Afghanistan Digital Library

adl0294

http://hdl.handle.net/2333.1/msbcc3rk

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


چنین اراده و فرمان کردیم که پچصد نسخه در مطبع ماشین خانه
دارالسلطنه کابل بذریعه صنعت زینکو گرافی که اصل خطرا
بدون تغییر عکس گرفته چاپ می کند طبع شود و بقیمت
معینه که برای آن مقرر شده بفروش برسد تا ازین رقوم
کلمهای بوستان حضرت سعدی تازگی پذیرد و تذکار پند آمین
نصایح دلپذیر آن عارف خبیر با کسوت جدید بهمی رسان
و هم از ملاحظه خط خوش مهر عماد انظار ناظرا د ابنیاد
بهجت گیرد والله الموفق

سراج الدین الدون


این گنجینه در مواعظ شافی و این دفینه جواهر نصایح وافی
کتاب مستطاب فوائد انتساب بوستان افصح الشعرا
وامالح العرفا حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی است
نورالله مرقده که بخط زیبا خطاط معروف و استاد
مشهور میر عماد الحسنی در سنه یکهزار و دوازده هجری قدسی
سمت تحریر یافته دستیاب حضور ما گردیده و خوشنویسان
فاضل و خطاطان کامل دارالسلطنه کابل که دارای قوه
خطیه و شناسای خطوط اساتید قدیمه بودند بنظیر حکم نموده
و آنرا خط میر عماد گفته بلکه هر یک از ناظران که شناسای طرز
خط استاد میر عماد باشد و بنظر غایر این نقوش بدیعه را
مطالعه دارد این حکم اشکارا میکند پس محض برای
اینکه بهره مطالعه و خطوط خطاط خوش منظر این نسخه شریفه
برای افراد معدودی پدید و بریک نسخه اصلی آن بحصار نماند


بسم الله الرحمن الرحیم
بنام خداوند جان افرین
خداوند بخشنده و دستگیر
روزی هر کس
بزرگی که مر اوست بیفت
پدید ار شان برون از
که هر کس نشان گیرد از سو
در بخشش که در کردار زشت
داد گارش
در گنا پد
نه بخشایدان قطره در بحر کل
سنگ جوید کسی را
حکیم سخن در زبان افرین
کریم خطا بخش پوزش پذیر
به سر در که شبیچ نوبت زین
ور را دانی زمین است راز
نه عذر اورا را بر اند بروی
چو باز امدی عفو او د گوشت
گزننده بریده اوست پید کی
پذیری کان حشمه کیداسی


( ۲ )

وگر جاوید نفتی شانه برویش
چوکانجا نیش اید نیش

اگر داند پاک نیاید کار
توش دارد خداوند گار

اگر بر اقارب باشی شفق
بهر سنگ گیرد ز نور یق

وگر نرگ خدمت کند لشکری
شود شاه و لشکرشان از وی بری

تو یک حبه او ندها با اوت
بمهمان رزق پیر کنست

اى بر زمین سفره عام اوست
برین خوان یغما چه دشمن چه دوست

اگر بر حمار بشناختی
گزار دست همتش مالی سخی

تهی دانش و سخت صدسنجش
نمی گشت ان طاعت حق فراموش

بپنا را نشود پیرو کس
بنی آدم و جن و مو و کس و

چنان پهن خوان کرم کسترد
که سیمرغ در قاف قسمت برد

مرا و را زیست کبریا و شکوه
که مکس فیداست را سر کوه

کشد کر پشه کار بسازد
که دارای چشمیست باندازه کی


( ٣ )

یکی بابت از نقره پخته است یکی را محک افرد زر رشته است
کلاه سعادت یکی برسرش گلیم شقاوت یکی در برش
کفش پای کند آتشی بر خلیل که روحی به بخش در آب نیل
مگر آنت منشور احسان اوست در انست توقیع فرمان اوست
پس از واپند عملهای با ممد ود او شد بآلای نو
بتهدید اگر برگشاید تیغ حکم بمانند کروبیان صم و بکم
وگر در دهد یک صلای کرم عزا زیل کوید نصیبی ببرم
بدرگاه لطف و بزرگیش بر بزرگان نهاده بزرگی بستر
بزومان کار او رحمت قریب تضرع کنان را بد عوت مجیب
به احوال ابد و د علمش بصیر به اسرار نا گفته خش خبیر
بقدرت نگه دار بالا و شیب خداوند دیوان روز حساب
نه طاعتش خشنود کند نه از حرف او جای بخشایش است
جزو یکم نامه عشق


( ٤ )

قدم کنوی نیکوپند بکلک قضا در رقم نقش بند
زمشرق بمغرب مه و آفتاب روان کرد و گسترده کشتی بر آب
پری پیکراند در شش آب چو بنهاد در خاک مردان آب
زمین حبت ار زد باستوار فروکوفت بر دامنش میخ کوه
د هم نطفه را صورتی چون پری کردت بر آب مصور کری
نهد لعل و فیروزه در صلب سنگ کل لعل در شاخ فیروزه رنگ
برا بر افکند قطره بسوی یم زصلب افکند نطفه در شکم
ازان قطره لؤلؤ ولا کند وزان صورتی سرو بالا کند
بر علم بکذره پوشیده نیست که پیدا و پنهان نزدش یکیست
مهیا کننده روزی مار و مور اگر چند بی دست و باند و بجوز
بامرش چو دانه مدم نیش که دانه چرا و کردن از شتک دریش
وکر رو بکم تقدم در بود بگرده بصحرای محشر ود


( ٥ )

جهان متفق بر الهیتش
فرو مانده درکنه ماهیتش
بشر ماورای جلالش نیافت
بصر منتهای کمالش نیافت
نه بر اوج ذاتش پر مرغ و هم
نه در ذیل وصفش رسد دست فهم
درین ورطه کشتی فرو شد هزار
که پیدا نشد تخته برکنار
چه شبها نشستم درین سیر گم
که دهشت گرفت آستینم که قم
محیطست علم ملک بر بسیط
قیاس تو بروی نگردد محیط
تو ان در بلاغت بسبحان رسید
نه درکنه چون و بی سبحان رسید
نه ادراک در کنه ذاتش رسید
نه فکرت بغور صفاتش رسید
که خاصان درین درد پس مانده اند
بلا احصی از تک فرو خوانده اند
نه هرجای مرکب توان تاختن
که جاها سپر باید انداختن
واگر سالکی محرم رازگشت
ببندند بر وی در بازگشت
کسی را درین بزم ساغر دهند
که داروی بیهوشیش در دهند

کپچون
کپعی


(٦٠)

یکی نانزاده بدر دو غمت | یکی دیدہاہا زور پر نعمت
کسی ادعوی کنج قارون سزد | دگر بر درہ بازپسہ وزن
بترند خرد مند ازین عبرتون | گره پس بغربت کشی چون
اگر طالبی کین میں طے کند | نخست اب باز آمدن می کند
تامل ائینہ دل کند | صفایی بتدریج حاصل کنی
مگر برنی از نقش است کند | طلبکار عہد الست کند
پیاپی طلب بو دانجا بری | وزانجا بیال محبت پری
بز دیش دنا جی خیال | نماند پس درہ الا جلال
درین جرجر مرد پیمایی رفت | کم آن شد که در سال مامی رفت.
اگر مرکب عقل راپوینیت | تیر بخیر و معاش کو است
کسانی کزین راه برگشته اند | بر غضه و بسیار سرگشته اند
خلاف پیمبر کے رہ گزید | که هرگز بمنزل نخواهد رسید


( ۷ )
محالت سعدی که راه صفا توان رفت جز در پی مصطفی

کریم السجایا جمیل الشیم نبی البرایا شفیع الامم
شفیع مطاع نبی کریم قسیم جسیم نسیم وسیم
امام رسل پیشوای سبل امین خدا مهبط جبرئیل
شفیع الوری خواجه بعث ونشر امام الهدی صدر دیوان حشر
کلیمی که چرخ وفلک طور اوست همه نورها پرتو نور اوست
یتیمی که ناکرده قرآن درست کتب خانه چند ملت بشست
چوصیتش در آمیخت شیر رم بغرید شیران قرز د و دم
چو صیتش بخواه و بطحا فتاد تزلزل در ایوان کسری فتاد
باذلات دعوی برآورد کرد که توریت وانجیل منسوخ کرد
شبی برنشست از فلک در گذشت بتکمیل جاه از ملک در گذشت


(۸)
چنان گرم در تیغ قربت براند
که در سدره جبریل از بازماند
بدو گفت سالار بیت الحرام
که ای حامل وحی برتر خرام
چو در دوستی مخلصم یافتی
عنانم ز صحبت چرا تافتی
بگفتا فراتر مجالم نماند
بماندم که نیروی بالم نماند
اگر یک سر موی برتر پرم
فروغ تجلی بسوزد پرم
نماند بصیاین کسی را گرو
که دارد چنین سیدی پیش رو
چه نعت پسندیده گویم ترا
علیک الصلواه ای نبے الورا
درود ملک بر روان تو باد
بر اصحاب و بر پیروان تو باد
خرد مند و دانا شب زنده دار
علی ولی شاہ دلدل سوار
خدا یا بحق بنی فاطمه
که بر قول ایمان کن خاتمه
اگر دعوتم ردکنی یا قبول
من و دست و دامان آل رسول
چه غم گر دوای غزر فرو خرد ہے
ز قدر پخت بدر کار ہے


( ۹ )

که با شد شبی که ایان جل
بغزیك از التفات خلیل
عنایت شنا گشت جبرئیل كرا
زمین بوس قدر تو جبریل کرا
بلند آسمان پیش قدرت خجل
تو مخلوق و آدم هنوز آب گل
تو اصل وجود آمدی از نخست
وگر هر چه موجود شد فرع تست
ندام که این بس بکویت
که والاتری اینهمه مر كوست
ترا عزو لولاك تمكین است
ثنای تو طه و یسین است
چه و صفت کند سعدی ناتمام
عليك الصلوة ای نبی والسلام

در اقصای عالم بکشتم بسی
بسر بردم ایام با هر کسی
تمتع ز هر گوشه یافتم
ز هر خرمنی خوشه بستم
جو پاکان درگاه شیر از خاکی نهاد
ندیدم که رحمت بر ان بوم باد


(۱۰)

تولای مردان پاک برم برنجبتم خاطر از شام و روم
دریغ آمدم زان همه بوستان تهی دست رفتن سوی دوستان
بدل گفتم از مصر قند آورم بر دوستان ارمغانی برم
مرا گر تهی بود از انقند دست سخنهای شیرین تر از قند هست
نه قندی که مردم بصورت خورند که ارباب معنی بکانذ برند
چو این کاخ دولت بپرداختم بر او ده در از رفتن ساختم
یکی باب عدلست و تدبیر ورای نگهبانی خلق و ترس خدای
دوم باب احسان و نهم سپاس که منعم کند فضل حق را سپاس
نیم باب عشقست و مستی و شور نه عشقی که بند د بر خود غرور
چهارم تواضع رضا پنجمین ششم ذکر مرد قناعت گزین
هفتم در از عالم تر بیت هشتم در از شکر بر عافیت
نهم باب تو به است و راه صوا دهم در مناجات و ختم کتا ختم کتاب


( ۱۱ )

بروز همایون سال سعید
نوشته در اوان دیباچه
بماندست با دانشی کوهرم
که در بحر لولو صدف نیز هست
الا ای خردمند پاکیزه خوی
تبا کر حریر است و کر پرنیان
توکر پرنیانی نیابی بدوش
سازم سرمایه غیب خویش
شنیدم که در روز امید وبیم
توبزار بدی پسینم در سخن
چوقتی پسند آیدت از هزار
بدانکه در پارس انشای من
بتاریخ نستخ میان و عید
که پرداشد این نام بردل کنج
هنوز از خجالت سراند ر برم
درخت بلندست در باغ وپست
هنرمند نشنیده ام عیب جوی
بناچار حشوش بود درمیان
بکوم کار فرما و حشوم بپوش
بدر یوزه آورده ام پیش
بدان را به نیکا ن حشر کریم
بخلق جهان آفرین کار کن
بمردی که دست از تعنت بدار
چوشکرست بی قیمت اندر ختن


( ۱۳ )

چو بانگ دهل هولم از دور بود بینت بدارم عیب مستور بود
گل آورد سعدی سوی بوستان بشوخی و فضل از همه دستان
چو خرما بشیرین در آورد پوست چو بازش کنی استخوانی در اوست

مرا طبع ازین گفته‌ها بان ز در سرمدحت پادشاهان ز در
ولی نظم کردم بنام فلان که بماند کوید صاحبدلان
که سعدی که گوی بلاغت ربود در ایام بوبکر بن سعد بود
سزا کرد و در شرع نام چنان که سید بدوران نوشیروان
جهانبان دین پرور دادگر نیامد چو بوبکر بعد از عمر
سر سرفرازان تاج آوران بدرد از عدالت غبار از جهان
گرا رفت فریاد کسی در پناه نیامد چندان کشور آرا نگاه
طوبیٰ لباب کعبه تحقیق حواله من کل فج عمیق عمیق


( ۱۳ )

ندیدم چنان ملک و کنج و سپر که وقت بر طفل و بر ما و پیر
نیامد زبیمش دژاک از غمی که ننهاد بر خاطرش مرهمی
طلبکار خیرست و امید وار خدایا امیدی که دارد برآر
کله گوش بر آسمان برین سرفراز تواضع پرش برزمین
تواضع زگردن فرازان نکو کداگر تواضع کند خوی اوست
اگر زیر دستی ببخشد چه جایت زبر دست افتاده مرد خداست
ز دیکر همش نان نمیدود که صیت کرم در جهان میرود
جوانی خردمند و فرخ نهاد نذارد جان مهابت بیاد
نه بینی در ایام او رنجه که نالد زمادر و پدر پنجه
کبر آن رسم و تربیت آیینش فریدون بآن شکوه باین
از ان پیش حق پایکاش قویست که دست ضعیفان جانش تقویت
رعایا بپستند و بر عالمی که زالی نیندیشد از رستمی


( ١٤ )

همه وقت مردم بخور زمان نباند اگر پوشش آسمان
در ایام عدل تو ای شهریار ندارد شکایت کسی از روزگار
بعهد تو می بینم آرام خلق پس از تو ندانم پس از جام خلق
هم از بخت فرخنده فرجام است که تاریخ عهدی در ایام تست
که تا بر فلک ماه و خورشید ست درین دفترت ذکر جاوید است
ملوک ارنکو نامی اندوختند زپشنیان سیرت آموختند
تو در سیرت پادشاهی خویش بسبق دهی از پادشاهان پیش
پسندند دیوار روین سکند که در از جهان تا بیاری شکند
ترا بند یاجوج کفتار از رست نه روین دیوار اسپندیدست
زبان آوری کا ندرین سال وز ثنایت نگوید زبانش مباد
زهی بحر بخشایش کان جود که پست مظهریست از وجودت وجود
بروح پنجم اوصاف شاه از حسنات که بخشد در ین سنگ مبدان ثبات
تحاسب


( ١٥ )

کران جمله را سعدی املا کند
مگر دفتر دیگر انشا کند
فروماندم از شکر چندان کرم
همان که دست دعا گسترم
جهانت بکام و فلک یار باد
جهان آفرینت نگهدار باد
صفا عترت عالم افروز تست
زوال اختر دشمنت حوز تست
غم ار کردشن روز کار ت مباد
وز اندیشه بر دل غبارت مباد
که بر خاطر پادشاهان غمی
پریشان کند خاطر عالمی
دل کشورت جمع و معمور باد
زملکت پراکندگی دور باد
تنت باد پیوسته چون جان دست
بداندیش را دل چو مرد پست
درونت بیاسادتی شاد با
دل و دین و اقلیمت آباد باد
همان آفرین تو رحمت کناد
دکر هر چه گویم فسانه است باد
سخنیست بس کرده کار مجید
که توفیق خیرت بود برمزید
عفت از جهان پیدا کندی برز د بله که چون تو خلف نام بردار کرد
زرقت


( ١٦ )

عجب ست این مرغ از ان سنوک که جانش بر او بست و سیمش بخاک
نرفت از جهان هیچ در نیکی مرا که چون تو خلف نام بر دار کرد
خدایا بران تربت نامدار بفضلت که باران رحمت ببار
مگر از سه رنگی نشل ماند یاد کلک یا ورق بوک یا کیمیاد

اتابک محمدشه نیکبخت خداوند تاج و بها و تخت
جوان جوانبخت و روشن ضمیر بوانش بزرگ و بتد بیر پیر
بدولت جوان همت بلند ببازو دلیر و بدل هوشمند
زهی دولت مادر روزگار که رو دی چنین پرور در کنار
بسرشت کرم آب در جوی برد برفت محل از ثریا ببر
زهی چشم دولت بروی خما پر شد یاران که ولی نمدار اواز


( ۱۷ )

صدف کو هستی از وازیر
توان در کشور یک دانه

نگهدار یا رب بفضل و کرمش
خدایا در افاق نامی کنش

مقیسش به انصاف و تقوی دار
غم از دهنش ناپسندت مباد

بهشتی درخت آور د حوض و باج
از ان خاندان شیرین کانه زاج

ز می این دانش بی زوال او
بخشید کرمهای حق در قیاس

خدایا تو این شاه درویش دوست
امید وارش اینت مید باز

باران فتند و ارد و گریکدار
که پیرایه سلطنت خانه

پرهیز از اسیب چشم بدش
بتوفیق طاعت گرامی کنش

مرادش بدهی و عقبی برار
وز اندیشه بر دل گزندت مباد

پسر نام جویے و پدر نامدار
که باشند بدخواہ این خان داب

زسعی بخت و دولت که پایندہ باد
چه خدمت گذار و زبان سپاس

که آسایش خلق از ظل اوست
پسرش سبز و رویش تو سفید


( ۱۸ )

مدارش بماند بک شانی بجاه
براوج فلک تا بود مهر و ماه
برادنگان مروپعد یا
اگر صدق اری سپار و سما
تو منزل شناسی شه راه را
تو حق کوی و بنده حقایش

حکایت

چه حاجت که نه کرسی اسمان
نهی زیر پای تزلزل اسمان
بکوه ای غرت بر افلاک نه
بکوی اخلاص بر خاک نه
بطاعت به بند و بر استمان
که اینست بنجاد و راستمان
اگر بنده بسته برین در بند
کلاه خداوندلی زیسر بنه
بدرگاه فرمان ده ذوالجلال
چو درویش پیشین آمد بنال
چوطاعت کنی بس شایی میوش
چو درویش مخلص دل و برخروش
که پرور دکا را توانگر تویی
توانا و درویش ترور تویی
نه کشور کشایم نه فرمان مهم
یکی از کدایان این در کسم


( 19 )

خدایا تو بر کار خیرم بدار
وگر نه نیاید زمن هیچ کار
تو بر خیرہ یکی دهم دست رس
وگر نہ چه خیر آید از هیچ کس
دعا کن بشب چونکه ایام سوز
اگر میکنی پادشاهی بروز
کمر بسته گردنکشان درت
تو بر استان عبادت پرست
زهی بندگان خداوند کار
خداوند را بنده حق گزار
حکایت
حکایت کنند از بزرگان دین
حقایق شناسان عین الیقین
که صاحبدلی بر پلنگی نشست
همیرا ند همواره ماری بدست
یکی گفتش ای مرد راه خدای
بدین ره که رفتی مراره نمای
چه کردی که درنده رام تو شد
نگین سعادت بنام تو شد
بگفتا ار پلنگم زبونست و مار
وگر پیل و کرگس شگفتی مدار
تو هم گردن از حکم داور پیچ
که گردن نپیچد زحکم تو هیچ


چو حاکم بفرمان او در بود
خدايش نگهدار و ياور بود
محالست چون دوست دارد ترا
که در دست دشمن گذارد ترا
ره اینست رو طریقت بتاب
بنه گام و کامی که خواستی بیاب
نصیحت کسی سودمند آیدش
که گفتار سعدی پسند آیدش

شنیدم که در وقت نزع روان
بهر مزپسر گفت نوشیروان
که خاطر نگهدار درویش باش
نه در بند آسایش خویش باش
نیاساید اندر دیار تو کس
چو آسایش خویش خواهی و بس
برو پاس درویش محتاج دار
که شاه از رعیت بود تاجدار
رعیت چو بیخند و سلطان درخت
درخت ای پسر باشد از بیخ سخت
مکن تا توانی دل خلق ریش
و گر میکنی میکنی بیخ خویش


( ۲۱ )
اگر جادۀ بایدت مستقیم ره پارسائی امیدست و بیم
طبیعت شود مرد را بحر و بر بایندی یکی و ہم در پی
که این هر دو در پادشه یافتی در اقلیم و ملکت شه نیستی
که بخشایش آرد با مید وار بایت بخشاش کرد کار
گزند کسانش نیاید پسند که ترسد که در ملکش اید گزند
دگر در سرشنهابی ای حق نیست در ان کشور اسودگی رونق بست
اگر پای بندی رضا پیش کیر دکر یک سواری سروشیش کیر
فراتی دران مرز و کشور مجواز که دلسنگ جند رعیت نیاز
در شتگیران را در مترس از ان کو نترست ز داور بترس
دگر کشور آباد پسند نجوب که دارد دل اهل کشور خراب
خرابی و بدنامی آید ز جور رسد پیش پس این سخن در لغور
بدست نشاید زبد کوشت امد که مر سلطنت را بها شرمگشت


( ۲۳ )

مراعات دهقان کن از بهر خویش
که مزدور خوشدل کند کار بیش

مروت نباشد بدی با کسے
کز و نکوئی بدیدی بے

حکایت
شنیدم که خسروبشرویه گفت
دراندم که چشمش زدید نخفت

بران باش تا هرچه نیت کنی
نظر در صلاح رعیت کنی

الا تا نپیچی سر از عدل و رای
که مردم ز دست تو پیچد بپای

گریزد رعیت ز بیدادگر
کند نام زشتش بگیتی سمر

بسی بر نیاید که بنیاد خود
کند انکه بنها د بنیاد بد

خرابی کند مرد شمشیر زن
بچندانکه دود دل پیرزن

چراغی که بیوه زنی بر فروخت
بسی دیده باشی که شهری بسوخت

ازان بهره ورتر در افاق کیست
که در ملک و نیا بانصاف زیست

چو نوبت برسد زین جهان باش
ترحم نویسند بر تربتش


( ۲۳ )

بد و نیک مردم چومی بگذرد
همان که نامش نیکی برند

خدارا پس از رغبت بکار
که معمار ملکست پرهیز کار

بد اندیش تست او دغو بخواه خلق
که نفع توجوید در آزار خلق

ریاست بدست کسانی خطاست
که از دستشان دستها بر دعاست

نکو کار پرور نه پسند بدی
چوبد پروری خصم جانی بود

مکافات بد را ببد باش کن
که چشم او بر رباید زبن

مکن صبر بر ظالم ظلم دوست
که از فربهی بایدش کزد پوست

سرگرگ باید هم اول برید
نه چون گوسفندان مردم درید

حکایت

چه خوش گفت بازارکان اسیر
چو گردش گرفتند دزدان تیر

چو مردی یکی آید از ره زنان
چه مردان شکرجه خیل زنان

شنیدم که بازار کانراکست
کجا در خبر شیره لشکریست


( ٢٤ )

کی اینجا دگر هوشمندان نوند چو اوازه رسم و بشنوند
وگر بایدت نام نیکو قبول کنو دار بازارگان رسول
بزرگان مسافت بجان برنند که نام نکو شان عالم برند
بنهگه در آن ملک متمرب کز و خاطر آزرده کرد و عرب
غریب اشنا باش و یاج دست که با این و کر دن کونیے کوت
کنو دارضیف و مسافت عزیز وز اسیبشان حذر باش نیز
زبیگانه پر سرز کردن بکوست که دشمن توان بود در زی دوست
نویماج ذرا سفر ای قدر که مرکز نیامد زیر و به در
چو خدمت گزار بش کهن حق سالیانش فراموش کن
کر امروز دستش مندمست ترا بر کرم همچنان دست هست
حکایت
شنیدم که شاپور دم کشید چوچنه و برهنش قلم در کشید


( ٢٥ )

چو حالش شد از بیوائی تباه نوشت این حکایت بنزدیک شاه
چوبذل تو کردم جوانی خویش بهنگام پیری مرانم ز پیش
عرب گرچه فتنه باشد سرش میازار و پرور کن از کشورش
و گر خشم بر وی نگیری ثواب کند دعوی مهدیت این عقاب
و گر پارسی باب بخشش او و بوم بصفعاش ضربت زند قلزم
همانجا امانش ده تا کجاست نشاید بلا بر سر کس گذاشت
که گویند برگشته باد این زمین کز و مردم آیند بیرون کین
طمع بر کن از وی که ماند بپای چو چیزی ندارد دلش شد تباه
ملاکه درسی بر و شهم سپاس که بغلش ندارد زسلطان هراس
چو مخلص شبت و روز گران خویش از و بر نیامد دگر جز خویش
چوشرف بدوست از امانت بیاید برو نا لشه ی خجالت
از او نیز در ساخت با خاطرش ز شرف عمل بر کن از ناظرش


( ٢٦ )

غله ترس باید امانت گذار امین کر تو تر سد امینش مدار
امین باید از داور اندیشناک نه از دزدیوان غره باک
بپیمای و بشمار و فارغ نشین که از عهده یکی را نیند نستی امین
دو هم جنس دیرینه اندر بهم نباید فرستاد یکجا بهم
چه دانی که همدست کرد ندیار یکی دزد باشد یکی پرده دار
چو دزدان بهم باگت دازندیم رود در میان کاروانی سلیم
یکی را که معذور کرد نجا چوچندی بر آید بخشمش مخواه
براور ده کام امید وار با ز قید بندی کند شش هزار
نویسنده را کر ستونی عمل بفتد بسبد وطناب امل
بفرمان کسان شد داد کر پدر را خشم آورد بر پسر
کنش سینه نامشور از پاک کشش سکند آتش از دید کاپ
پدری کنی خشم کرد داسر در خش مکبری شود از پسر


( ٢٧ )
درشتی نرمی بهم دراست چورک زن که جراح و مرهم نهست
جوانمرد و خوشخوی بخشنده‌باش چوحق با تو باشد تو بنده باش
نیامد پس اندر جهان کو بماند مکر آنکه زو نام نیکو بماند
مران کز پسش نام نیکو نماند توان گفت با اهل دل کو نماند
مرا که ماند پس از وی بجای پلی و کر و خان و مهمان سرای
سرا نکو نماند از پسش یادگار درخت وجودش نیاور دبار
و کر رفت و آثار خیرش نماند نشاید پس از مرکش الحمد خواند
چو خواهی که نامت بود جاودان مکن نام نیک بزرکان نهان
همین نقش خوان بر صحیفه خویش که بودی پس از عهد شاهان پیش
همی کام مرد نا ز و طرب دستند بآخر برفتند و بگذشتند
یکی نام نیکو ببرد از جهان یکی رسم بد ماند از و جاودان
بداند ز عدالت نداند همی کس وکر کشته آید بنور شش برس


( ۲۸ )

گنه کار را عذر نسیان بنه
چوزنها رخواستند زنهارد
گرا یکند گاری اندر پناه
نه شرطست کشتن باول گناه
چو باری بگو دشنید پند
دگرگوشمالش ده ای هوشمند
و گر پند و بندش نیاید بکار
درخت خبیث است بخش برآر
چوخشم آیدت برگناه کسی
تامل کنش درعقوبت بسی
که سهل است لعل بدخشان حست
شکسته نشاید دگر بابت

ز دریای عمان برآمد یکی
سفر کرده در یا وهامون سی
عرب دیده و ترک و تاجیک ورم
زهر جنس و نفس بگوش علوم
جهان گشته و دانش اندوخته
سفر کرده وصحبت اندوخته
بهیکل قوی چون تناور درخت
ولیکن فر ومانده بی بر گیت
دو صد رقعه بالای هم دوخته
چوحراقی او در میان سوخته


( ۲۹ )

بشهری درامد زدریاکنار
بزرکی دران ناحیت شهریار
کبطح نکو نامی اندیش داشت
پسرعمر در پای در ویش داشت
چو برسیستان ملک پرنیاز
ستایش کنان بست نی برنماز
بشد خدمت بکذاران شاه
پسرق بهخمش انکرد راه
درامد بایوان شاهنشی
که بخت جوان باو و دولترسی
شهنشاه کفت ازکجاامدی
چه بودت که نزدیک ماامدی
چه دیدی درین کشور ازخوب شت
بکوای خرد مند نیکو سرشت
یکفت ای خداوند روی مین
جهانت بکام وخدا یت معین
نرفتم درین مملکت منر پلی
کز انست ازرو و پنم دلی
مک را هم ایک پیرایس
که راضی نکرد د با زار کس
ندیدم کسی سرکران از شراب
نکردم خرابات دیدم خراب
سخن اند دانا د کوشرت نه بر زد
بلطفی که شاه است در فشانید


( ٣٠ )

پسند امدش پس بکشار مرد بپرد خودشی خواندو کرم کرد
بوزش او و کوهر بشکر قدم بپرسیدش از کو مرزا و بوم
بکنت انچه رسیدش از پیره بورت زدیگر کسان گذشت
ملک با دل خویش گفت نکو که در دست وزارت سپاردم
و لیکن بتدریج تا انجمن بپستی سخت ند بر ای من
بعقلش باید نخست آزمود بقدر هنر پایگاش فزود
بود بر دل از جورعنسم بار با که تا از نمود و کند کارها
چو قاضی بفکرت نویسد سجل ز دستتار بنداک کنز دو خجل
مفرحن چونو فاره داری بدست نه آنکه کیر تاب کردی شست
چو یوسف کسی صلاح پیشه بسی سال باید که کرد و عزیز
با یام تارین در پی نشاید رسیدن بنور کسی
ز هر نوع اخلاق او گشت کرد خردمند پر پاکت این کهرد


( ۳۱ )

نکو سیرتش ایده و نیکوقیاس
بحسن بسیح و مقدارمرا در سپاس

برای بزرگان به شایم دوش
نشانده تنش زیر دست و ستورپوش

چنان محکت و معرفت کاراست
که از امر و نهیش ولی است

دراور دیکی ززیستلم
کز و بر مجودی بیا مدالم

زبان معترف کیر اب
که حرف مدش نیامد زتوب

سودش که کو خیانت نام
بکارش نیاید چو کندم طپد

زرولش لشکر تک پر تو گرفت
دریزی کن طعنه نو گرفت

امین داندش طتش روزه
نشاید در و حرف کردن بود

ندید ان خردمند را رخنه
که بروی تواند ز دن طعنه

ملک را و خورشید طلبہ لام
بر برکر سته بودی مدام

دو پا کیزه گوهر جو جوزه پری
چو خورشید و ماه از شرف بری

دو صورت که کشمی کی ست عثمان
نموده در اینه همت خوانش


( ۳۲ )

بچشمهای انمای شیرین سخن
گرفت از زان سر دو شمشاد بن
چو دیدند کا وصاف خلقت نکوست
بطبعش بد لخواه گشتند دوست
در و هم زنرگس دلی بشیر
زمیلی جو کو تا و پنهان بشیر
از آسایش آنکه خبر داشتی
که در روی ایشان نظر داشتی
چو خوابی که قدرت بماند بلند
دل ای خواجه در سا و در رابین
وگرخود نباشد غرض در میان
حذر کن که دار وشنیعت زیان
وزیراندرین غصه راه برد
بپخت این حکایت بر شاه فرد
که این ندانم چه خوانده کیست
نخواهد بسامان درین ملک بیست
شنیدم که با بند گانش سرت
خیانت پسند است و شهوستت
سفر کردگان را با جے زیند
که پرورده ملک و دولتند
نشاید چنین خیره روی تباه
که بد نامی آرد با یوان شاه
گر افتد شه فراش کنم
که پنهان شبانش خامش کنم


(۳۳)

به پندار نتوان سخن گفت زود
سخنم را تا نینجیم بغور

ز فرمان کنم کسی که شوع داشت
کزین مرد و کین ترا لغزش است

من این گفتم کنون ملک پارسای
چو من آزمودم تو میپندار بوی

بیافته متر صورتی بشع داد
که نامرد رانک روی بسیا؟

بیاندیش بخرد چو چون هست تا
درون زنکان باش تا بامت

بخرد و توان آتش از سوختن
پس انکه درخت کهن سوختن

ملک پندانی کنم آن خیر
که او دش آید چو محر سر

غضب است ار خون او پیش من
ولیکن سکون است در پیش من

که پرور و کشتن نامردی او
ستم در پی او پسندی او؟

بیانزار پرورده و خویستن
تهی ز تو دارد بپرورش من

از و تا سر ما نصیحت نشد
در ایوان شاهی قرین شد

کنون وقت کز دو کنای سر
بکفاره غم که نبش بخار؟


( ٣٤ )

بنمت بغایت پرور دنش
مكانی وابی بین از پوشیده آو
بدست انی خه دست دندان باز
نظر کرد پوشیده در کار گرد
كه تا که نظر در كجاست و کرا
دیکر كس كه باشد چو جان در خوش
چو دید و بدید ا رکردونی سیر
ملک اکمان بنی است شد
نم از تن پیسه و ای نام
ترا من خداوند پنداشتم
کمان دست گیر کماندارسد
چنین مرتق یا بر جای کیست

پس انگه به پسداد خوشی کرس
که قول حکیمان نوشیده شد
چو کشی شیاطین نخچیر باز
خلل دید در رای شیار مرد
پریچه در زیر لب خنده کرد
حکایت کما نند و لبها خموش
کشی خواستي زاب شیر
زپندار و نمكين خراب شد
بایستن گشتن بی نیک نام
با سرار ملكت امین داشتم
ندا دانست خیره و ناپسند
مبادا ز من در خطای نیست


( ٣٥ )

چو من بکو پرورم لاجرم خیانت روا دار م اندر حرم
بر اور دپیر مر د بسیار دان چنین گفت کای خیره کاردان
مرا چون بود دامن از جرم پاک نیاید ز خشت بد اندیش باک
شهنشاه گفت آنچه گشتم برت بگو بند خصمان دیبی اندرت
چنین گفت با من در یر کن تو نیز انچه دانے بکوئی مکن
بخندید و اکش باب نشست کزو هر چه آمد بنیا ش شگفـت
چسودی کیدر بجائی دهم کجا بر زبان اور چنـد بدم
من آنساعت انگاشتم دشمنش که خپروند و تر شماند ابرس
چو سلطان فضیلت بصد بر دیم نداند که دشمن بود در پیم
مرا تا قیامست بگیرید بدست چوبیند که دست من د ل او ست
برایت بگویم حدیثے درست اگر گوش بنده داری بست
حکایت


(٣٦)

ندانم بک خواند نام در کتاب کرایس اید بشخصی بخواب
ببالا معن و بر صورت جو خُور چو خورشیدش انجهره می تاخت
فرا رفت و گفت ای محب از منوی فرشته نباشت بدین نیکوی
توکین وی اری بحسن و خرد چرا در جهانی برشتی مرد
ترا پیشمن کو می پنداشتند بکمر مایه از زشت بنجاشتند
چرا نقش بندت در ایوان شاه رقم زشت کر دست برویای
شنید این سخن بخت بگفت ا بزاری بر اور د بانگ غریو
که ای نیکبخت این مشکل مست ولیکن مسلم در کن زشت
براند از تم بخش اران شت از انم جپس پے کار رویت
مرا همچون نام نیکیت لیک ز علت نگوید بداندیش نیک
وزیری که جاه منش بخش مست بفر سنگ دید رنکرس سورت
ولیکن نیندشم از خشم شاه دلاور بود در سوئی کینه‌خواه


( ۳۷ )

چو حرفم بر اید بدست از قلم
اگر حجت گیرد از ان بدست
فلک در پس کشت خیره ماند
که بخشم برزق زبان بری
زحسرت همانا که کشیند دام
گزین زمره خلق بارگاه
بخدید بر افراست گفت
درین گه بدست اگر بشنوی
زبنکی درویش بی‌دستگاه
مرادستگاه جوانی برفت
ز بیدایشان ندارم بشک
مرا همچنیس پردگنام بود

مرا از ممه حرف گیر انچه غم
که سنگ ترازوی باش شکست
پسرا دست فرماندهی نشاند
زجرمی که دارد نگردد بری
نامو چشم خردست اید دام
نمی باشدت جز در ایشان نگاه
بدست این سخن حق نشاید نهفت
که عورت فزون باد در دوثوی
بحسرت کند در تو انگر نگاه
بهو و لعب زندگانی برفت
که سرمایه داران پسند وبس
بطور غم از خوی اندام بود


( ۳۸ )
در بسته بوم در د من اشتهایی
در ین حبس هما رست باید کنش
کنونم مکرس بوقت سخن
مراهمچنین جلد بشکرنک بود
در اینمان بحسرت چرا میگذرم
برفت انسی از روزهای عزیز
چو دانش در این معنی صیقلت
از ارکان دولت در گر شنام
اگر سی انظر سوی شاہد راست
بعقل ارزنه آپ مکی کردی
ز صاحب غرض با سخن نشنوی
نکو نام را جاه و تشریف و مال
چو دیواری از پشت سیمرغابی
که مویم چو پنبه است و دونه
که افتاده یک یک چو سوزن
قبا در براز مارہے کلک بود
چو عمر تلف کرده با د آورم
بپایان رسید ما که این نیز
غبار از دل شاه پر کن بیست
گزین خوبتر لفظ و معنی کوام
که داند بدین شاهدی غدری
بخشا چشمش سازرومی
کزر کار بندی پشیمان شوی
سفرانی بد گوی را کوشمال


( ٣٩ )
بقدیم دستور دانشورش
بنیگی بشد نام در کشورش
بفر و کرم سالها ملک راند
برفت و نکو نامی از وی بماند
چنین پادشاهان که دین پرورند
بناز و عیاس کوی دولت برند
از امان نه بینم درین عهد کس
وگر هست بو بکر صدیق بس
بهشتی درختی توای پادشاه
که افگنده سایه بیک لاله راه
طمع بو در ا بخت نیک اخترم
که بال همای افگند بر سرم
خرد گفت دولت بخشد همای
کر اقبال خواهی این سایه آی
خدا یار عمت نظر کرده
که این سایه بر خلق گسترده
دعا کوی این دولتم بنده وار
خدایا تو این سایه پاینده دار
معلا ست پیش ارگش بندگی
که نتوان سرشته پیوند کی
خداوند فرمان رای و شکوه
زغو غای مردم نگرددستوه
نگویم دو چنگ آوری پای دار
چو شمشیر آوری عقل بر جای دار


( ٤٠ )
تحمل کند هر که اصلش نکوست
نه عقلی که خشمش کند در پوست
چو لشکر برون تاخت غصه مکنیش
ز انصاف با ذمه تقوی وبیش
ندیدم چنین بوزر ملک
که از وی گریزد چنین دیگ
ز هر حکم آتش خرد ان دابست
که گر خون صبدوی ریزی رو است
کرامش نه فتوی بده بر هلاک
الا تا نداری زکشتنش باک
و کر دار و اندر تبارش کسان
برایشان ببخشای دلت برسان
گنه بود مر دستمگاره را
چه تاوان طفل بیچاره را
تتنه زورمند است لشکر گرب
ولیکن اقالیم دشمن مرب
که وی حصاری گریزد بید
رسد لشکر بی کینه راگزند
نکر کن احوال ز ندانیان
که مکن بمیری کند در بیان
چو بازار کاش و بارت بر ا
مباش جسارت پوپروات


( ٤٧ )

ازاں پس بکار وی گزینندا بهم بازگویند خویش تبار
که پیش از سلیم اش بر متاعی که ز ماند ظالم ببر
بپوشش زان خلک بی دز آد دل دردمندش جدز
بسانامریکوی بنا پال که یک نام شش کند پامال
پسندیده کاران جاوید نام تطاول کنند در مال عام
برآفاق کر پر سرا پاست چو مال ذریت بستاند که است
مردان تهی دست از او بدرد زپهلوی مردم شکم پرکرد

شنیدم که فرمان دهی ار کر قبا داشتی هر دو زوپتر
یکی کشش بی پند و دیگر دو تبایی ز دیبای حسنی بود
گفت این درستردا سیاست و زین بگذرین یبے ارایس است
زانہوآن می بستم خرج اد که زینت کمین خودت شام


( ٤٢ )

اگر چون ما حمله ار تن کنم بردی کبار دفع دشمن کنم
مرا نیز قصد کوتاه و مو است ولیکن شه از نام راست
سپاهی که خوش دل نباشد براه ندارد حدود ولایت نگاه
خزینه پر از بهر لشکر بود نه از بهر آذین و زیور بود
چو دشمن خورد روستایی ببرد ملک باج و ده یک چرا میخورد
مخالف بردش و سلطان خراج چه دولت بماند در ان تخت و تاج
مروت نباشد بر افتاده زور برد مرغ دون دانه از پیش مور
رعیت درختست اگر پروری بکام دل از وی بری برخوری
به پرهیز از رنج و بارش مکن که نادان کند حیف بر خویشتن
کسان بر خورند از جوانی و بخت که بر زیر دستان نگیرند سخت
اگر زیر دستی دراید ز پای حذر کن ز نالش ببر خدای
چو شاید گرفتن بنرمی دیار به پیکار خون افشانی میار


( ٤٣ )
برای که مک بر سرپرنہیں
نیر زد که خونی چکد برزمین

حکایت

شنیدم که جمشید فرخ سرشت
بسر چشمه بر سنگی نوشت
برین چشمه چون ما بسی دم زدند
برفتند تا چشم برهم زدند
گرفتیم عالم بمردی و زور
ولیکن نبردیم با خود بگور
چو بر دشمنی باشدت دست رس
مرنجانش کو را همین غصه بس
عدو زنده و کشته بهر تست
باز خون اوکشته در گرنت

حکایت

شنیدم که دارای فرخ تبار
ز شکر جدا ماند روز شکار
دوان امدش گله بانی به پیش
بدل گفت دارای فرخنده کیش
که در چشت اینکه از جنگست
ز دور دشن بدوزم بتیری
برآور دچو پان بدل خروش
که دشمن نیم در هلاکم مکوش


(٤٤)

بگفت ای سگ لیران تور که چشمم مدار ز روزگار تو دور
بصحرا دراز دشمنان از یک که در خانه باشد کل از جایگاه
من انم که اسپ بانش پرورم بخدمت بدین مرغزار اندرم
سگ اول بفت آمد بجای بخندید و گفت ای نگونش رای
ترا باوری که دفع پسر روش وکرنه ز اور د بود و مکوش
شبان امی بخندید و گفت نصیحت بخصم نشاید نفت
پذیر پیر گون و رای نکوهست که دشمن نداند شش روز و پست
چنانست در مهتری سرورت که هر کمتری با ولیت کبر کیت
مرا بارها در حضر دیدۀ زفیل و چراگاه پرسیدۀ
کنونت بدر امدم پیش باز میندازم از بداندیش باز
توانم من ای نامور شهریار که اسپان بدین ارم از صد مرار
مراگله بانی بحقلیست و رای تو هم کله خویش داری بیای


( ٤٥ )

دران سخت تاریک زحل بم بود که تو سر شاه از شبان کم بود

تو کی بشنوی ناله دادخواه بایوان ست کله خوابگاه
چنان خسب کاندر فغانت بکوش اگر داد خواهی برارد خروش
که نالد ز ظالم که در دور تست که مر چور کو سگ چوپانست
نه سک پاس کار وانی برد که دستان و اکا کو سک پرور
دلیر امدی صید با در چمن چو تفت بستت تهی مکن
بگو انچه دانی که حق گفته به نه رشوت ستانی و رشوه ده
طمع بند و دفتر ز حکمت بشوی طمع کپس هر چه خواهی بکوی

بهر یافت گردن کشی غرق که میکند پسکنی از زیرق
تو هم بر دری هستی امیدوار پس امید بر در نشینان بار


( ٤٦ )

نخواهی که باشد دلت دردمند دل دردمندان براور زبند
پریشانی خاطر دادخواه بر انداز دار مملکت پادشاه
تو خفته خنک در حرم نیمروز غریب از برون گو بگرما بسوز
ستاننده را برافزون صبح است که شواندار تا پادشاه دادخواه
حکایت
یکی از بزرگان اهل تمیز حکایت کند برابن عبدالعزیز
که بودش نگینی انگشتری فرومانده در قیمتش مشتری
بشب گفتی ان جرمه گفتی نی ور دری بود در روشنائی چو روز
قضا را در امد یکی خشگ سال که شد بدر سیمای مردم هلال
چو در مردم ارام و قوت ندید خود اسود و بودن مروت ندید
چو میبد کسی زهر در کام خلق کیش بگذرد اب نوشین بحلق
بفرمود بفروختندش بسیم که رحم امندش بر فقیر و یتیم


( ٤٧ )

چاک مفتونه غمش تار و پود بدرویش و بیکس و محتاج و زار
فتادند در وی ملامت کنان که دیگر بدستت نیاید چنان
شنیدم که میگفت با باران دمع فرو میدویدش بعارض چو شمع
که بر گشتت ای مایه رشک حور دل شهری از نا توانی نگار
مرا شاید انگشتری بی نگین نشاید دل عاشقی اندوهگین
خنک آنکه آسایش مرد وزن گزیند بر آسایش خویشتن
نکردند رغبت بهنر وران بشادی خویش از غم دیگران
اگر خوش خسید ملک بر سریر پندارم آسوده خسبد فقیر
و گر زنده دار د شب تیره روز بجسبند مردم بآرام و ناز
بحد امین سیرت راه راست اتا مک ابو بکر بن سعد ست
کیس رفتند در پارس از کوه شان نه بند بند قامت مهوشان


( ٤٨ )

یکی بیخ و تخم خوش آمد بکوش
که در مجلسی می سرودند دوش
مرا راحت از زندگی دوش بود
که آن ماه رویم در آغوش بود
مرا در انچو دیدم پر از خواب ست
بدو گفتم ای سر و پشنگ مست
دمی نرگس از خواب پستی برآی
چو گلین بخند و چو بلبل بگوی
چه میخسبی ای فتنه روزگار
بپا و می لعل نوشین بیار
مگر گرد شورید در خواب گفت
مرا فتنه خوانی و کوئی نخت
در ایام سلطان و شمشین
نه بند د گرفت این خواب کس

در انمار شاهان شبستان ست
که چون نگه بر تخت شاهی نشست
بدورانش کس نیازارد کس
سخن ها کز خود همین داد و بس
پس انکفت یکره بصاحب دلی
که عمرم به شد به حاصلی
بخواهم کنج عبادت نشست
که دریابم این پنج روزی که است


( ٥٠ )

ترا این مست در کریه مانی است چو رقمی جهان جای دیگر کس است
اگر هوشمند است اگر بی خرد غم او مخور کو غم خود خورد

حکیمی دعا کرد بر گشاسپ که در پادشاهی و الت مباد
بزرگی این بنده و بر گرفت که دانا بکوید مجال شگفت
گر اوانی از خسروان عجم ز عهد فریدون و ضحاک و جم
که جاه و ان ماندن امید نماند چو کس را ند یدی که جاوید ماند
که در تخت و مکش نباید زوال پناه بجر ملک ایزد تعال
چنین گفت فرزانه هوشمند که دانا بکوید سخن نا پسند
مرا و را نه عمرا بد خواستم بتوفیق خیرش مدد خواستم
که گر پارسا باشد و پاک رو طریقت شناس و حقیقت شنو
ازین ملک روزی که دل برکند بپرد پرده در ملک ایت دیگرداند


( 51 )

پس این مملکت را نباشد زوال
ز نیکی ممکلتی کند اشتغال
زمرکزش چه نقصان که یار پس است
که در وینتی آخرت او سپاست
کر سیم و زر ماند و کنج تاول
پس از وی چپ رنج دنیا
و زان کس که خیری نماند روان
دمادم رسد ر حتمش برون
بزرگی کز و نام نیکو بماند
توان گفت با اہل دل کو نماند

الا تا درخت کرم پر دری
گر امید داری کز و بر خوری
یگی کر پستی و کرم پیشتر
بدرگاه حق منزلت بیشتر
بکرم کن کند را که دیوان سند
منازل بقدر احسان سند
سخی باز پس خاین شد مسار
نیابد مے مزد ناکر ده کار
بحق تا بدان بدشت بیست
تو زی چیست کرم نانیست
بدانی که عذ ر بداشتی
آن را که سپستی بوه تخم نا کاشتی


( ۵۲ )

خرد مند مردی ز شقه بی شام گرفت از جهان کنج غاری مقام
بسر بر نشان کنج تاریک جامی بكنج قناعت فرو زد بای
شنیدم که نامش شع اوبود ملک سیرت آدمی پوست بود
بزرگان ناوید بر بردش که اری بیاید بدینجا ببخشد
قضا کند عارف پاکباز بدر یوزه از خویشتر کرد آز
چو سر برساتش نفس کو بدید بخواری بکر دانشن ناپدید
ازان مرز کان مرد هشیار بود یکی مرزبان ستہ کا ر بود
که سر تا توابر ا که دریافتی بهر چا کی پنجه بر تافتی
جهانسوز و بی رحمت و خیره کی زطیشش وی جهانی پرشس
زرد می بماند و پاکیش برش پس بچه نفوس کہ غفتند پش
بمظلم جای که کر دودرا نپوش لب مردم از خنده با


( ٥٣ )

بدیار شیخ آمدی گاه گاه
خدا دوست از وی نگردی نگاه
ملک روزی کنفش ای نیکبخت
بعزت ز من کش کشی رنج سخت
مرا با تو زانی سیر دوستیست
ترا با من این دشمنی چیست
کر شتم که بیمارم شکر نیم
بعزت ز درویش کمتر نیم
بگویم فضلیت نهم بر کسی
چنان باش با من که با هر کسی
شنید این سخن عابد هوشیار
برآشفت و گفت ای ملک گوش دار
وجودت پریشانی خلق توست
ندارم پریشانی خلق دوست
تو با انکه من دوستم دشمنی
نپندارمت دوست دار منی
چرا دوست دارم ببا طلیست
چو دانم که داد و خدا دشمنت
مده بوسه بر دست من ای پسر
برو دوستاران من دوست دار
خدا دوست را گر بدرد پوست
نخواهد شدن دشمن دوست دوست
عجب دارم از خواب این سنگدل
که خسبد خلقی از و تنگدل


( ٥٤ )

عاجز و مستمندی مکن ناگهان که بر یک نظامی نما دجاں
پیر چرخ ناتوان هیچ اگر گرد دست یا بد برائی هیچ
سیر گشت پای مردم زجای که عاجز شوی گر دراپی رنجا
دل دوستان جمع بهتر کن خزانة تهی به که مردم برنج
میند از در پای کا رکے کعافتد که در پایش افتی کسی
همت برار بسترہ دشوار که بازوی حمت بدار دستوار
لب خشک مظلوم راگو بخند که دندان ظالم بخواهم کند
بیانک اهل خواجه بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون کذشت
خور و کارواپنے غم بارخوش هنوز دوش بر خرپشت برن
گرفتم کزانمادگان نیستی چو افتاده پستی چرا ایستی
بربخت بکویم حدیثی درست اگر گوش پند داراست


(٥٥)

چنان سنگ پنہانی شدامیش بود که یاران فراموش کرد ندعشق
چنان اسمان زمین شدبخیل کلاب تر نکردند زرع بخیل
بجوشید پر چشمهای قدیم نماند اب جز اب چشم یتیم
بیوه یی خسته آه بیوه زنی اگر بر شدی دودی از روزنی
چو درویش بی برک دیدم درت قوی بازوان سست در ماندست
نه در کوه سبز نه در باغ شاخ ملخ بوستان خور دو مردم ملخ
دران حال پیش امدم دوستی کز و مانده بر استخوان پوستی
اکر چه بمکنت قوی حال بود خداوند جاه وزر ومال بود
بدو کشتم ای یار پاکیزه خوی چه درماند کی پیشت امد بوی
عتبد ید بر من که عقلت کجاست چو دانی و پرسی سوالت خطا است
ندانی که بسختی بغایت رسید اندان مشقت بحد نهایت رسید


( ٥٦ )

نه باران پی آید از اسمان
نه برمیرود دود اه از خوان

بد و گفتم اثر ترا باک نیست
کشند ز هر جاے که تریاک است

کر از نیستی دیگری شد هلاک
تراپست بط ازرطو فاے پاک

که گرو رنجیده وررفته
که کردون بعالم اندر ضیق

که مردار چه بر ساحلت ای نیق
نیا ساید و دوستانش شفیق

نخواهد که پسند خردمنداریش
نه بر عضو مردم نه برعضو خویش

یکی اول اندر پستان هم
چو ریشی به پسند بلرزد تنم

منغص دو عیش آن شهرست
که باشد پهلوی یمار پست

چوبینم که در ویش مسکین نخورد
بکام اندرش لقمه ز هرست و درد

یکی را بزندان در و دوستان
کجا ماندش عیش در بوستان

شبی او وحستانی اتنی بویست
شنیدم که بعد از نیمی خشت


( ٥٧ )

یکی سگر گفت اندر ان خاک و دو که دکان طرازیها پی بنود
جهاندیده گفتش ای بوالهوس ترا خود غم خویشتن بود بس
پسندی که شهری بسوزد بنار اگرچه سرایت بود در کنار
بجز سنگدل تا کند معده تنگ چو بیند کسی برشکم بسته سنگ
توانگر خودان نعمت چون مخورد چو بیند که درویش خون میخورد
نکو شد پر ستت بخوردار که می ارغفت پنجه رنجور وار
سبک پی چو یاران بمنزل رسند نخبند که واماندگان در سند
دل پادشا هاش و با گرش چو بیند در کل خسته خارش
اگر در سرای سعادت کس است زکفتار سعد یش حرفی بس است
همینت پسند است اگر بشوی که گرخار کاری پسش دروی

خبرداری ازبیشه‌وان عجم که کردند بر زیر دستان ستم


( ۵۸ )

زآن شوکت و پادشاهی بماند
زآن ظلم بر روستائی بماند
خطائی که بر دست ظالم برفت
جهان ماند و او با مظالم برفت
خنک روز محشر تن دادگر
که در سایه عرش دارد مقر
بقومی که نیکی پسند دخداي
دهد خسرو عادل نیکراي
چو خواهد که ویران کند عالمی
نهد ملک در پنجه ظالمی
سگالند از و نیک مردان خو
که خشم خدایست پیدا درو
بزرگی از و دان و منت شناس
که زایل شود نعمت ناسپاس
اگر شکر کردی بر یک دامال
بمالی و ملکی رسے بیزوال
اگر جور در پادشاهی کنی
پس از پادشاهی گدائی کنی
حرامست بر پادشه خواب خوش
که باشد ضعیف از قوی بارکش
میازار عامی بيك خردله
که سلطان شبانست و عامی گله
چو پرخاش بینند و بیداد ازو
شبان نیست گرگست فریاد ازو


( ٥٩ )

شنیدم که در مرز ی از باختر
برادر دو بودند از یک پدر
سپهدار و گردنکش و پیلتن
نکوروی و دانا و شمشیر زن
پدر مرد و را پسکین و دیار
طلب کار جولان و ور و قمار
برفت آن زمین را بتر نهاد
به یک پسر زان نصیبتی با
پدر بعد ازان در کاری شهر
بجان آفرین جان شیرین سپرد
دال بجانب طناب امل
وفاش فرو بست پای عمل
مقرر شد این مملکت بر دو شاه
که بی حد و مر بود گنج و سپاه
بحکم نظر در به افتاد خویش
گرفتند هر یک یکی را پیش
یکی عدل تا نام نکو برد
یکی ظلم تا مال گرد آورد
یکی عاطفت سیرت خویش کرد
درم داد و تیمار درویش کرد
بنا کرد و نان داد و لشکر نواخت
شب از بهر درویش شبانه بتاخت


( ٦٠ )

خزانه تهی کرد و پر کرد جیش چنان کز خلایق ببر کام خویش
برامد بمی بانگ شادی چو رعد چو شیر از در عهد بو بکر سعد
پسر بود خرد مند فرخ نهاد که شاخ امیدش برومند باد

نصیحت شنو کودک نامجوی پسندیده رایست و فرخنده خوی
ملازم بدلداری خاص و عام ثناگوی وی بامدادان و شام
در ان ملک قارون ببستی دلم که شه دادگر بود و درویش هم
نیامد در ایام او بر دلے نگویم که خاری که برک گلے
پسر تا ببالید ملک از پدران نهادند سر بر خطش پروران
دگر خواست کافزون کند بخت خویش بپردازد بر رود محتاج شاخ
طمع کرد در مال بازارگان بلا ریخت بر جان بیچارگان
بامید بیشی در داد و زور باز خردمند داند که ناخوب کرد


( ٦١ )

که تابع کردان بار کر یی پراکنده شد لشکر از عاجزی
شنیدند بازار کان این خبر که ظلمت پر بوم آن بی هنر
پریدند از انجا ندیدند خواب زراحت نیا مد رعیت نخواس
چو اقبالش از دوستی سر بتافت بنا کام دشمن بید و پست یافت
بستم فلک نخ دمارش کشید یم اسب دشمن بیارش کشید
و فا از که جوید که جان سخت خراج ار نخواهد که دهقان ریخت
چه نیکی طمع دارد آن به وفا که باشد دعای بیش از قفا
چو بختش کنون بود در کاف کن مکر وانچه یکتاس گفتت مکن
چه کنتند بنجاره با ان نیکمرد تو بر خود که پسیاه اگر بر نخورد
کما تن جفا بود رو دوست که در عدل بود انچه در ظلمت

یکی به پسر مسلخ و بس بی مروتی خداوند بستان که گردید یت


( ٦٢ )

بگفت ای پسر درد پنهان نه بانسی که با نفس خونابه چکن
نصیحت بجایت اگر بشنوی ضعیفان میکن مکتب قوی
چو خواستی که غرفه و کلبی تنهری مده در شم خوییش را کمهری
که فردا بدا و بر در چاره وی کدائی که پیشت نبر دو جوی
که چون بگذرد بر تو این سلطنت بگیرد بقهرا که ما وانست
مکن بچه از ما توانان بار اگر کر بیکسندت شوی شرمسار
چو در هشت و بشم افتادگان بیفتادن از دست افتادگان
بزرگان و امثال سنگ بخت بفرزانگی تاج بر دم تخت
ز دنباله راستان کج مرو و کر راست خواهی زسعدی شنو
کو جانی ز باطن پیش نیست که این تر از ملک درویش نیست
سبکبار مردم سبکبر روند حق اینست صاحبدل این شنوند


( ٦٣ )

تهی دست تشویش نانی خورد ملک غم بقد ر جهانی خورد
گدائی که حاصل کند نان شام چنان سرخسبد که سلطان شام
غم و شادمانی بسر میرود بمرگ این و از پس بدر میرود
چه انرا که بر سر نهادند تاج چه انرا که بر گردن اورند باج
اگر سرفرازی بکیوان پست وگر تنگدستی بزندان پست
چوخیل اجل بر سر اید بتاخت نمی شاید از یکدگرشان شناخت

شنیدم که یکبار در دجله پس گفت با عابدی کله
که من شه فرمان منی داشتم بسر بر کلاه مهی داشتم
سپهرم مدد کرد و دولت وفاد گرفتم ببازوی دولت عراق
طمع کرده بودم که کرمان خورم که ناگه بخورند کرمان سرم
بکن پنبۀ غفلت از گوش هوش که از مردگان پندت آید بگوش


( ٦٤ )

نکو کار مردم نباشد بدش نورزد کسی تا که نیک آیدش
شراگنه تخم او بپسر شود چو کژدم که در خاکیست شود
اگر نفع کس را نهاد نویست چنین کس مرو پست و هنجار است
چنین آدمی مرده نیکت را که بر وی فضیلت بود سگ را
نه هر آدمی زاده از دد بهست که دد زآدمی او و دد بهست
چو انسان نداند بخود خوب و بد کدامش فضیلت بود بر دد
بپست از دد انسان صلب خرد نه انسان که در مردم است و خرد
بپوشاک نون بخت بی راه رو پیاده بروز و برهنه برو
بسی دانه بیکامی نگاشت کز و شد بکام دل خویشت
نه هرگز شنیدم که در عمر خویش که بر مرد رانگی آمد پیش


( ٦٥ )
حکایت
گرازی بجامی لفت او پوژ که از هول آن شیر نر ما د بوژ
بدندیش در دم بجرند ندید فتاد و حیا جسته تراز خودند
همه شب فریاد و زار میگفت یکی بر پیرش گفت پس کی کفت
تو مرکز پسندی بغر ما بکس که میخواهی امروز فه فریادرس
همه تخم نامردی کاشتی پپس لاجرم بر چه بر داشتی
که بر جان ریشت هند مر همی که جانها بنالد ز ریشت همی
تو ما را همی چاه کندی براه بسرا فستم در فتادی بچاه
دوکس را کند از بی خاص وعام یکی نیک محضر یکی زشت نام
یکی تا کند تشنه را تاز حلق یکی تا بگردن درافتد بخلق
اگر بد کنی چشم نیکی مدار که هر گز نیار دگزا نگور بار
پنچدارم ای در خزان کشته جو که گندم ستانی بوقت درو


( ٦٦ )

درخت زقوم بارجان پروری
مبندار سرگز گران جو ربی
رطب ناورد چوب خرزهره بار
چو تخم افکنی بر همان چشم دار
حکایت

حکایت کند زنگی نیک مرد
که اکرام حجاج یوسف نکرد
بسرہنگ دیوان نگه کرد تیز
که نطعش بینداز و خونش بریز
چو حجت نماند جفا جوی را
بپرخاش درهم کشد روی را
بخندید و بکریست مرد خدای
عجب ماند سنگین دل تیره رای
چو دیدش که خندید و دیگر گریست
بپرسید کین خنده و گریه چیست
بگفت ای کریم از پروردگار
که طفلان بیچاره دارم چهار
همی خندم از لطف یزدان پاک
که مظلوم رفتم نه ظالم بخاک
یکی گفتش ای نامور شهریار
مکن دست ازین پیر دهقان بر
که خلقی بدو روی دارند و پشت
رعیت خلایق پنیک و کشت


(٦٧)

بزرکی وعفو وکرم پیشه کن ز فریاد طفلانش اندیشه کن
مکر دشمن خاندان خودی که بر خاندان می پسندی بدی
مپندار در لعابداغ تو ریش که در روز پسین آیدت خیر پیش
شنیدم که بخشایند د جوانبخت ز فرمان داور که داند کریخت
بزرگی درانفکرت آتش است بخواب اندریش میده رویش
دمی پیش بس بپسپارند عقوبت بر و تا قیامت بماند
نخفت درویش از آتش سری ز دود دل صبحکاش بترس
نترسی که پاک اندرونی شبی برارد ز سوز جکر یاربی
به ابلیس بد کرد نیکی ندید بر پاک ناید زتخم پلید
مدر پرده کس بهنگام جنگ که باشد ترا نیز در پرده ننگ
مزن بانک بر شیر مرد آن چو با کودکان بینداشتی دست


( ٦٨ )

یکی پند میدا د فرزند را
نکدار پند خردمند را

مکن جور بر خرد کان ای پسر
که یکرو زت افتد بزرگی بسر

نمی ترسی ای کودک خرد
که روزی پلنگیت در هم درد

بخردی درم زور سر پنجه بود
دل زیر دستان زمن رنجه بود

بخو ردم یکی مشت زور اوران
نکردم دگر زور بر لاغران

الا تا بعقلت بخشم که نوم
حرا پست بر چشمه سالار بوم

غم زیر دستان ببر زنہار
بترس از زبر دستی روزگار

نصيحت که خالي بو داز غرض
چو دار وی تلخست دفع مرض

یکی را حکایت کنند از ملوک
که بیماری رشته کر دوش چوک


(٦٩)

چنانش در انداخت ضعف جسد
که می برد در زیر دستش حسد
که شاه ارچه در عرصه نام اور است
چو ضعف اید از بندگی کم ترست
ندیمی بپیش ملک بوسه داد
که ملک خداوند جاوید باد
درین شهر مردی مبارک دمیست
که در پارسائی چواو پاکی است
نبردند پیشش مهمات کس
که مقصود حاصل نشد در نفس
بخوان تا بخواند دعای برین
که رحمت رسد زاسمان بزمین
بفرمود تا مهتران خدم
بخواندند پیر مبارک قدم
بگشا دعائی که ای هشمند
که در رشته چرخ زنم پایبند
شنید این سخن پیر فرخ سرشت
بتندی بر اورد بانگ درشت
که حق مهربانیست بر دادگر
ببخشا و بخشایش حق نگر
دعای منت کی بود سودمند
اسیران محتاج در چاه و بند
تو ناکرده بر خلق بخشایشی
کجا یابی از دست اسایشی


(۷۰)

ببایست عذر خطا خواستن پس از شیخ صالح دعا خواستن
کجا دست گیرد دعای ویت دعای ستمدیدگان برتر است
شنید این سخن شهریار عجم ز خشم و خجالت برآمد بهم
برنجید و بس با دل خویش گفت چه جای نصیحت بشنعت
بفرمود تا هر که در بند بود بفرمانش آزاد کردند زود
جهانید و بعد از دو رکعت نماز باو بر براورد دست نیاز
که ای برتر از مده افهام بمکش گرفتی بصلحش بخوان
ولی بر دعا همچنان بست دست که شه پر براورد و بر پای خاست
تو گفتی ز شادی بخواهد پرید چو گنجشک کو رشته از پا درید
بفرمود گنجینه گوهرش فشاندند بادام و زر بر سرش
از انحمله دامن بشاه ریخت حق از بهر باطل نباید شنیخت
مرو با پسر رشته بار دگر مبادا که دیگر کند سر بشیر


( ۷۱ )

چو باری فتادی نگهدار پای
که یکبار دیگر نیفنه در جای
بسعدی شنونیکسن سخن است
نه هر باری افتاد و بر خاست

جهان ای پسر ملک جاوید نیست
ز دنیا وفا داری امید نیست
نه بر باد رفتی سحر گاه و شام
سریر سلیمان علیه السلام
باخر ندیدی که بر باد رفت
خنک انکه با دانش و داد رفت
کسی زین میان گوی دولت ربود
که در بند آسایش خلق بود

شنیدم که در مصر میر اجل
سپه تاخت بر روز کار شان مل
جمالش برفت از رخ دلفروز
چو جوز از دست خرد کن ماند
گزیدند فرزانگان دست موت
که در طب ندیدند داروی موت
همه تحت و ملکی پذیرد زوال
بجز ملک الله مانده ذو الجلال


( ۷۲ )

چو نزدیک شد روز تفریق شب
شنیدم که میگفت با زن برب

که در صره چون عسشریزی بنور
چه حاصل من و چند دینار حور

جهان کرده کردم بخور دم برش
برفتم چو بیچارگان از برش

پسندیده رایان کشیده دخور
همان زنی خویشتن کرد کرد

در آن حش ما با تو ما بستیم
که هر چه از تو ماند در نیت هم

کند خواجه بر بسته جان گران
یکی دست کوتاه و دیگر دران

دراندم ترامی نماید بدست
که دست زبانش کش دست

که دستی بجود و کرم کن دراز
دگر دست کوته کن از ظلم و از

کنونت که دست پست بینی بان
دگر کی براری دستی دست از کفن

بتا بد بے ماه و پروین مور
که سر بر نداری بالین کور

قزل ارسلان قلعه سخت اشت
که گردن بلوند بر می فراشت


( ۷۳ )

نه زیور کش از حلت پیچ پیچ
چو زلف عروسان شب پیچ پیچ
چنان فلکش افتاده در جستجو
که بر لاجوردی طبق پسته
شنیدم که مردی مبارک حضور
بنزدیک شاه آمد از راه دور
حقایق شناسی جهان دیده
هنرمندی آفاق گردیده
بزرگی زبان آوری کاردان
حکیمی سخن گوی بسیار دان
قول گفت چندانکه گردیده
چنین جای محکم کجا دیده
بخندید کین قلعه خرم است
ولیکن بپندارش محکم است
ز پیش از تو گردنکشان داشتند
دمی چند بودند و بگذشتند
نه بعد از تو شاهان دیگر برند
درخت امید ترا بر خورند
ز دوران ملک پدر یاد کن
دل از بند اندیشه آزاد کن
چنان روزگارش بکنجی نشاند
که بر یک پیش شش تصرف نماند
چو نوبت بماند از همه چیره کس
امیدش بفضل خدا ماند و بس


( ٧٤ )

بر مرد هشیار دنیا خس است
که هر مدتی جای دیگر کس است

حکایت

چنین گفت شوریدۀ در عجم
بکسری که ای وارث ملک جم
اگر ملک بر جم بماندی نخست
ترا کی میسر شدی تاج وتخت
اگر گنج قارون بدست آوری
نماند مگر انچه با خود بری

در حکایت

الپ ارسلان قلعه جانگذاز
بسر تاج شاهی بسر بر نهاد
بتربت سپردندش از خوابگاه
نه جای نشست است تا باجگاه
چنین گفت دیوانه هوشیار
چو دیدش پسر روز دیگر سوار
زمی ملک دوران بسر در نشیب
پدر رفت و پای پسر در رکیب
چنین است کردیدن روزگار
سبک سیر و بد عهد و ناپایدار
چو دیرینه روزی بر آورد عهد
جوان دولتی پسر بر آرد مهد


( ٧٥ )
مته بر جهان که بیگا نه ایست
چو مطرب که هر روز در خانه ایست
نه لاین بود عیش با دلبر ی
که هر بامدادش بود شوهری
تکوئی کر امروز چون در ست
که سال کر دیکری او در دست
وکر زورمندی کنی بفقیر
همین پنج روزت بود دار کیر
چو فرعون کی ترک تباهی کرد
بجز طالب کو رشا می کرد
شنیدم که از پادشا با نور
یکی پادشه در کفتشی درر
فزان ز بار کران پی علف
بر وزنی و سکس شدی تلف
چوشم کنند پندارد ر نکار
هند بر دل کن خویش بار
چو بام بلندش بو دجو دست
کند بول و خاشاک با هم پیست
شنیدم که باری بعزم شکار
برون رفت پیداکردشیر ما
تکا ور به نبال صیدی با نه بان
شبش در گرفت و چشه بازنا


(٧٦)

به شاه اینست روی اری
پنداشت ناکام خود راوی
یکی پیر مرد اندران پوستیم
ز پیران مردم شناس قدیم
پسر را میگفت کای شاهد
خرت را ببر با مدادان شهر
که آن نانوا نبرد بر کشیبجت
که تا بوت از پیش حاجی پست
کمر بسته دار و بفرمان پو
بگردون از دست جوریش برو
درین کشور آسایش خرمی
ندید و ندید چشم آدمی
مگر کین سیه نامه بی صفا
بدوزخ رو د لعنت از قفا
پسر گفت راه در ازست و سخت
پیاده نیا رم شد ای نیکبخت
طریقی بیندیش و رایی بزن
که رای تو روشن تر از رای من
پدر گفت اگر پند من بشنوی
یکی سنگک داش باید قوی
زدن خبر با رکش چند بار
پسر و دست و پهلوش کن در فکار
که گرگان و مایه زشت کیش
بکارش نیاید خر پشت ریش


( 77 )

چو خضر پیمبر که کشتی شکست
وزان پست جبار ظالم رست
بسائی که در بحبه کشتی گرفت
بسی سالها نام زشتی گرفت
نداد بر جناق نمک در ولی عهد
که شندی تا قیامت بپا
پسر چون شیداین سرشت اثر
پسر از طاهریمان نبردش ببر
فرد کوفت بیجاره خرا باب
خراز پست عاجز شد از پای نشست
پدر کفش اکنون پسر خویش گیر
مران رو که می بایدت پیش گیر
اگر من مرا و را نه بینم هلاک
شب کو روچشمم بخسبد بخاک
پسر در پی کار وان او فتاد
ز دشنام چند انکه دانت داد
ازین سود در روی بسته اسمان
که یارب بستا د و ر بسته اسمان
که چندان مانم تو و از روزگار
کزین نحس ظالم براید دمار
اگر مار زاید زن بار بردارد
به از آدمی زاده دیو سار
زن زمر و موزق بسیار به
سگ از مردم مردم ازار به


( ۷۸ )

نخستین که پسر او برطو رکنه از ان کوه با دیگری بکند
شمارین جمله بشینید و چون بخت بدست پاس پسر بر مدین
همه شب بیداری نشتر شمر از سود و اندیشه خوابش نبرد
چو آواز مرغ سحر گوش کرد پریشانی شب فراموش کرد
سواران همه شب همی تاختند چو کمرا بی پسیب بشناختند
براغ مه بر اسب دیدند شاه پیاده دویدند یکسر بیاه
بخدمت نهادند سر بر زمین چو دریا شد از موج شکر رنیی
یکی گفتش از دوستان قدیم که شبها میش بود در رویش مقیم
رعیت چو بر کت نهادند دوش که ما را چشم آرمید و نه کوش
شنته نیارست کردن حدیش که بر وی چه آمد ز بخت بخش
هم آهسته پسر برد پیش پسرش فرو گفت پنهان گوش اندرش
کسی پای مرغی نیاورد پیش ولی پست خز رفت اندار پیش


( ٧٩ )

بزرگان نشسند و خوان خواسته بخوردند و مجلس بیا را سسته
چو شور و طرب را نهاد اندکیش ز دستان دشنام یا د امدش
بفرمود بسته و بیش بخت بزاری فگندند در پای تخت
سید دل بر اتیخت شمشیر تیز ندانست بیچاره راه گریز
پسر نا امیدی بر اورد گفت نشاید شب کور در جا نخفت
نه شهاست کشتم ای شهریار که بر گشته بختی و بد روزگار
چو نشتم بر من خفتی و بس منت پیش گفتم همه خلق پس
چو پیدا بگردی توقع مدار که نامت به نیکی رود در دیار
ترا چاره از ظلم برگشتن است نه بیجا ره بی گنه کشتن است
مراح روز دگر ماند بگیر دو روز دگر عیش خرما ند میر
نماند ستمگار بد روزگار بماند بر ولعنت پایدار
بدان کس ستوده شود پادشاه که خلقش ستایند در بارگاه


( ۸۰ )

چه سود آفرین پسر انجمن پس از چه نفرین کنان برپسن
ترا نیک پند است اگر بشنوی دگر نشنوی خود پشیمان شوی
همی گفت با شیر بالای پر سپر کرده جان پیش تیر قدر
زپسنگی که چون کار در برپسر بود قلم راز بانش دانتر بود
شه از پستی غفلت آمد بهوش بپوشید و گفت ایچ و پسر بوش
کزین بر دست عقوبت برآر یکی کشته گیر از هزاران مزار
پسر شکر یزدان کردیمان نشاند پس انکه بعد است پیش بنشاند
بدست خود آن بند از وی گرفت پسر شه ابوسید و در بر گرفت
بزرگیش بخشید و فرمان بھی زشاخ امیدش برآمد بهی
کیسی حکایت شد این دوستان رود نیکبخت از پی راستان
بیاموز از عاقلان چشمه ای بیند انکه از جاهل عیب جوی
ستایش سرایان یار توألم نکو گوش کنان دوستدار توأم


( ۸۱ )

زوشمن شنو سیرت خود که او  مرا بخدا نه نتواند پیش تو پوش
و با پست دادن بخور قند  که داروی تلش دو سودمند
ترش روی بهتر کند پرستش  که یاران خوش طبع شیرین منش
از ین در نصیحت بگو کیست  اگر عاقلی یک اشارت بست

چو در خلافت بمامون رسید  یکی ماه پیگیر کنیزک خرید
پخرا فتابی نه بین گلیبنی  بعقل و خرد باز می کنی
بخوان می زلف و بر در چنگ  پرا کشنها کرده عناب یکت
برا بر وی عابد در شب حباب  چو قوس قزح بو در آفتاب
شب خلوت آن لعبت خواند  مکرتن آغوش مانمون داد
گرفت اتش ششم در وی عظیم  پسر شوخ است کرد وی حوزه اویم
بخشا بر آهنگ شمشیر تیز  بکنین مدار و با من بکن خفت و خیز


( ۸۲ )

بگفت از چه بردل كز و آوت چه خصلت ز من نا پسند آیدت
بگفت ار کشی پر شکافی پرم ز بوی با نست میرنج اندرم
کشا نیست پیکار با تیغ ہستم بیچاره کند و ہال بسندم
شنید این چو پسر بخو د بخت بر اشفت یکباره بر خود سخت
که مرشد بیار نکو بو دا بخت و گر روز با هوشیار اسب بک
پلیست شنا یا سان کشوری چو حق گفت با هر یک از رهگذر
دلش کرچه در حال آزرده شد دو اکر دوجو شبوی خود پیش
ببرید و ارحمتش کیک دوست که این عیب من گفت یار من اوست
هنر درس کسی نکو خوا است که کوید فلان خار در راه ست
یکیم را که نفستر نکو میروی به بینهای کامم پست دعور توی
هر انکس که عیبش نکویند پیش هنرداند از جاهلی عیب خویش
کو شهد شیرین شکر فانیت کیسی را که صفراست الاینت


( ۸۳ )

چه پزشکان کبر ورزد و ریش شفا یابدت داروی تلخ نوش
چو شیرینی نایت پیوسته ز سعدی شنو داروی تلخ
ز پرویزن معرفت پیشه بشهد ظرافت بر آمیخته

شنیدم که از نیک مردی فقیر دل آزرده شد پادشاهی
مگر بر زبانش تنی رفته بود زگردنکشی روی آشفته بود
بزندان فرستادش از بارگاه که زور آزمائست بازوی شاه
زیاران یکی گفتش اندر نهفت مصالح نبود این سخن کف گفت
رسانیدن مر حق طاعت ز دوزخ نترسد که بخداپ
نماندم که در غیب این سر حکایت بگویش یک با رفت
بخندید کوطن هیو وه برو نداند که خواهد در ان حبس مرد
غلامی بپر ویشی و این سام بجا نه و بکوای غلام


( ٨٤ )
مرا باز غم بر دل ایند نشست که دنیا سمیر کش نفس شسنت
زکر دستگیری کنی خرمم ز کر پر بری دال میدهم
تو کر کا مرانی بفرمان سنج و کرکس میخند و ماند باینج
بدروازه مرک چون میشویم بیک لحظه با هم برابر شویم
منه دل باین دولت پنج رو برو در دل خلق دولتی و
نه پیش از تو پیش از نو امدند به بیداد کرده جهان پیوستند
چنان کی که ذکرت بخسیر کنند چومردی برکورت نفرین کنند
نباید برسم بد آئین نهاد که گویند لعنت بر ان کین نهاد
و کر بر سر اید خداوند زور زیر شکند عاقبت خاک کور
بفرمود و انکشا و می از جفا که بیرون کندش امان از قفا
چنین گفت مرد حقایق سپاس کزین هم که گفتی ندارم هراس
من از بی زبانی ندارم غمی که دانم که ناگفت داند سمی


( ٨٥ )

اگر بینوایے برم درستم کرم عاقبت خیر باشد چه غم
عروسی بود نوبت ماتمت کرت یک روزی بود ماتمت

یکی تشنه میگفت در دشت چا نه اسباب شاش میانه چا
زجور شکم کل کشیدی بشت که روزی بحالت نخر دشت
مدام از پریشانی روزگار دلش در بسته تش بوگوا
کمش میگفت با عالم تیر کش که از بخت شوریده رویش بپس
که از دیدن عیش شیرین خلق فرو میشدی آب مخش بحلق
که بار کار گشته بگریستی گر پس دید این عمر بستی
بکاس شد نوشند وشیر و برا مرا روی نان پی نه پندرد
کر انصاف ستی سگو پان برهنه من و کر به ر ا پوستین
چه بودی که پایم درین کار گل با بکنجی فرو بستی ار کام دل


( ۸۱ )

مکر روزگاری چوپس ماندی
زخود کروانت پیشاندی
شنیدم که روزی ازین معات
عظام زنخدان بپسند دنیات
بخاک اندریش یک پخته
که جای اندار شته و ریخته
اماں بے زباں پندمیگفت اور
که ای خواجه با مینوایی بساز
نه اینست حال من زیر کل
شکر خور و وانخارمانون دل
غم ارکر و شن و زکاران ۱
که بی ما بیے بکذرد روزگا
همان لحظه کان خاطرش وی اد
غم از خاطرش رخت نیک و بنها
که ای نفس بیامی دپپروش
کیش با رمتار و نو درکش
اكر بند و بار بر بر دو
وکر سیر با وج فلک در برز
در اندم که حالش دکرموش و
هرکاز سرش بر دو برون رود
غم و شادمانی نماند کویی
جفای عمل اند و نامی کویک
کرم پای ارد نه دیم بخت
بده کز تو این ماندای نیکبخت


( ۸۷ )

مکن تکیه بر ملکی جاه وحشم
که پیش از تو بودند و بعد از توهم
خداوند دولت غم دین خورد
که دنیا بحال کسی نگذرد
نخواهی که ملکت براید بهم
غم ملک ودین هرد و با هم بخور
زرافشان و نیا بخواه ای گدا
که بنده می انشاند چون خدا

حکایت کند از جفاگستری
که فرمان میداشت بر کشوری
در ایام او روزمردم چوشام
شب از یبم او خواب مردم حرام
همه روزنیگان از و در بلا
بشب دست پاکان ازوبدعا
گروهی بشیخ آن درگاه
ز دست ستمگر گریستند زار
که ای پر دانای فرخنده رای
بکو این جوانرا بترس از خدای
بگفتا دریغ آیدم نام دوست
که هر کس نه در خور پیغا م اوست
کسی را که بینی حق کران
مزن سنا با وی ای خواجه حق اینست احسان


( ۸۸ )

حقت کعنّم این جبه را رستگاری توان گفت حق پیش مردنی دو
دریغت باین فکر و نستر علوم که ضایع شود تخم در شوره بوم
چو در وی کسیر دعد را ندانت برنجد بجان و برنجاندت
ترا عادت ای پادشه حق پرست دل مرد حق گوی از جا تو یت
نکیر خصلتی دار دای نیکبخت که در موم گیر دنه درسنگ سخت
عجب نیست کر ظالم از مرنجاب برنجد که در دست او من اسباب
تو هم پاسبانی با نصاف و داد که حضا خدا پاسبان تو باد
ترافت منست روی سپاس خداوند را فضل من و سپاس
که در باب خیرت دابت است باز نه چون دیگرانت معطل گذشت
ہمین است مانع که در بارگاه نشاید شدن جز بفرمان شاه
همه کس میدان کوشش درند ولی گوی بخشش نه هر کس برند
تو حاصل کر دی کوبش بهشت خدا در تو خوبی بهشتی نشت


( ۸۹ )

دلت روشن اوقات مجموع باد
حیاتت خوش و تمت برصواب

قدم ثابت و پایہ مرفوع باد
عبادت قبول و دعا مستجاب

تی تا براید تبد په کار
چو شوان عدو را بقوت شکست
کر اندیشه باشد زضنت گره
عدو را بجای خسک زر بریز
مراعات دشمن چنان کن کہ دوست
حذرکن زپیکار کمتر کسی
مزن تا توانی برابر و کره
بود دشمن تازه در دور پیش
ومزن پای بازی خوشتر

مدارای دشمن ابکار زارا
نهمت نباید در فتنه بست
بتعویذ احسان بانش ببند
کہ احسان کند کند دندان تیز
کہ و برا بفرصت تو را کند پوست
که از قطره سیلاب دیم بی
که دشمن اگرچہ زبون و پست
کسی شرع بد دشمن دور بیش
کہ نتوان دن شت برخیزشتر


( ٩٠ )

دگر زو تواناتری در نبرد نه مردیست با ناتوان در کرد
اگر پیل زوری وگر شیر چنگ بصلح بهتر که جنگ نزدیک من
چو دست از همه حیلتی در گسست حلالست بردن بشمشیر دست
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ وگر جنگ جوید عنان بر مپیچ
که گر وی ببندد در کارزار تو آندر رهیت شود صدهزار
و در پای جنگ آید و در رکاب نخواهد بشد از تو داور حساب
چو با سفله گویی بلطف و خوشی فزون گرددش کبر و گردنکشی
چو دشمن محبانه آید ز در نباید که پرخاش جویی دگر
چو زنهار خواهد کرم پیشه کن ببخشای و از مکرش اندیشه کن
ز تدبیر پیر کهن بر مگرد که کار آزموده بود سالخورد
در اندیش با درعین و پای جوانان بشمشیر و پیران برای
چو درلشکر قلب پنهان مغز چه دانی کر اوا در اینطرفه مغز


( ٩١ )

چون پینکی شکر زهم برسیداد    مده جان شیرین بتنها باد
اگر برکناری جستن بکوش     وگر در میان بسن دمنش بپوش
اگر خو و نداری بدشمن درست    چو شب شد در اقلیم دشمن متاب
شبیخون چپ پروا کنن    چو پانصد بدور و بیست مین
چو خواسنی میدن بشب اهدا    حذر کن غیبت ارکمی کمانها
میان دو شکر جو مکرو ورا    بماند برن جمیه بر جایگاه
گراو پشن پستی کند غم مدار    ورا نور اسپ است غرش با
زمانی که دشمن که یکروزہ راند    پیر پنجه زور مندش بماند
تو آسود ہ بر شکر مانده رس    که ناداں کشد ظلم بر خویشتن
چو دشمن فکندی بیفکن علم     که بانش نیاید جراحت بهم
بسی در قفای هزمیت مران    مبادا که دور افتی از یا وران
تو اپنی اگر در پیچا چونغ    بکینه نگردت بزو من تیغ


( ۹۲ )

بدنبال غارت نراند سپاه
که خالی بماند پس وپشت شاه
سپه را نگهبانی شهریار
بسی بهتر از جنگ در کارزار
دلاور که باریستو ر نمود
نباید بمقدارش اندوخته داد
که بازدگر دل بند بر ملاک
ندارد ز پیکار باج و باک
سپاهی در آسودگی خوشدل
که در حالت سختی آید بکار
کنون دست مردان جنگی ببوس
نه آنگه که دشمن کوفت کوس
سپاهی که کارش نباشد برگ
کجا دل بند روز هیجا بمرگ
نواحی ملک ارکف دیگمال
بلسکر نگهدار لشکر بمال
ملک را بود بر عدو دست چیر
چو لشکر دل آسوده باشد تسیر
بهای سر خویشتن میخورد
نه انصاف باشد که سختی برد
چه مردی کند در صف کار زار
چو دستش تهی باشد و کارزار


( ۹۳ )
به پیکار دشمن دلیران تر سزاوار جنگی بستان تر
برای جهاندیدگان کار کن که صید آزموده‌ست گرگین
مترس از جوانان شمشیر زن حذر کن پیران بسیار فن
جوانان پیل افکن شیرگیر ندانند دستان روباه پیر
خردمند باشد جهاندیده که بسیار گرد آوریده
جوانان شایسته پرزور ز گفتار پیران بخت پیر
کرت مملکت باید آراسته درو کارمظلم بنوخاسته
سپه را مکن پیش و جز کسی که در جنگها بوده باشد بسی
شکاری که صد روباه گنج ز روبه رود شیر نادیده
چو پرورده باشد بسے کار نترسد چو پیش آیدش کارزار
بکشی بچه سر و تاج و کوی دلاور شود مرد پرخاشجوی


( ٩٤ )

بگرما به پرورده عیش و ناز بترسد چوبیند در جنگ باز
دو مردش نشاند برتراین چو دکش ندکو د یکی برزمین
یکی را که دیدی تو در جنگ پشت بکش چون عدو در مصافش بکشت

حکایت

چو نوش گفت گرگین بزاد خویش چوقربان پیکار بربست کیش
گر خون جان ست خواسی مریز مرو آب روی جوان بگی مریز
سواری که نبو د در جنگ پشت نه خود را که نام آو را برگشت
شجاعت نیاید مکرزانی یا که رفتند در حلقه کارزار
دو خصم اند بر سینه همزمان بکوشند در قلب هیجا بجان
که شنگ آمدش رفتن ازپیش برادر بچنگال شمن اسیر
چونکی کیارای باشند یار هربت بیت زانشین شمار


( ٩٥ )
دو تن در بای شکر کشو شای یکی اهل رزم و یکی اهل رای
ز نام اوران کیتی اوست پر که دانا و شمشیر زنی پورند
سر آنکو قلم را نور زد و تیغ بر و کر بیند رهگوی دریغ
قلم زن کندار و شمشیر زن ز مطرب که مردی بیاید بن
ز مردیت دشمن اسباب جنگ تو مدهوش ساقی و او جنگ
بسا اهل دولت بازی نشست که دولت ب بازی برف دراست
نکویم زجنگ بیاندیش ترس که در حالت صلح از و پیش رس
بسا کو بر و ز آیت صلح خوان چو شب شد بید بر سر خفته زار
زره پوش خندد جنگ اوران که بستر بود خوابگاه زنان
بخیمه درون مرد شمشیر زن برهنه نخسبد چو در خانه زن
بیاید نهان جنگ را ساختن که دشمن نهان اور د تاختن


( ٩٦ )
حذر کار مردان کار آگهست  که یک پهلو رویمش شگر گهست

میان و بدخواه کوتاه دست نه فرزانگی باشد اندیست
که کرمردو با هم پیکاند را  شود دست کوتاه ایشان دراز
یکی را به نیرنگ مشغول دار  دگر را بر اور زموعش دمار
گرت دشتی لشکر ایدستیز   بشمشیر تدبیر خونش بریز
بر و دوستی گیر با دشمنش   که زندان در بیری امنش
چودر شکر دشمن افتد خلاف  تو بگذار شمشیر خود در غلاف
چوکر کان پسندند بر هم گزند  براساید اندر میان گوسفند
چو دشمن با شمن شود مشتغل  توبا دوست بنشین بارادل

چو شمشیر پیکار برداشتی  نکندار پنهان و اشتی


( ٩٧ )

اگر مردان جنگی مغز شگاف | نهان صلح جویند و بندند صاف
دل از دیدن نمائی بجوی | که باشد که در پایت افتد چوکوی
چوسالار می افتد ز دشمن بپ | بکشش ز لشکر دما و درنگ
اگر افتد گزین خیمه هم سپهری | بماند گرفتار در چنری
اگر گشتی تیغ با پیشوا | ز پستی نگردندی خویش را
بکسی بند باز ابود اسپیگر | که خواهد بدو باشت زندگی
گر ترسد که دور نشی می کند | که با بندیان دست بندی کند
اگر پیر بند ر حطت پیروی | چوشمشیر بازی نهند درکوی
اگر خیمه در دل بیت بری | از ان که صد رستم و زال
اگر خویش دشمن شود در وقار | ز پیشش امن بشوزینهار
با ندیش الفت شیر کین | که مکن دایم ز هر در کمین


( ٩٨ )

کسی جان پس دشمن نبرد که در دوستانرابدشمن سپرد
بگردد در و دشت کین جویش چو یا دآیدش صلح و پیوند پیش
کند دار و آشوب تاریکدر پسند همه خلق پاکیزه بر
سپاهی که عاصی شود در پیر در آرد تواضع به بندش اسیر
بسوگند و عهد استوارش بدار نگهبان پنهان در و بگمار
دیانت سپلار خو د را سپاس ترا هم نداند ز روی قیاس
تو آموز راز پنهان کسی را نه یککس که دیگر به پیشش بباز
چو اقلیم دشمن بجنگ و حصار گرفتی بردانائیانش سپار
که بندی چو دندان خونخوار برد ز حلقوم پسیدا گر خونخورد
چو بر کندی از چنگ دشمن دیار رعیت بیا مان از وی بیار
که گر باز کوبد در کار زار بر آرند عام از دماغش دمار
و گر شهر باز ارپستانی کرد در شهر بر روی دشمن ببند


( ۹۹ )

مگو باشن تیغ زن در سپت که انبار دشمن بشهر اندرست

بند بر پلنک با ندیشه کوش مصالح با ندیشه نیت میش
منه در میان رزا با شری کجا پوپسینکا پزیرد مرسی
بکندر که باشند تیغان بدست انیمه گوید در غرب است
چو مهریه را بستمان خمان است چه سازدت آواژ و ارادت
اگر جز تو داد کشند مه توست بران نامی دانش باید گریست
کرم کن فربها شش ای دین که عالم بر نیز کین آوردی
چو کاری بر اید بطلب و موشی چه حاجت بتندی که بر کشی
سخواسی که باشد دولت درون دل در دمندان اور زد
بباز و تو انا بماند سپاه بر وحمت از ناتوانا بخواه
دعا ی ضعیفان امید داران زباز وی مردان آید بکار


(۱۰۰)

مراعات حقانت بدر ویش کن اگر بر فتند بدون دار پیش کن

اگر هوشمندی بمعنی گرای که معنی بماند ز صورت بجای
کرا دانش جود و تقوی نبود بصورت درش هیچ معنی نبود
کسی بخسبد آسوده در زیر گل که خسبند از و مردم آسوده دل
غم خویش در زندگی خور که خیش بپردازند پس از من رو پیش
زر و نعمت اکنون بده کان تست که بعد از تو بیرون فرمان تست
نخواهی که باشی پراگنده دل پراگند گانر از خاطر مسل
تو با خود ببر توشه خویشتن که شفقت نیاید ز فرزند و زن
پریشانی کامروز بخشیت که فردا کلید شش در دستت
کسی گوی دولت ز دنیا برد که با خود نصیبی بعقبی برد
بغمخوارگی چون سپند کش من نسازد کسی اندر جهان پیش من


(١٠١)
اکنون که دست نه بر سرست که فردا به دندان کنی پشت دست
مگردان غریب از درت بی‌نصیب بسا واکه کردی بدرها غریب
بپوشید من تیره درویش گوش که پس تر خدایت پرده پوش
بزرگی رساند محتاج خیر که ترسد که محتاج گردد بغیر
بحال دل خستگان در نگر که روزی تو دل خسته باشی مگر
درون فروماندگان شاد کن ز روز فروماندگی یاد کن
نه خواهند بدر در دیگران بشکرانه خواهند از در مران
پدر مرده را سایه بر سر فگن غبارش بیفشان و خارش بکن
عجب نیست پژمرده و بی‌قوت که بیخی چو تازه نباشد درت

چو بینی یتیمی سر افگنده پیش مده بوسه بر دست فرزند خویش
الا تا نگرید که عرش عظیم بلرزد همی چون بگرید یتیم


(۱۰۲)

زرحمت بکن ابش از دیده پاک
بشست پشها نشان از چکاپک

اگر سایه خود برفت از سرش
تو در سایه خویشتن دارش

من آنکه پسر تا بورد داشتم
که پیر در کنا ر پدر داشتم

اگر بر وجودم نشستی مگس
پریشان شدی خاطر چند کس

کنونکه بزندان بندم اسیر
نباشد کس از دوستانم نصیر

مرا باشد از درد طفلان خبر
که در طفلی از سر برفتم پدر

یکی پیر درویش حاک کیش
چنین گفت با پسر روشن اندیش

چو در صنعت ارت رویت سپر
مبند ای گلگونه بر روی دست

که حاصل کند نیک بختی بزور
بصره که چشمانت چشم کور

نیاید نکو کاری از بد رگاں
محال است دوزندگی از سگاں

همه فیلسوفان یونان و روم
ندانند گرہ کشتن از رقوم


(۱۰۳)
زه خشی بنماید که مردم شود
بسی اندر و تربیت گم شود
توان پاک کردن زنگ آئینه
ولیکن نشاید رپت کشینه
بکوشش نروید گل از شاخ بید
نه سندی بگر ما بگردو سپید
چو بر می نگرد د خدنگ قضا
سپریست مریده راجز رضا

چنین گفت کچکی بکر کسی
که نبود زمن در پرش کے
زمن گفت ازین نشاید گذشت
بمانا چه پستی باطراف و
شنیدم که مقداریگ و را
بگرد از بلندی پستی نگاه
چنین گفت با دم گرت با درست
که یکدانگست دم بهانوست
زمن بانمانه از تعجب کشب
زبالا نماید سپت دیشب
چو کر کس بواز افراز
نگرد دشتی بر و پای بنداران
نه انست از ان اند برخوردوش
که در ریخته دام اندر کوش


(١٠٤)
ز آبستن بود سر صدف
زفتن گشت از ین دانه در جش پر
شیندم که میگفت کردن بنده
اجل چون بخونش باورد دست
در انی که پیدا ندارد کنار
زسرمایت شاطر نهند بر ہدف
چو مرغابی دام و بندست تو
نباشد حذر با قدر سودمند
قضا چشم باریک بینش بست
غرور شنا ورنیاید بکار
چه خوش گفت شاکرد منسوج باف
مرا صورتی بر مینا مدردست
گرت صورت حال د یبا نکو
دیر نوع طلی ارشد که پوسته ام
گرت دیده بخشد خداوندیم
پندارم ار بنده دم در کشد
چو عنقا بر اور د پیل وزراف
که نقشش معلم زبالاست
نکارنده دست تقدیر او
که زدیم پیا رزو د ر محترم
نپنی کر صورت غیب کو
خدایش روزی مستکمر کشد


( ١٠٥ )

همان آدمیست کشایش فراد
که گردی ببنددت یادکشا

شتر بچه با مادر خویش گفت
پس از رفتن آخزر مال خفت

بخت ار بدست مہستی مهار
ندیدی کسم با کشت در قطار

قضا کشتی اینجا که خواهد برد
و گر نا خدا جامه بر تن درد

مکن بحد ما یید و بر دست کس
که بخشنده پرور د کا راپ

در حق پرستی در هست
که کروی ببند بخوا ند کست

کرا و تا جارت کند پش را
و کرنه سرنما یسد بی غیار

عبادت با خلاص نیت کواست
و کر نه چه آید زنی مغز پوست

چه زنان برسانت جبه توت
چرا برپوشی از بهر مدار خلق

مگر گفته مردی خویش فاش
چو مردی نبودی مخنت باش


( ١٠٦ )

بآمد ازو بود باید نمود
خجالت نبر دآنکه بنمود و بود
که چون عاریت بکشند از پسر
بماند گهر جا به در برست
اگر کوتهی پای چوبین ببند
که در چشم طفلان نابی بلند
وگر نقره داند و ده بانگاس
توان خرج کردن بنا شناس
مد ه جان من آب زر بخشیز
که صراف دانا بگیرد بچیز
زراند و دکانرا بآتش نند
پدید امد انکه که پس ما یزند
در سجودیه
ندانم که با پای کج بخشی است
بمردی که ناموس او شخصت
بر و جان با در اخلاص پیج
که بتوانی از خلق در بست هیچ
کسانی که فعلت پسندیده اند
هنوز از تو نقشی بون دیده اند

شنیدم که نابالغی روزه داشت
بصد محنت آور در وزری بجا


( ۱۰۷ )

بشتابش در وز پای بلند
بزرگ آمدش طاعت اند عمل
پدر دید و بوسید و مادرش
فشاندند بادام و زر برش
چو بر وی گذر کرد یک نیمه روز
فتاد اند رآتش معده سوز
بدل گفت اگر توجه می نم
چو داند پدر غیب یا ما درم
چو روی پسر در پدر بود وقوم
نهان زد و پیمانه بر هم چوم
که داند که در بند حق نیستی
اگر بی وضو در نماز ایستی
پس این پیر از ان طفل نادان تراست
که از بهر مردم بطاعت است
کلید در دو ز حست ان نماز
که در روی مردم گذاری دراز
اگر بر ختی تیرو دجا ده است
درتش نشانند سجاده است

سیه کاری از رد بائی قباد
شنیدم که هم در نفس جان داد
پسر بنو دوز دی گریبانش درید
دگر با حریفان نشست و شخند


(۱۰۸)

بجواب اندرش دید و پرسید حال که چون هستی اخر باش سوال
بگقت ای پسر قصه بر من مخوان بده نوح در افتادم از روز با
مکو سیرت بی تکلف بروز بر اینخسته نام خراب اندروز
بجز نیک بین شهر و را برو بدار فایق پارسا پیر من
یکی به در خلق رنج ارناپی چو مزدش بد ارتقا خطایی
ز اقرای پیر چشم عبرت باز چو در خانه زید باشی کا
بکوییم تواند رسیدن در این درین وجه اکسی که رویش
ره راست و تا بنزل رسی تو در ره نی بی سپس پیی
چو کا وی که حصار چشم بسته دوان تا بشب شب تا بگااست
کسی کو بست باید ز محراب روی کج خویش کو ای اسید اقل کوی
توهم هشت بر هفته درمانه کرت با خدا بیست روی نیازم
درختی که بخشد و بر و قرار بپرور که روزی دید میوه بار


( ۲۰۹ )

لبست رخ اخلاصین بوم است
مراین کارمخند شخم بر روی سنگ
مزن آب روی ریا را بخاک
چو در خیمه بد باشم شهریار
بروی ریاخرقه سهلست دو
چه داند مردم که در جا کیست
چه وزن آور دجای انبان باد
مراین کو چند بن درع بی شود
کند ابر و پاکیزه تر ریست
بزرگان سراغ از نظر داشته
ور اوازه خواهی اقلیم فاش
ببازی بخفت این سخن بایزید
از این کیمیاق محروم است
جوی اقت دخلش نیایک پیک
که این آب در زیر دارد هلاک
چه سودآب نانو پس روی کار
کرش با خدا در توانی فروخت
نویسنده داند که در نامه است
که میزان عدلیست و دیوان داد
باید نه بخشش در انبان دو
که آن حجابت و این مطر
از ان نیاں اپشتر داشته
درون جلد کن که برون شع باش
که از منکر ا میت دم گزید


(۱۱۰)

کسانی که بر سلطان نشستند
طمع در که امروز نعمتی است
همان بهتر است که کوشه گیری
چو در وی پسپتیدنت برنجند
ترا پند سعدی بست ای پسر
کر امروز کنتار نشنوی
درین نوع نصیحت کر می بایدت

بهر اسب کدایان پس کنند
نشاید کرفتن برافتا بیست
که همچون صدف پر بخود در کری
اکر جبر سلت نه بندد روست
اکر کوش کیری چو پند پدر
بسا واکزه پشیمان شوی
ندائم پس از من چه پیش آیدت

خدا را ندانست و طاعت نکرد
قناعت توانکر کند مرد را
چکونی بدست اورا اشیات
پسروقتی امروز دارای باشی

که بر بخت و روزی شفاعت نکرد
خبر کن بحرص جهانکرد را
که بر سنگ کردانی و بد بات
که او را چوی پرده بی میکشی


(۱۱۸)

خردمند مردم هنر پرورند که تن پروران از هنر لاغرند
کسی سیرت آدمی گوش کرد که اول سک نفس خاموش کرد
خور و خواب تنها طریق ددست برین بودن آئین مجردست
خنک نیکبختی که در گوشه بدست آرد از معرفت توشه
بر آنان که شد سر حق اشکار نکردند باطل دگر اختیار
ولیکن جو ظلمت نه اند زنور چه دیدار دیوش چه حور
تونو در ارزان چه دانستی که چه را ز روبه بانداختی
براوج فلک چون پر و باز که در شهرش بسته سنگ آز
گرش دامن از چنگ شهوت کنی رفت تا سدره المنتهی
بجا سیر وحشی سید در گست نشاید براری شدن سنگلاخ
کم خوردن ارمادت خویش کن تواضع بش از ملک خوی تو
نخست آدمی سیرتی پیشه کن پس آنگه ملک خوی اندیشه کن


( ۱۱۲ )

تو زگروه نو پستی بکر کز نامه جه زحكم توپه
بر که اسباب کرامت است تن خویش گوشت خون پر است
باندارد جور زادا کر مرد می پیش شکم آدمی یا خمنی
درون حابی قویت و کوشس تو بنداری از بهر ناپت پیس
کجاو کر حجب و کر انبار از پسی بی بخشم پند با در از
چه دوزخ که شور شکم پیش رو دگر بانک دارد که هل من مزد
ندار ندش پران آکی که پرمعده باشد زحکت تھی
دو چشم وشکم هر گز دنرج بھی جقت شراین و دوزخ
حمی میروت عیسی افلاک تو در بندا نی که خرز پر خاک
کدری رسپکی و دول و دوم میشاخت جز حرص مغزو دل ودم
بگی که کرد نک شد بر دوش بدام افتد از بهر خوردن موس
چه موش لند مان چیر مخوری باش ارقتی تبر شرمخوری


(۱۱۳)

حکایت
مرا حاجی شانه عاج داد که رحمت بر اخلاق حجاج باد
شنیدم که باری سگم خواند که نوعی ز مرغانش اندوه بود
بندخستم شانه کیبل بخوان نمی باید م دیگرم پیک خوان
مپندارچون سگ که خود دادم که چوجفت دادند حاوا برم
قناعت کن ای نفس پرامدی که سلطان در ویش امرد کی
چرا پیش سگ دون خوانش نهی چویکسو نهادی طمع حشمی
و گر خود پرستی شکم طبل کن در خانه این آرافت بله کن

حکایت
یکی خارهای یتیمی بخندید جواب مادرش دید صد خند
همی گفت و در روضهای حمید کزان خار بر مر گلستان دمید
مشو تا توانی زرحمت بری که رحمت برندت چو تخمری


( ١١٤ )

چو انعام كردي مشو غره و مست كه من بهترم ديگران زير دست
كيم تيغ دورانش انداختست كه شمشير دوران هنوز آختست
چو پيشي دعاگوي دولت بزار خداوند را شكر نعمت گذار
كه چشم از تو دارند مردم بسي نه تو چشم داري به دست كسي
كرم خوانده ام سيرت سروران غلط گفتم اخلاق پيغمبران

شنيدم كه يك مرغ مانيس پيل نيامد بمهان پسر اي خيل
ز وحشند و خوبي بخورد كيگاه كبر ني نوايي درايد ز راه
برون رفت و هر جايي بنگريد بر اطراف وادي نگه كرد و ديد
به تنهايي در پس باغ پيد پسر و مويش از كبر و پيري سفيد
به دلداريش مرحبايي بگفت بپرسيم كرمان صلائي بگفت
كه اي چشمهاي مرا مرد مك يكي مردمي كن بيا در نمك


(١١٥)

بگفتا برجسته بر داشتن گام
که دانیست خلقش علیه السلام
ز بغان همان پسر ای خلیل
بغت نشاند ز پسر ذلیل
بفرمود ترتیب کردند خوان
نشستند بر سر طرف نمکدان
چو بسم الله اغاز کردند جمع
نیامد ز پیرش علامتی بسمع
چنین گفت کای پیر درینه روز
چو پیران نمی بینمت صدق سوز
ز شرعیت دو بستگی رو وری چوری
که نام خداوند روزی بری
گفتا نگیرم طریقی بدست
که نشنیدم از پیر آذرپرست
بدانست پیغمبر نیک فال
که گبرست پیر تباه جال
بخواری براندش چو بیگانه و
که منکر بود پیش پاکان چبو
سروش آمد ز کردگار جلیل
بخواری ملامت کنان کی خلیل
منش داده صد سال و روزی بان
ترا نفرت آمد از و یکزمان
گر اومی برد پیش آتش سجود
تو واپس چرا می بری دست جود


( ١١٦ )

که در پره بندانپیسان مزن کر ان حق پوشیده‌ت این مکر و فن
زیان میکند مرد تفسیر دان که علم و ادب میفروشد بنان
کجا عقل با شرع فتوی دهد که صاحب خرد دین بدینیا دهد
ولیکن قوت است اک صاحب خرد ارا را زاس و نشان نیست خرد

ز با ندانی امد بمساجد پے که محکم شد و مانده‌ام در کلی
کی پند راه درم نیست که دایمی از و بر دلم داغیست
همه شب پریشان از و حال من همه روز چون سایه دنبال من
خدایش کمر تا ز ما در نذاد جز این درم چیز دیگر نداد
ندانسته از دفتر دین الف نخوانده بجز باب لا ینصرف
خرد را که کوه نکرد و پره بزرد کزان غلتبان جامه بر در زد


( ۱۱۷ )

در اندیشه ام تا کدامیک کنم ازین پس کندل پست گیرم بهم
شنید این سخن پیر فرخ نهاد در پستی او در آستینش داد
ز رافتاد در دست افسانه گوی برون رفت از اینجا چو زر تاروی
یکی گفت شیخ این جای آینه برو کریه در نباید کریست
کدایی که بر شیر زربندد ابوزید را اسب چند بیند
بر آشفت عابد که خاموش باش تو مرد زبان نیستی کش باش
اگر راست بود انچه بند اشتم ز خلق آب و رویش نگه داشتم
و کر شوخ چشمی و سالوس کرد الا تا بپنداری افسوس کرد
که خود را که داشتم آبی ز دست چنان که بر باد و بویی
بدو نیک را بذل کن سیم زر که این کسب خیرست و ان دفع شر
خک کند در صحبت عاقلان بیاموزد اخلاق پیغمبران
گرت عقل دایت تدبیر و هوش از بعزت کنی پند سعدی بکوش


( ۱۱۸ )

که مغلوب میشید در انتمال
نه در چشم وزان نه با گوش و حال

یکی رفت و دینار از و صد هزار
خلف ماند صاحبدل هوشیار
چو خون بچگان پست بزر در تن
چواز اوکان پست از و برتر
ز درویشتر خالی نبودی درش
مسافر نهان سرای اندرش
دل خویش بیگانه خرسند کرد
نه چون پدر سیم و زر بند کرد
ملامت گری گفتش ای تا دست
بفکر و پریشان کن هر چه هست
بسالی توان خر من اندوختن
بیکر وزنه مردی دیو سوختن
چو در تنگدستی نداری شکیب
نگهدار وقت فراخی صیب

به شیر چه خوش گفت با نونوی
که روز توابرک سختی ببند
همه وقت بر دار شنگ سبوی
که پیوسته در ده روان است جوی


(۱۱۹)
ازینها وان آخرت یافتن | بروز چو شمشیر تابانش
اگر سکه هستی مرو پیش یار | وگر سیم داری بیا و بیار
تہی است از خور و با آریهیج | که بی هیچ مردم نیرزد بیچ
وگر هرچه داری کف برنہی | کفت وقت حاجت عبارتی
که ایمان یعنے تو هرگز توی | نگردند ترسم تو را غزنوی
چو مناع خیر این حکایت بحت | زیرت جو افرو راک تخبت
پراکنده دل گشت از ین عجیبی | بر آشفت گفت ای پراکنده کوی
مرا دست نگهای که پیر است | پدر گفت میراث چیست
نه ایشان بیخت مکند کشته | بحسرت بمردند و بگذاشند
به هستم بنعمت و مال پدر | که بعد از من افتد بدست پسر
همان به امروز مردم خورند | که فردا پس از من بنا برند
خور و پوش و بخشا و راحت رسال | اند و کند می چه داری بدربان


(۱۲۰)

برندار جهان هم و اصحاب رای
فرومایه ماند بحسرت بجای
بیا تو لبی نے کہ عقبی خری
بخر جان من در حسرت بری
چنان از دو چشمم در کامل نظر
ندیدند از ان بین او اثر
بانزاد مردی پسند وش کی
که در راه حق سعی کردی بے
جوابش گر تا چه مرد گفت
که چندین ستایش چگونه است
نیست و پس در گریبان خجل
چه کردم که در وی توان زدن
امیدی که دارم تفضیل خضارت
که بر سعی خود تکیه کردن خطاست
طریقت همین است کامل مقین
نکو کار بود ند و تقصیر میں
مشایخ همه شب دعا خواند و
سحر که مصلی برا فتا د ماند
مقامات مردان بردی شنو
ز از سعدی از مهر و دردی شنو

مرا شیخ دانای مرشد شهاب
دو اندرز فرمود بر روی آب


( ١٢١ )
یکی آنکه در جمع ما پس مباش | دوم آنکه در نفس خود من مباش
شنیدم که بگرستے شیخ زار | چو بشنیدی ایات اصحاب نار
شبی دانم از هول دوزخ بخت | بکوش آمدیم پسر که گفت
چه بودی که دوزخ زمن پرشدی | مگر دیگر انرا رهایے بدی
بزارید وقتی زنی پیش شوی | که دیگر مخرنان حسناکوی
ببازار گندم فروشانی ای | که این خسته را کش کندم بچای
بدل درسی آن مرد صاحب نیاز | بزن گفت کای روشنایی بساز
بامید ما کلب اینجا گرفت | نه مردی بو د نفع از و واگرفت
ره نیک مردان آزاده گیر | چو استاده دست افتاده گیر
بخشای کانان که مرجمتند | خریدار دکان بے رونقند
کرم دار اگر راست خواهی نشستنی | کرم پیشه شاه مردان بیست


( ۱۳۲ )

شنیدم که پسری براه حجاز بهر خطوه کردی دو رکعت نماز
چنان گرم رو در طریق حبی که خا رمغیلان نکندی زپای
باخر زوسواس خاطر پریش پسند آمدش در نظر کار خویش
بتلبیس ابلیس در چاه رفت که نتوان ازین خوبتر راه رفت
کرش رحمت حق نه دریقتی غرورش سر از چاه بر تافتی
یکی هاتف از غیبش آواز داد که ای نیکبخت مبارک نهاد
مپندار کر طاعتی کرده که زیبے بدین حضرت آورده
با حسانی آسوده کردن دلے به از آن رکعت بهر منزلے

بسرهنگ سلطان چنین گفت زن که خیزای مبارک در رزق زن
برو تا زخواست نصیبی برند که فرزند کانت بخستی درند


( ۱۳۳ )

بخشا برونخ امروز پرد که سلطان شب نیست اوراگرو
زن از ناامیدی پر از گفتن نمی گفت باخود دل از خا در ریش
که بر سلطان زمین وزه کویی جتان که افطار او عید طفلان است
خورنده که خیرش نیاید بپرت باز نعایم الد سر دنیا پرست
مسلم کسی را بود روزه راست که درمانده را دهد شام و جاست
وگر نه چه حاجت که زحمت بری ز خود بازگیر بنی طعمه دگری
خیالات نادان خلوت نشین بهم برکند عاقبت کفر و دین
صفاپست در آب آیینه نیز ولیکن صفا را صابست تمیز

یکی را کرم بود و قوت نبود کفافش بقدر مروت نبود
که سفلجاست او ندپستی مباد جوانمرد را شکم پستی مباد
کسی را که همت بلند اوفتد مرادش کم اندر کمد افتد


( ١٢٤ )

چوسیلابے یزان کوهسار کینه دهی بربلندی قرار
نه درخورد سرمایه کردی کرم شکایه بودی از ان بصبرم
بزن شکه پستی آوردنی توست که این ذب فرجام پیکر شتست
یکی دست گیرم چغندی برم که پندیست نامن بدان دام
بچشم اندرش قدر چیزی نبود ولیکن بپستش بشیری نبود
بخصمان ندیدی در ستا نبرد که ای نیک مردان زرا وه مرد
برابر بدیدی کف آروینش دکر میکرد وضعان برش
وزانجا یزدانی آمد که خیز ازین شهر تا پای داری کریپز
چوکنجشکی باز دید ارنفیس فرارش نما زان در و کینش
چو با د بهسازان سین میگیرد زپیری که با دشن پسدکی کرد
کرفتند حالی جوانمرد را که حاصل کنی سیم یا مرد را
بنا چارکی راه زندان گرفت که من در قبض نقشه شتوان حست


( ١٢٥ )
شنیدم که در جستن می باند ز شگود نوشت و ز فرمانبران
زمانها بپاسود و کشت بخفت برو مار سالی که کرکر کوفت
نہ پند است مال مردم خوری چو پیش آرت باز داری
بگفت ای جلیس مبارک نفس نخورد م حیلت کربی مال کس
یکی ناتوان دیدم از بند وریش خلاصش خریدم بجز نقد خویش
نیامد بنزدیک رایم پسند مرا سود و و دیگری پای بند
برو گر و نیک نامی ببر زسی زندگانی که نامش مرد
تن مرده زنده دل زیر گل به از عالم زنده مرده دل
دل زنده هرگز نمیرد و پاک تن زنده دل کربمیرد چوباک

یکی در بیابان کی تشنه یافت برون از رمق در حیاتش نتافت
کله دلوکردای پسندیده کیش چون حبل اندران بست دستار خویش


( ١٢٦ )

بخدمت میان بسته بارو کشاه سگ ناتوانراد می آب داد
خبر داد پیغمبر از حال مرد که داور کناهان او عفوه کرد
تو با حق سگی کوی کم نکرد کجا کم شود خیر با نیک مرد
اگر جفا کاری اندیشه کن وفا پیش گیر و کرم پیشه کن
بمقدار بخشش کروای شیخ نباشد چو قیر اطی از دست رنج
بروسر یکی بار دانه درود گرانست پای ملخ پیش مور

گفتار در احسان
تو با خلق میلی کن ای نیکبخت که فردا نگیر د خدا بر تو سخت
گر از در در اید غاند اسیر که افتاد کا نرا بود دستگیر
بآرازمند مان در بروی که باشد که افند بفرماند پی
چوممکن بجاست نو و بردام مکن دور بر صنعت خویش عام
کر افتد که با جاه و شکسن شود چو پیدا کند نا گاجسنه زین شود


(۱۲۷)

نصیحت شتو مردم نیکبخت
نباشد در هیچ دل تخم کین
خداوند من بان میکند
که برخوشه چین پر گران میکند
نترسد که نعمت بیست هـا
وزان پاغستم بردل اندین
بسیار نورمست لکها عنایت
پس افتاده را یا وری گرنت
دل زیر دستان باید یخت
مبادا که روزی شوی زیر تو

بنالد در ویشی از ضعف حال
برسد خونی خداوند مال
نه دینار و ادش و دل دا
بروز و شبه باری از ره با
برآورد و گفت دل بساطی زجورا و خون کر
پسر از غم برادر دو گفت ای کرت
توانگر ترش روی باری چرا
که می ترسد زغمی خواست
بفرمود کوتنه تبه تا غلام
براندیش باری ز جز نرام
ثنا کردن تشکر پرور دکار اری
شنیدم که برگشت از ور و کار


( ۱۲۸ )
بزرگیش پر در تباهی نهاد عطار و قلم در سپاهی نهاد
شقاوت برهنه شنایش محشر زبارشن با کر دو نہ یا کیر
نشانش قضا بر سراز قابودک مشعبد صفت کردی در سابک
پسر پای جانش دگر گونه گشت برین ماجرا بد تنی بر گذشت
غماش پست کریمی فتاد تو انگر دل و پست روشن نهاد
بیمار در ویش آشفته حال چنان بودی که سخت بال
تباید کی بر درش مقع بست پنچھی کشید تقع مهامش بیست
بفرمود صاحب نظر بنده را که نشو و کن بر دو اسنده را
چونزدیک باشش جوان ده د بر اور د خویش ده
شکسته دل و پر خواجه باز عیان کرده اشک بیا چهر باز
پرسید سالار فرخنده خوی که اشک زجور که آمد بروی
بگفت انز و لم بشور د بخت براهوال من پر شور دیجت


( ۱۲۹ )

که ملوک ای بودم اندرتیم خداوند املاک و اسپ رمیم
چوکوتاه شد دستم از فخر و ناز کند دست خواهش باواز
بخندید وگفت ای پسر جورست جفابرکس اکر دش و درست
نزان شد نخوست بازار کان که بر دی پسیه از کبر رانمان
مرا نم که آن دارم از در برا برو زنش و بگریستنی شاه
نذکر و باز آتپ ای بی نن فروشت کر افتم از وی بزن
خدا کر بحکمت بند دربی کشاید بفضل و کرم دیگری
بسان پس پنوا پریشه بسا کا رفعتم زیز زیشه

یکی سیرت نیک مردان شنو اکر نیکو دانی فرزانه رو
که شبلی ز حانوت گندم فروش به و بردانیان گندم بدوش
نگه کرد موری در ان غله دید که سرکشته مرجایی میدوید


( ۱۳۰ )

زرحمت بود شب بیارام خفت | با و ای خود باز شادل گرفت
مروت نباشد که این مورریش | پراگنده گردانم از جای خویش
درون اکند کان بیع دام | که جمعیت باشد از روزگار
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد | که رحمت بران تربت پاک باد
میازار موری که دانکیشت | که جان دارد وجان شیرین خوشت
سیاه اندرون باشد و سنگدل | که خواهد که موری شود تنگدل
مزن بر سر ناتوان دست زور | که روزی بپائیش درافتی چو مور
نبخشود برجان پروانه شمع | نگه کن که چون سوخت در جمع
گرفتم ز تو ناتوان تر بسیت | توانا تر از تو هم اخرسیت

بخش ای پسر کا دمی امه صید | باحسان تو انکرد و وحشی بقید
عدو را با لطاف گردن ببند | که نتوان ببدن تیغ انرا کند


( ۱۳۱ )

چو دشمن کرم پسند دلطاف وجود نیاید دگر خبث از و در وجود
مکن که بدپستی از بار نیک نیاید زتخم بدی بارنیک
چو با دوست دشوارگیری تو نخواهد که چند ترا مشکل سنگ
دگر خواجه با دشمنان مسلخوست بسی نیند یاد که کردند دوست

بره دریکی پیشم آمدجوان بتک درشس گوسفندی روان
بدو گفتم این ریسمانست وبند که می آید اندرپیت گوسفند
سبک طوق و زنجیر از و باز کرد چه راست پوشیدن آغاز کرد
هنوز ارپتش تازیان میدود که جو خورده بود ارکت و خودر
چو باز آمد از حبرش شادکامی مرا دید و گفت ای خداوند رای
نه این ریسمان می بردبا شش که احسان کندیست درکرنش
لطفی که دیدست پیل دمان از ا نیار و سمی حمله بر پیلبان


( ۱۳۲ )

باز اندارشدش کسی که می نکرد که سگ پاسبان دو مانش را
بران مرد کند پست دندان تیز که مالد زبان پسرشش و رو

یکی رو بهی دید به دست و پای فرو مانده در صنع او در خای
که چون زندگانی بسر می برد بدین دست و پا از کجا میخورد
درین بود درویش شوریده رنگ که شیری برامد شغالی بچنگ
شغال نگون بخت را شیر خورد بماند انچه روباه از ان بخیزو
دگر روز باز اتفاق او فتاد که روزی رسان قوت وریش داد
یقین مرد مر دیده را باز کرد شد و تکیه بر آفریننده کرد
کزین پس کنجی نشینم چو مور که روزی بخوردند پیلان و نور
زندان او بر دهنده بی پر که نبخشد روزی نمیه شند
چو گانیه نماز تور روشن است چو خفاش گرگ و استخوان ده و تو


( ۱۳۳ )

چو مبصرش بناز دار ضعیف نمی پوش
ز دیوار محرابش اند بکوش
برو شیر در نده باش ای دغل
مینداز خود را چو رو با شل
چنان سعی کن کز تو ماند چوشیر
چه باشی چو رو باه وامانده
چه شیر آنکه را کردنی فربست
کر افتد چو رو به سگ از وی
بچنگ آر و با دیگران نوش کن
نه برضد دیگران کوش کن
بخور تا توانی ز بازوی خویش
که بیست با در ترا ز وی خیش
چو مردان ببر رنج و راحتی با
مخنث خورد دست رنج کیان
بگیر ای جوان دست درویش
نه خود را بیفکن که دستت بگیر
کرم ورز و آن پسر که مغزی درست
که دون همتانند بی مغز و پوست
کسی نیک بیند به دو سرای
که نیکی رساند بخلق خدای

شنیدم که مردیست پاکیزه بوم ای
شناسا و ره رو در اقصای روم


( ١٣٤ )

من هند پسالوک صحرانورد برفتم بقاصد بیدار مرد
پسر داشتم زیرک و هوشمند تمکین و عزت نشاند وست
ز دستش ندیدم دروع و شکرد ولی عروق چوبی برادر
بلطف بخلق و کرم مرد بود ولی یک دانشمند شب پیری
همشب بنو کشتن از جمع زتسبیح و تهلیل ما را جمع
پسر که میان بسته در بار کرد همان لطف و پرسیدن آغاز کرد
یکی بد ز شیرین خوش طبع که با ما بمسافر در انجمع بود
مرا بوبسه گفت تصحیف که در ویش را تو شه از بوسه
بخدمت مبند دست که شرین مرانان و کفش پسرزن
با خیار مردان سبق ندانم زشب زنده داران دل مرده اند
همین دیدم از پاسبان سار دل مرده و چشم شب زنده ا
کرامت جوانمردی نامی است مقالات بیهوده طبلی است


( ٧٣٥ )

قیامت کسی بیند از عملت
که معنی طلب کرده و دعوی هشت

بمعنی توانکرد دعوی درست
دم بی قدم تکیه گاهیست سست

شنیدم در ایام حاتم که بود
بنیل اندش باد پائی چو دود

صبا سیر هستی صبا تک همی
که بر برق پیشی گرفتی همی

تک ژاله میرخت کوه و دشت
تو گفتی مگر ابر نیسان کهنست

یکی سیل رفتار ناموس کرد
که باد از پیش باز ماندی بگرد

زاوصاف حاتم بهر مرز و بوم
بخشند برمی سپیدان روم

که همتای او در کرم مرد نیست
چو اسبش بجهان در نورد بست

بیامان رومی چو کشتی بر آب
که بالای سیرش بپر وعقاب

دستور را با پیش گفت شاه
که دعوی خجالت بود بی گواه

من از حاتم آن اسپ تازی خوان
بخواهم گر او مکرمت کرد را


( 136 )
رسولی بفرزند عالم مطیع
روانكرد و ده مرد همراه وی
بترکد حاتم آمد فرود
برآسود چون تشنه بر زنده رود
بساطی بیفكند و اسبی كشت
بدامن شكر دادشان زیر دشت
شب آنجا بودند و روز دكر
بسخت انچه دانم صاحب خبر
میكفت بر یشان حاتم بدست
بدندان حیرت همی كند پوست
كه ای بدد ورمو بد نیكنام
چرا پیش از ینم نكفتی پیام
من این باد رفتار و دل در شتاب
ز بهر شما دوش كردم كباب
كه دانستم از صواع باران وسل
نشاید شدن چیده كابجل
بنوعی كز روی راهم نبود
جزان اسب در بار كاهم نبود
مروت ندیدم در آئین خویش
كه مهمان بخسبد دل از فاقه ریش
مرا نام باید در اقلیم فاش
دكر مركب نامور كو مباش
یكی را درم داد و تشریف اسب
طبیعت اخلاق نیكو كسب


( ۱۳۷ )

خبر شد بروم انجوانمر بپتی
نزار آفرین کرد بر طبع وی

ز حاتم درین نکته راضی شد
از انخ بر ماجرایی بشنود

ندانم که گفت این حکایت بمن
که بودیست در نامه طی یمن

زنام آوران کسی دانست و رز
که در بخشش نظیرش هنوز

توان گفت و را سحاب کرم
که دپ شدع با رانش درمی رم

کسی نام حاتم بزاری ببرش
که سودا نرفتی از و بر سرش

شنیدم که جشنی ملو کا نه سات
چو چنک امد ران دم خلعی خواست

در و کر حاتم کسی باز کرد
دکر کنجها خاستن آغاز کرد

حسد مرد را بر سر کینه داشت
یکی را بخونش زدنش کماشت

که تا هست حاتم در ایام من
نخواهد بنیکی شدن نام من

براجوی او جمیع طی گرفت
بکشد ح اور ا را بی گرفت


( ۱۳۸ )

جوانی برونش برآمدش کز و بوی انسی فرار آمدش
بموزوی دانا و شیرین زبان بر خویش دان شب سهمان
کرم کرد و غم خور دو پوزش نمود باندیشس ادل سنگی ربود
نهادش سحر بوسه بر دست پای کز نزدیک ما چند روزی بیای
بگفتا نیارم شدا بخاستم که در پیش دارم مهمی نسیم
بخندار بنی بس اندر میان چو یاران یکدل بکویم عیان
بمن ار گفت ای جوانمرد گوش که دانم جوانمرد را پرده پوش
در ین مرز حاتم شناسائی کر که فرخنده رایت و نیکو سیر
پسرش پادشاه همین است ندانم چه کین در میانم است
کرم رو نمایی بدانجا کرد همین چشم دارم ز لطف تو درد
بخندید بر ناکه حاتم زغم پسر اینک جدا کن بتیغ ارتم
بباید که چون صبح کردد سپید کزوت سپیدیا شوی نا امید


( ۱۳۹ )

چو حاتم بآزادگی پر نهاد جوانمرد راند خروشانی زنهاد
بخاک اندر افتاد و بر پای ست کشش خاک بوسید و که ما دست
بینداخت شمشیر و ترکش نهاد چو بیچارگان دست برکش نهاد
که گر من گلی بر وجودت زنم به نزدیک مردان مردم نیم
درونش ز پسنده در برفست وز انجا طریقی یمن بر گرفت
ملک در میان دوابروی مرد بدانست حالی که کاری نکرد
بگفتا بیا تا چه داری خبر چرا بربستی بفتراک سر
مگر بر تو نام آوری حمله کرد نیاوردی از خصم تاب نبرد
جوانمرد شاطر زمین بوسه داد اشمک را ثنا گفت و تمکین نهاد
که دریافتم حاتم نام جوی هنرمند و خوش منظر و خوبروی
جوانمرد و صاحب کرم دیدمش بد دانگی سخت بکرمیدش
مرا بار لطفش دوانا پشت کرد تخم شمشیر احسان مفصل گشت


(١٤٠)

بکف انچه دید از کرمهای وی شنید شنا گفت بر آل طی
فرستاده را داد مشتی درم که ختم است به نام حاتم کرم
مرا ور اسب گر کواهی سند که معنی و آوازه اش میرسند

حکایت

شنیدم که طی در زمان رسول نکردند منشور ایمان قبول
فرستاد لشکر بشیر و نذیر گرفتند از ایشان گروهی اسیر
بفرمود کشتن بشت کین که نا پاک بودند و ناپاک دین
زنی گفت من دختر حاتمم بخواهید ازین نامور حاکم
کرم کن بجای من ای محترم که مولای من بود از اهل کرم
بفرمود پیغمبر نیک رای کشادند زنجیرش از دست و پای
در ان قوم باقی نهادند تیغ که راند سیلاب خون در دریغ
بزاری بشمشیر زن گفت زن مرا نیز با جمله گردن بزن


( 141 )

مروت نہ بینم زیابی زند بشخصا د یار انم امد پسند
همی گفت کریان باحوال طی بسمع رسول امد اواز پی
بخندیش از غم هم و دیکرعطا که سرکز نکرد هیچکس کو مرحطا
***
زنگا و حاتم یکی میکن مرد طلب داد درم سنگ خانه کرد
زراوی چنین یا دوارم خبر که پیش پست ما د یکی سگر
زنا نیجه گفت ای حاجته پیروز سمان با درم حاجت پر روز
شنید اس سخن نام برد ابطی بخندید و گفت ای دلارام حے
کراو در خور حاجت خویشت جوانمردی ال حاتم کجاست
چو حاتم با زاد مردی دکر ز دور ان کیستی نیاید در
ابو بکر سعد انکه دست سوال نبستش دناں سوال
رعیت پناه ا دولت شا و باز بازی بیعت سلمانی اباد باد


(١٤٢)

سرفراز او با خاک فی خنده ام
ز عدلت بر اقلیم یونان وروم

چو حاتم اگر نیستی نام وی
بنزدی پس از جهان نام طی

ثنا ماند از ان نامور در کتاب
ترا هم ثنا ماند و هم صواب

که حاتم بان نام و اواز و جود
ترا سعی وجهد از برای خداست

تکلف برم در درویش نیست
نصیحت جزاین یک سخن بیش نیست

که چندانکه جهدت بود خیر کن
ز تو خیر ماند ز سعدی سخن

حکایت

یکی را هنهری بکول افتاد زن
زنبو داش ناخن ودل بافتاد

بیابان و باران سرما وسيل
فروهشته ظلمت بافاق ذیل

همه شب درین غصه تا بامداد
سخط گفت و نفرین دشنام داد

که دشمن است از در باشم بدوست
نه سلطان این بوم و بران زادست

قضا را خداوند آن دشت دست
در ان حال شبگربه بر بر گذشت


( 143 )
شنید این سخنهای در دار صواب ز تعبیر شیندن دو بی جواب
بچشم سپاہت در و میکریت که سودای این بین از جمیست
یکی گفت شانا بتیغش بزن از وی زمین بیخ شمرش بکن
نگه کرد پستان عالی محل خودش را با دیده خون جل
بخند بر حال سکین مرد د نوخور خشم و پنجهای سرد
زرش داد و اسب قبا پوش چه نیکو بود مهد در وقت کین
یکی گفتش ای پیری عقل و ہوش عجب پرستی زقول کشش خموش
اگر من بنالیدم از در د خویش وی انعام فرمود در خورد و حویش
مردی مدی سهل باشد بسا اگر مردی احسن الی ما لسا
شنیدم که معنه در ی اکسترا در خانه بر روی سایل بهت
کجی فرو رفت و بشت مردانه بجگر گرم و و از نفت سینه پر


(١٤٤)

شد انکه یکی مرد پوشیده چشم بکشاپه در تابستان آورد خشم
در واکفت ابگر بیت بخاک کوی جنیائی کزان دیدنش آمد بروی
بگفت ای فلان دست باز ارکن یک امشب بنزد من افطار کن
بخانہ وز پیش کسے پاک شد بخانہ در اور دیشی جوا کشد
بر اسود در ایشی و شنهاد بگفت ایز دت روشنائی مباد
شبی از کربش قطره چند یسی بچر دید و بکت دو دنیاسی
حکایت بشنو اند را فتاد و جوش کوئی ایده دیده بر کرد و دوش
شنید این سحر خواجہ سنگدل که بگذشت در رویشی انتمندل
بختا حکایت کن ای سحبت که چون سیل شد بر تواین کارت
کہ ہر کر دت این شمع کیتی فروز بگفت ای پسندکار اشفته روز
توکوتہ نظر بو دی دست رای کر مشغولی کشتی سحابه از حامی
بر وی بی ای کسی کرد باز که کردی تو بر روی او در فراز


(١٤٥)
اگرچه بپر ناک مروانی بردوی که پیش آیدت روشنی ۱
کسانی که پوشیده چشم و پند عما تا کزین قیمت غافلند
چوبر کشته دولت ملامت شیند سپر نخت حیرت بدندان گزید
که شنباز من صید دام تو شد مرا بود دولت بنام تو شد
کسی چون بدست آورد جره باز فرو بر ده چون بومش ان در آن
اگر حله کا راید و پیلے زخدمت مکن یکزمان غافلی
نوازش بیخنگ و یکنگ عام که گیر وزش امد حمانی بدام
چومر دگشته تیرنیاز انگنی امید است ناگر صیدی زنی
دری هم براید زچندین صدف زصد تیر آید یکی بر هدف
یکی را پسر گم شد از راحله شبانکه بگردید در قافله


(١٤٦)

زمرغید پرسید دم سوختن
چو آمد بر مردم کاروان
ندانی که چون کاوه بر دم بدشت
از ان نعل پی کر سپس ماند
برنداز بداعی پی بارها

زنوع سک اده در سناخ
که رنگش از شب تیره تریک
همه سگها پارس دان ای پسر
در او باشند کان شوریده رنگ
چو پاکیزه ننسان صاحبدلان
برنجت بکش با ر مرد حالی

تباریکی آن اشنائی نیافت
شنیدم که سگت با ساربان
شرکتی که پیش آمدم کفم اده
که باشد که روزی بمردی رند
خود انداز برای سخلی خا رہا

شبی محلی افتاد در سنگلاخ
چه دانی که کوسر که اسپ سک
که لعل از میانش نباشد بدر
همان جای تاریک و لعل سنگ
برانگیخته با جاهلان
کرافتی پسر وقت صاحبدلے


( ١٤٧ )

کسی را که با دوستی سر و پاست نبینی که چون بار دشمن کشد
بدرد چو گل جامه از دست خار که خون در دل شاد او باشد چو نار
غم جمله خور در هوای یکی مراعات صد کن برای یکی
گرت خاکساران شیرند و ببر فقیر و حقیر و پریشان نظر
بمردی کز ایشان مبر گمان بخدمت کمر بندشان در میان
تو هرگز بشان چشم بد در مبند که ایشان پسندیده حق بسند
کسی را که نزدیک خلقت بهاست چه دانی که صاحب ولایت کجاست
در معرفت بر کسانی است باز که درهاست بر روی ایشان فراز
بسا تلخ عیشان تلخی چشان که آیند در خنده شکر فشان
بپوشی گرت عقل و تدبیر هست مکن زابرو در روی بیچاره پست
که روزی برون آید از شهر بند بلندیت بخشد چو گردون بلند
ظرافت بسوزان درخت گل اندر خزان که در نوبهاران نماید طراوت


(١٤٨)

یکی پاتن او شیرین نوش که گرنور ویست باری نکوش
در ریخت وی رگمی بستن که دیگر شاید جوا وایشتن
چرا سرکشی انکه کرسی کشد بحرف جودت قلم درکشد

حکایت

بکیم دو زبرین د و ل رشت سر کیک و انده نیش بستر دت
ترا بند دامن افتد بسی مراچون جوابه نیست که کسی

حکایت

پسین پری چهره در مروز که در باغ دل قامت سر سرو بود
نه از درد دلهای ریشس خبر نہ اندیشه ز پیشش چیز
حکایت کند در د مندی غریب که کوش ابا چندی مرم طیب
نخواستم من اپستی خویش که دیگر هم نماید پیش
پیسا عقل در راه خیره بست که سودای عشقی که باره است


( ١٤٩ )

چو سودا خرد را بمالید گوش نیارد دگر سر بر اور د ہوش

یکی پنجه آستین است کرد که باشیر رزم آوری حنٹی کرد
چو شیرش بهر پنجه خود کشید دگر زور در پنجه خود ندید
یگمانش نزید ستی در بن بسربنجه آتیشش برتن
شنیدم که مسکین در ان زبخت نشاید بدین پنجه با شیر گفت
تو در پنجه شیر مردان زنی چه سودت کند پنجه آہنے
چو بر عقل دانا شود عشق چیر همان پنجه آهنیست و شیر
چو عشق آمد از عقل دیگر مگوی که در دست چوگاں اسیر ست گوی

بیسان دلم زاد و وصل شاد د نوخورشید سیمای مهر نژاد
یکی را بغایت خوش افتاد روز دگر با فرو پسر کش افتاد بوز


( ١٥٠ )

یکی دید صحرای محشر بخواب پس تفت روئی بضین افتاب
همی کلیک شد ز مرد و خردش دماغ از تپش می امد بجوش
یکی شخص از ین میانه در سایه بگردن از حله پیرایه
بپرسید کای مجلس آرای مرد چه بود اندری محنت اپای مزد
زری داشتم بر در عاقبت بسایه درش یکردی محبت
دران تفت میدی جان رگزاست کنم ز دادار داور بخواست
که یا رب بدین بنده بخشایشی کز و دیده ام تفتی اسایشی
چو کشتم چو جاکه دهم این راز را بشارت خداد ندشیر از را
که جمهور در پایه تختش بیفتند بر سفره نعمتش !
درخت بر و کرم باردار و رو بگذری سیر کوسیا
حطب اگر تیشه بر پی زند درخت برومند را کی زند
بسی اپی ارای درخت هنر که هم میوه داری و هم سایه در


( 151 )

بگفتم در باب احسان بسی * ولیکن نه شرطست با هر کسی
بخور مردم آزار را خون و مال * که از مرغ بدکنده به پروبال
یکی را که با خواجه پشت و جنگ * بدستش چرا میدهی چوب سنگ
برانداز بیخی که خاراورد * درختی بپرور که بارآورد
کسی را بده پایه مهتران * که بر کهتران سر بدارد گران
ببخشای بر هر کجا طالیست * که رحمت بر و ظلم بر عالمیست
جهانسوز را کشته بهتر چراغ * یکی به در آتش که خلقی در آب
هر انکس که بر دزد رحمت کند * ببازوی او کاروان میزند
جفاپیشگانرا بده سر بباد * ستم برستم پیشه عدلست و داد

شنیدی که مردی غم خانه خورد * که زنبور بر سقف او لانه کرد


( ١٥٢ )

زشت گفت از میانه خوانی مکن
که پیسکس پیشانی شو دار و پون
بشد مرد دانا پس کار خویش
گرفتند یکمرده زن را بر پیش
زن بخرد پر در بام و کوی
میکرد فریاد و میگفت روی
مکن و ی ارس ای بی تخمش
تو گفتی که زنبور پیگیرد گش
کسی با دان بسنگو یی چون کند
با را تحمل با فروتن کند
چواند ر پسری پستی آرا خلق
بشمشیر تندش میازار حلق
سک تر که باشد که خوانش سند
بفرمانی استخوانش سند
چه نیکوز دست این مثل هر در
ستور لگد زن کران بار بر
اگر نیکردی نماید پس
نیارد بشب خفتن از دورکس
نمی بیند و در حلقه کار زار
بهیت تر از یک صد هزار
نه هر کس پسند او ار باشد حال
یکی مانی و ما یکی گوشمال
چوگربه نواز ی کبو تر برد
چو فربه کنی گرگ یوسف درد


( ١٥٣ )

بنیانی که محکم ندارد اساس
بندش مکن گر کنی زو هراس

چه خوش گفت بهرام صحرانشین
چو یکران تسن به بخش برین
دگر اسب از گله باید گرفت
گر کبر کشد باز شاید گرفت
به پند ای پسر دجله در آب است
که سودی ندارد چو سیلاب خاست
چو گرگ خبیث آیدت در کمند
بکش ور نه دل برکن از گوسپند
از ابلیس هرگز نیاید سجود
ندارد کذب نیکویی در وجود
براندیش از جاه و فرصت بده
عدو را چو دیدی در اندیشه به
مکو شاید این برگشته چپ
چو پر ر سنگ تو دارد بکوکب
قلم زن که بد کرد با زیر دست
قلم بهتر او را بشمشیر پست
مدبر که قانون همی بشکند
ترا می برد تا بآتش دهد
بنو کلک را این مدبر پست
بدیر مخوانش که مدبر کیست


( ١٥٤ )
بیاد آور در قول سعدی بجای که قانون بخت اند پروری
خوشا وقت شوریدگان غمش که گر زخم بینند و گر مرهمش
گدایانی از پادشاهی نفور بامیدش اندر گدای صبور
دمادم شراب الم در کشند و گر تلخ بیند دم در نکشند
بلای خمارست در عیش مل پہ دار خارست بستان گل
نه نعمت بصبری که بر یاد دوست کز تلخی شکر باشد از دست دوست
بیکتر بداشت پست با ملامت کشاند مپستان یار
اسیرش نخواهد رهایی ز بند شکارش نجوید خلاص از کمند
سلاطین عزلت گدایان حی منازل شناسان گم کرده یی
بسر وقتشان خلق کی مرزنند که چون آب حیوان بظلمت درند
چو بیت المقدس درون با صفا رها کرده دیوار و بیرون خراب


(١٥٥)

چو پروانه آتش بخود در زند نه چوبی که بر پهلوی خود تند
دلارام بر رو دلارام جوی پس از تشنگی چشمه بران غری
بگویم که بر آب قادر نیند که بر شاطی نیل هستی اند

ترا مشق همچون روی آب و گل رباید همی صبر و آرام دل
به بیدایش نشته بر خط وخال بخواب اندرش با پیند خیال
بصدقش چنان بر نهی تو قدم که بینی جهان را و جوی عدم
چو در چشم شاهی نیاید زرت زروخاک یکسان نماید برت
دگر با کسی نیاید نفس که با او نماند دگر جای کس
تو کویی که چشم اندرش نبر است و گر چشم بر هم زنی در پست
نه اندیشه از کس که رسوا شوی نه قوت که یکدم شکیبا شوی
کرت جان بخواهد بلب بر نهی و گر تیغ بر سر نهد سر نهی


( ١٥٦ )

چوعشقی که بنیاد او بر هواست
چنین فتنه انگیر و فرمان رواست
عجب داری از سالکان طریق
که باشند در بحر معنی غریق
ز سودای جانان بجان مشتغل
بذکر حبیب از جهان مشتغل
بیاد حق از خلق بگریخته
چنان مست ساقی که می ریخته
نشاید بدار و و ذکر و شان
گر پس مطلع نیست در دردشان
الست از ازل جانشان درکوش
بفریاد قالو بلی در خروش
گروهی عملدار عزلت نشین
قدمهای خاکی دم آتشین
بیک نعره کوهی بجا بر کنند
بیک ناله شهری بهم بر زنند
چو بادند پنهان چالاک رو
چو سنگند پیدا و فرمان شنو
فرو کشته از بس که شب زنده اند
سحر که پریشان که وا مانده اند
شب و روز در بند سودای نو
ندانند ز اشفتگی شب ز روز


( 157 )

چنان قصه بر پس صورت نگار
که با هیچ صورت ندارد کار
ندادند صاحبدلان دل بپوست
و گر ابلهی داد بی مغز اوست
می صرف وحدت کسی نوش کرد
که اول سبک مغز خاموش کرد

شنیدم که وقتی گدازاده
نظر داشت با پادشه زاده
همیرفت و میپخت سودای خام
خیالش فگند در در و دام کام
ز میدانش جای نبود بگیل
همه وقت پهلوی اسبش خیل
دلش خون شد و راز در دل بماند
ولی پاش در گریه در گل بماند
رقیبان خبریافتندش درد
دگر باره گفتندش اینجا مگرد
دمی رفت و با و آمدش بوی دوست
دگر خیمه زد بر سر کوی اوست
غلامی شکستش سر و دست پای
که باری نگفتمت اینجا میای
دگر رفت و صبر و قرارش نماند
شکیبائی از روی یارش نماند


( ١٥٨ )

کمین مارش از پیش سنگی بخور
براه ندی باز گشتی بغور
بگفتش ای شوخ شوریده کب
عجب صبر داری بر چوب مکب
بگفتا ای خابر من از دست او
نه شرطست نالیدن از دست او
من اینک نم دوستی میزنم
گرا تو دو ست دار دو گر د شمم
ز من صبر پے او توقع مدار
کجا او تم انگار من ار دشدار
از نیز وی صبر و نه جای گریز
نه امکان دن جای ستیز
کوزین بار که پر متاب
اگر چه رویم نه بر التها
پریزانه جان او در پای اوست
که او زنده در کنج تاریک است
بگفتا ز خواری خرد کاره
بجفا بارش انقهم تو کوی
بکشا سرت کر بسته بتیغ
بگفت ای عجب رحم نباشد دریغ
مراخود ز یزیت چنان بتد
که نیت بر تار کم با سته
کبر این مایه شکر بیعتیبه
که در عشق صورت نبیند کشیبه


(١٥٩)

چو یعقوبم ار دیده کردد سفید
ببرم ز دیدار یوسف امید
یکی را که پیرو مشوش دیاتی
بینازار وازوی بر از کی
ز کابش بپرسید روزی عیان
برآشفت بر تافت از وی عنان
بخندید و گفتا عنان بر مپیچ
که سلطان عنان بر نپیچد بهیچ
مرا با وجود تو هستی نماند
بیاد توام خود پرستی نماند
کرم جرم بینی مکن عیب من
تویی پیر بر اورد واهیپین
بران مهره و پسته و کوزرات
که جز درایت اوردم اجرای
کشیدم قلم بر سر نام خویش
نهادم قدم بر سر کام خویش
مرا خود کشته تیران چشم است
چه حاجت که آری بشیر تیرا
تو آتش نی در زن در کذر
که نه خشک در میشه ماند نه تر

شنیدم که بر لحن خنیاگری
بدر رقص در امد پری پیکری


( 160 )
زولهای شوریده پر پرش
گرفت آتش شمع در دوشش
پراکنده خاطر شد و خشمناک
یکی کفش زد بر پندار پاک
ترا آتش ای یار دامن بسوخت
مرا خود پیکار خرمن بسوخت
اگر یاری از خویشتن دم مزن
که شرکست با یار و با خویشتن

چنین دارم از پیر دانا بیاد
که شوریده پسر بصبرا نهاد
پدر در فراقش بخورد و بخفت
پسر را ملامت نمود و بگفت
از انکه که یارم پس دشمن اند
دگر با کسم آشنایی نماند
گنجشکم تا حق بجانم نمود
دگر هر چه دیدم خیالم نمود
شنیدم که رو از خلایق بیست
که گم کرده خویش را بازیافت
پراکنده کانس در زیر فلک
که هم در توابع اندیشان مبرکت
زیاد مکار چون مکث نمایند
شب و روز چون در زمر د ماند


(۱۶۱)

توی باز و اندک و تاه است خردمند و شیدا و هشیا ر است
که آسوده در گوشه خرد و تو که آشفته در مجلس حسرت و سو
نه پیوند ای خودشان پر و کی نه در کنج توحید شان جای پس
نیوشید و عقل و پراکنده هوش ز قول نصیحت کر اگنده گوش
بدر یا نخواهد شد ان بط غریق پسنده نداند عذاب الحریق
تهی دست مردان چو صله بیابان ز باران پے قافله
عزیزان پوشیده راز چشم خلق نه ز نار داران پوشید دلق
دارند چشم از خلايق پسند که ایشان پسندیده حق پسند
پر از میوه و سایه ور چون نده نہ چون در یكین مردم کرتند
بخود پر مر سه و بر ده چو کتان نماند در با بر اور و کان
نه مو ام سیمی استخوانند پوست نه هر صورتی جان معنی دروست
نه سلطان بیدار سر بنده است نه در زیر هر ژنده زنده است


(١٦٢)

اگر ژاله هر قطره در شدی
چو خر مهره بازار از و پر شدی
چو غازی بخود در نبندد بپای
که محکم تر و پای چوبین جای
حریفان خلوت بپرانی است
بیک جرعه تا نفخه صور مست

حکایت
یکی شاهدی در سمرقند داشت
که گرگ شکر لب جای قند داشت
جمالی که در بر دو از آفتاب
ز شوخیش بنیاد تقوی خراب
تعالی الله از حسن تا غایتی
که پنداری از رحمت آیتی
همی نشستی دید تا در پیش
دل دوستان کرد در جابجاش
نظر کرد و این دوست دروی شگفت
که کوه باری تندی گرفت
برای خیره پسر چند پونی هم
ندانی که من مرغ داست نیم
گرت بار دیگر ببینم تیغ
چو دشمن ببرم بپرت بدریغ
یکی کفتیش اکنون سر خویش گیر
ازین پهلوتر مطلبی پیش گیر


( ١٦٣ )

پندارمریکام ماسکنی
مباداکه جان سپرپراکنی
چومنصوربمادرقی حکایت شنید
بدرد از درون ناله برکشید
که بگذارتاجشم تیغ هلاک
بغلظاند م لاشه درخون بخاک
که پیش اشش گویند روآب
گرابرکشته دست زشمشیراوه
نمی پسندم زخاک کویش گریز
به بیدادکوآب رویم ریز
مرا توشه راهی بیخودپرست
ترا تو به زین گفتی اولیترست
رطاقی بگرگ مرحه کجکند
اگر قصدجانت یگوکند
بسوزاندم سرشبی ازاتش
چوفردازندگردم بوی خوش
اگرسیرم امروز درگوی دوست
قیامت نهم خیمه پهلوی دوست

یکی تشنه میگفت جان میسپرد
خنک نخختی که درآب مرد
بدوگفت ابالهی کای عجب
چومردی چه سیراب چه خشگ لب


( 164 )
بکشای پند دهان کنم که تا جان شیرینش در سر کنم
ندنشہ دراینه عمیق چو هند که پسیراب سیراب میر داغمیق
که عاشقی : اس اوکیر وگر کویدت جان بده کوپیر
بهشت تن آسانی انکہ خوری که بر دوزخ نیستی نگذری
دل تخم کاران درین کشش چو خرسن باید بند خوش
درین مجلس انگس بکامی رسید که در دور اخر بجامی رسید
حکایت
چنین نقل دارم زمردان راه فقیران منعم که ایا شاه
کہ پیرى بدریوزه شد بجازا در سعدی رفت و اواز داد
یکی کنسش در خانه خلق بیست که چیزی سمندت بشوخی پاست
بدو گفت ای غار نیک سپین که بخشایش سنیت بر حال کپس
بخشا نموش بی رو از خداست خداوند خانه خندا و راست


(١٦٦)
بمرغ میشی زونی ریش بتابی که اتش نگیردش
دلی کو بحقو پی ندارد نظیر بایک دل زار سرکش مگیر
توان از کسی دل پر داختن که دانی کربے او توان ساختن
شنیدم که پیری شبی در دارش بچو دست حاجت بحق بر گرفت
یکی باتف انداخت در کوش که بیحاصلی رو سیر خویش گیر
بدر بن دعای تو مقبول نیست بخواری و یا بزاری مایت
شبی دیگر از ذکر و طاعشنت مریدی حاش خبر یافت
چو دیدی کزان سوی بستن بر بحاصلی سعی چندین مبر
بدو ماحد بر اشک یا قوت فام بحسرت ببارید و گفت ای غلام
بومید می انکه بکر و ید پی ازین در که راه و کر و ید پی


(١٦٧)

پندار گروی عنان بر کشت
که من باز دارم ز فتراک دست
چو خوانند، محروم کشت از دری
چه غم کر شناسد در دیگری
شنیدم که را تم درین کی نیست
و لیکن نیک اگر روی نیست
درین با دوسه بر زمین خدا
که دادند در کوشش جانش ندا
توبت اگرچه سر نیستش
اگر چه نه پناه دگر نیستش

حکایت کند نو عروسے جوان
به پیرنی دانا و نامہراں
که پسند چنین که با این پسر
بتلخی رود روزگارم بسر
کسانی که با من درین منزلند
ندانم که چون من پریشان دلند
زن مرد با هم چنان دو شود
که کوئی دو بادام و یک پست شود
ندیدم درین مدت از شوی من
که باری بخندید در روی من
شنید این سخن پیر فرخند فال
بخندید و بس دیر به حال


(168)

یکی زمره بسیج کردن داشت زرسطش بدویا را نج روداس
نخوردی که خاطر براسایش نژادی که خسته و ابکار ایشس
شبی روز در بند ز ر بود و سیم نه و سیم در بند مردیم
بدانست وزری پسته در کین که پستک کجا کرد روز در زمین
زخاکش برآورد و بر با و دا شنیدم که پستکی در انجا فتاد
جوانمرد را از بقایی مکزو چکه پستر آمد به دیگر جوزو
گزین کم زنی بود ناپاکت رو کلاش ببازار ویه ز کرد
نهادش در پینک در نای خویش پستکی و بالی آورد پیش
پدر زار و کریان عهدشت بخت پسر با مدادان بخنده بگفت
زراز جیب خود کو گلی پر ز برای نهادن پستک چه رز
زراز پینک خار برون او ز که باد و پستان عزیزان خونند


(١٦٩)

از ان در کف مرد ونیارست منوزای بر اور سنگ است
چو در زندگانی بدی با عیال گرت مرک خوانند از شانتان
بسالانت دستی زندا رویر که از بام پنجه گرانستی بزیر
پنل تو نگر بدنیار وپسم جلیست بالای کنج نعیم
از ان سالهای باند زرتش گره در دلیچی چنیں پریت
سنگ اجل نامکش بشکند بآسودگی کنج قنعت کند
پس از مردن گر و گردن چوم هنوز پیش از ان کف در دکوم
پستخنای سعدی نشابست پند بکار آیدت گر شوی کار بند
دریغست از و روی نابستن گزین و بی دولت در ان نختن

جوانی بداگی کرم کرد و بو تمنای پیری اور وہ ہوں
بحری گرفت آسمان نابخش بانوی فرستاد سلطان بشمکش کش


( ١٧٠ )

تجاپوی ترکان غوغای عام تما شاکنان در کوی بام
چو دیداند راشوب در پیش و جو انرا بدست خلایق اسیر
دلش جوانی در کیست که روزی دل آورده بودش دوست
براور دزاری که بسالطان جهان ماند و خوی پسند یده اند
شنیدند ترکان آشفت تیغ بهم بر میبم و دست دریغ
بفرما دایشان با در خروش طپانچه زنان سراد روی دوش
پیاد و بستر ما در بار گاه دویدند بر تخت و بد ند شاه
جوان از میان رفت و بر در میرا بکردند برتخت سلطان اسیر
بدوش پرسید دست نمو که مرکت خواست این خود
چو بخت خوی من راستی تو مرک من اخر چرا خوسیتنی
برآورد پسر دلاور زبان که ای حلقه در گوش حکم جان
بتول در وقتی که سلطان مرده ی چاره کار بیاره


( ١٧١ )

ملک زین حکایت بسی برشکفت که پیرش ببخشد و چیزی نگفت
و زانجانب اعیان و خیزان اب میرفت بیچاره سرسودبان
یکی گفتش از چارسوی قصاص تبه کردیکی آمد بجانت خلاص
بگوشش فروگفت کای هوشمند بدانجا جا پنی رهاندم بند
یکی تخم در خاک ازان می نهد که روز فرو ماندگی بر خورد
چو بی ازدار و بلای درشت عصائی ندیدی که انجیست
حدیث درست آخر از مصطفات که بخشایش شیر دفع بلاست
مدار از پسنی در بیقه پای که بو بکر سعدیت کشور گشای
بگیرای جهانی بروی تانش جهانی کشاوی دویستی باز
پس ازکیس و در تو باری بزد کلی در چمن حسنم خاری نزد
ترا قدر اگر پس نماند چه غم شب قدر ای نماند سم
بها


(۱۷۲)

یکی لطف و خلق سزاوار داشت
یکی روی ابروئی پوار داشت

یکی خویشتن را بپاراستی
دگر مرگ خویش از خدا خواستی

پسر را نشاندند پیران ده
که مدت بدو نیست عهدش نبه

بخندید و گفتا بصد گوسفند
تغابن نباشد ریابی زبند

بناخن بخار دمیکنم پوست
که سرگز بدین پی شکیمم برویت

نه خند گوسفندم که سید چرا
نباید بسا دیدن دی بار

ترا سرچه مشغول دارد ز روی
اگر راست خواهی دلارامست کو

یکی پیش شوریده حالی شت
که دوزخ فتنست کنی یا بهشت

عصا پیر پس ز من این مجرا
پسندیدم انچه او پسند د مرا

مجنون کی گفت کاین سگ کی
چه بودت که دیگر بیابی بیگی


( ۱۷۳ )

که در پیرت شورا بیلی نماند خيالت دگرکشت ومیلی نماند
چو بشنید بیچاره بگریست زار که ای خواجه دستم زدامان دار
مرا خود دل اروندپی دریش تو نیزم مزن سپه ریش یش
نه دوري ايل صبوري بود که بيار دوري ضروري بود
بگفتا بلی تا دار فرخنده خوي پیام که داری بیلی بکوي
بخشا بیز نام من پیش دوست که یوسف نام من آنجا که اوست

حکایت
یکی خرده بر شاه غزنین گرفت که حسنی ندارد ایازای شگفت
گلی را که نه رنگ دار و نه بوی غریب است سودایی بلبری
بمحمود گفت این حکایت کسی بپیچد از اندیشه برخود بی
که عشق من ای خواجه بر خوی است نه برقد و بالای دلجوی است
شنیدم که در تنگنای شتر بیفتاد و بشکست صندوق در