علم حساب
۲۶۴

(۳) ۸/۱۵ یا ۱۳/۲۰ (۴) ۱۵/۱۹ یا ۱۶/۲۰
(۵) ۷/۸ یا ۵/۶ (۶) ۲۹/۲۷ یا ۳۷/۳۵
در امثلهٔ ذیل کلان ترین و خورد ترین
کسور را معلوم کنید :-
(۷) ۱۵/۱۶ و ۱۹/۲۰ و ۲۴/۲۵ (۸) ۶/۸ و ۹/۱۰ و ۱۰/۱۱
(۹) ۲۰/۵۱ و ۳۰/۸۵ و ۳۲/۱۳۶ (۱۰) ۲/۵ و ۱۵/۲۸ و ۱۲/۱۷ و ۱/۲
(۱۱) ۳/۷ و ۵/۱۳ و ۷/۱۶ و ۹/۴۰
(۱۲) ۵/۱۶ و ۴/۲۴ و ۱۱/۳۶ و ۹/۲۸
کسور ذیل را با همدیگر مقابله کنید :-
(۱۳) ۳/۴ و ۵/۹ و ۶/۱۲ (۱۴) ۷/۱۶ و ۱۸/۳۵ و ۴/۲۵
(۱۵) ۵/۶ و ۷/۱۳ و ۱۱/۱۵ (۱۶) ۲/۳ و ۱۴۵/۲۴۸
(۱۷) ۲۱/۲۵ و ۲۶/۳۰ و ۳۱/۳۶ (۱۸) ۲۷/۸۷ و ۱۱۸/۳۴۱ و ۱۴۵/۴۲۸
(۱۹) ۶/۷ و ۱۳/۲۸ و ۴/۹ و ۵/۸
(۲۰) ۵۱/۷۶ و ۱۱۳/۱۵۲ و ۷/۱۲ و ۲/۳
(۲۱) ۳/۴ و ۹/۳۰ و ۱۱/۱۵ و ۱۷/۱۲
جمع و تفریق کسور عام
۱۰۹ برائے جمع چند کسر مفروضه باید که
اوّل آنها را هم مخرج بسازید و بعد از ان صورت


علم حساب
۲۶۵
های جدیده را با هم جمع نموده مجموعه را
بالای مخرج متحد بنویسید پس همین حاصل جمع
مطلوب خواهد بود :
مثال ٧/١٥ و ١٠/٢١ و ١٦/٣٥ را جمع کنید -
ذو اضعاف اقل مخارج کسور مذکوره ۱۰۵ میباشد
لهذا ٧/١٥ + ١٠/٢١ + ١٦/٣٥ = ٤٩/١٠٥ + ۵۰/١٠٥ +
٤٨/١٠٥ = ٤٩ + ۵۰ + ٤٨/١٠٥ = ١٤٧/١٠٥ = ٤٩/٣٥ = ٧/٥
= ٢ ۲/۵ حاصل جمع جواب
تنبیه - اگر حاصل جمع کسری باشد که در
صورت مختصر نباشد باید که اختصار آن بدرجه غایت بکنید
و اگر حاصل کسر غیر واجب باشد آن را مرکب
بسازید مثلاً ١٤٧/١٠٥ = ٤٩/٣٥ = ٧/٥ = ٢ ۲/۵ او غیره -
حکم این تنبیه می باید که در جمیع عمل های
کسور جاری کرده شود :
امثله نمبر ۶۵
کسور ذیل را جمع کنید :-
(۱) ۱/٢ و ٣/٢ و ٥/٢ (۲) ٢/٧ و ٣/٧ و ٤/٧
(۳) ۱/٩ و ٣/٩ و ٥/٩ (۴) ٤/١١ و ٢/١١ و ٨/١١


علم حساب ۲۶۶
(۵) ۷/۱۰ , ۱۲/۱۰ , ۸/۱۰ (۶) ۲۱/۵۰ , ۳۰/۵۰ , ۲۸/۵۰
(۷) ۸/۴۸ , ۱۹/۴۸ , ۲۱/۴۸ (۸) ۳/۱۰۰ , ۷۲۱/۱۰۰ , ۶/۱۰۰
(۹) ۱۲/۶۳ , ۱۸/۶۳ , ۵۱/۶۳ (۱۰) ۱/۳ , ۱/۳
(۱۱) ۲/۳ , ۳/۴ (۱۲) ۶/۷ , ۵/۲۱
(۱۳) ۳/۱۶ , ۷/۲۰ , ۸/۱۵ (۱۴) ۹/۲۰ , ۱۲/۲۴ , ۵/۱۲
(۱۵) ۲۱/۳۰ , ۹/۱۶ , ۶/۱۲
مفرد کنید :-
(۱۶) ۱/۲ + ۲/۳ + ۳/۴ (۱۷) ۵/۱۲ + ۵/۱۶ + ۵/۲۰
(۱۸) ۲/۲۷ + ۸/۱۵ + ۹/۲۰ (۱۹) ۱/۹ + ۱/۱۲ + ۱/۱۵
(۲۰) ۹/۱۰ + ۷/۵ + ۵/۳ (۲۱) ۵/۸ + ۵/۴ + ۲/۱۵
(۲۲) ۱/۶ + ۱/۹ + ۱/۱۵ + ۱/۲۷
(۲۳) ۷/۸ + ۶/۱۲ + ۵/۱۵ + ۷/۲۵
(۲۴) ۳/۵ + ۵/۳ + ۹/۱۵ + ۱۵/۹
(۲۵) ۳/۵۱ + ۲۱/۱۶ + ۷/۹ + ۱/۲
(۲۶) ۱۵/۱۳ + ۱۲/۳۹ + ۱/۹ + ۱/۵۲
(۲۷) ۷/۱۲ + ۱۱/۱۸ + ۲۷/۲۰ + ۱۲/۱۵
(۲۸) ۱۱۳/۲۲۶ + ۲۲۶/۳۳۹ + ۵۶۵/۷۷۸
(۲۹) ۳۱/۱۲۴ + ۷۶/۶۸ + ۳۲۹/۱۲۸
(۳۰) ۶/۱۰ + ۲۰/۱۷ + ۱۷/۲۰ + ۲۰/۵۱


علم حساب ۲۶۷
۱۱۰ اگر در سوال اعداد صحیح یا کسور مرکب
و یا هر دو باشند اعداد صحیح را بطریق جمع بسیط
و کسور را بقرار قاعده کسور جمع کنند *
مثال ۳/۸ و ۳۱۲/۱۵ و ۱۰۲/۵ و ۹/۲۲ را جمع کنید
۹/۲۲ + ۱۰۲/۵ + ۳۱۲/۱۵ + ۳/۸
۹/۲۲ + ۲/۵ + ۱۲/۱۵ + ۳/۸ + ۱۰ + ۳ =
۵۲۸/۱۳۲۰ + ۱۲۳۲/۱۳۲۰ + ۴۹۵/۱۳۲۰ + ۱۳ =
۵۲۰ + ۵۲۸ + ۱۲۳۲ + ۴۹۵/۱۳۲۰ + ۱۳ = ۵۲۰ + ...
۲۷۹۵/۱۳۲۰ + ۱۳ = ۵۵۹/۲۶۴ + ۱۳ =
۲۳۱/۲۶۴ + ۱۳ = ۱۵۳۱/۲۶۴

امثله نمبر ۶۶

جمع کنید :-
۱/۲ ۳ + ۱/۲ ۴ (۲) ۱/۳ ۷ + ۵/۶ ۶
۱/۱۰ ۵ + ۱/۲ ۷ (۴) ۱/۴ ۱۳ ۲/۵ ۲
۱/۳ ۳ + ۱/۵ ۵ + ۱/۱۵ ۱۵
۱/۷ ۷ + ۱/۸ ۸ + ۱/۱۲ ۱۲
۱/۲ ۲ + ۱/۸ ۳ (۸) ۳۱ + ۲/۵ ۹ + ۱۱/۱۵
۱/۱۱ ۱ + ۲/۳۳ ۲ + ۹۹/۱۳۲ (۹)


علم حساب ۲۶۸

۱۰۰/۵۰ + ۲ + ۷ ۳/۱۶ (۱۰)
۱ ۱/۱۴ + ۶ ۱/۲۸ + ۴ ۱/۱۲ + ۳ ۱/۷ (۱۱)
۱ ۷/۱۵ + ۴ ۱/۳ + ۳ ۱/۱۳ + ۲ ۱/۵ (۱۲)
۳۲۰/۱۱ + ۹۰۰/۷ + ۳ ۱/۷۷ (۱۳)
۴ + ۷۲۱/۳۰ + ۳۳۳/۵۰ (۱۴)
۵۵/۸ + ۱ ۱/۲ + ۳ + ۲ ۱/۴ (۱۵)
۳ ۱/۱۶ + ۲ ۱/۴ + ۹۹/۴ + ۱ (۱۶)
۱۰۰۰/۳ + ۱۰۰۰/۲ + ۱۰۰۰/۷ (۱۷)
۹۹۹/۸ + ۹۹/۴ + ۹/۲ (۱۸)
۱/۲۱ + ۲۲۲/۴۹ + ۳ ۱/۷ + ۱۰ (۱۹)
۲۹/۱۸ + ۱۷/۱۵ + ۱۱/۹ + ۵/۳ (۲۰)
(۲۱) (۲۲)

پیسه شاهی روپیه پنس شلنگ پوند
- - - -
۲ ۱/۲ - ۹ - ۷ ۳/۸ ۲ - ۹ - ۱
۴ ۱۱/۱۲ - ۱۰ - ۵ ۳/۴ ۵ - ۰ - ۲
۳ ۱۳/۱۴ - ۴ - ۱۳ ۳/۱۶ - ۷ - ۳
۳ ۱/۱۸ - ۷ - ۲ ۱/۳۲ - ۰ - ۱


علم حساب ۱
۲۶۹

انچ فٹ گز مثقال خورد پاؤ
۱ – ۷ – ۱ ۱/۲ (۲۴) ۷ – ۱ – ۳ ۳/۴ (۲۳)
۲ – ۹ – ۳ ۱/۴ ۲ – ۲ – ۶ ۱/۲
۳ – ۱۳ – ۱ ۱/۸ ۳ – ۰ – ۷ ۳/۸
۴ – ۳ – ۱۶ ۳/۷ ۲ – ۱ – ۵ ۵/۱۶

پاؤ سیر خروار ثانیه دقیقه ساعت
۳ – ۲۰ – ۹ ۳/۴ (۲۶) ۳ – ۱۰ – ۷ ۲/۳ (۲۵)
۷ – ۲۲ – ۱۹ ۷/۸ ۷ – ۰ – ۸ ۵/۶
۴ – ۷ – ۲۹ ۹/۱۶ ۸ – ۳ – ۵/۱۲
۵ – ۳۴ – ۳۴ ۵/۱۲ ۲ – ۷ – ۲ ۱/۲

۱۱۱ تفریق – طریق تفریق یک کسر از کسر
دیگر این است که اول کسور را هم مخرج بسازید
و بعد ازان صورت خورد را از صورت کلان
تفریق نموده حاصل تفریق را بالا مخرج منتهی بنویسید

مثال ۳/۸ را از ۵/۶ تفریق کنید
ذو اضعاف اقل ۶ و ۸ = ۲۴ میباشد

۵/۶ - ۳/۸ = ۲۰/۲۴ - ۹/۲۴
= ۲۰-۹/۲۴ = ۱۱/۲۴ جواب


علم حساب حصہ دوم
۲۷۰
امثلہ نمبر ۶۷
در امثلہ ذیل عمل تفریق کنید :-
(۱) ۳۰/۴۹ - ۲۳/۴۹ (۲) ۷۷/۸ - ۲۳/۸
(۳) ۱/۲ - ۱/۳ (۴) ۱/۳ - ۱/۴
(۵) ۷/۸ - ۳/۱۶ (۶) ۶/۲۸ - ۷/۲۴
(۷) ۸/۱۵ - ۸/۲۵ (۸) ۳/۲۲ - ۱/۳۰
(۹) ۲۹/۴۸ - ۳۱/۶۴ (۱۰) ۵/۱۴ - ۳/۲۱
(۱۱) ۱۳/۲۰ - ۶/۵۰ (۱۲) ۱۰۱/۱۰۰ - ۱۰۰/۴۰۰
(۱۳) ۹/۵ - ۵/۹ (۱۴) ۷ ۱/۶ - ۲ ۱/۲
(۱۵) ۱ ۷/۱۶ - ۱/۸ (۱۶) ۸/۹ - ۱۱/۱۸
(۱۷) ۵/۸ - ۱ ۳/۴ (۱۸) ۲ ۲/۳ - ۱/۲۴
(۱۹) ۷ ۵/۸ - ۷ ۳/۱۶ (۲۰) ۱۷/۸۸ - ۲/۷۷
(۲۱) ۱ - ۵/۱۲ (۲۲) ۱ - ۷/۱۳
(۲۳) ۱ - ۸/۱۵ (۲۴) ۱ - ۱۹/۳۰
۱۱۲ مخفی نماند که قبل از شروع عمل
تفریق باید که کسور مختصر کرده شود و کسور غیر
واجب در صورت اعداد صحیح و کسور مرکب
در صورت کسور مفرد تحویل کرده شوند *


علم حساب ۱
۲۷۱

اگر از جملهٔ کسور کدام عدد صحیح یا کسر مرکب
باشد پس برائے سهولت باید که اعداد صحیح جداگانه
و کسور جداگانه از یک دیگر تفریق کرده شوند و
بعد از ان هر دو حاصل جمع نموده شود *
مثال ۱ ۲/۵ ۳ را از ۵/۸ ۷ تفریق کیند -
۷ ۵/۸ - ۳ ۲/۵ = ۷ ۲۵/۴۰ - ۳ ۱۶/۴۰
= ۷ - ۳ + ۲۵/۴۰ - ۱۶/۴۰
= ۴ + ۹/۴۰ = ۴ ۹/۴۰ جواب
مثال ۲ ۲/۳ ۲ را از ۱/۵ ۴ تفریق کنید -
۴ ۱/۵ - ۲ ۲/۳ = ۴ ۳/۱۵ - ۲ ۱۰/۱۵
= ۳ ۱۸/۱۵ - ۲ ۱۰/۱۵
= ۳ - ۲ + ۱۸/۱۵ - ۱۰/۱۵
= ۱ + ۸/۱۵ = ۱ ۸/۱۵ جواب
مثال ۳ ۵/۱۲ را از ۷ تفریق کیند -
۷ - ۵/۱۲ = ۶ + ۱ - ۵/۱۲ = ۶ + ۷/۱۲
= ۶ ۷/۱۲ جواب
مثال ۴ ۱/۴ ۳ را از ۷ تفریق کیند -
۹ - ۳ ۱/۴ = ۶ - ۱/۴ = ۵ + ۱ - ۱/۴
= ۵ + ۳/۴ = ۵ ۳/۴ جواب


علم حساب ۲۷۲
امثله نمبر ۶۸
در امثله ذیل عمل تفریق بکنید :-
(۱) ۸ ۱/۲ - ۵ ۱/۳ (۲) ۹ ۳/۵ - ۷ ۱/۲
(۳) ۳ ۱/۲ - ۴/۹ (۴) ۵ ۳/۸ - ۲/۵
(۵) ۱۲ ۳/۵ - ۷ ۴/۳ (۶) ۱۷ ۳/۱۷ - ۱۲ ۱۲/۵۱
(۷) ۸ ۱۳/۲۱ - ۲ ۷/۲۸ (۸) ۱۰ ۱۸/۳۹ - ۲ ۱/۱۳
(۹) ۵ ۱/۳ - ۲ ۱/۲ (۱۰) ۷ ۴/۵ - ۳ ۵/۶
(۱۱) ۸ ۱/۱۲ - ۷ ۳/۱۶ (۱۲) ۲۳ ۴/۲۱ - ۱۷ ۶/۷
(۱۳) ۵ ۲۹/۶۴ - ۲ ۳۹/۴۸ (۱۴) ۱۲ ۱۲/۲۸ - ۳ ۳۰/۴۹
(۱۵) ۳۳ ۱/۸ - ۲۴ ۱/۲ (۱۶) ۵ ۷/۸۱ - ۲۰ ۸/۲۷
(۱۶) ۳۹ ۱۰/۶۳ - ۲۸ ۲۰/۴۱ (۱۸) ۹ ۵/۷۲ - ۲ ۵/۶۵
(۱۹) ۷ ۱/۶ - ۵/۶ (۲۰) ۱۰ ۱/۶ - ۳/۸
(۲۱) ۳ - ۱/۲ (۲۲) ۷ - ۳/۸
(۲۳) ۹ - ۱۱/۱۲ (۲۴) ۱۰ - ۱۰/۱۷
(۲۵) ۱۲ - ۳ ۴/۵ (۲۶) ۱۷ - ۴ ۳/۱۱
(۲۷) ۱۸ - ۴ ۱/۱۸ (۲۸) ۲۰ - ۹ ۳۰/۲۱
مفرد کنید :-
(۲۹) ۲ ۱/۲ + ۳ ۱/۲ - ۴ ۱/۴ (۳۰) ۷ ۱/۵ + ۹ ۱/۱۵ - ۱/۶


علم حساب ۱
۲۷۳
(۳۱) ۳۱/۲ + ۴۱/۸ - ۱۱/۱۴ (۳۲) ۱۳۱/۲ - ۳۱/۴ - ۷۱/۴
(۳۳) ۹۳/۱۴ - ۸۱/۲ + ۳۱/۴ (۳۴) ۱۲۱/۱۵ - ۷۱/۵ - ۲۱/۳
(۳۵) ۸ - ۲۱/۴ + ۷۱/۲ - ۳۱/۱۲
(۳۶) ۷ - ۳۱۵/۱۶ - ۲۶/۸ + ۹/۳۲
(۳۷) ۷ - ۱۰۰/۷ + ۲۰۰/۲۱ + ۳۰۰/۲۸
(۳۸) ۷ - ۳/۴ + ۸ - ۶/۸
(۳۹) ۱۳/۱۴ - ۷۱/۲ + ۹ - ۲۱/۲
(۴۰) ۳۱/۳ + ۴۱/۴ - ۵۱/۵ - ۲۱/۲۰
(۴۱) ۲ روپیه ۳ شاهی ۴۳/۴ پیسه را از ۱۳ روپیه
۹ شاهی ۴ پیسه تفریق کیند *
(۴۲) ۷ روپیه ۱۰ شاهی ۳۱/۲ پیسه را از ۱۰ روپیه ۷
شاهی ۳ پیسه تفریق کنید *
(۴۳) ۲ روپیه ۱۳ آنه ۱۱۳/۸ پائی را از ۷ روپیه ۲
آنه ۳۱/۴ پائی تفریق کیند *
(۴۴) ۳ پوند ۷ اشلنگ ۹۷/۸ پنس را از ۴۱ پوند ۷
شلنک ۳۵/۱۶ پنس تفریق کنید *
(۴۵) ۴ روپیه ۷ شاهی ۳۵/۶ پیسه را از ۱۰ روپیه
۲۱/۲ پیسه تفریق کیند *
(۴۶) ۷ گز ۲ فٹ ۹۳/۵ اینچ را از ۱۴ گز ۳۱/۲ اینج


علم حساب ۲۷۴
تفریق کنند :
ضرب و تقسیم کسور
۱۱۳ طریق ضرب کدام کسر در عدد صحیح
این است که صورت را در عدد صحیح ضرب کنند
و در مخرج هیچ تغییر نباید کرد :
مثلاً ۲/۱۷ × ۳ = ۲/۱۷ + ۲/۱۷ + ۲/۱۷
= ۲+۲+۲/۱۷ = ۳×۲/۱۷ = ۶/۱۷
مثال ۱ ۲/۲۱ × ۱۴ = ۱۴×۲/۲۱ = ۲×۲/۳
= ۸/۳ = ۲ ۲/۳
مثال ۲ ۲۳ ۲/۳ × ۵ = ۲۳×۵ + ۲/۳×۵
= ۱۱۵ + ۱۰/۳ = ۱۱۵ + ۳ ۱/۳
= ۱۱۸ ۱/۳
مثال ۳ ۹۹/۱۰۰ را در ۵۷ ضرب کنند :
۹۹/۱۰۰ = ۱ - ۱/۱۰۰
۵۷ × ۹۹/۱۰۰ = ۵۷ - ۵۷/۱۰۰
= ۵۶+۱ - ۵۷/۱۰۰
= ۵۶ + ۴۳/۱۰۰ = ۵۶ ۴۳/۱۰۰
مثال ۴ ۹۹ ۹۹/۱۰۰ را در ۷ ضرب کنند


علم حساب ۱
۲۷۵
۱/۱۰۰ - ۱۰۰ = ۹۹ ۹۹/۱۰۰
۷/۱۰۰ - ۱ + ۴۹۹ ۷/۱۰۰ - ۶۰۰ = ۷ * ۹۹ ۹۹/۱۰۰ ..
۴۹۹ ۹۳/۱۰۰ = ۹۳/۱۰۰ + ۴۹۹ =
امثله نمبر ۶۹
ضرب کنید :-
(۱) ۲/۳ در ۷ (۲) ۶/۸ در ۸ (۳) ۱۱/۱۲ در ۱۱
(۴) ۳/۷ در ۹ (۵) ۸/۱۵ در ۱۰ (۶) ۱۳/۱۰ در ۱۵
(۷) ۱۷/۵۰ در ۳۰ (۸) ۱:۱ در ۳۰۳۰
(۹) ۲/۱۵ در ۲۱ (۱۰) ۷/۲۲ در ۳۶ (۱۱) ۱۵/۳۴ در ۵۱
(۱۲) ۱۹/۵۶ در ۷۰ (۱۳) ۱۳۷/۴۰ در ۱۱۰ (۱۴) ۴۷/۱۱۲ در ۱۴۴
(۱۵) ۱۳/۳۸ در ۵۷۰ (۱۶) ۱۲/۱۶۹ در ۹۱
(۱۷) ۳ ۱/۲ در ۴ (۱۸) ۴ ۵/۸ در ۶
(۱۹) ۷ ۳/۷ در ۹ (۲۰) ۸ ۵/۱۳ در ۱۲
(۲۱) ۲ ۲۷/۳۵ در ۱۴ (۲۲) ۵ ۷/۳۶ در ۱۲
(۲۳) ۲۹ ۶/۸ در ۱۱ (۲۴) ۹ ۲۲/۴۹ در ۲۱
(۲۵) ۳ ۱۷/۱۸ در ۵۴ (۲۶) ۴ ۱۱/۱۲ در ۲۴۹
(۲۷) ۳ ۴۳/۱۱۲ در ۱۴۱ (۲۸) ۲۳/۴۴۰ در ۸۸
(۲۹) ۲۹ در ۹۹/۱۰۰ (۳۰) ۳۹ در ۹۸/۱۰۰


علم حساب
۲۷۶
(۳۱) ۹۹۹/۱۰۰۰ در ۱۹ (۳۲) ۷۸۰/۷۹۰ در ۴۵
(۳۳) ۹۹/۱۰۰ در ۹ (۳۴) ۹/۱۰ در ۳۹
(۳۵) ۹۹۹/۱۰۰۰ در ۲۳ (۳۶) ۹۹/۱۰۰ در ۳۲
(۳۷) ۹۷/۱۰۰ در ۲۱ (۳۸) ۲۹/۳۰ ۳۱۹ در ۲۰
(۳۹) ۷ روپیه ۷/۱۲ شاهی در ۵
(۴۰) ۹ روپیه ۶/۱۳ شاهی در ۹
(۴۱) ۷ روپیه ۳ آنه ۳/۴ پائی در ۷
(۴۲) ۸ روپیه ۳ آنه ۷/۸ پائی در ۶
(۴۳) ۴ روپیه ۵/۱۱ شاهی در ۱۱
(۴۴) ۳ روپیه ۳/۱۶ پیسه در ۱۲
۱۱۴ طریق تقسیم کدام کسر بر عدد صحیح
این است که مخرج کسر مفروض را در عدد صحیح
ضرب کنند اما در صورت هیچ تغییر نباید کرد *
مثلاً ۲/۳ ÷ ۵ = ۲/۳×۵ = ۲/۱۵ (زیرا که ۲/۱۵
حصه یک احد مساوی پنجم حصه دو ثلث
یک احد می باشد)
مثال ۷۱/۲ ÷ ۱۰ = ۱۵/۲ ÷ ۱۰ = ۱۵/۲×۱۰
۳/۴ = ۳/۲×۲ =
مثال ۳۵۲۹/۴ را بر ۵ تقسیم کنید :-


علم حساب ا
۲۷۷
۵( ۳۷۵۹ ۳/۴
۴ ۴ باقی و ۵ ۷ خارج قسمت
اکنون ۴/۳ : ۵ = ۱۲/۴ : ۵ = ۱۲/۱۵
۵ : ۳۷۵۹ ۳/۴ = ۵۱ ۱۲/۱۵ جواب
تنبیہ - در تقسیم اعداد صحیح بر اعداد صحیح
خارج قسمت کامل را در کسر ظاهر کرده میتوانیم
مثلاً ۳۲۰ : ۹ = ۳۲۰/۹
= ۳۵ ۵/۹ جواب
امثله نمبر ۷۰
تقسیم کنید :-
(۱) ۱/۲ بر ۴ (۲) ۲/۳ بر ۵ (۳) ۳/۴ بر ۷
(۴) ۵/۹ بر ۷ (۵) ۴/۱۲ بر ۶ (۶) ۲۱/۲۹ بر ۲۸
(۷) ۵۵/۷۲ بر ۲۲ (۸) ۹۹/۷۲۰ بر ۱۱ (۹) ۷۰۰/۷۲۰ بر ۵
(۱۰) ۷۶/۸۹ بر ۲۲ (۱۱) ۱۲۱/۱۴۰ بر ۸۸ (۱۲) ۶۳/۱۲۱ بر ۵۴
(۱۳) ۵۴/۶۵ بر ۱۳۵ (۱۴) ۶۴/۷۱ بر ۱۶۰
(۱۵) ۱۲۵/۱۲۶ بر ۹۵ (۱۶) ۱۴۵/۳۴۲ بر ۸۷
(۱۷) ۶ ۱/۳ بر ۴ (۱۸) ۳ ۳/۴ بر ۹
(۱۹) ۳ ۲/۵ بر ۸۵ (۲۰) ۵/۶ ۴ بر ۱۱


علم حساب ۱ ۲۷۸

(۲۱) ۱۶۲/۳ بر ۱۵ (۲۲) ۴۴/۹ بر ۵۰
(۲۳) ۲۰۳۵/۶ بر ۲۱ (۲۴) ۲۲/۷ بر ۴۰
(۲۵) ۲۱۳۱/۳ بر ۵ (۲۶) ۷۳۵/۹ بر ۶
(۲۷) ۱۳۶۳/۴ بر ۴ (۲۸) ۱۰۰۱۱/۱۳ بر ۱۵
(۲۹) ۳۳۳۱۴/۲۰ بر ۲۱ (۳۰) ۳۵۶۱/۳ بر ۳۳
(۳۱) ۹۹۹۵/۱۵ بر ۱۶ (۳۲) ۷۲۹۱۰/۱۳ بر ۱۹
(۳۳) ۳۴۲۲/۷ بر ۱۵ (۳۴) ۳۹۱/۲ بر ۲۴
(۳۵) ۱۰ روپیه ۲ شاهی ۲۱/۲ پیسه بر ۸
(۳۶) ۲۲ روپیه ۱۳ آنه ۳۳/۴ پائی بر ۹
(۳۷) ۲۰ روپیه ۷ شاهی ۳/۸ ۴ پیسه بر ۱۱
(۳۸) ۹۹ پوند ۱۹ شلنگ ۱۱۱۱/۱۲ پنس بر ۱۳
در امثلۀ ذیل خارج قسمت کامل را معلوم
کنید :- خارج قسمت کامل

(۳۹) ۷۲۰ بر ۹ (۴۰) ۱۳۴۶ بر ۷
(۴۱) ۱۰۰۰ بر ۲۳ (۴۲) ۱۲۳۴ بر ۱۱
(۴۳) ۲۹ روپیه ۷ شاهی بر ۷ روپیه ۱ شاهی *
(۴۴) ۲ روپیه ۱۴ آنه ۶ پائی بر یک آنه ۹ پائی *
(۴۵) ۷۲۸ روپیه ۱۱ شاهی بر ۳ روپیه ۷ شاهی *
(۴۶) ۱۰۰ پوند ۷ شلنگ ۱/۲ ۶ پنس بر ۱۳ شلنگ


علم حساب
۲۷۹

۸ پنس *
(۴۷) ۲۰ روپیه ۸ شاهی ۳ پیسه بر ۸ *
(۴۸) ۱۳ روپیه ۱۲ آنه ۶ پائی بر ۱۱ *
(۴۹) ۴۲۰ روپیه ۷ شاهی ۳ پیسه بر ۱۳ *
(۵۰) ۱۰۰ روپیه ۳ آنه ۱۱ پائی بر ۱۶ *
(۵۱) ۱۷ روپیه ۷ شاهی ۲ پیسه بر ۵ *
(۵۲) ۵۹ پوند ۱۹ شلنگ ۱۱ پنس بر ۱۵ *

۱۱۵ مفهوم تعریف ضرب که در دفعه ۳۰
بیان کرده شده این است که مضروب فیه
بالضرور عدد صحیح باشد و اگر مضروب فیه کسر
پس همان تعریف ضرب شامل جمیع افراد نی
باشد بنابر آن یک تعریف عام برائے ضرب
در ذیل درج کرده میشود *
حد مفهوم ضرب کدام عدد در عدد دیگر
این است که در مضروب آن همان عمل
نموده شود که برای حاصل نمودن مضروب
فیه در احد کرده شده است *


علم حساب ۱ ۲۸۰

تشریح
چونکه برای حصول عدد ۳ واحد سه مرتبه
گرفته میشود بنابرین از ضرب کدام عدد در ۳
مراد این است که آن عدد سه مرتبه گرفته شود
باز اگر احد در سه حصه مساوی تقسیم کرده شود
از گرفتن دو حصه از حصص مذکور ۲/۳ حاصل
می شود بنابرین مفهوم ضرب کدام عدد در ۲/۳
این است که آن عدد در سه حصه مساوی تقسیم
کرده شود و ازین حصص ۲ حصه گرفته شود -
یعنی برای حصول حاصل ضرب کدام عدد در
۲/۳ لازم است که آن عدد را بر ۳ تقسیم نموده
ماحصل در ۲ ضرب کرده شود *
مثال ۳/۵ را در ۲/۷ ضرب کنید -
چونکه ۳/۵ ÷ ۷ = ۳/۷x۵ و ۲ x ۳/۷x۵
۲ x ۳ / ۷ x ۵ =
۶/۳۵ = ۲ x ۳ / ۷ x ۵ = ۲/۷ x ۳/۵ ∴
بنابرین قاعده این است که جمیع صورت ها را
با هم ضرب نموده صورت و جمله مخارج را با هم


علم حساب ۱
۲۸۱

ضرب داده مخرج حاصل ضرب مطلوب بسازید.
تنبیه - برای ضرب مسلسل سه یا زیاده
کسور نیز همین قاعده استعمال میشود.
پس ظاهر است که ۲/۵ × ۳/۵ = ۳/۵ × ۲/۵
۱۱۶ کسر مضاف یا کسر الکسر کسری است
که دران کسر کدام کسر شامل باشد.
مثلاً ۱/۲ من ۳/۴ و ۵/۴ من ۷/۸ من ۹/۱۰
مفهوم ۱/۲ من ۳/۴ این است که ۱/۲ را در ۴
حصه مساوی تقسیم نموده سه چند کرده شود
بنابرین ۱/۲ من ۳/۴ = ۱/۲ × ۳/۴ یا ۳/۴ × ۱/۲
مثال ۴/۳ ۳ من ۳/۸ ۹ = ۳/۸ ۹ × ۴/۳ ۳ = ۳۲/۹ × ۷۵/۸
= ۳۲ × ۷۵ / ۹ × ۸ = ۱۶ × ۲۵ / ۳ × ۲
= ۴۲۵ / ۱۲ = ۵/۱۲ ۳۵ جواب
تنبیه - باید دانست که قبل از ضرب لازم
است که اجزای مشترک محو کرده شود.

امثله نمبر ۷۱

ضرب کنید :-
(۱) ۲/۳ در ۵/۶ (۲) ۷/۸ در ۳/۴


علم حساب ۲۸۲

(۳) ۵/۹ در ۳/۴ (۴) ۱۲/۲۵ در ۱۰/۹
(۵) ۲۹/۷۴ در ۶۶/۱۳ (۶) ۱۸/۶۵ در ۳۹/۲۰
(۷) ۲۷/۵۱ در ۳۲/۶۵ (۸) ۳۲/۸۵ در ۳۴/۸۱
(۹) ۵۳/۸ در ۸/۳۲ (۱۰) ۴۳/۴ در ۵/۶
(۱۱) ۱۷/۳۹ در ۲۵/۱۲ (۱۲) ۳۴/۴۹ در ۱/۲ ۳
(۱۳) ۲/۱۱ ۴ در ۱/۶ ۷ (۱۴) ۴/۷ ۷ در ۱/۲ ۳
(۱۵) ۳۲/۵ ۲ در ۱۲/۱۳ ۱ (۱۶) ۲۶/۷ ۴ در ۱/۱۰ ۳
(۱۷) ۲۵/۷ ۲ در ۳۱/۴ ۳ (۱۸) ۳۱/۲ ۳ در ۲۱/۵ ۲
(۱۹) ۵/۱۱ ۵ در ۵۱/۷ ۵ (۲۰) ۳۳/۸ ۳ در ۵۵/۶ ۴
(۲۱) ۲۱/۶ ۲ در ۴۱/۳ ۲

مفرد کنید :-
(۲۲) ۳۱/۴ من ۲۱/۶ ۲
(۲۳) ۱/۴ ۱ من ۴۱/۶ من ۳۱/۳
(۲۴) ۲۱/۴ در ۳۱/۳ در ۴۱/۵
(۲۵) ۴/۱۱ من ۱۲/۳ × ۷۱/۵
(۲۶) ۱۱/۳ × ۲۲/۳ من ۴۲/۳
(۲۷) ۱۳/۴ × ۲۱/۲ × ۳۵/۶
(۲۸) ۱/۲ من ۲۱/۴ × ۳۳/۵ من ۹
(۲۹) ۳۲/۳ من ۲۳/۴ × ۴ × ۷۱/۵


علم حساب
۲۸۳
(۳۰) ۲/۳ من ۶/۱۳ من ۳۹/۱۶
(۳۱) ۳ ۲/۵ × ۲ ۳/۴ من ۱/۱۹ × ۱/۴۶
(۳۲) ۴ ۱/۶ × ۲ ۲/۳ × ۱ ۱/۵ من ۲ ۱/۴
(۳۳) ۱/۱۳ من ۳/۴ من ۲ ۱/۲
(۳۴) ۳/۴ × ۷/۸ × ۱/۶ × ۴/۲۱ ۱/۲
(۳۵) ۱/۲ من ۲/۳ من ۱/۴ من ۳/۵ من ۵/۶
(۳۶) ۲ ۱/۴ من ۳ ۱/۲ × ۱/۵ من ۲ ۱/۳ × ۱ ۱/۳
(۳۷) ۴/۵ من ۹ ۱/۳ × ۷ ۲/۳ من ۶/۸ من ۵/۳
۷ ۱ امثال ۲۹ پول را به انچ تحویل
کنند
پول
۲۹
۵ ۱/۴
۱۲۵ = ۵ × ۲۹
۱۴ ۱/۲ = ۱/۲ × ۲۹ = ۲ ÷ ۲۹
۱۵۹ ۱/۲ گز
۳
۴۷۸ ۱/۲ فث
۱۲
۵۷۴۲ انچ جواب


علم حساب ۲۸۴
امثله نمبر ۷۲
به انچ تحویل کنید : -
(۱) ۷ پول * (۲) ۱۳ پول * (۳) ۲۹ پول *
(۴) ۳۹ پول * (۵) ۴۹ پول *
(۶) ۴ فرلانگ و ۳ پول ۵ گز*
(۷) ۱۰ میل ۵ فرلانگ ۳ گز*
به مربع انچ تحویل کنید : -
(۸) ۷ مربع پول * (۹) ۱۳ مربع پول *
(۱۰) ۲۹ مربع پول * (۱۱) ۳۹ مربع پول *
(۱۲) ۴۹ مربع پول * (۱۳) ۹ ایکڑ ۲ روڈ ۷ پول *
(۱۴) ۱ مربع میل ۳ ایکڑ ۱۰ پول *
۱۱۸ تقسیم یک کسر بر کسر دیگر عکس ضرب
میباشد - بنابرین باید که مقسوم علیه معکوس
کرده شود یعنی صورت را مخرج و مخرج را
صورت ساخته عمل ضرب کرده شود *
مثال ۲۱ را بر ۳۵ تقسیم کیند :-
از روی قاعده مندرجه فوق باید که
مقسوم علیه معکوس کرده شود -


۲۸۵
لهذا ۲/۱۱ : ۳/۵ = ۲/۱۱ × ۵/۳ = ۱۰/۳۳

دلیل عمل

اگر ۲/۱۱ بر ۳ تقسیم کرده شود حاصل ۲ / ۱۱×۳
= ۲/۳۳ خواهد بود و اگر بجای تقسیم بر ۳ بر ۳/۵
تقسیم کردن مطلوب باشد طریق عمل حسب ذیل
خواهد بود - چونکه حصهٔ پنجم سه مساوی ۳/۵
است بنا بر آن خارج قسمت که از تقسیم
۲/۱۱ بر ۳ حاصل میشود خمس آن خارج
قسمت ست که از تقسیم ۲/۱۱ بر ۳/۵ می
بر آید پس معلوم شد که برای دریافت
نمودن اصل خارج قسمت باید که ۲/۳۳ در ۵
ضرب نموده شود بنا بران خارج قسمت = ۲/۳۳ × ۵
= ۱۰/۳۳ است *
تنبیه - قبل از عمل تقسیم باید که کسور
مرکب غیر واجب و کسور مضاف مفرد ساخته
شود *
مثال ۴ ۱/۳ را بر ۲ ۳/۴ تقسیم کنید :-
۱۳/۳ ÷ ۱۱/۴ = ۱۳/۳ × ۴/۱۱ = ۵۲/۳۳ = ۱ ۱۹/۳۳


۲۸۶

مثال ۲ ۴/۲ من ۷/۶ را بر ۱۵/۱۶ من ۷ تقسیم
کنید :-
(۷ × ۱۵/۱۶) ÷ (۷/۶ × ۲/۴)
= ۷/۴ × ۶/۷ × ۱۶/۱۵ × ۱/۷ = ۱۶ × ۷ × ۳ / ۷ × ۱۵ × ۸ × ۴
= ۲ × ۸ × ۷ × ۳ / ۷ × ۵ × ۳ × ۸ × ۲ × ۲ = ۱ / ۵ × ۲ = ۱/۱۰ جواب

مثال ۳ ۳/۵ حصه یک عدد ۴ میباشد پس آن
عدد را معلوم کنید -
چونکه حاصل ضرب عدد مطلوب در ۳/۵ چهار میباشد -
:: عدد مطلوب = ۴ ÷ ۳/۵ = ۴/۱ × ۵/۳ =
= ۲۰/۳ = ۶ ۲/۳ جواب

امثله نمبر ۷۳
تقسیم کنید :-
(۱) ۳/۴ را بر ۲/۵ (۲) ۳/۴ را بر ۶/۷
(۳) ۷/۱۲ را بر ۲۱/۳۶ (۴) ۵۶/۹۹ را بر ۴۲/۷۷
(۵) ۳ ۱/۲ را بر ۲ ۱/۲ (۶) ۷ ۶/۷ را بر ۹/۱۶
(۷) ۲۲/۷ را بر ۱ ۱/۲۱ (۸) ۴۵/۱۸ را بر ۵۰/۳۳
(۹) ۱۱ ۵/۲۵ را بر ۳/۵ (۱۰) ۱۶ ۴/۳ را بر ۱۲ ۱/۲
(۱۱) ۴۴/۷۵ را بر ۵/۱۵ (۱۲) ۱۱/۱ را بر ۱۲ ۱/۲


۲۸۷
حساب - ۱
(۱۳) ۳/۴ ۱۲ را بر ۱/۴ ۱ (۱۴) ۱/۵ ۱۳ را بر ۱/۲ ۲
(۱۵) ۱/۵ ۱۰ را بر ۱/۲ (۱۶) ۹ را بر ۲۲/۲۳
(۱۷) ۳/۴ ۴ را بر ۵/۶ ۵ (۱۸) ۱/۳ ۱۱ را بر ۱/۲ ۷
(۱۹) ۱۰ را بر ۱/۳ ۷ (۲۰) ۷۶ را بر ۱/۳ ۲۸
(۲۱) ۳/۴ من ۱/۲ ۴ را بر ۱/۲ ۷ من ۳/۴ ۳
(۲۲) ۱/۲ ۳ * ۳/۴ ۶ را بر ۱/۲ ۱ * ۱۴
(۲۳) ۱/۲ ۴ + ۱/۳ ۷ را بر ۳/۴ ۴ - ۱/۲ ۲
(۲۴) ۳/۴ ۳ من ۱/۳ ۳ را بر ۷ - ۱/۲ ۳
(۲۵) ۱/۲ حصهٔ یک عدد ۱۴ است پس آن عدد
را معلوم کنید *
(۲۶) ۳/۴ ۳ چند یک عدد ۱/۲ ۲ میباشد پس آن
عدد را دریافت کنید *
(۲۷) آن عدد را معلوم کنید که ۳/۴ حصهٔ آن
مساوی ۴/۵ من ۱/۲ باشد *
(۲۸) ۱/۲ ۳ من ۱/۳ ۴ من یک عدد برابر ۷ میباشد
پس آن عدد را دریافت کنید *
(۲۹) ۱/۲ من ۳/۴ من یک عدد برابر ۱/۳ ۳ من
۱۰ می باشد پس آن عدد را دریافت
کنید *


حساب - ١
٢٨٨
(٣٠) از رقوم ذیل کدام رقم کلان تر میباشد:-
١/٢ ٣ ÷ ١/٢ ٦ یا حاصل ضرب مسلسل
١/٢ ٤ و ٢/٣ ٥ و ١/٢ ٦ +

عاد اعظم و ذو اضعاف اقل کسور
١١٩ - اطلاق تعریف عاد اعظم و ذو اضعاف اقل
که قبل ازین در باب اعداد صحیح ذکر شده است
بر کسور نیز میشود بشرطیکه مفهوم تقسیم کامل این
باشد که خارج قسمت کامل عدد صحیح است *
قاعده - برای دریافت نمودن عاد اعظم
یا ذو اضعاف اقل کسور جمیع کسور را هم مخرج
کنید و بعد ازان عاد اعظم یا ذو اضعاف اقل
صورت های جدید را معلوم نموده آن را بالا و
مخرج مشترک را زیر آن بنویسید *
مثال (عاد اعظم و ذو اضعاف ٣/٤ و ٥/٦ و ١٥/١٦
را معلوم کنید :-
کسور مفروضه = ١٢/١٦ و ٤٠/١٦ و ١٥/١٦ می باشد
عاد اعظم ١٢ و ٤٠ و ١٥ = ١
و ذو اضعاف اقل ١٢ : ٤٠ و ١٥ = ١٢٠


حساب - ۱
۲۸۹
عاد اعظم مطلوب = ۱/۱۶
ذو اضعاف اقل مطلوب = ۱۲۰/۱۶ = ۱۵/۲
= ۷ ۱/۲
قواعد ذیل مفید تر و آسان تر میباشند:-
(۱) عاد اعظم دو یا زیاده کسور (که در حدود
بدرجه غایت مختصر باشند) کسریست که صورت
آن برابر عاد اعظم صورت ها و مخرج آن برابر
ذو اضعاف اقل کسور معلومه با شد *
(۲) ذو اضعاف اقل دو یا زیاده کسور (که در
حدود بدرجه غایت مختصر باشند) کسریست که
صورت های آن برابر ذو اضعاف اقل
صورت ها و مخرج آن برابر عاد اعظم
مخرج های کسور معلومه باشد *
مثال ۲ عاد اعظم و ذو اضعاف اقل ۲/۱۲ و
۳/۱۶ و ۹/۲۰ را معلوم کنید :-
کسور مختصر معلومه ۱/۶ و ۳/۱۶ و ۹/۲۰ میباشند
(۱) عاد اعظم صورت ها = ۱ و ذو اضعاف اقل
مخرج ها = ۲۴۰
عاد اعظم مطلوب = ۱/۲۴۰


حساب - ۱
۲۹۰
(۲) ذو اضعاف اقل صورت ها = ۸ و عاد اعظم
مخرج ها = ۱
:. ذو اضعاف اقل مطلوب = ۸/۱ = ۸

امثله نمبر ۷۴
عاد اعظم و ذو اضعاف اقل کسور ذیل را
دریافت کنید :-
(۱) ۱/۳ و ۱/۲ (۲) ۹/۱۶ و ۳/۴
(۳) ۴/۲۱ و ۱۴/۳۹ (۴) ۲/۳ و ۵/۶ و ۷/۹
(۵) ۲/۵ و ۵/۶ و ۷/۱۵ (۶) ۳ ۱/۲ و ۵ ۱/۴ و ۷/۱۰
(۷) ۲۹/۳۲ و ۹/۸ و ۳ ۱/۲ (۸) ۶/۷ و ۸ ۲/۵ و ۵۵/۵۶
(۹) ۲ ۱/۲ و ۳ ۱/۴ و ۴ ۱/۲ (۱۰) ۳ و ۵/۶ و ۱۰ ۱/۲
(۱۱) ۱۱/۲۵ و ۸۸/۳۳ و ۴
(۱۲) ۳۷/۷۸ ۱ و ۵/۶۵ ۲ و ۳۵/۳۹ ۵
(۱۳) کلان ترین طول را دریافت کنید که در
۷ ۱/۲ فُت و ۴ ۱/۲ فُت چند مرتبه کامل
شامل باشد :
(۱۴) خورد ترین اعداد را معلوم کنید که اگر آن
بر هریکی از ۵/۶ از ۳/۴ و ۱۲/۳۵ تقسیم


۲۹۱
کرده شود خارج قسمت در هر صورت عدد
صحیح باشد :
(۱۵) چهار ساعت در یک وقت صدا کردند
ساعت اول بعد از هر ۱ ثانیه و دوم بعد
از هر ۱/۲ ۱ ثانیه و سوم بعد از هر ۱/۳ ۱ ثانیه
و چهار بعد از هر ۱/۴ ۱ ثانیه صدا میکنند ۔ پس
معلوم کنید که بعد از چند عرصه باز ساعت ہائے
مذکور در یک وقت صدا خوا ہند کرد :
امثلہ نمبر ۷۵ - متفرق
(۱) کدام عدد با ۱/۲ ۳ من ۵/۶ جمع کرده شود
که حاصل جمع ۹ باشد؟
(۲) کدام عدد است که از ۱/۳ ۳ تفریق کرده شود
و باقی ۱/۲ ۲ باشد ؟
(۳) از کدام عدد ۱/۲ ۴ تفریق کرده شود که باقی
۴/۹ من ۵/۶ باشد ؟
(۴) کدام عدد است که در ۲/۳ + ۵/۶ ضرب
کرده شود و حاصل ضرب ۳/۴ – ۵/۸
باشد ؟


۲۹۲
(۵) برکدام عدد ۵/۱۲ تقسیم کرده شود که خارج
قسمت ۸ باشد؟
(۶) ۱/۲-۱/۳ چند مرتبه در ۱/۲+۱/۳ شامل
است؟
(۷) اگر خارج قسمت ۲۱/۲ باشد پس معلوم
کنید که ۷۱/۲ بر کدام عدد تقسیم شده
است؟
(۸) اگر مقسوم علیه ۵/۱۲ و خارج قسمت ۵/۸
حصه مقسوم علیه باشد مقسوم را معلوم
کنید*
(۹) قیمت ۲۱۷ سیر بشرح ۵۱/۲ شاهی فی سیر
معلوم کنید*
(۱۰) قیمت ۳۲۵ من بشرح ۲ روپیه و شاهی
۴۱/۲ پیسه فی من معلوم کنید*
(۱۱) وزن ۱۲۵ صندوق چه قدر خواهد بود اگر
وزن یک صندوق ۷۵/۸ خورد پا شد؟
(۱۲) ۷۲۰ روپیه ۹/۱۹ حصه کدام رقم میباشد؟
(۱۳) آن رقم را معلوم کنید که سه خمس آن
۳۰ روپیه باشد*


۲۹۳
(۱۴) کلان ترین کسور ذیل را دریافت نمائید : -
۴ ۱/۲ : ۳ ۱/۳ یا ۴ ۱/۲ × ۳ ۱/۳ یا ۴ ۱/۲ - ۳ ۱/۳ یا
۴ ۱/۲ + ۳ ۱/۳
(۱۵) آن عدد را معلوم کنید که اگر ازان ۱/۲ - ۱/۳
تفریق نموده با حاصل ۱/۲ من ۱/۳ جمع کرده
شود مجموعه برابر ۱/۲ + ۱/۳ باشد :
(۱۶) خورد ترین آن کسور را معلوم کنید که اگر آنها
با ۲/۵ جمع شوند حاصل عدد صحیح باشد :
(۱۷) ا ب را از روپیه خود یک ثلث میدهد
و ب ج را از حصه خود یک ربع و ج
د را از حصه خود یک خمس میدهد پس
دریافت کنید که برای د کدام کسر روپیه
ا میرسد :
(۱۸) اگر ۳/۵ حصه از زیر من نقصان شود کدام
حصه آن نزد من باقی میماند ؟
(کسر مطلوب = ۱ - ۳/۵ = ۲/۵)
(۱۹) ۱/۵ حصه یک ستون در گل و ۱/۳ حصه آن
در آب و ۶ فٹ بالای سطح آب
میباشد پس معلوم کنید که طول آن ستون


حساب-۱
۲۹۴
چه قدر میباشد ؟
{ 1/2 + 1/5 = 7/10 و 1 - 7/10 = 3/10 }
: 3/10 حصه ستون = 6 فٹ
: کل طول ستون = 6 فٹ / 3/10
= 6 * 10/3 فٹ = 20 فٹ }
(۱۹) یک کتاب ۲۵ صفحه دارد و یک بچه ۱۵
صفحه آن را خوانده پس دریافت کنید که
کدام کسر از کل کتاب هنوز باقی است +
(۲۰) چند روپیه بر 3 نفر ا و ب و ج تقسیم
شده است و آ 1/2 حصه و ب 2/5 حصه
آن را یافته است پس معلوم کنید که
به ج چه قدر رسیده +
(۲۱) شخصی مالک 5/16 حصه یک جائداد است
او 1/5 حصه خود را می فروشد پس معلوم
کنید کدام حصه آن جائداد نزدش باقی
میماند +
(۲۲) سوداگری مالک 12/25 حصه یک جائداد
است و او 5/12 حصه را از ملکیت خود
فروخته پس معلوم کنید که کدام حصه کل


حساب - ۱
۲۹۵
جائداد نزدش باقی است *
(۲۳) اگر من از روپیه خود اول ۳/۴ حصه و باز
از باقی مانده ۱/۶ حصه خیرات کنم پس
معلوم کنید که نزد من چه قدر باقی خواهد
ماند *
(۲۴) شخصی ۱/۵ حصه از جائداد خود به پسر کلان
و ۱/۴ به پسر دوم و ۱/۳ حصه باقی مانده
به پسر سوم داد پس معلوم کنید که از
جائداد او چه قدر نزدش باقی مانده
است *
(۲۵) شخصی در یک بازی دفعه اوّل یک ربع
از روپیه خود و دفعه دوم از روپیه باقیمانده
یک خمس و دفعه سوم چهار خمس از باقی
مانده باخت پس معلوم کنید که کدام کسر
از اصل روپیه هنوز نزد او باقی است *
(۲۶) اگر ۱/۴ ۱ من ۲/۶ از یک نان خورده شود
معلوم کنید که چه قدر ازان باقی میماند *
(۲۷) شخصی ۵/۱۲ حصه قرض خود را ادا نموده و
۲۴ روپیه هنوز بر ذمه او باقی است


۲۹۶
پس مقدار کل قرض او را دریافت نمائید*
(۲۸) شخصی ۱/۴ حصه از تنخواه خود در کرایهٔ خانه و
خرچ خوراک و ۱/۸ حصه در لباس خود صرف
میکند و ۱/۱۰ حصه در خیرات میدهد و سالی
۳۱۸ روپیه پس انداز می کند پس
معلوم کنید که آید سالانه او چه قدر
می باشد *
(۲۹) یک طفل ۱/۳ حصه روپیه خود را به یک
رفیق و ۲/۵ حصه روپیه باقی مانده را به
رفیق دیگر داده و اکنون نزد او ۴ شاهی
میباشد پس معلوم کنید که اول پیش او
چه قدر روپیه بود *
(۳۰) شخصی ۲/۱۱ حصه مسافت در کالسکه و ۵/۳۲
حصه در ریل و ۹ میل باقی مانده را پیاده
طے نمود پس معلوم کنید که شخص مذکور کل
چند میل سفر کرده است *
(۳۱) ۱/۳ حصه یک چوب سرخ و ۱/۴ نارنجی و
۱/۱۲ زرد و ۱/۸ سبز و ۱/۱۰ کبود و ۱/۹۶
نیلگون است و ۳۰۲ انچ باقی مانده


۲۹۷
رنگ بنفشئی دارد پس طول کل چوب
مذکور را معلوم کنید :
(۳۲) در یک خانه دان شاهی ثلث همه شاهان
همنام یکدیگر بودند و ربع آنها همنام یکدیگر و
ثمن آنها همنام یکدیگر و ۱/۱۲ آنها همنام یکدیگر ده
پادشاه اسمائی متفرقه داشتند پس معلوم کنید
که تعداد پادشاهان همنام چند است؟
(۳۳) اگر برای یک بچه ثلث نان داده شود
برای ۱۰۰ بچه چند نان بکار خواهد بود؟
(۳۴) در کدام عدد ۳۱۱۱/۵۶۱۲ ضرب کرده شود که
ما حصل خورد ترین اعداد صحیح باشد؟
(۳۵) مختصر نمائید:-
۷ روپیه ۵ شاهی - ۱ خروار ۵ من
۱۴ روپیه ۵ شاهی - ۴ خروار ۵ من
(۳۶) چند مرتبه ۱/۶ از ۷ تفریق کرده شود که
باقی از ۳ کم نباشد؟
(۳۷) از یک ریسمان که طول آن ۲۰ فٹ است
چند پاره نقد ۲/۱۲ فٹ بریده شده - پس
معلوم کنید که حصهٔ باقی ماندهٔ ریسمان کدام


۲۹۸
کسر یک پاره خواهد بود ؟
(۳۸) یک حوض دو انبوبہ دارد که یکی آن را پر
و دیگر خالی میکند از انبوبہ اول فی دقیقہ
۳/۴ گیلن آب می آید و از دوم فی دقیقہ ۵/۸ گیلن
آب بر می آید پس اگر هر دو انبوبہ دران وقت
باز نموده شود که در حوض مذکور ۸۱ گیلن آب موجود
باشد پس معلوم کنید که در چند دقیقه حوض خالی خواهد شد؟
(۳۹) مجموعہ دو چند یک عدد و ربع آن ۱/۴ ۷
میباشد پس آن عدد را معلوم کنید :
(۴۰) آن عدد را معلوم کنید که ۱/۲ حصّہ آن از ۱/۳
حصّہ آن بقدر ۳/۴ ۱ زیاده باشد :
(۴۱) کدام اعداد صحیح بہ ۵/۹ ۱۲ و ۳/۴ ۱۰ قریب تر
میباشند ؟ دلائل جواب را نیز بیان کنید :
(۴۲) چند دانہ سیب بر ۳ شخص تقسیم شده
است اول را ۵/۱۲ و دوم را ۱/۶ حصّہ
کل تعداد داده شد و آنچه باقی مانده بہ شخص
سوم رسید- پس معلوم کنید که اقل تعداد
سیب چہ قدر باشد کہ بدون بُریدن کدام
دانہ کل سیب با تقسیم شود :


۲۹۹

باب بیست و چهارم

کسور ملتف

۱۲۰ پیش ازین بیان شده است که
کسر مفرد کسری میباشد که صورت و مخرج آن
اعداد صحیح باشند - مثلاً ۳/۴ و ۵/۸
کسر ملتف کسری ست که از صورت و مخرج
آن یکی یا هر دو بر کسر یا اعداد مخلوط یا کسور مضاف
مشتمل باشند مثلاً :-
۲/۳/۵ و ۶/۲ ۱/۲ و ۳ ۲/۵/۴ ۲/۳ و ۱ ۱/۲ * ۲/۳/۳ ۱/۲ من ۲ ۲/۳
و غیره *

۱۲۱ کسور ملتف را بطریق ذیل حل میکنند :-

مثال ۲/۳/۵ (= ۲/۳ / ۵ = ۲/۳ / ۵/۱)
= ۲/۳ * ۱/۵ = ۲/۱۵


٣٠٠

مثال ۲ ۵/۲ ÷ ۶ (= ۱/۲ ۲ ÷ ۶ = ۵/۲ ÷ ۶/۱)
= ۶/۱ × ۵/۲ = ۱۲/۵ = ۲ ۲/۵

مثال ۳ ۱۳/۴ / ۳ ۱/۵ (= ۳ ۱/۵ ÷ ۱۳/۴ = ۱۶/۵ ÷ ۱۳/۴)
= ۱۶/۵ × ۴/۱۳ = ۶۴/۶۵

مثال ۴ ۴/۵ + ۱/۴ / ۲/۳ من ۲ ۳/۴ = ۴/۵ + ۱/۴ / ۲/۳ × ۱۱/۴ = ۱۳/۲۰ / ۲۲/۱۲ = ۱۳/۲۰ × ۱۲/۲۲ = ۳۹/۱۱۰

تنبیه - برای حل کردن سوالات کسور ملتف طریق ذیل نیز استعمال میشود :-

مثال ۵ مختصر کنید :- ۴ ۱/۲ - ۳ ۱/۳ / ۳/۴ + ۵/۶

اول اعداد مخرج و صورت را در ۱۲ که ذو اضعاف اقل ۲ و ۳ و ۴ و ۶ است ضرب کنید - بنابراین کسر مفروض = ۵۴ - ۴۰ / ۹ + ۱۰ = ۱۴/۱۹ لاكن طریق مذکور شاذ و نادر استعمال می شود *


۳۰۱
امثله نمبر ۷۶
مختصر کنید :-
(۱) ۳ ۱/۲ / ۵ (۲) ۲۱/۸ / ۳۵/۴۸ (۳) ۱۰ ۲/۳ / ۵ ۱/۹
(۴) ۹۹ ۱/۱۰ / ۲۴ ۲/۵ (۵) ۲/۵ - ۳ / ۲/۳ + ۳ (۶) ۳/۴ / ۳/۴ × ۵/۹
(۷) ۶ ۱/۲ - ۳ ۱/۴ / ۳/۴ ÷ ۵/۸ (۸) ۱ ۱/۲ + ۲ ۱/۴ + ۳ ۱/۲ / ۱/۲ - ۱/۳ + ۱/۴
(۹) ۷ / ۴ ۲/۳ ÷ ۲ ۱/۴ / ۷
(۱۰) ۳/۱۴ من ۴ ۵/۹ من ۶ ۴/۷ / ۱۱ ۵/۶
(۱۱) ۷ / ۱۵ من ۱/۲ × ۱ ۲/۱۰ / ۳ ۱/۴
(۱۲) ۲ ۱/۲ / ۲ ۴/۷ + ۵ ۱/۵ - ۲ ۱/۲ / ۳ ۱/۲ ÷ ۹ ۱/۴
(۱۳) ۱/۲ + ۱/۳ + ۱/۴ / ۱ / ۲ ۱/۲ + ۱ / ۳ ۱/۳ + ۱ / ۴ ۱/۴

مرحوم اکبر خان علیه الرحمه خوانده شد عزیزان برادر خان محمد [ILL]


۳۰۲
(۱۴) ۲ ۱/۴ / ۵۲ + ۱/۸ - ۱/۲۱۶ + ۱/۱۲ / ۱/۲ + ۱/۵ - ۱/۹
(۱۵) ۷ ۱/۲ / ۱ ۱/۲ + ۲ ۱/۳ / ۱/۳ - ۴ ۱/۲ / ۷
(۱۶) ۵ ۱/۹ من ۲ × ۴/۷ / ۷ ۱/۲ - ۳ ۱/۴
(۱۷) ۲ ۱/۴ / ۱ ۱/۵ - ۳ / ۴
(۱۸) ۳ ۳/۷ + ۱/۱۲ / ۲ ۱/۲ - ۳ ۱/۲
۱۲۲ مثال - کسرالکسر ذیل را مختصر کنید :-
۱ / -۷ - ۲ / ۲ + ۴ / ۱/۲ + ۴ + ۳ = ۱ / -۷ - ۲ / ۵/۱۳ + ۲ + ۳
۱ / -۷ - ۲ / ۲ + ۱/۱۳ + ۳ = ۱ / -۷ - ۴ / ۶۲/۱۳ + ۳ =
۱ / -۷ - ۲×۱۳ / ۶۲ + ۳ = ۱ / -۷ - ۱۳ / ۳۰ + ۳ =
۱ / ۱۳-۲۱۷ / ۳۱ + ۳ = ۱ / ۲۰۴ / ۳۱ + ۳ = ۳۱ / ۲۰۴ +
= ۳ ۳۱/۲۰۴ جواب


٣٠٣
امثله نمبر ٧٧
(١) ١ / ١/٢ + ١ + ١ (٢) ٢ / ٢ / ١/٢ + ٢ - ٣
(٣) ٣ / ٣ / ١/٣ - ٣ + ٣ (٤) ٢ + ٣ / ٥ / ٥/٩ + ٦ + ٤
(٥) ٣ ÷ ١/٧ / ٤/٥ - ٢ + ٤ (٦) ٧ + ٨ / ٩ / ١/٣ + ٤ - ٣
(٧) ١ + ١ / ١ / ١/٥ + ٤ + ٣ + ٢ (٨) ٦ + ١ / ١ / ١/٤ - ٦ + ٦ - ٦
(٩) ١/٢ ٢ + ٥ / ٥ / ٥/٢ + ٢ + ٢ + ٢ (١٠) ١ / ١ / ١ / ١ / ١/٣ + ٣ - ١ - ٢ - ٤
(١١) ١ / ١ / ١ / ١/٢ + ٢ + ٢ + ٢ + ٢ (١٢) ١ / ٢ / ٣ / ٥/٦ + ٢ - ٢ + ٢ - ٢


۳۰۴

امثله ذیل ضروری و قابل ملاحظه میباشند:-
۱۲۳ مثال ۱/۲ ÷ ۳/۴ ÷ ۲/۷
= ۱/۲ × ۴/۳ × ۷/۲ = ۲۸/۱۲ = ۷/۳ = ۱/۳ ۲
مثال ۲ ۵/۸ ÷ ۲/۳ × ۲/۷ = ۲/۷ × ۳/۲ × ۵/۸
= ۳۰/۱۱۲ = ۱۵/۵۶
مثال ۳ ۲/۵ × ۱/۴ ÷ ۳/۸ = ۲/۵ × ۱/۴ × ۸/۳
= ۱۶/۶۰ = ۴/۱۵
مثال ۴ ۲ × ۱/۳ ÷ ۱/۲ × ۵/۶ ÷ ۸/۹
= ۲/۱ × ۱/۳ × ۲/۱ × ۵/۶ × ۹/۸ × ۵/۶
و علیٰ هذا القیاس *
تنبیه - فرق مفهوم جمله های ذیل را بغور
ملاحظه کنید :-
۱/۲ ÷ ۱/۳ من ۱/۴ و ۱/۲ ÷ ۱/۳ × ۱/۴
۱/۲ ÷ ۱/۳ من ۱/۴ = ۱/۲ × ۳ × ۴
= ۶ جواب
لکن ۱/۲ ÷ ۱/۳ × ۱/۴ = ۱/۲ × ۳/۱ × ۱/۴
= ۳/۸ جواب


۳۰۵

امثله نمبر ۷۶
مختصر کنید :-
(۱) ۵/۶ ÷ ۵ ÷ ۲/۵ (۲) ۲/۴ ÷ ۱/۲ × ۱/۱۰
(۳) ۱/۲ ÷ ۱/۶ × ۲/۲ ÷ ۲/۵ ۲
(۴) ۵/۹ ÷ ۲/۹ ÷ ۱/۳ ÷ ۲/۳ × ۱/۲
(۵) ۲/۴ ÷ ۳/۴ × ۱/۲ ۴
(۶) ۱/۲ ۲ من ۳/۴ ÷ ۳/۴ × ۱/۴ ۱
(۷) ۱/۲ ۲ من ۳/۴ ÷ ۳ من ۱/۴ ۱
(۸) ۱/۲ ۲ × ۳/۴ ÷ ۱/۲ ۳ × ۱/۴ ۱
(۹) ۴/۳ ۴ × ۱/۲ ۲ ÷ ۱۳/۳ × ۱/۳ ۳
(۱۰) ۱/۲ ۱ ÷ ۱/۲ ۲ من ۱/۲ ۳ × ۱/۳ ۱
(۱۱) ۲/۳ ۴ من ۱/۲ ۲ ÷ ۳/۴ ۱ × ۱/۳ ۳
(۱۲) ۱/۲ ۱ ÷ ۱/۲ ۲ × ۱/۲ ۳ من ۱/۴ ۱
(۱۳) ۲/۳ ۴ من ۱/۲ ۲ ÷ ۳/۴ ۱ من ۱/۳ ۳
(۱۴) ۱/۲ ۱ × ۱/۲ ۲ × ۱/۲ ۳ ÷ ۱/۴ من ۱/۲ ۲ من ۱/۳ ۳ × ۵/۱۳
(۱۵) ۱/۲ ۲ × ۳/۴ ÷ ۱/۲ ۳ من ۱/۴ ۱
(۱۶) ۵/۶ × ۲/۹ ÷ ۱/۳ × ۲/۳ ÷ ۱/۲ ÷ ۴/۲
(۱۷) ۱/۲ ۲ ÷ ۱/۲ ۳ من ۱/۴ ۴


۳۰۶
م ۱۲ اجتماع علامات
اگر در کدام جمله جمیع علامات یعنی + و - و × و ÷
واقع شوند اوّل عمل × و ÷ و بعد ازان عمل +
و - باید کرد *
مثال ۲/۵ + ۲ × ۱/۲ ÷ ۱/۲ - ۱/۲
۲/۵ + ۲/۱ × ۱/۲ × ۲/۱ - ۱/۲ =
۲/۵ + ۲/۲ - ۱/۲ = ۲/۵ - ۱ - ۱/۲ = ۱/۲ ۳
امثلہ نمبر ۷۹
(۱) ۱/۲ ۱ من ۱/۳ ۳ - ۴/۱۵ من ۱/۷ ۳
(۲) ۱/۶ ۲ × ۲/۵ + ۱/۶ ۷ × ۶/۱۵
(۳) ۲/۷ + ۵/۷ ۱ - ۵/۸ ÷ ۴/۱۱ ۳
(۴) ۱/۲ ۱۰ - ۱/۳ ۳ × ۳/۴ ۴ + ۱/۶
(۵) ۱/۳ ۳ + ۱/۴ ۴ ÷ ۶/۷ - ۱/۲
(۶) ۳/۴ ۲ + ۱/۳ ۱ من ۱/۲ ۴ - ۱/۶ ۱
(۷) ۱/۵ ۵ + ۱/۲ ۳ × ۱/۴ ۴ - ۷ من ۱/۲ ۱
(۸) ۱/۳ ۳ + ۱/۴ ۴ × ۵/۶ من ۲/۳
(۹) ۱/۲ ۲ من ۱/۳ ۳ - ۱/۴ ۱ + ۳/۵ من ۲/۳


۳۰۷
(۱۰) ۴/۷ من ۱/۲ ۴ + ۶/۷ ÷ ۵/۱۴ - ۲/۳
(۱۱) ۳ ۲/۷ × ۴ ۱/۲ ÷ ۵ ۵/۶ - ۲ ۲/۷
(۱۲) ۱/۲ ۳ ÷ ۴/۵ من ۶/۷ + ۱/۲
(۱۳) ۳/۴ ÷ ۱/۲ ۲ × ۱/۳ - ۱/۲ من ۱/۲
(۱۴) ۲/۴ + ۲/۳ من ۱/۲ ÷ ۱/۶ من ۳/۱۴
(۱۵) ۱/۲ من ۱/۵ - ۱/۲ من ۱/۳ - ۱/۲ ÷ ۵
(۱۶) ۱/۲ ۶ + ۱/۳ ÷ ۱/۴ من ۱/۶ - ۲/۳ × ۱ ۵/۶
(۱۷) ۱/۲ ۱ من ۱/۳ ۳ + ۷/۱۵ من ۱/۲ ۳ من ۱/۳ ۳
÷ ۱/۲ ۴ من ۵/۶ - ۳/۴ × ۳/۱۳
(۱۸) ۱/۲ ۴ + ۵/۶ ۵ ÷ ۸ - ۱/۲ ۲۰ × ۱/۹ ۳ من ۱/۱۸
÷ ۳/۱۶ من ۲ ۱/۲
استعمال خطوط وحدانی
۱۲۵ هرگاه چند جمله در خطوط وحدانی
( ) یا { } یا [ ] یا - محدود باشند جمیع
ارکان جمله‌های مذکور که در خطوط وحدانی
می‌آیند بمنزله یک رکن تصور می‌شوند و زیر
اثر آن علامت می‌باشند که در اوّل یا آخر
خطوط وحدانی نوشته شده باشد مثلاً مفهوم


٣٠٨

۲ : (٣ + ۴) این است که ۲ را بر حاصل جمع ۳ و ۴
تقسیم کنید و مفهوم (۲+٣) ۴ این است که حاصل
جمع ۲ و ٣ را در ۴ ضرب کنید و مفهوم ١٣ - (٣+۵)
این است که حاصل جمع ۳ و ۵ را از ۱۳ تفریق کنید و
مفهوم ۷ - (٣ +۴-۲) این است که حاصل تفریق
۴ و ۲ را اول با ٣ جمع کنید و بعد ازان حاصل جمع
را از ۷ تفریق نمائید - بنابرین لازم است که اوّل
آن رقوم حل کرده شود که داخل خطوط وحدانی
باشند و بعد ازان دیگر رقوم *
تنبیه چون در ابتدای خطوط وحدانی
هیچ علامت نباشد در انجا علامت ضرب مقدر
می باشد - مثلاً ٣ (۵ - ۴) = ٣ × (۵ - ۴)
و (٣ + ۲) (۴ - ۲) = (٣ + ۲) × (۴ - ۲) *
١٢۶ اگر در ابتدای خطوط وحدانی علامت
جمع + باشد خطوط وحدانی زائد می باشد -
مثلاً ٨ + (٧ - ۵ + ۲) = ٨ + ٧ - ۵ + ۲
و چون در ابتدای خطوط وحدانی علامت - منفی
باشند بوقت دور نمودن آن اگر داخل خطوط
وحدانی علامت جمع باشد به منفی و اگر


۳۰۹
علامت منفی باشد بجمع تبدیل می شود +
مثلاً ۸ - ۷ + ۵ - ۲ = ( ۷ - ۵ + ۲ ) - ۸ - ۶ - ۵ - ۲
مثال مختصر کنید :-
۶ - [ ۵/۳ + { ۲ ۱/۲ - ( ۱ ۲/۴ - ۱/۳ ) } ]
جمله مفروضه = ۶ - [ ۵/۳ + { ۲ ۱/۲ - ۱ ۲/۴ + ۱/۳ } ]
= ۶ - [ ۵/۳ + ۲ ۱/۲ - ۱ ۲/۴ + ۱/۳ ]
= ۶ - ۵/۳ - ۲ ۱/۲ + ۱ ۲/۴ - ۱/۳
= وغیر وغیره *
= ۶ - [ ۵/۳ + { ۲ ۱/۲ - ۶/۴ } ]
= ۶ - [ ۵/۳ + ۶/۴ ]
= ۶ - ۲۵/۱۲ = وغیره وغیره *

امثله نمبر ۸۰
(۱) ۳ - ( ۱/۲ + ۱ ۱/۴ )
(۲) ( ۳ - ۱/۳ ۱ ) × ۲ ۵/۶ - ۱ ۱/۱۲
(۳) ( ۳ + ۱ ۱/۳ ) ÷ ۳ ۵/۶ - ۱ ۱/۱۲
(۴) ( ۳ + ۱/۳ ۱ ) ÷ ( ۳ ۵/۶ - ۱ ۱/۱۲ )
(۵) ۶ + { ۱ ۱/۲ + ( ۳/۴ - ۱/۲ ) }
(۶) ۶ - { ۱ ۱/۴ - ( ۳/۴ - ۱/۲ ) }


۳۱۰

(۷) ۱۶۱/۴ - {۸۱/۲ + ۵۳/۴ - ۲۱/۲ - ۱۲/۳}
(۸) ۹۱/۴ - [۷۱/۶ + {۴ - ۵ - ۲)}]
(۹) ۳ ÷ [۲ + ۳ ÷ {۴ + ۵ ÷ (۲ - ۱/۳)}]
(۱۰) ۵۱/۲ - [۲۱/۲ ÷ {۴۱/۲ - ۲۱/۴ - ۳/۴ - ۱/۲}]
(۱۱) ۷۱/۲ + ۲۱/۴ ÷ (۴/۳ × ۳/۱)
(۱۲) ۶ - {۱۱/۴ + (۳/۴ - ۱/۲)}
(۱۳) ۶ - {۱۱/۲ - (۳/۴ + ۱/۲)}
(۱۴) ۱۶۱/۴ - {۸ - ۵۳/۴ + ۲ + ۳/۴ ۱)}
(۱۵) ۹۱/۴ + [۷۱/۶ - {۴ + (۵ - ۲)}]
(۱۶) (۲ - ۱/۲ من ۱/۲) ÷ (۱/۲ ۷ ۱/۲ ۲)
(۱۷) ۶ - [۴ - ۱/۲ - {۶ - ۳ ÷ ۲ - ۱/۲}]
۱۲۷ مثال
۲/۴ - ۲/۶ / ۲/۹ + ۴/۶ من ۲۱۱/۲۶ ÷ ۴/۳۸/۹ - ۱۳ + ۳۱۱/۱۶
- ۳ / ۱۲/۱۳ - ۳
= ۱۴ - ۲۷ / ۱۴ + ۲۷ × ۶۳/۲۶ ÷ ۴/۹۶ + ۳۱۱/۱۶ - ۳ / ۳۱/۱۶
= ۱۳/۴۱ × ۶۳/۲۶ ÷ ۹×۴/۸۲ + ۳۱۱/۱۶ - ۳ × ۱۳/۱۶


۳۱۱
۲۹ / ۱۶ - ۵۹ / ۱۶ + ۲ x ۴۱ / ۹ x ۴ x ۶ x ۹ / ۲ x ۱۳ x ۱۳ / ۴۱ =
۳ = ۱۲ / ۴ = ۵ / ۴ + ۷ / ۴ = ۲۵ / ۱۶ + ۴ / ۲ =
امثله نمبر ۸۱
(۱) ۱/۳ ۳ - ۱/۲ ۲ من ۱/۲ ۱ - ۱/۲ / (۱/۳ ۳ - ۱/۲ ۲) من (۱/۲ ۱ - ۱/۲)
(۲) ۱/۲ ۲ / ۱/۲ ۲ + ۵ ۱/۵ + ۲ ۱/۲ / ۳ ۱/۳ + ۹ ۱/۲ + ۱/۲ + ۳/۴ من ۳/۲۰
(۳) (۱۵ / ۱۶ - ۱ ۳۶ / ۴۸) / ۲۰ ۲۱ / ۲۱۹ ۳ x ۱۷ / ۳ / ۲ ۱/۲ - ۱/۴ + ۶ / ۳ / ۱ ۱/۲ / ۲ ۱/۴ من ۳/۴ +
(۴) (۱/۵ + ۱/۳) ÷ { (۱/۲ - ۱/۳) x (۱/۳ x ۲ / ۱۹) }
۱ / ۱/۴ + ۲ + ۲ - من ۳/۴ من ۲/۳ ÷ ۲
(۵) ۱۵ ۵/۹ ÷ ۲ ۱/۶ - ۳ ۱/۲ / ۱/۴ من (۱/۵ + ۱/۲)


۳۱۲

(۶) ۱/۲ من ۱/۲ × ۳/۴ من ۵/۶ ÷ ( ۱/۶ + ۱/۲ من ۲۰)
(۷) ۱/۶ من ۲۴/۲۵ ÷ ۳/۴ من ۲۱/۱۶۰ / ۱۱/۱۲ × ۹/۱۱ ÷ ۲/۳ ÷ ۲/۱۵
(۸) ۴/۱۱/۸۸ / ۶ - ۲/۱۱/۴ + ۵/۶ × ۲۲/۳۶ ۱ من ۳/۵۴ - ۱/۱+۶/۱+۶ / ۱/۴-۶ / ۶
(۹) ۳/۵^۸ + ۳/۴^۷ + ۵/۶ - ۱/۲^۴ / ۱۳ - ۱/۲^۱۱ + ۵/۶^۱۰ - ۱/۲^۹ من ۲/۱۱ من ۳۶۵
(۱۰) ۳/۴ ÷ ۳/۴ من ۳/۴ / ۳/۴ ÷ ۳/۴ × ۳/۴
(۱۱) ۱/۲۳ من ۳/۱۶ ۶ من ۱۳/۴۴ ۲ - ۱۳/۳۳ × ۲/۳۳ ÷ ۶۳/۶۴ / ۱۶/۱۹ × ۵/۳۹ ÷ ۵/۱۵ - ۲۰/۱۹ × ۵/۶۵ ÷ ۵/۲۵ / ۱۲/۲۱
(۱۲) ۱ / ۱/۲ + ۱/۳ + ۱/۴ / ۱/۲ - ۱/۳

(۱۳) ۵/۶ من ۱/۲ + ۱/۳ + ۱/۴ / ۴/۶ - ۲/۳ + ۱/۲^۳ × ۱/۲ / ۱/۳ + ۲/۳ / ۱/۴ + ۱/۲ / ۱/۳ + ۲/۳ / ۱/۴
÷ ۲/۳ من ۵/۱۱


۳۱۳

(۱۴) ۱ ۳/۴ / ۳۲ + ۱/۵ من ۵/۹ : ۹/۱۰ / ۵ ۵/۸ : ۴/۷ × ۲/۵ من
۱ ۱/۴ × ۹ ۱/۸ / ۲ ۵/۶ × ۱/۳ ۵

(۱۵) ۱ ۱/۸ : ۱/۵ ۱ / ۲/۳ من ۵/۹ : ۱۰ ۲/۳ × ۱/۲ ۱ من ۱/۳ ۴ / ۵ ۹/۱۶ من ۱/۴ ۵

(۱۶) ۲(۴/۹ - ۲/۳ : ۱/۲)
(۱۷) ۲ ۵/۶ / ۱ - ۱/۲۵ / ۱/۳ + ۱/۴ + ۱/۶
۱ - ۱/۲ من (۲/۳ / ۱ - ۵/۶ + ۱/۴)

(۱۸) ۱ + ۲ ۱/۴ + ۱/۲ ۳ / ۱/۲ ۱ + ۲/۳ ۱ + ۳/۴ ۲ × ۵۵ ۳/۵ : ۱۱ / ۴/۱۱ من ۲/۳ ۱۳

(۱۹) { ۲ / ۳ - (۱ - ۱/۲) - ۱/۲ من (۵) - ۲ / ۳/۴ - ۱/۲ }
۱/۶ + ۵/۶ / ۱/۲ ۱ :


۳۱۴
(۲۰) ۵ - ۶/۳ ÷ ۴-۳/۴ - ۵/۷ من
{ ۱ ۲/۳ + ۶/۵ من ۳ ۱/۳ - ۲ ۱/۴ / ۲ - ۴۵/۲۱ }
(۲۱) ۸ - ۸ × ۲ ۵/۶ - ۱ ۳/۴ / -۲ - ۶-۱/۴
(۲۲) ( ۱/۳ + ۳/۴ / ۳ + ۱۱/۱۴ + ۵/۹ - ۱ ) ÷ ۵/۹ من ۲/۳
من ۵/۶ ۲
(۲۳) ۲ + ۲/ ۳ / ۲+ ۱/۲ من ۱/۲ ÷ ( ۱ + ۱/۲) / ۳ - ۴ ( ۱ + ۲/ ۳ ۱/۲ )
(۲۴) ۳ ۱/۲ / ۱۴ ÷ ۲/۵ من ۲ ۳/۴ من ۹ / ۲ + ۴ / -۶ - ۸ / ۱۰ + ۱/۱۲


۲۱۵
(۲۵) ۳+ ۱
۱+۳
۱/۲+۳
۱/۲ ۱ من ۱/۲÷ ۳
من ۵/۹÷ ۱/۳ من ۱/۲
۱/۴ من ۳/۲
۲ ۱/۴
۱ ۲/۵ - ۴
(۲۶) { ۱/۸ من (۱/۱۰ - ۱/۱۱)÷ ۱/۸ - ۱/۹ ÷ (۴/۹ + ۴/۱۱)
۱/۶+ ۱/۹ ÷ (۴/۹ - ۴/۱۱) }
X ۱/۲ + ۱/۷ ÷ (۱/۷ - ۱/۹)
(۱/۳+ ۱/۷) ÷ ۱/۷ - ۱/۹
(۲۷) ۵/۸ + ۶/۸ من ۵/۶ ÷ ۳/۴ من ۹/۱۰ من
۸ ۲/۳ - (۱ - ۴/۸) من ۲ ۱/۲) ÷ ۴/۹ من ۱۲
۳ ۱/۶ + ۶ ۱/۲
(۲۸) ۳+۳÷ ۳-۳ من ۵/۶ ÷ ۷×۳
۱+ ۱/۴ + ۳× ۱/۳
(۲۹) { ۱۱/۹۹ - ۶/۱۳+ ۱۱/۹۹
۶/۱۳X ۱۱/۹۹ - ۱ }
{ ۱۱/۹۹+ ۶/۱۳
۶/۱۳X ۱۱/۹۹ - ۱ } ۱۱/۹۹ - ۱


۳۱۶

۱/۵ + ۱/۳ ÷ ( ۱/۳ + ۳/۴ ) + ۱/۵ - ۱ / ۲/۳ - ۳/۴ ÷ ۲ ۱/۴ (۳۰)

۲ * ۱ / ۱ / ۱ / ۱ - ۴/۵ * ۲ + ۱ + ۲ * ۱ / ۱ / ۲/۳ ÷ ۴/۵ - ۱ + ۲ - ۳ (۳۱)

۱ / ۱ / ۱ / ۲/۵ + ۱ + ۱ - ۱ ÷

محمود افغان ۱۲۹۳


حساب- ۱
۳۱۷

باب بیست و پنجم

معیار و مقیاس اشیا در کسور
۱۲۸- امثله ذیل ضروری میباشند :-
مثال قیمت ۳/۴ من ۷ روپیه ۸ آنه ۳ پائی را معلوم کنید :-
۷ روپیه ۸ آنه ۳ پائی در ۳/۴ باین طریق ضرب کرده میشود که رقم مذکور را در ۳ ضرب نموده حاصل ضرب بر ۴ تقسیم کرده شود *
پائی آنه روپیه
۳ ۸ ۷
۳
پائی ۹ ۸ ۲۲ /۴
۲ ۱/۴ ۱۰ ۵ جواب
قاعده اگر ضرب کدام رقم در ۵ ۳/۴ مطلوب باشد اوّل آن را در ۳/۴ و باز در ۵ ضرب کنید و بعد ازان هر دو حاصل ضرب را جمع نمائید *


۳۱۸
قاعده : اگر تقسیم بر ۴/۳ مقصود باشد در ۴
ضرب و بر ۳ تقسیم کنید :
مثال ۲ قیمت ۱/۴ ۱ من ۱/۲ ۱ من ۱ روپیه معلوم
کنید :
۱/۲ ۱ من ۱/۴ ۱ من ۱ روپیه = ۱/۴ × ۵/۲ من ۱ روپیه
= ۵/۳ روپیه
= ۱ روپیه ۲ عباسی
مثال ۳ قیمت ۵/۱۲ من ۱۷ پونڈ ۷ شلنگ ۶
پنس + ۳/۴ من ۵ پونڈ را معلوم کنید :
۵/۱۲ من ۱۷ پونڈ ۷ شلنگ ۶ پنس
پنس شلنگ پونڈ
× ۵ = ۶ -- ۷ -- ۱۷ / ۱۲
پنس شلنگ پونڈ
= ۵ × ۱/۲ ۱۱ -- ۸ -- ۱
= ۷ پونڈ ۴ شلنگ ۱/۲ ۹ پنس
و ۳/۴ من ۵ پونڈ = ۳/۴ پونڈ
= ۳ پونڈ ۶ شلنگ ۸ پنس
بنا برین ۵/۱۲ من ۱۷ پونڈ ۷ شلنگ ۶ پنس
+ ۳/۴ من ۵ پونڈ


۳۶۹
= ۶ پونډ ۴ شلنگ ۱/۲ ۹ پنس + ۳ پونډ
۶ شلنگ ۸ پنس
= ۱۰ پونډ ۱۱ شلنگ ۱/۲ ۵ پنس
طریق دیگر
۵/۱۲ من ۱۷ پونډ ۷ شلنگ ۶ پنس + ۲/۳ من ۵ پونډ
پنس شلنگ پونډ
= ۶-۷+۱۷ / ۱۲ × ۵ + ۱/۳ پونډ
پنس شلنگ پونډ
= ( ۱/۲ ۱۱- ۸ - ۱ ) × ۵ + ۱/۳ پونډ
پنس شلنگ پونډ پنس شلنگ پونډ
= ۱/۲ ۹ - ۴ - ۷ + ۸ - ۶ - ۳
پنس شلنگ پونډ
= ۱/۲ ۵ - ۱۱ - ۱۰ جواب
تنبیه- اگر ضرب کدام مقدار مرکب و چنین
کسر مطلوب باشد که صورت و مخرج آن اعداد
کلان باشند طریق ذیل بهتر خواهد بود:-
مثال ۴ قیمت معلوم کنید:- ۳۱۳/۵۵۰ من
۱۰ روپیه ۲ آنه ۶ پائی ۳۱۱/۵۵۰ من


۳۳۰
۱۰ روپیہ ۲ آنه ۶ پائی =
۳۱۱/۵۵۰ من ۵۰ ۱۹ پائی = ۱۹۵۰x۳۱۱ / ۵۵۰
= ۲۹ x ۳۱۱ / ۱۱
= ۱۲۱۲۹ / ۱۱ پائی = ۱۱۰۲۷/۱۱ پائی
= ۹۱ آنه ۶/۱۱ ۱۰ پائی
= ۵ روپیه ۱۱ آنه ۶/۱۱ ۱۰ پائی

امثله نمبر ۸۲
قیمت معلوم کنید :-
(۱) ۲/۳ من ۵ روپیہ ۷ آنه ۶ پائی ÷
(۲) ۵/۶ من ۲ روپیہ ÷
(۳) ۵/۵ من ۳ روپیہ ۲ عباسی ÷
(۴) ۳/۴ من ۱۹ روپیہ و ۳ آنه و ۶ پائی ÷
(۵) ۷/۸ من ۳ روپیہ ۴ شاہی ÷
(۶) ۵/۸ من ۱۱ شاہی ÷
(۷) ۱۱/۱۲ من ۹۲ پوند ۱۹ شلنگ ۱۱ پنس ÷
(۸) ۵/۶ من ۷۰ روپیہ ۲ عباسی ÷
(۹) ۳/۱۰ من ۹۹ قرآن ÷
(۱۰) ۲/۵ ۵ من ۱۲ روپیہ ۹ آنه ۸ پائی ÷


۳۲۱
(۱۱) ۵/۸ روپیہ + ۱۱/۱۲ روپیہ ÷
(۱۲) ۲۱/۲ روپیہ - ۱۱/۳ روپیہ ÷
(۱۳) ۴/۸ من ۲ پونڈ ۱۱ شلنگ ۶۱/۲ پنس ÷
(۱۴) ۴/۱۵ من ۹ روپیہ ÷
(۱۵) ۲۵/۱۱۲ من ۱ روپیہ
(۱۶) ۱۳ روپیہ ۱۲ آنه ۹ پائی × ۳۵/۸ ÷
(۱۷) ۱۳ روپیہ ۳ شاہی ۴ پیشیه × ۱۱۰/۱۱ ÷
(۱۸) ۱ روپیہ ۷ شاهی ۳ پیسه × ۲۷/۳۸ ÷
(۱۹) ۱۰ پونڈ ۱۰ شلنگ ۱۰۱/۲ پنس × ۲۷۸/۱۸۹ ÷
(۲۰) ۲۵ روپیہ ۱۲ آنه ۹ پائی ÷ ۶۶/۲۲۷ ÷
(۲۱) ۱۰۰ روپیہ ۳ سنار ۴۱/۲ پیسه ÷ ۲۳/۴ من ۹/۵ ÷
(۲۲) ۳۳/۴ من ۱ ہنڈرڈ ویٹ اکوارٹر ۱ پونڈ ÷
(۲۳) ۲۲/۷ من ۱۲۸ گز ۲ فٹ ۷ اینچ ÷
(۲۴) ۵/۱۲ من ۱ ساعت ۱ دقیقه اثانیه ÷
(۲۵) ۴/۲۱ من یک خروار ۲ سیر ۳ پاو ۲ خورد ÷
(۲۶) ۳۱/۲ من ۴۱/۳ من ۱۲ روپیہ ۹ آنه ۳ پائی ÷
(۲۷) ۱/۲ من ۴/۵ من ۱۱/۲ من ۷ روپیہ ۳ آنه ÷
(۲۸) ۲۱/۳ من ۴/۵ من ۷ روپیہ ۹ آنه ۳ پائی +
۷۱/۲ من ۱ روپیہ ۳ آنه ۴ پائی ÷


۳۲۲

(۲۹) ۳/۴ من ۱/۲ ۴ من ۲ پونڈ ۱۴ شلنگ ۶ پنس
- ۵/۲۴ من ۱ پونڈ ۶ شلنگ ۶ پنس +
(۳۰) ۲۱/۴۴ ۷ روپیہ + ۵/۹ من ۱۵ شاہی + ۷ شاہی
: ۳/۴ + ۱/۲ ۴ من ۳ روپیہ ۳ شاہی +
(۳۱) ۱/۴ ۱۳ روپیہ - ۱/۲ ۳ من ۷ آنہ - ۲ روپیہ
۴ آنہ : ۹۹/۵۶ + ۱/۹ ۷ من ۳ روپیہ :
(۳۲) ۲۳۶/۳۶۹ من ۲ روپیہ ۹ آنہ + ۱۱۱/۲۳۴ من ۷
روپیہ ۸ آنہ + ۲۹/۳۳۳ من ۹ روپیہ ۴ آنہ
(۳۳) ۳/۴ من ۵/۸ من ۱ پونڈ + ۲/۳ من ۵/۹ من ۲
شلنگ ۶ پنس + ۱/۲ من ۱/۴ ۱۰ پنس :
(۳۴) ۵/۹ من ۱/۶ من ۱ روپیہ + ۳/۴ من ۵/۶ من
۳ آنہ ۹ پائی + ۲/۳ من ۱/۲ ۷ پائی :
(۳۵) ۱۱/۱۲ من ۱ پونڈ + ۱/۲ من ۲ گنی - ۵/۹ من
۳ شلنگ ۹ پنس + ۱/۲ من ۱ شلنگ +
(۳۶) ۳/۴ من ۵ روپیگی + ۵/۶ من ۲ عباسی
- ۱/۸ من ۳ شاہی ۳ پیسه :
(۳۷) ۵/۶ من ۷ روپیہ ۸ آنہ ۶ پائی - ۱/۲ من
۷ آنہ ۷ پائی + ۱/۳ من ۱/۲ - ۱/۹ من ۵/۹
روپیہ :


۳۲۳
(۳۸) ۲۳/۴ / ۷-۱/۸ من ۸ روپیه ۹ آنه + ۳۱/۴ / ۴۱/۲ من
۱۰۵/۶ / ۷۱/۲ من ۹ روپیه ۷ پائی +
(۳۹) (۱/۲ ۳ ÷ ۱۳/۴) من ۳ پوند ۹ شلنگ ۳/۴
پنس + (۲/۳) ۲ من ۴۷ شلنگ ۳/۴ ۷ - ۱/۲ ۳ / ۱۸۱/۴ ÷ ۷/۲
من ۵ شلنگ +
(۴۰) رقوم ذیل را به لحاظ مقدار ترتیب بدهید
۳/۴ من ۷ روپیه و ۱۱/۱۲ من ۶ روپیه ۱۱ آنه
و ۲/۳ روپیه +
(۴۱) اگر ۱/۴ من ۱/۳ ۱ من یک رقم نا معلوم
مساوی ۷ روپیه و ۲ عباسی و ۳ شاهی
و ۴ پیسه باشد پس آن رقم را معلوم
کنید +
(۴۲) ۵/۱۲ حصه کدام رقم ۳ روپیه ۹ آنه ۳
پائی میباشد؟
(۴۳) ۲/۵ حصه یک رقم از ۳/۴ حصه ۳ روپیه
۷ آنه تفریق کرده شده است و حاصل


۳۲۴

تفریق ۱ روپیہ ۱ آنہ ۱ پائی میباشد پس
آن رقم را معلوم کنید :
(۴۴) قیمت معلوم کنید :-
۱ ۱/۴ ÷ ۱۵/۱۶ × ۱ ۱/۴ من ۱/۹ ۴ من ۵۰ روپیہ
۲/۳ من ۵/۹ ÷ ۱۰ ۱/۲ ۴ ۱۵/۱۶ × ۱/۲ ۵

(۴۵) مختصر کنید :-

۳ ۱/۱۶ / ۳۰ من ۱ پونڈ + ۲/۳۹ من ۱ / ۱+ ۱/۲ / ۱/۴ + ۹ من

۱۵ شلنگ + ۵ - ۱/۱۲ / ۱۲ شلنگ +

۱۲۹- طریق تحویل یک رقم
به کسر رقم دیگر
مثال ۱۳ آنہ ۴ پائی را به کسر یک روپیہ تحویل کنید

پائی آنہ
کسر مطلوب = ۴ - ۱۳ / ۱ روپیہ = ۱۳ ۱/۳ / ۱۶ = ۴۰ / ۴۸
= ۵/۶ جواب


۳۲۵
قاعده ۷ روپیه ۱۳ آنه ۴ پائی = ۷ روپیه ۱۳ آنه ۴ پائی
۱ روپیه
۱۳ ۱/۳
۱۶ ۷ = روپیه
۵/۶ ۷ = روپیه
مثال ۲ ۲ روپیه ۱ شاهی ۳ پیسه را در کسر
۳ روپیه ۲ شاهی ۲ پیسه تحویل کنید *
پیسه شاهی روپیه
کسر مطلوب = ۲-۱-۳ = ۱۲۸
۳-۲-۲ ۱۹۲
= ۲/۳ جواب
مثال ۳ ۲/۳ من ۲ روپیه ۳ آنه را در کسر
۳/۴ من ۸ روپیه ۹ آنه تحویل کنید *
کسر مطلوب = ۲/۳ من ۲ روپیه ۳ آنه = ۲/۳ × ۳۵
۳/۴ من ۸ روپیه ۹ آنه ۳/۴ × ۱۳۷
= ۴ × ۳۵ × ۲
۳ × ۱۳۷ × ۳
= ۲۸۰ جواب
۱۲۳۳
مثال ۴ ۱/۲ من ۵ روپیه + ۱/۲ من ۲ روپیه
۳ آنه کدام حصه ۱۱ روپیه و ۱۵ آنه میباشد؟


۳۲۶

حصة مطلوبه = ۲/۳ × ۵ روپیه + ۳/۴ × (۳ آنه – ۴ روپیه)
۳۵ × ۳/۴ + ۸۰ × ۲/۳ / ۱۹۱ =
۳۵ × ۳ × ۳ + ۴ × ۸۰ × ۲ / ۱۹۱ × ۱۲ =
۹۵۵ / ۱۹۱ × ۱۲ = ۵/۱۲ جواب

امثله نمبر ۸۳

(۱) ۳ آنه – ۴ پیسه را به کسر یک روپیه تحویل کنید.
(۲) ۵ روپیه ۵ شاهی را به کسر ۱ روپیه تحویل
کنید.
(۳) ۷ پوند ۱۰ شلنگ ۶ پنس را به پوند تحویل کنید.
(۴) ۳ پوند و ۶ شلنگ و ۸ پنس را به کسر
۱ پوند تحویل کنید.
(۵) ۸ آنه و ۹ پائی را به کسر ۳ روپیه ۱۰ آنه
و ۸ پائی تحویل کنید.
(۶) ۹ روپیه ۳ آنه ۴ پائی کدام حصۀ ۱۰ روپیه
۶ آنه ۴ پائی میباشد؟
(۷) ۷ شاهی ۴/۲ ۱ پیسه را به عباسی تحویل کنید.


۳۲۷

(۸) ۷ سیر ۵ چھٹانک کدام حصه من ۳۸ سیر
میباشد؟
(۹) ۷ شلنگ ۶ ۱/۲ پنس کدام کسر اگنی میباشد؟
(۱۰) ۱۲ پونڈ ۱۲ اونس کدام کسر ۱ ٹن میباشد؟
(۱۱) ۷ روپیہ ۸ آنہ ۱/۴ پائی چند مرتبہ در ۶
روپیہ ۸ آنہ شامل می باشد ؟
(۱۲) ۳ روز و ۷ ساعت و ۸ دقیقه چند مرتبه
در ۸ روز و ۷ ساعت و ۳ دقیقه شامل
است ؟
(۱۳) ۲ ۱/۲ فٹ کدام کسر ۲ ۱/۶ گز انگریزی میباشد؟
(۱۴) در ۸ پونڈ و ۱۰ اونس و ۱۹ پینی ویٹ و
۹ گرین چند مرتبه در ۱ پونڈ صرافی شامل
میباشد ؟
(۱۵) ۲۰ روپیہ ۸ شاہی و ۴ پیسه را به کسر
۷ روپیہ و ۹ شاہی تحویل کنید *
(۱۶) ۱ ۳/۴ من ۸ روپیہ را به کسر ۱۰ روپیہ و
۱۰ آنہ و ۱۰ پائی تحویل کنید *
(۱۷) ۵/۱۲ من ۷ روپیہ و ۹ آنہ را به کسر ۹
روپیہ و ۷ آنہ و ۸ پائی تحویل کنید *


۳۲۸

(۱۸) ۱/۲ ۳ من ۱ روپیه و ۹ آنه را به کسر ۱۵/۱۶ من
۶ روپیه و ۸ آنه تحویل کنید *

(۱۹) ۱۸ سیر و ۷ چھٹانک کدام حصه ۱/۲ من
۳ من و ۱۹ سیر و ۸ چھٹانک میباشد؟

(۲۰) ۳/۸ من ۳ چهارک و ۲ پاو کدام کسر ۱/۲ ۲
من ۱/۲ من ۲ خروار میباشد؟

(۲۱) ۲/۳ من ۷ خروار و ۷ من و ۷ مثقال در
۵/۸ حصه یک من کابل چند مرتبه شامل
میباشد؟

(۲۲) ۵ فیدم را به کسر ۳/۱۱ من ۱/۳ ۳ من ۱ پول
تحویل کنید *

(۲۳) ۳/۴ ۷ روپیه - ۳/۴ من ۶ روپیه را بکسر ۱۰
روپیه و ۹ آنه تحویل کنید *

(۲۴) ۲/۵ ۷ روپیه - ۵/۶ من ۷ روپیه را بکره
روپیه تحویل کنید *

(۲۵) ۲/۵ من ۱۲ شلنگ ۶ پنس + ۳/۴ من ۱۶
شلنگ ۶ پنس را بکسر ۱ پونڈ تحویل کنید*

(۲۶) ۴/۱۵ من ۱ پونڈ ۱۰ شلنگ + ۵/۸ من ۵
شلنگ ۴ پنس - ۱/۲ ۸ من ۱/۱۲ ۳ من


۳۲۹
۵ شلنگ و ۳/۴ ۳ پنس را به کسر ۲ شلنگ
و ۱/۲ ۱ پنس تحویل کنید *
(۲۷) ۳/۴ / ۲/۳ من { ۱/۲ ۲ من ۱ پوند - ۳/۴ من ۵ شلنگ }
کدام حصه ۲/۴ من ، ۲ شلنگ میباشد ؟
امثله متفرقه نمبر ۸۴
(۱) از کسور ذیل یعنی ۷/۲۴ و ۳/۱۴ و ۱۵/۵۶
خورد ترین را انه کلان ترین تفریق کنید
و حاصل تفریق را بکسر سوم تحویل کنید*
(۲) تنخواه شخصی در ماه اول ۵۰ روپیه مقرر
شده است و بعد ازاں در هر ماه بقدر
۱/۵ حصه تنخواه ماه گذشته او را ترقی داده
میشود پس تنخواه ماه سوم او را دریافت
کنید *
(۳) ۱ ۲/۳ حصه ۵۰ روپیه را بر چند نفر تقسیم
کرد باین طریق که ۱/۳ حصه رقم مقسوم به
ب و ۱/۴ حصه به ج و باقی به د رسید
پس حصه هر یکی را معلوم کنید*


۳۳۰
(۴) چند روپیه به سه کس تقسیم شده اگر اول
را ۱/۴ حصه و دوم را ۵/۱۲ حصه و سوم را
باقی مانده یعنی ۴/۱ پنس ۷ شلنگ ۲ پوند
برسد پس کل رقم تقسیم شده را معلوم
کنید *
(۵) ا پانی ۳/۴ - انه ۷ - روپیه ۱۴ وارد که ۳ ۲/۳
چند روپیه ب میباشد پس معلوم کنید
که ب چند روپیه دارد ؟
(۶) شخصی از سه نفر یک یک گنی قرض
گرفت و بعد از چند روز ۱/۳ قرض شخص
اول و ۳/۴ قرض شخص دوم و ۵/۶ قرض
شخص سوم را ادا کرد ۱ پس چه قدر قرض
بر ذمه اش هنوز باقی است ؟
(۷) از مبلغ یک صندوق ۳/۸ گرفته شد و ۴/۵
باقی مانده آن ۱۳ شلنگ ۵ ۱/۲ پنس میباشد
پس معلوم کنید که در صندوق مذکور کل
چه قدر مبلغ بود ؟
(۸) یک ستون در سه حصه تقسیم شده حصه
اول ۱/۳ کل ستون است و حصه دوم ۲/۸


۳۳۱

حصهٔ اوّل و حصه سوم ۳ فٹ ۶ اینچ است
پس درازی ستون را معلوم کنید ؟
(۹) پنج برادر قرض خود را به این طریق ادا
میکنند که برادر کلان شان ۳/۴ حصهٔ قرض
را بر ذمه خود میگیرد و دیگران قرض باقیمانده
را مابین خود مساوی تقسیم میکنند و درین
صورت هریکی ازانها ۲۰ روپیه ، آنه ۱/۲ ۷
پائی از برادر کلان کمتر ادا میکند پس مقدار
کل قرض را معلوم کنید :
(۱۰) آن رقم را معلوم کنید که همان کسر ۳
پوند ۱۰ شلنگ باشد که ۲ پوند ۳ اونس
(وزن بازار) کسر ۳ پوند ۲ اونس میباشد:
(۱۱) آن رقم را معلوم کنید که همان کسر ۲ روپیه
۱ آنه باشد که ۷ گز ۱۱ فٹ کسر ۱۱ گز
میباشد :
(۱۲) کدام کسر ۱ روپیه ۱۳ آنه ۷ پائی یا
۱/۳ ۳ / ۱/۳ ۲ من ( ۳/۴ + ۱/۳ ) من ۱ آنه ۴ پائی جمع
کرده شد که حاصل جمع یک روپیه باشد؟


۳۳۲
(۱۳) اگر طلای بخارا ۱۳/۲۲ حصهٔ طلای انگریزی
باشد پس ۵/۲۲ حصهٔ طلای بخارا کدام کسر
۵/۱۲ حصهٔ طلای انگریزی خواهد بود؟
(۱۴) فرق یک پوند بازار و یک پوند صرافی را
معلوم کرده آن را به کسر ۳/۵ من یک
پوند بازار تحویل کنید *
(۱۵) حاصل جمع ۴/۵ من ۱ پوند و ۳/۱۰ من ۱ شلنگ
و ۳/۴ من ۱ پنس را به کسر ۱/۴ من ۱ گنی
تحویل کنید *
(۱۶) کلان ترین آن رقوم را معلوم کنید که در
هر یکی از ۳/۴ من ۳ روپیه ۵ آنه ۴ پائی
و ۳/۴ من ۷ روپیه ۹ آنه ۸ پائی و ۱/۲ من
۸ آنه ۹ پائی باین طریق شامل باشد که
همه را بدون باقی تقسیم کند *
(۱۷) خورد ترین آن رقوم را معلوم کنید که ۵/۶
من ۱ روپیه ۳ آنه ۳ پائی و ۱/۴ من ۲
روپیه ۸ آنه و ۳/۴ من ۷ روپیه ۹ آنه ۶ پائی
باین طریق بر آن شامل باشد که اگر آن بر
هر یکی از مقادیر مذکوره تقسیم کرده شود


۳۳۳
هیچ باقی نماند *
(۱۸) اگر در رقمی پنجم حصهٔ آن زیاده کرده شود کل ۳ روپیه ۲ شاهی میباشد پس آن رقم چیست ؟
(۱۹) ۱/۵ حصهٔ یک احد کدام حصهٔ ۵ احد میباشد ؟
(۲۰) از یک اونس نقره که برای ضرب استعمال میشود بقدر ۲ روپیه ۶ آنه ۱/۲ ۱۰ پائی حاصل میشود پس خورد ترین مقدار اونس دریافت کنید که از آن یک تعداد کامل روپیه بدون کسر آنه و پائی ساخته بتوانیم *
(۲۱) طول یک ریسمان ۳۰ فُت است و ما آن را در چند حصهٔ مساوی تقسیم کردیم که طول هر حصه ۱/۴ ۳ فُت میباشد پس معلوم کنید که طول حصهٔ آخری چه قدر است و آن طول به ریسمان چه نسبت دارد ؟


۳۳۴
باب بیست و ششم
حساب تجارت
۱۳۰ مقسوم علیه موافق یا محفوظ الکسر
کدام عدد آن مقدار مکسور است که صورت آن
احد باشد مثلاً یک شاهی ۱/۱۲ حصه روپیه است
بنابر آن یک شاهی را مقسوم علیه موافق یک
روپیه گفته میشود و همچنان ۴ آنه = ۱/۴ روپیه
مقسوم علیه موافق یک روپیه کله دار میباشد
۱۳۱ تجارت مفرد نام آن طریق است
که بوساطت آن بذریعه مقسوم علیه های موافق
قیمت مقدار مفرد را معلوم کرده میتوانیم بشرطیکه
قیمت احد آن مقدار مفرد معلوم باشد مثلاً قیمت
۳۲ خروار گندم به نرخ ۱۰ روپیه ۸ شاهی فی
خروار به قاعدۀ تجارت مفرد معلوم شده میتواند
تجارت مرکب نام آن طریق است که
بوساطت آن بذریعه مقسوم علیه های موافق قیمت


۳۳۵
مقدار مرکب معلوم کرده میتوانیم بشرطیکه قیمت
یکی از احاد آن مقدار مرکب معلوم باشد مثلاً
قیمت ۳۲ خروار ۷ من گندم به نرخ ۱۰ روپیه
۸ شاهی فی خروار به قاعده تجارت مرکب معلوم
شده میتواند *
تجارت مفرد
۱۳۲ امثله ذیل تشریح این طریق
را خواهند کرد :-
مثال ۱ قیمت ۲۳ من برنج به شرح ۳ روپیه
۱۳ آنه ۹ پائی فی من معلوم کنید *

پائی آنه روپیه
- - ۳ ۲۳ قیمت به شرح ۱ روپیه فی من
۳
- - ۶۹ 〃 ۳ 〃 〃
۸ آنه = ۱/۲ حصه یک روپیه : ۸ ۱۱ 〃 〃 ۸ آنه 〃
۴ آنه = ۱/۲ حصه ۸ آنه ۰ ۱۲ ۵ 〃 〃 ۴ آنه 〃
۱ آنه = ۱/۴ حصه ۴ آنه ۰ ۶ ۱ ۰ 〃 ۱ آنه 〃
۶ پائی = ۱/۲ حصه ۱ آنه ۶ ۱۱ ۰ 〃 〃 ۶ پائی 〃
۳ پائی = ۱/۲ حصه ۶ پائی ۹ ۵ ۰ 〃 〃 ۳ پائی 〃
پائی آنه روپیه
۳ ۱۲ ۸۸ 〃 ۳ روپیه ۳ آنه و


۳۳۶
تنبیہہ – ۳ روپیہ ۱۳ آنه ۹ پائی مساوی حاصل
حاصل تفریق ۴ روپیہ و ۲ آنه ۳ پائی میباشد
بنابرین قاعدهٔ مختصر برای این قسم سوالات
این ست که اول قیمت به شرح ۲ آنه ۳ پائی
معلوم کرده شود و آن ازان قیمت که به شرح
۴ روپیہ فی من حاصل میشود تفریق کرده شود
پس حاصل تفریق جواب مطلوب خواهد بود:
پائی آنه روپیہ
طریق عمل نہ ۰ - ۲۳
۰ - ۹۲ قیمت بشرح ۴ روپیہ فی من
۹ - ۳ - ۳ قیمت بشرح ۲ آنه ۳ پائی فی من
۳ - ۱۲ - ۸۸ قیمت بشرح ۳ روپیہ ۱۳ پائی ۹ پائی فی من
پائی آنه روپیہ
. . ۲۳
۴ آنه = ۱/۴ حصه یک روپیہ . ۱۴ ۲ قیمت بشرح ۴ آنه فی من
۳ پائی = ۱/۴ حصه ۲ آنه ۹ ۵ . قیمت بشرح ۳ پائی فی من
۹ - ۳ - ۳ قیمت بشرح ۲ آنه ۳ پائی فی من
مثال ۴ قیمت ۹ شی بشرح ۱۰ روپیہ ۸ شاہی
۳ پیسه فی شی چیست ؟


۳۳۷

پیسه شاهی روپیه
۰-۰-۹ قیمت بشرح یک روپیه فی من
۱۰
۰-۰-۹۰ „ „ ۱۰ „ „
۶ شاهی = ۱/۴ حصه یک روپیه ۰-۶-۴ „ „ ۴ شاهی „
۲ شاهی = ۱/۳ حصه ۶ شاهی ۰-۶-۱ „ „ ۲ شاهی „
۲ پیسه = ۱/۲ حصه ۴ شاهی ۴-۳-۰ „ „ ۲ پیسه „
۱ پیسه = ۱/۲ حصه ۲ پیسه ۴-۱-۰ „ „ ۱ پیسه „
۲-۵-۹۶ „ „ ۱۰ روپیه ۶ شاهی ۳ پیسه

مثال ۳ قیمت ۱۳۱/۴ ہنڈرڈ ویٹ بشرح ۷ روپیه
۱۰ آنه ۳ پائی فی ہنڈرڈ ویٹ چیست ؟

پائی آنه روپیه
۰-۸-۱۳ قیمت بشرح ۱ روپیه فی ہنڈرڈ ویٹ
۷
۰-۸-۹۴ قیمت بشرح ۷ روپیه فی ہنڈرڈ ویٹ
۰-۱۲-۶ „ „ ۸ آنه „ „
۰-۱۱-۱ „ „ ۲ آنه „ „
۳-۴-۰ „ „ ۳ پائی „ „
۳/۴۴-۲-۱۰۳ روپیه قیمت بشرح ۷ روپیه ۱۰ آنه
۳ پائی فی ہنڈرڈ ویٹ


۳۳۸

مثال ۴ قیمت ۴/۳ ۴ شے به نرخ ۳/۴ ۲ پنس -
۱۶ شلنگ فی شے چیست ؟
پنس شلنگ پونڈ
۴ - ۱۳ - ۴۲ قیمت بشرح ۱ پونڈ فی من
۸ - ۶ - ۲۱ قیمت بشرح ۱۰ شلنگ من
۴ - ۱۳ - ۱۰ " " ۵ " "
۸ - ۲ - ۲ " " ۱ " "
۱/۳ ۱ - ۷ - ۰ " " ۲ پنس "
۱/۴ ۹ - ۱ - ۰ " " ۱/۲ پنس "
۱/۴ ۱۰ - ۰ - ۰ " " ۱/۴ پنس "
۱/۳ ۵ - ۱۲ - ۲۴ " " ۱۶ شلنگ ۳/۴ ۲
جواب پنس فی من

امثلہ نمبر ۸۵
بحساب تجارت قیمت اشیاء ذیل را معلوم کنید :-
(۱) ۴۰۰ بشرح ۳ روپیه ۴ آنه فی شے :
(۲) ۳۷۵ بشرح ۲ پونڈ ۵ شلنگ فی شے :
(۳) ۷۸۹ بشرح یک آنه فی شے :
(۴) ۷۲۸ بشرح ۳ پیسیه فی شے :


۳۳۹
(۵) ۴۳۹ بشرح ۳ پائی فی شے *
(۶) ۳۹۹ " ۴ پونڈ و ۲ شلنگ فی شے *
(۷) ۸۷۴ " ۶ آنہ فی شے *
(۸) ۷۲۳ " ۱۵ شاہی فی شے *
(۹) ۹۳۹ " ۲ روپیہ و ۱۱ آنہ فی شے *
(۱۰) ۲۷۵ " ۴ پنس فی شے *
(۱۱) ۴۷۵ " ۱۳ آنہ و ۶ پائی فی شے *
(۱۲) ۳۴۲ " ۲ شاہی و ۴ پیسہ فی شے *
(۱۳) ۵۰۰ " ۷ آنہ و ۳ پائی فی شے *
(۱۴) ۹۴۲ " ۷ شلنگ و ۳ پنس فی شے *
(۱۵) ۷۰۰ " ۱۰ آنہ و ۱/۴ ۴ پائی "
(۱۶) ۳۷۴ " ۱/۲ ۵ پیسہ فی شے *
(۱۷) ۳۲۱ " ۲ روپیہ ۵ آنہ ۳ پائی فی شے *
پنس شلنگ پونڈ
(۱۸) ۲۳۰ " ۶ — ۱۰ — ۴ فی شے *
پائی آنہ روپیہ
(۱۹) ۳۶۶ " ۹ — ۱۱ — ۷ فی شے *
شاہی عباسی روپیہ
(۲۰) ۷۶۷ " ۳ — ۲ — ۱۰ فی شے *
پائی آنہ روپیہ
(۲۱) ۸۳۹ " ۴ — ۱۳ — ۵ فی شے *


پنس شلنگ
(۲۲) ۳۳۹ بشرح ۲/۱ ۱۰ – ۴/۱ فی شے *
پائی آنه روپیه
(۲۳) ۴۵۴ 〃 ۲/۱ ۱۰ – ۷ – ۱۵ فی شے *
پیسه شاہی روپیه
(۲۴) ۹۰۰ 〃 ۲ – ۷ – ۵۰ 〃
پائی آنه روپیه
(۲۵) ۹۰۰ 〃 ۲/۱ ۷ – ۱۰ – ۴۲ 〃
پنس شلنگ پونڈ
(۲۶) ۵۰۱۳ 〃 ۲/۱ ۱ – ۱۹ – ۵۵ 〃
پیسه آنه روپیه
(۲۷) ۷۶۸ 〃 ۲ – ۹ – ۱۹ 〃
پیسه شاہی روپیه
(۲۸) ۱۰۱۰ 〃 ۲/۱ ۴ – ۱۱ – ۱۱ 〃
پیسه آنه روپیه
(۲۹) ۸۷۶۰ 〃 ۲ – ۴/۱ ۱ – ۲۱ 〃
پنس شلنگ
(۳۰) ۸۵۹۶ 〃 ۴/۳ – ۱۲ – ۰ 〃
پائی آنه روپیه
(۳۱) ۵۵۵ 〃 ۲/۱ ۵ – ۳ – ۸۹ 〃
شاہی تار عباسی روپیه
(۳۲) ۳۱۱۱ 〃 ۲ – ۱ – ۱ – ۲ 〃
پائی آنه روپیه
(۳۳) ۸۰۰۱ 〃 ۴/۱ ۸ – ۸ – ۸۰ 〃
پنس شلنگ پونڈ
(۳۴) ۱۰۰۰۰ 〃 ۲/۱ ۱۰ – ۱۷ – ۷ 〃


۳۴۷
پائی آنہ روپیہ
(۳۵) ۱/۲ ۳۴۶ بشرح ۸ - ۱۰ - ۴ فی شے :-
پیسہ شاہی روپیہ
(۳۶) ۳/۵ ۲۷ " ۲ ۱/۲ - ۶ - ۸ " "
پائی آنہ روپیہ
(۳۷) ۲/۳ ۶۰۳ " ۱ ۱/۲ - ۱۳ - ۲۹ " "
پنس شلنگ پونڈ
(۳۸) ۱/۲ ۳۰۱ " ۶ ۱/۲ - ۱۵ - ۲ " "
پائی آنہ روپیہ
(۳۹) ۲/۷ ۸۲۱ " ۵ ۱/۲ - ۶ - ۴۱ " "
پیسہ شاہی روپیہ
(۴۰) ۳/۴ ۴۴۲ " ۲ ۱/۲ - ۲ - ۷۶ " "
پائی آنہ روپیہ
(۴۱) ۵/۱۲ ۶۰۰ " ۲ - ۱۲ - ۱۲ " "
پنس شلنگ پونڈ
(۴۲) ۵/۹ ۲۴۹ " ۸ ۱/۲ - ۲ - ۲۰ " "
پائی آنہ روپیہ
(۴۳) ۱/۳ ۳۹ " ۴ - ۱۳ - ۱ " "
پیسہ شاہی قرآن روپیہ
(۴۴) ۳/۸ ۸۴ " ۳ - ۳ - ۱ - ۲ " "
پائی آنہ روپیہ
(۴۵) ۲/۵ ۱۰۱ " ۶ - ۹ - ۱۰ " "
پنس شلنگ پونڈ
(۴۶) ۵/۸ ۱۰ " ۱۰ ۱/۲ - ۱۷ - ۲ " "


۳۴۲

تجارت مرکب
۱۳۳ امثله ذیل قاعده تجارت مرکب را
واضح خواهند کرد :-
مثال ۱ قیمت ۱۵ من و ۱۲٫۵ سیر به شرح ۲ روپیه
۵ شاهی ۳ پیسه فی من چیست ؟
پیسه شاهی روپیه
۳ – ۵ – ۲ قیمت یک من
۳
۴ ۴ ۷ قیمت ۳ من
۵
. – . – ۳۷ „ ۱۵ „
۲سیر= ۱/۸ حصه یک من ۳ – ۵ – ۲ „ ۸ „
۴ سیر= ۱/۲ حصه ۸سیر ۴ – ۲ – ۱ „ ۴ „
۱/۲ سیر= ۱/۸ حصه ۴سیر ۱/۲ ۴ – ۱ – . „ ۱/۲ „
۱/۲ ۴ – ۱۰ – ۴۰ قیمت ۱۵ من ۱۲٫۵ سیر
جواب
مثال ۲ قیمت ۲۵ خروار آرد بشرح ۵ روپیه
۸ آنه فی من چیست ؟ یک خروار ۳ من
۱۰ سیر انگریزی میباشد +


۳۴۳

پیسه آنه روپیه
۳ – ۸ – ۵ قیمت یک من
. – ۸ – ۱۶ 〃 ۳ من
۱ سیر = ۱/۴ حصه یک من . – ۶ – ۱ 〃 ۱۰ سیر
. – ۱۴ – ۱۶ 〃 ۳ من ۱۰سیر یعنی یک خروار
۵
قیمت . – ۶ – ۸۹ قیمت ۵ خروار
۵
. – ۱۴ – ۴۴۷ 〃 ۲۵ خروار

جواب
مثال ۳ قیمت ۲ تن ۳ ہنڈرڈ ویٹ ۳ کوارٹر
۵ پونڈ بشرح ۱۵ پونڈ ۱۷ شلنگ فی ہنڈرڈ ویٹ
چیست؟ پنس شلنگ پونڈ
۱۰ – ۱۷ – ۱۵ قیمت ۱ ہنڈرڈ ویٹ
۲ تن ۳ ہنڈرڈ ویٹ = ۴۳ ہنڈرڈ ویٹ ۱۰
. – ۱۰ – ۱۵۸ 〃 ۱۰ 〃
. – . – ۶۳۲ 〃 ۴۰ 〃
. – ۱۱ – ۴۷ 〃 ۳ 〃
. – ۱۱ – ۶۵۱ 〃 ۴۳ 〃
۱ کوارٹر = ۱/۴ حصه ۱ ہنڈرڈ ویٹ ۶ – ۱۸ – ۷ 〃 ۲ کوارٹر
۱ کوارٹر = ۱/۲ حصه ۲ کوارٹر ۲ – ۱۹ – ۳ 〃 ۱ 〃
۴ پونڈ = ۱/۷ حصه ۱ کوارٹر ۲/۷ ۳ – ۱۱ – . 〃 ۴ پونڈ
۱ پونڈ = ۱/۴ حصه ۴ پونڈ ۲۶/۲۸ ۹ – ۲ – . 〃 ۱ 〃
۲۴/۲۸ ۱ – ۲ – ۶۹ قیمت ۲ تن ۳ ہنڈرڈ ویٹ
۳ کوارٹر ۵ پونڈ


۳۴۴

امثلہ نمبر ۸۶

بحساب تجارت قیمت امثلہ ذیل را معلوم کنید:
(۱) ۷ من ۱۵ سیر به شرح ۳ روپیہ و ۷ آنه و ۸ پائی فی من *
(۲) ۹ من ۱۴ ۱/۴ سیر بشرح ۴ روپیہ ۱۰ آنه و ۸ پائی فی من *
(۳) ۲۷ ہنڈرڈ ویٹ ۲ کوارٹر ۷ پونڈ به شرح ۳ پونڈ ۷ شلنگ ۶ پنس فی ہنڈرڈ ویٹ *
(۴) ۱۱ خروار ۵ من ۳ سیر بشرح ۵ روپیہ ۷ شاہی ۴ پیسه فی من *
(۵) ۱۷ خروار ۵ من ۲ سیر ۲۱ مثقال بشرح ۳ روپیہ ۵ شاہی ۳ پیسه فی خروار *
(۶) ۶ خروار ۳ من ۲ سیر ۵ چھارک بشرح ۱۷ روپیہ ۷ شاہی فی خروار *
(۷) ۲ ٹن ۱۳ ہنڈرڈ ویٹ ۳ کوارٹر ۱۷ پونڈ بشرح ۱ پونڈ ۱ شلنگ ۴ پنس فی ہنڈرڈ ویٹ *
(۸) ۳ من ۲۷ سیر ۸ چھٹانک بشرح ۱۰ روپیہ ۵ آنه ۸ پائی فی من *


۳۴۵
(۹) ۷ من ۱۸ سیر ۹ چھٹانک بشرح ۱۳ روپیہ
۷ آنہ ۵ پائی فی من +
(۱۰) ۸ من ۳ سیر ۱۲ چھٹانک بشرح ۳ آنہ
۴ پائی فی سیر +
(۱۱) ۱ من ۱۷ سیر ۱۰ چھٹانک بشرح ۷ آنہ
۶ پائی فی سیر +
(۱۲) ۴ من ۳ سیر ۱۴ مثقال بشرح ۱ روپیہ ۳
شاہی ۴ پیسہ فی من +
(۱۳) ۷ من ۲ سیر ۳ چھارک بشرح ۶ روپیہ
فی من +
(۱۴) ۳ خروار ۷ من ۳ سیر ۳ چھارک ۱۲
مثقال بشرح ۱۰ روپیہ ۸ شاہی ۴ پیسہ
فی خروار +
(۱۵) ۳ من ۳۷ سیر ۱۲ چھٹانک بشرح ۷ شلنگ
۶ پنس فی سیر +
(۱۶) ۲ ٹن ۷ ہنڈرڈ ویٹ ۱ کوارٹر ۱۳ پونڈ ۱۴
اونس بشرح ۹ روپیہ ۱۱ آنہ فی کوارٹر +
(۱۷) ۷ جوال آرد وزن ہر جوال ۳ من ۱۵
سیر بشرح ۷ روپیہ ۱۰ آنہ فی من +


۳۴۶

(۱۸) ۲۴ صندوق پنبه وزن هر صندوق ۵
ہنڈرڈ ویٹ ۲ کوارٹر بشرح ۱۶ شلنگ ،
پنس فی ہنڈرڈ ویٹ *
(۱۹) ۳۵ صندوق چاے فی صندوق ۱ من ۱۷
سیر ۹ چھٹانک بشرح ۸۰ روپیہ ۱۲ آنہ
فی من *
(۲۰) ۳۲۱ صندوق قہوہ فی صندوق ۱ خروار
۲ سیر ۳ چهارک بشرح ۱۰۵ روپیہ ۸ شاهی
فی خروار *
(۲۱) کل پیداوار آن زمین را معلوم کنید که رقبهٔ
آن ۲ ایکڑ و ۲ روڈ و ۸۸ مربع گز میباشد
و پیداوار یک ایکڑ ۷ ہنڈرڈ ویٹ ۳ کوارٹر
۱۴ پونڈ است *
(۲۲) قیمت ۲۹ گز ۲ فٹ ۹ انچ بشرح ۷ شلنگ
۱۰ پنس فی گز چیست ؟
(۲۳) وزن ۲۳۱ جوال غله چه قدر خواهد بود اگر
وزن یک جوال ۲ من ۲ سیر ۳ چهارک باشد؟
(۲۴) وزن ۳۲۹ صندوق بحساب ۷ من ۲
سیر فی صندوق معلوم کنید *


۳۴۷

(۲۵) اگر بر یک روپیه ۱ شاهی ۴/۱ ۴ پیسه محصول باشد
بر ۳۲۹ روپیه ۵ شاهی چه قدر محصول خواهد بود؟
(۲۶) اگر بر یک روپیه ۱ آنه ۴/۱ ۴ پائی محصول باشد بر
۳۰۹۰ روپیه ۸ آنه چه قدر محصول خواهد بود؟
(۲۷) قیمت ۲۲۵ ہنڈرڈ ویٹ بشرح ۲۱ پونڈ ۵
شلنگ ۷ پنس فی ٹن چیست ؟
(۲۸) قیمت ۲۵۷ شے بشرح ۳ روپیه ۹ آنه ۴
پائی فی ۱۰ شے چیست ؟
(۲۹) کرایه ۷/۱۲ ۲۷۵ جریب بحساب ۳ روپیه و
۷ شاهی و ۲ پیسه فی جریب چه قدر میشود؟
(۳۰) قیمت ۱ خروار ۹ من ۱ سیر ۳ چهارک بحساب
۵/۱۶ ۹۰ روپیه فی خروار چه قدر خواهد بود؟
(۳۱) اگر بر یک روپیه ۱۴ آنه ۶ پائی منافع باشد بر
۵۱۴۶ روپیه ۱۲ آنه چه قدر منافع خواهد بود؟
(۳۲) بر ذمه شخصی ۳۷۹۲۵ روپیه ۱۴ آنه قرض
است لیکن بجای یک روپیه او صرف
۳ آنه ۴/۱ ۴ پائی ادا کرده میتواند پس معلوم
کنید که قرض خواه او را چه قدر وصول
خواهد شد ؟


۳۴۸

باب بیست و هفتم
طریق پیمایش سطوح

۱۳۴ در مملکت افغانستان مساحت زمین
به جریب و بسوه و بسواسه دریافت نموده میشود
و اگر چه ذکر این پیمانه ها در آغاز کتاب آمده لاکن
برای افاده طلباء در اینجا باز نوشته میشود :
یک بسواسه مسافت آن قطعه زمین است
که طول و عرض آن سه سه گز با شد و یک
بسوه = ۲۰ بسواسه
یک جریب = ۲۰ بسوه
بنابرین یک جریب = ۲۰ * ۲۰ * ۹ = ۳۶۰۰ مربع
گز کابل می باشد و یاد باید داشت که گز کابل
= ۲۹ انچ است و انچ بحساب کابل = هشت
سوت یعنی ۸ موی اسپ میبا شد .
هر چند که طریق دریافت کردن مساحت زمین
تعلق بعلم مساحت دارد مگر چند طریقه مشهور


۳۴۹
برای افاده طلباء در اینجا نیز نوشته میشود *
۱۳۵ مستطیل و مربع
مستطیل شکل چهار ضلع می با شد که هر
زاویه آن زاویه
قائمه باشد * مستطیل
مربع شکل چهار
ضلع است که جمیع
اضلاع آن باهم برابر مربع
وجمیع زوایای آن
قائمه باشند *
طریق دریافت کردن مساحت مستطیل و
مربع این است که طول را در عرض ضرب
کنید حاصل ضرب مساحت مستطیل یا مربع
خواهد بود *
مثال ۱ طول یک قطعه مستطیل ۵ گز
است و عرض آن ۳ گز پس مساحت آن
معلوم کنید *
مساحت = ۵ × ۳ = ۱۵ مربع گز *


۳۵۰
مثال ۲ یک ضلع مربع ۳۰۰ گز است
پس مساحت آن چه قدر خواهد بود :
مساحت = ۳۰۰×۳۰۰ مربع گز = ۹۰۰۰۰ مربع
= ۹۰۰۰۰ / ۴ بسواسه = ۱۰۰۰ بسواسه
= ۱۰۰۰ / ۲۰ بسوه = ۵۰۰ بسوه
= ۵۰۰ / ۲۰ جریب = ۲۵ جریب
امثله نمبر ۴۸
در امثله ذیل مساحت مستطیل را معلوم
کنید :-
(۱) طول ۵ گز و عرض ۴ گز :
(۲) طول ۱۸ گز ۴ اینچ و عرض ۱۰ گز ۳ اینچ
(۳) طول ۳۷ ۱/۲ گز و عرض ۵ ۱/۲ گز :
(۴) طول ۱۳۰۰ گز و عرض ۳۰۰ گز :
(۵) مساحت آن مربع چیست که هر ضلع
آن ۷۲۹۰ گز باشد ؟
(۶) مساحت آن مربع چیست که ضلع آن
۱۸۰ گز باشد ؟


۳۵۱

۱۳۶ مثلث
هرگاه کدام قطعه زمین شکل مثلث داشته
باشد طریق مساحت آن این است که یک ضلع
آن را پیمایش کنید و از راس زاویه مقابل
ضلع مذکور یک عمود بر آن ضلع بکشید و این
عمود را هم پیمایش کنید *
بعد ازان عمود را در ضلع معلومه ضرب
کرده حاصل ضرب را بر ۲ تقسیم کنید خارج
قسمت مساحت مثلث خواهد بود *
مثال ۱ یک ضلع مثلث ۱۸ گز است
و عمودیکه بر آن
از زاویه مقابل
کشیده شده ۲ گز
می باشد پس
مساحت آن را
معلوم کنید *
عمود ۲ گز
ضلع معلوم
مساحت = ۲x۱۸/۲ = ۱۸ مربع گز = ۲ بسواسه اگر
مثلث قائم الزاویه با شد عمود آن را


۳۵۲
در قاعده ضرب کنید و حاصل ضرب را بر ۲
تقسیم کنید خارج قسمت مساحت آن خواهد بود ؟
مثال ۲ عمود مثلث قائم الزاویه ۱۵
گز و قاعده آن ۳۰
گز است پس مساحت
آن را معلوم کنید *
مساحت = ۱۵ × ۳۰ / ۲
= ۲۲۵ مربع گز
= ۲۲۵ / ۹ = ۲۵ بسواسه
= ۱ بوه ۵ بسواسه
امثله نمبر ۸۸
در امثله ذیل مساحت معلوم کنید :-
(۱) یک ضلع مثلث ۲۲۴ گز و عمود از راس
زاویهٔ مقابل ۱۱۶ گز *
(۲) یک ضلع مثلث ۴۶۴ انچ و عمود از راس
زاویه مقابل ۸۷ فٹ *
(۳) یک ضلع مثلث ۱۱۱۸ گز و عمود از راس زاویه
مقابل ۲۷ گز *
عمود ۱۵ گز
۳۰ گز
قاعده


۳۵۳
(۴) در مثلث قائم الزاویه قاعده ۵۴ اینچ و عمود
۲۵ اینچ است پس مساحت آن را در بسوه
معلوم کنید :
(۵) در مثلث قائم الزاویه قاعده ۳۹۰ گز و عمود
۸۱۰ گز است پس مساحت آن را در جریب
معلوم کنید :
۱۳ ذو اربعة الاضلاع
و دیگر اشکال
شکل پنج ضلع را ذواربعة الاضلاع و شکل پنج
ضلع را مخمس و شکل ۶ ضلع را مسدس
میگویند و علیٰ ہذا القیاس :
طریق دریافت نمودن مساحت این چنین
اشکال این ست که آنها را در چند مثلث تقسیم
کنید و مساحت آنها را معلوم نموده همه را جمع
کنید حاصل جمع مساحت مطلوب خواهد بود :
مثال ا ب ج د ذو اربعة الاضلاع
میباشد ا ج ۸۰ گز و عمود از راس زاویه ب


۳۵۴

۳۶ گز و از راس زاویه د ۴۲ گز است پس
ساحت آن را معلوم کنید *
ا
۴۲ گز | ۳۶ گز
ب ۸۰ گز
جواب اول
ج
مساحت مثلث ا ب ج = ۳۶ × ۸۰
۲
= ۱۴۴۰ مربع گز *
و مساحت ا د ج = ۴۲ × ۸۰
۲
= ۱۶۸۰ مربع گز *
پس مساحت ا ب ج د = ۱۴۴۰ + ۱۶۸۰
جواب اول = ۳۱۲۰ مربع گز *
= ۱۵۶ بسواسه = ۵۲ بسوه
۳
= ۵۲
۲۰ × ۳
= ۱۳ جریب جواب
۱۵

امثله نمبر ۸۹
(۱) یک قطعه زمین بشكل ذو اربعة اضلاع میباشد


۳۵۵

و طول آن خط که آن را در دو مثلث تقسیم
میکند ۳۱۶ گز است و طول عمود هائیکه بر آن
از دو گوشه مقابل کشیده شده اند ۴۵ گز و
۵۴ گز پس مساحت قطعه مذکور چه قدر
خواهد بود *
(۲) ا ب ج د س یک مخمس است - طول
ا ج = ۱۱۵ گز و طول عمود هائیکه بر ا ج
از ب و د کشیده شده اند ۴۸ گز و ۶۰ گز
و طول عمود از س بر ا د = ۵۴ گز پس
مساحت مخمس معلوم کنید ؟
(۳) وتر ذو اربعة الاضلاع ۳۲۰ گز و عمود هائیکه
بر آن از زوایای مقابل واقع شده اند
۱۲۰ گز و ۱۵۰ گز است پس مساحت آن
چه قدر خواهد بود ؟

امثله متفرقه - نمبر ۹۰

(۱) تلفظ ۱۰،۳۰۲۰،۷۲۰۰۲۱ چیست ؟
(۲) مفرد کنید :-
۸۷۶۱ - ۸۴ ۳ + ۲۰۱ - ۹۶۴۵ - ۶۶۷۷۴ +


۳۵۶
(۳) ۹ هم پونڈ ۶ شلنگ ۲/۱ ۴ پنس را به فارونگ
تحویل کنید *
(۴) اجزاے متبائین ۲۵ ۴، ۵ را معلوم کنید *
(۵) ۱۸۵۷۷ / ۲۰۰۰۶ را مختصر کنید *
(۶) قیمت ۴/۱ من ، روپیه ۶ آنه ۷ پائی را
معلوم کنید *
(۷) اعداد ذیل را به الفاظ بنویسید :-
* ۳۲۰۰۱۰۳۱۰۲
(۸) کلان ترین اعداد متبائن (۱۵۲۱) ۲ و (۲۹۳۰) ۲
میباشد پس آن عدد را معلوم کنید *
(۹) اگر چهار رقم ذیل از ۲۵ روپیه منها کرده
شود باقی چه قدر خواهد بود ؟
رقم اوّل ۵ روپیه ۶ آنه ۶ پائی و دوم ۳
روپیه ۴ آنه ۹ پائی و سوم ۲ روپیه ۵ آنه
پائی و چهارم ۱۰ روپیه ۱۳ آنه ۳ پائی میباشد *
(۱۰) عاد اعظم ۹۱ ، ۲۳ و ۲۹ ۸۰ را معلوم کنید *
(۱۱) ۱۴ ۶/۵ را از ۱۶ ۳/۱ منها کنید *
(۱۲) یک کرور و ده لک و ۳ هزار و ۲۰ را از ۲


۳۵۷
حصه-۱
کرور و ۹ لک و ۱۲ هزار و ۴ تفریق کنید *

(۱۳) ۷۶۵۳۸۹ را در ۶۴۱۶۴ در سه سطر ضرب
کنید *
(۱۴) من به یک شهر می روم و نزد من ۹ روپیه
۱۳ شاهی ۳ پیسه است و در آنجا من ۶ عدد
چوب را فی چوب بحساب ۱۳ شاهی ۴
پیسه می خرم پس معلوم کنید که نزد من
چه قدر باقی میماند ؟
(۱۵) ذو اضعاف اقل ۹۶۶۹ و ۱۱ و ۱۶ را
معلوم کنید *
(۱۶) جمع کنید:- ۱۵/۱۶ و ۳ ۱/۲ و ۵/۱۶ او ۷/۶۴ *
(۱۷) ۲/۹ من ۵/۱۳ من ۱۹ ۱/۲ شاهی را در کسر ۵/۶
من ۲/۷ من ۱ روپیه ۸ شاهی ۲ پیسه
بیاورید *
(۱۸) اجزای ضربی ۴۴ و ۹ را معلوم کنید *

(۱۹) ۳۸۰۶۶۵۹ را در ۸۵۶۷۲ در سه سطر
ضرب کنید *


حصہ ۱
۳۵۸

(۲۰) چند راس گاو بحساب ۱۴ روپیه ۶ شاہی
فی راس عوض قیمت فروش ۸۷ راس
اسپ خریده میتوانیم ؟ قیمت یک راس
اسپ ۱۱۵ روپیه ۲ شاہی میباشد *
(۲۱) مفرد کنید :- ۵/۶ ۲ - ۱ ۱/۱۲
۱/۲ ۲ + ۱ ۳/۴
(۲۲) اگر قیمت یک روپیه ۲ شلنگ ۱/۲ پنس و
قیمت یک ڈالر ۴ شلنگ ۱/۲ ۴ پنس باشد
پس معلوم کنید که خورد ترین تعداد روپیه
چه قدر باشد که ازان یک مقدار کامل ڈالر
خریده شود ؟
(۲۳) کدام عدد را در ۷۶ ضرب کنیم که حاصل
ضرب مساوی حاصل ضرب ۱۵۳ و ۳۸۰
باشد ؟
(۲۴) عاد اعظم ۳۴۵۶ و ۲۶۲۴ و ۲۲۵۶ و ۹۹
معلوم کنید *

(۲۵) ۵۷ خروار ۹ من اسیر ۳ چهارک را به پاو
تحویل کنید *


۳۵۹

(۲۶) مفرد کنید ۱/۳ ۳ × ۵/۶ ÷ ۱/۲ ۱ من ۱/۶ ۱ +
(۲۷) خورد ترین آن کسور را معلوم کنید که اگر
آنها با ۱/۴ - ۱/۲ من ۱/۲ - ۱/۳ جمع کرده شود
حاصل جمع عدد صحیح باشد :
(۲۸) کدام عدد همان ضعف ۳۵ خواهد بود که
۵۶ هم ۳ ضعف و میباشد :
(۲۹) مفرد کنید : - (۱/۳ - ۱/۴) من (۱/۶ - ۱/۷
۱/۲ - ۱/۳ من ۱/۶ - ۱/۹
(۳۰) اگر مجموعه ۵/۱۲ ۲۱ و ۳/۴ ۳ با حاصل ضرب ۱/۲ ۲ و
۱/۳ جمع کرده شود پس معلوم کنید که فرق
آن حاصل جمع و ۲۸ چه قدر خواهد بود؟

(۳۱) خورد ترین آن اعداد را معلوم کنید که اگر
آن از ۶ ، ۵ ، ۹ تفریق شود باقی بر ۱۴۱
برابر تقسیم شود :
(۳۲) ۳ ایکر و ۱ روڈ و ۲ پرچ را به مربع فُت
تحویل کنید :
(۳۳) مقابله ۱/۲ و ۱/۳ و ۱/۲ ۲ بکنید :


۳۶۰
(۳۴) ۲/۷ ÷ ۳/۴ من ۱۲ را بر ۳/۴ من ۴/۷ ÷ ۱۲
تقسیم بکنید +
(۳۵) خورد ترین آن اعداد را معلوم کنید که اگر
آن با ۲۱-۳-۳۰ جمع کرده شود مجموعه همه ۲۸۱
تقسیم شود +
(۳۶) ۶ پوند ۱ شلنگ ۱۱ پنس بر ذمه چند اشخاص
به حصه مساوی قرض میباشد اگر سه نفر
از آنها ۱ پوند ۱۳ شلنگ ۳ پنس یک جا ادا
کنند پس معلوم کنید که کل قرض بر ذمه چند
اشخاص میباشد ؟
(۳۷) مفرد کنید:- ۲/۹ × ۱۳/۳۵ ÷ ۲۸/۳۳ × ۲ ۱۳/۴۴ +
(۳۸) کلان ترین آن اعداد را معلوم کنید که بذریعه
آن ۲ ساعت ۳ دقیقه و ۱ ساعت ۴ دقیقه
۳۰ ثانیه هر دو به اعداد صحیح تعبیر شوند +
(۳۹) اگر ما یک عدد را در ۳۶ ضرب نموده حاصل
ضرب را بر ۱۲ تقسیم کنیم خارج قسمت ۳۴۸۱۸۱
می باشد پس معلوم کنید که عدد مفروض
چه قدر است ؟


۳۶۱

(۴۰) ا و ب کل ۳۶ روپیه ۱۳ آنه و پائی دارند
لیکن پیش ا ۳ روپیه ۳ آنه ۳ پائی زیاده
از ب است پس معلوم کنید که پیش ب
چه قدر است ؟
(۴۱) ۵۱۸۴ / ۱۹۰۰۸ را مختصر کنید *
(۴۲) ۱۹ / ۲۲ ۳ پول را به پول و گز و غیره تحویل کنید *

(۴۳) کدام اعداد صحیح به ۶ / ۱۹ ۸ و ۱۱ / ۱۲ ۷ قریب تر
می باشد ؟
(۴۴) اگر در یک سوال تقسیم مقسوم علیه ، چند
و خارج قسمت ۵ چند باقی باشد پس معلوم
کنید که اگر باقی ۳۶۰ باشد مقسوم علیه چه قدر
خواهد بود ؟
(۴۵) ۴۰ ۳۸ ۰۰۰۰ ۳ گرین را به پوند صرافی تحویل
کنید *
(۴۶) قیمت ۱۳۷۴ شی بحساب ۸ روپیه اشاهی
۲ ۱/۲ پیسه فی شی معلوم کنید *
(۴۷) ۱/۲ ۶ + ۳/۴ ۶ را در ۱/۳ ۲ - ۳۳ / ۵۲ ضرب کنید *
(۴۸) اگر من از سفر ۱۵ میل ۱/۴ ۶ میل طی


۳۶۲
کرده باشم پس معلوم کنید که من کدام حصه
کل سفر را طے نموده ام ؟
(۴۹) بر کدام عدد ۱۵۵۰۱۳/۱۶ را تقسیم کنیم که
خارج قسمت ۴۵۹۱/۷ باشد *
(۵۰) اگر ۲۰۸۰۰۴ بر یک عدد تقسیم کرده شود
خارج قسمت ۳۸۱ و باقی ۱۶۶۴ می باشد
پس معلوم کنید که عدد مذکور چیست ؟
(۵۱) ۶۷۵۰۱ انچ را به پول و غیره تحویل کنید *
(۵۲) اگر قیمت ۲۱/۲ خروار ۹۶۴ روپیه ۴ شاهی
۳ پیسه باشد قیمت یک خروار چه قدر
خواهد بود ؟
(۵۳) مفرد کنید ۲/۳-۴۱/۲+۲۱/۲ ÷ ۷/۱۰ من ۴/۵م
۳×۱/۲-۴۱/۲ / ۱۱۱/۲-۶۵/۶
(۵۴) رقم ذیل را بر ۵ نفر اطفال مساوی تقسیم کنید
۴ من ۴ روپیه ۱ شاهی ۱/۴ پیسه *
(۵۵) یک عدد یکے بعد دیگرے بر ۵ و ۶ و ۷
تقسیم کرده شده است و باقیات بالترتیب


۳۶۳
۲ و ۳ و ۴ می باشند پس اگر عدد مذکور را بر
۲۱۰ تقسیم کنیم باقی چه قدر خواهد بود ؟
(۵۶) اگر قیمت یک من ۱۱ روپیه ۱ آنه باشد قیمت
۴/۵۲۱ من چه قدر خواهد بود ؟
(۵۷) یکم جنوری ۱۸۹۳ء روز یکشنبه بود پس معلوم
کنید که به دهم فروری ۱۸۹۴ء کدام روز
خواهد بود ؟
(۵۸) مفرد کنید :- ۷/۲۲ ÷ ۲ ۵/۶ / ۱/۲ من ۱ ۱/۸ / ۵/۱۲
(۵۹) اگر از یک ریسمان که طول آن ۷ فٹ
است چند حصه بقدر ۱ ۱/۵ فٹ بریده شود
پس معلوم کنید که کدام حصه کل ریسمان
باقی میماند ؟
(۶۰) آن عدد را معلوم کنید که اگر آن ۳۵ مرتبه
با ۲۵ جمع کرده شود مجموعه ۲۵۵ ۴۰ باشد؟
-*-
(۶۱) اگر شخصی در ۴ ماه آید سه ماه خود را خرچ
کند معلوم کنید که در یک سال او چه قدر
پس انداز کرده میتواند ؟ آید ۶ ماهیه او ۲۵۰


پوند ۱۰ شلنگ است *
(۶۲) مفرد کنید من ۳/۸
۱/۴ + (۱/۲ ÷ ۲ ۳/۴)

(۶۳) معلوم کنید که شخصی در ۴ ۱/۲ میل چند قدم
خواهد زد اگر یک قدم او برابر ۳۲ انچ باشد؟
(۶۴) شخصی ۱۰۰ من برنج می خرد و در فروش
۶۰ من بحساب ۳ روپیه فی من او را آن قدر
نقصان میشود که در فروش برنج باقی مانده
بحساب ۴ ۱/۲ روپیه فی من او را نفع حاصل
میشود پس معلوم کنید که قیمت خرید یک من
چه قدر است ؟
(۶۵) بر کدام اعداد متباین ۱۰۹ تقسیم کرده شود
که باقی ۴ باشد ؟
(۶۶) ۶۴۷۹/۶۵۱۰ و ۲۳۴۰/۴۴۱۰ و ۶۸۳۱/۶۹۳۰ را جمع کنید *

(۶۷) بعد از عمل تقسیم باقی ۹۷ و خارج قسمت
۵۲۱ می بر آید و مقسوم علیه از مجموعه هر دو
بقدر ۹ زیاده است پس معلوم کنید که
مقسوم علیه چه قدر است ؟


حصه - ۱

۳۶۵

(۶۸) ۲ پارچه را که طول آنها مساوی است به ۵
روپیه ۱۱ شاهی ۳ پیسه و ۷ روپیه ۴ شاهی
خریده میتوانیم و قیمت یک پارچه ۳ شاهی
۲۴/۹ پیسه فی گز است پس معلوم کنید که
قیمت دیگر پارچه فی گز چه قدر میباشد ؟
(۶۹) ۱/۲ من ۳/۴ من ۵/۶ من ۴۲ را بر مجموعه
۲۱/۲ و ۴۵/۶ تقسیم کنید *
(۷۰) مختصر کنید :- ۱/۲ [-۲ ۱/۳ { ۲ - ۱/۴ ( ۲ - ۱/۶ ) }]
(۷۱) مابین دو چوب مفاصله ۲۲ گز پیمایش کرده
شده است لیکن گز پیمایش ۵/۱۲ اینچ کم بود
پس معلوم کنید که مفاصله اصلی چه قدر است *
(۷۲) اگر قیمت چند اشیا بشرح ۴ روپیه ۱۰ آنه
۵۱/۲ پائی فی شے ۴۰۵۹ روپیه ۱۴ آنه
۱۱۱/۴ پائی باشد معلوم کنید که تعداد اشیای
مذکور چند است ؟
(۷۳) مفرد کنید :-

۱/۲ - ۱/۳ / ۱/۲ + ۱/۴ من ۱/۲ - ۱/۵ / ۱/۲ + ۱/۵ من ۱/۲ - ۱/۴ / ۱/۲ + ۱/۶ من ۱۱۷


حصہ - ۱
۳۶۶
(۷۴) یک عرابه برفتار ۳/۴ گردش فی ۱۱ دقیقه
کل ۴/۵ گردش میکند پس معلوم کنید که
یک عرابه دیگر در همان وقت برفتار ۳/۴ ۳
گردش فی ۳ دقیقه چند گردش خواهد کرد ؟
(۷۵) ۱۰ مربع گز ۴ مربع فٹ ۷۶ مربع انچ را در
۱۳۲ ضرب کنید *
(۷۶) مختصر کنید :- ۲۸۵، ۱۴ / ۷۱۴۲۸۵ *
(۷۷) شبانی ۸۹۹ راس گوسفند و ۴۹۳ راس
بُز دارد و از کل مواشی خود چند گله میسازد
و گوسفندان و بُز ها را از یک دیگر جُدا
نموده در هر گله تعداد مواشی را مساوی
میسازد پس اگر تعداد مواشی در گله های
مذکور بقدر امکان بسیار تر باشد معلوم
کنید که کل تعداد گله ها چند خواهد بود ؟
(۷۸) اگر قیمت ۲۵۷ پوند چای ۳۴ پوند ۱۶
شیلنگ ۱/۲، پنس باشد پس معلوم کنید قیمت
یک پوند چه قدر خواهد بود *
(۷۹) مفرد کنید :- ۱/۲ ÷ ۱/۶ / ۱/۵ ÷ ۱/۴ ÷ ۱/۲ ÷ ۱/۶ / ۱/۹ ÷ ۱/۸ *


حصہ ۱۰
۳۶۷

(۸۰) اگر یک بچه را ۱/۲ ۲ من ۱/۴ ۱ من ۵/۶ ۲ من
۱/۹ من ۴/۱۶ من ۱/۲۰ حصہ یک نان کفایت
کند پس معلوم کنید که ۵۰ بچه را چند نان
کامل کفایت خواهد کرد؟
(۸۱) کدام عدد است که اگر آن را با ۲ جمع کرده
و مجموعہ را در ۴ ضرب نموده و حاصل ضرب
را بر ۳ تقسیم کرده از خارج قسمت ۳
تفریق کرده شود باقی ۱۷ باشد؟
(۸۲) بتاریخ ۱۰ فروری ۱۹۶۰ ء کدام روز خواهد
بود ؟
(۸۳) کلان ترین آن اعداد متبائن را معلوم
کنید که اگر آن را بر ۴۲۲۶۰ تقسیم کرده
شود باقی ۱۷ بماند *
(۸۴) اجزائے متبائن ۲۸۲۶۶۰ و ۴۰۲۹۹ را
معلوم کنید و بعد از ان عاد اعظم و ذو اضعاف
اقل آنها را دریافت نمائید *
(۸۵) خورد ترین اعداد را معلوم کنید که اگر آنها
بر ۵/۲۱ ۱ و ۱/۷ ۱ تقسیم شوند خارج قسمت


در هر صورت عدد صحیح باشد *
(۸۶) مفرد کنید :- ۳/۴ من ۶ ۱/۱۲ / ۳ ۱/۳ - ۱۹ / ۲۰ من ۱ ۳/۴ / ۶ ۲/۳
+ ۵ / ۶ (۲ / ۳ × ۱ / ۶ + ۳ / ۴ ÷ ۵ / ۷) ÷
(۸۷) اگر از یک مکعب گز گل ۴۶۰ عدد خشت
ساخته شود و مقدار یک خشت بعد از پختن
صرف ۱۰۱/۲ مکعب اینچ باشد پس معلوم
کنید که بعد از پختن کل خشت های
مذکور مقدار گل چه قدر کم خواهد شد *
(۸۸) آن عدد را معلوم کنید که فرق نصف و
خمس آن ۶ باشد *
(۸۹) مختصر کنید :- ۱/۳ من ۴/۵ من ۱/۲ + ۱/۳ + ۱/۴ / ۱/۴ + ۱/۵ + ۱/۶ ÷
(۹۰) ا بر فتار ۳ ۱/۲ میل فی ساعت از کابل
سوی غزنین روانه می شود و ب ۲ ۱/۲
ساعت بعد از او بر فتار ۴ ۱/۲ میل فی
ساعت در عقب او می رود پس معلوم
کنید که ملاقات هر دو در کدام مقام خواهد
شد ؟


حصہ - ۱
۳۶۹

(۹۱) مساحت یک مثلث قائم الزاویہ ۶۰ جریب
است و قاعده آن ۳۰۰ گز - پس عمود آن
را دریافت کنید *
(۹۲) به حساب تجارت قیمت ۱۰ ہنڈرڈ ویٹ
و ۳ کوارٹر و ۲۴ پونڈ و ۸ اونس بشرح
۱ پونڈ ۵ شلنگ ۸ پنس فی ہنڈرڈ ویٹ
معلوم کنید *
(۹۳) کلان ترین آن اعداد را معلوم کنید که
اگر ۵۶ ۱۳۹ و ۵۶۵ ۱۴ بر آنها تقسیم کرده
شود در ہر صورت ۷ باقی باشد *
(۹۴) ۱۴۹۹۰۸۴۸۰ ۲ مربع انچ را به ایکر
وغیرہ تحویل کنید - و اگر این مساحت
یک مستطیل باشد که طول آن ۵ میل
و ۷ فرلانگ و ۵ پول و ۱ فٹ و ۶ انچ
است - پس عرض آن را معلوم کنید *


حصه ١ ٣٦٠

(٩٥) جمع کنید :-
پیسه شاهی روپیه
٤ ٣ ١٢٨٥١
١ ١١ ٢٠٨
٤ ١٠ ٣٧٩٦
١ ٩ ٨٢
٢ ٩ ٥٣٠٢٨
١ ٥ ٢٠٣
١ ٩ ٨٨٨٨٨
٣ ٥ ٥٣٥

(٩٦) مختصر کنید :-

١/٣ + ١/٢ ÷ (١/٤ - ١/٦)
--------------------- ÷ ١ ٥/٦ + ٣/٢٨ / ١/٢ - ٥/١٢ -
١/٩ - ١/٦ ÷ (١/٢ + ١/٣)
١/٢ من ١/٤
---------
١/٣ ÷ ١/٢

(٩٧) ١٣ چند، ١٧ روپیه ٦ آنه ١١ پائی را از ١٧ چند
١٣ روپیه ٦ آنه ١١ پائی تفریق کنید :
(٩٨) به حساب تجارت قیمت ٧ ، ٩ میل و ٥ فرلانگ
و ١٦٠ گز سیم آهنی بشرح ٣٤ روپیه


حصه-۱
۳۷۱
به فی میل معلوم کنید *
(۹۹) اعداد ذیل را بموجب نظام انگریزی و
هندوستانی به الفاظ بنویسید :-
۳۲۱ ۴ ۷۵، ۵۶ ۴ ۲۳ ۱ و ۰ ۶ ۰ ۳ ۰ ۰ ۴ ۰ ۰ ۲ ۰ ۵
(۱۰۰) کلان ترین آن طول را معلوم کنید که
در ۱۵/۲۸ ۲۵ فٹ و ۱/۴ ۲۱ فٹ چند مرتبه
کامل شامل باشد *
(۱۰۱) از یک ریسمان که طول آن ۷/۱/۴ فٹ
است چند حصه بقدر ۲/۱/۲ انچ بریده
میتوانیم ؟ و نیز معلوم کنید که طول حصه
باقی مانده چه قدر خواهد بود ؟
با همت جناب جلال خان طالب محله مکرم محترم


۳۷۲

جوابات

امثله نمبر ۱

(۱) ده، شانزده، چهل و هشت، نود و نه، هفتاد و شش، چهل و سه، پنجاه، سی و یک، شصت و دو *
(۲) یک صد، یک صد و یازده، نه صد و دو، شش صد و بیست، سه صد، یک صد و سه، دو صد و سی و چهار، یک صد و سی *
(۳) نه هزار و دو صد و شانزده، پنج هزار و چهار صد و نه، پنج هزار و چهار، یک هزار و یازده، یک هزار و دو صد و ده، نه هزار، نه هزار و نه صد و نود و نه *
(۴) دوازده هزار و سه صد و چهل و پنج، بیست هزار و یک صد و سه، چهل هزار


۳۷۳

و چهل، پنجاه هزار و یک، نود هزار و شش
صد، هشتاد و نه هزار و سه صد و چهل و
شش :

(٥) بطریق ارو پا: پنج صد هزار، هفصد و هشت
هزار و نه صد، یک صد و دو هزار و سی،
سه صد و نه هزار و هشت صد و نه، سه صد
و هفتاد و نه هزار و پنج صد و هشتاد و شش

بطریق ہندی :-
پنج لک، هفت لک و هشت هزار و نه صد،
یک لک و دو هزار و سی، سه لک و نه
هزار و هشت صد و نه، سه لک و هفتاد
و نه هزار و پنج صد و هشتاد و شش :

(٦) بطریق ارو پا:-
هفت ملیون و دو صد و سی و چهار هزار
و شش صد و پنجاه و یک، هفت ملیون
و نود هزار و هفصد و نه، نه ملیون، هفت
ملیون و هشت صد هزار و چهل، سه ملیون
و پنج صد و شصت و هفت هزار و هشت
صد و نود و یک :


۳۷۴

بطریق هندی:- هفتاد و دو لک و سی و چهار
هزار و شش صد و پنجاه و یک، هفتاد
لک و نود هزار و هفصد و نه، نود لک
هفتاد و هشت لک و چهل، سی و پنج لک
و شصت و هفت هزار و هشت صد
و نود و یک ؞
(۷) بطریق اروپا:-
سی و دو ملیون و پنج صد و شصت و هفت
هزار و هشت صد و نود و دو، سی و چهار
ملیون هشتاد و سه هزار نود و دو، نود
ملیون و نه هزار، پنجاه و پنج ملیون و
پنج صد هزار و پنجاه و پنج ؞
بطریق هندی:-
سه کرور و بیست و پنج لک و شصت و
هفت هزار و هشت صد و نود و دو،
سه کرور و چهل لک و هشتاد و سه هزار
و نود و دو، نه کرور و نه هزار، پنج کرور
و پنجاه و پنج لک و پنجاه پنج ؞
(۸) بطریق اروپا:- هفصد و هشتاد و نه ملیون


۳۷۵
و سه صد و چهل و پنج هزار و شش صد
و بیست و یک ، سه صد و نود ملیون و
هشتاد و پنج هزار ، دو صد و بیست و دو
ملیون :
بطریق هندی :ـ هفتاد و هشت کرور و نود
و سه لک و چهل و پنج هزار و شش صد
و بیست و یک ، سی و نه کرور و هشتاد و پنج
هزار ، بیست و دو کرور و بیست لک :
(۹) بطریق اروپا :ـ هفت هزار و نه ملیون و پنجاه
و شش هزار و هفصد ، سه هزار و دو صد
و پنجاه و نه ملیون و دو صد و هشتاد و هفت
هزار و هشت صد و نود و یک ، هشت هزار
و هفتاد ملیون و هشتاد و هشت هزار و
دو صد *
بطریق هندی :ـ هفت ارب و نود لک و
پنجاه و شش هزار و هفت صد ، سه ارب
و بیست و پنج کرور و نود و دو لک و
هشتاد و هفت هزار و هشت صد و نود و
یک ، هشت ارب و هفت کرور و هشتاد


پشت نورر و صد ندار یک درر ۳۷۴
۸۳۷۰ (۳)
۴۱۳۰ (۱)

و هشت هزار و دو صد +
(۱۰) بطریق اروپا : - سی و دو هزار و پنج صد ملیون
و نود و چهار هزار و یک ، سه صد و هشت
کرور هزار و پنج صد و شش ملیون و هشت
صد ملین
هزار و دو صد و سی، یک بلیون و سه
صد و پنجاه و هفت هزار و نه صد و هشتاد
و شش ملیون و چهار صد و بیست و هشت
هزار و یک صد و بیست و سه *
بطریق هندی : - سی و دو ارب و پنجاه کرور
و نود و چهار هزار و یک ، سی کھرب و هشت
ارب و پنجاه کرور و شصت لک و هشت
هزار و دو صد و سی، سیزده کھرب و پنجاه
و هفت ارب و نود و هشت کرور و
شصت و چهار لک و بیست و هشت هزار
و یک صد و بیست و سه *
(۱۱) ۷۰ و ۲) ۳۰۰ و ۵۰ و ۹) ۴۰۰۰ و ۲۰۰
و ۳) ۷۰۰۰۰ و ۸ و ۹) ۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰
و ۳۰۰۰۰۰۰۰۰۰ و ۴۰۰۰۰۰ و ۵۰۰۰۰
و ۶۰۰ و ۸ و ۹) ۳۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰


۳۷۷
و ۷۰۰۰۰۰۰۰ و ۹۰۰۰۰۰۰۰۰ و ۴۰۰۰۰۰۰
و ۷۰۰۰ و ۸۰۰ و ۲۰ و ۳ ÷
(۱۲) از طرف چپ شروع کرده اصفار عدم مرتب
ذیل را ظاهر می کنند :-
هزارن و دهن، ده ملیونن و صد هزارن
و ده هزارن و صدن و احاد، ده هزار ملیونن
و هزار ملیون و ده ملیون و هزارن و دهن ÷
در سلسله مروجه هند :-
هزارن و دهن، کرورن و لکن و ده هزارن
و صدن و احاد، ده اربن و اربن و کرورن
و هزارن و صدن ÷
(۱۳) (۱۰۰۰۰) ده هزار و (۹۹۹۹) نه هزار و نه صد
و نود و نه ÷
امثله نمبر ۲
(۱) ۱۳ و ۱۷ و ۱۹ و ۱۲ و ۱۱ ÷
(۲) ۲۳ و ۳۴ و ۴۰ و ۲۷ ÷
(۳) ۷۷ و ۹۰ و ۸۴ و ۶۳ ÷
(۴) ۳۴۲ و ۴۸۲ و ۵۰۴ و ۹۰۰ ÷


۳۷۸
(۵) ۲۰۳ و ۴۳۰ و ۵۵۵ و ۴۰۰ ب
(۶) ۸۹۲ و ۷۰۲ و ۶۴۰ و ۱۲ ب ۵ ب
(۷) ۷۸۳۵ و ۹۰۲۸ و ۶۰۰۹ و ۴۰۰ ب ۸۵ ب ۶۰ ب
(۸) ۹۹۲ ب ۸۰۷ و ۴۰۰ و ۴۰ ب و ۴۰۳ ب ۴۰ ب
(۹) ۱۲۰۰ و ۸۰۰ ب و ۵ ب ۱۸ و ۱۳ ب ۲۶۰ و ۹۰۰۰ ب
(۱۰) ۲۰۰۷ و ۳۰۰۸ و ۴۰۰ ب ۵ ب ۱۶۰۰ ب
(۱۱) ۱۱۴۰۰۰ و ۷۰۰۰۰ و ۳۰ ب ۱۵۰ و ۷۰۰۰۰۰
(۱۲) ۵۰۰۰۰۰ و ۳۰۰۰۰ ۲۸۰ و ۰۰۰۰ - ۲۰۰۰۰
و ۱۰۱۰۱۰۰۱ ب
(۱۳) ۵۰۴۰۰۰ ۳۰۰۰ و ۱۰۱۰۱۰۰۱۰۱ ب
(۱۴) ۵۷۱۵ ب ۴۳۲۸۱ (۱۵) ۴۷۳۸ ب ۴۷۲ ب ۷۰۵ ب
(۱۶) ۵۰۰ ب ۴۰ ب ۸۰۰۰ و ۷۰۴۰ ب ۷۰ ب
(۱۷) ۴۳۰۰۰۹۰ و ۹۰۰۴۰ و ۵۰ ب و ۱۵۰۰۰۰ و
و ب ۱۰۸۰۰۳۰ و ۵۰۰ ب ب
(۱۸) ۷۰۰۰۲۸ ... ۵ و ۹۰۰۳ ب ۶۴۰ ب ۷ ۱۵ ب ۴
(۱۹) ۵۰.......... ۳۰۰۰ و ۷ ب ۱۰۰۲۰۰۰....۴۰۵ ب
و ۱۰۰۱۰۰۰... ۱۰۰ ب و ۶۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ب
(۲۰) ۷۳ ب ۱۳ ب ۷۲ ب ۵۷ ب ۲۵ ب ۱۲ ب ۵ ب
(۲۱) ۱۲.......... و ۱۲ ب ۷۰ ب ۷۰۰ ب ۶۰۰۰۰۰۰۰ ب


۳۷۹

و ۳۰۳۳۰۳۰ ... ۳۰۰ ÷
(۲۲) ۴۰۲۲ ۲۰۵۰۰۰ ۷۳۰۵۰۰۰ ۷۰۷۰۴۰ ۴۰ ... ۴۰ ÷
(۲۳) ۱۰۰۰۰۰۰ و ۹۹۹۹۹ ÷
(۲۴) جواب سوال در حقیقت ۷۰۷۰ است - پس اگر از طرف چپ شمار کرده شود غلطی بچه اول این است که سه صفر زاید طرف راست هفت اول و دو صفر بجای یک صفر طرف راست هفت دوم نوشت و غلطی بچه دوم این است که طرف راست هفت دوم یک صفر را نوشته نکرد ÷
(۲۵) یک صد هزار ده لک ده ملیون ÷
(۲۶) ده کرور و سی لک و بیست و هشت هزار و چهار صد و یک ÷
(۲۷) یک هزار و سی ملیون و هفتصد هزار و هفتصد و چهار ÷

امثله نمبر ۳
در امثله منها جوابات ظاهر اند ÷


۳۸۰

امثله نمبر ۴

۹۸ (۶) ۳۴ (۵) ۲۹ (۴) ۳۱ (۳) ۳۰ (۲) ۲۱ (۱)
۱۳۲۳ (۱۱) ۱۴۳ (۱۰) ۴۰ (۹) ۷۷ (۸) ۹۹ (۷)
۲۰۰۰ (۱۵) ۲۷۲۷ (۱۴) ۷۹۲ (۱۳) و ۱۱۵۱ (۱۲)
۳۶۷۷ (۱۸) ۹۹۹۶ (۱۷) ۱۲۹۱ (۱۶)
۱۴۶۱۷۵ (۲۱) ۴۶۹۶ (۲۰) ۵۶۲۰ (۱۹)
۳۷۹۴۶۲ (۲۴) ۲۳۶۷۱ (۲۳) ۵۹۰۳۸ (۲۲)
۹۲۰۱۱۴ (۲۷) ۲۲۶۲۵۱۴ (۲۶) ۴۵۲۷۱ (۲۵)
۷۴۷۰۹۵ (۲۹) ۹۸۲۲۵۵ (۲۸)
۴۲۴۵۰۵۶۴ (۳۱) ۳۹۶۷۹۳۱ (۳۰)
۹۲۴۳۹ (۳۳) ۴۹۶۶۵۱ (۳۲)
۵۳۱۲۸۴ (۳۶) ۹۳۱۹۷۹ (۳۵) ۸۰۸۲۸۶۲ (۳۴)
۹۹۲۵۰۹۸ (۳۹) ۳۱۱۹۸۹ (۳۸) ۵۶۴۴۶۸۵ (۳۷)
۷۴۳۰۷ (۴۱) ۹۸۴۱۰۷۶۳ (۴۰)
۷۶۵۱۶۸۵۶۷ (۴۳) ۱۰۲۴۶۴۵۱ (۴۲)
۴۶۵۱۳۳۰ (۴۵) ۳۱۲۶۲۲۳۲۱۸ (۴۴)
۷۴۱ (۴۹) ۳۶۵ (۴۸) ۱۳۵۰ (۴۷) ۳۹۳۶ (۴۶)
(۵۰) ۴۰۲۰ (۵۱) ۱۳۸۱۸۷ (۵۲) ۲۰۰۴ روپیه ۴


حصہ-۱	۳۸۱

(۵۳) ۱۶۵ ۷۱۹۳ من + (۵۴) ۴۲۸ ۴۱
(۵۵) ۴ ۱۶۳۵۵ +

امثلہ نمبر ۵

(۱) ۴۳ (۲) ۵۲ (۳) ۲۲۲ (۴) ۴۳ ۵
(۵) ۳۲۱ ۴ (۶) ۲۵ (۷) ۴۹ (۸) ۸ (۹) ۹
۱۷۸ (۱۳) ۹۰ (۱۲) ۱۸۹ (۱۱) ۳۳ (۱۰)
(۱۴) ۵۹ ۴ (۱۵) ۳۱۵ (۱۶) ۴۴۱ (۱۷) ۷۰۱۴
۴۱۹۷۶ (۲۰) ۲۷۲ ۷۳ (۱۹) ۳۰۵ ۳۲ (۱۸)
۶۸۷۵۹۰ (۲۳) ۶۸۹۳۵۷ (۲۲) ۲۶۷۹ (۲۱)
۶۴۹۹۲ ۴۷ (۲۵) ۷۳۵۳ ۴۷ (۲۴)
۷۰۷۶۶۷ (۲۸) ۸۵۴۱۶ (۲۷) ۵۵۴۶ (۲۶)
۶۸۸۸۸۱ (۳۱) ۱ (۳۰) ۳۵۶۲ (۲۹)
۶۱۰۵۹ (۳۳) ۳۹۰۷۹ ۴ (۳۲)
(۳۴) ۱ ۸ ۹۹۹۹ ، ۶۹۵ ۹۹۹ ، ۲۹۹۰۵۲۵
۹۲۹۶۴ (۳۵) ۹۵۶۵۰۰ ، ۹۰۰۵۵۴
۹۹۸۹۹۹ (۳۷) ۹۹۹ ۷۱ (۳۶)
(۳۸) ۱۹۹۲۱ (۳۹) ۵۰ (۴۰) ۶۵ (۴۱) ۵۴۱۲ فٹ +
(۴۲) ۷۶۸۱ ۱ روپیہ (۴۳) ۳۲۵ روپیہ +


حصه-١
۳۸۲
(۴۴) ۴۹۶۴۰ روپیه ÷ (۴۵) ۱۶ ۱۶۵
(۴۶) ۷۷۷۱۰۱ (۴۷) ۶۳۹۰ (۴۸) ۲۰۰۰
(۴۹) ۳۵۲۴۲ روپیه ÷ (۵۰) ۳۰۰۰۶۰۰
(۵۱) ۴۵۰۳۶۰۰ ÷

امثله نمبر ٦
(١) ۴۲۵۸ (٢) ۶۲۷۸۴ (۳) ۲۷۴۰
(۴) ۲۸۸ (۵) ۱۹۸۳۵ (٦) ۹۶۰ (٧) ۹۹۶۰
(٨) ۱۴۰۰۶ (۹) ۹۲۷۸۸ (١٠) ۹۹۸۰۳ ÷

امثله نمبر ٧
این همه سوالات در باب جدول های ضرب
هستند باید که زبانی حل کرده شوند حاجت
جوابات نیست ÷

امثله نمبر ٨
(١) ۴۶ (٢) ۹۶ (٣) ۴۸۴ (۴) ۱۹۵ (۵) ۲۸۲
(٦) ۵۲۲ (٧) ۶۸۴ (٨) ۴۸۴ (۹) ۷۶۵
(١٠) ۸۷ ۹ (١١) ۲۸۳۵ (١٢) ١١ ۷۶ (١٣) ١٩٧٠۴


حصہ-۱
۳۸۳
(۱۴) ۳۵۴۴۵ (۱۵) ۴۸ ۳۶ ۷ (۱۶) ۳۱۵۸۴۴
(۱۷) ۶۲۳۲۴۵ (۱۸) ۷۶ ۵۲ ۷۹ ۷
(۱۹) ۵۸ ۱ ۸ ۷ ، ۳۷ ۲۲ ۰ ۱ ، ۱۶ ۳ ۶۳ ۴ ۱ م
۵ ۳۹ ۰ ۱۷ ، ۴۷ ۴۲ ، ۳ ۲۰ ۵۵ ۸ ۲۳ م
۳۲ ۲۶ ۲۷ م ۱۱ ۷ ۳۰۹*
امثلہ نمبر۹
(۱) ۱۰۷۷۰ (۲) ۲۸۱۴۰۰ (۳) ۱۹۵۲۵۰
(۴) ۲۲۱۸۰۰ (۵) ۳۵۱۰۰ (۶) ۵۷۶۰۳۰۰
(۷) ۴۰۴۰۰۰۰ (۸) ۸۱۰۳۶۰۰۰ (۹) ۱۸۳۰۱۸۰۰۰
(۱۰) ۴۵۶۵۵۰ ، ۳۶۰۰ ۸ ۵ ، ... ۶۵ ۱۰ ۵ م
... ۴۷۷ ۳۴ م ... ۵۰ ۷ ۳۶ *
امثلہ نمبر ۱۰
(۱) ۲۰۲۵۰ (۲) ۸۸۵۹۲ (۳) ۵۱۰۶۰
(۴) ۳۴۰ ۱۵ ۱۷ (۵) ۴۸ ۲۰۸ ۷۹
(۶) ۵۹۸۴ ۴ ۷۸ (۷) ۵۰۱۲۶۴ (۸) ۲۸۷۷۴۲۰
(۹) ۱۲۶۹۱۵۱م (۱۰) ۱۲۸۲۳۱۷۵۷
(۱۱) ۲۳۵۰ ۶۲ ۹ ۴ ۵ (۱۲) ۴۹۰۴ ۱۶۹۵م ۸۷


حصه ۱ ۳۸۴

۷۳۸۶۶۰۶۵۶۱۶ (۱۴) ۶۰۹۵۶۰۴۰۰۰۰ (۱۳)
۷۷۱۶۴۵۳۳۹۰۵۹۲ (۱۶) ۴۲۷۸۸۳۳۷۳۰ (۱۵)
۲۲۲۳۷۲۶۲۲۵۰۰۰۰ (۱۷)
۳۸۹۳۴۱۷۸۲۴۴۷ (۱۸)
۲۹۹۳۳۹۲۵۰۰۰۰۰ (۱۹)
۸۷۸۴۹۲۰۷۳۶۵۷۹ (۲۰)
۲۲۴۷۸۸۲۲۹۲۴۸۰ (۲۱)
۶۲۸۳۴۲۱۱۹۰۰ (۲۳) ۲۷۷۰۶۹۵۹۰۰۰ (۲۲)
۱۰۶۱۲۲۸۳۵۲۲۵۰۰ (۲۵) ۵۸۱۱۹۹۴۷۹۰۴ (۲۴)
۲۳۴۹۱۶۹۹۱۵۱۲ (۲۶)
۸۳۷۷۹۳۴۹۴۱۸۰۰۰ (۲۷)
۹۳۶۵۲ (۳۰) ۴۵۷۰۸ (۲۹) ۴۷۶۱۹ (۲۸)
۱۴۰۶۲۴ (۳۳) ۷۳۴۵۰ (۳۲) ۹۹۱۴۸ (۳۱)
۸۲۷۶۴ (۳۶) ۵۰۵۲۶۰(۳۵) ۲۳۰۶۹۰ (۳۴)
۲۱۷۰۶۷۱ (۳۸) ۲۲۲۳۰۰ (۳۷)
(۳۹) ۵۷۸ ۳۱۶ روپیه *
(۴۰) ۳۵۰ ۲۷ ۱۰۷ (۴۱) ۹۲ ۲۰۶ من *
(۴۲) ۴ ۱۱۳ ۳ (۴۳) ۴ ۴ ۷ ۳ *
*


۳۸۵
حصہ-۱

امثلہ نمبر ۱۱
(۱) ۴۳۲ (۲) ۴۷۲۰۶ (۳) ۱۶۹۰۵۰۰۰
(۴) ۱۹۰۵۶۰۰ (۵) ۱۱۳۸۰۰ (۶) ۴۲۴۷۳۸۴
(۷) ۱۳۱۴ (۸) ۸۶۴۰۰ (۹) ۱۲۰ (۱۰) ۳۹۹۷۳۵
(۱۱) ۴۹۴۵*

امثلہ نمبر ۱۲
(۱) از جدول ہای ضرب جوابات ظاہر ہستند*
(۲) ۵۷۶ (۳) ۲۵۰۰ (۴) ۴۶۲۲ (۵) ۱۰۰۰۰
(۶) ۱۲۵۴۴ (۷) ۶۱۵۰۴ (۸) ۵۳۱۴۴۱
(۹) ۷۶۳۸۷۶ (۱۰) ۲۶۳۲۶۸۱ ،
، ۷۲۹ ، ۵۱۲ ، ۳۴۳ ، ۲۱۶ ، ۱۲۵
، ۲۱۹۷ ، ۱۷۲۸ ، ۱۳۳۱ ، ۱۰۰۰
، ۴۹۱۳ ، ۴۰۹۶ ، ۳۳۷۵ ، ۲۷۴۴
* ۸۰۰۰ ، ۶۸۵۹ ، ۵۸۳۲
(۱۱) ۵۷۳۸۰ (۱۲) ۱۰۰۰۰۰۰ (۱۳) ۶۷۹۱۵۱۴۳۹
(۱۴) ۱۷۰۹۵۳۸۷۵ (۱۵) ۲۹۵۰۳۶۲۹
(۱۶) ۴۲۹۱۳ *


حصہ - ۱
۳۸۶

امثلہ نمبر ۱۳

این ہمہ سوالات تقسیم زبانی ہشتن دحاجت
جوابات نیست جوابات از جدول ہای ضرب
ظاہر میباشند *

امثلہ نمبر ۱۴

(۱) ۱۴۸ (۲) ۶۱۴ (۳) ۳۵۴۲ باقی ۱
(۴) ۲۳۳۳ باقی ۱ (۵) ۷۵ ۲۶ (۶) ۳۰۰۴۲
(۷) ۲۰۵۱۱ باقی ۱ (۸) ۸۲۰۳ باقی ۱
(۹) ۱۱۴۱۹ باقی ۲ (۱۰) ۴۲۹ (۱۱) ۲۰۰۴۰
(۱۲) ۱۵۵۵۵باقی ۲ (۱۳) ۱۵۰۷ باقی ۱
(۱۴) ۱۴۵۵۷ باقی ۳ (۱۵) ۱۳۱۵۵ باقی ۴
(۱۶) ۵۴۱ باقی ۲ (۱۷) ۶۵۶۹ باقی ۳
(۱۸) ۴۶۴۰ (۱۹) ۴۸۰۹ باقی ۲
(۲۰) ۴۱۳۳ باقی ۵ (۲۱) ۲۰۰۵ باقی ۲
(۲۲) ۸۰۱۳ باقی ۷ (۲۳) ۱۰۰۰۰ باقی ۱
(۲۴) ۸۶۶۶ باقی ۶ (۲۵) ۳۸۹۷ باقی ۲
(۲۶) ۴۵۶۲ (۲۷) ۲۰۰ ۳ (۲۸) ۷۰۷۰ باقی ۷


۳۸۷
حصہ - ۱
(۲۹) ۴۰ ۴ ۲ باقی ۲ (۳۰) ۴ ۳۰۰ باقی ۸
(۳۱) ۹۸ ۴ ۱ باقی ۸ (۳۲) ۴۷ ۱۹ باقی ۴
(۳۳) ۲۰۰۲ باقی ۴ (۳۴) ۱۶۹ باقی ۲۹
(۳۵) ۱۱۴۰۴ باقی ۲۲ (۳۶) ۱۳۵ باقی ۳۰
(۳۷) ۴۰۷ ۴ باقی ۸۰ (۳۸) ۵۲۱ باقی ۸۹
(۳۹) ۸۷ باقی ۳۰۰ (۴۰) ۴ ۶۹ باقی ۲
(۴۱) ۴۸ باقی ۱۰۱ (۴۲) ۵۴ باقی ۴ ۲۵
(۴۳) ۱۶۰ باقی ۲۸۹ (۴۴) ۵۸ باقی ۳۵۶
(۴۵) ۴۴ باقی ۳۵۷ (۴۶) ۴۵۳ باقی ۲۱۹
(۴۷) ۷۰۶ باقی ۳۵۴ (۴۸) ۱۱۲ باقی ۴۳ ۴ ۵
(۴۹) ۲۳۴ باقی ۴۱ ۶ (۵۰) ۳۲۶۳ باقی ۹۳۱
(۵۱) ۱۰۱۷ باقی ۶ ۲۵۵ (۵۲) ۸۱ ۳ باقی ۱۶۶۴
(۵۳) ۲۵۵۹ باقی ۲۳۱۶ (۵۴) ۶۶۵۲ باقی ۵۴۲۳
(۵۵) ۱۱۴۲۸۵ باقی ۳۳۵۱
(۵۶) ۱۲۵۰ باقی ۵۳۹ (۵۷) ۱۵۲۰۰ باقی ۱۰۳۲۱
(۵۸) ۱۵۰۰۵ باقی ۷۲۰ ۴ ۵ (۵۹) ۱۳۴۸ باقی ۱۱۰۵۸۰
(۶۰) ۳۲۹۷ ۴ ۲ باقی ۳۷۶۰۶
(۶۱) ۴۰۱۰۰ ۲ باقی .. ۴ ۱۱۷
(۶۲) ۲۰ ۴ باقی ۱۱۴۹۰۳


حصہ-١
۳۸۸

(۶۳) ۹۱ ۶۳۲ باقی ۶۷۳۱۳۸۳
(۶۴) ۱۱۳ ۲۳ ۵ ۲ ۴ ۸ باقی ۷۵
(۶۵) ۳ ۸ ۸ ۲۴ ۴ ۸ ۸ ۹ باقی ۶۲ ۲ ۶۶) ۵۰۷
(۶۷) ۳۶ (۶۸) ۵۷۸ مرتبہ : (۶۹) ۱۳
(۷۰) ۲۲۹ مرتبہ : (۷۱) ۳۰۱۱۵ (۷۲) ۷۲۷۴
(۷۳) ۳۷۵ روپیہ : (۷۴) ۲۵۶ روز : (۷۵) ۲۲

امثلہ نمبر ۱۵
(۱) ۱۷۲۸۰ باقی ۱ (۲) ۲۶۳۱۰ (۳) ۲۰۰۸۹ باقی ۲
(۴) ۲۵۵۸ باقی ۲ (۵) ۳۸۲۴ باقی ۵
(۶) ۱۴۰۵۷ باقی ۱ (۷) ۳۴۲۰ باقی ۷
(۸) ۲۲۰۷ باقی ۷ (۹) ۳۴۵۶ باقی ۷
(۱۰) ۵۲۷۳۱ باقی ۵ (۱۱) ۶۷۲۵۳ باقی ۴
(۱۲) ۱۰۴۳۷ باقی ۸ (۱۳) ۳۲۱۹۸ باقی ۱۰
(۱۴) ۴۹۵۳۸ باقی ۱۰ (۱۵) ۵۸۴۹۱ باقی ۶
(۱۶) ۲۲۸۸۵۰ باقی ۷ (۱۷) ۴۵۵۹۶۱ باقی ۷
(۱۸) ۹۷۷۲ ۴ ۶ باقی ۱۰
(۱۹) ۱۷۲۸۳۹۴۱ باقی ۴۱ (۲۲۶۳ ۱۱۵)
۸۶۴۱۹۷ باقی ۷۱ ۶۹۱۳۵۷ باقی ۴۲


۳۸۹

۵،۶۱۳۱ باقی ۲۷،۳۸،۹۳۸ ، ۴۳۲۰۹۸

باقی ۳۸۰۸۷۰۵ باقی ۴۷،۴، ۵ ۳

باقی ۳۱۴۲۵۳،۹ باقی ۲۸۸۰۶۵،۶

باقی ۲۶۵۹۰۶،۹ باقی ۱۱ ، ۶۹۱۳ ۴ ۲

باقی ۲۳۰۴۵۲،۷ باقی ۲۱۶۰۴۹،۹

باقی ۳۰۳۳۰،۵ باقی ۹ ، ۲۰،۲۳ ۱۹

باقی ۱۸۱۹۳۶،۱۵ باقی ۱۷۲۸۳۹،۵

باقی ۹ *

(ب) ۴۰۳۵۲۰۱،۵ ، ۲۶۹۰۱۳۴۳ باقی

۲۰۱۷۶۰۰،۲۱ باقی ۲۱۶۱۴۰۸۰۶،۲

۴۰۵۰۶،۷۱ ۱۳ باقی ۴ ، ۲۹۱۴، ۵ ۱۱

باقی ۱۰۰۸۸۰۰۳،۷۱ باقی ۸۹۶۷۱۱،۶

باقی ۴ ، ۳۳۶۷۳۰،۸۰۷۰۴۰۳ ، ۷

۶۷۲۵۳۳۵ باقی ۱۰، ۶۲۰۸۰۰۲ باقی

۵۷۶۴۵۷۳،۴ باقی ۸ ، ۵۳۸۰۲۶۸

باقی ۴۰۰۱،۱۰ ۵۰۴ باقی ۱۴ ، ۲۹۵، ۴۷ ۴

باقی ۸۳۵۵۷،۱۵ ۴۴ باقی ۴۴۷۵۸۰،۴

باقی ۲۰۱،۱۰ ۴۰۳۵ باقی ۱۰*

(ج) ۳۸۲۷۱۶۰،۷ ۹۴ باقی ۱۱ ، ۳۲۹۲۱۸۱۰،۲


۳۹۰

۶۹۱۳۵۸۰ ۴ ۲۴ باقی ۲۱ ۴ ۷ ۰۸ ۳ ۵ ۷ ۱۹
باقی ۲۱ ۵ ۳ ۰ ۹ ۶۰ ۱۹ ۴ باقی ۳ ۷ ۴ ۷ ۴ ۰۹۳ ۱ ۴ ۱
باقی ۳ ۴ ۲۹۰ ۷ ۶ ۵ ۴ ۱۲۳ باقی ۲۱ ۹ ۳ ۶ ۳ ۹ ۶ ۱۰۹
۳۲ ۴ ۵ ۴ ۷ ۸ ۹ باقی ۱ ۷ ۴ ۵ ۷ ۶ ۸ ۸ ۹ باقی ۵ ۷
۵۲۶ ۴ ۰ ۳ ۲ ۸ باقی ۹ ۷ ۰۹ ۷ ۳ ۹ ۵ ۷ باقی ۴ ۴
۲۷ ۶ ۷ ۴ ۵ ۰ ۷ باقی ۳ ۲۱ ۶ ۳ ۸ ۴ ۵ ۸ باقی ۲ ۷
۹۵ ۳ ۲ ۸ ۷ ۴۱ باقی ۲۱ ۱۳ ۷ ۳ ۹ ۰ ۸ ۵ ۷
۸۴ ۹ ۶ ۸ ۸ ۴ ۵ باقی ۹ ۷ ۰ ۸ ۱ ۸ ۹ ۵ باقی
۷ ۱۷ ۵ ۱۲ ۸ ۳ ۹ ۴ باقی ۱ ۵

امثله نمبر ۱۶

(۱) ۲۱۰ (۲) ۵ ۶ ۶ ۴ (۳) ۲۵ ۰ ۱ (۴) ۵۰ ۸ ۲
(۵) ۵۰ ۵۰ (۶) ۴ ۲ ۵ ۱۲ (۷) ۱۵ ۳ ۳ (۸) ۵۰ ۱۵۱
(۹) ۲۴۵ (۱۰) ۸ ۱۸ ۴ ۴ (۱۱) ۸ ۷ ۵ ۴ (۱۲) ۵۱ ۹ ۶ ۳
(۱۳) ۲۸ ۴ ۴ ۷ ۴ ۹ ۹ ۹ ۸ ۳ (۱۴) ۴ ۴ ۵ ۴ ۶ ۵ ۵ ۴

امثله نمبر ۱۷

۶ ۷ ۲ ۸ ۴۰ (۳) ۳ ۳ ۷۰ ۵۰ (۲) ۱۷ ۷ ۲ (۱)
۹ ۴ ۹ ۷ ۶ (۶) ۴ ۴ ۴ ۱۶۰ (۵) ۱۳ ۲۶ ۲۴ (۴)


۲۹۱
۱۲۳۳۲۸۲ (۹) ۶۰۱۲۲۵ (۸) ۲۵۹۹۴۰۰ (۷)
۲۵۳۲۰۰۸ (۱۲) ۴۴۶۰۴۸ (۱۱) ۱۲۳۴۷۲ (۱۰)
۱۲۲۰۲۴۲۶۵۱ (۱۴) ۲۹۵۱۰۰۷۸۰ (۱۳)
۲۱۰۰ (۱۸) ۳۰۶۰ (۱۷) ۱۶۲۵ (۱۶) ۳۶۲۵ (۱۵)
۱۲۲۵۰ (۲۱) ۲۳۰۰ (۲۰) ۱۸۲۲۵ (۱۹)
۱۱۰۹۸ (۲۴) ۲۵۸۷۵ (۲۳) ۱۵۷۲۵ (۲۲)
۴۲۰۱۵۸ (۲۷) ۲۰۳۹۷۹۶ (۲۶) ۲۸۱۷۱۰ (۲۵)
۲۶۹۵۰ (۳۰) ۸۲۶۷۵۱۹ (۲۹) ۴۱۸۲۶۴۰ (۲۸)
۵۳۱۷۵ (۳۳) ۳۱۲۲۰ (۳۲) ۵۵۶۵ (۳۱)
۱۲۲۵ (۳۶) ۵۹۱۷۵ (۳۵) ۴۵۶۰ (۳۴)
۹۴۰۹ (۳۹) ۷۳۹۶ (۳۸) ۳۰۲۵ (۳۷)
۶۰۶۸۴۱ (۴۲) ۲۱۶۲۲۵ (۴۱) ۱۰۵۶۲۵ (۴۰)
۸۰۲۸۱۶ (۴۳)
امثله نمبر ۱۸
۲۳ (۵) ۶۸ (۴) ۴۲ (۳) ۲۳ (۲) ۳۹ (۱)
(۶) ۳۳۰ باقی ۷۴ (۷) ۵۴۰ باقی ۴۰
(۸) ۷۲ ۳ باقی ۲۰ (۹) ۷۵۵ باقی ۸۴
(۱۰) ۴۷۷ باقی ۱۱۷ (۱۱) ۳۵ ۲۹ باقی ۱۴۸


۳۹۲ حصه - ۱

(۱۲) ۱۲۸۸۲ باقی ۵۸ (۱۳) ۳۵۹ باقی ۳۱۹
(۱۴) ۲۰۵۷ باقی ۲۹۴ (۱۵) ۴۲۲ باقی ۱۳۸
(۱۶) ۳۸۹ باقی ۴ (۱۷) ۴۳ باقی ۵۶
(۱۸) ۸۹ باقی ۴۳۵ (۱۹) ۸۲۷ باقی ۴۶
(۲۰) ۸۹ باقی ۲۴۶ (۲۱) ۱۲ باقی ۳۴۵۶
(۲۲) ۱۲۹ باقی ۲۲ (۲۳) ۱۵۷ باقی ۴۲
(۲۴) ۱۲۳ باقی ۶۷ (۲۵) ۳۸ باقی ۱۳۶۸
(۲۶) ۴۶ باقی ۸۹۴ (۲۷) ۷۸۳ باقی ۱۰۷۳۴
(۲۸) ۱۲۲ باقی ۸۹۴ (۲۹) ۹۷۳۳ باقی ۱۷۶
(۳۰) ۲۷۱۶ باقی ۱۸۷ (۳۱) ۷۵ باقی ۳
(۳۲) ۹۳۶ باقی ۴ (۳۳) ۲۵۵ باقی ۱
(۳۴) ۳۱۳ باقی ۲۰ (۳۵) ۳۳۱۰ باقی ۱۹
(۳۶) ۵۵۱۵ باقی ۱۷ (۳۷) ۷۲۰ باقی ۱۴
(۳۸) ۱۱۰۳ باقی ۱۶ (۳۹) ۳۰ باقی ۴۲
(۴۰) ۲۴ باقی ۱۴ (۴۱) ۲۲ باقی ۱۹
(۴۲) ۲۰ باقی ۲۱ (۴۳) ۱۶ باقی ۴۳
(۴۴) ۲۱ باقی ۲۹
(۴۵) ۱۰۸ باقی ۶۶ *


۳۹۳
امثله نمبر ۱۹
(۱) ۲۷۷۱۹۷۸ (۲) ۷۳۸۶۹۱۸ (۳) ۳۷۴۳۲۱
(۴) ۹۴۸۷۳۲۰ (۵) ۶۲۷۳۹۹۱۶۲
(۶) ۲۲۰۱۳۶۸۰ (۷) ۱۵۳۶۶۰۰۰۰
(۸) ۳۱۳۱۹۹۲۵۰ (۹) ۶۷۸۳۱۱۹۷۹۶ *

امثله نمبر ۲۰
(۱) ۴ (۲) ۶ (۳) ۲ (۴) ۳ (۵) ۲۰ (۶) ۴
(۷) ۳۱ (۸) ۲ (۹) ۲ (۱۰) ۲۸ (۱۱) ۴ (۱۲) ۱۴
(۱۳) ۰ (۱۴) ۱۰ (۱۵) ۴۵۰ (۱۶) ۴ (۱۷) ۸۳
(۱۸) ۶۵ (۱۹) ۲۰۰ (۲۰)

امثله نمبر ۲۱—متفرق
(۱) ۴۸ ۲۵ (۲) ۳۹۲۰۲۲ (۳) ۸۶۱۱ (۴) ۶۲۱
(۵) ۷۸۸ (۶) ۹۰۰۱ (۷) ۳۱۶ (۸) ۱۱
(۹) ۳۷۹۱ (۱۰) ۱۷ (۱۱) ۷۷ ۴ (۱۲) ۶۳۵۴
(۱۳) ۳۳۷۹۴ (۱۴) ۴۵۹۸۰۱ (۱۵) ۴۰۰۲۳ ۴
مرتبه باقی ۲۱ (۱۶) ۳۲ ۵ (۱۷) ۱۷۶


۳۹۴

(۱۸) ۳۴ (۱۹) ۱۵۰، ۸۳ (۲۰) ۷ مرتبه *
(۲۱) ۴۵ ۱۵ (۲۲) ۴۳ ۹۹ ۱۵ (۲۳) ۸۹
(۲۴) ۳۶۲ (۲۵) ۵۹۰ ۵۱۴ (۲۶) ۹۹ و ۱۰۶
(۲۷) ۲۲ سال (۲۸) ۱۳ ۶۹ ۱۷ و ۲۹ ۱۸۹۴۶۱
(۳۰) ۵ ۶۶ ۷ (۳۱) ۶۱۵ (۳۲) ۱۳۴۸۰۶
(۳۳) ۵۴۵ پیسه * (۳۴) ۸۱۲۱۶۸۳۶۲
(۳۵) ۵۲ ۳۸۸ ۱۳ (۳۶) ۷۵ ۴ روپیه *
(۳۷) ۵۸۱ ، ب ۴۳، ج ۴۲
(۳۸) ۱ ۴۰ روپیه ، ب ۲۹ روپیه ، ج ۳۰ روپیه
(۳۹) ۱۳۵ روپیه *
(۴۰) ۱۸ دانه فی روپیه * (۴۱) ۶۰ سیر، ۱۰۰ سیر*
(۴۲) ۱۸۰۰ روپیه (۴۳) ۵ سال *
(۴۴) ۱۰ سال ، ۷۰ سال * (۴۵) ۶۰
(۴۶) ۳ بجه شام *

امثله نمبر ۲۲

(۱) ۴۶۸ شاهی * (۲) ۴۸ ۱۲ شاهی *
(۳) ۸۶۹۶ شاهی *(۴) ۳۷۶ ۴۴ شاهی *
(۵) ۹۳ شاهی (۶) ۲۸۰ شاهی *


۳۹۵
(۷) ۴۵۰ شاهی (۸) ۶۱۲ شاهی *
(۹) ۴۱۸۵ پیسه (۱۰) ۴۴۰۰ پیسه *
(۱۱) ۴۱۲۰ پیسه (۱۲) ۱۲۱۰۵ پیسه *
(۱۳) ۶۷۷۰ پیسه (۱۴) ۴۳۰۵ پیسه *
(۱۵) ۴۳۲۳ پیسه (۱۶) ۲۴۵۳ پیسه *
(۱۷) ۴۰۷۱ پیسه (۱۸) ۱۹۴ پیسه ، ۵۸۲ پائی *
(۱۹) ۵۰۱ پیسه ، ۱۵۰۳ پائی *
(۲۰) ۶۳۵ پیسه ، ۱۹۰۵ پائی *
(۲۱) ۷۱۰ قران (۲۲) ۱۶۳۲ نیم قران *
(۲۳) ۷۴۵ سنار (۲۴) ۷۳ پنج پینگی *
(۲۵) ۹۱ عباسی (۲۶) ۸۲۴ پیسه *
(۲۷) ۴۱۴۰۰ شلنگ (۲۸) ۸۰۰ شلنگ *
(۲۹) ۱۴۰۸۰ شلنگ (۳۰) ۶۱۰۰ شلنگ *
(۳۱) ۴۰۵ شلنگ (۳۲) ۵۳۲ شلنگ *
(۳۳) ۴۱۷ شلنگ (۳۴) ۷۱۹ شلنگ *
(۳۵) ۸۰۰ پنس (۳۶) ۳۲۱۰۹ پنس *
(۳۷) ۸۷۰ پنس (۳۸) ۳۵ دانه (۳۹) ۱۰۰ دانه *
(۴۰) ۵۵ نفر (۴۱) ۱۲۵ جلد (۴۲) ۳۹۶ نفر *
(۴۳) ۲۱۸ ٹکٹ (۴۴) ۲۲ *


۳۹۶

امثله نمبر ۲۳
(۱) ۷۸ روپیه ۹ شاهی *
(۲) ۲۰ روپیه ۴ شاهی ۳ پیسه *
(۳) ۴۵ روپیه ۵ شاهی ۳ پیسه *
(۴) ۷۸ روپیه ۹ شاهی ۳ پیسه *
(۵) ۱۶ روپیه ۸ شاهی *
(۶) ۶۳ روپیه ۱ شاهی *
(۷) ۵۱ روپیه ۴ شاهی ۲ پیسه *
(۸) ۱۱۸ روپیه ۲ پیسه *
(۹) ۷۴۴ روپیه ۸ شاهی *
(۱۰) ۶۴ روپیه (۱۱) ۵۲ روپیه ۱ آنه ۴ پائی *
(۱۲) ۱۶۰ روپیه ۶ آنه ۱ پائی *
(۱۳) ۴۰۵ روپیه ۱ آنه ۵ پائی *
(۱۴) ۲۰ روپیه ۹ آنه *
(۱۵) ۴۰ روپیه ۱۱ آنه ۱۱ پائی *
(۱۶) ۵۷ روپیه ۱۳ آنه ۱۱ پائی *
(۱۷) ۱۵۷ روپیه ۱۳ آنه ۳ پائی *
(۱۸) ۲۷۴ روپیه ۴ آنه ۲ پائی *


۳۹۷

(۱۹) ۵۲ روپیہ ۱ آنہ ۵ پائی *
(۲۰) ۴۸ روپیہ ۲ آنہ ۶ پائی *
(۲۱) ۱ پونڈ ۱۱ شلنگ ۴ پنس *
(۲۲) ۲۹ پونڈ ۵ شلنگ ۳ پنس *
(۲۳) ۳۷ پونڈ ۳ شلنگ ۴ پنس *
(۲۴) ۱ پونڈ ۱۰ پنس *
(۲۵) ۱۰ پونڈ ۸ شلنگ ۶ پنس *
(۲۶) ۳ پونڈ ۹ شلنگ ۵ پنس ۱ فار دنگ *
(۲۷) ۸ پونڈ ۷ شلنگ ۶ پنس *
(۲۸) ۴۵۶۰۰ نفر*
(۲۹) ۱۲۱ روپیہ ۸ شاہی (۳۰) ۱۵ شلنگ *

امثلہ نمبر ۲۴

(۱) ۶۵ روپیہ ۱۰ شاہی ۲ پیسه *
(۲) ۶۸ روپیہ ۲ شاہی ۳ پیسه *
(۳) ۲ روپیہ ۳ شاہی *
(۴) ۳ روپیہ ۹ شاہی ۴ پیسه *
(۵) ۲ روپیہ ۱۱ شاہی *
(۶) ۲ روپیہ ۶ شاہی ۳ پیسه *


۳۹۸

(۷) ۲ روپیہ ۹ آنہ : (۸) ۲ روپیہ ۱۵ آنہ *
(۹) ۳ روپیہ ۳ پائی *
(۱۰) ۲ روپیہ ۱۴ آنہ ۶ پائی *
(۱۱) ۵۳۹ روپیہ ۷ شاہی ۱ پیسہ *
(۱۲) ۱۸۸۸ روپیہ ۹ شاہی ۱ پیسہ *
(۱۳) ۱۳۸۰ روپیہ ۱ شاہی ۳ پیسہ *
(۱۴) ۵۲ روپیہ ۷ شاہی ۴ پیسہ *
(۱۵) ۸۵ روپیہ ۱۲ آنہ ۱۰ پائی *
(۱۶) ۸۲ روپیہ ۹ آنہ *
(۱۷) ۱۹۷۳ روپیہ ۱۴ آنہ ۷ پائی *
(۱۸) ۴۷۵۶ روپیہ ۱ آنہ ۵ پائی *
(۱۹) ۵۰۹ پونڈ ۱ شلنگ ۵ پنس *
(۲۰) ۴۷۰ پونڈ ۱۹ شلنگ *
(۲۱) ۱۰۱۰ پونڈ ۵ شلنگ ۹ پنس *
(۲۲) ۱۰۱۰۳ روپیہ ۲ شاہی ۴ پیسہ *
(۲۳) ۵۷۵۱ روپیہ ۱ شاہی ۲ پیسہ *
(۲۴) ۴۶۶ پونڈ ۱۲ شلنگ ۳ پنس ۲ فاردنگ *
(۲۵) ۸۵۰ پونڈ ۶ شلنگ ۴ پنس ۲ فاردنگ *
(۲۶) ۱۷۵۷ روپیہ ۲ شاہی ۳ پیسہ *


۳۹۹

(۲۷) ۲۳۹۳۰ روپیه ۱۰ آنه ۱ پائی :
(۲۸) ۲۲۲۲۱ روپیه ۳ آنه ۶ پائی :
(۲۹) ۴۶ ۱۰۵ روپیه ۱ شاهی ۳ پیسه :
(۳۰) ۸۷۷ پونڈ ۱۷ شلنگ ۵ پنس ۲ فار دنگ :

امثله نمبر ۲۵

(۱) ۵ روپیه ۵ شاهی ۱ پیسه :
(۲) ۲ روپیه ۶ شاهی ۴ پیسه :
(۳) ۹ روپیه ۶ شاهی ۴ پیسه :
(۴) ۳ روپیه ۸ شاهی ۱ پیسه :
(۵) ۴۰ روپیه ۶ شاهی ۳ پیسه :
(۶) ۹ روپیه ۴ شاهی ۳ پیسه :
(۷) ۱۵ روپیه ۹ شاهی ۱ پیسه :
(۸) ۵۵ روپیه ۳ پیسه :
(۹) ۱۱ روپیه ۲ شاهی ۳ پیسه :
(۱۰) ۵۸ روپیه ۳ شاهی ۱ پیسه :
(۱۱) ۲۷۳ روپیه ۱۰ شاهی ۲ پیسه :
(۱۲) ۲ شاهی : (۱۳) ۶ روپیه ۲ پائی :
(۱۴) ۱۳ روپیه ۱۲ آنه ۹ پائی :


۴۰۰
(۱۵) ۲۰ روپیه ۱۴ آنه ۹ پائی ٭
(۱۶) ۲ روپیه ۸ آنه ۵ پائی ٭
(۱۷) ۱ روپیه ۹ آنه ۴ پائی ٭
(۱۸) ۱۱ روپیه ۸ آنه ۹ پائی ٭
(۱۹) ۷ روپیه ۱۱ آنه ۳ پائی ٭
(۲۰) ۲ روپیه ۱۳ آنه ۴ پائی ٭
(۲۱) ۱۱۸ پوند ۱۸ شلنگ ۵ پنس ۳ فاردنگ ٭
(۲۲) ۸۰۹ پوند ۶ شلنگ ۹ پنس ۳ فاردنگ ٭
(۲۳) ۴۶۷ پوند ۴ شلنگ ۱۱ پنس ۱ فاردنگ ٭
(۲۴) ۳۰ پوند ۴ شلنگ ۹ پنس ۲ فاردنگ ٭

امثله نمبر ۲۶

(۱) ۱ روپیه ۱ شاهی ۴ پیسه ، ۱۸ روپیه ۷ شاهی ،
۲۶ روپیه ۱ پیسه ٭
(۲) ۴۶ روپیه ۲ شاهی ، ۶۴ روپیه ۷ شاهی ۳
پیسه ، ۸۳ روپیه ۱ شاهی ۱ پیسه ٭
(۳) ۳۴۸ روپیه ۶ شاهی ۳ پیسه ، ۵۱۸ روپیه
۳ شاهی ۱ پیسه ، ۶۳۷ روپیه ۱۰ شاهی
۲ پیسه ٭


۴۰۱

(۴) ۸۹ روپیه ۱ شاهی ۴ پیسه، ۲۰۸ روپیه ۱ پیسه،
۲۶۷ روپیه ۵ شاهی ۲ پیسه *
(۵) ۲۲۴ روپیه ۱۰ شاهی ۴ پیسه، ۲۹۹ روپیه
۱۰ شاهی ۲ پیسه، ۴۸۷ روپیه ۳ شاهی
۲ پیسه *
(۶) ۲۰۲ روپیه ۱ شاهی، ۵۲۶ روپیه ۶ شاهی
۲ پیسه، ۴۸۷ روپیه ۴ شاهی ۴ پیسه *
(۷) ۴۹ روپیه ۸ شاهی ۲ پیسه، ۷۵ روپیه ۸
شاهی ۴ پیسه، ۵۹ روپیه ۲ شاهی *
(۸) ۲۲۳۴ روپیه ۴ شاهی ۴ پیسه، ۳۹۵۰ روپیه
۱ شاهی ۱ پیسه، ۳۹۹۰ روپیه *
(۹) ۶۰۸۹ روپیه ۶ شاهی، ۵۴۵۹ روپیه ۸
شاهی ۳ پیسه، ۷۰۱۵ روپیه ۲ شاهی ۲ پیسه
(۱۰) ۲۷۹۸ روپیه ۶ شاهی ۳ پیسه، ۲۲۱۱ روپیه
۲ شاهی ۲ پیسه، ۲۶۶۴۰ روپیه *
(۱۱) ۷۵۶ روپیه ۱۱ شاهی ۲ پیسه، ۳۴۵۹ روپیه
۷ شاهی ۱ پیسه، ۲۰۱۸۱ روپیه *
(۱۲) ۱ روپیه ۱۴ آنه (۱۳) ۴۲ روپیه *
(۱۴) ۱۰ پوند ۲ شلنگ ۶ پنس *


۴۰۲
(۱۵) ۶۳ روپیہ ۴ شاہی : (۱۶) ۵۴۸۴ روپیہ ۱۲ آنه :
(۱۷) ۴۳۴ روپیہ ۴ شاہی :
(۱۸) ۱۲۶۱۰۰ روپیہ :
امثلہ نمبر ۲۷
(۱) ۱۰۷ روپیہ ۸ شاہی ۴ پیسه ، ۱۴۴ روپیہ
۶ شاہی ۴ پیسه :
(۲) ۲۹۱ روپیہ ۸ شاہی ۱ پیسه ، ۳۷۰ روپیہ
۶ شاہی ۱ پیسه :
(۳) ۱۴۹۴ روپیہ ۶ شاہی ۳ پیسه ، ۲۴۹۹ روپیہ
۲ شاہی ۲ پیسه :
(۴) ۶۰۱۵ روپیہ ۳ آنه ۹ پائی ، ۸۴۹۰ روپیہ
۷ آنه ۶ پائی :
(۵) ۲۳۷۶ روپیہ ۱ شاہی ۴ پیسه ، ۵۲۰ روپیہ
۹ شاہی ۳ پیسه :
(۶) ۱۳۹۹۹ روپیہ ۲ شاہی ۲ پیسه ، ۴۷۰۰ روپیہ
۷ شاہی ۱ پیسه :
(۷) ۵۲۰۸ روپیہ ۳ شاہی ، ۵۶۳۳ روپیہ
۱۱ شاہی :


۴۰۳
(۸) ۷۹۶۲ روپیه ۲ شاهی م ۸۸۲۲ روپیه
۲ شاهی *
(۹) ۲۷۵۴ روپیه ۶ آنه ۹ پائی *
(۱۰) ۱۷۹۹ روپیه ۱۲ آنه ۹ پائی *
امثله نمبر ۲۸
(۱) ۳ روپیه ۱ شاهی ۳ پیسه *
(۲) ۴ روپیه ۱۰ شاهی ۱ پیسه *
(۳) ۷ روپیه ۵ شاهی ۳ پیسه *
(۴) خارج قسمت ۱۰ روپیه ۹ شاهی و باقی ۴۰ پیسه*
(۵) ۱۲ روپیه ۹ شاهی ۴ پیسه *
(۶) خارج قسمت ۵ روپیه ۱۱ شاهی ۲ پیسه و
باقی ۲۰ پیسه *
(۷) ۱۵ روپیه ۳ شاهی ۴ پیسه *
(۸) خارج قسمت ۱۰ روپیه ۱ شاهی ۲ پیسه و
باقی ۵ پیسه *
(۹) ۳ روپیه ۴ شاهی ۲ پیسه *
(۱۰) ۶ شاهی ۴ پیسه *
(۱۱) خارج قسمت ۵۵ روپیه ۷ شاهی ۱پیسه و باقی ۴۸ پیسه*


۴۰۴

(۱۲) ۵۳ روپیه ۱۱ شاهی ۱ پیسه *
(۱۳) خارج قسمت ۳ روپیه ۴ شاهی ۲ پیسه و باقی
۲۲۹ پیسه *
(۱۴) ۲۰ روپیه ۲ شاهی ۱ پیسه (۱۵) ۶ روپیه ۵ آنه ۱۰ پائی
(۱۶) ۵۶ روپیه ۷ آنه ۵ پائی (۱۷) ۴۵ روپیه ۸ شاهی ۲ پیسه
(۱۸) ۱۴۳ روپیه ۱۱ شاهی ۳ پیسه *
(۱۹) ۴۱ روپیه ۲ شاهی ۴ پیسه *
(۲۰) ۱۳۸ روپیه ۲ آنه ۸ پائی *
(۲۱) ۹ روپیه ۱۰ شاهی ۳ پیسه *
(۲۲) ۵۵ روپیه ۷ شاهی ۳ پیسه *
(۲۳) ۴۷ پونڈ ۷ شلنگ ۱ پنس ۱ فاردنگ *
(۲۴) ۴۲۰ پونڈ ۲ شلنگ ۳ پنس ۳ فاردنگ *
(۲۵) خارج قسمت ۱ روپیه ۱ شاهی و باقی ۱۲ پیسه *
(۲۶) ۳ روپیه ۳ شاهی (۲۷) ۵ روپیه ۹ شاهی ۱ پیسه *
(۲۸) ۱۲ روپیه ۱۰ آنه ۵ پائی *
(۲۹) ۱۲۵ پونڈ ۱۵ شلنگ ۹ پنس ۱ فاردنگ *
(۳۰) ۱۲ روپیه ۱۱ شاهی ۲ پیسه *
(۳۱) ۳ آنه ۹ پائی (۳۲) ۷ شاهی ۲ پیسه *
(۳۳) ۲ شاهی * (۳۴) ۲ روپیه ۶ شاهی ۱ پیسه *


علم حساب ۱
۴۰۵
امثله نمبر ۲۹
(۱) ۱۳ روپیه ۷ شاهی * (۲) ۳۷ روپیه ۷ شاهی ۳ پیسه *
(۳) ۷ روپیه ۳ شاهی ۲ پیسه *
(۴) ۱۲ روپیه ۵ شاهی ۲ پیسه *
(۵) ۴۰ روپیه ۸ شاهی * (۶) ۶۰ روپیه ۱۱ شاهی ۴ پیسه *
(۷) ۳ آنه ۳ پائی * (۸) ۲ روپیه ۲ آنه ۲ پائی *
(۹) ۴۳ روپیه ۱۰ شاهی ۱ پیسه *
(۱۰) ۲۲ روپیه ۹ شاهی ۱ پیسه *
(۱۱) ۵ پوند ۲ شلنگ ۲ پنس ۳ فارونگ *
(۱۲) ۳ پوند ۱ پنس ۳ فارونگ *
امثله نمبر ۳۰
(۱) ۵ روپیه ۱ شاهی ۱ پیسه *
(۲) ۴ روپیه ۱۱ شاهی ۴ پیسه *
(۳) ۱ روپیه ۷ شاهی ۴ پیسه *
(۴) ۳ روپیه ۳ شاهی ۲ پیسه *
(۵) ۷ روپیه ۷ شاهی ۳ پیسه *
(۶) ۳ روپیه ۱۱ شاهی ۲ پیسه *


علم حساب ۱
۴۰۶
(۷) ۱۰ روپیہ ۱۰ شاہی ۱ پیسه *
(۸) ۹ روپیہ ۲ شاہی ۴ پیسه *
(۹) ۵ پونڈ ۱۱ شلنگ ۶ پنس ۳ فارونگ *
(۱۰) ۲ پونڈ ۱۳ شلنگ ۱ پنس ۲ فارونگ *
(۱۱) ۲۰۴ روپیہ ۱۱ آنہ باقی ۸ پائی *
(۱۲) ۱۴۳ روپیہ ۸ آنہ ۱۰ پائی باقی ۳۸ پائی *
(۱۳) ۶۵ روپیہ ۸ آنہ ۳ پائی باقی ۱۵ پائی *
(۱۴) ۹۸ روپیہ ۱۲ آنہ ۲ پائی باقی ۹۸۹ پائی *
امثلہ نمبر ۳۱
(۱) ۹ مرتبہ * (۲) ۱۵ مرتبہ * (۳) ۲۴ مرتبہ *
(۴) ۲۲ مرتبہ *
(۵) خارج قسمت ۲۷ و باقی ۵ روپیہ ۱۰ شاہی *
(۶) خارج قسمت ۲۱ و باقی ۱ روپیہ ۱ شاہی ۴ پیسه *
(۷) خارج قسمت ۴۰ و باقی ۳ روپیہ ۱ آنہ ۹ پائی *
(۸) خارج قسمت ۳۳ و باقی صفر *
(۹) خارج قسمت ۱۰۲ و باقی ۸ پونڈ ۳ شلنگ ۴
پنس ۲ فارونگ *
(۱۰) ۵۶ حصہ مساوی * (۱۱) ۱۴۰ حصہ مساوی *


علم حساب ١
۴۰۷
(۱۲) ٣٠٠ من ٭ (١٣) ٧ روز ٭
(۱۴) خارج قسمت ۹۱ و باقی ١٨ روپیه ٩ شاهی ٢ پیسه ٭
امثله نمبر ۳٢
(١) ١١٩٢٣٢٠ گرین ٭ (٢) ٢١٩٢٧ گرین ٭
(٣) ٣١٩٨٩٦ گرین ٭
(۴) ١ پونڈ ۴ اونس ٦ پینی ویٹ ٢١ گرین ٭
(۵) ١٠ پونڈ صفر اونس ١٢ پینی ویٹ ۴ گرین ٭
(۶) ٣٠٠۵٣٩٢ ڈرام ٭ (٧) ١٢٢٠٠٦٤ ڈرام ٭
(٨) ٨۴١۵٦ ڈرام ٭ (٩) ١٢ پونڈ ٦٠٠٠ گرین ٭
(١٠) ۴ ہنڈر ڈویٹ ١ کواٹر ۶ پونڈ ۴ اونس ٭
(١١) ١٠١٧۵ توله ٭ (١٢) ٨٠٦٠ توله ٭
(١٣) ۵٩٩۵ توله ٭ (١۴) ٣١ من ١٠ سیر ٭
(١۵) ١٢ من ١٨ سیر ٣ چھٹانک ٭ (١٦) ۴۵٦٦٠٨ نخود ٭
(١٧) ١١٢١۴٠٧٦ نخود ٭ (١٨) ١۴٨٠۵٢ نخود ٭
(١٩) ١٨ خروار ۶ من ١ سیر ٣ چهارک ٣ خورد ١٨ نخود
(٢٠) ٧۶٠٢ خروار ٦ من ٢ سیر ١ چهارک ٣ پاو
۴ مثقال ٭
(٢١) ٧٣٩١٩٢ دانه خشخاش ٭


علم حساب ۱
۴۰۸
(۲۲) ۸۷۶۸۱۹ دانه خشخاش *
(۲۳) ۷۵۹۴۳ دانه خشخاش *
(۲۴) ۸۸۴۲ مثقال ۷ نخود ۱ سرخ ۷ برنج ۳ کنجد
۵ دانه خشخاش *
(۲۵) ۲۰۰۹۳۸ مثقال ۱۸ نخود ۳ سرخ ۲ برنج ۲ کنجد
(۲۶) ۳۱ من ۱۲ سیر ۱۳ چھٹانک *
(۲۷) ۲۴ پونڈ ۱۶ اونس ۸ پینی ویٹ ۱۳ گرین *
(۲۸) ۱۱ ٹن ۹ ہنڈر ڈویٹ ۳ کواٹر ۴ پونڈ *
(۲۹) ۲۴۶ مثقال ۱۰ نخود ۳ سرخ ۶ کنجد ۴ دانه
خشخاش *
(۳۰) ۲۱۶۵ خروار ۹ من ۵ سیر ۱ پاؤ *
(۳۱) ۷۴۰۴۸ خروار ۱ من ۷ سیر ۳ پاؤ ۳ خورد
۱۸ مثقال *
(۳۲) ۷۸ اخروار ۶ من ۳ سیر ۲ چھارک ۲ پاؤ ۱
خورد ۱۵ مثقال *
(۳۳) ۱۰۶ مثقال ۲۲ نخود ۲ سرخ ۶ برنج ۴ دانه خشخاش *
(۳۴) ۲ پونڈ ۱۶ اونس ۱۴ پینی ویٹ ۸ گرین *
(۳۵) ۶ ٹن ۸ ہنڈر ڈویٹ ۲ کواٹر ۱۸ پونڈ *
(۳۶) ۴ من ۲۷ سیر ۱۳ چھٹانک *


۴۰۹

(۳۷) ۱ پونڈ ۴ اونس ۸ پینی ویٹ ۸ گرین ، ۸ پونڈ
۹ اونس ۱ پینی ویٹ ۸ گرین ، ۱۱۶ پونڈ ۹
اونس ۱۹ پینی ویٹ ۱۶ گرین *
(۳۸) ۲ ٹن ۱۵ ہنڈرڈ ویٹ ۳ پونڈ ۱۵ اونس ۱۴
ڈرام ، ۳۴ ٹن ۱۱ ہنڈرڈ ویٹ ۳ کوارٹر ۱۴
پونڈ ۳ اونس ، ۱۲۹ ٹن ۶ ہنڈرڈ ویٹ ۲ کوارٹر
۱۹ پونڈ ۱۰ اونس ۲ ڈرام *
(۳۹) ۱ من ۱۰ سیر ۱۵ چھٹانک ۲ تولہ ، ۵ من
۳۷ سیر ۱۳ چھٹانک ۱ تولہ ، ۳۰۴ من ۳۱
سیر ۵ چھٹانک ۴ تولہ *
(۴۰) ۶۰ خروار ۹ من ۱ چھارک ۲ پاؤ ۲ خورد
۲۰ مثقال ، ۲۶ ۶ خروار ۴ من ۴ سیر ۱
چھارک ۱ پاؤ ، ۲۰۰۱ خروار ۱ من ۵ سیر ۳
چھارک ۱ خورد ۱۶ مثقال *
(۴۱) ۴۳ مثقال ۲۲ نخود ۱ سرخ ۴ برنج ۶ کنجد ،
۲۸۶ مثقال ۱ سرخ ۶ برنج ، ۱۸۳۵ مثقال
۷ نخود ۲ کنجد *
(۴۲) ۸ اونس ۶ پینی ویٹ ۱۶ گرین ، ۲۰ *
(۴۳) ۱ ہنڈرڈ ویٹ ۲ کوارٹر ۲۷ پونڈ ۵ اونس ، ۵۰۰ *


۴۱۰

(۴۴) ۳۹ سیر اچھٹانک ، ۲۵ ÷
(۴۵) خارج قسمت ۶ سیر اچهارک ۳ پاؤ ۱ خورد و
باقی ۶۸ خورد ÷
(۴۶) ۸ نخود ۱ سرخ ۱ برنج ۶ کنجد ÷
(۴۷) ۱۰ انگشتر ÷ (۴۸) ۵ پاؤ ÷
(۴۹) ۲ ہنڈرڈ ویٹ ۲ کوارٹر ۲ پونڈ ÷
(۵۰) یک پونڈ برنج نسبت بہ یک پونڈ طلا بقدر
۴۰ ۱۲ گرین زیاده می باشد ÷

امثله نمبر ۳۳

(۱) ۱۸۲۵۵۶ انچ (۲) ۱۴۷۶ انچ ÷
(۳) ۴۳۱۷۶۶ انچ ÷ (۴) ۱۰۹۹ بار ÷
(۵) ۸۳۱۰ بار ÷
(۶) ۱۵ میل ۴ فرلانگ ۲۸ پول ۲ فٹ ۶ انچ ÷
(۷) ۱ میل ۳۶ پول ۵ گز ۱ فٹ ÷
(۸) ۲۵ پول ۳ گز ۱ فٹ ۶ انچ ÷
(۹) ۴۴ گز ۱۰ گره ÷
(۱۰) ۸۰۰۰ حلقه ÷


۴۱۱

امثله نمبر ۳۴

(۱) ۲۹۸۰۸ مربع انچ * (۲) ۴۷۳۵۸۳۲ مربع انچ *
(۳) ۱۲۷۶۹۲ مربع انچ * (۴) ۳۰۰۳۸ مربع انچ *
(۵) ۱۲ مربع پول ۲ مربع گز *
(۶) ۳۳ مربع پول ۱ مربع گز ۶ مربع فٹ ۱۰۸ مربع انچ *
(۷) ۲ ایکڑ ۲۳ پول ۸ گز ۲ فٹ ۳ انچ *
(۸) ۲ مربع پول ۳ مربع فٹ ۸۹ مربع انچ *
(۹) ۴۳۹۰۸۸ مربع انچ * (۱۰) ۴۸۸۰۰ مربع گز *

امثله نمبر ۳۵

(۱) ۲۳۹۲۵ انچ * (۲) ۵۰۰۳۴ انچ * (۳) ۶۸۸۶ انچ *
(۴) ۱۹۰۵۶۳ سوت * (۵) ۲۹۵۴۱ سوت *
(۶) ۱۸۰۰۰ بسوا نسه * (۷) ۴۷۰۷ مربع گز کابل *
(۸) ۳۳۰ جریب ۶ بسوه ۲ بسوا نسه ۲ مربع گز *
(۹) ۱۷۰ جریب ۱۹ بسوه ۱ بسوا نسه ۳ مربع گز *

امثله نمبر ۳۶

(۱) ۲۵۹۲۳ ثانیه * (۲) ۱۵۱۲۰۰۰ ثانیه *


۴۱۲
(۳) ۱ روز ۳ ساعت ۲۶ دقیقه ۵ ثانیه *
(۴) ۱ هفته ۴ روز ۳ ساعت ۴۶ دقیقه ۴۰ ثانیه *
(۵) ۴۹ روز (۶) ۲۴ روز (۷) ۲۸۹ روز *
(۸) ۱۲۱ روز (۹) پنجشنبه (۱۰) چهار شنبه *
(۱۱) ۲۱۹ روز (۱۲) ۹۲ روز *
امثله نمبر ۳۷
(۱) ۴۲۴۷ (۲) ۸۴۵۵۳۵ (۳) ۰۱۲۹۶۰۰۰
* ۴۱۰ - ۳۲ - ۳۶ (۵) * ۱ - ۶ - ۴۰ (۴)
(۶) یک زاویه قائمه ۲۶ درجه ۴۰ دقیقه *
(۷) یک زاویه قائمه ۴۷ درجه ۳۶ دقیقه *
(۸) ۳ زاویه قائمه ۴ درجه ۲۰ دقیقه ۵۴ ثانیه *
امثله نمبر ۳۸
(۱) ۰۰۰ ۴ (۲) ۱۰۴ رم ۳ دسته ۸ تخته *
(۳) ۴۳۲ *
امثله نمبر ۳۹
(۱) ۴۰۴ جل * (۲) ۱۶۹۶ جل *


۴۱۳ حساب اول

(۳) ۳۱ گیلن ۱ کوارٹ +
(۴) ۱ بیرل ۲۸ گیلن ۳ کوارٹ ۱ جل +
(۵) ۲ بیرل ۳۴ گیلن ۱ کوارٹ +
(۶) ۶ بیرل ۹ گیلن ۳ کوارٹ ۱ جل +
(۷) ۲۵ پونڈ بازار + (۸) ۳۵۰۰ پونڈ بازار +

امثله نمبر ۴۰
(۱) ۱۱۲۰ گرین + (۲) ۱۹۳۲ گرین + (۳) ۴۹۶۰ مینم
(۴) ۱۹۲۰۰۰ مینم (۵) ۶۱۲۰۹ مینم +

امثله متفرقه نمبر ۴۱
(۱) ۴۱ روپیه ۴ شاہی + (۲) ۷۹ میل ۲ فرلانگ +
(۳) ۱۴ روپیه ۴ پیسه (۴) ۲۰۲۸ (۵) ۵ شاہی +
(۶) ۱۴۳۸۴ (۷) ۱۰۵ پارسل و ۳۰ سیر باقی +
(۸) ۱۹۲۰ پاره و باقی صفر + (۹) ۱۱ گز +
(۱۰) ۱۲ روپیه ۱۵ آنه ۶ پائی +
(۱۱) ۱۸۸ روپیه ۱۱ آنه ۹ پائی +
(۱۲) ۷۸ روپیه ۴ آنه ۹ پائی - ۳۴۳ روپیه
۶ آنه ۳ پائی +


حساب دل ۴۱۴

(۱۳) ۲ روپیه ۱۰ آنه ۳ پائی +
(۱۴) ۵۰۰ روپیه ۱۳ آنه ۹ پائی (۱۵) ۵ روپیه آنه +
(۱۶) ۳۷۵۴ روپیه ۹ آنه ۹ پائی + (۱۷) ۶ شلنگ ۳ پنس
(۱۸) ۵۶ سال ۳ ماه ۷ روز + (۱۹) ۶۰ طفل +
(۲۰) ۵ ثانیه + (۲۱) ۳۹۶۰ + (۲۲) ۲ فٹ ۷ انچ +
(۲۳) ۱۹۶انه + (۲۴) ۳۲ روپیه ۱۱ آنه ۹ پائی +
(۲۵) ۱۷ گز + (۲۶) ۶۸۷ روپیه ۷ شاہی +
(۲۷) ۳۰ پونڈ ۵ شلنگ ۱ پنس ۲ فارونگ +
(۲۸) ۶۶ پونڈ ۱۳ شلنگ ۴ پنس + (۲۹) ۵۳ +
(۳۰) ۶ سال ۴ ماہ ۶ روز +
(۳۱) ۶۷ روپیه وه شاهی و ۲ پیسه +
(۳۲) ۲ شلنگ ۶ پنس فی گز + (۳۳) ۱۲ سیر +
(۳۴) ۵ من + (۳۵) ۸ دقیقه ۱۸ ثانیه +
(۳۶) ۵ فٹ ۴ انچ + (۳۷) شانزدهم ماه ستمبر +
(۳۸) ۵۳ ساعت + (۳۹) ۲ روپیه ۳ آنه +
(۴۰) ۱۱۰۸۸ مرتبه + (۴۱) ۲۷۶۵ روپیه +
(۴۲) ۴۹۷۶ مرتبه + (۴۳) ۴۱ گز ۴ انچ +
(۴۴) ۲۸ سال ۱۳ هفته ۴ روز +

- * -


۴۱۵ حساب اول

امثله نمبر ۴۲

(۱) ۸۰ پاؤ * (۲) ۴۰ روبل * (۳) ۲ روپیه فی گز*
(۴) ۱۳ پوند ۱۳ شلنگ ۹ پنس نقص میکند *
(۵) ۱ روپیه ۷ آنه ۹ پائی *

امثله نمبر ۴۳

(۱) ۲ روپیه ۶ شاهی نفع میکند *
(۲) ۲۷ روپیه ۶ شاهی (۳) ۲۱ روپیه ۸ شاهی*
(۴) ۷ روپیه ۹ شاهی * (۵) ۲۰ روپیه *
(۶) ۱ روپیه ۴ شاهی ۴ پیسه * (۷) ۳ پائی *
(۸) ۱ پوند ۱ شلنگ * (۹) ۱ روپیه ۴ شاهی فی پاؤ*
(۱۰) ۱۲ شلنگ ۶ پنس *
(۱۱) (ا) ۱ روپیه ۲ آنه ۴ (ب) ۱ روپیه ۳ آنه *

امثله نمبر ۴۴

(۱) ۴ روپیه ۲ شاهی فی سیر *
(۲) ۳ روپیه ۴ شاهی ۴ پیسه نفع کرد *
(۳) ۱۳ روپیه ۴ شاهی *


حساب اول ۴۱۶

(۴) ۴ روپیه ۶ شاهی فی سیر *
(۵) ۱ شلنگ ۷ پنس ۳ فاردنگ فی پوند *
(۶) ۲ شلنگ ۳ پنس * (۷) ۲ شاهی ۳ پیسه فی درجن
(۸) ۶ سیر * (۹) ۲ شلنگ ۶ پنس *

امثله نمبر ۴۵

(۱) حصه ا ۴۸ روپیه ۶ شاهی ، حصه ب ۲۱
روپیه ۱ شاهی ۳ پیسه *
(۲) حصه ا ۵۹ روپیه ۲ شاهی ، حصه ب ۸۸ روپیه
۴ شاهی *
(۳) حصه هر یک از ۱۳ نفر = ۲ روپیه ۳ شاهی
وحصه ۶ نفر خاص = ۱۳ روپیه ۷ شاهی
فی کس *
(۴) حصه هر مرد = ۲۰ روپیه ۴ آنه ۶ پائی و
حصه هر زن = ۲۶ روپیه ۴ آنه ۶ پائی *
(۵) ا ۱۶ روپیه ۶ آنه ۱۰ پائی ، ب ۱۳ روپیه
۶ آنه ۱۰ پائی ، ج ۹ روپیه ۶ آنه ۱۰ پائی*
(۶) حصه ا ۱۱۳ روپیه ۱۰ شاهی م حصه ب
۱۰۶ روپیه ۱۰ شاهی ، حصه ج ۱۰۸ روپیه *


حساب اول
۴۱۷

۱۰ شاہی *
(ط) حصہ مردان = ۸۰۰ روپیہ ۴ حصہ زنان =
۶۳۰ روپیہ ۴ حصہ بچہ ہا = ۴۸۰ روپیہ *
امثلہ نمبر ۴۷
(۱) حصہ بچہ ۱۰ روپیہ ۶ شاہی ۴ حصہ زن ۵
روپیہ ۳ شاہی *
(۲) حصہ او ۱۵ روپیہ ۹ شاہی ۴ حصہ ب ۱۰
روپیہ ۶ شاہی ۴ حصہ ج ۵ روپیہ ۳ شاہی
(۳) حصہ مرد ۱۲ روپیہ ۸ آنہ ۴ حصہ زن ۶ روپیہ
۴ آنہ ۴ حصہ بچہ ۳ روپیہ ۲ آنہ *
(۴) ا ۶ پونڈ ۱۴ شلنگ ۶ پنس ۴ ب ۳ پونڈ
۷ شلنگ ۳ پنس ج ۱ پونڈ ۱۳ شلنگ ۷
پنس ۲ فارونگ *
(۵) حصہ یکی ۱۰۳ روپیہ ۹ شاہی ۴ حصہ ہر
یک از دیگران ۵۱ روپیہ و دہ و نیم شاہی *
(۶) ا ۲۶ روپیہ ۱۵ آنہ ۳ پائی ۔ م ب ۱۲ روپیہ
۸ آنہ ۶ پائی *
*


حساب اول
۴۱۸

امثله نمبر ۴۷
(۱) ۱۲ + (۲) ۱۲ + (۳) ۱۶ +
(۴) ۱۱ روپیہ ۴ ۲۴ قرآن ۴ ۴ نیم قرآن + (۵) ۳۲ +

امثله نمبر ۴۸
(۱) ۳۱ روپیہ ۵ شاهی ۲ پیسه ، ب ۲ روپیه ۷
شاهی ، ج یک روپیه ۱۰ شاهی ۳ پیسه +
(۲) ۹ روپیہ ۱۱ شاهی +
(۳) قیمت اسپ ۷۵ روپیه ۶ شاهی ، قیمت گاو
۲۵ روپیه ۶ شاهی ، قیمت گوسفند ۵ روپیه
۶ شاهی + (۴) ۳۸ روپیہ ۴ آنه ۶ پائی +

امثله نمبر ۴۹
(۱) ۲ و ۳ + (۲) ۳ و ۵ و ۹ + (۳) ۲ و ۳ و ۴ و ۹+
(۴) ۲ و ۳ و ۴ و ۵ و ۱۰ + (۵) ۲ و ۳ و ۴ و ۱۱ +
(۶) ۲ و ۱۱ (۷) ۲ و ۳ و ۵ و ۱۰ + (۸) ۲ و ۴ +
(۹) بر هیچ کدام نمی شود + (۱۰) ۵ +
(۱۱) ۲ و ۳ و ۴ و ۸ و ۱۱ + (۱۲) ۲ و ۳ و ۴ و ۸ و ۹ و ۱۱ +


حساب اول
۴۱۹

(۱۳) ۳ و ۵ و (۱۴) ۵ و (۱۵) ۲ و ۴ و ۵ و ۸ و ۱۰ *
(۱۶) ۲ و ۴ و ۵ و ۸ و ۱۰* (۱۷) ۳ و ۹ (۱۸) ۳ و ۱۱ *
(۱۹) ۲ و ۳ (۲۰) ۲ و ۳ و ۵ و ۹ و ۱۰* (۲۱) ۷ *
(۲۲) ۱۱ * (۲۳) ۱۳ * (۲۴) ۷ و ۱۱ و ۱۳ (۲۵) ۱۱*
(۲۶) ۷ و ۱۳ (۲۷) بر هیچ کدام نمی شود *
(۲۸) ۷ و ۱۱ و ۱۳ (۲۹) ۶ و ۱۲ (۳۰) ۶ و ۱۲ (۳۱) ۶ و ۱۲ و ۳۰*
(۳۲) بر هیچ کدام نمی شود * (۳۳) ۲ و ۱۴ *
(۳۴) ۱۴ و ۷۲ * (۳۵) ۱۷ و ۷۶ *

امثله نمبر ۵۰

(۱) ۲* (۲) ۲ *۳ (۳) ۲*۳ *
(۴) ۲ *۳ * (۵) ۳ * (۶) ۲ * (۷) ۲ * ۳ *
(۸) ۲ * ۵ * (۹) ۳ * ۷ * (۱۰) ۲ * ۱۱* (۱۱) ۲ *۵*
(۱۲) ۴*۱۱ * (۱۳) ۳ * ۱۱ * (۱۴) ۲ * ۵ *
(۱۵) ۲ *۳ (۱۶) ۲ * ۱۱ * (۱۷) ۲ * ۱۳ *
(۱۸) ۲ *۳ * (۱۹) ۳ * ۵ * ۱۱ * (۲۰) ۵ *
(۲۱) ۳ *۵ * (۲۲) ۲ *۳* ۵ * ۷ *
(۲۳) ۲ * ۳ * (۲۴) ۲* ۵ * ۱۱ *
(۲۵) ۲ * ۵ * (۲۶) ۲* ۵ * ۳*۷ *


حساب دل
۴۲۰

(۲۷) ۲ * ۳ * ۵ (۲۸) ۳ * ۷ * ۱۳ *
(۲۹) ۲ * ۳ * (۳۰) ۲ * ۳ * ۵ * ۲۳ * ۲۹ *
(۳۱) متبائن * (۳۲) متبائن * (۳۳) ۳ *
(۳۴) متبائن * (۳۵) متبائن * (۳۶) متبائن *
(۳۷) متبائن * (۳۸) ۲ * ۲۳ * (۳۹) متبائن *
(۴۰) متبائن * (۴۱) ۱۱ * ۳۱ * (۴۲) ۳ * ۳ *
(۴۳) ۷ * ۲۸۹ * (۴۴) متبائن * (۴۵) ۲۳ * ۳۱ *
(۴۶) متبائن * (۵۰) ۲۹ * ۷ * (۵۱) ۱۰ * (۵۲) ۱۱ *
(۴۹) متبائن (۵۰) ۲۹ * ۷ (۵۱) ۱۰ (۵۲) ۱۱ (۵۳) ۱۱ (۵۴)
۵ و ۷ (۵۵) ۵ و ۶ * (۵۶) ۶ و ۸ ۱۲ و ۲۴ *

امثله نمبر ۵۱

(۱) ۳ * (۲) ۴ * (۳) ۵ * (۴) ۱۸ * (۵) ۵ * (۶) ۱۲ *
(۷) ۷۵ * (۸) ۴ (۹) ۲۴ * (۱۰) ۵ * (۱۱) ۴ *
(۱۲) اجزائی ضرو‌بی مشترک ندارد (۱۳) ۶ * (۱۴) ۲۵ (۱۵) ۲۸ *
امثله نمبر ۵۲

(۱) ۸ * (۲) ۲ * (۳) ۴ * (۴) ۱۲ * (۵) ۲۹ *


۴۲۱

(۶) ۱۲۴ + (۷) ۱۰۱ (۸) ۱۴۳ + ۱۹۶۷۷۳ + (۱۰) ۷ +
(۱۱) ۱۳۳ (۱۲) ۲۵+ (۱۳) ۱۹ + (۱۴) ۱۶ + (۱۵) ۵۳ +
(۱۶) ۲۸ + (۱۷) ۳۹ + (۱۸) ۱۱۳ + (۱۹) ۱۷۳ +
(۲۰) ۴۷ + (۲۱) ۲۷۱ (۲۲) ۳ + (۲۳) ۵۷ +
(۲۴) ۲۸۷ + (۲۵) ۲۱۳ + (۲۶) ۲۲۱ + (۲۷) ۱۵ +
(۲۸) ۱۵۳۶ + (۲۹) ۲۵۷ (۳۰) ۶ + (۳۱) نیست +
(۳۲) هست + (۳۳) نیست + (۳۴) هست +
(۳۵) نیست (۳۶) نیست (۳۷) هست +
(۳۸) هست + (۳۹) نیست + (۴۰) ۳۷ + (۴۱) ۳۷ +
(۴۲) ۲۳ + (۴۳) ۱۷ + (۴۴) ۳ + (۴۵) ۵ (۴۶) ۳ +
(۴۷) ۶۳ (۴۸) ۷ + (۴۹) ۵۷ + (۵۰) ۲ + (۵۱) ۲ +
(۵۲) ۱ روپیه ۳ شاهی + (۵۳) ۳ شاهی + (۵۴) ۱۶ +
(۵۵) ۳۲ + (۵۶) هیچ عدد نیست + (۵۷) ۱۸۰ گیلن +
(۵۸) ۱ مثقال +
امثله نمبر ۵۳
(۱) ۹۶ + (۲) ۳۷۲۴ + (۳) ۸۹۱ + (۴) ۳۵۲۰ +
(۵) ۷۸۸ + (۶) ۲۵۹۴۸۸۰ (۷) ۶۷۲ +
(۸) ۲۳۳۷۴ + (۹) ۸۷۰۸۷ + (۱۰) ۷۵۹۶۵۵ +


۴۲۲

+ ۹۶۶۷۲ (۱۳) + ۷۳۸۸۷۷ (۱۲) + ۴۹۰۷۷ (۱۱)
+ ۲۶۷۲۷۰۰ (۱۶) + ۱۸۳۶۴۵ (۱۵) + ۱۵۹۱۳۷ (۱۴)
+ ۸۴۱۰۸ روپیه (۱۹) + ۲۳۷۶ (۱۸) + ۲۳۱۰ (۱۷)
+ ۳۹۰ (۲۱) + ۶۴ (۲۰)
امثله نمبر ۵۸
+ ۳۶ (۴) ۷۲۰ (۳) + ۴۸ (۲) + ۴۸ (۱)
+ ۳۶۰ (۸) +۲۸۰۵۰ (۷) + ۱۶۸۰ (۶) + ۲۵۲۰ (۵)
+ ۱۸۴ (۱۲) + ۷۲۰۰ (۱۱) + ۷۵۶۰ (۱۰) + ۱۸۹۰ (۹)
+ ۷۹۲ (۱۵) + ۷۹۲۰ (۱۴) + ۸۴۱۵ (۱۳)
+ ۹۸۲۸۰ (۱۸) + ۲۲۸۱۵۰ (۱۷) + ۳۵۷۰ (۱۶)
+ ۲۳۷۵۱۰ (۲۱) + ۵۴۸۱ (۲۰) + ۴۹۱۴۰ (۱۹)
+ ۱۰۸۰۰ (۲۴) + ۱۶۸۰ (۲۳) + ۲۵۲۰ (۲۲)
+ ۱۴۱ (۲۸) + ۳۸۹ (۲۷) + ۱۸۹ (۲۶) + ۹۸۲۸۰ (۲۵)
(۲۹) ۱۲۹۶ مربع اینچ + (۳۰) ۱۴ دقیقه + (۳۱) ۹۰ میل +
(۳۲) ۱۳۱ گز ۱۹ اینچ + (۳۳) ۶۷۷ +
+ ۲۳۲۷۹۲۵۶۰ (۳۴)
(۳۵) ۷۵ گز +


۴۲۳

امثله نمبر ۵۵ - متفرقه

(۱) به بینید دفعه ۹ و ۱۴ و ۱۸ وغیره - نیز حاصل
ضرب ۶۰۳ و ۴۸ مساوی ۲۸۹۴۴ میباشد
و برای دلیل عمل دفعه ۳۳ را ملاحظه کنید *
(۲) عدد اول نه کرور و نه لک و نه هزار و نه صد
و نه است یعنی مرتبه دهن و ده هزاران وده لکن
ندارد و عدد دوم نود هزار و نه صد و نه است
یعنی مرتبه دهن و هزاران ندارد - مجموعۀ هر دو
۹۱۰۰۰۸۱۸ میباشد و فرق آنها ۹۰۸۱۹۰۰۰
و نیز برای دلیل این عمل دفعه ۲۴ و ۲۷
ملاحظه شود *
(۳) تفاوت مطلوب = ۴۹۸۴۸ + (۴) ۳۷ سال *
(۵) به بینید دفعه ۲۸ و ۲۲ و ۲۶ و ۳۰ و ۳۸ ، قیمت
عددی مطلوب = ۵۴۸۵۰۶ *
(۶) به بینید دفعه ۲ و ۳ و ۵ و ۶ *
(۷) ۳ سال ۱ ماه ۱۵ روز * (۸) به بینید سوال اول *
(۹) ۲۷۴۲ ۴۹ * (۱۰) ۳۲ ۹۳ *
(۱۱) به بینید دفعه ۳۰ و دفعه ۳۷ تنبیه ۳ و نیز دفعه ۳۸*


۴۲۴

(۱۲) ۱۸۵ روز + (۱۳) به بینید دفعه ۸۹ و ۹۲ و ۹۳+
(۱۴) به بینید دفعه ۳۸ + نیز قیمت عددی مطلوب =
+ ۸۷۴۶
(۱۵) زید ۱۸ + عمر ۵۷ + بکر ۳۳ +
(۱۶) به بینید دفعه ۲۰ و ۳۶ و ۴۸ (ب) حاصل
جمع = ۱۳۲۴ و حاصل تفریق = ۴۲۴ +
(۱۷) ۱۹ سال + (۱۸) به بینید دفعه ۴۸ و ۲۸۳ و ۳۳۹۶
(۱۹) ۶۹۷۸۸ + خارج قسمت ۴۸ باقی ۹۱ (۲۰) ۸۱۵ +
(۲۱) ... ۴۸ در زبان فارسی گفتگو کرده می توانند
و ۷۲۰۰ در زبان افغانی+ (۲۲) ۶۱۳۱۲ روپیه +
(۲۳) ۵۲۴ +
(۲۴) به بینید دفعه ۱۹ + طرایق نوشتن این اعداد
بسیار است و یکی از جمله آنها غ ث س
ج و غ غ غ غ غ غ غ غ
می باشد +
(۲۵) به بینید دفعه ۳۰ و ۳۸ و ۴۹ +
+ ۵۶۷۳۴۲ (۲۶)
(۲۷) عمر پسر کلان ۳۱ سال و عمر پسر خورد ۱۳ سال
و عمر دختر ۱۶ سال +


۴۲۵

امثله نمبر ۵۶

(۱) ۳ شاهی * (۲) ۴ شلنگ * (۳) یک سنار *
(۴) یک سیر * (۵) ۵ آنه * (۶) ۹ شلنگ *
(۷) ۱۷ انچ * (۸) ۵ پائی * (۹) ۱۰ انچ *
(۱۰) ۴ شاهی * (۱۱) ۱۳ پیسه هندی *
(۱۲) ۳ ہنڈرڈ ویٹ (۱۳) ۶۰ اگز * (۱۴) ۶ پاؤ *
(۱۵) ۹ مربع انچ * (۱۶) ۷ پونڈ * (۱۷) ۶ شاهی *
(۱۸) ۹ شاهی * (۱۹) ۱۲ انچ * (۲۰) ۴ پنس *
(۲۱) ۱۵ دقیقه *

امثله نمبر ۵۷

(۱) ۱۸/۹ ، ۷۵/۹ ، ۲۳/۹ ، ۹۰/۹ *
(۲) ۷۲/۲ ، ۹۹/۸ ، ۱۲۱/۱۱ ، ۷۷۵/۲۵ ، ۳۸۵/۳۵ *
(۳) ۱۰۵/۵ ، ۶۸۴/۹ ، ۱۱۹۲۵/۷۵ *
(۴) ۱۰/۱۲ ، ۱۵/۱۸ ، ۸۰/۹۶ ، ۵۰۰/۶۰۰ ، ۷۳/۱۲ ، ۶۳/۱۸ ،
۳۳۶/۹۶ ، ۲۱۰۰/۶۰۰ *
(۵) ۳۰/۶۰ ، ۵۲/۹۰ ، ۴۰/۶۰ ، ۱۲/۴۰ ، ۳۶/۶۰ *
(۶) ۵/۱۱ ، ۳/۵ ، ۶/۱۰ * (۷) ۵/۶ ، ۵/۶ ، ۵/۶ ، ۷/۶ *


۴۲۲
امثله نمبر ۵۸
(۱) ۱/۲ (۲) ۱/۳ (۳) ۱/۴ (۴) ۲/۳ (۵) ۲/۴ (۶) ۶/۹
(۷) ۳/۴ (۸) ۳/۵ (۹) ۲/۳ (۱۰) ۱/۳ (۱۱) ۲/۵ (۱۲) ۶/۸
(۱۳) ۲/۴ (۱۴) ۳/۴ (۱۵) ۳/۴ (۱۶) ۱/۳ (۱۷) ۱/۳
(۱۸) ۳/۴ (۱۹) ۴/۵ (۲۰) ۴/۶

امثله نمبر ۵۹
(۱) ۲/۳ (۲) ۲/۵ (۳) ۳/۴ (۴) ۲/۱۵ (۵) ۳/۵ (۶) ۱/۲
(۷) ۱۹/۲۱ (۸) ۵/۱۶ (۹) ۴/۷ (۱۰) ۵/۹ (۱۱) ۶/۷ (۱۲) ۵/۹
(۱۳) ۹/۲۲ (۱۴) ۵/۱۱ (۱۵) ۲۲/۴۳ (۱۶) ۱۱۹/۱۱۷ (۱۷) ۸۵۱/۸۶۰
(۱۸) ۱۱/۱۴ (۱۹) ۱۶۹/۱۹۶ (۲۰) ۶۰/۷۷ (۲۱) ۱۳/۱۷ (۲۲) ۲/۱۳
(۲۳) ۱۱/۱۳ (۲۴) ۱۷/۳۱ (۲۵) ۱۰۳/۱۳۶ (۲۶) ۲۹/۳۷ (۲۷) ۳/۴
(۲۸) ۶۰۳/۶۴ (۲۹) ۲۳/۲۶ (۳۰) ۸۰/۱۴۱ (۳۱) ۴۳/۵۴ (۳۲) ۴/۷
(۳۳) ۹۸/۹۹ (۳۴) ۵/۷ (۳۵) ۱۷/۱۸

امثله نمبر ۶۰
(۱) ۱/۴ (۲) ۵/۸ (۳) ۵/۹ (۴) ۲/۷ (۵ ۵/۱۵ (۶) ۱/۱۲
(۷) ۱/۱۲ (۸) ۴۳/۱۷۶ (۹) ۷/۸ (۱۰) ۳۳/۵ (۱۱) ۳/۱۶ (۱۲) ۲/۷


۴۲۷
امثله نمبر ۶۱
(۱) ۱۰/۳ (۲) ۳۶/۵ (۳) ۱۰۲/۱۱ (۴) ۸۷/۱۰ (۵) ۲۶/۵
(۶) ۱۰۲/۱۰۰ (۷) ۸۴۳/۷۰ (۸) ۴۰۳/۲۱ (۹) ۱۶۰۱/۴۱
(۱۰) ۸۱۰۱/۹۰ (۱۱) ۵۸۰۷/۷۰۰ (۱۲) ۷۳۰۹/۹۴ (۱۳) ۶۴۸/۲۵
(۱۴) ۱۲۴۲۱/۱۱۱ (۱۵) ۹۸۱۱/۹۹ (۱۶) ۷۴۳/۱۰۰ (۱۷) ۸۳۲۹/۱۰۰۰
(۱۸) ۲۲۵۵/۱۰۱ (۱۹) ۸۰۴۴/۲۰۱ (۲۰) ۷۰۰/۹۹
امثله نمبر ۶۲
(۱) ۳ ۱/۲ (۲) ۲ ۱/۲ (۳) ۱ ۱/۴ (۴) ۵ ۱/۸ (۵) ۳ ۷/۸
(۶) ۳ ۳/۴ (۷) ۹ ۱/۲ (۸) ۱/۶ (۹) ۴ ۱/۷ (۱۰) ۵ (۱۱) ۲ ۱۱/۱۴
(۱۲) ۴ (۱۳) ۳ ۳/۴ (۱۴) ۴ ۱۲/۱۷ (۱۵) ۳ ۱۲/۱۹
(۱۶) ۴ ۱/۲ (۱۷) ۲ ۹۹/۱۰۱ (۱۸) ۷ ۱/۱۱ (۱۹) ۲/۳ ۵۶
(۲۰) ۷ (۲۱) ۲۸ ۲۱/۲۶ (۲۲) ۳۲۹ (۲۳) ۱/۷ ۱۰۱
(۲۴) ۱۰ (۲۵) ۸ ۲/۹ (۲۶) ۲ ۱/۲ (۲۷) ۳۰۱/۴۲۵ ۱۱
(۲۸) ۵/۱۲۳ ۱۰ (۲۹) ۱۱ (۳۰) ۲۹۲/۳۷۷ ۴
امثله نمبر ۶۳
(۱) ۳/۱۲ و ۱۰/۱۲ (۲) ۹/۳۰ و ۸/۳۰ (۳) ۳۵/۸۰ و ۱۳/۸۰


حساب اول
۴۲۸

(۴) ۱/۱۴ و ۵/۱۴ و ۳/۱۴ (۵) ۴۰/۶۰ و ۵۵/۶۰ و ۴۸/۶۰
(۶) ۱۲۰/۱۶۸ و ۱۴۴/۱۶۸ و ۱۲۶/۱۶۸ (۷) ۲۶/۷۲ و ۵۶/۷۲ و ۳۰/۷۲
(۸) ۶۲/۹۰ و ۳۵/۹۰ و ۶۳/۹۰ (۹) ۴۵/۲۴۰ و ۴۰/۲۴۰ و ۶۶/۲۴۰
(۱۰) ۴۰/۳۰۰ و ۴۵/۳۰۰ و ۴۸/۳۰۰ (۱۱) ۱۲۲/۳۰۰ و ۳۵/۳۰۰ و ۲۴۰/۳۰۰
(۱۲) ۳۶/۹۰۰ و ۴۰/۹۰۰ و ۴۵/۹۰۰ (۱۳) ۴۰/۱۲۰ و ۵۱/۱۲۰ و ۷۶/۱۲۰
(۱۴) ۶۸/۷۲ و ۵۴/۷۲ و ۴۵/۷۲ (۱۵) ۳۲/۱۲۰ و ۶۰/۱۲۰ و ۷/۱۲۰
(۱۶) ۱۵/۱۰۵ و ۳۵/۱۰۵ و ۲۱/۱۰۵ و ۶۳/۱۰۵
(۱۷) ۳۲/۱۲ و ۴۸/۱۲ و ۴/۱۲ و ۳/۱۲
(۱۸) ۲۱/۶۰ و ۴۵/۶۰ و ۱۶/۶۰ و ۱۵/۶۰ و ۹/۶۰
(۱۹) ۱۲/۱۵۴ و ۲۱/۱۵۴ و ۸/۱۵۴ و ۳۳/۱۵۴ و ۱۵۴/۱۵۴
(۲۰) ۱۱۵۵/۳۶۶۵ و ۲۰۷۹/۳۶۶۵ و ۲۶۷۵/۳۶۶۵ و ۲۶۹۵/۳۶۶۵
و ۲۸۳۵/۳۶۶۵ (۲۱) ۶۳۰/۶۰۰ و ۴۲۰/۶۰۰ و ۲۷۵/۶۰۰ و ۲۶۵/۶۰۰ و ۷۰۲/۶۰۰
(۲۲) ۲۸۸/۱۴۴ و ۳۳۶/۱۴۴ و ۸۶/۱۴۴ و ۶۴/۱۴۴ و ۹۹/۱۴۴
(۲۳) ۲۴۰/۲۴۰۰ و ۱۵۰/۲۴۰۰ و ۲۰/۲۴۰۰ و ۷۵/۲۴۰۰ و ۲۴/۲۴۰۰
(۲۴) ۹۶/۴۸ و ۱۶۰/۴۸ و ۳۴۸/۴۸ و ۱۵/۴۸ و ۱۶/۴۸
(۲۵) ۲۷۲۰/۶۱۲۰ و ۲۴۰/۶۱۲۰ و ۷۲/۶۱۲۰ و ۷۱۶/۶۱۲۰ و ۱۵۳/۶۱۲۰
(۲۶) ۷۲/۲۴ و ۱۸۰/۲۴ و ۵۶/۲۴ و ۲۰/۲۴ و ۲۱/۲۴
(۲۷) ۱۲۸/۱۱۲ و ۸۰/۱۱۲ و ۵۶/۱۱۲ و ۱۱۲/۱۱۲ و ۳۵/۱۱۲ و ۲۳۲/۱۱۲


۴۲۹
امثلہ نمبر ۶۴
(۱) ۳/۵ (۲) ۵/۱۳ (۳) ۱۳/۲۰ (۴) ۱۶/۲۱ (۵) ۷/۵
(۶) ۲۹/۷۶ (۷) کلان ترین ۲۴/۲۵ و خورد ترین ۱۵/۱۶
(۸) کلان ترین ۱۱/۱۲ و خورد ترین ۶/۷
(۹) کلان ترین ۲۰/۴۱ و خورد ترین ۳/۴
(۱۰) کلان ترین ۱۵/۱۸ و خورد ترین ۲/۵
(۱۱) کلان ترین ۵/۲ و خورد ترین ۵/۱۲
(۱۲) کلان ترین ۹/۲۸ و خورد ترین ۷/۲۴
(۱۳) ۳/۷ و ۵/۱۴ و ۶/۷
(۱۴) ۱۸/۳۵ و ۷/۱۶ و ۶/۲۵ (۱۵) ۱۱/۱۳ و ۶/۹ و ۳/۵
(۱۶) ۱۵/۱۷ و ۳/۴ و ۲۷۹/۳۰۰ (۱۷) ۲۶/۳۰ و ۳۱/۳۲ و ۲۱/۲۵
(۱۸) ۱۱۸/۳۴۱ و ۱۲۵/۴۲۸ و ۲۷/۸۷
(۱۹) ۶/۷ و ۵/۸ و ۱۳/۲۸ و ۵/۴
(۲۰) ۱۱۳/۱۵۲ و ۵۱/۷۶ و ۲/۳ و ۷/۱۲
(۲۱) ۱۴/۱۳ و ۳/۴ و ۱۱/۱۵ و ۴/۱۴
امثلہ نمبر ۶۵
(۱) ۲ ۱/۴ (۲) ۱ ۲/۷ (۳) ۵/۶ (۴) ۱ ۴/۱۱ (۵) ۲ ۶/۲۰


۴۳۰

(۶) ۱ (۷) ۱ (۸) ۷ (۹) ۱ (۱۰) ۵/۶
(۱۱) ۱/۵ (۱۲) ۱/۳۶ (۱۳) ۱/۲ (۱۴) ۱/۲۵
(۱۵) ۲۰۳/۲۴۰ (۱۶) ۱ (۱۷) ۷/۲ (۱۸) ۱۳/۵۲۰
(۱۹) ۲۷/۱۸۰ (۲۰) ۳۷/۱۰۵ ۴ (۲۱) ۱۱/۴۰ ۲ (۲۲) ۱۰۳/۲۷۰
(۲۳) ۲/۲۰۰ ۲ (۲۴) ۷/۱۵ (۲۵) ۱۷۵/۳۰۶ ۲ (۲۶) ۳۰۱/۴۶۸ ۱
(۲۷) ۳/۹۰ (۲۸) ۲ (۲۹) ۱۱۷۱/۱۱۵۲ ۳ (۳۰) ۵۴/۱۰۲۰ ۲

امثله نمبر ۶۶

(۱) ۷ (۲) ۱/۶ (۳) ۱۲ (۴) ۱۵
(۵) ۲۳ (۶) ۲۹ (۷) ۵ (۸) ۲
(۹) ۱۰ (۱۰) ۱۱ (۱۱) ۱۸ (۱۲) ۱۱
(۱۳) ۱۴۰ (۱۴) ۳۶ (۱۵) ۱۳ (۱۶) ۳۱
(۱۷) ۹۶ (۱۸) ۱۵ (۱۹) ۱۷

(۲۰) ۶ (۲۱) ۲۹ روپیه ۸ شاهی ۱/۳۶ پیسه *
(۲۲) ۷ پوند ۱۷ شلنگ ۹/۱۶ پنس *
(۲۳) ۵ اگز ۲ فټ ۵/۱۶ اینچ *
(۲۴) یک سیر ۲ پاؤ ۹/۱۶ مثقال *
(۲۵) ۲۰ خروار ۲ من ۵ سیر ۳/۴ پاؤ *
(۲۶) ۲۰ ساعت ۴۲ دقیقه ۲۹/۴۸ ثانیه *


۴۳۱

امثله نمبر ۶۷
(۱) ۱/۲ (۲) ۳/۴ ۶ (۳) ۱/۴ (۴) ۱/۱۲ (۵) ۱۱/۱۴
(۶) ۲/۴۳ (۷) ۱۶/۷۵ (۸) ۵۴/۱۵ (۹) ۲۳/۱۹۲ (۱۰) ۳/۱۴
(۱۱) ۵۱/۱۰۰ (۱۲) ۱۰۱/۱۲۰ (۱۳) ۱۱۱/۴۵ ۱ (۱۴) ۵۵/۱۶
(۱۵) ۵/۱۶ (۱۶) ۵/۱۸ (۱۷) ۱/۱۳ (۱۸) ۵/۹ (۱۹) ۲/۱۶
(۲۰) ۱۰۳/۹۱۶ (۲۱) ۵/۱۲ (۲۲) ۳/۱۳ (۲۳) ۲/۱۵ (۲۴) ۱۱/۳۰

امثله نمبر ۶۸
(۱) ۱/۳ ۱ (۲) ۲۱/۴ ۲ (۳) ۱/۹ ۳ (۴) ۵/۸ ۵
(۵) ۵۲/۱۵ ۵ (۶) ۵۳/۱۶ ۵ (۷) ۶۳۱/۸۴ (۸) ۸۵/۱۳
(۹) ۲۵/۶ ۲ (۱۰) ۲۱۳/۳۰ ۲ (۱۱) ۵۳/۷۲ (۱۲) ۵۹/۱۲
(۱۳) ۲۵۱/۶۴ ۲ (۱۴) ۸۵۰/۶۹ (۱۵) ۹۵۵/۵۶ (۱۶) ۹۶۲/۲۱
(۱۷) ۱۰۱۳/۶۳ (۱۸) ۶۱/۱۳۰ (۱۹) ۶۱۹/۲۴ (۲۰) ۹۱۹/۲۴
(۲۱) ۲۱/۲ ۲ (۲۲) ۶۵/۸ ۶ (۲۳) ۸۱/۱۲ (۲۴) ۹۵/۱۶
(۲۵) ۸۱/۲ ۸ (۲۶) ۱۲۸/۱۱ (۲۷) ۱۳۱۶/۱۸ (۲۸) ۱۰۱/۲۱
(۲۹) ۱۵۱/۲ (۳۰) ۶۵/۱۲ ۶ (۳۱) ۶۲۷/۵۶ (۳۲) ۷۱/۱۲
(۳۳) ۴۵/۱۶ ۳ (۳۴) ۲۵/۱۶ ۲ (۳۵) ۹۱/۲ (۳۶) ۱۵/۳۲
(۳۷) ۱۲۲۰/۲۱ (۳۸) ۴۳/۵۶ ۴ (۳۹) ۵۲/۹ (۴۰) ۱/۳


۴۳۲

(۴۱) ۱۱ روپیه ۵ شاهی ۴/۱ ۲ پیسه +
(۴۲) ۲ روپیه ۹ شاهی ۲/۱ ۲ پیسه +
(۴۳) ۴ روپیه ۴ آنه ۴/۳ ۳ پیسه +
(۴۴) ۱۰ پوند ۹ شلنگ ۱۱/۵ ۵ پنس +
(۴۵) ۵ روپیه ۴ شاهی ۴/۳ ۳ پیسه +
(۴۶) ۶ گز ۸/۳ ۵ انچ +

امثله نمبر ۶۹

(۱) ۴/۳ ۴ (۲) ۷ (۳) ۱۲/۱ ۱۰ (۴) ۴/۳ ۳
(۵) ۶/۵ ۵ (۶) ۶/۱ ۱۹ (۷) ۶/۱ ۱۰ (۸) ۳۰۰ (۹) ۵/۴ ۲
(۱۰) ۴/۱ ۱۰ (۱۱) ۲/۱ ۲۲ (۱۲) ۴/۳ ۲۳ (۱۳) ۵۹/۳۸ ۱۸
(۱۴) ۵/۴ ۶ (۱۵) ۱۹۵ (۱۶) ۴/۱ ۶ (۱۷) ۳/۱ ۱۳
(۱۸) ۳/۲ ۴۷ (۱۹) ۲/۱ ۶۶ (۲۰) ۱۳/۳ ۱۰۰ (۲۱) ۳۵/۹ ۳۳
(۲۲) ۱۳/۱ ۶۲ (۲۳) ۹/۵ ۳۲۸ (۲۴) ۲/۱ ۱۹۸
(۲۵) ۲۱۳ (۲۶) ۲/۱ ۱۲۲۴ (۲۷) ۷/۲ ۴۸۷
(۲۸) ۵/۱ ۱۷۷ (۲۹) ۱۰۰/۴۱ ۲۸ (۳۰) ۵۰/۱۱ ۳۸
(۳۱) ۱۰۰/۹۸۱ ۱۸ (۳۲) ۱۵۸/۱۲۹ ۴۴ (۳۳) ۲۰۰/۹۱ ۸۹۹
(۳۴) ۱۰/۱ ۳۸۶ (۳۵) ۱۰۰۰/۹۷۷ ۲۲۹۹۹
(۳۶) ۵۰/۲ ۳۱۹۰ (۳۷) ۱۰۰/۳۶ ۲۰۹ (۳۸) ۷۳/۴۱ ۶۳۹۹


۴۳۳
(۳۹) ۳۸ روپیہ ۱۱/۱۲ شاہی +
(۴۰) ۸۹ روپیہ ۷/۱۳ شاہی +
(۴۱) ۵۰ روپیہ ۷ آنہ ۱/۲ پائی +
(۴۲) ۴۹ روپیہ ۴ آنہ ۱/۵ پائی +
(۴۳) ۴۴ روپیہ ۵ شاہی +
(۴۴) ۶۳ روپیہ ۵ شاہی ۱/۲ پیسه +
امثلہ نمبر ۷۰
(۱) ۱/۸ (۲) ۲/۱۵ (۳) ۳/۲۸ (۴) ۱/۹ (۵) ۳/۶۴
(۶) ۳/۱۱۶ (۷) ۵/۱۴۴ (۸) ۷/۹۰ (۹) ۷/۶۳
(۱۰) ۳۸/۳۱۲۹ (۱۱) ۱۱/۱۵۲۰ (۱۲) ۷/۷۲۶ (۱۳) ۲/۳۲۵
(۱۴) ۷۲/۳۵۵ (۱۵) ۲۵/۲۳۹۴ (۱۶) ۵/۱۰۲۶ (۱۷) ۱/۹
(۱۸) ۵/۱۲ (۱۹) ۱/۲۵ (۲۰) ۲۹/۶۶ (۲۱) ۱/۹ (۲۲) ۲/۲۷
(۲۳) ۳۱/۱۶۸ (۲۴) ۷/۳۵ (۲۵) ۴۲۳/۴ (۲۶) ۱۲ ۱۱/۳۶
(۲۷) ۱۷۸ ۱/۳ (۲۸) ۶ ۴۷/۶۵ (۲۹) ۱۵ ۳۷۹/۷۲۰
(۳۰) ۱۰ ۸۳۳/۱۰۵۴ (۳۱) ۶۲ ۵/۱۵ (۳۲) ۳۸ ۱۱۱/۲۶۶
(۳۳) ۲۱ ۱۳/۲۱ (۳۴) ۱۲۳/۳۶
(۳۵) ۱ روپیہ ۳ شاہی ۹/۱۴ پیسه +
(۳۶) ۲ روپیہ ۸ آنہ ۱/۱۲ پائی +