( ١٧٤ )

چو تگ وپوستین بخشانی
وزانجا بتعجیل مرکب براند
هزاران پی درو مرجاشند
زسلطان نپسند پاریشاشند
نماند از وثاقاً کی دست از
کسی در قفای ملک جرنیا
بدو گفت کامی لیم حرج
ز یغما چه آورده گفت ہیچ
من اندر قفای تو می جستم
زخدمت نعمت نپرداختم
گرت قوتی هست در بارگاه
زنعمت مشو غافل از پادشاه
خلاف طریقت بود کا ولیا
تمنا کنند از خدا جز خدا
گر از دوست چشمت باحسانش
تو در بند خویشی در بند دوست
ترا تا دهن باشد از حرص باز
نیاید بگوش دل از غیب باز
حقایق سرا یست آراسته
هوا و هوس گرد برخاسته
نه پسنی که جائی که بر خاکست
نبیند نظر گرچه ضارتست


(١٧٥)

قضا را من پسپری زاریا رسیدم در خاک مغرب بآ
مرا یکدم بو د بر داشته بکشتی درویش گذاشته
سپاهان بانه مد کشتی چو دود که آن ناخدا ناند از پس رود
مرا کر یه آمد زمیت وحشت بران کرده قسمت بخندید گفت
مخور غم برای من ای بر خرد مرا آنکس آرد که کشتی برد
ببسترد چت دو بر روی آب خیالست پنداشتم با بخواب
زند موشیم دره آنشب سخت نگه با مدادان بمن کرد و گفت
عجب اند بی بی ای فرخنده رای ترا کشتی آورد و ما را خدای
چرا اهل دعوی بدین مگر وند که ابدال در آب و آتش روند
نه طفلی کز آتش ندار و خبر نگهدار دش ما در مه و ر
پس آنان که در وجه مستغرقند شب و روز در عین حفظ حقند
نگه دار د از آب و اتش خلیل چو تا بوت موسی زغرقاب نیل


( ١٧٦ )

چو کودک بدست شناور در آب
نترسد اگر دجله پهناور است
تو بر روی دریای دم چون نی
چو مردان که بر خشکشی در تهی

ره عقل چنبر چرخ برپیچست
بر عارفان جز خدا هیچ نیست
توان گفتن این با حقایق شناس
ولی خرده گیرند اهل قیاس
که پس آسمان زمین چیستند
بنی آدم و دام و دد کیستند
پسندیده پرسید کاین هوشمند
بگویم گر آید جوابت پسند
نه هامون دریا و کوه و فلک
پری آدمی زاد و دیو و ملک
همه هر چه هستند از آن کمترند
که با هستیش نام هستی برند
عظیم است پیش تو دریا موج
بلند است خورشید تابان اوج
ولی اهل صورت کجا پی برند
که ارباب معنی ملکی درند
که گر آفتابست یکذره نیست
وگر هفت دریاست یکقطره است


( ۱۷۷ )

چو سپطاس مخت علم برکشید جهان مهر چسب قدم در کشید
رئیس منی با پسر در رسی رسیدند بر قلب ساسنشی
پسر جا د شان ایده تیغ و تیر قبا های اطلس کمر های زر
یلان کامدار خنجر زن غلامان ترکش تیر زن
پسر کاں ہمہ شوکت و جاه فر پندران حمایت شدند و یا یز
که حالش نگر دید در کشش خرب زہمت بر میخو له در کر گیت
پسر گفتش آخہ رئیس سعی بسرداری از پسر بزرگان سے
چه بودت که از جان ندیمی تهم بلرزیدی از باد پست چوبید
بلی گفت سالار هندوان هم ولی عزم پست تا در رم
بزرگان زاین دشته بیا لوده‌اند که در مار کا و کلک بوده‌اند
تو ای غیر محبت ان روی مکر که بر خویشتن منصب می نهی


( ۱۷۸ )

نشنیده‌ئی ز بانگ آوران
که سعدی بگوید مثالی برآن

مگر دیده باشی که در باغ وراغ
بتابد بشب کرمکی چون چراغ
یکی گفتش ای کرمک شب فروز
چه بودست که بیرون نیایی بروز
ببین کا تشین کرمک خاکزاد
جواب از پسر روشنایی چداد
که من دروز شب جز بصحرانیم
ولی پیش خورشید پیدانیم

حکایت

شناخت بر چهر زنگی کسی
که برتر بش با و رحمت بسی
درم داد و تشریف و بنواختش
بقدر منزه پایه سپاختش
چو الله و بس دید بر نقش زر
بشورید و برکند خلعتی
زسوزش چنان شعله در جان گرفت
که بر خسته راه بیابان گرفت
یکی گفتش از همنشینان شب
چه دیدی که حالت دیگر گون شت


(۱۷۱)

توانان زمین پرس کر دی بجای نبایستی آخر زدن پشت پای
بندید کا ول هم دراب همی لرزد بر تن فتادم چوری
بآخر زتسکین اله سپس بچشمم درامد یکی

بشهری درانشام خوناشام گرفتند پری مبارک نام
بنو زاین عهم شكم باش درات که بندش نهادند بر پاودست
که گفت ارنه سلطان شارت کند کر از سره باشد که غارت کند
بیاید حسن دشمنی در شاست که من نقش او بست برس کات
اگر جو و جا پست کر نان تند مسازق شناسم نه از شوم
زعلت مدارای خته دسپندم چو دار وی تلفت فی پسند حکیم
بخور هر چه آید ز دست طبیب نه بمار داناترست از طبیب
یارا


(۱۸۰)

یکی را چومن دل بستت کیسی
کر و بودوی بر د خوار می بسے

پس از حوشمندی فرزیکی
مدف بر زد مند شش بو یجنی

ز و شمن بخار روی از مهر و وست
کہ تریاک اکبر بو در سهر دوست

قفا خردی از دست یاران خویش
چو همسار پیشانی آور و پیش

حیاتش چنان پسر آشوب کرد
که بام در مانش لکه کوب کرد

بخودش تشنیع یاران حبر
که قطره ندارد زباران خبر

کر ا پای خاطر براید بستنگ
نیند یشید از شیشه نام و سنگ

شنی یو خرد ر ابر مجد و نخت
درا نحوش آن مر د و بروی

چو که محال میارنش نبود
زیار ان کی که زراش نبود

بآبی فرو رفت نزدیک بام
بر وبته پر ما دری از حام

نصیحت کری کو ش افکار کرد
کہ حنو د را بکشتی در ین آب سرد

زبر ای منصف برآمد خروش
که ای یا رحبدار ملامت حموش


( 181 )

مرا فخر روز این پسر دل گرفت ز مهرش بنالم که نتوان نهفت
بپرسید بازی بخلق خوشم به بین تا چه با رش سجا میکشم
پس را که شخصم زخاک آفرید ز قدرت در و جان پاک آفرید
عجب باشد ار با ز حکمش برم که دایم با حسان فضلش درم

اگر مرد عشقی کم خویش گیر و گر نه ره عافیت پیش گیر
مترس از محنت که خاکت کند که باقی شوی گرهلاکت کند
نروید نبات از حبوب درست مگر حال رو یی بگرد نخست
ترا با حق آن آشیانی دهد که از دست خویشت بیانی ده
که تا با خودی خودت رایست در ین سخت جز بخود ا گایت
نه مطرب که آواز نای پند و سماعیست اگر سوش رای شنو
بکس پیش شوریده برنزد چنگ که او چون بپس پست بر سرزند


( ۱۸۲ )

بنم داد اشفته سامان پیر
با واز مرغی بنالد فقیر
پرایندو خود می نکرد و حموش
ولیکن سر وقت بازپ کوس
چو شوریدگان می رستیکتی
باواز دولاب پست کیکته
بچرخ اندرایند دولاب زار
چو دولاب بخود بگریند زار
بتسلیم سر در گریبان برند
چو طاقت نباشد گریبان درند
مکن عیب درویش مدهوشت
که غرقت ازان میزند باد دست
بکویم سماع ای برادر که چیست
کر پستم را بدانی که بیست
کر از برج معنی پر د طیر او
فرشته فروماند از سیر او
چومر د سماعیت شهوت پرست
با واز درشس خیز دوست
و کرمر دا هوست بازی لاغ
قوی تر شود دیوش اندر دماغ
پریشان شود کل ب باد سحر
نه هیزم که نشکافدش تبر
جهان سماعست دوپستی شور
ولیکن چه بیند در اینه کور


( ۱۸۳ )

ندانی شتر بر نوای عرب
که چوش رقص اندردارد طرب
شتر را چو شور و طرب در سر است
اگر آدمی را نباشد خربست

شکر لب جوانی نی اموختی
که دلها بر اتش چونی سوختی
پدر بارها بانگ بر وی زدی
بتندی اتش دران نی زدی
شبی بادای پر گوش کرد
سماعش پریشان و مدهوش کرد
همی گفت با برچه و انکنده خوی
که اتش بمن در زاین تارنی
ندانی که شوریده حالان مست
چرا برفشاندند در رقص دست
گشاید دری بر دل از واردات
فشاند سر و دست بر کاینات
حلالش بود رقص با دست و سر
که در استینش جانی در روست
مرا بر تلف حرص دانی چرات
چو اوست اگر من نباشم روات
مرا چند کوئی که در خور خویش
حریفی بدست آر همدرد خویش


( ١٨٤ )
بسوزم که یار پسندیده او که دروی سرایت کند سوز در
یکی را نصیحت بگو ای شگفت که دلنے که دروی نخواد گرفت
زکف رفت بیچاره را لگام نگوید کاپست یاران غلام
بدان ماند شوریده حال که گویی زکر دم کزند و منال
چه مغز آمد این تخته در سندان که عشق آشنای نپسرند باز
چو نیکت بدیدم بدی میکنی که روی منه الجومخ دی کنی
زخود بتری جوئی فرصت شمار که با چوخ دی کم کنے روزگار
پی چرخ دی خو درپستان ماند بکوی خطرناک پستان ماند
من اول که این کار برداشتم دل از پیر مکار برداشتم
پسراند از در عاشقی مستت که بنز سره بر خویشت نشست
اجل با کمان کمین میکشد گمان مبر که آن از زنم میکشد
نه روزی بیجار کی جانی می همان به که در پای جانان می


( ١٨٥ )
چو پیشت بنشست بر سر خاک بدست دلارام پوش برجاک
کسی کیست پروانه را کای حقیر بر و دوستی با خور خویش گیر
رمی د که هستی طریق رجا تو و مهد شمع از کجا تا کجا
سمندر نه گر د اتش مگرد که مردانگی باید انگه نبرد
ز خورشید پنهان شود موش کور که مهلت با این چشم نور
کسی را که دانی که خصم تو اوست نه از عقل باشد گرفت دست دوست
تراکس نگوید نکو میکنی که جان بر سر کار او میکنی
گدایی که از پادشه خواست خراج قفا خورد و سودای بیهوده پخت
کجا در حساب اورد چون توات که روی ملوک و سلاطین برتست
مپندار اگر در چنار مجلسی مدارا کنند با چو تو مفلسی
و گر با همه خلق نرمی کند و تو خوار و با تو گرمی کند


( ١٨٦ )

که کس که پروانه سوز ناک
چو گفت ای مجب کر بسوزم جاک
زنور در برا تش تخم بیزنم
که زنجر شوقت در کردنم
مراچون خلیل آتشی درپوست
که پنداری این شعله گلشرست
نه دل دامن پستان بکشید
که مهریشک بر جان جان بکشید
مراهمچنان در بود م گرفت
نیا من مم که تش بمین در توست
نه آن میکند یار در شاهی
که با او توانم زدانز راهی
که یکیم کند بر تو لای دوست
که من را نیم کشته در پای دست

شبی یاد دارم که چشم نفت
شنیدم که پروانه باشتع حقت
که من عاشقم کر بسوزم رواست
ترا گریه وسوز باری چر است
بگقت ای هوا دار مسکین من
برفت انگبین شیرین من
چو شیرینی از من بدرمیرود
چوفرهاد م آتش بسر میرود


( ۱۸۷ )

بمیگفت ہر لحظه پسلاب درد فرو سید و مدحش خبار گرد
که ای مدعی عشقی کار توست که نه صبر داری نه یاری تست
تو یکریزی از پیش یک شنهنام سرا پا ستاده ام تا بسوزم نام
تراتش عشق کر پر بونت مرا من که از پای تا سر بوست
به پر تا پس مجلس افروزم دگر اشک سیلاب دلسوزم
چو سعدی که پروانه ش سوخته است در شس درون سنگیری توست
هم شب این گفت و کو بود شمع بیدار دولت چو اصحاب جمع
نزده شب چنان بهره که نا که بکشتش پری چهره
بیگفت و میرفت دود شرکه اینت پایان مدعای پسر
روایست اگر خواهی اموختش بکش فرح یابی از سوختش
مکن گریه بر کوه مقتول دوست قل الحمد لله که مقبول اوست
اگر عاشقی پس مشوی از مرض و چو سعدی فراموشوی دست غرض


( ۱۸۸ )

فدائی ندارد ز مقصود چنگ و گر بر سرش تیر بارند و سنگ
بدریا مر و گفتمت زینهار و کر میروی تن بطوفان سپار

ز خاک آفریدت خداوند پاک پس ای بنده افتادگی کن چو خاک
حریص و جهانشوز و سر کش مباش ز خاک آفریدت آتش مباش
چو گردن کشید آتش هولناک به بیچارگی تن بینداخت خاک
چو آن سر فرازی نمود این کمی از ان دیو کردند ازین آدمی
ترا با چنیں کرمی و سرکشی نپندارم از خاکی ار آتشی

یکی قطره باران ز ابری چکید خجل شد چو پهنای دریا بدید
که جائی که دریاست من کیستم کر او هست حقا که من نیستم
چو خود را بچشم حقارت بدید صدف در کنارش بجان پرورید


(١٨٩)

بپرستش بجائی رسانید کار	که شد نامور لوکو شاهوار
بلندی زان یافت کو پست شد	دز یستى کو فت تا بست شد

جوانی خردمند و پاکیزه بوم	ز دریا درامد بدر بند روم
در و عقل دیدند و فضل تمیز	نهادند درخشش بجای عزیز
رعا یا دک گفت روزی در او	که خاشاک مسجد بینشان کرد
همان کس سخن مرد درویش بید	برون رفت بازش نشان کشند
برو حکا کرد یاران سپه	که بر وای خدمت ندار دبنر
وکر ره ز خادم کرفتش براه	که نا خوب کردی برای تباه
ندانستی ای کودک خر دپسند	که مردان خدمت بجائی رسند
کریس کرفت از پرصدق سوز	که ای در جان و روان فروز
نه کرد اندر ان بقعه دیدم بجاک	من آلوده بو دم در آنجای پاک


( ١٩٠ )

گرفتم قدم لاجرم باز پس که پاکیزه به مسجد از خار وخس
طریقت جز این نیست درویش را که افکنده دارد پسر خویش را
بلندیت باید تواضع گزین که این بام را نیست سلم جز این

شنیدم که وقتی سحرگاه عید ز گر ما به آمد برون بایزید
یکی طشت خاکسترش بیخبر فرو ریختند از سرائی بسر
بمیکفت ژولیده دشتار موی کف دست شکرانه مالان بروی
که ای نفس من در خور آتشم بخاکستری روی در هم کشم
بزرگان نکردند در خود نگاه خدا بینی از خویشتن در مخواه
بزرگی بناموس کشاریست بلندی بدعوی پنداریست
تواضع پسر رفعت افزایدت تکبر بخاک اندر اندازدت


(۱۹۱)

ز مغرور دینار و دیبا مجوی
که خوانند خلقت بپسندیده خوی

گرت جاه باید مکن عیب جنان
بچشم حقارت مکه در کسان

گمان کی برد مردم هوشمند
که در سر کبرا نیست قدر بلند

بزگر چون قسی بر تو کبر اورد
بزرگیش در پیش چشم خرد

تو نیز ار تکبر کنی همچنان
نمایی که پیشت تبختر کنان

چو ایستاده بر مقام بلند
برافتاده گر هوشمند مخند

بسا ایستاده درامد زپای
که افتادگانش گرفتند پای

گرفتم که خود هستی از عیب پاک
تعنت مکن بر معیوب ناک

یکی حلقه کعبه دارد بدست
یکی در خرابات افتاده مست

گر انرا بخواند که نگذاردش
و ز انرا براند که بازاردش

نه مست ظهرست ان اعمال خویش
نه انرا در تو به بستست پیش


( ۱۹۲ )

شنیدستم از راویان کلام که در عهد عیسی علیه السلام
یکی زندگانی تلف کرده بود بجهل و ضلالت بپراورده
دلیری سیه نامه سخت دل ز ناپاکی ابلیس او بی خجل
بسر برده ایام بیحاصلی نیاسوده تابود و از وی دلی
پسرش خالی از عقل و و از احتشام شکم فربه از لقمهای حرام
نبا راستی دامن آلوده بدردینی و درد آلوده
نه پای چو پویندگان در پی نه گوشی چو مردم نصیحت شنو
چو سال بد از وی خلایق نفور نمایان بهم چون بوز ده
سواد موی تن مش سوخته جوی نیکنامی نیندوخته
سیه نامه چندان تبهم براند که در نامه جای نوشتن نماند
که تا کام و خود را و شهوت پرست بغفلت شب و روز مخمور ومست
شنیدم که عیسی در امد زدشت بمقصوره عابدی بگذشت


( ۱۹۳ )

فرو دادا ز غرفه خلوت پیش پاشان اشا و مقر بر ریش
که عار و برگشته اختر زدم چو پروانه پیران در اشامم
بحسرت تامل کنان شب بسا چو در ویش در پیش پیر مغان
خجل زبر لب عذر خواهان سوز ز شب های در غفلت اورد روز
پسرشک غم از دیده باران منیخ که عمرم بغفلت گذشت ای دیغ
براه اخم نقد عمر عزیز بدست ار نکو یی نیاورده ام
چو من ندهد سر کز نیب با کسی که مرگم به از زندگانی بسی
بپریست انکه در عهد طفلی مرو که پیرانه سر شد بساری
کنام بخش ای جهان آفرین گر گر با من آید بیس اخرین
درین گوشه نالان کنم گار که فریاد حالم رس ای دستگیر
کنون نده از شرمساری پیش روان آب حسرت بروی ارین
وزان نیمه عابد پر پر غرو ابد ترش کرد و بر فاسق ابر و زد


( ١٩٤ )
که این مراز پی ماجراست کنون بخت و جاهل چه در حورا
بگردان الش را خاره ببام و عصر بر داده
چه خیر آید از نفس دو همش که صحبت بود با مسیح دمش
چه بودی که زحمت ببردی زش بدوزخ برفستی پی کار خویش
نمی بخشم از طلعت ناموش مبادا که در سر فتد انش
بحشر که حاضر شوند انجمن خدایا تو باز از مکش دامن
دین هم که وحی از جلین الصفا در امد بعیسی علیہ الصلوة
که کر عالمت این گروه جهول مرا دعوت سرد آمد قبول
بگشته ایام و بد رفته روز نباید برس از می دلسوز
به بیچاری که هر که اید برم بینداز من را پستان کرم
از و در گذارم بغلهای زشت با نعام خویش ارمش درشت
اگر عار دارد بعبادت پرست که در خلد با وی بود هم نشست


( 195 )

بکو سنگ و در قیامت دام که این بهشت به بدار نیار
که تا ترا جگر خون شد از سوز و آو که این تپه بر طاعت فی کی
ندانست در بارگاه غنی که بیچاره بپذیر که دنی
کر اجامه پاکست وسیرت پلید در دوزخش باید کلید
برین آستان عجز و نکینت به از طاعت خویش بینت
چو خود را زیگان شمردی روی نمی گنجد اندر خدای خوای
اگر مردی از مردی خود مکوی نه هر شهسواری به برد گوی
بیا ز آمدان بی بنر جمله پوست که پنداشته چون پسته مفزقی است
ازین نوع طاعت نیاید بکار برو عذر تقصیر طاعت بیار
مخور در عبادت بران عجز و که با حق نکو بو د و با خلق بد
سخن ما نداز حاتمان یادگار زسعدی همین یک سخن یاددار
که کار اندیشه ناک از خدام بهی بسی بهتر از عابد خود نمای


(١٩٦)

فقیهی کس جامه سگد پست در ایوان قاضی بصف در نشست
نگه کرد قاضی در وی تیز تیز معرف گرفت آستینش که خیز
ندانی که برتر مقا مت نیست فرو تر نشین یا برو یا بایست
نه هرکس سزاوار باشد بصد کرامت بفضلست نه زیبی قدر
بضاعت ندارند نور و سرشت بخواری نیفتد از بالاست
بجای بزرگان دلیری مکن چو سرجه ات نیست شیری مکین
دگر رو چه حاجت به چند ست همین شرمساری عقوبت ست
جو اتش باو در درونش بود فروتر نشست از مقامی که بود
فقیهان طریق جدل ساختند لم و لا نسلم در انداختند
کشا د ندر بهم درفتند باز بلا و نعم کرده گردن دراز
تو گفتی خروسان شاطر بجنگ یکی بر زمین میزند سر دوست


(۱۹۷)
یکی بخود از غمناکی چوبست
یکی بر زمین سینه ها بر درو
فتادند در عقب پاے مرغ
که در حل آن معما با هیچ
کند طایر در صفت آخرین
بفرمش در امد چوشیر عرین
بگفت ای سنا دید شرع رسول
با جلاع و تنزیل فقه اصول
مرا نیز چوکاں بلبستے بگوے
بکشه اگر نیک دانی بگوی
که برهان قاطع ایام معنوی
نه در گشای کردون بحت توی
بکلک فصاحت بیانی که داشت
بدلہا چو نقش نکیں کاشت
پسرار کوی صورت معنی کشید
قلم بر سر حرف دعوی کشید
بگفته دهش از سر کنار آفرین
که بر عقل و طبعت ہزار آفرین
پسند بیخن تا بجاے براند
که قاضی چوند در دل بماند
برون مر از طاق و دستا رشیس
باکرام و لطف خره سا وشیس
که سیهات قد ر تو نشناختم
بشکر قدمت نیز د بستم


(۱۹۸)

دریغ آمدم با چنین مایه گوهر کنم زا در جلف سر مایه
مخرف بدلداری آمد برش که دستار قاضی نهند بر سرش
بدست و زبان منع کردش که گو منه بر سرم پای بند غرور
که فردا شود بر کهن سید گران بدستار پنجه گزیم پسر کران
خرد باید اندر پس مرد مغز نباید مرا چون تو دستار نغز
چو مولام خوانند و صدر کبیر نمایند مردم بچشم حقیر
تفاوت کند هر که آب زلال که شش کوزه زرین بود یا سفال
پس از سر بزرگی بنزد خرد که در سر بزرگیست و بی مغز خرد
میفزار گردن بستاد و ریش که دستار بند است و سبلت جش
بصورت کسانی که مردم شوند چو صورت همان به که دم در کشند
بقدر بر نیست باید عمل بلندی و پستی مکن چون زحل
نی بوریارا بلندی نکوست که خاسیت نیشکر کی دروست


(۱۹۹)

بدین عقل و همت نخواهد کیست اگر میر و وصند غلام اوست
چو خوش گفت خرمهره ولگی چو برداشتش از طمع جاهلی
مرا پس نخواهد خریدن بیچ تو پہلود یا ر خر مهر میچ
کیا خود حماقت رو دارد که اگر در میان شقایق نشست
نه منعم بمال از پکے بهتر است خرار جل اطلس بپوشد خراست
بدین شیوه مردسخن گوی است بآب چین کینہ از دل شست
دل آزرده را سخت باید سخن چو خصمت بیفتا دستتی مکن
چود پست تا به مغز در شکن که فرصت فروشود بازوانت
چنان رو قاضی بخورشش پسر که گفتار بو الهجومه پیر
وز انجامجوان وی تمت بیتا برون رفت با زیر پیشان کتا
فر یو از بزرگان مجلس بخاست که آیا چندین شوخ چشم از کچا
یقیب از برش رفت نه بر سوخت تا که مردی بدین بخت و صورت ند


(۲۰۰)

یکی گفت ازین نوع شیرین سخن  درین شهر سعدیست ناسیمه بس
برانند سزار اقندین کجات  حق تلخ من تا چه شیرین ست
* * * * *
یکی پادشه زاده در گنجه بود که دور از تو نا پاک و پرهیز بود
بمسجد در امد بسیمان مست  می در کف و سا کنی برست
بمقصوره در پارسائی مقیم  زبانی دلاویز و قلبی سلیم
تنی چند بر گفت او مجتمع  چو عالم نباشی کم از مستمع
چو نی غرقی پیشه کر د آن جوان  شد از آن نیزاخ اب اندران
چو منکر بود پادشاه از قدم  که یا ر د ز دلا بر معروف دم
تحمل کند سیر بر بوی گل  فروماند آواز جنگ از دہل
کرت نهی منکر براند برست  نشاید چو بیدست و پا ما نشست
اگر دست قوت داری بجوی  که پاکیزه کرد و باند ز خوی


(۲۰۱)
چو دیدست و زبازانا نجل بهت نماند مرابی حال
یکی پیش از ای علویش بنالد و بگریست پیر ریش
که بیچار است برین اسیت دعا کن که ما ہے زیا هم تو تو
د می سوزناک از دل ببر قوی تر ز مفتاح بدعتیه
بزاور د مرد جهاندیده است چه گفت ای خداوند با لا پست
خوشا این پسر وقت ان روزگار خدایا همه وقت او خوشندار
پسی کشن ای معمی ده پرستی برین عجز میکوی خواستی
چوبه عهد را یک خوائی دی چه بدخواستی پیر خلق شوی
چنین گفت پند و بیر هوش چو پیر سخن مبنایی بوش
بطاعات مجلس نیار هستم ز داد آفرین تو به شسخ بستم
که هرکسی که باز آمد از جوی بر بعیشی سپد جاو دان برسب
بمین پنج روزست عیش مدام بین تبرک اند ر شسشیتائی ام


( ۲۰۲ )

حدیثی که مرد سخن ساز گفت کسی زان میان بانگ بر گرفت
ز وجد آب در چشمش آمد چو می ببارید بر چهره سیل دریغ
به پیران شوق اندرونش بیست حیا دید و برشب پایش نشست
برسنگ محضر رفت تا پس در تو به کوبان که فریاد رس
قدم رنجه فرمائی پس منم پسر جل ز نار پستی ز غم
در رو بدست آور بر هما سخن در آمد در ایوان شاه
شکر دید و عناب شمع وسرا ده از نعمت آباد و مردم خراب
یکی غایب از خود یکی نیم مست یکی شعر کویان سرائی بدست
ایک د برا و رو و مردم روانی ز دیگر سو آواز ساقی که نوش
حریفان خراب از می لعل رنگ پسر چنگی از خواب بر چو چنگ
بنو و از درمان کن دل شدا از بجز پر کس انجا کسی مد و باز
دف چنگ با یکد گر ساز گار برآورد و زیر از میان ناله زار


(۲۰۳)

بفرمود در دم شکسته رزنو
شکسته بچنگ او سپند اندود
پیمانه پارسنگک در بی دند
روان خمر و چنگ او فاد خون
خم آبستن خمره مامه بود
شکم تا بنافش درید بزنگ
بفرمود تا سنگ صحن سرای
که گلکونه حسن یاقوت فام
عجب نیست بالوعه کرشد خراب
اگر مرچه بربلاک رفت نیک
وگر قاسمتی چنگ در می دوش
جواز اسپر از کبر و پندار است

منقش بر آن شیشه صافی بز
بدر کرد کوبند باز پر رو
که در اثنداند و گردش دند
تو گفتی شده پست از بلاکشه نون
در ان خمره دختر مخدره بود
قدح را بر و چشم خونین شنگ
بکندند و کردند باز جای
بشستش نمی شد ز روی غام
که خورد اندر ان و چندان شراب
قفا خوردی از دست مرزوم
بمالیدی او را بطلبند و روش
چو پیراں بکنج عباد نشست


(٢٠٤)
پدر بارها گفته بودش بول که شایسته رو باش و پاکیزه قول
جفای پدر و زندان و بند چنان سودمندش نیامد که پند
کرش بخت گفتی بچنک می سل که پرون کنی از سر جوانی و جهل
خیال غرورش دربان داشتی که درویش را در زند نگذشتی
پسر فکندی شیرغزان بجنگ که از تیر باران نترسد پلنگ
بزنی درش خون پاکنده پوست چوباد و پست پیچاکی نمی شیر است
چو سندان کسی سخت روی گرا که خایسگ تادیب بر سر نخرد
بخش درشتی مکن با امیر چوپشکی سچنی کند پست گیر
باخلاق نامی که پستی بساز اگر زیر دست و کرسرفراز
بشیرین زبانی توانی دکوی که پوسته مختی برد و رشتی خوی
تو شیرین زبانی زسعدی کبر ترش روی راکو بتی بمیر


(٢٠٥)

شکر خند، و آکس بی خردست که دلها زیر شش می بر پوست
بناتی میان بسته چون نیشکر بر و مشتری از مگس بیشتر
کزا و زهر بر داشتی نیش بخور دندی از دست او حون عسل
گراینی دغاکرد و در کار او چسه بر و بر روز بازار او
دکر روز شد کودکیست پی ولان عسل سر به پیه که بار د بان
یکی گفت فریا د خوان پیش پس که گشت ز مکش مگس پس
شبا نکه که نعمه ش نما سدست ز دلتنگ روئی کیمی نشست
چو عاصی ترش کر د روز و عید چو ابر وی زندانیان غرسید
زنش گفت بازی کنان شوی را عسل تلخ باشد برش روئی
به دوزخ برد مر د را خوی شست نه چند جر نیکخویان بهشت
بر داب کرم از لجی جوی ز جانب سرد ترش روی
حراست بودن ان مکش پشته که چون سفره ابر و هم در کشد


(٢٠٦)

مکن خواجه بر خویشتن کار سخت
که بدخوی باشد نکو سار بخت
گرفتم که سیم و زرت چیز نیست
چو سعدی بباغ خشت نیز نیست

شنیدم که فرزانه حق پرست
گریبان گرفتنش یکی در نشست
ازان تیره دل مرد صافی درون
قفا خورد و سر بر نکرد از سکون
یکی گفتش آخر نه مردی تو نیز
تحمل دریغت ازین بی تمیز
شنید این سخن مرد پاکیزه خوی
بدو گفت ازین نوع دیگر مگوی
در پست ناداکی سپاس مرد
که با شیر جنگی بپالند نبرد
ز هوشیار عاقل بنزهد که دست
زند در گریبان نادان پست

یکی پای صحرا نشینی گزید
بخشی که زهرش دندان مجید
شب از درد بیچاره خوابش نبرد
بخیل اندور ش دختری بود خرد


( ۲۰۷ )

پدر را جفا کرد و تندی نمود که آینه ترانیز و ندان نبود
پس از گریه مرد پراکنده روز بخندید کای طفلک دلفروز
مراگر چه هم تسلطی می‌بودش دریغ آمدم کام و دندان خویش
محالست کن تیغ بر پهلوم که دندان پای سبک اندر بوم
تو کن دربان پاکسان بدی مکن ولیکن نیاید ز مردم سگی

بزرگی نه من در آفاق بود غلامش نکو سید با خلاق و خو
ازین خرقتی مویی نگایید او بسی پسر که در روی مالید او
جو لقمانش آلوده داندکی گرو بر د ما از زشت رویاش
دانش و آب چشم سبل دویدی نبوی پیاز بغل
گر اوقت نجنش ابروزی چو نچستند با خواجه زانور دی
دمادم تبانی زدنش شتم ای و گر مردی آبش دادی تب


( ۲۰۸ )

بگفتا ندرو کار کرد وند چوب
شب و روز از و خانه در کند و کوب

کنی خار و خس بره انداختی
کمی پاکیان بچه انداختی

زپاس حشمت و از آمدی
رفتی بکاری که باز آمدی

کسی گفت ازین بنده بد خصال
چه خواهی ادب یا شهر با جلال

شردار و عواری برین نا خوشی
که حورشیش پی بارشی کشی

بگفت بنده خوب میگویم
بدست آرم این را بجا پسی

دکر یک بیشیر آور به سرج
گرانیت کر پر عیبی اس ج

شناس پیش مرد سبکسونما
بخندید کامی ای شیخ ترا

بدست این سرطبع وخویش دلتک
مراز و طیب است خرد خو شتک

چو زو کرده باشم تحمل بسی
توانم جفا بردن از هر کسی

تحمل غم زیر دست نماید چیست
ولی شهد کرد و چو در طبع رست


(۲۰۹)

کسی را معروف کرخی بخست که ننهاد سر در پی ار پسربت
شنیدم که مهمانش آمد یکی زبیماریش تا بمرگ اندکی
سرش موی رویش صفا نینوی بویش بجان مرآهنیست
شب انجا بیفکند و بالش نهاد روان است در یکه نالش بنهاد
نه خوابش گرفتی شبان کشین نه از دست فریاد او خواب کین
نهادی پریشان طبع درشت نمی برد در خلق تحیت بگشت
ز فریاد و نالیدن وز خفت و خیز گرفتند از و خلق راه گریز
ز دیار مردم دران بقعه کس همان ناتوان ماند و معروف بس
شنیدم که شبها ز خدمت نخفت چو مردان کربست و کردانچه گت
شبی بر سرش لشکر اورد خواب که چند اور د مرد ناخفته تاب
بیکدم که چشماش خفتن گرفت مسافر پراکنده گفتن گرفت
که لعنت برین نسل ناپاک باد که این جله ناموس و زرقست و باد


(۲۱۰)

پلید اعتقادان کیره پوش
چه دانند تن آسایی از خواب
پیمانهای شب نکرده دوگنت
فرو خورد شیخ از حدیث اکرم
یکی گفت معروف ا و خفت
برو زین سپس کو پیر خرس
نکوئی و رحمت بجای خودست
پدر سفله را گر و باش سند
مکن با بدان نیکی ای نیکبخت
نگویم مراعات مردم مکن
باخلاق نرمی مکن با درشت
که انصاف خوانم یک بی سپاس

فریبنده پارسایی فروش
که بیچاره دیده بر هم نیست
که یکدم سپه را غافل از وی
شنیدند پوشیدگان حرم
شنید یکی درویش از آن سخت
که اینی که جانی یکی برس
ولی با بدان نیک مردی بدست
پسر مردم آزار بر پند کن
که در شوره نادان نشاید درت
کرم پیش نامردمان کم مکن
که سک انا نله چو کی پشت
بسیرت بر از مردم ناسپاس


( ۲۱۱ )
برفت آب رحمت مکن چنین چو کردی مکافات رنج نوش
ندیدم چنین هیچ بر هیچ کس که رحمت نکردست بر هیچ کس
بخندید و گفت ای دلارام بخت پریشان مشو زین پیشان که رفت
کر از ناخوشی کرد با من دوش مرا با خوش او خوش آمد بگوش
جفا از چنین کس باید شنود که نتواند از بی قراری غنود
چو جو ذرا قوی حال بینی خوش بشکرانه بار ضعیفان بکش
و کرنه دمین صورتی چولیم بمیری اسپت ببرد چوبم
و کر پرورانی درخت کرم برینجنا می خوری لاجرم
نذینی که در کنج تربت پست بحر کوی معروف معروف ست
تکبر کند مرد حشمت پرست نداند که حشمت بحلم اندرست
طمع بر دو شوخی بصباحه پی بتو و انزمان درمیان حاصلی


( ۲۱۲ )

کمر بند و پست تهی بود و پاک کز زبرقبا نهی بر پیش چو خاک
برون سخت خورسند و برون شکم میدرشک که در بام و کوی
که زنها را ز یکجه دمان خموش پلنکان درنده صوف پوش
که چو کعبه زانو بدل بر تند و کر صیدی افتد چو سک برهند
بسوی مسجد آورده دکان که در خانه کمتر توان یافت سید
ره کاروان شیر مردان زنند ولی جامه مردم آسان کنند
پلاسید و سیه پاره بر دوخته بسا لو پس پنهان اندوخته
زسی جو فروشان کندم نمای جهانکزد و شب دزد و خرسایی
پس از عبادت که پیرند و پست که در رقص و حالت چوانند و
عصایی کلیند بسیار خوار بظاهر پس رو و بمی ترزا
نه پرهیز کار و نه دانشورند همین بس که دنیا بدین میخرند
برستت نه بینی زایشان اثر کمحراب پیش زمان سپر


(۲۱۳)

ستم تا به آکند و از مغز یک چو پر من به پرواز منقار ور تک
نخواهم درین صنعه ادین گوش که شایلی به پسرست کویش
فرو گفت ازین شیوه تاریکی به چشمه سفره ید و عیب جویی
یکی کرده بی آب و بی سی چشم دار و از آب و سمی پی
مریدی بشیخ این سخن نقل کرد اگر راست خواهی نه از عقل کرد
بدی تا فضایب مکن درجت بترز و قتب نیکی آورد کوت
یکی تیری افکند در در رقاد وجودم نیازر و در چشم داد
تو برداشتی آمدی سوی من سمی در پر روی پهلوی من
بخندید صاحبدل نیک جوی که پهلت ازین معتبر کو بکوی
هنوز انچه گفت از بدم اندیت از انها که من دانم ار صدیقت
وی امسال پیوست با ما همال کجا داند م عیب پنجاه سال
بر از من کسی در جهان عیب من نداند بجز عالم الغیب من


( ٢١٤ )

ز پندم چنین میمک بندا پش
محشر گواه گناهنم که اوست
کرم عیب کی دید بر اندیش من
کسان مرد ره راخدا بود اند
زبون باش تا دوستت وژ
کران خاک مردای سوحتی

که پنداشت عیب من از نوشن
ز دوزخ نترسم که کارم تو
بیا کو برینچه از پیش من
که پرخاش بیت به بلا بود اند
که صاحبدلان با رشو خاک اند
بسگش علامت کنانیک ب

ملک صالح از پادشاهان شام
بگشتی در اطراف بازار و کوی
که صاحب نظر بود و درویش
دو درویش در مسجدی خستیا
شب سردشان دیده باز کرده

برون آمدی مسحد بغلام
برسم عرب نعیمه بسته روی
مرا کین و دارو ملک صالح آه
پریشان دل بخاطر اشفته یات
چو مرغانه کل کنان آفتاب


(٢١٥)

راوری یکی زان دو میگفت با دیگری که گر روز محشر بود داورا
گر این پادشاهان که در نشه اند که در لهو و عیشند و با کام و ناز
در ایند با عاجزان در بهشت من از کوثر پر ز یکرم نشت
بشبی برین تک و ماوای است که بند هم امروز بر پای ماست
اگر صالح اسب بدیوار باغ براید بکفشش درم در مانغ
چو مرد این سخن گفت در صالحی دگر بود ن انجام مصالح ندید
دمی رفت تا چشمه آفتاب زچشم خلایق فرو بست خوا
روان هر دو پس فرستاد زود بهیبت نشست و بجرمت نشاند
برایشان ببارید باران دژ فرو شستشان کوه دل آرد
پس از رنج سرما و باران و سیل نشد با نا مدار این خیل
کدامبار بی جامه شبی در روز معطر کنان عود بر عود پوز
یکی گفت از نشان پاک نهان سها یا که ای حلقه در گوش حکم جهان


( ۲۱۲ )

سگان بزرگی پسند ز ماند کانت چه آمدند
ششه زشادی گل برشکفت بخندید در روی درویش گفت
من آنم که خرم و چشم ز خوارکان وی در سم خشم
تو هم بس اری بندی پیش که ناپارہ کاری کنی در پیش
من امروز کردم در صلح باز تو فر دامکن بر برویم فراز
چنین اد اگر مقبلی پیش گیر شرف بایدت دست در یوس گیر
بر از شاخ طوبی کسی بر نچاښت که امروز تخم ارادت نگاشت
ارادت نداری سعادت مجوی بکوکان خدمت توان برد گوی
ترا کی بود چون پر راغ التہاب که از نو د برمی په تو فند آب
وجود تو در روشنایی مجمع که سوزش در سینه باشد چو شمع

یکی در نجوم اندکی است دست ولی زکبر سپهری برداشت


(۴۱۷)

بر هوشیار آمد از راه دور
دلی پر ارادت بسری پر شور
خردمند از و دیده بر دوختی
یکی حرف در وی نیاموختی
چو بی بهره عزم سفر کرد باز
بدو گفت دانای گردن فراز
تو خود را گمان برده پر خرد
از انی که پر شد دگر چون برد
ز دعوی پری زان تهی میروی
تهی آی تا پر معانی روی
ز هستی در آفاق سعدی صفت
تهی گرد و باز آی پر معرفت

بخشم ار ملک بنده چیره دست
بفرمود بستش کشان در پشت
چو باز آمد از خشم شمشیر تیز
بشمشیر زن گفت خونش بریز
بخون تشنه جلاد نامهربان
برون کشد دشنه جان ستان
شنیدم که گفت از دل ریش
خدایا بحل کردمش خون خویش
که پیوسته در نعمت ناز و کام
بر اقبال او بوده ام دوست کام


( ۲۱۸ )

مبادا که فردا بخونین شش
بگیرند وخرم شود دشمنش

ملک را چو گفت ای امد بگوش
دگر دیک خمش نیاور دبجوش

بسی برسرش داد بردند پاس
خداوند رایت شد وطبل وکوس

بر پست از همان حکمکر جایگاه
رسانید در سرش ان بیکاه

غرض زین حدیث انکه دانا نرم
چو ابست بر اتش مر دکرم

تواضع کن ای دوست باخصم تند
که نرمی کند تیغ برنده کند

بزنکی که در معرض تیغ و تیر
بپوشند خفتان صد توحریر

ز ویرانه عارفی ژنده پوش
یکی را سنای پیک امد بکوشش

بران گفت کونی سگ اینجا چرات
در امد که درویش صالح بیجا است

نشان سک از من دار پس شوید
بجز عارف اینجا دکر سگ ندید

خجل بازکر دیدن اغاز کرد
که شرم امدش عیش ان از کرد


(٢١٩)

شنیدم از دروغ زن دارهای با گفت بر در جوانی در پی
بیند ار م ابی دیده روشن که ا در سگ وا ر کر د این شخم
چو دیدم که پیجاره می بخرد نهادم پیسر که برای خرد
جو سک داسن یک کر دوم که پست در یک ندیدم کسی
چو خواهی که در قدر و لا رسی رشیب تواضع ببالا رسی
درین حضرت آنان گرفتند مه که خود را فرد تر نهاد ندید
چو سیل انمد اند بهول شیب فتاد از بلندی به سر در نشیب
چو شبنم بفتا د و سیکی بغرد مه آفتابش بعیوق برد

کدوی ابند زا بل سخن که حاتم امم بود باور کن
بر ا بلیس کسی با داد که در حصر نیکیو تے فتاد
مه صنف خامه شکر کند برا دلی مه مید بند شکر نیت بدبو


(۲۲۰)

نگه کرد شیخ از سر اعتبار
که ای پای بند طمع پای دار

نه هر جا شکر باشد و شهد قند
که در گوشها دام بازست و بند

یکی گفت از ان حلقه اهل رای
عجب دارم ای مرد راه خدای

کیسی را تو چون فهم کردی خروش
که ما را بدشواری آمد بگوش

تو کاکا، گردی بانگ کس
نشاید اصم خواندنت زین سپس

تبسم کنان گفت ای تیز هوش
اصم به که گفتار باطل نیوش

کسانی که با ما بخلوت درند
مرا عیب پوشند تا کسترند

چو پوشیده دارند طم جلاوی
کند هستیم زیر و طبعم زبون

مرا می نمایم که می نشنوم
مگر از گران مبرا شوم

چو کالیوه دانندم اهل نشست
بگویند نیک و بدم رانچه هست

اگر بد شنیدن نیاید خوشم
ز کردار بد دامن اندکشم

بجمل ستایش فزا وجه شو
چو حاتم اصم باش و غیبت شنو


(۲۲۱)

عزیزی در اقصای تبت برید
که همواره بیدار و شب خیز بود
شبی دید جائی که دزدی کنند
به بیمه و برطرف بامی نکنند
سپر از انجر کرده و آشوب هاست
زهر جانبی مرد با چوب هاست
چو نامرد هم آواز مردم شنید
میان خطـــــــــر جای برون ندید
بنیمی از ان گیر و دارا بتش
گریز دی بوقت اختیار امدمش
زرحمت دل پارسا موم شد
که شب دزد بیچاره محروم شد
بتا ریکي از پی فراز امدش
رزاده کریشن ببر امدش
که یا را مرو کاشنای توا م
مرد انکی خاک پای توام
ندیدم مردانگی چون تو پس
که جنگ آوری دو نو عسس
یکی پیش خصم آمدن مردوار
دوم جان ببر دن زکار زار
بدین مرد و خصلت غلام توا م
ر جائی که مولائی ام توا م


( ۲۲۲ )

گرت رای باشد بحکم کرم بجایی که می است ببرم
برایت کسی تا دور در سخت پندارم اینجا خداوند خت
گلوقی او بالای جسم رحیم یکی پای بر دوشش کریم
چنانکه در دستت اندر بسا از ان که گردی تمامی پستان
به دلداری اینجا بیوپے وطه کشیدش چوٹی خانه خویشتن
جوانمرد شیر و فروداشت باین بکفتش برامد خداوند هوش
بطاق و ستار و رضی گذاش زبالا بدامان او در گذاشت
وزان پس با و بردهوعا شاد ثواب ای جوانمان در می فزود
برجت از اشوبی اند در غل دوان عابده پارسا در بغل
دل اسود و ان مرد نیک اعتقاد که پیکر کشته را براند مراد
چویشمی که برقیستم کرد بخشود بروی ان نیک مرد
عجب مدار زسیرت بخردان که سنگی کندا کرم باران


( ۲۲۳ )

یکی را چو سعدی دلی ساده بود
که با ساده رویی در افتاده بود
جفا بردی از دشمن زشت گوی
بچوگان بستی سختی چوکوی
ز کس چین ابرو نمیداستی
ز یاری بتندی نپرداختی
یکی گفتش اخر تر اسنگ نیست
چیز این عهده میلی بچنگ نیست
تن خویش را خوار و مذمت پسند
ز دشمن تحمل زبونان کنند
نشاید ز دشمن خطا در گذشت
که گویند یارای مردی نداشت
بدو گفت شیدای شوریده سر
جوانی که شاید نشستن بزیر
دلم خانه مهر یار است و بس
از ان می نگنجد در و کین کس
چه خوش گفت بهلول فرخنده خوی
چو بگذشت به عارفی جنگجوی
گر این مدعی دوست بشناختی
بپیکار دشمن نپرداختی


( ٢٢٤ )
کر از پستی حق خبر داشتی همه خلق را پست پنداشتی
شنیدم که لقمان سیه فام بود زتن پرور و نازکت اندام بو
یکی بنده خویش پنداشتش زبون دید و در کار کل داشتی
جفا دید و با جور و قهرش بسا بسالی بسزائی زبهرش بخس
چو باز آمدنش بنده رفته با زلقمانش آمد بنهی فراز
بپایش در افتاد و پوزش نمود بخندید لقمان که پوزش چه سود
بسالی زجورت جگر خون کنم یکساعت از دل بود حق کنم
ولی هم ببخشم ای نیک مرد که سود تو ما را زبانی نکرد
تو اباد کردی شبستان خویش مراحکمت و معرفت کریش
غلامیست در حکم رای بخت که فرمایش قضا کار سخت
دگر در نیاز آریش سیصدال چوبا و اید م پستی کار کل


(٢٢٥)

نه سگ نكس كه در بزرگان بزد
پنوز دولش چرب ماخوذ
که از خاکمال سنت آوخن
تو بر زير دستان ششی مکن

شنیدم که در دشت صنعا یمن
یکی دید بر کنده دندان مینا
ز نیروی پنجه پنجه شیرگیر
فرومانده حاجز چو روباه
پس از عزم سو کردشت مینی
که خوزد د را و کوسفند ارعی
چو بیکس بمقامش بد و ریش
بدو داد یک نمه از زاد خویش
شنیدم که میگفت و خوش میکرد
که داند که بهتر ز نامرد کیست
بظاهر من امروز از و بترم
و کر تاچه داند قضا بر سرم
کرم پای ایمان نجنبد جای
بسر برنهم تاج عفوندا
وگر کسوت معرفت دربرم
نماند بوب یار از ین کمترم
که سگ نامه زشت نامی که مرد
مراو را بدونج نخواهند برد


( ٢٢٦ )

روانست سعدی که مردان را بعزت نکردند در خود نگاه
از ان بالای شرف داشتند که خود را به از سک نپنداشتند

یکی بر بطی در بغل داشت مست بشب در سر پارسائی شکست
چو روز آمد ان نیک مرد سلیم بر سنگدل برد یکمشت سیم
که دو شینه معذور بودی مست ترا و مرا بر بط و سر شکست
مرا به شدن هم در یسابت سیم ترا بر نخواهد الا شد بیم
از ان دوستان خدا بر سرند که از حق بسیار بر سر خورند

شنیدم که در خاک بخش درهان یکی بود در کنج خلوت نهان
بخر د جشنی عارف مطلق که پرون دست حاجت بخلق
سعادت کشاده دری پای او فرو کبران بسته بر روی او


( ٢٢٧ )

زبان آوری چیره‌دستی کرد
ز شوخی بگفتن نیک مرد
که زنار ازین کرد دستان رَو
بجای سلیمان نشیند چو دیو
دما دم بشویند چونک بر روی
طمع کرد و در صید موشان کوی
ریاضت کش از بهر نام و غروز
که طبل تهی را رو و بانک او
نیکند و خلقی درو انجمن
بر ایشان تشریح کنان ن درر
شنیدم که کبریت در اثنی خَش
که یارب بر این شخص نام خوش
دکر راست گفت ای خداوند پاک
مرا توبه ده تا نکردم هلاک
پسندم ازین عیب‌پوشی دم
که معلوم کس ناخوشی دلم
گرانی که دشمنت کوید درغ
دگر نیستی کور و با درسیخ
اکر ابهی شگ را کند کوفت
تو مجسموع شوکور کند کفست
کیر دغز دمت در روش ضمیر
زبان بند دشمن نتوان کیر
نه آیین عقلست و رای خرد بی که دانا فریب مشعبه خورد


( ۲۲۸ )

پس کار خویش کند عاقل شست
زبان اندیشش جود است
تو نیکو روش باید پیکمال
بند گفتن نیابد محال
چه دشوارت آمد ز دشمن سخن
مگر انچه عیبت گرفت آن مکن
جز انکش دانم مگو گوی من
که رویش کند بر من آموزی من

کسی مشکلی برد پیش علی
مکر مشکلش اکند محلی
امیر عه و سد کشور کشای
جوابش بگفت از پر علم درا
شنیدم که شخصی در ان نجمن
بگفتا چنین نیست یا بوالحسن
بر نجید از وحید ر نا جوی
بگفتا ارتو دانی از ین نکوی
بگفت انچه دانست شایسته
بکل چشمه خورش بیفت
پسندید از و شاه مردانی را
که من خطا بو د مراد بر صوات
با ز من سخن گفت دالاماست
که بالاتر از علم او علمی نیست


( ۲۲۹ )

کرامروز بودی خندان و بجا نکردی خودرا کند دروی کار
بدر کردی از بار که جایش فروکونشتندی بنا واجش
کبر سبطی آب روی مکن ادب میت پیش بزرگان سخن
یکی را که پندار درسه بود مپندار سرکر که حق بشنود
زعلمش ملال آید از وعظ سنگ شقایق بباران رویدسنگ
کرت در دیاری فضلیست خیر ببرکیر و درپای اوپیش ریز
زینی که از خاک افتاد خوار از و برامد کل فصل بهار
مریزای حکیم استینهای در چومی بینی از خویشتن خواجه پر
بچشم کسان سیا ید کسی که از خود بزنگی نمایدیسی
نکو تا بکویند شکرت هزا چو خودکفتی ارس توقع مدار
کیا ی شنیدم که در شبکامی نهاد شمع پای درشت بامی


( ۲۳۰ )

برانی دو شرمجا ره کوپت که رنجید ه د شمن نماند ر پوست
براشفت بر وی که کوری مکر بدو گفت سپالا ر عا د ل عمر
نکورم و لیکن خطا رفته کار ندانستم از من خطا در کندم
چو منصف بزرگان دین بود اند که با زیر دستان حسن نمودند
فروتر بو د هوشمند کرین نهند شاخ پر میوه سر بر زمین
بیا زندمند و ان نصح کنا ن مکن الجالت سر کردن
اگر می بترسی زروز شمار از ان نرسد آپ خطا در گذار
مکن خیره بر زیر دستان ستم که دستیست با لای دست توهم

یکی خوب کر دار و خوشخوی بود که بد سیر تا نرا نکو گوی بود
بخوایش کسی د چو ن گذشت که باری حکایت کن از سرگذشت
دهانی بخنده چوکل باز کرد چو بلبل بصوت خوش اغاز کرد


( ۲۳۷ )
کرباس گرد بدبختی پے که من سخت نگرفت ستی با کسی

چنین یا د دارم که پهنای نیل نکرد آب بر مصر سالی مسیل
گروهی سوی کوهسا راشدند بفریاد خواهان باران شدند
گریستند و زگریه جوی روان نیامد مگر آب چشم زنان
بذوالنون خبر برد ازینها کسی که بر خلق رنجت بسختی بسی
فرو ماند کا نرا دعائی بکن که مقبول را رد نباشد سخن
شنیدم که ذوالنون مدین سمیت بسی برجبین آمد که باران برقت
خبر شد بدین پس از مدین برفت که ابرسید ول برایشان بگر
بپرسید از و عارفی درنت چه حکمت درین رفتنت بودست
شنیدم که مرغان و مورو ددان شود تنگ روزی زفعل بدان
درین کشور اندیشه کردم کی با پریشان تراز خو د ندیدم کسی


( ۲۳۲ )

برفتم مبادا که از شه من   ببیند و در خیر بر انجمن
بیمایادت لطف کردگار جهان   ندیدم ندی از و در بسته جهان
تو آنکه شوی پیش دم عزیز   که مر خویشتن را نگیری بچیز
بزرگی که خود را بخردی شمرد   به نفی و عقبی بزرگی ببرد
در ین خاکدان بنده پاک شه   که در پای است که ناپاک شد
الا ای که بر خاک ما بگذری   بخاک عزیزان که یا داوری
گر خاک شد سعدی او را چه غم   که در زندگی خاک بودست هم
به بیچارگی تن فدا خاک داد   و گر گرد عالم برامد چو باد
بسی بر نیاید که خاکش خورد   دگر باره بادش بعالم برد
سحر کا کلپتان همی شگفت   برویصاحب بی شخ شگفت
عجب کر بمیرد چنین بلبلی   که بر استخوانش نروید گلی


( ۲۳۳ )

شبی نیت فکرت همی سوختم
چراغ بلاغت بیفر و ختم
پراکنده کویی حدیثم شنید
جزا پند کندس طریقی ندید
هم از خبث نوعی دران ایچ کرد
که ناچار فرمانخیز درود
که فکرش بلندست و رایش باند
درین شیوه زهد و طامات ند
بزموجست کو بال و گز کردن
که آن شیوه خست بردیگران
نداند که ما را بر جنگ نیست
وگرنه مجال سخن تنگ نیست
بیا تا درین شیوه چالش کنیم
سر خصم را سنگ بالش کنیم
بسعادت بخشایش داورت
نه در چنگ و بازوی و زورست
چو دولت بخشد سپهرمند
نیاید مردلی کی در کمند
بپشتی سید از زمین بره
بشیرا ن سیر جه خورد در دره
چو نتوان با فلاک دست یا ختن
ضرور پست بگر دتش تن دادن


( ٢٣٤ )

گرت زندگانی شبست و در نه مارت گراید بشیر و ببر
و گر از حیاتت نماید ستبم چنانت کشد کوش زار و نژند
چور ستم که با مان و رزمی کرد شقا دار بها و ش ابورد

مرا در سپاهان یکی یا ربود که جنگ آور و شوخ و عیار بود
مراش همی نیست وجهد وحساب بر اتشن ل خصم او چون کباب
ندیدمش روزی که گش نست ز خون پنجهانش اتش بجست
دلاور بسر پنجه کاو زور ز هولش بشیران افتاد شور
بدعوی چنانوک انداختی که عذرا بید یک بیک اموختی
چنان خار در گل ندیدم که رفت که پیکان او در سپر یافتی
جو گنجشک و زرغ در بند او مکش کشکنجشک بیشیں پرد
کرش بو نیدون تانی ستس امانش ندادی بتیغ اسمس


( ٢٣٥ )

پنجاشن ز دور سپهر طه زبر
فرو برد چنگال در مغز شیر

گرفتی نگر بند زور آزمای
و گر کوه بودی کندی زجای

زره پوش چون بسته زیرین قبا
که کردی ز مرد و برزق ندا

نه در مردی او را نه در مردمی
دوم در جهان پوشیده آدمی

مرا یکدم از دست نگذاشتی
که بار است طبعاً سر پرشتی

سفر انچنان سایه من ربود
که چشم دران بقعۀ ورمجود

قضا نقل کرد از عراقم بشام
خوش آمد دران خاک پاکم مقام

دگر حرف از شام جانانم
کشید آرزومندی خانه ام

قضا را چنان اتفاق افتاد
که بازم گذر بر عراق افتاد

شبی سر فرو شد بادیث ام
بدل بر گذشت آن هنر پیشه ام

نمک ریش دیرینه ام تازه کرد
که بودم نمک پروردا روپرد

بیدار وتی اسپ را تاختم
بدرش طلبکار و خواناتم


( ٢٣٦ )

جوان دیدم از کردش هریر
چو کوه سفیدش سر از برف موی
فلک دست قدرت بر و یافته
بدو گفتم ای پیر دوشینه گیر
بخندید کر روز جنک است
زمین دیدم از نیره جو نیستان
بر انگیختم کرد هیجا چو دود
من انم که چون حمله اوردمی
ولی چون کنز دستم در امدی
غنیمت شمردم سہی کی ز
چه یاری کند مغفر و جوشنم

خدنک کمان رعوانش زیر
و مان کش اله جو پیری کمان
سپر چت مردیش تیافته
سپر ناتوانی بزانور درش
چه فرسوده کردت چو زنکاره
بدر کردم این چنگوئی سپر
کرفته علمها جو اتش دران
چو دولت نباشد بتور سود
برم ار کف انگشتری محمدی
کرفتند کردم چو انگشتری
که ناواک سپه با نصاحیه
که یاری کند دست در روشنم


( ۲۳۷ )
بکلید قلم چون ببست شدید پست بیاز و دستم شوان شکپت
که وی مشک افکن سیل نور در ان پر مرد دوشم پر شور
نما ندم که دیدم که دجنا زرو جامه کردیم د خشته کلام
چو ابراب نازی بجوشیم چو باران مار که فرو ریختیم
دوشکر بهم برزد دکینی توگفتی دند اسمان برزمین
زباریدن تیر چون کرک زهر کوشه بر خاست طوفان سرک
زین اسمان شد زکر د کبو چو انجم در بورق ششه مه نور
سواران شمی بر تافتیم بیاد و سپر بر سر با سستیم
بتر و سنان موی بشکافتیم چودولت بند روی با ستیم
چه زور آور دنجس جه برد چو بازوی بونتن یاری کرد
زشمشیر زهر او را کند بود که کین آوری ز اهتر ند بود
چوصد دانه جموع در مشت فتا ویم مردانه در کوشت


( ۲۳۸ )

بنامردی از حم بدادم دست
چو ماهی که با جوشش عقده بست

کجا نرا نشد ناوک اندر سینہ
که گفتم بدوز دسندان بتیر

چو طالع زماروی برنج بود
سپهرش ستیزه قضا سنج بود

ازین و لغبت حصه می گشت پر
که بی بخت کوسش نگیرد بگو

یکی آهنی جبه در اروپل
همی بگذرا نید پیکان ز پیل

نه پوشی آمد بجنگش فراز
جوان جہانسوز و پر کار ساز

پرخاش بستت هم بدام گور
کمندی که بختش که از خام کور

چو دیدار و پیل ند پاره پوش
کان ارزه آورد و زهر را بکوش

برنجا د تیرند نگس نزد
که یک چوبه بیرون فتاد از نمد

دلاور درامد چو دستان گرد
بخم کمندش در اورد بود

بلسکر کش دو در خیمه دست
چو در دافع کی بگردان بیست


( ۲۳۹ )

شب از محنت و شهر سار همه چو کوه پرستارش از کیفت
تو کا من بناو ک بدوزی و تیر ندوش پلنگ قبا دی آید
شنیدم که میگفت مخونی کست ندانی که روز اجل کس نیست
منم که در شیر بطعن وحت برستم و اموزم آداب حرب
چو بازوی بخبم قوی حال بود بمطر ی پلم نمد می نمود
کنونم که در بخبه امبت نیست خدنگش تیرم کم از بیل نیست
بروز اجل نیزه جوشش مرد ز پر اس بے اجل نگذرد
یکی را که بسته اجل در مقات بر پشت اگر جوشنس جندیات
درش بخت یا ور بود دست بر زنش ید بساط کوشت
نه دانا بسعی از اجل جان سبرد نه نادان نیا ساز خوردن بمرد

شبی کر دی از درد بهلو خفت طبیبی در ان ناحیت بو د گفت


(٢٤٠)

ازین پست کوبرک رز میخورد عجب دارم ارشب بپایان برد
که در سینه پیکان تیرشمار به از نخل وکوبن لپار کار
کرافند یک لقمہ در روده‌پیچ همہ عمر نادان دایم برنج
قصارا بطیبی دران شب بمرد چهل سال زین رفت وزن‌درکشید

یکی روستائی سقط شد خزش علم کرد بر خاک بستان سرش
جهاندیدۂ پیری و برگذشت چنین گفت خندان بطوردشت
بپندار جان پدر کین حمار کند دفع چشم بد از کشت زار
که این دفع چوب از سر و گوش خویش میکرد تاناتوان مرد و ریش
چه داند طبیب ار کسی رنج برد که بیچاره خواهد بدین رنج مرد

شنیدم که دیناری از مفلسی بیفتاد و مسکین بجستش بسی


( ٢٤١ )

بآخر بپرا امیدی بضنت کین نگرش غلب کرد و پست
ببد بختی نیکبختى مسلم برفت در بچنگ در مدم
نه روزى بسیر بچنگى سغوزند که پر بچگان شک روزى درند

فرو کوفت پری پسر را بچوب بگفتاى در ہنگام بکوب
توان تو از جور مردم گریست ولى چون تو بجرم کنى چاره است
بیاد و ارزش پنجا و در کوش نا از دست او در برآورد هوش

بلند اخترى نام او بختیار قوى دستکه بود و پررائيا
بکوى گدایان مسش خانه بود زرش چو کندم به پیمانه بود
غم اور ادراى بقیه ز ربو د پول دگر شکدست تا شرح دید پول
عمر در ویش پسند تو انکر بيا ان دلش پیش سوزد بباغ نیاز


( ٢٤٢ )

زنی چنگ در دست باشوخی خویش
شبانگه چو فرتوتش آمد بپیش

که کین حق تو بد بخت اندرون کیست
چو زنبور بر سخت جز این چیست

بیا سوز مردی زپاماکیان
که آخر نمرد یم تب رایگان

کجا ناز از د سیم و مکنت فتور
چرا همچو ایشان نیک بخت

براور د صافی دل صوف پوش
چو طبل از تهی گاه خالی خروش

که من دست قوت ندارم تم
بسر پنجه دست قضا برسمج

نکردند در دست من اختیار
که چرخ خویشتن را کنم بختیار

یکی با طمع نزد خوارزم شاه
شنیدم که شد بامداد پگاه

چو دیدش نخی مبت د ناک دوست
دگر روی بر خاک مالید و چاست

پسر کفش ای بابک نامجوی
یکی مشکلت می پرسم بگوی

نگفتی که قبله است در حجاز
چرا کردی امروز از ین سو نماز


( ٢٤٣ )
بهر طاعت بپوش شوت پوست که مهر سانش قبله دیگرست
قناعت سرافراز وای مرد کوش پسر بر طمع برنیاید ز دوش
طمع آب روی تو درهم نریخت برای دو جو دامن در بحرنیخت
چو سیراب خوانی شد از آب جوی چرا ریزی از بهر برف آب روی
مگر کز تم مکش با شوی وگرنه ضرورت بدربها شوی
برو خواجه کوتاه کن دست از چونی بدست در استین دراز
کسی را که دین طمع در شوت نباید بحبس عبد و حاکم شوت
توقع براند ز هر مجلست بران زخودش تا برآید کست

یکی را تب آمد ز صاحبدلان یکی گفت شکر بخواه از فلان
بگفتی ای پسر تلخی مردنم به از جود روی ترش دیدنم
شکر عاقل از دست یک نخورد او که روی ترشتر زرویی گرد


( ٢٤٤ )
مرو در پی هر دلی خوار پست که تمکین دل نور جان کا پست
کند مر درا نفس اماره خوار اگر هوشمندی فریبش مدار
اگر هرچه باشد مرادش خوری ز دوران بسی نامرادی بری
تنور شکم دمبدم تافتن مصیبت بود روز نا یافتن
بتنگی نزایدت روی رنگ چو وقت فراخی کنی معده تنگ
کشد مرد پرخواره بار شکم وگر در نیابد کشد بار غم
بشکم بنده بسیار بینی خجل شکم پیش من سگ بهتر که دل
چه آوردم از بصره دانی عجب حدیثی که شیرین تر است از رطب
تنی چند در خرقه راستاں گذشتیم بر طرف خرماستان
یکی زان میان معده را بآرد ز پرخواری خویش بیمار بود
میان بست مسکین شد بر درخت بگفتم مزن چنگ بر ما درشت


( ٢٤٥ )
بدین در آمد که این ناگوشت  بگفتم مران بانگ بر ما داشت
شکم دامن او بکشیدش بشاخ  بود سنگدل و دکان سلاخ
نه سرما درند ، با نواخت کردور  پایش ناخن و عاقبت کر دور
شکم بند دستت و زنجیر پای  شکم بنده نادر رستند رای
پر از پر شکم شد رخ لاجرم  بیایش کشد مور کوچک شکم
برواندروئی بدست آرمانک  شکم میخواد شد الا بجنگ

یکی نیشکر داشت بر طبفری  چپ و راست کر دید بر مشتری
بصاحبدلی گفت در کنج ده  که بستان و چون پست یابی بده
بگفت آن دو دند زبیا پر  جوابی که بر دل بیاید نوشت
تراصبر بر من نباشد مکر  ولیکن مراباشد از نیشکر
حلاوت نباشد شکر در نیش  که باشد تقاضای تلخ از پش


( ٢٤٦ )

به پیری فرستاد رویش ضمیر امیر ختن جامه از حریر
بشادی چو گلبرگ خندان شگفت پوشید و دستش بوسید و گفت
چه خوب است تشریف شاهنشین وزاخ بهتر قد خویشتن
گر آزادۀ بر زمین خسب وبس مکن پرقالی زمین بوس کس

یکی ناخوشش میارزی تمام چو دیگر کسان گر بسازی تو هم
پراگنده گفتش ای خاکسار بر وطبعی از خوان نعمت مسار
قباست چاک نوردیده رو قبایش میدند و دستش گرت
شنیدم که میگفت خون میگریست که ای نفس شوم وکرده زجارت
بلا جوی باشد گرفتار آز من بنجار پس بندمانی مجاز
چه دلتنگ خفت ان در مایه دوش که برخیره دیگران شکر گوش


( ٢٤٧ )

یکی کو بد د نیا فزونتر ببرد
کو بر گشته ایام و بدحال بود

دگر ار شد جلال سرای امیر
غلامان سلطانی انژدیتر

چکان نشستن اپستوا نیکند
همی گفت و از هول جان میگریز

اگر دستم از دست این در زدن
من موسش ویرانه پیر زن

مینز از جبل جان من هم پیش
قناعت نکوتر به و شاب خویش

خدا و ند از ان بنده خر سپست
که راضی بقسم خداوند یست

یکی طفل دندان اورد روز
پدر سپ بفکرت فرو برده بود

که من نان برک از کجا ارش
مروت نباشد که بگذار شش

چو بیچاره گفت این سخن چیرست
گرفتار زاد را جو مرد انگشت

مخور هول ابلیس تا جان دهد
همانکس که دندان دهد نان دها


( ٢٤٨ )

تواناست آخر خداوند روز
که روزی رساند تو چندین مسوز
نگارنده کودک اندر شکم
نویسنده عمر و روزیست هم
خداوند کاری که بنده ی خرید
بدارد بکیفیت انکه عبدست بد
ترا نیست این محبت بر کردگار
که مملوک را بر خداوند کار

شنیدم که در روز کار قدیم
شدی سنگ در دست ابدال سیم
نپنداری این قول معقول نیست
چو راضی شدی سیم و سنگ یکیست
چو طفل اندرون دارد از حرص پاک
چه مشت زرش پیش و مشت چه خاک
خبر ده بدرویش سلطان پرست
که سلطان در ویش مسکین است
گدا را کند یکدرم سیم سیر
فریدون بملک عجم نیم سیر
نگهبانی ملک و دولت بلاست
که اما د شها پست نامش گدا
گدائی که بر خاطرش بند نیست
به از پادشاهی که خرسند نیست


(٢٤٩)

اگر پادشاست اگر پینه دوز
چو خفتند گردد شب هر دو روز
چو سیلاب خواب آمد و در ربود
چه بر تخت سلطان چه بر دشت گور
چو بینی توانگر بزر کبریاست
برو شکر یزدان کن ای تنگدست
نداری بحمدالله آن دست رس
که برخیزد از دستت آزار کس

شنیدم که صاحبدلی نیک مرد
یکی خانه بر قامت خویش کرد
یکی گفت میدانمت دست رس
کزین خانه بهتر کنی گفت بس
چه میخواهم از طارم افراشتن
همینم بس از بهر بگذشتن
مکن خانه بر راه سیل ای غلام
که کس را نگشت این عمارت تمام
نه از معرفت باشد و عقل و رای
که بر ره کند کاروانی سرای

یکی سلطنت ای صاحب شکوه
فرو خواست شد آفتابش بکوه


( ٢٥٠ )

شبی در ان بقعه کشور گذشت که در د وره قایم مقامی نداشت
چو خلوت نشین کس پیدا شناخت دگر ذوق در گنج خلوت ندید
چپ و راست لشکر کشیدن گرفت دل پر دلان در طپیدن گرفت
چنان سخت باز و شد در گیر که با جنگجویان طلب کرد گير
ز قوم پراگنده خلقی بکشت دگر جمع شد و همراه او دشت
چنان حصار شکر کشید یک که عاجز شد از تیر باران سنگ
بجنگ مردمی فرستاد پس که صعبه فرو مانده فریادرس
همت مددگر که شمشیر تیز نه در سرو عالی بود دستگیر
چو بشنید عابد بخندید و گفت چرایتم نانی نخور و نخفت
ندانست قارون نعمت پرست که گنج سلامت بکنج اندرست

کمالت در انفس و در سنگ هم کرش زو نباشد چه نقصان هم


(٢٥١)

پندار اگر پسند قاره شود کبر طمع همیشه اگر کور شود
و گر درنیامد کرم پیشان نهادش تو انکر بود همچنان
سخاوت زیست پیرایه بدو کامس خالی نماند زیر
طبیبانی که از خاک مردم کند عجب داری ار مرد می کم کند
زنعمت نهادن بلندی مجوی که ناخوش کند آب ستاد بوی
بخشد نگی کویش کلابی بان بیلش در میرسد ز آسمان
گر از جاه و دولت بیفتیم دگر بار و نادر شود مستقیم
و گرفتمی کوهدری غم مرا که ضایع نکر دانت روزگار
کلوخ ارچه افتاد و پستی ؟؟ نه فقی که در وی کند کس نگاه
و گرخره اروز وزرآن گراز بیفتد بشمعش بجویند باز
بدر میکنند اسنگنه بر سنگ کجا ماند آئینه در زیر سنگ
پسندیده و نغز ایا خصال که کجاد آید و کور و وجاه مال


( ٢٥٢ )

شنیدم زمردان شیرین سخن که بو داندریس شهر پیری کهن
بمی‌باید و شاهان دور ان مر بسر آورد ه عمری بتاریخ عمر
درخت کهن بود تازه بهشت که شد ارکویی بر او از بهشت
عجب در رنجه آن آن غریب که هرگز بنو دپست برپهر آب
زشونی مردم خراشیدنش رخ دید ه پر پر تراشیدنش
بولی کهن عهد کوته امید سرشکی و چون پشت بودستی
یوی که کرد از نکوهیش کم نهادند حالی سرش در شکم
چو چنگ از خجالت سپر در بکوی نکونسار و دستش ففاریوی
یکی را که خاطر درو رفت بود چو چشمان بندش اشفته بود
زمهوش کیر داع بر داست که پروانه شمع چاکش شب
برامد خروشان از مراد است که تر دامنا رانوا و عهدپست


(٢٥٣)

پسر خوبرویش باید و خوبروی
پدر کو زجمالش مبند از موی

مرا جان بهرش بمحبت
نه خاطر بویی در اوئیست

چو روی نکو داری انده مخور
که موی از منت بروید دگر

نه پیوسته ز ز خوشه تر دید
کسی بک بر نزدیکه برود

بزرگان چو در حجاب اوفتند
چو دامن چاک در آب اوفتند

برون آید ار زبر ابرافتاب
بتیغ و چنگر پرد در آب

زغفلت مترس ای پسر دوست
چو دانی که آب حیات اندروس

نکویی پس از خویشتن آرمت
نه سعدی پسر کرد تا کام راست

دل بزنی مرادی بجهرت بسوز
شب آبستنت ای برادر بزنو

بپنجام صلاحیست در سرای
نه در اپ میدان چو کاگوی

تو با دشمن خویش بخانه مانی
چه در بند پیکار بیگانه


( ٢٠٤ )

عنان از مجال پس اندرم
تو خود را چو کودک ادب کن بچوب
کیسا ز حق استغفار غنی
بجود و تو شعریت پر سنگ و بد
حاماکه دونان کی دین مصلز
رضا و ورع نیک نامان حر
چوسلطان عنایت کند با بدان
تراشهوت حرص کین حسد
که این شمانت پت میشند
هوا و هوس را نماند ستیز
رسمی کی دشمن سیا یکنزد
چه حاجت درین باب گفتن کسی

مردی رستم که نشد شام
بگرزگران مغز مردم مکوب
که با خویشتن بینائی پیے
توسلطان پسنتور دانا خرد
درین شهر کیسه نه پر سوزنی
موا و هوس مزن کیسه بر
کجا ماند آسایش بخردان
چو خون در کابست جانسد
پسرار حکم و رای تو بر نیستند
چوبیند پر پنجه عقل تیز
هم از دست دشمن بیاریکرد
که حرفی بس ار کار بند د کسی


( ٢٥٥ )
کتاب ابوصحابی
اگر پای در دامن آری چو کوه
سرت ز آسمان بگذرد در شکوه
زبان در کش ای مرد بسیار دان
که فردا قلم نیست بر بی‌زبان
صدف دار کوهرشناسان راز
دهان بسته بکو تو کز د هر باز
فراوان سخن باشد اکنده کوش
نصیحت نگیرد مگر در خموش
چو خواهی که گویی نفس بر نفس
حلاوت نیابی ز گفتار کس
نباید سخن گفت ناساخته
نشاید بریدن نبر دوخته
تامل کنان در خطا و صواب
به از ژاژخایان حاضر جواب
کمالست در نفس انسان سخن
تو خود را بگفتار ضایع مکن
کم آواز هرگز نبینی خجل
جوی مشک بهتر که یک توده کل
حذر کن نادان ده مرده گوی
چو دانا یکی گوی پرورده گوی
صدا ند اختی تیر و سر صد خطاست
اگر هوشمندی یک انداز و راست


( ٢٥٦ )

چه گوید بآن پس رو خیمه مرد
که گر فاش گردد شود دونی

مکن پیش دیوار غیبت بسی
بود کز پسش گوش دارد کسی

درون دلت شهر بند ست راز
نگونا نگردد در شهر باز

از ان دو دانا زبان دوخت
که پسند که شمع از زبان سوخت

تنش نالها ما یکی را گرفت
که این بانشاید بیگان گفت

بجا لاش آمد ز دل بر زبان
بگک در شه در شهر جهان

بفرمود جلاد را سپارنخ
که بر دار پیدا مای انایات

یکی زان میان گفت زنهارها
مکش بندگان کی گناه از تو حتا

تو اول ببستی که سر چشمه بود
چو سیلاب شد پیش بستن سچو؟

تو پیدا مکن از دل راز یکی
که او خود بگوید بر سر یکی

جواهر مخب زن در این سپار
ولی از دل خویشتن را بیدار


( ٢٥٧ )

سخن تا نگوئی بر و دست تست چو گفته شود یابد او بر تو دست
سخن دیو بنديست در چاه دل ببالای کام و زبانش مهل
توان باز دادن روزه دیو ولی باز نتوان گرفتن بجو
تو دانی که چون دیو رفت از کمین نیاید بلا حول کس واپسین
یکی طفل بردارد از رخش بند نیاید بصد رستم اندر کمند
مگو انکه گر بر ملا اوفتد وجودی از ان در بلا اوفتد
دهقان از انچه خوش گفت زن مباداش پیش گوی دم مزن

یکی خوب خلق خلق پوشی درا که در مصر یکچند خاموش را
خردمند مردم برزدند رای بگردش پروانه جویای رای
تفکر شبی با دل خویش کرد که پوشیده در زیر داینت مرد
اگر همچنان سر بود در برم براندازند مردم که دانشورم


( ٢٥٨ )
سخن گفتن دشمنان پست و دوست که در مصر مادائی از وی بخواست
حضور ش بیستای و کارش بیز چوکر د و بر طاق مسجد نشست
در اینه که خویشتن میدمی به پنداشتی پرده دردمی
چنین زشت از ان رو بپرداختم که خود را نکو روی پنداشتم
کم آواز را باشد آوازه تیز چو گفتی در ونق نماندت کریز
ترا خامشی ای خداوند هوش وقار است ناهل را پرده پوش
اكر عالمی هیبت خود ببر و کر جاهلی پرده خود مدر
تو سر دل خویش پنهان بود که هر که که خواهی عیان نمود
و لیکن چو پیدا شد و راز مرد بکوشش نشاید نهان کرد
قلم پر سلطان میخواست که تا کار در سر را نشر ساخت
بهایم خموشند و کویابه پراگنده گوی از بهایم بتر
چو مردم سخن گفت باید بهوش و کر نه شدن چون بهایم خموش


( ٢٥٩ )

یکی نامیه گفت در وقت جنگ که پیمان لرزید و بر آهنگ
قفا خورده در مان بکریانست بماند بدار کشتش ای خوبدست
چونچر کثرت بسته بودی من در یده سختی چو گل پیرهن
پر امید کوید سخن کیرنفت چو طنبور بی مغز بسیار لاف
تنی که اتن یانت سوس با بی توان کشتش در نفس
اگر راست مرد از هنر به دور سر خود بگوید نه صاحب صرع
اگر مشگ خالص تو داری بکوی وگر پست خود غماست بوی
بو کنده زون که زر معتریست چه حاجت که محتاج د بگوید دست
بگویند از وحرف گیران مزار که سعدی ما است و آمیزگار
روا با شد ار پوستیم دزند که طاقت ندارم که مغزم برند


( ٢٦٠ )

سفند را سپر سخت دشم را ردا يكيب از بقا و فراز دو ر بو
یكی پاره كشتشان روى بند كزينگونه از مرغان خشی بند
قفسهاى مرغ پسر خوان است كه در بند مانده چوزندان است
که داشت بر طاق بستان سراى يكي نامور بلبل خوش سراى
پسر سجده هم سوى بت شاقان جان مرغ بر طاق ايوان ستان
بخنديد كاى بلبل شب نشين توار گفت خود مانده در قفس
ندارد كسی با تو نا گفت كاز و ليكن جو گشتى اليات نياز
جو سعدی كه جندان بستے بور ز طون بان آوران بیست پور
کسی گيرد آرام دل در كنار كه از صحبت خلق گيرد كنار
مكن عيب خلق اى فروما يه ش بي عود از خلق مشغول باش
جو باطل پسنديد نگار گوش چونى پستر ميجى سيرت بپوش


( ٢٦١ )

شنیدم که در بزم ترکان مست مریدی دف و چنگ مطرب شکست
چو چنگش کشیدند حالی بموی غلامان دف بر زدندش بروی
شب از درد چوگان سختی نخفت دگر روز پیرش بتعلیم گفت
نخواهی که باشی چو دف روی ریش چو چنگ ای برادر سر اندر پیش

دو کس کوبیدند و آموختند پراکنده در مجلس اندوختند
یکی فتنه و بد از طرف برگشت یکی در میان آمد و صلحجست
کسی خوشتر از خویشتن در نیافت که با خوب و زشتش کشش کار رفت
ترا دیده در سر نهادند و گوش دهان جای گفتار و دل جای هوش
مگر باز دانی نشیب از فراز نگونی که این کوت است این دراز
اگر گوش داری خردمند هوش بنصیحتهای مراغش مشو که بگوش


( ٢٦٢ )
پیگزر کرده بودم زبیت الحرام
شبی خفته بودم بخمی فراز
جو گفتی که عفریت بلقیس برد
در اغوش او دختری حوروش
چنان تنگ در بر گرفته بکام
مرا امر معروف دامن گرفت
طپید که دیدم از ض پرسش شگرف
بشنع و دشنام و آشوب و شر
شد آن برنا خوش سیای طباع
ز لاحوطم آن دیوسر کر بیست
سگه ای بزرق سجاده دلق پوش
مرا بارها دل بکف رفته بود

در ایام محاصره دارالسلام
بچشم درامد سیاهی دراز
پرشتی نمود از ابلیس مجرد
فرو برده دندان بلبهاش در
که پنداری الیل منشی النهار
فضول اتشی گشت در من بر
که ای شخه اتری پس بی نام و ننگ
سپس ازسیه فری کردم شمر
دید آمدان غنچه از زیر شاخ
رها کرد و در من اویخت دست
سیه کار دنیا خردین فروش
برین شخص جان و می اشفته بود


( 263 )

کنون که توشه بتقدیم نام من زنگرمش مخبر گردی زکام من
تظلم برآورد و فریاد خوان که کشت بر افتاد و رحمت نماند
نماند از جوانان کسی دستگیر که بستاندم داد ازین پیر دیر
که شعرش نباید زپیری همی زدن دست در ستر نامحرمی
میکر د فریاد و دانش گسرد مرا مانه بس در گرسال گرد
برون رفتم از جامه اروحم چوسر که ترسیدم از زجر برنا و پیر
برسند و ان رفتم از پیش زن که در دست او جامه بهتر که من
پس اندیشه کر د بر کس گذار که میدا نم گفتنش نینی سار
تو رح به کرد م بدست تو بر گره ر فضولی که کر د م کر
کسی انیاید چنین کارپیش که عاقل نشیند پس کار خویش
از ان سخت این پر د اشتم وگر دیده نا دیده انگاشتم
زبان درکش ای عقل و از بی موسس کا چو سعدی سخن کوی ار ز ند خوش


( ٢٦٤ )

یکی عهد مرداد بر تو ده کرد زبیمار او خاطر آسوده کرد
شبی پست شد آتشی بر فروخت کنون بخت کاید خرس نشت
دگر روز او خوشه پس هشت کریکوز خرمن نماز شش است
چو برگشته دیدند در ویش را یکی گفت بر ورزه ده خویش را
نخواهی با شی چنین تیره روز بدعوا کن پیش بد سوز
کراز پست شد نعر مستانه روی توانی که در خرمن اتش زنی
نصیحت بود خوشه او پستن پس از خرمن خویشتن سوختن
مکن جان من تخم دین اروندار مدر زمن سختیای بسیار
چوبر کشته تخمی از افتد به بند از و سخنهائی نپرد پسند
تو پیش از عقوبت در عفو کوب که سودی ندارد فغان بر چوب
بر اور زکریان خجلت سیرت که منده را چاه خجل در برت


( ٢٦٥ )
یکی متنفق بود بدسگالی گه کرد بروی نکو محضری
بشب از خجالت عرق کرد وری که ایا خجل گشتم از شیخ کوی
خبریافت دانای روشنروان برو بر بشو رید و گفت ای جوان
نیامد همی شرمت از خویشتن که حق حاضر و شرم داری زمین
نیاسائی از جانب هیچکس بر و جانب حق نگهدار و بس
چنان شرم دار از خداوند خویش که شرمت زهمسایگانست و پیش
زلیخا چوگشت از می عشق مست بدامان یوسف در اویخت دست
چنان بوشهوت رضا داد بود که چون گرگ در یوسف افتاده بود
بتی داشت بانوی مصر از رخام بر و معتکف بامدادان شام
در ان لحظه رویش بپوسید و پر مبادا که زشت آیدشش در نظر


( ٢٦٦ )

غم آلود در پوست کنجی نشست
بسر بر ز نفیس بهنگاره دست
زنخا و دستش بوسید و بچا
که ای پست جان سر کش از جا
بشد آتش دل وی در هم خنش
بتندی نثار ملامت خوش
دو انگشتش از دید، برچه جوی
که بر کرد و ناپاکی از من نجوی
تو در روی سنگینی شوی شهرساه
مرا شرم ناید ز پروردگاه
چه سود از پشیمانی آری کف
چو سرمایه عمر کردی تلف
شراب از بی سرخ رویی خون
وز و عاقبت زر در ویی بر
بعذر آوری خویشتن در بن
که فردا نماند مجال سخن

پلیدی کند گر به بر جای پاک
چوزشتش نماید بپوشد بخاک
تو از آدمی گر نا پسند ه ها
نترسی که بر وی فتند دیدها
براندیش از ان په از هر گناه
که از خواجه آتین شود چند گاه


( ٢٦٧ )
که گر بازگردد بصدق نیاز
بنیچرو بندش نیارند باز
یقین آوری با کسی برستیز
که از وی گزیرت بود یاگریز
کنون که بباید عمل با حساب
نه وقتی که منشور گردد کتاب
بکسی گرچه بد کرد بدهم نکرد
که پیش از قیامت غمش چشم خود
گر آئینه را بدر گردو سیاه
شود روشن آئینه دل بآه
بترس از گناهان خویش ای نفس
که بروز قیامت نترسی زکس

غریب آمدم در سواد حبش
دل از دهر فارغ پر از عیش خوش
بره در یکی دکه دیدم بلند
تنی چند مسکین بپای بند
یکی گفت کین بند یان شب نون
نصیحت نگیرند و حق نشنوند
چه برکس نیاید ز دستت ستم
تراکز جهان سخت گیرد چه غم
که نامم رکس نگیرد باسیر
بترس از خدا و نترس از امیر


(۲۶۸)

چو خدمت پسندیده آرم بجای
نندیشم از دشمن تیره رای
اگر بنده کوشش کند بنده وار
عزیزش بدارد خداوند کار
وگر کندرایست در بندگی
ز جان داردش تا بود زندگی
قدم پیش ننهد که تک بگذری
که گر باز مانی ز دود کمتری

یکی را بچوگان دهقان
بزد تا چو طبلش برآمد فغان
شبا بیداری بیماری سخت
برو یار جایی گذر کرد بخت
شب اگر نبودی زجشن سوز
گناه آب رویش بردی بجز
کنی ور مخشه مگزد در بجل
که شبها بدرد بر و سوز دل
منو زاید پرمسلح داری چم
در عذر خواهان ببند و کریم
ز یزدان دادار داور بخواه
شب تو به تقصیر و درگاه
کریمی که آوروت از نیست
عجب گر سختی نمیردت بدست


( ۲۶۹ )

اگر بنده دست حاجت برار
و کر شرمسار آب حسرت ببار
نیامد بدین در کسے عذرخواه
که سیل ندامت نشسسس گناه
بریز و گناه آب روی کسی
که ریزد گناه آب چشم خسی

بشها درم غلغلی اندر گوشت
چه گویم که نافرم پیر شت
قضا نقش یوسف جمالی کرد
که ماهی او شش پوست محی برد
در ین باغ سروی بخامید ستد
که باد اجل بخش از بن بکند
عجب نیست گر خاک گل بشگنت
که چندین گلاندام در خاک خفت
بدل گفتم ای بیک بدرد از پدر
گرو گردک و در خاک آلوده پر
ز سودا و اشفتگی بر قدش
بپاحم بپشگی از مرقدش
ز هولم در این جای تاریک و تنگ
بشورید حال و بگردید رنگ
چو باز آمدم زان تغیر بهوش
ندا زفرزند دلبندم آمد بگوش


( ۲۷۰ )

گرت چشم حقیقت ز سر کور کنون کا بچشمت بخورد است
بمایه ترابی پسنه سود کرد چو سود انقداراکه پیدا بنوز
کنون که شرکاب زنگ در گذشت نه توطمی که سیلاب از سر گذشت
کنونت که کشت اشگی ببار زبان در باست عذری بیار
نه پوسته باشد روان بدن نه هموار کرد د زبانی برن
ز داند کار بشنو امروز قول که فردانگیرت پرسد بهول
بقیمت شمار این افمی نفس که بی مرغ قیمت زار در قفس
مکن عمر ضایع بابوس و حسب که فرصت عزیزست و اوست

قضا زنده را درکت حال کرد اگر کس بکشد که ساران کرد
چرس گشت چننه ز تن پوشش چو فریاد و زاری سسر در نوشتن
نداست شما را در خویشتن کرش دوست بودی نه د بوی من


(۲۷۱)

که چندین تیمار و دردم بسیج که روزی بوشانم مرکز دهم
فراموش کردی مگر مرگ خویش که مرک است ناتوانی و در پیش
بنفره و بر مرده ریز کلش زیرا که برخو دسوز د دلش
زبحر این طلی که در خاک رفت چه ماک که باک آمد و ماک رفت
تو پاک آمدی جد ر باش باک که بنت ناپاک رفتن بخاک
کنون باید این مرغ را پای بست نه وقتی که بر رشته برد گست
نشتی بجای دگر کس بسی نشیند بجای تو دگر کسی
اگر پهلوانی و گر تیغ زن نخواهی برد برون از کفن
خروشی اگر یک اند گسفند چو در یک ماند شود پایی
ترانیز چندان به دست روز که پایت نرفت در خاک گور
منه دل بر این پاخوردگان گر کشند ماند بر و گردکان
چو دی رفت و فرد انیامد بدست در حساب از همین یک نفس کن توست


( ۲۷۳ )

فرو رفت جسم یکی نازنین  کفن کرد چون کسوت پیشین
بدخمه درامد پس از چند روز  که بر وی بگریه بزاری و سوز
چو پوشیده دیدش حریرین کفن  بگریست پس گفت با خویشتن
من از کرم بکشنده بودم ترا  بکندند ازو بارگر خاک را
دو چشمم بگردد روزی کباب  که میخفت گویند در بار آب
دریغا که بی ما بسی روزگار  بروید گل و بشکفد نوبهار
بسی تیر و دیماه و اردی بهشت  بیاید که ما خاک باشیم و خشت

یکی پارسا سیرت حق پرست  فتادش یکی خشت زرین بدست
سر هوشمندش چنان خیره کرد  که سودا دل روشنش تیره کرد
همه شب در اندیشه گنج و مال  در و بام طارم زدن در خیال


( ۲۷۳ )

اگر غارت مجرم از بهر چیست بیاید بپرسید تا کرد و رست
بپای کنم پای بستش بخام درستان سختش به عمود خمام
یکی حجره خاص از پی دوستان در حجرہ اندر سرا بوستان
بفرمود و از هر چه بر رقعه خاست تب دیگران چشم و مغزم بخواست
دگر زیر دستان بدم خوبرش براحت سم روح پروروش
بسی کشت این بسترم روم زین سپس بقمری کیفرم
شرف کر د و کالیوک بفرش و برو و چرنک چبک
خیال مناجات در سرشناس حور و خواب دکره کارش نماند
بحورا برام پسر از شور پشت که حالی نمودش قمر از شت
یکی بر سر کوه کل پر شت که حاصل کند زان کل کو دشت
ماندیشه با خود روز و رفت پیر کدای پسر کنه نظر بند کیر
چو سندی برین غشه زن است سیر کیر و رخش کند ار کفت


( ٢٧٤ )

طمع را زچندان بپشت بباز که بازش نشاید بیک لقمه گاز
بدارای فرو مایه زین چنگ وپ که همچون نشاید بیک مشت جب
تو غافل در اندیشه سودومال که سرمایه عمر شد پایمال
برین خاک چندان صبا بگذرد که هر ذره از ما بجایی برد
غبار هو چشم عقلت بدوخت سموم هوس کشت عمرم بسوخت
بکن سرمه غفلت از چشم پاک که فردا شوی سرمه در چشم خاک

حکایت

شبی خفته بودم بشام سحر پی کاروانی گرفتم بپر
برامد یکی تیغکس باد و گرد که بر چشم مردم جهان تیره کرد
بره بر یکی دختر خانه بود بمعوجت راز بدر می زدود
پدر گفت ای نازنین پـر من که داری دل آشفته از بهر من
چندان نشیند درین دود خاک که بازش بجو تو اکی و پاک


( ٢٧٥ )

اجل تا کند کچکول در کیب | غنیان با زنوان گرفت از شکیب

خبر داری از استخوان قفص | که جان مرغیست نامش نفس
چو مرغ از قفص رفت کو بست عهد | دکر ره نکر دد بسعی تو صید
نکمدار فرصت که عالم دمیست | دمی پیش دانا به از عالمیست
سکندر که بر عالمی حکم داشت | در ان دم که میرفت عالم کذاشت
میسر نبودش کز و عالمی | ستاند و مهلت دند دمی
برفتند و هر کس در و انچه کشت | نماند بجز نام نیک و زشت
چرا دل بدین کاروانکه بنیم | که یاران رفتند و ما در بیم
پس از ما همین کل درد بوستان | نشیند با یکد کر دوستان
دل اندر دلا رام دنیا بند | که پیشت بسی کند دل بر کند
چو در خاکدان لحد خفت مرد | قیامت بیفشاند از رویش کرد


( ٢٧٦ )

به حوض اسمی امد بشیر اور پروتن بشویی زکر کو پند
پس آن خاک پاکت غفویب سفر کر د خواهی شهر غریب
بران از دو سر چشمه دید و جوی در آلاشی داری از خود بشوی

زعهد پدر یادم آید همی که باران رحمت بر و سرامی
که در طفلیم لوح و دفتر خرید زبهر م یکی خاتم زر خرید
بدر کر د ناگه یکی مشتری مجلوایی از دستم انگشتری
چوشناسد انگشتری طفل خرد کلرمانی از وی تو بهتر برد
تو هم قیمت عمر نشناختی که در عیش شیرین ابدا خستی
قیامت که نیکان به علا رسند زقهرشی بر ژرفا رسند
ترا خود بماند پسر از ننگ پیش چوکرویت بر آید عملهای خویش
بر اور زکار بدان شرم دار که در روی نیکان شوی شرمسار


( ۲۷۷ )

دران دز که فضل پیسته قبول ادا و العزم را دل بلرزد ز هول
بجای که دست بر نداینیا تو تندکستن را چه داری بیا
در انجا زمانی که طاعت پرند ز مردان ناپاسب کندند
ترا شرم ناید ز مردی خویش که باشد زنا را قبول از تو پیش
زنا را بعد ز عمت یکپست بطاعت بدارند که کار اوست
تو بی عذر یکسو نیشینی چوزن روای کم ز زن لاف مردی مین
مرا خود چه باشد زبانی زری چنین گفت شاه سخن انوری
چه از راستی بگذری خم بود چه مردی بود کز زنی کم بود
نباید مطرب نفس پرده گیر با یام مستشرقین کرد و گیر
یکی بچه گرک می پرورید چور ور ده شد خواجه را هم درید
چو بر پهلوی جان سپردن نخست زبان آوری پسرش رف گفت


( ۲۷۸ )
تو دشمن پیش از یمن و پاری
ندانی که ناچار در حشر خوری
نز ابلیس احق ما لعنه ز د
کزانسان سیا به عجر کار به
فغان از بده ها که در نفس است
که ترسم شود خل ابلیس است
چو ملعون پسند د سرشت مقبما
خدا یشن انداخت از بهر ما
کجا سر بر ارم ازین عارونیک
که با او تسلیم و باحق بجنگ
نظر دوست نار کند سوی تو
چو در روی دشمن و بروی تو
کرت دوست باید که زور خوی
نباید که سمنه مان شن دوی
ر واداری از دوست بیگانکی
که دشمن کنی بیخا نگی
ترا تا که کرمینه دوست پای
چو پند که دشمن بود از برای
به بیم سیه با چه خواسی حرید
که خواستی لال ز مهر یوسف بید
تو از دوست کر عاقلی بر کرد
که دشمن نباید که در نو کرد


( ۲۷۹ )

سمی یاد دارم زعهد خرد
که عیدی برون آمدم با پدر
ببازیچه مشغول مردم شدم
در آشوب خلق از پدر گم شدم
برآوردم از بی‌قراری خروش
پدر ناگهانم بمالید گوش
که ای شوخ چشم آخرت چندبار
بگفتم که دستم ز دامن مدار
به تنها نداند شدن طفل خرد
که نتواند او رو بسوی خانه برد
تمن باز درمایه مردم است
چو کردی تجلی ننهد وشوی دست
بفتراک پاکان در آویز چنگ
که عارف ندارد ز در یوزه ننگ
مریدان بقوت زطفلان کم اند
مشایخ چو دیوار مستحکم اند
بیاموز رفت از آن طفل خرد
که چون استعانت بدیدار برد
ز زنجیر نامحرمان باش رست
که در حلقه نامحرمانان نشست
اگر حاجتی داری ای حلقه گیر
که سلطان از این در ندارد گریز
برو خوشه چین باش سعدی صفت
که گرد آیدت خرمن معرفت


( ۲۸۰ )

یکی پیش او درطانی نشست
که دیدم فلان صوفی افتاد مست
قی آلوده دستار و پیراپش
گروه سگان حلقه برگردش
چو نوشنده خوی این حکایت شنید
زکویند وا بر و بهم درکشید
زمانی برآشفت و گفت ای رفیق
بکار آید امروز یار شفیق
برو زان مقام شنیعش بیار
که در شرع مهینت و در خرعفار
به پشتش در آور چو مردان مست
عنان طریقت ندارد بدست
نیوشنده شد زین سخن تنگدل
بفکرت فرو رفت چون خر بگل
نه زهره که فرمان نگیرد بکوش
نه یارا که مست اندرا ر و بدوش
زمانی بپیچید و در مانده
رو پس کشیدن فرمان بید
میان بست و بی اختیارش بدوش
در آورد وشدی کوی حام چوش
یکی طعنه میزد که درویش من
زهی پارسایان یکمند و فن


( ٢٨١ )

یکی صوفیان بس که می خورد و داد	مرقع بساقی گرو کرد و واز
اشارت کنان مرغ ازان پشه است	که این پیر کژپانت آن پنبه است
بکردن ازو روز و شب شستشام	بیار شنفعت خلق غوغای عام
چو خور زو و روزی سخت شد آن	بناکام بر دشت خانی کذشت
شب از شهرساری بفکر سخت	بخندید طایی و گر روز گویت
مریز آب روی ای برادر بکوی	که دستت ریزد بشهر آب روی

نداند حق مردم نیک و بد	نکو ای جوانمرد صاحب خرد
که بد مرد را خصم خود میکنی	و گر نیک مرد است بد میکنی
ترا هر که گوید فلانکس بد است	چنان کن که او پوستین خود است
که فعل فلان را نباید بیان	وزین فعل بد می نماید عیان
به بد گفتن خلق چون دم زنی	اگر راست گویی سخن هم بدی


( ۲۸۲ )

زبان کرد شخصی نصیحت دراز
بدو گفت داننده پسرنداز
که با ناکسان پیش من مکین
مرا بدگمان در حق خود مکن
گرفتم دستگیر او کم بود
نخواهد بجاه تو اندر فزود

یکی گفت پنداشتم نیستی
که در وی بسامان تر نیستی
بدو گفتم ای یار اشفته هوش
شگفت آمد این استانم بگوش
نبایستی هر چه بستی بی
که بر قبضه خنجر قبضه می نهی
یکی گفت دزدان همگرستند
بباروی مردی شکر بستند
نصیحت کن آن ناسزاوار مرا
که دیوان سیه کرد و چنگی و خرد

مرا در نظامیست ادوار بود
شب روز تلقین و تکرار بود


( ۲۸۳ )
مرا پند او را ستمهای رخرد
چومن او بعنی سم در ستیز
شنید این سخن پیشوای ادب
چسودی پسند نماید درود
کرا او راه دوزخ گرفت از منی
فلان را بر من چه مد می برد
بر اید بهم اندورون چنیست
بخو د بر بشورید و گفت ای عجب
که معلوم کردت که میبست تو
ازین راه دیگر تو در وی رسی
یکی گفت جاج خونخوار دست
نترسد سمی را د و نه با خلق
جهاندیده پر دیرینه زاد
کز او داد مظلوم دیس داد
تو دست از وی روز گار شار
ز میدا و از و هر و مند ایمیم
دلش همچو سنگ سیه پاره است
خدایا تو بستان از و داد خلق
جوانرا یکی پند پیرانه داً
بخواهد از دیگران کین او
که خود زیر دستش کند زرد تر
ز نیز از تو قت پسند آیدم


( ٢٨٤ )

بدوزخ برد مدبر را گناه
که خانه پر کرد و دیوان سیاه

اگر کس صفت پیش میرود
مبادا که تنها بدوزخ رود

شنیدم که از پارسائی یکی
بطیبت بخندید با کودکی

دگر پارسایان خلوت نشین
بعیبش فتادند در پوستین

بآخر ندانم حکایت چه گفت
بصاحب نظر با گوست کیشنت

در پرده یار شوریده حال
که غیبت حرام است و طیبت حلال

بطفلی درم رغبت روزه خاست
ندانستی چپ که دست و راست

یکی عابد از پارسایان کوی
همی شستن آموختم داروی

که بسم الله اول سنت بگوی
دوم نیت آور سیم کف بشوی

پس انگه دهن شوی و بینی کنا
منامخرباکشت کوچک بخار


( ۲۸۴ )

بیا به دندان پشین بمال
که نیست در روز بعد از زوال

وزان پس سه مشت آب بروی
زپس تا که موی تارق پسر

دگر دستها تا بمرفق بشوی
زتسبیح و ذکر انچه دانی بگوی

اگر مسح سر بعد ازان غسل پای
بیمن ومستر بنام خدای

کسی از من اند درین شیوه
نه پنمی که درتوت شد پیروه

شنید این سخن و خدا میسدیم
بشورید و گفت ای خیبث رجیم

بکشد با وردهای چو گفت
فرستاد عفاش د رشت

که این ست کردار نیکو سخن
پنت انچه کویی بمردم مکن

نه مسواک در روزه کشی خطاب
بنی آدم مرد ر خوردن آب

دکسی کز حکمت بینداخت
بشویی که از خور و بنابشت

کسی را که نام امد اندر میان
به سکنز ترین نام ونشتن مخوان

چومواره کوئی که مردم خرند
بزرگ که نامت زیکو برند


( ٢٨٦ )

چنان کویی سیرت بکوی نزام
که گفتت توانی بروی انورم
و کر شرمت از دیدۂ ناظر است
نه ای بی بصر غیب دان حاضر است
نیاید همی شرمت از خویشتن
که او حاضر وشرم داری ز من

طریقت شناسان ثابت قدم
بخلوت نشستند چندی بهم
یکی زان میان غیبت آغاز کرد
در ذکر بیجاره باز کرد
یکی گفتش ای یار شوریده رنگ
تو هرگز غزا کرده در فرنگ
بگفت از پس خار و دیوار خویش
همه عمر ننهاده ام پای پیش
چنین گفت درویش صادق نفس
ندیدم چنین بخت بر گشته کس
که کافر زپیکار ش ایمن نشست
مسلمان بزبانش بس است

چه خوش گفت دیوانه مرغزی
حدیثی کزان لب ببندان گزی


( ۲۸۷ )

من ارنام مردم برستی گم بگویم جز نیست ما درم
که داند پروردگار خرد که طاعت همان کو باور برد
رفیقی که غایب شد ای نیکنام دو چیزست از و بر رفیقت حرام
یکی انکه مالش باطل خورند دوم انکه نامش بزشتی برند
هرا نکو برد نام مردم بعار تو شیر خرد از وی توقع مدار
که اندر قفای تو کوید همان که پیش تو گفت از پس دیگران
کسی پیش من در جهان عاقلست که مشغول خود و زجهان غافل ست

چه حسن شیندم که عیبی به ست و زاین گفته شستی چهارم خطاست
یکی پادشاه ملامت پسند کز و بر دل خلق اید گزند
حلا است از و نقل کردن بخبر که خلق باشیند از و بر حذر
دوم پرده مجا بی من که او میدرد پرده خویشتن


( ۲۸۸ )

ز جوشش مدارای برادر نگاه
که او می رود وقت بد گرد گاه
ببیم گر ترا روزی افتاد است کوی
ز فعل بدش هر چه دانی بگوی

شنیدم که دزدی در آمد بدشت
بدروازه سیستان در گذشت
بدراید بقال از و نیم دانگ
بر آورد و روزی بگفتار جنگ
خدا یا تو شهر و باتش بسوز
که در ویزه سیستانی بروز

یکی گفت با صوفی در صفا
ندانی فلانی چه گفت از قفا
بگفتا خموش ای برادر نخفت
ندانت بهتر که دشمن بگفت
کسانی که پیغام دشمن برند
ز دشمن همانا که دشمن ترند
کسی قول دشمن نیارد بدوست
جز انکس که در دشمنی یا راوست
نیار است دشمن جفا گفتنم
چنان کز شنیدن بلرزد تنم


( ۲۸۹ )
تو دشمن می کاوری بر زبان
که با شیر خبر گفت از نهان
پیس جل کن تا به رنگ هم
بجشم اور وینک و پرسلم
اران پیشتر تا توانی کریز
که در فتنه خفته را گفت خیز
سیه چاه و مرداند را دست و پای
برافته از جای و بی جای
میان دو تن جنک جون انشت
سین جمن است میرم کتب
***
زید ون زبری پسندیده
که در شش ال دو بریز ندید
رضای حق اول نکه داشتی
دوم پاس مهراش و آشتی
ند عامل سفله بر خلق سنج
که تدبیر کنت و توفیر کنج
اگر جانب حق داری نگاه
کزندت رساند غم از پادشاه
یکی رفت پیش ملک بامداد
که هر وزت آسایش کامراد
غرض شنو از من نصیحت پذیر
ترا در نهان شمت ایش نیز


( ٢٩٠ )

کسا ز خاص لشکر خانیت عام که پسم و و ر از دی نخواهم
بشرطی که چون شاه کردن فراز بگرد د سر مان دهم نیز باز
نخواند بتازند و این در پست مباد ا که پس نماید برست
یکی سوی است در رو د شاه بچشم بسیار  مدت گر ماه
که در صورت دوستان آمین  بسیرت چرابی و از بشم کین
ز پیریز منش بوسید دست نشاید چو برسید کاری گزشت
چو شخص استر می لبو ر پادشا که باشد اشفته بحر بکشا
چو بر کشته بود دعد و بیم کن بقایش بخواست زاریم کن
تراکی که مردم بصدق نیاز سپر دوجه خواند و عمران
پندید از د شدار انجه گفت کسی راب را ز ار بی شفت
ز قدر و مکانی که د ستور دا مکاش بفز و د د رتس قراب
باندیش از جر و تاریک روز پشیمانی از گفته خویش کرد


( ۲۹۱ )

ندیدم زغار برگشته تر کنون طالع بخت برگشته تر
نه نادانی و خیره رائی که اوست خلاف الخرد در میان و و تو
بسان دتراش ادپوستین زغفلت پر دو ریسمان بخش
نشنید این آن خوش کرد این که بی از رسان گردنت بخویش
چه سعی کنی نو تو خاست که از خلق عالم زبان کر شید
بگو انچه دانی سخن پوست و کر سخیس را نیا پسندی
که فردا پشیمان بر وجه دوش که آوخ چرا حق نگردم گوش
نخوانی که مردم بصدق و نیاز پسرت سند خوانند و قرت آن

از انسب فرمان پا پشیا کند مرد در و پیش را پادشا
پرد پنج نوبت بزن درت چو یار موافق بود در برت
همه روزا کر غم خوری غم ندار و چو شب مکیارت بو در کنا


( ۲۹۲ )
کر اخانه اباد و بخواید و دوست خدا را برحمت نظر سوی اوست
کسی بر گرفت از جهان کام دل که یکدل بود با وی ارام دل
چو مستور باشد زن خوبروی بدیدار او در بهشت شوی
و کر پارسا باشد و خوش سخن نظر در نکوئی و زشتی مکن
زخ شستن دل نشان رب که آئینه کاری پوشد عیوب
چو حلوا خورد پس که از دست شوی نه حلوا خورد پس که اند و د روی
بپرداز پری چهرۀ زشت خوی زن دیو سیمای خوش طبع کوی
دلارام باشد زن نیک خواه ولیک از زن بد خذا پناه
طوطی کلاغش بود همنفس غنیمت شمار و خلاص از قفس
بپر از جهان با واری بکی و کر نه بنه تن بیچاره کی
تهی پای رفتن به از کفش تنگ بلای سفر به که در خانه جنگ
بزندان قاضی کرفتار به که در خانه دیدن ابر و کره


( ٢٩٣ )

بفرخنده باشد بر ان کدخدای
در خرمی بر سرایی ببند
چو زن راه بازار کیرد بزن
اکرزن ندارد بسوی مرد کوش
چو در کید تو امانت شکست
زنی را که جهاست و نارا ستی
چو در روی بیبکان بخن دید زن
زنی شوخ چون دست در قلمه کرد
ز بیگانکان چشم زنی کور باد
چونیکی زن پای بر جای نیست
کریز از کتش ای دانا بنک
بپوشانش از چشم بیكانه روی
که بانوی زشتش بود در سرای
که بانك زن از وی بر اید بلند
و کرنه تو در خانه بیشین چوزن
سراویل کحلیش در مرد بوش
ز ایباش کیند م فرزاشوی ست
بلا بر سر خود نه زن خواستی
دکر مرد کو لاف مردی نزن
بروکو بند پند بر روی مرد
چو بیرون شد از خانه دکور باد
ثبات از خرد مندی رای نیست
که مردن به از زند کانی بتنك
و کر نشنود چه زن که شوی


( ٢٩٤ )

زخوب خوش طبع گفت ماه
زنا کن زن زشت نا سازگار
چه نغز آمد این یک سخن زان دوتن
که بودند سرگشته در کار زن
یکی گفت کس راز زن مباد
دگر گفت زن بهر باغ و مباد
زن کن ای دوست سرنوبهار
که تقویم پارینه نیاید بکار
کسی را که پیشی کند خار زن
دگر بیضه باطلعه بروی نزن
تو هم جور زنی باریش کشی
اگر یک سحر از کناریش کشی

جوانی ز ناسازگاری جفت
بر پیرمردی بنالید و گفت
گرانباری از دست این همسر
چنان می برم کا سیاسنگ زیر
سخنی بگفتش ای خواجه دل
پس از صبر کردن نگردد خجل
شب سگ بالای ای جامه روز
چرا سگ زمین باشی بر روز
چو انگمینی دیده باشی غشی
روا باشد ار جور خارش کشی


( ٢٩٥ )

درختی که پیوسته بارش خوری تحمل کن انگه که خارش خوری
پسر چون زده بر گذشتش سنین ز نامحرمان گو فراز نشین
بر خفاشش نشاید فروت که تا چشم برهم زنی خانه خوست
چو خواهی که نامت بماند بجای پسر را خرد مندی آموز ورای
که گر عقل و رایش نباشد بسی بمیری و تو نماند کسی
بسا روزگارا که سختی برد پسر چون پدر نازکش پرور د
بخردی درش زجر و تعلیم کن ببنک و بدش وعده و بیم کن
نوآموز را ذکر وتحسین سزد زتوبیخ و تهدید استاد به
بیاموز فرزند را دسترنج وگر دست داری چو قارون وگنج
خردمند و پرهیزگارش بدار گرش دوست داری باش بمدار
کسی مخورد دسترنجگاسی که پست که با لقمه کسبت نامد بدست
باشد


( ٢٩٦ )

بیامان سید کینه سیم و زر مگردونگی کیسه پیشه ور
چه دانی که گردید در روزگار بغربت بگرداندش در دیار
چو پر پیشه باشد شدست رس کجا دست حاجت بر دپیش کس
زمانی که سعدی برادر جهه است نه هامون شند نه دریا شگفت
بخردی بخوز دار بزرگان قفا خداد ادش اند رز نیکی صفا
رآنکس که در دیر عزیزشند بسی نیا بد کرند مان ها
مدران طفل کو جو رآمد زکار پسند جفا پند از روزگار
پسر را نکو دار و راحله رسان که شمش ندار دست کسان
هر آنکس که فرزند را غم نخورد دگر کس غم خورد و اواره کرد
کند راز آموزگار بدیش که بخت و پر و کند چون خودش
سیه نامه ترزان مخنث نخوا که پیش از خطش روی کردد سیاه
پسر کو میان قلندر نشیت پدر گو ز خیرش دست شوی ست


( ۲۹۷ )

از ان بی حمیت بیامد گریخت که نامردیش آب مردان ریخت
امیدش مخ زیر خاک نهفت که پیش از پدر مرده ناخلف

شبی دعوت بود در کوی من ز هر جنس مردم در ان انجمن
چو آواز مطرب در آمد بکوی بگردون شد از خار های و هوی
پری پیکری بود محبوب من بدو گفتم ای دلبر خوب من
چرا با رفیقان نائی بجمع که روشن کنی مجلس ما چو شمع
شنیدم شبی قامت پست من که میرفت و میگفت با شرقی
مجالس چو مردان نداری بدست نامردی بود پیش مردان شست

خرابت کند شاه خانه بکن بر و خانه آباد گردان بزن
نیاید سوی سر باختن بکلی که سر ما چه او کشش رو بد میلی


( ۲۹۸ )

چو خوان را به مجلسی شمع کرد تو دیگر چو پروانه گردش مگرد
ز حق لب بخوش طبعی آراسته چه ماند بنادان نوخاسته
در وام چو غنچه دهانی ز تو که از خنده افتد چو گل در قبت
نه چون کودکی هچ بر هچ سنگ که چون نقل شو آتش پست چنگ
پس الغزش جمع جور شت کزان روی نیکر چو دیو شست
کرش می بپوشم زار و پاس ورش خاک بوسی بدار و بپاس
پسر انز و دوست دار در کوهی چو خاطر بسته زند هر دم هی
مکن بهر ته زند هردم نگاه که فرزند خویشت بر اید تباه

درین شهر باری بسیم رسید که بازارگانی غلامی خرید
شبانگه مگر دست بر دوش کی سیدن لوح و با خاطر کش
پریچهره سر جواد شادیش ست کین پسره مغز خوابه شت


( ۲۹۹ )

کو اکر در خود خدارسول که دیگر نگردم بگرد فضول
بجیل آمدش هم دران هفته پیش دل افکار و سر بسته و روی ریش
چو بیرون شد از کاروان کدوسل پیش آمدش سبک لائی سیل
پرسید کین قلعه را نام چیست که بسیار چند عجب سرکنیست
چنین گفتش از کاروان سمی که کوشک ترکان بانی ہییے
پسر را یکی بانک در داشت سخت که دیگر چه رانی پندار خبت
زجهلست و بی معرفت کیجوم اگر من دگر سک ترکان شوم
درشتوت نفس کافر به بند اگر عاشقی لت خور و سر بنه
چو مر بنده راستی پرورے ببیت برار ش که نو بر خوری
وگر بندش شب بزندان کنند دماغ خدا وندگاری پزند
غلام آب کش باید و خشت زن بود بنده نازنین مشت زن
سعدیہ


( ٣٠٠ )

کردی شنید با خوش سپر
گر با پاک با زیم وصاحب نظر
ز من سن بشه بو د ا ر و کار
کہ بر سره چسرت خو ر و ز و ر
ا زان تخم خر ما خو ر د گوسفند
که غفلت بسنگ خرمامدند
پسر کا و عضار ا ز ان کوشت
که ارنجه نشن سهمان بکوپت

یکی صورتی دید صاحب جلال
که بدیدنش ا ز شورش شد شلال
بر ا و تاخت بیما ر و چندان عرق
که شبنم برا ر و بهشتی ورق
کذ رکر و بمت ا مکر بر وی چوا
پرسید کین ر ا جه افتا د کا
یکی کنش این عا بد پا ر سات
که هر کز خطایی نز دپیش است
رو د ر و ز و شب بی سامان کو
نصیحت کزینان مر د م پتو
ز بو و ست معطرهی بوش
فرو رفته پای نظرا وکش
چو آیه علامت ز خلفش بکوش
بگوید که چند ا ز ملامت خموش


(۳۰۱)

مگو کز خیالم که مه دورست
اگر مه بیادم از خلقی دورست
نیز این نقش دل می بایدر رویش
دل آن می باید که اندیشتش
شنید این سخن جره کا رازهای
کهن سال پرور دو پخته رای
نخست بار چه میت بگوی باز
نه با هر کسی هر چه گویی براز
نگارنده را خود همین نقش به
که شوریده را دل چنین نار به
چرا طفل نکو وز و مویش زرد
که در صنع دید می بالغ چه خرد
محقق همان پسند انمدل
که در خوبرویان حسن شکل
نخامیست ہر سطر من کتب
نوشته بر عارض الغریب
معانیست در زیر حرف سیاه
چو در پرده معشوق و در صنع ماه
در اوقات سعدی گنجه ملال
که دار در پس پرده چندین جمال
مرکین سخنهاست محجب فروز
چو آتش که روز و شبنمایی و سوز
ر نجم دهنمای کر طلبند
گزین نقش پارسی در فتند


( ۳۰۲ )
اگر در جهان ارجمانی تنداست
در اخلاق بر خویستی بند است
کسی از و پست چور زبا نهارست
اگر خود نمانیست اگر حق پرست
اگر بر پری چون ملک در اسمان
و اسراع دوزخت بده کان
بگو شرح ان جمله را پشت تب
شاید زبان تا ندیشترت
چودر گفتی شد از بند و یزدان پاک
که انها نکردند راضی چه باک
فزاید شسته ترد مهنان
که با این ده شت و ان انزمان
از ان و بجایی نیاوردون
که اول قدم بی غلط کردوم
باندیش خلق از خود اگاه است
زغوغای خلقتش تهی را دیت
تود و از پرستیدن هیچ سیح
هل انکیز و خلقت هیچ
اگر اس جدیدی بکار و گوش
ازین بان امر من اپسروش
یکی بند گیرد یکی ناپسند
نپرداز واز حرف کیری بید


( ۳۰۳ )

وکرپسند ازین خائن خام | یکی زشت مخمر یکی نیک نام
یکی ناگذاشته را تا زره حق | یکی بکر واں رفته در خلق
فرومانده در گنج تاریک جای | چه دریا بد از جام کیستی پای
مپندار گر شیر آکر روبهی | کزاینان بروی حیات رسی
بگنج خلوت گزید کسی | که پروای صحبت ندارد بسی
ذلت گذشتن زقوت در | ز مردم چنان میکرد زرد
وگر خنده رویت و آینه کار | نصیحت نداند در سیره کار
غنی الیفت بکاوند پوست | که بدبخت کرپست در عالم اوست
و گر بی نوایی بگردد سوز | مکون بخت خواندش سیزه
و کر کامرانی درآمد ز پای | غنیمت شمارند فضل خدای
که تا چند ازین جاه و گردنکشی | خوشی با بود در قفا ناخوشی
وکرشگدستی تنگ مایه امرز | سعادت ببد شرکنه یا نه


( ٣٠٤ )

بنمایدش گر بخنده دندان چو که دوان بپرست این و مایه
چو چند کاری و پست است در یحت شمارند و دنیاپرست
وگر دست همت بداری بکار که داشته خوانندت و پنجه خوار
اگر ناطق طبل یاوه وگر خامشی نقش گرمایه
تحمل کن ترا نخواهند مرد که بیچاره از بیم سر بر نکرد
تصنع کند شک اندک خورست که بالش کر روزی دیگریست
اگر در پرستش دل مردونیت گر زندار و کبر و بو کنیت
وگر نغزه پاکیزه دار دو پیش شکم بنده خوانند و تن پر پیش
وگر بی تکلف زید مالدار که زینت براصل تمیزست عار
زبان نسناس ناپوختن که بدبخت زر دارد از خود دریغ
وگر کاخ و ایوان نقش کند تن خویش را کسوتی رو شکنند
بجان آمد از دست طعنه زنان که خود را بیاراست همچون زنان


( ٣٠٥ )

وگر پارسائی سیاحت نکرد
بپوکر دکانش نخواهند مرد
که نارفته بیرون زپوسته اش
که باتش نبر باشد و زآهن
جهاندیده را هم بدرند پوست
که سرگشته وبخت برگشته اوست
که خطش زاقبال بودی بهر
زمانه زانی شهیدش شهر
غریب ارنوشد که خود زین
که میلرزد از محنت و خرس و کین
و گرزن کند کوید از دوست دل
که در زانفتا د در جنب کل
ندارد خرد مردم به روزگار
فرستاد فرامرز را در دیار

غلامی مبصر اندر م بند ه بود
که چشم از حیا در پراگنده بود
یکی گفت هیچ این پسر عقل و هوش
ندارد بمانند مستی به گوش
شبی بر زدم بانگ بروی در
هم او گفت پیکش پیش گذشت
گرت بر کند خشم روزی بجای
بپرسید خواندت و بتر وزای


( ۳۰۶ )
بخی را با مذ رکویت د وبس که فردا و و در همت بو د شم پیش
دگر قانع د خویش اراست به تیغ طمعش گرفت آکرت
که همچون بر خواید این ستید میرا که نعمت باکر و وحسرت بیرا
که یارب د کنج سلامت نشست که پیغمبر از خت مردم رسیت
خدا را که مانند و انباز وجنت ندار دشنیگی که ترساجه گفت
ربانی یا بد کسان دست کپس گرفتار را چاره صبر ست دیس
جوانی خردسته و فرزانه بود که در وعظ چالاک و مردانه بود
مکو نام و صاحبدل وحق ترست خط عارضس خستر از خط پست
قوی در بلاغت و در نخوست ولی حرف ابجد نگفتی ارپت
کو کلنی دشنام در زبان که تحقیق مهجم مگرویی جان
یکی ر ابگفتم زصاحب دتان که دندان شیش ندارد فلان لایق


( ۳۰۷ )
بزاهد ز سودای من سرخ روی
تو در وی همان عیب دیدی که بود
یقین بشنواز من که روز یقین
یکی را که فضلست و فرهنگ درای
سیک خرد و پسند یده جان
بود خار و گل با هم ای هوشمند
کر از خشت خوبی بود در سرشت
صفایی بدست آورای خیره روی
طریقی طلب کز عقوبت رهی
منه عیب خلق ای فرو مایش
چرا دامن آلوده را حد زنم
چو بیمارستند آیت در مکن

کرین جنبس ہو دود د کر کوی
زچندین هنر چشم عقلت ببود
نه بیند بد مرد نیک بین
کرش پای عصمت بلغز در جای
بزرگان نه گفتند در اصفهان
چه در بند خاری تو گل دست بند
نه بیند خطا و و حسن باشی بهش
که نماید آینه تیره روی
نه حرفی که انگشت بر وی نهی
که چشمت فرو دوز دار عیب خویش
چو خود را شناسم که تر دایم
درین پنبه همسایه کو بد مکن


( ۳۰۸ )

من ارزق شناسم دکرز و کاه برون از تو دارم درون طمع ہی
چوخاطر بخدمت بیار استم تصرف مکن درکم و کاستم
اکرسیرتم خوبا کر منکرست خدایم به از تو دانا ترست
کسی را بکردار بد کن عذاب که چشم از تو دارد نیکی ثواب
تو خاموش اکر من هم بابدم که حمال سود و زیانش خودم
نکوکاری از مردم نیکرای یکی را بده می نویسد خدای
تو نیز ای مجب هر کرا یک هنر به پسندی و هفلیش در کذر
بیک عیب و ر از بخشح جهانی فضیلت بر اور بسیج
چود شمن که در شه بصد نیکی و بنفرت کند و اند زوں سیما
ندارد بصد نکته نغز کوش چو حرفی به بند براز د خروش
جزاین شیش نیست کال پسنده حسد دیدۂ نیک بینش بکند
نه هر خلق را صلح باخالق است سیاه و سفید آمد و خوب دوش

باری شتر


(۳۰۹)

نه سر چشم دارد که بینی کوست نه مخز و پسته مغز و پندار پوست
نفس می نیارم زوار شکر دوست که شکری ندانم که درخور اوست
عطایت سرموی از و بر تنم چه گونه بدموی شکری کنم
ستایش خدا و ند بخشنده را که موجود کرد از عدم بنده را
که را قوت وصف احسان اوست که اوصاف مستغرق شان اوست
بدیعی که شخص آفرید از کل روان خرد بخشد و هوش دل
زپشت پدرتا بپایان شیب نگر تا چه تشریف دادت غیب
چو پاک آفریدت باش باش پاک که ننگست ناپاک رفتن بخاک
پیاپی بیفشان ز آیینه کرد که صیقل نگیرد چوزنگار خورد
نه در ابتدا بو دی آب منی اگر مردی از سر بدر کن منی
چور روزی بستی آوری پیش مکن تکیه برزور بازوی خویش


( ۳۱۰ )

چنان می پسندی همی در پرست
بهر جکجائی بزد دست کوی
چوامد بخوشیدن خیرش
ز جایم نخو د نیت یک قدم
رشکنگ بال است بودی نام
چو نافش بدید و روزی است
غرمی که برنج آردوش سر پیش
پس او در شکم پر و روش اقبست
دو چشمه که امروز دلخواه اوست
کنار و بر ما در دلپذیر
در سخت بالای جان پروشش
نه رگهای پستان هان پر است

که باز و بگردت درا ور دو دوستی
سپاریش او ند توفیق کری
ز قوت حق دان از سعی ویش
نرفیت مدیر سپردم
همی وز می آب شخصش نظام
پستان مادر براهت پیوست
بدار و د سند اش ز شیر دید
زانبوب معده خورش یا
دو پستان هم از پرورشه
بهشت و بستان و جوی
ولد میوه نازنین میبرش
پس از سنگری شیر خو سات

قدوان


( ۳۱۱ )

بخونش فرو برده دندان خویش
پرشته در و هر چون جان خویش
چو باز وتوی کرد و دندان بشیر
برانداختش زان ستان ببر
چنان مهرش از شیر خاشه کند
که پستان شیرش فراش کنند
تو نیز ای که در کو بد طفل را
بصیرت فرا هوش کن کو کیا

جوانی سراسزا یمیا در تیاست
ول در د مندش دایم زنیست
چو بیجاره شد پستش اندر برنج
که ای پست گشتن اندر شش مچ
نه در مهد نیروی حالت نبود
بکین اندل از خور مجالت نبود
تو آگی مزا یک بیک رنجهام
که امروز سالار و سهم چهام
بحالی شوی از دمت کور
که شوانی از خویشتن دفع مر
اگر دیده چون فروز و جراغ
که کرم خله خور د یسه دباغ
چو پوشید چشمی بین کو چاه
نداند همی وقت نشستن زراه


( ۳۱۲ )
توکر شکر کردی که بادیده وگرنه تو هم چشم پوشیده
معلم بیا موختت عقل و رای پسرشت این صفت در نهادخدی
کرت منع کر دین بال حق نیوش حقت عین باطل ننمو دی بکوش
* * *
بپهن تا یک انگشت از چند بند باقلیدس صنع در هم فکند
بس اشگتگی باشد و ابلهی که انگشت بر حرف صنعش نهی
تأمل کن از بهر رفتن بمرد که چند استخوان پی د دوست کرد
کدستی که بیشرک بی زانوی دپای نشاید قدم بر گرفتن جای
ازان سجده برآدمی سخت نیسیت که در صلب او مهره یکنجی نیست
دو صد مهره در یکدگر ساختست که کل مهره چون نزد خواست
رکان تنت ای پسندیده خوی زمینی در و سی صد و شهرموی
بصدد سسته و قایه داری تونیز جوارح بدلی دل بشع تیز و رای


( ۳۱۳ )
بمایم بر و اندرافتاد خوار تو بیچون الف بر قد مهماسوار
نکو کن که دایشان سپه از بهر خور تواری بقوت خورش پیش سر
نزیبد ترا با چنین سروری که جز بهر طاعت فرو داوری
بانعام خود دانه دادت نگاه نگردت چو انعام پندار کاه
ولیکن بدین صورت دلپذیر فریبا مشو سیرت خویش گیر
ترا انکه چشم و دهان دادو گوش اگر عاقلی در حقایق بکوش
که نفهم که دشمن بگویی بیک بجو ای جفا پیشه با دوست جنگ
خردمند طبعان منت شناس بروزند نعمت مع پاسپاس
بزو آزمایے زارستم فتاد بگردن درش مهر و بربند قاد
چوپیش شد ورقت کردین نکشتی تهتن نا کشتی بدن
بزرگان بمانند حیران مین ای کمر مینو بے زیونان سین


( ۳۱٤ )

پسرش باز چید و رک راشید	اکروی بو دی تبہ خواسست شد
شنیدم که پخش غمی ناخوش کرد	زبان از مراعات خاموش کرد
دکر نوبت آمد بنزدیک شاہ	پکر دان فنسد و مایه در و کاهی
خردمند را پیرند و شد شرم	شنیدم که میرفت و میگفت نرم
اکر وی نپچید می کردنش	نه پچیدی امروز روانسش
فرستاد تخمی بدست رسی	که باید که بر محمود بپوشش نمی
فرستاد و آمد برنجبار	بکر د انچه کنسش خداوند کار
نمک را یکی مطلب آمد ز دو	پسر و کردنش همچنان شد کرو
بعد را از می مرد بشتاقند	ببخشد بسیار و کم یافتند
نمک درا ز لشکر شتم بسیج	که روز پسن پیر را ری ہیچ

یکی کوشش کودک بیار سخت	که ای بالعیب امی که شد سخت


( ٣١٥ )
ترا تیشه دادم که هیزم شکن
نگفتم که دیوار مردم بکن
زبان آمد از بهر شکر سپاس
بغیبت نگرداندش حق شناس
که در کاه قرآن و پندست و کوش
به بهتان و باطل شنیدن مکوش
دو چشم از پی منع دیدن و
زعیب ای برادر فروگیر دو
نماند کسی مخلد روز خوشی
مگر انکه افتد بسختی کشی
زمستان ویش رنجشکال
چه پهلوت پیش خداوند مال
سلیمی که کچند زالال سخت
خداوند را شکر صحت نگفت
چو مردانه رو باشی و تیز پای
بشکرانه با کند پایان بپای
بپر کس رنجتند جوان
ترا تا کند جسم برنا توان
چه دانند یحو نیان قدر اب
زواماندگان پرس در آفتاب
عرب را که بر دجله باشد قعود
چه غم دارد از تشنگان زرود


( ٣١٦ )

کسی قیمت تن بپش میشناخت که چند بیچاره درتب گداخت
ترا تیره شب کی نماید دراز که غلطی بپهلو پهلوی ناز
بندیش از افغان بخیرات شت که رنجور داند درازی شب
ببانگ دل خواجه بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت

شنیدم که طغرل شبی در خزان گذر کرد بر هندوئی پاسبان
ز باریدن برف و باران و سیل بلرزش در افتاده چون بیدل
دلش بروی از رحمت آورد و جوش که اینک قبا پوستینم بپوش
دمی منتظر باش برطرف بام که بیرون فرستم بدست غلام
درین بود با دربار و زید نشسته در ایوان شامسی ندید
وشاقی پریچهره در خیل داشت که طبعش با ندکی میل داشت
تماشای رویش چنان خرمش فتاد که هندی مسکین ز یادش برفت


( ۳۱۷ )

قباپوستینی که شش بودش
زبیمیش در نیامد بدوشش

مگر رنج وسرما بدو بس نمود
که دورسپهر انتظاریش فزود

بگوشش که سلطان بعقب سخت
بکر چوبک زنشب با مدادان بگفت

بگرسختت فراموش شد
که دستت در آغوش آغوش شد

ترا شب بعیش طرب میرود
چه دانی که بر ما چه شب میرود

فر و برده سر کاروانی بک
چواید بنا فزوردنگانش بیک

بدارای خداوندرزق آب
که سحاره کا برا گذشت از سر آب

توقف کنید ای جوانمرد پست
که در کاروانند پیران پست

ترا کوه پیکر میمون می برد
پیاده چه دانی چه خون میخورد

بارام دل خفتگان در بسنه
چه دانند حال شکم گرسنه

یکی را پس پسته واسته بود ز باغن همه شب پریشان وبخسته بود


( ۳۱۸ )

بگوش آمدش در شب تیره رنگ
که شخصی همی نالدار در سنگ
بخندید در و تبه را می گفت
تو باری دورانی ای است
برو شکر یزدان کن ای بینگت
که او ست تقسیم نگشتار بر سنخیتم
کزین باله از بینوایی پسے
چو مبنی رنجور و بینوا تر کسے

چو بسته تنی نیک در هم دلم کرد
تن خویشرا یکبوته بخام کرد
ببالید کای طالع بد لکام
نکر مانچستم درین زیر خام
چونا پخته آمد زسختی بجوشش
یکی گفتش از چاه زندان بخوش
بجا آو رای خام شکر خدای
که چون باخته خام بر دسته پای

یکی گز در مار پیمانی که ز
بصورت چو دا و شدش در نظر
تمامی فرو کوفت برکودنش
ببخشد در دیش مراپنش


(۳۱۹)

جل گفت کا بخه از من او دلقات بشناس که جای وقات
بشکرانه گفت بسر هستیم که دانم که پنداشتی نیستم

ز رودار پس از و میگریست که سیکس تر از ما ین گرست
خر بادرش گفتش ای بی تمیز زجور فلک چند نالی تو نیز
بر و شکر کن چمن خربزنی که آخر نمی آدمی خرنی

یتیمی را فتاد در پستی ششت بدستوری خویش مغرور گشت
ز نخوت بر و التفاتی نکرد جوان پیر را در و کاهی یکرد
نه آخر در امکان تقدیر است که فرد ا چومن باشی افتاده پست
یکی را که در بند پستی مخند مبادا که ناگه در فتی بیند
ترا آسمان خط مسجد نوشت ۱۰۰۰ مزن طعنه بر دیگری در کنشت


( ۳۲۰ )

به ندای سپه سالار لشکراست که زنام رخ بر سیادت نشست
ز خود میر ا و سر که جویای اوست بعیش کشان می زد لطف پوست

در باب سوء هضم و تخمه گوید
مگر اقصا ز یکجا سیر کرد که کوری بچنج بر تغیر کرد
پدرشت باری شاه د پل خند انکه زور آوری با گل
پس خوش کند زنده کانرا مزاج ولی درد و درمان فزاید و علاج
همی ان بسی منفعت در نبات اگر خواجه را مانده باشد حیات
رس قعنده را که جان از بدن بر اید چه سود ابنجنبین ذقن
یکی کرز فولا د بر خسته خورد کسی گفت صندل بمالش بدرد
ز پیش خطر تا توانی گریز که نادان کند با قضا ستیز
درون تا بود قابل شرب اکل بدن تا زور دست پا گیر د کل
خراب کند این خانه کرد و تمام که با هم ست از طمع و طعام گرد و


( ۳۲۱ )

مزاجت ترا خشک گریم است و سرد مرکب از ین چار طبعت مرد
یکی زین چو بردیگری یافت دست ترازوی عدل طبسعت شکست
اگر باد سرد نفس بگذرد تف سینه جان سروش آورد
وکر دیک معده بخوشد طعام تن از من بود کار خام
در انسان مبند د دل اهل ساخت که پیوسته با هم نخواهند ساخت
توانائی تن دران زخورش که لطف حقت میدهد پرورش
بخش گر دید در تن چو کاو نمی حق شکرش طبع ای کراه
چو روی بخدمت نمی بین خدا را سنا گوی خود را مبین
که پدست تسبیح و ذکر وحضور کدار ابا بد که باشد غرور
گر فتم که خود مه پتے گرده ز پیوسته اقطاع او خورده
بتخت ارادت بدل برنهاد پس این بنده بر آستان نهاد
که از حق توفیق خیری رسید مدا کی از بنده خیری بمیری رسید


( ۳۳۲ )
زبانرا که بستی که اقرار داد به من از زبانرا که گفتار داد
در معرفت دیده اتسبت اگر کشود و بر آسمان ریست
به لجم به دی نشیبی فراز گر این در نکردی بروی تو باز
برآور دو دست از عدم در وجود درین دینها و روی بسجود
اگر یکی از دست چیره آری محالست کو بهر سجود آری
بتحلت زبان او و گوش آفرید که باشند سد وقی ار کمدید
اگر نه زبان غیبت روشنی کیس از خبر دال کیسے خبر دستی
د گر نیستی بھی جا بوسیدگی ش جهرمی رسیدی بسلطان عشق
مرا مهلا مشید بر خوانده اند تر استمع و ادراک دانند مرا
به ام این د جوع جان بریم از سلطان در سلطان مهری
چه امدیه شان و کوبه نیویست از ارا مکه که توفیق اوست


( ۳۲۳ )

بر و بوستانبان بویاه شاه
بتحفه شمم زیستار شاه

بتخانی ام از عاج در سومنات
مرصع چو در جاہلیت بّلات
چنان صورتش بسته تمثال کر
که صورت ببند و از ان خوبتر
زسر ماهیت کار دانا راوپا
پدید ار آن صورت بی‌زبان
طمع کرد دیاران پر در چکل
چوسعدی بغازات پسنگدل
زبان آوران رفته از هرمکان
تضرع کنان پیش آن بی‌زبان
فروماندم از کشف این ماجرا
کبیتی جمادی پرستند چرا
بنی را که با من سر و کار بود
نکو گوی و هم حجره و یار بود
بزی پرسیدم از برہمن
عجب دارم از کار این قعه من
که مدهوش این ناتوان پیکرند
مقیدی بضلالت درند
نه نیروی دستش نه رفتار یاری
کرش بیفگنی بر نخیزد زجای


( ٣٢٤ )

زینی که چشمانش از گریه است
ز قامتش ز رنگ عثمان کلاب
برش گفتم ای دوست دشمن تر است
چو آتش شد از خشم و در تن گرفت
معاذ الله کر دی و پیرانه سر
ندیدم در ان انجمن هیچ پیر
ز نا و و یکساله ان پند خوان
چو پیک در من ز بهر دل بجوش
جو آن را که در چشمان است رود
ره راست در چشمان کی نمود
که بر وار چه دانا و صاحب است
نزدیک پیدانش جاهل است
فرو ماندم از کار پیر خرف
برون از مدارا ندیدم طریق
چو پیری که جاهل کین ادریسیت
سلامت بتسلیم و لیل مه است
پس بمن ایستادم بمند
که ای پیر تغییه استاد نو
مرا نیز با عقل این بت خوست
که نقش ختن قامت ولیک است
بدع آمدم صورتی در نظر
ولیکن ز حسنی ندارم خبر
که سالوک این بنو علم عبیر
بدار یک نادرشناسد پیر


( ٣٢٥ )
تو دانی که شد زین درین مقدر نصیحت کرت و این مقبر
بهادت بتعلمد کارامی است خنک ره رو را که اکاهی است
چونینت در صورت ایش نیم که اول پسندید کانش شنم
بر من شادی افزو خشنوی پسندیده کوخت این پسند جوی
سولت صولت فکرت خیل بمنزل پد سر کر جوید لیل
بسی رنج کردید م اندر سفر بنان دیدم از خویشتر تر حز
جزاینت که در صبح ازینجاه برارد بزدان ادا رباب
اگر نخواهی شب بیجا جای باش که فردا شود پدر این فاش
شب آنجا بودم بندان امیر چو شیرین و ضلالت اسیر
شبی مجور وز قیامت در از مغاک دس بی وضو در نماز
مکر کرده بودم که نافهم که بودم در ان شب عذاب الیم
همه شب درین فکر مخته اسلام که مکرب و بیت بردل کی برو حما


( ٣٢٦ )

که ناگه دهل زن فروکوفت کوس
بخواند از قضا بروح خروس
خطیب سیه پوش شب بی پلام
بر اور د شمشیر روز از نام
فتاد آتش صبح در سوخته
چکد مر جهانی شد افروخته
تو گفتی که در خط زنگبار
زیک گوشه ناگه در آمدتار
مغان تبه کار ناشسته روی
پدید آمد ند از در و دشت و کوی
بپس از مهر و د و شد و از زلغمه
در ان بتکده جائی ارزن نماند
من از غصه رنجور و از خودات
که ناگاه تمثال بر داشت دت
سبکبار از انها برآمد خروش
تو گفتی که در با در اید بجوش
چو بتخانه خالی شد از انجمن
بر همن نگه کرد خندان بمن
که دانم ترا پیش مشکل نماند
حقیقت عیان گشت و باطل نام
چو دیدم که جهل اندر و محکم است
خیال محال اندر و مدغم است
نیا رستم از حق دگر پیچ گفت
که حق با اہل باطل بنا بیست


( ۳۲۷ )

چونی بروست راز و روست	نه مردی بود پنجه در هم شکست
زمانی بپالوس کش باش رام	که من انچه گفتم پشیمان شدم
بگر به دل کا مند ای پلید	عجب نیست سنگ ار بگریند
دوید ند خدمت کنان پیش من	بعزت گرفتند بازوی من
شدم عذر گویان بشخص عاج	بکرسی رکوب بر تخت ساج
بنت را یکی بوسه دادم دست	که افتاد ا و ما در د بر شکست
بتقلید کا فرشدم روز چند	بر من شدم در محالات بند
چو دیدم که در دیر گشتم مکین	نمیخندم از خرمی در زمین
در اید محکم ببستم بشبی	دویدم چپ و راست چون معربی
نگه کردم از زیر تخت و زبر	یکی پرده دیدم مکلل بر زر
پس پرده مطران اذر پرست	مجاور پسر ریسمانی بدست
بغورم در ان حال معلوم شد	که بند چو داود دکاس و موم شد


( ۳۲۸ )

که ناچار چون گسشد ریسمان برار و منم دست فریاد زنان
رسی بند از وی بسن سر سپاه که شست بود پنجه روی کار
بتازید و من در پسن تاختم کنونش سپار اندرا نداختم
که دانستم از زده آن من بماند کند پسی در خون من
چو از کارمند خبر یافتی ز دستش او بر چو در یافتی
که کردند دانشی آن بجد نخواهد تراز دگانی دگر
اگر چیزی ندست نند بد دست و گر دست یابد برد بر دست
فرینده را پای برپی بنه چو رفتی و دیدی بمانش بنه
تامل کشم سنگ این حدیث که از مرده دیگر نیاید حدیث
چو دیدم که غوغائی انگیختم بناکردم آن بوم و بگریختم
چو اندر نیستانی آتش زدی بشیران بپرهیز اگر بخردی
چو زنبور خانه برا شورشتی گریز از محلت که کرم افتنی استوخی


( ۳۲۹ )

بجا یکتر از خویش پندار تر چو افتاد دامن مبند انش پر
در اوراق سعدی همین فین است که چون طئ طومار کندی بس است
بند آمدم بعد از ان پسپتنه و زانجا براه یمن خیمه
از ان جمله جستنی بر گرفت بنامم خزامر و تشنگر رفت
در اقبال و تائید بو بکرسید که ما در زاید چنیں قبل و بعد
زجور فلک داد خواه آمدم درین سایه گستر پناه آمدم
دعا گوی این دولتم بنده وار خدایا تو این سایه پاینده دار
که مرهم نهادم نه در خورد خویش که در خورد انعام و اکرام خویش
کجا این شکر نعمت بجا آورم و کر پای کرد و بخدمت پرم
رخ هستم بعد از ان با بسوزم بکو پشت آن پنج پا
یکی انکه مرکد که دست نیاز برارم بدرگاه دانای از
بیا و آندال لبت چشم بکند خاک در چشم خود بینیم


( ٣٣٠ )
بدانم که دستی که برداشتم
نه صاحبدلان دست بر می کشند
نه خیرم بازیست طاعت سیک
همین است مانع که در بارگاه
کلید قدرت در دست کس
پس ای رو پویند و بر راه راست
چو در غیب نیکو نهادت شرشت
از شور کرد این حلاوت پدید
چه خواهد که ملک تو ویران کند
وگر باشدش بر تو بخشایشی
دستگیر کن مرده را پستی
سخن سود مند است اگر بشنوی
به نیروی خود بر نفراشتم
که پیر رشته از غیب در میکشند
نه بر گیر تو انمارت برین کلیک
نشاید شدن حسب به نفرمان شاه
توانای مطلق قدامت و بس
ترا دست سنت خداوند راست
نیامد ز خوی تو کردار زشت
همان کس که در ما ز زهر آفرید
نخست از تو عقلی پریشان کند
رساند بخلق از تو آسایشی
که دستت گرفتند و برخیتی
بمردان رسی کر طریقت روی


( ۳۳۱ )

مقام پایی گرفت ره دهند که بر خوان عزت بحلت نهند
ولیکن بباید که تنها خوری ز درویش وامانده یاد آوری
زپستی کم جستی نیم که بر کرده خویش واثق نیم

سزایی که عزت ببشاوقت گرفته بودی که بر باد رفت
بدر گه بودن همی خواستی بتدبیر نشستن بپرداختی
قیامت که بازار یب نهند منازل عمال نیکو دهند
بطاعت بخشند آنکه آری بری دگر مفلسی شد بسپاری گهی
بمخشه درم خح اگر کم شود دلت ریش پر غصه غم شود
که بازار چندانکه آکنده تر تهی پست را دل پراکنده تر
اگر مرد و تسکین نانی دشتی بفرماوه زاری فغان دشتی
که این زنده چون پست تنگات آب زهر که چون مرد در برحمت


( ۳۳۲ )
چو ما را بغفلت بشد روز کار
تو باری دمی چند فرصت شمار
شبی جوانی و طیب نغم
بدانان نشستیم چندی بهم
چو بلبل سرایان گل از روی
ز شوخی در افگنده غلغل بکوی
جهانده به پیری ما برکت
ز جور فلک لیل مویش نهار
چو فندق دهان از سخن بسته بود
ز چون لب از خنده پیوسته بود
جوانی و ار گفت کای پیر مرد
چه بر کنج حیرت نشینی به درد
یکی سر برآر از گریبان غم
بآرام دل با جوانان بچم
برآورد پیر سال خورده درخت
جوابش کز تا پیر مرد ار کت
چو باد صبا بر گلستان زد
چمیدن درخت جوانرا سزد
چمن تا جوانست و سر سبز بید
شکسته شود چون سری سرید
بهاران که باد آورد بوی مشک
بزیر درخت کهن کی خشک


( ۳۳۳ )

نه بینه مرا ماجرا های پس
که بر عارضم صبح پیری دمید

یقیناً درم جبهه بازی کند
دما دم سر رشته خواهد ربود

شمار است نوبت بدین داستان
که ما از غم شستیم دست

جوانو بپوشید ز پیری عذار
دگر چشم پیش جوانی مدار

نداردت باری بدین نوع
نشاید چو بلبل تماشای باغ

کند جلوه طاوس بسلست جمال
چو خواہی از باز کردن بال

در آمد سنگ درآمد در و
شما را کنون سیدند شبر رو

گلستان را طراوت گذشت
که گل دسته بند دور از دست

سپهنم جوانهاست برپای دست
که پیران بند دست قامت است

گل سرخ رویم مگز ززناب
رزورف چورنگم دکشد شتاب

مرا خسته جاں پر بر عصاست
دگر غنچه برزرده گانی خطاست

مگوئی چنین کزکودک ناتمام
چنان پشت باید که از سر خرام


( ٣٣٤ )

مرا می بباید چو طفلان کریست بخشرم کناران عقابیت
هم از با مدادان کلبه بست بازسود و سرمایه دادن برت
جوان در سیاه سسهای بپور برد پیر سکین سپیدی بکور

کهن سالی آمد بتر دلیب زناید نش تا برون بیب
که دستم بکیر زبای نکرای که پایم همی پرید از جای
بدان دایر قامت خفته ام که کونی بکل در فرو رفته ام
بدو کفت دست ارجقای کپل که پایت اقامت براند زکل
اکر درجوانی زدی دست وپای در ایام پیری نبش باش زای
چو در زال عمر از چهل در گذشت مرنج است و با کات از برداشت
نشاط اکه از من سید کی رفت که شا لم سپید و دسهد گرفت
بباید سوی کی دن پا سپر بر اکه دورسوسیناکی آمد بسر


( ٣٣٥ )

ببستری بجب تا ناز کرده و ولم
تضرع کنان مسوا و سوسپس
کسانی که دیگر غیب اندرزند
دریغا که فصل جوانی برفت
دریغا چنان روح پرور زمان
زسودای آن پوشم باریخ دم
دریغا که مشغول باطل شدیم
چه خوش گفت باکودکی اموزگار

که سبزه بخواهد دمید از گلم
که بستیم زچاک بسیار کس
بیایند و برخاک ما بگذرند
بلهو ولعب زندگانی برفت
که بگذشت بر ما چو برق یمان
مز دا تنم تا نهم رخ نم
ز حق دور ماندیم و غافل شدیم
که کاری نکردیم پیست دزگار

جوانا رو طاعت امروزگیر
فراغ دلت هست و نیروی تن
معانی وزرا در شناختم

که فردا جوانی نیاید ز پیر
چو میدان افت گوی زن
بدانستم اکنون که در باختم


( ٣٣٦ )
قضا روزگاری نمش ار بود که مه روزی از وی شب تار بود
چه کوشش کند خر زیر بار تو میرو که بر باد پایے سوار
بخته فتح کرب بست نیاور دخواه بهای در پست
کنون کا و قادت نخلت رو طریقی ندارد بخند بارت
برکت جیحون انداز تن چولفت درم دست پانی بن
بشعات برادیمی دست آب خاک چه چاره کنون حب تیمم بخاک
چواز چاکمان دوید کردو نبردی هم افغان شیری رو
کران با و پامان ببستند تیز تو بی دست های انشستی نیخ
شجت دیم اندر پیابان قید ز دست پانی و بدن مقید
شہر بانی نمد به هول وستیز ر نام شتر رسه م زودتر
کبدول نمادی بردان سپس که بر می خیری با ناک جریس


( ۳۳۷ )
مرا هم تو خواب دوشین پرید ولیکن نه با این پیشانی پرید
تو کز خواب نوشین با بخت دسل نخیزی دگر کی رسی بر سبیل
درو کوفت طبل نشید چارپای بمنزل رسیدند و کاروان
خنک هوشیاران خددست کر پیش از دهل زن بیدارند
بدر فتنکان برارند پر نه رفته روقت کجا زا اثر
بشد جو دو رو دوکه برخاست پس از حق بهدار شت خو شود
چو شیت درامد بروی شباب شبت روز شد دیده بر کن در
من آن ترکست دلم زجان که افتاد مه در پیامی سپید
دریغا که بگذشت عمر عزیز بخواهد گذشت این دم چند نیز
گذشت انچه در ناصوابی گذشت در این نرم در بیانی گذشت
کنون وقت تخم است اگر پروری گر امیدواری حرمین بری
بشد قیامت مرو شکفت کر کو جھی باری بکیرت نشست


( ۳۳۸ )

گرت وحشت آمد ز تاریک جای
شب گور خواهی منور چو روز
تن کار کن می بلرزد ز تب
که روی فراوان طمع ظن مبر
بر آنم زو سعدی که نخی فشاند

پیش باش با رهرو روشنائی در آی
ازینجا چراغ عمل بر فروز
مبادا که نخلش نیارد رطب
گر گندم نیشانه خرمن مبر
کسی جامه من که تخمی نشاند

خاتمت و ختم کتاب

بیا تا بر اریم دستی ز دل
بفصل خزان در نبستی درخت
بر اور تهی دستهای نیاز
مپندار از ان که هر گز بنست
خداوندگار انظار کن بجود
گناه اید از بنده خاکسار

که نتوان با ور دست از گل
که بی برگ ماند ز سرمای سخت
کز و در رحمت تھی دست باز
که محروم گردد بر اورده دست
که جرد از ا بر بندگان در جود
بامید عفو خداوندگار


( ۳۴۹ )

همه طاعت آرند و مسکین نیاز
بیا تا بدرگاه مسکین نواز
چوشاخ برهنه برآریم دست
که بی برگ ازین بیش نتوان نشست
که ما بر رزق تو پرورده ایم
بانعام ولطف توخوکرده ایم
گدا چون کرم بیند و خوی و ناز
نگردد زدنبال بخشنده باز
چو ما را بدین تو کردی عزیز
بعقبی همین چشم داریم نیز
عزیزی و خواری تو بخشی و بس
عزیز تو خواری نبیند زکس
خدایا بعزت که خوارم مکن
بذل گنه شرمسارم مکن
مسلط مکن چون منی بر سرم
ز دست تو به گر عقوبت برم
بگیتی بتر زین نباشد بدی
جفا بردن از دست همچون خودی
مرا شرمساری ز روی تو بس
دگر شرمسارم مکن پیش کس
کرم بر سر افته ز تو سایه
سپردم بتو دست درین پایه
اگر تاج بخشی پس افرازدم
تو بردار تا کس نیندازدم


( ٣٤٠ )

همی بی بلرزم چو یاد آورم
مناجات شوریدۀ در حرم

که میگفت شوریده و دل فکار
الهی ببخشای خوارم مدار

میفکن بحق زاری پی
میفکن که دستم نگیرد کسی

بلطفم بخوان بران از درم
ندار و بجز آستانت سرم

تو دانی که مسکین بیچاره‌ام
فرو مانده نفس اماره‌ام

نمی برد این نفس سرکش عنان
که عقلش تواند گرفتن عنان

که با نفس شیطان اندر نبرد
مصاف پلنگان نیاید بمرد

مرد آن است که راهی برد
و زین دشمن پر مناهی برد

خدایا بذات خداوندیت
باوصاف بی مثل و مانندیت

بحق حجاج بیت الحرام
به خون شهید علیه السلام

بشمشیر مردان شمشیر زن
که بر دد خارا شکافند زن


( ٣٤١ )
بطاعات پیران آراسته بصدق جوانان خاسته
که ما را درین ورطه یک پیش زسنگ دوکفه تراز و برس
امیدست با انفا که طاعت کند که بی طاعتانرا شفاعت کنند
با کا کی آلایشی دور دار وگر ذلتی رفت معذور دار
به پیران پشت از عبادت دوتا ز شرم گنه دیده در پشت پا
که چشمم زروی سعادت بند زبانم بوقت شهادت ببر
چراغ یقینم نه اراده دار زبهر دلم دست کوتاه را
بگردانی نا دید نی دیده ام مده دست برناپسندیده ام
من آن ذره ام در هوای تو وجود و عدم را فدای توست
زخورشید لطفت شعاعی بسیم که در بر سعادت نماید رسیم
بد را بذات مران از درم که صورت نبند و دگر در برم
اگر بگیری بانصاف و از نمانم که پیوسته رایج خدا یم


( ٣٤٢ )

دراز انجا غایب شدم روز چند
چو عذر آرم از سنگ تردامنی
یتیمم بجر م گنه کم گیر
چرا باید از ضعف حالم گریست
خدا یا بفضلش شگستیم عهد
چو پرهیزم از دست تقدیرها
بهر حبس کردم تو بر می دری
ز من مهر نغگست بر می درم

چو باز آمدم در برویم ببند
که عجز پیش آورم کای غنی
غنی را ترحم بود بر فقیر
اگر من ضعیفم پناهم توئیست
چه زور آورد با قضا دست جهد
همین کسب عذر تقصیر ها
چه قوت کند با خدای قوی
که حکمت چنین میرود بر سرم

پیرمرد و زالی زشت خواند
ز بس صورت خویش می د کریدم
مرا باس از زشتیه پیرمرد کی

جوانی بگذشت که حیران بماند
که عیبم شماری که بد کرده ام
ز ناخوشم زشت در پنها دی


( ١٤٣ )

از انم که بر خویشتن بیپش نه کم گردوای بندہ پرور رییس
تو دانی خدا یا که قادر نیم تو ا نای مطلق توئی من کنیم
همان آستینم که با زاری کنند کجا بنده بر سینه کا ر ی کنند

چه خوش گفت د رویش کادر پست که شب تو به کر د وسر در گذشت
کر او تو به بخشید ما ند و پرست که پیمان بی‌ثبات است و پست
بحث که چشم زباطا بوز بغور ت کنند دا نیا را موز
ر سینم ز ید و برخاک رفت غبار گنا ہم بر افلاک رنت
توبیک نوبتی ابر رحمت ببار که در پیش باران نبا ید غبار
نه جرحم درین مکت جابات ولیکن ملک و که را بیت
تو دانی ضمیر زبانکشان تو مرهم نی دل چستکان


( ٣٤٤ )

مغنی در برومی زجان بسته بود
پسی از چند سال ان نکو سید کیش
بپای بت اندر بمالید سر
که در مانده ام دست گیر ای صنم
بزارید در خدمتش بار ها
بتی چون بر ارد مهمات کس
براشفت کای پای بند ضلال
مهمی که در پیش دارم برار
هنوز از بت آلوده درویش پاک
جهان اشنایی باین ضر و شد
که پیر کشته دون یزدان پرست
دل از کفر و بپست دانجا شست

بتی را بخدمت میان بسته بود
قضا حاجت صعبش آورد پیش
بنالید بیچاره بر خاک در
بجان آمدم رحم کن بر تنم
که بخش بپایان شد کارها
که نتواند از خویشتن راندن مگس
بباطل پرستیده چند سال
و کر نه بخواهیم ز پروردگار
که کارش بر اور دیزدان پاک
بهر وقت صانی بر او تیره شد
هنوزش سر از غم میخانه پست
خدایش اور دگاری که هست


( ٣٤٥ )

فرورفت خاطر درین کشمش
که حامی نه بکوشش اینش،
گزارد که باشد نویسنده را
پس انکه چه عرق آینت قصه
دل در صنم مانده ای دوست
که عاجز ترند از صنم مرکه هست
محالست کر سر درین در نمی
که باز آیدت دست حاجت تهی
خدا یا نقصب کجا رآندیم
تهی دست و بسیار آوردم

مناجات
شنیدم که پیری در آب پند
بمقصود را سبحه در می دود
بنا لید برآستان کرم
که یا رب بعز د و بس علیه السلام
سود کن سان نفسش کار من
بک و سجدانی غافل از فعل و تان
چه شایسته کر دی بخواهی بهشت
نمی اسبیت باز بار وی زشت
بگفتا ین سخن پر و بکر است
که پشتم باراز مواخی احجاست
داری از لطف پروردگار
که باشد گنه کاری امیدوار


( ٣٤٦ )

ندانی بگویم که جرمم چه در تو به بازیست حق دستگیر
بسی شرم دارم زغفلت که بیم کز توام که پیش عفوست عظیم
کسی را که پسری دارد زپای چو دستش نگیری نیرزد بجای
من افتم ز پای ندافند و پیر خدایا بفضل و دم دست گیر
نگویم بزرگی و جاهم بخش فرو ماند کی و گناهم ببخش
گر یا بدستی زدل زدن اندم بیا بخر دی شهر که دادم
تو پنداره خایات از کردگار که تو پرده پوشی ما پرده در
تو با بنده در پرده پرده پوش برآورده مردم زپرده خروش
مبادانی اربندگان پرشند خداوندگاران قلم درکشند
اگر جرم بخشی است در وجود نماند گنه گاری اندر وجود
و گرخشم گیری ببندد کناد دوزخ نیست و مرز ار و مجوا
کرم دستیگیری بیجای بپسیم ورم هنگی برنگیرد کسیم


( ٣٤٧ )

زافعال پسندیده اهل مشرق ندانم که اهل پسندم درینجا
بحال خودم شرم دارم کر زشرم ملی بزارم نشتن
دلم بید در وقت رفتن بکسن که حق شرم دار و زمر دستی من
عجب کز بود رام از دست ای کز اوست بر سینه کوه رخنی

ازین سنگدلان دیده بیداد چو کفتار در کشته حد دارو گیرند
از میخوارکان شرب دار که مستی بد صورت نا پسند
ندارد بشان تقیه بکرد خرافات بر خایشان دیگرند
مرا شست تا بین چشم داریم درین بی بضاعت بجز یاری خه
سخن زمین میداند رو زده که سیم بغال پسند و مدسند