا خواهم کشت
و او قطع کرد درینصورت قصاص بدست بر سلطان لازم آید (محیط)
(٨٩٩) پدر اگر بزند پسر خود را برای ادب و یا وصی بزند یتیم را برآ ادب
شد هلاک شود ضمان لازم نیاید اگر معلم بزند طفل را بغیر اذن پدر و مادر یا شوهر
بزند زوجه خود را برای ادب و آن هلاک شد بر پدر دیت و کفاره باشد و بر زوج
کفاره است و دیت نیست و بر شوهر دیت و کفاره هر دو لازم است (واقعات المفتیین)
(٩٠٠) واگر مادر بزند پسر خود را برای ادب و پسر هلاک شود بر مادر ضمان
باشد (محیط)
(٩٠١) طفل صغیر را پدر یا وصی برای تعلیم بمعلم سپرد و معلم او را زد
و کوب کرد اینقدر که مردم برای تعلیم مروج میزنند ضمان آن برکسی لازم نشود (محیط برهانی)
(٩٠٢) اگر بخلاف عادت یا زیاده از ان بزد و کوب کرد بر معلم ضمان لازم شود
(محیط برهانی)
(٩٠٣) پدر اگر پسر صغیر خود را برای ادب خارج از رسم معمول زدو کوب کرد
که او هلاک شد برودیت و کفاره لازم شود (محیط برهانی)
(٩٠٤) اگر شخصی بر شکم زن حامله که مسلمان باشد یا کافر ضربه رسانید و از
شکم او جنین مرده افتاد و آن جنین ذکر بود یا مؤنث درینصورت بر عاقله ضارب
غره لازم شود و غره آن است که غلام یا کنیز یا اسپی که قیمت آن پنصد درم باشد


١٤٧ باب سوم در بیان جراحات مسایل صومیا و جنین
بورثه جنین بدهد و آن میراث باشد از جنین و اگر ضارب وارث جنین بود اورا
میراث جنین نمیرسد و درین نوع قتل کفاره نیست (سراجیه)
(۹۰٥) واگر دو جنین مرده براید دو غره لازم آید (خزانة المفتین)
(۹۰٦) و جنینی که در وی پیدا شد بعض چیز مثل ناخن و موی حکم آن
مثل جنین صحیح الخلقت است (کافی)
(۹۰۷) و اگر جنین بعد ضرب رسیدن زنده براید و باز هلاک شد دیت
کامل و کفاره بر ضارب لازم آید (مبسوط)
(۹۰۸) و اگر جنین مرده براید و بعد از ان مادرش نیز هلاک شد درین صورت
غره عوض جنین و دیت عوض قتل مادرش بر ضارب لازم آید و اگر مادرش ازان ضرب
هلاک شد و بعد از ان جنین زنده برآمد و باز جنین نیز هلاک شد درین صورت
برضارب دیت جنین و دیت مادرش هردو لازم آید و اگر مادرش هلاک شد
بعد از ان جنین مرده برآمد درین صورت بر ضارب دیت مادر جنین لازم گردد، و
عوض جنین هیچ لازم نشود (هدایه)
(۹۰۹) و اگر یک جنین مرده و یک جنین زنده برآمد و باز جنین زنده نیز از میان
ضرب هلاک شد درین صورت بر ضارب غره عوض جنین مرده و دیت کامله عوض جنین
زنده لازم شود (ظهیریه)
(۹۱۰) و اگر زنی شکم خود را ضرب رسانید یا بدوا حمل خود را ساقط کرد عمدا


باب دوم در بیان مسئله مسایل جنایات جنینی ۱۹۸
بغیر اذن شوهرش و جنین مرده از شکم او برآمد بر عاقله او ضمان غره لازم شود و اگر اسقاط
حمل باذن شوهر خود کرد هیچ لازم نیاید (کافی)
(۹۱۱) و اگر زنی دوائی سقط حمل خورد بی ارادهٔ سقوط بروی
هیچ لازم نیاید (ظهیریه)
(۹۱۲) اگر ملکه حامله باشد و برای سقوط عدت اسقاط حمل نماید غرهٔ
آن بر زن لازم آید و آن حق زوج بود (محیط)
(۹۱۳) اگر شخصی بر شکم زن حامله کارد زد که بر طفل رسید و قطع کرد دست
او را بعد ازان طفل زنده پیدا شد درینصورت حکم خطاست نصف دیت دست
طفل بر عاقله آن شخص لازم شود (ظهیریه)


١٤٩ باب یازدهم در بیان جنایت دیوار

باب یازدهم
در بیان جنایت دیوار

(٩١٤) اگر بنا کرد صاحب خانه دیوار کج از ابتدا و آن دیوار افتاد
و ہلاک کرد کسی را یا ضایع کرد مال کسی را درینصورت بر مالک دیوار ضمان
لازم شود مواخذه درخواست منهدم کردن دیوار از وی کرده باشند یا نکرده
باشند (ذخیره)
(٩١٥) واز افتادن دیوار کج اگر نقصان بود دیت بر عاقله صاحب دیوار لازم
آید و در نقصان مال ضمان در مال صاحب دیوار بود (التبيين)
(٩١٦) درخواست کردن انهدام از مالک دیوار صحیح است بحضور سلطان
و غیر سلطان (کافی)
(٩١٧) و بیان درخواست کردن انهدام این است که صاحب حق بمالک
دیوار را بگوید که دیوار تو خطرناک است بافکن آنرا و ویران ساز تا دیوار نیفتد و
نقصان کسی نکند (محیط)
(٩١٨) واگر صاحب حق بگوید که دیوار تو کج شده است مناسب است که
آنرا منهدم سازی این قول بمنزله مشوره باشد درخواست انهدام نیست (فتاوی قاضیخان)
(٩١٩) درخواست انهدام شرط است و گواه گرفتن بدرخواست انهدام


فصل یازدهم در بیان جنایات دیوار ٢٥٠
شرط نیست زیرا که اگر صاحب حق درخواست کرد از مالک که دیوار خود را منهدم کن و
مالک آن با وجود قدرت منهدم نکرد و دیوار بیفتاد و نقصان کسی کرد و مالک دیوار
اقرار مطالبه صاحب حق نمود بروی ضمان لازم شود (کافی)
(٩٢٠) مگر فایده گواه گرفتن آنست که اگر مالک انکار درخواست انهدام نماید
صاحب حق به اثبات برساند و درخواست انهدام ثابت شود به گواهی دو مرد یا
یکمرد و دو زن و نیز ثابت شود از نوشته و فرستادن خط قاضی به قاضی (قاضیخان)
(٩٢١) و شرط درخواست انهدام آنست که از آنکس درخواست کند که او را
ولایت انهدام دیوار تواند بود و اگر از اجاره دار یا از کسی که بعاریت گرفته با درخواست کرد
کرد صحیح نیست (ذخیره)
(٩٢٢) و نیز شرط است که طلب انهدام از هیچو کسی کرده باشد که تا سقوط دیوار
مالک آن باشد و اگر بعد درخواست انهدام دیوار از ملک او بیرون شود بسبب
فروختن ضمان او ساقط شود (التبیین)
(٩٢٣) و نیز بر مشتری ضمان نیست مگر در صورتیکه از مشتری درخواست کرده
باشند بعد خریدن آن و دیوار بیفتاد و نقصان کسی نمود بر مشتری ضمان لازم (کافی)
(٩٢٤) و نیز شرط است که بعد درخواست انهدام اینقدر درنگ کند که انهدام دیوار
ممکن باشد زیرا که اگر بعد در خواست در انهدام فی الفور دیوار بیفتاد ضمان لازم نیست (التبیین)
(٩٢٥) و نیز شرط است در خواست انهدام کند صاحب حق و کسی که او را


١٥١
باب هفدهم در بیان جنایت دیوار
بر حق نباشد درخواست انهدام او معتبر نیست راه عام همه کس را حق است و کفایت
میکند درخواست انهدام یک کس از آنها (ذخیره)
(۹۲۶) و اگر دیوار کسی کج باشد و با وجود درخواست انهدام تا مدتی که
امکان انهدام بود منهدم نکرد و آن دیوار بیفتاد هر چه از ان نقصان شود ضمان آن
بر صاحب دیوار است (مجمع البحرین)
(۹۲۷) در کوچه خاص حق است باشنده کان آنکوچه را و کفایت میکند
درخواست انهدام یک کس از آنها و در سرای مالک آنرا درخواست انهدام میسزد
یا ساکنان آنرا (ذخیره)
(۹۲۸) اگر کسی درخواست انهدام دیوار کج را کرد و مالک دیوار منهدم
نساخت و دیوار او بیفتاد و از آن دیوار همسایه نیز افتاد ضمان دیوار همسایه
بر مالک دیوار مایل باشد (محیط)
(۹۲۹) اگر مهلت داد مالک خانه یا ساکنان آنجا یا بری گردانیدند او را
از درخواست انهدام جایز باشد درین مالک دیوار ضمان نقصان لازم نشود (کافی)
(۹۳۰) اگر دیوار بیفتاد بعد انقضای ایام مهلت بر مالک دیوار ضمان
لازم شود (محیط)
(۹۳۱) در راه عام اگر قاضی مالک دیوار بدرخواست در بعد درخواست
انهدام مهلت چند روزه دهد جایز نیست (خزانة المفتین)


باب یازدهم در بیان جنایت دیوار ۱۵۲

(۹۳۲) و نیز در راه عام مهلت دادن آنکس که درخواست انهدام کرده صحیح نیست نه برای حق دیگری و نه برای حق خود (محیط)
(۹۳۳) و برای دیوار مرهونه درخواست انهدام از مرتهن صحیح نیست و ضمان بر راهن و مرتهن لازم نمی آید و اگر درخواست انهدام از راهن کند صحیح باشد و ضمان نقصان بر وی لازم آید (عالمگیری)
(۹۳۴) و اگر مالک در اصغری و درخواست انهدام از پدر او و از وصی او صحیح باشد و ضمان نقصان بر مالک دیوار لازم آید (قاضیخان)
(۹۳۵) و نیز صحیح است درخواست انهدام از مادر صغیر (کافی)
(۹۳۶) و اگر درخواست انهدام کردند برای دیوار از بعضی ورثه در مشورت ضمان نقصان بر آنکس است که از و درخواست انهدام کردند (مبسوط)
(۹۳۷) و اگر دیوار مسجد کج شود درخواست انهدام آن از کسی باشد که مسجدا بنا کرده (خزانه المفتین)
(۹۳۸) و اگر دیواری که پیش از مطالبه افتاد و بعد از آن از وی در خواست کردند که سنگ و خشت دیوار خود را از راه دور کند و او بعمل نیاورد و ازان کسی صدمه خورده هلاک شد ضمان بر مالکش لازم آید (قاضیخان)
(۹۳۹) و اگر درخواست انهدام کردند از شخصی برای دیواری که در قبضه اوست و او منهدم نکرد و بعد از ان دیوار بر کسی افتاد و هلاک کرد و عاقله مالک

اگر


١٥٣ باب یازدهم در بیان جنایت ودیعه

انکار ملکیت او کردند یا عدم اطلاع خود را ظاهر کردند درینصورت برعاقله هیچ لازم نیاید تا وقتیکه
ثبوت ملکیت آنشخص نشود و اگر خود اقرار بملکیت خود نمود بر عاقله حجت نباشد بروی دیت
لازم آید (قاضیخان)
(٩٤٠) و دیوار که مایل براه عام باشد درخواست انهدام آن همه مردم را میرسد
مسلمان باشد یا ذمی لیکن می باید صر بالغ بود و اگر طفل باجازت ولی خود درخواست انهدام کند
جایزست (کافی)
(٩٤١) و اگر کسی در راه عام چیزی احداث نمود بغیر اذن پادشاه درینصورت
هرکس را میرسد که درخواست انهدام ان نماید برای مسلمین مضر باشد یا نباشد و مسلمان
و کافرون در حق راه عام برابرند (خلاصه)
(٩٤٢) شخصی اگر در راه عام چیزی بدون اجازت پادشاه بنا کرد ضمان نقصان
بر وی لازم آید و اگر با اجازت پادشاه بنا کرد ضمان لازم نشود و پادشاه را اجازت
دادن وقتی باشد که راه وسیع باشد اگر راه تنگ باشد در چیزیکه برای مردم مضر بود پادشاه
را اجازت دادن روا نیست (ذخیره)
(٩٤٣) و آنچه در راه عام قدیم باشد هیچکس را حق انهدام در ان نیست و اگر احوال
آن معلوم نباشد که قدیم است یا جدید درینصورت پادشاه را میرسد که آنرا منهدم سازد (فتاوی)
(٩٤٤) و انهدام وقتی میرسد که در راه عام چیزی برای ذات خود بنا کرد
باشند و اگر بنا بر منفعت عامه خلایق بود برای کسی ضرب و انهدام آن جایز نباشد (نهایه)


باب پانزدهم در بیان جنایت دیوار
١٥٤
(٩٤٥) و انچه در کوچه خاص برآمده سازند همه ساکنان آن کوچه را که گذر بران بود
منهدم کردن آن میرسد و کسی را که بر آن گذر نبود او را حقی نیست و انچه قدیم در کوچه
خاص بود کسی را منهدم کردن آن نمیرسد و اگر حال آن معلوم نباشد که قدیم است
یا جدید حکم آن حکم قدیم باشد در راه اگر کسی برامده سازد هرکس را در خواست انهدام
میرسد و اگر کسی درخواست انهدام نکند گنهکار نمیشود اگر کسی در راه عام سایبانها
بر سر بازارها میرسد که ممانعت نماید و بیفکند برای مردم مضر باشد یا نه و اگر در کوچه غیر نافذه
سایبان بسازد و مضر مردم نباشد یا باشد بهر حال اجازت اهل محله میباید (فصول عمادیه)
(٩٤٦) در کوچه خاص کسی را احداث کردن چیزی نمیرسد مگر به اجازت جمیع ساکنان
انجا برای آنها ضرر داشته باشد یا مضر نبود (خلاصه)
(٩٤٧) و گفته اند که در کوچه نافذه رضای اهل محله کافی نیست یعنی هرچه مضر مردم باشد
ممنوع است (الاشباه والنظائر)
(٩٤٨) و اگر کسی باجاره گرفت چند کس را برای انهدام دیوار و از انهدام آن کسی
هلاک شد از انها یا غیر آنها ضمان و کفاره بر ذمه مزدوران باشد نه بر مالک (مبسوط)
(٩٤٩) و اگر از دست مزدور ان سنگی بیفتاد و کسی را هلاک نمود کفاره آن برکیست
که سنگ از دست او بیفتاد و دیت بر عاقله او لازم آید (السراج الوهاج)
(٩٥٠) و اگر کسی در راه آتش افروزد ضمان نقصان برو لازم آید (قاضیخان)
(٩٥١) اگر کسی چوب در راه گذارد و از ان کسی از پا درافتد و هلاک شود

یا بر ان [?]


١٥٥ باب یازدهم در بیان جنایت دیوار
یا بر انق راه رود و ازان افتاده هلاک گردد ضمان برآلشخص لازم آید بشرطیکه بر چوب گذر کرده با اراده
خود بیفتاده باشد و این وقتیست که چوب کلان ولایق گذر کردن آدم باشد و اگر چوب
خورد بود که بران گذر کردن آدم نمیشود ضمان لازم نگردد (مبسوط)
(٩٥٢) در کوچه خاص پر سکنه را میرسد که چوب گذراند و چار پای را به بندند و وضو
کنند ازین چیزها اگر کسی هلاک شود ضمان لازم نیاید و اگر در کوچه خاص چیزی بنا کنند یا چاه
بکنند و ازان کسی هلاک شود ضمان لازم گردد (قاضیخان)
(٩٥٣) واگر در مسجد شخصی نشسته باشد و کسی از وی ضرب خورده از پا دراید اگر
آلشخص در نماز بود ضمان لازم نیاید و الا ضمان لازم شود (کافی)
(٩٥٤) و اگر در مسجد کسی راه میرفت و از پای او کسی هلاک شد یا در مسجد بخوابید
و بر شخصی منقلب شد که او هلاک گشت ضمان لازم شود (مبسوط)
(٩٥٥) و اگر آهنگر آهن گرم در دکان خود بکوبد و اخگر آن جسته در راه کسی را بسوزد
یا چشم کسی را ضایع کند دیت بر عاقله آهنگر باشد و اگر نقصان بر مال کسی بکند ضمان برآهنگر
لازم شود و اگر بدون کوفتن اخگر از هوا رود ضمان لازم نیاید (خلاصه)
(٩٥٦) اگر آهنگر کناره دکان خود آتش افروزد و میداند که آتش براه میرسد
آنچه از آتش نقصان کسی شود ضمان آن بر آهنگرست (ذخیره)
(٩٥٧) اگر شخصی بار بر سر گرفته راه رود و بار از سر او افتاده نقصان کسی کند
یا بار خود را براه عام بگذارد که کسی ازان صدمه خورده بیفتد یا نقصان کند ضمان بر آنشخص لازم شود (قاضیخان)


باب یازدهم در بیان جنایت دیوار ۱۵۶

(۹۵۸) شخصی در راه عام چاه بکند و کسی خود را عمداً در چاه بیندازد ضمان لازم میشود
(۹۵۹) اگر کسی در چاه افتاد هلاک شد و ورثه او بگوید که نادانسته در چاه افتاد و کسی
چاه کنده بگوید که عمداً خود را در چاه افکند قول صاحب چاه معتبر باشد با سوگندش (الاشباه و النظائر)
(۹۶۰) اگر در راه عام چاه بکند و کسی در ان بیفتد ضمان لازم شود بالاتفاق و کفاره
و حرمان میراث لازم نیاید و اگر در زمین مملوکه خود چاه بسازد هیچ لازم نشود و اگر زمین مملوک غیره
یا شرکت ملکیت بود مثل کوچه خاص ضمان لازم گردد (محیط)
(۹۶۱) کسی مالک مکانی باشند و یکی از آنها بدون اجازت باقی شرکا چاه کند یا دیوار
ساخت و از ان کسی هلاک شد درینصورت ثلث دیت بر او لازم شود (جامع صغیر)
(۹۶۲) و اگر چاه یا دیوار باجازت باقی شرکا تیار کرد هیچ لازم نیاید (سراج وهاج)
(۹۶۳) اگر در راه عام چاهی باشد و در ان کسی بیفتد و شخصی اقرار کند که من
این چاه را کنده ام دیت از مال او لازم آید در سه سال نه بر عاقله او زیرا که حکم اقرار
بر ذات مقر باشد (مبسوط)
(۹۶۴) شخصی در زمین غیر چاه کند و در ان چاه کسی افتاده هلاک شد و صاحب
زمین گفت که با اجازت من چاه کنده بود قول او مقبول بود (ظهیریه)
(۹۶۵) شخصی در راه عام چاه کند و در ان چاه کسی بیفتاد لیکن بسبب گرسنگی یا تشنگی
یا بسبب غم هلاک شد ضمان آن بر آنشخص لازم نیاید (ظهیریه)
(۹۶۶) اگر شخصی در راه چاهی کند و کسی در ان بیفتاد لیکن هلاک نشد و مردمان او را
بیرون


۱۵۷ باب یازدهم در بیان جنایت یوا
بیرون میآوردند که تا وسط چاه رسیده باز افتاده هلاک شد درینصورت ضمان برتخص
لازم نباشد (ذخیره)
(۹۶۷) اگر شخصی چاه بکند در صحرا بغیر اذن پادشاه و مرور مردم آنجا نباشد
و در انجاه کسی افتاده هلاک شود ضمان لازم نشود و همین حکم است در داشتن چار پا
و نصب کردن خیمه و اگر در راه عام باشد ضمان لازم آید (قاضیخان)
(۹۶۸) اگر شخصی در چاه بیندازد کسی را ضمان بر آنشخص لازم آید چاه در
ملک او باشد یا نباشد شخصی در زمین غیر چاه کند و دیگری در همان چاه کسی را افگند
ضمان آن برهمان کس باشد که در چاه افگند نه بر کسی که چاه کنده باشد (اشباه والنظائر)
(۹۶۹) اگر کسی اجاره نمود چهار مزدور را برای کندن چاه و آنها چاه میکند
و یکی از انها چاه بیفتاد و او هلاک شد درینصورت چهارم حصه دیت بر هر یک از سه
مزدور لازم آید و چهارم حصه ساقط شود و اگر یک مزدور چاه بکند و چاه بروی
بیفتد و او هلاک شود خون او هدر است (مبسوط)
(۹۷۰) و اگر شخصی بسبب غفلت یا در حالت خواب یا بیداری بر کسی بیفتد
که او هلاک شود ضمان لازم آید و کفاره بر انشخص باشد برابر است که در ملک خود با
یا در ملک دیگری و اگر در ملک خود چاه کنده باشد و در ان کسی بیفتد و مالک بآن
نیز افتاد و از افتادن او شخص اول هلاک شد ضمان لازم آید (مبسوط)
(۹۷۱) اگر ریسمانی بدست دو کس باشد و از قطع شدن آن هر دو بپشت افتادند


باب یازدهم در بیان جنایت دیوار 158

فوت شدند بر یکی از انها ضمان لازم نیاید زیرا که هر دو از فعل خودها فوت شدند و اگر برو
بر رو افتاده فوت شدند دیت هر یکی از انها بر ذمه دیگری لازم آید زیرا که هر یکی
از فعل دیگری افتاده و اگر یکی بر پشت و دیگری بر رو افتاده فوت شدند دیت آنکس
که بروی افتاده بذمه عاقله آنکس باشد که برپشت افتاده و برای خون دوم هیچ
لازم نمی آید و اگر کسی دیگر ریسمانرا قطع کرد هر دو برپشت افتاده فوت شدند دیت
هر دو بر آنکس باشد که ریسمان را قطع کرد و اگر بر رو افتاده فوت شدند خوب بقطع ریسمان
نتوان کرد (قاضیخان)

(972) اگر کسی در زمین غیر نهر بکند و آب آن طغیان نموده ملک دیگری را
غرق سازد ضمان بر آنشخص لازم شود (محیط)

(973) واگر در زمین او سوراخ یا خانه موش باشد اگر با وجود علم بند کند آنرا
وبسبب سوراخ ضایع شود زمین دیگری ضمان لازم گردد و اگر از سوراخ
اطلاع نداشته باشد هیچ لازم نشود (قاضیخان)

(974) اگر کسی در زمین خود آتش افروزد وخس وخاشاک بسوزد و آتش بزمین غیر رسد از ان
نقصان کسی شود درینصورت اگر باد تند نباشد هیچ لازم نیاید و اگر باد تند بود و میدانست که
آتش بر زمین غیر خواهد رسید ضمان بر وی لازم شود چنانچه اگر آب در ناوه سرای خود بریزد
و میداند که مال دیگری زیر ناوه هست اگر آنمال ضایع شود ضمان لازم گردد و اگر در خانه خود
یا تنور خود آتش افروزد از ان هر چه بسوزد ضمان لازم نمیشود (قاضیخان)

باب دوازدهم


۱۵۹ باب دوازدهم در بیان جنایت بهایم
باب دوازدهم
در بیان جنایت بهایم
(۹۷۵) شخصی که بر چهار پای سوار باشد ضامن بود چیزیکه نقصان کند چار پای او بزیر پای و یا زیر دست و یا بلگد پست زند و یا بدندان گزد یا صدمه رساند (هدایه)
(۹۷۶) و بر سوار ضمان نیست از نقصان چیزیکه چار پای بلگد پایهای پسین زند یا بدم زند (ذخیره)
(۹۷۷) و قاید یعنی کسیکه از جلو کش کند چار پای را حکم او مثل حکم سوار است و بر سایق یعنی کسیکه براند چار پای را از عقب در چیزیکه چهار پای از پا خود تلف کند ضمان لازم نمی آید (ذخیره)
(۹۷۸) و اگر برای چار پای سوار و سایق هردو باشند و چار پای کسی را زیر پا کند بر سایق و راکب هردو ضمان لازم آید (نهایه و رد المحتار)
(۹۷۹) هرگاه چار پای کسی را زیر پا کند بر وارثش کفاره لازم آید و محروم میماند از میراث او و از وصیت او بخلاف قاید و سایق یعنی آنها از میراث و وصیت هلاک کرده شده محروم نشوند و بر آنها کفارت نباشد (التبيين)
(۹۸۰) اگر از پای چار پای سنگ بپرد یا دانه خرما و مانند آن یا غبار برخاست


باب دوازدہم دربیان جنایت بہایم ۱۶۰
که از ان چشم کور شد یا جامهٔ کسی فاسد شد ضمان لازم نیاید و اگر سنگ کلان برسد
ضمان لازم شود (محیط)
(۹۸۱) بدانکه جنایت چارپای بر سه قسم است یا در ملک صاحب چارپای بود
یا در ملک غیر باشد یا در راه عام و انچه در ملک صاحب چارپا باشد اگر مالکش با چارپا نبود در هیچصورت
از صورتهاے مذکورہ بر مالک ضمان لازم نشود و اگر مالک با چارپای خود باشد
در صورتیکه قاید یا سایق باشد نیز بر مالکش در هیچصورت از صورتهاے مذکورہ ضمان
لازم نگردد و اگر مالکش بر دے سوار بود و چارپاے راه میرود در صورتیکه چارپا
پامال کند از دست یا از پا بر سوارش ضمان مال و بر عاقلهٔ او در صورت قتل
دیت و بر سوار کفاره لازم آید و محروم شود از میراث مقتول و اگر چارپاے
بدندان بگزد و یا لگد زند بدست و یا بپا و یا بزند بدم خود بر سوارش ضمان
نیست (ذخیره)
(۹۸۲) واگر چارپاے در ملک غیر بود در صورتیکه چارپاے داخل شدہ باشد
در ملک غیر بدون داخل کردن مالکش درینصورت بر مالکش اصلا ضمان نیست و اگر چارپا
را مالکش داخل کرده باشد در ملک غیر بر مالکش ضمان لازم گردد بهر حال مالکش با چارپا
باشد سوار بود یا سایق یا قاید یا با او نباشد (ذخیره)
(۹۸۳) واگر داخل کرده باشد چارپاے خود را در ملک غیر باجازت مالک زمین
حکم آن برابر حکم زمین مملوکه او باشد (التبیین)
۹۸۴


۱۶۱ باب دوازدهم در بیان جنایت بهایم

(۹۸۴) اگر در راه عام باشد در صورتیکه مالکش استاد کرده باشد چارپای
خود را در راه بهر صورت ضامن است چیز یرا که چارپای نقصان کند از فعل خود اگر
چارپای راه میرود و مالکش با او نبود در صورتیکه مالکش رانده باشد ضامن است
تا وقتیکه چارپای راه راست رود و چپ و راست نگردد (ذخیره)
(۹۸۵) و اگر چپ و راست برگردد در صورتیکه سوای آن راه دیگر نباشد نیز
ضمان بر روان کننده اوست و اگر راه دیگر نیز بود ضمان لازم نشود و اگر چارپا
بعد روان کردن مالکش خود بایستد و باز خود راه رود ضمان لازم نیاید و اگر کسی
دیگر براند اورا حکم او برابر حکم فرستندهٔ اوّل است (محیط)
(۹۸۶) اگر دو کس بر یک چارپای سوار باشند و عقب چارپای سایق
و پیش او قاید بود و آن چارپای کسیرا هلاک کند بر هریک از آنها دیت لازم
شود بحصهٔ مساوی یعنی هریک چهارم حصّه دیت دهند مگر بر هر دو سوار کفاره
لازم گردد (محیط)
(۹۸۷) شخصی بالا چارپای سوار شده راه میرود و چارپای بیفتاد بسبب
سنگی که کسی در راه گذاشته باشد یا بسبب ککا کی که در راه بنا کرده باشد یا بسبب
که کسی در راه ریخته باشد و شخصی اتفاقاً دن چارپای هلاک شد ضمان آن برآنکس بود
که در راه احداث آن نموده باشد و این وقتی است که سوار چارپای از آن مطلع نبا
و در صورتیکه با وجود علم از ان قصد ابگذرد ضمان برسوار لازم آید (مبسوط)


باب دوازدهم در بیان جنایت بهایم ١٦٢
(٩٨٨) شخصی ایستاده کرده چارپای خود را در راه و بسته نکرد او را و چارپا
از انجا حرکت کرده نقصان چیزی نمود بروی ضمان لازم نشود (قاضیخان)
(٩٨٩) واگر شخصی چارپای را بسته در راه گذشت در صورتیکه چارپای
وا شده و از انجا حرکت کرده نقصان چیزی نمود بر آنشخص ضمان نیست و در صورتیکه
کشاده نشد ضمان لازم آید اگر چه از انجا حرکت کرده باشد (محیط)
(٩٩٠) اگر کسی دابه خود را در نخاس ایستاده کرده و بر پا زد دابه او کسی را
ضمان بر مالکش نرسد و همین حکم دارد کشتی که بر کنار دریا بسته باشند (محیط)
(٩٩١) اگر کسی چارپای خود را بدروازه مسجد ایستاده کرده و آن چارپا
مذکور بلکد زد کسی را درینصورت بر مالکش ضمان است (محیط)
(٩٩٢) و اگر پادشاه جای مقرر کرده باشد برای ایستاده کردن چارپا
بدروازه مسجد اگر چارپای آنجا ایستاده باشد و چیزی تلف نماید موجب
ضمان نیست (التبيين)
(٩٩٣) مگر وقتیکه چارپای را آنجا کسی از عقب براند یا از پیش بکشند
یا سوار شده براند درینحالت ضمان تلف شده لازم آید (محیط)
(٩٩٤) اگر کسی چارپای خود را بر دروازه سلطان ایستاده کرده و آنجا
دیگر مردمان هم چارپای ایستاده میکردند بر مالکش ضمان لازم آید (حاوی)
(٩٩٥) شخصی بر چارپای راه میرود و کسی دیگر بر چارپای او چیزی خلاند
و چارپا


۱۶۳ باب دوازدهم در بیان جنایت بهایم
و چارپای سوار را بیفگند و هلاک شد اگر بدون اجازه سوار خلانیده باشد بر خلاننده
دیت لازم شود اگر باجازت سوار خلانیده باشد هیچ لازم نیاید و اگر خلاننده را چارپای
هلاک کرد خون او هدر بود و اگر چارپای کسی دیگر را هلاک نمود در صورتیکه بدون اجازت
سوار خلانیده باشد ضمان برو لازم بود و باجازت او خلانیده باشد بر هر دو ضمان
است مگر در صورتیکه چارپای لگد زند یا بدم زند ضمان بر کسی لازم نگردد (محیط)
(۹۹۶) هر چارپای را اگر کسی سایق و قاید بود و دیگری چیزی بر وی
خلاند بدون اجازت آنها و آن چارپای کسی را لگد زند درینصورت ضمان بر آنکس است
که چارپای را خلانیده باشد و اگر باجازت سایق و یا قاید خلانیده باشد
در لگد ضمان نیست (قاضیخان)
(۹۹۷) شخصی چارپای را در راه ایستاده کرده و بدیگری گفت که او را چیز
بخلاند و او هم چنین کرد از انسبب اگر چارپای کسیرا هلاک کند دیت او بر هر دو
لازم آید بالمناصفه (محیط)
(۹۹۸) و اگر چارپای رسید بچیزیکه کسی در راه نصب کرده باشد و آنچیز
بر چارپای خلید و چارپای کسی را لگد زده هلاک کرد ضمان بر آنکس بود که آنچیز را
در راه نصب کرده باشد (حاوی)
(۹۹۹) و اگر چارپای از دیدن سنگی که در راه گذاشته باشند رمیده
کسی را هلاک کرد ضمان بر آنکس بود که سنگ را در راه گذاشته باشد (محیط)


باب یازدهم در بیان جنایت بہایم ١٦٤
(١٠٠٠) شخصی سگ خود را بر کسی سر داد و سگ گزید آنکس را یا ضایع کرد مال او را ضمان لازم گردد (قاضیخان)
(١٠٠١) اگر کسی سگ خود بر شکار گماشت و سایق او نباشد و سگ خود بر شخصی رسیده ضمان لازم نباشد (قاضیخان)
(١٠٠٢) اگر شخصی را سگ گزنده باشد که اذیت میرساند گذرنده را اهل شهر را میرسد که آن سگ را بکشند و اگر نقصان چیزیرا نمود در صورتیکه پیش از ان بمالکش اطلاع کرده باشند بر وضمان است والا هیچ بر ولازم نیاید (التبيين)
(١٠٠٣) گربه و سگ اگر مال کسی را ضایع کردند بر مالک هر دو ضمان لازم نگردد (محیط)
(١٠٠٤) شخصی حیوان درنده را سر داد و خود سایق اوست و انحیوان فی الفور کسی را هلاک کرد یا نقصان مال نمود ضمان آن بر آنشخص باشد و اگر سر داد حیوان درنده را و آن فی الفور چیزی رسید ضمان لازم نیاید (السراج الوهاج)
(١٠٠٥) اگر بخت چارپا و تلف کرد مال کسی را در شب یا روز بر مالکش ضمان لازم نگردد (هدایه)
(١٠٠٦) اگر چارپا سرکشی کرد سوار او را زد یا لگام او کشیده برین حالت دیگر چارپا کسی را بپا یا بدم زد بر سوار هیچ لازم نگردد (حمادیه)
(١٠٠٧) کسیکه قاید قطار چارپایان بود ضامن باشد بر آن نقصان چیزیکه از چارپا
قطار


١۶۵ باب دوازدهم در بیان جنایت بہایم

قطار حاصل شود از اوّل قطار باشد با آخر آن اگرچہ قطار کلان باشد کہ آخر انرا ضبط نتوا
کرد و اگر برای قطار سابق نیز بود بر ہر دو ضمان لازم شود و اگر قطار را قاید نباشد و وسایق
باشد ضمان بر ہر دو سایق است و اگر کسی متوہم در وسط قطار نیز بود بر ہر سہ ضمان لازم
آید بحصۂ مساوی (خزانۃ المفتین)
(١٠٠۸) شخصی از پیش میکشد قطار شتران را و شخصی در وسط قطار لجام
شتر گرفتہ میکشید شترانی را کہ عقب او بودند و میراند شتران پیش خود را
آنچہ نقصان از ما خلف او حاصل شود بر قاید اوّل ضمان لازم نیاید و آنچہ نقصان
از ما قبل او حاصل آید بر کسی کہ در میان قطار بود ضمان نباشد وضمان آن بر
قاید اوّل باشد (محیط)
(١٠٠٩) اگر شخصی در وسط قطار بر شتر سوار باشد و نمیراند ما قبل خود را
آنچہ نقصان از شتران پیشین او حاصل شود بر آنشخص ضمان نبود لیکن بسبب فعل
شتر خود و ما بعد او شریک ضمان است و این وقتیست کہ لجام ما بعد در دست
او بود کہ بکشد ما بعد خود را و اگر در بالای شتری خواب باشد یا قاید مابعد
خود شود بر وی ضمان ماخلف لازم نیاید و او در حق ما خلف مثل متاعی بود
بر شتر نہادہ (مبسوط)
(١٠١٠) اگر شخصی مار را در راہ انداخت تا وقتیکہ مار از انجا نرود اگر کسی
بگزد بر ہما نشخص ضمان باشد کہ آنرا در راہ انداختہ (قاضیخان)


باب یازدهم در بیان جنایت بهایم ۱۶۶
(۱۰۱۱) اگر کسے حیوانے درنده را در راه عام به بندد و آن درنده نقصان
کسے کند ضمان برآنکس لازم شود که چارپای درنده را در راه بسته باشد و اگر
واشده و از انجا علیحده گشته نقصان کند ضمان لازم نگردد و اگر یکی سردیگر شخصے
بوام گزنده یا سگ گزنده را ضمان لازم شود (محیط)
(۱۰۱۲) اگر شخصے سوار کرد طفلے را با خود بر چارپای و آن طفل خود سوار
نمی‌تواند شد و نمیتواند راند و آن چارپای کسے را زیر پا هلاک کرد درینصورت
خاصه بر عاقله آنشخص دیت و بر وی کفاره لازم آید و اگر طفل بر چارپای
سوار میتواند شد و میتواند راند درینصورت بر عاقله هر دو دیت لازم آید
و آنچه عاقله طفل بدهند رجوع بعاقله آنشخص کنند (مبسوط)


۱۶۷
باب سیزدهم در بیان قسامه
باب سیزدهم
(در بیان قسامه)
(۱۰۱۳) قسامه سوگندها است که تقسیم کرده شود بر اهل محله که یافته شود مقتول
دران محله (کافی)
(۱۰۱۴) سبب قسامه یافتن مقتول است در محله یا آنچه در حکم محله باشد مثل سرا
یا مقامی قریب بشهر که از انجا آواز مردم تواند رسید (نهایه)
(۱۰۱۵) اگر لاش مقتول در محله یافته شود و قاتل آن معلوم نبود و ورثه دعوای
قتل را بر اهل محله کند پنجاه نفر از اهل محله بتجویز ورثه مقتول قسم کنند برین معنی که ما یا نکشته ایم
و نمیدانیم که کدام کس کشت او را (هدایه)
(۱۰۱۶) بر طفل و مجنون قسامه لازم نیاید (السراج الوهاج)
(۱۰۱۷) وزن و مملوک در قسامه داخل نشوند (مبسوط)
(۱۰۱۸) و مقتول آن است که یافته شود در ان اثر قتل و میت آن است که اثر قتل دران
نباشد (ذخیره)
(۱۰۱۹) اگر یافته شود میت که در ان اثر قتل نباشد پس قسامه و دیت لازم نیاید (خزانة المفتین)
(۱۰۲۰) واثر قتل آن است که یافته شود جراحت یا ضرب یا خنق باشد در کلو یا بیرون
آمده باشد خون از چشم یا از گوش (خزانه المفتین)


باب سیزدهم در بیان قسامه 168

(1021) اگر خون از دهن آمده ببینند اگر از شکم بالا شده باشد مقتول است
واگر از دماغ نازل شده باشد مقتول نیست و اگر خون از مقعد یا از ذکر بر آمده باشد
مقتول نیست (المحیط الاختیار)

(1022) هرگاه یافته شود قتیل در محله قومی و ولی دعوی کرد بر تمام اهل محله
قتل عمد یا خطا را و اهل محله انکار کردند پس پنجاه کس از ان محله قسم کنند و هر یک ازانها
بگوید که بالله من نکشته ام و نمیدانم قاتل آنرا نه انکه قسم کند که بالله ما یان نکشته ایم (محیط)

(1023) و اگر دران محله زیاده از پنجاه مردم باشند اختیار کردن پنجاه کس از
آنها باختیار ولی مقتول است و اگر در ان محله کمتر از پنجاه مردم باشند بر بعضی آنها قسم
مکرر شود تا انکه پنجاه قسم تمام شود (محیط)

(1024) و ولی مختار است که برای قسامه اختیار کند جوانان یا اقصا لار ایا پیران
وصالحان را (کافی)

(1025) هرگاه قسم تمام شد اهل محله دیت ادا نمایند و اگر قسم نکنند محبوس شوند
تا که اقرار یا قسم نمایند (محیط)

(1026) در اختیار کردن پنجاه مردم ولی مقتول مختار است و پادشاه را درین باب
دخل نیست (قاضیخان)

(1027) و بر مدعی قسم نیست بر اینکه اهل محله کشته اند اگر چه درمیان مقتول واهل
محله عداوت ظاهر باشد یا نباشد (محیط)

(1028)


۱۶۹
باب سیزدهم در بیان قسامه
(۱۰۲۸) و دیت که بر عاقلهٔ اهل محله لازم آید در سه سال ادا نمایند (محیط)
(۱۰۲۹) کسانیکه در محله بعاریت یا باجاره سکونت دارند با مالکان محله در قسامه شریک
نمیشوند (التبيين)
(۱۰۳۰) اگر مدعی دعوای قتل کرد بر بعضی غیر معین اهل محله قسامه و دیت بر اهل محله
لازم آید و اگر بر بعضی معیّن از اهل محله دعوی کردند نیز همین حکم است (محیط)
(۱۰۳۱) و اگر مدعی دعوا قتل کرد بر یکی از غیر محلهٔ قسامه و دیت لازم نیاید پس مدعی
اگر بر دعوا خود گواهان داشته باشد باثبات رساند اگر گواه ندارد مدعی علیه یکبار قسم کند
نه پنجاه بار (محیط)
(۱۰۳۲) اگر دعوی کرد ولی مقتول بر یک کس از اهل محله که انجا مقتول یافته شده
گواهی اهل محله بر انکس مقبول نیست زیرا که دعوی بر جمیع اهل محله قایم است (هدایه)
(۱۰۳۳) و اگر دعوا قتل کرد وارث مقتول بر یک کس از غیر آن محله و اهل محله بقتل او
گواهی دهند گواهی آنها مقبول نیست مگر اهل محله از قسامه و دیت بری میشوند و مدعی علیه را
از گواهی آنها قتل نتوان کرد (ذخیره)
(۱۰۳۴) اگر یافته شود مقتول در یک محله و اهل محله دعوی کنند بر شخص معین و گواه ارند
مردمان غیر محله را درینصورت گواهی آنها مقبول است و اهل آن محله از قسامه و دیت بری
میشوند وارث مقتول بر انکس دعوی کند یا نکند (ذخیره)
(۱۰۳۵) اگر یافته شود مقتول در یک محله و وارث مقتول بر اهل محله دعوی نمود


باب سیزدهم در بیان قسامه ۱۷۰

و اهل محله بر معنی گواه آرند که کشته است او را فلانکس غیر سکنه این محله یا گواه آرند بر معنی
که مقتول درین محله مجروح آمده افتاده هلاک شد درینصورت اهل آن محله بری الذمه میشود (محیط)
(۱۰۳۶) هرگاه شخصی در محله مجروح شد و او را برداشته بردند و در محله دیگر رفتار بیمار
جراحت فوت شد قسامه و دیت بر اهل همان محله لازم آید که در انجا مجروح شده بود (محیط سرخسی)
(۱۰۳۷) اگر شخصی در قبیله مجروح شد و بخانه خود رفته از همان زخم هلاک شد اگر تا دم
مرگ صاحب فراش ماند قسامه و دیت بر همان قبیله لازم آید اگر آمد و رفت میکرد ضمان
و قسامه هیچ لازم نگردد (کافی)
(۱۰۳۸) اگر یافته شود تمام بدن مقتول یا زیاده از نصف بدن مو[؟] سر در محله قسامه
و دیت بر اهل محله لازم آید و اگر نصف مشقوق بطول یا کمتر از نصف معه سر یا دست یا سر
یافته شود هیچ لازم نیاید (مبسوط)
(۱۰۳۹) واگر یافته شود جنین یا محلی که پارچه گوشت باشد از شکم مادر افتاده باشد
در صورتیکه اثر ضرب نداشته باشد هیچ لازم نیاید واگر اثر ضرب بود بشرطیکه کامل خلقت بود
قسامه و دیت لازم آید و اگر ناقص خلقت بود اگرچه اثر ضرب یافته شود هیچ لازم نیاید (فتاوی[؟])
(۱۰۴۰) هر مکانی که مملوکه کسی بود اگر انجا مقتولی یافته شود قسامه بر مالک و دیت
بر عاقله او لازم گردد (قاضیخان)
(۱۰۴۱) اگر یافته شود مقتول در سرای زنی قسامه که عبارت از پنجاه قسم بود
بر همان زن لازم آید و دیت بر عاقله او (قاضیخان)

(۱۰۴۲)


۱۷۱
باب سیزدهم در بیان قسامه
(۱۰۴۲) اگر در سرای خالی و مقفل مقتول یافته شود قسامه و دیت بر عاقله مالک آن سرای لازم شود (محیط)
(۱۰۴۳) اگر کسی خرید سرائی را و هنوز قبض نکرده بود که در ان مقتول یافته شد اگر بایع و مشتریرا خیار نباشد دیت بر عاقله بایع است و اگر بایع و مشتری را خیار بود بر عاقله ذی الید است (کافی)
(۱۰۴۴) اگر مقتول یافته شود در خانه که آنرا کسی غیر از اهل محله خریده کر و بر اهل محله قسامه لازم نشود قسامه بر مالک خانه و دیت بر عاقله او لازم آید (محیط بُرهانی)
(۱۰۴۵) اگر کسی قابض سرائی باشد و آنجا مقتول یافته شود تا وقتیکه گواهان بملکیت او گواهی ندهند دیت بر عاقله او لازم نیاید (محیط بُرهانی)
(۱۰۴۶) اگر کسی در سرای خود مقتول یافته شد ورثه او از عاقله او دیت گیرند (محیط)
(۱۰۴۷) اگر دو کس در خانه باشند و یکی از انها مقتول یافته شود دیت آن بر عاقله دیگری لازم آید (خلاصه)
(۱۰۴۸) اگر مقتول یافته شود در صحرا و در ملک کسی بود قسامه و دیت بر مالک آن و بر قبیله او لازم شود و اگر صحرای مذکور در ملک کسی نبود و در انجا آواز مردم از کدام قریه میرسد بر سکنه انجا قسامه لازم گردد و اگر بهیچ آواز بهیچ قریه نرسد ببینند که اگر مسلمانان را از ان صحرا منفعت چوب و کاه باشد دیت مقتول از بیت المال باشد و اگر فائده از ان منقطع شده باشد هیچ لازم نیاید و ہر بیابانی که نزدیک آن معموره نباشد همین حکم دارد (محیط سرخسی)


باب سیزدهم دربیان قسامه ۱۷۲
(١٠٤٩) اگر دوشکر یعنی لشکر اسلام بالشکز کفار جنگ کردند و مقتول را گذشتند قسامه
قسامه دیت لازم میاید اگر چه قاتل آن معلوم نباشد (محیط)
(١٠٥٠) اگر یافته شود مقتول در خانه شخصے پس دیت بر عاقله او باشد وقسامه
بر آنشخص و برقوم او که انجا حاضر باشند لازم آید و اگر حاضر نباشند مالک خانه خود پنجاه قسم
بتکرار کند (هدایه)
(١٠٥١) هرگاه یافته شود مقتول در مسجد جامع یا راه عام درینصورت قسامه لازم نیاید
ودیت د بیت المال باشد (هدایه)
(١٠٥٢) اگر راه مملوک باشد قسامه و دیت بر مالک آن باشد (محیط سرخسی)
(١٠٥٣) اگر مقتول یافته شود در زمینی که براے مسجد جامع وقف باشد دیت آن
ببیت المال باشد (محیط)
(١٠٥٤) و اگر مقتول در مسجد اهل محله یافته شود دیت و قسامه با هل محله باشد (محیط سرخسی)
(١٠٥٥) و اگر یافته شود مقتول بر زمین یا خانه که وقف باشد براشخاص معلوم
درینصورت قسامه و دیت بر آنها لازم آید (محیط سرخسی)
(١٠٥٦) اگر مقتول یافته شود در محبوسخانه دیت ببیت المالی است (هدایه)
(١٠٥٧) اگر یافته شود مقتول در میان دو قریه یا در میان دو کوچه قسامه و دیت
بر انچه قریب ترمقتول باشد لازم آید بشرطیکه آواز انجا تا محل لاش مقتول تواند رسید
و اگر آواز نرسد بهیچ لازم نیاید (قاضیخان)
(١٠٥٨)


۱۷۳ باب سیزدهم در بیان قسامه
(۱۰۵۸) واگر قرب هر دو قریه بلاش مقتول برابر باشد بر اهل هر دو قریه دیت بالمناصفه
لازم آید اگر چه در یک قریه مردمان کثیر باشند و در قریه دیگر مردمان قلیل (محیط)
(١٠٥٩) اگر مقتولی یافته شود در ملک مشترک قسامه بر همه شریکان لازم آید و دیت بر
عاقله آنها بحصه عدد شریکان باشد نه بقدر حصه های شان چنانچه یک شخص مالک یک حصه
وشریک دوم مالک دو حصه بود بر عاقله آنها دیت بالمناصفه باشد (ذخیره)
(۱۰۶۰) واگریافته شود مقتول در قریه که ملک زنی است قسامه برو لازم آید وبر عاقله اویت (محیط)
(۱۰۶۱) اگر مقتول یافته شود در خانه مملوکه طفلی یا مجنونی بر طفل ومجنون قسامه نیاید
وبرعاقله آنها قسامه ودیت لازم آید (ذخیره)
(۱۰۶۲) اگر مقتول یافته شود در خیمه خورد یا کلان قسامه و دیت بر ساکنان آن
لازم آید (التبيين)
(١٠٦٣) واگر یافته شود مقتول در کشتی قسامه بر همه سکنه کشتی لازم آید سواران
کشتی وکسانیکه او را میکشند و مالک کشتی وغیر مالک همه برابرند و همین حکم عراده دیگر است(محیط)
(١٠٦٤) مقتول اگر یافته شود بر چار پای آن چارپای سایق یا قاید یا راکب
داشته باشد بر عاقله آنها دیت است مالک وغیر مالک برابرند و بر اهل محله هیچ لازم
نیاید واگر پا چارپای کسی نباشد دیت وقسامه بر اهل محلی که انجا مقتول یافت شد
لازم آید ( التبيين )
(١٠٦٥) اگر چارپای کشته یافته شود هیچ لازم نیاید (قاضیخان)


باب چهار دهم در بیان عاقله ١٧٤

باب چهاردهم
در بیان عاقله

(١٠٦٦) عاقله آن ست که دیت را ادا نمایند (كافى)
(١٠٦٧) بدانکه عاقله هر شخص اهل نصرت اوست پس اگر قاتل از اهل دفتر و دیوانست
عاقد او اهل دیوان اوست و آن از دو صورت بیرون نیست یا داخل دیوان نظام شتر
انجام است یا داخل نظام نیست .
اگر داخل نظام است درینصورت عاقله واهل نصرت اور رایت و لوای اوشیا
با عتبار اقرب فالاقرب که از نفری قریب دیت گرفته میشود اگر کامل نشود از انکه قریب
به ایشان است گرفته میشود ثم فثم تا پوره شود ، مثلاً اولاً از تولی قاتل باز از تولیها
دیگر کندک او تا تمام کندک و بعد از ان از کندک دیگر که داخل یک غند و در دفتر باگندی
قاتل متصل است گرفته میشود تاز مانیکه دو هزار و پنجصد نفر شوند و در تعیین قرب و بعد کیا
و غندۂ حکم اولوالامر معتبر است که بقرار انتظام نظامی هر فوج را اهل نصرت ہر فوج مقرر
فرماید قرب دیت شرعی بهما نقرار معتبر میگردد .
واگر قاتل از اهل دیوان ملکی بوده نظامی نباشد مثل تنخواه خواران ملکی درینصورت
نیز عاقله او اهل دیوان ملکی شعبه او باعتبار اقرب فالاقرب میباشد چنانچه اگر قاتل
از مامورین کدام وزارة باشد اول عمله همان وزارة و بعد از ان کسانیکه در دفتر تنخواه
داریست


١٧٥ باب چهاردهم در بیان عاقله

دیمأموریت ایشان با آنها قرب و مناسبت دارد عاقله و اهل نصرت او میباشند
و بهمین ترتیب باعتبار اقرب فالاقرب ثم فتم تا کامل شدن نفری عاقله معمول میشوند
و تا زمانیکه نصرت بدیوان باشد نصرت بنسب و جوار و غیره معتبر نیست .
و اگر قاتل از اهل دیوان نبود و از مردم عجم باشد نیز از دو صورت خالی نیست
یا قوم ونسب او معلوم است چون طوایف درانی و غلجائی وغیره و یا معلوم نیست چون
تاجکیه کابل و غیرهین و غیره .
اگر قوم و نسب قاتل معلوم بوده با طایفهٔ قومی خود در یک محال سکونت داشته
که آنها تعداد نفری مقرر دیت را کامل مینمودند عاقله او بقرار نسب وجوار معتبر شدند
از همان قومی همجوار او گرفته میشود .
اگر اینچنین نباشد عاقله و اهل نصرت او بقرار معمول محاکم قضائیه مرکزی دارالسلطنته
کابل باعتبار قرب جوار و سکنا اشخاصیکه مالک و سکان اند میباشند تا بمراعات
اقرب فالاقرب تعداد نفری عاقله آن از مستقل و چهار اطراف آن اگر قاتل معین نباشد
و از موضع سکونتی قاتل و چهار اطراف آن اگر قاتل معلوم باشد شمرده دیت از انها
گرفته میشود .
( ۱۰۶۸ ) اگر قاتل را دیوان نصرت از فرقه وظیفه خواران بود حکم دیت برآنها
باشد و از وظیفه ایامیکه پیش از حکم قضا ء گذشته دیت محسوب ندارند و از وظیفه
ایامیکه بعد حکم باشد دیت میتوان گرفت (محیط)