[BLANK PAGE]


Mahmud Tarzi
Az ha dahan to khani 1331/1913


صبر از فراق تو همه لحظه غرق خونست

کتاب هذا بمورخه یوم یکشنبه ۹ برج میزان
سنه ۱۳۱۴ بمقابل ۴ روپیه کابلی ۱۳۰۴ از دوکان
[؟] رمضان سراج بقومش [؟] ابتیاع
خریداری شد
فی تحریر ۱۹ میزان سنه ۱۳۱۴

از مکتب حبیبیه که شامل بستم
دریافت حقوق برای خریداری
معارف مقالات امانت آورده
[؟] حواله اوست
مورخه ۸ دلو سنه ۱۳۱۶


ادویه که برای محکم کردن دندانها و بسته شدن خون کرم مفید است
هلیله، بلیله، آمله بنفشه، گل سرخ، اقاقیا، شب یمانی، و طباشیر
عاقر قرحا :
این همه اشیای فوق را مساوی کوفته بعد از خوردن طعام
استعمال نمایند. فقط مریضه[؟]


« وفات سردار محمد صدیق سنبل ١٣٢٥ در کابل و دفن آن در هدا »
—( صاحب و مالك مطبعۀ عنايت )—
شهزادۀ جوانبخت معظم
( معين السلطنه سردار عنايت الله خان )


کتبخانه
مطبعه
عنایت
عدد
( ۳ )
از هر دهنی
واز هر چمن سمنی
مؤلفش
محمود طرزی
در دارالسلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است
سنه ۱۳۳۱


( ۲ )
هو

بسم الله الرحمن الرحیم
یکدو سخن در باب طبع کتاب

سابق برین يك ناول فنی که عزیزی بنیان محمود بيك طرزی از ترکی ترجمه کرده بود طبع و نشر نمودیم . و آن خطوۀ اول مطبوعات ( مطبعة عنایت ) بود . درینبار طبع و نشر يك اثر دیگر ادیب مشارالیه را که بعنوان ( از هر دهن سخنی , و از هر چمن سمنی ) میباشد در مطبعهٔ عنایت امر و اجازه نمودیم .
۱ عزیزی بنیان موصوف يك اثری بنام دبستان معارف در سالهای پیش که در شام شریف اقامت داشت تالیف و تدوین کرده بود که از هر رقم سخن را در ان جمع نموده بود . کتاب مذکور چون بمطالعهٔ ما رسید سخنان نو و بافایده و شیرینی در ان دیدیم . لذا چنان مناسب دیده شد که هر

عه معنی گام
معنی قدم

عه
دو چیز باچیز
باهم پیوستگی
و ربط دادن
بمعنی جمع نمودن

عه
عه جمع نمودن و تالیف کردن


( ۳ )

رقم سخن آنرا جداگانه کتابی تشکیل بدهد تا در حجم افزونی نکند ، ومطا
لعه آن برای خوانندگان آسان شود ، وهم در طبع آن سهولت آید .
این است که اولا قسم ( ادبیات ) آنرا بعنوان فوق يك كتابي تشكيل داده
طبع آنرا آرزو نمودیم . و امید از کرم حضرت باریتعالی جل وعلی داریم که
بسایۂ مراحم آیه قبله وکعبه اقدسم ( اعلیحضرت سراج الملة والدين )
روحی له فداه (مطبعهٔ عنایت ) بسی آثار مفیدهٔ سود مندی بروی کار آرد .
ومن الله التوفيق

امضا

عنایت الله معين السلطنه -


(٤)
ادبیات
افادۀ مرام
بعد ادای ما وجب علینا
و دعای اعلحضرت (سراج الملة و لدین) پادشاه معارف اکتفاه مابر قارئین کرام پوشیده نماند ! موادیکه در تحت عنوان «ادبیات» مینکاریم عبارت از بعضی تخیلات شاعرانه . و نکات عارفانه و نشیده های عاشقانه و لطائفهء ظریفانه . آثار قلمیۀ اصول جدیده . و غیر ذالك میباشد .
گر چه علوم ادبیه بر چند علوم معتنه ئیکه عبارت از صرف و نحو . و بدیع و بیان . ولغت وسائره باشد اطلاق میشود ولی موادیکه ما در تحت عنوان «ادبیات» مینکاریم با وجودیکه مستقلاً از علوم مذکوره ادبیه باحث و ناطق نیست باز هم سراسر از علوم مذکور بدر هم نخواهد بود . چونکه موضوع علم مذکوره که محض از برای ادبیات گردیده نیست بجز آن که تحریر و تقریر بواسطۀ قوانین وقواعد موضوعۀ علوم مذکوره در تحت دائرۀ انتظام و اسلوب و ترکیب قاعدۀ کلام در امده از چیز هائیکه موجب شین و عیب بوده باشد محافظه و وقایه گردد .
اجله حكما اکثر با محاسن و فضایل ادبیه تزیین ذات وصفات کرده اند . از


( ٥ )

تاریخ حکما چنان معلوم میشود که « افلاطون » در آوان صباوت به شعر و انشاء خیلی حریص بوده است و از انسبب در فن شعر و انشاء خیلی ماهر گردیده بود و بسی ابیات محزنه و اشعار مطربه انشاء کرده است و دو قصیدهٔ بسیار غرای مشار الیه نیز از جمله اشعار منشده اش در تاریخ حکما مسطور و مضبوط است . رئیس الحکماء شیخ ابو علی سینا نیز در خصوص شعر و انشاء و موسیقی و لغت و دیگر فنون ادبیه بسی اثرهای معتنای گرانبها گذاشته است و کذالك بسی حکمای مشهورهٔ دیگر نیز در فن شعر و انشاء که از مواد ادبیه است خیلی زحمتها بر خود هموار داشته اند . والحاصل ادبیات از فنون معتنای بسیار گران بهائیست که اگر بر صحایف رخسار شاهد آثار نفیسه اثری از ان نباشد حسن و جمال آن اثر از محاسن خال و خط عاری خواهد بود . لاجرم (دبستان معارف) ما نخواست که ازین حسن و جمال محروم ماند . و اینست که قسم ادبیات آنرا جداگانه يك اثری ترتیب دادم و اسم آنرا( از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی ) گذاشتم . ولی چنان گمان نشود که سراسر از خط و خال و می و محبوب بحث خواهد راند نی بلکه اکثر از آثار نثریه ادبیهٔ جدیده تشکیل یافته است . فقط

امضا
( محمود طرزی )


( ٦ )

پروانه

در موسم بهار در مرغزار پر از هاری (كرمك) بیچاره در میان برگها
و سبزهای کنار جویبار خزیده، بريك (پروانه) حصر نظر دقت نموده
بود که پروانه برنگهای ملون قلم صنع قدرت زینت و آرایش یافته از كل بر گلی
و از سبزه بر سبزه میگردید ، وهر لحظه بزیبائی و رعنائی وجود خویشتن
مینازید . و برخوديك پيرهن ميباليد .
كرمك بيچاره كه از شرم عدم لطافت و ظرافت خویش در تحت حجباب
برگها و سبزه هامانده بود بعد از دقت وملاحظۀ بسیاری که بحال مسعودانۀ
پروانه جانانه نمود آهی حسرتانۀ کشیده با خود چنین ترنم ساز آواز گردید :
آه ! در ميان طالع ناساز من وبخت باسعادت این پروانه تا چه درجه فرق
عظیم، و تا چه پایه مبانیت بزرگی واقع شده است . قلم خوش رقم قدرت جمیع
لطافتهارا به او بخشیده ، و مرا نیز از انهمه ظرافت و لطافت سراسر محروم
گذاشته ! . او از همه صنایع سحر پردازانۀ لطائت های خلقت استفاده کرده :
ولی در وجود نابود من بیچاره هیچ يك زياتی باقی نمانده ! از نظارۀ خوش
منظرۀ آن بدعۀ خلقت همه کس محظوظ و مسرور ، و از دیدن بدهیئت
من عاجز هركس مقبوض ومنفور میگردند ! شاعران شیرین زبان


(V)

عاشقان بیتاب جان فشانرا به او تشبیه و ستایش میکنند، و من بیچاره را در
مقام ذم و هجو تقبیح و نکوهش میورزند ! ازهار گلزار بوجود نازنین
او افتخار ، و از دیدن من به تب لرزه آزار میانند ! مسکن و نشیمن او از
هار طراوت نثار ، مأوا و مأمن من نیز کاهای کنار جویبار مقرر گردیده!
گلهای عبیر آمیز روح انگیز گلشن او را بر سر و چشم خود جا داده از بادۀ
خوشگوار روایح طیبه اش سرمست و بخود میسازند ! و من بدبخت بیچاره
را اگر احیاناً در پای گلبن به بینند از بیم آزار ریشۀ شان به تیغ ستم باغبان
پاره پاره مینماید! شمعهای محافل انس از برای دیدار با کمال او سر تا پا میسوزد،
گلهای گلستان از برای استحصال بوسه شیرین او خود را بهزاران رنگ و بو
جلوه میدهد.

کرمک بیچاره در اثنای این حسب حال بود که بناگهان جمعیت زیادی از
اطفال مکتب آزاد شده داخل مرغزار پر ازهار گردیدند ، و چون پروانه
خوشرنگ شوخ و شنگ را دیدند از پی گرفتن آن دویدن آغازیدند . خدا
میداند که در انحال در دل هريك از ایشان در خصوص بچنگ آوردن پروانه
تا بچه درجه شوق و آرزو جا گرفته بود! پروانه وامانده، از برای رهانیدن جان
نازنین، و تخلیص بدن سیمین خویش در اطراف گلستان بتکاپوی گریز بود.
لیکن غافل از انکه : شوق ، و آرزو ، وجد و جهد چنان چیزیستکه طایر
بلند پرواز معرفت و کمالرا بدام میآورد چه جای پروانه بیچاره !!!
و الحاصل بر حال اسف اشتمال پروانه بزینت ظاهری مغرورانه هزار


( ٨ )

افسوس که در مدت قلیل گریبان جان بدست آرزو کشان خویش داده گرفتار آمد .
پس بنا بر مؤدای اینشعر چون آبحیات :

بیت
چوگنجشکیست مرغ دل بدست طفل بدخوئی
که از جان دوست تر دارد ولیکن میکشد زودش

پروانه بیچاره بدست دوستان نادان ترك دغدغه حیات گرفت : یکی از اطفال پرهای نگارینش، و دیگری سر نازنینش، و دیگری بقیه وجود سیمینش را بخاك مذلت پامال ساخته در ما بین خودشان ضبط و تقسیم نمودند . اینستکه نتیجه :

مصرع
دشمن طاؤس آمد پر او

منتج ، و محقق گردیده حیوان بیچاره پارچه پارچه گردید .
§ كرمك بیچاره چون بچشم بصیرت ، و دیده عبرت احوال حسرت اشتمال پروانه را مشاهده نموده گفت که :
ایواه ! من بیهوده تأسف ورشك میبرم ، باید من بر حال خویشتن بنازم ،


( ٩ )
و لحظه بلحظه بثنا و شکر آن بپردازم ؛ چونکه درینجهان پر نیرنک هر
لحظه به رنك وجود خویشتن را در نظر مردم جلوه دادن ، و خو شرنك
داشتن چیز بس گرانبہائی بوده که درعوض آن جان گرامیرا بباد دادن
لازم میآید . پس اگر کسی ازمآل اینمصرع بلبل نغمه طراز شیر از که :

مصرع
کلاه دلکشت اما به ترك سر نمیارزد
صرف نظرنموده بهوای رعونت ، و خود آرائی ، و جلوه نمائی براید البته
سر گرامیرا مانند پروانه غافل بباد داده باخاك سيه يكسان خواهد گردید.
لا جرم به تحقیق دانستم که درینجهان ناپایدار هر چه آسایش وراحتيکه هست
همه درگوشه نشینی و انزو است که گفته اند :

مصرع
هیچ آفت نرسد گوشۀ تنہائیرا

انتہا


( 10 )

يك نشيدۀ وجد آور عمر الفارض

۱ زدني بفرط الحب فيك تحيرا وارحم حشى بلظى هواك تسعرا
۲ واذا سألتك ان اراك حقيقتاً فاسمح ولا تجعل جوابی لن ترا
۳ یا قلب انت وعدتني في حبهم صبراً فحاذر ان تضيق وتضجرا
٤ ان العزام هو الحياة فمت به صبا فحقك ان تموت وتعذرا
٥ قل للذين تقدموا قبلي ومن بعدى ومن اضحى لا شجاني يرا
٦ عنی خذوا و بی اقتدوا و بی اسمعوا وتحدثوا بصبابتي بين الورا
۷ ولقد خلوت مع الحبيب وبيننا سر ارق من النسيم اذا سرى
۸ واباح طرفی نظرة آملتها نغدوت معروفاً وكنت منكراً
۹ فدهشت بين جماله وجلاله وغدا لسان الحال عنى مخبراً
١٠ فادر لحاظك في محاسن وجهه تلقى جميع الحسن فيه مصورا
١١ لو ان كل الحسن يكمل صورتا و راه كان مهللاً ومكبرا
شرح بیت اول
= ۱ =
غلبۀ عشق ، وافراط محبتیکه بر من دلباختۀ آواره از راه لطف و
عنایت ارزانی داشته ؛ تحیر مرا بر خویش بداندرجه افزوده که از جهان
و مافيها بجز حیرت دگر چیزی سامعه خراش هوشم نمیگردد . و من هنوز


( ١١ )

دل بستهٔ محبت ، و لب تشنهٔ حیرتم . میخواهم که لحظه بلحظه حیرت و محبتم
مشتد و مزد اد گردد .
لکن تو بر حال دل حیرت منزلم که محروق آتش عشقت عطف لحاظهٔ
مرحمت بنما که عشقت آن بیچارهٔ از جهان آواره را درمیان آتشهای دایم
الاشتعالی نهاده است .

=٢=

مطلب اعلی ، ومقصد اقصای دل حرمان منزلم ؛ تماشای جمال با کمال
مقدس تست . از استدعای تجلی جمال با کمالت لحظهٔ فارغ نیم . دایما آرزو
کش آنم که ترا بوجه دلخواه خویش دیدار کنم ، و در پیش جمالت مانند شعلهٔ
جواله طواف محروقانهٔ اجرا نمایم . پس تو نیز عاشق نوازی فرما ، از ناز
بی نیازی درگذر ، به لطف و کرم مالا نهایه ات دیده بجواب ( لن ترانی )
عاشق دیدارت را مسوزان .

=٣=

ایدل بیتاب ناتوان ! هنگامیکه گرفتار پنجهٔ قهرمان عشق قتال گردیدی
آیا با من عهد نه بستی که در هر حال و همه احوال ملازم صبر و ثبات خواهی
گردید ؟ حالا که گرفتار آمدهٔ بر وعد خویش ثابت قدم و با حذر باش که ناله
و فریادت را نشنوم .


( ۱۲ )
=٤=
عشق حیات جاودانی ، و شهراه شهرستان زندگانیست . اگر حیات ابدی و زندگانی لم یزلی آرزو داری خود را شهید مشهد حضرت عشق گردان . که شرف و شان عاشقان شوریده سامان در ینراه فدای جان کردن و ازین محفل بادهٔ شهادت نوشیدنست !
=٦-٥=
معاشر عشاقیکه قبل از من گذشته اند ، و یا آنکه بعد از من میآیند ، و یا آنانیکه همعصر من اندهمه رایکان یکان از من بگوئید : که بیائید حقیقت عشق را از من بیاموزید . و در طریق عشق بمن پیروی نمائید ، وکلمات حکمت آیات عشق را از من بشنوید . تا آنکه سخنانیکه باخلق میگوئید منحصر بر احوال عاشقانهٔ من باشد و آوازهٔ عشق من جهانرا احاطه نماید .
=٩-٨-٧=
با دلدار و فاکردارم همخلوت انس و الفت گردیدم . در مابین ما از نسیم سحرگهی نازکتر و لطیفتر يك سر روحانی موجود بود . نگاه جانکاه دلربایش که انعطاف شفقت اوصاف او من عاشق گمنام را معروف جهان داشته است وقتیکه هم آغوش نگاه حسرت آلودم گردید در انحال در میان جلال و جمال او مدهوش مانده بودم . و از خودی خود هیچ خبری نداشتم .


( ۱۳ )

اما این استعزاقم بزبان حال تا یکدرجه تعریف و بیان کرده میتوانست .
= ۱۱ - ۱۰ =
نظری بر محاسن وجه محبوب نازنینم بینداز ! تا آنکه جمیع لطافت وملا
حتیکه در کائنات موجود است همه کی را در ان مجتمع و متجلی بینی . در عالم
كون ومکان هر انقدر خوبیها ودلربائیهائیکه موجود است اگر همه کی
در یکجا جمع آمده محبوب مکملی تجسم نماید باز هم هنکامیکه جانان دلستانم را
بنگرد بی اختیار تهلیل و تکبیر میگوید .

ملاحظه

( اعلاترین معارف چیست ؟ ) اگر این سوال عالی را عارفی جواب بدهد
آن جواب عبارت از همین دو کلمه خواهد بود :
-- معرفته الله !
( منتهای معرفته الله چیست ؟ ) این سوالرا نيز همين يك كلمه جواب كافى
شمرده میشود : ( حیرت )
حضراتیکه کتاب حکمتنامه کائنات را که هر کلمه از ان معرف حقیقت حق
است به کشافی شرح صدرای نبوت به نحو اوراق صرف هائی از برخوانده


( ١٤ )

اند ؛ نهایت الامر به اعتراف ( ما عرفناك ) اظهار عجز کرده اند .
انسان عاجزیکه بدانستن حقایق مكونات امکان نمییابد بحقیقت ممکن دکون
چگونه پی تواند برد ؟ عقل محدوديكه ماهیت وجود خویشتر را بخوبی نمی
شناسد از معرفت حقیقت ذات حکیم خرد بخش که کتاب کائنات از دفتر
حکمت بیغایت او ماند ورقپاره بی سروپایست چنان بیان نماید !
ازدیاد معرفت مستلزم ایجاد حیرت میگردد ، کثرت تدقیق آثار ! عظمت
و جلالت مؤثر را که بر جميع عظمة های مالا نهایه عوالم بیغایه محیط است در
نظر ها تعظم و تجسم میدهد . دران عظمت و جسامت حیرت تامی آمده
نظر عارف حق بین ر ا استيلاء میکند ، در ان بحر بی پایان عقل و فکر محو و نابود
میگردد . عارف در سفینه حیرت نشسته سیر دریای معرفت میکند .
حلاوت روحانی ئیکه درینحیرت خدا جویانه موجود است منزه از دائرة
تعریف ، و مبرا از حدود توصیف است . هر قدر که معرفت ظهور کند
حیرت همانقدر میبالد ، هر قدر حیرت ببالد لذت و حلاوت از ان میافزاید .
حضرت رسول قریشی صلی الله علیه و آله و سلم که اعظم و اکرم خداشنا
سانست از رب جلیل خویش تزييد ( تحير فی ذات الله ) را طلب مینماید
( این الفارض ) که از افاضل عرفای امت است اگر طالب ازدیاد حیرت گردد
هیچ بعدی ندارد . < انتها >


( ۱۵ )

از کلام حضرت طرزی ، از رسالهٔ اشعار عراق وحجاز

نوبهار

در سرابستانیکه در ( دمشق شام ) داشتم نشسته بودم : که طلیعهٔ
سلطان عالم گیر بهار همعنان موکب جمشید زرین کلاه نوروزی از دور
پیدا شد .
تحريك سر انگشت نسیم سحر یکه مفتح الابواب درهای بستهٔ کلستانست
در سر ابستانمرا چون دل باز اهل جود و کرم از هم کشاد .
تا نظر میکردم دیدم که لعبتان سیمین ساق شکوفه ، ونوجوانان کلکون
قبای غنچه ، وعروسان کل پیرهن کل و لاله در سر ابستان بی مهابا در امدند ،
وبجستی و چالاکی ، و شوخی و شنگی بر سر شاخهای اشجار بر امدند .
بعضی سرگرم پیاله گردانی ، و بعضی مشغول کاسه بازی ، و کسانی همدم
عشوه نمائی ، و جمعی دمساز جلوه پردازی ، یکی از خندهٔ عشرت سراپا
دهن گردیده ، و یکی از مستی سرشار دیگر یراتنك در بر کشیده ، دیگری
از اهتراز شوق بر خود يك پیرهن بالیده بود .
تا مژگان بر هم سودم ! دیدم که شکوفه از سر شاخ عزت بر سر خاك مذلت


( ١٦ )

افتاده ، و غنچه به پنجه بيطاقتی قبای گلرنگ تنگ را چاک چاک ساخته ، وگل
از حسرت پیراهن رنگین را تا دامن دریده ، ولاله از غصه کلاه لعل گونرادر
زیرپا افگنده ، خوبان چمن رخت کوچ در آغوش کشیده ، درختان باغ
بارسفر بردوش بسته – بر شاخسار از جای غنچه وگل خاک ادبارریخته .
و اطفال سبزه در فراق نوجوانان چمن و خوبان گلشن در پای اشجاربارنك
شکسته و خاطر خسته در ماتم نشسته . نه از غنچه نمودی و نه ازگل اثربودی
بود .
در آن فرصت اینغزلر ابنوای راستی دراهنك عشاق و پرده خسروانی
بصد عبرت و پشیمانی سرودم :
غزل
برك شکوفه از بغل شاخ سر کشید
يا بيضه های غنچه گل بال و پرکشید
آیا زشاخ غنچه گل سر کشیده است
يا خود برشته دانه لعل و گهر کشید
برك سمن نه برکل سوری فتاده است
جراح باد پنبه بزخم جگر کشید
در چاك چاك پيرهن غنچه خارها
چون نوك ناوك است که از زخم سر کشید
تا دولت بهار بعالم کشد لوا
از نامیه سپاه بكو و کمر کشید
يك ساله راه آمده کل در هوای باغ
این زحمت سفر همه بهر ثمر کشید


( ۱۷ )

در برك سبز غنچه کل نیست آشکار طوطی ز شاخ سر بامید شکر کشید
گفتم که وجه عشرت کل را سبب چه بود خندید غنچه و ز بغل مشت زر کشید
برك شكوفه بر کل نرکس فتاده دید (طرزی) زکفته‌های کلیم ایندرر کشید:
« برك شكوفه رقعه معشوق باغ بود » « نرکس از انکرفته و بر چشم تر کشید »
بر دوش خنده بود بنای ثبات کل تالب کشود رخت بملك دکر کشید
تارنك شعله غنچه بر افروخت در چمن کل چون شرر ز رخنه دیوار سر کشید
بر طبع غنچه بسکه کران کشت بار کل نابسته رخت بار بعزم سفر کشید
فریاد سار و بلبل و قمری بلند شد خود را ز باغ غنچه از ینشور و شر کشید
طوطی غنچه از سر شاخ درخت کل زود آنچنان پرید که کوئی تو پر کشید
کل زیر بار حاصل یکروزه خسته شد (طرزی) ملال طبع زطول سفر کشید

غزل محمود طرزی م

چشمت اران بحال دل من نظر کند مستان همیشه پاس دل شیشه کرکند
از بزم غیر زود كذران كلفته اش منزل دوشب بخانه عقرب قمر کند
شد جانشین شام سر زلف تو بچدل ای مردم شهر است خیال سفر کند
چون ابر نازکی که شود ماه را نقاب زیر نقاب روی تو زیب در کرند

در استانبول سنه ۱۳۰۸ (محمود طرزی)


( ۱۸ )
محسنات رسایل
موقوته
درینعصر ترقی حصر که عصر چار دهم از هجرت نبویه میباشد ترقی و اعتلا
ئیکه در خصوص علوم و فنون بر روی کار آمده حقیقتاً شایان دقت وسزا
وار حیرت است .
در خصوص توسیع ، و انتشار این امر مهم روزانه در هر يك مطبعه از
مطابع قطعات عظیمه ، و بلاد جسیمه اگر تحقیقات بعمل آید مشاهده
میشود که بمیلونها خروارهای کاغذ در تحت تضییقات ماکنه های مطبعه ها در آ
مده به انواع آثار فنی . و حکمی آراسته و پیراسته میگردند. و ازینست که تنها
در يك مملكت ( المانيا ) ، و ( انکلتره ) در ظرف يك سال ( ٢٥٤٩٢ ) نوع
تألیف از مؤلفات متنوعه طبع و نشر گردیده است .
و این یکی نیز امر معلوم و قضیهٔ بدهی ست : که ترقی و اعتلای جوهر دکا
بر اوج اعلای فضل و حکمت که غایت قصو است بر استحضار نردبان عالی
نشان نطق وکلام مربوط و منوطست . زیرا که اگر این گوهر عالی گران بها
نبودی جوهر دکار اثمره و استفاده از حکمت و معرفت حاصل نگشتی .
مثلاً اگر در شخص ابکمی قوه ذھنیه و عقلیه که خاصه انسانست موجود بوده


( ۱۹ )

باشد آیا آن جوهر ذکا و عقلش از فضایل حکمیه و علوم عالیه ثمره حاصل
میکند ؟ و اسباب عدم تحصیل او بجز عدم قوه نطقیه اش دیگر چیزی هست؟
پس بخوبی معلوم گردید که تحصیل حکمت و معرفت محض موقوف بر نطق
و کلامست .
نطق و کلام اگر چه بر هر سخنی که از مخرج فم بدر آید اطلاق میشود ولی
مقصد ما درینجا کلام عبارت است از همان کلام مستلزم الفوایدیکه در کارگاه
بدیعه دماغ بزور و قوت ماکنه های تعقل و تفکر هزاران پیچتاب خورده
و عض و ثمینش از هم جدا گشته بعد از ان بر روی صحایف اوراق رسائل عالیه
از نوك خامه شیرین چکامه در ریزد تا آنکه سر خوانندگان و بینندگانرا نرد
بان اعتلای جوهر ذکا گردد .
در اعصار ماضیه مؤلفات متنوعه که از باب علوم و اصحاب فنون ترتیب داده
گذاشته اند و متأخرین از ان حصه یاب منفعت گردیده اند بر اثبات سخن
ما فوق ما شاهد و ناطق عدلیست . اما آثار علمیه و فنیه که خواه از متقدمین باشد
و خواه از متأخرین اگر منحصر در يك علم و يك فن بوده باشد در انحال ثمره
و فائده آن مرهمان کسانیر ام حصر میماند که در همان علم و فن متوغل و
مشتغل باشند . حالا نمک علم و معرفت چیزی نیست که در ید احتقار و
و احتکار در آید بلکه علم يك غذای معنویست که قریحه شخص فکر و ذکای


( ۲۰ )
جنس حیوان ناطقه را اعاشه میکند ، و چنانچه مأکل و مشارب ما به الحیات
وجود صوری اوست علم و معرفت نیز مدار حیات مادی و معنوی اوست .
لاجرم کتب مفیده متعدده که در علوم متنوعه بدیعه مانند علم حقوق ،
و علم اخلاق ، وفن تشریح ، وطب ، وهندسه ، وحکمت ، وهئیت ، واد
بیات ، و تاریخ وغیره ذالك تالیف وتصنیف گردیده آمده است هريك از
کتب علوم مسرورةالبیان موجب استفاده همان کسانیست که در همان علم و همان
فن مألوف ومشغول باشند .
اما کتب نافعه مفیده که بعنوان ( رسائل موقوته ) در معرض انظار عمومی
جلوه گر می گردد بر اکثر علوم وفنون عالیه و محاکمات حکمیه ونکات ادبیه،
و مقالات تاریخیه ، و کشفیات صناعیه ، وغرائب طبیعیه، وموادهیئتیه ، و
احوالات امصار وبلدان جغرافیه، وعادات واطوار اقوام وحشیه ومدنیه،
و بسی مواد مفیده سائره شامل و محیط است که اگر در حق او گفته شود
( آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری ) مبالغه بس بعیدی نخواهد بود .
رسائل موقوته از برای توسیع فکر ، وانجلای ذهن ، و تنشیط قلوب ،
وتهذیب اخلاق ، وتنسيق اطوار ، وتکثیر معلومات عموم قارئین خویش
خدمت بی اندازه و غیرت بلا نهایه بهم میرساند .
رسائل موقوته مانند ( نخل ) غیرتمندیست که از برای حاصل نمودن شهد


( ۲۱ )
خوشگوار معلومات ومكتسبات عمومی بر ازهار بوقلمون هر علم و فن ،
و شاخسار گوناگون انواع ذكا وفطن نشسته ، و از ان همه ازهار طراوت
نثار ، وفواكه عذوبت دثار همان جوهر منتخب ، وخلاصه مستحب آنرا
که محصل ومستلزم عسل شیرین منافع عمومی است بکام جان قارئین با اذهان
خویش می چکاند .
رسائل موقوته مشابه کلزار پر ازهار بدایع آثاریستکه مشام جان خواننده ،
ودماغ روان مطالعه کننده را لحظه بلحظه بروایح عنبر بیز روح انگیز گلهای
متنوعه رنگارنگ معلومات بافرهنك خويش تازه میسازد .
رسائل موقوته کوه سنگین با تمکینی ست که چنانچه دامن منفعت پیرا منش
به انواع جواهر آبدار متعلقست جواب اسئله هر کس را نیز با عکس صدا
از همان زمین ناطقست .
رسائل موقوته مانند صفحه کتاب کائنات است : که لحظه بلحظه و دمبدم
در تنوع و تجدد است .
قارئین کرام از مطالعه رسائل موقوته چسان مستفید ، وچگونه متلذذ
نشوند ! که در اثنای مطالعه چون بر يك صفحه عطف نظر نمایند از
ادبیات چون آبحیات يك مقاله ؛ در صفحه دیگر از علوم بدیعه و فنون
غريبه يك مبحثی ؛ در ورق دیگر از تهذیب اخلاق وتوسيع معلومات


( ۲۲ )

يك بنده . بعد از ان از احوال عالم و اطوار امم يك صفحه . بعد از احوال
مشاهیر و حوادث تاریخ عتیق و جدید يك ورقی . و متعاقب آن از احوال
اقوام وحشیه و مدنیه ، و کشفیات ، و سیاحات ديار بعيده ، وحوادثات
طبيعية ، مسائل و جغرافیه ، وریاضیه ، و نوادرات غربيه حكمية فنيه يك
يك فقره می بینند که در انحال چون هر کس موافق طبيعت ، ومطابق
مسلك خویش مبحثی و مقاله بیابند البته محظوظيت فوق العاده حس
خواهند فرمود . لاجرم مقتضی انصاف چنانست که در انوقت محرر و
مؤلف آنرا که در انراه هزاران مشقتها را بر خود هموار داشته و خونهای
جگر خورده از گوشه خاطر فراموش نداشته بدعائی و یا تحسینی دلشاد
فرمایند .
بيا تا استفاده رسائل موقوته و محسنات آنرا از دیگر نقطه نظر نیز
ملاحظه نمائیم .
اولا این يك را بخوبی باید دانست که امر تنوع وفعل تجدد چنان
ماده مهم و عمل اهمیست که مدار جمیع محاسن کتاب کائنات ؛ و اسباب
جمله تزئین موجودات از ان ظاهر و هویدا گردیده است و بریکانکی و
فردیت حضرت صانع بيچون ، و قوت كامله ، وقدرت بالغه آن واحد


( ۲۳ )

بچند و چون جلت کلمته نیز دلیل ساطع و برهان قاطعی آمده است زیرا
که بجز قدرت عظیمهٔ کاملهٔ حضرت قادر قیوم الشان چسان میشود که
اینقدر عوالم بلانهایهٔ بی پایان به انواع و اشکال مخالف که اگر بنظر امعان
ملاحظه شود در جمیع عوالم عضوی و غیر عضوی دو چیز با همدیگر بيك
شكل و يك هیأت دیده نمیشود بلکه هر يك نوع به ترتیب جدا گانه عرصه پیرای
ظهور گردیده است ! پس معلومست که تنوع احوال وتجدد امثالیکه در
همه اشیای عوالم مالانهایه موجود است چنانچه باعث زینت ، و مدار محاسن
صحایف اوراق کائنات گردیده همچنان برهان بسیار اقوایی نیز بر قدرت
و سطوت عظیمهٔ حضرت حیّ لایزال آمده است تنوع ، وتجدد چنان
مادۀ مهمیست که انسانرا در هر حال و همه احوال موجب انبساط تازه و محظو
ظیت بی اندازه میگردد .
مصنوعات خارقه نمای طبیعت که بدین نظر ربانی و بدین پایه محير العقول ظهور
مینماید هیچ انکار نمیشود که بادی آنهمه نظر ربانی بجز تجدد هر دم ،
وتنوع دمبدم دگر چیزی نیست !
اکملیت ، واشرفیت نشاء انسانی بجز کیفیات متخالفه ، و طبایع مختلفه ،
و سیر در مدارج متفاوته ، وتقلب اطوار ، و تقالیب احوال بر دگر هیچ
چیزی اطلاق نمیشود !


( ٢٤ )

در علم موسیقی اجرا کنندۀ آهنگ و صدا تنوع سازها ، و تجدد تارهاست .
حلاوت بخش قوۀ نفسانی ، تنوع بودن طعامها و شرابهاست .
از نظارۀ بستان ، و منظرۀ چمنستان چیزیکه مورث انبساط ، و موجب
نشاط روح و قلب میگردد همانا بجز تجدد مناظر ، و تنوع ازهار و اشجار
دگر چیزی نیست !
و الحاصل اگر به تعداد قسم جزئی از تنوعات طبیعیه که جناب حکیم
مطلق و خلاق طبیعت به حکمت بالغه و ارادۀ ازلیۀ خویش در عالم اجسام
تودیع فرموده اقدام ورزیم صحایف محدودۀ این رساله رانی بلکه بمجلدها
کتاب نوشتن لازم می آید .
پس ما بر صدد بحث خود رجعت کرده بر ادعای واقع خویش تکرار
میکنیم که لذت و لطافت و مرغوبیت همه در امر تنوع مودوعست .
بناءً عليه رسائل موقوته نیز بحسب تنوع بودن مندرجاتش مرغوب
عالم گردیدن و موجب استفادۀ کلی شدنش از شبهه و شك مبراست .
مبنی بر اسباب مسبوطه در پایتخت بهیۀ کثیر المعرفۀ ( استانبول ) بنا بر
همت و غیرت ارباب قلم ازینمقوله آثار نافعه ، و ازینگونه رسائل متنوعه خیلی
به نظر عاجزانۀ بنده رسیده که از مطالعۀ آنها قلبم محظوظ ، و فکرم را
وسعت حاصل گردیده لاجرم صاحبان تحریر آنرا بتريك ، و دوام انتشار


( ٢٥ )

آنرا از دل و جان آرزو مندم ، ومأمولست که مطالعه ( دبستان معارف )
مانیز با وجود عدم سرمایه و کم بضاعتی خویش موجب ملل و کد ر قاریین
گرام نگردد و چون اصول تحریر ، ومسلك تقریر دبستان معارف مابر
شیوۀ تحریر و تقریر معلومات فنون عصر حاضر اتخاذ شده لا جرم از
بعضی کسانیکه از تر قیحات حاضره و شیوهٔ السنهٔ جدیده بخبراند عفو
میطلبم . . . .
فی سنهٔ ١٣٠٧ در شام شریف برای مقدمهٔ
رسالهٔ موقوتهٔ « دبستان معارف » تألیف خود محمودطرزی تحریر شده

یأس بعد الامل

این مقاله از کلام در ربار حضرت قبله ام ( طرزی ) صاحب است که در سنهٔ ١٣٠٧
بصورت مکتوب برای این حقیر که در استانبول بودم فرستاده بودند .

هنگا میکه نه ماه به انتظار ولادت ولد نور چشم خجسته اطوارم
«محمودطرزی» بنفس شماری گذشت ، ورشتهٔ املها از عقد های یأس و
حسرت گسسته بتار حقیقت پیوست ــ یعنی زمان فرحت توامان ولادت


( ٢٦ )
آن ثمره نهال زندگانی در رسید و در حالتیکه در قلوب حسرت آمود جمیع
اعضای عائله انفاس انواع فرح و شادمانی میدمید ، و هر يك در باغچه
سینه گونه گونه کلهای امید و از هار آرزو میکارید . کسانی در تقطیع
البسه اش میکوشید ، و جمعی در احضار مائده اش میطپید ، و بعضی در پی
دایه میدوید ، و دیگری در جلب همسایه کوشش میورزید .
من نیز در تصویر صورت ارسال تلغراف ببریکه پدرش تفکر داشتم چونکه
در انوقت نور چشمی بنا بر عرض و تقدیم کتاب ( اخلاق حمیده ) که مدتی در
امر تألیف و تذهیب آن رنجها برده بودم به استان معدلت پاسبان همایون پادشاه
مراحم اكتناه حضرت ( سلطان عبد الحمید خان غازی ) خلد الله ملكه بدر علية
استانبول رفته بود . و قبل ازین بدو سه روز مر ا بعرضه شدن کتاب و مظهر
قبول گردیدن آن و احسان بی پایان سلطان ذی شوکت و شان که در خصوص
ضم معاش و خصوصات سائره صادر شده بود بواسطۀ تلغراف بتريك نموده بود
لاجرم من نیز میخواستم تا آن نور دیده را بچنین خبر فرحت اثر بتريك نمايم.
و الحاصل در حالتیکه گوش هوش ، و چشم خردم همه کی منتظر پیام
مژده آواز آن میبود بناکهان در عوض بشارت ولادت خبر جانکاه
دکرکونی سامعه خراش هوشم گردید که ازان هوشم از سر پرید ، و قلبم
دربر طپید ، واعضایم از هم پاشید ، و بدنم بر خود لرزید .


( ۲۷ )

این خبر دلخراش مگر خبر سقط شدن آن طفل صغیرۀ نازنین بود که قبل از انکه چشمش بر روی دنیا از هم باز شود بدار دنیا نارسیده از دنیا در گذشت ، و در يك آن واحد ساغر عشرت آمال همۀ ما را بسنك فراق ابدی خویش در هم شکست .
سر طبیب اردوی پنجم همایون حضرت فریق عثمان نوری پاشا با چند نفر جراحان دیگر آمده بواسطۀ ماکنه های مهیب شدید البطئ مرده اش بیرون کشیدند . بعد رفتن ایشان من نیز رفتم تا جگر گوشۀ خود را به بینم . بلی رفتم و دیدم ! اما چه دیدم ! ! تن نازنینش در خاك و خون کشیده . و بدن لطیفش کبود گشته ، مغز استخوان سرش در پوست آب شده . از مشاهدۀ اینحالت بر خود لرزیدم از بی نیازی تجلی جلال کبریائی ترسیدم . بحضرت يحيى على نبينا و عليه السلام پناه بردم سر مباركش را در دامن مبارکش بریده دیدم ؛ به آستان فلك پاسبان حضرت ( رسول الثقلين صلى الله عليه وسلم ( التجا بردم دندان مبارکش را شهید یافتم ؛ بدركاه ملك پناه ( کعبه معظمه ) ملتجی شدم آنرا بسنك منجنيق حجاج ظالم ویران وعبد الله ابن زبیر را در و بردار بیداد آویزان نگریستم :
( بمدینه طیبه منوره ) گریختم آنرا از مقدمه ( حره ) خراب یافتم : بدر گاه ( فاطمة الزهرا ) دو یدم در انجا ( حسنين رضى الله عنهما ) و


( ۲۸ )

حضرت ( علی ) کرم الله وجه را کشته و خون آلود نظاره کردم .
پس از چار طرف و شش جهت راه را بر خود مسدود و جای گریز را
مفقود یافتم . لاجرم بدل قوی بذیل رحمت عام ( ففر وا الى الله ) دست
توسل زده از بیم و هراس نفسانی نجات یافتم . و بر کبریائی و عظمت جلال
او سبحانه تعالی اقرار نموده بر عجز و ناتوانی بشریۀ انسانی نیز اعتراف
ورزیدم . ایندو غزل آتی را در انوقت و هنگام ( يأس بعد الامل ) انشاء
نمودم !!!!

غزل
« ۱ »

تنها نه شیشه دل ما را شکست و ریخت
شد مست، ساغر و خم و مینا شکست و ریخت
دیشب بيك کرشمه که از روی ناز کرد
اسباب عیش ما همه یکجا شکست و ریخت
جام امید و ساغر لبریز آرزو
از ناز پیش چشم تمنا شکست و ریخت


( ۲۹ )

بر روی غنچه رنك بر نکی شکست باد
کز درد ساغر دل گلها شکست و ریخت
می خشك شد بشیشه ز بس اضطراب دل
جام ز دست ذوق تقاضا شکست و ریخت
طوفان گریه ام نزند چون ز دیده جوش ؟
در دانه ام ز جنبش در یاشکست و ریخت
مانند جام بر دل چون آبگینه ام
از دستم اوفتاد و ز صد جا شکست و ریخت
طمع امید و جام تمنا و آرزو
خم جمله را بزیر کف پاشکست و ریخت
پای خیال و خاطر اندیشه زخم شد
از بس بسینه شیشه دلها شکست و ریخت
زین پس امید نفع بسودای سود نیست
مینای نقد و مایه سودا شکست و ریخت
مینا شکست و باده گلگون بخاك ریخت
امروز ساز عشرت فردا شکست و ریخت
جام عبارت و می معنی گفتگو
حیرت گرفت و بر لب گویا شکست و ریخت


( ٣٠ )

گفتم که وا کنم دل خونین خویش را
افسوس کان زدست مداوا شکست و ریخت
چون جام عشرتم که شکست از جفای چرخ
اشکم درون دیده بینا شکست و ریخت
محمود گو بیا و ببین بزم عشرتم
ساغر نگون فتاده و مینا شکست و ریخت
یا رب چه سحر داشت غم هجر روی یار
کز بار غصه ام همه اعضا شکست و ریخت
( طرزی ) ز دل چسان نکنم قطع آرزو
پیمانه امید تمنا شکست و ریخت

غزل
« ۲ »

در مشهد شهیدان هنگام ترکتازی
رنك ديت نگیرد خون شهید نازت


( ۳۱ )

چون چنك ناز گیری در بزم بی نیازی
از جای نغمه بیرون خون میچکد ز سازت
از دوش مهد راحت طفل دلم چو بسمل
در خون طپد زشادی در پیش چنك بازت
بر آتش عتابت از سوز دل چه پرسی
هردم چو شمع سوزم در بوته گدازت
صد پاره بود زین پیش از خنجر تو جانم
صد چاك ساخت امروز دلرا زبان کا زت
خون شهید تیغت مضمون بینیازیست
از خط زخم خواند مضمون سرّ رازت
از طرز حسن نازت از بسکه در هراسم
سر تا بپا نیازم در معبد نمازت
صدبار اگر شهیدم سازی به خنجر ناز
از نو حیات یابم از لعل جاننوازت
با صد نیازمندی (طرزی) زعجز گوید
یارب پناه خواهم از ناز بینیازت


( ۳۲ )

نالۂ گلی

از آثار ادبیۀ عثمانی بعبارات شیرین فارسی ترجمه شده
ورد در لطافت ، ونزاکت فریدیرا دیدم که در میان کل ولای رهگذری
بنهایت پژمرده گی ، وغایت افسرده گی افتاده ، واز انهمه رعنائی وزیبائی
که داشته بود در جسم لطیفش اثری نمانده ، وبرگهای لطافت سیمایش در
زیر پای هرکس و ناکس ازهم ریخته و پاشیده . رنك باده رنگش مانند
نگهت هوائی گشته ، وبوی جان بخش دلفریپش در گلهای رهگذر حلول
نموده به لسان حال و جسم پامال چنین حسب حال میداشت :
طبیعت ! مرا برای تفریح روح ، وتنشيط قلب این ساکنان بی انصاف
کرهٔ ارض بوجود وظهور آورده بود . من آن نوباوهٔ گلشن ، ونوردیدهٔ
چمن بودم که در وقت افتتاح باب شگفتنم هر کس بزیارت من شتاب مینمودند
، ومرا بکمال ذوق وشوق ، وغایت حیرت وآرزو تماشا میکردند ، واز
رایحۀ جانخش روح افزایم تعطیر مشام جان میفرمودند .
از حسن خلق ، وشیوهٔ رفتی که طبیعت مرا احسان نموده بود به جلب
قلب که تامه موفق گردیده بودم ، اثر آثار خلق کریمم تنها بر انسانهای


( ۲۳ )

از وفا دور نی بلکه بر حیوانات خالی از شعور نیز اثر کرده بود! حتی بلبلان شیدا، و عندلیبان خوشنوا فدائی وار برمن نقد جان نثار میداشتند، و در پیش جمال با کمال با صفایم بیخودانه و مدهوشانه ناله ها میکردند و فغانها میبرآوردند، ومن ایشانرا بسینه شفقت پیشه ام گرفته از شراب خوشگوار محبت و باده سرشار نگهتم مست و بیخود میساختم.

درمیان برگهای لطافت ادایم بجز حسن و نور ، و فرحت و سرور دگر چیزی مستور نبود.

بوسه های دلستانانه، سخنهای عاشقانه، نگاهای مشتاقانه، نکته های شاعرانه، گردشهای ساغر و پیمانه، نواهای مطربان خوش ترانه همه در حضور با فرحت و سرور من تعاطی میشد!

مرغکان خوشنوا، پروانه های دلربا، حشرات متنوعه مزین به الوان خوشنما، پیش از طلوع شمس جهان آرا بعزم زیارت بافیض و لطافتم سبقت و شتاب میورزیدند! و در دانه های درر شبنم شادابی را که سما از برای عرض تحسین و آفرین بر من نثار فرموده بود جمع می آوردند، و آن قطرات نشاء بخش مسرت آیات را بمقام باده خوشگوار، بنوشیده ازان ...؟
مست گردیده به گلزار ان ترنمها مینمودند .

من يك مجموعه حکمت بودم! محرر م نوك خامه قدرت بود : ماهر ترین شاعران و دانا ترین فیلسوفان زمان برای مطالعه من میآمدند.


( ٣٤ )

من يك لوحهٔ اعجاز طبیعت بودم ! مصورم رسام کائنات بود : سحر پر
داز ترین رسامان جهان ، و کاملترین نقاشان دوران بتقلید من میکوشید
ند ، ولی کارشان بعجز و حیرت منجر میشد .
يك صبح وقتی بود ! که هنوز از دم عیسی نفس نسیم سحر کهی حیات
تازه عادتم را تجدید ننموده بودم ، و رایحهٔ عنبر ریز روح انگیزم را هنوز
به گلشن نشر نکرده بودم كه يك دست جفا پرست و فاشکست ظالمی بر من
هجوم نموده بسر انگشت ظلم و جفا ، و پنجه غدارانه ستم نما مرا از گلبن
با وفایم بشدت ، و ضجرت تمامی جدا گردانید که از ان شدت بدنم لرزید ،
و گلبنم که مرا بخون جگر پر ورده بود از جدائی من همچون صاعقه
خورده بر خویش طپید ، بستان سرا از فرقتم ماتم سرای گردید ،
گلبن وفا مامنم خاك بر سر باد نمود ، گلشن در حیرتم بخون ماتم نشست ،
عندلیبان دلباخته بسوز و فغان صحن چمن را صحرای رستخیز ساختند .
لکن چه فایده ! انسانهای ظالم خود پرست بر حال همنوع و همجنس
خویش کجامر حمت دارند تا که بر من بیچاره ببخشائید !
آیا نمیپرسید که مرا بجه گناه ، و کدام جفا و اذا از کنار شفقت دتار گلبن
مرحمت مأمنم جدا نمودند ؟
بگویم که چرا ! برای کامل ساختن زينت يك چار پنج ساعتى فى
خويش ! . . . . .


( ٣٥ )

اگرچه این خدمت جزئی عاجزانه ام خیلی جزئی و بی اهمیت است ولی
در مقابل آنهمه ظلم و جفای انسانها چون از من بدیشان منفعت و مکرمتی
رسید متسلی و مفتخر میبودم .
بعد از مرور هشت نه دقیقه خودرا در نقطه تلاقی انظار عاشقان ــ
یعنی درمیان دو پستان دختر دوشیزه ملك منظر دلستانی مشاهده نمودم
که بر فستان حریر چون قماش جان بکمال ناز و ادا آویخته بود . و چون
آنحال سعادت اشتمال مرا عاشقان بیتاب و توانش میدیدند میشنیدم که
با خود چنین میگفتند :
( اینچه سعادت عظما ، ودولت اعلاست که مر این ورد سعادت انما را
نصیب گردیده ! ایکاش عاشق شیدا آب حیات خویش را صرف آبیاری
این کل رعنا مینمود ! )
قلب جوان دختر دلستان از طپش و پرش شدتناکی که داشت مرا هر لحظه
در حرکت و اهتزاز میداشت . و من از هر طپش آن تکرار کلمه ( عشق )
را میشنیدم.
عشاق مشتاق نا بکامش که برای نیم نگاه التفات جانستانش هزاران بلیه ای
جان مهیا نشسته بودند در حق من چون التفات و رعایت دختر پری پیکر را
بداندرجه مشاهده مینو دند رشک و حسد زیادی میبردند .
والحاصل بدینحال نیز مغبوط و محسود بودم . دختر مه لقا آنروز مرا


( ٣٦ )
تا بشام از سینهٔ آئینه مثال خویش دور نفرمود .
وقتيكه بخوابگاه خویش میدرآمد مرا از سینهٔ دلبرانهٔ خود براورده
بعد از چند دفعه بوئیدن در نزد بستر خواب خویش بر سر میز بنهاد .
وقتیکه آفتاب عالم تاب ، بطلاکاری صحایف اوراق کتاب کائنات با قلمهای
زرین شعاعی بر تخت افق برامد ، دختر آفتاب چاکر نوجوان نیز برغم
خورشید جهان آرا خوابگاه خود را ترک نموده در پیش آئینه دوید، وبطور
مغرورانه واداهای دلفریبانه بزینت و زیب حسن وجمال باکمال خویش
پرداخت ، وگرمی بازار شهشوار یکه تاز شمس عالم آرا را کساد ساخت .
وبعد از ان از گوشهٔ چشم بطرف من نیز عطف نظری فرمود . ولی چون
من بیچارهٔ آواره را از لطافت وطراوت اولی عاری دید ، برداشته بمیان گل
وخاك بر رهگذر هر پاك وناپاك بینداخت ! حالا بنگرید این انسانهای ظالم
اقبال پرست رعونت ادارا که من بیچاره را در زیر اقدام غدارانهٔ خویش
مالیده میگذرند ! . . .
ای دختر مه پیکر بحسن وجوانی خود سر ! بخوبی بدانکه چنانچه بجز
ذات پاك با صفات حضرت لایتغیر دیگر جميع کائنات وجمله موجودات را
تغیر وتبدل طبیعی است ، روزی خواهد آمد که تو نیز چون من بیچارهٔ
آواره از ینهمه لطافت و ملاحت محروم و مهجور مانده لگد کوب خزان
حسن وجمال خواهی گردید .
انتها


( ۳۷ )

یکدو

غزل
از طرز، طرزی

بدوش توکل منه بار خودرا و لینعمت خویش کن کار خود را
تواضع بود پشت بان قصر تن را به پشتی نگهدار دیوار خو د را
مکن سر گرانی بار باب حاجت مکن بار افتا ده کان بار خود را
بدرویش ده توشه آنجهانرا بمنزل ببر ئی تعب بار خود را
مگیر از لب خویش مهر خموشی مکن رخنه دیوار گلزار خو د را
زدندان ترا داده اند آسیائی که سازی ملایم تو گفتار خود را
حساب خود اینجا کن آسوده دلشو میفگن بروز جزا کار خو د را
نگردد خجل از محک سیم خالص مصفا کن از زرق کردار خو د را
تو آموز ( صائب ) زار باب جاهی که سازی چو کفار کردار خود را
چو تبخاله بردار خود بار خود را میفگن بدوش کسی کار خود را
چو خواهی رسی بر در وصل جانان بیفگن ز پا زود دیوار خود را


( ۳۸ )

مکن شوخ چشمی ببزم محبت به آداب کن رام دلدار خود را
چو خواهی بری سود سودای دنیا بیا را باخلاص بازار خود را
قیامی قعودی ركوعی سجودی بکاری سحر کن شب تار خود را
ازین چرخه کهنه چرخ بگذر تو خود تاب ده رشته تار خود را
بخون دل غنچه آرزوها چوگل ساز رنگین سر خار خود را
بگفتار سردو بکردار بد مزن زخم غیرت دل یار خود را
اگر در ره او بدل راست گردی بسر کج کن از ناز دستار خود را
ز سوراخ عقد گهر سر برازم همواری تارشته ام تار خود را
میاویز در گوشهای خسان گهرهای غلطان گفتار خود را
بگلگونه رنگ خون معانی بزن غازه رخسار اشعار خود را
شود راست کار تو ( طرزی ) چو صائب که سازی چو گفتار کردار خود را

برگز نوشته

اوائل ربیع الاول بود ؛ که شهریار مکارم دثار فیض آثار ( بهار )
یقین اقدام حیات التزام همایونی اقالیم گلزار را از دستبرد قهرمان ( شتا )
خلاصی داده بعدالت عادلانه و مکارم رحیمانه نوجوانان گلستانرا که


( ۳۹ )
از تضییقات شدیدهٔ مظالم سرما از جمیع سر و سامان عاری شده بودند سر
از نو بخلعتهای بوقلمون سرفراز و ممتاز ساخته بود !
از جمله ! بر ساق تازه نهال بیمثالیکه از احکام شدیدهٔ غالبانهٔ عاملان ستم
کاران صرصرهای شدید بهزاران زحمت تخلیص گریبان نموده بود ( برك
نورسته ) زمردین رنك بس زرنك بنهايت طراوت. و غایت لطافت گهوارهٔ
شاخ را بقدوم سعادت لزوم خویش آرایش داده از کتم عدم بعرصهٔ
وجود ظهور نموده بود !
برك نورستهٔ طراوت سیما در ابتداء نشو و نما بحمایهٔ مراحم آیهٔ مشفقانهٔ
مادر فیض آور ( باران ) حیات رسان نیسانی خزیده ؛ و از پستان دایهٔ
مهر آیهٔ سحاب شفقت نشان شیر صفا ضمیر مرحمت را نوشیده بدان
وجه تربیه و اعاشه اش میسر شده بود !
و گاه گاهی که مادر فیض رسان باران را غیوبیت حاصل میشدی همشیرهٔ
صغیرهٔ خوش خمیره اش اعنی ( شبنم ) بیگم برك نورستهٔ شیر خواره را
حسبتةً للطراوت اعاشه و حمایه نموده از حلق نازکش قطرات عاطفت را
دریغ نمیفرمود !
و چون پدر عالی گهر زرین کمرش یعنی ( آفتاب ) عالمتاب که معطئی حیات
حیوانات ، و مورث نشاط نباتات ، و حامئی کافهٔ موجوداتست از سیاحت


( ٤٠ )

نصف كرهٔ جنوبی معاودت فرمود ، برك نورستهٔ خجسته از اقتباس انوار
حیات نثار شمس عالم آرا یوماً فیوم به تزنید طراوت ، و تزيين لطافت
كوشيده گاه در آغوش شفقت همدوش مادر از پستان دایهٔ سحاب شیر لطفی
مينوشيدی ، وگاه در ساعد خواهر مرحمت سیر تربیهٔ دیدی ، وگاه بنظر
نور اثر پدر مظاهر تلطفی كردیدی ، و بدنیصورت لحفله بلحظه كسب رشد
و بهره وری مینمودی .
الحاصل برك نورستهٔ ناز پرورده بدينگونه نشو و نما يافته آوازهٔ كمال
لطافت ، و طنطنهٔ صيت جمال و طراوتش به اطراف واكناف عالم عكس
انداز شهرت گردید . و نظر شفقت و توجه عمومی را بسوی خويش
جلب نموده بسایه اندازی طرب و بهجت ابتدا ورزيد !
از اقالیم حاره كاروانهای لا يعد ولا یحصی از طيور رنگارنگ بادسوار
مهاجرت گردیده سيل سيل بزيارت برك نورسته می آمدند . و هريك
بلسان آهنگر سان خلقی خودها در پردهای راستی نوابه نغمات مخالف
صدازير و بم سازهای سیاحتنامه های مشهودات شان را برای تسلی قلب آن
نوباوهٔ گلستان طراوت مينواختند . و بدانصورت بتفریح قلب ، و تنشیط
صدر برك نوجوان صرف سعی و همت میكردند .
بعضی از مرغكان خوش الحان حکایت ایام راحت و رفاهیت انجام


(٤١)
خودش را که در مزارع و اراضی منبته واسعه ممالک متمدنه و بلاد معموره
بسر آورده ، و حالا درینجا بسلامت و عافیت وارد گردیده و بعد از انکه
موسم صیف را درینجا بگذراند باز پس بسوی مملکت خویش عودت میکند
تفصیل و بیان میداد. و بعضی نیز از احوالات شدیده ممالک حاره ، وصعو
بات مهالك بلاد وحشیه که نوع بشر با وجود اینهمه اختراعات بدیعه
و کشفیات عجیبه حاضره به تقرب و استكشاف آن هنوز موفق نگردیده
اند ؛ و او آنهمه مهالك ومخائف متعدده را بسر گرفته و بجسارت تام
و شجاعت مالاکلام از انهمه گذشته است مفتخراً ومباهاتاً عرض وحكايه
مینمود. وکسانیکه در اثنای سیاحت بر كلبه خرابه درویش دلریشیکه
در گوشۀ جنگل و یا صحرائی واقع شده بود داخل شده حال فقر و ضرورت
آنرا از قرار یکه دیده بود بعرض آورده عبادت و فضیلت و اخلاقیکه
در انکلبه مشاهده نموده بود بر شماتت وثروت وقيل وقال ممالك جسيمة
متمدنه ترجیح میداد . و کسانی نیز از گله های صیاد ان ظالم که بر و اندا
خته بودند ، و دامهای مختلفه که برای او نهاده بودند چگونگی رهائی
وسلامتی خود را تعداد ، وظلم و تعدیات نوع بشر را يكان يكان تذكار
میکردند .
پروانه دلداده نیز همچون بوسه آرزو و هوس توشه عاشق لب تشنه


( ٤٢ )

که بجستجوی لب شکرین محبوبه نازنین بیتاب و پر اضطراب باشد از کل
بر گلی و از شاخ بشاخی پریده از زیارت برك دلر باقصور نمیکردی و یکچند
دفعه که بر اطرف شاخسار بیخار لطافت نثارش طواف کردی بوسهٔ
شیرینی نیز از جمال با کمالش میگرفتی .
برك نورسته بحسن و جوانی دلبسته بدینصورت روز بروز دائره الفت
و محبت و دلر بایی را توسیع میداد ، و بگمان آنکه بجميع محظو ظات ممكن
الحصول ایندنیای ناپایدار واصل شده است صفا و انشراح را بدرجهٔ
اعلا رسانیده بود و اين يك را هیچ بخاطر نمی آورد که احوال عالم
يكدایرهٔ بیسرو پائست که نقطهٔ کمال آن به اضمحلالش متصلست ! . .
روزی از روزها برك نورسته از گردش عالم وارسته با دختر باد صبا بلعب
و صفا تنها به تنها نشسته بود كه يك كرم ظالم بی پروا که از اول شب بطمع
اکل و بلع آن بیچارهٔ غافلنمادر يك گوشهٔ نهال اختفا نموده بود دندانرا
بسوهان حرص و طمع تیز کرده بشدت وز برت تمامی بر برك جوا
نمرك هجوم نمود .
برگك بیچاره چون این بلای ناگهظهور را بدید هوشش از سر پریده
و قلبش در بر طپید ، و در پنجه غدر وظلم کرم ظالم هلاك خودرا مصمم
فهمید . و بعجز و نیاز آغازید ، ولی از قلب سنگین آن ظالم شفقت


(٤٣)

و مرحمتی در بارهٔ خود ندید!
و چون محققست که غداران ظالم حرکات ظالمانه و ستمهای غدارانهٔ
خود را بصورت مشروعه و انواع کلمات حکیمانه بر مظلومان بیسرو سا
مان به اثبات میرسانند ، و در همه اعمال ظالمانه حق را بطرف خود میدانند،
و در پیشرفت جور و ستم خود ها انواع ملاحظات حیله کارانه ، و اقسام
تفکرات دسیسه پردازانه ایراد مینمایند این غدار ظالم نیز در راه ترویج
و تحقیق مرام خویش مطالعات فیلسوفانهٔ آتی را بیان داده میگوید :
« ای برك نورسته از احوال عالم وارسته بدانکه در طبایع کافه موجودات
اینجهان بی ثبات مادهٔ تمدید حیات و تن پروری از ازل مرکوز و مودو
عست که حصول آن نیز بر اکل و بلع همدیگر موقوف و منوط میباشد
لا جرم این فعل آکلیت و مأکولیت مر جمیع مخلوقات موجوده را امر
مجبوری و فعل طبیعی است!
« دقت بفرما انسانها ، و حیوانات ، و حشرات خرنده و پرنده که از ان
جمله یکی منم اگر از اثمار درختان ، و سبزوات و حبوبات مزارع و بساتین
، و ازهار ، و چون تو برگهای تر و تازه هر يك حصهٔ خود را برداشته اکل
و بلع نکنند امر حیات و تعیش شان چگونه میسر خواهد گردید !
« اولا قسم حیوانات را بنگر که سباع درنده با وجود یکه یکدیگر خود


( ٤٤ )

را پاره پاره کرده و باز بدان هم قناعت نکرده سائر حیوانات مونسه حتی انسانها را نیز بدست آورده دفع گرسنگی مینمایند . حیوانات مؤنسه سائره از انواع سبزهای خضرا و نباتات اعلا به تن پروری و فربهي خود کوشیده اند نهایت الامر آنهمه گوشتهای فربه و چرب شان ماکول انسانها میگردد .
« مرغهای طایریکه در جوّ هوا به پرواز ند به اکل و بلع همدیگر خویش اکتفا نکرده روی زمین را نیز زیارت میکنند و بعد از انکه از میوه و حبوبات مزارع و بساتین تناول نمایند مانند من بیچاره کرمها و حشرات سائره را که از همچون تو برگهای نورسته تعیش نموده ایم گرفته بلع مینمایند و عاقبت الامر ایشان نیز بدام اغفال صیادان گرفتار آمده مدار تزئین سفرۀ توانگران و اسباب تسکین جوع گرسنگان میگردند .
« انسانهائیکه خود را بی ضرر و مبرا از شور و شر میشمارند حیوانات صحرائی و کوهی و هوایی و بحری و حبوبات و اثمار شجری ومزروعی را مأکل اتخاذ نموده اند ، و هنگامیکه بخاك تیرۀ فنا می افتد موجوداتیکه در خصوص اتفاق و اعاشۀ شان خدمت کرده بودند بعضی بالذات و بعضی بالواسطه به استرداد حصه های خود ها قایم و دایم میشوند .
« درختان و نهالان و چون تو برگهای نوجوان که خود تانرا معصوم


( ٤٥ )

ومظلوم ترین موجودات بیشمارید شما هم عامسم نی بلکه آشامید ! آبهائیکه
از امطار وانهار میریزد آنرا گرفته مینوشید آیا نمیدانید که در هر قطرهٔ
آن هزاران حیوان ( میقر وسقو بیه ) موجود است وشما برهیچ یك
از انها ترحم نیاورده جذب وبلع میکنید .
« فقط انحال تنها برموجودات ارضیه منحصر نی بلکه عوالم سماویه
نیز تابع این قاعده است . آیا کرهٔ قمر اینهمه نورانیت وضیا پاشی ئی که
بظهور میآ ورد بجز اخذ وضیای شمس دگر چیزی هست ؟ کرهٔ ارض
که این همه توالی لیل و نهار را برروی کار میآورد آیا قوهٔ حیاتیهٔ موجو
دات وانتظام سائرهٔ اموراتش بجز اقتباس انوار خورشید ضیادار ، واکل
وبلع حرارت کرهٔ شمس وکرهٔ هوادیگر چه چیز است ؟
کرهٔ هواکه ما به الحیات من وتو وسائر موجودات کرهٔ ارض است آیا
حرارت ، وبرودت و کثافت و لطافتی که بهم میرساند مأخذ ومجذب آن غیر
از عوالم شمسیه دگر چیزی هست ؟
« برفها ، وجاله وبارانهائیکه ابرها از برای اعاشه و اعانه و اتفاق کرهٔ ارض
وساکنان آن مبذول میدارد آیا حصول آنهمه بجز آنکه بمعاونت شمس
وقمراجزای متعددهٔ از بحر وبرهمان کرهٔ ارض گرفته وبلع نموده دکر چیزی
هست ؟ »
برگك جوانمرك به این درجهٔ قوهٔ نطقیه ودلایل حکمیه وبراهین فیلسوفا


( ٤٦ )

نه که کرم ظالم بسط و تمهید نهاد مقاومت را خارج از حوصلهٔ طاقت دیده
و رضا بقضا داده در پنجهٔ آزار کرم غدار تسلیم روح طراوت و لطافت
نمود ، وعکس صدائیکه از ژغ ژغ جویدن دندانهای کرم بی آزرم حاصل
میشد ازان این بیت آتی تشکیل مینمود :
بیت
دنیا همه آکل است و مأکول تنهایی گزین که هست معقول
تماشای
تشریح خانه

روز اوّل کانون ثانی سنهٔ هزار و دو صد و نود هشت بود که استاد
طبیعت ، اهالی استانبول را معادل بهترین روزی از روزهای فصل بهار
يك نهار لطافت نثار نوروزی احسان نموده بود . از ابرهای مظلم مدهشیکه
دو روز قبل ازان عالم را در تحت تضییقات ثقلت سمات خود در انجماد و
انقباض سنگینی در آورده بود در انروز نشاط اندوز هیچ يك اثری دیده
نمیشد ! گويا يد مقتدرانهٔ طبیعت بقوهٔ ماکنهٔ ذی قوت حباله زراندود جر
الاثقال حرارت آنهمه بارهای ثقیلهٔ سحاب با کثافترا برداشته بيك افق
دیگر انداخته بود! در روی هوا بجز بعضی دودهای دودکش های واپور


( ٤٧ )

دگر غباری منظور نبود !
در انروز همۀ اشیابه پیروئی سمای صفا سیما در خنده و نشاط بودند .
من نیز از برای آنکه ازین لطافت فوق العاده هوای باصفا بخوبی استفاده
کنم بکوچه بر امدم . و یکقدری گردیده بسر کوپری یعنی جسر رسیدم.
در انجا یکقوۀ معنوی نظرم را بسمت ( سرای طوپقپو ) جلب نموده رفقا
ئیکه در مکتب طبیۀ آنسمت داشتم بخاطرم آورد . دریا نیز مانند سماحال
لطیف و راکدی کسب نموده بود . دريك صندالی ـ یعنی کشتئی كوچك
نشسته راست بسوی ( برون سرای ) حرکت نمودم .
صندال بعد از چند دقیقه مگر در نزد ( ریختم ) سرای تقرب جسته
است ؛ و من هنوز بتماشای خوارقات طبیعت غوطه خوار گرداب حیرت
مانده ام ! تا آنکه بنابر اخطار صندال جی بخود آمده از صندال بر امدم .
و برریختم بگردش مبادرت ورزیدم . و چون در آن حدود باطراف
نظر مینمودم صحایف تاریخ که درینخصوص تحریر شده مانده است بخاطرم
آمده از خواب غفلتم بیدار مینمود . و وقایع عجیبه و حوادث غریبه را که در
ینجا گذران نموده است در نظرم تجسم داده ناپایه‌داری و بیوفائی دنیای دو
نرا بنظرم پدیدار میفرمود . ازین تاثیرات در اقلیم حواسم گاه عظمت ،
و گاه حیرت ، و گاه مسرت ، و گاه مخزونیت حاصل میشد .


(٤٨)

بعد از ساعتی در مکتب مذکور داخل اتاق رفقای عزیزم گردیدم . و پس از لحظه بنابر تکلیف شان بتماشای تشریح خانه مکتب مذکور برفتم . و چون داخل ایندائره گردیدم خنده استهز ایانه موتر ا بمقابل حیات ؛ و تواضع ذلیلا نه حیاترا بمقابل موت مشاهده نمودم .
اموات را دیدم که پارچه پارچه مینمودند !
آیا چرا ؟
برای منفعت و استفاده ارباب حیات ! ...
بدلالت رفقا به نزد میزی تقرب جستم . بر سر آن میز تحف انسانی را دیدم . باخود گفتم که اینهمه افکارات عالیه که دنیا بر آن تنگی میکند آیا بدینقدر چیز كوچك چسان میگنجد ؟
پس از ان بمیز دیگری نزدیک شدم . مغز دماغی را مشاهده نمودم . باخود اندیشیدم که این پارچه نرم كوچك عجیب الخلقت چگونه انسانر ا مظهر اینقدر کشفیات بدیعه و معلو مات غریبه نموده است . انسانرا به احوالات سماوی ، ومعلومات ارضی دلالت کننده ، و در قعور بحورره سپارنده ، جبالهای عظیمه راشکافنده ، بحور جسیمه را باهم اتصال و التصاق دهنده، مسافات بعیده را باهم تقریب کننده بر روی هوا بسیاحت و ادار نده ، بعدالت و جنایت سوق نماینده ، خنده و گریه دهنده تخویف و تشجیع


( ٤٩ )

کننده و الحاصل منبع ومنشاء جمیع حسیات انسانی همان پارچۀ كوچك
نرم عجيب الخلقت را یافتم . وساعتی متحیرانه و متعجبانه در آن بدیعه خلقت
نظر دوخته این بیت را چند دفعه تکرار نموده در گذشتم :
( فرد )
« سبحان من تحير فى صنعه العقول » « سبحان من بقدرته يعجز الفحول »
پس از ان ازین میز گذشته بصالون دیگری داخل شدم در انجا بر سر
میز يك معدۀ تشریح شده را دیدم . و گفتم آنچیز یکه ما را از جنت طرد
و تبعید نموده ، و از مرتبه ملکی محروم داشته ، و به بلیات عظیمه و جنایات
جسيمه القا نموده ، کذب و عصیان و جنایت را در نظر ما مقبول پنداشته ،
و ما را مر تکب جميع افعال قبیحه نموده ، خوف و خشیت الهی را سراسر
از قلب ما بدر آورده ، جمیع سعادات دنیوی و اخروی را از ما سلب داشته
و الحاصل در دنیا آنچه افعال قبيحه و اعمال ناشایسته که با شد همین پوست
پارۀ منحوس كريه المنظر ما زاعامل و فاعل آن گردانیده است . پس يك
مدتى بکمال دقت وحدت بطرف او دیده بعصمت و قیومی پروردگار از
شر این شرير خبیث كريه المنظر پناه جستم .
نمیدانم از عدم ائتلافم بود یا چه بود در مزاجم يك انحرافی حس نمودم .
لاجرم از رفقا نیاز رخصت نموده این سیاحت را نهایت دادم .


( ٥٠ )

از سفر استانبول فی ١٨ شوال سنه ١٣٠٥ محمود طرزی

آشیان بلبل

از آثار «قامیل فلاماریون» عیناً ترجمه شده
که حکیم ، شاعر ، فیلسوف
اورو پاست

از يك جنگل بسیار لطیفی میگذشتم . نظرم بريك آشیان بلبلی برخو
رد . در میان این آشیان چار دانه چوچه موجود بود . بسببی که هنوز
بال و پر نکشیده بودند از حرکت اهتزاز کارانه بسیار خفیف و روحپرور
نسیم بهاری متأثر شده میلرزیدند، و بیکدیگر خود شان آنقدر نزديك
میشدند که تنها سرهای كوچك شان و چشمان مهره مانند سیاه شان
دیده میشد .
از تخم هنوز نو برآمده بودند. از دنیا هنوز خبر ندارند! دردها، کو


( ٥١ )

هها ، آبشارها ، چمنزارها هست یا نیست نمیدانستند .
بیچاره گگها ! ... چه قدر عاجز و چه قدر بی قدرت بودند ! اگر
بهمین حال ترک شوند از سردی و گرسنه گی هلاک شدن شان محقق بود .
لکن حضرت خالق تعالی برای این چوچه گگها دو عدد حامی مشفق
تعیین فرموده که آنها هم عبارت از پدر و مادر شانست که در یک کنار آشیان
بپا ایستاده بودند .
سبحان الله ! در انقدر وجودهای كوچك حكم بالغه خلقت آن جوهر
بزرک عشق ومحبت ، و آن حس رقیق عجیب پدری و مادریرا چسان گنجا
نیده است ؟ چون بغور مینگریستم میدیدم که در هر طپش دل شان یک حس
شفقت و محبت بزرگی درباره اولاد شان موجود بود .
بسوی آشیان خم میشدند ، غذائی را که بمنقار آورده بودند به چوچه
گگهای خود تقدیم می کردند . این چار چوچه بلبل بچه گونه یک تلا
شی و چقدر یک هوسی گردنهای خود شانرا دراز می کردند ، ومنقار
های خود شانرا میکشادند که از دیدن آن حقیقتاً انسانرا حیرت دست
میداد. کوشش تغلبکارانه ربودن لقمه بزرگتر را ، و قاعده طبیعیه گرسنه
گذاشتن قوی زبونتر خود را در میان حواس این بلبلکهای معصوم که هنوز ،
دنیار انمیشنا سند ، وحیات را نمیدانند که چیست ؟ بکمال خوبی عياناً


( ٥٢ )

. مشاهده میشد .
شعاعات زرین شمس خاوری از میان برگهای زمردین آسای درختان
برین اشیانه سعادت نور ها می افشاند . شر شر آب يك جویبار لطیفی که از
نزدیك اشیان در جریان بود، و بوهای گوناگون ظریف گلهائیکه سواحل
دلنشین پرسبزه جویبار را تزئین داده بود هوای نسیم را معطر مینمود .
پدر و والده گاه گاه خدمت تقسیم غذا را تعطیل کرده بيك طور نظر ربا
یانه ئیکه مخصوص مرغانست ، و يك شفقت مفتونانه ئیکه محسوس حسیات
پدران و مادران است بتماشای چوچه گگهای خود شان مستغرق
میشدند . بعد از کمی زوج وزوجه بیکدیگر خود شان یکنظر ساکتانه
سودا کارانه انداخته ، منقار بمنقار و گردن بگردن میشد ند . . . . و
بمعانقه عاشقانه آغاز میکردند !
چه محبوب يك عائله ! ... چه لذيد يك عمر ! ...
بعد از داد و ستد این بوسه های عاشقانه از او ضاع شان چنان معلوم
میشد که این دو بلبل با همدیگر مداوله افکار و مشاوره حال میکردند ،
و همچنین حرکات شان دیده شد که بعد از ین مشاوره ، بلبل نرپرواز کرده
برفت . بلبل ماده به آهسته گی در آشیان فرو آمده بال شفقت خودر ابرچو
چه گگهای بیچاره خود که از تاثیر نسیم رعشه دار بودند کشاده بنشست .


( ٥٣ )

برای تماشای منظرهٔ حیرت فزای اطراف سر خود را از آشیان بیکوضع
بلندی گرفته بود . چوچه ها در زیر بال و سینه اش خزیده بودند .
بسیار وقت نگذشته بود . بلبل نر عودت نمود . منقار خود را بسوی
مادهٔ خود دراز کرد ، و نفقهٔ را که آورده بود به او داد .
واه واه ! چه طعام مسعودانه ؟ . . . بلبل ماده لقمهٔ را که رفیقش آور
ده بود . بچنان يك محظوظیتی میگرفت که از کمال لذت و محبت پرهایش ،
همیطپید و همهٔ وجودش همیلرزید ! بلبل نر به اینصورت یکچند با زرفت
و بیامد . رفیقهٔ خود را سیر کرد .
این حیوانکها ، پیش از پانزده روز دگر گونه يك زندگانی داشتند .
آن حیات شان با اینحیات شان فرق کلی دارد . در آنوقت از شاخی بشاخی
میپریدند . به نغمه های عاشقانه یکدیگر خود شانرا نوازشها ، مدحها و
ثناها میگفتند . والحاصل در يك ذوق و صفای آزادانهٔ نشاط آورانه میزی
ستند . با هم میپریدند ، عشق میباختند ، غزل میسرائیدند . حالا نکه
در ینوقت همه احوال شان تبدیل یافته . مانند اول نمیپرند ، نمیخوانند ،
عشق بازی نمیکنند .
آیا چرا ؟ چونکه حالا برای يك عائله پدر و مادر شده اند ! . . در ینوقت
در خصوص بجا آوردن وظایف پدری و مادری کوشش میورزیدند .


( ٥٤ )

برای تعایش و نفقه و اسباب استراحت چوچه گگهای خود حصر وجود کرده اند .
احتمال دارد که چوچه گگها از ین شفقت پدر و مادر خود شان بیخبر باشند ؟ احتمال که بمجرد بال و پر کشیدن ، و صنعت پرواز را از آنها آموختن این والدین پر شفقت خود شانرا کلیاً ترك كنند ؟
شفقت پدری و مادری به جویبار میماند :
جریان طبیعی آن دایما از بالا به پایا نست ! به عکس آن هیچگاه نمیگردد .
آیا این يك جوره بلبل در باب اولاد های خود چه می اندیشند ؟ هیچ شبهه نیست که اینها از فکر تربیه و تعلیم دختران و پسران خود آزادند که چگونه علم و صنعت بیاموزند ، و کدام پیشه و هنر را مدار معیشت و زندگانی خود بسازند . اندیشه اینرا هم ندارند که برای رفاهیت استقبال اولاد خود شان جمع زر و مال بکنند . اما با وجود اینهم صورت معیشت و زندگانی اینها را اگر بنظر امعان حکمت نظر کنیم بابسی اسرار های عالی محاط می یابیم .
آیا بلبلك ماده که پار سال خود او نیز چوچه گك عاجزه بود و امسال اول بار والده شده است بنا ساختن این اشیانه پر صنعت را که در ان تخم


( ٥٥ )

نهاده از كدام مكتب فن معماری آموخته است؟
به این آشیان بنظر غور و حكمت نظر كنید. به بینید كه طرز بنا و ساختن آن عیناً و تماماً بهمان آشیانه پدر و مادر بلبل ماده كه پارسال او دران بزرك شده است مشابهت دارد. آیا این مطابقت و برابری صنعت از چیست؟ آیا چرا بدیگر صورت و دیگر طرز ساختن بنا وانشا نمیکنند؟
آیا به او که گفته است که برای جان یافتن تخمها حرارت لازم است؟ آیا اینرا چسان دانسته که بعد از انکه برین تخمها پانزده روز بنشیند از هريك ازین تخمها يکيك چوچه گكی میبراید؟ آن مرغ تیز پرواز آتشین مزاج كه از شاخی بشاخی میپرید ، و پنجدقیقه در يكجا قرار نمیگرفت آیا بسوق كدام حس ، وشوق كدام روح به اینچنین يك وضع تحملفرسا هفته ها می نشیند. و طاقت می آورد؟ وقتی که چوچه گكها میبر ایند آیا بمادر شان که تعلیم میدهد که آنها محتاج غذا میباشند؟ هر طرف را دور میكند، غذای موافق معده های نازك آن چوچه گكها را انتخاب میكند ، و بمنقار خود گرفته میآورد، آیا این صنعت بسیار نازك و مهم را از که تعلم نموده ؟ آیا آن کدام حسیست که طبیعت او را بيك پا ايستادن و بخواب رفتن عادت داده ، آیا کدام حسیست كه برای نگهبانی


( ٥٦ )

وگرمی آنهـا روزها بيك وضع نا آرامی برسینه وجاغر میخوابد ؟
فکر خود را يکقدری پیشتر سوق بکنیم :
آیا آن تخمی را که منشاء نسلهای بی نهایت حيوانات که ساخته ، و
از کدام ماشین بعمل آمده ؟ آیا آن تخم حیاتی را که در مرکز بیضه
موضوع است کدام قدرت خوارق نما خلق کرده است ؟
چه حادثه عقل براندازانه ؟
در درون مايع بيضه بعد از يك كم وقت يك مخلوقی دیگری که به پدر و ما
در شبیهه است بحرکت می افتد ! زردئی تخم بيك تناسخ بزرك اعجا زنمائی
گرفتار آمده جاندار میشود ! قسم زلال سفید آن غذای این مخلوق
جدید میگردد ! آهسته آهسته اعضای وجود چوچه كك تشكل وتكمل
کرده میرود ! در ظرف یکچند روز بالها و پنجه ها معلوم میشود ! سر
از سینه جدا میشود ! پس معلوم شد که وقت چاك نمو دن محبس قفس
بیضه وی دررسیده است . . .
برای بجا آوردن خدمت شکستاندن محبس بر منقار كوچك نازك آن
مخلوق جدید در درون تخم يك پوش سخت و کلفتی پیدا میشود که بعداز
بجا آوردن خدمت آن پوش پس می افتد . با این پوش غلیظ و سخت منقار
خود بیضه را می شکند وسرك كوچك خود را میبرارد . وبمدد حرکت


( ٥٧ )

دادن بالهای خود سراسر از محبس خلاص میشود .
ای آشیان بلبل ! تو از برای من يك نسخه کبرای حکمتی ! که بقدر همه عوا
لمی که مسلك شمس را تشکیل داده بزرگی !
ای ذات واحد بیهمتا ! ای خالق یگانه همه این عوالم بی منتها ! کو
چکترین مخلوقاتت بقدر بزرگترین مخلوقاتت حکمت آمیز و عبرت انگیز
است !!! . .
انتها
ما
تی
ق
مل
س
س
آن
داز
نقار
کن


( ٥٨ )

یک دو غزل محمود طرزی

= ١ =
تحصیل
معارف گلستانی دان ، که ریحانش بود تحصیل
معارف عندلیبی خوان ، که الحانش بود تحصیل
اگر اهل معارف بگذرد باقی بود نامش
حیات جاودان علمست و برهانش بود تحصیل
مئی بزم معارف میدهد از جهل آزادی
خسارت دیدگانرا رفع خسرانش بود تحصیل
معارف شد غذای روح و جای آن بود مکتب
جهالت درد بیدرمان و درمانش بود تحصیل
معارف جمع آگاهی بود اندر زبان ما
که از شر جهالت ها نگهبانش بود تحصیل
بیا ( محمود ) از فیض معارف تازه کن جانرا
بنای قصر جان عرفان و ارکانش بود تحصیل


( ٥٩ )

= ٢ =

غزل دیگر

بگذشت و رفت

وقت شعر و شاعری بگذشت و رفت
وقت سحر و ساحری بگذشت و رفت

وقت اقدام است و سعی و جد و جهد
غفلت و تن پروری بگذشت و رفت

عصر عصر موتر و ریل است و برق
گامهای اشتری بگذشت و رفت

کیمیا از جمله اشیا زر کشد
وقت اکسیر آوری بگذشت و رفت

فحم، عفریت سیه صنعت پری
قصه دیو و پری بگذشت و رفت

تلگراف آرد خبر از شرق و غرب
قاصد و نامه بری بگذشت و رفت

سیم آهن در سخن آمد چو برق
تیلفون بشنو کری بگذشت و رفت

کوه ها سوراخ و برها بحر شد
جانشینی زاگھری بگذشت و رفت

شد هوا جو لا نگاه آدمی
رشك بی بال و پری بگذشت و رفت

گفت (محمود) این سخن را و برفت
سعی کن تنبلگری بگذشت و رفت

فی ١٢ رمضان سنه ١٣٢٨ در پغمان (محمود طرزی)


( ٦٠ )

ترجمۀ شعر فرانسوی

(ویقتورهوغو) از شاعران مشهور فرانس است . این قطعۀ شعر او
بزبان فرانسوی از جملۀ اثار بدیعۀ ادبیاتش شمرده میشود الحق مضمون
نوخوبیست از فرانسوی به ترکی بفارسی مضمون آنرا ترجمه نمودم :

§ قطعه §

ملك زرين بال جمال ؛ بعكس لطافت مثال خود را از جوهر فرد
(حسن) مملو ساخته ؛ و بر تخت مرصع ظرافت نشسته ، و يك چوچه
كك شيرينك كوچك بال بسیار خوش جمال كاوله گك خود را با خود بر
داشته از افلاك عظیمۀ بی انتها عازم کرۀ زمین خاکی باصفا گردید .
در يك دشت فراخ همه چمنزار سراسر پر از هار ؛ بر يك تپۀ كوچك
زمرد مثال تخت سلطنت جمال را وضع نمود .
چوچه ککش شیپور در از تیز آواز خود را بشدّت بدمید . از هر هر
طرف خیلها ، سیلها ، گروهها ، فرقه های خوبان پریرویان جهان بر


( ٦١ )

اطراف تخت پری حسن و جمال گرد آمدند ، و بدامن بوسئی منعم پر شو
کت و شان حسن و آن خودشان يك بر دیگر پیشقدمی ورزیدند .
ملیکه حسن و جمال بکس خود را باز کرده به تقسیم حسن و نیکوئی
آغاز نمود :
پریرویان انگلیز یرا يك گلگونه سرخی پر لطافت فجر شمالی آسا
احسان نمود .
خوش جمالان اسپانیولی را با یکدسته خرمن موهای سیاه فامی مزین
فرمود .
دلبران سیمین بدن ایتالی را دو چشم درخشندۀ سوزنده کوه آتش
فشان ( وه زو ) مانندی عطا فرمود .
خوبان حلاوت نشان المان را دو صف دندان سفید منتظم چون سلك
گهر بخشید .
مهرویان رومی نژادانرا در پیکرهای خمیر مایه لطافت شان يك آن و ادا.
و ناز و عشوه های بدیعه تودیع نمود .
والحاصل همه زنان ترك و عجم و عرب و هند و کشمیر را نیز بی بهره
فیض و عاطفت نگذاشته و بکس خود را تکانده خواست پرواز کند که دفعةً
محبوبه تمکین دلنشین ملکوتی قرین فرانسوی نژاد دست توسل در دامن


( ٦٢ )

چون خرمن گلش انداخته فریاد برآورد که :
- انصاف ! انصاف ! ای ملیکه حسن و جمال ! این جاریه خود را سوا

سرفراموش لطف و عاطفت خود فرمودید ؟
ملیکه حسن و جمال را محجوبیت بزرگی دست داده زبان اعتذار کشوده گفت :
- ای دخترک مهرپرور من ! عفو کن از بسکه بمن نزدیک بودی تراندیدم.
این را گفته حاضرین را خطاب نمود :
- ای دلبران جهان خوبی ! ای پریرویان چمنستان محبوبی ! چنانچه
محبوبه نزدیک من دست توسل بدامن من زده من هم چنگ شفاعت بشفقت
شما میزنم . مرا بجز آنکه مروّت شما ازین خجالت وارهاند دیگر
امیدگاهی نماند زیرا بکسم خالی ، و دستم تهی ماند .
پریرویان و محبوبه گان حاضره بطرف همدیگر خود شان یک نظری
انداخته بمروت آغاز نهادند .
انگلیز از سرخی نجر شمالی و درخساره ها و لبهای آنرا غازه نمود،
اسپانیولی از سیاهی موهای وافر خود زلف او را شانه و مژگانهای بلند
برگشته اش را سرمه کشید . ایتالی سوزنده گی نگاههای وه زو مانند
خود را در چشمان سیاهش حل ومزج ساخت . المانی از دندانهای خود
لبانش را تبسم جانفشانی آموخت . رومی بدن سیمین خود را بتعلیم


( ٦٣ )
عشوه و ادایش مأمور نمود .
و الحاصل ترکی ، عربی ، عجمی ، هندی ، کشمیری هر يك از حركات ،
فضیلت ، نزاکت ، حلاوت باو بخشیده دلبر دلربای فرانسوی مظهر این
مصرع برجسته گردید :
آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری انتها

قطعه برفی

از زبان بنده درگاه اله میرزا محمد عزیز كاتب دار الترجمه تركى بطريق
مبارك باد برف گفته شده .
چار شنبه كه روز سعد و نكوست خاص از بهر ديدن رخ دوست
ليك ايام سردئى سرما از سماريخت برف بر سر ما
از خدای كریم بی منت عزت بيك ما بصد عزت
از برای تفنن خاطر باد مکشوف خاطر عاطر
ليك باشد چه خوش بموسم برف چای و قیماق پس چه ماند حرف

قطعه جوابیە از زبان محمود بيك طرزی

برف برد است و فرد در خنکی دیدنش لرزه ممات آرد


( ٦٤ )

آتش و ، شیر چای و خانه کرم دل و جانرا صفا ؛ حیات آرد
چند روپیه ز بهر آتش و چای قاصدم بهر آن ذوات آرد
نیست در دست حبه دیگر ورنه صدها چنین برات آرد
نوش جان باد چای بر احباب گر بشغل خودش ثبات آرد
فی البدیهه سرودم این ابیات برف باری چنین نکات آرد
فی ٥ ماه ذالحجه سنه ۱۳۲۸ ( محمود طرزی )

روزی در باغ رفته بودم

روزی ! برای مشاهده اشیائیکه ایادی قدم در میدان حدوث عالم ایجاد و اختراع نموده ؛ وحکمت حکیم علیم مطلق و قدرت قادر قدیم بر حق بر لوحه کائنات بنوك خامه رسام طبیعت خارج از لعب وعبث احداث و ابداع فرموده ، متفکراً و متخشعاً از خانه بر آمده داخل روضه فرح فزا و باغچه دلکشائی گردیده بودم .
اما چه حديقة فرح فزا ! که چمن پیرای باد بهاری زمین دلنشین عنبر آگینش را به اطلس سبز خوش قماش نباتات خضرای لطافت ادا ، و ريا حین


( ٦٥ )

طراوت نثار کلهای غنچه قبا مفروش داشته بود ، وهوای حیات بخش
باصفایش از دلهای خون آلود عشاق جگرخون رفع هرگونه اکدار و
هموم را لحظه بلحظه اجرا مینمود ؛ انهار باصفایش شفا بخش قلوب هر
جگر خون ، وازهار گوناگونش به مجوهر ات قطرات ژاله ها مشحون
بود ؛ دانه های شبنم که بر گل سوری افتاده بود ؛ رخسار عرق آلودمحبوب
جانستانر ا بنظرها مجسم مینمود .
شاخسار اشجار بهم پیوسته مانند عشاق مشتاقیكه ببلای هجران نا
بکار مدت مدیدی گرفتار آیند و بعد از هزاران گردش لیل ونهاربوصل
همدیگر رسیده باشند یکدیگر را هم چنان در آغوش گرفته بودندوصدا های
حزینانه که از تاثر هبوب نسیم سر ایشانر اعارض میشد صوت فریاد و
فغان دو عاشق شوریده را بگوشم میرسانید که در هنگام وداع مجبورانه همد
یگر از جگر برمیآرند .
چه خوش ، چه شیرین عالم تنهائیست ! آیاچه میشدی که درینجا با یاروفا
شعارم حسب حالی میکردم ؛ و از نظاره جمال با کمالش کلهای می چیدم ، و در
پیش گلزار حسن خدا دادش مانند عندلیب هجران نصیب ناله ها میزدم
و شکایت ایام درد انجام جدائی را بیانها میدادم ! . . .
من بدین اندیشه مبهوت وحیران . و به سوی اینهمه نقوش متنوعهٔ


( ٦٦ )

خاصۀ رسام کائنات نگران بودم که اشیای بدیعۀ منظوره‌ام یکان یکان
بلسان حال عرض ما فی البال نموده گفتند :

« که آیا از ما بهتر مجیب و از ما خوشتر ندیم ، و از ما احسن رفیقی ترا کجا
میسر میگردد ؟ در ین اشیای موجودهٔ که در تحت نظرت معاینه افتاده
بچشم بصیرت قدری دقت نما که هريك بدیعهٔ قدرت ، ومحفظۀ اسرار حکمت
است . اگر چه تو او را در ظاهر حال صامت و جامد می بینی اما هر يك از
ایشان بلسان حال بیان حقیقت میکنند ! اگر صاحب ذوق سلیمی
و سر صحبت داری پردهٔ غفلت را از گوش برداشته از لسان صامت ایشان
بیان حقیقت را بشنو : »

نسیم باغ

دران باغچهٔ دلگشا ، وحدیقهٔ روح افزا ! اول چیزیکه حیات بخش
دلها ، و تصفیه ساز ارواح مینمود «هوای نسیمی» بود که بوزش خفیف ،
و الحان لطیف احوال لطافت نشان شریف دلپذیرش را بیان نموده میگفت:
« ای زائر ! من رجای هر محبی را به حبیبش ؛ وشکوای هرعلیلی را به
طبیبش میرسانم ؛ واسرار و اخبار یکه بمن رسد چنانکه بشنوم ، و چنان


( ٦٧ )

چه حفظ کنم بی کم و زیادی به سامع خود نقل و بیان میکنم .
« مصاحبان و رفیقان من از لطافت . و انستم استصحاب صفوت
میکنند ، و از برکت انفاس مبارکم قرین بهجت و مسرت میگردند . اگر
رفیقم خوب باشد از غایت صفائی که دارم خو یش در من اثر ؛ واگر بدبود
بدیش وجودم را ابتر میکند .
« من حیات بخش کائناتم ، من صفا بخش موجو داتم ؛ (کره ارض )
را مانند طفل بیدست و پائی در آغوش شفقت ومرحمت گرفته تربیت
و اعاشه میکنم ؛ اگر من نباشم کرۀ ارض از ینهمه حسن وزینتیکه بوجود
موجودات خود دارد محروم میماند نباتات ، حیوانات ، حتی جمادات
نیز از برکت انفاس مبارکۀ من اکتساب فیض و نشاط ، واستحصال نمو و
حیات مینمایند .
«اشجار بوزید نم مسلوب الغبار ، از هار به هبوبم لطافت دثار ، اثمار
بوجودم نمودار ، فیض اسحار نیز به اخبارم پدیدار میگردند .
« با هتزاز لطیفم مریضان رنجور ، و علیلان از راحت دور صحت و
عافیت میگیرند ؛ بهبوب خفیفم عاشقان مأسور ، و مشتاقان مهجور نجات
و راحت مییابند . رایحۀ شمیم عطر محبت را بمشام عشاق ناکام من میر
سانم . و به بوی گیسوی عنبرین دلا رام دماغ مشتا قان بی آرام را من


( ٦٨ )

معطر میگردانم ؛ رهروان بادیۀ پیمای منازل محبت منتظر هبوب من اند
، وسحر خیزان شب بیدار مقاصد سعادت زنده ببوی مرغوب من ؛
مخاطب خطاب دردمندان دلفکار منم پیامبر حسب حال عاشقان زار نیز منم.
در همه حال ملایم الاعطاف وسریع الانعطاف ، سهل الائتلافم ، قدر رفق
وملائمتم را ارباب لطف ورأفت میدانند ، وقیمت کمال صفوتم را اصحاب
ذوق وطبیعت مییابند .
« وزیدنم که بر صور مختلفه وقوع مییابد گمان نشود که از اثر طغیان
وعصیان من است ! نی بلکه من در هر فصل وهر موسم بصورت انفع
وهیئت اصلح میوزم :
« در موسم ربیع از جانب شمال بوزش میآیم . در عروق درختان
عاليشان ، ونهالان نوجوان آبحیات خوشگوار طراوت ورطوبت را
رسانیده به ازهار رنگارنك ، وبرگهای زمردین رنگ مانند عروسان
ناز پرور هر هفت کردۀ حجلۀ حسن و جمال ترصيع و تزئین میدهم ! نباتات
را که از دستبرد یغمای خانه بر انداز عساکر ظلم آور سرما سراسر از توشه
وبرك محروم مانده اند از محال مختلفۀ بعيده ومحلات متنوّعۀ عدیده نمیم
را به آب سحاب تبدیل ، وبر وجود عاری از نموء شان که از شدت برد
حكم كالمعدوم را گرفته اند تقطیر وتحویل داده سر از نو رونق بخش


( ٦٩ )

انظار عالم میگردانم .
« در موسم تابستان ! از جانب شرق و زیدن میگیرم . اشجار را به
انواع اثمار تزیین میدهم ؛ در روان اجسام حرارت غریزی میریزم ؛
از باده کرم سر شار حرارت همه اشیار ا مست میکنم ؛ از فیض قدوم
منفعت لزوم من همه حبوبات وثمرات بکمال میرسند ؛ عالم را در بنوقت
عرق آلو در خاوت و طراوت میگردانم ! گاهی که در يك سر ابستان جنت
نشانی گذرم افتد در انجا بيك محبو به سیم اندام گلبدنی تصادف میکنم
که در زیر درختان با هم چسپیده نسرین و یاسمن بر تخت ناز پروری افتاده ؛
و از شدت حرارت ساعد سیمین و سینه لطیفش را کشاده ؛ و بر بالین
استغنا تکیه زده است . من چون اینحال آن دلبر پری مثا لرا مشاهده
کنم آهسته آهسته خودم را بر وایح گلهای خوشبو معطر ساخته
و بروی آبهای نقره فام جاری گذری کرده و ازان طراوت و رطوبتی
جذب نموده به اهتزاز بسیار لطیف خفیفی بر سینه آئینه مثال چون نقره
خامش که قطره های عرق مانند دانه های گوهر در پای لطافت بر آن
افتاده است وزیدن میگیرم وموجب تفریح روح و تقویه بدنش میگردم؛
و بدینخدمت با سعادتیکه خودم را نائل وموفق مینگرم از فرحت بر خود
میبالم تا بحد یکه جهاتر افرا میگیرم !
*


( ۷۰ )

« در موسم خریف ! از جانب جنوب هبوب مینمایم ، اشجار را ازبار
گران برك و بار رهائی میدهم ؛ چمن های بساتین دلنشین را به برگهای زر
مثال نگارین رشك نگارخانه چین میسازم ؛ درختان و نباتاترا بيك قوه
کهربائی از حالتی بحالت دیگر میدرازم ؛ اثمار و مزارع را بکمال رسانیده
از روی زمین بر میچینم ، جهانرا بيك پرده زرکار اطلس زردی
میپوشانم .
« در موسم شتا ! از جانب غرب میوزم ؛ همه اشیا را از شدت قهر
و تندی خویم جامد وصامت میکنم ؛ آبها را از جریان می اندازم ؛
درختان را عریان میکنم ؛ از بیم وزش من کسی را مجال گشت و گذار
نداده بزنجیر های یخ در زندان برف محبوس میگردانم .
« پس بنگر که من با وجود اینهمه بیرنگی و بی وجودی و نابودی که
از غایت ضعف دیده نمیشوم تا چه درجه حکمتها مستتر دارم . من در ظاهر
حال اگر چه وجودم را کسی نمی بیند ولی خالق مطلقم در من بسی
حكمتها مظمر داشته و مرا خیلی جوهر عزیزی آفریده است . »
انتها


(۷۱)

فقر وشتا

روزی از روزهای زمستان که (کرۀ هوا) به ثقلت و برودت احمال
طاقت فرسای برفهای ثقلت بخشا طاقت نیاورده همه را بر زمین انداخته بود
در اطاق فوقانی خویش در پیش پنجره ئیکه بسوی کوچه ناظر بود نشسته
دیدم : که فقر و احتیاج يك زن بیوۀ بینوایۀ بیچاره را از کلبه احزانش به بر
آمدن مجبور نموده بود .
این زن بعنوان والده حایز بود . یعنی دو طفل یتیم صغیری با خود داشت.
و چون کسی که یتیمان بدبخت او را در تحت حمایه خود بودیعت گذارد در
عالم امکان مرزن بیچاره را میسر نبود لاجرم مجبور بود که با خود همراه
دارد . طفل صغیریرا که بسینۀ ریش برهنه اش چسبانیده بود شدت شتای
عالم را ایندفعة اول بود که حس مینمود . چیزی نمیگفت ، ولی میگریست
و بدینحرکت خویش تألم سر مار افهام مینمود . بگریستن و اظهار تألم
نمودن مجبور بود : زیرا بجز گلیم پارۀ هزار پینه ئیکه بجای قونداق در آن
پیچیده بود دگر چیزی در بر نداشت ، و بجز پستان های خشکیده مادرش
که بسبب گرسنگی چند روزه از شیر اثری ندارد قوت دیگر هم او را در عالم


( ۷۲ )
نبود پس بجز گریه کردن دگر چه چیزیست که او را مدد رساند؟
طفل دیگر چون بسن سه و چهار سال قدم نهاده بود، ناچار بره رفتن مجبور بود. گریه کرده و فریاد زده و نعره کشیده و ( یخ بستم) گفته براه میرفت. در نعره زدن و فریاد کشیدن حقداشت. چونکه با پاپوشهای پاره پاره که جراب را کاهی ندیده بر سر برفهای چون زمهریر و یخهای چون زنجیر در تك و پوبود. از شقهای زیر جامه پاره پاره اش چهره حزین نکبت و فلاکت نمایان میشد !...
در انروز در کوچه و بازار بجز باد تند سرد دگر هیچکس در گردش نبود. در هر طرف سکوت و تنهائی حکم میراند. در انروز عالم از دستبرد برد زمستان مشابه مزارستان مینمود !...
فقیره زن که از شدت برد قلبش مانند برك ميلر زيد. وازگرسنگی بدنش میطپید ، و بر حال رقت مآل جگر پاره ها يش اشك حسرت میبا رید، شنیدم که شتا را مخاطب نموده میگفت :
«ای زمستان آفت رسان! فقرا، از دهشت شدت مظالم قهر مانیه ات در موسم صیف نیز بجان میلرزند. برای آنها در بستان عالم گو یا بهار هیچ خلق نشده است. زیرا که چون بیائی اجساد، و چون نیامده از خوف آمدن خود ارواح شانرا چون یخ منجمد میگردانی. قهر و شدت را


( ۷۳ )

همه کی برفقر احصر میکنی ، ولی بتوانگران اظهار تواضع مینمائی
بلی اگرچه در خانه‌های ایشان نیز بد رآمدن میکوشی ولی موفق نمیشوی
بنگر بسوی این دهنهای آتش‌فشان بخاری های شان که هر يك طوپهای
خانه ویرانیست که از برای محو و پریشان کردن تو و عساکرت تهیه و آماده
کرده اند . وتو چون پریشانی ومغلوبیت را از آلات ناریۀ ایشان محقق
میدانی بسوی ایشان اصلا تقرب نمیجوئی حقار تیکه در خویش از
توانگران مشاهده میکنی . انتقام آنر از مامیکشی . پس بنگر چقدر ظالم
بی‌انصافی ای زمستان ! ...
S بعدازان بسوی مناظر توانگران که تفت وبخار آتش‌های بخاریهای
شان ، بابویهای اطعمه‌های گوناگون شان تاچخهای دور باش عساکر سرما
و گرسنگی بود متوجه شده بدین گفتار رقت آثار مبادرت ورزید .
«ای توانگرانی که جناب رازق مطلق شمارا درناز ونعیم مستغرق کردا
نیده ؛ مرحمت کنید ، وبه امداد ما برسید ، مارا نیز بسلا حیکه از خصم
جانستان ما یعنی زمستان برهاند مسلح گردانید . براطفال بیچاره یتیمۀ
من ببخشائید که ایشان نیز مانند اولاد شما از بطن مادر تولد نموده ،
از زمین نروئیده اند . بخوبی بدانید که چنانچه شما از نوع بنی بشرید ما نیز
از همان نوعیم . نه نباتیم ، ونه جماد ! پس اینک را در زیر نظر آورده دقت


( ٧٤ )

نمائید که اگر آنقدر مطلق شعار ابحاك ما و ، ما را بحال شما میداشت که مانع
میتوانست شد ، شما در خانه های گرم و بسترهای نرم نشسته و میخوابید،
و مادر کلبه های سرد و خاکهای سخت تعیش و زندگانی میکنیم . شما از
طعامهای لذیذ لذتیاب میگردید ، و ما بسی روزها که برای لب نان خشکی
بدرجه هلاك میرسیم . شما اولاد های تانرا در قونداقهای زر بفت و کم
خواب میپیچید ، و ما پارچه کهنه سانی نیز نمی یابیم . پس قیاس نفس نموده،
و حال ما را بر خود و حال خود را بر ما مقایسه کرده به تشکر انهمه نعم گوناگو
نیکه قادر توانا شما را ارزانی داشته بر احوال ما فقرا مرحمت کنید تا نعمت تان
مزید گردد . »
اگر سوال شود ! که روح انسانی را زیاده تر تهدید کننده ، و لرزه دهنده
در دنیا چه چیز است ؟ جواب آن ایندو کلمه مختصره خواهد بود «فقر
و ـ شتا » انتها

حکمت حق

جل و علا

بر بینایان منظر تحقیق اینمعنی مشاهد ، و معین است که هيچ يك فعلی از


( ٧٥ )

افعال فعال مطلق وجود او برحق اگر چه معلل به اغراض نیست اما خالی از
حکم و مصالح وغایات و ثمرات هم نیست . چونکه اگر معلل باغراض بودی
حدوث در فعل او تعالی لازم آمدی ، واگر خالی از مصاحت بودی فعل
حکیم عبث و بیفائده شدی ! پس اگر در هردّره از ذّرّات اکوان ، و حقا
یق عالم امکان بنظر تحقیق و دیدۀ تدقیق ملاحظه رود بحکم «اعطی کل
شیئی خلقه ثم هدی» هر یکرا غایتی و مصلحتی یابند که بمنزلۀ ثمره آن باشد
چنانچه مقدمات اینسخن در علم الهیات به براهین قاطعه مثبت گردیده است،
و بسبب غیر محدود بودن حکم حکیم علیم استقصا کردن در اینباب مقدور
بشر نیست . زیرا که در همۀ موجودات عالم ارواح ، و جملهٔ کائنات عالم
اجساد در کلیات و جزئیات وجود هر مرجود حکمت بالغه او سبحانه تعالی
مستتر و مضمر است که هر يك از آن دلیلی باهر و برهان ظاهر برکمال كبرياء
حضرت الوهیت اوست چنانچه خود میفرماید«و ماخلقنا السموات والارض
و مابینهما لاعبين» پس عقل قاصر انسانی از استقصای آنهمه حکم مالا
نهایه لابد عاجز میماند ولی با وجود آنهم علمای عالمین ، و حکمای عارفین
در نصوص لايعد ولا يحصی کتب و رسائل تحریر و تألیف نموده اند واگر
تا ما دام القیامه نیز سخن رانند هنوز قاصر و عجز شان ظاهر خواهد بود ما
نند مفاد و حکم قرآن مجید و فرقان حمید را که از زمان نزول آن تا بحال


( ٧٦ )

بصدها هزار بار تفسیر نموده اند و اگر تا مادام قیامت نیز کنند هنوز گنجایش
دارد . چنانچه جناب عالم جلیل حضرت ( شاه عبدالعزیز ) در تفسیر بینظیر
خویش بدین مناسبت این فرد را که :
یکعمر میتوان سخن از زلف یار گفت در بند آن مباش که مضمون نمانده است
بغایت مناسبت ذکر نموده اند .
اصل مرام از تبئین اینهمه کلام آنکه ؛ حضرت استاد مکرم و معلم عالم افخم من
جناب ( شیخ محمد اکرم ) از تفسیر ( ملا نظام ) در ذیل حکم بالغه خلاق عالم
عبارت سراسر حکمت آتی را نقل نمودند . و چون جمعیت شیرازه صحایف
این اوراق پریشان با مثال اینگونه سخنان منوط ومربو طست لا جرم
مرقوم رقم تدوین و مسطور قلم تبئین نمودیم .
بقای نوع انسان بسه چیز متعلقست : اول تنفس که عبارت از بلع (هوا)
ست . استلزام هوا مر بقای حیات انسانرا بدرجه ایستکه اگر بقدر ( ٥ )
دقیقه از بلع آن محروم مانند حیات شان مبدل بممات گردد . دوم شرب
( ماء ) که بدرجه ثانی مر حیات انسانی را واقع شده است و نسبت باول احتیاج
بدان کمتر است ؛ چه میتواند شد که انسان یکشبانه روز بعدم آن اعدام
نشود . سوم اکل ( طعام ) که درجه ثالث است مر حیات انسانرا .
و احتیاج بدان نسبت بآند واقل و اهو نست ؛ چه میتواند شد که اگر در


( ۷۷ )

استحصال آن مانعی آید لااقل دوسه روز انسان طاقت بتواند .
و اين يك نيز معلوم ارباب فهوم است که هر چيزيرا كه رواج و احتياج
قومی بدان بیشتر باشد آنچيز بالطبع استلزام قیمت میکند .
مثلاً در کارگاهها و فابريقه های تجارتی هرگاه از انواع اجناس هر انجنس
که رواجش بیشتر بود ، و احتیاج نیز بدان اکثر قیمت آن نیز ازید باشد
حالا نكه حضرت حکیم مطلق و رازق برحق جلت حكمته از غایت شفقت
و مرحمتی که درباره این نوع شریف مبذول داشته در کارگاه عاطفت كبـ
ریائی خویش مایحتاج ثلاثۀ مذکور ره را باسهل وجوه میسر گردانیده .
چنانچه بلع هوا که اهمیت آن بر حیات انسانرا بدرجه اول واقعشده
بهیچ مصرف و آلۀ موقوف ننموده ، و شرب ما که درجه دوم است بر
آلۀ جزوئی دلو وكاسه ، واكل طعام که درجه ثالث است آنرا متعلق
بسعی و عمل و حرکت و تشبث فرموده است و مجوهرات و امثال آن که
مستلزم حیات انسانی نیست آنرا ذی قیمت و نهایت غالی نمود . حالا
آنکه قضیه بالعکس اقتضا می نمود زیرا لوازمات جوهر گرانبهای حیات
شایسته قیمت و سزاوار گرانبهائیست .
پس بمقابله این لطف نمایان و احسان بی پایان که رازق انس و جان
در حق انسان مبذول داشته انصاف آنستکه در طاعت و عبادت و شکران


( ۷۸ )

نعمت او سبحانه تعالی اقصی الغایت والنهایه جهد و کوشش نمائیم . عامل اوامر . و مجتنب از نواهی او باشیم . و در پیروی رسول مقبول او صلی الله علیه و آله و سلم تهاون و تکاسل نورزیم .
کن للحق عبداً فعبد الحق حراً انتها

خانه تن آدمی

حضرت امام ( فخر الدین رازی ) در باقیات الصالحات نام کتاب فوائد انتساب خویش در خصوص بدن انسانی چنین میفرماید :
« بدن انسانی خانه ایست که از مایحتاج بیت هر انچه انسانرا بدان احتیاج افتد در انخانه موجود است .
اولا باید دانست که هر سرا را غرفهٔ لازم است ، و سرای بدن انسانرا (سر) بمنزلهٔ غرفه ایست که بر موضع بلندی وا قعشده است . و هر غرفه را مناظری لازم است که آن هفت سوراخ کلهٔ انسان مناظر آن غرفه است . باب این سرا ( دهان ) است ؛ و ( بینی ) همان طاقیست که بر سر باب موضوعت . و ( شفتین ) همچون دو در آن بابست ، و


( ۷۹ )

( دندانها ) هم چون در بانانند مر سرا را ، ( زبان ) کار گذار ، و هر دو
( چشم ) دیده بانی باشند ، و ( گوشها ) جاسوسانند که صاحب خانه را
از اخبار خارج مطلع گردانند : و ( پشت ) دیوار اساس آن سر است ،
و ( سینه ) بمنزلۀ صحن سرا باشد ، ( قلب ) ، و ( دماغ ) دو اطاق آرا
سته و پیراستۀ صاحب خانه بود ، ( شش ) بادزن ، و ( جگر ) شر ابدار ،
( خونی ) که در انست بمنزلۀ شراب قایم بود ، و ( معده ) مانند مطبخ ،
و ( سپرز ) حوضی ست که در مطبخ باشد ، و ( زهره ) چون سلاخ خانه ،
و ( رگها ) بمنزلۀ رهگذار هاست . ( امعاً ) چون مبرز ، ومثانه چون
آبخانه. و هر دو رهگذار نجاست همچون معابریست که مزخرفات از انجا بیر
ون رود ، و ( استخوان ) ها بمنزلۀ اخشا بیست که بنای خانه بر آن باشد،
و ( گوشت ) همچون گلیست که خانه را بدان اندود نموده اند ، و ( پوست )
بمنزلۀ گل خوشرنگی ست که برای زینت بر دیوار خانه مالند .
خانۀ تن آدمی عبارت از ین است ؛ و این یکرا نیز باید دانست که هر خانه
را صاحبی لازم است . مالك وصاحب ایندار نیز عبارت از حضرت روح
است که اطلاق ( نفس ناطقه ) نیز بر ان میشود . قلب ، ودماغ محل راحت
ودیوان عام اینذات بزرگوار است . دخول روح در جسد بمنزلۀ دخول
پادشا هست در سرا ، زهی سرا ، وخھی پاد شاه ! .


( ۸۰ )

یا کامنزها آفریدگارا ! سلطانی چون تو خداوندیرا سزد که به امر نافذ
از لئی ( قل الروح من امر ربی ) روح را پاد شاه و بدترا مملکت آن مقرر
نمودی ، و اینقدر مصالح مر این مسافر پنجه روزه را آماده گردانیدی تا
آنکه روح در مملکت خویش مشغول معرفت و محبت تو گردد . تعالی شانه
الله اكبر ! ....
انتها

عدالت خداوندی

امروز که یوم دوشنبه ١٥ شهر رجب المرجب سنه ۱۳۰۸ ست جریده
(اختر) از (در سعاده) آمده در صفحه ٢٠٥ نمره ٢٦ آن بعنوان
فوق تفصیلی دیده شد که واقعاً جای عبرت و بصیرت است لهذا ما نیز آنرا
درینجا مینکاریم تا بمراتب عبرت و و ثوق مطالعه کنندگان بیفزاید
و بعدالت عادل مطلق اعتراف نمایند .
روز نامه مذکور از روز نامه (خدمت) منطبعه (ازمیر) نقل کرده
میگوید : که در طوفان پیشتر یکه از کثرت بارش در بعض جاها خرابیهای
زیادی بهم رسید در محله بالائی از میر خانه مرد فقیری نیز رفته رفته قریب
به انهدام بوده است . بیچاره بایکی از دوستانش مشورت میکند که آیا چه


( ٨١ )

باید کرد ! پولی ندارم که خانه را تعمیر کنم و اگر تعمیر نکنم میترسم که
روزی بسر اهل و عیالم فرو آید ازین رهگذر بکار خود حیرانم چه کنم؟
آن دوست بداندیش نیز از در خیر خواهی برآمده او را اندرز میکند
که ترا باغچه کوچکیست آنرا فروخته خرج تعمیر خانه کن چونکه خانه
ترا در هر حال از باغچه لابدتر است .
آن مرد ساده لوح نیز قبول کرده باغچه اش را بسی عدد لیرای عثمانی
فروخته وجه را میگیرد . رفیق بد اندیش باز از در نصیحت برآمده می
گوید که دشمنان پول نقد بسیاراند میباید که کیسه پولت را شب در زیر با
لین بنهی و هوشیار باشی که در صندوق و یا جای دیگر نگذاری . صاحب
خانه این اندرز را نیز از دوست خود پذیرفته بگفته او عمل میکند .
آن مرد ناجوانمرد بخیال اینکه آن پولرا بتقریبی به چنك آرد با زن
خودش مشورت کرده قرار میگذارد که شبانگاه هر دو پس از خوابیدن
بخانه او رفته زن طفل آنانرا ربوده بدر برد و چون آنمرد بازنش بفریاد
طفل که جگر پاره شان است سراسیمه از خواب بتعقیب آن پردازند او
نیز از زیر بالین پولرا برداشته بدر رود و همین طور میکنند .
ولیکن حالا عدالت عادل حقیقی را بنگر که چه میکند : مرد بد سرشت
بعد از آنکه زنش طفل صغیر مظلوما نرا بدر میبرد و پدر و مادر بفریاد جگر


( ٨٢ )
پارهٔ شان از پی زن میدوند پولرا از زیر بالین مظلوم بدر آورده میخوا
هد تا بگریزد خانه فرو می آید .
آنگاه نیز صاحب خانه که طفل شانرا از نیمهٔ راه گرفته برگشته بودند
خانه را خراب یافته چون از دسیسه و حادثه که بر انمرد بد نهاد گذشته بود
آگاهی نداشتند سجدهٔ شکر خدا وندیرا بجا آورده گمان نمودند که آن
ملکی بود که طفل شانرا در ربود تا بدان حکمت از انمهلکه همهٔ شان نجات
یابند . فردا فعله می گذارند که خاک و خشت را یکسو کرده اول پولرا
بچنگ آرند تا سپس به تعمیر پردازند در اثنای کار کردن فعله ناگاه پای
آنمرد از زیر خاک نمایان میشود .
حالا جای حیرت اینست که پس از ان که خاک را از روی آن تبه روزگار
دور میکنند می بینند که همان کیسه را سخت در چنگ فشرده و بدان حال
فضاحت آمیز دم در کشیده است .
فاعتبرو یا اولی الابصار * انتها *
سیاحات
* از سیاحتنامهٔ در سعادهٔ استانبول *


( ۸۳ )

یک شبی
که در بوغاز دلنواز گذرانیده ام

سیاحتنامۀ در سعادة استانبول عبارت از سیاحتنامۀ ایستکه در سنۀ
۱۳۰۶ هجری بنا بر امر حضرت والد بزرگوارم از شام بسوی در سعا
ده اجرا نموده ام . مقصد ازین سفر تقدیم نمودن کتاب فوائد انتساب
( اخلاق حمیده ) میباشد که به اعتاب حضرت خلافت پناهی عرض
و تقدیم نمایم . پس از ابتدای حرکتم از شام الی انتهای رجعتم را یکان
یکان در قید تحریر آورده بعنوان « سیاحتنامۀ در سعاده » کتابی تشکیل
داده ام . ازین سیاحتنامۀ عاجزانه ام احوال جغرافی و تاریخی و حکومتی
و معلومات مفیدۀ در سعاده تا یکدرجه بخوبی مفهوم قارئین کرام میگر
دد . اینست که بعضی پارچه های شیرین آنرا در صحائف دبستان معارف
نیز گاه گاهی بنظر قارئین کرام جلوه میدهیم که از انجمله یکپارچۀ ادبی
آن عنوان ما فوقست :
یوم دوشنبه ساعت ۹ و نیمی بود که بعزم تفرج از محل اقامتگاهم بسوی


( ٨٤ )
« کوپری » یعنی جسر برآمده بودم ! وقتا که بر سرکوپری رسیدم ساعت
باقی بودن یکنیم ساعت را بغروب شمس اشعار مینمود .
کسیکه آرزوی مشاهده کثرت وغلبهٔ نفوس اینپایتخت عظما را داشته
باشد ، باید که در اوقات صبح ، وطرفهای مغرب بر سر کوپری بیاید !
زیرا این شهر مینو بهر بنام ( بلاد ثلاثه ) بر سه پارچه منقسم میباشد که
اول آنرا « استانبول » و ثانیش را « غلطه مع بيك اوغلی » وثالثش را
« اسکدار وحیدر پاشا » مینامند . قطعهٔ استانبول وغلطه را از قطعهٔ
اسکدار بحریکه از شعبات بحر سفید است و در آخر بوغاز بابحر سیاه می
آمیزد تفریق داده ، و قطعهٔ استانبولرا از قطعهٔ غلطه نیز شاخچهٔ بحر کو
چکی که آنرا « آلتون بوینوزی » که ترجمه اش ( شاخچهٔ طلا ) است فرق
و جدا گردانیده است .
حالا کوپری این سه قطعه را مدار وصول و مرکز مقبولیست که قطعهٔ
استانبولر اباقطعهٔ غلطه مع بيك اوغلی رأساً بهم وصل داده، و قطعهٔ اسکدار را
بدو قطعهٔ مذکور بمناسبت استیشنهای و اپور های کوچکی که در آنطرفها
در حمل ونقل نفوس گشت و گذار دارند معناً متصل گردانیده است . و
این نیز گفته شده بود که دوائر جسیمهٔ حکومتی مانند ( باب عالی ) و ( دائرهٔ
مالیه ) و ( دائرهٔ عدلیه ) و ( دائرهٔ معارف عمومیه ) و ( دائرهٔ تجارت و نا


( ٨٥ )

فعه ) و ( باب والای سر عسکرى ) و ( مدارس ) ، وتكايا ، ومكاتب ،
وجوامع شريفه على الاكثر در قطعه استانبول ؛ وموقع اشياى
نفیسه ، وصرا في وتجارات جسیمه و ذوق وعشرت و كيف و صفا نيز
اکثر در سمت غلطه وبيك اوغلى ؛ و محلات صیفیه ها . و سیرانگاه ها و
تنزه و تفرج نيز جملۀ در بوغاز دلنواز واسکدار و قاضی کوی واطه ها وا
قع شده است که ممر و معبر عمومی اینهمه باز هم جناب کوپری حسینتر از
پریست .
پس در اوقات صباح جميع عالم از برای تسویه امورات خود شان که اکثر
ازین سه حالت بدر نیست بحرکت آمده از سر کوپری مرور مینمایند .
و در طرفهای شام نیز از کار و بار خودها فارغ گردیده بمحلات خود شان
عودت میکنند . لاجرم در بند و وقت البته انسان تا یکدرجه بدیدن غلبه
نفوس این شهر شهیر موفق میگردد .
كمر دلبران سیمین بر بمنا سبتیکہ در میان شهرستان حسن و جمال افتاده
نازکخیالان عالم معانی در توصیف و تعریف آن داد موشگافیهــای لطیفی
داده اند ، ولى نوك خامه شان از مو خالی نشده تا که سخن شان را تکمیل نما
یند ! پایتخت عالی بخت استانبول که حسن ولطافت را نیز پایتخت است مانند
محبوب نازنين بيعیوبیست که کوپری بمثابه کمر آن دل نشین واقعشده .


( ٨٦ )

پس اگر در حق توصیف و تعریف آن هر قدر سخن رانیم باز هم ناتمام
خواهد ماند .
والحاصل هنگامیکه بر سر جسر رسیدم آفتاب جهانتاب برطرف
صفحه افق باقلم زرین شعاعی اعلانی مینگاشت : که بعد از یکدیم ساعت
جهانرا از دیدار فرحت آثار خویش محروم خواهم نمود .
هوا بنهایت لطافت ، دریا بغایت سکونت ، وبمناسبت تقرب غروب
شمس ، عالم نیز بسوی خانه ولانه خودشان در سیر و حرکت بودند . سکو
نت بحر و لطافت هوا مجبورم نمود برانکه قدری دریائی شوم و ازین هوای
بانشاط ، ومنظره عمومی این شهر با انبساط استفاده نمایم . لاجرم بعزم
رفتن [بوغاز] بی انباز وملاقات محب دلنوازم [......] در اسکله
لب جسر آمده تکت محل مقصودم را گرفته بر سطح فوقانی درجه اول
واپور باسرور برقعه که رویش بسوی رفتار واپور است نشستم . بعد از
مرور بخد دقیقه واپور بر خط مستقیمی که یکسر بسوی بوغاز تمدید یافته
برفتن آغاز نمود .
حالا چون اسم بوغاز درینجا تذکار یافت لازم آمد که شمه در وصف
چگونگی آن نیز عرض نمایم . اگر چه تفصیلات محلات عمده این شهر
مینو بهر در سیاحتنامه عاجزانه ام سبقت نموده است ولی درینجا چون قاز


( ۸۷ )

تین گرام از لفظ بوغاز منتظر چگونگی اوصاف آن میشوند لاجرم
بمختصری از ترجمه احوال این محل بینظیر که بدیعه لطافت وودیعه طبیعت
است اگر سخن را نیم خالی از مناسبت نخواهد بود .
(بوغاز) در لسان ترکی (گلوگاه) را می گویند . ودر اصطلاح ( جغرا
فیون) نیز بر محلاتی اطلاق میشود که بحر در ما بین دوکوه یا تپه ها بعرض
کمی واقع شده باشد که از ین سبب چنین جاها با بوغاز که گلو گاهست مشابهت تا
می بهم میرساند . لاجرم بوغاز لطافت طراز استانبول نیز چونکه تپه های
زمردین فام ساحل خوش نمای قطعه اروپا که جانب غربی ، وساحل
دلکشای قطعه خطه اسیا که جانب شرقی بحر ائینه سیما را احاطه داشته
است بدینمناسبت عنوان بوغازر ابحق سزاوار گردیده حتی بعضی از ارباب
فن ( ژه ء ولوژی ) از قرار فن چنان استنباط نموده اند که قبل از عصر
های بیشماری ایندو ساحل باهم ملصق ویکوجو د بوده اند ولی بعد از آن
بوقوعات وتبدلات جسیمه کره ارض که از ابتدای خلقتش تا بحال دیده
و می بیند از هم جدا گردیده بحر سیاه با بحر سفید آمیخته اند . وچون
انسان بنظر دقت بسوی وضع وهئیت این محل که یگانه بدیعه طبیعت است
نظر اندازد اینسخن فن طبقات الارض را تا یکدرجه تصدیق میکند .
زیر ااز خاصیت آبستکه چون اول ابتدا بجر یان نماید بصو رت مار پیچ در


( ۸۸ )

میگذرد . لاجرم بوغاز بی انباز نیز از ابتدا تا انتهایش که بقدر دو سه سا
عت مسافه دارد مانند زلفان محبوبان جانستان خم و پیچ نمایانی دارد که
این يك نيز بر تصدیق قول فن ژء ولوژی شاهد عدلیست .
کسانیکه کتب احوال عالم را مطالعه نموده باشند و یا آنکه خودشان
بطریق سیاحت از احوال عالم خبر گرفته باشند میدانند که در خصوص
لطافت طبیعت ، و اهمیت ترکیب و وضعیت هیچ يك پایتختی به بوغاز بی
انباز استانبول مقابله نمیتواند . چونکه اولا اين يك را از نظر دقت
دور نباید داشت که بوغاز بی انباز این شهر مینو بهر را برد و قطعهٔ
عظیمهٔ کرهٔ ارض که عبارت از آسیا . و اوروپا باشد پر تو نثار ، و بر دو بحر
جسیمهٔ که عبارت از بحر سفید و بحر سیاه باشد در يك نقطه جامع وسزا
وار گردانیده است .
سواحل شرقی بوغاز لطافت طراز که عبارت از سمت قطعهٔ آسیاست
به اسم « ساحل اناطول » و سواحل غربی‌ش نیز بنام « ساحل روم ایلی »
مسمی میباشد . از حد کوپری یعنی جسر تا به محلیکه آنرا « فنار » تسمیه
میکنند . بوغاز اعتبار میشود از جسر تا به فنار بقدر دوسه ساعت راه
بحر سفید امتداد یافته که هر گاه انسان به فنار واصل میشود بعد از آن به
بحر پر تلاطم سیاه تصادف میکند که از انجا تا نظر کار میکند بجز بحر

دگر چیزی دید
کوچکی که مانن
در میان این تپ
سراپاهای چ
وان مرتبه تو
بدلك قائق م
كوچك غايت
مسیح ابتسام م
میل و نخل
گر چران
يك قطعه احد
و در بحالت
انطا کیه ی
نمیده ام ،
وانجاء
یا قصرفن
واود


( ٨٩ )

دگر چیزی دیده نمیشود . دو طرفه این سواحل به تپه های پست و بلند
کوچکی که مانند یکپارچه زمرد سبز و خرم افتاده تشکیل یافته است که بحر
در میان این تپه ها مانند نهر نقره فامی در جریانست . محلات بانشاط و
سرایه های جسیمه حکومتی ، وعمارات صیفیه دولتی ، وباغچه ها وعما
رات مزینه وكلا وكبرا ، ومواقع سیر وصفا جمله در همین دو ساحل ازم
معادل کا ئن میباشد . قومپانیۀ بنام [ شرکت خیریه ] و اپور های كوچك
كوچك غايت لطیف ومزینی درمیان بوغاز بگشت و گذار وا داشته که از
صبح تا بشام مانند ماهیهای بحر لطافت فریاد زده وشناوری کرده در راه
حمل و نقل اهالی خدمت و غیرت میکنند . تعریف و تو صیف اسا
کل ومحلات مینو مشاكل بوغاز دلنوازچون در سیاحتنامۀ عاجزانه امیکان
یگان بمهۀ احوال تاريخية ماضیه وعمارات عالیه اش مذکور ومسطور است
و درينجا تعريفات آنها سخن را تطويل ميدهد لاجرم همینقدر معلوماتیکه
اعطا نمودیم کافی بنظر آمده حالا ماپس بر « شبیکه در بو غاز دلنواز گذرا
نیده ام » مراجعت مینمائیم .
والحاصل واپور بر خط مستقیمی که یکسر بسوی بوغاز بی انباز تمدید
یافته برفتن آغاز نمود .
واپور گویا ازید بیضای ساقی بزم محبت باده خوشگوار حضرت عشق


( ۹۰ )
را كشيده كه مانند سرمستان صحرای بیخودی با آنكه بحر از سلاسل امواج
هر لحظه بپايش زنجير مينهد ولی او آنهمه سلاسل را بقوت احتراق محبت
از هم گسلانيده برفتار مستانه كه دارد دوام ميورزد . چسان مستانه رفتار
ننمايد ! و چگونه بیخودانه زنجير از هم نكسلاند ! آتش عشقيكه در ماكينه
جگرش در اشتعال است او را كجا می گذارد كه در راه محبت تكاسل ورزد دود
آهشر روی فلك را تيره ميسازد . وفرياد جانكاهش دل كوه را بلرزه
ميدرارد. تيزی رفتارش جگر بحر را از هم ميشكافد .
واپور درينوقت از اسكله ( بشكطاش ) گذشته در داخل بوغاز در تك
و تاز است .
سبحان الله ! نظاره اين شهر باصفا تا بچه درجه فرح بخش دلهاست !
شعاع كهربائی شمس جهان آرا عکسیكه بر بلورهای پنجره های عمارات عالی
دو طرفه ساحل می اندازد . وبحر باصفا كه آنهمه عكوس متجلای متلا
لا را در مر آت سينه بی كينه اش منعكس میگرداند انسان چنان گمان میبرد
كه گویا مذهب بدايع آثار شمس خاوری بانوک فرچه زرين تار شعاعی
بطلاكاری صفحه ممتازی آب از بوغاز دلنواز که بلطافت هوا . وخوبی
منظره دلكشا . وطراوت تپه های خضر اورق اول كتاب ارض است مبا
شرت ورزیده ؛ متن بحر لطافت ادا را زر افشان گردانیده . وحاشيه


( ۹۱ )

خضرای خوشنما را بجدول طلا ، و تحریر زنگار جدول کشیده و قطعهٔ
کاغذ آبی رنگ سما را بپازچه های كوچك و بزرك سحاب پارهٔ پارهٔ که از
تقرب غروب شمس الوان مختلفهٔ یافته ابری نموده است .
و الحاصل بغروب نیمساعت باقی بود که بمحل مقصودم واصل شدم . وقتا
که واپور در اسکله توقف ورزید کسیکه دیدن او مرا مجبور آمدن اینجا
داشته دیدم که استقبالم میکند . حالا نكقبل ازین از آمدنم هیچ خبری
ندارد . مگرا و را الكتريك تلغراف محبت خبر داده بود ! خلاصه دست
همدیگر را گرفته از اسکله بر جادهٔ مستقیم ریختم کنار در یا بحرکت افتادیم .
تا آنکه جاده بسوی دست چپ رو ببالا میل نموده بباب باغچهٔ جنت مثال
قصر بیقصور خوش بستی واصل گردیدیم مگراین باغچه و قصر عالی صیفیهٔ
آن محب دلنواز است . شب را تا بساعت پنج به بزم الفت و بادهٔ سرشار
محبت بهر گونه ساز و صحبت بسر آور ده بعد از آن هر کس بخوابگاه خو
یش مراجعت نمودند . خوابگاه مرا در یکی از او تاقهای درجهٔ اول آن
قصر لطافت حصر که مناظرش بسوی دریای صفا سیما ناظر بود مقرر
نمودند .

تا بساعت هفت شب بخواب راحتی رفته از خودئی خود هیچ خبری
نداشتم . تا آنکه هوای لطیف جانخش روح افزایی از پنجرهٔ مقابل رویم


( ۹۲ )

آمده از خواب غفلتم بیدار نمود . درون خانه را از انوار ضیا نثار مهتاب
پر از انوار یافتم . از جابر خاسته در نزد پنجره که يك پله اش باز بود آمده
پله دیگر شمرانیز گشاده برای کسب هوا واستفادهٔ منظرهٔ بی همتا بر سر قنبه
بنشستم . در آن اثنا اول چیزیکه نظرم را جذب نمود هما نا دریا بود .
اما چه دریا ! دریائیکه ید صانع قدرت گویا در میان قبه های زمرد یکپارچه
الماسی وضع نموده . مهتاب عالم تاب جهانرا در زیر انوار خویش چنان
مستغرق نموده بود که گویا فراشان چابکدست طبیعت کوه ، و صحرا . و در
یای بوغاز باصفا را از برای پا انداز حسن و لطافت به برگهای گلهای نسرین
و نسترن تفریش نموده است . انعکاس اضويهٔ لامپه های قصور برسرور
دو طرفهٔ ساحل با شعشعه پاشیٔ شعاع قمر و انجم خوش هیاکل معظم گر
دیده بحر عديم المماثل بوغاز لطافت منزل را بنظرها چنان جلوه میداد
که گويانلك مينا فام بنابر عرض تحسین حسن و جمال بیمثال بوغاز عديم
الهمال جواهر گرانبهای دفئینه غیر محدودش راجميعاً بر يکقطعه دلنشین
نثار فرموده !
الله الله ! تاثیراتیکه فرمانفرمای لیل بر حسیات انسانی اجرا میدارد
تا چه درجه سودا آمیز است ! کائناترا هرانقدر که سکونت استیلا میکند،
حسياتراهمانقدر وسعت حاصل میشود !


( ۹۳ )

در انلحظه بجز من سودا مزاج دیگر هیچ کسی از اعضای موجوده
قصر سعادت حصر بیدار نمینمود . بلی اگر تشویش افکار و سودای
بیشمار یکه مرا در خصوص انجام مقصد خیر مرصد خدمت با سعادت وا
لابزرگوارم دامنگیر خیال است دیگر یرانیز میبود البته ایشان نیز مانند
من به نشستن مجبور میشدند . والحاصل بنده نیز ازین سکونت وسکوت
عمومی استفاده خوبی کرده بودم . از هر طرف که گوش میگرفتم بجز
سکوت دگر چیزی نمیشنیدم . باز هم اگر صدایی بگوشم میرسید همانا شل
شل دلربای موجه های كوچك كوچك خوشنمای بحر صفا سیما بود که ما
نند عاشق جنون مشرب زنجیر بپا كف دست محبو به ساحل لطافت ادا
را پی هم بوسه میزد ؛ و گاه گاهی که تکرر نغمات بلبلان بیقرار از شاخ
سار باغچه های جنت مثال دور و نزديك بگوشم میرسید هوشم میپرید،
و قلبم میطپید ؛ و برقابت آن بعضاً آواز خواننده کان موسیقی شنا سیکه
مستانه و بخودانه از پای عمارت در عالم مهتاب میگذشتند و تغنی مینمودند
بی اختیار بفریادم می آورد .
در هر طرف که نظر میانداختم مناظر تطز ربای بوغاز دلنو از بدیگر گونه
جلوه مینمود . انوار قمر ضیا نثار بوغاز بی انباز را ببارش باران نور شاداب نمو
ده بود . موجه های لطیف دریای پر انوار که از پرتو ضیای مهتاب گویا از يك


( ٩٤ )

پاره نور مجسم مخلوق گردیده تموج عرق خجلت عاشقی را بخواطر میداد
که از حسن گرم پر نور محبوبش غرق عرق بیخودی گردیده باشد .
سبحان الله ! اینچه موقع دلکشا، و اینچه موضع فرح افزائیست که هر قدر
مینگرم هما نقدر تشنهٔ دیدن دیگر میشوم ! نظرم را چه حرص و آزی
حاصل شده که از جای خواب راحت نظارهٔ حیرت را پسندیده ! عجبا
تحریص کننده اش چیست ؟ آیا بجز الوان نعمتهای گوناگون طبیعت که در
خوان مزین بوغاز فرح طینت چیده شده است دگر چیزی هست ؟ قوهٔ
نظر مضراب قوهٔ مفکره ام گردیده ازین الواح طبیعت بدایع تا چه درجه
غرائبات اعجاز نما تصور میکند !
والحاصل در حالتیکه نظرم از حسن چنین منظرهٔ دلربا بگرداب حیرت
فرو رفته بود ناگهان طبیعت تبدیل حرکت ورزیده در کرهٔ هوا حال عجیب
وانقلاب غریبی ظهور نمود ؛ لطافت وصفا ؛ بوغاز بی انباز را وداع نموده
یعنی در حالتیکه از عدم وزش هوای نسیمی در اوراق اشجار يك اهتزاز
جزئی هم مشاهده نمیشد از جانب بحر سیاه باد پر زور ناكم ظهوری به پنجهٔ
قهر و شدت ابرهای مظلم کثافت پیرا کلوگاه بوغاز بی انباز را فشردن
گرفت . در ارض وسما ، و در بحر و هوا تبدل و انقلاب کلی نمایان گردید
بلبلان تر نه‌ساز شاخسار ذوق وصفا بنغمات دلربا یانهٔ شان نهایت داده به


( ٩٥ )

آشیانهای شان سر در زیر بال سکوت و سكونت كشيدند ! نغمه طرازان
آهنك راستی از زبردستی این مضراب انقلاب مخالف به ترك نواهای
شهنازانه شان گفته بچابكنی هر چه تمامتر رو به گریز نهادند !
الله الله ! ازین باد شدید البطش ناگهانی چها بر روی کار آمد ! صداهای
مهیبی که از اغصان اشجار بگوشم میرسید وجودم میلرزید . گویا از
بیداد باد به حضور خسرو طبیعت داد و بیداد مینمودند ! به به در یارا
چه حالت پیش آمد ! ! دهشت فریادها و فغانهای امواج جبل آسایش
جگرم را آب میگردانید . لطمه های امواجش از ساحل گذشته برقالد
برجهای پای عمارت میرسید گویا خیال بلع نمودن جهانرا مصمم نموده
بود ! نه از سمای با صفا اثری ماند. و نه از ضیای مهتاب ضیاتاب نشانی ! قهر
مان بادظلم بنیاد از اطراف واکناف کائنات لشكر عظیم دهشت اندازی
جمع آوری نموده ملك خوبى و شهرستان آرامی را سراسر ضبط و تحز
یب نمود . پاره های سحاب پر آب سیاه لحظه بلحظه بلند میشدند ، و به
تضییقات شدیدهٔ قهرمان باد تاب آور مقاومت نگردیده در استیلای روی
سمايك برديگر سبقت میورزیدند. ازین انقلاب بیحساب بگرداب حیرت
فرو رفتم . چسان متحیر نگردم ! که آن منظره خوب روی ملك آسا كه
قبل از نجدقیقه نظارۀ آن قلوب عالمیرا احیا مینمود دفعةً بچنين منظرهٔ


( ٩٦ )
بد روی عفریت نما که از هیبتش وجود جهانرا تب لرزه ممات میگرفت
تبدل ورزید !
بقدر پنجدقیقه نگذشته بود که از شدت بادخانه آباد ... يك ابر كثيف
ظلمت بنیادی بعمل آمده جمله سمارا استیلا نمود . و بعوض انوار عالم
افروز ماه جهان آرا که پیش ازین عالم را مستغرق ضیای باصفا میداشت
ظلمت تیره کثافت اندود مهیبی مخوفی قایم گردید . برق لمعه پاش از جوف
سحاب ظلمت قماش درخشیدن گرفت ، رعد سامعه خراش درمیان جو
کره نسیمی زلزلۀ عظیمی انداخت . بعد از لحظه باران ژاله آمیزی نیز
بباریدن آغاز نمود . اماچه باران ! باز انیکه گویا شدت رعد وسوزش برق
تمام کره نسیمی را به آب تحویل داده وبريختن ابتدا نموده است ! شدت
باد و هیبت رعد ، و درخشیدن برق وصا چمه های ژاله بفر و بستن پنجره
ئیکه در نزدش نشسته بودم مجبورم ساخت . بستم لکن بعد از مرور
زمان کمی قیامتی برپا شد پنجره ها را گویا به گله های صد منی زدن گرفته
اند . هر قدر به بستنش سعی نمودم باد ظلم آباد همانقدر بکشا دنش همت
ورزید . آخر الامر از بستن پنجره عاجز مانده بيك گوشۀ گریخته
خزیدم . شمعیکه در داخل اتاق من در سوختن ثابت قدم بود مقاومتش را
با قهر مان باد غیر ممکن دانسته و آخر الامر بترك دغدغه حيات گفته مرا


(۹۷۶)

در میان ظلمت بسیار تیره گذاشت .
طوفان رفته رفته کسب شدت مینمود . صدای هولناك سامعه خراش که از
ین حوادث طبیعت متولد میشد لحظه بلحظه بر خوف و خشیتم می افزود ..
تار یکی ئیکه از خاموش شدن شمع در درون خانه حاصل شده بود با ظلمت
مهیب خارجی انظام نموده اتاقم بعینه صورت قبریرا گرفته خودم را زنده در گور
میدیدم از صداهای مخوف و مهیب زلزله سماوی رعد ، و از چکاچاك صا
عقه و برق چنان گمان میبردم که قیامت بر پا شده است . لاجرم هر دو گو
شم را بدستمالی محکم بستم تا آنکه از شنیدن آن صداهای جگرخراش
گوشم را راحتی حاصل آید ؛ و هر دو چشمم را پوشیدم که تا از ان ظلمت
پر هراس چشمانم را زحمتی نرسد در انحال بر سر تختیکه خزیده بودم
خودم را مانند میت نامتحر کی حسن مینمودم یکمدت کمی نمیدانم که
بخواب رفته ام یا در بحر استغراق غوطه خورده ام ؟ بهرصورت از جهان
بیخبر بودم ! تا انکه بعد از ساعتی چشمم باز شد !
الله الله چه می بینم ! ! اینکه می بینم به بیداریست یارب یا بخواب ؟
دیدم که او تاقم باز غرق نور ، و جهان از انهمه ولوله و دهشت در
حضور مانده بود . چون از ان حال مظلم دهشت انگیز هيچيك اثری ند
یدم بی اختیار از خوابگاه هم بر خواسته به نزد پنجره آمدم و بر سر آرام


( ۹۸ )

چوکی بنشستم .
وقتیکه از پنجره بسوی خارج احاله نظر نمودم عالم را جمله باز غرق انوار
قمر ضیا دار دیدم ! کو یا صور اسرافیل دمیده که بعد از چنان قیامت پر
شور و شر ، کائناترا حیات تازه دیگر حاصل آمده بود .
در همه اشیا بجز لطافت ، و در همه موجودات بجز طراوت دیگر چیزی
دیده نمیشد . ماه عالم آرا کویا مانند دلبر دلر بائیکه تاب و طاقت مستو ریرا
نداشته باشد نقاب سحابرا از هم پاره پاره کرده جمیع عالمرا بعرض جمال
باکمال پر نور خویش نائل هزار گونه ذوق و سرور گردانیده بود . آن
باد هیبت بنیادیکه بوغاز دلنواز از دهشت آن در داد و بیداد بود . بيك نسيم
صبای لطافت ادای روح افزای تحول نمو ده بود . ولوله دهشت انگیزیکه
پیش از يك لحظه عالمرا به شور رستخیزی انداخته بود بيك سكوت و سكونت
طراوت نمای لطیفی تقلب ورزیده بود .
اخلال کننده سکوت و سکونتی که کائنات را فرا گرفته بود از هیچ
طرف دیده و شنیده نمیشد ؛ مگر چهچهه حزينانه بلبلان خوش الحان
که قدوم حیات بخشای سحر را با همدیگر تبشیر مینمودند !! لحظه بلحظه
میدیدم که اطراف افق را محلول نوری احاطه مینمود . ساعت بساعت
جهان منور شده میرفت ! رؤس جبال و نوکهای اشجار مستغرق انوار میگر


( ۹۹ )

دید عجبا اینحال از چه پیش می آمد !! مگر نفس مسیحادم سلطان صبحدم به
احیای عالم میپرداخت !
در انحال وقتیکه از پنجره بسوی تپه های خضرای بوغاز لطافت ادا
وبحر صفا سیما حصر نظر دقت مینمودم چنان گمان میبردم که بحر
محبوبه نازنین سیمین اندامیست که وجود لطافت آمودش را سراسر
برهنه کرده و بر بالین های اطلس سبز بوته داری تکیه زده افتاده است !
اشجار را سقای باران آنچنان شست و شو ننموده بود که از دیدن آن
قلب انسانرا نشاط بی اندازه حاصل نشود ! سبزه زارراچنان طراوتی
حاصل نشده بود که انسان در حق آن دعای ورد قدح نخواند !
پس در انحال طراوت سبزه زار ، ولطافت هو ا بخاطرم آورد که
درینوقت ازینکه در نزد پنجره نشسته باشم اگر در باغچه رفته در زیر
درخت گلی بنشینم البته زیاده تر موجب انشراح صدر وتفریح روح
خواهد گردید ! لاجرم به احتیاط تمامی برخواسته و بی آنکه کسی را
از حرکتم بیدار کنم از نردبان فرو آمده داخل باغچه ارم مثالیکه قصر
کوچك بیمثالرا احاطه داشته است گردیدم . در اول امرگلهای رنگارنگی
که دائر آما دار قصر بیقصور را پیچانیده بود یکان یکان زیارت نموده ، وبر
لب حوض با صفائیکه در وسط باغچه بینظیر واقعست ، وضویی تازه


( ۱۰۰ )

ساخته و بر سر صقهٔ سبز و خرمی که در زیر درختهای بهم پیچیده نسرین
سفید واقع شده بود به ادای فریضهٔ معبود یگانهٔ خویش موفق گردیدم.
بعد از ان بخاطرم گذشت که پیش از انکه شمس جهان آراء طلوع نماید
اگر یکقدری بر کنار ساحل با صفا بر صحرای که عبارت از دامن این تپه
های خضرا است قدمی بزنم هیچ عیبی نخواهد داشت! پس از در باغ بر
آمده مدت مدیدی تا مسافهٔ بعیدی بر کنار دریای لطافت پیرا قدم زدن
گرفتم.

سبحان الله ! استانبول چه پایتخت عالی بختیست که چنانچه دولت ،
و عظمت ، و مدنیت را پایتخت است لطافت طبیعیه و محاسن اصلیه را نیز
پایتخت اصلی و مرکز طبیعی اتخاذ گردیده !
استانبول ، دلبر نازنین بانمکینیست که قلوب زائرین و سائرین خود ش را
بکمند مار پیچ زلف عنبرین بوغاز بی انباز چنان ضبط و تسخیر نموده که
انفکاکش را محال میپندارد .

کسانیکه کتب جغرافیا و آثارات احوال عالم را مطالعه نموده باشند
میدانند که منظرهٔ طبیعیه و حسن عمومیهٔ اینشهر مینو بهر را در تمام کرهٔ
ارض دیگر پایتختی حائز نیست. ولی اینرا نیز بگوئیم که در استانبول
بوغاز بی انباز نیز بهترین و زیباترین نقاط این پایتخت عظما میباشد!


( ۱۰۱ )

بوغاز را اگر نگارستان لطافت گويم روا ، واگر مجمع جميع محاسن
طبیعت خوانم سزا است . زیرا طبیعت نفیسترین و مزین ترین الواح
لطافتش را در انجا موضوع داشته است . اگر کسی بنظر باریکانه شاعرا
نه بسوی هیئت اصلی ووضع طبیعی این محل دلفریب نظر اندازد ، چنان
گمان میبرد که ساحل دلربای قطعهٔ اسیا با ساحل خوشنمای قطعهٔ او رو پا از
بسکه بر حسن و ملاحت همدیگر واله وحیران گردیده اند بیتابانه ومضطربانه
خواسته اند تا همدیگر را در آغوش کشند ، واز وصال همدیگر صفای باکمال
حاصل کنند ولی درین اثنا دریای با صفا در میان ایشان درآمده مانع هم
آغوشی آیند ومستاق نابکام گردیده است حتی در بعضی جهاتش دیده
میشود که از غایت شوق ونهایت ذوقی هم آغوشی یکدیگر از آب حذر نکرده
تا بسیار جائی در آب دویده اند وچون دانسته اند که غرق خواهند شد
پیش ازان برفتن جسارت نتوانسته اند .
والحاصل در ان صحرای فرح افزا که از یکطرف با باغچه ها و قصرهای عالی
نشان، واز یکطرف با دریای لطافت رسان محاط بود تا قریب طلوع شمس جهان
آرا گردش نموده پس بسوی محل خویش عودت نمودم . در اثنای عودت
بر پیشگاه باغچهٔ بسیار عالی گذر کردم . باغچهٔ مذکور بداند رجه با صفا
و بدان پایه خوشنما بود که نظر بینندگانرا بسی اشغال مینمود. در وسط


( ۱۰۲ )

این باغچه جنت نظير يك قصر بسیار دلپذیری نیز واقع شده بود . روایح عطر
بیز گلهای چنبیلیكه بر در و دیوار پنجره های عمارت دلنشین برآمده بود
مجبورم بر توقف ساخت . هنوز مشام جانم از آن رایحۀ عنبر بیز حظ کاملی
نبرداشته بود که آواز حزین بسیار دلنشین ( پیانو ) قوۀ سامعه ام را در
اهتراز آورد . دقت نمودم ! صدای پیانو را از همان قصر دلپذیر شنیدم .
آهنگ پیانو در مقام راست به نواهای كوچك و بزرك نغمه طراز هواهای
عاشقانه میبود . بعد از لحظۀ که پیانو حصه خود را ادا نمود با آن ساز خوش
اهتراز آواز جانگداز نوازندۀ پیانو نواز نیز دمساز گردید ! از شنیدن آن
آواز چنان گمان نمودم که طایر روحم پرواز نمود ! بلی پرواز نمود ! اما نکجا ؟
تا بشاخسار گلزار عشق ! مگر خواننده و نوازندۀ این ساز جان نواز و این
آواز دلگداز دختر مه پیکر دلنوازی بود که گویا در رشتۀ ساز سحر پرداز
خویش قوۀ الکتریقی اعماز داشته بود که از شنیدن آن در وجوم لرزش
وطپش الكتريك زده گی راحس مینمودم . خوانندۀ دلربا اتول برداشت
خواندنرا از نیمطلع ترکی ابتدا نمود :
عاشقه ذوق ايلمك ، لايق دكلدريار سز
بلمك ، كوردکمی ؟ بردم كولديكك كانز ار سز
ناله و فريادى ترك اتمه ، كوكل ! ليل ونهار عاشقك كجمز زمانی چونکه آه زارسز


( ١٠٣ )

آه ! شنیدن این آواز جانخراش چقدر بیقرارم نمود ! خود مرا در
گرداب حیرت فرو رفته میدیدم ! از خودئی وجودم هیچ خبری نداشتم
افکار غربت و جدائی حضور والد بزرگوارم بخاطر آمده بی اختیار
فریاد کشیدم و نعره ها زدم ، حرکات عاشقانه شام جنت مشامم به هیجان
آمده بسی گریستم . من در انحال بیخودی بودم ، که قوه مادئی آمده
از انحال استغراقم رهائی داد ! رهائی دهنده ام مگر مهماندار جان نوازم
بودکه بازویم را گرفته میجنبانید ، و حال استغراق مضطربانه ام را میدید
و از احوالم میپرسید . تا آنکه گفت چرا اینقدرم در تشویش انداختی . !
گفتم چه تشویش . گفت وقتیکه از خواب بر خواستم ترا نیافتم در باغچه
آمده از هر گوشه اش خبر گرفتم باز هم از تو اثری نجستم . ازین سبب خیلی
در مراق افتادم . بیتابانه از باغ برامدم . اینست که مدو جزر دریا بدینطرفم
رهبری نمود .
گفتم خطا کردم ! ولی حالا اینقدر رجا دارم که اگر تا ختام این پیانو مسا
عده فرمائی تا درینجا ایستاده باشیم مر ا احیا خواهی فرمود .
گفت — در نزد ما هم پیانو موجود است اگر آرزو داری ازین
بهتر خواهی شنید . خلاصه دست همدیگر را گرفته آهسته آهسته داخل
باغچۀ بینظیر گردیدیم و تا بوقت ظهر از هر گونه مصاحبه وموانسۀ الفت و


( ١٠٤ )

محبت ، واكل وشرب باللذت ، وساز و سرود خوش صحبت بسر آورده
از همدیگر وداع نمودیم . مهمان نواز دلنواز تا به اسکله بمشایعتم نیز نازل
فرمود . بعد از لحظه در و اپور بودم . تا آنکه واپور بحرکت افتاده و مانند
عاشقان بیقرار چند جا کنار ساحل را بوسیده دو ساعت بغروب مانده در
نزد کوپرتئ حسینتز از پری توقف نمود . همه عالم فرو آمدند . من حالا
هنوز خودم را در ان باغچه جنت نظیر در میان همان قصر دلپذیر میدیدم.
الحاصل اینست که سیاحت یکشبانه روزئی که در بوغاز دلنواز گذرانیده ام
بدینجا ختام یافت . . . .
از سیاحتنامه استانبول که در سنه ١٣٠٦ هجری
بامر والد بزرگوارم بسوی در سعاده
اجرا داشته ام منقولست
( محمود طـر زی )


( ١٠٥ )

از سیاحتنامۀ
آمریکا

للوی وحشیان

معلوم است که از برای خوابانیدن اطفال صغیره زنان هر وطن بعضی سخنان و کلمات مخصوصۀ استعمال میکنند که عثمانیان آنرا «ننی» و در بلاد ما بلسان عوام آنرا «للو» میخوانند. حتی این للو خواندن در میان بنی بشر آنقدر تعمم نموده که مردمان وحشی جنگلی آدم خوار بلاد امریکای شمالی نیز اطفال خودشانرا به للو میخوابانند.

یکی از سیاحان امریکای شمالی در سیاحتنامۀ خویش للو خواندن زن آمریکائی را که طفلش را در گهوارۀ سبد مانندی نهاده و از شاخ درختی آویخته بوده است نقل و تحریر داشته، و جناب (احمد مدحت) افندی که از ادیبان تحریر عثمانیانست در (قرق انبار) نام رسالۀ موقوتۀ خویش للوی وحشی مذکور را بالترجمه نقل و بیان، و تطبیق آنرا با للو خواندن نسوان طرفهای خودشان نیز بطرز بسیار ظریفانه و بلسان بسیار


( ١٠٦ )

سادۀ ادیبانه ظاهر وعیان نموده اند .
ما نیز در پنجا للوی وحشی را در ذیل سیاحات دبستان معارف خودمان
ترجمه نموده نقل میدهیم . ولی تطبیق آن که عبارت از للوی زنان اسنا
نبولست بمناسبت ترکی بودنش ترك نموده با یکدو للو خواندن زنان بلاد
خودما که در لایعنی بودن از للو خواندن زنان استانبول بصد درجه اعجب
واغر بست تطبیق میدهیم :
سیاح امریکای شمالی میگوید : كکر وزی از روزها در جنگلی رسیده
دیدم که زن وحشی در گهواره ئیکه از شاخهای درختان مانند سبدی
ساخته بود . و طفل شیر خواره اش را دران خوا بانیده و از شاخ درختی
آویخته بود سبد مذکرر راجنبانیده و بلسان خود چیزی میگفت من
از وضع و هئیت کلامش دانستم که آنچیزیکه میخواند للو خواهد بود .
ومقصود من چونکه سیاحت و خبر گرفتن از احوال خصوصی وحشیان
این سرزمین است لاجرم خواستم تاللوی این وحشیان را نیز شنیده در
سیاحتنامۀ خویش درج نمایم . پس قلا و وز بومی را که با من همراه بود گفتم
که بر کلامهای للو خواندن زن مذکوره دقت نموده یگان یگان بمن بفهماند .
قلاووز ترجمان من سخنان زن مذکور را بمن ترجمه مینمود . ومن نیز
آنرا مینکا شتم اینست که از قرار آتی مذکور میگردد :


( ۱۰۷ )

« بخواب روای بچه گکم بخواب رو ، که خواب راحت و سلامت ترا
درینزمان میسر ست ! »
« خواب شو خواب ! که پستان مادرت مر ترا چنان رزقیست که خود
بخور دبد هنت میآید . توهنوز از برای تحصيل يك لقمه رزق مجورنهٔ
بر انکه جانت را به تهلکه ها بیندازی »
« گریه مکن ، سعادتمند ترین ایام عمرت را بگریه کردن مگذران زیرا
که چون این ایام سعادت انجامت را بگذرانی بعد از ان مانند من و پدرت
که بر حال راحت اشتمال تو رشك و حسرت میبریم تو نیز در انوقت بر حال
راحت و بیغمی دیگر اطفال اشك حسرت خواهی بارید . »
« خواب شو خواب ! ای جگر پارهٔ مادر که درین زمان سعادت انجام
مجبور و مکلف نیستی بر انکه خود را از برای صید آهوئی در پنجهٔ گرگها
بنهی . و یا از برای جمع نمودن چندانه میوه در میان جنگل به پنجهٔ سباع و
بهایم پاره پاره گردی . چنانچه برادر بزرگت چندروز پیش ازین درینراه
به پنجهٔ خرس کوهی میوهٔ حیاتش را پامال خزان ممات نمود »
« ای پسرك نازنين من چرا خواب راحتت را بگریهٔ زحمت مبادله میکنی .
چونکه تو مجبور و مکلف نهٔ بر انکه اگر در نیمشبی که بخواب شیرین باشی و
دفعهٔ شبیخون قبایل مدعی ظہور نماید سرسام و بیہوشانہ بر خواسته


( 108 )

سینه ات را سپر تیر و سنان دشمنان نمائی . »
ای نور دیده گك مادر تو بجز خواب راحت دگر چیزی مکن چونکه
در خصوص زندگانی و معیشت بهر چیزیکه محتاج باشی آنچیز در سینه
مادرت ترا حاضر ، و برای انسان هر بلائیکه متصور باشد برای دفع آن
مادرت دایما آماده و حاضر میباشد . »
حالا یکدو فقره تمثیلا از للو خواندن طرفهای ما نیز بشنوید که نسبت به
للوی وحشی امریکائی تا بچه درجه بمعنی و تا چه پایه مضحك چیزی بوده
است :
« آللو بچه للو ، پس در بچه للو ، بابه ات بشکار رفته ، مادرت پس کار
رفته . »
( آللوی مبهاره ، مبهاره بگهواره . گهوراه طلاکاری . بند و بارش
مرواری »

فاعتبر و یا اولو الابصار --

از قرق انباز نام رساله موقوته در سنه
1308 نقل و ترجمه گردید
انتها


( ۱۰۹ )

محاورة سیاحی با یکی
از وحشیان
امریکای
شمالی

یکی از سیاحان ( امریکای شمالی ) که باسم ( هسکه دندز ) موسومست
چنین روایت و نقل کرده میگوید :
در یکموسم تابستانی در بحر « هودسون » که در قطعهٔ امریکای شمالی
کائنست در میان يك ( شالوپای ) ماهیگیران اهالی « هولانده » ئي نينکه از
سواحل مملكت [ غرونلاند ] بودند بسير وسياحت مشغول بودم . در
میان شالوپهٔ مذکور یکی از امریکائیان بومیئی نیز موجود بود که مدت مد
یدی در نزد انگلیزان بسر آورده لسان انگلیزیرا بخوبی آموخته است ،
و یکچندی با ماهیگیران هولانده یی نیز رفاقت کرده يك كمي لسان فلمنك
را نیز میدانسته است . اصل مقصد من از نشستن این شالوپه آنست که
سواحل وحشیهٔ آنطرفها را که از انسانیت ابداً بهرهٔ ندارند به امنیت کاملهٔ
سیر و سیاحت نمایم .


( ۱۱۰ )

الحاصل صید ماهی کرده کرده تا آنکه به مصب گاه نهر [ شورنل ] که
در سواحل غربی هود سون کائنست رسیدیم . يك نيم شبی بود که من
در طرف دنبال کشتی بخواب بودم که ناگهان يك قيل وقال وزد وخورد
بسیار هولناکی مرا از خواب بیدار نمود . مگر در انجواريك قبيله از وحشیان
مردم خواری سکنا داشته اند که در نیم شب بقصد اخذ ویغمای شالویهٔ
ما برما هجوم و شبیخون زده اند .
مردم هولاندیان کشتی ما بچابکدستی تمام با تفنك های دو لوله شان
بمقابله و مقاتلهٔ وحشيان مسارعت ورزیدند . پس بمناسبت تاريكشی شب
و قوت اسلحهٔ ناریهٔ هولاندۂ ئیان بعد از چند دست تفنك انداختن ،
وحشیان بیچاره از صداهای مهیب تفنك رم خورده فرار کردند . وماهی
گیران شالویه مظفراً ومنصوراً عودت نمودند .
من که بر سطح کشتی بر آمده منتظر عودت ماهیگیران بودم ؛ دیدم که
در پیش پیش ماهیگیران يك چیز سیاهی مانند چوچهٔ گاومیشی در دوید
نست . مگر اين يك وحشیئی بوده که رفقایش را گم کرده . و راه گریز ش
را نیز نیافته سراسیمه شده است . وقتا که ماهیگیران وحشیئی بیچاره را
در یافتند خواستند تا پاره پاره اش گردانند لکن من فرياد بر اور دم که
خبردار وحشی را اذیتی نداده زنده اش بیارید . لاجرم سالماً به شالویه