١٠٤

مینمائی ) او گفت : — یا امام چند سوالی دارم جواب آنرا بفرما: اولا آنکه — بول پلید تر است یا منی ؟ فرمود بول . گفت اگر قول من بر قیاس بودی پس بر هر بول غسل میگفتم . دوم آنکه — مرد ضعیف است یا زن ! فرمود زن . گفت — اگر قول من بر قیاس بودی مرد را يك حصه و زنرا دو حصه تجویز کردمی . سوم آنکه — نماز فاضلتر است یا روزه ! گفت — نماز گفت : اگر قول من بر قیاس بودی حائض را گفتمی که نماز را قضا بگذارد . پس امام در حق ایشان تحسین و دعا فرمود .
از فرط زهد و تقوی حضرت امام این حکایه را نیز میکنند که وقتی در کوفه گوسفند سیاهی از عجوزه گم گشته حضرت امام بمقدار عمر طبیعی گوسفند گوشت گوسفند سیاه را بر زبان نگذاشتند که واقعاً اینقدر دقت و اعتناء در امورات دینی مر هر کسیرا میسر نمیشود .
والحاصل سر مذهب و پیشوای ما حضرت امام خواه در خصوص فضل و ذکاء و خواه در حسن خلق و تقوی نادر الامثال و بدیعه روزگار يكذات قدسیت صفاتی بودند . حضرت مشارالیه مانند فرقه های دیگر که در انزمانها از اسلام منقسم گردیده از اصحاب کرام بعضی را بر بعضی بطریق غرضانه و تعصبانه فضیلت میدادند ایشان چنین نمیکردند . بلکه بعد از وحدانیت اله جل وعلا و نبوت حضرت رسول مجتبی صلی الله علیه وسلم حضرات


١٠٥

ابوبکر، و عمر، و عثمان، و علی رضی الله عنهم را از روی ترتیب محبت و اطاعت میورزیدند. و بعد از ان اهل بدر، واحد، و اهل بیعت رضوان، و اهل عقبه، و سائره را تکریم و تعظیم میکردند.
حالا نکه در انزمان -- گروه خطابیه طرف حضرت عمر، و گروه راوندیه طرف حضرت عباس، و گروه رافضیه طرف حضرت علی رضی الله عنهم را گرفته يك بردیگر بغض میورزیدند لکن ایندعواها چونکه همگی سیاسی و تعصبی بود، و افکار حضرت امام از آلایش تعصب و سیاسی مبرا بود لاجرم افکار و آمال ایشان به افکار و آمال عموم اهل اسلام موافقت کرده مذهب مبارك شانرا همۀ عالم قبول کرده اند.
در خصوص وفات حضرت امام همام رضی الله عنه اختلاف است. بعضی میگویند در حبسخانۀ خلیفۀ منصور عباسی بنابر قبول نکردن امور قضا وفات یافته اند. و بعضی سبب حبس شانرا چنین روایت میکنند که یکی از علویان در انزمان خروج کرده امام با او بیعت کرده بود. و الحاصل در سنۀ (١٥٠) ازیندار فنا بدار بقا بسن (٧٠) سالگی رحلت فرموده اند. رحمته الله تعالى رحمةً واسعةً

انتها


١٠٦

حدیث شریف
روایت است از (ابی العباس سهل ابن سعد الساعدی) که شخصی بحضور
پر نور حضرت خاتم الانبیا (محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم) مشرف
شده عرض نمود: (که دلالت فرما مرا بر عملیکه چون عمل کنم دوست بدارد
مرا خدا ، و خلق خدا . )
آنحضرت فرمودند : ( ازهد فی الدنیا یحبک الله ؛ وازهد فیما ایدی
الناس یحبک الناس ) حدیث حسن رواه ابن ماجه وغیره باسانید حسنه .
( مأل حدیث شریف آنکه : پرهیز کن از حرامها ومكروه ها دوست
میدارد تراخداوند تعالی . و پرهیز کن از مال و دینار یکه در دست مردم
است دو ست میدارد ترامردم . ) حدیث خوبست که ابن ماجه وغیره به
اسناد های خوب روایت کرده است .
ادب نفس خویشتن را صیانت کردنست از اقوال ناپسندیده ، وافعال
غیر مشکوره . و حقیقت منبع آداب نیز پیروی شریعت غرای حضرت
سید اولاد آدم رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم میباشد کسیکه ساعی
راه تحصیل ادب و عرفان باشد ، اول قدمی که در انراه می نهد همان بدست
آوردن معلم عالم کامل فاضلیست که در خصوص تعلیم و تأدیب ازو استفاده


۱۰۷

نماید . پس هر انقدر که معلم کامل باشد تأدیب و تعلیم متعلم نیز بوجه احسن صورت میگیرد .
حالا ، مؤدای این حدیث منیف را که (ادبنی ربی فاحسن تأدیبی) در مد نظر دقت گرفته ملاحظه نمائیم : کسی را که معلم و مؤدب ذات اقدس حکیم علیم ذوالجلال باشد حسن تعلیم و تأدیب او بکدام درجه واصل خواهد بود ؟ لاجرم کسی که اقتطف ادب و عرفانرا از منبع مقدس شریعت محمدی نماید البته چمنستان نفس ناطقه اش بجنان ثمرات ادب و عرفان بهره ور گردد که جمیع عالم بستان کائنات بورقپارهٔ خزان رسیدهٔ آن نیز نخواهند رسید !
( ادب آموز ازان ادیب که او ادب از حضرت خدا آموخت )
احادیث جوامع الکلم که از لسان معجز بیان مبارك شرف صدور یافته هريك ازان بداندرجهٔ محاسن و فضایل راه مندرج دار که هيچ يك ذيشعو ری بر انکار آن اصرار نتواند . که از انجمله حدیث شریف عنوان مافوقست که اگر در معانی غامضهٔ مندرجهٔ آن دقت شود منافع دین و دنیا را انسان دران ظاهر و هویدا مییابد . چونکه هرگاه انسان در دنیا از افعال ناشایسته ، و اعمال غیر ممدوحه ، و منهیات ، و منکراتیکه حضرت خالق مطلق و معبود بر حق ما ما را بر نکردن آن مامور داشته مجتنب و پرهیزگار باشد ـ چنانچه هر آمر ، آن مأموریر اکه اطاعتش را بجا آرد دوست میدارد حضرت پر


۱۰۸

وردگار لایزال نیز آن بندۀ اطاعت کیش را دوست داشته فائز درجات عالیه
میگرداند .
و هر کسیکه بسعی و کوشش کسب و عمل خویش رزق حلال خود را
تدارک نموده چشم بمال مردم ندوزد و از ذلت طمع و سفالت سوال خود را
برهاند البته در نظر عالم وقع و اعتبارش بجامانده هرکس به نظر محبت بسوی
او مینگرد . و اگر کسالت . و تنبلی را که خانه برانداز تمام عالم انسانیت است
شعار خود ساخته ، وذلت ناموس و عار سوال وطمع را برخود پسندیده
چشم به اخذ وجذب مال و منال ایادی دیگران بدوزد بلاشبه در نظر
جمیع مردم از و بی اعتبار و بمیقدارتر کسی نخواهد بود !
انتها


۱۰۹
صیام
این مقاله ذیل در [محاضرات] نام رساله ترکی عثمانی مذکور ومسطور است که محض از برای ترهیب، وتنبیه بعضی جوانان روزه خوار بيباك استانبول تحریر شده است. لاجرم ما نیز آنرا بنا بر مفید بودنش ترجمه ونقل نمودیم.
(آیه کریمه)
يا ايها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب -
- على الذين من قبلكم لعلكم تتقون -
ازین نص جلیل فرقان عظیم، مفروضيت صيام مغفرت انجام صراحة وبداهة ظاهر وهو یداست که حضرت معبود مطلق وهستی دهنده برحق کافه کائنات مايانرا که ملت بیضای اسلامیه ايم مكلف ومامور امساك صيام داشته است.
صیام ؛ چنان امر جلیل حضرت رب جمیل است که انسانرا از زیر پنجه قهر و تغلب قواى مفسدت انتهای شهوات نفسانیه رذیله خلاص و مصون میکند ؛ نائل نعم گوناگون دنیا و آخرت میگرداند ؛ مائل طاعت وعبادت


۱۱۰

رب معبود مینماید . قلب انسانرا از الواث معاصی و مناهی تطهیر نموده از آلام
و اوجاع رهائی میدهد .
صیام چنان عطیه جلیله رب عظیم است که انسانرا بحلل مزینه نفیسه
( تقوا ) متخلی . و از الواث ردیه رذیله نفس و هواء متخلی می سازد .
خطبای کرام که در هر جمعه امر حقیقت مشحون ( اتقوالله و اطیعون ) را
بیان میفرمایند همان مهیژ سعادت انگیز یستکه مکلف بودن . ومطیع شدن
مارا اخطار میکنند .
تقوا ! اوامر سبحانیه را اطاعت کردن ، و از نواهی او سبحانه مجانبت
ورزیدنست . تقوا مسلك امنیت پیرائیست که سالکان آن بنا بر فحوای :
( فان تصبر و او تتقون لا يضركم شيئاً ) از هر گونه ضرر اعد ا مامون و
مصون میماند .
تقوا ! خلعت ذی مفخرت زیبائیست که اکتساکنندگان آن بنا بر منطوق
حدیث حضرت صادق مصدوق که : ( الايمان عريان و لباسه تقوى ) گوهر
ایمان وجوهر نفس ناطقه خودرا بدان تزئین و ترصیع میکنند .
تقوا ! چنان نعمت عظمیائیست که مستعدان مظهریت آن بمقتضای نص
جليل كتاب مبین که : ( ان الله يحب المتقين ) محبوب و مقبول در گاه رب
العالمین میگردد ، و عبادت عابدین تقوا آئین بدر بار صمدیت حضرت غنیا


۱۱۱

ت المستغيثين بنا بر توضیح و تبیین آیه کتاب رصین مبین که : ( انما تقبل الله
من المتقین ) رهین قبول و موجب نعم نامتناهی میگردد .
پس محل معین و هویدای تقوای خیر انتها که برکت و فیوضات آن عموم
عالم اسلامیت را شامل است همانا شهر رمضان فیض رسان میباشد . چونکه آیه
کریمه ( شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن ) شاهد و ناطقست بر اینکه درین
شهر مبارک قرآن مجید و فرقان حمید از لوح محفوظ . شرف بخش نزول گر
دیده ، و چون احسن مسالک تقوا فرقان حمید است لاجرم تسهیلات تحصیل
تقوا بصوم رمضان شرفرسان مربوط میباشد . اوامر موکده رب المعبود ،
که در فرقان حمید در گرفتن صوم صیام وارد شده بر عموم عالم اسلامیت وا
ضح و عیانست . اما هزاران افسوس بر بعض جوانان غفلت توامان شهر
ما ( مراد از استانبول ) که از ینقدر اوامر موکده ربانیه چشم بی بصیرت
شانرا پوشیده منهمک طغیان و عصیان خالق بر حق و معبود مطلق خود
میگردند ؛ و بجهالت و اغوای نفس پر ظلمت خود شانرا از چنین نعمت عظمی و
دولت اعلی محروم میگذارند . و احسرتا بر حال چنین گروه بی اذعانیکه از خبر
صحیح ( تصوموا تصحوا ) غفلت نموده صوم مبارکی را که موجب اعتدال
جسمانی ، و باعث صفای روحانیست بوهم سقیم و فکر وخیم خود مستلزم
ضعف میپندارند .


﴿ ۱۱۲ ﴾

ویل بر احوال اینفرقهٔ گمراهی که صوم رمضان خیررسان را که محض از برای تسهیل سلوك مسعدت رفیق هدایت ایشان فرض گردیده بارگران طاقت فرسا میشمارند . وخود را بحمق و جهالت از سعادت عظمی (کلوا واشربوا هنيئاً بما اسلفتم في الايام الخاليه) محروم ومردود میگذارند .
این بدبختان ضلالت نشان که صوم ذی منفعت شرفرسانرا موجب ضعف و مخل صحت میپندارند آیا عافیت صوم پر منفعتست و یا آن زهر هلاهل خباثت مماثل که نام آنرا نشاء رحیق سرشار ، وبادۀ عتیق خوشگوار گذاشته اند ؟
صیام : قوای وجود انسانرا به اعتدال ، ومایع پرلوث هلاهل مثال خواه عقل و خواه وجود همه را قرین محو واضمحلال میگرداند .
در گرفتن صوم اطاعت رب معبود. و در نوشیدن مایع پرلوث ولوم انقیاد شیطان مردود است . گرفتن صوم الهی قلوب انسانرا مستعد انوار رحمان رحیم ، و انهماك افعال خباثت اطوار مناهی مظهر اشرار دیورجیم میکند .
گرفتن صوم دردنیا و آخرت انسانرا بر مدارج علیا عروج ، و نوشیدن سم قاتل از شاهراه عقل و انسانیت خروج میدهد .
این بدبختان گمراه جاهل که آن مایعات زهرناکی که تلخی خمارش امحا کنندۀ لذت وصفاست ، ومضراتش از برای وجود انسان در نزد هرذیشعو


۱۱۳

ری لا یعد ولا یحصی است بکمال کرمی و آرزو میل نموده از برای لذت یکسا
عت آن از صوم نافعی که رضای خالق و خالق در انست خوف و مجانبت
میورزند .
آیا اینقدر تفکر نمیکنند که وجود یافتن و مخلوق شدن ایشان از برای
چیست ؟ و بدینجهان فانی از برای چه آمده اند ؟
آیا نوع انسان که اکمل و اشرف مخلوقاتست محض از برای آن خلق شده
که مانند بهایم مهار گسسته در مراتع و مزارع ملاهی و مناهی ایندار فانی
چرا نمایند ؟
پس عاقل آنستکه بجنایت اختیار به اقدام نکند . و در ادای فریضه عبو
دیت بکمال شوق و ذوق جد و غیرت نماید. و به اوهام باطله و خیالات عاطله
خود را در قعر عمیق مذلت و مفسدت نیندازد .
ای جوانان غافل ! نعم گوناگونی که حضرت منعم حقیقی در حق شما احسان
فرموده آیا اگر همهٔ عمر خود تا ترا مصروف شکران آن دارید میتوانید که
جزء لا یتجزای از ان را ایفا بتوانید ؟ انصاف کنید که شما را مدت یازده ماه
به اکل وشرب مأمور فرموده و اقسام نعم شما را عطا نموده يك ماهی که آنرا
نیز در هر روزه دوازده ساعت بر نخوردن منعم و آمر حقیقی تان امر کند
آیا هیچ عقلی قبول نکردن آنرا تجویز میدهد ؟


١١٤

چنانچه هیچ فعل فاعل حقیقی خالی از حکم بالغه نیست در صوم صیام نیز
حکم بسیاری مندرجست . و این یکرا نیز بخوبی بدانید که اگر سعید باشید
و خواه شقی از عظمت و کبریائی او سبحانه هیچ چیزی نخواهد کاست.
بلکه منفعت و خسارت آن مر خود شمار ا راجعست .
اینمضمون حقیقت مشحون حکمت نمون حدیث منیف حضرت پیشوای
اکرم خود را که فرموده ( للصایم فرحتان فرحة عندالافطار و فرحة عند
لقاء ربه ) — یعنی برای روزه دارد و خوشوقتی ست یکی در وقت افطار ، و
یکی در وقت دیدار حضرت پروردگار . — مطمح نظر بی بصر نموده بغفلت
جاهلانه خود تانرا ازین سعادت عظمی محروم مکنید . بصیام خیر انجام که
مبنای اسلامست اقدام و به اصلاح نفس خویش اهتمام کنید . از حال اسف
اشتمال ارباب فسق و فجور عبرت برداشته بمنهج مستقیم سلامت روان و پو
یان شوید .
ازین کلام حکمت انسجام سید الانام که ( زكواة الجسد الصيام ) — یعنی
زكات وجود انسان ، روزۀ رمضانست — اقتباس پرتو نور هدایت ، و به
ایفای زکوة خویش اکمال صحت و عافیت نمائید .
ای بی انصافان کم اذعان يکقـدری منصفانه ملاحظه کنید هنگامیکه مر
تكب قباحت روزه خوردن میشوید اولا باید که از دهشت شریعت غرای


۱۱۰

باهمیت محلی بسیار پنهان و مستوری از برای خود تان تدارك كنيد. و
اکثر باید در مزبله هائیکه انسان نیم دقیقه در انجا نتواند ایستاد بروید و از
علام الغيوبيت علیم بصیر جل سبحانه صرف نظر نموده بکمال خوف و
هر اس و نهایت رعب و احتراز که مبادا کسی از عیب تان واقف گردد لقمه
نانی و یا قدح ام الخبایتی و یا یك نفس سیگاره بدهن خود فرو برید و در
آتش اضطراب پنهان نمودن آن گرفتار باشید. و موجب نفرت عام و
خاص گردید حتی از وجدان خویش نیز محجوب مانید . آیا این بهتر ست
یا آنکه چند ساعتی صبر و تحمل را که افضل فضایل حسنه است شعار خود
ساخته تا هم فریضه نافعه صوم را ادا کرده باشید . و هم در نزد خلق و خلاق
مطلق از احتجاب و عقاب آزاد گردید ؟
پس ای اخوان دین ! اینسخنان مفیده بی ریا را بنظر دقت مطالعه نموده
صایم شوید ولی شرایط صوم را بخوبی رعایت و محافظه كنيد. و بخوبی بدانید
که توقی از معاصی و مناهی در هر زمان و هراوان مر اسلامیان را لابد ولاز
مست ولی درین شهر مغفرت بہر سر اسر الوجو بست . چنانچه در رمضان
طاعت و عبادت موجب اجر و مثوبات كثیره میگردد فساد و معاصی نیز غا
يت لغا یه مستلزم مجازات و عقوبت میشود. چنانچه شاعر خوش مثالی دارد:
( شهر الصیام مشاكل الحمام فيه طهور من جميع الا ثام)


١١٦

(فاطهر به واحذرعثارك انما شرالمثارع مثارع الحمام)
یعنی ماه رمضان مانند حمام است که از جمیع گناهان انسانرا پاك میکند . خودرا پاك كن دران ، ولی از لغزیدن دران حذر کن . زیرا بدترین لغزید نها لغزیدن در حمام است .
لاجرم درینماه مبارك سعی در تقوا و استرضای خداوند تعالی و پیروی محمد مصطفی بعمل آرید تا دین و دنیار احاصل كرده باشید والسلام ( تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال )

انتها


۱۱۷

چند شعر پر حكم حضرت امام اعظم رضی الله عنه

الا تو بوا الى رب الا نام وكونوا بالصلاح على الدوام
الا لا تطلبو الا حلالاً الا لا تسبلوا سبل الحرام
ولا تعثو بما نالت يداكم ولا تأسو على فوت المرام
اله الخلق يدعوكم جميعاً من الدنيا الى دار السلام

مآل ابیات

ببارگاه لایزال رب الانام توبه کنید ؛ و بر صلاح دائمی مداومت ورزید! غیر از حلال دگر چیزی مطلبید! راه حرام را جستجو مکنید! بچیزیکه دست تان برسد آنرا بمکاره و خباث اخلال و افساد مکنید! اله عالم جل و نعم همه شما را از دنیا بدار السلام دعوت میکند!

تمجید مؤذن حضرت نبی القریشی صلی الله علیه وسلم جناب
بلال حبشی رضی الله عنه

تيقظوا تيقظوا يا نيام قد هزم الفجر جنود الظلام
يا نائماً فانتبه عن نومه ليلك قد اسرع فى الانهزام


۱۱۸

ياذالذي استغرق في نومه انت تنام ربك لاينام
فهل تقول اننی مذنب مشتغل الليل بطيب المنام
ربك يدعوك الى بابه قم واسئل العفو بغيرانتقام
صل على سيدنا المصطفى احمدنا الهادى عليه السلام

مآل ابيات

ای کسانیکه بخواب نازید ! بیدار شوید ! بیدار شوید ! زیرا سپاه مظفر
فجر جنودظلمت آلود شب را منهزم و پریشان نمود !
ای آنکه در خواب غفلت مستغرق گشته . ازرقد رغفلت متنبه شو !
چونکه شبت تر ا در غفلت گذاشته و خودش در گذشتن سریع و شتابان گردید.
تو اگر چه مستغرق نومی . تواگرچه میخوا بی . اما خالق متعالت جل وعلی
هیچ نمیخوابد! شب همه شب مشغول نومی آیاهیچ میگوئی که گنهکارم؟
جناب حق ترابباب مرحمتش دعوت میکند! برخیز قبل از انکه مظهر
انتقام شوی از حضرت غفار الذنوب مغفرت طلب کن ! درود بفرست برسند
و سید وهادی صراط مستقیم ما یعنی حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه
وسلم . انتها


۱۱۹

حيا

حدیث نبوی

ان مما ادرك الناس من كلام النبوة الاولى اذالم تستح فاصنع ماشئت

این حدیث شریف منیف مافوق از احادیث صحیحه حضرت فخر کائنات
و خلاصه موجودات علیه افضل الصلواة واکمل التحیات ست . که مآل
قدسی اشتمالش بدینمنوالست :
اتفاق نموده اند جمیع انبیا علیهم السلام، و نسخ نشده ست در هیچ يك
شریعتی از شرایع که اگر شرم و حیا نکنی پس بکن هر انچه که خواهی .
احادیث منیفی که از مشکواة صدر نبوت صدور یافته اگر انسان در محاسن
مندرجه آن بنظر تحقیق ، و دیده تدقیق ملاحظه نماید محاسن دنیا و مافیها
را در ان مندرج می یابد !
چرا چنین نباشد ! در حالتیکه وجود بهترین حضرت رحمة للعالمین در
عالم امکان نظیر نداشته باشد نظیر کلام آن نیز طبعاً ثانی ندارد . درین حدیث
شریف مافوق اگر دقت برود ، و بر قانون مندرجه آن حرکت شود انسانرا
در طریق سعادت و راه سلامت از ان بهتر رهبر و قائدی بوجود نمیآید .
چونکه اگر انسان بحلیه نفیسه (حیا) متحلی گردد بر هيچيك قبا حتي


۱۲۰

و جنایتی اقدام کنند . نمیشود . و جمیع افعال ناشایسته ، و اعمال رذیله از
بیحیائی و چشم شوخی بظهور میرسد .
حیا ، انحصار نفس است در وقت آگاهی از ارتکاب رذایل و قبایح از
برای آنکه مستحق مذمت ، و مستعد لوم و توبیخ نگردد . و ازین است که
متحلیان حلیۀ سعادت انتمای حیا از بیم آنکه گرفتار پنجۀ قهر و خامت احتوای
مذمت و ملامت ملت و مدنیت نشوند بر هیچگونه قبایح و فضایح اقدام
نمیورزند. و متحلیان این گوهر گرانبها بمناسبت عدم حیا از ذم و قدح عالم
پروا نکرده از هيچيك رذایل و قبایح رو نمیگردانند .
و صاحب قاموس حیا و استحیا را [ از حیات ] ماخوذ پنداشته است
که حیات احرار بدان قایم ، و بقای ابرار بدان دایم است . والد ماجد بزر
گوارم حضرت طرزی صاحب بدینمناسبت خوش مقالی دارند :
پاس ناموس حیا سر چشمۀ آب بقا ست
موج آب جوهر شمشیر گوهرها حیاست
و حضرت علی کرم الله وجه فرموده اند : «من کسي بالحیاء ثوبه لم یر
الناس عیبه » . — یعنی هر کس که جامۀ حیا را بپوشد هیچکس عیب او را
نمی بیند . و بعضی از سلف پسرش را چنین نصیحت نموده میگفت :
« یابنی ! اذا دعتك نفسك الى معصية فارم ببصرك الى السماء واستح


۱۲۱

ممن فيها؛ وارم ببصرك الى الارض واستح ممن فيها، فان لم تمنع فعد
نفسك من البهايم . ) — یعنی ای پسر من ! اگر نفست ترا بر گناهی
وا دارد ، اول نظرت را بسوی آسمان ببند از و شرم کن از موجوداتی
که در انست . باز نظرت را بسوی زمین ببند از و شرم کن از موجوداتی
که در انست . با اینهم اگر نفست از معاصی منع نشد خود را از حیوانات و
بهایم شمار کن .
والحاصل مدار جميع فضايل ونواميس متوقف برحيا ، وضد آن جميعاً
از شوخ چشمی و بیحیائی نشات میکند . انتها

— رعایت و محبت والدین —
مهمترين وظيفۀ انسانیت ، محافظۀ محبت ، و ایفای حرمت ابوین است.
اگر کسی رعایت این وظیفۀ معتنا را بعمل نیارد یعنی در حرمت ، و محبت وا
لدین نکوشد طاغی امر آلهی، و منفور قلوب اهالی و ادانی گردیده بهیچگونه
سعادت ، و ترقی ، و بهيچيك نعمت حقیقی نه در امور دنیوی، و نه در مآرب
اخروی نائل و سزاوار خواهد شد .
حضرت باریتعالی جل و علی زمانیکه وجود نابود انسانیر ابزیور عقل
و ذکا تنویر ، و قلب بندگانرا مستعد اوامر خود گردانید، ایفای اینوظیفه


۱۲۲

را به او امر موکده، و نصوص جلیله مقدسه فرض نمود . حتی در قرآن
کریم ، و فرقان حمید بدین نص جلیل که : ( فلا تقل لهما اف ولا تنهر
هما وقل لهما قولاً كريماً . ) اف گفتن را که اخف کلمات است نیز
منع فرموده .

حضرت علی کرم الله وجه فرموده اند که اگر از اف خفیفتر کلمه میبود
حضرت واجب تعالی و تقدس آنرا نیز نهی میفرمود. حضرت باریتعالی
که از اف گفتن نهی فرموده اند این است که یعنی والدین را رنجانیدن، و آزار
کردن اگر چه بصورت خیلی خفیفه باشد نیز روا ندارند .

پس بنگر که رعایت حقوق والدین تا چه درجه امر عظیمی است ! اگر
کسی از چنین امر باریتعالی چشم پوشی نماید ، و در صدد آزار ایشان بر آید
عاقبت او بکجا منجر خواهد شد ! و در عمر ، و روزی ، و اولاد خود چه
برکت خواهد دید !

( ابوسعید الجذری ) رضی الله عنه روایت میکند که شخصی از دیار یمن
بحضور فخر کائنات علیه افضل الصلوة والتسلیمات آمده عرض نمود : که
مرا آرزوی جهاد راهنگیر خیالست و بدین نیت آمده ام فخر عالم صلی الله
علیه و سلم فرمود : که آیا در یمن تر اپدری و مادری هست ؟

- گفت . بلی هست !


۱۲۳
فرمود . از انها اذن گرفته ؟
گفت . خیر مأذون نیم !
آنحضرت فرمود: برو استیذان نما. اگر اذن بدهند. نیتی که داری اجرا نما. و اگر مأذون نشوی حتی الوسع با آنها احسان و خوبی کن ! زیرا در حق پدر و مادر احسان ، بعد از توحید جناب یزدان از کافه اعمال بهتر و خیرهندتر است .
بعضی از اخلاقیون تفریق حقوق والده ر ا از والد بدینگونه نموده است: که حق والد یعنی پدر بر ولد ؛ روحانی و معنویست . و حق والده بر ولد از جنبه جسمانیست .
زیرا پدر اولاد را از چیزهای روحانی و معنوی چون تهذیب اخلاق ، و نصایح ابدار ، و تشویقات اعمال حسنه ، و تعلیم علوم دینیه. و تفهیم آداب ادبیه و مدنیه که همه کی متعلق معنویاتست مستفید میگرداند .
اما والده. بشیر دادن و هر گونه ماکولات، و مشروبات و ملبوسات اولاد را اعانه و اعاشه کنند ؛ و در پاکیزه گی و نظافت ایشان حتی المقدور بکوشند؛ و در دفع آفات و بلیات ایشان تا طاقت دارند فداکاری نمایند . که اینهانیز همه کی به جسمانیات تعلق پذیر است .
پس بر اولاد نیز رعایت این نکته از لواز ما تست یعنی چنانچه پدر در روحا


١٢٤

نیات معین و مددکار او گردیده است او نیز در همان طریق با او حرکت و رفتار
نماید . مثلا نصایح آبدار او رابجان و دل شنیدن ، و در حرمت و رعایت او
اقصی الغایته و النهایه کوشیدن ، و از هیچگونه اوامر و نواهی او که مخالف
حقوق الهی نباشد مخالفت نورزیدن ، و در هیچوقت عنان ادب را از دست
ندادن ، و باصداقت فوق العاده با او محبت داشتن همه کی از جمله معنویات و
روحانیاتست که ولدباوالد خویش آنرا مرعی باید داشت .
و باوالده خویش نیز در امور جسمانیات اقصی الغایته باید کوشید مثلا
کاری و خدمتی که بفرماید و منافی حقوق الهی نباشد بنهایت رضا و تعجیل
در اتمام آن ساعی گردد و البسه خوب و طعامهای لذیذ مرغوب مر والده
خویش را حاضر و مهیا گرداند ، و همیشه در پاس خاطر او کوشیده سعی
نماید که آزرده خاطر و دلشکسته نه شود و دعای بد در حق اولاد خود نه
نماید. پس با والده دقت و احتیاط لازم تر است تامورد دعای بدایشان نگردد.
و استادی در ینباب خوش اشعاری دارد :

— رباعی —

گر عاق شوی در انچه مادر فرمود خیرات و عبادات کجا دارد سود
میدان بیقین که نشنوی بوی بهشت گر مادر تو از تو نباشد خوشنود


۱۲۰

قطعه
دانی که چه گفت حقتعالی آن کن که رضای ما در انست
با ما در خود ادب نگهدار زیرا که رضای ما در انست
جنت که سرای جاودانیست زیر کف پای مادرانست
خواهی که رضای حق بجویی آن کن که رضای ما در انست
والحاصل اولادی که در محبت و رعایت والدین بکوشد و شربت خوشگوار
رضا و دعای ایشانرا بنوشد در دنیا و آخرت رفعت و سعادت مییابد.
نصوص جلیله فرقانی و احادیث منیفه نبویه و کتب مفصله اخلاقیه ما را
در خصوص رعایت، و اطاعت و محبت والدین مکلف و مامور، و از اذا
و جفا، و عدم تحصیل رضای ایشان دور و منفور نموده است. آیا وجدان
هیچ صاحب ادغانی اینرا قبول میکند که پدر و مادر در حالتیکه سبب و
جود مجازی و باعث حیات و زندگانی ما شده باشند، و ما را در زمانیکه بغایت
بی اقتداری، و نهایت ضعف و ناتوانی بوده ایم اعانه و اعاشه کرده باشند،
و بسینه شفقت، و دست مرحمت خویش محافظه و تربیه نموده باشند، و در
خصوص پرورش، و خورش و آسایش ما هز از گونه مهالك و فدا کاریها
بر خود گرفته باشند و حالا ما بی آنکه در مقابله احسان بایشان بکوشیم
بالعكس درصدد اذا و جفای شان برآئیم؟ حال آنکد اگر ماهی قدر سعی و


١٢٦

غیرت و رعایت در خدمت ایشان اجرا داریم باز هم مقابله احسانی که از والدین خویش دیده ایم ایفا نتوانیم نمود. انتها

مختصر

ترجمه احوال فخر رازی

از مشاهیر علمای اعلام دین مبین سیدالانام یکی نیز جناب «امام فخر الدین رازی» علیه رحمة الله الملك الباریست که بوجود معارف آلود شان ملت بیضای اسلامیه افتخار ، و از سایه تالیفات و آثار برگزیده شان جمیع عالم اسلامیت استفاده و استفاضه بیشمار نموده و مینماید .
ترجمه احوال حضرت امام را تحریر نمودن از قبیل اعلام معلوم و تحصیل حاصل است . ولی ما درینجا مختصری از مهارت و استعداد فطری ایشانرا تبرکا درینجا مینگاریم .
حضرت امام در سنه ٥٤٢ هجری از کتم عدم بعرصه وجود قدم نهاده اند. و اکثر عمر گرانمایه را در راه خدمت معنوی دین مبین بتصنیفات و تالیفات صرف نموده اند و تالیفات شان بدو صد و بیست جلد بالغ میشود که از انجمله مانند تفسیر كبير يك اثر جلیل بیمدیلی موجود دارد .
در خصوص مهارت و درایت ، و فطانت حضرت امام بعضی از مترجمین


۱۲۷

احوال این روایت را میکنند :
که روزی جم غفیری از علمای عظام در محفل معارف منزل حضرت گرد
آمده از هر دره با حثات علمی ، ومناظرات فنی ، ومحاکمات حکمی ، و
مجادلات نظری ، ومحاورات عملی بعمل میآوردند تا آنکه در جمیع علوم و
فنون ذات فضیلت سمات ایشان بر همه کی ارباب محفل غالب آمده همهٔ
حاضرین کمالات ایشانرا به اتفاق آرا تصدیق نمودند .
در ین اثنا سقائی نیز در انجا حاضر شد . و چون غلبهٔ امام را بر ینقدرار
باب فضل ودانش مشاهده نمود لطیفهٔ امام را مخاطب نموده گفت : که اگر
چه علمای حاضر همه گی در خصوص علم و فن حضرت امام بتصدیق و
تسلیم مجبور شدند ولی صنعت ومهارتیکه من در فن آب کشی دارم شما از ان
عاجزید . یعنی فن سقائی را نمیدانید .
امام سقا را مخاطب نموده گفت : - شما نیز در صنعت خویش بقدر من
مهارت ندارید . بیائید تا باشما نیز امتحان کنیم . جملهٔ حاضرین از ینسخن
بخنده آمده گفتند : - در سقایان چه مهارتیست که حضرت امام با ایشان
در صدد امتحان برایند .
امام - گفت : خیر مهارت ، چیزیست که در جملهٔ فنون وصنایع بکار
است . مثلا این سقا که دعوی مهارت میکند آیا از عهدهٔ این عمل میتواند


۱۲۸

برامد : كه بر يك مناره برايد ، ودرزير مناره يك ابريقی بنهد . وابريق را از آب چنان مملو کند که آب بدیگر طرف اصلا نپاشد ؟

سقا وجمله حاضرين بيك زبان دعوا نمودند که این عمل خارج امکانست . پس حضرت امام از میان برخاسته گفت ــ که اینعمل هیچ بعدی ندارد. ويك ابريقی را در زیر مناره که در آن جوار بود وضع نموده خودش بر مناره بر آمد. واز انجايك نخی تا بمیان ابريق آویخت . و آبرا از سر نخ آهسته آهسته ریختن گرفت . وبواسطهٔ نخ مذکور آب بی آنکه بدیگر طرف بریزد ابريقر املا نمود . وحضار را از بنر ونیز بعقل وعرفان خویش حیران ساخت .

روایاتیکه در خصوص آخر عمر امام مذکور است : الحق خیلی شایان تحسر وتأسف است. چنانچه میگویندکه حضرت امام در اواخر ایام حیات خویش از کثرت اشتغال بعلت عمی مبتلا شده اند ثروت و ساما نیکه در اول نیز از یشان مفقود بود در ان اوان سر اسر از یشان دست کشیده بفقر و عجزي نهایتی گرفتار آمده اند . تا آنکه بلطف ومروت ديگران محتاج شده اند. واین نظم پر حکم آتی را در چنان حال پر یاس و الم انشاد فرموده اند :

نظم
نهاية اقدام العقول عقال واکثر سعى العالمين ضلال


۱۲۹

وارواحنا فی وحشة من جسومنا وحاصل دنیا نا اذی و وبال
وکم نستفد من بحثنا طول عمرنا سوی ان جمعنا فیه قیل وقال
وکم قدراینا من رجال و دولت فباد واجميعا مسرعین وزال
وکم من جبال قدعلت شرفاتها رجال فزالو او الجبال جبال
یعنی - آخر قدمهای عقلمہاریسمان باند یست . واکثر سعی عالمہا که را
هیست جانهای ما در وحشت است از بدنهای ما . و حاصل دنیای ما آزار و
وبال است . در مدت عمر خود از بحث خود چقدر استفاده کرده خواهیم
بود . مگر اینکه چند قیل و قالی در ان جمع کرده باشیم . چقدر مرد مان ما
و دولتهایی دیدیم که آغاز کردند وز و دزایل شدند . چقدر کوهها یی دیدیم
که زروه های بلندی داشتند . اما هزار افسوس که مردمان زایل شدندو
کوهها همان کوه است .
و الحاصل حضرت امام از اجله علمای این دین مبین است . وتعریف
و توصیف شانرا قلم شکسته زبان بیان نتواند . در سنه ۶۰۸ هجری این دنیای
ناپایدار را ترك نموده بعالم بقا شتافته اند . رحمة الله عليه رحمة واسعة .
انتها


۱۳۰

— بدایع —
S قدرت قادر وحید ، بلسان طرز جدید S
ای انسان غافل ! یك چشم عبرتی بكشا، ویكدفعه بسوی مكوناتیكه خالق
كون ومكان ، و آفرینندۀ زمین وزمان بقدرت كاملهٔ وحدانیه ، و حكمت
بالغهٔ صمدانیهٔ ذات بیهمتای خویش بر اوراق بلانهایهٔ این عوالم مالانهایه
بصورت بسیار بدیع ، وهیئت خیلی غریبی تصنیع وتكوین فرموده نظری
انداز كه اگر نظرت بر هر چیزی تعلق گیرد آنچیز ، همانلحظه انوار بدایع
قدرت قادر قدیم اعظم، و آفرینندۀ حكیم عالمرا بنظر ابتصارت تجلی میدهد.
از همه پیشتر ! یكدفعه بسوی خویشتن بنگر ! كه تو چه ، و چونی ؟ ماهیت
چیست ، وكیفیتت چگونه است ؟
تو اول عبارت از بسی اشیای متنوعه ، و بسی اشكال غریبهٔ بودی . مثلا
یك جزءت یكچند دانه میوه .ویك جزءت یكچند حبه گندمی .ویكمقدارت
یك كاسهٔ آبی . ویك مقدارت چند نوع نباتی .ویكپاره ات چند قطعه گوشت
حیوانی ، ویكقدرت یكذره قاربونی (۱) بود. وهلم جر آو بعد از انكه از
محلات مختلفه بیشمار باهم جمع گردیدی وانواع صعوبات متنوعهٔ بحساب

(۱) قاربون مواد زغالی را گویند


۱۳۱

کشتن ، و درودن ، و پاره پاره شدن و میده میده گشتن ، و پختن و غیر ذالك
را بدیدی در میان مغارۀ تنك و تاریكی که آنرا ( دهن ) میگویند واقع شده
در زیر آسیای ( دندان ) آرد گشتی ، و بعد از هزاران مشقت از ناودان
[ زبان ] در تنگنای پر فشار ( بلعوم ) در آمده و مانند ( مری ) وغیر ذالك
بسی برزخها و تونیلها را طی کردی . تا آنکه در درون يك کیسۀ عضو یه که
عبارت از ( معدۀ پدر ) باشد تراکم ورزیدی . و در انجا بواسطۀ مادۀ مهمه
که آنرا ( عصاره معدویه ) مینامند هضم گردیدی . پس ای انسان بیچاره
توحالا یکقدری ملاحظه کن که در اثنای این ( کیموس ) بچه درجه حرا
رت شدیدی جوشیده ، و در تحت چه گونه تضییقات و فشار ات عجیبی مانده؟
تا آنکه از انجا نیز بواسطۀ ( جدران معده ) مص گردیدی . و بعضی از
اقسامت که قابل هضم نبودند در رهگذرهای تنك و تاريك بسیار كج و پیچیکه
آنرا ( امعا ) میخوانند در آمد . و بعد از ان در میان ( کبد ) نام محفظۀ
غریبه در تحت تاثیرات موثر دو مادۀ مهمه که یکیرا ( عصارۀ صفراویه )
ودیگریرا ( عصاره تا نقراسیه ) میگویند حل و بلع گردیدی . و بعد از ان
در اثنای شهیق و زفیر نفس بجگر در آمده از تأثیر آن تصفیه شدی . و خیلی
زمانها در ( اورده ) و ( شرائین ) که رشته های حیات اند گردش نموده
( منی ) نام مایع صلبی تشکیل کردی . و از انجابواسطۀ فوران و غلیان بس


۱۳۲

عجیب وغریبی که آنرا (اختلاج و انتشار شهوانیه) میگویند از مخرج
باريك و ضیقی برآمده داخل دیگر کیسه عضویہ بدیعه که باسم (رحم مادر)
موسومست تمکن ورزیدی.

پس حالا اگر تبدلات، و تغیرات متنوعۀ محیرالعقولی را که در ظرف نه
ماه درین کیسهٔ بدیعه بر تو وارد شده است همه رایگان یکان بیان نمایم
میترسم که خود تر اسر اسر گم خواهی کرد، حالاً نکه من انقلابات هزار
گونه ماقبلت را یعنی پیش از انکه بدهن پدر برسی نیز بیان واقعی نکرده
ام . لاجرم نمیخواهم که خودت را سر اسر گم کنی . پس اینست که بعد
از هزاران تغییرات و انقلابات بنام (مولود) در عالم حیات قدم نهادی.
و در حالتیکه تمام جسمت از سر تا قدم بیشتر از ده بیست انگشت نبود رفته
رفته يك جوان بلند بالای خوش سیمای بس زیبائی شدی . و حالا خود
ترادیده دیگر یر انمی بینی . و براقران ، و ابنای جنست تفوق و رعونت
میفروشی . انصاف ! انصاف !!

لاجرم حالايك ملاحظه فرما ــ که آیا را بدینقدر خوارق و بدایع بر
حکمی که از هزار یکت را نیز تصویر و تقریر نتوانستم بوجود آورنده وظهور
دهنده کدام کسست ؟ اگر نمیدانی بخوبی بدان که ترا بدین قدر خوارق و
حکم از کتم عدم بعرصه عالم بظهور آورنده و هستی دهنده همانا ذات اقدس


حضرت صانع واحد قدیم حکیم لایزال، و خالق رازق علیم ذوالجلالست.

بدایع قدرت آن حکیم توانا را تنها منحصر بر خوارقات و بدایعات تولد، و تقلبات مختلفهٔ وجود خویشتن مپندار! بلکه آن صانع بدایع بیچون و چند را آنقدر بدایع قدرت و صنایع حکمت در ین کارگاه عوالم ذی وسعت موضوعست که تنها عقل محدود و محصور تو که شمهٔ از اوصافت را شنیدی نی بلکه اگر جمیع بحور عالم را مرکب ؛ و جملهٔ اشجار جهانرا قلم سازی باز هم بامداد جزء ی از ان مقتدر نخواهی شد!

بنگر درینجا ترا از نمونه های آشکار ترین بدایع قدرت قادر وحید یکچند مثالی بیان کنم ، تا آنکه رتبهٔ اقتدار ، وحکمت آن خلاق کائنات ، وصانع موجودات را تا یکدرجه قیاس بتوانی کرد . بشنو !

(جاذبهٔ عمومیه) که باعث دوام موازنت ، و موجب انتظام حرکت عالم است عبارت از بدیعهٔ قدرتست .

(امتزاج کیمیوی) و [انتساج عناصر] که مادهٔ قیام ، وانتظام عوالمند نیز عبارت از یك بدیعهٔ قدرتست .

موجودات را از عناصر و عناصر را از (ذرات) و ذرات را(از اجزای فردیه) تشکیل دهنده ، و در میان این اجزای فردیه (قوه جاذبه و دافعه) را گذرانده ، وعالم وجود را ازان بظهور آورنده هما نابدايع قدرت ، و


١٣٤

صنایع حکمت آن صانع بدایع حکیم قدیم است .
(مولدالماء) نام جوهریس غریبی — که مضر تنفس ، وبالنفس سوزنده ،
و مانع سوختن اشیائیستکه داخل آن باشدبا ( مولدالحموضه ) نام جوهریکه
صالح تنفس ، و خودش غیرمشتعله ، و لازم اشتعال اجسام است یکجا بهم
آورنده ، و مانند ( آب ) يك كوهر عزیزیر ا ازان تشکیل دهنده هما نابجز
بدیعۀ قدرت آن قادر قیوم توانا دگرچه چیز است ؟
وکذالك ( مولدالحموضه ) و ( ازوت ) و ( حامض ) قاربون نام جوهر
های عجیبۀ متضاده را بهم مزج نماینده ، و ازان بنام [ هوا ] يك واسطۀ
(حیاترا) بوجود آورنده بغیر از بدیعۀ قدرت آن خالق عظیم علیم دانا
دگرچه چیز است ؟
( قلور ) نام يك زهر برابا ( سودیوم ) نام یکمعدنی بهم امتزاح بخشنده ،
و بواسطۀ آن اطعمه مارالذت بخش گرداننده و بوسیلۀ آن آبهای مارا از
تعفن نگهدارنده بغیر ازان قادر و خالق بدایع کیست ؟
از اهتزاز بسیار خفیف اجزای فردیۀ ( هوا ) مانند (صدا) يك بديعۀ
غریبه را ، واز تماس دوجسم مستعده — و یا امتزاج دو قوۀ متقابله
( الکتريق ) نام خارقۀ بدیعۀ محير العقولی را بعمل آورنده بجز قدرت بدیعه ،
و حکمت قویمه آن واحد یگانه ، و خلاق زمانه دگرچه چیز است ؟


۱۳۵

اجسام را بتاثیره متضادۀ (قوۀ جذب ودفع) دوام دهنده، و این خاصۀ
دفعیه و جذبیه را در امتزاجات کیمیویه تاثیر بس عجیبی بخشنده بجز قدرت
تامه، وقوت کاملۀ آن خلاق بدایع، ومسبب الاسباب صنایع دگر کدام
چیز است؟
در یکقطره آب بصد ها هزار حیوانات میقرو بیه، و در یکمشت خاک
بمليو نها جاندار ذره بينيه ، و در یکنفس وار هو ابمليارها هوام لا تجزائيه را
پرورش دهنده ؛ و هر يك از ايشانر احس واعصاب بخشنده ؛ و هر کدام
ازینهار ا واسطۀ انتعاش یکدیگر کننده ؛ بسی اشیای بوقلمو نرا بعد از هزا
ران انقلابات، و تغیرات گوناگون بنام (خون) يك مایعی سازنده؛ آنرا
در میان عروق، وشرائین دواننده؛ ودر انسان پنج قوۀ بسیار عجیبی
مانند (حاکمه) و (مصوره) و (متخيله) و (تمیز) و (حافظه) را یکجا
گردآورنده ؛ وبنام (عقل) يكقوۀ بديعه را از ان ایجاد کننده ؛ و این
قوۀ نفیسه را یکحالت غضو بانه مدهشه که به اسم نفس موسوم است، و
سبب بسى تشویشات مشئومه می گردد مقرر کننده ؛ و برای مشاهدۀ
اشيا (قوۀ بصر) و برای استماع اصوات (قوۀ سامعه) و برای تمیز اشیا
(قوۀ لامسه) و برای استلذاذ لذایذ [قوۀ ذایقه]، و برای استشمام بویها
(قوۀ شامه) را عطا کننده؛ و بعد از ان جملۀ این قوار ا در یکپاره نرم کوچکی


﴿ ١٣٦ ﴾

که دماغ میگویندش گرد آورنده جملۀ بدایع قدرت کامله ، وصنایع حکمت
بالغه آن خالق یگانۀ ذیقدرت ، و حاکم مشیت ذیقوت جل وعلی میباشد .
(دماغ) اوامر حواس ظاهره و باطنه را بواسطۀ خطهای تلگرافی که
آنرا اعصاب تسمیه میکنند بعضلات نقل داده ، وموجب حرکت اعضاء
وباعث تبدل اطوار گردیده ، ومانند حس يك سرخوشی را حاصل کننده
بازهم بدیعۀ قدرت آن قادر حکیم توانا جل وعلی ست . (باد) و (آب) و
(حرارت) را بر تبدلات ، وتغیرات سطح زمین مالك ومقتدر گرداننده
بازهم همان جلوۀ قدرت بدیعۀ حکمت آن خالق قیوم کائناتست .
(اجسام) را بر سه حالت که عبارت از (صلب) و (مایع) و (غاز)
باشد خلق کننده ، ودر هريکی از ان به ملیونها بدایع ، وخوارق اظهار
کننده هماناشان قدرت آن قیوم قادر توانا جل وعلی ست .
جرماً بقدر يك انسان ، ثقلۀ از انسان ده پانزده دفعه زیاده ترا جسام
ثقیله که آنرا (گلۀ توپ) میخوانیم بمسافۀ ده هزار مترو یعنی دونیم ساعت
راه مانند یکدانه نخوذی انداختن ، و این قوت و اقتدار را در باروت نام
مخلوقی نهادن ، واظهارکمال قوه دافعه غازیه که در میان يك مضیقی که عبارت
از (میل توپ) باشد بواسطۀ فشار همان باروت نام موادی ظاهر کردن باز
هم از مخصوصات قدرت همان قادر بدایع وصنایع حکیم قدیم تواناجل و


۱۳۷
علی ست .

سبحان الله ! وتعالی الله ! کدام حقایق حکمت ، وکدام بدایع قدرت
آن یگانه خالق کون ومکانرا لسان عجز بیان انسان ناتوان توضیح و بیان
توان داد ؟ موفقیات و اختراعات غریبه وعجیبه بنی بشر به ادراك و فهم
حقایق قدرت چسان موفق خواهد شد ؟

هیهات ! هیهات ! ! ! بشریت با اینهمه ترقیات گوناگون ازان قبله علیا
هنوز به هزار ها فرسخ دور تر افتاده است . حالا اگر ما بدایع قدرت ، و
صنایع حکمت آن خالق عظیم الشان ، و آفرینندۀ کون ومکانرا بخواهیم
نگاشت ، میباید که بحور بی پایان را مركب واشجار جمله جهانر اقلم بسازیم .
لکن کجا كجا ! ! نوع بنی بشر تاحال بحقیقت حقیقی ، وماهیت اصلی اشجار
کماهی برده است تا آنکه بقلم ساختن آن مقتدر گردد ! ! ! ( انتها )

جمل حکمیه

از موارد الکلم نام رسالهٔ غیر منقوطۀ فیضی دکنی
( وکل احد لا علم له معلول الروح ومکاوم الروح ) کسیكه بهره مند
علم نباشد روحش بیمار ، قلبش جریحه دار است !
( العدل مدار الملك واساس صلاح العالم. ) عدالت مدار دوام سلطنت


۱۳۸

است . و یگانه واسطه نظام عالمست .
(الحلم مصلح الامور ، مورد السرور) حلم حکیمانه اصلاح
امور میکند ، ومورد سرور میشود .
(الحاسد هلوع ، لاهكوع له) حاسد چنان مضطربست ، که آرام و
آسایش برای او نیست .
[الطماع لساع لكاع] طمعکار بی عار بدکرداریست که انسانرا مانند
عقرب میگزد .
[الطامع اسير المطموع] طامع اسیر همانچیزیست که طمع آنرا کرده است .
(اهل الوداد لهم سکر مدام لا كاس مدام له) ارباب محبت را چنان
مستی سرشاریست که بجام مدام حاجت ندارند .
(راح اهل الولا دماء الدموع .) باده آتشین عشاق جگر خون ،
سرشک خونین شانست !
(رواح الملاح رماح ، احاح الملاح روح الارواح) هجران دلبران
در قلوب عاشقان سنان جانستان ست . وجفا واستغنای شان در هنگام و
صال صفابخش جان و روانست .
(الاروع مهلك الروع) یک دلبر مستثنی ! رهزن هزار اهل تقوا
ست . انتها


۱۳۹
وطن عزیزم، افغانستان
و برادران دینم، افغانیان را خطاب
ایوطن عزیز ! وای مسکن محبت انگیز ! از هنگامیکه سوق مجبوریت،
و ذوق غربت مرا از خاك پاك دل چسب صفاناكت برون انداخته ، و
تسیار قسمت ، و اضطرار معذوریت از دیدار فرحت اثار آب و هوای دلا
ویزت محروم ساخته ، خنجر فراقت جگرم را پاره پاره نموده ، و درد
حرمانت وجودم را پا مال الم داشته .
نمیدانم دلم را بچه گونه از حرمانـت تسلیت بخشم ، و نمی فهمم بچه حیلـه
قلبم را از هجرانت شکیبایی دهم !
کجا تسلیت ؟ و چسان شکیبائی ؟ در حالتیکه اجزای فردیهٔ وجودم از
خاك پاك تو تشکیل یافته باشد ؛ و ذرات بدایت حیاتم از آب و هوای
جانفزای تو جمع آمده باشد ؛ و اول خطوهٔ مرحلهٔ زندگانی ام عبارت از
زمین دل نشین تو باشد ؛ و گوشت و پوست ، و استخوانم همه کی بخاك ، و
آب ، وهوای توپرورش یافته باشد . پس چسان میشود كه خاك پاكت را
فراموش نمایم ، و دلرا بدوریـت تسلی و شکیبائی بخشم !!
عشق تو در درونم و مهر تو در دلم    باشیر اندرون شد و با جان بدر شود


١٤٠

نمیدانم ! از هوای جانفزایت سخن رانم ، یا آنکه آبهای حیات بخشایت
را بخاطر آرم . اگر از هوایت دم زنم آه جا نگاهم روی هو از اتیره خواهد
نمود . و اگر انهار باصفایت را بخاطر آرم ، خونها بقعر شکم انهار خونباری
جریان خواهد داد .
ای شهر شهپر خوش تعمیر ومحبت تخمیر ( کابل ) که دارُما افغانستان
جنت نشان را مرکزی . و امارت اسلامیه آن سامانرا پایتخت ! قطره آب
نایابیکه در وسط گل چکیده ؛ بو کن طراوت بخش شادابی ، که زینت
چمنستان اسلامیت گشته ! بقدر ده ملیون نفوس اسلام را مرجعی، ومقدار
ده دوازده ولایات بنام را ملجأ . کرستانت، گلستانیست که ازهارش کل
انسان است ، و چارده ات ؛ بستانیست که دوازده هزارش باغبانست .
و لی هزار افسوس که ساکنانت در شور و شر ، وانسانهایت همه گی از
حال و احوال عالم بخبر اند . قدر وحیثیّت را نمیدانند و مزیت واهمیت مو
قعت را نمیشناسند . پرده غفلت و عطالت چشمهای شانرا چنان پوشیده که
دشمن جان وایمانت را نمی بینند . قلع وقمع همدیگر دستهای شانرا چنان
بسته که به تربیت و ترقیت نمیکوشند . حرص و طمع جان و مال همدیگر
افکار شانرا چنان مشغول داشته که حریصان ، وطامعان خاک پاکت را هیچ
بخاطر نمیآرند . وعدم تعمم مدنيت ، و عدالت ووجود جفا، واذیت در


١٤١

وجود و قوای شان آنقدر قوت و قدرت نمانده که گلوگاه نازنینت را در
زیر فشار، و تحت تضییق چنگ حریصان بیدینت می بینند، ولی چارهٔ
تخلیصت را نمی اندیشند، و نمی بینند.

حالا که دشمنان پر تلبیس و نیرنگ، و طامعان فسادپیشهٔ هزار آهنگ
گلوگاه نازنین بسیار معتنیٰ به خیرمتینت را چنان در تحت فشار آورده
که مجال حرکت برایت نگذاشته، چنان منتظر فرصت، و مترقب حیلت
اخذ و استیلایت نشسته اند که لمحهٔ از دقت، و لحظه از مفسدت فارغ نگشته اند.
و تنها گلوگاه ترانی، بلکه گذرگاه معتنابهای ولایت جسیمهٔ پرکار از ذی
اثمار زر بارت یعنی [قندهار] را نیز چند گاهیست که گذر نموده، و حالا
در فکر نقب و شکافتن، کمر گاهت افتاده. حالانکه ساکنانت تا بحال گذر
گاه، و کمرگاهت را نیز نمی شناسند. گذرگاهت درهٔ (بولان) کمرگاهت
(کوه کوژک) عظیم ایشان است. [۱]

حالا که از طرف غربی و شمالی دو ایالت جسیمهٔ قدیمهٔ حاصلخیز زر
ریز معتنابهای (هرات) و (ترکستان) را نیز دشمن حریص بسیار قوی
بدرنگ باتأنی و درنگ دیگر با دوازده ملیون جیوش منتظم پر توپ و تفنگ
احاطه و انحصار نموده. که لا سمح الله! اگر این غفلت و نادانی، و این
(۱) هنگامیکه این مقاله نوشته میشد هنوز شکافتن کوه کوژک به انجام نرسیده بود.


١٤٢

عطالت و بیخبری در میان ساکنانت بهمین صورت حکم فرما باشد در مدت
بسیار قلیلی هتك عرض ، وناموس ، وحقارت ، و اسارت آن دشمن
بیدین قوی وجودت را پامال خواهد نمود .
پس ایوطن عزیز . وای خاک عشرت انگیز ! عمریستکه از خاك پاكت
جدا گشته ام ، و در دیار غربت عزیز ترین ایام بهار شبابم را میگذرانم.
ولی بازهم لحظه از خیالت فارغ نیم ، ولمحه از محبت و احوالت چشم
نمی پوشم . چونکه کره مجسمه زمین بر سر میزم همیشه موضوعست و
خریطه های قطعات عالم در دیوارهای اتاقم آویخته .
طوفان مخرو نیت دوام بخبری اهل وطن عزیز سفینه وجودم را می
شکند ، وقپودان عقلم را در گرداب بحر يأس و حسرت غرق و نا پدید
میکند . ولی عجز از گریه حسرت دگر چیزی از دستم نمیآید .
سبحان الله ! این کلمه مقدس [ وطن ] تاچه درجه تأثیرات غريبه بر
حسیات انسانی اجرا مینماید که از گرفتن اسم آن وجود انسانرا رعشه حاصل
میشود ، و به تذکار یاد آن قلب و حواس انسانرا جاذبه بس غریبی استیلا
مینماید . یکی از ادیبان خردبنیان میگوید که : چنانچه عقل ، بيك قوت
بسیار قونی بر حقیقت این قضیه حکم میکند که مثلث دیگر، و مربع دیگر
است . همچنان وجدان نیز حکم میکند که : (وطن دیگر، و خارج وطن


١٤٣

دیگر است آیا نمی بینید که شیر خوارگان گهواره شانرا؛ طفل بازیچه
شانرا؛ جوانان معیشتگاه شانرا، پیران گوشه فراغ شانرا، اولاد والده
شانرا، مادران عائله شانرا بچه گونه حسیات غریبی دوست میدارند! این
است که انسان نیز وطن خود ش را به همچنان حسیات بدیعی دوست میدارد.
و این حسیات عبارت از میل طبیعی بلا سببی نیست! بلکه انسان وطن
خود را دوست دارد! زیرا حیات، که عزیز ترین مواهب قدرت الهی است
اول به تنفس هوای وطن آغاز میکند.
انسان وطن خود را دوست دارد! زیرا مادهٔ وجودش جزءی از
اجزای همان وطن است.
انسان وطن خود را دوست دارد! زیرا مقبرهٔ سکون ابدی اجدادش که
باعث وجود او شده اند، و جلوه گاه ظهور اولادش که نتیجهٔ حیات او
خواهند شد همانا خاك پاك وطن است.
انسان وطن خود را دوست دارد! زیرا بسبب اشتراك لسان، و اتحاد
منفعت، وكثرت موانست انسانرا بابنای وطن يك قرابت قلب، ويك
اخوت افکار حاصل شده است.
پس ای وطن عزیز! من نیز ترا دوست دارم زیرا حیاتم بهوای تو تنفس
نموده. واول افتتاح نظرم بخاك پاك تو برخورده است، و مادهٔ وجودم


١٤٤

جزءی از اجزای تست، اجدادم در زمین دلنشین تو مدفونست، اقاربم
در خاک پاك تو توطن دارند. قرابت قلبی، واخوت افکار ابنای وطن بر
من فرض عین گردیده . لکن چکنم که سوق مجبویت، و تسیار قسمت
مرا از تو جدا ساخته . و پای رفتارم را بسویت قطع نموده و رسیدنم را
بکویت محال انداخته . لاجرم از بلاد شام بسویت سلامی میفرستم، واز
دیار روم بکویت پیامی مینویسم .
ای اخوان دینم، وای هموطنان ذی یقینم افغانیان شجاعت، وبسالت
توامان! پنبه غفلت را از گوش تان بدر آرید . وغطای جهالت را از پیش
چشم تان بدر کشیده یکبار باطراف وجوانب تان احاله نظر نمائید . پس
بنگرید که چار اطراف تان را دشمنان دین و ناموس، و اعدای جان ومال
احاطه نموده، و از هر طرف عالم سیلابهای طوفان نمای کفر بجوش و
خروش آمده . وازهرسوی دنیادریاهای بلائ انتهای دول ذی قوت، و
اقتدار اجانبه سیلان و جریان گرفته تا آنکه ملت مبینه ما را غرق و ناپدید
سازند، واستقلال قومیت ما را از میان بر اندازند .
آیا نمی بینید فرنگانرا که از اقصای غرب و انتهای شرق ببهانه نشر
مدنیت، ووسیله اشتهار انسانیت بر خاسته از هند تا سند، و از مصر تاچین،
واز قفقاس تاکنار جیحون اکثر روی زمین را استیلا نموده اند ؟ وچقدر


١٤٥

بلادهای اسلامیه را مانند جزایر غرب، وجبل طارق، ومصر، وهند، وسند،
وبلوچ، وسمرقند، وبخارا، ومرو، وخيوا، وقفقاس وغير ذالك را
ضبط وتسخير نمودند . وازسلب اموال ، وهتك عرض وناموس ، ومحو
استقلال وسايرۀ شان هيچ فروگذاری نکردند .
پس اينستکه حالا از چار جهت گلوی شمارا نيز بفشار بسيار سختی محکم
گرفته اند . واز غفلت وبطائت ، وعدم علم ومعرفت شما استفاده خوبی
گرفته بصدد استیلای وطن عزيز شما نيز برآمده اند .
حالا آنکه شما این مسئله را هيچ ملاحظه نميکنيد . وچاره انجام کار تانرا
هیچ نمي اندیشید . حب وطن ، عبارت از دوست داشتن سرا وخانه ، و
باغ وباغچه نيست : بلکه حب وطن آنستکه در مقابل دشمن در پيش هر
سنك وكلوخ وطن انسان سينه خود را سپر نمايد . وبراى پامال نشدن
يکوجب زمين وطن ، انسان جان خود را فدا نمايد . وبراى ندادن يكذره
خاك وطن انسان خون خود راهبا نمايد . واز براى ترقى ، واعتلای وطن
انسان هرگونه مهالك را بر خود هموار نمايد . واگر يك نقص وقصورى
در راه ترقی و تحفظ وطن به بيند همانلحظه انسان آنرا هرا نقدر که وسعش
برسد اصلاح نمايد .
پس در حالتيكه اين مرض مهلك بى اتفاقی ، واين وبای خانمان سوز


١٤٦

بی اتحادی در میان شما حکم فرما باشد، و این بلای خانه برانداز بی معرفتی،
و این درد بیدوای نادانی در ما بین شما یوماً فیوم رو به ازدیاد آرد نتیجه حال
تان و خاتمه وطنتان بکجا منجر خواهد شد ؟
بی اتفاقی ، و بی اتحادی چنان داء عدیم الدوائیست که دولتهای عظیمه،
و ملتهای جسیمه لایعد و لایحصی را از بیخ و بن برکنده است . و اتفاق،
و اتحاد چنان غذای جان بخش حیات بخشا نیست که حکومات صغیره ، و
جمعيات بس قلیله را از حضیض مذلت ، و اسارت باوج عزت و سعادت
نشانده است .
آیا دین مبین قویم اسلام را نمی بینید که بمجرد ظهور آن از خطه مقدسه
حجاز هنوز یکعصر نگذشته بود که از جبل طارق که اقصای غربیست تا محدود
چین که انتهای شرقیست جمله بلاد و امصار را پامال خیول مجاهدان، و دست
برد یغمای غازیان نمودند. و شرق تا غرب را بنور هدایت و عرفان مستغرق
ساختند .
آیا سبب اصلی ، و باعث اساسی اینهمه فتوحات بی اندازه چه بود ؟ اتفاق!
و اتحاد .
حالا نکه این بلای دهشت انتهای بی اتفاقی و بی اتحادی در میان شما
بدرجه ترقی و اعتلا نموده که شهر با شهر، و قبیله با قبیله و طایفه با طایفه ،


١٤٧

و بلد با بلد و قصبه با قصبه ، و ده باده ، حتی کوچه با کوچه ، و خانه با خانه . و برادر با برادر و پدر با پسر، و پسر با پدر ، و عم با خال . وعيال با عيال دائماً وه تما ديا در عداوت و جدال، و خصومت و قتال بسر می آرند . اغرب و اعجبیش آنکه شما این فعل نامشروع ، و این عمل غیر مقبول را به اسم سیالداری ، و هم چشمی ، و غیرت . و بهادری موسوم ساخته به اجرا و اعمال آن خودتانرا مفتخر و مباهی هم میشمارید .
آیا در خصوص این غیرت ، و این بهادری از دین فتوا گرفته اید . یا از عقل ؟ اگر دین باشد ! دین شما را مامور بامر ( المومنین اخوة ) فرموده . و اگر عقل باشد . عقل معیشت و زندگانی شما را بر جمعیت و اتحاد مقرر نموده . چنانچه در خصوص دلائل مثبته زیادی درین کتاب مذکور گردید . پس معلوم شد که درین راه پر از چاه رهبرتان بی علمی و بیخبری . و مفتی تان درین فتوا وحشت و نادانیست .
بلی ! علم و عرفانست که انسانرا سالك راه مدنیت ومالك هر گونه راحت وسعادت میگرداند . بلی ! عقل و اذعانست ؛ که انسانرا از حالت وحشت ، و حیوانیت بسر منزل انسانیت و سعادت میرساند . بلی ! علم و عرفانست : که هیئت و ملت را دولت و سلطنت میسازد .
ماحی ، و مهلك وحشت ، و جهالت عقل و ذکاوتست . مربی ، ومحئيی


١٤٨

عقل ، وذکاوت نیز علم و معرفت ست . جهالت چنان بلای دهشت انتمائیست که بسیاری از ملل جسیمه ، و هیئت های عظیمه را در تحت اقدام اسارت و مذلت پامال نموده .
علم و معرفت چنان جوهر نفیس گرانبهائیست که بسا دولت و حکومات ذلیلهٔ محقره را از حضیض مذلت وحقارت باوج شان وشوکت فوق العاده رسانیده .
پس اگرچه انکار نمیشود که علمای اعلام ذی معرفت، وفضلای بنام ذی خبرت در خطهٔ پاك آنوطن عزیز ذی فسحت موجود نباشد نی بلکه! آب ، هواء اراضی ، اهالی وطن عزیز ما آماده هرگونه ترقی ، و مستعد هر نوع تقدم اند . لکن چه فائده که خودشان بحال خود ملتفت نیستند . و بنعمائی که حضرت واهب العطایا در نهادشان بودیعت سپرده است اصلا التفاتی ندارند . خدای ذوالجلال توانا عقل ، فکر ، ملاحظه ، ادب ، علم ، شجاعت ، بسالت درایت ، تندرستی جسامت ، قوت ، وغیرت ، ناموس ، دیانت وبسی محاسن دیگر ایشانرا احسان فرموده . و اراضی ، ومياه ، وهوا ، واثمار ، وحيوانات وحبوبات ومعدنیات و ازین گونه گنجهای شایگان طبیعت ممالک ایشانرا مالامال داشته .
و بقدر هشت نه ملیون نفوس شجعان غیور که همه گی از یکسر بدین


١٤٩
پاك اقدس محمدی، و مات منيفة حنفی بر و و سز او از ند در تحت دا ئره در اورده.
لکن با وجود اینهمه هزاران افسوس که در اکثر این نعمای عظمای الهی
ایشان سوء استعمال بکار میدارند ! مثلا (شجاعت) که افضل نعمای الهی
ست ، و افضلیت آن از فرضیت آن که واسطه جهاد گردیده معلوم است .
ایشان این فضیلت عظما را بفعل مکروه قلع ، وقمع همدیگر ، و قطع کردن
دست و کمر ابنای وطن خویش سوء استعمال مینمایند . و بدین سبب در نزد
جميع ملل اسم شان به جهل و نادانی ، و وحشت و سباعی زبانزد گردیده.
انصاف کنید ! اگر این بلای خانمان سوز بی اتفاقی و بی اتحادی
درمیان شما نمی بود، واز قتل و قتال همدیگر صرف نظر نموده به اتفاق ملیت،
و اتحاد اسلامیت اینهمه محاربات، و قتال خونریزانه را که از یکعصر با ینطرف
در میان همدیگر سوء استعمال نموده ایده رگاه بر ممالك اجنبية نزديكدست
خویش اجرا مینمودند آیا حالا مانند سند و بلوچستان، و پشاور و سیستان،
و بعضی بلاد سائره را از شما که میتوانست بر بود ؟ پس نتیجه این اهمال و
تهاون ، واثار این جهل و بیخبری کار تا ترا بجائی رسانید که اکثر بلاد، و ورثة
تان مانند بلوچستان ، وشکار پور، و پشاور ، حتي پشنك ، وشال کوته ،و
غيره محكوم ملل اجنبیه که قبل از دوسه عصر از دیوان و ددان فرق و تمیزی
نداشتند گردید ، وهنوز چه جاها که نخواهد گردید !


۱۵۰

آیا اساس این بلاهای مخرب وطن چیست ؟
بی علمی و بخبریست !! بلی بلادتان از علم و معرفت خالی نیست . ولی
این علم خصوصیست نه عمومی! محدود و محصور است! نه شامل و مبذول!
علم و معرفتیکه احیا کننده و ترقی دهنده ملك میگردد آن علم عمومی مبذو
لست ! نه علم خصوصی و محصور .
پس شما یانر است ! که سر از بالین غفلت برداشته اندکی بر چپ و راست ، و
اطراف و جوانب خودنگر بسته تامل کنید که در ینوقت عالم چسانست،
و شما چگونه اید؟ دشمنان تان بچه افکارند، و شما بچه کار ، و حالتان چسا
نست . و استقبال چه خواهد شد !
بناء علیه حالا اگر خواهید که يك جانی بسلامت برید و عرض و ناموس و
جان و مال ، و وطن و عیال خودتان را از دست دشمنان دین تان که عبارت
از فرنگان طامعان ست تا یکدرجه محافظه بتوانید دگر چاره ندارید مگر
اینکه علوم و فنون غربيه و صنایع ، و بدایع جدیده را در بلاد خودرواج
داده ملت و رعیت با دولت و پادشاه متفق ، و دولت و پادشاه نیز با ملت و رعیت
مشفق گشته به اتفاق حسن نیت پادشاه و اتحاد خلوصیت و غیرت ملت و
سپاه مکاتب و مدارس متعدده عمومی از روی ترتیبات مکاتب جدیده برای
تعلم علوم و فنون و صنایع ابنای وطن خویش اساس نهید ؛ و عساکر


١٥١

و جيوش منتظم فرمان بردار بسیازی اماده سازید . زیرا باعساکر معلم
فرمان بردار دشمن پلتن های سرکش نافرمان شما - اگر چه قواعد
دان هم باشد مقابله نمیتواند . ضابطان و حکمداران عسکریه را از مکاتب
ومدارس باید که جغرافیه خوان هندسه دان ریاضی فهمی ذی اخلاقی
تعین کنید . زیرا اعمی با بینا کاری نمیتواند! همه عسکر شوید ، و تعلیمات
حربیه را برضا و رغبت بیاموزید . باپادشاه و متبوع خویش محبت ، و
صداقت ، واطاعت بکار دارید پادشاه نیز نظامات، وقوانین مضبوطه وضع
نماید ، و جان و مال وصنعت و تجارت ، وثروت ، وراحت و رفاهیت و
حریت شما را محافظت و دقت نماید . زیرا آبادی ملک و ترقی دولت به تکثیر
ثروت و تربیهٔ صنعت اهالی وابسته است .
آلات نقلیه ، مانند ریل ها ، و عرابه ها ، راههای منتظم ، و آبادی
مکمل براه اندازید . و وسایط مخابره چون تلغراف ، پوسته های عمومی
جاری سازید. که احیا کنندهٔ دولت همین ها ست . و اساس اینهمه کار ها
مکاتب، ومدارس و ترقی علوم وفنون جدیده است. درین خصوص دولت
علیهٔ عثمانیه را پیشوا و مقتدا اتخاذ نمائید که آنها نیز همدین و هم مذهب و هم
آئین مانند ولی چون دیدند که با علم بجز بعلم پنجه نخواهند داد و با عسکر منتظم
بجز عسکر منتظم و باطوپ و تفنگ بجز طوپ و تفنگ کاری از پیش نخواهند


١٥٢
پرده از اثر و بقدر سی چهل هزار مکاتب ابتدائیه و رشدیه و اعدادیه و حربیه، و بحریه و سائره در همه نقاط ممالک محروسه المسالک خود اساس نهاده اند. و ملیونهای مردم خردمند دانش پسند با علم و فن از ان مکتب ها بدر اورده اند . که حالا در نفوس موجود . دولت علیه در صدی بیست مردم نا خوان نانویس باقی نمانده است . و تنها در بخصوص نی بلکه معناً و مادتاً خیر اندیشی، و دعا گوئی ایندولت با عظمت بر رقبه اسلامیت ما فرض و دین است: زیرا در مقابله دوازده دولتها و حکومتهای جسیمۀ ذی قوت و اقتدار فرنگستان که همه کی دشمن جان، و ایمان ملت اسلامیان اند بجز همین دولت با سعادت دگر دولت و هیئتی موجود نیست . حالا نکه امیر المومنین و خلیفة المسلمین و خادم الحرمین الشریفین نیز عنوان ذیشرافت و شان او ست که بدین سبب نیز مفروضیت دعا گوئی او جمله اسلامیان را شامل گردیده است.
پس ای اخوان دین، و ای ابنای وطن عزیز! من که یکی از اجزای فردیۀ شمایانم، و بنابر سوق قسمت و مجبوزیت حالا در شام جنت مشام امرار اوقات حیاتم راه مینمایم اینست که بنابر حب وطنیت، و شراکت ملیت بدینقدر تفصیلات متیقضانه شما را تحريك و تشویق نمودم، و به اجرای وظیفه خدمت وطن ولو که عاجزانه باشد خود را مفتخر و مباهی ساختم . باقی (توخواه از سخنم پند گیر خواه ملال)


١٥٣

حالایك قدری از حال و احوال (ژاپون، و ژاپونیان) كه در اقصای بلاد شرقیه اند نیز از برای اخذ عبرت و كسب سرمشق سعی و همت شما درینجا حكایه نموده ختم كلام مینمایم.
ژاپان، چه بود و چه شد
(ژاپان) مملكتی ست در شرق اقصی و عبارت است از بعضی جزایر مجتمعۀ مركبه كه در (بحر محیط كبیر شرقی) و منتهای شرق (بر عتیق) افتاده.
قبل از چهل سال نامی و نشانی از ین مملكت بجز در صحایف بعضی توا ریخ، و در اوراق بعضی كتب جغرافی موجود نبود. اهالی این مملكت باد دودیو همخو، و از منهج تمدن یكباره بیكسو بودند. در حین جلوس پاد شاه كنونی (١) بجز معدودی چند در تمام مملكت كسی بكتابت و قرائت آشنا نبود. عرابه و آلات نقلیه بجز عرابه های باركش گاوی در انممالك وسیع پیدا نمی شد. خوراك اهالی اكثر از جیفه بودی. و مدرسه ها عبارت از مدرسه های كهنه فرسودۀ بود كه تعلیم در انها بجز از خصایص دین بت پرستی دگر چیزی نبود. كشتیهای آنان از ساقۀ درختان بزرگ كه جوف شا نرا كاویده بودند و در نهرها، و سواحل های دریا كه آبش كم بودی در گشت و گذار بودندی. كار و مشغولیت شان بجز سفك دماء همدیگر و غصب و نهب
(١) در انوقت كه این مقاله نوشته میشد (میكادو موتسوهتیو) پادشاه ژاپان بود.


١٥٤

مال یکدیگر دگر چیزی نبود .
ولی پس از جلوس این پادشاه کنونی بدو سه سال بنا گهان از خواب غفلت
بیدار شدند . و بلاد خود را از چهار سو درمیان دشمن به احاطه دیدند . پاد
شاه عاقل این نکته مبهم را درك نموده در صدد اصلاح حال ملك و ملت
خویشتن بر آمد . اول مجلس بسیار بزرگی از جمیع طبقات ملت خود منعقد
ساخت . و خطابه بسیار موثری بر آنان بخواند . و احتیاجات ولوازمات
ملك و ملت رایگان یکان برای شان بنمود حتی در اثنای خطابه از شدت تأثیر ،
و کثرت تحسر گلو گیر شده بگریست . حضار مجلس نیز متأثر شده بنای
گریستن گذاشتند . و هم در ان مجلس همه بیکبارگی در خصوص پیشرفت
علوم وفنون وصنايع مابين خود بآئين و دین خویشتن سوگند یاد کردند .
و از انوقت تا کنون که همه از سی سال پیش نیست بجد و جهد هر چه تمامتر بر
آبادی ملك خویش کوشیدند . و در فراهم آوردن اسباب ترقی و تمدن و
عمران بلدان خویش لحظه کوتاهی نکردند .
تا آنکه امروز ه روز با دول متمدنه فرنگستان بنای رقابت و هم چشمی
گذاشتند . و بلکه رانها تفوق و بر تری هم جستند و از همه صنایع فرنگستان
بی نیاز آمدند . کشتیهای جنگی مانند کشتیهای جنگی انگلیس آماده سا
ختند . و سی و پنجہزار باب مدرسه برای آموختن علوم وفنون مختلفه باز


١٥٥

کردند که پیوسته دران دو ملیون شاگرد برای آموختن موجودند . در صنایع و دقت کار از همه فرنگان گوی سبقت ربودند.
هفت سال قبل ازین حکم دولتی صادر گردید که تا پنج سال همه کی باید نوشتن و خواندنرا بیاموزند و هر کسی که نوشتن و خواندن نیاموزد از جمیع حقوق بلاد محروم خواهند ماند. پس همه بیکبار بتدریس و تعلم انهماک ورزیدند. که اکنون در جمیع (ژاپان) عدد مردمان بی سواد نسبت شش در صد رسیده است .
یکماه قبل ازین امتیازات دولیه را بالکلیه از بیخ برکنده همه بیگانکانرا تابع قانون مملکت خود نمودند. دولت (ایتالی) در بخصوص هر چه احتجاج نمود بجائی نرسید . واردات شان امسال بچهل ملیون لیرای انگلیس بالغ گردید. جمیع بلادشانر ابواسطه راه آهن بهمدیگر پیوستند. لشکر شان در نظام و ترتیب با سپاه بهترین دولی از فرنگستان پهلو به پهلوزده در میدان جنگ چابکی و چالاکی شانرا بتصدیق علمای فن حرب فرنگستان بر جهانیان آشکارا ساختند. پار سال (۱) چهل و هشت هزار کتاب در علوم و فنون و صنایع و غیره منطبع ساختند. علاوه بر سد احتیاجات داخلیه مملکت اکثر ممالک فرنگ اکنون به امتعه و صنایع ایشان محتاج میباشند. دین شان چون کیش بت پرستی بود دیدند که این دین بکار شان نمی آید بلکه مایه معطلی ، و مستوجب

(۱) از پارسالی مراد ، سنهٔ ۱۳۰۶ هجریست که از انوقت تا بحال هزار ها قدم پیشتر رفته اند.


١٥٦

عدم ترقی شانست لاجرم علمای افاضل بهر دیاری فرستاده کتب ادیان مو
جوده را از تمام ملل روی زمین گرد آوردند و اکنون نزدیکست كه يك شریعت
منقحی برای خودشان اتمام نمایند. زبان شان چون خیلی ثقیل و مانند لسان
لنگ لنگ بود دیدند که این نیز سبب تعطیل ترقی و تقدم شانست لهذا علمای
لغت شناس برای جمع لغات با کناف و اطراف عالم فرستاده لغت هر قوم و
هر گروهی را بدست آوردند ، و لغتی را از انمیان برگزیدند که دارای جمیع
لغات متمدنه میباشد ، و بواسطه آن از نوشتن و نقل کردن جمیع لغات از هر
زبانی که باشد با مراعات حدود و قواطع و مخارج عاجز نخواهند شد. رخت
و لباس خودشانرا منافی آداب تمدن یافتند اشکال رخت و البسه جمیع ملل را
جمع کرده از انهاطرز مخصوصی را برگزیدند .
آداب و اخلاق خودشانرا نپسندیدند . پس قواعد مخصوصی برای معاشرت
یگانه و بیگانه برای خود مهیا نمودند که کسی را با اختلاف مشرب و مذهب از
خود آزرده نکنند .
عدد روزنامه های سیاسی و اخبارشان دو هزار و دو صد عدد ، جریده
های علمی و فنی انان هشتصد عدد و چاپخانه و مطبعه سی و دو هزار ، عدد
اطبای قانونی شهادت نامه دار هفتاد و دو هزار ، عدد دایه و حکیمه سی و نه
هزار ، عدد کشتیهای جنگی و غیره چارصد و سی . عدد لشکر منتظم معلم در


۱٥۷

حین آسایش نهصد هزار. و در وقت جنك هر انچه لازم شود. چه همه لشکر
اند. و همه آموخته اند. و همه آزموده اند. باری اگر. مفردات ترقی و تمدن
این ملت کوشش. مد خرد پسند را خواهیم که بشماریم بخوبی دانیم که نتوانیم.
آفرین برین سعی و غیرت . و شاباش برین همت و حب وطنيت .
پس اینست که ما این نکته بسیار باريك ، و مسئله خیلی مهم را که در نجا از
برای سرمشق عبرت، و تشویق سعی و همت ابنای وطن از روی بعضی جراید
و اخبار معتبر عرضه نمودیم تا آنکه قبل از انکه اینمصرع (الآن قد ندمت
ولا ينفع الندم ) ورد زبان شان گردد يك چارۀ کار خودشانرا بیندیشند ،
ويك علاج محافظۀ وطن و ناموس ملت خودشان را بجویند . اگر چه از ینگونه
مثالهای عبرت ، و درسهای همت خیلی موجود است ولی ما بهمین قدر اکتفا
نمودیم .
اگر چه خیلی آرزو داشتم که از ینگونه بعضی ملاحظات عاجزانه ام را
بسوی وطن و هم وطنان عزیزم بنگارم ولی چه سود که موانعات بیشماری
سد راه این افکارم افتاده ست . باقی در همه حال موفقیت ، و ترقی و تمدن ، و
محافظۀ وطن عزیز و هموطنان اعزام را از جناب حافظ حقیقی همیشه خوا


١٥٨

هاتم . والسلام

- انتها -

این کتاب در سنه ۱۳۰۸ هجری در دمشق الشام جمع و تألیف شده، و درسنه
۱۳۳۱ در دار السلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده .

محمود طرزى
افغانی


فهرست مضامین
کتاب
صحیفه
۲ یکدو سخن در باب طبع کتاب ۹۲ شخص بادیانت
٤ دیباچه ٩٤ ترجمه احوال حضرت امام اعظم
۸ فضایل علم، حکمه ،معرفه رضی الله عنه
۱۸ اثبات ضرورت اجتماع بنی بشر ١٠٦ حدیث شریف
٢٤ خوبی چیست ؟ ۱۰۹ صیام
۲۷ عذاب وجدانی ۱۱۷ چند شعر پر حکم حضرت امام
٣٠ انجاز وعد اعظم
۳۳ فقرات مفیده - - تمجید حضرت بلال
٣٦ هیئت اجتماعیه ۱۱۹ حدیث در حیا
٤٥ سیاحت و فواید آن ۱۲۱ رعایت محبت والدین
٥٦ مباحثه فخر رازی با مسیحی ١٢٦ مختصر ترجمه احوال فخر رازی
٦٤ مقاله فیلسوف مشهور پلوتارق ۱۳۰ بدایع قدرت قادر وحید
٦٨ ردیه ضیا پاشا ۱۳۷ جمل حکمیه غیر منقوطه
۸۲ حدیث ۱۳۹ { وطن عزیزم افغانستان و
٨٥ نصایح حضرت علی رضی الله عنه برادران دینم افغانیانرا خطاب
٨٦ نطق خالد بن عبد الله قشیری ١٥٣ ژاپان چه بود و چه شد
۸۹ جمل حکمیه


[BLANK PAGE]


مؤلف این کتاب
مدیر و سر محرر سراج الاخبار افغانیه (محمود طرزی)
مدیر


٧٥٠
١٥
٣٧٥٠
٧٥٠
١١٢٥٠

٧٥٠
١٦
٤٥٠٠
٧٥٠
١٢٠٠٠

٨٧
١١
٨٧
٨٧
٩٥٧

٨٢٧
١١
٨٢٧
٨٢٧
٩٠٩٧