۳۰۷

روپیہ
۲۴
۵
جواب ۱۲ - ۳) ۱۲۰ ( ۳۲
۹۶
۲۴
۱۶
۱۲ ) ۳۸۴ ( ۳۲
۳۸۴
×

امثلہ نمبر ۱۴۳

سود رقوم ذیل را دریافت کنید :-
(۱) ۵۸ روپیہ در ۴ ماه به قرار ۲ پیسہ فی روپیہ
فی ماه -
(۲) ۷۶ روپیہ در ۹ ماه به قرار ۲ پیسه فی
روپیہ فی ماه -
(۳) ۲۴۰ روپیہ در ۱ سال به قرار ۳ پائی فی
روپیہ فی ماه -
(۴) ۳۷۵ روپیہ در ۱۵ ماه به قرار ۳/۴ آنه فی
روپیہ فی ماه -
(۵) ۲۹ روپیہ در ۳ سال ۳ ماه به قرار ۲ پیسه
فی روپیہ فی ماه -
(۶) ۷۲۰ روپیہ برای ۱۸ ماه به قرار ۴ پائی فی


۳۰۸

روپیه فی ماه -
مثال ۲ - سود ۷۲۸ روپیه را در ۵ سال
به قرار ۴ فیصد فی سال دریافت کنید -
سود ۱۰۰ روپیه در ۱ سال = ۴ روپیه
" ۱ " " " = ۴/۱۰۰ روپیه
" ۷۲۸ " " " = ۴ × ۷۲۸ / ۱۰۰ روپیه
" ۷۲۸ " ۵ سال = ۵ × ۴ × ۷۲۸ / ۱۰۰ روپیه
= ۱۴۵ روپیه و ۹ آنه و ۱/۲ ۷ پائی
پس قاعده ذیل برای دریافت نمودن سود
مفرد می بر آید :-
زر اصل را در شرح فیصد و تعداد سال
ضرب کنید و حاصل ضرب را بر ۱۰۰ تقسیم کنید -
و عمل بطرز ذیل می باشد :-
روپیه
۷۲۸
۴
۲۹۱۲
۵
۱۴۵/۶۰ روپیه بر ۱۰۰
۱۶
۲۳۴ / ۶۰
۱۲
۷/۲۰ پائی
:. سود = ۱۴۵ روپیه ۹ آنه ۱/۲ ۷ پائی
= ۱۴۵ روپیه ۹ آنه ۱/۲ ۷ پائی
یعنی ۱۴۵۶۰ روپیه را بر
۱۰۰ باین طریق تقسیم می
کنیم که دو هندسهٔ طرف
راست را با یک نشان
جدا می کنیم لهذا ۱۴۵ روپیه
خارج قسمت میباشد و


۳۰۹

۶۰ روپیه باقی که مساوی ۹۶۰ آنه است و بعد از
تقسیم آن بر ۱۰۰ خارج قسمت ۹ آنه میباشد
و باقی ۶۰ آنه که مساوی ۷۲۰ پائی است و از
تقسیم آن بر ۱۰۰ خارج ۱/۵ ۷ پائی حاصل میشود-
تنبیه ۲- اگر زر اصل با سود جمع گردد
کل زر حاصل می شود -
چنانچه در مثال فوق کل زر = ۷۲۸ روپیه+ ۱۴۵ روپیه ۹ آنه ۱/۵ ۷ پائی
= ۸۷۳ روپیه ۹ آنه ۱/۵ ۷ پائی
و اگر صرف کل زر مطلوب باشد قاعده ذیل نیز استعمال
می شود :-
سود ۱۰۰ روپیه در ۵ سال قرار ۴ فیصد = ۲۰ روپیه
کل زر ۱۰۰ 〃 〃 〃 = ۱۲۰ روپیه
∴ 〃 ۱ 〃 〃 〃 = ۱۲۰/۱۰۰ روپیه
∴ 〃 ۷۲۸ 〃 〃 〃 = ۱۲۰x۷۲۸/۱۰۰ روپیه
= ۸۷۳ روپیه ۹ آنه ۱/۵ ۷ پائی

امثله ۱۴۳

سود رقوم ذیل را دریافت کنید :-
(۱) ۲۰۰ روپیه در ۳ سال بقرار ۴ فیصد فی سال-(


۳۱۰
(۲) ۳۰۰ پوند در ۴ سال به قرار ۵ فیصد فی سال
(۳) ۷۵۰ روپیه کله دار در ۷ سال به قرار
۶ فی صد فی سال -
(۴) ۱۲۸ پوند در ۱۵ سال به قرار ۳ فی صد فی سال -
(۵) ۴۵۰ روپیه کله دار در ۸ سال بقرار ۴۱/۲ فیصد فی سال
(۶) ۸۰۰ روپیه در ۳۱/۲ سال به قرار ۴ فی صد
فی سال -
سود و کل زر رقوم ذیل را دریافت کنید:-
(۷) ۴۹۵ روپیه و ۴ آنه در ۲۳/۴ سال به قرار ۳
فی صد فی سال -
(۸) ۳۲۵ پوند و ۵ شلنگ در ۴ سال به قرار ۲۱/۲
فی صد فی سال -
(۹) ۲۲۵ روپیه ۹ شاهی در ۴ سال به قرار
یک فیصد فی سال -
صرف کل زر رقوم ذیل را دریافت کنید:-
(۱۰) ۲۵۰ روپیه در ۲ سال به قرار ۷ فیصد فی
سال -
(۱۱) ۳۰۴ پوند در ۵ سال به قرار ۴۱/۲ فیصد
فی سال -


۳۱۱

(۱۲) ۳۳۵ روپیه در ۱/۳ ۳ سال به قرار ۳/۴ فی
صد فی ماه -
(۱۳) ۱۴۴۰۸ روپیه ۶ شاهی در ۱/۲ ۲ سال به قرار
۱/۲ ۲ فیصد فی سال -
(۱۴) ۳۲۹ پوند ۹ شلنگ و ۱/۲ ۴ پنس در ۱/۲ ۷
سال به قرار ۱/۲ ۳ فیصد فی سال -
(۱۵) ۴۰۰ ۴ روپیه در ۷ ماه به قرار ۳/۴ ۴ فی صد
فی سال -
تنبیه ۳ - اگر شرح فیصد و تعداد سال ها
(یا یکی از آنها) اعداد مکسور باشد بهتر این است
که اول هر دو باهم ضرب شود و بعد ازان حاصلضرب
را در اصل زر ضرب کرده شود -
مثال ۳ - سود ۳۴۵ روپیه و ۱۰ آنه ۳ پائی را
در ۲ سال ۶ ماه بقرار ۱/۲ ۵ فیصد دریافت کنید -

۲ سال و ۶ ماه = ۱/۲ ۲ سال
۱/۲ ۲ × ۱/۲ ۵ = ۵/۲ × ۱۱/۲ = ۵۵/۴ = ۵ × ۱۱ × ۲ / ۴
۳۴۵ - ۱۰ - ۳
۱۷۲۸ - ۳ - ۳
۱۲۰۹۷ - ۶ - ۹
۶۰ ۴۶۲۹۲ - ۴ - ۳
۴۵ / ۴۶ - ۸ - ۶ ۱/۴
۱۰
۲/۴ ۵ آنه
۱۲
۴/۴ ۱۰ پائی

سود ۴۵ روپیه ۵ آنه ۱۰/۴/۴ پائی
= ۴۵ روپیه ۵ آنه ۲۳/۴۰ پائی


۳۱۲

امثله نمبر ۱۴۵

تنبیہ۔ چون مدت به ماه و روز معین گردد ۱۲ ماه یک سال و ۳۰ روز یک ماه می باشد۔
سود رقوم ذیل را دریافت کنید :-
(۱) ۳۷۵ روپیه در ۳/۴ ۳ سال به قرار ۱/۲ ۲ فیصد۔
(۲) ۴۵۰ روپیه در ۱/۲ ۶ سال به قرار ۱/۳ ۳ فیصد۔
(۳) ۸۷۵ روپیه در ۳ سال ۴ ماه ۱۵ روز به قرار ۱/۴ ۵ فیصد ۔
سود رقوم ذیل را صحیح به عدد قریب ترین پائی معلوم کنید :-
(۴) ۳۰۹ روپیه ۱۰ آنه ۳ پائی در ۵ ماه ۱۰ روز به قرار ۱/۲ ۴ فیصد ۔
(۵) ۲۱ روپیه ۱۵ آنه ۹ پائی در ۲ سال ۹ ماه به قرار ۱/۳ ۳ فیصد ۔
(۶) ۱۰۱ روپیه ۱۳ آنه در ۱ سال ۷ ماه و ۶ روز به قرار ۱/۲ فیصد فی ماه ۔
تنبیه ۴۔ چون سود از یک تاریخ معین تا دیگر تاریخ معین دریافت نموده شود به قرار


۳۱۳

رواج محض یک روز معین را در حساب می
آورند -
مثال ۴ - سود ۳۲۰ پوند را بقرار ۳ فیصد
از ۴ جنوری الی ۳۰ مئی دریافت کنید-
تعداد ایام = ۲۷ + ۲۸ + ۳۱ + ۳۰ + ۳۰ = ۱۴۶
و ۱۴۶ روز = ۱۴۶/۳۶۵ حصه سال = ۲/۵ سال
و ۳ × ۲/۵ = ۶/۵
پونڈ
۳۲۰
۶
۵/۱۹۲۰
۳۸۴ پونڈ
۲۰
شلينگ ۱۶/۸۰
۱۲
۹/۶۰ پنس
∴ سود = ۳ پونڈ ۱۶ شلنگ ۶۰/۹ پنس
تنبیه ۵ - باید داشت که ۳۶۵ دو جزو
ضربی دارد یعنی ۵ و ۷۳

امثله نمبر ۱۴۶

تنبیه - چون میعاد به ایام و یا ایام و سال
مقرر شود یک سال ۳۶۵ روز میباشد-
سود رقوم ذیل را دریافت کنید :-


۳۱۴

(۱) ۴۰۰ پوند به قرار ۴ فیصد از ۴ اپریل الی
۱۶ جون -
(۲) ۷۵۰ روپیه به قرار ۱/۲ ۴ فیصد از ۲۳ فروری
الی ۳۰ ستمبر -
(۳) ۳۲۱ روپیه ۸ آنه به قرار ۳/۴ ۳ فیصد از ۱۰
دسمبر ۱۸۸۷ء الی ۴ مئی ۱۸۸۸ء -
(۴) ۸۴۷ پوند ۱۵ شلنگ به قرار ۱/۲ ۲ فیصد از
یکم جنوری الی یکم اپریل -
(۵) ۴۴۹ روپیه ۸ آنه ۹ پائی از یکم جون الی
۴ اکتوبر به قرار ۳/۴ ۵ فیصد -
(۶) ۳۰۹ روپیه ۱۲ آنه در یک سال و ۷۳
روز به قرار ۱/۲ ۲ فیصد -

۲۲۷ - سوالات مغلق
در باب سود مفرد

مثال ۱ - بچه شرح فیصد کل زر ۴۲۵ روپیه
در ۳ سال ۴۷۶ روپیه میشود ؟
سود ۴۲۵ روپیه در ۳ سال = ۵۱ روپیه یعنی (۴۷۶ - ۴۲۵)


۳۱۵

سود ۱ روپیه در ۳ سال = ۵۱ / ۴۲۵ روپیه
سود ۱ روپیه در ۱ سال = ۵۱ / ۳ × ۴۲۵ روپیه
سود ۱۰۰ روپیه در ۱ سال = ۱۰۰ × ۵۱ / ۳ × ۴۲۵ روپیه
= ۴ روپیه
∴ شرح فیصد = ۴
امثله نمبر ۱۴۷
به چه شرح فیصد
(۱) کل زر ۳۰۰ روپیه در ۵ سال ۳۴۷ روپیه
۸ آنه می شود ؟
(۲) کل زر ۸۲۵ روپیه در ۳ سال ۹۰۵ روپیه
۷ آنه میشود ؟
(۳) کل زر ۱۴۲ پوند ۱۰ شلنگ در ۴ ۱/۲ سال
۱۶۳ پوند ۱۳ شلنگ ۱۱ ۱/۲ پنس میشود ؟
(۴) سود ۲۲۲۱۲ روپیه ۴ آنه در ۷ ماه ۱۰
روز ۴۶۶ روپیه و ۱۲ آنه و ۹ پائی میشود ؟
(۵) یک رقم مفروض در مدت ۲۰ سال دو چند
می شود ؟
(۶) سود یک زر اصل مفروض در ۲۰ سال


۳۱۶
۱/۲ کل زر میباشد ؟
(۷) سود ۱۳۶۸ پوند ۱۵ شلنگ از ۵ جولائی
الی ۲۰ نومبر ۱۴ پوند ۴ شلنگ ۱/۲ پنس
می باشد ؟
(۸) بکدام شرح فی روپیه فی ماه کل زر ۲۵۰ روپ
در ۸ ماه ۳۱۲ روپیه ۸ آنه می شود ؟
مثال ۲- در چند سال کل زر ۳۰۰ پوند بشرح
۵ فیصد ۴۰۵ پوند می شود ؟
سود ۳۰۰ پوند در ۱ سال = ۵x۳۰۰/۱۰۰ پوند = ۱۵ پوند
و سود ۳۰۰ پوند در میعاد مطلوب = ۴۰۵ پوند - ۳۰۰ پوند = ۱۰۵ پوند
:: میعاد مطلوب = ۱۰۵ پوند / ۱۵ پوند = ۷ سال
امثله نمبر ۱۴۸
در چند سال
(۱) کل زر ۴۷۵ روپیه به شرح ۴ فیصد ۵۳۲
روپیه می باشد ؟
(۲) کل زر ۲۶۶ روپیه ۲ عباسی به قرار ۳ فیصد
۲۹۳ روپیه عباسی می باشد ؟
(۳) کل زر ۱۴۵۱ پوند ۶ شلنگ ۸ پنس به شرح


۳۱۷

۴ ۱/۲ فیصد ۱۶۶۷ پونڈ و ۴ شلنگ و ۳ ۳/۴
پنس میشود ؟
(۴) در چند سال و چند ماه سود ۳۱۲۵ پونڈ
به شرح ۳ ۳/۴ فیصد ۵۵۶ پونڈ ۱۲ شلنگ
۹ ۳/۴ پنس می شود ؟
(۵) در چند سال و چند ماه و چند روز کل زر
۴۲۵ روپیه به شرح ۵ فیصد ۴۷۴ روپیه
۳ آنه ۸ پائی میشود ؟
(۶) در چند روز سود ۱۲۱ پونڈ ۱۳ شلنگ ۴
پنس به شرح ۶ ۱/۲ فیصد ۲ پونڈ و ۵ پنس
خواهد بود ؟
(۷) در چند سال به شرح ۳ ۱/۳ فیصد یک زر
اصل سه چند میشود ؟
(۸) در کدام مدت سود یک زر اصل به شرح
۶ ۱/۴ فیصد ۱۱/۸۷۵ حصه زر اصل میباشد ؟
(۹) در کدام مدت سود یک زر اصل به شرح
۵ فیصد پنجم حصه کل زر میباشد ؟
(۱۰) بتاریخ یکم فروری ۱۸۱۵ء یک شخص ۴۰۰ پونڈ
را به شرح ۶ ۱/۴ فیصد قرض گرفت و وعده کرد


که چون سود رقم مذکور ۵ پوند شود قرض
ادا می کنم پس دریافت کنید که بکدام تا (۳)
وعده او بانجام می رسد ؟
(۱۱) در چند ماه کل زر ۳۳۰۰ روپیه به شر (۴)
۳ پائی فی روپیه فی ماه ۴۰۰۰ روپیه می شا
مثال ۳ - کدام زر اصل در ۱۰ سال به شرح (۵)
۲ ۱/۲ فیصد ۱۰۰۰ روپیه میشود ؟
سود ۱۰۰ روپیه در ۱۰ سال به شرح ۲ ۱/۲ فیصد = ۲۵ رو (۶)
کل زر ۱۰۰ روپیه " " " = ۱۲۵ "
اگر کل زر ۱۲۵ روپیه باشد زر اصل = ۱۰۰ (۷)
" ۱ " " " = ۱۰۰/۱۲۵ "
" ۱۰۰۰ " " " = ۱۰۰۰×۱۰۰/۱۲۵ (۸)
= ۸۰۰ روپیه

امثله نمبر ۱۴۹ (۹)

کل زر کدام زر اصل
(۱) در ۵ سال به شرح ۴ فیصد ۹۰۰ روپیه می (۱۰)
باشد ؟
(۲) در ۱ ۱/۲ سال به شرح ۵ ۱/۲ فیصد ۴۵۴۶ رو (۱۱)


۳۱۹

را ۲ عباسی میباشد ؟
ایرج (۳) در ۳ سال به شرح ۴ فیصد ۱۹۰ پوند ۱۵
شنگ می باشد ؟
ح (۴) در ۳ سال ۷ ماه به شرح ۲۳/۴ فیصد ۱۱۵۳
شود پوند ۹ شلنگ و ۴ ۱/۲ پنس می باشد ؟
ع (۵) در ۲ سال ۴ ماه ۱۲ روز به شرح ۶ ۱/۲ فیصد
۴۵۹ روپیه ۲ آنه ۸ پائی می باشد ؟
روپیه (۶) در صد روز به شرح ۳ ۳/۴ فیصد ۷۳۷ روپیه
" ۸ آنه می باشد ؟
" (۷) از ۲۰ ماه اپریل الی ۲ ماه جولائی به شرح
" ۵ ۱/۲ فیصد ۸۰۹ روپیه می باشد
" (۸) در ۱ ۱/۲ سال به قرار ۳ پیسه فی روپیه فی ماه
۲۳۷ روپیه ۶ شاهی میباشد ؟
سود کدام زیر اصل
(۹) در ۳ سال ۳ ماه به شرح ۳ ۱/۲ فیصد ۳۷
روپیه ۸ آنه ۸ پائی می باشد ؟
ی (۱۰) در ۱۵ سال به شرح ۴ ۵/۸ فیصد ۲۳ پوند ۷
شلنگ ۱/۲ ۱ پنس می باشد ؟
پیسه (۱۱) آن رقم را صحیح به قریب ترین عدد پائی معلوم کنید


۳۲۰

که در ۱۳ سال بشرح ۳ ۳/۴ فیصد ۱۰۰۰ روپیه میشود :
(۱۲) آن رقم را صحیح به قریب ترین معلوم کنید که
سود آن در ۲ سال ۵ ماه ۱۰ روز به قرار ۴
فیصد ۱۵۰۰ روپیه می باشد ؟
امثله متفرقه نمبر ۱۵۰
(۱) سود یک رقم در ۶ سال ۳/۵ زر اصل میباشد
پس شرح فیصد را دریافت کنید :
(۲) یک صراف یک رقم را برای ۳ سال ۷ ماه
به قرار ۱ ۱/۴ پیسه فی روپیه فی ماه قرض داد و
در اختتام مدت مذکور ۲۹/۳۲ ۱۰۰۳ روپیه حاصل
کرد پس رقم مذکور را دریافت کنید :
(۳) یک رقم هر سال بقدر ۱/۴ خود زیاده شده می رود
و در هفت سال مقدار کل زر ۹۰۲ روپیه ۶ شاهی
میباشد پس رقم مذکور را دریافت کنید :
(۴) ۲۷۵ روپیه هر سال بقدر ۱/۷ خود زیاده می شود
پس دریافت کنید که در چند سال کل زر آن
۳۵۷ روپیه ۸ شاهی خواهد بود ؟
(۵) کل زر یک رقم در ۶ سال به قرار ۵ فی صد
۴۴۲ روپیه می باشد پس دریافت کنید که در


۳۲۱

چند سال کل زر آن ۵۱۰ روپیه خواهد بود ؟
(۶) در ابتدای سال ۵۰۰ روپیه به یک شرح
معین قرض گرفته شد و بعد از ۷ ماه ۳۵۰
روپیه دیگر را به نصف شرح مذکور قرض
گرفتیم در اختتام سال سود هر دو قرض
۴۴ روپیه و ۶ آنه شد پس شرح فیصد
را دریافت کنید -
(۷) سود کدام زر اصل به شرح ۳۳/۴ فی صد
روزانه ۱ روپیه میباشد ؟
(۸) مجموع زر اصل و سود در ۵ سال ۵۵۰ روپیه
می باشد و مقدار سود ۳/۸ زر اصل است پس
زر اصل و شرح فیصد را دریافت کنید ؟
(۹) مجموع زر اصل و سود در یک میعاد معین
به شرح ۳۱/۲ فیصد ۴۵۰ روپیه است و
مقدار سود ۱/۲ زر اصل است پس میعاد
معین را دریافت کنید -
(۱۰) سودِ کدام رقم در ۴۱/۲ سال به شرح ۵ فیصد
همان قدر خواهد بود که سود ۵۰۰ روپیه در
۴ سال به شرح ۶ فیصد میباشد ؟


۳۲۲

(۱۱) اگر کل زر ۷۵ پونڈ در ۸ ماه ۷۸ پونڈ و
۱۵ شلنگ باشد پس دریافت کنید که
به همان شرح کل زر کدام رقم در ۱۰ ماه
۲۰۱ پونڈ ۱۷ شلنگ ۶ پنس خواهد بود ؟
(۱۲) برای ب یک رقم از میراث ا رسید و
بعد از ادای محصول سرکار بقدر ۱۰ فیصد
آمدنی سالانه آن به شرح ۳ فیصد ۸۱۰ روپیه
می باشد پس مقدار میراث را دریافت
کنید -
(۱۳) یک شخص محصول آمدنی را بقدر فی روپیه
۴ پائی ادا می کند و چون شرع سود بجای
۴ فیصد ۳/۴ ۳ فیصد شود آمدنی سالانه او
بقدر ۴۷ روپیه کم می شود پس سرمایه
او را دریافت کنید -
(۱۴) یک رقم در ۲۰ سال دو چند میشود پس
دریافت کنید که رقم مذکور در چند سال
سه چند خواهد شد ؟


۳۲۳

باب چهل و هفتم

سود مرکب

۲۲۸ - چون سود به مجرد ادا شدن آن
با زر اصل جمع گردد و حساب سود از
کل زر نموده شود آن را سود مرکب می
گویند -
مثال - سود مرکب ۳۲۱ روپیه ۸ آنه را
در ۳ سال به شرح ۲۱/۲ فیصد دریافت
کنید -

۳۲۱ روپیه = ۳۲۱/۵
۲۱/۲ فیصد = ۲/۵


۳۲۴
اگر علامت اعشاریه ۳۲۱،۵
۲،۵
دو درجه بطرف چپ برده شود ۱۶۰۷۵
۶۴۳۰
تقسیم صد می شود ۸،۰۳۷۵ = سود سال اول
۳۲۱،۵
۳۲۹،۵۳۷۵ = کل زر در یک سال
۲،۵
۱۶۴۷۶۸۷۵
۶۵۹۰۷۵۰
۸،۲۳۸۴۳۷۵ = سود سال دوم
۳۲۹،۵۳۷۵
۳۳۷،۷۷۵۹۳۷۵ = کل زر در دو سال
۲،۵
۱۶۸۸۸۷۹۶۸۷۵
۶۷۵۵۵۱۸۷۵۰
۸،۴۴۴۳۹۸۴۳۷۵ = سود سال سوم
۳۳۷،۷۷۵۹۳۷۵
۳۴۶،۲۲۰۳۳۵۹۳۷۵ = کل زر در سه سال
۳۲۱،۵ = زر اصل
۲۴،۷۲۰۳۳۵۹۳۷۵ = کل سود مطلوب
یعنی سود مرکب مطلوب = ۲۴ روپیه ۱۱ آنه ۵ پ ۳۰، ۶ پائی
تنبیه ۱ - اگر سود سال اول و سال دوم
و سال سوم باهم جمع کرده شود در آن صورت


۳۲۵

هم سود مرکب سه سال معلوم می تواند شد
و اگر سود ۲ ۱/۲ سال مطلوب باشد سود سال
اول و سال دوم را جمع کرده و با آن ۱/۲ سود
سال سوئم را جمع کنید حاصل جمع سود مرکب
مطلوب خواهد بود -
تنبیہ ۲ - اگر سود بعد از شش ماه
واجب الادا باشد تعداد سال را دو چند و
شرح را نصف کنید -
امثله نمبر ۱۵۱
سود مرکب رقوم ذیل را به قریب ترین پائی
دریافت کنید :-
(۱) ۴۰۰ روپیه در ۲ سال به شرح ۵ فیصد -
(۲) ۵۲۰ روپیه در ۲ سال به شرح ۴ فیصد -
(۳) ۵۰۰ روپیه در ۲ ۱/۲ سال به شرح ۳ فیصد -
(۴) ۱۰۰۰ روپیه در ۳ سال به شرح ۴ ۱/۲ فیصد -
کل زر رقوم ذیل را به حساب سود مرکب
به قریب ترین پنس دریافت کنید :-
(۵) ۶۵۰ پوند در ۳ سال به شرح ۴ فیصد -


۳۲۶
(۶) ۳۲۰ پوند و ۸ شلنگ در ۲ سال به شرح ۱/۲ ۳ فیصد -
(۷) ۶۰۰ پوند در ۱/۲ ۲ سال به خرح ۳ فیصد
(۸) ۲۵۰ پوند در ۳/۴ ۲ سال به شرح ۱/۴ فیصد
(۹) اگر سود بعد از شش ماه واجب الادا باشد سود مرکب ۳۵۰ روپیه را در یک سال به شرح ۴ فیصد دریافت کنید -
(۱۰) اگر سود بعد از ۳ ماه واجب الادا باشد سود مرکب ۲۰۰ پوند را در ۱/۲ ۱ سال به شرح ۱۰ فیصد دریافت کنید -
۲۲۹ - قاعده ذیل برای دریافت نمودن کل زر بحساب سود مرکب اکثریه مفید ثابت می شود ؟
مثال ۱ - بحساب سود مرکب کل زر ۵۰۰۰ روپیه را در ۳ سال به شرح ۴ فیصد دریافت کنید -
کل زر ۱۰۰ روپیه بعد از ۱ سال = ۱۰۴ روپیه
∴ ۱ " " " " = ۱۰۴/۱۰۰ روپیه
∴ هر رقم " " " = ۱۰۴/۱۰۰ چند اصل رقم


۳۲۷
و نیز کل زر هر رقم در اختتام ۲ سال = ۱۰۴/۱۰۰ چند کل زر سال اول
= ۱۰۴/۱۰۰ x ۱۰۴/۱۰۰ چند اصل رقم
= (۱۰۴/۱۰۰) ۲ چند اصل رقم
و بهمین منوال کل زر در اختتام ۳ سال = (۱۰۴/۱۰۰) ۳ چند زر اصل
و علیٰ هذا القياس
لہٰذا برای دریافت نمودن کل زر ۵۰۰۰ روپیہ
در ۳ سال ۵۰۰۰ را در (۱۰۴) ۳ ضرب
کرده و حاصل ضرب را بر (۱۰۰) ۳ تقسیم کنید-

عمل روپیہ
۵۰۰۰
۱۰۴
۵۲۰۰۰۰
۱۰۴
۲۰۸
۵۲
۵۴۰۸۰۰۰۰
۱۰۴
۲۱۶۳۲
۵۴۰۸
۵۶۲۴۳۲۰۰۰۰ = کل زر سه سال

کل زر مطلوب = ۵۶۲۴ روپیہ ۵ آنه ۴/۱۴ پائی
مثال ۲ - کل زر ۴۰۰ روپیہ در ۱/۲ ۲ سال
بہ شرح ۶ فیصد سود مرکب دریافت کنید۔


۳۲۸

کل زر مطلوب = ۴۰۰ × ۱۰۶ / ۱۰۰ × ۱۰۶ / ۱۰۰ × ۱۰۶ / ۱۰۰ روپیه
مثال ۳ - کدام زر اصل در ۲ سال به شرح ۵ فیصد سود مرکب ۵۵۱ روپیه ۴ آنه میشود؟
زر اصل × (۱۰۵ / ۱۰۰)۲ = ۲۵ ، ۵۵۱ روپیه
زر اصل = ۲۵ ، ۵۵۱ روپیه × (۱۰۰ / ۱۰۵)۲
= ۵۰۰ روپیه
امثله نمبر ۱۵۲
به قرار قاعده دفعه ۲۲۹ کل زر رقوم ذیل را بحساب سود مرکب دریافت کنید :-
(۱) ۱۰۰۰ روپیه در ۲ سال به شرح ۵ فیصد
(۲) ۳۰۰ روپیه در ۳ سال به شرح ۳ فیصد
(۳) ۳۰۰ روپیه در ۲ ۱/۲ سال به شرح ۴ فیصد
(۴) ۷۵۰ روپیه در ۳ سال به شرح ۲ ۱/۲ فی صد +
(۵) ۲۰۰۰ روپیه در ۲ ۱/۲ سال به شرح ۲ فی صد +
(۶) ۴۰۰۰ روپیه در ۲ ۱/۲ سال به شرح ۲ فی صد +


۳۲۹

(۷) ۱ روپیه در ۱/۲ ۱ سال به شرح ۱/۲ ۳ فیصد+
(۸) ۱۰ روپیه در ۱/۳ ۳ سال به شرح ۱/۲ ۳ فیصد+
(۹) اگر سود بعد از شش ماه واجب الادا باشد
سود مرکب ۳۰۰۰ روپیه را در ۱/۲ ۱ سال
به شرح ۶ فیصد دریافت کنید +
(۱۰) اگر سود بعد از ۳ ماه واجب الادا باشد
سود مرکب ۳۵۰ روپیه را در ۱/۴ ۱ سال
به شرح ۴ فیصد دریافت کنید +
کل در کدام رقم بحساب سود مرکب
(۱۱) در ۲ سال به شرح ۵ فیصد ۱۰۰ پوند
می شود ؟
(۱۲) در ۲ سال به شرح ۵ فیصد ۱۳۲ پوند
۶ شلنگ میشود ؟
(۱۳) در ۲ سال به شرح ۴ فیصد ۲۷۰ پوند ۸
شلنگ می شود ؟
(۱۴) در ۱/۲ ۲ سال به شرح ۴ فیصد ۳۴۳ پوند
۱۶ شلنگ میشود ؟
(۱۵) در ۱/۳ ۳ سال به شرح ۶ فیصد ۱۰۰۰ پوند
می شود ؟


۳۳۰
(۱۶) در ۳/۴ ۳ سال به شرح ۸ فیصد ۱ پوند می
شود ؟
امثله مختلفه نمبر ۱۵۳
(۱) فرق سود مفرد و سود مرکب ۵۰۰ روپیه را
در ۳ سال به شرح ۴ فیصد دریافت
کنید ÷
(۲) ثابت کنید که کل زر بحساب سود مرکب
در ۲ سال به شرح ۲ فیصد ۱۰۴۰۴/ ۱۰۰ چند
زر اصل میباشد ÷
(۳) ثابت کنید که فرق سود مرکب و سود مفرد
در ۳ سال به شرح ۵ فیصد ۷۶۲۵/ ۱۰۰
چند زر اصل می باشد ÷
(۴) اگر فرق سود مرکب و سود مفرد در ۲
سال به شرح ۴ فیصد ۱ روپیه باشد زر
اصل را معلوم کنید ÷
(۵) یک شخص در ابتدای هر سال ۱۰۰۰ روپیه پس
انداز می کند و روپیه خود را به شرح ۵
فیصد سود مرکب قرض می دهد پس معلوم


۳۳۱

کنید که در اختتام ۳ سال نزد او چند روپیه
خواهد بود ؟
(۶) تعداد نفوس یک شهر ۶۴۰۰۰ نفر است
و زیادت سالانه بقدر ۱۰ فیصد میباشد پس
دریافت کنید که در اختتام ۳ سال تعداد
نفوس شهر مذکور چه قدر خواهد شد ؟
(۷) نفع تجارت یک سوداگر در اختتام هر سال
۳۰ فیصد می باشد و در اختتام سه سال
جایداد او ۲۱۹۷۰ روپیه می شود پس
دریافت کنید که سرمایه سوداگر مذکور در
آغاز تجارت چند بوده است ؟
(۸) یک شخص یک رقم را به شرح نم فی صد
فی سال قرض می گیرد و در اختتام سال سود
را ادا کرده می رود و باز رقم قرض را به
شرح ۶ فیصد به دیگری قرض می دهد که
سود قرض او بعد از هر شش ماه واجب الادا
می شود و قرضخواه او سود مرکب را در اختتام
سال می گیرد و لهذا آن قرضخواه را ۱۰۴۰
روپیه نفع می شود پس معلوم کنید که شخص


۳۳۲
ثانی از شخص اول چند روپیه قرض گرفته بود ؟
باب چهل و هشتم
قیمت نقد و رسوم
۱۳۰ - قیمت نقد یک زر کل که بعد از میعاد معین واجب الادا باشد آن رقم خواهد بود که با سود میعاد مقرر مذکور مساوی کل زر مذکور باشد +
اگر روپیه هندوی قبل از میعاد معین هندوی ادا بشود پس رقمی را که در عوض ادا کردن پیشگی وضع می شود رسوم می گویند +
فرض کنید که شما یک هزار روپیه بکار دارید و نزد صراف رفته با او اقرار می کنید که بعد از یک سال ادا می کنم ـ و صراف مذکور بدون سود روپیه به شما نمی دهد و اگر شرح سود فی سال ۴ فیصد باشد از یک هزار


۳۳۳

روپیه چیزی وضع کرده و از شما اقرار نامه
یک هزار روپیه را می گیرد اکنون هر چه
بشما داده شده است با سود آن به شرح
۴ فیصد فی سال مساوی یک هزار روپیه خواهد
بود پس هرچه وضع شده است آئین را رسوم
یک هزار روپیه و هرچه بشما داده شده است
آن را قیمت نقد یک هزار روپیه می گویند.
از بیان فوق ظاهر است که هر رقم قرض
که بعد از میعاد معین واجب الادا باشد ادا
می شود بشرط اینکه قیمت نقد آن بالفعل ادا
کرده شود - لهذا مقدار رسوم و سود قیمت نقد
(در میعاد معین) باهم مساوی می باشد -
.: کل زر هنڈوی = قیمت نقد + رسوم
مثال ۱ - قیمت نقد ۸۲۵ روپیه را که بعد از
۱/۲ ۲ سال واجب الادا است به شرح ۴ فیصد
معلوم کنید -
کل زر ۱۰۰ روپیه در ۱/۲ ۲ سال ۱۱۰ روپیه میشود
.: قیمت نقد ۱۱۰ روپیه = ۱۰۰ روپیه
و قیمت نقد ۱ روپیه = ۱۰۰/۱۱۰ روپیه


۳۳۴
و قیمت نقد ۸۲۵ روپیه = ۱۰۰×۸۲۵ / ۱۱۰
= ۷۵۰ روپیه
{ و رسوم =(۸۲۵-۷۵۰) = ۷۵ روپیه }
امثله نمبر ۱۵۴
در امثله ذیل قیمت نقد را معلوم کنید :-
(۱) ۲۰۴ روپیه که بعد از ۴ سال به شرح ۵
فیصد واجب الادا است +
(۲) ۱۵۱۸ ۳/۴ روپیه که بعد از ۴ سال به شرح
۵ ۱/۲ فیصد واجب الادا است +
(۳) ۳۷۷۶ ۱/۲ روپیه که بعد از ۱۸ ماه به شرح
۴ فیصد فی سال واجب الادا است +
(۴) ۱۵۲۲ پوند ۱ شلنگ ۶ پنس که بعد از ۳
سال به شرح ۴ ۱/۲ فیصد واجب الادا است +
(۵) ۱۶۰۷ پوند ۱۸ شلنگ ۳ پنس که بعد از ۴ ۱/۲
سال به شرح ۳ فیصد واجب الادا است +
(۶) ۱۱۵۶ پوند ۶ شلنگ ۸ پنس که بعد از ۳ ۱/۲
سال به شرح ۴ ۱/۲ فیصد واجب الادا است +
(۷) ۱۶۲۶ روپیه که بعد از ۴ ماه ۱۰ روز به شرح


۳۳۵

۴ ۱/۲ فیصد واجب الادا است +
(۸) ۱۸۳ روپیه که بعد از ۲۵ روز به شرح
۴ فیصد واجب الادا است +
(۹) ۲۴۸۴۵ روپیه ۱۵ آنه که بعد از ۳ سال
به شرح ۷ ۱/۲ فیصد فی سال بحساب سود
مرکب واجب الادا است +
(۱۰) ۱۰۵۰ پوند ۱۲ شلنگ ۶ پنس که بعد از ۲
سال به شرح ۲ ۱/۲ فیصد فی سال بحساب
سود مرکب واجب الادا است +
مثال ۲ - رسوم هندوی ۶۰۰ روپیه که بعد از
۴ سال واجب الادا است به شرح ۵ فیصد
فی سال چه قدر می باشد ؟
سود ۱۰۰ روپیه در ۴ سال به شرح ۵ فیصد = ۲۰ روپیه

∴ رسوم ۱۲۰ روپیه = ۲۰ روپیه
و 〃 ۱ روپیه = ۲۰/۱۲۰ روپیه
∴ 〃 ۶۰۰ روپیه = ۶۰۰×۲۰/۱۲۰ روپیه
= ۱۰۰ روپیه

{قیمت نقد = ۶۰۰ روپیه - ۱۰۰ روپیه = ۵۰۰ روپیه}


۳۳۶

امثله نمبر ۱۵۵

رسوم هندوی های ذیل را معلوم کنید:-
(۱) ۱/۴ ۳۵۵ روپیه که بعد از ۴ ماه به شرح
۱/۲ ۴ فیصد واجب الادا است +
(۲) ۲۸۳۰ روپیه ۳ آنه ۴ پائی که بعد از ۷ ماه
به شرح ۵ فیصد واجب الادا است +
(۳) ۶۹۰۱ روپیه ۱۴ آنه که بعد از ۹ ماه به شرح
۳ فیصد واجب الادا است +
(۴) ۱/۲ آنه - ۸۰ روپیه ۲۹ که بعد از ۱۱ ماه به شرح
۴ فیصد واجب الادا است +
(۵) ۱/۲ پنس - ۳ شلنگ - ۳۷۰ پوند که بعد از ۱۵ ماه به شرح
۴/۵ ۴ فیصد واجب الادا است +
(۶) ۸ پنس - ۶ شلنگ - ۲۷۵ پوند که بعد از ۱/۲ ۱ سال به شرح
۱/۴ ۴ فیصد واجب الادا است +
(۷) ۱/۲ پنس - ۱۲ شلنگ - ۴۱ پوند که بعد از ۱۴۶ روز به شرح
۱/۲ ۴ فیصد واجب الادا است +
(۸) ۱۵ شلنگ - ۱۳۱ پوند که بعد از ۵ ماه به شرح ۱/۲ ۳
فیصد واجب الادا است +


۳۳۷

(۹) رقم ۵۲۰۸ روپیه که بعد از ۲/۱ ۲ سال به شرح
۴/۱ ۴ فیصد واجب الادا است *
(۱۰) رقم ۱۶ ۲۵ روپیه که بعد از ۳ سال ۹ ماه
۱۸ روز به شرح ۴/۱ ۶ فیصد واجب الادا
است *
پائی انه روپیه
(۱۱) ۸ - ۴ - ۲۰۷۷ که بعد از ۴ سال به
شرح ۵ فیصد بحساب سود مرکب واجب
الادا است *
پائی تنگه روپیه
(۱۲) ۹ - ۸ - ۴۰۱۳ که بعد از ۲ سال به
شرح ۵ فیصد بحساب سود مرکب واجب
الادا است *

۲۳۱- سوالات مشکله

مثال ۱- اگر رسوم هندوی ۲/۱ ۲۸۲ روپیه
به شرح ۴ فیصد ۲/۱ ۳۲ روپیه باشد میعاد
را دریافت کنید -
زر هندوی = ۲/۱ ۲۸۲ روپیه و رسوم = ۲/۱ ۳۲ روپیه
و قیمت نقد = (۲/۱ ۲۸۲ روپیه - ۲/۱ ۳۲ روپیه) = ۲۵۰ روپیه
سود ۲۵۰ روپیه در میعاد مطلوب = ۲/۱ ۳۲ روپیه


۳۳۸

و سود ۲۵۰ روپیه در یکسال بشرح ۴ فیصد = ۱۰
∴ میعاد مطلوب = ۳۲/۱۰ روپیه
= ۳ ۱/۴
∴ ہندوی بعد از ۳ ۱/۴ سال واجب الادا است

امثله نمبر ۱۵۶

ہندوی ہای ذیل بعد از چند مدت
واجب الادا می باشد :-
(۱) رسوم ۱/۴ - ۱۰۱۰ به شرح ۵ فی صد
۱/۴ ۱۲ روپیه است ÷
(۲) رسوم ۲/۴ ۱۵۱۸ روپیه به شرح ۳/۴ ۵ فیصد
۳/۴ ۲۶۸ روپیه می باشد ÷
(۳) رسوم پنس ۱/۲ - شلنگ ۱۷ - ۵۲۰ پوند به شرح
فیصد پنس - شلنگ ۱/۲ - ۱۳۰ میباشد ÷
(۴) رسوم ۵۷۴۷ روپیه به شرح ۱/۲ ۳ فیصد
۱۴۷ روپیه می باشد ÷
(۵) قیمت نقد ۳۸۵۰ روپیه به شرح ۴ فیصد
۳۵۰۰ روپیه می باشد ÷
(۶) قیمت نقد پنس ۱/۴ - شلنگ ۹ - ۱۵۴۴ به شرح ۳/۴ ۳ فیصد


۳۳۹

۱۳۷۵۰ روپیه میباشد :
(۷) قیمت نقد ۳/۴ پنس - ۶ شلنگ - ۷۷۸ پونڈ به شرح ۱/۲ ۲
فیصد ۱۵/۱۶ شلنگ - ۸۲۱ پونڈ می باشد :
مثال ۲ - اگر رسوم ۴/۵ ۵۲۸ روپیه که بعد از
۱/۲ ۳ سال واجب الادا است ۳/۴ ۷۸ روپیه
باشد پس معلوم کنید که شرح سود چه قدر
است ؟
زر ہندی = ۴/۵ ۵۲۸ روپیه و رسوم = ۳/۴ ۷۸ روپیه
:. قیمت نقد = ۴۵۰ روپیه
سود ۴۵۰ در ۱/۲ ۳ سال = ۳/۴ ۷۸ روپیه
:. سود ۱ روپیه در ۱/۲ ۳ سال = ۷۸ ۳/۴ / ۴۵۰ روپیه
:. سود ۱ " " ۱ " = ۷۸ ۳/۴ / ۳ ۱/۲ * ۴۵۰
:. " ۱۰۰ روپیه " ۱ سال = ۷۸ ۳/۴ * ۱۰۰ / ۳ ۱/۲ * ۴۵۰
:. شرح مطلوب = ۵ روپیه فیصد ۵ روپیه
امثله نمبر ۱۵۷
در امثله ذیل شرح فیصد را دریافت کنید :-
(۱) رسوم ۲۵۰ روپیه که بعد از ۲ سال
واجب الادا است ۱۰۰ روپیه میباشد :


۳۴۰

(۲) رسوم ۷۴۸۰ روپیہ کہ بعد از ۴ سال
واجب الادا است ۶۸۰ روپیہ میباشد :
(۳) رسوم ۳/۴ پنس - ۲ شلنگ - ۳۹۴ پونڈ کہ بعد از ۴ سال
واجب الادا است ۳/۴ پنس - ۱۲ شلنگ - ۷۱ پونڈ می باشد:
(۴) رسوم ۱/۲ پنس - ۱۰ شلنگ - ۵۳۸ پونڈ کہ بعد از ۴ سال
واجب الادا است ۱/۲ پنس - ۱۷ شلنگ - ۶۲ پونڈ میباشد:
(۵) قیمت نقد ۱۲۶۰ روپیہ کہ بعد از ۴ سال
واجب الادا است ۱۱۲۵ روپیہ میباشد :
(۶) قیمت نقد ۱/۲ ۲۶۷۳ روپیہ کہ بعد از ۱/۲ ۳
سال واجب الادا است ۲۲۷۵ روپیہ میباشد:
(۷) قیمت نقد ۱/۲ ۲۸۷۵ روپیہ کہ بعد از ۱/۲ ۴
سال واجب الادا است ۲۰۰۰ روپیہ میباشد :

۲۳۲ - سوالات متفرقہ
متعلقہ قیمت نقد و رسوم

مثال ۱ - رسوم کدام رقم کہ بعد از ۲ سال
واجب الادا است بہ شرح ۴ فیصد ۲۰
روپیہ می شود ؟


۳۴۱
سود قیمت نقد در ۲ سال = ۲۰ روپیه
۸ روپیه سود ۲ ساله ۱۰۰ روپیه است
∴ ۴ روپیه ” ” ۵۰ ” ”
∴ ۲۰ ” ” ” ۲۵۰ ” ”
∴ قیمت نقد = ۲۵۰ روپیه و زر هندی = ۲۷۰ روپیه
مثال ۲ ـ اگر سود ۵۰۰ روپیه به شرح ۵
فیصد مساوی رسوم ۵۷۵ روپیه باشد پس
معلوم کنید که رقم مؤخر الذکر بعد از چند مدت
واجب الادا است ؟
۵۰۰ روپیه = قیمت نقد ۵۷۵ روپیه
∴ ۷۵ روپیه = سود ۵۰۰ روپیه
و سود ۵۰۰ روپیه در میعاد مطلوب = ۷۵ روپیه
لاکن سود ۵۰۰ روپیه در یکسال بشرح ۵ فیصد = ۲۵ ؍؍
∴ میعاد مطلوب = ۷۵ روپیه / ۲۵ روپیه = ۳
لهذا رقم مؤخر الذکر بعد از ۳ سال واجب الادا
است *
مثال ۳ ـ سود یک رقم ۲۲ روپیه است و
رسوم آن در همان میعاد ۲۰ روپیه میباشد
پس رقم مذکور را دریافت کنید *


۳۴۲

سود رقم مذکور = سود قیمت نقد + سود رسوم
= رسوم رقم مذکور + سود رسوم
∴ سود یک رقم - رسوم همان رقم = سود رسوم
∴ ۲ روپیه = سود ۲۰ روپیه
∴ ۲۲ روپیه = سود ۲۲۰ روپیه
قاعده - باید دانست که فرق سود و
رسوم یک رقم به یک شرح و در یک میعاد
مقرر مساوی سود رسوم به همان شرح در
همان میعاد میباشد *

امثله نمبر ۱۵۸

(۱) رسوم یک رقم که بعد از ۱۶ ماه واجب
الادا است به شرح ۴۱/۲ فیصد ۴۸۴۱/۲
روپیه میباشد پس رقم مذکور را دریافت کنید.
(۲) رسوم یک رقم که بعد از ۸ ماه واجب
الادا است به شرح ۲۱/۲ فیصد ۸۸۳۱/۳
روپیه میباشد پس رقم مذکور را معلوم کنید*
(۳) رسوم یک رقم که بعد از ۲۱/۲ سال واجب
الادا است به شرح ۲۱/۲ فیصد ۳۲۱/۲ روپیه


۳۴۳

است پس رقم مذکور را دریافت کنید :
(۴) اگر سود ۲۲۷۵ روپیه به شرح ۳/۴ ۳ فیصد
و رسوم ۱/۲ ۲۵۹۳ روپیه به همان شرح و
میعاد باهم مساوی باشد دریافت کنید که رقم
مؤخر الذکر بعد از چند مدت واجب الادا
می باشد :
(۵) اگر سود ۸۰۰ روپیه به شرح ۳ فی صد
و رسوم ۸۳۸ روپیه باهم مساوی باشد
پس معلوم کنید که رقم مؤخر الذکر بعد از
چند مدت واجب الادا میباشد :
(۶) اگر سود ۱۴۸ پوند در ۵ سال و رسوم پوند ۱۷۳ شلنگ ۱۸
که بعد از ۵ سال واجب الادا است
باهم مساوی باشد پس معلوم کنید که شرح
فیصد در هر دو صورت چه قدر است ؟
(۷) سود یک رقم ۱۲۰ روپیه است و رسوم
آن در همان میعاد و به همان شرح
۱۰۰ روپیه میباشد پس معلوم کنید که
رقم مذکور چه قدر است ؟
(۸) سود یک رقم ۳۳۶ روپیه است و رسوم


۳۴۴

آن در همان مدت و به همان شرح ۳۰۰
روپیه می باشد پس معلوم کنید که رقم
مذکور چه قدر است ؟
(۹) رسوم یک رقم که بعد از ۲ سال واجب
الادا است ۵۰ روپیه است و سود همان
رقم در ۲ سال ۱/۲ ۵۶ روپیه می شود
پس معلوم کنید که رقم مذکور چه قدر است
و شرح فیصد چه قدر ؟
(۱۰) سود یک رقم به شرح ۵ فیصد در یک
میعاد مقرر ۵۰ روپیه میشود و رسوم آن
در همان میعاد و به همان شرح ۴۰ روپیه
می شود پس معلوم کنید که رقم مذکور چه
قدر است و میعاد مذکور چه قدر ؟
(۱۱) اگر فرق سود و رسوم یک رقم در
۳ سال بحساب ۳ فیصد یک روپیه باشد
پس رقم مذکور را معلوم کنید :
(۱۲) اگر فرق سود و رسوم یک رقم در ۹ ماه
بحساب ۴ فیصد ۱۵ روپیه باشد پس
معلوم کنید که رقم مذکور چه قدر


۳۴۵

است ؟

*

(۱۳) از قیمت یک خانه را ۸۰۰ روپیه و ب
یک ہندوی ۸۱۵ روپیه را که بعد از ۴
ماه واجب الادا است می دہد پس معلوم
کنید که اگر شرح سود بر ہندوی ۵ فیصد
باشد برای مالک خانه فی الحال کدام رقم
بهتر است ؟
(۱۴) شخص ۲۵۰ من قند خریده و دکاندار را
یک ہندوی ۲۵۰۰ روپیه که بعد از ۶
ماه واجب الادا است میدہد لاکن خود آن
شخص قند مذکور را در همان روز بحساب
۱۰ روپیه فی من می فروشد و زر نقد را
وصول می کند پس اگر شرح سود ۵ فیصد
باشد شخص مذکور را چه قدر فائدہ حاصل
میشود ؟
(۱۵) یک تاجر مال خود را در دو حصه تقسیم
میکند و حصه اول را نقد می فروشد
و حصه دیگر را به قرض ۶ ماه پس معلوم


۳۴۶
کنید که در نرخ نقد و قرض چه نسبت
است ؟ و نیز معلوم کنید که قیمت آن
چیز که به ۵۰ روپیه به قرض ۶ ماه خریده
شده است فی الحال چه قدر میشود (شرح سود ۴ فیصد است)
(۱۶) اگر قیمت کتب نقد ادا کرده شود به یک
رقم خاص ۶ جلد خریده میتوانیم لاکن اگر کتب
مذکوره را به قرض یکسال بخریم به رقم مذکور
محض ۵ جلد خریده میتوانیم پس شرح سود
را دریافت کنید *
(۱۷) رسوم ۵۵۰ روپیه که بعد از یک میعاد
معین واجب الادا است ۵۰ روپیه میشود
پس اگر رقم مذکور بعد از دو چند مدت
معین واجب الادا باشد رسوم آن چه
قدر خواهد بود ؟
(۱۸) سود ۷۲۰ روپیه در یک میعاد معین ۱۸
روپیه است پس معلوم کنید که رسوم رقم
مذکور در همان میعاد چه قدر خواهد بود ؟
(۱۹) اگر رسوم یک رقم که بعد از ۶ ماه واجب
الادا است به شرح ۸ فیصد پرانی شلنگ پرنته


۳۴۷

باشد پس معلوم کنید که قیمت نقد چه قدر
است ؟

(۲۰) شخصی یک خانه را به ۲۰۰۰ روپیه می خرد
لاکن همان وقت آن را در عوض یک
هندوی ۲۲۸۷ ۱/۲ روپیه که بعد از ۵ ماه
واجب الادا است می فروشد پس اگر
شرح سود ۴ فیصد باشد پس معلوم کنید
که فی الحال او را فیصد چه قدر نفع حاصل
خواهد بود ؟

(۲۱) ۲۵۹ شلنگ ۳/۴ پوند بعد از ۴ سال واجب الادا
است و ۱۷۴ شلنگ ۳/۸ پوند بعد از ۵ سال پس
معلوم کنید که کدام رقم فی الحال مساوی
هر دو رقم مذکور می باشد (شرح سود در
هر دو صورت ۳ ۱/۲ فیصد است ) :

(۲۲) معلوم کنید که کدام رقم فی الحال ادا کرده
شود که یک شخص را در اختتام هر سال
از ۴ سال اینده ۲۰۰۰ روپیه برسد
(شرح سود ۵ فیصد است ) :


۳۴۸
رسوم صرافی
۱۳۳ - ہندوی یا کاغذ زر عبارت از تحریریست که در آن وعده ادا کردن یک رقم خاص بعد از میعاد مقرر درج باشد :
مثال - اقسام مفصله ذیل از قسم هندی یا کاغذ زر می باشد
(۱) یک تحریر تبادل که بواسطه آن یک شخص شخص دیگر را هدایت می کند که حامل رقعه را رقم مندرجه تحریر مذکور داده شود (۲) یک تحریر وعده که در آن یک شخص با دیگری وعده میکند که چند روپیه بعد از اختتام میعاد معین ادا خواهم کرد :
۲۳۴ - هرگاه یک صراف هندوی یا کاغذ زر را که بعد از میعاد معین واجب الادا باشد . بخرد یعنی مالک ہندوی را بجای کاغذ زر مذکور روپیه نقد ادا کند و او بجای اینکه از روپیه مندرجه تحریر رسوم میعاد باقیمانده


۳۴۹

هندوی را بگرداند علی العموم سود میعاد
مذکور را و سود سه روز دیگر را (که آنها
را سه روز رعایت می گویند) از رقم
هندوی می گرداند و خریدار هندوی اختیار
دارد که قبل از اختتام میعاد آن را بشخص
دیگر بفروشد و در آن صورت خریدار دوم
نیز سود رقم مندرجه هندوی را در میعاد
باقیمانده و سه روز رعایت از زر هندوی
وضع میکند *
تنبیه ۱- در هر مملکت متمدن رواج است
(و رواج حکم قانون را دارد) که هندوی بعد
از سه روز میعاد مقرر آن واجب الادا
تصور کرده می شود بشرطیکه در هندوی
مذکور تخصیص این امر نباشد که عند الضرورت
فوراً ادا کرده می شود مثلاً یک هندوی که
بتاریخ ۱۵ جنوری نوشته شده و بعد از سه
ماه واجب الادا است حقیقتاً بتاریخ ۱۵-
اپریل واجب ادا می باشد لاکن به قرار
رسم و رواج بتاریخ ۱۸ اپریل واجب الادا


۳۵۰

می شود *
تنبیه ۲ - یاد باید داشت که ۳ روز رعایت صرف در آن صورت با میعاد جمع کرده می شود که کیفیت مکمل ایام باقیمانده هندوی از تفصیل سوال معلوم شود و تا وقتیکه کیفیت مذکور معلوم نشود حاجت این امر نیست که ۳ روز رعایت جمع کرده شود *
مثال - یک هندوی ۵۰۵ روپیه بتاریخ ۷ ماه مارچ نوشته شده است که بعد از ۴ ماه واجب الادا می باشد لاکن بتاریخ ۲۸ ماه اپریل فروخته شد و صراف بشرح ۵ فیصد سود را وضع میکند پس دریافت کنید که حامل هندوی را چه قدر وصول خواهد شد ؟
هندوی مذکور ظاهراً بتاریخ ۷ ماه جولائی واجب الادا است لاکن به قرار رسم و رواج بتاریخ ۱۰ جولائی واجب الادا می شود لهذا در میعاد هندوی ۷۳ روز از ۲۸ اپریل تا ۱۰ جولائی باقی می ماند و از


۳۵۱
دو روز مذکور صرف یک روز در حساب
می آید)
پس سود ۵۰۵ روپیه در ۱/۲ سال به شرح
۵ فیصد = ۵ × ۱/۲ × ۵۰۵ روپیه = ۱۰۱/۴
۱۰۰
= ۳/۴ - ۵ روپیه
:. مالک ہندوی را (۵۰۵ - ۳/۴ - ۵ روپیه ) = ۴۹۹ - ۱۱ - ۲ پیسه شاہی روپیه
وصول می شود
تنبیه ۳ - خریدار ہندوی اگر بجای رسوم
سود را وضع کند فائده او قدری زیاده تر
میشود و رسوم حسابی را رسوم اصلی میگویند
و رسوم صراف را رسوم صرافی :
و نفع صراف = فرق رسوم صرافی و رسوم اصلی
می باشد :
تنبیه ۴ - در سوالات علم حساب مفهوم رسوم
دائماً رسوم اصلی می باشد نه رسوم صرافی لهذا
تا وقتیکه لفظ رسوم صرافی بوضاحت بیان
نشود رسوم اصلی محسوب می گردد :
۲۳۵ - یک قسم دیگر رسوم است که تعلق
به میعاد ندارد و آن رسوم تاجرانه می باشد


۳۵۲
یعنی دکاندار از قیمت فروش مال خود ۱۰ یا ۱۵
فیصد را وضع میکند و از خریدار رقم باقیمانده
را وصول میکند مثلاً اگر خریدار ۱۰۰ روپیه
را مال بخرد و رسوم تاجرانه ۱۰ فی صد
باشد پس دکاندار در عوض مال خود صرف
۹۰ روپیه وصول خواهد کرد *
امثله نمبر ۱۵۹
(۱) در ہندوی ۶۰۰۳/۴ روپیه که بعد از ۴ ماه
واجب الادا است به شرح ۶۱/۲ فیصد فرق
رسوم صرافی و رسوم اصلی را معلوم کنید
(۲) یک کاغذ زر ۲۵۰ روپیه بتاریخ ۱۲ ماه
جون به میعاد ۵ ماه تحریر شده و کاغذ
مذکور نزد صراف به شرح ۵ فیصد بتاریخ
۳ ماه ستمبر فروخته شده است پس
دریافت کنید که مالک ہندوی را چه
قدر وصول می شود و رسوم صرافی
چه قدر می باشد *
(۳) یک ہندوی ۷۳۰ روپیه که بتاریخ


۳۵۳

۳۱ - جولائی بہ میعاد ۲ ماہ نوشتہ شد ہ
است بتاریخ ۳ ماه ستمبر فروختہ شدہ
پس رسوم صرافی را بہ شرح ۴ فی صد
معلوم کنید *
(۴) معلوم کنید که یک صراف برای مالک
یک ہندوی ۱/۲ ۹۱ روپیہ کہ بتاریخ ۴
ستمبر بہ میعاد ۵ ماه تحریر شدہ است
چہ ادا خواهد کرد ؟
شرح سود ۱/۲ ۶ فیصد است و روز فروش
ہندوی ۴ ستمبر *
(۵) یک ہندوی ۱/۲ ۱۸۲ روپیہ کہ ظاہراً بتاریخ
۱۵ مئی واجب الادا می باشد بتاریخ ۲۳ اپریل
به شرح ۲ فیصد فروختہ شدہ است پس
معلوم کنید کہ نفع صراف چه قدر خواهد بود؟
(۶) یک ہندوی ۳۶۵ روپیہ بتاریخ ۳۱ مارچ
برای میعاد ۳ ماه تحریر شده و بتاریخ
۱۳ جون به شرح ۴ فیصد فروختہ شده است
پس معلوم کنید که صراف چه قدر از رسوم
اصلی وضع میکند ؟


۳۵۴
(۷) فرق رسوم صرافی و رسوم اصلی یک هندوی که بعد از ۱/۲ ۷ ماه واجب الادا است به شرح ۵ فیصد ۹ روپیه می باشد پس معلوم کنید که زر هندوی چه قدر است؟
(۸) یک شخص اسباب ۳۷۵ روپیه را از یک تاجر خرید و رسوم تاجرانه برای ادا کردن زر نقد ۱۰ فیصد می باشد پس معلوم کنید که مشتری چه قدر مبلغ ادا می کند ؟
(۹) یک شخص مال ۵۰ روپیه را از یک تاجر خرید لاکن از قیمت آن صرف ۴۰ روپیه ادا کرد پس معلوم کنید که شرح رسوم تاجرانه چه قدر است ؟
(۱۰) اگر قیمت قرض ۵ جلد یک کتاب مساوی قیمت نقد ۶ جلد کتاب مذکور باشد پس معلوم کنید که شرح رسوم چه قدر است؟
(۱۱) نرخ های یک تاجر نسبت به قیمت خرید ۲۵ فیصد زیاده میباشد لاکن اگر تاجر مذکور خریداران را رسوم ۱۰ فیصد بدهد


۳۵۵
(۱۲) معلوم کنید که نفع او فیصد چند خواهد بود؟
معلوم کنید که تاجر قیمت فروش خود را
نسبت به قیمت خرید خود چه قدر زیاده
کند که بعد از ادای رسوم به قدر ۱۰
فیصد او را ۲۰ فیصد نفع رسد *
باب چهل و نهم
معادلۀ اقساط
۲۳۶ - هر گاه رقوم مختلفه بر ذمه شخصی
باشد لیکن وقت ادای آنها مختلف باشد و
مقروض و قرضخواه خواهان این امر شوند
که همه رقوم مذکوره در یک وقت ادا
شود پس در آن صورت قاعده دریافت
نمودن این وقت را قاعده معادلۀ اقساط
می گویند *
یک قاعدۀ عامه برای دریافت نمودن وقت
مذکور در ذیل مندرج میگردد :-


۳۵۶

قاعده - هر رقم را در میعاد آن ضرب
نموده و مجموع ارقام حاصلضرب را بر مجموع
رقوم تقسیم کنید پس خارج قسمت وقت معادل
اقساط خواهد بود *
مثال - ۴۰۰ روپیه بعد از ۸ ماه واجب الادا
است و ۶۰۰ روپیه بعد از ۱۰ ماه پس
معلوم کنید که هر دو رقم مذکور یکجا در کدام
وقت ادا میشود ؟

میعاد مطلوب = ۱۰x۶۰۰+۸x۴۰۰ / ۶۰۰+۴۰۰ = ۶۰۰۰+۳۲۰۰ / ۱۰۰۰
= ۹۲۰۰ / ۱۰۰۰ = ۱/۵ ۹ ماه

امثله نمبر ۱۶۰
(۱) ۲۰۰ روپیه بعد از ۵ ماه واجب الادا
است و ۴۰۰ روپیه بعد از ۸ ماه پس
وقت معادله اقساط را معلوم کنید *
(۲) ۴۵۰ روپیه بعد از ۲ ماه و ۷۰۰ روپیه
بعد از ۴ ماه و ۲۵۰ روپیه بعد از ۴
ماه واجب الادا است پس وقت معادله
اقساط را معلوم کنید *


۳۵۷

(۳) وقت معادله اقساط ۶۰۰ پوند را دریافت
کنید در صورتیکه نصف آن بعد از ۶
ماه واجب الادا باشد و ثلث آن بعد
از ۹ ماه و باقیمانده بعد از یکسال *
(۴) ب بر ذمه ا قرضی دارد که بعد از ۴ ۱/۲
ماه واجب الادا است لاکن وی ۱/۲ آن
را بعد از ۳ ماه و ۱/۳ آن را بعد از
۴ ماه ادا میکند پس معلوم کنید قرض
باقیمانده در کدام وقت ادا کرده شود؟
(۵) بتاریخ ۱۰ ماه اپریل ب بر ذمه ا ۹۰۰
روپیه قرض دارد که بعد از ۴۰ روز
واجب الادا است لاکن ا ۴۰۰ روپیه را
بتاریخ ۱۰ ماه مئی و ۳۰۰ روپیه را بتاریخ
۲۰ ماه مئی ادا می کند پس معلوم کنید که
او رقم باقیمانده را بکدام تاریخ ادا کند؟
راس المال

۳۳۷ - در ممالک یوروپ مروج است
که حکومت برای ضروریات دولتی اکثریه قرض


۳۵۸
میگیرد و برای مردم یک اقرار نامه (یعنی تمسک)
بدین مضمون میدهد که وقت ادای رقم قرض برضائی
حکومت انحصار دارد مگر بر حکومت لازم است که سود
معین را در وقت آن ادا کند و این چنین تمسک
یا اقرار نامه را کاغذ قرض حکومتی یا کاغذ قرض دولتی
یا گورنمنت نوٹ میگویند و سود این چنین قرض عموماً
بعد از ۶ ماه یا یکسال ادا میشود و همچنین شرکت ہائے
تجارتی سرمایه خود را به چند حصه تقسیم میکنند و قیمت هر
حصه عموماً ۱۰۰ روپیه یا ۱۰۰ پونڈ میباشد و اشخاصی را
که خریدار حصص مذکور باشند حصه داران شرکت گفته
میشود و مروج این است که حصه داران مذکور همه قیمت
حصص را یک مشت ادا نمی کنند بلکه به اقساط ادا می
کنند و در ابتدا صرف آن قدر مبلغ از حصه داران
وصول کرده می شود که برای اجرای کار تجارت ضروری
باشد و چون کار تجارت ترقی کند از حصه داران از
رقم واجب الادا مبلغ دیگر نیز گرفته می نشود و این چنین
سرمایه را که در یک وقت معین از طرف حصه داران
ادا شود و نزد منتظمان تجارت جمع باشد سرمایه ادا
شده شرکت میگویند نفع تجارت وقتاً فوقتاً بر حصه


۳۵۹

داران به نسبت حصص تقسیم می یابد :
چون کل سرمایه شرکت از حصه داران وصول شود
و بعد ضرورت مبلغ دیگر باشد پس چنین مروج است
که حصص قسم اول جاری کرده نمی شود بلکه شرکت
قرض دیگر میگیرد و اقرار میکند که سود آن را به قرار قاعده
ادا میکنم لہذا ادای سود مذکور قبل از تقسیم نفع
تجارت لازم میگردد و مبلغ قرض را راس المال
تفضیلی گفته میشود و باقی اقسام سرمایه را راس
المال معمولی :
خرید و فروش امین کاغذات حکومتی (راس
المال) بطرز خرید و فروش باقی اشیا می باشد
لاکن قیمت حصص راس المال دائما به یک حالت
نمی ماند و اسباب تغییر قیمت یکی مقدار سود است
و دیگری حالت زمانہ بینی اگر اعتبار دولت قائم باشد
و مردم روپیہ خود را در کار ہای مفید تر صرف
کرده بتوانند پس آن وقت در قیمت کاغذات حکومتی
بسیار زیادت میشود لاکن برعکس آن اگر اعتبار سلطنت
نقصان پذیرد چنانکه در وقت جنگ و فساد اکثر به
اتفاق می افتد پس قیمت کاغذات حکومتی بسیار کم میشود :


٣٦٠

و همچنین اگر روپیہ برای دیگر کار ہا بکار
باشد کہ در آن احتمال منافع کثیرہ باشد در
آن صورت ہم قیمت کاغذات حکومتی ارزان
می گردد +
و حالت حصص شرکت ہای تجارتی یا حصص
بنک نیز بہ قرار فوق است یعنی اگر از تجارت
شان نفع کثیر حاصل شود قیمت حصص زیادہ
تر می شود و اگر نفع کم شود حصص سرمایہ ارزان
تر می گردد +
۲۳۸- خرید و فروش کاغذات حکومتی یا
حصص شرکت ہای تجارتی بواسطہ دلال می
باشد و اجرت دلال ۱/۴ فی صد بر راس المال
خریدہ شدہ (مشتریہ) یا فروخت شدہ (مبیعیہ)
می باشد مثلاً اگر در بازار قیمت کاغذ راس
المال صد روپیہ ۹۷ ۱/۲ روپیہ باشد بائع را
(۹۷ ۱/۲ - ۱/۴) وصول می شود و مشتری (۹۷ ۱/۲ + ۱/۴)
ادا می کند لہذا دلال را ۱/۲ فیصد وصول
می شود +
۲۳۹- اگر قیمت کاغذ راس المال صد روپیہ


۳۶۱

از ۱۰۰ روپیه زیاده تر باشد چنین گویند که
راس المال زیاده یا بیش شده است یعنی اگر
کاغذ ۱۰۰ روپیه به ۱۰۲ روپیه فروخته شود در
اصطلاح میگویند که راس المال ۲ روپیه زیاده
شده است و همچنین اگر قیمت کاغذ ۱۰۰
روپیه ۹۸ روپیه شود در اصطلاح می گویند
که راس المال ۲ روپیه کم شده است و اگر
قیمت کاغذ ۱۰۰ روپیه همان ۱۰۰ روپیه باشد
می گویند که راس المال برابر است *
تنبیه - باید دانست که مفهوم "۳ فیصد"
با " ۳ فیصد راس المال " این است که سود
کاغذ ۱۰۰ روپیه ۳ روپیه است *
و نیز در حل سوالات راس المال تا وقتیکه
ذکر دلال نباشد حساب دلالی نمی شود *
مثال ۱ - معلوم کنید که کاغذ ۱۵۰۰ روپیه از
راس المال ۳ فیصد از قرار نرخ ۱/۲ ، ۹۷ به
چند روپیه خریده می توانیم دلالی ۱/۸ فیصد
است ؟
قیمت راس المال ۱۰۰ روپیه = (۱/۲ ۹۷ + ۱/۸) روپیه = ۹۸ روپیه


۳۶۲

روپیه
: قیمت راس المال ۱۵۰۰ روپیه = ۹۸ × ۱۵ روپیه = ۱۴۷۰
مثال ۲ - معلوم کنید که چه قدر راس المال به
نرخ ۱/۲ ۹۷ (با دلالی) به ۳۹۰ روپیه خریده
میتوانیم ؟
به ۱/۲ ۹۷ روپیه کاغذ ۱۰۰ روپیه خریده میشود
" ۱ روپیه " ۱۰۰/۱/۲ ۹۷ " "
: : ۳۹۰ روپیه " ۱۰۰/۱/۲ ۹۷ × ۳۹۰ روپیه
یعنی کاغذ ۱۰۰ × ۳۹۰ × ۲ / ۱۹۵ روپیه
یعنی کاغذ ۴۰۰ روپیه خریده خواهد شد
تنبیه - ظاهر است که در امثله فوق با شرح
سود هیچ تعلق نداریم :
امثله نمبر ۱۶۱

(۱) قیمت کاغذ ۲۰۰۰ روپیه راس المال ۴
فیصد را به نرخ ۹۵ معلوم کنید :
(۲) قیمت ۲۵۰۰ پونڈ راس المال ۳ فیصد را
معلوم کنید نرخ راس المال ۳ فیصد کم
شده است و دلالی ۱/۸ فیصد است :
(۳) معلوم کنید که از فروختن کاغذ ۴۵۰۰ روپیه


۳۶۳

چه قدر وصول می شود ؟ (نرخ راس المال
۱۲ روپیه زیاده است و دلالی ۱/۸ فی صد
است ) *
(۴) معلوم کنید که نرخ راس المال ۳ فیصد
چه قدر میباشد وقتیکه کاغذ ۸۰۰ روپیه
را به ۷۵۰ خریده میتوانیم و دلالی ۱/۸
فیصد میباشد *
(۵) چون از فروش کاغذ ۱۶۰۰ روپیه ۱۷۰۰ روپیه
وصول شود نرخ راس المال را دریافت
کنید – (دلالی ۱/۸ فیصد است)
معلوم کنید که چه قدر کاغذ راس المال را
به مبلغ ذیل خریده میتوانیم ؟
(۶) به ۱۳۵۰ روپیه چون نرخ راس المال ۴
فیصد ۱۰ روپیه کم باشد ؟
(۷) به ۸ آنه – ۵۰۶۲ روپیه چون نرخ راس المال
۵ فیصد ۱۲ ۳/۴ روپیه زیاده باشد (دلالی ۱/۸
فی صد) *
(۸) به ۱۸ شلنگ – ۲۹۰ پوند چون نرخ راس المال ۹۲ ۳/۴
روپیه (دلالی ۲ شلنگ ۶ پنس فیصد) باشد *


۳۶۴
(۹) یک شخص در خریدن راس المال ۴ فیصد که نرخ آن ۵/۸ ۹۳ است ۳۷۵۰ روپیه صرف میکند و باز آن را به نرخ ۵/۸ ۹۵ می فروشد پس معلوم کنید که او را چه قدر نفع حاصل میشود ؟ دلالی حسب معمول است +
(۱۰) یک شخص کاغذ ۱۰۰۰ پوند راس المال را به نرخ ۵/۸ ۸۸ می خرد و به نرخ ۵/۸ ۹۶ می فروشد پس معلوم کنید که در تجارت مذکور برای او چه قدر نقصان عاید میشود (دلالی ۱/۴ فیصد است) +
(۱۱) یک شخص راس المال ۵ فیصد روس را به نرخ ۷۲ می خرد و چون نرخ آن ۵/۸ ۷۵ میشود آن را می فروشد و در آن صورت بقدر ۶۵ پوند نفع او می شود پس معلوم کنید که در ابتدا چه قدر رقم را صرف کرده بود ؟
(۱۲) یک شخص ۴۸۰۰ پوند کاغذ راس المال دارد اگر آن را به نرخ ۳/۴ ۸۷ می فروشد و حاصل


۳۶۵

آن را در راس المال ۴ ۱/۲ فیصد که نرخ
آن ۸۱ است شامل کند پس معلوم کنید
که چه قدر از راس المال دوم نزد او
خواهد بود ؟
(۱۳) یک شخص ۵۳۳۰ پوند راس المال ۳ فیصد
را به نرخ ۹۱ خرید و چون نرخ آن
۱ ۳/۴ فیصد زیاده شد آن را فروخت و
قیمت فروش را در راس المال دیگری که
نرخ آن ۱۰۲ ۱/۲ بود صرف کرد پس معلوم
کنید که از راس المال آخرین چه قدر
کاغذ نزد او موجود است ؟
مثال ۳ - معلوم کنید که نفع سالانه ۳۷۲۵
روپیه راس المال ۴ ۱/۲ فیصد چه قدر میباشد؟
نفع سالانه ۱۰۰ روپیه راس المال = ۴ ۱/۲ روپیه
" " ۱ " " = ۹ / ۱۰۰ × ۲ روپیه
" " ۳۷۲۵ " " = ۹ × ۳۷۲۵ / ۱۰۰ × ۲ روپیه
= ۱۶۷ ۵/۸ روپیه
تنبیه - فی الواقع سوال فوق از قسم سودیست
که در آن راس المال زر اصل می باشد +


۳۶۶

مثال ۴ ـ اگر ۲۰۴۲ روپیه ۸ آنه در راس المال
۴ فیصد صرف کرده شود و نرخ آن ۱۰۲
باشد پس معلوم کنید که نفع سالانه زر
صرف شده چه قدر میباشد ؟ دولالی ۱/۸
است ) :
قیمت خرید راس المال ۱۰۰ روپیه = ۱/۲ ۱۰۲ روپیه
:. نفع ۱۰۲۱/۲ 〃 = ۴ روپیه
:. 〃 ۱ 〃 = ۴×۸ / ۸۱۷ روپیه
:. 〃 ۲۰۴۲۱/۲ روپیه = ۴×۸×۴۰۸۵ / ۲×۸۱۷ روپیه
= ۸۰ روپیه
مثال ۵ - شخصی ۸۰۰۰ روپیه راس المال ۴
فیصد را که نرخ آن ۵/۸ ۹۸ است به
یک راس المال ۶ فیصد که نرخ آن
۵/۲۴ ۱۳۱ است تبدیل می کند پس معلوم
کنید که در نفع سالانه او چه تبدیل واقع
میشود ؟ (دلالی حسب معمول است) :
نفع راس المال ۴ فیصد = ۸۰۰۰ روپیه × ۴ / ۱۰۰ = ۳۲۰ روپیه
و قیمت فروش راس المال ۴ فیصد = ۸۰۰۰ روپیه × ۵/۸ ۹۸ / ۱۰۰
نفع ۱/۲۴ ۱۳۱ روپیه که در راس المال ۶ فیصد شامل شده است = ۶ روپیه


۳۶۷

نفع روپیه که در راس المال ۶ فیصد شامل شده است = ۶/۴/۱۳ روپیه
= ۹۸/۴ * ۸۰۰۰ / ۱۰۰ روپیه = ۹۸/۴ * ۸۰۰۰ / ۱۳۱/۴ * ۱۰۰
= ۳۶۰ روپیه
زیادت نفع = ۳۶۰ روپیه - ۳۲۰ روپیه = ۴۰ روپیه
مثال ۶ - معلوم کنید که یک شخص چه قدر
روپیه در راس المال ۴/۱۲ فیصد که نرخ آن
۹۳/۴ فیصد است صرف کنید که آمدنی سالانه
او ۶۰۰ روپیه باشد ؟
مقدار روپیه که برای آمدنی ۴/۱۲ روپیه صرف کرده میشود = ۹۳/۴ روپیه
= " " " ۱ " " = ۹۳/۴ / ۴/۱۲ روپیه
= " " " ۶۰۰ " " = ۶۰۰ * ۹۳/۴ / ۴/۱۲ روپیه
= ۱۲۶۰۰ روپیه
مثال ۷ - اگر ۳۹۰۰ روپیه در راس المال ۴
فیصد صرف شود آمدنی سالانه ۱۶۰ روپیه می
باشد پس معلوم کنید که نرخ راس المال مذکور
چه قدر است ؟
قیمت آن راس المال که از آن ۱۶۰ روپیه وصول میشود = ۳۹۰۰ روپیه
= " " ۱ " " = ۳۹۰۰ / ۱۶۰ روپیه


۳۶۸
قیمت آن راس المال که از ان ۴ روپیه وصول میشود = ۳۹۰۰ x ۴ / ۱۶ روپیه
= ۹۷ ۱/۲ روپیه
امثله ۱۶۲
(۱) در شش ماه آمدنی ۳۵۰۰ روپیه راس المال
۴ فیصد چه قدر میشود ؟
(۲) معلوم کنید که آمدنی سالانه ۳۷۲۵۰ روپیه
راس المال ۴ ۱/۲ فیصد بعد ادای محصول
آمدنی بحساب فی روپیه ۴ پائی چه قدر
می باشد ؟
(۳) چه قدر راس المال ۳ ۳/۴ فیصد خریده شود
که در سه ماه ۴۷۵ پوند نفع حاصل شود؟
(۴) اگر نرخ راس المال ۴ ۱/۲ فیصد ۹۸ ۳/۴ باشد
پس معلوم کنید که اگر ۵۹۱۰ روپیه در
راس المال مذکور صرف شود آمدنی سالانه
چه قدر خواهد بود ؟ (دلالی ۱/۸ فیصد) :
(۵) یک شخص ۲۵۹۳۵ پوند را در راس المال
۳ فیصد که نرخ آن ۹۰ است صرف میکند
و اگر آمدنی سال اول در راس المال مذکور به


۳۶۹

نرخ ۹۱ صرف کرده شود و آمدنی سال
دوم هم به نرخ ۹۵ در همان راس المال
صرف شود پس معلوم کنید که آمدنی
سال سوم چه قدر خواهد بود ؟
(۶) اگر ۱۶۴۲۰ روپیه در راس المال ۵ فیصد
که نرخ آن ۱۰۲ ۱/۲ است صرف شود
پس معلوم کنید که آمدنی آن بعد از
ادای محصول بقدر فی روپیه ۵ پائی
چه قدر می باشد ؟ دولائی ۱/۸ فیصد) :
(۷) اگر ۲۴۰۰ روپیه در راس المال ۴ ۱/۲
فیصد به نرخ ۹۶ صرف کرده شود
و بعد از وصول آمدنی شش ماهه
راس المال مذکور به نرخ ۹۴ فروخته
شود پس معلوم کنید که نفع تجارت
مذکور چه قدر میباشد ؟
(۸) یک شخص حصص بنک بنگال را به
شرح ۱۱۳ خرید و بعد از حصول آمدنی
شش ماهه به شرح سالے ۱۲ فیصد
حصص مذکور را به نرخ ۱۱۷ ۱/۲ فروخت


۳۷۰

و از تجارت فوق ۲/۸ - ۲/۸ ۴ برای او نفع حاصل شد پس معلوم کنید که شخص مذکور چند حصه خریده بود ؟
(۹) اگر شخصی ۱۸۸۱۰ روپیه در راس المال ۴ فیصد به نرخ ۱/۲ ۱۰۴ صرف کند پس معلوم کنید که راس المال مذکور بعد از وصول آمدنی شش ماهه بچه نرخ فروخته شود که بقدر ۴۵۰ روپیه نفع آن باشد
(۱۰) یک شخص ۱۱۰۰۰ پوند راس المال ۴ فیصد را که نرخ آن ۹۲ است به راس المال ۵ فیصد که نرخ آن ۱۱۰ است تبدیل میکند پس معلوم کنید که در آمدنی او چه قدر تبدیل واقع خواهد شد ؟
(۱۱) اگر ۴۰۰۰ روپیه راس المال ۳ فیصد که نرخ آن ۹۰ است به راس المال ۱/۲ ۳ فیصد به نرخ ۹۶ تبدیل کرده شود پس معلوم کنید که از راس المال آخرین چه قدر کاغذ حاصل میشود و در آمدنی چه قدر تبدیل واقع میشود ؟


۳۷۱
(۱۲) یک شخص ۵۸۰۰ روپیه را در راس المال
۵ فیصد به نرخ برابر صرف کرد و بعد
از وصول آمدنی شش ماهه آن را به
نرخ ۲/۱ روپیه زیاده فروخت و باز
قیمت فروش و آمدنی را در راس المال
۴ فیصد به نرخ ۴/۳ ۹۵ صرف کرد پس
معلوم کنید که از تجارت مذکور در آمدنی
او چه قدر تبدیل واقع شد ؟
(۱۳) یک شخص ۱۴۵۰۰ روپیه را در راس المال
۳/۱ ۳ فیصد به نرخ ۲/۱ ۷ صرف کرده و
چون نرخ آن به ۶۸ رسید آن را
فروخت و حاصل را در راس المال
۴ فیصد به نرخ ۵/۴ ۷ صرف کرد پس
معلوم کنید که در آمدنی او چه قدر فرق
واقع شد ؟
(۱۴) از یک راس المال ۴ فیصد ۴۸۰ روپیه
آمدنی سالانه میباشد و از قیمت فروش آن
به نرخ ۲/۱ ۹۵ راس المال دیگری که ۵
فیصد است به نرخ ۹/۱ ۱۱۹ خرید شده است


۳۷۲

پس دریافت کنید که فرق آمدنی چه قدر
میباشد (دلالی ۱/۸ فیصد) *
(۱۵) دریافت کنید که چه قدر روپیه در
راس المال ۳ فیصد به نرخ ۱/۴ ۹۱ صرف
شود که آمدنی سالانه یک هزار پوند باشد
(دلالی ۱/۸) *
(۱۶) معلوم کنید که چه قدر مبلغ در راس المال
۴ فیصد به نرخ ۳/۴ ۹۳ صرف کرده شود
که بعد از ادای محصول آمدنی به شرح
فی روپیه ۴ پائی آمدنی سالانه ۹۴۰ روپیه
باشد ؟
(۱۷) معلوم کنید که چه قدر راس المال ۴ فیصد
به نرخ برابر فروخته شود که اگر قیمت فروش
در راس المال ۴ فیصد به نرخ ۱/۲ ۱۱۴
صرف کنیم آمدنی سالانه ۲۵۲ روپیه باشد؟
(دلالی ۱/۸ فیصد) *
(۱۸) اگر ۳۷۵۰ روپیه در راس المال ۴ فیصد
صرف کرده شود و آمدنی سالانه ۱۶۰ روپیه
باشد نرخ آن را معلوم کنید *


۳۷۳

(۱۹) اگر ۷۸۰۰ روپیه در راس المال ۱/۴ ۴ فیصد
صرف کرده شود و آمدنی سالانه ۲۷۰ روپیه
باشد نرخ آن را دریافت کنید (دلالی
۱/۲ فیصد) :
(۲۰) یک شخص ۱۵۷۰ پوند را در راس المال
۴ فیصد صرف میکند و بعد از ادای محصول
آمدنی بشرح ا شلنگ فی پوند آمدنی او ۷۶ پوند می
باشد پس معلوم کنید که نرخ راس المال
مذکور چه قدر است ؟ (دلالی ۱/۸ فیصد) :
مثال ۸ - اگر نرخ راس المال ۴ فیصد ۹۷ ۱/۲
باشد پس معلوم کنید که از زر صرف شده
فیصد کدام شرح سود حاصل میشود ؟
(دلالی ۱/۸ فیصد) :
سود ۸۰ روپیه که صرف شده است = ۴ روپیه
" ۲۰ " " " " = ۱ "
" ۱۰۰ " " " " = ۵ "
: شرح سود زر صرف شده ۵ فیصد می باشد :
مثال ۹ ـ معلوم کنید که شخصی به کدام نرخ
راس المال ۱/۴ ۴ فیصد را بخرد که در زر


۳۷۴

صرف شده ۵ فیصد سود حاصل شود ؟
۵ روپیه = سود ۱۰۰ روپیه
∴ ۱ 〃 = 〃 ۲۰ 〃
∴ ۴ ۱/۲ 〃 = 〃 ۹۰ 〃
∴ نرخ راس المال ۹۰ است
مثال ۱۰ - از دو رقم راس المال ذیل کدام
یک بهتر است ۴ فیصد به نرخ ۹۵ یا
۴ ۱/۲ فیصد به نرخ ۱۰۵ ؟
در صورت اول سود ۹۵ روپیه زر صرف شده = ۴ روپیه
∴ 〃 〃 〃 ۱ 〃 〃 = ۴/۹۵ روپیه
در صورت دوم سود ۱۰۵ 〃 = ۹/۲ روپیه
∴ 〃 〃 〃 ۱ 〃 〃 = ۹/۲۱۰ روپیه
پس ۹/۲۱۰ نسبت به ۴/۹۵ زیاده تر است لهذا راس المال
دوم بهتر است
مثال ۱۱ - اگر یک رقم در راس المال ۴
فیصد به نرخ ۹۸ صرف کرده شود مقدار
آمدنی ۴۲ روپیه کم تر میباشد نسبت بآنکه
رقم مذکور در راس المال ۵ فیصد به نرخ
۱۱۲ صرف کرده شود پس معلوم کنید که


۲۷۵
رقم مذکور چه قدر است ؟
در صورت اول مقدار آمدنی یکروپیه = ۴/۹۸ روپیه
و در صورت دوم // // = ۵/۱۱۲ روپیه
∴ فرق آمدنی یکروپیه = ۵/۱۱۲ - ۴/۹۸ = ۳/۷x۱۱۲ روپیه
پس ۳/۷x۱۱۲ روپیه فرق آمدنی یکروپیه می باشد
∴ ۱ روپیه فرق آمدنی ۷x۱۱۲/۳ روپیه می باشد
∴ ۴۲ روپیه فرق آمدنی ۴۲x۷x۱۱۲/۳ روپیه می باشد
یعنی ۱۰۹۷۶ روپیه //
لهذا رقم مطلوب ۱۰۹۷۶ روپیه است
امثله نمبر ۱۶۳
در صورت های ذیل از زر صرف شده
کدام شرح سود حاصل میشود :-
(۱) راس المال ۴ فیصد به نرخ ۹۰ ÷
(۲) راس المال ۳ فیصد به نرخ ۷۰ (دلالی
۱/۸ فیصد ) ÷
(۳) یک شخص ۸۰۰ پونڈ راس المال ۳ فیصد
را به نرخ ۸۵ می خرد و ۵۰۰ پونڈ دیگر
از راس المال مذکور را به نرخ ۹۷ می خرد


۳۷۶
پس معلوم کنید که شرح سود زر صرف شده بعد از ادای محصول آمدنی بقدر ۷ پنس فی پونڈ چه قدر میباشد ؟
(۴) اگر یک راس المال که قیمت هر حصه آن ۷۵ روپیه باشد به نرخ ۸۵ خریده شود و آمدنی سالانه آن ۴ فیصد باشد و محصول آمدنی آن ۴ پائی فی روپیه پس معلوم کنید که کدام شرح سود از زر صرف شده حاصل می شود ؟
(۵) معلوم کنید بکدام نرخ شخصی راس المال ۴ فیصد را بخرد که از زر صرف شده آمدنی سالانه ۵ ۱/۲ فیصد باشد +
(۶) اگر از زر صرف شده ۶ فیصد نفع حاصل شود پس معلوم کنید که نرخ راس المال ۴ ۱/۲ فیصد چیست ؟ (دلالی ۱/۸ فیصد) +
(۷) نرخ راس المال ۴ فیصد ۱۸۸ است پس معلوم کنید که نرخ راس المال ۴ ۱/۲ فیصد چه قدر باشد که از راس المال مذکور همان شرح سود حاصل شود ؟


۳۷۷

(۸) شخصی زر خود را در راس المال ۴ فیصد
صرف میکند و بعد از ادای محصول آمدنی
بقدر ۶ پائی فی روپیه برای او از زر صرف
شده بقدر ۱/۴ ۴ فیصد سود حاصل می شود
پس معلوم کنید که نرخ راس المال مذکور
چیت ؟
(۹) اگر از زر صرف شده یک راس المال که
به نرخ ۴ فیصد کم خریده شده است بقدر
۱/۲ ۶ فیصد سود حاصل شود پس معلوم کنید
که اگر نرخ آن ۲۸ فیصد زیاده شود از زر
صرف شده کدام شرح سود حاصل خواهد شد؟
(۱۰) ازین دو راس المال کدام یک بهتر است
۴ فیصد به نرخ ۸۲ یا ۵ فیصد به نرخ
۱۰۲ ؟
(۱۱) ازین دو راس المال کدام یک بهتر است
۱/۲ ۳ فیصد به نرخ ۱/۲ ۸۲ یا ۴ فیصد به
نرخ ۱/۲ ۸۲ یا ۴ فیصد به نرخ ۱/۲ ۱۰۰
(دلالی ۱/۸ فیصد) :
(۱۲) فرق نفع فیصد دو راس المال ذیل را معلوم


٣٧٨

کنید (١) ۴ فیصد به نرخ ٨٨ (٢) ۴١/٢ فیصد
به نرخ ٩٠ *
(١٣) اگر یک رقم در راس المال ۴١/٢ فیصد به
نرخ ٩۶ صرف کرده شود نفع سالانه ١٠
روپیه زیاده تر میباشد نسبت به آنکه رقم
مذکور در راس المال ۴ فیصد به نرخ ٨٨
صرف کرده شود پس معلوم کنید که رقم
مذکور چه قدر است ؟
(١۴) اگر یک رقم در راس المال ٣ فیصد به نرخ
٧۵ صرف کرده شود نفع سالانه پیسه شلنگ پوند
۵ ـ ١٢ ـ ۵
کمتری باشد نسبت به آنکه رقم مذکور در ٣١/٢
فیصد به نرخ ٨۴ صرف کرده شود پس
معلوم کنید که رقم مذکور چه قدر است ؟

امثله متفرقه نمبر ١۶۴

(١) یک شخص زر خود را در راس المال ۴
فیصد به نرخ ٩۵ صرف می کند و چون
نرخ آن به ٩٠ میرسد یک مقدار دیگر از
راس المال مذکور می خرد پس معلوم کنید که


۳۷۹
نفع فیصد از راس المال دوم چه قدر زیاده میشود ؟
(۲) یک شخص ۱۶۶۰۰ روپیه را در راس المال ۳ فیصد به نرخ ۸۳ صرف میکند و چون نرخ آن ۷ فیصد نسبت به سابق زیاده تر میشود تمام آن را به یک راس المال دیگر به نرخ ۱/۲ ۶ تبدیل میکند پس اگر آمدنی او ۵۰ روپیه زیاده شود شرح سود راس المال دوم را معلوم کنید :
(۳) از دو رقم راس المال ذیل کدام یک بهتر است :- (۱) رقم ۱۲۵۶ پوند در راس المال ۱/۲ ۳ فیصد به نرخ ۸۷ یا (۲) در راس المال دیگر به نرخ ۸۹ که نفع آن از زر صرف شده ۳/۴ ۳ فیصد است :
(۴) یک شخص ۳۲۰۰ پوند را در راس المال ۳ فیصد صرف میکند و آن را به نرخ ۳/۴ ۹۹ فروخته قیمت فروش را در خرید حصص راس المال دیگر که هر حصه آن ۷۵ پوند است و سود آن ۵ فیصد) به نرخ


۳۸۰

۵۶ صرف میکند پس معلوم کنید که در آمدنی
او چه قدر تبدیل واقع میشود ؟
(۵) یک شخص ۵۰۰۰ روپیه راس المال ۳ فیصده
دارد و آنرا فروخته قیمت فروش را در
راس المال ۳ ۱/۲ فیصد به نرخ ۷۳ ۱/۲ صرف
میکند و در صورت دوم آمدنی او ۵ روپیه
زیاده می شود پس معلوم کنید که نرخ
راس المال ۳ فیصد چیست ؟
(۶) از فروش ۱۵۰۰ پوند راس المال ۴ فیصد
به نرخ ۹۵ و از صرف کردن قیمت فروش
آن در راس المال دیگری آمدنی سالانه بقدر
۱۵ پوند زیاده می شود پس اگر شرح سود
راس المال دوم ۸ فیصد باشد نرخ آن را
معلوم کنید :
(۷) کدام رقم در راس المال ۳ فیصد به نرخ
۹۰ صرف کرده شود که در ۲۳ ۱/۲ سال به
حساب سود مفرد کل نیز آن ۳۲۱۰ پوند
شود بشرط این که نرخ راس المال در میعاد
مذکور تبدیل نیابد ؟


۳۸۱

و اگر نرخ راس مذکور به ۹۶ برسد پس
معلوم کنید که چند سال قبل از میعاد
معین رقم مذکور حاصل میشود ؟
(۸) آمدنی یک شخص در ملک هند از مبلغ معینی
۴ فیصد میباشد هرگاه وی به انگلستان
برود و زر خود را در راس المال ۳
فیصد به نرخ ۹۴۳/۴ صرف کند آمدنی او
۲۴۰۰ پوند فی سال میشود پس معلوم کنید
که آمدنی او در هند چه قدر بود ؟
(۱ پوند = ۱۵ روپیه کله دار ) +
(۹) چه قدر راس المال ۳ فیصد به نرخ ۸۷۱/۲ فروخته
شود که قیمت نقد ۱۵/۱۶-۱۴۶۵ که به شرع ۳۳/۴ فیصد
بعد از ۱۰ ماه واجب الادا است ادا شود ؟
(۱۰) نرخ راس المال انگلستان ۱۱۹ است و نرخ راس
المال هند ۹۳۱/۲ پس معلوم کنید که چون
نرخ راس المال هند ۷۱/۲ شود نرخ راس المال
انگلستان چه قدر خواهد شد ؟
(۱۱) اگر ۱/۱۲ حصه زر صرف شده و بعد از ادای
محصول آمدنی بقدر ۴ پائی فی روپیه) بطور


۳۸۲

سود سالانه حاصل شود پس معلوم کنید که
نرخ سالانه راس المال ۴ فیصد چیست ؟
(۱۲) شخصی مبلغ از ۲۲۸۰۰ روپیه را در
راس المال ۱/۲ ۴ فیصد به نرخ ۱/۲ ۹۷ و رقم
باقیمانده را در راس المال ۳ فیصد به نرخ
برابر صرف میکند پس اگر راس المال ۳
فیصد دو چند راس المال ۱/۲ ۴ فیصد باشد
معلوم کنید که از تجارت مذکور او را چه
قدر فایده حاصل خواهد شد ؟
(۱۳) یک شخص زیر خود را در راس المال ۳ فی
صد صرف میکند و آمدنی سالانه او ۸۶۴
پوند می باشد لاکن راس المال مذکور را
به نرخ ۹۰ فروخته و قیمت فروش را در
حصص ۵ فیصد صرف میکند و در این
صورت آمدنی او بقدر ۳۳۶ پوند زیاده
می شود پس معلوم کنید که نرخ حصص
مذکوره چیست ؟
(۱۴) معلوم کنید که کدام رقم در راس المال ۱/۲ ۳
فیصد به نرخ ۹۱ صرف کرده شود که بعد


۳۸۳

صرف ۴۰۰۰ پوند دیگر در راس المال ۳
فیصد به نرخ ۷۵ و ادای محصول آمدنی
بقدر ۷ پنس فی پوند ۵۴ شلنگ ۵ پوند نفع خالص
حاصل شود ؟
(۱۵) اگر یک شخص نصف زر خود را در ۳ فیصد
به نرخ ۹۰ و نصف دیگر را در ۴ فی صد
به نرخ برابر صرف کند و کل آمدنی او
۱۱۰۰ روپیه باشد پس معلوم کنید که مقدار
سرمایه او چه قدر است ؟
(۱۶) ۳۵۰۰ پوند را در راس المال ۳ فیصد
به نرخ ۷۸ ۱/۲ و در راس المال ۶ فیصد
به نرخ ۱۰۹ ۱/۴ صرف میکند و ب نصف
همان مقدار را در راس المال اول و نصف
را در راس المال دوم صرف می کند
پس معلوم کنید که (۱) در آمدنی ا و ب
چه قدر فرق است و (۲) شرح سود زر
صرف شده در هر دو صورت چیست ؟
(۱۷) نرخ راس المال ۴ فیصد ۹۵ است و نرخ
۴ ۱/۲ فیصد ۱۰۵ شخص راس المال ۲۰۰ روپیه


۳۸۴

را از هر دو راس المال مذکور می خرد و یک شخص دیگر ۲۰۰ روپیه را در هر راس المال صرف میکند پس شرح سود زر صرف شده را یک با دیگر مقابله کنید *
(۱۸) یک شخص از راس المال خود ۱۰ فیصد نفع سالانه حاصل میکند و محصول آمدنی بقدر ۴ پائی فی روپیه ادا میکند و سال دوم نفع او ۱۲ فیصد میباشد و محصول آمدنی آن بقدر ۵ پائی فی روپیه اگر در صورت دوم آمدنی او نسبت به صورت اول ۲۹۴ روپیه و ۵ آنه و ۴ پائی زیاده باشد پس معلوم کنید که کل راس المال او چه قدر است ؟
(۱۹) چو شرح نفع ۵ فیصد باشد قیمت ۲۰ حصه یک شرکت تاجرانه ۱۶۰۰ روپیه میباشد پس معلوم کنید که چون شرح نفع ۶ فیصد شود ۹۶۰ روپیه قیمت چند حصه خواهد بود ؟
(۲۰) شخصی ۲۸۰۰ روپیه را در راس ۴ فیصد به شرح ۹۰ و در راس المال ۴/۱ ۴ فیصد به شرح


۳۸۵
۹۵ صرف میکند چون کل آمدنی او ۱۳۰ روپیه باشد پس معلوم کنید که در هر راس المال چند روپیه صرف کرده است؟
(۲۱) یک شخص ۱۶۰۰ پوند در راس المال ۴ فیصد به نرخ ۸۰ و در راس المال ۱/۲ ۷ فیصد به شرح ۱۲۵ صرف میکند پس معلوم کنید که در راس المال چه قدر صرف کند که نفع زر صرف شده ۱/۲ ۵ فی صد حاصل شود ؟
(۲۲) یک شخص راس المال ۴ فیصد را به نرخ ۸۷ می فروشد و قیمت فروش را در راس المال ۵ فیصد به شرح ۹۶ صرف میکند و ملاحظه میکند که نفع سالانه او بقدر ۱۷ روپیه زیاده شده است پس معلوم کنید که وی چه قدر از راس المال ۴ فیصد را فروخته ؟
(۲۳) یک راس المال ۴ فیصد را به نرخ ۱/۲ ۹۵ به مدت ۶ ماه خریدیم و نفع ۶ ماه را گرفته به نرخ خرید آن را فروختیم پس معلوم کنید که نرخ سود سالانه زر صرف شده چه قدر بوده است (و ثانی حسب معمول است) +


٣٨٦

(٢۴) یک شخص ۲۵۵ روپیه را در راس المال
۴ فیصد به نرخ ۸۵ صرف می کند و
چون نرخ راس المال نسبت به سابق
۵ فیصد زیاده می شود یک حصه آنرا
می فروشد و حصه دیگر را وقتی می فروشد
که نرخ راس المال مذکور ۸ فیصد نسبت
به سابق کم شود و در خرید و فروخت مذکور
همه نقصان او ۱۱ روپیه میباشد پس معلوم
کنید که دفعه اول وی چه قدر راس المال
را فروخته بود ؟
(٢۵) راس المال ۵ فیصد به نرخ ۱۰۸ فروخته
شده و از قیمت فروش راس المال
۴ فیصد به نرخ ۱/۴ ۹۱ خریده شده است
و بعد از مدتی راس المال ۴ فیصد را به
نرخ ۱/۴ ۹۵ فروختیم و از قیمت فروش
همان راس المال اول را به نرخ ۱۰۹
خریدیم و کل نفع تجارت ۱۰۹ روپیه
حاصل شده است پس معلوم کنید که از
راس المال ۵ فیصد در ابتدا چه فروخته


۳۸۷

شده بود ؟
(۲۶) اگر نرخ راس المال ۳ فیصد ۹۵ باشد و
دولتی قرض ۵۰۰۰۰۰ پوند را بکار داشته
باشد که در عوض آن ۵۰۰۰۰۰ پوند راس المال
۳ فیصد و یک راس المال دیگر ۱۳/۴ فیصد را
بدهد پس معلوم کنید که تجار از راس المال
۱۳/۴ فیصد چه قدر را قبول کرده میتوانند ؟
(۲۷) یک جماعه تاجران نفع ۶ فیصد را تقسیم
کرده میتوانند مگر بعد از ادای سود
راس المال تفضیلی (که مقدار آن ۵۰
هزار پوند است) به شرح ۷۱/۲ فیصد
نفع حصه داران جماعه مذکوره صرف ۵
فیصد میباشد پس مقدار راس المال
معمولی را دریافت کنید *
(۲۸) یک شخص راس المال ۶ فیصد را می خرد
و بعد از مدت یکسال آمدنی و راس المال
را میگیرد پس معلوم کنید که شخص مذکور راس المال
مزبور را بچه نرخ بخرد که بوی نفع یا نقصان عاید
نگردد (شرح سود در بازار ۵ فیصد است) *


۳۸۹
تبادل نقود چند شهر مفروض (که آن را محاکمه
هم میگویند) دریافت کرده شود و در این
صورت لازم است که نرخ هر شهر معلوم
باشد +
اسم ۲ - معامله زر و روپیه در بین
ممالک مختلفه عموماً بواسطه هندوی های تبادل
ممالک غیر یعنی (هندوی های خارجه)
کرده می شود مثلاً می خواهیم که ۱۰۰ پوند
را از پشاور به سوداگر مقیم لندن ارسال
کنیم اگر ۱۰۰ پوند مذکور را بتوسط ڈاک
روانه کنیم محصول آن بسیار خواهد شد
لهذا عموماً مروج است که تجار از صراف
یا بنک هندوی خارجه صد پوند را می خرند
که به نرخ تبادل رائج الوقت واجب الادا باشد
پس این هندوی برای همان سوداگر لندن ارسال
می شود و او نزد شخصی که حواله هندوی بروی
میباشد رفته و به حکم هندوی وجه مذکور
را وصول میکند +
هندوی مذکور را برات هم می گویند +


۳۹۰

جدول ذیل نظام سکه‌های ممالک مختلفه را ظاهر می‌کند :-

فرانس
بلجیم } ۱ فرنیک = ۱۰۰ سن ٹائیم
سوئزرلینڈ

اطالیہ ۱ لائیزا = ۱۰۰ سن ٹس می
ہسپانیہ ۱ پیسٹیا = ۱۰۰ سن ٹی مو } ۹ ۲/۵ پنس = تقریباً یک روپیہ کابلی
یونان ۱ ڈریجمی = ۱۰۰ لپٹا
سرویا ۱ دینار = ۱۰۰ پارا
بلغاریہ ۱ لیوا = ۱۰۰ سٹوٹنک
رومانیا ۱ لے = ۱۰۰ بان

جرمانی ۱ مارک = ۱۰۰ فینیج = ۱۱ ۳/۴ پنس { تقریباً یک روپیہ و یک عباسی کابلی

اسٹریا ۱ فلارن یا گلڈن = ۱۰۰ کروزر = پنس شلنگ { تقریباً دو نیم روپیہ کابلی

ترکی ۱ طلای روم = ۱۰۰ پاپیٹر = پنس شلنگ
ہالینڈ ۱ فلارن = ۱۰۰ سینٹ = ۱۸ ۱/۴ پنس شلنگ
پرتگال ۱ ملریس = ۱۰۰ رمیس = ۱ ۸/۴ پنس شلنگ
۴ — ۶


۳۹۱

سوئیڈن }
ناروی } ۱ کراؤن = ۱۰۰ اور = ۱ — ۳/۴
ڈنمارن }
اضلاع متحده امریکه ۱ دالر = ۱۰۰ سنت = ۴ — ۴
روس ۱ روبل = ۱۰۰ کاپک = تقریباً ۲،۷۴ روپیه کابلی
چین ۱ ٹیل = ۱۰۰ کاندراین = ۳ روپیه انگریزی = تقریباً ۵ روپیه کیابسی
جاپان ۱ یین = ۱۰۰ سین = ۴ آنے ۳ پائی = تقریباً ۳ روپیه کابلی
ایران ۱ روپیه = ۱۰۰ دینار = ۱ روپیه کابلی
سکهٔ مروجهٔ معاملات تجارت در ممالک
روس و چین و جاپان و هندوستان و
افغانستان وغیره ضرب نقره میباشد و در ممالک
مذکوره (یعنی جرمنی و استریا وغیره) ضرب طلا
بنا برین تبادل سکه های نقره به سکه های
طلا بر نرخ نقره انحصار دارد و چند سال
است که قیمت نقره به مقابله قیمت طلاء
کم شده می رود بنا برین قیمت روپیه انگریزی
یا کابلی وغیره به مقابله پوند نیز کم شده میرود
مثلاً پیش ازین یک روپیه انگریزی مساوی
۲ شلنگ بود اکنون یکروپیه مساوی ۱ — ۴


۳۹۲

مگر حکومت انگلستان حکم کرده است که قیمت
روپیه انگلیسی دائماً ۱ شلنگ و ۴ پنس باشد
مثال ۱ - اگر قیمت طلای خالص ۱۵ چند نقره
خالص باشد پس تبادل حقیقی یک طلای
کابلی و روپیه انگلیسی را دریافت کنید -
وزن یک طلای کابل یک مثقال است
و اگر در آن یک نخود غش* باشد و وزن
یک روپیه انگریزی ۲٫۵ مثقال است
که در آن ۱۱/۱۲ حصه نقره خالص میباشد*
وزن یک طلا = یک مثقال
زر خالص در طلای کابل = ۲۳/۲۴ مثقال
وزن روپیه انگریزی = ۵/۲ مثقال
نقره خالص در روپیه انگریزی = ۱۱x۵/۱۲x۲ = ۵۵/۲۴ مثقال
یک مثقال طلای خالص = ۱۵ مثقال نقره خالص
۵۵/۲۴ مثقال نقره خالص = ۵۵/۱۵x۲۴ مثقال طلای خالص
= ۱۱/۷۲ مثقال طلای خالص
۱۱/۷۲ مثقال طلای خالص = یکروپیه انگریزی

* این چنین غش از ضروریات ضرب سکه جات است که در جمیع
ممالک دنیا جاری و ضروری است :


۳۹۳

∴ ٢٣/٢٤ مثقال طلای خالص = ٢٣/٢٤ × ٧٢/١١ = ٦٩/١١
= ٣/١١ ٦ روپیه انگریزی
مثال ٢ - تبادل حقیقی مابین یکروپیه انگریزی
و یک روپیه پخته کابلی معلوم کنید وزن
روپیه کابل ۲ مثقال است و در آن
٢٣/٢٤ حصه نقره خالص میباشد و وزن
روپیه انگریزی ۲/۵ مثقال است و در آن
١١/١٢ حصه نقره خالص می باشد -
نقره خالص در یکروپیه انگریزی = ٥/٢ × ١١/١٢ مثقال = ٥٥/٢٤ مثقال
و نقره خالص در یکروپیه کابلی مثلاً = ۲ × ٢٣/٢٤ مثقال = ٢٣/١٢ مثقال
∴ یکروپیه انگریزی = ٥٥ × ١٢ / ٢٤ × ٢٣ = ٥٥/٤٦ = ٩/٤٦ ١ روپیه کابلی
مثال ٣ - ۵۵۰ روپیه کابلی را به روپیه انگریزی
بحساب ۱ روپیه ۹ شاهی تبدیل کنید
یکروپیه انگریزی = یکروپیه و ٩ شاهی = ٢٩/٢٠ روپیه کابلی = ٢٩/٢٠ ١ روپیه
∴ ۵۵۰ روپیه کابلی = ٢٠ × ٥٥٠ / ٢٩ = ٢٩/١١٠٠٠ روپیه انگریزی
= ٩/٢٩ ٣٧٩ روپیه کله دار
مثال ۴ - تبادل رسمی را ما بین هندوستان و
انگلستان معلوم کنید در صورتیکه در نرخ
سکه هندوستان ۲۵ فیصد خساره باشد و


۳۹۴

یک روپیه هندوستان مساوی ۲ شلنگ می
باشد بشرطیکه هیچ خساره نه باشد -
قیمت یک روپیه انگریزی = ۲ شلنگ وقتیکه خساره نباشد
قیمت یک روپیه انگریزی = ۲ - ۱/۴ حصه ۲ شلنگ تا وقتیکه
خساره ۲۵ فیصد باشد = ۶ پنس - ۱ شلنگ
بنابرین تبادل رسمی فی روپیه انگریزی پنس ۱/۲ ۱ شلنگ
است -
مثال ۵ - اگر تبادل رسمی مابین پشاور و کابل
فی روپیه کله دار یک روپیه و ۹ شاهی باشد
و ما بین پشاور و لندن فی پونڈ ۱۵ روپیه
باشند پس معلوم کنید که مابین کابل و لندن
محاکمه تبادل چه قدر است ؟
یک روپیه انگریزی = شاهی ۱/۲ ۴ روپیه = ۱/۴ ۱ روپیه کابلی
و ۱۵ روپیه انگریزی = یک پونڈ = ۱۵ × ۵ / ۴ = ۷۵ / ۴ روپیه کابلی
یک روپیه کابلی = ۴ × ۲۰ / ۷۵ شلنگ = ۱۶ / ۱۵ شلنگ = ۱۶ × ۱۲ / ۱۵ پنس
= ۶۴ / ۵ = ۴/۵ ۱۲ پنس
محاکمه تبادل مطلوب = فی روپیه کابلی ۴/۵ ۱۲ پنس
است


۳۹۵

امثله نمبر ۱۶۵

(۱) ۳۷۸۱ روپیه کله دار را به شرح ۴۷ ۱/۲ روپیه فی ۱۰۰ روپیه بسکه کابل تبدیل کنید +
(۲) پنس ۱/۲ شلنگ ۳ پونڈ ۲۴۹ را به شرح فی پونڈ شلنگ ۱/۴ روپیه بسکه هندوستان تبدیل کنید +
(۳) قیمت پسٹول هسپانیه ۱۵ شلنگ است و قیمت ڈوکٹ اسٹریا پنس ۳/۴ شلنگ ۹ پس دریافت کنید که ۲۲۶ پسٹول = چند ڈوکٹ میباشد
(۴) یک نیپولین فرانش یعنی سکه ۲۰ فرینک = ۷۹ پونڈ میباشد پس معلوم کنید که قیمت ۱۳۳٫۴۱ فرینک بسکه انگریزی چه قدر خواهد بود ؟
(۵) یک هندوی که در کلکته بحساب پنس ۱/۴ شلنگ ۱ خریده شده است در نیویارک به شرح پنس ۱/۸ شلنگ ۴ فی ڈالر فروخته شد پس تبادل رسمی مابین کلکته و نیویارک را معلوم کنید +
(۶) اگر ۳ پونڈ = ۲۰ تھیلر و ۲۵ تھیلر = ۹۳ فرینک و ۲۷ فرینک = ۵ سکوڑی و ۶۲ سکوڑی = ۱۳۵ گلڈن باشد پس معلوم کنید که ۱۱ پونڈ


۳۹۶

مساوی چند گلڈ‌ن خواهد بود ؟
(۷) محاکمه تبادل مابین کابل و واینا در یک
فلارن به روپیه کابلی معلوم کنید در
صورتیکه -
تبادل رسمی مابین کابل و پشاور ۷ روپیه کابلی = ۴ روپیه کله‌دار
" " پشاور و لنڈ‌ن ۳ روپیه کله‌دار = ۵ شلنگ
" " لنڈ‌ن و پیرس یک پونڈ = ۲۵ فرنیک
" " پیرس و برلن ۵ فرنیک = ۴ مارک
" " برلن و واینا ۲ مارک = افلارن باشد
(۸) اگر یک تھیلر مساوی ۴۰ کروزر ۱۰ سلبر گروسن
نیم گلڈ‌ن باشد و نیز اگر ۳۰ سلبر گروسن
مساوی یک تھیلر و ۶۰ کروزر مساوی
یک گلڈ‌ن باشد پس معلوم کنید که چند
گلڈ‌ن مساوی ۸ تھیلر خواهد بود ؟
(۹) اگر شرح تبادل یک روپیه کله‌دار در انگلیشه
۱/۲ پنی - ۱ شلنگ باشد و شرح تبادل یک پونڈ
در هندوستان ۴/۲ - ۳/۱ ۱۵ باشد پس معلوم
کنید که ۹۶۰ روپیه به قرار دو تبادل مذکور
چه قدر نقصان عاید میشود ؟


۳۹۷
(۱۰) شخصی میخواهد که ۲۴۰ دالر را از کلکته به نیویارک روانه کند و تبادل رسمی حسب ذیل است :- یک دالر = ۱۳ - ۳ پ و یکروپیه = پنس شلنگ و ۲۵ شلنگ = ۶ دالر پس معلوم کنید که ۲۴۰ دالر مذکور از کدام راه به نیویارک فرستاده شود که فایده او باشد (یعنی از راه لندن یا اصل نیویارک):
(۱۱) یک سوداگر لندن مقروض یک سوداگر ماسکو است و رقم قرض ۱۵۰۰۰ روبل است و تبادل مابین ماسکو و لندن فی روبل ۵۰ پنس و مابین ماسکو و امستردام فی روبل ۹۱ فلارن و مابین امستردام و لندن فی پوند پنس شلنگ فلارن است پس معلوم کنید که سوداگر لندن را برای ادای قرض کدام راه نافع تر است در راه اصل ماسکو یا راه امستردام) و تفاوت نفع را نیز معلوم کنید ؟
(۱۲) یک من هندوستان = ۸۲ پوند بازار میباشد و یکروپیه کله دار = ۲ شلنگ


۳۹۸

است اگر قیمت یک من گندم ۳ روپیه
باشد پس معلوم کنید که قیمت ہنڈرڈ ویٹ
بسکه انگلستان چه قدر خواهد بود ؟
(١٣) تبادل ۳۸۰ دالر را بسکه انگلیش تبدیل
سکه انگلستان به نرخ ۵ فیصد کم فروخته
میشود و به نرخ برابر ۱ دالر = ۴ - ۵
(١۴) ۶۶۰ روپیه کابلی را به روپیه انگریزی بحساب
شاهی فی روپیه کله دار تبدیل کنید (نرخ
روپیه کله دار ۱۰ فیصد بیش یا زیاده است) *
(۱۵) اگر تبادل سکه هندوستان و سکه انگلستان در
وقتیکه محاکمه تبادل فی روپیه ۱ - آ به
نقصان ۱۵ فیصد باشد پس معلوم کنید که
تبادل رسمی بدون نقصان چگونه خواهد شد ؟
(۱۶) یک تاجر کابلی اراده دارد که ۶۷۵۰۰ روپیه
کابلی را به ماسکو روانه کند اگر روپیه کابل
مساوی ۳۷۵ روبل باشد و هندوی روس
به نفع ۱۴ فیصد فروخته شود پس معلوم
کنید که هندوی چند روبل را تاجر کابلی
روانه کند ؟


۳۹۹
(۱۷) به یک بنک ہندوستان ۵۱۰۰۰ روپیه برای
ہندوی لنڈن داده شده است و تبادل
رسمی فی روپیه ۱ شلنگ ۱۰۴ پنس است
و از رقمی که در لنڈن واجب الادا میباشد
بنک لنڈن ۲ فیصد میگیرد پس معلوم کنید
که وصول کننده را در لنڈن چه قدر
وصول خواهد شد ؟
(۱۸) یک تاجر کابل مقروض تاجر ماسکو است
و رقم قرض ۴۸۰ روبل است که از راه
ہندوستان ادا کردنی است تاجر مذکور
رقم قرض را به دلال می دهد و تبادل
کابل و پشاور فی روپیه کله دار یک روپیه و
۹ شاہی است و تبادل پشاور و ماسکو
فی روبل ۱۳۰- روپیه است مگر دلال مذکور
ارسال رقم مزبور را چند روز معطل می
کند و در این اثنا نرخ تبادل فی روپیه
کله دار یکروپیه و ۲ شاهی و فی روبل - ۱۳۰ روپیه
میشود پس معلوم کنید که از تجارت فوق
برای خود دلال چه قدر نفع یا نقصان میرسد ؟


٣٠٠

(١٩) تبادل رسمی کلکته و لندن بمیعاد ٣ ماه فی
روپیه کله دار ١ - ٤/١ پنس شلنگ است اگر شرح سود
٥ فیصد باشد تبادل رسمی موجوده را دریافت
کنید *
(٢٠) تبادل حقیقی طلای کابل را که وزن آن
یک مثقال است و ٢٣/٢٤ حصه زر خالص
دارد با طلای بخارا که وزن آن ١ - ٤/١ مثقال
است و ٨٤/٩٦ حصه زر خالص دارد بنمائید *
(٢١) تبادل حقیقی نیپولین و یکروپیه کله دار را
معلوم کنید در صورتیکه قیمت زر خالص
١٥ چند قیمت نقره خالص باشند - از
١٦١٤٧ - ٢/١ گرین طلای مسکوک که ١٠/١١ آن
طلای خالص است ١٥٥ سکه نیپولین ساخته
می شود و وزن یک روپیه کله دار ١٨٠
گرین است که در آن ١١/١٢ حصه نقره خالص
می باشد *
(٢٢) اگر قیمت یک پوند نقره مسکوک انگلستان که
در آن ٣٧/٤٠ حصه نقره خالص می باشد
٦٦ شلنگ باشد و وزن روپیه ریاست


۴۰۱

حیدرآباد که ۳۰/۳۱ حصه نقره خالص دارد ۷
پینی ویٹ و ۱۷ گرین باشد پس معلوم
کنید که قیمت روپیه حیدرآباد چه قدر
است ؟
(۲۳) در طلای یک مملکت یک حصه نقره و
۱۱ حصه زر است و در طلای مملکت دیگر
یک حصه نقره و ۲۳ حصه زر و بعد از
وزن سکه هردو مملکت معلوم شد که وزن
۵۹ سکه طلای مملکت اول مساوی وزن ۱۲۳
سکه طلای مملکت دوم است و قیمت
حقیقی نقره ۱/۱۶ حصه قیمت حقیقی زر است
پس معلوم کنید که مابین دو مملکت مذکور
تبادل حقیقی چه قدر است ؟
نظام عشری
۲۴۲ - نظام عشری اوزان و پیمانه ها وغیره
ابتداء در مملکت فرانس ایجاد شده است و در
این زمان تقریباً در همه ممالک یورپ مروج است
و در کتب علوم ریاضیه اکثریه استعمال می یابد و


در نظام مذکور
(۱) احد طول یک میتر است و
(۲) احد ساحت یک ایر است ( = ۱۰۰ مربع میتر) و
(۳) احد جسامت یک سیتر است ( = ۱ مکعب میتر) و
(۴) احد مساحت مظروف یک لتر است
= (مکعب عشر میتر) و
(۵) احد وزن یک گرام است = وزن آن مقدار
آب مقطر که کثافت آن بدرجه غایت باشد
و یک مکعب ۱/۱۰۰ حصه میتر را پر کرده
بتواند - جدول اوزان و پیمانه های نظام عشری
بقرار اصول عام ساخته شده است :-
الفاظ وصل یونانی الفاظ وصل لاطینی
ڈیکا یعنی ۱۰ چند ڈیسی یعنی ۱/۱۰ حصه
ہیکٹو یعنی ۱۰۰ چند سینٹی یعنی ۱/۱۰۰ حصه
کیلو یعنی ۱۰۰۰ چند ملی یعنی ۱/۱۰۰۰ حصه
میریا یعنی ۱۰۰۰۰ چند
بنابرین
یک ڈیکا میتر = ۱۰ میتر
۱ ہیکٹو = ۱۰۰ ایر


۴۰۳
۱ کیلو لیٹر = ۱۰۰۰ لیٹر
۱ مریا میٹر = ۱۰۰۰۰ میٹر
۱ ڈیسی گرام = ۱/۱۰ حصه گرام
۱ سینٹی میٹر = ۱/۱۰۰ حصه میٹر
۱ ملی لٹر = ۱/۱۰۰۰ حصه لیٹر
تنبیہ - یک ایڑ مساوی یک مربع ڈیکا میٹر
می باشد و یک لیٹر مساوی یک مکعب ڈیسی میٹر
می باشد و یک گرام وزن آن مقدار آب مقطر
است که به غائت کثافت در یک مکعب
سینٹی میٹر می گنجد *
فایده - ۱ میٹر = ۳۹،۳۷ اینچ انگریزی یعنی تقریباً ۱/۱۰،۱ گز انگریزی
۱ کلو میٹر = ۵ فرلانگ و ۱ ائیر تقریباً = ۱۰۷۶۴۳ مربع فٹ
۱ ہیکٹر تقریباً = ۲ ۱/۲ ایکڑ
۱ لیٹر تقریباً = ۰۳۵، مکعب فٹ تقریباً = ۱ ۳/۴ پانٹ
۱ گرام تقریباً ۱۵،۴۳۲ گرین و ۱ کلو گرام تقریباً = ۲ ۱/۲ پونڈ
بازار است *
سکه های فرانس
۱۰ سن ٹائیم = ۱ ڈیسی می


۴۰۴
۱۰ ڈیسی می = ۱ فرینک
در مملکت فرانس حساب معاملات دائماً به
فرینک و سن ٹائیم میشود فرینک یک سکه
نقره است که در آن ۹ حصه نقره و یک حصه
مس میباشد و وزن آن ۵ گرام است و
تقریباً مساوی ۱۹/۲ پنس می باشد و نپولین یک
سکه طلا است که مساوی ۲۰ فرینک می باشد :
۴۴۳ - این نظام عشری سکه ها و اوزان
و پیمانه ها و غیر ازین سبب خیلی مفید است
که هر مقدار مرکب اوزان به سهولت تمام
بدون عمل ضرب و تقسیم به مقدار مفرد تبدیل
می یابد و لهذا بر جای پیمانه های مرکب پیمانه
های مفرد باسانی استعمال می تواند شد :
مثال ۱ - ۷ ہیکٹومیٹر و ۴ ڈیکامیٹر و
۲ میٹر = ۷۴۲ میٹر :
مثال ۲ - ۳۲۵ سینٹی لٹر = ۳ لٹر و ۲ ڈیسی لیٹر
و ۵ سینٹی لیٹر :
+


۴۰۵
۲۴۴ - بیجک (خرید نامه) و
طریق نوشتن محاسبات وغیره
(۱) - نمونه خرید نامه یا بیجک
کابل - ۲۳ جمادی الثانی ۱۳۳۶ھ
بر ذمه عالیجاه مرزا انور بیگ
خرید از دکان نور علی و ہاشم علی تجار مقیم شور بازار شہر کابل
۸ گز فلالین فی گز ۴ روپیه ۲ شاہی
پیسہ _ شاہی _ روپیہ
۳۴ - - -
۱۰ گز صحن فی گز ۱/۲ شاہی
۶ - ۳ -
۲ زوج دستکش فی زوج ۲ ۱/۲ روپیه
۵ - - -
۴۴ - ۷ -
(۲) نمونه ترقیم حساب
کابل ۲۳ جمادی الثانی ۱۳۲۶ھ
بر ذمه عالیجاه مرزا انور بیگ
خرید از دکان نور علی و ہاشم علی تجار مقیم شور بازار شہر کابل
۱۳ - محرم الحرام ۱۳۲۶ھ
اسباب بذریعه خرید نامه
پیسہ - شاہی - روپیہ
۲۱ - ماہ صفر 〃
〃 〃 〃
۳ - ۷ - ۳
۱۲ - ربیع الاول 〃
〃 〃 〃
۹ - - -
۲۱ - ماہ جمادی الثانی 〃
〃 〃 〃
- - - ۲
۲۸ - ۹ - ۳


۴۰۶

(۳) نمونه حساب مفصل
کابل - مورخه ۲۳ جمادی الثانی ۱۳۲۶ هـ
بر ذمه عالیجاه مرزا انور بیگ
خرید از دکان نور علی و ہاشم علی تجار مقیم شور بازار شہر کابل

۲۳ محرم الحرام | ۸ گز فلالین فی گز ۱ روپیہ ۴ شاہی | پیسه | شاہی | روپیه
| ۱۰ ۸
" " | ۱۰ گز ململ فی گز ۷ شاہی ۲ پیسه | | ۲ ۶
" " | ۲ زوج دستکش فی زوج دونیم روپیه | | | ۵
۷ صفر | ۳ زوج جراب فی زوج ۳ روپیه | | | ۹
۱۳ صفر | ۱۳ گز صحن فی گز ۸ شاہی ۲ پیسه | ۳ ۳ ۹
۱۵ ربیع الاول | قالین ۲۰ گز فی گز سه نیم روپیه | | | ۷۰
" " | ۴ زوج جراب فی زوج ۱ روپیه | | | ۴
| | ۴ ۱ | ۱۳ ۱۱۱

خرید نامه و بیجک و غیره را کاغذ حساب
ہم می گویند . :

۲۴۵ - سوالات متعلق
متعلقه علم حساب

مثال ۱ - شخصی اراده دارد که چند سیب را بر


۴۰۷
۳ نفر تقسیم کند و ا را نصف تعداد مذکور
و دو دانه دیگر میدهد و ب را ۱/۳ باقیمانده
و ۴ دانه دیگر و ج را ۱/۴ باقیمانده و ۶
دانه دیگر و هیچ باقی نمی ماند پس معلوم کنید
که اول نزد او چند سیب بود -
چون او ۱/۴ تعداد سیب را به ج داد نزد
او ۶ دانه باقی ماند بنابراین این شش (۱ - ۱/۴)
یعنی ۳/۴ آن تعداد است که قبل از دادن
ج نزد او موجود بود لهذا قبل از دادن حصه
ج نزد او ۸ سیب موجود بود و قبل از این
که ب را ۴ دانه سیب بدهد نزد او (۸ + ۴)
دانه موجود بود لاکن این ۱۲ آن تعداد است
که بعد از دادن ۱/۳ به ب نزد او باقی مانده
بود یعنی این دوازده (۱ - ۱/۳) حصه آن تعداد
است که قبل از دادن به ب نزد او موجود
بود یعنی قبل از دادن به ب نزد او ۱۲ × ۳/۲
یا ۱۸ دانه بود پس قبل ازین که به ا ۲ دانه
داد نزد او (۱۸ + ۲) یا ۲۰ سیب بود لهذا معلوم
شد که تعداد همه سیب ها ۴۰ بوده است :


۴۰۸

مثال ۲ - قیمت خوراک یک خاندان در
وقتیکه نرخ برنج فی روپیه ۱۲ پاو
باشد ۸۰ روپیه میشود و چون نرخ برنج
فی روپیه ۱۵ پاو باشد ۷۷ روپیه میشود
پس معلوم کنید که اگر نرخ برنج فی روپیه
۱۸ پاو باشد قیمت خوراک خاندان مذکور
چه قدر خواهد بود ؟
قیمت یک پاو برنج در صورت فوق
۱/۱۲ روپیه و ۱/۱۵ روپیه و ۱/۱۸ روپیه و در صورت
اول قیمت یک پاو بقدر (۱/۱۲ - ۱/۱۵) یعنی
۱/۶۰ روپیه کم میشود و در صورت دوم قیمت
یک پاو بقدر (۱/۱۵ - ۱/۱۸) یعنی ۱/۹۰ روپیه کم
میشود پس اگر فرق قیمت یک پاو برنج ۱/۶۰
روپیه باشد کل فرق قیمت (۸۰ - ۷۷) روپیه
یعنی ۳ روپیه می شود لہٰذا چون فرق قیمت یک
پاو برنج ۱/۹۰ روپیه می شود کل فرق قیمت
۳ × ۶۰ / ۳۶ یعنی ۵ روپیه خواهد بود
∴ قیمت مطلوب = (۸۰ - ۵) روپیه
= ۷۵ روپیه


۴۰۶
بطرز دیگر
وقتیکه فرق قیمت یک پاؤ برنج ۱/۶ روپیه باشد
پس کل فرق قیمت ۳ روپیه خواهد بود
.·. مقدار برنج که برای یک خاندان در مدت
یک ماه کفایت میکند = ۳ ÷ ۱/۶۰ = ۱۸۰ پاؤ
و قیمت ۱۸۰ پاؤ فی روپیه ۱۲ پاؤ = ۱۵ روپیه
.·. اخراجات دیگر خاندان مذکور = (۸۰ - ۱۵)
= ۶۵ روپیه
و نیز قیمت ۱۸۰ پاؤ فی روپیه ۱۸ پاؤ = ۱۰ روپیه
.·. کل اخراجات خاندان مذکور وقتیکه نرخ
فی روپیه ۱۸ پاؤ باشد = ۶۵ + ۱۰ = ۷۵ روپیه
مثال ۳ - شخصی بمدت ۳۶ روز مزدور گرفته
شده است باین شرایط که روزیکه کار کند
یک عباسی بوی داده می شود و روزیکه غیر
حاضر باشد یک سنار جریمه ادا کند و بعد
از میعاد مذکور او را ۸ روپیه داده شده
است پس معلوم کنید که چند روز غیر حاضر
بود ؟
اگر او هیچ غیر حاضر نمی شد اجرت او ۳۶


۴۱۰
عباسی یعنی ۱۲ روپیه می بود لهذا به سبب
غیر حاضری او (۱۲ × ۴/۱۲) = ۴ روپیه جریمه ادا
کرده است لیکن روزیکه او غیر حاضر میباشد
فی الحقیقت نقصان او (یکعباسی + یک سنار)
= ۶ شاهی می شود
∴ تعداد ایام غیر حاضری او = ۴ روپیه / ۶ شاهی = ۴۸ شاهی / ۶ شاهی = ۸
مثال ۴ - در وقت معین مسافتی را طی می کنم
اگر من فی ساعت ۴ میل بروم ۵ دقیقه بعد
از وقت معین میرسم و اگر فی ساعت ۵
میل بروم ۱۰ دقیقه قبل از وقت میرسم
پس معلوم کنید که مسافت مذکور چه قدر
است ؟
اگر رفتار فی ساعت ۴ میل باشد پس نسبت
به آنکه رفتار فی ساعت ۵ میل باشد به قدر
۱۵ دقیقه زیاده صرف میشود و همچنین اگر کل
مسافت یک میل باشد و برفتار اول طی کرده
شود ۳ دقیقه زیاده صرف میشود نسبت به آنکه
به رفتار دوم طی کرده شود
لهذا مسافت مطلوب = ۱۵/۳ یعنی ۵ میل


۴۱۱

مثال ۵ - یک رقم معین را بر چند طلبا تقسیم
می کنیم اگر بهر طالب العلم ۳ روپیه داده شود
۴ روپیه از رقم مذکور زیاده می ماند و اگر به
هر یک ۵ روپیه داده شود ۶ روپیه کم میشود
پس معلوم کنید که رقم مذکور چه قدر است ؟
اگر بر جای ۳ روپیه ۵ روپیه داده شود فی نفر
۲ روپیه در کل (۴+۶) یعنی ۱۰ روپیه زیاده
صرف میشود
:. تعداد طلبا = ۱۰/۲ = ۵ :. رقم مطلوب (۵×۳+۴)
= ۱۹ روپیه
مثال ۶ - قیمت یک خورد چای و ۴ خورد قند
۵ شاهی است اگر قیمت قند ۵۰ فیصد و
قیمت چای ۱۰ فیصد زیاده شود قیمت مقدار
مذکور ۶۱/۲ شاهی خواهد شد پس قیمت یک
خورد چای و یک خورد قند را دریافت
کنید -
اگر قیمت چای و قند هر دو بقدر ۵۰ فیصد زیاده
شود قیمت یک خورد چای و ۴ خورد قند ۷۱/۲
شاهی میشود لیکن قیمت چای صرف ۱۰ فیصد


۴۱۲

زیاده شده است : ۴۰ فیصد از قیمت یک
خورد چای = (۱/۲ شاہی - ۶/۴ شاہی) = ۱/۲ ۱ شاہی : قیمت
یک خورد چای = ۵/۴ × ۲۰/۱۰۰ = ۵/۴ ۱ شاہی = ۳/۴ ۳ شاہی
و قیمت ۴ خورد قند = (۵ شاہی - ۱/۲ ۳ شاہی) = ۱/۲ ۱ شاہی
: قیمت ۱ خورد قند = ۵/۴ × ۱/۴ = ۵/۱۶ شاہی
مثال ۷ - سه نفر یکجا باهم نان می خورند
شخص اول ۳ قرص نان دارد و شخص
دوم ۲ قرص مگر شخص سوم در عوض
حصه خود ۵ پیسه می دهد پس معلوم کنید
که شخص اول و دوم ۵ پیسه را مابین
خود بچه نسبت تقسیم خواهند کرد ؟
یک نفر ۵/۳ نان را خورده است : شخص
اول (۳ - ۵/۳) حصه نان و دوم (۲ - ۵/۳) حصه
نان را به شخص سوم داده است : ۵ پیسه
که از شخص سوم گرفته شده است به نسبت
(۳ - ۵/۳) و (۲ - ۵/۳) تقسیم می شود یعنی به نسبت
۴ : ۱ : حصه اول ۴ پیسه و حصه دوم یک
پیسه می باشد
مثال ۸ - مجموع عمر آ و ب ۴۵ سال است


۴۱۳
و ۵ سال قبل از این نسبت عمرشان ۴:۳
بود پس عمر ا و ب را دریافت کنید :-
۵ سال قبل ازین مجموع عمر ا و ب = ۳۵ سال بود
اگر ۳۵ سال به نسبت ۴:۳ تقسیم شود حصه سن شخص
اول ۱۵ و حصه شخص دوم ۲۰ میباشد
عمر ا = ۱۵+۵ = ۲۰ سال
و عمر ب = ۲۰+۵ = ۲۵ سال
مثال ۹- عمر ا دو چند عمر ب میباشد و نسبت
به عمر ج ۴ سال زیاده است و نیز مجموع عمر ا و ب
و ج ۷۱ سال است پس عمر ا و ب و ج را دریافت کنید
اگر عمر ج مساوی عمر ا می بود مجموع عمر ا و ب
و ج ۷۵ سال میشد اگر ۷۵ را به نسبت ۲
و ۱ و ۲ تقسیم کنیم حصه شخص اول ۳۰ و حصه
دوم ۱۵ و حصه سوم ۳۰ خواهد شد
عمر ا = ۳۰ سال و عمر ب = ۱۵ سال و عمر
ج = (۳۰-۴) = ۲۶ سال
مثال ۱۰- ا و ب به سرمایه مساوی تجارتی
شروع میکنند و بعد از یک سال نفع ا
۶۰۰ روپیه میشود لاکن ب ۱/۲ سرمایه خود را


۴۱۴

نقصان میکند لہذا سرمایۀ ا دو چند سرمایۀ
ب میشود پس معلوم کنید کہ ابتداء سرمایۀ
ا و ب چند روپیہ بودہ است ؟
( ۴/۶ من سرمایۀ ب ) × ۲ = سرمایۀ ا + ۶۰۰ روپیہ
( ۴/۶ من سرمایۀ ا ) × ۲ = "
∴ ۸/۶ من سرمایۀ ا = "
∴ ۴/۳ من سرمایۀ ا = سرمایۀ ا + ۶۰۰ روپیہ
∴ سرمایۀ ا + ۱/۳ من سرمایۀ ا = سرمایۀ ا + ۶۰۰ روپیہ
∴ ۱/۳ من سرمایۀ ا = ۶۰۰ روپیہ
∴ سرمایۀ ا = ۶۰۰ × ۳/۱ روپیہ = ۷۵۰ روپیہ
مثال ۱۱ - ۲۵۰ را بہ دو حصہ تقسیم کنید کہ
مجموع سہ چند حصۀ اول و ۵ چند حصۀ
دوم مساوی ۹۵۰ روپیہ باشد
سہ چند حصۀ اول + ۵ چند حصۀ دوم = ۹۵۰ - - - (۱)
و حصۀ اول + حصۀ دوم = ۲۵۰
∴ سہ چند حصۀ اول + ۳ چند حصۀ دوم = ۷۵۰ - - - - (۲)
∴ دو چند حصۀ دوم = ۲۰۰ { بعد از تفریق (۱) از (۲) }
∴ حصۀ دوم = ۱۰۰
و حصۀ اول = ۲۵۰ - ۱۰۰ = ۱۵۰


۴۱۵

مثال ۱۲- چند دانه سیب بحساب ۱۰ روپیه فیصد
خریده شده است پس بکدام نرخ فیصد فروخته
شود که مقدار نفع ۱۰۰ روپیه مساوی قیمت
فروش ۲۵۰ سیب باشد ؟
۱۰۰ روپیه = قیمت خرید ۱۰۰۰ سیب
:. (۱۰۰۰ - ۲۵۰) دانه سیب یعنی ۷۵۰ دانه فی ۱۰۰
روپیه فروخته شود
:. قیمت فروخت ۱۰۰ دانه سیب = ۱۰۰x۱۰۰/۷۵۰ روپیه
= ۴۰/۳ = ۱۳ ۱/۳ روپیه
مثال ۱۳ - دو مسافر در یک ریل سوار شده
به یک منزل میروند - متاع آنها ۶ من است
و کرایه آن بعد از وضع وزن معافی آنه۴ روپیه۳
و ۳ روپیه میشود اگر مالک همه متاع مذکور
یک نفر می بود کرایه آن انه۸ - روپیه۴ می شد پس
وزن معافی را دریافت کنید :-
(انه۴ - روپیه۳) + ۳ کرایه ۶ من منفی ۲ چند معافی
و انه۸ - روپیه۴ کرایه ۶ من منفی ۱ معافی
:. ۱۲ آنه کرایه وزن معافی
:. انه۴ - روپیه۳ + ۱۲انه یعنی ۹ روپیه = کرایه ۶ من


۴۱۶

؞ ۱۲ آنه کرایه ۱۲ × ۶ / ۹ × ۱۶ = ۱ / ۲ من
؞ وزن معافی = ۱ / ۲ من یعنی ۲۰ سیر
مثال ۱۴ - دو توپ از یک مقام به فرق ۶
دقیقه فیر میشود لاکن شخصی را که به سمت
توپ های مذکور حرکت می کند معلوم میشود
که آواز توپ ها به فرق ۵ دقیقه و ۵۱ ثانیه
بگوش او میرسد پس معلوم کنید که رفتار
شخص مذکور چه قدر است (رفتار آواز
فی ثانیه ۱۱۲۵ فٹ میباشد)
در ۵۱ - ۵ دقیقه یعنی ۳۵۱ ثانیه شخص مذکور آن قدر
مسافت را طی میکند که آواز در (۶ دقیقه - ۵ دقیقه
و ۵۱ ثانیه) یعنی ۹ ثانیه طی میکند لاکن در ۹
ثانیه آواز ۱۱۲۵ × ۹ فٹ طی میکند ؞ در ۳۵۱
ثانیه شخص مذکور ۱۱۲۵ × ۹ فٹ را طی میکند
؞ در یک ساعت شخص مذکور ۶۰ × ۶۰ × ۹ × ۱۱۲۵ / ۵۲۸۰ × ۳ × ۳۵۱
میل یعنی ۱۹۱ / ۲۸۶ ۱۹ میل را طی خواهد کرد -
مثال ۱۵ - ۴۹ روپیه بر ۱۵۰ نفر طفل به این
طریق تقسیم شده است که بهر دختر ۸ آنه و
بهر پسر ۴ آنه داده شده است پس معلوم


۴۱۷

کنید که تعداد پسران چند است ؟
اگر بهر طفل ۴ آنه داده شود کل آ - ۴۳ خرج خواهد
شد و در آن صورت حصه پسران کامل خواهد رسید
∴ رقم باقیمانده یعنی آ - ۱۱ صرف به دختران فی دختر
۴ آنه تقسیم می شود ∴ تعداد دختران ۴۱/۴ آنه = ۴۴
یعنی ۴۶ است و تعداد پسران = ۱۵۰ - ۴۶ = ۱۰۴
(سوال فوق به قاعده آمیزش اشیا نیز حل میشود)
چون ۴۹ روپیه بر ۱۵۰ طفل تقسیم شده است لہٰذا
هر طفل را بحساب اوسط ۳۹۲/۷۵ آنه میرسد و
بدین موجب سوال فوق را بالفاظ ذیل نوشته
می توانیم :-
«حصه یک پسر ۴ آنه وحصه یک دختر ۸ آنه است
پس بکدام نسبت پسران و دختران مذکورین را
جمع کنیم که حصه اوسط یک طفل ۳۹۲/۷۵ آنه باشد»
و به قرار قاعده آمیزش اشیا طریق عمل حسب ذیل
خواهد بود : -
پسران : دختران :: (۸ - ۳۹۲/۷۵) : (۳۹۲/۷۵ - ۴)
یعنی ۱۰۴ : ۴۶
لیکن کل تعدادِ اطفال ۱۵۰ است ∴ تعداد پسران


۴۱۸
۱۰۴ و تعداد دختران ۴۶ است
مثال ۱۶ - یک زمین بے محصول به قیمت ۲۰
چند حاصل سالانه خریده شده است پس
معلوم کنید که شرح سود زر صرف شده
چه قدر حاصل میشود ؟
اگر قیمت زمین ۲۰ روپیه باشد حاصل سالانه یک روپیه
خواهد بود لہذا اگر قیمت زمین ۱۰۰ روپیه باشد حاصل
سالانه ۵ روپیه میباشد : شرح سود سالانه ۵
فیصد است *
مثال ۱۷ - اگر ۳۶ راس گاو در مدت ۴ هفته
علف یک سبزه زار ۱۲ جریب را با علفیکه در
کشت مذکور در آن مدت میروید بخورد
و ۲۱ راس گاو علف همان سبزه زار را
در ۹ هفته با تمام رساند پس معلوم کنید
که سبزه زار مذکور برای چند راس گاو
در مدت ۱۸ هفته کفایت خواهد کرد (روئیدان
علف در مدت مذکور یکسان است)
پیداوار اصلی + پیداوار ۴ هفته کفایت میکند برای ۳۶ راس گاو در مدت ۴
"        "        "        "        "        ۱        "        "        "        ۱۴۴


۴۱۹

و نیز پیدا واراصلی + پیدا وار ۶ هفته کفایت میکند برای ۲۱ راس گاو در مدت ۶ هفته
۲۰ " " " ۱ " " " " " " ۱۹۹ "

بعد از تفریق سطر دوم از سطر چهارم
پیدا وار ۵ هفته کفایت میکند برای یکراس گاو در مدت ۵ هفته
" " " ۱ " " " ۹ "

" ۱۶ " " " ۱ " " " ۱۳۴ "
چون پیدا واراصلی + پیدا وار ۳ هفته " ۱ " " " ۱۳۴ "
پیدا وار اصلی = پیدا وار ۱۲ هفته

و پیدا وار یک هفته کفایت میکند برای یکراس گاو در مدت ۹ هفته
" " " " ۱/۹ " " " ۱۸ "

در " " ۳۰ هفته " " ۱۵ " " " ۱۸ "
پیدا واراصلی + پیدا وار ۳۰ هفته " " ۱۵ " " " ۱۸ "
جواب = ۱۵ راس گاو

امثله نمبر ۱۶۶

(۱) دکانداری چند دانه سیب را می فروشد ا
نصف تعداد سیب و یک دانه را میخرد
و ب نصف باقیمانده و یک دانه دیگر را
و ج نصف باقیمانده و یک دانه دیگر را


۴۲۰

و همچنین نصف باقیمانده و یک دانه دیگر را
و در آخر هیچ باقی نمی ماند پس معلوم کنید
که دکاندار مذکور چند دانه سیب داشت ؟
(۲) دزدی از قصر زید متاعی دزدیده گریخت
و یکی از خواجه سرایان در دروازه اول او
را گرفت و بعد از اخذ نصف مال مسروقه
و ۲۰ روپیه دیگر او را رها کرد بعد از آن
پهره دار دروازه دوم او را گرفته و ثلث
بقیه مال مسروقه و ۱۰ روپیه دیگر را از وی
اخذ نموده او را رها کرد بعد از آن کوتوال
شهر او را ماخوذ کرد و بعد از گرفتن ۴/۱ رقم باقی
مانده و ۶ روپیه دیگر او را رها کرد و
دزد بیچاره کل مال مسروقه را در رشوت
داده بخانه رسید پس معلوم کنید که او
چند روپیه دزدیده بود ؟
(۳) اخراجات یک خاندان وقتیکه نرخ برنج
فی روپیه ۸ پاؤ باشد فی ماه ۷۵ روپیه می
شود و چون نرخ برنج فی روپیه ۱۰ پاؤ
میشود اخراجات خاندان مذکور به ۷۲ روپیه


۴۲۱

میرسد پس معلوم کنید که اخراجات آن
خاندان وقتیکه نرخ برنج فی روپیه ۱۲ پاو
باشد چه قدر خواهد بود ؟
(۴) شخصی به مدت ۱۵ روز مزدور شده است
باین شرایط که روزیکه کار کند او را
۶ آنه داده خواهد شد و روزیکه غیرحاضر
گردد ۲ آنه از وی گرفته می شود بعد از
۱۵ روز صرف آنه ۴۴/ بوی داده شده است
پس معلوم کنید که ایام غیر حاضری او چند
است ؟
(۵) من یک مسافت را در وقت معین طی
میکنم اگر فی ساعت ۳ میل بروم ۱۰ دقیقه
بعد از همان وقت معین به منزل می رسم
و اگر فی ساعت ۴ میل بروم ۱/۲ ۷ دقیقه
قبل از وقت می رسم پس معلوم کنید که
مسافت مذکور چه قدر است ؟
(۶) یک رقم معین بر چند کودک تقسیم میشود
اگر هر کودک را ۲ روپیه داده شود ۴ روپیه
باقی میماند و اگر هر یک را ۳ روپیه داده


۴۲۲
شود ۳ روپیه کم میشود پس معلوم کنید که رقم
مذکور چه قدر است ؟
(۷) قیمت یک خورد چای و ۳ خورد قهوه ۵
روپیه است اگر قیمت قهوه ۳۳۱/۳ فیصد
و قیمت چای ۵۰ فیصد زیاده شود قیمت
مقدار مذکور چای و قهوه ۷ روپیه می شود
پس قیمت یک خورد چای و یک خورد قهوه
را معلوم کنید *
(۸) میخواهم که عدو معین را از سیب بخرم اگر
فی شاهی ۴۰ دانه بخرم ۵ شاهی کم میشود و
اگر فی شاهی ۵۰ دانه بخرم ۱۰ شاهی باقی
می ماند پس معلوم کنید که نزد من چند روپیه
بوده است ؟
(۹) قیمت ۳ خورد چای و ۴ خورد قند ۸ روپیه
می باشد اگر قیمت قند ۲۵ فیصد زیاده و
قیمت چای ۲۵ فیصد کم شود قیمت مقدار
مذکور چای و قند ۷ روپیه میشود پس نرخ
چای و قند را معلوم کنید *
(۱۰) سه نفر نان خود را یکجا میخورند و شخص


۴۲۳
اول ۳ قرص نان دارد و شخص دوم ۴
قرص و شخص سوم هیچ ندارد مگر برای شخص
اول و دوم ۷ پیسه میدهد پس معلوم کنید
که شخص اول و دوم ۷ پیسه را بچه نسبت
مابین خود تقسیم خواهند کرد ؟
(۱۱) دهقانی در افریقه ۷۰۰ جریب زمین دارد
و دهقان دیگر ۵۰۰ جریب اگر یک دهقان
دیگر نیز به افریقه آمده و این هر سه نفر در
دو کشت مذکور باین شرط شریک گردند
که اگر دهقان سوم ۱۲۰۰ روپیه به شخص
اول و دوم بدهد حصه هر یک همه آنها در
کشت مذکور متساوی خواهد بود پس معلوم
کنید که دهقان اول و دوم رقم ۱۲۰۰ روپیه
را بچه نسبت مابین خود تقسیم خواهند کرد؟
(۱۲) مجموع سن ا و ب و ج ۹۰ سال است
و ۱۰ سال قبل ازین نسبت سن شان
۵:۴:۳ بود پس سن ا و ب و ج را
دریافت کنید :
(۱۳) عمر ا دو چند عمر ب است و ا نسبت به


۴۴۴
ج ۵ سال کلان است و نیز مجموع عمر ا و
ب و ج ۴۵ سال است پس عمر هر یکی را
از آن ها دریافت کنید *
(۱۴) ۸۰ روپیه را بر ا و ب و ج باین طریق
تقسیم کنید که حصه ا سه چند حصه ب باشد
و حصه ب از حصه ج ۱۰ روپیه زیاده باشد*
(۱۵) ا و ب به سرمایه مساوی تجارتی را شروع
می کنند و بعد از انقضای یکسال نفع ا
۱۳۰ روپیه میباشد و ب ۱/۲ حصه سرمایه
خود را نقصان میکند لهذا سرمایه ا دو
چند سرمایه ب میشود پس معلوم کنید که
سرمایه آنها در آغاز تجارت مذکور چه قدر
بود ؟
(۱۶) ا و ب به سرمایه مساوی تجارتی را شروع
می کنند و بعد از اختتام یک میعاد معین
نفع ا بقدر ۱/۲ سرمایه او میباشد و ب
۲۰۰ روپیه نقصان میکند و سرمایه ب یک
ثلث سرمایه ا میگردد پس معلوم کنید که آنها
در آغاز تجارت چه قدر سرمایه داشتند ؟


۴۲۵

(۱۷) ۱۵۵ را به دو حصه تقسیم کنید به این طریق
که مجموع دو چند حصه اول و سه چند حصه
دوم مساوی ۳۷۰ باشد +
(۱۸) ۳۵۰ را بر دو حصه تقسیم کنید به این طریق
که مجموع سه چند حصه اول و ۱/۲ حصه دوم
مساوی ۲۵۰ باشد :
(۱۹) عدد معینی از سیب به نرخ ۵ روپیه فیصد
خریده شده است پس معلوم کنید که
فیصد بچه نرخ فروخته شود که مقدار
نفع ۱۰۰ روپیه مساوی قیمت فروخت ۴۰۰
دانه سیب باشد ؟
(۲۰) مقداری از قند فی سیر ۴ آنه خریده شده
است پس معلوم کنید که یک سیر آن به
چند فروخته شود که مقدار نفع ۱۰ روپیه مساوی
قیمت فروخت ۸ سیر باشد ؟
(۲۱) دو نفر مسافر در ریل سوار شده به یک منزل
میروند و همه متاع آنها ۸ من است که
کرایه آن را بعد از وضع وزن معافی ۸ روپیه
و ۴ روپیه ادا می کنند. و اگر همه متاع مذکور


۴۲۶

از یک مسافر می بود کرایہ آن بعد از وضع
وزن معافی ۱۴ روپیه میشد پس معلوم کنید
کہ وزن معافی چہ قدر است و وزن متاع
ہر مسافر چہ قدر ؟
(۲۲) دو توپ از یک مقام بہ فرق ۱۵ دقیقہ
فیر مے شود لاکن شخصی کہ بہ سمت مقابل
توپ ہای مذکور می رود آواز آنہا بہ فرق
۱۵ دقیقہ و ۳۰ ثانیہ بگوش او می رسد
اگر رفتار آواز فی ثانیہ ۱۱۲۵ فٹ باشد
پس معلوم کنید کہ رفتار شخص مذکور فی
ساعت چہ قدر است ؟
(۲۳) دو توپ از یک مقام بہ فرق ۲۸ دقیقہ
فیر میشود شخصی کہ بجانب توپ ہای مذکور
برفتار فی ساعت ۱۳۱/۲ میل می رود
آواز آنہا بہ فرق ۳۰- دقیقہ بگوش او
میرسد پس رفتار آواز را دریافت کنید *
(۲۴) دو توپ از یک مقام بہ فرق ۱۰ دقیقہ فیر
مے شود و یک ریل بہ رفتار فی ساعت
۳۰ میل بجانب توپ ہای مذکور حرکت میکند


۴۲۷

پس اگر رفتار آواز فی ثانیه ۱۱۳۶ فـط باشد
معلوم کنید که آواز توپ های مذکور بعد از
چند دقیقه بگوش ساکنان ریل خواهد رسید ؟
(۲۵) ۶۰ روپیه بر چند نفر کودک تقسیم شده است
که بهر دختر ۲ روپیه و بهر پسر یک روپیه
داده شده است پس معلوم کنید که تعداد
اطفال چند است ؟
(۲۶) ۳۵ دانه سیب و انار به ۲/۱۲ روپیه خریده
شد اگر قیمت یک سیب ۲ آنه و یک انار
۱/۲ آنه باشد پس معلوم کنید که تعداد انار
چند است ؟
(۲۷) حجم یک پاره مرکب سیم و زر ۶ مکعب انچ
است و وزن آن ۱۰۰ اونس اگر وزن یک
مکعب انچ زر ۲۰ اونس و یک مکعب انچ
سیم ۱۲ اونس باشد پس معلوم کنید که در
پاره مذکور زر چه قدر است ؟
(۲۸) ۱۹ گرین زر یا ۱۳ گرین نقره در آن قدر جای
می گنجد که یک گرین آب اگر وزن حلقه
مرکب از زر و نقره ۸۸ گرین باشند حلقه مذکور


۴۲۸

بر آن قدر جای احاطه کند که ۵ گرین آب
می کند پس معلوم کنید که در حلقه مذکور
چند گرین نقره می باشد ؟
(۲۹) یک دهقان گله گاو و گوسفند دارد که
قیمت یک گاو ۱۲ روپیه و قیمت یک
گوسفند ۲ روپیه است و نیز تعداد گله
گاو و گوسفند ۳۵ و مجموع قیمت آن ها
۱۹۱ روپیه است پس معلوم کنید که در
گله مذکور چند راس گاو و چند راس گوسفند
می باشد ؟
(۳۰) آمدنی شخصیکه تنخواه سالانه او از ۱۰۰ پوند کم
باشد فی پوند ۷ پنس محصول دارد آمدنی شخصیکه
تنخواه سالانه او از ۱۰۰ پوند زیاده باشد فی
پوند یک شلنگ محصول دارد و از اشخاصیکه
در آمدنی آنها از صد پوند کم یا بیش است کل
۱۸۷۵۰ پوند وصول شده است و مجموع
آمدنی آنها ۵۰۰۰۰۰ پوند می باشد پس معلوم
کنید که مقدار آمدنی کم از ۱۰۰ پوند چه
قدر می باشد ؟


۴۲۹

(۳۱) معلوم کنید که قیمت حاصل چند ساله یک قطعه زمین (که محصول ندارد) داده شود که بر زر صرف شده به قدر ۵ فیصد سود حاصل شود ؟
(۳۲) یک قطعه زمین (که محصول ندارد) به قیمت حاصل ۲۵ ساله یعنی ۴۰۰۰۰ روپیه خرید شده است و حصه چهارم قیمت خرید مذکور بشرح ۶ فیصد گرو است و خرچ جمع حاصل سالانه ۱۰۰ روپیه می باشد پس معلوم کنید که شرح سود بر زر صرف شده چه قدر است ؟
(۳۳) اگر ۱۰ راس گاو در مدت ۵ هفته علف مرغزار ۷ جریب را با روئیدگی میعاد مذکور خورده بتواند و همچنین ۱۱ راس گاو مرغزار مذکور را در مدت ۴ هفته باتمام برساند پس معلوم کنید که پیداوار چند هفته در مرغزار مذکور موجود است ؟
(۳۴) اگر ۲۰ راس گاو در مدت ۴ هفته علف مرغزار ۴ جریب را با روئیدگی ایام مذکور خورده بتواند و همچنین ۱۷ راس گاو


۴۳۰

مرغزار مذکور را در مدت ۱۰ هفته تمام
کند پس معلوم کنید که چند راس گاو علف
آن را در مدت ۵ هفته خواهد خورد ؟
(۳۵) در یک مرغزار ۵۲۵ سیر علف است
و روئیدگی آن یکسان می باشد اگر ۱۱ راس
گاو همه علف مرغزار مذکور را در ۴۸
روز بخورد و ۶ راس گاو در ۹۸ روز پس
معلوم کنید که یک گاو در یک روز چه
قدر علف را خواهد خورد ؟
(۳۶) اگر ۲۵ راس اسپ علف یک سبزه زار
۳۵ جریب را در مدت ۱۱ روز بخورد پس
معلوم کنید که ۲۰ راس اسپ علف یک
سبزه زار ۵۶ جریب را به چند روز خواهد
خورد (در ابتدا علف یک جریب سبزه زار
دوم دو چند مقدار علف یک جریب سبزه
زار اول است و روئیدگی علف در
حساب نمی آید) و نیز معلوم کنید که
روئیدگی علف هر دو سبزه زار مذکور بچه
نسبت باشد که جواب بالکل صحیح بر آید ؟


۴۳۱

(۳۷) آب یک چاه از چشمه می آید و چون در چاه
مذکور مقدار آب ۱۰۰۰۰ مکعب فٹ باشد
۷ نفر آب آن را در مدت ۲۰ روز خالی
کرده می توانند و چون مقدار آب ۱۵۰۰۰
مکعب فٹ باشد ۵ نفر در مدت ۵۰ روز
خالی می کنند پس معلوم کنید چند مکعب
فٹ آب از چشمهء مذکور در چاه می ریزد ؟
(۳۸) یک حوض سه آبریز ا و ب و ج دارد و
آبریز ا آن را پر میکند و آبریز ب و ج
که متساوی میباشد آن را خالی می کنند
اول ا را کشوده و چون یک حصه حوض
پر شود ب را نیز باز می کنیم و حوض مذکور
در ۳ ساعت خالی میشود و اگر ج را نیز باب بازمی
کردیم حوض مذکور در یک ساعت خالی می شد پس معلوم
کنید که آبریز ب را چند ساعت بعد از ا باز کرده بودیم ؟
(۳۹) یک حوض دو منفذ دارد که یکی از آنها
حوض را پر میکند و دیگر خالی اگر هر دو
منفذ یکجا باز کرده شود حوض مذکور در ۹
ساعت پر میگردد و اگر منفذ دوم که حوض


۴۳۲
را خالی میکند یک ساعت بعد از منفذ اول
باز کرده شود حوض مذکور به ۷ ساعت
پر میشود پس معلوم کنید که منفذ اول حوض
خالی را به چند ساعت پر خواهد کرد ؟
(۴۰) ظرفی را که آب از آن می ریزد به ۳۰
کاسه ۳ گیلن در ۵ ساعت پر کرده میتوانیم
و ۲۰ کاسه ۴ گیلن ظرف مذکور را در ۳
ساعت پر می کند پس معلوم کنید که حجم
ظرف مذکور چه قدر است و در چند
ساعت همه آب آن خود بخود خواهد ریخت؟
امثله متفرقه نمبر ۱۷
(۱) تلفظ ۱۰۰۳۰۲۰۰۷۲۰۰۲۱ چیست ؟
(۲) قیمت معلوم کنید : - ۴ ۷ ۶۶۶ - ۹۴۴۵
۸۷۶۱ - ۸۴۳ + ۲۰۱ -
(۳) ۱/۲ پنس - ۳/۴ شلنگ - ۵/۹ پوند را به فار دنگ تحویل کنید.
(۴) اجزای متباین ۵۱۴۲۵ را معلوم کنید :
(۵) ۱۸۵۷۷/۲۰۰۰۶ را مختصر کنید :
(۶) فرق و مجموع ۰۰۱، ۲۳ و ۴۱۴، ۰ را معلوم کنید؟


۲۳۳

(۷) قیمت ۵/۶ من پانی ۱/۲ـ۲ـ۱۲ روپیہ را معلوم کنید :-

(۸) رقوم ذیل را در الفاظ بنویسید ۱ - ۳۲۰۰۱۰۳۱۰۲ ÷
(۹) بزرگ ترین اعداد متباین را (۲،۱۲۵) + (۲۰، ۲۹) ۲
میباشد پس این عدد را معلوم کنید. ۰/۰
(۱۰) اگر از قیمت چهار کاغذیکہ بہ قرار ذیل خریده
شده باشد ۲۵ روپیہ ادا کرده شود باقی چہ
قدر خواهد ماند ؟
کاغذ اول پائی ۳/۴ـ۱/۲ـ۵ و دوم پائی ۱/۲ـ ۳/۴ـ ۳ روپیہ
و سوم پائی ۱/۲ـ ۱/۴ـ ۲ روپیہ و چهارم پائی ۳/۴ـ ۱۴ـ۴ روپیہ است
(۱۱) عاد اعظم ۲۳۷۹۱ و ۸۰۲۹ را معلوم کنید ÷
(۱۲) ۳ ۵۱/۱۳۰ را از ۱۶ ۵/۲۶ تفریق کنید ÷
(۱۳) ۰۳۸، را در ۴۲ ۰۰، ضرب کنید و ۳۲۱۷، ۰
را بر ۲۵، ۶، تقسیم کنید +
(۱۴) قیمت ۰۰۶۲۵، من یک روپیہ را معلوم کنید ÷

(۱۵) یک کروڑ و ۵ لک و ۳ ہزار و ۲۰ را از
۲ کروڑ و ۹ لک ۱۲ ہزار و چهار تفریق
کنید +


۴۳۴

(۱۶) ۷۶۵۳۸۹ را در ۶۴۱۶۴ ضرب کنید که
عمل در سه سطر باشد *
(۱۷) من به شهری می روم و ۴ - ۱ - ۹ با خود
دارم اگر من ۶ عدد چوب فی چوب ۳ - ۱
بخرم پس معلوم کنید که نزد من چه قدر
باقی می ماند *
(۱۸) ذو اضعاف اقل ۹۶۶۹ و ۱۶۱۱۵ را معلوم
کنید *
(۱۹) جمع کنید :- ۱۳/۱۷ و ۳۱/۴ و ۵۱/۱ و ۱۱/۲ *
(۲۰) رقوم ذیل را به اعشاریه ظاهر کنید :-
۳۶۱/۸۰۰ + ۶۰۰۸۴۹ - ۸۱۷/۳۱۲۵ + ۶۰۰۰۳ *
(۲۱) ۱/۲ من ۵/۱۱ من ۱۹ روپیه و ۶ شاهی را
بکسر ۴/۵ من ۱۳/۱۷ من ۲۸ روپیه و ۴ شاهی
بیاورید *
+
(۲۲) اجزای ضربی ۹۴۴ را معلوم کنید :-
(۲۳) ۲۸۷۶۵۹ را در ۸۵۶۷۲ در سه سطر ضرب
کنید :-
(۲۴) چند راس گاو را فی راس ۱/۲ - ۴ روپیه قیمت


۴۳۵

فروش ۸۷ راس اسپ فی راس ۱۱۵-۲ روپیه خریده
میتوانیم ؟
(۲۵) ۰۰۰۶۱۳۲ را در ۸۰،۰۳۲ ضرب کنید و
حاصل ضرب را بر ۰۰۳۲، تقسیم کنید :
(۲۶) مفرد کنید :- ۲/۶ - ۱/۱۸ +
۲/۶ + ۱/۳
(۲۷) (۸ : ۱/۱۲) من یک پیسه را به کسر اعشاریه
۴ روپیه بیاورید :
(۲۸) اگر قیمت یک روپیه ۱/۲-۲ شلنگ پنس باشد و قیمت یک
دالر ۴/۳-۴ شلنگ پنس معلوم کنید که اقل
تعداد روپیه چه قدر باشد که به آن یک مقدار
صحیح دالر خریده شود ؟
(۲۹) کدام عدد را در ۷۶ ضرب کنیم که حاصل ضرب
مساوی حاصل ضرب ۱۵۳ و ۳۸۰ باشد ؟
(۳۰) عاد اعظم ۳۴۵۶ و ۲۶۲۴۴ و ۴۹۲۲۵ را
معلوم کنید :
(۳۱) ۵/۷-۹-۳-۲-۱ خروار سیر چارک پاؤ را به پاؤ تحویل کنید :
(۳۲) مفرد کنید :- ۴/۷ x ۵/۸ : ۱/۲ ۱ من ۱/۲ ۱ :


۴۳۴

(۳۳) خورد ترین آن کسور را معلوم کنید که اگر با
۱/۲ - ۱/۳ من ۱/۵ - ۱/۳ جمع کرده شود حاصل
جمع عدد صحیح باشد *
(۳۴) ا ٠٠۲۵، حصه یک کار را کرده است و
ب ۰۸۵۵، حصه پس معلوم کنید که چه
قدر از کار مذکور باقی مانده ؟
(۳۵) قیمت ۳/۱۲۵ گز پارچه را که فی گز ۳/۷۵،
پوند است معلوم کنید *
(۳۶) کدام عدد همان ضعف ۳۵ است که ۳۴۵۶
ضعف ۹ میباشد ؟
(۳۷) اگر آمدنی شخص ۳۵۰۰ روپیه سالانه باشد و
او در یک سال ۵۰۷ روپیه پس انداز کند
پس معلوم کنید که خرچ اوسط او در یک
ماه چه قدر است ؟
(۳۸) مفرد کنید :- (۱/۲ - ۱/۳) من (۱/۸ - ۱/۶)
۱/۲ - ۱/۳ من ۱/۸ - ۱/۶
(۳۹) اگر مجموع ۲/۱/۲ و ۳/۱/۳ با حاصل ضرب ۲/۱/۲
و ۳/۱/۳ جمع کرده شود معلوم کنید که فرق این


۴۳۷

مجموع ثانی و ۲۸ چند خواهد بود ؟
(۴۰) ۳ ۱۷/۲۲ را بکسر اعشاریہ تحویل کنید :
(۴۱) ۲۷۸۹۹ را بکسر عام تحویل کنید :
(۴۲) قیمت ۳/۴ من پائی آنہ ۳۷۵+ ۳/۴ ، من
پائی ۳/۴ آنہ ۳/۴ را معلوم کنید :

(۴۳) خورد ترین آن اعداد را معلوم کنید کہ اگر از
۹۷۸۵۶ تفریق شود حاصل تفریق بر ۱۴۱
بدون باقی تقسیم شود :
(۴۴) ۳ ایکڑ و ۱ روڈ و ۲ پرچ را بہ مربع
فٹ تحویل کنید :
(۴۵) مقابلہ ۱/۲ و ۳/۴ و ۵/۷ را بکنید :
(۴۶) ۳/۴ ÷ ۳/۴ من ۱۲ را بر ۳/۴ من ۳/۴ ÷ ۱۲
تقسیم کنید :
(۴۷) جمع کنید :- ۳۰۷۲۵ + ۰۰۲ ۰ + ۲۷۲۵ ،
(۴۸) ۰۳ ، من ۳ روپیہ را بہ کسر اعشاریہ ۳/۴
من ۱۰۰ روپیہ بیاورید :
(۴۹) اقل تعداد ہفتہ را معلوم کنید کہ در آن
ہاف گنی بغیر کسر بہ شرح مزد ۷۰۵ شلنگ


۴۳۸
فی هفته حاصل میشود :
(۵۰) خورد ترین آن اعداد را معلوم کنید که اگر با ۳۰۳۲۱ جمع شود مجموع بر ۶۸۱ بدون باقی تقسیم شود :
(۵۱) یک کاغذ خرید پنس - شلنگ - پوند ۱/۲ - ۱ - ۴ بر ذمه چند شخص به حصص متساوی میباشد اگر سه نفر از آنها پنس - شلنگ - پوند ۳/۴ - ۱۳ - ۱ ادا کنند پس معلوم کنید که کاغذ مذکور بر ذمه چند شخص است :
(۵۲) مفرد کنید :- ۲/۱۴ ۲ × ۵/۶ ۶ ÷ ۱۳/۳۵ ۱ × ۲/۱۴ ۲ :
(۵۳) ۵۶۲۴ ، ۳۵۲ را بر ۵۰۴ ،... تقسیم کنید :
(۵۴) ۱/۴ ÷ ۱۴ / ۱ را بکسر اعشاریه ظاهر کنید :
(۵۵) ۵۴۳ ، من ۱/۴ شاهی - روپیه ۳ - ۱۹ را به پیسه تحویل کنید:
(۵۶) بزرگ ترین آن اعداد را معلوم کنید که اگر بذریعه آن دقیقه - ساعت ۳/۴ - ۲ و ثانیه - دقیقه - ساعت ۳۰ - ۲/۴ - ۱ ظاهر شود هردو مقدار مذکور به عدد صحیح نموده شود :
(۵۷) اگر عددی را در ۳۶ ضرب نموده و حاصل


۴۳۹

ضرب بر ۱۲ تقسیم کرده شود خارج قسمت ۳۷۴۱۸۱ میشود پس معلوم کنید که عدد مفروض چه قدر است ؟
(۵۸) ا و ب ۶/۷- ۳/۵ - ۱۲/۳ دارند مگر نزد ا ۶/۷ - ۳/۵ - ۱۲/۳ زیاده از ب می باشد پس معلوم کنید که نزد ب چه قدر است ؟
(۵۹) ۵۱۸۴ / ۱۹۰۰۸ را مختصر کنید *
(۶۰) ۱۹/۲۴ ۳ پول را به پول و گز و غیره تحویل کنید *
(۶۱) قریب ترین ۹/۸ ۸ و ۵/۱۱ ۷ کدام اعداد صحیح می باشد ؟
(۶۲) فرق حاصلضرب و خارج قسمت ۵/۳۱۲ و ۶۰۱۲۵ را معلوم کنید *
(۶۳) مفرو کنید :- (۳/۴ ۶ + ۲ - ۵/۶ ۶ - ۱) + ۳ / ۱ * (۲/۳ ۲ + ۷/۵) *
(۶۴) اگر در یک سوال تقسیم مقسوم علیهه ۷ چند باقی و خارج قسمت ۵ چند باقی باشد و مقدار باقی ۳۶۰ باشد پس معلوم کنید که


۴۴۰

مقسوم علیه چه قدر است ؟
(۶۵) ۳۸۴۰ ۳۰۰۰۰ گرین را به پوند صرفی تحویل
کنید +
(۶۶) خرج ۱۴۷۲۴ شی فی شی ۷/۱۴ - ۸/۱ شاهی روپیه معلوم
کنید :
(۶۷) ۱/۵ ۷ + ۶/۷ را در ۱/۳ ۲ - ۲۲/۵۴ ضرب کنید +
(۶۸) اگر مسافت ۶/۷ میل طی شود معلوم کنید
که مسافت مذکور کدام کسر ۱۵ میل می
باشد ؟
(۶۹) بر کدام عدد ۱۳/۱۶ ۱۵۵۰ را تقسیم کنیم که
خارج قسمت ۱/۴ ۴۵۹ باشد ؟
(۷۰) اگر یک میتر مساوی ۳۷ ، ۳۹ اینچ باشد
پس معلوم کنید که در ۳ میل چند میتر
می باشد ؟

(۷۱) اگر ۲۰۸۰۴۰۰ بر عددی تقسیم کرده شود
و خارج قسمت ۳۸۱ و باقی ۱۶۶۴ باشد
پس عدد مذکور را معلوم کنید ؟
(۷۲) ۶۷۵۰۱ اینچ را به پول تحویل کنید :


۳۴۱
(۷۳) اگر قیمت ۲ ۱/۲ خروار گندم ۹۶۴ - ۴ - ۳
باشد قیمت یک خروار چه قدر خواهد بود؟
(۷۴) مفرد کنید :- ۳ - ۴ ۱/۲ + ۲ ۳/۴ / ۳ × ۲ ۱/۲ - ۴ ۱/۲ ÷ ۲ ۱/۴ من ۱/۲ ۴ / ۱ ۱/۲ - ۱۱ ۶/۷ ÷
(۷۵) رقم ذیل را بر ۵ کودک مساوی تقسیم
کنید :- ۵/۶ من ۴ ۱/۴ - ۲ - ۴
(۷۶) ۷۰۲۹ را بر ۰۱۶۵، تقسیم کنید *
(۷۷) کدام کسر عشاریه ۶/۷ - ۳ از ۱۵ - ۴
تفریق شود که باقی ۲/۵ روپیه باشد +
(۷۸) اگر یک عدد را به نوبت بر ۵ و ۶ و ۷
تقسیم کنیم و باقی هر یک علی الترتیب
۲ و ۳ و ۴ باشد پس اگر عدد مذکور
را بر ۲۱۰ تقسیم کنیم باقی چه قدر خواهد بود؟
(۷۹) اگر قیمت یک من ۱/۲- ۹۴ باشد قیمت
۴/۵ ۳۱ من چه قدر خواهد بود؟
(۸۰) یکم جنوری ۱۸۹۳ روز یکشنبه بود پس
معلوم کنید که ۱۰ فروری ۱۸۹۷ کدام روز
خواهد بود؟


۴۴۴

(۸۱) مفرد کنید :- ۷۳/۴ ÷ ۲۵/۶ من ۸۱/۵
۸۴/۲۲ ۷۱/۲ ۱۲

(۸۲) اگر از ریسمانی که طول آن ۷ فت باشد
چند حصه به قدر ۱/۲ ۱ فت قطع کرده
شود پس معلوم کنید که باقی کدام حصه
کل ریسمان خواهد بود ؟

(۸۳) ۲۴۸۵نے ، + ۱۴۴ ، ۸۵ ، - ۱۴ ، ۲۸۵ ، را
به کسر عام تحویل کنید :

(۸۴) مفرد کنید :- ۱۵/۵۰ × ۲۵ ۳/۷ :
۱۰۲۵ ۱/۴

(۸۵) آن عدد را معلوم کنید که اگر ۳۵ دفعه
با ۲۵ جمع گردد مجموع ۲۵۵۴۰ باشد :
(۸۶) خرچ شخصی در مدت ۴ ماه مساوی حاصل
سه ماهه او است پس اگر در ۶ ماه
۲۵۰ پوند ۱۰ شلنگ حاصل کند معلوم کنید
که پس انداز او در مدت یک سال چه
قدر خواهد بود ؟

(۸۷) مفرد کنید :- (۱/۳ - ۲ ۱/۲) ÷ ۵/۶ من ۳/۴
( ۲ ۳/۴ ÷ ۱/۲ + ۱/۴ ) :


۴۳۴

(۸۸) معلوم کنید که در ۴۳/۴ میل چند گام آن
شخص میباشد که هر گام او ۳۲ انچ باشد؟
(۸۹) ۱۷۵۴۴۵ را بر ۰۰۰۶۲۵ تقسیم کنید *
(۹۰) معلوم کنید که در ۱۲۱۵۶۲۵ من یک
میل چند انچ است ؟
(۹۱) ۴۳۲ ، من یک ایکر را از ۲ ۱/۲ روڈ تفریق
کنید و حاصل را به مربع گز و به کسر اعشاریه
یک مربع گز تحویل کنید *

(۹۲) شخصی ۱۰۰ من برنج می خرد و در فروش ۶۰
من فی من ۳ روپیه آن قدر نقصان می
کند که در فروش باقیمانده فی من ۴ ۱/۲ روپیه
نفع میکند پس معلوم کنید که قیمت خرید
یک من چه قدر است ؟
(۹۳) بر کدام اعداد متبائن ۱۰۹ تقسیم کرده شود
که باقی ۴ باشد ؟
(۹۴) ۶۵۷۹/۶۵۱۰ + ۴۳۳۷/۴۴۱۰ + ۶۸۲۱/۶۹۳۰ را جمع کنید *
(۹۵) ۱۰۵۳ را از ۱۴۵۷۸ چند دفعه تفریق کرده
می توانیم و باقی چه قدر می ماند ؟


۴۴۴

(۹۶) ۲۳۶ من ۲/۷ - ۶/۱۱ + ۵/۱۴ من ۱۰ آنه را به کسر اعشاریه ۳/۸ - ۶/۷ بیاورید +
(۹۷) مفرد کنید :- (۲/۶۹ - ۳/۲) × ۱۴/۷۷ / ۰۰۰۵×۰۰۰۳ +
(۹۸) سه ساعت به فرق ۱/۲ و ۱/۸ و ۲/۷۶ ثانیه صدا می کنند و یک روز یک جا صدا کرده اند پس معلوم کنید که باز کدام وقت یک جا صدا خواهند کرد ؟
(۹۹) بعد از عمل تقسیم رقمی باقی ۹۷ و خارج قسمت ۵۲۱ می باشد و مقسوم علیه نسبت به مجموع هر دو به قدر ۹ زیاده است پس معلوم کنید که مقسوم علیه مذکور چه قدر است ؟
(۱۰۰) ۲ قطعه پارچه را که طول آنها متساوی است به قیمت ۳ روپیه - ۱۱ شاهی - ۵ روپیه و ۴ روپیه - ۲ شاهی خریده میتوانیم اگر قیمت قطعه اول فی گز ۲/۹ - ۳ شاهی باشد پس معلوم کنید که قیمت قطعه دوم فی گز چه قدر خواهد بود ؟
(۱۰۱) ۱/۲ من ۲/۳ من ۵/۶ من ۴۲ را به مجموع ۱/۲ ۲ و ۴/۹ تقسیم کنید +


۴۴۵

(۱۰۲) مختصر کنید :- ۱/۲ [۲- ۱/۲ {۲- ۱/۲ (۲- ۱/۲) }]
(۱۰۳) ۲۹/۲۵ را به کسر اعشاریه تحویل کنید :
(۱۰۴) ۲۸،۸ را در ۳ ، ۲۵ ضرب و حاصل ضرب را بر ۶۰،۴۸ تقسیم کنید :
(۱۰۵) مابین دو چوب مسافت ۲۲ گز پیمایش کرده شده است لاکن آن گز پیمایش ۵/۱۲ اینچ کم است پس معلوم کنید که مسافت اصلی چه قدر است ؟

(۱۰۶) اگر قیمت چند اشیا فی شی ۱/۲ ۵انی – ۴ – ۴ روپیه / ۱/۲ ۱۲ انی – ۱۴ – ۵۹ روپیه باشد پس معلوم کنید که تعداد اشیا چند است ؟
(۱۰۷) مفرد کنید :- ۱/۲ - ۱/۳ / ۱/۲ + ۱/۳ من ۱/۴ - ۱/۵ / ۱/۴ + ۱/۵ من ۱/۲ - ۱/۴ / ۱/۲ + ۱/۴ من ۱۱/۷
(۱۰۸) قیمت ۴،۲۲۶×۴،۲۲۶ / ۴،۲۲۶ - ۱،۷۴۲×۱،۷۴۲ / ۱،۷۴۲ من ۱/۲ ۱ روپیه را معلوم کنید :
(۱۰۹) ۵،۴۲۵۷ را از ۵،۴۲۸۵ تفریق کنید :
(۱۱۰) ۱۶،۰۶۲۵ را بر ۱۳۲،۵ تقسیم کنید که جواب تا پنج درجه اعشاریه صحیح باشد :


۴۴۷

و در یک گیلن (۲۷۷) ۲۷۷ مکعب اینچ
پس معلوم کنید که در یک کیلولیتر چند گیلن
خواهد بود ؟
(۱۲۰) شبانی ۸۹۹ راس گوسفند و ۴۹۳ راس بز
دارد و گوسفند و بز را جدا نموده گله های
جداگانه به تعداد متساوی میسازد اگر تعداد
مواشی در هر گله بقدر امکان زیاده شود
پس معلوم کنید که همه گله های مذکور چند
خواهد بود ؟
(۱۲۱) اگر قیمت ۲۵۷ پوند چای پانص۔ شلنگ۔ پونڈ
۱۶ – ۳۴
باشد پس معلوم کنید که قیمت یک پوند چه قدر
خواهد بود ؟

(۱۲۲) مفرد کنید :- ۱/۲ ÷ ۱/۳ + ۱/۴ ÷ ۱/۲ ÷
۱/۴ ÷ ۱/۵ ۱/۶ ÷ ۱/۹

(۱۲۳) اگر هر کودک را ۲/۷ من ۱/۲ من ۳/۴ من
۲/۹ من ۱/۱۹ من ۱/۱۰ من یک قرص نان
کفایت کند پس معلوم کنید که ۵۰ کودک
را چند قرص نان کامل کفایت خواهد کرد؟
(۱۲۴) قیمت معلوم کنید :- ۳/۴ من ۷۵ ۳ ، - ۳/۴ من ۴۰ ،
۳۷۵ ، + ۴۰ ،


۴۴۸

(۱۳۵) آن کسر اعشاریه متوالی را معلوم کنید که اگر
در ۵/۲ ۴ ÷ ۵/۷۴ ضرب شود خارج قسمت
۲ باشد *
(۱۲۶) یک مارک جرمنی ۰٫۴۸۹۵ پوند می باشد
پس معلوم کنید که ۳۷۲۵/۳۹ مارک چند
پوند خواهد بود ؟
(۱۲۷) کدام عدد است که اگر با ۲ جمع کرده و مجموع
در ۳ ضرب شده و حاصلضرب را بر ۳
تقسیم نموده و از خارج قسمت ۳ تفریق
کرده شود باقی آن ۱۷ باشد ؟
(۱۲۸) ۱۰ فروری ۱۹۰۴ کدام روز خواهد بود ؟
(۱۲۹) بزرگ ترین آن اعداد متبائن را معلوم
کنید که اگر بر ۱۲۲۶۰ تقسیم شود باقی ۱۷
باشد *
(۱۳۰) قیمت ۲/۱/۲/۱۲۱ من ۱/۳-۵/۶-۱/۹ / ۳/۴-۲/۳-۱/۱۲ را معلوم کنید
(۱۳۱) آن عدد را معلوم کنید که فرق نصف و خمس
آن ۶ باشد ؟
(۱۳۲) ۴۲۸۵۷۱/×۷۹/×۱۳۲۸/×۷۵۰/۲/ را
مفرد کنید *


۴۳۹

(۱۳۳) اگر محیط چرخ کالسکه ۱۲۵ ۱۷ فُت باشد
پس معلوم کنید که در ۵ / ۳ ۱۲ میل چرخ
مذکور چند مرتبه گردش خواهد کرد ؟

(۱۳۴) اولاً اجزای متبائن ۲۸۲۶۶۰ و ۴۰۲۹۹ را
معلوم کنید و باز عاد اعظم و ذو اضعاف
اقل آن را دریافت کنید *
(۱۳۵) اقل آن اعداد را معلوم کنید که بر اگر
۱۴/۱۵ یا ۱۷/۲۰ تقسیم شود خارج قسمت در هر
دو صورت عدد صحیح باشد *
(۱۳۶) مفرد کنید :- ۵/۳/۴ من ۶/۵/۱۴ - ۱۹/۲۰ من ۲/۱/۳/۴/۱/۳ + ۳/۵
+ (۲/۳/۴ + ۱/۲ ÷ ۲/۵)
(۱۳۷) ۵/۹۹ + ۶/۹۹۹ + ۱۶/۹۹۹۹۹۹ را به کسر اعشاریه
تحویل کنید *
(۱۳۸) اگر از یک مکعب گز گل ۴۶۰ عدد خشت
ساخته شود پس معلوم کنید که خشت های
مذکوره بعد از پختن چه قدر کم خواهد شد ؟
(هر خشت بعد از پختن ۱۰/۱/۲ مکعب انچ باقی


۴۵۰

می ماند ) *
(۱۳۹) ۵۶۷ ، ۳۲۴ و ۲۱۲ ، ۱۳ را در دو سطر ضرب
کنید *
(۱۴۰) لنگر یک ساعت در ۳،۲ ثانیه ۶ دفعه
حرکت می کند و لنگر ساعت دیگر در
۳،۶ ثانیه ۸ دفعه پس اگر لنگر های مذکور در
وقت معین متحرک گردد معلوم کنید
که در یک ساعت چند دفعه یک جا صدا
خواهد کرد ؟

امثله نمبر ۱۶۸

(۱) اعظم و اقل آن اعداد را دریافت کنید
که از چهار هندسه ذیل ساخته شود :-
۳ و ۰ و ۲ و ۱ *
(۲) رقم ذیل را مختصر کنید :-
۱/۸ ÷ [ { ( ۱/۲ + ۳ ) ۱/۳ + ۳ } ۱/۲ + ۳ ] ۱/۳
(۳) ستون های تیلیفون از یک دیگر به مسافت
۶۶ گز نصب شده است پس اقل آن


۴۵۱

تعداد میل را دریافت کنید که در آن
تعداد کامل ستون تیلیفون نصب کرده
شود ؟
(۴) یک حوض دو انبوبه دارد که یکی آن را
در ۱/۲ ۱۲ دقیقه پر میسازد و دیگر در ۱۵
دقیقه و یک انبوبه دیگر آن را در ده
دقیقه خالی میکند پس انبوبه اول چهار
دقیقه باز میشود باز انبوبه اول و دوم
هر دو ۱ دقیقه باز میشود پس اگر بعد از
انقضای ۵ دقیقه انبوبه سوم نیز باز کرده
شود معلوم کنید که حوض مذکور در چند
دقیقه پر خواهد شد ؟
(۵) مزد بیست روزه ا و ب مساوی مزد ۳۵
روزه ا میباشد پس دریافت کنید که رقم
مذکور مزد چند روزه ب می باشد ؟
(۶) یک پیپ ۵ حصه شراب و سه حصه آب
دارد پس دریافت کنید که از پیپ مذکور
چه قدر مخلوط را به کشیم و بر جای آن
آب بیندازیم که مقدار شراب و آب متساوی


۴۵۲
گردد ؟
(۷) یک شخص بتاریخ ۵ ماه مارچ ۱۳۰ پوند قرض می گیرد و بعوض آن ۱۳۳ پوند و ۱۸ شلنگ به ۱۰ ماه اکتوبر ادا می کند پس شرح سود مفرد را دریافت کنید *

(۸) ہندسہ مقام احاد و مقام لکوک در یک رقم ۳ و ۸ میباشد پس اگر از رقم مذکور ۹۹۹۹۹ تفریق شود معلوم کنید که در مقامات مذکورہ باقی کدام هندسه خواهد بود ؟
(۹) اگر خمس یک عدد را بر ۳۰۷ تقسیم کنیم خارج قسمت ۱۲ و باقی ۹۶ میباشد پس عدد مذکور را دریافت کنید *
(۱۰) طول یک قطعه زمین نسبت به عرض آن ۵ گز زیاده است و مجموع اضلاع آن ۱۳۰ گز می باشد پس مساحت آن را دریافت کنید *
(۱۱) یک موتر از کابل به وقت ۱/۴ ۴ بجه عصر


۴۵۳

روانه شده و به وقت ۸ بجه شب به
جلال آباد میرسد و یک موتر دیگر از
جلال آباد به وقت ۴ بجه ۵۰ دقیقه عصر
روانه شده و به ۱/۲ ۸ بجه شب به کابل
می رسد پس دریافت کنید که آنها کدام
وقت ملاقی میشود ؟

(۱۲) اجاره یک کشت مبلغ معینی از روپیه و
چند من گندم است چون نرخ گندم فی
من ۲ روپیه باشد کل مقدار اجاره ۴۰
روپیه و چون نرخ گندم فی من ۲ روپیه
۴ آنه باشد کل مقدار اجاره ۴۲ روپیه
۸ آنه میباشد پس دریافت کنید که چون
نرخ گندم فی من ۲ روپیه ۱۰ آنه باشد
اجاره کشت مذکور چه قدر خواهد بود ؟

(۱۳) اگر نسبت محیط و قطر دائره ۲۲ : ۷ فرض
کرده شود و نسبت محیط و قطر کره زمین
۱۶۰ میتر : ۱۶۷ فت پس دریافت کنید که
میتر و فت با هم چه نسبت دارد ؟
(جواب الی چهار درجه اعشاریه صحیح باشد) +


۲۵۴

(۱۴) سود سالانه یک رقم ۱۰۸ روپیه ۴ شاهی و سود مرکب آن در دو سال ۲۲۱ روپیه میباشد پس دریافت کنید که شرح فیصد چه قدر است ؟
(۱۵) اگر یک عدد به نوبت بر ۵ و ۶ و ۸ تقسیم شود باقی علی الترتیب ۲ و ۳ و ۴ می باشد پس دریافت کنید که اگر عدد مذکور بر ۲۴۰ تقسیم شود باقی چه قدر خواهد بود؟
(۱۶) ۱۲۵۵ را بر ۱۰۰۴ تقسیم کنید و از حاصل آن خارج قسمت ۱۲٫۵۵ : ۱۰۰۴ و ۱۲۵۵ : ۱۰۰۴۰۰۰ معلوم کنید *
(۱۷) چند چوکی را به قیمت ۲۵ روپیه خریدم و چند چوکی دیگر را به همان نرخ به قیمت ۲۸ روپیه ۲ آنه خریدم پس دریافت کنید که مقدار اعظم قیمت یک چوکی چه قدر خواهد بود ؟
(۱۸) یک ساعت ۲ ۱/۲ دقیقه یومیه پیش می رود و روز یک شنبه به وقت نصف النهار ساعت مذکور ۳ دقیقه پس است دریافت


۴۵۵
کنید که وقت اصلی به ساعت مذکور کدام وقت
معلوم خواهد شد ؟
و نیز روز دو شنبه بوقت ۶ بجه شام
در همان ساعت چند بجه خواهد بود ؟
(۱۹) شخصی ۴ تکٹ ریل را برای مسافت
۶۰ میل خریده که دو تکٹ از درجه اول
و یک از درجه دوم و تکٹ چهارم
نصف تکٹ درجه اول برای یک طفل
بود اگر قیمت تکٹ درجه دوم ۳/۴ درجه
اول باشد کل اخراجات ۴ تکٹ فوق
۱ پونڈ ۱۱ شلنگ ۸ پنس می باشد پس
دریافت کنید که قیمت هر تکٹ چه قدر
است و شرح کرایه فی میل چه قدر ؟
(۲۰) دو مخلوط شراب و آب به نسبت ۲:۳ و
۴ : ۵ می باشد پس اگر یک گیلن از
مخلوط اول با دو گیلن مخلوط دوم آمیخته
شود دریافت کنید که در مخلوط سوم چه
قدر شراب خواهد بود ؟
(۲۱) کتابی از انگلستان خواستم که قیمت آن


۳۵۶

با محصول ڈاک ۱۱ شلنگ ۶ پنس ) ۱۶ شلنگ
۱ پنس است و دکانداریکه به معرفت وی
کتاب مذکور را خواسته ام فی شلنگ دو پنس
در قیمت مذکور رعایت میکند پس دریافت
کنید که قیمت مقرر کتاب مذکور به حساب
دوکاندار چه قدر خواهد بود ؟

(۲۲) کدام عدد همان ضعف ۷ است که ۳۹۷۵
ضعف ۱۵ می باشد ؟
(۲۳) رقم ذیل را مختصر کنید :-
۱/۷ ۲ + ۱/۲۱ ÷ (۳/۵ - ۱/۳) - ۳/۱۱ + ۱/۳) ۱/۲ ۳ من ۱/۳ ۲ من ۱/۴ ۲۳
(۲۴) در طول یک کشت ۱۲۰ انبوبہ آب رسانی
در زمین دفن شده است و ہر انبوبہ
در طول ۲ فٹ و در عرض ۹ اینچ است
و یک شخص در یک روز بقدر یک و نیم
چند طول کشت مذکور انبوبہ ہا را در زمین
دفن می تواند کرد پس دریافت کنید که ۵
نفر در دو روز چه قدر انبوبہ را در زمین
دفن خواهند کرد ؟


۴۵۷

(۲۵) ۱ یک کار را در مدت ۳ روز کرده می
تواند و ب سه چند آن را در ۸ روز
و ج ۵ چند آن را در ۱۲ روز پس
اگر هرسه یکجا یومیه ۹ ساعت کار کنند
دریافت کنید که کار مذکور را در چند روز
خواهند کرد ؟
(۲۶) بر ذمه دهقان ۵ خروار گندم و ۳ خروار
جو بطور مالیه می باشد پس اگر فی خروار
گندم ۶۰ روپیه پخته کابلی و فی خروار
جو ۵۴ روپیه ادا کند دریافت کنید که وجه
مالیه او چند روپیه خواهد بود ؟
(۲۷) شش سکه هموزن که از زر و نقره مرکب بود
گداخته شد و سکه های نو هموزن شش
سکه فوق ضرب نموده شد پس اگر نسبت
زر و نقره در یکی ۳:۲ و در دوئی دیگر
۵:۳ و در سه باقی مانده ۴:۵ باشد
دریافت کنید که در سکه های نو نسبت زر
و نقره چه خواهد بود؟
(۲۸) شخصی در عدد میز را به قیمت معین به قرض


۴۵۸
شش ماهه می فروشد لاکن اگر قیمت مذکور
را نقد ادا نمائیم ۱۱ عدد میز را خریده می
توانیم پس شرح رسوم را دریافت کنید :

(۲۹) اعظم و اقل اعداد شش هندسه را دریافت
کنید که بر ۲۳۹ بدون باقی تقسیم شود :
(۳۰) عددی را با ۳ جمع نموده عشر آن گرفتیم بر
خارج قسمت پنج زیاده کرده حصه پانز دهم
حاصل جمع را گرفته و خارج قسمت ۱ ۱/۲
حاصل شد پس عدد مذکور را دریافت کنید:
(۳۱) جمع آن اعداد پنج هندسه را دریافت کنید
که بر ۹ بدون باقی تقسیم شود و در مرتبه
اول و آخر آن ۱ و در مرتبه وسطی ۲ باشد
دلیل عمل خود را نیز بیان کنید :
(۳۲) ب مقامیست که در کنار دریای کابل
در وسط ا و ج واقع است یک کشتی در ۵
ساعت ۱۵ دقیقه در بعد ا و ب آمد و
رفت می کند و بعد ا و ج را در ۷
ساعت طی میکند پس دریافت کنید که کشتی


۳۵۹

مذکور از ج الی ا در چند ساعت رفته
میتواند ؟
(۳۳) اگر قیمت خشت به قرار حجم باشد و ۱۰۰
خشت که طول آن ۱۶ انچ و عرض ۱۰
انچ و ضخامت ۸ انچ باشد به قیمت ۲
روپیه ۹ آنه فروخته شود پس دریافت کنید
که قیمت ۹۲۱۶۰۰ عدد خشت (که هر بُعد
آن نسبت به هر بُعد خشت مذکور ۳/۴ است)
چه قدر خواهد بود ؟
(۳۴) یک مخلوط شیر و آب ۲۵٪ شیر دارد و مخلوط
دیگر ۷۵٪ پس اگر ۲ گیلن مخلوط اوّل را
با ۳ گیلن مخلوط دوم خلط کنیم دریافت
کنید که در مخلوط سوم نسبت شیر و آب چه
قدر خواهد بود ؟
(۳۵) قیمت خرید یک چیز چه قدر زیاده شود که
بعد از ادای کمشن ۱۰ فیصد به خریدار برای
دکاندار ۲۰ فیصد نفع حاصل شود ܀

(۳۶) اقل آن اعداد را دریافت کنید که حاصل ضرب


۴۶۰
آن در ۶۱۲ بر ۷۷۰ بدون باقی تقسیم شود؟
(۳۷) مجموع رقم ۲ و ۷،۵ را بر ۱،۳ تقسیم
کنید و خارج قسمت را با فرق رقم ۳،۲
و ۲، ۱،۶۹۷ جمع کنید *
(۳۸) یک خانه ۵۰ فٹ طول و ۴۰ فٹ عرض
دارد پس قیمت قالین و شطرنجی را برای
فرش خانه مذکور دریافت کنید ( عرض
قالین ۲ فٹ و نرخ آن فی گز ۳ روپیہ
و عرض شطرنجی ۲ گز و نرخ آن فی گز
۱ روپیہ است شطرنجی در هر چهار طرف خانه
بہ بُعد ۱۱/۲ گز از دیوار فرش میشود و قالین
در باقی خانه و یک فٹ بہ اصل شطرنجی
گسترده میشود) *
(۳۹) نیم ساعت بعد از غروب آفتاب در یک
ساعت ۱۲ بجه بود و روز دیگر به وقت
صبح چون در یک ساعت صبح ۴ بجه ۸
دقیقه باشد در ساعت مذکور ۸ بجه ۴ دقیقه
میباشد پس دریافت کنید که یوم گذشته
به وقت غروب آفتاب چند بجه بود ؟


۴۶۱

(۴۰) ا مالک (۱۵ + ۳۶) حصه یک زمین است
و ب مالک ۴۷، حصه آن اگر قیمت ۱۰۵۶
حصه زمین مذکور ۳۷۳، ۳ روپیه باشد معلوم
کنید که فرق حصص ا و ب چه قدر است ؟
(۴۱) سه گلاس متساوی از مرکب الکحل و آب
پر شده که نسبت الکحل و آب در گلاس
اول ۳:۲ و در دوم ۴:۳ و در سوم ۵:۴
است پس اگر هر سه مرکب در یک گلاس
کلان انداخته شود دریافت کنید که الکحل
و آب در آن بچه نسبت خواهد بود ؟
(۴۲) اگر رسوم حقیقی یک هندوی ۱۴۶۴۱ پوند
به حساب ۱۰ فیصد سود مرکب ۴۶۴۱ پوند
باشد دریافت کنید که هندوی مذکور بعد از
چند مدت واجب الادا میباشد ؟

(۴۳) حصه بیست و پنجم یک عدد مساوی حصه
هفتم ۴۲ میباشد پس عدد مذکور را دریافت
کنید :-
(۴۴) رقم ذیل را مختصر کنید :-


۴۶۲

۹۱/۱۲۲ (۲ ۱/۲ من ۶ ۱/۲ + ۳ ۱/۴) : ۲ ۱/۲ من (۷ ۱/۲ + ۳ ۱/۴)
(۴۵) یک دسته سپاهیان در ۵ قطار مساوی حرکت
میکند و بعد از آن از همان دسته ۷ قطار
مساوی ساخته شده است پس دریافت
کنید در دسته مذکور تعداد اقل سپاهیان که
از یکهزار نفر زیاده باشد چه قدر خواهد بود؟
(۴۶) ا نسبت به ب دو چند کار کرده می تواند
و ج مساوی ب کار میکند و هر سه دو
روز کامل کار کردند و یا ا تنها نیم روز
و ب تنها یک روز کار کرد پس دریافت
کنید که کل آن کار را که هر سه تا حال
کرده اند ا و ج در چه قدر مدت کرده
میتوانند ؟
(۴۷) رفتار یک جهاز دخانی فی ساعت ۱۴ میل
است و به یک بندرگاه در مدت دوازده
روز می رسد پس دریافت کنید که جهاز
دیگری که از همان مقام و در همان وقت
بر فتار فی ساعت ۸ میل روانه شده به
بندرگاه مذکور چند روز بعد از جهاز اول