۹۱ جغرافیه طبیعی و افریقا

ابخره، سنگهای گرم، خاکستر و لاوا فوران نموده بهر چهار
طرف جریان می یابد فضا تا میلها تیره و تار می گردد -
ملک تا گروه ها تباه می شود هرگاه مواد تمام می شود
کوه آتش فشان حالت اصلی یعنی سابقه خود را اختیار
می کند .
تاثیر مهم و بزرگ تشقق کوه آتش فشان انیست
که جزیره ها و کوه هائی نو بر سطح زمین بوجود می آیند .
محل وقوع :- کوه هائی آتش فشان اکثراً نزدیک
بحر یافت می شوند . سلسله مهم آتش فشانی (دو ثلث
جبال ناریه دینا) به سواحل بحرالکامل است لیکن قلل
آتش فشان در مکسیکو و افریقای مشرقی مستثنی
اند مگر عجیب ترین استثنا در مرکز ایشیا است . سلسله
کوه های تهیان شیان قلعه هائی آتش فشانی دارد. پچن
(کوه سفید) دهوچیان (کوه سوزان) از هر قطعه آب
بسیار دور است .
یک تخالف عجیب در کوه های بر جدید و بر عتیق
پدید است . کوه های پر جوش آتش فشان امریکه در
بر اعظم دیده می شوند - لاکن از بر عتیق بالعموم در
جزائر واقع هستند مگر درین کلام نیست که در هردو


جغرافية طبعی و افریقیا
۹۲
بر اعظم کوه هائی آتش فشان نزدیک بحر وقوع دارند.
باز کوه هائی آتش فشان امریکیه تا یک درجه از کوه هائی
آتش فشان بر قدیم اختلاف دارند یعنی مقدم الذکر علاوه بر مواد
معمولی آب و گل و بعضی اوقات ماهیان مرده را خارج می کنند
سلسله کوه هائی آتش فشان : سلسله مهم ترین
جبال ناریه از جزائر فلپائن شروع شده از جزائر جاپان
و کیورال جزیره نمائی کیمچٹکا . مرور نموده طرف جزیره نمائی
ایلاسکا می رود . و از انجا تا ارض النار دهنتهای جنوبی
امریکای جنوبی ، هبوط می کند یعنی کوه هائی راکی و
اندیز از قله های آتش فشان مملو اند یک کوه
اندیز قریباً یک صد و سی قله آتش فشانی دارد.
(۲) سلسله ثانی از جزائر غیر ذی زرع (خلیج بنگال)
شروع شده اندمان نکوبار ، سماٹرا ، جاوا ، سنڈا ہیبریڈز
جدید، فجی تا سمو آ منتهی می شود.
(۳) سلسله ثالث از جزیره جان میان ( دائرہ
شمالی ) شروع می شود و از آلس لینڈ . ازور، جزائر
کینپری ، جزائر راس ورطو گذشته تا جزیره سینت هیلینا
منتهی می گردد .
(۴) سلسله رابعه :- از جزائر ازور یک سلسله طرف


۹۳
جغرافیه طبعی و افریقا

مشرق می رود و از جزیره سسلی و اٹلی و یونان و ایشیای کوچک گذشته تا ارمینیا ختم می شود .
اقسام جبال آتش فشان :- (۱) کوه مشتعل آنست که از دهان خود آتش ، خاکستر ، زغال ، بخارات و لاوا را فوران می نماید .
(۲) کوه خاموش :- آن ست که فی زماننا اشتعال و غلیان آن معلوم نه شده باشد .
(۳) کوه نیم خاموش :- آنست که خیلی مشتعل و مبدل نباشد بلکه بعض اوقات یک مقدار قلیل خاکستر و بخارات را بر آرد .
(۴) کوه گل انداز آنست که از دهان خود گل و لای بیندازد ، این قسم کوه هائی آتش فشان در ریاستهای متحده امریکا یافت می شوند .
(۵) کوه متوقف آنست که تا یک مدت غیر مشتعل باشد لاکن باز شعله زن شود .
(۶) کوه گوگرد :- که شعله ها د گوگرد و بخارات و غاز هائی مختلفه از دهانش برانید .
چشمه گرم :- آنست که آب جوشان و بخار را بقوهٔ شدید بیرون در هوا می برارد هر گاه آب بعمق


جغرافیه طبعی وافریقا ۹۴

بسیار زیر زمین می رسد با سنگ های خیلی گرم ملاقی گردیده به بخار تبدیل می شود.
محل وقوع :- بالعموم در قطعات و منطقه های کوه های آتش فشان یافت می شوند. در جزیره آیس لیند در نواح قله هکله یک صد چشمه گرم است. مشهور ترین آنها تا بلندی یک صد فت یک ستون آب جوشان را می برارد. با مریکه شمالی در علاقه یلو ستون یک تعداد کثیر از فواره های آب جوشان است. یکی از ان فواره ها تا بلندی دو صد فت ستون آب جوشان را می اندازد جزیره شمالی نیوزیلیند بسیار فواره های آب جوشان و چشمه های گرم دارد.
بعض کوائف مهم از کوه های آتش فشان - این مثالها محض بغرض توضیح کفیدن کوه های آتش فشان داده می شوند یاد کردن آنها لازم نیست. لکن خواندن و آگاهی ضرور باید باشد.
سانحه تباهی پمپیائی :- حوالی کوه ویسوویس قبل از میلاد مسیح دارای شهر ها و باغات دلفریب و مزارع کثیره بوده و رومی ها (اهالی اطلی) تا آن وقت از آتش فشانی آن کوه بی خبر بودند. اولین فوران معروف آن


جغرافیه طبعی و اتمسفرا
۹۵
در سنه ۷۹ اتفاق افتاد و بواسطه آتش فشانی آن
سه شهر معتبر و آباد پمپيائى و هر كيولينى ام دستابی را
در تحت سنگها و خاکسترها و غیره مدفون ساخت قرن ها
گذشتند و این سه شهر در زیر طبقه از مواد آتش
فشانی که غلظت آن بچندین گز می رسید پنهان بودند
و بروی این طبقه کشت و زراعت می شد در سنه ۱۸۳ء
دهقانها در هنگام حفر زمین ازان خرابها را کشف نمودند
و چون این خبر منتشر شد اصحاب تفتیش و تحقیق بموقع
رسیده با کمال تامل بنای کاوش را گذاشتند و شهر
پمپيائى و هر کيولينى ام بهمان شکل و هیئتی که ۱۷۶۹
سال قبل داشت ظاهر شد کشف این دو شهر در
معلومات تاریخی بسیار اضافه نمود. صنایع و اخلاق و
عادات و آثار رومیهای قدیم را به نهایت خوبی و صراحت
تشریح کرد، اجساد مردگان، و نقش و نگار، و تصاویر
و زینت و آرائش خانه ها و عمارات بزرگ تماماً محفوظ بود.
این کوه هنوز هم گاه گاهی آتش فشانی می نماید - و
خسارتهاى كلى اهالى آنسر زمین را وارد می آورد.
کفیدن کوه تومورو :- یکی از کفیدن های
عظیم ترین عالم بود ( تومورو در جزیره سُمباوا نزدیک


جغرافیه طبعی و افریقیا ۹۶

جاوا) کفیدن آن از پنجم اپریل ۱۸۱۵ء شروع شده
با وقفه های خورد تا ماه جون که سه ماه شود جاری بود.
صدای آن بر ساحل مغربی جزیره جیلو لوکه (۱۵۰) میل
بُعد دارد شنیده شد و نیز در سماترا که (۱۵۵۰) میل
دور است مسموع گردید در بعض حصص جزیره گرد
بادهای تند مردم و اسپ ها و مواشی را در جوهوا برداشت
درختان کنده شده سطح بحر را پنهان ساخت خاکستر
سطح آب را تا (۳۰۰) صد میل پوشاند و تا بهمین
مسافه روز روشن را شب تاریک گردانید که تاریکترین
شب حقیقی چندین ظلمت نداشت . بر بحیره طرف
مغرب سماترا یک غلاف سوختگیها تا بسیار میلها محیط
بوده جهازات به مشکل مرور کرده می توانستند اثر زلزله
تا دائره دو هزار میل محسوس شده بوسظح جزیره تغیرات
حیرت انگیز را دید وادیها بلندیها و بلندیها چقوریها گردیدند از
دوازده هزار سکنه بد نصیب آن جزیره محض ۲۶ نفر
زنده ماندند .
قله تنگر آگوآد (کوه های اندیز) در ۱۷۹۷ء این
قدر لای از دهان خود انداخته بود که دریا ها بند شده بودند
و وادیهای نواحی آن تا عرض یک هزار فت عمق (۶۰)


۹۷

جغرافیه طبعی و افریقا

فت پر شده بودند خیال می کنند که درین ایام کوه
مهیب ترین عالم کوتو پیکسی است. در ۱۷۳۸ء شعله
های آتش از دهان آن تا بلندی ۲۹۵۳ فت رسیده
بود ازین مثالها شما یک اندازه قوه فوق العاده
کفیدن را گرفته باشید.

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَاْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا
وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَ تَرَی الْفُلْکَ
مَوَاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

بحر و حرکات

بحر :- وسیع ترین رقبه آب شور را بحر گویند.
آب تقریباً سه حصه کره ارض را در بر گرفته و
محض یک حصه آن خاک است. جمله ابحار دنیا بیک
دیگر پیوسته هستند و اگر کدام آدم سفر بحری اختیار
کند. از یک بحر به بحر دگر بدون عبور نمودن قطعه
خاکی نقل کرده می تواند.
عمق بحر :- چقوری اوسط بحر (۱۲۰۰۰) فت

جغرافیه طبیعی و افریقا - خیر المدارس


جغرافیہ طبعی و آفریقا ۹۸

ست. و عمیق ترین چقوری در بحر الکاہل (۳۱۱۰۰) فت و بلند ترین مقام خشکه (۲۹۰۰۲) فت در آسیا می باشد. پس عمق بحر از بلندی خشکه (۲۰۰۲) فت زیاده تر می باشد. عمق بحر بذریعه یک آله که آنرا سیم عمق سنجی یا مرجاس (Sounding line) می گویند. معلوم کرده می شود. این آله بر یک سیم نهایت باریک مشتمل است بر سر پائین سیم یک کلوله سربی یا نظافه (Dredge) می باشد. و باین یک انبوب نشان دار Graduated Tubes هم می باشد. که یک انجام آن باز و دیگر آن بند. هر قدری که نظافه پائین تر میرود در نال مذکور آب بالا تر آمده میرود. ازین عمق بحر معلوم می کنند.
قعر بحر :- قعر دریا های شور مانند سطح اراضی دارای بلندیها و پستی ها و میدان های وسیع و خطوط وادیها و سلسله کوه ها می باشد. بذریعه نظافه مذکور کشف گردیده که ته بحر از حیوانات مسکون و مشحون است. این حیوانات در هنگام کشیدن سیم های تلگراف تحت البحری معلوم شد باز اصحاب کاوش بامداد دولت های خود درین باب مساعی نموده انکشافات مهمه را


۹۹
جغرافیه طبعی و افریقیا

کرده اند.
درجه حرارت : - درجه حرارت سطح بحر بر عرض بلد مختلف و در تغیر موسم اختلاف داشته می باشد. قریب خط استوا حرارت سطح آب ۸۰ درجه فارن هیت، بر قطبین تقریبا ۲۸ درجه، در بحیره قلزم ۹۳ درجه، حرارت اوسط سطح بحر ۳۹ درجه فارن هیت حساب کرده شده.
بباعث اسباب ذیل در یک قطعه حرارت آب بحر نسبت به حرارت خشکه بلند تر و معتدل تر می باشد. (۱) آب بحر همیشه در دور است آب گرم از منطقه حاره به قطبین می رود. و آب سرد از قطبین طرف منطقه حاره جریان دارد. ازین سبب در حرارت اعتدال پیدا می شود (۲) آب مانند خاک زود گرم نمی شود و هرگاه گرم شود نسبت به زمین برائی اخراج حرارت خود مدت دراز تر را می گیرد.
رنگ بحر : - رنگ آب خالص بحر از مسافت بعیده سبز تیره نیلگون بنظر می آید. لیکن نزدیک ساحل سبز معلوم می شود. سبب این است که آب بحر نسبت به رنگهای دگر شعاعهای سبز روشنی آفتاب را منعکس میکند


جغرافیه طبعی وافریقیا
۱۰۰
ذائقه آب بحر :- ذائقه آب بحر نهایت ناگوار
می باشد . چیزی تلخ و چیزی شور این از باعث امتزاج
بعض معدنیات پیدا شده در یک هزار حصه آب
۳۵ جز از مواد صلبی که دران تحلیل است می باشد.
و ازین ۳۵ جز ۲۷ جز نمک و باقی ۸ جز از جوهر تباشیر
آهک ، اشخار . گل سفید است .
آب قطعات بحریکه در منطقه حاره واقع است
بباعث تبخیر کثیر . شورتر از ابحار قطبی می باشد .
باز آن قطعات بحریکه نسبت به ورود آب شیرین
تبخیر زیاده تر داشته باشند هنوز شورتر می باشند .
بحیره روم و خلیج مکسیکو آب نهایت شور دارند زیرا که
آنجا ها تبخیر زیاده تر است و آب نسبتاً کمتر می رسد.
فوائد شور بودن آب بحر :-
(۱) نمک آب بحر را از متعفن شدن نگاه می دارد
(۲) برائی قیام زندگی حیوانات مختلفه ئیکه در بحر
سکونت دارند. ممد و معاون می باشد .
(۳) برائی جریان جهازات کلان مدد می رساند.
چرا که کثافت آب بحر را می افزاید.
فوائد بحر :- (۱) در ممالک متفرقه کره زمین ذریعه


۱۰۱
جغرافیه طبیعی افریقا

رفت و آمد است.
(۲) خلاف حملات دشمن و اجنبی فصیل نهایت محکم است.
(۳) مخزن کلان باران است.
(۴) بر اقلیم مقامهایئکه بر سواحل واقع می باشند تأثیر مهم دارد. و برای صحت اهالی بسیار مفید می افتد در موسم تابستان نسیم های سرد بحر هوای اراضی بریه را سرد می سازند. و در زمستان نسیم های گرم بحر هوا را گرم یا معتدل می نمایند.
(۵) سواحل خود را می ساید ازین بندرگاه های محفوظ تشکیل می یابند.
(۶) یک قسمت لای را که دریا ها در بحر می اندازند دور برده بر ته بحر جمع کرده می رود.
(۷) بعض اوقات قطعات خشک خاک از ته آب خروج می کنند.

حرکات بحر

خاصیت عمومی بحر اینست که آب آن گاهی قرار


جغرافیه طبعی وافریقا
۱۰۲
نمی باشد بلکه همیشه پُر اضطراب و در حرکت است . بحر
سه حرکت دارد.
(۱) امواج (۲) مد و جزر (۳) روها .
(۱) امواج :- هرگاه طوفان تند باد پیدا می
شود. سطح آب را در حرکت می آرد . ازین موجهائی
کلان کلان پدید می آیند این حرکات بالا و پائین سطح
آب را موج می نامند .
(۲) مد و جزر :- صعود و نزول متعاقب آب بحر
را مد و جزر نامند . و در هر روزی در عرصه ۲۴ ساعت
و ۵۱ دقیقه دو دفعه واقع می شود. هرگاه آب دریا
بلند شده بطرف ساحل جلو آمده آنرا می پوشاند .
این حرکت را مد خوانند و هرگاه برگشته سواحل را
برهنه نماید جزر گویند . مدّت شش ساعت آب بلند
شده مدّ پیدا می شود و شش ساعت دیگر نزول می
نماید جزر دست می دهد .
علت مهم حدوث مد و جزر :- اثر جاذبه شمس
و قمر است مگر قوه جاذبه ماهتاب نسبت به آفتاب زیاده
تر می باشد . چرا که آفتاب خیلی دور تر است -
( بُعد هر یک را در نظام شمسی خوانده اید) پس وقتیکه


۱۰۳
جغرافیه طبیعی و افریقا
ماهتاب کره ارض را طرف خود جلب می کند. حصه صلبی
زمین مغلوب قوه جاذبه قمر نمی شود. لیکن آب مقاومت
آنرا کرده نمی تواند. لہذا بہر طرفیکه اثر کشش می افتد
آب جمع شده همان طرف حرکت می کند. مد و جزر مسئله
کشش را واضح و مدلل می کند. که جمله اجرام سماوی
یکدیگر را کشش می کنند.
هرگاه خورشید و قمر و زمین بیک خط مستقیم واقع می
شوند. و این در وقت هلال و یا بدر بظهور می رسد -
مد و جزر بسیار بلند می باشد. زیراکه قوت هر دو مجتمع
شده آب را جلب می کند - این را مد و جزر بلند می
گویند. و هرگاه شمس و قمر بیکدیگر عمودی می باشند
یعنی قمر در ربع دوم و یا چهارم خود باشد. مد و جزر
ضعیف و پست می باشد. زیراکه شمس و قمر قوه یکدیگر
را زائل می کنند.
اگر بر روی کره زمین خشکه نمی بود بر سطح آب همیشه
دو موج مد حرکت می کرد. و این حرکت از طرف مشرق
به مغرب بخط مستقیم می بود. لیکن بباعث حصه صلبی
زمین و گردش وضعی آن و گردش ماهتاب گرد زمین
مد و جزر بیک سمت حرکت ندارد.

جغرافیه طبیعی و افریقا - حصه دوم - مدرسه


جغرافیه طبیعی دافریقا
۱۰۴

در بحر کلان اثر مد و جزر بسیار و در دریاهای شور کم وسعت خیلی کم محسوس می شود. چنانچه در بحیره روم خیلی کم محسوس می شود- و در بحیره اسود و بحیره خزر تقریباً هیچ احساس نمی گردد.

ارتفاع مد و جزر:- در وسط بحر بلندی مد کمتر می باشد- مگر وقتیکه موج با یک خشکه تصادم می کند و یا در کدام مصب دریا و یا خلیج تنگ داخل می شود آب موج بیک توده عظیم الشان جمع شده ارتفاع زیاد را نائل می گردد. مثلاً در بحر اطلس نزدیک جزیره سینٹ ہیلینا ارتفاع ۴ فت می باشد- و در وسط بحرالکاہل از یک فت بلند تر نمی شود- در خلیج فنڈی (بر ساحل مشرقی امریکای شمالی) مد تا بلندی هفتاد فت می رسد. و بر دہانہ ہگلی بلندی تا شش هفت فت- در رودبار انگلستان ارتفاع آن ۳۰ یا ۴۰ فت می باشد.

سمت عمومی موج مد و جزر از شرق سوی غرب می باشد- باعث این است که زمین از غرب سوی شرق میچرخد ازین سبب حصص مشرقی بحر قوۀ جاذبه قمر را اولاً محسوس می کند- لیکن در بحر اطلس موج مد از جنوب جانب شمال جریان دارد. چرا که بحر تنگ و از


جغرافیه طبعی و افریقا
۱۰۵
زمین محصور است.
(۳) روها:- روها را بدریاهای جاری تشبیه داده
می توانیم که بر سطح آب بحر روان می باشند و با قاعده
از شرق طرف غرب حرکت می کنند. لیکن سمت آنها
اکثر از باعث حرکت وضعی زمین و شکل خشکه تبدیل می
شود. در نصف کره شمالی طرف دست راست مائل می
شوند. از رو خلیجی ظاهر است.
سبب تولید:- دو سبب مهم برای تولید آنها
موجود اند (۱) بادهائیکه همیشه بیک سمت میوزند. (۲) گرم
شدن متواتر آب در منطقه حاره - آب گرم همیشه از
منطقه حاره طرف قطبین و آب سرد منطقه هائی بارده طرف
منطقه حاره روان می باشد. ازین باعث روها پیدا
می شوند. بواسطه روها در حرارت آب بحر اعتدال پدید
آید.
اقسام روها:- (ا) در بحر الکاهل :- (۱) روشمالی
استوائی (۲) رو جنوبی استوائی. (۳) رو جنوبی یا مغربی -
(۴) رو راس هارن (۵) رو پیروئی با همبولت (۶) روی
کورو سیوو -
(ب) در بحر اطلس :- (۱) رو شمالی استوائی (۲)


جغرافیه طبیعی و افریقہ
١٠٦

رولیبرڈور (۳) رو جنوبی استوائی (۴) رو برازیلی (۵)
روی خلیجی (۶) روی جنوبی یا مغربی -
'ج' در بحر ہند ۱-(۱) رو آگلھاس (۲) رو موزنبيق
(۳) رو استریلیای مغربی.
تشریح روہا :۔ چون زمین از مغرب طرف مشرق
حرکت می کند. و بر هر دو جانب استوا سمت وزش بادهای
تجارتی از شرق سوی غرب است. فلہذا روهای استوائی
از شرق طرف غرب جریان دارند.
رو بحر منجمد شمالی یک رو سرد مانند برف است.
که از هر دو طرف جزیره گرین لیند بجانب جنوب جریان
دارند. روئیکہ از خلیج بیفن آمده متصل ساحل لیبراڈور
جاری می ماند باسم رو لیبرا دوڑ موسوم است . یک رو
سرد دگر هم است که از بحر منجمد جنوبی می آید. آن را
رو مغربی می گویند . و آن بدور کره ارض مانند حلقه جریان
دارد. این رو سرد طرف جنوب افریقہ روان می شود -
بجنوب افریقہ رسیده یک حصّہ آن طرف شمال انحراف
یافتہ همراه ساحل مغربی افریقہ حرکت کرده طرف خط
استوا سفر می کند . بہ خلیج گنی رسیده طرف مغرب منحرف
می شود - باز این در بحر اطلس بجانب مغرب جاری


جزائیه طبیعی وافریقا
١٠٧
مانده بساحل مشرقی امریکائی جنوبی می رسد . گوشه مشرقی
برازیل آنرا بدو شاخ تقسیم می کند یک شاخ متصل ساحل
شمالی امریکای جنوبی جریان داشته به خلیج میکیسکو داخل
می شود . و شاخ دوم جانب جنوب تخم شده نزدیک
ساحل مشرقی امریکای جنوبی جاری مانده باز برو مغربی
ملحق می شود. این رو را رو برازیل می گویند . چونکه
از منطقه حاره می آید گرم می باشد .
شاخ اول روئیکه بخلیج میکیسکو داخل شده بود-
از آبنای فلوریڈا از خلیج مذکوره برآمده متصل ساحل
مشرقی امریکای شمالی طرف شمال حرکت می کند - این
رو ٨٥ درجه فارن هیٹ گرم و از (٤٠) تا (١٠٠) میل
عریض می باشد و بحساب پنج میل فی ساعت می رود.
سواحل جنوبی جزیره نیوفونڈ لینڈ ( ارض جدید ) آنرا جانب
شمال مشرقی میلان می دهد - رو سرد لیبرا ڈور هم نزدیک
ساحل مشرقی جزیره مذکور باین تصادم می کند ازین غبار
پیدا می شود . این رو خلیجی (گلف استریم) طرف ساحل مغربی
یورپ روان شده آب و هوای جزائر برطانیه و ناروی
را گرم می سازد. لہذا تمام سال بر ساحلهای آنها یخ
نمی بندد - روس شمالی یورپ و سائبیریا اگر چه بر عرض


جغرافیہ طبعی و افریقہ
۱۰۸
بلاد جزائر برطانیہ و ناروی واقع هستند. مگر اقلیم آنها نهایت سرد است و آنجا اکثر یخ بسته می باشد.
رو خلیجی هم در سه شاخ منقسم می شود. یک شاخ متصل سواحل مغربی جزائر برطانیہ و ناروی روان می باشد. شاخ دوم به رودبار انگلستان داخل می شود. شاخ سوم متصل ساحل مغربی پرتگال جاری مانده از نزدیکی جزائر کینیری و کیپ ورڈ گذشته باز با رو استوائی شمالی ملحق می گردد. در میان روهای مذکور یک گرداب عظیم الشان تشکیل می یابد. و گیاه و درختهای سواحل آنجا جمع می شوند. این را بحر سارگاسو (Sargasso) می گویند.
همین طور رو سرد مغربی با راس ہارن تصادم خورده یک حصہ آن طرف شمال متصل ساحل چلی و پیرو روان شده به خط استوا می رسد. این رو را رو پیروئی یا همبولٹ می گویند. بر استوا رسیده طرف مغرب منحرف شده جاری می شود. جزائر آستریلیا و نیوگنی وغیرہ مانع آمده این را در سه حصه تقسیم می کنند. یک شاخ متصل ساحل شمالی نیوگنی جاری مانده طرف جزائر فلپائن می رود. شاخ دوم از آبنائی توریز (Torres) (ما بین آستریلیا و


جغرافیه طبعی در افریقا
۱۰۹
نیوگنی) عبور نموده متصل سواحل شمالی جزائر سنڈا او جزیره
نمای ملایا جریان داشته متصل جزیره بورنیو ، جزائر فلپائین
گذشته بشمال جزائر فلپاین بشاخ اوّل ملحق می شود.
این رو گرم را کورو سیوو یا رو سیاه یا رو جاپان می
گویند ، و آب و هوای جزائر جاپان و سواحل مغربی
امریکای شمالی را گرم و خوشگوار می سازد. این رو کورو
سیوو نام با رو خلیجی بحر اطلس تطابق نام دارد. شاخ
سوم را جزیره آستریلیا طرف جنوب مائل می کند . این
را روی آستریلیائی مشرقی می گویند .
ساحل مغربی آستریلیا یک حصه روی مغربی را
طرف شمال منحرف می نماید آنرا روی آستریلیای مغربی
می گویند . این رو باز طرف مغرب جریان داشته باساحل
مشرقی افریقه تصادم خورده بسمت جنوب مائل شده
از رود بار موزنبیق گذشته باز به رو مغربی ملحق میشود .
از آبنای بیرنگ یک رو سرد از بحر منجمد شمالی
می آید آنرا رو سائبیریائی مشرقی می نامند . این رو
با رو لیبرا ڈور تشابه دارد. از بیان فوق بر شما واضح
گردیده باشد که روهای بحر طلس و بحر الکاہل باهم خیلی
مشابہت دارند ا تلامذه را لازم که نقشه کره زمین را پیش


جغرافیه طبیعی د افریقا ۱۱۰
روی خود مانده رو ها را ضبط نمایند و با هم تطبیق بدهند .
زیرا که کیفیت جریان و حرکت رو ها با مداد نقشه بخوبی و
درستی ذہن نشین می شود .
فوائد مد و جزر :— (۱) مد و جزر آب بحر را از
منجمد شدن نگاه می دارد . زیرا که آب نمکین بحر را بآب
تازه دریا ها مخلوط می کند و آب بحر را همیشه تحریک
می دهد .
(۲) مد و جزر گل و ریگ را که دریا ها بدہانہ ہائی
خود می آرند . دور بہ بحر برده مصب ہائی آنہا را صاف
می کند .
(۳) دریا ہائیکہ از مد و جزر متاثر می گردند . برائی جہاز
رانی بسیار مفید می افتند.
(۴) مد و جزر برای تجارت بسیار مفید باشد . کہ
جہازات کلان در بندر تا دور داخل شده می توانند .
و اگر مد و جزر نباشد جہازات مجبور شده از ساحل بحر
دور در بحر ایستاده می شوند .
تاثیر جریانها :— (۱) رو ہای بحر، اقلیم ممالک را
کہ بر ساحل ہا آنہا واقع اند از منطقه گرم و یا سرد آمده
گرم و یا سرد می سازند مثلاً رو سرد لیبرادور کہ از آبنائی


جغرافیه طبعی وافریقا
۱۱۱
ڈیوس می آید - هوای لیبرا ڈور را خیلی سرد می نماید. شمال مغرب یورپ نهایت سرد می بود. اگر رو گرم خلیجی متصل سواحل آن جریان نمی داشت.
(۲) هرگاه رو های گرم و سرد باهم ملاقی میشوند - غبار زیاد پیدا می شود. طوریکه قریب ساحل جزیره نیوفونڈلینڈ (ارض جدید) بظهور میرسد.
(۳) هنگامیکه رو های گرم و سرد با هم ملاقی میشوند - طوفان بر پا می شود - طوریکه نزدیک ساحل مشرقی ریاستهای متحده امریکیه گرد بادها بوجود می آیند. و طوفان سخت باد بر ساحل مشرقی چین پیدا می شود.
(۴) جریان پیهم آب بحر. ممالک را از اثرات مضره عفونت آب نجات می بخشد.
اثر رو ها بر تجارت:- رو های گرم بندر گاه ها و خلیج ها و مصب ها را از یخ خالی کرده برائی جهازات سهولت بهم می رسانند. لیکن بباعث اثر رو های بارده بحر منجمد شمالی مصب دریای سینٹ لارنس تا پنج ماه زمستان یخ بسته می باشد - جهازات آمد و رفت کرده نمی توانند غور بکنید که جزیره وانکوور نزدیک ساحل مغربی کاناوا) اگر چه بر عرض بلاد مصب سینٹ لارنس وقوع دارد. مگر


جغرافیه طبیعی و افریقا
۱۱۲
از اثر رو گرم بحر الکابل کورو سیود نام یخ بسته نمی شود
ازین جهت تمام سال آنجا آمد و رفت اسباب تجارت
جاری است .

حیات عضویه

شما واقف هستید و می بینید که بر خشکه حیوانات
و نباتات موجود است و هر روز بنظر شما می خورد و انسان
از هر یکی برائی ذات خود از آنها فائده را می بردارد
انشاء الله در دروس آینده خواهید خواند . که بعضی حیوانات
و نباتات مخصوص یک منطقه هستند و در دیگر مناطق یافت
نمی شوند . و بعضی حیوانات در جمله مناطق موجود هستند
لیکن از تاثیر اقلیم محلی در اوضاع و اطوار و خوراک وغیره
شان تغیر واقع شده -
باز شما خواهید دید - که بعضی حیوانات خیلی لحیم و
شحیم و جسیم هستند و بعض نهایت خورد و بعضی بدون
ذره بین (Microscope) دیده نمی شوند . همین طور
بعضی درختان خیلی بلند و سطبر می باشند و بعضی خورد
و غیره .


۱۱۳
جغرافیه طبیعی وافریقا

بیائید که بر نباتات و حیوانات بحری نظر بافگنیم .
اگر شما گاهی بلب دریا رفته باشید دیده باشید که رود
خانه حیوانات و نباتات از خود دارد . مثلا ماهی خرچنگ
کرمها و غیره - و یک قسم گیاه سبز را که می بینید که بر
سنگها و لبهای دریا چسپیده می باشد آنرا در اصطلاح
کابل جامنک بقه می گویند . این مثال خورد ازین
جهت بشما گفتیم که در آب نیز حیوانات و نباتات موجود
است . پس اگر طرف بحر بروید و بر کنار آن بگردید و
دور بروید بر سطح آب سیاحت کنید و یا در آب غوطه
بزنید . حیوانات و نباتات از ملاحظه شما خواهند گذشت
البته شما را تعجب و حیرت دست خواهد داد . اگر به شما
بگوئیم که کم از کم ۵۰۰,۰۰۰ نوع ممتاز و ظاهر است .
از حیوانات و نباتات که در بحر یافت می شود . و یک
نوع از نوع دیگر در شکل در کوائف حیات و در عادات
جدا است . فرض کنیم که در آب غوطه زده به قعر رسیده
بر ته بحر روان شویم . درین سیر زیر بحر در حالت طبیعی
ته بحر سلسله تبدلات عجیب و غریب را ملاحظه خواهیم کرد
در آب بالای سر ما فرق نمایان واقع خواهد شد . و
نیز همچو تغیر در حیات بحریه بظهور خواهد رسید . و این

جغرافیه طبیعی و افریقا - میراتون پیج


جغرافیه طبیعی و افریقا
۱۱۴

تبدیلی چندان نمایان است که بر اسباب کثرت و علل قلت و تغیرات بحث کرده می توانیم -
حیوانات و نباتات را که بین نشانات بالائی و پائینی مد و جزر سکونت دارند و یافت می شوند
Littoral Benthos (حیات متصل بساحل) می توانیم بگوئیم . بعد ازان بر ساحل حیوانات و نباتات قسم دیگر را خواهیم یافت . غوطه زنها آنها را از عمق معتدل حاصل می کنند.
اگر ازینجا فرود آمده به حد مد پست برسیم انواع حیوانات و نباتات زیاده تر و خوشنما تر را خواهیم یافت. اینجا اقسام خورو ماهی ها و خرچنگ وغیره و نباتات دیگر را ملاحظ خواهیم کرد و حیوانات و نباتات اینجائی را Laminarian Benthos (حیات ساحلی داخل مد پست می نامیم)
اگر در آبهای عمیق برویم آنجا اکثر شستگی ها از ریگ پر خواهند بود . و در جاهای حقور گل . علاوه بران بقایای (حیات) حیوانات بحری یافت خواهند شد . که یک ماده تباشیری را تشکیل می دهند . درین منطقه حیات نسبت به لامی نیریان ( Laminarian ) اختلاف زیاد ندارد. لیکن انواع ماهیها خصوصاً زیاد تر یافت می شود . در مقامات عمیق تر نزدیک


جغرافیه طبعی و افریقا
۱۱۵
۲۰ فاثم ( یک فاثم = ۲ میتر ) بعض ماهیها یافت خواهند شد که در آبهای پایاب دیده نمی شوند مثلاً تربوت ( Turbot ) و ( Brill ) برل . تا عمق ۲۰ فاثم ( Fathm ) حیات عضوی نسبت به دیگر اعماق متعدد تر و متنوع تر می باشد . حیات عضوی ۲۰ فاثم را ( Shallow Water Benthos ) حیات ساحلی آب کم عمیق می گویند . باعث تعدد و تنوع انیست . که اینجا نباتات بسیار می باشد و دیگری ماهیها در همین عمق بیضه ها می دهند و میزایند و در اوائل عمر نشو و نما می یابند پس نباتات و حیوانات خورد این اعماق غذای حیوانات بزرگ می شوند. لازماً اجتماع بوقوع می رسد.
هرگاه پیشتر حرکت کنیم می بینیم که بعضی نباتات مفقود می شود. مثلاً ( Algae ) نی بحری و بجای ماهی های ساکن آب پایاب انواع دیگر ماهی ها بنظر خواهد آمد . حیات بی فقاریه نیز کمتر خواهد گشت . حیات این منطقه را ( Deep Sea Benthos ) حیات ساحلی آب عمیق می خوانند مابین عمق ۵۰ و ۱۰۰ فاثم -
در ابحار عمیق تر از ۵۰۰ فاشم تا عمق انتهای بقایا و رمیمات و صدفهای حیوانات مرده بحری را خواهیم یافت


جغرافیه طبیعی : افریقا ۱۱۶
در اعماق عمیق تر از ۳۵۰۰ فاشم گل یافت میشود.
که آنرا (Red clay) گل سرخ میگویند. درین
اعماق در بدو نظر چنان معلوم می شود که گل مذکور از
مواد عضویه ترکیب نیافته است. این گل بسیار نرم است
و رنگ تیره دارد. از ذرات خورد خورد ناقابل تحلیل نباتات
و حیوانات سطحی (Pelagic) پیدا شده در گل سرخ
بقایای استخوان گوش ویل ماهی و دندان ماهی شارک
یافت می شوند. و بقیه رسمیات آنها از باعث عمل
آب بحری حل شده اند. استخوان گوش ویل ماهی و
دندان شارک ماهی ناقابل حل بوده سلامت ماند .
ماهیئیکه در اعماق بزرگ سکونت دارد چشمها بزرگ بزرگ
دم دراز و نازک و گوشت نرم دارد. و یا چشمها غایت
خورد و یا اصلاً نمی باشند. و نیز از تجربه عمومی معلوم
گشته که حیوانات اعماق زیاد نسبت به حیوانات سکنه
آب پایاب خردتر می باشند. بعضی حیوانات اگرچه
حرکت کرده می توانند. لیکن از باعث سستی و تنبلی
خود جائی بجائی سکونت دارند. مثلاً قنفذا لجلد که زهر دار
نیز می باشند (Zoophytes) و حیوانات نرم جسم اولیه
(Solphin) اسفنج (Sponges) مرجان (Corals)


جغرافیه طبیعی و افریقا
۱۱۷
و حیوانات دارای شکل ۔ گل (Sea anamanes) و (Oyster) صدف ۔
حیوانات بحری را که در رقبه های وسیع بحر سفر کرده می توانند و تقریباً بهر اقلیم و حالت بحری سکونت کرده می توانند (Nehton) نیکتن (حیوانات سیار) می گویند ۔ ویل ها ۔ سیل ها ماهی دولفن (Dolphin) و (Porpoises) پار پالیس و دیگر حیوانات بی فقاریه نیز درین گروه شامل می شوند ۔
حیواناتیکه بر سطح و قریب سطح آب سکونت دارند — (Pelagic) سطحی گفته میشوند ۔
حیواناتیکه در اعماق ها زندگانی می کنند (Demersal) اعماقی گفته میشوند ۔
نباتات و حیواناتیکه بدون امداد خورد بین دیده نمیشوند و در آب بحر یافت می شوند (Plankton) پلانکتن (حیات عضویه غیر مرئی) نامیده می شوند ۔ نباتات و حیوانات غیر مرئی (Clanklon) بنفس خود حرکت کرده از یک جا بدیگر جا رفته نمی توانند ۔ بلکه باد ها و رو ها و دریا ها آنها را نقل مکان می دهند ۔
بعض ماهی ها بچه ها می زانید و بعضی تخم ها می دهند


جغرافیه طبیعی و افریقا
۱۱۸

لیکن کثرت ماهیها چندان خورد بچها می زانید که بدون امداد خورد بین دیدن آنها محال است.
حیوانات غیر مرئی را یعنی آنانکه بدون امداد ذره بین دیده نمی شوند. حیوانات اولیه ( Protozoa ) می نامند.
شیر دهنده بحری ویل ماهی سیل و والرس و چند نوع دیگر (گرم خون) در دائره شمالی قطبی یافت می شوند
ماهیهای ابحار معتدله در تعداد زیاده تر و نسبت به ماهی های منطقه حاره بزرگتر می باشند. اما انواع ماهی ها و نباتات این قدر نیست که در قطعات منطقه حاره هستند قشنگ ترین ماهی ها در بحر هندیکه گرم ترین ابحار دنیا است یافت می شوند.
نباتات بحری در ابحار معتدله و قطبی خیلی زیاد تر می باشد.
جمله تجربات ثابت می کنند که در ابحار قطبی و معتدله حیات عضویه بکثرت و افراط است. لیکن می بینیم که در تقسیمات نباتات و حیوانات . بعضی حقائق عمومی موجود است مثلاً انواع و اجناس در ابحار منطقه حاره زیاده ترین است در ابحار معتدله و قطبی کمترین و نزدیک خشکه زیاد ترین


جغرافیه طبیعی و افریقا
۱۱۹

و در حصص بحر یکه از خشکه خیلی دور باشد کمترین یافت
می شود . عموماً عده (Benthos) حیات متجاور ساحل
و حیات غیر مرئی و سیار (Planktonic) (Nektic)
کمتر شده میرود . هرگاه ما از آب پایاب طرف آب
عمیق تر حرکت کنیم و در قعر ابحار (Benthos) حیات
متجاور ساحل نیز کمترین است . احتمال دارد که هیچ
قطعه قعر دریا از حیوانات خالی نباشد . لیکن باز هم
میدانهای وسیع ابحار عمیق با صحراهای خشکه مشابهت
دارند یعنی زندگانی کم و یا بالکل ندارند .
نباتات نزدیک ساحل در آب پایاب بسیار ترین
است . و در وسط ابحار بالای سطح کمترین است . لیکن
از سطح آب چیزی پائین تر در بحر هر جا نباتات بسیار
ترین است . و هر قدر یکه پائین تر نزول کرده برویم
نباتات کم شده می رود حینیکه در قعر دریای عمیق اصلاً
مفقود می گردد .
بعد ازان باید که آن اسباب را که برای تقسیم پیدایش
لازم اند به بینیم . برای حیات (۱) حرارت – (۲)
شوری (۳) روشنی لازم می باشد بسپسی کیفیت
و کثرت خوراکه . حرارت سطحی بحر بر جای قدری

جغرافیه طبیعی و افریقا ص ۱۲۰


جغرافیه طبعی وافریقا ۱۲۰
دورتر از استوا زیاد ترین می باشد . و هر قدر یکه طرف
شمال و یا جنوب حرکت کنیم . حرارت کمتر شده میرود.
لیکن از وقوع و تاثیر زمین و روهای بحری درین مسئله
عمومی نیز تغیر واقع می گردد.
اکنون بدل شما یک سوال پیدا می شود. که چون آب
دنیا مسلسل و غیر منقطع است . البته در انواع حیوانات
و نباتات آب هیچ فرق نخواهد بود. مثلیکه تقسیم نباتات
و حیوانات خشکه از باعث سدها و موانعات قدرتی محدود
و مخصوص می باشد . مثلاً سلاسل جبال . صحراها . ابحار
و دریا های بزرگ در پراگنده شدن آنها مانع می
آیند . لیکن در بحر این قسم بندش و ممانعت موجود
نیست . چرا که آب ابحار دنیا بیکدیگر پیوسته است .
و اضافه بران روهای بحری ناقل حیات هستند .
بجواب اینکه :- سدیکه در تقسیم عمومی حیات
عضویه بحری موجود است دیگر رقم است یعنی ساخت
مخصوص جسمانی ئیکه برای یک منطقه مخصوص بحر
مختص است . پس اکثر حیات عضویه بعد از اختیار
کردن بزرگی و جسامت اصلی خود در منطقه و رقبه محدود
سکونت کرده می توانند . مثلاً یک بوته خرد بحری


[BLANK PAGE]