حسب الفرمان جناب سراج الملة
والدين امير حبيب الله خان
تالیف میرزا محمد حسن
(قزل)
مفتاح التفاسير
[ILL]


ابواب ثلثه
[ILL]
این کتاب در بحر فیض آثار
[ILL] السعد
[ILL]


[BLANK PAGE]


حسب الفرمان جناب شہزادہ معظم
حضرت معین السلطنہ صاحب فخم

از قواعد عربیّہ حصهٔ
(اوّل)

مفتاح الصّرف

تالیف فضایل ہمراہ قاری عبداللہ خان
معلم مدرسہ مبارکہ حبیبیہ سرجشمہ
در چھاپہ خانہ سنگی
ماشین خانہ مبارکہ
دارالسلطنہ کابل زیور طبع پوشید
۱۳۳۲

معلم


بسم الله الرحمن الرحیم
حمد خالق زبان و نعت پیغمبر فصیح البیان که
از یمن توجه شهریار معارف اقتدار دانش قرین
اعلیحضرت سراج الملة والدین
دبستان ادب معمور و مدرسه هنر فیض گنجور
گشته فوائد علم روز افزون و نتائج آن
بأمل مقرون شده اولاد وطن مقدس
المرقوم


کتابخانه محمد اکبر
عشیق
کارته سه کابل افغانستان

شیرین کام قند مکرر تکرار درس علوم مهمه
متنوعه و فنون مقصوده متفرقه که نردبان یگانه
ترقی ملت شمرده میشود گردیده اند :
و از جمله علوم مطلوبه صرف عربی است
که علاوه بر اینکه موقوف علیه زبان دینی ما
بوده - مدار و مرکز زبان فارسی که زبان دولت
علیه و اکثر ملت سنیه افغانست نیز میباشد
و ظاهر است که از سبب اختلاط بیشتر
لغات تازی بفارسی - دری زبانان شکر گفتار


متاج صرف عربی بسیارند تا از خطای لفظی
ایمن مانند۔ لهذا از قواعد پرفوائد آن
مطابق طرز تعلیم باجازت انجمن معارف
جمع و ترتیب یافته مفتاح الصرف نامیده شد
و به نظارت عرفان بصارت شهزاده پیشین مغز
بیدار دل سردار اعظم معین السلطنه
صاحب افخم زاد اقباله برای تعلیم جامعه رشیدیه
اول مدرسه مبارکه حبیبیه
مقرر گردید*


مقدمه
گوهر سخن که بدولت آن انسان از سایر حیوان
ممتاز است مرکب از کلمات و کلمات مرکب
از حروف است :
حرف
حرف هجای عربی بیست و نه و از روی
مخرج باین ترتیب است :
ء ه ا ع ح غ خ
ق ك ج ش ی ض ل ر ن


ط د ت ص ز س ط ذ ث ف
ب م و
و بر دو قسم است. مشتمل . صحیح
حروف علت
حروف علت سه است. و او. الف. یا
و باقی حروف ها همه صحیح.
حركات
حرکات سه گانه زبر . زیر. پیش را که فتحه
کسره . ضمه گویند از نمید خواندن این حروف


پیدا میشود - حرفی که دارای یکی ازین حرکات
باشد متحرک است و اگر نباشد ساکن
حرکت و سکون آخر کلمه بر دو قسم است
بنائی که ضمه - فتحه - کسره - وقف گویند
و اعرابی که
رفع - نصب - جر - جزم نامند و هم
ازین جهت
حرف پیش دار آخر کلمه را مضموم یا مرفوع
و زبردار را مفتوح یا منصوب


و زیر دار را
مکسور - یا مجرور
و سکون دار را
مجزوم - یا موقوف
گویند *
حرکت و سکون ابتدا و وسط کلمه بالقا بنا
یاد میشود *
شدّ
ادغام - خواندن دو حرف است دفعه از
یک مخرج و علامه اش شدّ است چون
مَدَّ که در اصل مَدَ دَ بود


۹
تنون
در آخر بعض کلمات نون ساکن ملفوظ غیر مکتوب
میباشد چون هُوَ ذَاهِبُ (ذَاهِبُنْ)
رَأَيْتَ ذَاهِبًا (ذَاهِبَنْ)
مَرَرْتُ بِذَاهِبٍ (ذَاهِبِنْ)
بعد از باء ذاهب در صور سه‌گانه نون
ساکن ملفوظ است که اشاره بآن در صورت
اوّل بتکرار کتابت ضمه
و در صورت دویم بتکرار فتحه


۱۰
و در صورت سوم " " کسره
شده ـ

با فتحه تنوین دار الف نیز نویسند و
از مثال دوم ظاهر است
مگر در آخر کلمه که تا یا همزه آید نمی نویسند
چون قَرَأْتِ كَلِمَةً شَربتُ مآءً در لقول
بعض کلمات همزه زائد می آید و آن
بر دو قسم است
۱، قطعی که در هر حال بتلفظ می آید چون
انجمن


١٤
اَحْسَنُ - يَا وَاَحْسَنُ اِلَی مَنْ اَسَاءَ
(٣) وصلی که در ابتداء تلفظ - و در وسط
کلام ساقط میشود - چون اِعْلَمْ - يَا وَاعْلَمْ
هذ ا-
اعلال
ساکن - یا بدل - یا حذف کردن حرف
علت را گویند
وزن
برای بعض کلمات وزن مقرر کرده


۱۲
حرف اول کلمه را فا
و " دوم را عین
و " سوم را لام
واگر چهارم و پنجم باشد لام ۲ و ۳ گویند
بسم الله الرحمن الرحیم
صرف علمی است که در ان از صیغه (صورت)
و تغییر کلمات بحث میشود
کلمات بر سه قسم است (۱) اسم (۲) فعل
(۳) حرف
اسم کلمه است که نام اشیاء باشد چون
جل


۱۳

رجل (مرد) علم (دانستن)
فعل کلمه است که کار و نیز یکی از زمانه
سه گانه ماضی - حال - استقبال
از ان مفهوم میشود چون علم (دانست در
زمان گذشته) یعلم (داند در زمانه حال
یا استقبال)
حرف کلمه است که تا باسم یا بفعل
پیوست نشود معنیش کامل مفهوم نگردد
چون من (از) الی (تا) و رین ترکیب بینید


۱۴
رُحْتُ مِنَ الْبَيْتِ إِلَى الْمَدْرَسَةِ
(رفتم از خانه تا مدرسه) که اگر کلمه من والی
به بیت و مدرسه پیوست نمی شد معنی آنها
بفهم نمی آمد
بحث فعل
فعل بر سه قسم است (۱) ماضی (۲) مضارع
(۳) امر-
ماضی فعلی است که وقوع کار زمانه گذشته
از معنیش مفهوم شود چون قَرَأَ


۱۵
(خواند)

مضارع فعلی است که وقوع کار زمان
حال یا استقبال از معنیش معلوم شود
چون یَقْرَأُ (میخواند یا خواهد خواند)
آمر فعلی است که خواستن کاری از
مخاطب ازان معلوم شود چون اِقْرَأْ
(بخوان)

لازم و متعدی

فعلی که معنیش بفاعل تمام شود آنرا لازم گویند


۱۶
چون ذَهَبَ (رفت) يَذْهَبُ
(میرود)
و فعلی که معنیش بفاعل تمام نگشته
مفعول نیز خواهد آنرا متعدی گویند چون
كَتَبَ زَيْدٌ نَمِيقَةً (زید مراسله نوشت)
يَقْرَأُ بَكْرٌ سُورَةً (بکر سوره میخواند)
معلوم و مجهول
فعل متعدی بر دو قسم است معلوم که
فاعلش مذکور باشد چون حَفِظَ زَیْدٌ -
زید یاد کرد


۱۶
(زید یاد کرد) يَحْفَظُ زَیْدُ (زید یاد میکند)
و مجهول که فاعل حذف گشته
مفعول بجایش ذکر شود چون حُفِظَ الدَّرْسُ
(سبق یاد کرده شد) يُحْفَظُ الدَّرْسُ
(سبق یاد کرده میشود)
مثبت و منفی
اگر در اول ماضی و مضارع حرف نفی نیاید
مثبت است چون ضَرَبَ (زد) يَضْرِبُ
(میزند)


۱۸
واگر حرف نفی (یعنی ما و لا)
آید منفی چون مَا ضَرَبَ (نزد) لَا یَضْرِبُ
(نمیزند)
بیان ماضی
بدانکه برای فعل فاعل ضرور است
و فاعل یا غائب بود (آنگه سخن او را زنند)
یا مخاطب (آنگه با او سخن زنند)
یا متکلم (سخنگو)
و هر کدام یا مذکر است (مرد)
یامونث


۱۹
یا مؤنث (زن)
و باز یا واحد (یکی) باشد یا تثنیه
(دو) یا جمع (علاوه از دو) و جمله سیزده
می شود ـ مگر فعل ماضی سیزده صیغه دارد
یعنی (۶) صیغه برای غائب
(۵) صیغه برای مخاطب
(۲) صیغه برای متکلم
و از گردان معلوم میشود
گردان فعل ماضی معلوم


۲۰
واحد تثنیه جمع صیغه
فَعَلَ فَعَلاَ فَعَلُوْا مذکر غایب
فَعَلَتْ فَعَلَتَا فَعَلْنَ مونث غایب
فَعَلْتَ فَعَلْتُمَا فَعَلْتُمْ مذکر مخاطب
فَعَلْتِ " فَعَلْتُنَّ مونث مخاطب
فَعَلْتُ فَعَلْنَا مذکر و مونث متکلم
۱ قَرَاَ فَهِمَ فَقُهَ را گردان نماید
۲ صیغه فَعَلْتُمَا مشترک است. یعنی از برای تثنیه
مذکر و مونث می آید


۲۱

بیان ماضی مجهول
ماضی مجهول را از ماضی معلوم سازند. چنانکه
فاء کلمه را ضمه و عین را کسره و لام را بحال
خود گذارند چون از فَعَلَ فُعِلَ (کرده شد)

گردان ماضی مجهول
(بقیه ص ۲۰) فَعَلَتْ نیز بدو معنی (مذکر و مونث) مستعمل است
فَعَلْنَا بهما معنی مستعمل است. و هم از
این حصه ماضی سیزده صیغه دارد ۲


۲۲
واحد تثنیه جمع صیغه
فُعِلَ فُعِلَا فُعِلُوْا مذکر غایب
فُعِلَتْ فُعِلَتَا فُعِلْنَ مونث غایب
فُعِلْتَ فُعِلْتُمَا فُعِلْتُمْ مذکر مخاطب
فُعِلْتِ // فُعِلْتُنَّ مونث مخاطب
فُعِلْتُ فُعِلْنَا مذکر و مونث متکلم
بیان مضارع
فعل مضارع از فعل ماضی بزیادت یکی از حروف
سوال از ضَرَبَ و نَصَرَ و فَتَحَ ماضی مجهول ساخته گردانید


۲۳
چهارگانه اتین در اول آن ساخته میشود یعنی
یا، در اول صیغه‌های مذکر غائب و جمع مونث غائبه
ته، در اول صیغه واحد و تثنیه مونث
غائبه و صیغه‌های مخاطب
الف در اول صیغه واحد متکلم
نون در اول صیغه متکلم مع الغیر
حرف مضارعت در مضارع معلوم (سواء
فعل چار حرفی) مفتوح و لام کلمه مرفوع میباشد
و در آخر صیغه‌های تثنیه و جمع و واحد مونث مخاطب


۲۴
مخاطب نون پیوست میشود
مضارع باسقاط صیغهای مکرر مشترک
یازده صیغه دارد و از گردان ظاهر است
گردان مضارع
واحد تثنیه جمع صیغه
يَفْعَلُ يَفْعَلَانِ يَفْعَلُونَ مذکر غائب
تَفْعَلُ تَفْعَلَانِ يَفْعَلْنَ مونث غائب
〃 〃 تَفْعَلُونَ مذکر مخاطب
تَفْعَلِينَ 〃 تَفْعَلْنَ مونث مخاطب

میکند یا خواهد کرد آن یکمرد در زمان حال یا استقبال


۲۵
اَفْعَلُ نَفْعَلُ مذکر و مونث متکلم
مضارع مجهول
مضارع مجهول را از مضارع معلوم
سازند چنانکه حرف مضارعت را ضمه و
عین کلمه را فتحه داده لام کلمه را بحال خود
گذارند چون از يَفْعَلُ يُفْعَلُ (کرده میشود
یا خواهد شد
سوالات صفحه (۲۰) يُضْرَبُ يُعْلَمُ يُنْصَرُ
گردان نمائید
چهار صیغه مضارع مشترک اند یعنی تَفْعَلُ تَفْعَلَانِ
اَفْعَلُ نَفْعَلُ و علم ازین جهته یازده صیغه دارد


۲۶
گردان مضارع مجهول
واحد تثنیه جمع صیغه
يُفْعَلُ يُفْعَلَانِ يُفْعَلُوْنَ مذکرغایب
تُفْعَلُ تُفْعَلَانِ يَفْعَلْنَ مؤنث غایب
" " تُفْعَلُوْنَ مذکر مخاطب
تُفْعَلِيْنَ " تَفْعَلْنَ مؤنث مخاطب
اُفْعَلُ " نُفْعَلُ مذکر و مؤنث متکلم
فائده:- وقتیکه بر مضارع حرف (سین یا سوف)
يَضْرِبُ و يَنْصُرُ را مجهول ساخته گردان نمائید
داخل


۲۷
داخل شود یعنی مستقبل میگردد چون
سَيَفْعَلُ سَوْفَ يَفْعَلُ (خواهد کرد)
و اگر (لام مفتوح) داخل شود بمعنی
حال گشته مؤکد میشود چون لَيَفْعَلُ
(البته می کند
بیان نفی جحد بلَمْ ونَفی تاكید بِلَنْ
هرگاه حرف لَمْ بر مضارع داخل شود لام
کلمه اش را جزم کرده بمعنی ماضی منفیش
میسازد چون لَمْ يَفْعَلْ (نکرد)


۲۸
و اگر لام کلمه حرف علت باشد ساقط
میشود چون لَمْ يَدْعُ لَمْ يَخْشَ لَمْ يَرْمِ
که در اصل يَدْعُو يَخْشَی يَرْمِی
بود
و هرگاه حرف لَنْ بر مضارع داخل
شود لام کلمه را نصب داده بمعنی مستقبل
منفی می سازد چون لَنْ يَفْعَلَ هرگز
نخواهد کرد
و در حذف نون از صیغهای تثنیه


۲۹
و جمیع مذکر و واحد مؤنث مخاطب لم و لن
یکسان عمل دارد
گردان نفی جحد بلم گردان نفی تاکید بلن
مذکر لم یفعل لن یفعل
لم یفعلا لن یفعلا
لم یفعلوا لن یفعلوا
لم تفعل لن تفعل
مؤنث لم تفعلا لن تفعلا
لم یفعلن لن یفعلن


۳۰

لَمْ تَفْعَلْ لَنْ تَفْعَلْ
(مذکر) لَمْ تَفْعَلَا لَنْ تَفْعَلَا
لَمْ تَفْعَلُوا لَنْ تَفْعَلُوا
لَمْ تَفْعَلِي لَنْ تَفْعَلِي
(مؤنث) لَمْ تَفْعَلَا لَنْ تَفْعَلَا
لَمْ تَفْعَلْنَ لَنْ تَفْعَلْنَ
لَمْ اَفْعَلْ لَنْ اَفْعَلْ
(متکلم) لَمْ نَفْعَلْ لَنْ نَفْعَلْ
گردان مجهول مانند معلوم است چون


۳۱

لَمْ يُفْعَلْ لَمْ يُفْعَلَا لَمْ يُفْعَلُوا الخ
لَنْ يُفْعَلَ لَنْ يُفْعَلَا لَنْ يُفْعَلُوا الخ

لام مکسور که لام امر است بر مضارع غایب
و متکلم معلوم و بر تمامی صیغهای مجہول
داخل گشته آخرش را جزم داده بمعنی امر
می سازد چون لِیَفْعَلْ (باید بکند) لِيُفْعَلْ
(باید کرده شود) و این را امر (بالام) نامند

لاء - نهی (که سوای لاء نفی است)
از یَنْصُرُ و یَضْرِبُ و یَفْتَحُ نفی جحد بلم و نفی
تاکید بلن ساخته گردان نمائید


۳۲
نیز برمضارع معلوم و مجهول داخل گشته اخر انرا
جزم می کند
در ین وقت مضارع را فعل نهی گویند
و آن فعلی است که منع فاعل از کاری از ان
معلوم شود چون لا تفعل (مکن) لا تفعل
(کرده مشو) لا يفعل (نکند) لا يفعل
(کرده نشود)
اگر در اخر امر بالام نهی حرف علت باشد
نیز می افتد چون لیدع لیوم لیخش
کر در اصل

در لا نهی جزم کنند و نفی را نه


۳۳
که در اصل یک عفوه یومی یخشی
بود
امر حاضر
امر حاضر پنج صیغه دارد و از مضارع مخاطب معلوم بنا میشود. قاعده بنایش آنست که علامت مضارع را حذف کنند. اگر ابتدا بساکن ماند همزه وصل در اولش آورده آخرش جزم نمایند. اگر عین کلمه مضموم باشد همزه را نیز ضمه دهند چون


۳۴
از ینصر انصر - واگر عین کلمہ مکسور
یا مفتوح بود همزه را مکسور سازند
چون از تضرب - اضرب و از
تعلم اعلم
اگر بعد حذف حرف مضارع ابتدا
بساكن نیاید محض حرف آخر را جزم
کنند- واحتیاج بهمزه نیست چون از
تعد عد
حرف علت از آخر امر حاضر نیز حذف میشود
چون


٣٥

چون از تدعوا اُدْعُ و از تَرْمِی اِرْمِ
و از تَخْشَی اِخْشَ .

امر معلوم نهی معلوم
اِفْعَلْ لَا تَفْعَلْ
مذکر اِفْعَلَا لَا تَفْعَلَا
اِفْعَلُوا لَا تَفْعَلُوا
اِفْعَلِی لَا تَفْعَلِی
مونث اِفْعَلَا لَا تَفْعَلَا
اِفْعَلْنَ لَا تَفْعَلْنَ


لِيَفْعَلْ لَا يَفْعَلْ
لِيَفْعَلَا لَا يَفْعَلَا
لِيَفْعَلُوْا لَا يَفْعَلُوْا
لِتَفْعَلْ لَا تَفْعَلْ
لِتَفْعَلَا لَا تَفْعَلَا
لِيَفْعَلْنَ لَا يَفْعَلْنَ
لِأَفْعَلْ لَا أَفْعَلْ
لِنَفْعَلْ لَا نَفْعَلْ
اله را تفضل يجلس يعلم يسمع
امر حاضر و غائب ساخته گردان نمائید
ام


٣٦
امر و نهی مجهول را بر معلوم قیاس نمائید چون
لِيُفْعَلْ لِيُفْعَلَا لِيُفْعَلُوا الخ
لَايُفْعَلْ لَايُفْعَلَا لَايُفْعَلُوا الخ
در آخر امر و نهی نون تاکید ثقیله و خفیفه
(که نون مشدّد و ساکن است) داخل گشته معنی
آنها را تاکید نموده نونهای اعرابی ۱ را ساقط می کند
نون ثقیله در تمامی صیغها و نون خفیفه
در بعضی (یعنی سوای تثنیه و جمع مؤنث)
۱ نونهائی که در آخر صیغهای تثنیه و جمع
مذکر و واحد مونث مخاطب مضارع می‌آید
نون اعرابی گویند.


داخل مشود

گردان امر

بانوی ثقیله بانوی خفیفه
اِفْعَلَنَّ اِفْعَلَنْ
اِفْعَلَانِّ
اِفْعَلُنَّ اِفْعَلُنْ
اِفْعَلِنَّ اِفْعَلِنْ
اِفْعَلَانِّ
اِفْعَلْنَانِّ

مجهول


۳۹

مجهول را بر معلوم قیاس کنید چون
با نون ثقیله لَيُفْعَلَنَّ لَيُفْعَلَانِ لَيُفْعَلُنَّ لَتُفْعَلَنَّ

لَتُفْعَلَانِ لَيُفْعَلْنَانِ

با نون خفیفه لَيُفْعَلَنْ لَيُفْعَلُنْ لَتُفْعَلَنْ

نهی با نون تاکید
لَا تَفْعَلَنَّ لَا تَفْعَلَانِ
مذکر لَا تَفْعَلُنَّ


۴۰
لَا تَفْعَلَنَّ لَا تَفْعَلَنْ
لَا تَفْعَلِنَّ لَا تَفْعَلِنْ
لَا تَفْعَلَانِّ مؤنث
لَا تَفْعَلْنَانِّ
لَا يَفْعَلَنَّ لَا يَفْعَلَنْ
لَا يَفْعَلَانِّ مذکر غایب
لَا يَفْعَلُنَّ لَا يَفْعَلُنْ
لَا تَفْعَلَنَّ لَا تَفْعَلَنْ
لَا تَفْعَلَانِّ مؤنث
لَا يَفْعَلْنَانِّ غایب


۴۱

لَا نَفْعَلَنَّ
لَا اَفْعَلَنَّ لَا اَفْعَلَنْ
لَا تَفْعَلَنَّ لَا تَفْعَلَنْ
لَا يَفْعَلَنَّ لَا يَفْعَلَانِ لَا يَفْعَلُنَّ
لَا يَفْعَلَنَّ لَا يَفْعَلُنْ

بحث اسم
اسم بر سه قسم است (۱) مصدر (۲) مشتق
(۳) جامد ۔ مصدر اسمی است که از
وی افعال و اسمای مشتق نباشد


۴۲
مانند زرکه ازان زیور سازند و در آخر معنی فار
آن دال و نون یا تاء و نون آید چون الحفظ
(یاد کردن) العلم (دانستن)
مشتق اسمی است که از مصدر ساخته شده
باشد چون ضارب (زننده) مضروب
(زده شده) که از مصدر ضرب (زدن) ساحه
شده است.
جامد اسمی است که نه او از کلمه ساخته شده
باشد. و نه کلمه دیگر از و مانند رجل فرس
دیگر از و مانند رجل فرس


۴۳

مبحث در مصدر

مصدر فعل ثلاثی مجرد (سه حرفی)
بر یک وزن نمی آید ـ اگرچه ماضی و مضارعش
بیک وزن باشد ـ چنانکه مصدر ضَرَبَ
يَضْرِبُ ضَرْباً و مصدر جَلَسَ
يَجْلِسُ جُلُوساً آمد ـ و تا سی و شش
وزن برایش شمرده اند
مگر مصدر غیر ثلاثی بیک وزن میباشد
و مذکور خواهد شد


۴۴
اسم مشتق
اسم مشتق هفت قسم است (۱) اسم فاعل
(۲) اسم مفعول (۳) صفت مشبه
(۴) اسم مبالغه (۵) اسم تفضیل
(۶) اسم ظرف (۷) اسم آله
اسم فاعل
اسم فاعل نام کنندۀ کار است -
و از فعل ثلاثی بر وزن فاعل می آید - و انرا
مضارع معلوم می سازند - یعنی علامت
مضارع


۴۵

مضارع را حذف کرده الف بعد از فاء
کلمه زیاده کرده عین کلمه را کسره و بآخرها
تنوین میدهند. و شش صیغه دارد
(۳) از برای مذکر و (۳) از برای مونث
گردان اسم فاعل
(مذکر) فَاعِلُ فَاعِلاَنِ فَاعِلُونَ
(مونث) فَاعِلَةٌ فَاعِلَتَانِ فَاعِلاَتٌ
از یَغْلِبُ یَعْلَمُ یَنْصُرُ اسم
فاعل ساخته گردان نمائید


۴۶

اسم مفعول

اسم مفعول نام آنکه فعل بروی واقع
شود و از ثلاثی بروزن مفعول می آید
و از مضارع مجهول می سازند یعنی علامت
مضارع را حذف کرده میم مفتوح بجایش
آورده فاء کلمه را ساکن و عین کلمه را مضموم
ساخته بعد ازان و او ساکن زیاده
کرده اخر را تنوین میدهند .


۴۲
آنرا شش صیغه است
گردان اسم مفعول
مذکر مَفْعُوْلٌ مَفْعُوْلَانِ مَفْعُوْلُوْنَ
مونث مَفْعُوْلَةٌ مَفْعُوْلَتَانِ مَفْعُوْلَاتٌ
تنبیه ـ از فعل لازم اسم مفعول نمی‌آید
صفت مشبه و اسم مبالغه
صفت مشبه و اسم مبالغه هر دو از قبیل اسم
فاعلند و وزنهای مختلف دارند
از یقرأو اسم فاعل ساخته گردان نماید


۴۸
یعنی بنای ایشان قاعده کلیه ندارد
چنانکه حَسَنٌ (نیکو) کَریمٌ (بزرگ) اَحْمَرُ
(سرخ) صفت مشبه ـ و ضَرّابٌ (بسیار
زننده) و مِقْدامٌ (بسیار پیشوا)
صِدّیقٌ (بسیار راست) اسم مبالغه
تنبيه ـ صفت مشبه از فعل لازم بنا میشود
اسم تفضیل
اسم تفضیل نیز از قبیل اسم فاعل است
و از ثلاثی بنا میشود چون اَصْدَقُ (راستین)

گردان


۴۹
گردان اسم تفضیل
مذکر اَفْعَلُ اَفْعَلَانِ اَفْعَلُوْنَ
مؤنث فُعْلىٰ فُعْلَيَانِ فُعْلَيَاتٌ
این اسماء سه گانه اگرچه از قبیل اسما علیاند
مگر هر کدام فرقی دارد و از امثلهٔ فوق
معلوم شد
درمیان این اسماء فرق صفت مشبه واسم مبالغه
واسم تفضیل را بنماید كَبِیْرٌ - قَرِیْبٌ كَثِیْرٌ
اَسْوَدُ كَبَّارٌ - مِنْطِیْقٌ - اَضْرَبُ - اَعْلَمُ


۵۰
اسم ظرف
اسم ظرف نام جای وقوع فعل
(اسم مکان) یا وقت وقوع آنست
(اسم زمان) و از فعل ثلاثی بروزن مَفعَل
و مَفعِل می‌آید - یعنی از مضارع مضموم
العین و مفتوح العین به فتح عین آمده چون
از یَدخُلُ مَذخَلٌ و از یَفتَحُ مَفتَحٌ
و از مضارع مکسور العین بکسر عین
چون از یَضرِبُ مَضرِبٌ
اسم


۵۱
اسم ظرف سه صیغه دارد ـ و گردانش
چنین است ـ
واحد تثنیه جمع
مَفْعَلٌ مَفْعَلَانِ مَفَاعِلُ
اسم آله
اسم آله نام چیزیست که واسطه اثر فعل
بمفعول باشد و از فعل ثلاثی متعدی
ساخته میشود و سه وزن دارد
(۱) مِفْعَلٌ مِبْرَدٌ


(٢) مِفْعَلَةٌ مِكْنَسَةٌ
(٣) مِفْعَالٌ مِقْرَاضٌ
بحث ابنیه اسم و فعل
اسم جامد باعتبار عدد حروف برسه
قسم است (١) ثلاثی (سه حرفی) (٢) رباعی
(چهار حرفی) (٣) خماسی (پنج حرفی)
و فعل و اسم مشتق بر دو قسم است ثلاثی
و رباعی - و هر کدام بر دو قسم است
(١) مجرد ـ که همه حرفش اصلی باشد
(٢) مزید


(۲) مزید فیہ - کہ علاوہ برحرف اصلی
حرف زاید نیز داشته باشد
ثلاثی مجرد - فَلْسُ (پیسہ) همه حروفش اصلی است
ثلاثی مزید - غُلام (م) الف زاید
رباعی مجرد دِرْهَمُ همه حروفش اصلی
رباعی مزید قِنْدِيْلُ یا زاید
خماسی مجرد سَفَرْجَلُ همه حروفش اصلی
خماسی مزید عَصْرَفُوْطُ واو زاید
له اسم ثلاثی مجرد ده اوزان دارد مانند فَلْسُ - فَرَسُ -
كَتِفُ - عَضُدُ - حِبْرُ - اِبِلُ - عِنَبُ - قُفْلُ -
عُنُقُ - صُرَدُ


۵۴
ثلاثی مُجَرَّد خَرَجَ همه حروفش اصلی
ثلاثی مزید اَخْرَجَ الف زائد
رباعی مجرد دحرج همه حروفش اصلی
رباعی مزید تَدَجْرَجَ تاء زائد
بسبب امتیاز حرف اصلی وزاید برای آن
وفعل وزن مقرر کرده اند وحرف اصلی را در
ثلاثی به فا وعین و(ا) لام فعل
و در رباعی به فا وعین و(۲) لام فعلل
بقیه – ۵ :- اسم رباعی مجرد پنج وزن (۱) جَعْفَر (۲) زِبْرِج
(۳) بُرْثُنْ (۴) دِرْهَم (۵) قِمَطْرٌ - اوزان ثلاثی و
رباعی مزید بسیار است – خماسی مجرد چهار وزن رو خماسی مزید را
پنج وزن دارد (۱) سَفَرْجَل (۲) قُذَعْمِل سَحَمَرْش (۴)
فَرْزَدَقٌ -


۵۵
و در خماسی به فا و عین و (۳) لام فعللل
تعبیر می‌نمایند - اگر حرف زائد در کلمه
باشد همان حرف را در وزن نیز می‌آرند
حرکات و سکنات وزن تابع حرکات و
سکنات موزون میباشد
پس فَلْسٌ بروزن فَعْلٌ
و غلام " فِعَالٌ
" جَعْفَرٌ " فَعْلَلٌ
بقیه ۵۳:- (۱) غَضْرَفُوطٌ (۲) خُرَعْبِيٌّ
(۳) قِرْطَبُوسٌ (۴) قُبَعْثِرَي (۵) خَنْدَرِيسٌ


۵۶

قِنْدِيل " فِعْلِيلْ
سَفَرْجَلٌ " فَعَلَّلُ
خَنْدَرِيسٌ " فَعْلَلِيلٌ
كَرُمَ " فَعُلَ
اَكْرَمَ " اَفْعَلَ
دَحْرَجَ " فَعْلَلَ
تَدَحْرَجَ " تَفَعْلَلَ بَابْ

فعل ثلاثی مجرد
فعل ثلاثی مجرد شش باب دار و


۵۷
اول فَعَلَ يَفْعِلُ ماضی مفتوح العین
و مضارع مکسور العین
چون ضَرَبَ يَضْرِبُ وجَلَسَ
يَجْلِسُ-
دویم فَعَلَ يَفْعُلُ ماضی مفتوح العین
و مضارع مضموم العین
چون نَصَرَ - يَنْصُرُ و دَخَلَ يَدْخُلُ
سویم فَعِلَ يَفْعَلُ ماضی مکسور العین
و مضارع مفتوح العین


۵۸
چون عَلِمَ یَعْلَمُ و فَرِحَ یَفْرَحُ
چهارم - فَعَلَ یَفْعَلُ هر دو مفتوح العین
چون فَتَحَ یَفْتَحُ و ذَهَبَ یَذْهَبُ
پنجم - فَعُلَ یَفْعُلُ هر دو مضموم العین
چون كَرُمَ یَكْرُمُ
ششم - فَعِلَ یَفْعِلُ هر دو مكسور العین
چون حَسِبَ یَحْسِبُ و وَمِقَ
یَمِقُ -
صرف صغیر باب اول


۵۹

ضَرَبَ - يَضْرِبُ - ضَرْبًا - فَهُوَ ضَارِبٌ
وَضُرِبَ - يُضْرَبُ - ضَرْبًا - فَذَاكَ مَضْرُوبٌ
لَمْ يَضْرِبْ لَمْ يُضْرَبْ - لَا يَضْرِبُ - لَا يُضْرَبُ
لَنْ يَضْرِبَ - لَنْ يُضْرَبَ - الْأَمْرُ مِنْهُ - اِضْرِبْ
لِتُضْرَبْ - لِيَضْرِبْ - لِيُضْرَبْ - وَالنَّهْيُ عَنْهُ
لَا تَضْرِبْ - لَا تُضْرَبْ - لَا يَضْرِبْ - لَا يُضْرَبْ
اَلظَّرْفُ مِنْهُ مَضْرِبٌ وَالْآلَةُ مِنْهُ مِضْرَبٌ
وَأَفْعَلُ التَّفْضِيلِ مِنْهُ أَضْرَبُ

ط لازم و متعدی این افعال را لحاظ نموده صرف صغیر
هر کدام را بنمائید
(۱) طَلَبَ (۲) فَعَلَ (۳) سَمِعَ (۴) قَرَءَ (۵) قَرُبَ (۶)


۶۰
باقی ابواب مجرد را قیاس کنید
ابواب مشهور ثلاثی مزید ده است
ابواب ثلاثی مزید
ثلاثی مزید بر سه قسم است
(۱) چهار حرفی که یک حرف در آنها زائد آمده و آن
اِفْعَال تَفْعِیلْ مُفَاعَلَه است
(۲) پنج حرفی که دو حرف زائد دارد و آن
تَفَعُّلْ - تَفَاعُلْ - اِفْتِعَال - اِنْفِعَالْ اِفْعِلَا ل است
(۳) شش حرفی که سه حرف زاید دارد و آن
استفعال


۶۱

استفعال - افعیلال است

رباعی

فعل رباعی مجرد یکباب و رباعی مزید سه باب دارد
که فَعْلَلَهُ - و تَفَعْلُلُ - و اِفْعِنْلال - واِفْعِلْلال
حرکات ماضی معلوم در جمیع ابواب
مفتوح و همزه باب افعال نیز مفتوح
و همزه قطع است
مگر همزه ابواب دیگر همه مکسور و همزه
وصل است هر که در میان کلام از لفظ ساقط


۶۲

میشود نه از خط)
چون فُعِّلَ واُفْعِلَ واُفْتُعِلَ -
در ماضی مجهول همزه و باقی حروف
متحرک همه مضموم . وما قبل آخر آن مکسور گشته
الف باب مفاعله و تفاعل به واو بدل میشود
چون قُوْتِلَ تُقُوْبِلَ -
علامت مضارع معلوم در باب افعال
وتفعيل ومفاعله و فـعـللـه مضموم
و در باقی مفتوح میباشد -
ما قبل


۶۳
ما قبل آخر مضارع در باب تَفَعُّلْ وتَفَاعُلْ
وَتَفَعْلُلْ مفتوح و در باقی مکسور میباشد چون
یُكْرِمُ وَیَجْتَنِبُ - وَيَتَصَرَّفُ
علامت مضارع مجهول در تمامی ابواب
مضموم - وما قبل آخر مفتوح گشته حرکات
باقی حروف بر حال خود می ماند چون يُكْرَمُ
وَيُجْتَنَبُ -
در اسم فاعل واسم مفعول بجای علامَتْ
مضارع میم مضموم و در آخر تنوین میآید


۶۴
ماقبل آخر اسم فاعل مکسور و ماقبل
آخر اسم مفعول مفتوح میگردد چون
مُکْرِمٌ و مُکْرَمٌ
اسم ظرف این ابواب بروزن اسم مفعول
آمده چون مُنْقَلَبٌ-مُنْقَلَبَانِ-مُنْقَلَبَاتٌ
اسم آله و اسم تفضیل ازین ابواب
و نیز از ثلاثی مجرد که بمعنی عیب و رنگ
باشد اسم تفضیل نمی آید


۶۵
صرف صغیر ابواب ثلاثی مزید
(۱) افعال - اَکْرَمَ - یُکْرِمُ - اِکْرَامًا - مُکْرِمٌ
اُکْرِمَ - یُکْرَمُ - اِکْرَامًا - مُکْرَمٌ
اَکْرِمْ - لاَ تُکْرِمْ
(۲) تفعیل - صَرَّفَ - یُصَرِّفُ - تَصْرِیْفًا
مُصَرِّفٌ - صُرِّفَ - یُصَرَّفُ
تَصْرِیْفًا - مُصَرَّفٌ صَرِّفْ
لاَ تُصَرِّفْ
(۳) مفاعله - قَاتَلَ - یُقَاتِلُ - مُقَاتَلَةً - مُقَاتِلٌ


۶۶
قُوتِلَ - یُقَاتَلُ - مُقَاتَلَةٌ - مُقَاتَلٌ
قَاتِلْ لَا تُقَاتِلْ
۴) تَفَعُّل - تَقَبَّلَ - یَتَقَبَّلُ - تَقَبُّلًا مُتَقَبِّلٌ
تُقُبِّلَ - یُتَقَبَّلُ - تَقَبُّلًا مُتَقَبَّلٌ
تَقَبَّلْ - لَا تَتَقَبَّلْ
۵) تَفَاعُل - تَقَابَلَ - یَتَقَابَلُ - تَقَابُلًا مُتَقَابِلٌ
تُقُوبِلَ - یُتَقَابَلُ - تَقَابُلًا مُتَقَابَلٌ
تَقَابَلْ - لَا تَتَقَابَلْ
۶) افْتِعَال - اِکْتَسَبَ - یَکْتَسِبُ - اِکْتِسَابًا


۶۷
مُکْتَسَبٌ ـ اِکْتَسَبَ ـ یَکْتَسِبُ
اِکْتِسَاباً ـ مُکْتَسِبٌ ـ اِکْتَسِبْ
لَا تَکْتَسِبْ
(۷) انفعال = اِنْکَشَفَ ـ یَنْکَشِفُ ـ اِنْکِشَافاً
مُنْکَشِفٌ ـ اِنْکَشِفْ ـ لَا تَنْکَشِفْ
(۸) افعلال = اِخْضَرَّ ـ یَخْضَرُّ ـ اِخْضِرَاراً
مُخْضَرٌّ ـ اِخْضَرِّ ـ اِخْضَرِرْ
لَا تَخْضَرِّ ـ لَا تَخْضَرِرْ
(۹) استفعال = اِسْتَخْرَجَ ـ یَسْتَخْرِجُ ـ اِسْتِخْرَاجاً


۶۸

مُسْتَخْرِجٌ اُسْتُخْرِجَ يُسْتَخْرَجُ

اِسْتِخْرَاجًا مُسْتَخْرَجٌ

اِسْتَخْرِجْ لَا تَسْتَخْرِجْ

(۱۰) افعيلال - اِدْهَامَّ - يَدْ هَامُّ - اِدْهِيْمَامًا

مُدْهَامٌّ - اُدْهُوْمَّ - يُدْهَامُّ

لَاتَدْهَامَّ - لَا تُدْهَامَّ

(۱۱) فعللۀ - دَحْرَجَ - يُدَحْرِجُ - دَحْرَجَةً

مُدَحْرِجٌ - دُحْرِجَ - يُدَحْرَجُ

دَحْرَجَةً - مُدَحْرَجٌ - دَحْرِجْ

لَا تُدَحْرِجْ


۶۹

(۲) تَفَعلُلْ= تَدَحْرَجَ - یَتَدَحْرَجُ - تَدَحْرُجاً
مُتَدَحْرِجُ - تَدَحْرَجْ - لَاتَتَدَحْرَجْ
(۳) اِفْعِنْلَال= اِحْرَنْجَمَ - یَحْرَنْجِمُ - اِحْرِنْجَاماً
مُحْرَنْجِمُ - اِحْرَنْجِمْ - لَاتَحْرَنْجِمْ
(۴) اِفْعِلْلَال= اِقْشَعَرَّ - یَقْشَعِرُّ - اِقْشِعْرَاراً
مُقْشَعِرُّ - اِقْشَعِرَّ - اِقْشَعْرِرْ - لَاتَقْشَعِرَّ - لَاتَقْشَعْرِرْ
له اقبال - ادبار - اقرار - انکار - تغییر - تبدیل - تضعیف
تفریق - تنصیف - تنبیه - معامله - مکالمه - محاوره -
تقرّر - تبدّل - تصرّف - تقاطع - تجاهل - تغافل - اِتّفاق
انتظار - افتتاح - انبساط - انقباض - انحطاط -
احمرار - اضطرار - استقبال - استقلال - استیصال
اِحْمِیرَار - زلزله - قلقله - بسمله - تزلزل - تذبذب -
اطمینان - از کدام ابوابند گردان بعضی از انها را نمائید -


۷۰
تقسیم اسم بفعل صحیح وغیرآن
باز اسم وفعل بچهارقسم است.
(۱) صحیح که بمقابلهٔ حرف اصلی آن حرف
علت وهمزه و دو حرف از یک جنس نبود
چون ضَربٌ وضَرَبَ
(۲) معتل که بمقابلهٔ حرف اصلی آن حرف
علّت باشد چون وَعْدٌ ووَعَدَ ۔
(۳) مهموز که بمقابلهٔ حرف اصلی آن همزه
بود چون أَمْرُ و أَمَرَ ۔
(۴)
مضاعف


۷۱

(۴) مضاعف که بمقابله حروف اصلی آن
دو حرف از یک جنس آید چون مَدَّ و مَدَّدَ
معتل دو قسم است ـ یک حرفی ـ دو حرفی
معتل یک حرفی سه قسم است
(۱) مثال که فاکلمه اش حرف علت باشد
چون وَعَدَ و یَقُظَ ـ
(۲) اجوف که بمقابله عین کلمه اش حرف علت
باشد چون قَالَ و بَاعَ
(۳) ناقص که بمقابله لام کلمه اش حرف علت باشد


۷۲
چون دَعا و رَمی
معتل در حرفی دو قسم است
(۱) لفیف مفروق که فاء و لام آن -
علت باشد چون وقایه - وقی
(۲) لفیف مقرون که عین و لامش
حرف علت باشد چون طی و طوی
بحث مثال
گردان ماضی ثلاثی مجرد مثال مانند
گردان صحیح می آید چون وَعَدَ - وَعَدَا - وَعَدُوا
الفتها


۷۳

در مضارع مجرد و مزید چیزی اعلال
می شود
(۱) از مضارع مکسورالعین (واو) از سبب
وقوع آن میان یا و کسره حذف میگردد
چون يَعِدُ ـ يَعِدَانِ ـ يَعِدُونَ که در
اصل يَوْعِدُ ـ يَوْعِدَانِ ـ يَوْعِدُونَ
بود
(۲) از مصدرش (واو) نیز حذف گشته (تا)
در آخر می آید چون (عِدَّةً) که در اصل


۷۴
وَعْدُ بود
(۳) فاء کلمه مضارع و اسم فاعل و
اسم مفعول
باب افعال اگر یا باشد بسبب وقوع
آن بعد از ضمه به و او بدل میشود چون
يُوْقِنُ و مُوْقِنٌ که در اصل يُيْقِنُ ومُيْقِنٌ
بود
(۴) در مصدر باب افعال و استفعال (واو)
بسبب وقوع آن بعد کسره به یا بدل میشود


۷۵
چون ایقاد - استیقاد که در اصل اوقاد
استوقاد بود
(ه) هر واو و یا که در فاء کلمه باب افتعال باشد
به تا مبدل گشته ادغام میگردد چون اِتَّصَلَ
وَ اِتَّسَرَ که در اصل اِوْتَصَلَ و اِيْتَسَرَ
بود
بحث اَجْوَف
در تمامی صیغهای اجوف از ماضی و
مضارع و غیره اعلال میشود - اَجْوَف


۷۶

واوی ویائی از باب نَصَرَ- یَنصُرُ- و
ضَرَبَ - یَضرِبُ وَ سَمِعَ - یَسمَعُ -
اَلْقَوْلُ (گفتن) اَلْبَیْعُ (فروختن)
اَلْخَوْفُ (ترسیدن)

واوی
قَالَ
قَالَا
قَالُوْا
قَالَتْ

یائی
بَاعَ
بَاعَا
بَاعُوْا
بَاعَتْ

واوی
خَافَ
خَافَا
خَافُوْا
خَافَتْ

اعلال
در اصل قَوَلَ بَیَعَ
خَوَفَ بود واو و یا
متحرک ما قبل مفتوح


قَالَتَا بِاعَتَا خَافَتَا
قُلْنَ بِعْنَ خَفْنَ
قُلْتَ بِعْتَ خِفْتَ
قُلْتُمَا بِعْتُمَا خِفْتُمَا
قُلْتُمْ بِعْتُمْ خِفْتُمْ
قُلْتِ بِعْتِ خِفْتِ
قُلْتُمَا بِعْتُمَا خِفْتُمَا
قُلْتُنَّ بِعْتُنَّ خِفْتُنَّ
قُلْتُ بِعْتُ خِفْتُ

بالف بدل گردید
و این اعلال تا
قالتا ۔ باعتا
خافتا جاریست
قُلْنَ ۔ بِعْنَ خَفْنَ
در اصل قَوَلْنَ
بَيَعْنَ - خَوَفْنَ بود
واو و یاء متحرک
ما قبل مفتوح
به الف بدل
گردیده از اجتماع
ساکنین حذف
شد. و در قلن
فاء کلمه را ضمه
و در بعن و
خفن کسرہ
دادند


ماضی مجهول
واوی یائی واوی
قِیْلَ که بِیْعَ خِیْفَ در اصل قُوِلَ بِیِعَ . خُوِفَ
قِیْلَا بِیْعَا خِیْفَا بود کسره واو و یا نقل
قِیْلُوْا بِیْعُوْا خِیْفُوْا بما قبل گشته واو مُحَوَّل
قِیْلَتْ بِیْعَتْ خِیْفَتْ و خُوِفَ به یا بدل گردید. و
قِیْلَتَا بِیْعَتَا خِیْفَتَا این اعلال تا قِیْلَتَا و خِیْفَتَا
قُلْنَ بِعْنَ خِفْنَ جاریست . و در بیع تا بِعْتَا
قُلْتَ بِعْتَ خِفْتَ با بر حال مانده
قُلْتُمَا بِعْتُمَا خِفْتُمَا قُلْنَ در اصل قُوِلْنَ بِیِعْنَ
قُلْتُمْ بِعْتُمْ خِفْتُمْ خُوِفْنَ بود. کسره واو یا
قُلْتِ بِعْتِ خِفْتِ نقل بما قبل گشته از
قُلْتُمَا بِعْتُمَا خِفْتُمَا اجتماع ساکنین حذف شد
قُلْتُنَّ بِعْتُنَّ خِفْتُنَّ و در قُلْنَ کسره فاء الفعل بضمه
قُلْتُ بِعْتُ خِفْتُ بدل کردند و این اعلال
قُلْنَا بِعْنَا خِفْنَا تا آخر جاریست


۷۹
مضارع
واوی یائی واوی
یَقُوْلُ یَبِیْعُ یَخَافُ در اصل یَقْوُلُ - یَبْیِعُ
یَقُوْلَانِ یَبِیْعَانِ یَخَافَانِ یَخْوَفُ بود حرکت واو
یَقُوْلُوْنَ یَبِیْعُوْنَ یَخَافُوْنَ و یا نقل بما قبل شده
تَقُوْلُ تَبِیْعُ تَخَافُ در یخوف واو بالف بدل
تَقُوْلَانِ تَبِیْعَانِ تَخَافَانِ گردید
یَقُلْنَ یَبِعْنَ یَخَفْنَ کلة در اصل یَقْوُلْنَ
تَقُوْلُ تَبِیْعُ تَخَافُ یَبْیِعْنَ یَخْوَفْنَ بود حرکت
تَقُوْلَانِ تَبِیْعَانِ تَخَافَانِ واو و یا نقل بما قبل
تَقُوْلُوْنَ تَبِیْعُوْنَ تَخَافُوْنَ شده در یقولن ویخفن
تَقُوْلِیْنَ تَبِیْعِیْنَ تَخَافِیْنَ (واو و یا) و در تخافن الف
تَقُوْلَانِ تَبِیْعَانِ تَخَافَانِ می‌شد که از اجتماع
تَقُلْنَ تَبِعْنَ تَخَفْنَ ساکنین حذف شد
اَقُوْلُ اَبِیْعُ اَخَافُ
نَقُوْلُ نَبِیْعُ نَخَافُ
ف:- یَقُوْلُ یَبِیْعُ یَخَافُ از دخول لَمْ لَمْ یَقُلْ
لَمْ یَبِعْ لَمْ یَخَفْ میشود - چرا که واو و یا از اجتماع
ساکنین می افتد. و همچنین است لَمْ تَقُلْ لَمْ
اَقُلْ لَمْ نَقُلْ و امثال آنها -


۸۰
مضارع مجهول
یُقالُ یُباعُ یُخافُ
یُقالانِ یُباعانِ یُخافانِ
یُقالونَ یُباعونَ یُخافونَ
تُقالُ تُباعُ تُخافُ
تُقالانِ تُباعانِ تُخافانِ
یُقَلنَ یُبَعنَ یُخَفنَ
تُقالُ تُباعُ تُخافُ
تُقالانِ تُباعانِ تُخافانِ
تُقالُونَ تُباعونَ تُخافون
تُقالینَ تُباعینَ تُخافینَ
تُقالانِ تُباعانِ تُخافانِ
تُقَلنَ تُبَعنَ تُخَفنَ
اُقالُ اُباعُ اُخافُ
نُقالُ نُباعُ نُخافُ
در اصل یُقوَلُ یُببَعُ
یُخوَفُ بود حرکت واو و یا
را بما قبل نقل گشته بالف
بدل شدند. و این
اعلال تا آخر جاریست
مگر در جمع مونث الف
از اجتماع ساکنین حذف
میشود
*-*-*
فصل - یُقالُ یُباعُ یُخافُ از دخول لم لَم یُقَل
لَم یُبَع لَم یُخَف میشود بروزن لَم یُفَل


۸۱
أمر

واوی یائی واوی
قُلْ بِعْ خَفْ
قُولاً بِيْعا خَافَا
قُولُوا بِيْعُوا خَافُوُا
قُوْلِيْ بِيْعِي خَافِيْ
قُولاً بِيْعا خَافَا
قُلْنَ بِعْنَ خَفْنَ

اعلال •
قُلْ وبِعْ وخَفْ را از
تَقُولُ تَبِيْعُ تَخَافُ بنا
کردند ـ یعنی (تا) علامت
مضارع را حذف کردند
را جزم نمودند عین کلمة واو
و یاء از سبب اجتماع ساکنین حذف
شد و در با صیغها چون ع ساکن
نمی آید واو و یا عود می کندا


۸۴
اسم فاعل
قَائِلٌ بَائِعٌ خَائِفٌ در اصل قَاوِلٌ بَایِعٌ
قَائِلَانِ بَائِعَانِ خَائِفَانِ خَاوِفٌ بود (واو و یا)
قَائِلُونَ بَائِعُونَ خَائِفُونَ بعد از الف اسم
قَائِلَةٌ بَائِعَةٌ خَائِفَةٌ فاعل واقع شد
قَائِلَتَانِ بَائِعَتَانِ خَائِفَتَانِ بهمزه بدل
قَائِلَاتٌ بَائِعَاتٌ خَائِفَاتٌ گردیده


اسم مفعول
مَقُولٌ مَبِيعٌ مَخُوفٌ
مَقُولانِ مَبِيعانِ مَخُوفانِ
مقولون مبيعون مخوفون
مَقُولَةٌ مَبِيعَةٌ مَخُوفَةٌ
مَقُولَتانِ مَبِيعَتانِ مَخُوفَتانِ
مَقُولاتٌ مَبِيعاتٌ مَخُوفاتٌ
مقول مبيع مخوف در اصل مقوول مبيوع
مخووف بود حرکت (واو و یا) نقل بما قبل
شده حذف گردیدند و در مبيوع ضمه (با) را
بکسره و (واو) را به (یا) بدل کردند


۸۴

ابواب ثلاثی مزید

در باب افعال و استفعال و افتعال و
انفعال اعلال میشود ـ و باقی ابواب مانند صحیح است
افعال استفعال افتعال انفعال
اَقَامَ اِسْتَقَامَ اِخْتَارَ اِنْقَادَ
يُقِيمُ يَسْتَقِيمُ يَخْتَارُ يَنْقَادُ
اِقَامَةً اِسْتِقَامَةً اِخْتِيَارًا اِنْقِيَادًا
مُقِيمٌ مُسْتَقِيمٌ مُخْتَارٌ مُنْقَادٌ
اُقِيمَ اُسْتُقِيمَ اُخْتِيرَ .
يُقَامُ يُسْتَقَامُ يُخْتَارُ .
اِقَامَةً اِسْتِقَامَةً اِخْتِيَارًا .
مُقَامٌ مُسْتَقَامٌ مُخْتَارٌ .
اَقِمْ اِسْتَقِمْ اِخْتَرْ اِنْقَدْ
لَاتُقِمْ لَاتَسْتَقِمْ لَاتَخْتَرْ لَاتَنْقَدْ


۸۵
اعلال ماضی معلوم ومضارع مجهول
واسم مفعول باب افعال و استفعال
مانند یقال میباشد
در ماضی مجهول و مضارع معلوم واسم
فاعل کسره حرف علت بماقبل نقل گشته
اگر و او باشد به یا بدل میشود . مانند ماضی
مجهول مجرد .
در مصدر حرکت عین (وا و یا) بماقبل
نقل و بالف بدل گشته از اجتماع ساکنین


می افتد. و عوض آن در آخر لاحق میشود
ماضی معلوم و مضارع و اسم فاعل
و اسم مفعول باب افتعال و انفعال
بر یقال قیاس میشود
و نیز اعلال ماضی مجهول مانند ماضی مجهول
مجرد است
(واو) در مصدر واوی این دو باب
از سبب کسره ما قبل به یا بدل میگردد


بحث ناقص
ناقص واوی بیشتر از نَصَرَ یَنْصُرُ
و سَمِعَ یَسْمَعُ می آید
ماضی
واوی یائی
مذکر دَعَا رَمَی
دَعَوَا رَمَیَا
دَعَوْا رَمَوْا
دَعَتْ رَمَتْ
مونث دَعَتَا رَمَتَا
دَعَوْنَ (از نصر ینصر) رَمَيْنَ (از ضرب یضرب)
مذکر دَعَوْتَ رَمَیْتَ
دَعَوْتُمَا رَمَیْتُمَا
طه الف آخر در سه حرفی اگر بدل از واو باشد بالف و
اگر از یاء باشد بیأ نوشته میشود *


۸۸
دَعَوْتُمْ رَمَيْتُمْ
دَعَوْتِ رَمَيْتِ
دَعَوْتُمَا رَمَيْتُمَا
دَعَوْتُنَّ رَمَيْتُنَّ
دَعَوْتُ رَمَيْتُ
دَعَوْنَا رَمَيْنَا

اعلال
دَعَا و رَمَی در اصل دَعَوَ و رَمَیَ بود
(واو و یا) متحرک ماقبل مفتوح بالف بدل
گردید
در دَعَوَا و رَمَیَا صیغه تثنیه اعلال نمیشود
در صیغه جمع مذکر و واحد و تثنیه مونث غایب
مانند دَعَوْا و رَمَوْا واو و یا بالف بدل و از
سبب اجتماع ساکنین حذف میشود *


۸۹

از جمیع مؤنث تا آخر همه صیغها بر
حال خود است
ماضی معلوم از باب علم یعلم
رَضِیَ رَضِیَا رَضُوا
رَضِیَتْ رَضِیَتَا رَضِیْنَ
رَضِیتَ رَضِیتُمَا رَضِیتُمْ
رَضِیتِ رَضِیتُمَا
رَضِیتُنَّ رَضِیتُ رَضِینَا
رضی در اصل رضِوَ بود واو در طرف بعد از
کسره واقع گشته به یا بدل شد. و این اعلال


٩٠
تا آخر جاریست مگر در جمع مذکر غایب بعد
از تبدیل بیا ضمه بما قبل نقل و یا اجتماع
ساکنین حذف میشود
ماضی مجهول
واوی یائی واوی
رُضِیَ رُمِیَ دُعِیَ
رُضِیَا رُمِیَا دُعِیَا
رُضُوا رُمُوا دُعُوا
رُضِیَتْ رُمِیَتْ دُعِیَتْ
رُضِیَتَا رُمِیَتَا دُعِیَتَا
رُضِینَ رُمِینَ دُعِینَ
رُضِیتَ رُمِیتَ دُعِیتَ
رُضِیتُمَا رُمِیتُمَا دُعِیتُمَا


۹۱

دُعِيْتُمْ	رُمِيْتُمْ	رُضِيْتُمْ
دُعِيْتِ	رُمِيْتِ	رُضِيْتِ
دُعِيْتُمَا	رُمِيْتُمَا	رُضِيْتُمَا
دُعِيْتُنَّ	رُمِيْتُنَّ	رُضِيْتُنَّ
دُعِيْتُ	رُمِيْتُ	رُضِيْتُ
دُعِيْنَا	رُمِيْنَا	رُضِيْنَا

در دُعِیَ و سُعِیَ واو و یا الف بعد کسره
واقع شده به یاء بدل گردید و این اعلال
تا آخر جاریست و در صیغه‌های نفی یا بجای
خود است - مگر از جمع مذکرها از سبب اجتماع
ساکنین حذف میشود.


۹۲

مضارع

واوی یائی واوی
یَدْعُو یَرْمِی یَرْضٰی
یَدْعُوَانِ یَرْمِیَانِ یَرْضَیَانِ
یَدْعُونَ یَرْمُوْنَ یَرْضَوْنَ
تَدْعُو تَرْمِی تَرْضٰی
تَدْعُوَانِ تَرْمِیَانِ تَرْضَیَانِ
یَدْعُوْنَ یَرْمِیْنَ یَرْضَیْنَ
تَدْعُوْ تَرْمِیْ تَرْضٰی
تَدْعُوَانِ تَرْمِیَانِ تَرْضَیَانِ
تَدْعُونَ تَرْمُونَ تَرْضَوْنَ
تَدْعِیْنَ تَرْمِیْنَ تَرْضَیْنَ
تَدْعُوَانِ تَرْمِیَانِ تَرْضَیَانِ
تَدْعُوْنَ تَرْمِیْنَ تَرْضَیْنَ
اَدْعُو اَرْمِی اَرْضٰی
نَدْعُو نَرْمِی نَرْضٰی


۹۳
يَدْعُوْ يَرْمِي در اصل يَدْعُوُ يَرْمِيُ
بود (واو و یا) بحذف ضمه ساکن گردید- و همچنین
است باقی صیغهای واحد -
يَدْعُوْنَ يَرْمُوْنَ در اصل يَدْعُوُوْنَ
يَرْمِيُوْنَ بود بحذف و نقل ضمّه (واو و یا)
ساکن و از اجتماع ساکنین حذف گردید
و همچنین است صیغه جمع مذکر مخاطب
صیغهای جمع مونث برحال خود است -
پس جمع مذکر بروزن يَفْعُوْنَ وجمع مونث


۹۴

بروزن یَفْعَلَنَّ است

یُرْضیٰ دراصل یُرْضَوُ بود (واو)
بسبب وقوع آن چارم جا و مخالفت
حرکت ماقبل به (یا و یا) بالف بَدَل گردید
و همچنین است سائر صیغه‌های واحد -
یُرْضَیانِ در اصل یُرْضَوانِ بود
واو بسبب وقوع آن چارم جا و مخالفت
حرکت ماقبل به یا بَدَل گردید - و این اعلال
در سائر صیغه‌ها جاریست - مگر در جمع مذکر


۹۵

و واحد مونث مخاطب یا به الف بدل گشته
از اجتماع ساکنین حذف میشود -
مضارع مجهول
يُدْعیٰ يُرْمٰی يُرْضٰی
يُدْعَيانِ يُرْمَيانِ يُرْضَيانِ
يُدْعَوْنَ يُرْمَوْنَ يُرْضَوْنَ
تُدْعَیٰ تُرْمَیٰ تُرْضٰی
تُدْعَيانِ تُرْمَيانِ تُرْضَيانِ
يُدْعَيْنَ يُرْمَيْنَ يُرْضَيْنَ
تُدْعَیٰ تُرْمَیٰ تُرْضٰی
تُدْعَيانِ تُرْمَيانِ تُرْضَيانِ
تُدْعَوْنَ تُرْمَوْنَ تُرْضَوْنَ
تُدْعَيْنَ تُرْمَيْنَ تُرْضَيْنَ
تُدْعَيانِ تُرْمَيانِ تُرْضَيانِ
تُدْعَيْنَ تُرْمَيْنَ تُرْضَيْنَ
اُدْعَیٰ اُرْمَیٰ اُرْضٰی
نُدْعَیٰ نُرْمَیٰ نُرْضٰی


۹۶
يَدْعَى يَرْمَى يُرْضى در اصل
يَدْعُوُ يَرْمِيُ يُرْضَوُ بود واو در یَدعُوُ - و
یُرضَوُ به یا و یا در همه بالف بدل شد - و همچنین است
باقی صیغهای واحد - و در جمع مذکر الف
از اجتماع ساکنین حذف میگردد
در صیغهای دیگر واو بیا بدل گشته بر
حال می ماند -


٩۶
مضارع بالم جازمه
لَمْ يَدْعُ لَمْ يَدْعُوَا لَمْ يَدْعُوا
لَمْ يَرْمِ لَمْ يَرْمِيَا لَمْ يَرْمُوْا
لَمْ يَرْضَ لَمْ يَرْضَيَا لَمْ يَرْضَوْا
مضارع بالنّ ناصبه
لَنْ يَدْعُوَ لَنْ يَدْعُوَا لَنْ يَدْعُوْا
لَنْ يَرْمِيَ لَنْ يَرْمِيَا لَنْ يَرْمُوْا
لَنْ يَرْضَی لَنْ يَرْضَيَا لَنْ يَرْضَوْا
در مجهول همه مانند لم يرض و لن يرضی می آید


۹۸

| امر حاضر |
| اُدْعُ | اُدْعُوا | اُدْعُوا |
| اُدْعِي | 〃 | اُدْعُوْنَ |
| اِرْمِ | اِرْمِيَا | اِرْمُوْا |
| اِرْمِي | 〃 | اِرْمُوْنَ |
| اِرْضَ | اِرْضَيَا | اِرْضَوْا |
| اِرْضَيْ | 〃 | اِرْضَيْنَ |

صیغه‌های امر معلوم و مجهول را
بر نفی جحد بلم قیاس باید کرد۔


۹۹
اسم فاعل
داعٍ داعيانِ داعُونَ
داعيةٌ داعيتانِ داعياتٌ
رامٍ راميانِ رامُونَ
راميةٌ راميتانِ رامياتٌ
راضٍ راضيانِ راضُونَ
راضيةٌ راضيتانِ راضياتٌ
داعٍ راضٍ در اصل داعِوٌ راضِوٌ
بود واو به یا بدل گشته ضمه بروی دشوار آمد


۱۰۰

افتاد ـ ویا از اجتماع ساکنین در همه حذف شد
در باقی صیغها واو به یا بدل گشته قایم مقام

اسم مفعول

مَدْعُوٌّ مَرْمِيٌّ مَرْضِيٌّ
مَدْعُوَّانِ مَرْمِيَّانِ مَرْضِيَّانِ
مَدْعُوُّونَ مَرْمِيُّونَ مَرْضِيُّونَ
مَدْعُوَّةٌ مَرْمِيَّةٌ مَرْضِيَّةٌ
مَدْعُوَّتَانِ مَرْمِيَّتَانِ مَرْضِيَّتَانِ
مَدْعُوَّاتٌ مَرْمِيَّاتٌ مَرْضِيَّاتٌ


۱۰۱
مدعو مرضی در اصل مَدْعُوو مَرْضُوو
بود- در مدعوو و او در واو ادغام گردید - و در
مرضوو و او دوم بموافقت فعل به یا بدل گردیده
و او و یا بهمر آمده وا و را با و یا را در یا ادغام
ساخته ضمه ماقبل را به کسره بدل نمودند
و همچنین است مرمّی


۱۰۲

ابواب مزید

اَلقَى سَمّٰى لَاقٰى تَلَقّٰى
یُلقِى یُسَمِّى یُلَاقِى یَتَلَقّٰى
اِلقَاءً تَسْمِیَّةً مُلَاقَاةً تَلَقُّيًّا
مُلقٍ مُسَمٍّ مُلَاقٍ مُتَلَقٍّ
اُلقِىَ سُمِّىَ لُوقِىَ تُلُقِّىَ
یُلقَى یُسَمّٰى یُلَاقَى یُتَلَقّٰى
اِلقَاءً تَسْمِیَةً مُلَاقَاةً تَلَقُّيًّا
مُلقَیً مُسَمّٰى مُلَاقً مُتَلَقّٰى
اَلقِ سَمِّ لَاقِ تَلَقَّ
لَاتُلْقِ لَاتُسَمِّ لَاتُلَاقِ لَاتَتَلَقَّ


١٠٣

تَلاقَ اِتَّقَى اِنْجَلَى اِسْتَلْقَى
يَتَلاقى يَتَّقِى يَنْجَلِى يَسْتَلْقِى
تَلاَقيًا اِلْتِقَاءً اِنْجِلاَءً اِسْتِلْقَاءً
مُتَلاَقٍ مُلْتَقٍ مُنْجَلٍ مُسْتَلْقٍ
تُلُوقِىَ اُتُّقِىَ
يُتَلاقى يُلْتَقَى
تَلاَقيًا اِلْتِقَاءً
مُتَلاَقًى مُلْتَقًى
تَلَاقَ اِتَّقِ اِنْجَلِ اِسْتَلْقِ
لَا تَتَلَاقَ لَاتَلْتَقِ لَاتَنْجَلِ لَاتَسْتَلْقِ


۱۰۴
اِلْقَاءٌ اِلْتِقَاءٌ اِسْتِلْقَاءٌ اِخْلَاءٌ در
اصل اِلْقَایٌ اِلْتِقَایٌ اِسْتِلْقَایٌ
اِخْلَاوٌ بود واو و یا بسبب وقوع آن
در طرف بعد از الف زائده بهمزۀ
بدل شد
تَسْمِيَةٌ در اصل تَسْمِيْوٌ بود واو به یا
بدل گشته ادغام شد و بعد ازان یک یا
حذف شده عوض آن تا در آخر لاحق
شد


١٠٥

مُلاَقَاةً در اصل مُلاَقَيَةً بود واو
به الف بدل گردید
تَلَقِّياً وتَلاَقِياً در اصل تَلَقّياَ وتَلَاقُياَ
بود ضمه ماقبل بکسره بدل گردید

لفیف

فاء کلمه لفیف مفروق مانند مثال
ولام آن مانند ناقص اعلال میشود
چون وَقَیَ يَقِي وِقَايَةً واقٍ وُقِيَ
يُوقَی وِقَايَةً مَوْقِي قِ لاَتَقِ


۱۰۶

اعلال لفیف مقرون مانند ناقِصَست

طَویٰ یَطْوِیْ طَیّاً طاوٍ

طُوْیَ یُطْویٰ طَیّاً مَطْوِیٌّ

اِطْوِ لَاتَطْوِ

---***---


١٠٦
مضاعف
ماضی مضارع امر
مَدَّ يَمُدُّ
مَدَّا يَمُدَّانِ
مَدُّوا يَمُدُّونَ
مَدَّتْ تَمُدُّ
مَدَّتَا تَمُدَّانِ
مَدَدْنَ يَمْدُدْنَ
مَدَدْتَ تَمُدُّ مُدَّ اُمْدُدْ
مَدَدْتُمَا تَمُدَّانِ مُدَّا
مَدَدْتُمْ تَمُدُّونَ مُدُّوا
مَدَدْتِ تَمُدِّينَ مُدِّی
مَدَدْتُمَا تَمُدَّانِ مُدَّا
مَدَدْتُنَّ تَمْدُدْنَ اُمْدُدْنَ
مَدَدْتُ أَمُدُّ
مَدَدْنَا نَمُدُّ


١٠٨

افعال مجهول را بر معلوم قیاس
نمائید

اسم فاعل    اسم مفعول
مَادٌّ    مَمْدُودٌ
مَادَّانِ    مَمْدُودَانِ
مَادُّونَ    مَمْدُودُونَ
مَادَّةٌ    مَمْدُودَةٌ
مَادَّتَانِ    مَمْدُودَتَانِ
مَادَّاتٌ    مَمْدُودَاتٌ


۱۰۹

ماد در اصل مادِدٌ بود دال اول را
ساکن کرده در دوم ادغام نمودند
احکام تای افتعال متعلق ادغام
وقتی که بمقابله فاء کلمه باب افتعال دال یا
ذال یا زار واقع شود تاء افتعال بدال بدل
و در بعض صور ادغام نیز میشود چون
اِدّعاءٌ اِدّخارٌ اِزْدِحامٌ که در اصل
اِدْتِعاءٌ اِذْتِخارٌ اِزْتِحامٌ بود.
اگر صاد و ضاد و طاء و ظاء واقع شود


۱۱۰
تا به طا مبدل و نیز گاهی ادغام میگردد
چون اصْطِلاحُ اِضْطِرابُ اِطّلا
اِظّلامُ که در اصل اِصْتِلاحُ اِضْتِرا
اِطْتِلاعُ اِظْتِلامُ بود
--*--


۱۱۱
بحث مهموز

مهموز الفاء مهموز العين مهموز اللام

اَمَرَ سَاَلَ قَرَاَ
يَاْمُرُ يَسْئَلُ يَقْرَأُ
اَمْرًا سُؤَالًا قِرَاءَةً
اَمِرٌ سَائِلٌ قَارِئٌ
اُمِرَ سُئِلَ قُرِئَ
يُؤْمَرُ يُسْئَلُ يُقْرَأُ
اَمْرًا سُؤَالًا قِرَاءَةً
مَأْمُوْرٌ مَسْئُوْلٌ مَقْرُوْءٌ
مُرْ سَلْ اِقْرَأْ
لَا تَأْمُرْ لَا تَسْئَلْ لَا تَقْرَأْ


۱۱۲

ابواب مزید

آمَنَ اِئْتَمَرَ
یُؤمِنُ یَأتَمِرُ
ایماناً اِئْتِماراً
مُؤمِنٌ مُؤتَمِرٌ
اُومِنَ
یُؤمَنُ
ایماناً
مُؤمَنٌ
آمِنْ اِئْتَمِرْ
لا تُؤمِنْ لا تَأتَمِرْ


۱۱۳

امَنَ اُوْمِنَ اِيْمَاناً دراصل
اَءمَنَ اُوْمِنَ اِءمَاناً بود همزه دوم
درماضی معلوم به الف - و درمجهول
به واو- و درمصدر به یا بدل شد

لملك


۱۱۴

تکمیل مباحث اسم

(بیان تذکیر و تانیث)
اسم بر دو قسم است - مذکر و مونث -
اسم مذکر علامه ندارد - و علامه اسم مونث
سه حرف است
(۱) تا - چون فاطمة وكلمة
(۲) الف مقصوره چون حُبْلی و فُضْلی
(۳) الف ممدوده چون صَحْرَاء وحَمْرَاء
در آخر هر اسم که یکی ازین علامات بیاید

مؤنث


۱۱۵
مؤنث است ـ مگر در اسمای مذکر اگرچه علامة
تانیث لاحق شود مذکر است چون طَلْحَةٌ
هر مؤنثی که در مقابل مذکر وارد مؤنث
حقیقی است چون مَرْءٌ (مرد) مَرْءَةٌ
(زن) و اگر مقابل مذکر نباشد غیر حقیقی
و افراد آن سماعی است چون اَرْضٌ
عَقْرَبٌ و این را مؤنث معنوی گویند
یعنی (تاء) در ان مقدّر است
وقتیکه مؤنث معنوی را مُصَغَّر سازند


۱۱۶
تا در لفظ ظاهر میگردد چون اَرْضٌ
اُرَيْضَةٌ .
مگر در اسم چار حرفی (تا) ظاهر
نمیشود چون عُقَيْرِبٌ - تصغیر عَقْرَبٌ
اسمای اعضای جفت - و جمع مکسر
مؤنث است -
تثنیه جمع
اسم باعتبار افراد سه قسم است -
(۱) واحد که بر یک دلالت کند -
چون


۱۱۷
چون رَجُلٌ زَیدٌ
(۲) تثنیه که بر دو دلالت نماید و علامت
آن الف و نون یا یا و نون مکسور است
چون رَجُلانِ رَجُلَینِ -
الف مبدله آخر در اسم ثلاثی ردّ باصل
میشود چون از عَصَا (عَصَوٌ) عَصَوَانِ
فَتَى (فَتَىٌ) فَتَیَانِ
در غیر ثلاثی مطلقا به یا بدل میگردد چون
مُصْطَفَی (مُصْطَفَیٌ) مُصْطَفَیَانِ


۱۱۸
مُجْتَبى (مُجْتَبَى) مُجْتَبَيَانِ
حُبْلى (الف‌تأنیث) حُبْلَيَانِ
همزه آخر بعد الف زائده ـ اگر
اصلی باشد بحال ماند ـ چون
قُرَاءُ قُرَّاءَانِ
غیر اصلی اگر علامت تانیث باشد به واو
بدل می شود چون
حَمْرَاءُ حَمْرَاوَانِ
اگر علامت تانیث نباشد هر دو وجه راست
چون


۱۱۹
چون سَمَاءُ سَمَاءَانِ سَماوَاتِ
(۳) جمع که بر علاوه از دو دلالت نماید
جمع بر دو قسم است
(۱) صحیح که بنای واحد دران باقی برحال
خود باشد علائمه آن (واو و نون) یا
(یا و نون) مفتوح میباشد.
اسم مذکر ذوی العقول باین فرم جمع میشود
(بشرطی که علم یا صفت باشد) چون
زَيدٌ زَيْدُونَ


۱۲۰

مُسْلِمٌ مُسْلِمُوْنَ
(۲) جمع مکسر که بنای واحد دران شکسته
باشد - و آن بر دو قسم است
(۱) جمع قلت که از سه تا ده دلالت نماید
(۲) جمع کثرت که بر علاوه از ده دلالت
نماید و اوزان هر دو سماعی است
وزن جمع کثرت بسیار است - واوزان
جمع قلت بتعداد چهارند

اوزان


۱۲۱
وزن جمع قِلّت جمع مفرد
(۱) أَفْعُلْ اَفْلُسْ فَلْسٌ
(۲) اَفْعال اَثْواب ثوب
(۳) اَفْعِلَه اَرْغِفَهْ رَغِيفٌ
(۴) فِعْلَةٌ غِلْمَةٌ غُلَامٌ
ای فلسٌ فُلُوسٌ (فعول)
واز ثوب ثیاب (فعال)
// رغیف رغف (فُعُلٌ)
// غلام غلمان (فعلان)
و همچنین هر جمع که بوزن چهارگانه بان
موافق نباشد جمع کثرت است -


۱۲۲
بیان منسوب
منسوب اسمی است که باخران یا
مشدد پیوست شود از برای تعلق او چیزی
چون هُوَ مَكِىٌّ (او از مکه است)
(۱) هرگاه در آخر اسم تاء تانیث باشد
حذف میشود چون
اَزمَكَّةِ مَكِّىٌّ و از مَدِينَةِ مَدَنِيٌّ
(۲) واو از فَعُولَةٌ می افتد چون از
كَهُولَةٌ كَهَلِىٌّ
جهاد


۱۳۳
(۳) یا از فَعِيْلَة و فُعَیْلَة اگر مُضاعف
و اجوف نباشد می افتد چون
از مَدِيْنَة مَدَنِيٌّ
جُهَیْنَة جُهَنِيٌّ
(۴) یا از فَعِيْل و فُعَیْل نمی‌افتد
چون از رَبِیع رَبِیْعِيٌّ
" " عُبَیْد عُبَیْدِيٌّ
(۵) فَعِيْلٌ که در آخرش یای مُشدّد
باشد - عوض آن واو می آید - چون از


۱۲۴

نَبِيٌّ نَبَوِيٌّ از عَلِيٌّ عَلَوِيٌّ
(۶) الف مقصور ثالث یا رابع باشد
به و او بدل میشود چون
فَتًی فَتَوِيٌّ مَعْنًی مَعْنَوِيٌّ
(۷) همزه بعد الف زائده حکم آن در
نسبت مانند تثنیه است (صفحه ٩)
چون از قُرَّاء قُرَّائِيٌّ
" " حَمْرَاء حَمْرَاوِيٌّ
" " سَمَاء سَمَائِيٌّ وسَمَاوِيٌّ

در اسماءِ


۱۲۵
(۸) در اسماء محذوفة الآخر لام عود میکند
چون از دمَ دَمَوُ دَمَوِىٌ
" " اَبٌ (ابو) اَبَوِىٌ
(۹) ياء مشدد بعد اکثر از دو حرف از
آخر مى افتد چون-
شَافِعِىٌ (منسوب اليه) شَافِعِىٌ (نسبى)
تصغير
تصغير زيادت ياى ساكن است بعد
حرف دوم اسم تا دلالت بر تقليل شىء


۱۲۶

نماید
(۱) در اسم مصغر حرف اول را ضمه و دوم را
کسره دهند - چون از رَجُل
رُجَيْلٌ بروزن فُعَيْلٌ
(۲) اگر اسم رباعی باشد - حرف سوم
آن مکسور میشود - چون از جَعْفَرٌ
جُعَيْفِرٌ بروزن فُعَيْلِلٌ
تَنْبِیْه - تصغیر اسم خماسی را
مکروه دانند

بود


۱۲۷
معرفه و نکره
اسم بر دو قسم است - معرفه و نکره
معرفه آنست که بر شیئی معین دلالت نماید
و نکره انکه برشیئی غیر معین-
اسم معرفه در تعداد (۶)
(۱) عَلَم چون اَسْلَمُ (م) کابل
(۲) ضمیر و آن دو قسم است
مُتصل - منفصل
ضمیر منفصل بر دو قسم است


۱۲۸
مرفوع و منصوب
ضمير مرفوع منفصل
مذکر مؤنث
غائب هو هما هم هی هما هنَّ
مخاطب اَنتَ اَنتُمَا اَنتُمْ اَنتِ اَنتُمَا اَنتُنَّ
متکلم اَنَا نَحْنُ
ضمير منصوب منفصل
اِيّاهُ اِيَّاهُما اِيّاهُمْ اِيّاها اِيَّاهُما اِيَّاهُنَّ
اِيّاكَ اِيَّاكُما اِيّاكُمْ اِيَّاكِ اِيَّاكُما اِيَّاكُنَّ
اِيَّاىَ اِيَّانا


۱۲۹
ضمیر متصل بر سه قسم است
(۱) مرفوع (۲) منصوب (۳) مجرور
ضمیر مرفوع متصل
ضمیر مرفوع متصل از شدت اتصال
مانند جزء فعل است و دو قسم میباشد - بارز
و مستتر - ضمیر متصل بارز یازده است
تَ تِ تُ نَا تُمَا تُمْ تُنَّ -
این هفت ضمیر مختص به فعل ماضی است
چون عَلِمْتَ عَلِمْتِ عَلِمْتُ عَلِمْنَا


۱۳۰

عَلِمْتُما عَلِمْتُمْ عَلِمْتُنَّ -
(یا) این ضمیر مختص بواحد مونث فعل
مضارع است چون تَضْرِبينَ
(۳) الف واو نون
این سه ضمیر درمیان ماضی و مضارع
مشترک است چون
قَرَءَا قَرؤُا قَرَأْنَ
تَقْرَأْنِ يَقْرَؤُنَ يَقْرَأْنَ
ضمیر مستتر آنست که در لفظ نباشد بلکه مراد
دانی


۱۳۱

ذهن پوشیده باشد - و در پنج محل مستتر است
(۱) واحد مذکر غائب (ماضی مضارع
وامر ونهی) چون ضَرَبَ - یَضْرِبُ
لِیَضْرِبْ لَا یَضْرِبْ -
درین صیغها (هُوَ) مستتر است - و
تقدیر چنین است - ضَرَبَ هُوَ
و باقی صیغها هم برین قیاس است
(۲) واحد مؤنث غائب (نیز ازین افعال)
چون ضَرَبَتْ - تَضْرِبُ - لِتَضْرِبْ


مستتر و تقدیر انت
(۳) واحد مذکر مخاطب (غیر ماضی) چون
تَضْرِبُ -
درین صیغها ضمیر (انت) همیشه مستتر است
(۴ و ۵) متکلم غیر ماضی چون
اَضْرِبُ نَضْرِبُ که اَنا و نَحْنُ
همیشه درین صیغها مستتر است


۱۳۳
(۲) ضمیر منصوب متصل
هُ هُما هُمْ دَعاهُ دَعاها دَعاهُم
ها هُما هُنَّ دَعاها " دَعاهُنَّ
كَ كُما كُمْ دَعاكَ دَعاكُما دَعاكُمْ
كِ كُما كُنَّ دَعاكِ " دَعاكُنَّ
يْ نا دَعانِيْ دَعانا
(۳) ضمیر مجرور متصل
این ۱۴ ضمیر فوق اگر باسم یا حر
جر پیوست گردد ضمیر مجرور متصل میشود


١٣۴
ضمير مجرور متصل باسم
كِتَابُهُ كِتَابُهُمَا كِتَابُهُمْ
كِتَابُهَا ״ كِتَابُهُنَّ
كِتَابُكَ كِتَابُكُمَا كِتَابُكُمْ
كِتَابُكِ ״ كِتَابُكُنَّ
كِتَابِيْ كِتَابُنَا
ضمير مجرور متصل بحرف
لَهُ لَهُمَا لَهُمْ لَهَا لَهُمَا لَهُنَّ
لَكَ لَكُمَا لَكُمْ لَكِ لَكُمَا لَكُنَّ


۱۳۵
الى كذا ـ
(۳) اسم اشاره
اسم اشارۀ قریب
مذکر واحد ذا تثنیه ذان جمع اولاء
مونث ذه تان
حرف ها در اول این اسماء می آید چون
هذا هذانِ هؤُلاءِ
اسم اشارۀ بعید ـ
وقتیکه در آخر این اسماء لفظ ك يا لك


۱۳۶

لاحق شود اسم اشاره بعید میگردد چون
ذاك ذانك اولئك
تلك تانك
(۴) اسم موصول
مذکر الذی اللذان الذین
التی اللتان اللاتی
امثله هلك الكتاب الذی اشتریته
من زید
تلت القلنسوة التی اعطانی زیدا


۱۳۷
هؤلاء امهاتكم اللاتى ربينكم
من وما نيز موصول است چون
من قنع غنى -
عرفت ما فى صلتك
(۵) اسم معهود
وقتيكه اَلْ (الف لام تعریف) بر
اسم نکره داخل شود معرفه میگردد- چون
الرَّجُلُ (این مرد) واز دخول اَلْ تنوین
حذف می شود+


۱۳۸

اگر در اول اسم یکی از حروف شمسی یعنی
تاتا - دال - ذال - را - زا - سین
شین - صاد - ضاد - طا - ظا -
لام - نون داخل شود لام دران مدغم
میگردد . مگر در کتابت باقی میماند . چون
وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِق
(۶) اسم مضاف بیکی ازین اقسام مذکور
چون . اِبْنُ زَیْدٍ اَخُوْکَ
غُلَامُ هٰذَاالرَّجُلِ


۱۳۹

بحث حرف

حرف بر

حر

داخل

گردد آنرا رفع ـ يا نصب ـ يا جرّ

دهد ـ

حروف عامله

(۱) حروف جرّ

ـ لام ـ واو ـ مُذْ ـ مُنْذُ

خلا ـ حاشا ـ عدا ـ رُبَّ ـ من ـ في


۱۴۰
عَنْ عَلَی حَتَّی اِلَی
امثله
مَرَرْتُ بِزَیْدٍ تَاللهِ لَاَ قْرَاَنَّ
زَیْدٌ کَالْاَسَدِ وَاللهِ لَاَکْتُبَنَّ
مَا رَاَیْتُهُ مُذْ یَوْمِ الْجُمْعَةِ اَلْمَالُ لِزَیْدٍ
مَا رَاَیْتُهُ مُنْذُ یَوْمِ الْخَمِیْسِ
رَاَیْتُ الْقَوْمَ خَلَا زَیْدٍ
مَرَرْتُ بِالْقَوْمِ عَدَا بَکْرٍ
رُبَّ رَجُلٍ لَقِیتُهُ


١٤١
خَرَجْتُ مِنَ الدَّارِ
زَيْدٌ فِي الْمَدْرَسَةِ
رَمَيْتُ السَّهْمَ عَنِ الْقَوْسِ
زَيْدٌ عَلَى السَّطْحِ
اَكَلْتُ السَّمَكَةَ حَتَّى رَأْسِهَا
ذَهَبْتُ اِلَى زَيْدٍ
حروف مشبه بفعل
اِنَّ ـ اَنَّ ـ كَاَنَّ ـ لَيْتَ ـ لكِنَّ ـ لَعَلَّ
اسم را نصب و خبر را رفع دهند ـ


۱۴۴

اِنَّ زَيْدًا قَائِمُ
سَمِعْتُ اَنَّ زَيْدًا ذَاهِبُ
كَاَنَّ زَيْدًا اَسَدُ
قَامَ زَيْدُ لَكِنَّ عَمْرًا جَالِسُ
لَيْتَ الشَّبَابَ عَائِدُ
لَعَلَّ عَمْرًا خَارِجُ

حروف ندا
همزه ای يَا - آيَا - هَيَا

حرف ندا اسم مُفرد معرفه را ضمه - واسم مضاف را نصب


۱۴۳

نصب میدهد چون
یا زید
یا عبد الله
حروف شرط
ان ـ لَوْ ـ لَوْلا ـ اَمّا
اِنْ جَآءَكَ زَيْدٌ ـ اَكْرِمْهُ
لَوْ قَرَاْتَ دَرْسَكَ لَحَفَظْتَهُ
وَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ
لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرينَ


۱۴۴
زَيْدٌ وَعَمْرٌو جَاءَ أَمَّا زَيْدٌ فَاَكْرَ
مْتُهُ
وَاَمَّا عَمْرٌو فَاَهَنْتُهُ
حروف جوازم مضارع
لَمْ - لَمَّا - لام امر - لاء نهی - ان شرطیه
لَمْ يَضْرِبْ زَيْدٌ
لِيَقْرَأْ عَمْرٌو
لَا تَضْرِبْ
اِنْ تَضْرِبْ اَضْرِبْ
حروف نواصب مضارع


۱۴۵

حروف نواصب مضارع
اَنْ - لَنْ - كَیْ - اِذَنْ - لامِ کَیْ - حَتَّی

(۱) سَمِعْتُ اَنْ تَخْرُجَ
(۲) لَنْ یَّذْهَبَ زَیْدٌ
(۳) تَعَلَّمْتُ کَیْ اَکُوْنَ عَزِیْزًا
(۴) اِذَنْ تَسْتَرِیْحَ
(۵) سَکَتُّ لِیَسْمَعَ کَلَامِیْ
(۶) اِضْرِبْهُ حَتّی یَمُوْتَ


۱۴۶

حرف نفی

ما ولا ـ بر جمله داخل شده جزء اول را
رفع ـ و جزء دوم را نصب میدهد
چون
ما زيدٌ قائماً
لا رجلٌ افضل منك
وقتی که لا بنکره مفرد یا مضاف
داخل شود ـ آنرا فتحه میدهد چون
لا رجل في الدار

لاغلام


١٤٧
لَا غُلَامَ رَجُلٍ ظَرِيفٌ
و این را لاء نفی جنس گویند
حروف غیر عامله
حروف عطف
واو - فا - ثُمَّ - حَتَّى - اَوْ - اِمَّا - اَمْ -
لَا - بَلْ - لَكِنْ
(١) جَاءَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو
(٢) قَامَ رَشِيدٌ فَأَخُوهُ
(٣) آتِي بَكْرٌ ثُمَّ اَخُوهُ


۱۴۸
(۴) قَدِمَ الْقَوۡمُ حَتّٰی رَئِیسُهُمۡ
(۵) هٰذَا اِمَّا شَجَرٌ اَوۡ حَجَرٌ
(۶) هٰذَا اِنۡسَانٌ اَمۡ حَیَوَانٌ
(۷) قَامَ زَیۡدٌ بَلۡ بَکۡرٌ
حروف تنبیه
اَلَا - اَمَا - هَا
اَلَا اِنَّهُمۡ هُمُ الۡمُفۡسِدُوۡنَ
اَمَا تَفۡعَلُ
هَا زَیۡدٌ قَائِمٌ


۱۴۹
حروف جواب
نَعَمْ - بَلیٰ - اِیْ - اَجَلْ - جِیر
اَجَاءَ - زَيْدٌ - نَعَمْ
اَمَا كَفَاكَ هٰذَا الدِّرْهَمُ - بَلیٰ
حرف تفسیر
اَیْ - اَنْ
هُوَمَكِّيٌّ اَیْ مَنْسُوبٌ اِلَى مَكَّةَ
حرف ردع
كَلَّا - ثُمَّ يَطْمَعُ اَنْ اَزِيدَ كَلَّا


۱۵۰
حرفین استفهام
همزه ـ هَل اَجَاءَكَ زَيدُ
هَل عِندَكَ دِرهَمُ
حروف تحضیض و توبیخ
هَلاّ ـ لَولاَ ـ لَومَا
دخول این حروف بر ماضی مفید توبیخ و بر
مضارع مفید ترغیب میگردد
هَلاّ اَکرَمتَ زَيدَاً ـ وَقَد كَانَ ضَيفَكَ
هَلاّ تَقرَاُ ـ لِتَكُونَ عَالِمًا
حروف مصدر


۱۵۱
حروف مصدر
ما ـ اَن ـ اَعْجَبَنِی اَنْ تَضْرِبَ زَيْدًا اَیْ ضَرْبُكَ
حرف توقع
قد ـ دخولش بر ماضی مفید تحقیق ـ و بر مضارع
مفید تقلیل است ـ قَدْ قَامَتِ الصَّلوةُ
اَلْجَوَادُ قَدْ يَعْثُرُ
حرف تاکید
لام مفتوح ـ نون تاکید
اِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ
هَلْ تَفْعَلَنَّ اُسْكُنَنَّ
تمت
این کتاب بتصحیح فقیر رسید فقط (فقیر عبد الله)


۱۵۲
الحمد لله والمنه که کتاب مستطاب
مفتاح الصرف که برای تعلیم طلبا
مدرسه مبارکه حبیبیه سراجیه تالیف و
تصنیف گردیده حسب الامر مبارک عالی
حضرت معین السلطنه صاحبت مدظله
در چاپخانه سنگی دار السلطنه کابل
زیور طبع پوشید. تحریر فی تاریخ
یوم چهارشنبه شهر ربیع
الاول ۱۳۳۳


[BLANK PAGE]