( ۱۱۱ )

آورده بمش تسلیم نمودند .
من نیز وحشی را گرفته بطرف جای خودم آوردم بیچاره از ترس
جان مانند برك بید برخود لرزان بود . من اگرچه بنا بر ازاله خوف
و بیمش اظهار بشاشت وخنده مسرت مینمودم ولی او خنده مرا بر
خندۀ استهزای غضب وحدت قیاس نموده بر خوف وخشتش می افز
ود تا آنکه به بسیار دلاسا ومحبت دلش قدری بجا آمده خوف ورعبش
کم گردید .
اینوحشی اگرچه عمرش مقدار پنجاه سال مینماید اما مانند جوانان
بیست ساله قوتمند وچالاك است .
مقصد من با این وحشی مکالمه کردنست . تا آنکه بدانم که وحشیان این
سرزمین را چگونه عادت ومعیشت ، وعقل وفکرشان بکدام طریق
مسلك خدمت دارد . پس بدینمقصد وحشی مونسی را که در شالویه
ما موجود بود طلبیده خواستم تا در میان من و او ترجمانی نماید .
وحشی اسیر وقتیکه وحشی مونس ما را بدید بمناسبت جنسیت خیلی
مسرور گردید . و از جای خود حرکتی کرده چنانچه او را جاخالی
میکند با او معامله نمود . ولی با وجود آنهم علامت کین وغضب از چهره
اش پدیدار بود . وحشی ما با وحشی اسیر یکچند کلمه تعاطی کردند . ولی


( ۱۱۲ )

چه فائده که وحشی ما بلسان وحشی اسیر بکمال مهارت واقف نیست لاجرم دانستم که بخواهش طبع محاوره با او دست نخواهد داد مع هذا عزم خودم را باطل نکردم .
وحشی ما وحشی اسیر را مخاطب نموده گفت : « مترس چرا میترسی! این افندی ترا نمیکشد » . او بجوابش گفت : « وای ایشان مگر گوشت نمیخورند ؟ » پس ازین سخنش معلوم کردید که چنان گمان میبرد که ما او را کشته خواهیم خورد . لاجرم همین مکالمه اول مرا اساس اتخاذ نموده با وحشی مذکور بواسطه ترجمان ابتدا بمحاوره نموده
گفتم — آیا شما مگر انسانرا میخورید ؟
گفت — چه کنیم ، تقدیر آلهیست !
گفتم — به به ! چسان تقدیر آلهی ؟
الله از خوردن یکدیگر انسانها گاهی خوشنود نمیگردد !
گفت — پس ما را که آموخت که گوشت همدیگر خودمانرا بخوریم؟ غیر از اله دیگر کسی هست ؟ چنانچه خرسها و گرگها و پلنك ها را خدا آموخته است ما را نیز که از انجمله ایم خدا آموخته است .
گفتم — اینچه سخنیست که تو میگوئی ؟ آیا بدین عمل ترا کدام کس امر نموده ؟


( ۱۱۳ )

گفت — خدا، زیرا اگر او امر نمینمود ، گوشت خورده نمیتوانستم
برای خوردن سنك وخاك چون امر نکرده است نمیتوانیم که از آن چیزی
بخوریم . چونکه انسان هر کاریكه میکنند البته آنرا الله امر کرده میبا
شد، وهر کاریراکه نمیکند مطلقا الله نگفته میباشد . » پس ازین سخن
وحشی چنان معلوم گردید که ایشانرا اعتقاد مذهبی اگر چه بر
وحدانیت باری تعالی هست ولی انسانرا فاعل مختار نمیدانند .
پس ازان گفتم — اگر چنین باشد ما نیز انسانیم ، آیا چرا یکدیگر
خود مانرا نمیخوریم ؟
گفت — چونکه شما همه از يك جنس سفیدید ، و سفیدان همه يك
عائله ويكرك و ریشه میباشند . آیا اگر از دیگر عائله بیابید باز هم نخو ا
هید خورد ؟
گفتم — خیر ، از گوشت انسان اگر از هر جنس و هر عائله که باشد
اصلا و قطعا نمیخوریم . در انجا بيك گوشت قاقی که آویخته بودیم اشا
رت نموده گفت — پس اینچه چیز است ؟
گفتم — این گوشت انسان نیست گوشت حیوانست .
گفت — پس چسبان گفتید که ما از گوشت دیگر جنس و عائله نیز
نمیخوریم . آیا همه ما يك حیوان نیستیم ؟ مرغ وجمله طیور حیوا نیست


( ١١٤ )

که بعائلة پرنده منسوب میباشند؛ خرس و كرك و بوزینه و غیره حیوا
نیست که بعائله دو پا منسوب میباشند . آیا گوشت همۀ اینها يك گوشت
نیست ؟
پس ازین افاده وحشی دانستم که اساس اعتقاد اینها با اعتقاد هنود
یکیست . چونکه هنود نیز کافۀ ذیروح را يك حیوان اعتبار میکنند . اما در
مابین هنود و ایشان اینقدر فرقی هست که هندیان گوشت جمیع ذی حیاترا
بر خود حرام کرده اند ؛ و وحشیان امریکا جمله لحوم جاندار را بلا استثنا
بر خود حلال پنداشته اند . باز بر استنطاق خود دوام نموده گفتم
خوب، حالا اينك را بگو كه شما امشب چرا بر سر ما شب خون زدید؟
گفت - از برای آنکه شما را صید نموده از گوشت شیرین لذیذ شما
لذتی حاصل نمائیم. چونکه گوشت شما هم لذید، و هم بغایت چرب و لطیف است.
چنانچه من قبل از ده سال یکبار یکی از جنس شما را صید نموده خورده
بودم تا بحال لذت آن از دهنم غائب نشده است . لکن امشب ماشما را گرفته
نتوانستیم . حالا شما ما را گرفته خواهید خورد . چنانچه ما بشکار
خرس میرویم اگر خرس بچنگ ما بیفتد ما او را میخوریم ؛ و اگر ما بچنك
او بیفتیم او ما را میخورد .
گفتم - وقتیکه بر قبیلۀ دیگری از خودتان هجوم نمائید نیز چنین معا


( 115 )

حیوا
وشت

مابه خواهید نمود ؟
گفت – بلی ، آیا آن قبیله حیوان نیست ؟ همه گی یکسا نست .
گفتم – بنگر که ما این امریکائی که از جنس تست چسان خوب
نگهداشته واورا نخورده ایم !
گفت – شما اینرا برادر خوانده اید ، از ان سبب گوشت او بر شماحرام

هنود
ما در
تیا ترا

گردیده .
ستثنا
گفتم
دیده
شما
است.
نورده
گرفته
شکار
يچيك

گفتم – بیا تا ترا نیز برادر خوانیم و در حق تو احسان هانمائیم .
گفت -- خیر اگر در حق من احسان کردن میخواهید مرا آزاد
گردانید .
گفتم – چون چنین ست تو ما را برادر بخوان .
گفت – خیر من شمارا میخورم .
ازین محاوره که تا بدنجا با و حشئی مذکور سبقت نمود اینقدر دانستم
که اولا این وحشیان دروغ گفتن و خاطر کسی را گرفتن اصلا و قطعا نمی
شناسند. واگر باکسی عرض اخوت نمودند گوشت آن برایشان حرام
میگردد . پس بازبر استطاقم دوام نموده :
گفتم – حالا بگذار اینسخنا نرا ! بیا که با تو برادر شده به قبیله ات
برویم . واز تویکدختری گرفته باهم اقربا شویم.

نین معا


( ۱۱۶ )

وحشی ازینسخن من حدت و حیرت و تعجب زیادی کرده :
گفت -- آیا تو دختران مارا گرفته ؟
گفتم -- نی نگرفته ام .
گفت -- پس اینچه سخنیست که تو میگوئی ! هر گاه گرفتی بعد از ان
خواه گوشتش را بخور ، و خواه با او جفت شو . من درینجا زنده دخترهم
در قبیله تو چسان دختر را میگیری ؟
پس از معلومات مفسره که از وحشی مونس خویش گرفتم دانستم
که درمابین اقوام وحشیهٔ این سرزمین اصول دادن و گرفتن دختر بنکاح
و کابین هیچ جاری و عادت نشده است بلکه هر گاه يك قبیله بر قبیلهٔ دیگر
دست بیابند در اثنای اکل اسرادختران جمیله را اکل نکرده استقراش
میکنند . باز بر محاورهٔ خویش دوام نموده :
گفتم -- بیابگذار این سخنانرا . تو مرا باخود برادر کرده بقبیله ات
ببربنگر در نزد من چه خوب طپانچه ها و تفنك ها موجود است که بواسطهٔ
آنها هر جنس حیوانر ابسهولت از برایت شکار میکنم .
گفت -- نی نی ! توحیوان سفیدی ومن حیوان سیاه . برادرئی ماو
توغیرممکن است . توباین شیطانها ( که مقصدش از طپانچه ها و تفنك هـا
بود ) مرا و اولادهای مرا شکار کرده خواهی خورد .


( ۱۱۷ )

گفتم – استغفر الله ! من گاهی ترا و اولاد هایت را شکار نمیکنم .
ما را شکار کردن انسان هیچ شایسته و پسندیده نمیباشد .
گفت – پس چون چنین است مرا چرا شکار کردید .
گفتم – ما ترا شکار نکرده ایم . بلکه با تو اختلاط و گفتگو کردن
میخواهیم .
گفت – ما و ترا گفتگو و اختلاط چه لازم است . انسان با زن خویش
گفتگو میکند . حالانکه تو هم مردی و من هم مرد پس گفتگو و اختلاط
ما و تو چه مناسبت با هم دارد . » مگر در نزد این وحشیان مصاحبت
و حسن الفت در مابین خودشان نیز عادت نبوده است . الا بازن و فرزند
شان ؛ حتی در میان قبیلهٔ خود نیز بجان همدیگر شان قصد
میکرده اند .
پس گفتم – بنگر ! مادر میان این شالو په پانزده نفر موجودیم .
همیشه يك بادیگر خودمان صحبت و الفت میکنیم ، و یکدیگر خود را مثل
برادر میدانیم .
گفت – اینعمل شما خیلی شنیع است . چونکه انسان با هم برادر
نمیشود . اگر امروز با هم برادر باشید فردا باز یکدیگر تانرا خواهید
خورد . پس ازینکه ظاهر آبا هم برادر شده از شر یکدیگرتان غافل کردید .


( ۱۱۸ )

بهتر و اولی آنستکه با همدیگر دشمن بوده دایما از شر همدیگر خود تارا
محفوظ و متنبه بدارید .
گفتم — خیر ! ما چنین نیستیم . زندگانی و معیشت ما بجمعیت و معا
ونت همدیگر ماء و قوفست . اگر تنها بسر خود بمانیم معیشت ما میسر
نمیشود .
گفت — حالا دانستم که شما خیلی مردم ترسنده و خوفناك و بغایت كاهل
و تنبلانید که مانند ( قوندوزها ) میباشید [ قوندوز حیوانیست از حیوا
نات ذو معیشتین که هم در آب و هم در خشکه زندگانی میکنند و بسیار تر
سنده و دائما بجمعیت بسر میارند ] . اگر مانند شیر و خرس جوز
میبودید گاهی چنین شین و بیعاریرا بر خود قبول نمیکردید . « پس ازین
سخنان وحشی دانستم که این وحشیانرا حال وحشت و حیوانیت
چنان متمکن طبیعت گردیده که ( به آب کوثر و زمزم سفید نتوانکرد . )
لاجرم گفتم — حالا اگر ترا رها کنم مسرور میشوی ؟
گفت — بلی بسیار مسرور و متشکر میشوم .
گفتم — پس اگر مرا در یکجا بیابی با من چه خواهی کرد ؟
گفت — من نیز ترا آزاد خواهم کرد . پس بشکرانه اینکه از چنین
وحشتی که از حیوان مفترس هیچ فرقی ندارد باز هم فکر مکافات را گرفتم


( ۱۱۹ )

او را آزاد کردم .
حالا از خلاصه و نتیجه این محاوره که با وحشی دست داد اینقدر دا
نستم که در مردم این قبیله وحشیان شمالی از انسانی و انسانیت هیچ يك
اثری نبوده هر يك از یشان همانایک مفترسی اند لا جرم بر چنین حال
اسف اشتمال بنی نوعم خیلی حسرت و تأسف نمودم .[ از قرق انبار
ترجمه شده ] .   انتها

چند شعر
برحکم حضرت امام اعظم
( رضی الله عنه )

الا تو بوا الى رب الا نام  وكونوباالصلاح على الدوام
الا لا تطلبوا الا حلالاً  الا لا تسبلو سبل الحرام
ولا تعثو بما نالت يداكم  ولا تأسو على فوت المرام
اله الخلق يدعوكم جميعاً  من الدنيا الى دار السلام


( ۱۲۰ )
مآل ایات
ببارگاه لا یزال رب الانام توبه کنید ؛ وبر صلاح دائمی مداومت
ورزید ! غیر از حلال دگر چیزی مطلبید ! راه حرام را جستجو مکنید
بچیزیکه دست تان برسد آنرا بمکاره و خبایث اخلال و افساد مکنید !
اله عالم جل و نعم همه شما را از دنیا بدارالسلام دعوت میکند !
تجبيه
موذن حضرت نبی القریشی م
صلى الله عليه وسلم جناب بلال
حبشی رضی الله عنه
تيقظو اتیقظو ايانيام قدهزم الفجر جنودالظلام
يا نائماً فانتبه عن نومه ليلك قداسرع في الانهزام
ياذ الذى استغرق فى نومه انت تنام ربك لا ينام
فهل تقول انى مذنب مشتغل الليل بطيب المنام


( ۱۲۱ )

ربك يدعوك الى بابه قم واسئل العفو بغير انتقام
صل على سيدنا المصطفى احمدنا الهادى عليه السلام

مال

ای کسانیکه بخواب نازید ! بیدار شوید . زیرا سپاه مظفر فجر جنود
ظلمت آلود شب را منهزم و پریشان نمود !
ای آنکه در خواب غفلت مستغرق گشته . ازینقدر غفلت متنبه شو !
چونکه شبت ترا در غفلت گذاشته و خودش در گذشتن شتابان
گردید .
تو اگر چه مستغرق نومی ! تو اگر چه میخوابی ! خالق متعالت جل و
علی هیچ نمیخوابد ! شب همه شب مشغول نو می آیا هیچ میگوئی که
گنه کارم ؟
جناب حق تر ابباب مرحمتش دعوت میکند ! برخیز قبل از انکه مظهر
انتقام شوی از حضرت غفارالذنوب مغفرت طلب کن ! درود بفرست
برسند و سید و هادی صراط مستقیم ما یعنی حضرت محمد مصطفی صلی الله و
عليه وسلم .

انتها


( ۱۲۲ )

عرض حال
دست چپ

از زمانهای بسیار مدیدی در عالم و افواه ناس اعتقادی و اعتیادی
جاریست که کاریکه از دست راست میآید چپ از عهده آن نمی بر آید !
چونکه همیشه می بینیم که در جمله اعمال مهمه عالیه مانند نقاشی
و حکاکی و رسامی و غير ذالك دست چپ بجز آنکه ادنا معا ونتی بدست
راست برساند دیگر بر هیچ يك ازین اعمال مقتدر نمیشود . و ازینست
که از زمانهای قدیم تا بحال در همه جا و همه احوال دست راست را بر دست
چپ ترجیح و تفوق میدهند .
ولی بعضی از حکمای متقدمین و اکثر حکمای متأخرین درین مسئله
خیلی تحقیق بعمل آورده اند ؛ و در تقدیم و ترجیح دست راست بر دست چپ
هیچ يك سببی و حکمتی نیافته اند . چونکه دست چپ و دست راست هر دو
بطرز و سیاق واحد مخلوق گردیده اند، و خواه در وضع و هیئت، و خواه در
ترکیب و ترتیب و خواه در جمیع خصوصات سائره دست راست از دست


( ۱۲۳ )
چپ هیچ فرقی ندارد ، واز و در هیچ عمل پس نمیماند . मगर اینهمه اعتقاد واعتماد یکه درکاملی دست راست و عاطلی دست چپ نشأت نموده بجز آن نیست که از اول حال وبد و اعمال جمیع اشغال و افعال مهمه را بر دست راست حصر و حمل نموده اند ، و دست چپ را سراسر از ان محروم گذاشته اند . واين يك بدهی و آشکار است که اگر از اول امر خدمات دست راست بر دست چپ حواله میشد . حال بالعكس آن میبود . چنانچه دیده میشود که بعضی اشخاص صحرائی و یا شهری چون نان خوردن وسنك زدن واعمال مهمۀ سائره را از آغاز شناختن دست چپ و راست بر دست چپ حواله نموده اند بر تغییر دادن آن مقتدر نمیگردند . حتی بنده در خانه خود دو کس را دیده ام که بدست چپ خیاطت میکنند . ودر مسجد امویه شخصی را دیدم که بدست چپ هم مینوشت و هم جدول میکشید .
انسانهای اینعصر حاضر بیچاره دست چپ را که مدتیست از کار و اقتدار محروم مانده بود در هر شغل وعمل با دست راست که برادر و هم سر اوست برابر کرده اند ، و بدان افکار اند که هر کاریکه دست راست بکند دست چپ نیز از عهده آن کار بدر اید . لاجرم اطفال صغیره را از اول امر شناختن دست چپ و راست هر دو دست شانرا بکار میدارند لہذا در مردم


( ١٢٤ )

اوروپا حالا فرق دست چپ وراست هیچ باقی نمانده .
اهمیت این مسئله را انسان درهر مکاتب صنایع که درزمان حاضر مدار
مدنیت میباشند بخوبی مشاهده میکند . و چون این یک نیز بدهی و آشکار
است که جمیع کارهای عظیم ، و اعمال جسیم بجز تکثر ایادی یعنی بسیا
ری دستها صورت نمی بندد لهذا انسان نیز در اعمال خویش بدو دست
پر منفعتی که حضرت خالق عالم جل تعالی شانه مخصوص از برای او عطا
فرموده و زندگانی اورا بر و موقوف داشته بهمه حال محتا جست . پس
فناً و حکمتاً نمی شاید که انسان یکدست خودش را بیکار دارد ، واورا از
جمیع اعمال نفیسه محروم گذارد .
از فیلسوفان بسیار مشهور و ماهر دنیای جدید یعنی قطعه امریکاکه
« فرانقلن » نام دارد از برای تفهیم نمودن وشیوع دادن این ماده مهمه
خیلی سعیها وکوششها نموده است . حتی از لسان حال دست چپ يك
عرض حالی نیزترتیب و تحریر نموده است که بمناسبت لطیف وشیرین بودن
آن ترجمه اش را خالی از مناسبت نیافتیم :

صورت عرض حال

صاحبان مكرم . ومربیان افخم خودم را بزبان بیزبانی عرض نیازی


( ١٢٥ )

میکنم. و در حق عاجزانهٔ از کار و عمل ماندهٔ خود حسن توجه شانرا
تمنا، و ازالهٔ کم التفاتی شانرا که در حق من روا داشته‌اند رجا مینمایم.
من با برادرم اعنی دست راست توأئم. فرق مادر تفوق يك بر دیگر هيچ
نیست. حتی هردوی ما يكجا با هم از برای سعی و کوشش خلق شده ایم.
لکن هزار افسوس که مربیان مهربان من بیچاره را سراسر از نظر عاطفت
دور انداخته اند، و توجه تامی که در حق برادرم روا میفرمایند، در حق
من عاجز عاطل بنابر بعضی اعتقادات باطل آنرا به تحقیر و تذلیل بدل میدارند.
از سن طفولیتم فوقیت برادر بسن و سال برابر مرا بر من ادعا نمودند.
و برای تعلیم نوشتن، و رسم ساختن، و صنایع دیگر مرا او را معلم‌ها
تعیین نمودند. و مرا از وقتیکه تولد نمودم همچنان بی تربیه گذاشتند. و
حسن توجه شانرا سراسر از من دریغ فرمودند.
معاذالله اگر گاهی قلمی برای نوشتن، و یا فورچهٔ برای نقاشی، و یا
سوزنی برای خیاطی به كلك گيرم؛ و یا لقمهٔ نانی بردارم هزاران تکدیر و
توبیخ از خود و بیگانه میشنوم. و موجب هر گونه تعییب و تقبیح میگردم که
از خجالات ناگوار بر كم سعادتی خویشتن خیلی متأسف ميشوم.
بخاطر عاطر مربیان افخم نرسد که این شکایات عاجزانه ام برای حرص
شرف و شان خواهد بود! نی نی! ! بلکه سبب این شکایاتم خیلی اهمیت


( ١٢٦ )

بزرگی دارد . مثلا خدانخواسته اگر وقتی برادرم را خسته کی ویا بیماری
پیش آمد . مربیان معظم حوایج مقتضیه ما به الحیات خودشانرا بواسطهٔ
کدام کس آماده و تدارک خواهند نمود ؟
بر حال اسف اشتمال خود چسان تأسف نکنم که مربیان مکرم در
بارهٔ تعلیم و تربیهٔ من بیچاره آنقدر اهمال ورزیده اندکه مقتدر بر نوشتن این
عرض حال رقیت مآلی که تقدیم خاکپای عالی نمودم نیز نشدم حتی بعجز
و الحاح به برادرم مجبور شدم .
از عاطفت ومکرمت حضرات اکرم استرحام میکنم که من عاجز را مظهر
لطف وعنایت فرموده چنانچه در حق برادرم هرگونه تربیت وتعلیم را
دریغ نفرموده اند در حق عاجزانهٔ بنده نیز دریغ نفرمایند تا در خدمات
صاحبان خویش بابرادرم برابر باشم . باقی در همه حال امر از شماست .
انتها

اختلاف طبایع

معلوم ارباب عقولست که خالق وقادر قیوم کائنات و رازق اعلم حکیم
موجودات جلت حکمته ؛ اشیای موجودهٔ این جهانرا بحکمت بالغهٔ خو


( ۱۲۷ )

ایش چنان بر صورت منتظم و هیئت انظم بر صحایف عالم مرتسم فرموده که هر یک از انها لسان شهادتیست که شاهد و ناطق بر واحدیت و قادریت، و صمدانیت آن صانع قدیمست .

زهی صانع یگانه ! و خهی خلاق زمانه که از برای اظهار حکم بلا نهایه . و اعلام علوم غیر محدوده ذات اقدس خویش لوحۀ کائنات را که عقول جمیع ذوی العقول از تحدید حدود آن مانند نقطه در وسط دائره متحیر و سرگردان میماند صفحۀ قرار داد ، و طبیعت را که قوۀ متفکرۀ جمله متفکران بدایع قدرت در خوارقأت وغرائبأت محیر العقول آن به بمثابۀ او هام لا تجزائیه میماند قلمی مقرر فرمود که بواسطۀ آن اینقدر بدایع قدرت ، و اینقدر صنایع حکمت را بر صحایف عوالم بلا نهایه به نهجی مرتسم ساخت که اگر بنظر تحقیق و دیدۀ تدقیق ملاحظه شود در جمیع اینهمه نقوش بدیعه و رسوم غریبه دو نقش را بريك شكل و يك طرز نمی بینیم، بلكه قلم قدرت تمامی اشیای موجودۀ کائنات را بر اقسام و انواع متخالفۀ متنوعه ترسیم نموده كه يكى بدان دیگر مناسبت و مشابهت نمیرساند .

در حالتیكه افلاك ، و اجرام و خاك ، آب ، جماد و نبات ، وحيوان و انسان همه کی ریختۀ يك قلم صانع بیچون است لکن هر يك از ان به شكل وهيئت دگرگونست . و اگر در هر يك ازين اقسام باز يك ملاحظه نمائیم ، هر قسمی


( ۱۲۸ )
از انرا بر ملائین انواع منشعب و منقسم مینگریم که باز هر يك از انها در عالم خود مستقل انواع و حالاتی دارد که فرق و مبانیت بآن دیگر میرساند .
مثلا اگر در يك نوع حیوانی تدبر و تفکر کرده آید آنقدر عوالم در آن موجود است که عقل قاصر انسانی از ادراك تعداد آن عاجز میماند . و باز چون در حیوانات تنها در يك نوع انسانی که در بادئی نظر خیلی ساده و از تنوع آزاده بنظر میآید تدقیق و تعمیق کرده شود آنقدر انواع مختلف ، و طبایع متخالف در آن مییابیم که بعقل نمیگنجد .
در حالتیکه فی حالة هذا در جمیع کرۀ ارض از قرار تحقیقات و تدقیقاتیکه بعمل آورده اند يك ملیار و پنجصد ملیون نفوس انسانی موجود است آیا اینهمه از پشت يك پدر و شکم يك مادر بوجود نیامده اند ؟ پس یکدفعه ملاحظه نما که در جمیع اینهمه نفوس موجوده کدام دو کس بر يك شكل و يك صورت بنظر میآید ؟ و کدام ملت بادیگر ملت در اخلاق وعادات موافقت بهم میرساند ؟ وکدام قوم بادیگر قوم در البسه ، واطعمه ومساكن وخصوصات سائره مشاکلت بهم می آرد ؟
«سبحان من تحير فى صنعه العقول : . سبحان من بقدرته يعجز الفحول »
که ن
به معنی بیان
و آشکار ساختن
حالا مقصد از تبین اینهمه کلام آنکه جناب ( احمد مدحت ) افندی که یکی از اجلهٔ ادبا و مهرۀ حکمای عثمانیانند در ( قرق انبار ) نام


( ۱۲۹ )

اثر بینظیر خویش در تحت عنوان (اختلاف طبایع) مقالۀ بسیار شیرین
و ظریفی نگاشته اند. مقالۀ مذکور چون خالی از حکمت، و عاری از معرفت
نبود لاجرم به ترجمۀ آن مبادرت ورزیدیم.
از ینمقالۀ مذکوره چنانچه حکم بالغۀ حکیم مطلق جل و علی در خصوص
تنوع و تجدد امثالیکه در طبایع اقوام و ملل بنی نوع بشر موجود است
مبین میگردد، همچنان بعضی احوالات خصوصی بعضی اقوام نیز
بوضوح می انجامد. واين يك نيز بوضوح میرسد که عادت وطبیعتیکه
در نزد يك قومی موجود است نمی شاید که قوم دیگر آنرا تعییب و تقبیح
نماید. زیرا این مسئلهٔ اختلاف طبایع اهمیت خیلی عجبی دارد، والحاصل
این مسئله اختلاف طبایع من کل الوجوه خالی از حکمت و استفاده نیست.
لکن درینجا چون تغییر و تطبیق اصول تحریر انسانرا از مقصد دور می
انداخت لاجرم ما نیز ترجمۀ آنرا بر همان شیوۀ که ادیب مومئی الیه اتخاذ
نموده است لازم دانستیم.
ادیب مشار الیه اول برداشت سخن را چنین نموده میگوید :
« کلمات ولغاتیکه در يك لسانی موجود میباشد بسا میشود که بسیاری
ازان الفاظ ولغات در لسان دیگر موجود نمیشود. مثلا در السنهٔ طبیعی
مردم ممالك حاره که تمام عمر خودشانرا در حرارت جهنم مثال زیر خط


( ۱۳۰ )

استوا میگذرانند هرگاه لغتی و یا لفظی که معانی [ ییخ ] و [ برف ] را افاده
کند موجود نشود هیچ بعدی ندارد . کذالك در السنة اهالی قطبهای
شمالی که مدت عمر خود را در زیر برفها و یخیها صرف مینمایند هرگاه کما
تیکه معانی سردابخانه و بادپکه را ظاهر گرداند پیدا نشود باز هم هیچ مبا
لغه ندارد ؟ لکن در جمله السنة که در میان اقوام و ملل کره ارض جاری و
متداولست آیا چنان الفاظ و لغاتیکه معانی [ نيك ] و [ بد ] را افاده نکنند
موجود میشود ؟ خیر ! اینست که تنها این مسئله را هیچ احتمالی داده نمی
شود . بلکه در جمیع السنة معانی لغات نيك و بد موجود است .
پس معلوم شد که مؤدای این خوب و بد در هر ملت و در نظر همه اقوام
و عشیرت معین و معلوم است . یعنی در میان جمله اقوام مسكونه كره ارض
امر طبیعی است که هرگاه يك چیزی که بنظر شان پسندیده و گوارا آید
آنرا ( خوب ) و چیزیکه بنظرشان زشت و نابجا آید آنر [ بد ] میگویند .
لاجرم ما در اینجا يك چیز یرا مقایسه و موازنه میکنیم که طبایع جمیع
امم آنرا پسندیده می پندارند .
حالا آنچیزیکه از برای موازنه اختلاف طبایع شایان اتخاذ مقیاس و
میزان بنظر میآید همانا « آلات موسیقی » و حب « حسن و جمال » نسوان
است . چونکه در میان عموم اولاد بنی بشر رغبت استماع موسیقی ، و
میل و محبت حسن و جمال زنان بنهایت درجه تعمم کرده است . و چون


( ۱۳۱ )

اینمقایسه خیلی اهمیت و اعتنا دارد لاجرم ما نیز آنرا مدار مقایسه اتخاذ نمو
ده وجه اختلاف طبایعی که در ان خصوص مر اولاد بنی بشر را عائد است
ظاهر میگردانیم .
و معتنا بودن آن نیز آزاده قید بیان است زیرا اینقدر طبایع که بريك
نقطه اجتماع نماید البته مهم و معتنا خواهد بود .
و این مقایسه را بر همه اخماس بنی بشر تطبیق نموده در پنج رنك مختلف
که همه انسانها بر همین پنج رك منقسم است اجراء مینمائیم .
جغرافیون عصر حاضر همه نفوس روی زمین را «۱،۵۱۱،۰۰۰،۰۰۰»
تعداد نموده اند، و این عد درا بر پنج عرق یعنی بر پنج رنك تفريق داده اند
و آن پنج عرق عبارتست از « عرق ابیض » ، و « عرق أصفر » ، و
«عرق اسود » ، و « عرق احمر » و « عرق ماليز » .
حالا اگر یکی از شاعران چینی را که بعرق اصفر منسو بست تکلیف کنیم
که در وجدان خود يك محبوبه چینی را تصور کرده توصیف و تعریف نماید
آیا چسان تعریف خواهد کرد ؟ این است که از بقرار تعریف میکند :

تعریف محبوبه چینی از لسان
شاعر چینی


( ۱۳۲ )

«دلم بردلبری مبتلا شده است که خرام لرزان لرزان قامت موزونش
جگرم را پر از خون نموده . آن پایهای لطافت ادای كوچك كوچك كه
که نزاکت و لطافت آنرا از اول ولادت در میان قالب های پولادی گرفته
و تربیه داده است ، چنان دلربا و نزاکت ادا افتاده است که گویا پایهای مانند
برک گل طفل نازنینی ست که در میان گهواره نازی افتاده باشد و از زیر رو
پوش نمایان شده باشد که هر گاه انسان آنرا می بیند میخواهد که بر چشم
و روی خود بمالد . وقتیکه خرامان خرامان ولرزان لرزان بسوی من
میآید آن پایهای دلر با از غایت کوچکی و لطافت به ثقلت وجود سیمین
نمود نازنینش طاقت نیاورده مانند میوه رسیده شاخسار لطافت بر زمین
افتادن میخواهد ، و من آغوش آرزو ام را کشاده منتظر افتاد نش می
میشوم که بلکه در آغوش من بیفتد .
دنباله های چشم های کج اندازش مانند دو نوك هلال نو آسا چنان
بسوی شقیقه هایش میلان نموده که عقل و فکرم را همه گی به یغما داده .
و گمان میبرم که ایندو نوك چشم مخمور آن مه لقا که دائما بسوی بالا نگرا
نست مطلقا در امر آمدن در نزد من از فلك در احتراز ست . »
از قراریکه معلوم است : در نزدملت چین درجه غایت الغایۀ حسن و جما
ل زنان کوچکی فوق العادۀ پایهاست پس هر محبوبه که پایهایش کو چک تر


( ۱۳۳ )

باشد محبوب تر و پسندیده تر است . لاجرم پایهای بنات صغیره شانرا از
ابتدای آوان طفولیت در میان قالب های پولادی گرفته تا یکمدت معین
در انجا تربیه میدهند . وقتا که بزرگ میشوند پایهای شان نسبت به بدن و
تنه شان مانند نقطه موهومی میماند که از ان سبب در وقت راه رفتن بیچار
گان خیلی بزحمت اندر میشوند بلکه بعضی هیچ مقتدر برفتن هم نمیشوند.
وكذالك چشمهای کج نیز از مزیات حسن وجمال محبوبه گان چینیان عد
میشود . اینستکه شاعر چینی بنا بر اسباب مسروده محبوبه اش را چنانچه
مذکور گردید توصیف و تعریف میکند .
حالا نکه اگر این محبو به را حالا بریکی از شعرای ملك روم كه بعرق
ابیض مینویسد عرض و تقدیم نمائیم شاعر رومی از توصیف چنان محبوبه
تنفر نموده بجواب شاعر چینی چنین مقابله خواهد نمود :
« ای شاعر چینی ! این دختر لنك شلرا که پایهایش بر حالت طبیعی
خویش پرورش نیافته و مانند پایهای دختران جنئی افسانه های اساطیر
کج و مکعب مانده با آن چشمهای کانج کج که انسان از دیدن آن مخوف وهرا
س میافتد چسان محبوبه اتخاذ کرده و بر کدام اعضای قشنك ، وکدام
رفتار لنكالنك ايندختر كانج لنك عاشق گشته . »
پس اگر بشاعر رومی گفته شود که وصف محبوبه خودش را بیان


( ١٣٤ )

کند آیا میدانید که چگونه توصیف خواهد نمود؟ هیچ شبهه نیست که
او نیز بدینگونه مدح و ثنا خواهد گفت :

وصف محبوبه رومی از لسان
شاعر رومی

« وصف محبوبه مرا از لسان قاصر من میپرسند ! من چسان مدح آن
آفت جانرا بتوانم که بمجرد گرفتن نامش از خود بی خبر میگردم .
شکل و سیمای بی همتای آن دلربا در سیاه خانه چشم تاریکم مانند نور
ضیا پاش جهان آرا شعشعه پاشی میکند .
رخساره چون بدر منیرش که گاه گاه از زیر طره زرین دلنشینش که
گویا از رشته جان آفتابش بافته اند لمعه میزند قلبم را کجایارا که از دیدن آن
خودداری تواند . ابروان خونریز آن مه لقا دو تیغ زرین کاریست که اثر خون
مختق در ان ظاهر و هویداست گویا چشمان بادامی فتان جلادش که بلباس
فیروزه رنگی ملبس گردیده اند از برای قصد قتل عاشق بیچاره بر سر برده
است تا کدام عاشق مسعود و بختیاری باشد که نایل شهادت آن گردد !
« بینی سیمینش که مانند غنچه گلاب گلزار حسن و جمالست بر آن لبهای


( ١٣٥ )

ياقوت فام نازك لطيف و آن چشمۀ آبحیات دهان شکرین خضر راه عشاق
نا بکام گردیده است. از من دگر چیزی مپرسید با وجود اینهمه پریشانیکه
از زلفش بمن اثر کرده بهمین قدر وصفی که کردم قناعت کنید . »
بیائید حالا اینمحبوبه را بريك شاعر (مغول) يعنی ( تاتار ) عرض
بکنیم . میدانید که تاتار تا بچه درجه از ین تنفر خواهد نمود ! اگر در تز
ئيف و بدئی محبوب رومی هر قدر اختصار ورزد باز هم اینقدر خواهد گفت:
« ای رومی بخرد ! اینچیزیکه تو تعریف میکنی نمیدانی که چه قدر بد
چهره و تا چه پایه مستکره چیزیست . معایب روی سفید منحوسش را
میخواهد که با موهای چون کاکل جوارئی خود مستور سازد ، آیا این
چشمیکه تو میگوئی چگونه چشمیست ؟ گویا از طرف شقیقه هایش طناب
انداخته و کش گرفته اند که صورت بادامیرا پیدا کرده . بیائید محبوبۀ
این را که محبوبۀ چینی را نمی پسندد تماشا کنید ! آ ــ آدم ! چیز یکه آنرا
بینی میگویند باید بزرگ و هموار و دو پره های فراخ نمودار داشته باشد .
پره های بینی كوچك محبوبۀ ترا گویی بریده اند و يك چيزی لوله مانندی
گذاشته اند . بگذار از برای خدا اینچنین منحوس بدسیما را . »
پس اگر شاعر مغولی محبوبۀ خودش را وصف وثنا بگوید البته از قرار
آتی خواهد گفت :


( ١٣٦ )

وصف محبوبة مغولی ازلسان
شاعر مغولی

« آه محبوبه من كه بيك جهان می ارزد من چسان حيران او نگردم كه هیئت عموميه يعنی همه وجه دلبر من دائماليك شكر خنده تصویر میکند . وجرا چنین نباشد بآن پیشانی کلوله و آن رخساره های برامده بغیراز خنده چه میزیبد !
« ای زمره عشاق آیا درموسم كدو هیچ شده باشد كه در يك باغچه کدو زاری داخل شده باشید ؟ آيا لطافت زردئی آن کدوها را هیچ دقت نکرده اید؟ اینستکه رنك رخساره محبوبه من بدان کدوهای بستان حسن و جمال میماند . صانع حقیقی دو چشم شوخ آن فتنه زمانرا به پرکار قدرت مانند دو بدر منیر گرد و مدور رسم نموده است . آخ ! چه بگویم ازان دولب شکرین که هرگاه بدهنم بگیرم تمام دهنم بدان مملو میشود وگمان میبرم كه يك مشت نقل شکر پاره را بدهن انداخته ام ، برسر آند ولب شکرین بینی ناز نین را ببین كه بینی محبوبه شاعر رومی باد هانش در يك پره آن میگنجد. محبوبراهمچنین بینی مکمل باید بود . »
حالا بفرمائید صاحب من ! شاعر رومی كه این تحقیر اولی را از شاعر


( ۱۳۷ )

مغولی بشنود اگر بر اخذ انتقام بر آید میدانید که چه خواهد گفت ؟ چه میگوید ؟ اینستکه چنین میگوید :
« آفرین تاتار بابا ! چه خوب ماهیتت را بمیدان برآوردی ! اینچنین چیز منحوسی را که گویا شقیقه هایش را زور کرده و پیشانیش را بیرون برآورده اند چسان محبوبه اتخاذ کرده ، و کجای او را پسندیده . چشمها چشم نیست ! گویا دو سوراخیست که با برمه آنرا شکافته اند . رنك رویش را هیچ ذکر کردن لازم نیست . چونکه اگر بخاطر انسان بگذرد بی اختیار قی زدن خواهد گرفت ! آه از بینی او ! گویا در وقت آفرینش دست قضا از خلطهای پر از گند آن آلوده شده و از قهر يك مشت بسیار محکمی بران زده است که همچنان پهن و فراخ مانده است . آه ازان لبها که چه لبهاست! گویا در وقتیکه از خمره دوشاب شیره را کشیده و میخورده است بناگهان يك زنبوری ظهور کرده و آنرا گزیده است که اینچنین سطبر شده و آماس کرده بنظر میآید . حالا اگر بچنین لبها کسی افتخار بکند همانا شترها باید کرد و غیر از ان دیگری را نشاید . »
درین اثنا اگر يك شاعر زنگی را در میان بیاریم آیا او چه خواهد گفت، و او محبوبه خود شرا چگونه وصف خواهد کرد ؟ بدیهی ست که شاعر زنگی در خصوص لب و بینی و چشم تاتار بابا را ذی حق میشمارند . چونکه


( ۱۳۸ )

اگر چشم و بینی و لب محبوبه خودش را تعریف کند همچنین خواهد
گفت از همه زیاده تر امتیازی داده، و چشم و بینی و لب را برای مغول وا
گذاشته باقی بدینصورت تعریف کردن خواهد گرفت :

تعریف محبوبه زنگی از لسان شاعر
- زنگی -

افندیان ! در همۀ شما نقدان شعور می بینم . چونکه اگر شعور میداشتید
باید که ثنا و ستایش محبوبه را از من سوال میکردید . شما در حالتیکه محاسن
محبوبه تان تا ترایکان یکان بیان میکردید يك عيب بسیار بزرگی که در عالم
ازین بدتر هيچ يك عیبی تصور نمیشود سراسر فراموش کرده اید . چیست
آن عیب بزرگ که بر رنگ و روهای ایشان مشاهده میشود ، و چون انسان
آنرا می بیند دلش برهم میخورد که شما آنرا سفیدی تعبیر میکنید ؟ در
چولها و بیابانها گاهی که خاك و غبار روی محبوبة مرا استیلا میکند و من
چون بر روی او مانند محبوبه بان شما آن رنگ منحوس سفید را مشاهده
میکنم همان لحظه سراسیمه و بیتابانه او را از خالت مستکره خبر میدهم
و او نیز در حال داخل خانه ئی بست خویش گردیده و مشک روغن را
باز کرده بر روی چون مشك سیاه خویش مالیدن میگیرد . آخ ! آنزمان


( ۱۳٩ )

آنرنك منحوس اولی زائل شده بجای آن آنقدر براق و بر قناك يك
رنك سیاهی میآید که زاغها و قوزغونها و کرگسها از رشك آن هلاك
میشوند . یا برادر لطافت و طراوتیکه در ین رنك سیاه من ملاحظه میکنم
اگر شما را نیز قدری شعوری میبود و بامن درینملاحظه شريك ميشديد
آنگاه بدیدن همچنین محبوبه های منحوسیکه تا بحال در اوصاف آن
کوشیدید هیچ تنزل نمی کردید . محبوبه ام وقتیکه از شدت خنده قهقهه
بر سر ریگها لوت زدن میگیرد در انوقت دندانهای چون کودئی سفیدش
از زیر آن لبهای برگشته خوش نمایش مانند نور انوری بدرخشیدن میآید
که من از مشاهده این حالات دلربایانه اش ماعدا از انکه چون شعله جواله
چند دفعه بردو رش چرخ بلاگردانی زنم بر سینه های چون دو مشك
روغنش از شادی و خوشی يك لوتی هم میزنم . وعلی الخصوص درمیان
آن دندانهای درخشان زبان چون پارچۀ مر جانش که مرا هزار گونه
وعد و وعید میدهد آنچنان يك رنك لطیفی اظهار میکند که از دیدن آن
سراسر عقل و هوشم میپرد .
« شما محبوبه های تانرا که بدینقدر زر و زیور ، والماسات و گوهرتز
ئین میدهید آیا در نخصوص از طبیعت هيچيك فتوائی گرفته اید ؟ آیا
نمی بینید که طبیعت از برای تزئین روی دلبرانه شب سیاه چه هزاران ستا


( ١٤٠ )

ره های درخشان تعیین و تعبیه کرده است؟ حالا نکدشب هر انقدر که سیاه و تاريک تر باشد زینتهایش نیز همانقدر درخشنده تر و بازینت تر میگردد. آه آه ! من وقتیکه محبوبه جان ستانمرا که بهزارهها کودی و پارچه های صدف آرایش یافته در آغوش میکشم ـ چنان گمان میبرم که آسمان يك شب بسيار تاريکي را بمعه ستارکان و کهکشا نش در آغوش کرده ام . هم چه حاجت بدینقدر کلام وقتیکه شما از رنك محبوبه من يك نقطۀ بروی محبوبه خودتان مشاهده كنيد « خال سیاه ـ خال سیاه » گفته فریادها میبرارید. آخ محبوبه من که از فرق تا قدم يك قطعه خال سیاه است . »
شاعر چینی ، و رومی ، و مغو لی در حالتیکه به تحقیر و ترئیف محبوب زنجی به اینسخنان که : بگذر ازیچنین زغال نیم سو خته منحوس را که از گرفتن اسم او دلهای انسان از رویش بترسیاه میشود . » مشغول باشند. که بناگاه از يك طرف يك شاعر امریکائی بمیدان بر آمده در اثبات حقیقت میدانید که چه خواهد گفت ؟ البته از قرار آتی بیان خواهد گرفت :

تعریف محبوبه امریکائی از لسان
شاعر امریکائی

باشید باشید افندیان ! شما همه گی تان درین باب مخطی اید . من در


( ١٤١ )

میان شما حقیقت را بیان میکنم . در خصوص چشم حق بدست چینی،
و در حق ابرو نیز رومی ، و در باب لب و بینی حق بید. غولی ، و در خصوص
رنك نیز تا یکدرجه زنجیر اذی حق میپندارم اما آن آفت جان که مرا
دیوانه و از عقل و هوش بیگانه نموده است اوصافیکه شما کردید چون بر
وی لطیف ، وسیمای ظریف آن محبوب دلر با تطبیق میکنم هر كدام
تانرا تا یکد رجه ذی حق میدانم . دنباله های چشم محبو به من مانند
نوکهای بروت شاعر رومی تاب خورده و بینیش مانند یکدانه انجیر کوهی
برون بر آمده. ولبهایش همچون شفتالوی تازه آبدار بلکه گرده تر و تازه
تر. و زبان دل نشانش از میان آن لبها مانند تخم آن شفتالو بنظرم جلوه
گر میگردد . و این چهره دلارارا دوا بروی مقوس طويل عريض احا
طه کرده است که از دیدن آن قر بان شدن مر اضر و ریست . آخ ازرنك و
جود آن – آخ از رنگ وجود آن ! در بخصوص اگر چه تا یکدرجه شاعر
زنجی را حق میدهم اما از برای خدا بگوئید که در عالم از فجر شمالی بهتر و
خوبتر چیزی هست ؟ آیا سبب اینهمه لطافت فجر شمالی بجز همان سرخی
رنك دگر چه چیز است؟ اینستکه محبوبه من نيز بر نك اين نور سرخ فجر
است و قتیکه او را در آغوش میگیرم چنان کمان میبرم که آن فجر لطیف
شمالی را در آغوش کرده ام . آه آه ! اگر از خرام آن دلا رام سخن رانم


( ١٤٢ )

گمان میبرم که دلهای همۀ تان آب گردد. آیا هیچگاهی شده باشد که در میان
جنگل بيك خرس سیاه عظیم الجثه تصادف کرده باشید؟ اینسکه تمکین
خرام دلبر ناز نین من نیز از خرام آن حیوان مبارك لطیف هیچ فرقی ندا
رد. بسر شما سو کند! که اگر فیلان جنگلی این رفتار قامت خوش قوارۀ
محبوبۀ مرا بنگرد از رشك و حسد هلاك خواهند شد . »
حالا در حق شاعر امریکائی اعتراضهائیکه آن چهار شاعر دیگر بکنند
بغیر از قارئین کرام که حکم اتخاذ شود باقی کسی نماند آیا حالا اگر شما او
صاف مذکوره را در نظر خود موازنه کنید چسان حکم خواهید کرد؟
هیچ شبهه نیست که شاعر رومی را ذی حق خواهید شمرد. زیرا در
حس با او مشترکید. اما اگر خودتانرا از حواس ایشان خارج
ومستقل مطلق فرض کرده و بنظر عبرت يكبار اینمسئله را تحقیق ومطالعه
فرمایند در انحال البته هيچيك را در خصوص پسندشد کان شان لوم و توبیخ
نخواهید کرد. بلکه از یندرجه اختلاف طبایع متحیر گردیده بر قدرت کامله
خالق مطلق اعتراف خواهید نمود .
موازنه ئیکه تا بحال در خصوص اختلاف طبایع نمودیم بر افکار ملیه پنج
ملت بزرگی اجرا شد. حالانکه این اختلاف افکار مذکوره در میان ملل نی
بلکه در مابین افراد بنی بشر نیز بنهایت درجه تعمم کرده است .


( ١٤٣ )

مثلا بعضی کسانرا می بینیم که از يك محبوبه نازك اندام گندم گون ریزه
پزه سیه موی سیه چشمی ممنون و مسرور میشود . دیگری نیز نازنین میانه
بالائی خوش گوشت خوش اندام خرمائی موئی کبود چشمیرا عرض خواهش
میکند. و کذالك ديگری بر خلاف آن میبراید و هلم جرا . والحاصل هر کس
همانجیز که طبیعتش بر ان قرار گیرد همانچیز او را مقبول و شایسته میآید
و بر دیگری که بر خلاف آن باشد متعرض بر امده جرح و تنقید میکند .
حالا نکه اگر این موازنه و مقایسه ما را بنظر عبرت و دیده حقیقت تحقیق
وغور رسی نمایند جرح و ایراد را هیچ محل باقی نمیماند .
اختلاف طبایعیکه در خصوص نغمات و آلات موسیقی موجود میباشد
برای آن جداگانه میزانی گرفتن لازم است : مثلا مردم (اوروپا) هرگاه
در اوپه رای بزرك «پاریس » موزیقه که بر اصول ایتالیان يك هوای فاجعی
بنوازد بمجرد شنیدن آن زار زار بگریه در آمده هزارگونه وجد ومسرت
برای شان پیدا میشود بالعكس آن محمد افندی ما از ثقلت صوت و صدای آن
سردشده و تنفر کرده میایستد. و چون دره ولو یخانه غلطه ـ « استانبول»
نی نواز باشی در مقام حجاز هوائی ومقامی نواختن گیرد محمد افندی جگرش
پاره پاره شده اظهار تأسف و تحسر میکند. و چون اوروپائی آنرا میشنود
چنان گمان میبرد که نی چوپانی بنواختن آمده .


( ١٤٤ )

حالا هرگاه يك چینی ئی ويايك زنگی را داخل مولویخانه استانبول ،
و یا اوپە رای بزرك پاریس گردانیم نه از نی مولوی و نه از موزیکۀ پاریس
هيچ يك حظی نمیبر دارند . چینی از هشتصد نوع سازهای خود شان هر
يك مقامی که دلشان بخواهد همانرا نواخته مسرور میگردند . زنگی نیز از
همان طراق طراقی که عبارت ازده پانزده تخته پارچه هائیکه مانند تخته های فال
بینانست در پیش رویهای شان نهاده و بدو د و چوب یکرنگی بر آن تخته ها
نواخته و طراق طراقی که از انها بر میاید موجب محظوظیت و باعث مسروریت
شان میگردد ، حالا نکه اینها همۀ شان موز یقه را خوب میگویند ، و همۀ
شان حتی زنگی نیز از طراق طراق خود شان متلذذ میشوند .
و در حق موز یقه نیز اختلاف طبایع تنها در میان ملل نی بلکه در میان
افراد بیشتر وزیاده تر تعمم کرده است . مثلا محمد افندی از مقام حجاز حظ
میکند . وعثمان بيك مقام حسینی میخواهد . و حسن آغا مقام راست
را می پسندد. وكذاك از زنجيان نيز يكیرا می بینی که از وزن طراق طراق
« طاق طاقه طاق طاق طاق طاق طوق » خوش گردیده وقتیکه به آنصوت
طراق طراقی بشنود از غلیان عشق بر خاسته بر قص میدر آید . و دیگرش
نیز از اصول طراق طراق [ طبق طبق طبق طبق طاق طاق ] بسیار محظوظ
شده از تاثیر آن زار زار بگریه میدر آید .


( 145 )

والحاصل در عالم چقدر که چهره های انسانها مختلف است طبیعتها یشان
نیز همانقدر اختلاف دارد. السنهء ملتها چقدر که متنوعست طبیعتها یشان
نیز متغیر است اگریك لفظ ولغتی در ما بين دولسان مشترك باشد باز هم می
بينیم كه در احکام آن لفظ ولغت اختلافی موجود است .
خلاصه كلام در طبایع انسانی مسئله اختلاف آنقدر تعمیم کرده که دو انسان
گاهی بر يك طبع ويك فكر ديده نمی شود . کجا دو انسان ! بلکه در جمیع کا
ئنات و تمامی موجودات دو نوع و دو شیئ را بريك شكل ويك هيئت يافتن
مشکل است .
دريك باغچۀ پر از اشجار و اثماری رفته دقت کنید که همۀ اشجار و جملهٔ
ازهار در حالتيکه از يك آب و يك هوا و يك حرارت ويك خاك تربيه واعا
شه میشوند باز هم می بينی كه يك شجر سیب و دیگری آلو و آن یکی بهی
و آندیگری انار بار میآرد . آیا اعظم برهانی و اکبر دلیلی بر كمال قدرت و
غايت حكمت آن حضرت حکیم قادر جل و علی ازین زیاده چه با شد ؟
پس اگر مدققین زمان در تدقيقات حکمیه خود شان بر یند قیقه حکم
نمایند در هيچ يك حكم خود خطا نخواهند کرد . وکسانیکه بخیال آن
افتاده اند که همه عالم را بيك قانون دعوت كنند نیز بر ان دعوای خودشان
اصرار نخواهند کرد ! .... انتها


( ١٤٦ )

م تنہائی م

من مائل این و آن نباشم مایل شده ام بیار خاموش
من جاهل عالمان نباشم تنهایی و علم میزند جوش
تنهایی مرا صفای جانست
تنهایی مرا غذا توانست
مفتون شده ام به آنچنان یار خاموش نشیند و دهد در
آن یار کتاب ومن گرفتار چون گنج شدم زمعنیش پر
در عالم وحدتست کارم
گیرم قلم و گهر نگارم
يك نو سخن لطيف مشرب گويد چه سخن به بیز با نان
يك تازه زبان عشق یا رب مگذار شود جدا ز جانان
تنهایی و وصل یار از من
قصر عظمت ترا نشیمن
یارب چه غمست اینکه انسان گردیده بزندگی گرفتار
از بهر حیات خود بسی جان کرده تلف و ز عیش بیزار
دنیا همه آکل است و مأكول
تنهایی گزین که هست معقول


( ١٤٧ )

مؤنس ز کتاب چیست بهتر گوید سخن و ضرر نیارد
گوید سخنی چو آب گوهر خاموشی او ملال آرد
تنهایی گزین که مردم دهر
از شهد سخن ترا دهد زهر
داغ غم عشق تا که بر دل زد مهر ختام کار خود را
عقل و خرد م بماند در گل جویم همه دم نگار خود را
تنهایی و وصل یار توأم
از روز ازل شدند باهم
گر دست دهد کتاب و شاهد با يك منى كهنه صفا ناك
گاهی نروم به پیش زاهد آن زاهد خشك پر خطر ناك
تنهایی و یار و شیشه می
بهتر ز قصور خسرو و کی
در جلال آباد سنه ١٣٢٩ کلام محمود طرزی
انتها

یکدو غزل معشوقانه عربی

هز والقدود وار هفو سمر القنا و تقلد واعوض السيوف الاعینا


( ١٤٨ )

و تقدموا للعاشقين فكلهم طلب النجاة لنفسهم الا انا
لما بدا فى حلة من سندس قالت غصون البان ما ابقى لنا
و بخده و بثغره و عذاره ماء الحياة و بارق و المنحنا
يا قلبه القاسى ورقة خصره لم لا نقلت من ههنا الى ههنا
لو ان رقة خصره فى قلبه ما كان جار على المحب و لا حبنا
شبهته للبدر قال ظلمتنى يا عاشقى والله ظلما بينا
من اين للبدر المنير ذوائباً او شامة او ورد خد يحبنا
البدر ينقص و الكمال لطلعتى فلا جل هذا صرت منه احسنا

غزل دوم

يا من حكى ورد الرياض بخده وقنا قضيب الخيزران بقده
كل السيوف قواطع ان جردت وسيف لحظك قاطع فى غمده
ان شئت تقتلنى فانت محكم من ذا يعارض سيداً فى عبده
يا محسناً الا الى و منعماً الا على و مخلف فى وعده
فبحق من خلق الهوا و بلى به اهل الغرام و اخصنى باشده
لا تستمع قول الوشاة فربما نقل العزول عن المحب بضده


( 149 )
غزل
از کلام درر بار والد بزرگوارم حضرت طرزی صاحب
که از مکه مکرمه فرستاده اند
فرزند من !
بحضور حضرت ( کعبه ) میباشم . قصد میکنم که خواهشی نخواهم ،
وهیچ دعائی نکنم . لحظه نگذشته جلوۀ می بینم که بیخواست هزاران
دعا بر زبان میگذرد . اینمضمونرا مطلعی بستم آن مطلع بمقطع منتهی
شد . یعنی غزل غرائی گردید . اینست که برای آن فرزند مینگارم :
چو محراب خم ابروی او در چشم ما آید
دعا بخواست برلب از دل بیمدعا آید
بطوف معبد شوقش به اظهار عبودیت
بعزم سجده سرها یکقدم چابك زپا آید
پئی رنك عبادت ریختم عمری درین مینا
که از سعی طواف او بدل شاید صفا آید


( 150 )

ندانم ای گل از طرف كدامين باغ ميآئی
توچون آئی فضا آید ، صفا آید، هوا آید
به استقبال آن باغ بهار حسن بيرنگى
مقدم يكقدم بوی گل از باد صبا آید
نگاه حكمت العینش شناسد بس كه نبض دل
اشارت گر كند رنگ شفايش از دوا آید
نمی جنم زجا گر بر سر من آسيا گردد
نمیخيزم اگر برق من از كوه بلا آید
بالا ازسرو ، دردازگل، ستم ازغنچه ميريزد
بعزم فتنه در گلشن چو آن بالا بلا آید
سبك از بزم يار آشنا بيگانه وش خيزم
خرامان سوی من گر آن بت دير آشنا آید
به بزم وصل از بس كشته چشمم محو ديدارش
نگه از ذوق يکمژگان زچشم من جدا آید
زبس دارم هوای گردسرد گرديدنش(طرزى)
دلم يكناله چابكتر بکویش ازصدا آید

حاجى صاحب ( طرزى ) افغان از حرم کعبه فی 27 رمضان سنه 1317
انتها


( ١٥١ )

ظلمت

توحید خالق وحید بشیوۀ ادبیات طرز جدید.
اوه ! اینچه عمیق ظلمت ! آسمان گویا بر رخسار دلارای خویش جالۀ
سیاه نازك بافی کشیده که باز هم چهرۀ نور فشانش از ان نمایانست .
آه ! اینچه طویل سکونت ! جهان ، گویا از سیاهئی ظلمت شب سرمه در
گلو کرده که از هیچ طرف نه صدائیست و نه نوائی !
مگر صدای جانفزای « نهر » که از وسط بیشه زار در جریانست با قوۀ
سامعه دلنشینی ها دارد .
هبوب هوای نسیمی شاخهای اشجار بهم چسپیدۀ بیشۀ تیره و تار را عه با هم وزیدن
گاه گاهی که در اهتزاز میآرد ، طایر قدسئی قوۀ مفکره را آشیان بند عه جنبیدن
تفکرات شاخسار صنایع صانع قدیم حکیم میگرداند .
در کنار بیشه بپای درخت میشۀ نشسته بودم . نظرم را بسما دوخته،
و حرکات موزو نانۀ اجرام سماویه در خشنده را دقت مینمودم . گاه گاه
نظرم ابرهای مظلم پاره پارۀ از هم متفرقه را که بنا بر تحريك طبیعت در
حرکت بودند تعقیب مینمود ، و از اشکال غریبۀ که از قطع مسافه ایشانرا


( ١٥٢ )

حاصل میشد گلهای لذت میربود، نهایت الامر محو و نابود شدنش را
میدیدم ، و با خود میسرودم :
چیست که زوال ندارد ؟ الله الله ! !!
فکر بشر در تماشای کدام بدیعه ، و نظارۀ کدام صنعتش حیران نمیماند؟
لوحۀ قدسی فضای نامتناهی ، دماغ را تا چه درجه علویت ، افکار
را چقدر سکونت ، قلب را تا چه درجه استراحت می بخشد ! ؟
يارب ! هر صورتی را علویتی ، هر وجهی را الطافی می بخشی عظمت
خالقانه ات در هر جسم هر لحظه بدگر صورت تجلی میکند .
صنع دست قدرتت بدیعه را که بظهور آرد ، از تکرار آن مبراست .
دو زمان بیکدیگر مشابه نیست . مخلوقائیکه غیر از علم محیط اکمل ذات
پاکت دیگر احدی آنرا تحدید کرده نمیتواند، هیچ يك بدیگری نمیماند .
از بزرگترین مصنوعاتت تا بکوچکترین مخلوقاتت آنقدر خوارق بد
یعه مندرج دارد که عقل و فکر از ادراك حقيقئی آن عاجز و قاصر است.
ایچه عظمت ! ایچه علویت !
در توصیف عظمت قدرتت ، وعلویت شانت هر قدر معانی غریبه گفته
شود باز هم مضمون لنك است .
آنقدر عظیمی که بزرگی آسمان نامتناهی در نزد کبریائیت نسبت جزء


( 153 )

فرد را به فضای نامتناهی نیز قبول نمیکند . بداندرجه بزرگی که نسبت
به علوت در تعریف کوچکی کائنات هر قدر يك سخن کو چکی گفته شود
بازهم بزرك است .
عظمت و علوتیت را نی ؛ بلکه ؛ بیان بدایع صنایع قدرت بالغه ات را نیز
معانی دانان طبیعت معترف عجز و قصور کشته اند . . . . . .
عظیم توئی ، جلیل توئی ، یارب ! ! ! . . .

فلاکت

فلاکت ، عبارتست از احوال و وقایعیكه آسایش و سکون روح انسانا را
به قلق و اضطراب ، و راحت و رفاهیت فکر و قلب انسان را به انواع الم و
عذاب مبادله میکند . ؛ و آرزو و حسیات انسا نرا غیر موافق چیزها
بظهور میآ ورد ؛ و گاهی صحت وجود ، و هم ثروت موجود انسانرا ابتر و
زایل میکند . که هر گاه کسی آماجگاه همچنین اسباب نا گهظهور فلاکت
شود آنشص را عنوان ( فلاکت زده ) میدهند .
انسان فلاکت زده ، مستغرق کرداب مأیوسیت ؛ و غوطه خوار لجهٔ
حیرت میگردد . فلاکتی که او را تنها از یکطرف احاطه کرده باشد رفته


( ١٥٤ )
رفته هر طرفش را استیلا میکند . به هر سو که رخ گرداند سیلی رد میخورد،
بهر کار یکه تشبث کند پنجه اش از ان میشکند .
کسیکه او را به دلنوازی و تسلی قبول کند هیچ نمییابد . بیچاره بدبخت
که از مهاجمات غم والم بیتاب و بیدرمان مانده از برای لحظۀ مکث و آرام
در پس درها حلقه میزند . لکن بازکننده نمییابد . از تعب و مشاق
بی پایان بجان آمده بجستجوی محلی میشود که لحظۀ بر ان تکیه زند . لکن
هزار افسوس که بجز تنۀ درختان رهگذر هادگر تکیه گاهی نمیجوید !
فلاکت، چنان علت ساری و جاریست که هیچکس از پنجه قهر ظهور
ناگهانی آن تخلیص گریبان نمیتواند . اگرچه به بساز تدابیر مراجعت
کند ، وهرقدر متيقظانه حرکت نماید ولی تدابير تحفظیۀ علت فلاکت نا
گهانی خیلی مشکلست .
پس چون از پنجه قهر فلاکت ناگهانی مقدره خلاصی وفرار غیر ممکن
است لاجرم انسانرا حرکت عاقلانه باید که وجود و روح خویشتن را
بجوشن صبر واستقامت ، وزره تسلیم و شهامت بپوشاند ، و بسلاح
جسارت مسلح کردد تا از تیر باران قهر مان فلاکت جان بسلامت برد .
ورنه در وقت ظهور فلاکت مقدر تأثرات روح انسانرا دوچار اضطراب
ومأ يوسيت میگرداند ؛ اعضای بدنرا رخاوت میدهد ؛ وقوا و عقل را


( 155 )

ضعیف میسازد :
در چنین حال انسان بر چاره خویشتن مقتدر نمیشود ؛ چونکه در ینو
قت عقل بشر از محاکمه عاجز میماند . پس بهمه حال انسان باید که یأس و
حرمان را از دل بدر کرده ثبات و استقامت و حرکات عاقلانه را از دست
ندهد ؛ لحظه لحظه منتظر فرج بوده چشم امیدر از کرم و عاطفت حضرت
کاشف الهم وفارج الغم بر نکند .
ويك چاره این لشکر فلاکت اینست : که انسان همیشه در وقت نعمت و
رفاهیت فلاکت زده را دستگیری نماید که در زمان فلاکت خیلی معا ونت
اینعمل را خواهد دید .

مدنیت

مدنیتکه ضد آن بدویت میباشد عبارت است از معیشت و زندگانی انسانها
در زیرلوای سعادت انتهای « هیئت اجتماعیه » که این هیئت اجتماعیه نوع
انسانی لزوم و فائدۀ « مدنیت » را درک نموده ، و قواعد و اصول مرعیه آنرا یکی شدن ویگانگی
مرعی الاجرا داشته با هم اجتماع و اتحاد ور زند . داشتن


( 156 )

چنانچه دیده میشود : که بعضی انسانهای وحشیه چون لزوم مدنیت
را حس ننموده اند از طریق جمعیت و اصول معیشت هیچ بهره ندیده
اند .
انسانها از هنگامیكه تأسیس و تفریق لسان مر ایشانرا میسر شده ، و بعضی
وسائل حیاتیه چون گندم ، و آتش بدست شان افتاده منفردأ زندگانی
نتوانستن خود شانر ا حس و درك نموده اند . و چون محقق دانسته اند
که بدون اجتماع و اتحاد معیشت و زندگانی شان محالست لاجرم سرخود
شانرا بيك يك مركز اتحادی اتخاذ نموده به تشکیل هیئت اجتماعیه مجبور
شده اند . و رفته رفته بسی قواعد و اصول که کافل دوام و بقای این هیئت
شود اختراع نموده اند که مؤخراً این قواعد و نظاماترا بايك يك قوهٔ
ضابطهٔ دیگر نیز تائید و تحکیم نموده اند که مخالفت کنندگان این قواعد را
بجزاهای گوناگون گرفتار آورده اند .
اگر تواریخ هر کدام از جمعیات مدنیه را بکشائیم در خصوص هیئت
اجتماعیه خیلی قواعد وقوانین بنظر مطالعه میدراید که اگر بنظر دقت
تدقیق شود بخوبی معلوم میگردد که کافهٔ قوانین وقواعد موضوعه از برای
تکفل و تشييد مدنيت گذاشته شده است .
و هرگاه بقواعد موضوعهٔ مدنیت متابعت نشود یعنی هر کس در هر

عه مقررات
تبا  تبیین


( ١٥٧ )

حال وافعال خود در مقام لایسئل باشند پس بدین تقدیر به شیرازه جمعیت
انحلال کلی طاری می شود که بدان سبب اقبال و کمال از عالم رو گردان میشود. عه فرود آینده از جا کا
در هر ملت و قوی که هیئت اجتماعیه اولتر تشکیل یافته باشد بالطبع و ظاهر شونده بر شی
ناگاه. تقدم مدنیت آن قوم تسلیم میشود. از صحائف تواریخ چنان بنظر می آید که
ابتداء آثار اجتماعیه در اقوام چین و آریه ظهور نموده است . از تدقیقات
عمیقه ئیکه در تاریخ این دو قوم بعمل آمده به یقین پیوسته که تاریخ مدنیت
از زمان چینیان و آریائیان ابتدا نموده است .. تعاقب چینیان و آریائیان
مر کادانیان ، و مصریان ، و بعده به یونانیان و عربان ، و از همه بعد تر به
اورو پائیان انتقال نموده . و از هر ملتی و هر قومیکه جدائی اختیار کرده
آن ملت را به هجران مدید و حرمان شدیدی گرفتار کرده گذاشته است .
قومیکه بر مدنیت عتیقه خویش ثبات و استقامت کامله ورزیده اند هانا
چینیانند که از اعصار قدیم تاحال مدنیت شان بر يك قرار و يك استقرار
است نه ازان ترقی و نه از ان تدنی کرده است . و محض ازان است که از
بلای محرومیت و مهجور یتیکه دیگر اقوام بدان گرفتار آمده اند خلاصی
یافته اند . پس ازین یك چنان معلوم میشود که مدنیت نیز مانند مادیات
دیگر دلیل زوال آن ترقی اوست .
بلکه گفته میشود که مدنیت از يك حيثيت با انسان مطابقت و مشا


(١٥٨)

بهمت تامه دارد. مثلا انسان در هر خطوه هم تمدید حیات و هم تقدم بممات
میکند. همچنان مدنیت نیز در هر لحظه هم بيك اوج كمال تقدم، و هم به
حضیض انحطاط تقرب ميورزد .
مدنیت نیز همچون انسان تولد میکند. و بر مدارج مختلفه و مراتب
متفاوته سير و دور مینماید . ونهايت الامر بنابر فحوای (کل شیئی هالك
الا وجهه ) فوت شده فانی میشود. وفنای آن وقتیست که نوامیس
آلهی مرعی نباشد .
واكر حال حاضر مدنیت را بحال ماضی آن قیاس کنیم : چنان کمان
میشود که در استقبال این مدنیت حاضره اور و پائیان که حالا بدرجهٔ
اقصی، ورتبۀ اعلا واصل شده است از میان برخواسته بدیگر ملل
انتقال نماید.
حتی در ينز مان ما نیز مشاهده می يابيم که مدنیت خودرا حالا بقطعهٔ
( امریکا ) انداخته، و در قطعهٔ مذكور بدرجۀ واصل شده که مدنيت او
روپائیان حالا فراموش میشود .
آيا در امریکا بدرجهٔ کمال ابداً دوام خواهد کرد؟ هيهات هيهات !!!

( کل حال يزول )


( ١٥٩ )

محاوره در مابين علوم
و فنون

شبی از شبهای زمستان که بسیاهی کوی سبقت از زلف محبوبان جانستان
ربوده ؛ و بدرازی و رسائی از آه جانکاه عاشقان نشاندا ده ؛ و به سردی
و خنکی از دل برودت منزل افسر ده دلان خبر آور ده ؛ بدو ده ظلمت
اندوده تاریکی تیره درون سرمه سکونت و خاموشی در کلوی عالم و عالمیان
کشیده ؛ و به کفن پوشانی برفهای ثقالت بخشا جهانرا مشابه مزارستان
نموده ؛ و پای حرکت و رفتار آدمیانرا بسلاسل یخهای چون سنك خارا
در کشیده ؛ مرا نیز در گوشه اطاق در لطافت و نظافت طاقم که بهر گونه
آلات مدافعة عسكر تغلب اثر سر ما مجهز و مکمل شده بود محصور و مجبور
نموده بود !
تا آنکه شش ساعت از شب گذشت ، و دیده کانم را خواب شیرین از هم
فرونه بست . سکوت و سکوتی که عالم را استیلا نموده بود ، و اهل سرا را
سائر عالم رویا ؛ بر انم واداشت که انیسی و حبیبی بجویم تا لحظه با او مصاحبت
کنم ، و حبیبی و رفیقی بکف آرم که ساعتی با او منادمت نمایم .
از هر سو که اثر جستم بجز بی اثری و سکونت چیزی ندیدم ، و بر هر


( ١٦٠ )

طرف که گوش نهادم بغیر از خامشی و سکوت چیزی نشنیدم .
درینعالم سکوت و خاموشی عمومی آوازیکه بگوش هوشم رسید ؛ همانا
صدای جان افزای حیات بخشای قراءت سعادت آیت فرقان عظیم رب
کریم بود که از سمت اطاق مقابل، احیاکنندهٔ دل هر مرده دل میگردید .
آیا قاریٔ آن کیست ؟ مگر ذات عالی صفات حضرت والد بزرگوارم
( حضرت طرزیست ) که بر شمع جمال با کمال چون کوکب دری شاهد هویت
وجود خود را پروانه سان قربان نموده ، و در طریق عبودیت معبود
با عظمت قلب و سرور وح و جانرا آینه سان حیران داشته ، و بدین سبب
مردمک عین عالمیان گشته . زهی سادت ! خهی هدایت !
والحاصل در انعالم تنهایی چون کسی بمصاحبت و مرافقتم دستگیری
ننمودبرپا خواستم که بخوابم ، و دیدگانم را مجبورانه بپوشانم . که ناگهان
از کتابخانهٔ معرفت آشیانه ام که در سمت رأس تخت خوابگاهم موضوع ،
و از کتب نادرهٔ بدیعه مانند سینهٔ اهل عرفان بجواهر آبدار حکمت و معرفت
مملو بود فریادی برآمد : «که ای غفلت پسند ناپسند چسان شد که اینسان
دمساز دائمی ، و حبیبان معرفت طراز همد میت را سراسر فراموش
کردی ، و امشب بخلاف عادت از چمنستان معرفت ثمرایشان بهره ور
نگشتی ، و از بستان نظارهٔ ذی استفادهٔ ایشان کلهای حکمت نربودی .»


( ١٦١ )

این آواز خوش نواز مضراب بیداری غفلتم گردید ، وسر رشته گم کرده
محبتم بکف رسید پس بی تابانه ومشتاقانه چون عاشق گم کرده جانانه بر
کرسی که در نزد آن معرفت خانه مو ضوع بود بنشستم ، واز هر گونه
صحبت های حکیمانه ، وتأد يبات ادبيا نه شان مستفيد شدم . وبنابر
خوش طبعثی احباب این محاوره را از لسان حال ایشان نگاشته گذاشتیم .
«ما نباشیم ولیکن اثر ما خواهد بود » :
حکمت
اولا آغاز مجادله ومحاوره را ( حکمت ) و « تاریخ » با هم نهادند .
حکمت - تاریخ را مخاطب نموده گفت : که ای تاریخ ! اگر ترا خیال
رقابت ، وهم سرئی من در سر باشد باید که آنرا از سر بدراری . زیرا
چیزیکه تو از ان بحث میکنی عبارتست از بعضی وقوعات وحوادثات
مرده فرسوده هزار ساله که اگر هر قدر مطالعه وملاحظه شود اصلاحی
وتغییری در آن راه نمییابد ؛ اگر چه موضوع بحثت احوال انسانها که
اشرف آشییاست باشد ولی توتنها از حوادثات ، ووقوعات ، وحکایات


( ١٦٢ )

آنها بحث و بیان میکنی . حالا آنکه مواد مبحوثۀ تو نسبت بدیگر کیفیات انسانی که موضوع بحث منست نسبت قطره را بحر هم نمیگیرد .

من اس اساس هر گونه علوم و فنونم و مبنای هر قسم مباحث و مکالم، جمیع حوادثات طبیعیه ، و کیفیات مادیه و معنویه ، و خواص اشیاء ، و احوال سما ، و چگونگئی هوا ، و اطوار اجزا ، و اشکال بدیعه ، و اجسام غریبه در ضمن وجود بهبود من مندرج و مند مجست .

انسانها اگر آرزو کش توسيع مكتسبات ، وتحصیل معلومات بوده باشند باید که حکمت بیاموزند . زیرا اگر از حکمت صرف نظر نمایند در جمیع علوم و فنون حکم بی بصر را میگیرند و بعنوان حكيم وعاقل نائل نمیشوند .

چیزیکه صحائف اجزا ينو بدان افتخار می کند ، و اوراق فرسودۀ تو اتزئین مید هدنیست بجز تراجم احوال کسانیکه در من توغل و اشتغال نموده اند ، و از سایۀ معرفت پایه من بعنوان عالم دانشمند و حکیم خرد مند معنون گشته اند .

بسیاری از انسانها در مکتب فیض مکسب من چیزی که نمیدانستنددانا، و بمسائليکه نمیرسیدند آگاه و بیناشده اند . چونکه من هر چیزی که بگویم بدهی و معقول است ، وسخن مدرك ومعقول . در نزد هر ذوی العقوله احسن و مقبول .


( ١٦٣ )

تاریخ

تاریخ — چون اینهمه دلائل واضحه و براهین قاطعه حکمت را بشنید
لحظه تأمل نموده بگفت : « اگر چه در حق سائر علوم و فنون جهت شا
مله ذات حکمت سمات شما قابل انکار نیست ولی این يك را نیز بخاطر عاطر
باید داشت که بنابر قاعدۀ دور و تسلیم ؛ و افکارات عالیۀ عتیقۀ حکمت و
فلسفه بواسطۀ خدمات مشکورۀ من دوراً بعد دور و عصراً بعد عصر دو
ران و انتقال نموده است تا آنکه این ترقی و اعتلای حاضره را که ذات عالی
سرکار بدان افتخار مینمایند حائز و سزاوار گردیده است . پس ذم و قد
حی را که بر مخلص خود میفرمائید هیچ شایسته و سزاوار نمی بینم !
و چون محققست که نوع بشر بر ایجاد و اختراع هیچ چیزی دفعهً و
وهله بصورت مکمل و هیئت منتظم مقتدر نمیشوند . بلکه بالتدریج به
تحصیل کمالات و معارف مجبور اند مثلا یکی از دیگری يك نكته شنیده
بر آن فکر دیگری زیاده میکنند ، و همچنان آندیگر از دیگری مسئله گر
فته بران اساس تازۀ تأسیس می نهند ، و كذالك آنشخص از شخص


( 164 )

دیگر قضیه استماع نموده از ان نتیجه اخراج میدهند . لاجرم در بخصوص
خدمت و معاونت و استفاده کلئی که از من میشود بهیچ وجه از ان چشم
پوشی نشاید و انکار از ان نباید .
من ! حالات ، وشئونات ، اعمال ، و اقوال اقوام و ملل سابقه را ضبط
و تحریر میکنم . شما نیز آنها را در پیش نظر مطالعه گرفته بعضی نتایج
حکیمانه ، و معقولات عاقلانه و محاکمات فلسفانه از ان استخراج و استحصال
میکنید . بخوبی بدانید که اگر همت عاملانه ، وقوت مخبرانه من نمیبود
يك قسم بزرگ شما عاطل و ناقص میماند . و این مفاخر و مباهات حالائی شما
بدین نسبت نمیبود .

ارخیولوژی

« آرخیولوژی » یعنی « فن آثار عتیقه » که از علوم معتنا بهای این عصر
حاضر است چون این محاوره حکمت ، وتاریخ را ملاحظه نموده گفت : -
«اگر چه بنده شما نیز تا یکدرجه برادر عالی جنابم تاریخ را بر کلام صداقت
اشتمالش ذی حق میشمارم ولی بر تصحیح و توضیح اینقدرش خودم را
مجبور میپندارم . که اگر من درین اعصار اخیره بواسطه سعی و اقدام


( ١٦٥ )

بعضی مربیان با خبرت ذی فکرت از بطن مادر شفقت گسترم یعنی
( طبقات زمین ) تولد نمی یافتم برادر والا گهرم اعنی تاریخ به بسی غلطهای
بیشمار ، و نقصانهای بسیاری برمیخورد .
از زمانیکه تولد یافته ام تا بحال خیلی نقایص تاریخ را اصلاح و اکمال نموده ام ،
حالا نیز شب و روز در اصلاح و تصحیحش بجان و دل میکوشم . پس
بشان و شرف جناب تاریخ نمیزیبد که اینهمه خدمات نمایان و منافع بی
پایان مرا کتم و اخفا نماید . اگر من ظهور نمی نمودم تاریخ بیچاره از
احوالات دولتهای جسیمه ، و حکومات عظیمه ( آشور ) و ( بابل ) که
در ارض راه عراق عرب واقعست چه بیان مینمود ؟ و کذالك از احوال
( مصر قدیم ) چه میگفت . ، چونکه بمناسبت کثرت قدیمی آنها در
صحائف آثار و اوراق اخبار خبری و اثری قید و ضبط نشده است . این
یکدو مثالیست ورنه خدمتهای نمایان دیگر من نیز ظاهر و نمایانست . »

جغرافیا

جغرافیا — از میان برخاسته گفت : « شما هر يك بتعداد محسنات


( ١٦٦ )

خودتان مشغول گشته دیگر انرا هیچ بخاطر نمی آرید . شما را اخطار ،
و از خواب غفلت بیدار ، و از مستی رعونت هشیار کرده میگویم -
که اگر من نباشم هيچيك از شما کاری نمی توانید کرد ، و دعوئی خودتانرا
بسر رسانیده نمیتوانید « زیرا این يك امر بدهی و آشکار یستکه چنانچه
هر هر ماده و جسمیرا ازمانی لازم باشد كذالك مكاني مر اورا لابد وضرو
ر یست پس اینست که آن مکان را تعیین و تخصیص کننده بنده شما اعنی
جغرافیه ام . و اين يك را نيز میدانم که بواقعی تصدیق خواهید کردکه
افکار و ملاحظات حكما تابع تأثیرات آب و هوای ممالکیست که در ان تولد
و نشو و نماکرده باشند . پس در جات آن تأثيراترا بغیر از من کیست که
تعریف و تبیین بتواند ؟
« تاریخ حوادثات ، و وقوعاتیرا که حکایه میکند محلات و مواقع آنرا
بجز بنده که مبین میگرداند ؟
« ممالک و مداین عیقه را که از برای تحریات آرخیولوژی مستعدو آماده
باشد بغیر از من کدام کس ارائه میتواند ؟
« پس چون قضیه چنین باشد انکار نباید کنید که اکملیت
و اتمیت معلومات معطیه شما همه گی از سایه فیض آیه این مخلص
شما است . »


( ١٦٧ )

اخلاق

اخلاق – چون اینهمه مباحثه و مجادله را بگوش هوش بشنید
برپا خاسته گفت : « ای برادران و ای اخوان من ! محاوره و مجادله که تا
بحالا باهمدیگر نمودید بنده همه را شنیدم ، و معاونت و مظاهر تيكه يك باديگر
میرسانید مخلص تان همه را تصدیق هم میکنم ولیکن به تصحیح اساس
مباحثهٔ شما خودم را خیلی مجبور می بینم .
اولا این يك راه ملاحظه کنید : که اگر قوانین موضوعه و قواعد مربو
طهٔ من درمیان نباشد ، و انسانها در مکتب فیض مکسب من آن قواعد
موضوعهٔ مربوطه را که عبارت از کسب اخلاق حسنه ، و نفی اعمال
شنیعه است از بر نکنند ! بخواندن و تعلم هیچ یکی از شما سر فرو نخواهند
آورد .
حکمت را علت میشمارند ، و تاریخ ؛ را تاريك . آرخیولوژی ؛ را
ژاژی میخوانند ، و جغرافیه ؛ را مالیخولیا .
از هر چیزی مقدم انسانها باید قواعد کلیه را که من وضع و تأسیس نموده
ام تحصیل بکنند تا فوائد و منافع شما یانرا دانسته در تحصیل شما صرف غیرت


( ١٦٨ )
و بذل همت نمایند . و اگر از تحلیه و تخلیه من صرف نظر نموده در اول امر به
تحصیل و تعلم شما پردازد در انحال شما او را منتفع نی بلکه بسی متضرر میگردانید.
چونکه در انوقت کبر و غرور که از مطرودان و مردودان بارگاه منست
بسبب دانستن شما ایشانرا حاصل آمده منفور خاص و عام میگردند .
آیا نمی بینید کسانرا که چون حسن اخلاق و تربیه و آداب را از دست
گذاشته اند از بلایای وادی تنگنای جهالت هیچ خلاص نمیتوانند شد !
پس بنابرین دلائل واضحه مبینه که عرض نمودم باید که تقدم و تفضل
مخلص تانرا بر علوم و فنون سائره تصدیق و تأمین فرمایند .
منطق
منطق — برپا خواسته گفت : که در تحصیل علوم و فنون دخل کلی
ئیکه حضرت اخلاق دارد انکار هیچ ازان شایسته و سزاوار نیست .
ولی با وجود آن باز هم بدینقدر عرض خالی از غرض جسارت و مبادرت
میکنم — که انسان اگر هر قدر مهذب اخلاق حسنه باشد باز هم بدانستن
من محتاجست . چونکه این يك امر بس بدهی و اشکاریست که اگر قوه
عقلیه و فکریه انسانرا رصانت و متانت لازمه حاصل نشود ، و از برای
اخذ و جذب و قبول نقوش بدیعه علوم و فنون باستعداد کامله واصل نگردد


( ١٦٩ )

مقتدر بر تحصیل هیچ يك از علوم و فنون نخواهد گردید . اینست که مخلص
شما یعنی منطق عقل و فکر انسانها را تربیه و پرورش داده مقتدر بر تحصیل
و تعلم شمایان میگردانم .
و دیگر اینکه از مؤدای اسم من چنان مفهوم میشود که مدار نطقیم ،
و چیزیکه انسانرا از حیوانات عجم تفریق میکند بجز قوۀ نطقیۀ عقلیه
دگر چیزی نیست . و حکمت ، و تاریخ و سائر علوم و فنون عبارت از همان
نطق است . پس اگر مرا ندانند از حکمت و تاریخ و اخلاق وغیره چسان
استفاده خواهند نمود ؟
کسانیکه از اصول عقلیه ، و نطقیۀ من بیخبر باشند ، و بصغرا و کبرای
من عرض منسوبیت بهم نرسانند از هیچ قضیۀ علمیه و فنیه نتیجۀ خیری
نخواهند دید . حتی معلومات مکتسبۀ شان نیز تا معاونت و مددگاری
عائلی من نباشد در اذهان به انتظام تام جاگیر نده نمیشود .
و الحاصل من چون مربی عقول و افکارم لاجرم مخلق حسن جناب اخلا
ق نمیزیبد که از ین محاسن و منافع عقلیۀ بدهیۀ مخلص خود انکار فرمایند . »

ریاضیات

ریاضیات ـ چون اینهمه نطق منطق را مسموع نمود گفت : « که


( ۱۷۰ )

افادات رفیق ذی توفیقم منطق اگر چه جملتهً قرین حق و صواب ، و مقبول
رأی اولوالابابست . ولیکن این يك مسئله نیز روشن و مبرهن بر اصحا
بست : که عقل و فکری که منطق آنرا تربیه میکند ، و مستعد محاکمات ،
و مناقشات علمیه میگرداند اولاً آنرا صفا و انجلای با ضیای لابدو لازم
است تا آنکه نقوش بدیعهٔ علوم و فنون در ان منعکس گردد . پس اینست
که آن صفا و انجلا محض از سایهٔ مهر آیهٔ من حاصل میشود !

« الحق اگر چه در جریان مباحث علمیه حرکت بر تطبیقات قواعد
منطقیه متوقف است ؛ اما استعداد در خصوص تطیقات بوجود
ریاضیات نشو و نما مییابد . مباحثات حکمیه نیز اکثر بواسطهٔ دلائل مجسمه
و براهین بدیهیهٔ علوم ریاضیه بموقع ثبوت میرسد . مسائل اقصر خطوط بین
الخطین اخلاق نیز از برکت جادهٔ مستقیم من بروی کار میآید . عملیات
آرخیولوژی ، و نظریات جغرافی نیز اکثر به تطیقات من متوقف و مر
بوط است . لاجرم لزوم تحصیل و تعلم من بهمه حال بدیهی و آشکار است»

هیئت

هیئت - گفت : بلی در ینخصوص حق فیاضی جناب ریاضی بهیچصورت


( ۱۷۱ )
انکار نمیشود، ولی این يك را نیز از خاطر نباید کشید که اگر من نمیبودم
حیثیت و اعتبار یکدامر وزه روز مر اور اشامل است بمنزله كان لم يكن میبود.
من اين يك را مصر آ ادعا میکنم : که خواه حکمت ، و جغرافیا ، وخواه
منطق وریاضیات وغير ها همه کی بوجود من قائم ودائمند . زیرا کتاب
کائنات را که بدرقه کافه علوم و فنونست ، بلکه مطرح جميع اشياء ومو
جودات مخلوقۀ قادر بیچونست انسانر امن مینمایم ، و وسعت فضای نامتناهی
و جسامت و ابعاد اجرام سماوی را نیز من انسان ضعیف را تعلیم می کنم .
و از نتیجه آنستکه انسان بر وحدانیت وعظمت وكبريائى خالق بر حق ،
وقادر و احد مطلق خویش اقرار ، و بر عجز وناتوانى ، وخضوع وخشوع
بندگی خود اصرار نموده تحصیل تهذیب اخلاق نیز اور امیسر میگردد.»

شعر

شعر — چون اینهمه مباحثات طویله را مسموع نمود برخاسته گفت:
« که هر یکی از شما از دری سخنی کشاده به ادعای تفوق يك بر دیگر میبر آئید،
و احتیاج و ارتباط متقابله خودتانراهم انکار و هم تصدیق میکنید ، ومرا
سراسر از خاطر بر آورده هیچ اهمیتی نمیدهید . پس معلوم شمابا شد که


( ۱۷۲ )

جميع كائنات وموجودات از اجرام متلالی سماوی ، گرفته تا به اجسام
نامی وغیر نامئی ارضی جمله بيك زنجیر غیر منفكه مظبوطی بسته و مربوط
است که آنرا جناب برادر محترم ما یعنی حکمت بلسان خویشتن « قوة جا
ذبه » تعبیر میفرمایند ، و در اصطلاح شعر ما آنرا « عشق و محبت » میخوا
نیم . اینستکه موضوع بحث بنده عبارت از ان جو هر یکدانه نفیس ، و هما
ن گوهر در دانه بدیع است .
اجرام سماوی در جو فضای نامتناهی بهمین قوه قویه مظبوط وقایم،
وکره ارض تا مرغ و ماهی نیز بهمین جاذبه بدیعه مر بوط و دایم است .
انسان ، و نبات ، وحیوان و غیره جمله گی بهمین قوه قویه بدیعه قدرت
نشوونما ، ووجود وبقا مییابد .
اگر همین قوه بدیعه و جود نمیداشتی یکی از شماو جود نمیگرفتی اگر
همین جاذبه غریبه نبودی هیچ قلبی به تحصیل و تعلیم شما رغبت و میلان
نمینمودی . پس اینست که تجسم دهنده این ماده مهمه اصلیه منم ، و مجسم
کننده این بدیعه قدرت الهیه را نیز منم .
احوال مشاهیر ، ور و ایات دلپذیریکه تاریخ روایت میکند اگر بجواهر
زواهر آبدار من تزيين و تشهیر نیابد از خواندن آن قلو بر انشاطی
حاصل نشود . اگر استعارات غريبه ومضامين بديعة من نباشد علم


( ۱۷۳ )

هیئت ، و حکمت مانند گنگی بدیدۀ حسرت بمعجزات سماویه ، و اشیای مو
جوده عطف نظر حیرت انداخته لال و بیمجال میماند .
« پس چون اینحالات حاضره موجود باشد از احتیا جیکه بمن دارید
بحث نکردن تان خیلی شایان تعجب دیده میشود . »
ادبیات

ادبیات ــ چون اینهمه مقالات و محاکمات ایشانرا شنید برخاسته
بیان نمود : « که برادران ! مباحثه و مجادلۀ تانرا خیلی تطویل دادید .
امّا اين يك را سراسر فراموش كرديد ـــ كه وجود هر يكی از شما بواسطۀ
لسان بميدان آمده ، حالا نكند تنظيم دهنده و اصلاح كنندۀ لسانها نیز
ذات فضیلت سمات ( ادبیات ) است .
هر يك از منتسبين شما در اول امر باید که در دبستان من از معلمان ذی
عرفان صرف ، ونحو ، لغت ، واصول کتابت و آثار مشاهیر ، و اشعار
دلپذیر تعلم وتدريس ورزند تا آنکه برای تحصیل شما ایشانرا استعدادی
حاصل آید ، ومضامین غریبه و معانی بدیعه رابیان نماید ، و گوی فصاحت
و بلاغت را از میدان برباید .


( ١٧٤ )

« و اگر تصحیح و تحصیل لسان ایشانرا میسر نشود از اصطلاحات
مشکلهٔ شما آیاچه خواهند فهمید ؟ پس چون بخوبی میدانم که این ادعا
و دعوای مراهمهٔ شما بلا شك و شبهه تصدیق و قبول میفرمائید ،
و درینخصوص البته مرا ذی حق میشمارید لاجرم زیاده بر ین حاجت
به تطویل کلام نمی بینم . »

رساله موقوته

بعد از شنیدن اینهمه قیل و قال « رسالهٔ موقوته » از میان بر خواسته
بدين يك كلمهٔ مختصره مجادله و محاوره ر اختتام داده گفت : که معین
و مدر گار شکر گفتارم یعنی حضرت « شعر » ترجمهٔ احوال ، و چگونگی
بحث و مقال ؛ و کیفیت منافع و استفادهٔ بیشمار مرا بدين يك مصرع
مختصر که :
« آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری »
خلاصه و اکمال فرموده است . لاجرم به تطویل مقال حاجت ندارم .
انتها

[ رسالهٔ موقوته ، عبارت از همچنین کتا بها ئیست که از هر دهن سخنی گوید ، و از
هر چمن سمنی بوید ]


( ۱۷٥ )

مشاهدة خانه کعبه بنظر عشق وجلوه محبوبیانه او

فرزند !
روزی ، در حضور پر نور حضرت (كعبه ) واله وحيران ، آشفته
وپريشان نشسته بودم. وبنظر عشق، ودیده شوق بر او نظاره میکردم.
گاهی بر قد وقامت قیامت خیزش بحيرت مینگریستم ، ولحظه بر بالای
بلند بالابلای فتنه انگیزش بحسرت میدیدم .
بره آورد طرز تمكين خرام آهسته رفتارش « ازل » دو قدم باستقبال
پیش نهاده ، واز پیش باز آیی شوخیهای رميدن آهوانه بی آهویش
( ابد ) يك ميدان پشت سر افتاده .
دمی در مجمع عشاق بالب خندان خرامان وغزلخوان در عاشق نوازی،
وساعتی در مجلس جانباز ان دامن پياكشان، و آستین افشان در سر اندازی .
تا بعزم جلوه از جا بر میخیزد بشوق تماشا جهانی چون مینا بخون آر
زو تا گلو می نشیند . و چون بقصد ناز از پائشیند دو عالم از ذوق تمنا از سر
جان بر میخیزد .
نی یارای رو برویش ديدن ونی طاقت چشم از روی او پوشیدن .
چنان حسن جهان آرایش دلربا افتاده ، و برنگی تجلی رخسار
سراپا زیبایش بعالم گیری پای پیش نهاده که عاشقان جانباز دلداده عريان


( ١٧٦ )

سراپا برهنه از شش جهت و چهار طرف يك بك . دودو ، ده ده نی ! بلكه
صد صد ، وهزار هزار عمری بسعی طواف کویش از وادی ترك تعلق
احرام بسته ، و وجود خودرا از آلایش دنیوی محروم ساخته ، و به آب
شور اشك چون زمزم غسل سراپابر آورده ، وبمئی ناب مینای با صفای
منا وضوی چهار اندام کرده ، و از خاك پاك قد مكاه خلوت ابراهیمی بر
سمت و ادی مروۀ باصفا گذشته ، وبکوه معارف عرفان عرفات عرفانر
آمده، وبرمیت جسم مرده دلان بیجان خود از سر اخلاص باچهار تکبیر
نمازجنازه خوانده و نسای طبیعت را از ثلاث و رباع که مواليد ثلاثه وعنا
صر رابعه است بسه سنگریزۀ جمرۀ ثالث بكلمهما طلاق ثلاثه داده، وخود
را از جمیع علایق مجرد ساخته ، و بپاکثی خلق سر پندار بی پا ، و فرق
نفس بادر هوا را از موی خود بینی پاك تراشیده ، وحاجثی جانرا از جمیع
آلایش صغیره وکبیره حلال نموده . وبعد از همۀ این اشغال به بلدۀ جان
پاك ،ووطن باطنی ،صفای عالم ارواح مراجعت کرده ، ودر بيت الشرف
(ادخلی فی جنتی )بناز و احترام. و اعزاز واکرام ساکن و آرام نشسته است.
لاجرم من ( طرزی افغان ) بعد از همۀ این تردد های نمایان در پیش
روى بزرك . وكوچك ، وراست ومخالف مقام شناسان پردۀ قانون دا
ئرۀ حجاز ، بنغمۀ آواز ساز دلنواز خوش آواز این غزل دور ودراز


( ۱۷۷ )

را بصد سوز و گداز نواختم :
S غزل معشوقانه ، در جلوه محبوبهانه S
« کعبه »
عجب معشوق بی پروا بعالم کرده ام پیدا !
بظاهر در میان خلق و در باطن بود تنها .
بپا دامن کشان از طرز ناز جلوه میآید
گریبان چاك و دست افشان و خندان آن بت یکتا
قیامت میشود تا یکقدم از ناز بر دارد
سر ا پا شور استغنا ز ناز بینیازیها
نگار شوخ و شنگی فتنه سازی سحر پردازی
بلب شیرین برخ رنگین بقد از عالم بالا
به بیرنگی زبس رنگ طراز جلوه ها دارد
ندانم قطره خوانم یا گهر یا موج یا دریا
بسان کعبه معشوق سیه پوشی نمیباشد
ولی در چشم ظاهر بین بود چون خانه برپا
تجلی حق از هر گوشه ایخانه میریزد
بظاهر گرچه در لفظ است پنهان صورت معنی


( ۱۷۸ )

جهانی از صفا در سعی طوفش میدود بیخود
گهی تا مروه وز مزدم گهی تا عمره ومینا
ز بس از ناودانش آب رحمت میچکد هردم
ز فرق تشنگان یکقدر و دا امواج او با لا
تعالی الله ز شان وشوکت و جاه و جلال او
که بر پا پشدستی میکنند در سجده اش سر ها
نیاید در بیان تو صیف حسن بیمثال او
که گر مژگان کشابی بر رخش دل میرود از جا
بگفتن بر نیا بد تا نه بینی روی زیبایش
شنیده کی بود ما نند دیده بشنوای دانا
صدای ذکر تسبیح خلایق بر درش هر شب
بگوش ملاء اعلا رسد تا مسجد اقصی
برهنه پا سر و بی پا بکویش هر طرف بینی
غریب ومنعم وشاه و گدا و عاشق وشیدا
ازیندر هیچکس نومید ( طرزی ) بر نمیگر دد
در اغوش تمنا آورد دنیا و ما فیها
در بیت الله زاد الله شرفها تحریر یافته ودر دمشق شام شریف برای
مؤلف عاجز ( محمود طرزی ) فرستاده شده سنه ۱۳۰۹


( ۱۷۹ )

یکدو قطعهٔ لطیفه آمیز کمال

«خجندی»

یکی از مصاحبان (خواجه کمال خجندی) که میر عبدالله نام داشت و از کرگوشی آلام. همیشه از صحبت خواجه تشرف نموده احراز استفاده مینمود. لکن خواجه را طبیعت از صحبت مصاحبهٔ آواز بلند خیلی بیزار و بامیر مذکور مجبوراً برفع صوت بسخن گفتن مجبور بود.
بعضی از احبا چون از مشرب خواجه آگاه بودند روزی بحضور خواجه عرض نمودند: «که از صحبت این آدم حضرت خواجه را خیلی بزحمت می بینم چونکه حضرت برفع صوت سخن گفتن را دوست نمیدارند، و این شخص نیز تا بفریاد بلند بگوئی نمی فهمد. ایکاش به حضور کم رسیدی تا راحت خواجه را مخل نگردیدی.»
لاجرم اینسخن احباب خواجه را مجبور بر انشاد این قطعه گردانیده است. که حقیقتاً از ظرافت خالی نیست: عه زیر کشیدن دو گوش طبیعی

قطعه

ما ز تشریف میر عبدالله
نیک آسوده و قوی شادیم

نیست ما را ز صحبتش گله
لیکن از گوش او بفریادیم


( ۱۸۰ )
دیگر
یکی از صوفیان بی بینی که گاه گاهی بصحبت حضرت خواجه تشرف
مینمود . بعضی از ارباب انف بیعیب ( خودبینی ) او را تعییب می نمودند .
روزی در مجلس احباب بحضور خواجه باز در حق این بیچاره بی بینی
هر کس چیزی میگفت .
لاجرم جناب خواجه نیز از برای آنکه اهل بزم را از عیب جوئی صوفی
بازدارند قطعهٔ آتی را انشاد نمودند :
قطعه
بما آنصوفی ببریده بینی بغیر از عجز و مسکینی ندارد
نشاید جرم خود بینی بروست که آن بیچاره خودبینی ندارد


( ۱۸۱ )

رومان

( رومان ) ، کلمه ایست از السنة بلاد غریبیه یعنی قطعهٔ اوروپا که بر حکایات
شوق انگیز ، وروایات عشق آمیز اطلاق میشود .

روما نها ، اگر چه بلسان اجنبیه ، وبطرز وتحریر انشای غریبیه
طبع ونشر میگردد ، ولی مقصد اصلی از ان واساس کلئی آن برا نست
که ترویج افکار ؛ وتحريك تحرير ، وتقرير انشاء ، ومدار تسلی ؛ وتفر
یح ذهن ؛ وتنشيط فكر از مطا لعه ویا تحریر آن حاصل گردد . یعنی بعد
از انکه ذهن از مطالعات عمیقهٔ علوم وفنون مدققه کسالت وبطالت حاصل
کند مطالعهٔ رومان او را تا یکدرجه مدار تسلی ، وموجب تفنن قلب ،
وانشراح صدرش گردد .

پس اینستکه ما نیز بنا بر تفنن قلب قارئین گرام بتحریر وترجمهٔ این رو
مان آنی که معنی تحت اللفظ آن حکایه ، وافسانه میآید ابتدا نمودیم .

این رومان یعنی افسانه ! در تحت عنوان « فلورا » در ( انواردکا ) نام
رسالهٔ موقوتهٔ فنی وادبی — از لسان فرانسوی بلسان عذب البیان عثمانی
ترجمه شده است . که ما نیز از انجا بلسان چون آب روان دری ترجمه


( ۱۸۲ )

و نقل نموده ایم .
وضع تحریر و انشای رومان چونکه بلسان فرانسوی میباشد لاجرم
مانیز بهمان شیوه و اصول تحریر که با اصول تحریر حکایات فارسی تا یکدرجه
مباینت میرساند مینگاریم . تا آنکه اصول تحریر شعر و انشای لسان اجنبیه
نیز تا یکدرجه بر قارئین همز بان روشن گردد .
فلورا
يك صباح ذی انشراح بسیار لطیفی بود : که شاعری از برای تماشای
معجزات طبیعت بر آمده بر ذروۀ يك لاش بسیار مرتفع ساحل بحر که
بلندی
بسوی دریا میلان خفیفی هم داشت غوطه خو از گرداب تفکرات شاعرانه
خود نشسته بود .
این لاش را کسیکه از دور میدید چنان گمان میبرد – که حالا بدریا
خواهد افتاد .
شاعر ، در میان سه چیز بسیار و اسعیکه دریا ، و صحرا ، و سما باشد
مانده بود .
بحر ، راکد بود ، سما صاف ، شاعر ، صامت بود صحرا فراخ !
خاموش
عمه آب ایستاده
که جاری و روان
نباشد


( ۱۸۳ )

هيچيك صدائی که ارباب تفکر را تعجیز کند شنیده نمیشد. تنها!.....
سكوت ! .....
گويا يك دست معنوی، بزنجیر بسیار قوی سکونت ، دست و پای هر چیزیرا
بسته ، و برشته سکوت دهان همه اشیا را دوخته بود .
شاعر ، درمیان این سکوت روح پرور ستاره بسیار لطیف آسمان
خیالراتما شا میکرد .
§ آفتاب جهانتاب از گوشه افق طلوع نمود . صبا بهبوب ، دریا تموج
خفیف مرغوب ابتداء ورزید مرغان چمن نیز به ترنم دمساز گردیدند .
چشمان شاعر ، در حالتیکه اموج كوچك كوچك لطيف دریا را تعقیب
میداشت ناگهان بمسافه دو صد قدم بريك (صندال ) یعنی کشتی کوچکی
تصادف نمود . دقت کرد : درمیان کشتی آدمیرا بخواب دید ، کشتی را
نیز امواج آهسته آهسته بسوی ساحل میانداخت .
بعد از کمی کشتی بسنگهای ساحل مصادمه نمود. آدمیکه در میان آن
دراز افتاده هنوز حرکت نمیکند !
شـاعر ، متفکر گردیده از جائیکه نشسته بود فرو آمد ، بسوی کشتی
بحركت افتـاد . وقتیکه بکشتی تقرب نمود — از برای شناختن کسیکه در
کشتی افتاده بود بیتـاب گردید . اما بشنا ختن آن موفق نشد . چونکه


( ١٨٤ )
( شابفه ) ( ١ ) حصیر نازکباف نائم بر رویش افتاده، و ( مانتوئی ) حریر
سیاهی یعنی خفتان درازیکه مخصوص نسوان اورو پاست در بر داشت نیز و
جودش را کاملاً مستور نموده بود . شاعر ، چند دفعه بر نائم مذکور
آواز هم داد . لکن هیهات ! نه جوابی شنید ، و نه حرکتی دید .
نهایت الامر بیتاب گردیده داخل صندال گردید . از روی نائم شابقۀ
اش را بر داشت .....
آیاچه دید ؟ یکدختر نی نی ! بلکه یک پری !
شاعر ، چنان پنداشت که دختر ملک سیما بخواب بسیار عمیقی رفته
است . ولی رنگ شکسته خون آلود دختر خطا بودن این حکم شاعر را
اشعار مینمود . شاعر در اثنا ئیکه اینحالت دختر را دقت میکرد . دفعۀ
چشمش بخنجریکه در سینۀ دختر خلیده بود ، و خون لاله رنگی که ازان
در جریان آمده بود تصادف نمود. فریادی زده بچابکی تمام خنجر را از
سینۀ دختر بدر آورد . درین اثنا دختر نیز چشمان آهو مثالش را
کمی از هم باز نمود . بعد از ان در میان شاعر ، و دختر این محاوره
جریان نمود :
دختر ــ گفت : آیا بر من دلت میسوزد ؟ دل مسوزان ! بلکه خنجر را
( ١ ) شابفه یعنی کلاه فرنگیشی که نسوانرا مخصوصست


( ١٨٥ )

زیاده تر بقلبم فروبر !
شاعر - گفت : چرا ؟
دختر - گفت : چونکه قلبم مستحق اینجزا است . . .
شاعر - گفت : این خنجر را کدام دست جفـاپرست بسینه آئینه
مثالت فروزانده است ؟
دختر - گفت : عشق . . . . .
شاعر - گفت : آیا عشق ؟ !
دختر - گفت : بلی !
بنابرین شاعر بتفکر فرورفت . دختر نیز چشمانش را فروبست .
یکد و دقیقه بدین وتیره گذشت . بعد ازان شاعر - گفت که : اسم شما
و پدرتان چیست ؟ و در کجا اقامت دارید ؟
دختر ، بی آنکه چشمانش را بکشاید این جوابرا داد :
اسم من ( فلورا ) ، و اسم پدرم موسیو ( ویسمان ) است و در قشلاق
صیفیهٔ خودمان که بدینجا خیلی قریب است اقامت گزینیم .
شاعر پدر دختر را و صیفیهٔ شانرا قبل از ین میشناخت لاجرم کشتی
رایدان سمت گردانیده به پرکشیدن کشتی مسارعت ورزید . در ظرف
پنجد قیقه کشتی بصیفیهٔ مذکور تقرب جست . چند نفر از خدمتگاران


( ١٨٦ )

بر کنار بحر منتظر ورود کشتی بودند . لکن نه بدینصورت ! پس بنابر
اشارت شاعر بی آنکه صدا و فریادی بلند سازند دختر را بر داشته در یکی
از او تاقهای قریب عمارات صیفیه بردند . و باز بنا بر امر شاعر یکی از
خدمتگار ان به آوردن جراح بسوی قصبه بشتافت پدر دختر و مادرش و جمله
کسانیکه در صیفیه بودند از واقعه مدهشه مذکوره خبر دار گردیده سرا
سیمه بسوی دختر شتافتند . شاعر واقعه را همانقدر که دیده و از زبان
دختر شنیده بود بی کم وز یاد به ایشان بیان نمود . در اثنای این محاوره
جراح نیز داخل او تاق گردید .
کسانیکه دختر را احاطه کرده بودند از هم پاشیدند . جراح در نزد
فراش دختر رفته زخمش را معاینه نمود . بعد از معاینه و ترتیب ادویه
مقتضیه ، و تعریف صورت استعمال آن رو بمادر دختر آورده گفت که :
— غصه مکشید . زخم ماده وازل خیلی خفیف است . خنجر به استخوا
ن قبورغه تصادف نموده مانع از داخل شدن گردیده است و بهیچ آلت دا
خلی ضرری نرسانیده است . هیچ افکار و اندوه مکشید که در خصوص
حیات مادموازل هیچ تهلکه نیست. و این بیهوشی او راسبب کثرت سیلان
خو نست . حالا امر بفر مائید تا مادموازل را بر تختش برده بخوابانند .
و ادویه و معالجاتیکه ترتیب نموده ام عمل نمائید . وقت شام آمده باز زیا


( ۱۸۷ )

رت خواهم نمود .
پس دختر را بر قالیچه خوابانیده بر تختش رسانیدند . در ین اثنا پدر
دختر شاعر را مخاطب نموده گفت :
- افندی ! به این لطف نمایانیکه الی الابد خاطر نشان خاندان ما کردیده
نمیدانم که ذات عالئی شما را بچه چیز مقابله نمائیم . از ین سبب گرفتار
خلجان زیادی میباشم . لطفا شهرت خودتان و اقامتکاه تانرا بیان بفر
مائید تا یکروزی بالذات آمده به ایفای تشکر پردازیم .
شاعر – کفت : استغفر الله افندی ! من هیچ چیزی نکرده ام که مو
جب تشکر باشد بلکه وظیفه انسانیت را ایفا کرده ام . مقابله آن نیز التفا
تیکه در حق من فرمودید کافیست . يك لطف عال العالی که از شما امیدوارم
همانستکه تا هنگام شفا یافتن مادمو ازل هر روز از دربان خبر گیر اباشم . اکر
این مساعده را در حق بنده اجرا فر مائید حقیقتا افتخار بیشمار میکنم .
پدر دختر – کفت : افتخار بمن عائد است . لکن اقامتکاه خودتانرا
بیان نفرمودید . مطلقا بشرف زیارت شما نائل خواهم شد .
شاعر – کفت : تشکر میکنم افندی من ! از صیفیه شمابه بعد ده
دقیقه در فلان قریه در عمارت صیفیه که داریم اقامت کزینیم .
پدر دختر – کفت : خیلی مبارك ! بهمه حال بصیفیه تان آمده تعجیز


( ۱۸۸ )

میکنیم .
شاعر - گفت : استغفر الله ! مشرف میفرمائید .
درین اثنا والده دختر نیز بشاعر تقرب جسته تشکرات زیاد خودش
را عرض نمود . بعد ازان از هم وداع کرده شاعر برفت .
شاعر بمجردیکه از صیفیه بر آمد بسرعت فوق العاده برفتن ابتدا نمود.
بعد از دو سه دقیقه در اجزاء خانه قصبه داخل گردید . جراحرا در انجا
یافت.مقصد شاعر از ملاقات جراح بجز اخذ معلومات مفصله در خصوص
جریحه فلورا دگر چیزی نبود . بقدر نیم ساعت گفتگو کردند. جراح
بکرات و مرات بی تهلکه بودن جریحه فلورا را بشاعر تبیین ، و قلب شاعر
را بدان تطمین نمود .
شاعر ، هنگامیکه بسوی اقامتگاه خویش عودت میکرد . بسوی
صیفیه فلورا نظری انداخته با خود چنین زمزمه نمود :
« -- فلورا ! امین باش : اگر ترا نائل گردم ، همان خنجر یکه از سینه بلور
مثالت کشیده ام بجگر پاره پاره شده ام فرو خواهم راند » مگر طایر فکر و
روح شاعر بیچاره بيك دیدن نادیده در شاخسار زلف كمستانه رنگ تابدار
فلورا آشیان بند ابدی گردیده بود .
سه ماه بعد ازین وقعه یعنی در یکی از روزهای ماه تموز ، در وقت زوالی


( ۱۸۹ )
هر گاه در باغچه اقامتگاه صیفیه ( فلورا ) داخل میشدید میدیدید که
یکدختر مه پیکر ملك منظر یکه بسن هجده سالگی قدم نهاده ، وبه
اقصای بلاد ملك حسن و دلبری واصل گردیده بر سر يك قنبه چوبینی
یعنی چوکیهای طولانی که از برای نشستن در محلات باغچه ها همیشه
موجود میباشد نشسته ، وسر لطافت افسرشرا بر دست راست خویش
تکیه داده . و بدست چپش نيز يك كتابی گرفته است . و وزش نسیم عطر
بیزی نیز زلفان چون رشته جان کستانه رنگش را بر پیراهن فرنگی
لاجور در نگش پریشان داشته است .
حالا دانستید که این دختر حور چاکر قمر پیکر که بود ؟ ایندختر ملك
سیما ، فلورای باناز وادا بود که از جریحه سینه آئینه مثالش هيچيك اثری
باقی نمانده صحت كامله فوق العاده حاصل کرده بود .
وباز در همان صيفيه بaddrسی چهل قدم دور تر در میان درختان بهم
پیوست بید و چناريك جوانیکه بسن بیست یا بیست و پنج سالگی قدم نهاده،
وبدریای ناپیدا کنار عشق که بجای آب آتش دارد جدیداً در افتاده
مشاهده میکردید . که بنظر حسرت ودیده حیرت این منظره دل کش
را تما شا مینمود .
این جوان نیز همان شاعر يستكه میشناسید ! ! !


( ۱۹۰ )
بعد از انکه شاعر يك مدتی این وضع دلنشین فلورا را تماشا نمود آهسته آهسته نزدیکش رفته ــ گفت :
ــ وقت شریف تان بخیر باد ماد موازِل ! اینست که از برای وظیفه که بمن حواله فرمودید شما را بتعجیز نمودن مجبور شدم از ینر و عفوم فرمائید .
ــ فلورا نیز : استغفر الله ! من نیز منتظر تشریف شما بودم ولی چون آمدن تانرا حس ننمودم تعظیمات لازمه که در خورد شاگرد باستادست اجرا نتوانستم نمود . لاجرم طلب عفو حصۀ منست .
اینرا گفته بر پا خواست . وشاعر را گرفته داخل عمارت گردیدند .
فلورا ، بریکی از چوکیهائیکه در اطراف میز موضوع بود نشسته شاعر را نیز بمقابل خویشتن بنشانید . وکتابیكه بدستش داشت بسوی شاعر دراز کرده گفت :
ــ درسی که دیروز گرفته ام . بزهنم بوجه دلخواه جا گرفته است . پس حالا میخواهم که از بر بخوانمش تا آنکه افرین شما را در حق خویشتن بشنوم .
شاعر کتاب را گرفته ــ گفت : بلی هیچ شبهه نیست . درسیكه


( ۱۹۱ )

دیروز باهم در آن مذاکره نموده ایم مهمترین اقسام ادبیاتست بفرمائید
تا بشنوم .
پس فلورا نیز بتقرير و تفسیر درس خویشتن ابتدا نمود .
حالا تفصیل کیفیت جریحه فلورا ، و چگونگی درس گرفتن او را از
شاعر نیز قدری لازم آمد که بیان کنیم :
مگر فلورا را نامزدی بود جوان ، بغایت حسن و آن . که مرغ قلب فلورا
بدام محبت آن صید گشته بود . و در راه عشق و محبت آن نامزد ، فلورا
نیز به نشان عشق نامزد شده بود . تا آنکه آن نامزد ناجوانمرد طریق
بیوفائی را گرفت . و بطمع چند خز پاره زرودینار فلورا را ترك كرده،
وبادیگری ازدواج نمود. فلورا نیز از اندوه بسیار موت را بر حیات خویش
بهتر دید . وبقصد آنکه از مرده اش نیز کسی خبر نیابد در کشتی نشسته در
یائی شد . و چون از صیفیۀ اقامتگاه خویش دور افتاد خنجریرا که باخود
داشت بسینه اش فرو راند. تا همان بود که آن موت او سبب حیات شاعر گردید.
وزخم اومر قلب شاعر را مرهم .
وقتا که جریحه فلورا روبه التیام نهاد . شاعر نیز با ایشان برفت و آمد
مبادرت ورزید . پدر فلورا نیز از طرف فلورا بنا بر عرض تشکر و منت
داری چند دفعة بصيفيۀ شاعر تنزل نموده پس بدینمنا سبت در میان فلورا


( ۱۹۲ )

وشاعر رسم وداد ومحبت يوماً فيوم در تزاید بود و رفته رفته چنانچه گردش زمان ازجریحه اش اثری نگذاشت اسباب اینجرحه را نیز سراسر از قلبش محو و نابود گردانید .
تا آنکه روزی فلورا شاعر را مخاطب نموده گفت :
— از شما يك چيزی رجا میکنم . اما نمیدانم قبول خواهید فرمود یا نه ؟
شاعر — گفت : بفرمائید افندى من! بنده به انفاذ هر امر شما حاضرم.
فلورا — گفت : بلی عنايت و لطف شما را در حق خودم دائما ملاحظه میکنم . لهذا بدینعرض عاجزانه جسارت میورزم : که اگر لطف فرموده در هفته يكبار يادو بار مخلص تانرا از فن ادبیات بعضی درسھائی بدھید خیلی منتدار عنایت شما خواهم شد .
شاعر — گفت : بسر و چشم افندى من ! اگر آرزو بفرمائید سر از فردا هر روز به اجرای این امر شما مهيا ام . اما اگر این آرزوی خودتانرا يكدفعه بجناب پدر عالی سیرت تان عرض بکنید خیلی مناسب خواهد بود.
فلورا — گفت : خیلی خوب فرمودید . بنده نیز چون استشاره پدرم را درینخصوص از لوازمات میدانستم لهذا قبل از انكه بخدمت شما عرض نمایم پدرم را اخبار نموده بودم . و از افادۀ ایشان چنان معلوم گردید که اگر مخلصۀ خود تانرا لایق این شرف به بینید ایشان نیز متشکر


( ۱۹۳ )

خواهند شد .
شاعر — گفت : بسیار مبارك . چون چنین است فردا آمدن مخلص
تانرا بساعت چند مساعده میفرمائید ؟
فلورا — گفت : این راه میباید که خود جناب تعیین بفرمائید .
شاعر — بعد از قدری تفکر گفت : اگر مناسب باشد در وقت چاشت .
فلورا — گفت : خیلی خوب خیلی خوب ! فردادر وقت چاشت تشر
یف شما را منتظرم .
اینست که بنا برینقرار داد شاعر هر روز بصیغیۀ فلورا رفت و آمد را
بنا گذاشت . وایندرسیکه پیش ازین درصفحۀ ما قبل بیان کردیم بیست
و ششمین در سیست که فلورا از شاعر گرفته بود .
والحاصل « شاعر » بعد از انکه درس ( فلورا ) را شنید ، و تحسینیکه
درخوردش بود ایفا نمود درس تازۀ دیگر را داده از حضور فلورا وداع
نمود ، وبچابکی تمام از كوشك بدر آمد .
وقتیکه فلورا در كوشك تنها بماند آهسته آهسته قدم زدن وعمیق عمیق
تفکر کردن بنا نهاد بعد از ان توقف نموده خود بخود این سوالرا ایراد
کرد [ آیا باز اینچه سود ابسرم جا گرفته ؟ گمان میبرم که حالاباز مرغ دلم
بشاخسار عشق پرواز کردن میخواهد . مگراین معلم نبود ! بلکه استاد
عشقم گردید ! بلی بلی ! حواسم را دگر گونه می بینم . بخوبی میدانم که


( ١٩٤ )

مرغ دلم را باز سر از نو این جوان آفت جان صید نموده است .]
باز یکقدری قدم زده در نزد آئینۀ زنگار قد نمائی که بر میز گذاشته شده بود
تقرب ورزید . و لحظه حسن و جمال باکمال خودش را دقت نموده باز
با خود زمزمه فرمود :
[ آیا او نیز مرا دوست خواهد داشت یانی ؟ نمیدانم که این مسئله را
چگونه معلوم خواهم کرد ؟
بعد از قدری تفکر به نزد میز نوشتن برفت . و يك كاغذی گرفته این
شعر شاعر مشهور ( و يقتور هوغو ) را بنوشت که مضمونش اینست :
[ محبوب شدن تا چه درجه چیز بزرگیست . ولی چیزیکه از انهم بزرگتر
است همانا محب یافتن است ]
پس از ان اندیشید که این کاغذ را در جائی بگذارد که شاعر آنرا به بیند .
آخر الامر از میان کتابی که شاعر او را از ان درس میدهد بهتر و مناسب
تر جائی نیافت . بعد از ان کتابرا برداشته باز کرد . در محل درس يك
کاغذ بسیار خوش نقاشی چهار قات کرده یافت . بكمال تعجب و تلاش
کاغذ را باز کرد . خط مکتوبرا بيك نظر بشناخت . مگر خط جناب
شاعر بود . شاعر ماهر بر آن کاغذ لطیف بمرکب آبی رنگی این سطور
آتی را نگاشته بود :
محبوب شدن گر چه بود کار بزرگی زان به بود آنکس که اگر یافت حبیبش


( ١٩٥ )

مكتوب

« ای یگانه اختر آسمان جمال !
« انسان اگر هر قدر بدرجهٔ غایت الغایهٔ سعادت واصل شود باز هم قناعت نمیکند .
« سعادت ، و بختیاری من از روزیکه با شما مصادف گشتم ابتدا نمود . ماد موازل ! ترا قلب شکستهٔ ناتوانم در اول ملاقات محبوبه اتخاذ نمود . این مسئله بدایت سعادتم گردید . بعد ازان التفات تانرا نائل شدم . این نیز سعادت و بختیاریم را تأمین و تزئید نمود . بعد ازان بشرف خواجه گی شما سرفراز شدم . این نیز درجهٔ اعلای سعادتم را اشعار نمود . بدینواسطه هر روز بنظارهٔ جمال با کمال شمانیز موفق شدم . و مافوق اینهمه نور محبتی نیز از بعضی اطوار و حرکات شما در حق خود حس نمودم . آیا برای عاشق دلباخته ازین عظیمتر چه سعادتی خواهد بود ؟ حالا نکه بنده بدین هم قناعت نمیکنم . بلکه سر محبتی که اگر با بنده داشته باشید میخواهم که از لسان مبارك تان بشنوم . و هم اجرای اینعرض گستا خانه ام را فردا از شما نیاز دارم ! ! ! اما اگر حیا مانع این اعلان گردد باز هیچ


( ١٩٦ )

ضرری نیست . بعوض آن بر سر لطافت افسر خويش يك دسته کل آبی رنگی
بزنید . تا آنكه اين رنك لطیف از لسان مبارك تان وكالت نمايد . هرگاه
فردا بحضور شما مشرف شوم ، و ديگر رنك گلی بر سر مبارك بيبنم
لابد التجأ گاهم من از خواهد بود . و اين يك را نیز عرض کنم : رنك
آبی را که از رنگهای دیگر انتخاب کرده ام سببش . آنكه هم خوشرنك
است ، و هم بوجود آنخمیر مایه لطافت خیلی زیب میدهد . حتی طبیعت
نیز برای اکمال حسن و جمال آن ملك مثال بدو چشم سرمست سماوی
عرض احتیاج ورزیده . بخاکپای فلورا سوگند ! که از هنگامیکه آندو
چشم شوخ افلاك صباحت وملاحت را ديده ام بدیدن فضای نامتناهی
تنازل نمیکنم . آیا برای من دلباخته بهتر ازین سما کجاست ؟ آه از انسا عتیکه
فردا بحضورت مشرف شوم ، ورنك کل سرترا دیگر رنگی بیابم .»
فلورا بعد از انکه اینمکتو برا بخواند بوسیده در مدالیه بغل خویش
نگهداشت . و كاغذيكه خودش نوشته بود پاره کرده بینداخت چونکه
لزومی برای آن باقی نماند . و کتاب در سش را گرفته از كوشك برامد .
و بر کنار نهر یکه از زیر در ختان عرعر و شمشاد در وسط باغچه صيفيه
در جریان بود برفت : تا بوقت مغرب در انجا بنشست . صداهای دل نشین نهر
باصفا ، وزمن مه های شكرین مرغان خوش الحانرا شنید . گلهاى رنكاً


( ۱۹۷ )

رنگی که در اطراف نهر شگفته بودند ، و پروانه های خوشرنگی که بیتابانه و مشتاقانه آنها را زیارت مینمودند ، و چوچه های صغیرۀ مرغان متنوعۀ که سرهای شانرا بانتظار قدوم مادران و پدران خویش از آشیانه ها برآورده بودند همه رایگان یگان سیر کرده برای طعام شام پس بکوشک عودت نمود . و بعد از صرف شام در يك كشتی نشسته بگردش دریا برآمد . لکن پدر و مادرش هنوز دهشت آن واقعۀ هولناك سابق را فراموش نکرده بودند لاجرم برای محافظۀ دختر یکدو خدمتگاری نیز ترفیق کردند .
حالا نکه حالا اینچنین احتیاطها را هیچ لزومی نبود . زیرا فلورا بعد ازین مردن نی بلکه زندگانی میخواست .
دختر پری پیکر ، تا به نیم شب بر روی بحر گردش نمود . بعد ازان بصیفیه آمده بخواب بسیار شیرینی فرو رفت . در عالم خواب ازدواج خود را با شاعر بدید !
فردا بمجردیکه از خواب برخاست یکسر بباغچه فرو آمد . و گلهای خوشرنك با غچه رایگان یگان تماشا کرده یکدسته گل آبی رنگ بسیار لطیفی انتخاب نمود . اما برای چه ؟ برای احیا نمودن شاعر !
شاعر ، بوقت معین خویش بصیفیه آمد . از فلورا جویا شد . گفتند


( ۱۹۸ )

در کو شکست . او نیز بسوی کو شك پوئيد . لکن در وا زۀ كوشك را باز کرده بداخل شدن هیچ جسارت نمیتوانست . دلش میطپید . بدنش میلرزید . آیا چرا ؟ چونکه رنك كل سر فلورا را نمیدانست !
در پس در شاهی را منتظر بودند. آیا که ؟ یا سعادت یا مصیبت ! امروز باز شدن ایندر بروی او یا مدخل جنت ، یا ممر جهنم میگردید . در پس در بایستاد ، بگرداب تفکر فرو رفت ، پنج شش دقیقه بدینصورت گذشت . چند دفعه دستش را به پیچ در وازه هم برد ، ولی باز پس کشید . نهايت الامر در حالتیکه چشمانش بسوی سماء و قلب و بدنش در آزار و جفا بود پیچ در وازه را تاب داده در را بکشاد .
فلورا ، بريك در از چو كئی اطلس گلداری در از کشیده بخوابرفته بود. ساعد سیمین یمینش را تا بحد بازوی بلورینش برهنه کرده از در از چوکی آویخته بود ، و بدست یسار آئینه کردارش کتابیكه درس محبت را از ان بسبق می آموخت گرفته ، و نصف آخری پستانهای چون لجهٔ سیمایش را بدان پوشیده بود . لكن سینه بیكینه آئینه مثال باصفایش با سر پستانهای چون نار خندان لطافت نمایش ظاهر ونمایان بود ، سرعشق افسر دلبرانه اش بسوی سینهٔ چون آئینه اش تمایل نموده ، وزلفان چون رشتهٔ جان کستانه رنگش نصف کمی از رخسار گلرنگش را بايك قسمی از


( ۱۹۹ )

بازوی سیمین صفا آهنگش پوشیده از در از چوکی آویخته بود ، پیراهن لاجودر رنگی که در بر داشت قدری بالا بر آمده ساق در لطافت طاق بلورینش را تا بحد زانوی دلکشش نمایان کرده بود . پاپوشهای زرد وزش بزمین افتاده ، و پایهای کوچک لطیفش را جراب های کلابی رنك ابریشمینش حائل تماشا نمی گردید . آیا بر سر لطافت افسرش چه بود ؟ بلی بلی ! ! بريك گوشۀ سر نازنینش نیز یکدسته کل آبی رنگی بس قشنگی که از نیلوفر وسوسن وسنبل تشکیل یافته مانند اکلیلی نهاده ، وطره طرار خرمائی رنگشرا بدان پیراسته بود !
شاعر ، از دیدن اینحالت خوش هئیت فلورا که صورت مجسم ازدواج ( حسن ) را با ( عشق ) تصویر ، و بلسان خواب ساخته گی تقریر میداد مظفرانه ، و منصورانه داخل گردید. و آهسته آهسته بفلورا تقرب ورزید. وبنابر ایفای تشکر لبهای از آتش عشق تفیدۀ خویشتن را بر لبهای شکرین کلرنك فلورا كه يك تبسم بسیار لطیفی تشکیل داده بود بنهاد . . . . ای بوسه نخستین ! اگر جمیع لذائد جهانرا با هم مزج کنند باز هم معادل بلذت تويك لذتی محصول نمیآید !
بوسه چیست ؟ لسان عاشقانه روح ! تماس دولب بایکدیگر ، معانقۀ دو روح باهمدیگر است .


( ۲۰۰ )

والحاصل ، فلورا تبسمی کرده چشمانش را باز نمود . شاعر نیز گریه
کرده بر پاهای فلورا بیفتاد ، و به اشک خونین خویش پای های نازنین فلو
را را رنگین ساخت . و گفت :
— فلورا فدایت گردم ! این عاشق مسکین خود تانرا بجسارتیکه از وصا
در گشته عفو فرمائید . جگر خراشی «عشق» را خود تان نیز چشیده
اید و آلام آنرا بخوبی میدانید پس بگوئید که بنده بدین گستاخی معذوریم.
و مرحمت شما را سزاوار نیستم ؟
فلورا — گفت : اینست که خواهشت را بجا آوردم ، دگر چه !
شاعر — گفت : بلی تشکر میکنم ! ولی میخواهم که از لسان مبارکتان
نیز بشنوم که آیا مرا دوست دارید یانی ؟ و آیا بنده تانرا بعاشقنی خود
قبول فرمائید یا نی ؟ چونکه بتلفظ این کلمۀ حیات پرور میخواهم که روحم
را به اقطار اثیریۀ عالم خیال اصعاد نمائید !
فلورا — گفت : چون خواهش شماست این بلی تنها بلسان نی بلکه
قلباً میگویم که ترا دوست دارم . اگر دوست نمیداشتم امر تانرا اجرا
نمیکردم ! اگر دوست نمیداشتم درس گرفتن را حیله نمی ساختم حالا
اطمینان قلبت حاصل گردید ؟ دگر چیزیکه باقی نماند ؟
شاعر — ( قطرات گریۀ شادی بر رخسارش دویده ) — گفت : يك


( ٢٠١ )

— چیز دیگر : . . .
فلورا گفت — : چه چیز ؟
شاعر — گفت : هر روز تکرار اینکلمه . . .
پس فلورا خندیدن گرفت . الحق حالت شاعر شایستهٔ خندیدن بود ؛
زیرا از کثرت شادی نمیدانست که چه طلب کند ، و چه بگوید . شاعر را
حضرت پیر عشق بحالت پانزده سال پیش ازینش رجعت قهقری داده
بود . یعنی طفلش ساخته بود !
درین اثنا ، یکی دروازهٔ كوشك را دق الباب نمود .
فلورا — گفت : چه کسی ؟ داخل شو !
دروازه باز شد . يك خدمتکاری درامد .
فلورا — گفت : چه خبر است ؟
خدمتکار — بکمال ادب و تعظیم ، گفت : مهمانان آمده اند. و جناب
مادموازل را منتظر نشسته اند .
فلورا — گفت : بسیار خوب میآئیم.
خدمتکار برفت . بعده فلورا شاعر را مخاطب نموده گفت :
— مهمانانیکه آمده اند از احباب عزیز ماست . تاييك هفته درینجاخواهند
بود. بفرمائید تا برویم ، و ترا با ایشان معارفه نمایم . در میان ایشان موسیو


( ۲۰۲ )

( ادوار ) خیلی ظریف الطبع يك جوانیست . طبع شما از وخيلي حظ
خواهد گرفت . چونکه او نیز شاعر است . و دیگر ماد موازك ( ماری)
نام یکدختر پری پیکر یستکه موسیو ادوار از جان و دل بر او عاشق است .
و ماری نیز او را خیلی دوست میداشته است .
شاعر ــ گفت مگر مهمانان همدرد است . بسیار خوب بفرمائید .
لاجرم هر دو از كوشك بدرامـدند و در نزد مهمانان برفتند .
وقتیکه فلو را داخل صالون مهمانان گردید صالونرا يك شماتت شادمانی
استیلا نمود . ازهمه اولتر ماد موازل ماری دست بگردن فلورا انداخته
چند دفعه همدیگر را بوسیدند . بعدازان علی الترتیب مهمانان فلورا را .
فلوراه مهمانانرا بوسید . بعد از همه موسیو ادوار نیز بکمال تعظیم دست
لطافت پیوست فلورا را ببوسید . شاعر ما ، همچون هیکلی در پیش در ایستاده
بود . و بنظر رشك وغيرت غضوبانه بوسندگان فلورا را تماشا میکرد شاعر
تا بحال در میان عادات ملل این عادت دست بوسی را خیلی شایسته و پسندیده
میدانست . لکن امروز و جدانش حکم نمود که در دنیا ازین بدتر عادتی
هیچ نخواهد بود !
بعد از ان فلورا خواجه خود را بهر يك از مهمانان پر زانته یعنی تعرف
نمود . ادوار بعد از انکه شاعر را بکمال تعظیم سلامی بداد گفت :


( ۲۰۳ )

افندی من ! بنده شما را خوب میشنا سم .
شاعر — گفت : تشکر میکنم افندی من ! لکن بنده هیچ بخاطرم
نمیآید که با جناب در دیگر جا ها ملاقی شده باشم .
ادوار — گفت : بلی همچین است ! ولی فرقهٔ شعرا چون یکدیگر شانرا
از عکس صدای کهسار سخن میشناسند لهذا بنده را نیز بعضی اشعار
آبدار جناب بشما معارفه نموده است .
شاعر — گفت : خیلی تشکر میکنم ! آیا کدام هزیانهای بنده بدرد
سرشما فرصت یافته خواهد بود ؟
ادوار — گفت : استغفر الله ! لطافتهائیکه در اشعار شما موجود است
جميع بدایع پرستان معانی را حیران میسازد . مخلص شما نیز از همه زیاده تر
منظومه را که در تحت عنوان (رشك) انشاد فرموده اید خیلی پسندیده ام.
شاعر — گفت : اینهمه لطفیكه میفرمائید از حسن ظن شماست . ورنه
آن خز فپاره ها را قدر و اعتباری نیست .
مقصد ادوار چون از تذکار منظومهٔ رشك شاعر لطیفهٔ پهلو داری بود
لاجرم شاعر این یك را نیز علاوه کرده گفت :
— ( رشك ) را در منظومه که فرمودید بقرار واقعی تصویر نتوانسته ام ،
حالا میخواهم که در انخصوص يك چیز نوی بقلم آرم . زیرا حقیقت


( ٢٠٤ )

معنی رشك حالا به بنده تان معلوم کردید .
در حالتیکه ایندو شاعر درین مکالمه بودند ماد مو ازل فلورا ماد موازل ماریرا در خصوص پیانو نواختن تکلیف میکرد ، این تکلیف فلورا را رجا ها و زاری های دیگران نیز همراهی کرده ماریرا مجبوراً بر چو کی پیش روی پیانو بنشاندند . و بدستش يك ورق نوطۀ نیز بدادند .
دختر پیانو نواز ، هم به پیانو نواختن . وهم بدلالت نوطۀ که در دست داشت یکغزل بسیار حزن انگیز یرا خواندن گرفت .
غزل مذکور چون يك خنجر جگر شکافی از برای عشاق مشتاق نا بکام بود ، وماری نیز آنرا بصدای محرق ، ونوای خیلی حزینی مینواخت لاجرم بر رخساره های شاعر قطرات اشك حسرت بی اختیار دویدن گرفت . وچون عادت اهل اورو پاست که بر يك چیز بدیع وغریب که خواه درمقام تحسین باشد وخواه در خصوص مزاح كف بهم میزنند ، لهذا در حالیکه چشمهای شاعر بقطرات اشك از هم پوشیده بوديك كف زدن شدیدی در صالون به اهتزاز آمد . شاعر بیچاره بگمان آنکه در مقام تحسین دختر پیانو نواز کف میزنند - بی آنکه چشمانش را بکشاید - بکف زدن مبادرت ورزید . اما کف زدن شاعر را چون خندۀ قهقهۀ عمومی پیروی نمود مجبوراً چشمانش را از هم کشود . اما چه می بیند ؟ مگر


( ٢٠٥ )
كف زدن اهل محفل در خصوص تحسین ماری نی بلکه در مقام مزاح گریۀ
شاعر است .
لاجرم شاعر بیچاره خیلی محجوب و شرمسار گردیده ( چنانچه
عادتست ) بر پا خواسته عرض اعتذار نمود .
والحاصل این چهار جوان ظرافت توامان آنروز را بيك سرور و نشاط
فوق العادة بسر رسانیده قرار دادند که فردا را بصید افکنی و شکار اندازی
در جنگل شمالی صیفیه بسر آرند . و چون فردا قبل از طلوع آفتاب براه
می افتادند لاجرم شاعر آنشب را نیز در صیفیۀ فلورا بماند و این نیز از برای
او سعادت و بختیاری گردید .
این اول رومانیست که خوانده و همینقدر آنرا
که در انوار ذکا نام رساله موقوته یافته بودم
ترجمه کردم . اگر چه این رومان ناتمامست
ولی چون اول رومانیست که مرا بر ترجمهٔ
رومان نویسی تحريك و تشويق
نموده خیلی دوستش میدارم
در دمشق الشام
سنه ۱۳۰۹
محمود طرزی


( ٢٠٦ )

عشق

حالتیکه آنرا «عشق» میگویند. هرگاه خلاصه تر، و مجملتر تعریف،
و توضیحی در صدد آن بیان نمائیم ! میباید گفت : که

( عشق ، عبارت از جمع شدن )
( ، و گرد آمدن حواس ظاهره و حوا )
( س باطنهٔ انسان است در محل )
( و مکان واحد . )

حواس ظاهره ، و باطنه خواه مشهودات خارجیه ، و خواه تخیلات
داخلیهٔ بعضی اعضا را بيك قوهٔ حادهٔ الکتریکیه بنهايت سرعت ،
و غايت قوت در محفظهٔ دماغ ایصال داده در انجا بر لوحهٔ قوهٔ مفکره آنرا
محكوك و مثبت میگرداند. و رفته رفته آن نقش در انجا قایم و مثبت گردیده،
و آن لوحهٔ مقدسه را سراسر استیلا نموده برای دیگر نقوش محلی باقی نمیگذارد.
پس اینحالت مذکوره را « عشق » و شخصیکه بدین صفت موصوف
گردد آنرا «عاشق» میگویند .
در صدد اثبات این مقصد، تنها همين يك دلیل کفایت میکند که : مرد

عمله قوت کے
دریافت


( ۲۰۷ )

عاشق ـ قوهٔ باصره‌اش بجز رؤیت دیدار محبوب ، وقوهٔ سامعه‌اش بجز
شنیدن آوازو پیغام محبوب ، وقوهٔ لامسه‌اش بجز از لمس وجود و متعلقات
محبوب ، وقوهٔ شامه‌اش بجز شمیم زلف مشکین و یا یادگار محبوب ، وقوهٔ
ذائقه‌اش بجز بوسهٔ لب شکرین محبوب بدیگر چیزی پرداختنش از محالاتست.
وكذلك حواس باطنیهٔ مرد عاشق نیز بجز اشتغال محبوب بدیگر چیزی
صرف شدنش غیرقابل است : مثلا در قوهٔ مدرکهٔ عاشق بجز تصور ادراك
دلدار ، و در قوهٔ تخلیهٔ‌اش بجز خیال وصال یار ، و در قوهٔ متصرفه‌اش
بجز تذکر حسن و جمال گلعذار ، و در قوهٔ واهمه‌اش بجز وهم و بیم فراق
و حرمان نابکار ، و در قوهٔ حافظه‌اش بجز محافظه و نگهبانی عشق ومحبت
محبوبهٔ جفاکار دگر چیزی صورت‌پذیر نیست . و این حواس عشرهٔ عاشقان
دلباخته بداندرجه کسب لذت ، و اخذ قوت از متعلقات محبوبه‌اش بر میگیرد
که لذایذ جمیع کائنات ، و اشیای جمیع موجودات در نظرش خوار و بیمقدار میماند.
در خصوص اثبات اینمسئله که ( عشق عبارت از اجتماع حواس است
در محل واحد . ) حکما و مدققین خیلی مختلف شده‌اند . حتی بعضی از
مدققین هر يك از حواس بشریه را در حرکات و اموراتش مستقل ومستبد
قرار داده اجتماع جملهٔ حواس بشریه را در يك محل محال پنداشته‌اند . و در
صدد اثبات آن گفته‌اندکه : (مثلا يك گل خوش‌رنك بسیار قشنگی دیده


( ۲۰۸ )

میشود که قوۀ باصره از صورت بدیعه ولطافت عجیبهٔ آن حیران میماند .
ولی قوۀ شامه از رایحهٔ آن هیچ حظی نمیگیرد . و گیرم که قوۀ باصره و شامه
در استلذاذ آن اتفاق هم نمایند ولی قوۀ لامسه از زخم خارش بیزار و در آزار
میشود . نی بلکه ! حالت عشق ، یك مرضیست که بر پیهای انسانی مسلط شده
انسانر از همه کارها باز میدارد . )
اینست که بعضی از مدققین چنین حکم نموده اند . ولی باب اعتراض بر حکم
این گروه همیشه مفتوح است . زیرا حالت عشق تنها بر اشخاصیکه پیهای شان
ضعیف باشد نی بلکه بر هر نوع انسان مستولی میتواند شد .
و این يك نیز بنا بر تدقیقات اخیره اظهر من الشمس گردیده که مرجع
و مرصد کافهٔ حواس انسانی [ دماغ ] یعنی مغز است. و حواس انسانیرا اگر
چه یك استقالیتی باشد باز هم استقلالیت ایشان همان استقلالیتی است که از طرف
مرجع شان یعنی دماغ مر ایشانرا تحدید شده است . چنانچه اگر مرکز سلطنت
دماغ را تعبیر نمائیم ، حواس بمنزلۀ ولایتها و والی ولایتها مشابهت تامه بهم میر
ساند . پس ولات حوادثات ولایات را بمرجع و مرکز اخبار میکنند . حواس
نیز حوادث موظفهٔ خودشانرا در آن واحد بدماغ ایصال مینمایند . و دماغ
نیز آن خبر را در دفتر خویش ثبت نموده بمحاکمهٔ آن مشغول میشود .
مثلا میگویند فلان بر يك دلبر نازنینی عاشق شد . اما چسان عاشق شد!


( ۲۰۹ )
اولا آن دلبر را یکبار بدید . حسن و ملاحت آن دلبر قوه نظر اورا جلب
نمود. و چون مرکز قوه مذکوره ماغست همان لحظه در انجا مثبوت گردید .
و دماغ در انجام محاکمات آن حسن و جمال که نظر بدو خبر داده است مشغول
گردید. درین حالت که هنوز آن دلبر نازنین تنها قوه نظر مرد عاشق را
جلب نمود يك دفعه صدای جانفزای باهتزاز آن دلبر را نیز میشنود . که
این صدا قوه سامعه مرد عاشق را نیز جلب نموده بدفتر دماغ محكوك ميگردد.
پس چون این دو حواس مرد عاشق بدین صورت بر آن محبوبه منحصر
گردید قوه ذایقه اش نیز آرزو کش بوسه شیرینش میگردد . و چون این
سه حس باهم اجتماع نمودند قلب را نیز با خود یار و دمساز کرده دل مرد
عاشق نیز بسوی آن محبوبه میلان مینماید . و هلم جرا !
و چون یکبار اغلب حواس خمسه ظاهره و باطنه آن عاشق بیچاره بمحبوبه
اش مشغول گردید دماغش نیز بمحاکمات احوال محبوبه مشغول مانده به اغفا
لات ، والقائات قوای حاسه سائره گوش نمی نهند . حتی اگر یکی از
حواس بر محاکمه دماغ اعتراض نماید دماغ بقهر و شدت تمام آنرا رد میکند .
چنانچه عاشقان جانباخته در محبوبه خودشان جميع قصورات را حسنات
می بیند .
والحاصل حکمای متأخرین برین اعتقاد تمام آورده اند که حالت [ عشق ]


( ٢١٠ )

عبارت ( از اجتماع حواس خمسة ظاهره و باطنه است در محل واحد . ) و در بخصوص بد لائل حکمیه و براهین عقلیه رسائل و کتب کثیری املا نموده اند . که درینجا بهمین قدر اکتفا نموده بشرح و بسط زیاد آن نپرداختیم .

صباوت

طفلی و دامان مادر خوش بهشتی بوده است
تا بپای خود روان گشتیم سر گردان شدیم
ای زمان سعادت اقتران ( صباوت ) ! هر انقدر که از من جدائی و دوری جستی ، راحت و سعادت و رفاهیت و بیغمی نیز با تو رفیق طریق گردیده از من وداع نمودند !
هر انقدر که دل وفا منزلم از تو جدائی نمیخواهد ، تو همانقدر به تباعد ، و مفارقت میکوشی . در زمان راحت توامان نشاط آور سلطنتت قلمرو ملك دلم تا چه درجه معمور ، و روح و فکرم تا چه پایه مسرور ، و از غمهای جهان به هزارها فرسخ دور بودم . حالا چون آن ایام مسرت انجام را بخاطر میارم ، از آتش فراقت خاك بر سر باد میکنم ، و از هوای شوقت آب سرشك خونین از دیدگانم میریزم ! اما تو در عوض آنکه بر من هجران کشیده مرحمتی نمائی ، و بر حال اسف اشتمالم رقتی فرمائی ، بالعکس لحظه بلحظه در


( ۲۱۱ )

قطع مسافهٔ جدائی میکوشی ، اما چسان جدائی ! جدائیکه امید برگشتن
آن هرگز مامول نیست . گویا شاعر برای تو این شعر را گفته :
( اگر در وقت رفتن گفت می آیم مکن باور
که او جانست چون جان میرود دیگر نمی آید )
از وقتیکه از تو جدا گردیده ام ، راحت ، و انبساط ، فرحت ، و نشاط
قلب خراب آبادم را وداع. و جای آنهارا انواع الم و اضطراب استیلا نمودند.
حقد و حسد ، انواع تقاضای نفس که در عصر سعادت حصر تو اسم شانرا
نیز نشنیده بودم ، و چندی نگذشته بود که اطراف ، و جوانبم را احاطه
نمودند ، و نسبت بتفارق ، و بتباعد تو تقرب و تزاید مینمایند . حالا هیچ
کاری نمیتوانم ، و هیچ سخنی نمیگویم تا آنکه کین و غضب ، و عرق بغض و
حسد عالمیرابر خود تحریک نکنم .
آه ! چه خوش بود زمانیکه حزن و کدررا نمیشناختم که چیست ! از
مال دنیا ، وحب ادخار آن بغیر از همان چند پارچه آلات لهو و لعبیکه با
اقران خویش با آن بازی میکردم دگر هیچ چیزیرا نمیدانستم . اضطراب
و بیراحتی بس جزءی من نظر شفقت و مرحمت مادر مهربانم را بر من
جلب مینمود . ناخوشی بسیار خفیف من بادی اضطراب خیلی ثقیل پدر
شفقت گسترم میگردید . حتی بعضی اوقات محض از برای آنکه نایل


( ۲۱۲ )

همچنین التفاتهای و شفقتهای نازنینانه والدین مهربانم کردم . و همچنین
معاملات محبتانه دلنوازانه ایشانرا مظهر شوم خودم را قصداً محزون و کذباً
مریض هم میساختم. و تنها از والدین، و اقربا و متعلقات خویش نی بلک!
از هر کس خواه مرد و خواه زن در حق خویش اثر لطف و مرحمت مشاهده
می نمودم . يك آدم بسیار بیگانه با من مانند یکدوست بسیار مخلصی معامله
می نمود .
لکن حالا هیهات ! هیهات ! بهر طرف که نظر می اندازم بجز
کين، وغرض دگر چیزی نمی نگرم . و اگر احیاناً دوست و احبابی هم
بیابم آثار مودتش را با غراض گوناگون، و حیل بوقلمون مبنی می یابم.
کسانیکه خود را مادون من میشمار ند بمداهنه و چاپلوسی، و کسانیکه خود
شانر امافوق من میدانند برسومات ظاهرداری مرا از خود متنفر میسازند.
محبوبه كان بیرحم جانستان، و دلبران جفا کیش با حسن و آن که لحظه
بلحظه به خنجر جفا وستم قلوب هزاران عشاق جان فشانرا پاره پاره
مینمودند . ، و از فرط تغافل و استغنا بسوی کسی نظر نمی انداختند،
و از غایت حسن و ناز و ادا بر پشت پای خویش نظر نمی کردند در آنزمان
سعادت نشان لبان شکرین خودشانر از رویم بر نمی داشتند . ومرا در آغوش
لطافت همدوش نازنین، بر ساعد صفا فروش سیمین خویش بر میگرفتند،


( ۲۱۳ )

و بانواع تکلمات شیرین ، و باقسام تلطفات شکرین نوارشم می نمودند .
يك تبسم بسیار جزء ی من باعث خنده قهقهة همه شان میگردید . واگر
كلمة بسیار خفیفی از زبان بیزبانی من می شنیدند از فرحت بسیار هزار
بارم بسینه آئینه مثال خود شان می چسپانیدند . که اگر چه من از انهمه
حسن معامله به تنک آمده اظهار اضطراب و بکا هم مینمودم . لکن
ایشان از آثار محبت ، و ابراز شفقت ابدأرو نمی گردانیدند . حتی گاه گاهی
بنابر اسکات بکا و اضطرابم بعوض پستان مادر لبان شکرین خویش را نیز
بدهنم میگذاشتند ، و من آنرا میکیدم . حالا تکدر شوقـت ميل ورغبتم
را به استغنا و تغافل ، و آرزو و محبتم را بعقوبت وجفا مقابله مینمایند .
خلاصه ای زمان صباوت ! تو موجب سعادت ، وباعث هر گونه راحتم
بودی . اشک حسرتی که در فراق ابدیت از دیده خون فشانم میریزد
بجز آنکه آتش یأس و اضطرابم را زیاده تر اشتعال نماید بدگر چیزی موفق
نمیگردد .
ای عیش گذشته کذکر باز نگردی
رفتی تو زدست و نروی هیچ زیاد م
انتها


( ٢١٤ )

طفل نوزاد

در خانه توانگر چسانست ؟ و در خانه فقیر چگونه ؟

هر گاهی که در خانه ذی حشمانه ( توانگر ) پرزر و گوهری طفل نوزادی از کتم عدم بعرصه عالم قدم می نهد . آن خانه از فرح و سرور ، و شادی و حبو ر مملو میشود . بتريك کنندگانیکه از هر طرف می آیند خارج حساب و شمار است . هدایا و تحایفیکه از خویش و اقربا مانند باران میریزد خارج حد وقیاسست . مژده دهندگان میدوند ، زرها و دینارها افشانده میشود .

زاچه بر تخت طلا کار و مزینی میخوابد . لمعه پاشی گل الماس شعشعه پاشیکه بر پیشانی او آویخته است الوان سبعه را بصورت بسیار لطیفی باطراف انتشار میدهد . ماکولات چرب و نرم و مشروبات لذیذه سرد و گرم در میان طبقهای مزین چینی بر سره نیز های بلوری برای اشتهای زاچه موجود میباشد. کنیز کان پری چهره ، و سریه کان خوش خمیره در اطراف فراش زاچه ،معذوره برای اجرای اوامر ، و فرمانش دامن در میان


( ٢١٥ )

خدمت ایستاده اند . قابله کان متعدده ، ودایه کان متنوعه صف بسته
خدمت اند .
طفل نوزاد را بعد از انکه در قماشهای اطلس وکم خواب قونداق نمایند
بيك شل کشمیری پیچانیده برنها لین چه پر قوی اطلس خارائی در نزد
فراش نرم ولطیف زیبای مادر مغرور پر زر وزیورش میخوا بانند . و
بيك لحافیچه زردوزش میپوشانند . خلق خانه مانند پروانه به اطرافش
میگردند . هر آرزو ومرادز اچه رادر آن واحدمجاه یارند . طفل بمجرد
گریه کردن پستان پر از شیر دایه کان متعدده در دهانش میرسد .
پس این طفلیکه بدین صورت ، واینچنین کیفیت گهواره پیرای عالم شهود
گردد سعادت ، وثروت ، و اقبال از هر طرف و هر گوشه او را طبعاً استقبال
میکند . حالا نکه هنوز هیچ معلوم نیست که اینطفل اینقدر لطف ( جمعیت
بشریه ) راچگونه مقابله ، و در راه مدنیت انسـانیه و ( هیئت اجتماعیه )
چسان معا ماه خواهد نمود . ؟
حالا نیز یکقدری درکلبه ویرانه فقیر بیچاره عطف نظر کنیم که درینجا
نيز يك طفل نوزادی بوجود آمده است . لکن تاثیرات اینولادت با آن
ولادت سراسر دگرگون افتاده است ! از تزئینات و مسراتی که در خانه
توانگر مشاهده کرده اید درینجا هیچ اثری نیست . بسبب ولادت این


( ٢١٦ )

طفل معصوم کلبه ویرانه بيك ماتم خانه تحول نموده ! چونکه در تمام عالم
امکان يكدو گزسانی نیافته اند که آنطفل معصوم را در آن به پیچـنـد
لاجرم مجبور شده اند که با کهنه پاره ای پارچه پارچه زیر پائیهای خود شان
پیچانیده اند .
پدر و مادرش در حالتیکه هر دو سالم بودند بمعاونت سعی دست هم دیگر
از صبح تا بشام بہزار گونه تعب ومشت يك لقمه نان شب خود شانرا پیدا
میکردند . زن محنت مسکن هر انقدر که وقت حملش تقرب ورزید از کار
وعمل بدست کشیدن مجبور کردید. سکته که ازین رهگذر در دخل وخرج
قوت لایموت یومیه شان وارد آمد البته بفروختن ریز و پاش شکسته و ریخته
که در گوشه و کنار کلبه در میان خاك توده ها افتاده بود لزوم دیدند .
یکچندی نیز از بقال و قصاب بقرض گرفتن مجبور شدند . تا آنکه درین
اثناز ائیدن زن بیچاره نیز تقرب ورزید . لکن در دست و چنگ بیچاره
گان هیچ چیزی باقی نماند . قرض کهنه کنگی خودشانرا چونکه ایفا نکرده
اند لاجرم اهل دکاکین بقرض هم چیزی نمیدهند .
پس حالا در چنین احوال فلاکت اشتمال شوهر بیچاره چه کند ؟ گدائی
کردن را بناموس خویشین عار میداند . اگر بکسا نـیـکه شناخته اوست
مراجعت کند آنها نیز مانند خودش فقیر الحال پریشان روز کاری اند


( ۲۱۷ )

که امید فائده از انهم مأمول نیست . لاجرم فقیر مرد در مانده به کار خو
یشتن بیچاره میماند . و بگرداب تفکر فرو میرود که غبار یأس و الم بی نانی
و گرسنه گی چشمه هایش را کرد آلود میکند . درین اثنا فقیره زن بیچاره
که درد زه بیتابش کرده از شدت درد و کثرت وجع ، و غایت جوع و
نهایت جزع لحظه بلحظه فریاد و فغانش زیاده میشود . فقیر مرد بیچاره
از سببیکه هيچيك تدبیری نمييا بد بکار خویشتن در مانده میگردد ، و بر
سر آنهمه فلاکت ، و مصیبت جوع و گرسنگی فغانهای جانکاه زن بیچ[؟]
ره نیز فقیر مرددر مانده را سر اسر از عقل بیگانه میسازد . هیچیک چاره
و تدبیری نمییابد . در گرداب یأس و نا امیدی آن بیچاره سر اسر ناپدید
میگردد . نغان و فریادزن بیچاره نیز رفته رفته امتداد میگیرد . هر نعره
زن سنك سنگینی ست که بر سر آن مغروق بحر یأس والم میخورد . آخر
الامر نا امید میشود از استمداد و مددکاری جمیع ابنای جنس خویش
منقطع الامل میگردد در چشمانش دود نا امیدی می پیچد . از ان دود
حسرت اندود در سمای دماغش سحاب یأس و الم پیدا می شود . از ان
سحاب طوفان حساب باران سرشك خونینش باریدن میگیرد . تموج
طوفان بلاخیزیکه در بحر دماغ مرد فقیر در حرکت و هیجانست بواسطهٔ
قنالهای عروق و اعصاب به بعضی عضلات چهره اش انتقال میکند .


( ۲۱۸ )
و آن عضلات را منقبض نموده درجه یأس و الم را از رخسار فلاکت آثارش
ظاهر و عیان میگرداند .
پس طفلیکه از میان چنین گردباد یأس آور الم پدر، و آنچنان شورش
طوفان اثر و غم مادر بساحهٔ دنیا قدم نهد اول کسیکه او را استقبال کند ها
تا ضرورت و سفالت خواهد بود ! این معصوم بیچاره بمجردیکه به دنیا میآید
زنجیر ضرورت ، و اغلال سفالت بگردنش افتاده در زندان محنت نشان
فلاکت محبوس میگردد. درین کلبهٔ تنك و تاریکی که شمس جهان آرا با
آنهمه عاطفت و مکرمت بی اندازه که در حق جمیع موجودات ( منظومهٔ
شمسیهٔ ) خویش اجرا میدارد بعمر ها آن گوشهٔ ویرانه را بیکذرهٔ ضیا و
و حرارت ذی منفعت خویش تلطیف و تلطیف نفرموده است. و هوای
نسیمی باو جود آنهمه حیات بخشی بی اندازه که در حق جمیع مكونات
( کره ارض ) که مانند طفل ناز نین عدیم المثلی بآغوش شفقت ممدوش
خویش چپانیده است روا میدارد يك مقدار جزءی نیز بدان خرابه
نشر ننموده است. و گیرم که بسبب محذوریت عدم خلا محال مجبورا املا
نموده باشد بازهم آنرا ببعضی غازات مضره که از تکون تعفنات اطراف آن
حدود تشکیل یافته اخلال و افساد نموده ، و بحالت سم مهلکی تحویل داده
و بعد از آن آنکلبه ویرانه را املا نموده است .


( ۲۱۹ )

حالا ملاحظه فرمائید ! طفلیکه در چنین محلی و بدینصورت پر ملالی
بزاید در عوض قونداق هر گاه کهنه پاره زیر پائی را بیابد نیز بر و بسیار است!
طفل گریه جوع ، و ناله خشوع میکند . مادر گرسنه فلاکت چاکر ش
پستانهائیکه از گرسنه گشی چند روزه مانند پارچه نمد گردیده بدهن او
میدهد . طفل بیچاره نیز آنرا میمکد. لكن هیهات ! شیر کجاست ! یکچند
قطره آب شیر مانندی میچکد . ولی بعد از چند روز آنهم منقطع می گردد.
زیرا نان خوردن نمییابد تا آنکه شیر ازان حاصل شود .
این طفلیکه از ابنای جنس انسانیست نه از نوع حیوانات بیابانی رفته رفته
بدینحال فلاکت ، و سفالت اشتمال بزرگ میشود . اما قوة عقلیه ، و دماغ فکریه
اش را پرده سفالت ، و عظای فلاکت میپوشد . و قلب و نفسش را سحاب
شدیده ضرورت ، و الام فقدان معیشت فشار میدهد . زنجیر ذلت و پا
مالی ، و تشدید سفالت و سرگردانی پای توسع نشو و نمایش را می بندد .
بلکه ترکیبات کیمیوی و شکل و هیئت طبیعی اش را نیز اخلال میکند .
پس از برای چنین بیچاره کان وقوعات متواليه حیات عبارت از يك محبس ،
و اشكنجه ضیق النفسی است که بعد از انکه یکچندی نفس میشمارند چنانچه
محکومان زندان عاملان بعد از ختام محبوسیت آزاد میگردند ایشان نیز
همچنان فرحان و شادان بترك دغدغه حیات میگویند .