۱۴۴

که آرم سوال ترامن جواب
بآسانی از ائمه اضطراب

بگفتا که ای صاحب دین و پیر
ازین فکر همواره هستم خموش

که پاکان راه خدای کریم
چو هستند در راه حق مستقیم

شب و روز یاد خدا آورند
ز دل رو براه هدی آورند

بشبها نخوابند و نالند زار
بگریند از بیم روز شمار

همه شب بیاد خداوند خویش
بعبادت کنان عجز از پیش

بذکر و بفکر خدا مبتلاء
ز غیر خدا از علائق جدا

نمایند از صدق شبها قیام
بروزان همه صَرف اندر صیام

ز عیش بهان عمرها بر کنار
همه وقت مشتاق دیدار یار

ز اهل جهان و ز دنیا جدا
همه روی دلهاے شان با خدا

همه غیر یاد خدا بار نے
وز ایشان بحق غیر کارے

غرض غیر یاد خدائی گھے
نه جویان کسی را نه پویان رهے

باین جمله رحمت که پیش آورند
شب و روز در طاعت داورند


۱۴۵
چو طاعت کنند از چه لرزان شوند
چرا اینهمه زار و نالان شوند
بدانند خود را ریانکار بیش
مقصر چرا می شمارند خویش
بود قول شان ما عرفنا مدام
بود حرف شان ما عبدنا تمام
بخود نسبت اتقیا چون کنند
چو طاعات بسیار و افزون کنند
بود حق شان اینکه در بارگاه
شمارند خود را بـعــذر و بـگـاه
کسی کو شب و روز حاضر بود
بباید بالطاف ناظـر بـود
چرا ناامـیـدی بیارند پیش
چرا دور دانند از دوست خویش
ننازند از قـرب مولیٰ چرا
ننازند بر صــدر اعـلـی چـرا
چو بشنید آن زاهد حق پرست
کشید آه سرد و دلش شد ز دست
بدل آتش افگند این قیل و قال
برآشفت و آشفت شد حال او
بفرمود کای مرد با عقل و هوش
به گفتار من یک نفس دار گوش
ز احوال نیکان چو پرسیده
تو معذور هستی که نا دیدهٔ
ندیدی تو شمع شب افروز او
چه دانی به پروانه و سوز او
کافی نوزدهم


۱۴۶
ندیدی تو نوری که بر شد بطون | از ان می طپی بهر فردون و دون
توئی فارغ از لذت درد دل | گرفتار آلایش آب و گل
ندیدی دل ریش و جان فگار | ندیدی غم وصل و سودای یار
ندانی غم او چه شادی دهد | مرا دول از نامرادی دهد
صعوبت ندیدی زراه جنون | نه پیموده راه عشق و فنون
نخورده ترا شیشه دل بسنگ | نگشته دلت در غم دوست تنگ
ندیدی گهی جلوه از روی یار | که باشی شب و روز نالان زار
از آن دست کی میزنند سر دعا | که با چاک سینه نشد آشنا
بگوشت نوائی نشد آشنا | که چون من بگردی ز هستی جدا
درین کو کسانی که ره میبرند | بحسرت بحال تبه می روند
چو هستند واقف ز اسرار غیب | بزرگی شان را نه شک و ریب
بعشق خدا سینه ها سوخته | وفای خدا در دل اندوخته
ز سوز خدا دروها اندرون | گرفتار سودای عشق وجنون


۱۴۷

بدانند خود را بمقدار خویش
خدا را بعظمت شناسند بیش
چو بینند آن عظمت کبریاء
بیابند خود را بکلی فناء
نه یارا ز قطره بدریا گذر
ز قطره بدریا چه پا یست و سر
چو پیدایش خویش را بنگرند
ازان قطره و جسم آگه شوند
بسی خجلت آرند زان بحر نور
چو دانند آن قطره از بحر دور
وگر آنکه پیدایش خویش را
بدانند از بحر یاد خدا
بود معرفت چون حصول مرام
وزین معرفت بهر خلق است کام
همه معرفت حاصلا و کام این
ازین معرفت حاصل انجام شان
عبادت که حاصل ز انسان بود
تنست و ورا معرفت جان بود
حصول عبادت ز اعضا شود
ز دل عقدۀ معرفت وا شود
حواسند مصروف عرفان همه
چه ظاهر چه باطن درین رهزهمه
بود از خدا حکم قطعی چنین
که مصروف باشند اندر همین
بغیر عبادت نه کاری کنند
غنان جمله با معرفت بسر برند


۱۴۸
وگرنه بود جای پرسش مدام اگر صرف گردد نه حسب مرام
چوبس مشکل است و نه ممکن چنین که باشند کامل بگلشن قرین
ازین جمله تشویش خاطر بود که خالق همه وقت ناظر بود
نه ممکن که احرای امرش شود ازین بنده با جمله قاصر بود
بتقصیر خود جمله حیران در آن چو بینند د عجز و در نقص کار
بگویند پس ما عبد ناک ازین بگویند پس ما عرفناک ازین
تو هم گر بدانی ازین ما جراء همین حال باشد ترا دائما
مقام وصالت چولا حاصل است فراغت از آن مر ترا حاصل است
در آئی اگر اندرین شاهراه ترا نیز باشد همین رسم و راه
واذا زُكی اَحَدُ هُم خَافَ مِمَّا یُقالُ فِیَقُولُ اَنَا اَعلَمُ بِنَفسِی
و چون وصف کرده شود یکی از ایشان را بترسد از انچه گفته شود پس میگویند من داناتریم بین
مِن غَیرِی وَرَبّی اَعلَمُ مِنّی بِنَفسِی اَللهُمَّ لَا تُوَاخِذ نِی بِمَا یَقُولُونَ
خود از غیر من و پروردگار من داناتر است از من بنفس من با رخدا یا مگیر مرا با نچه
وَاجعَلنِی اَفضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ وَاغفِرلِی مَا لَا یَعلَمُونَ
میگویند و بگردان مرا بزرگتر از انچه میگویند و بیامرز مرا انچه نمیدانند آن را
ستایش کند گر کسی بهرشان پسندند هرگز نه تعریف از ان


۱۴۹
ز تعریف گردند بس منفعل
بدانند از ان خویشتن را خجل

نه گردند گاهی به توصیف شاد
به نیکی نخواهند بزخویش یاد

بگویند قابل به این نیستیم
شناسند خود را که ما کیستیم

بحال خود آگاهیم ونفس خویش
خدایم باحوال دانا است پیش

نمایند از صدق دل التجا
که ای عالم الغیب وای کبریا

چو دارند مردم گمان اینچنین
تو کن از کرم حال ما به ازین

خدایا نگیری باین گفته ام
که من نیز زین گفته آشفته ام

چو مردم ببا این گمان می برند
تو گر رحم آری نباشد گزند

همی خلق گویند ما را چنین
زمن نیست این دعوی و کیش و دین

نگیری تو برمن به گفتار خلق
خدایا فقیرم درین ژنده دلق

تو چون علم داری بر احوال من
نبا شد بجز عاجزی قال من

فَمِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ اَنَّكَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِي دِينٍ وَحَزْماً فِي لِيْنٍ
پس از نشانها یکی از ایشان آن است که به تحقیق می بینی مر او می قوت در دین و احتیاط در نرمی

علامات شانرا چو خواهی همام
بیان آورم بر تو زانها تمام


۱۵۰
که تا دانی آن دوستان اله چه دارند در زندگی رسم و را
چو علم آوری برعلامات شان بدانی تو اطوار و طاعات شان
چو بینی بدین قائم و استوار بجز دین ندارند فکر و شعار
شب و روز اندر عبادت روان بذکر و بفکر خدای جهان
سر مو تجاوز نه از حکم او همه وقت مصروف در جستجو
چو دورند از کید شیطان دام نمودند بر خویش دنیا حرام
بود دین شان کامل و پاک و بس بجز حق ندارند کاری بکس
بود صدق و اخلاص در شان شعار ندارند جز راستی هیچ کار
زنفس و هوا دور و از کبر و ناز همه وقت مصروف عجز و نیاز
همه نرمی و لین به کار آورند زسختی و درشتی کنار آورند
چو سختی بود خُلق دنیای دون شود درشتی از حُبّ دنیا فزون
به ایشان چو آن نیست این نیز نیست غم شان ازین آتش تیز نیست
بود نرمی شان باهل یقین همه لین نمایند با مؤمنین


۱۵۱

ولیکن بکافر درشتند تام بکفار نارتد الفت بنام
چنان سخت و درشتند با کافران که زایشان ربایند اموال وجان
زهیبت به ایشان چنان رو روند که در عرصه دش حمله ها آورند
ولی در میان خود از فرط لین بود وضع شان دوستی از یقین
همه دوستی شان برای خداست همه خصم شان دشمن کبریا
نه حُب و عداوت ز نفس آورند بحکم خدا جاهدو بیاورند

وایماناً فی یقین
و ایمان از روی یقین

بود جمله ایمان شان از یقین ز روی یقین سعی ایشان بدین
یقین باخدا و ولا با رسول ز سودای دنیا و حبش ملول
خدا را بعظمت خدا دیده اند بدل حُب حق جمله ورزیده اند
نبی را ز بعد خدای جهان بسی دوست دارند از مغز جان
ز جان و ز اولاد و احفاد خویش و یا آنچه در دهر افتاد پیش
ازین جمله الفت بآن بیشتر ولای نبی از همه بیشتر


۱۵۲
بقدر ولا لطف دین برده اند | بسی ذوق و لذت ازین برده اند
فتاد و ولای خدا ورسول | ولای دگر نی بدلها قبول
وَخُشُوعُا فی عِبادَةِ
و عاجزی در عبادت
حضور دل اندر عبادت کنند | نه چون ما بعبادت بعبادة کنند
خشوعت زایشان بهمه در نماز | نمازی تمامش حضور و نیاز
نمازی که باشد تمامش خشوع | اگر در قیامند و گر در رکوع
خبر از خدا و نخود بے خبر | بچینند از نخل طاعت ثمر
ندارند از خود نه از کس خبر | حضور خدا کرده در دل اثر
چنان باخته در راه دوست هش | که نی چشم دارند در کش نه گوش
حکایت
شنیدم یکی رهبر ملک دین | بعزم سفر شد به راهی قرین
در آنراه رفیقش همراه بود | که اندر سفر اتحادش فزود
بنزدیک شهری برابر شدند | در ان مسجدی بود اندر شدند
کاپی نوزدهم


۱۵۳
در آن ملک بود آنچنان رسم و با که هر شام بندند بر شهر باب
ز مغرب شدی چون ادای نماز در شهر بر خلق می شد فراز
در شهر می بست دروازه بان بخلق از ترد و نماندی نشان
چو کردند آنشب ادای نماز ز مسجد برون گشت آنخلقت باز
بدروازه شهر کردند روی خلایق بچالاکی از چارسوی
دران لحظه گفت ابزاهد رفیق که بشتاب اکنون بسوی طریق
وگرنه شود بسته در این زمان گر انجا بمانیم باشد زیان
تو کوته نما این نماز و نیاز در شهر ورنه شود شب فراز
چو زاهد بداندر نماز از نیاز بمرده جوابی نفرمود باز
بناگاه دروازهابسته شد دل آن رفیق از الم خسته شد
فغان کرد کائی زاهد پارسا دلم را ز غم رنجه کردی چرا
بماندیم بیرون دروازه آه چه سازیم شب چاره و چیست راه
نمودم صداهای از حد فزون شنیدی ز مسجد نگشتی برون


۱۵۴
وگر آن صداہا تو نشنیدۂ اگر گر تو ای شیخ گردیدۂ
پاسخ بخندید آن مرد دین که ای ساده ای مرد اندک یقین
تعجب نباشد به خندیدنم که داری تعجب به نشنیدنم
اگر می شنیدم صدا در نماز نمازم نبودی ز روی نیاز
صدای تو نشنیدنم بود کار که مصروف بودم بدرگاه یار
اگر می شنیدم صدای ترا بسی حیف بودی نماز مرا
مرا باید این شیوه اندر نماز که گوشم نگردد بهر حرف باز
کسانی که رو با خدا آورند کجا گوش بر هر صدا آورند
نداگر شنیدی میان نماز نباشد ترا آن نماز از نیاز
چو گوشت بحرف و ندا باز شد نیازت کجا قابل راز شد
ز پاکان نماز است دایم چنین که اندر نیازند قایم چنین
ترا نیز اگر ہست ذوق نماز بخوان اینچنین جان من با نیاز
و یحملان فاقۃ
و بردباری میکنند در گرسنگی


۱۵۵

به فقر و به فاقه بسی بردبار بود فاقه و فقر ز ایشان شعار
بخلق جهان روی در نیاورند بخالق همه کارها بسپرند
قناعت برزق مقدّر کنند اطاعت بفرمان داور کنند
رسد آنچه از غیب قانع بر او همین کار ز ایشان همین است خو
نخواهند بیش از ضرورت می بخواهند وقت ضرورت همی
نه جمع آورند از پی سال و ماه نه اندیشه شب نه فکر پگاه
برزق مقرّر کنند اکتفا ندارند در بیش و کم ماجرا
تردّد نه از بهر رزق و بزیان که آرد براه توکل زیان
توکّل نمایند با آن کریم تردّد نه اندر در هر لئیم
بحق اند نزدیک و از خلق دور بهر در نیا رند ایشان مرور
چو بر نفس خود نیست زیشان ولا بود فاقه و فقرشان مدّعا
بود فاقه نعمت برای فقیر بلی نفس از فاقه گردد حقیر
تو هم گر کنی نفس را خوار وزار بعزّت شوی نزد پروردگار


۱۵۶
تن آسانیت آورد مشکلات
زتن پروری آیدت مهلکات
ز نفس است این احتیاج الغرز
ز نفس است گم گشته فکر و تمیز
ز نفس است عقل از نهاد تو دور
ز نفس است دوری زیار غیور
ز نفس است قربت بشیطانِ دین
ز نفس است بّعدت زیزدان دین
ز نفس است محتاجیت هر زمان
ز نفس است سر وقفت چون کمان
ز نفس است گردیدنت در بدر
بپیش کسان از پی سیم وزر
ز نفست کاین جوہر پاک روح
بوصل خدائی نیابد فتوح
ز نفس است خواری ترا پیش راه
زنفست کبت نامه گردید سیاه
کسانیکه از نفس برگشته اند
زرنج جهان بخیب گشته اند
وصال خدا یافتند و حضور
ز غیر خدایند هر دم نفور
چو از لذّت نفس رو تافتی
بدان لذّت آخرت یافتی
وَ صَبَرُوا فِي شِدَّةٍ
و صبری کنند در سختی
بسختی بود صبّر کردارشان
صبوری بوود ائما کارشان


۱۵۷

همه وقت مصروف صبرند و بس
نباشند بی صبر در یک نفس

در حقیقت صبر

تو اول بدان ای برادر ازین
که کیفیت صبر باشد چنین

ندانی اگر صبر دانی چسان
فضیلت که حق داده بر صابران

بمخلوق عالم چو گیری حنا
زصبرند محروم جنس دوآ

ملائک ندارند از صبر کام
که این فیض باشد بانسان تمام

ز صبرند فارغ بهائم از آن
که باشد نه با معرفت کارشان

ملائک چو غرقند در عشق حق
نخوانند جز عشق مولی سبق

تعلق ندارند و از نفس پاک
ز زشتی و خوبی ندارند باک

ولیکن بانسان خدای مبین
ازین هر دو اجزا نموده قرین

یکی از بهائم دگر از ملک
به انسان نهاده است بی ریب و شک

دو تقسیم شد بهر انسان کنون
ازین هر دو انسان شد اینی و فون

بهر قوتش عصر و وقتی جدا
بهر عصر دارد زهر یک ادا


۱۵۸
رسد تا بحد بلوغ آدمی | براه بهایم پرید همی
خورد آنچه باشد ور اشتها | بسان بهایم صباح ومسا
بپوشد خوش و فارغ از درد و غم | نباشد ز تکلیف بروی الم
به لهو ولعب شغل دارد مدام | بهر سود و دو خرم و شادکام
چو بالغ شود پس بأمر خدا | خواص ملک بخشد اورا صفا
زنور ملائک رهندش بديل | که گردد نه از کار بيجا خجل
ملک هم مقرر شود بهر این | که باشد و را ناصحی بس امین
مرا ورا نمايد راه ثواب | که تا از معاصی کنند اجتناب
به اعمال نيکو بود ميل او | نيار د سوی کار بي اصل رو
ملک دومین داروش بر یمین | که ناصح بود این ملک از یمین
غرض دو ملک از یمین ویسار | همه وقت مصروف این جمله کار
در اینجا ز شيطان بود اشتعال | خلاف ملائک نماید مقال
ملک منع دارد زافعال زشت | زشیطان بود حکم بر کار زشت


۱۵۹

چو شیطان نماید بدش اشتغال | به نیکی ملک داردش اشتغال
ملک چون ز دین میدهد جمله کام | از ان باعث دینیش گشت نام
ز شیطان بود آنچه حاصل مدام | پس آنرا هوا بایدش گفت نام
ملک هر زمانست در سعی آن | که سازی بشیطان تخالف عیان
همه دین بخواهد ملک بر دوام | ز شیطان هوا باشدش جمله کام
چو انسان طرف از ملک در گرفت | کز ان کار دینی همه بر گرفت
چو زین هر دو باشد همه کارزار | شد انسان صالح بدین بر قرار
جهاد است این فکر انسان را | کزین بهر دین حاصل آورد کام
چو ثابت بود در جهاد آدمی | در این امر باشد مفاد آوری
همین شیوه را صبر دارند نام | ازین حاصل آید بدین جمله کام
پس این صبر را دان ز راه یقین | بپاداشتن جمله از راه دین
چو دانستی از صبر ای ذوفنون | مفصل کنم صبر فی التّشکون
بود صبر از بهر سالک اساس | اگر صبر نبود بود هیچ پاس


۱۶۰

بود تو به بی صبر گاهی بکام چو صبرت نباشد بود تو به نام
فرایض نه بی صبر گردد ادا نه بی صبر گردی ز عصیان جدا
ز شاه رُسُل سید کاینات سؤالی نمودند اهل ثبات
که ای سید پاک ای نیکخو حقیقت چه باشد ز انسان بگو
بود دین و ایمان چه ای شاه دین بفرمود صبر است ایمان یقین
دگر باره گفتند و گفت اینچنین بود صبر از نصف ایمان یقین
به بینی بقرآن ز نزد خدا بود صبر مذکور هفتاد جا
بفرمود هستم مع الصابرین خدا شد چو همراه چه افضل ازین
هوا را گذارند مردان دین خدا همراه شان بود با یقین
هوا را چو بگذاشت مرد خدا به صبر او شود هر زمان آشنا
چو با صبر شد امتحانش پدید ز اموال و اولاد و حُبّش برید
چو صبرش میان دل آمد پدید ز دنیا و فیها تَعَلّق برید
بذلّت بمرگ و مصیبت روان همه صبر باشد ره سالکان
کالای سیم


١٦١
به صبر است از سالکان کار و بار
رسد هرچه هر وقت از کردگار
بجز صبر راهی نباشد دگر
خوشا صبر در راه حق سربسر
عبادت ز صبر است و دیانت از او
از ین سالکانراست زین جستجو
تو گر صبر داری بدل جان من
شوی از بزرگان اهل زَمن
خدا هم رهت باشد از تو شاد
همه وقت باشد حصولِ مراد
ز حرص و غضب داروت صبر ساز
همه حاصل آید ترا از نیاز
بیا جان من صبر را پیشه کن
که تا حرص را برکنی بیخ و بن
وَطَلَبَا فِی حَلَالِ
و جستجو در حلال
بود سعی شان جمله اندر حلال
حلال از حلال است بزم وصال
طلبگار رزق حلالند و بس
ندارند گاهی بجز آن هوس
در فضیلت حلال
فضیلت بدانی چو تو از حلال
ز عصیان نگردی گهی پایمال
بود مایه جرم و عصیان حرام
حرامست بی دور و ار وزکام
کافی بیست و یکم


۱۶۲
يَا اَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِن طَيِّبَاتٍ واعْمَلُوا صَالِحًا
ای پیغمبران بخورید از مالهای پاکیزه و عمل کنید نیکو
ندانی که حق در کلام مجید پیغمبران داد انیسان نوید
خورید ای رسولان زمال حلال عمل نیک دارید در قول و افعال
پس اول بود حکم حق در حلال بآن زمرۂ انبیا در مقال
بدانی ازین ای ستوده خصال که وصل خدا حاصل است از حلال
حلالت رساند بوصل خدا حرام از خدایت نماید جدا
دلت پاک باشد مدام از حلال حرام است وحاصل از ان بری ضلال
حلالست و دل را بود زو ضیا حرام است و در جان از و صد بلا
حلال است و روشن ازو کاخ دل حرام است و دل زآن سیاه و خجل
حلال است و تن زو شود جمله پاک حرامست و بر سر از و جمله خاک
حلال است و زود رسی تا بکام زکامست همه دور دارد حرام
حلالست و حاصل از و فکر پاک حرامست و باطل ازو فکرها
بفرمود زین آتئہ انبیاء که فرض است بر مومنین از خدا


۱۷۳
ضرورت چو دارد بکار جهان | طلب از حلالش بود هر زمان
در گفت شاه رسل اینچنین | که هر کس خورد از حلال اربعین
تمام دل او شود پر زنور | کند از دلش عین حکمت ظهور
شود حبّ دنیاش از دل برون | شود حب مولاش در دل فزون
یکی گفت ز اصحاب بهر رسول | چه خوانم که گردد عایم قبول
بفرمود آن سیّد دو جهان | ز رزق حلالت بود همچنان
چوخور دی حلال از ره اعتقاد | دعایت اجابت بیابد یقین
چنین گفت آن فخر انس و ملک | به بیت المقدس بود یک ملک
ندا میکند هر زمان اینچنین | که ای مومنین و ایام مسلمین
کسی را که خوردن بود از حرام | ز فرض و ز سنت از وی نیست کام
اجابت نمی یابد ان نماز | تو هر چند خوانی به عجز و نیاز
عبادت چوده جزو داری شما | طلب از حلال است نه جزو کار
ز سفیان ثوری بپرسید کس | که ای پیر دانای دوانی هوس


۱۶۴
کسی گردد صدقه از حرام از آن صدقه باشد مرا و را چه کام
بگفتا مثالش بهمین دان وبس که با بول شویدی کی جامه کس
شود آنچه زان بول آنجامه پاک درین حکم شد صدقه شیتر را
چو حال حلال و حرامست این بود سالکانرا همین کیش ودین
که رغبت بسوی حلال آورند زان قرب با ذوالجلال آورند
همه وقت فیضان حق بهر شان بود نو رحق در دل شان عیان
بدل انخدا نیکه نور آفرید بسی از حلالش سرور آفرید
از آنروی پاکان راه خدا همه از حرامند دور و جدا
طلب از حلال خدا می کنند زقرب حرامش جدائی کنند
تو هم گرکنی ترک زشت وحرام بیابی زحق مدعا ومرام
چو باشد طعامت حلال ای اخی بسی لذت از قرب مولی بری
بود شرط اول زپاکی حلال حلال ار نباشد ضلالش مال
ونشاطا في الهدى
و نشاط در راه راست


۱۶۵
نشاط است زیشان براه هدی
همه راه شان از هدی وعی
در حقیقت هدایت و نبذی از ترجمه ایه وافی هدایه مبارکه مجیده
الم ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى إلى هم المفلحون
نشاط از چه باشد بدان ای پسر
که اگر رو مولی شوی با خبر
ازین فضل یابی بدل گر نشان
بدانی نشاط هدی بی گمان
هدی گر شناسی و افضال او
کجا غیر تقوی کنی آرزو
تو دانی که بر سالکان هدی
نشاط از چه باشد براه خدا
کتاب خدا را چو خوانی نخست
بیان هدی را ببینی درشت
الف لام با میم اول شروع
ز قرآن بگردید ای با خشوع
نه ریب و نه شک در کتاب خدا
برین قول شاهد بود کبریا
هدی هست فرمود للمتقین
که شد شیوه شان فرط یقین
بیارند بر غیب ایمان همه
بحق غائب آرند ایقان همه
نماز خدا را کنند استوار
به تقوی چه در لیل و چه در نهار
همه وقت زیشان صلوة و نیاز
همه وقت زایشان نماز و نیاز


۱۶۶
بخوردن قناعت از ایشان جگرن و مماترنقاست هم یعقون
همانا برین چون دوام آورند به ایمان ازین بیش کام آورند
به اخلاص کامل ز روی صواب بیارند ایمان بجمله کتاب
قناعت از ایشان بروز قیام یقین جمله بر آخرت عام تمام
براه هدای خدایند چون بفرمود خالق هُمُ الْمُفْلِحُونَ
چو راه هدی یافتند همچنین به ایشان نشاط است هر دم قرین
هدی را چو دانستی ای ذوفنون نشاط هدی را بدان پس کنون
همین پنج توصیف آمد ثقه که فرمود آن خالق کبریا
هدی در همین پنج محصور شد و زین سالکان جمله مرغوب شد
هدایی که زیشان بود در حیات نشاط است زآن در جمیع جهات
از ایشان هدی زان بقای جهان از ایشان همه خلق از آن در امان
زانفاس ایشان جهان قایمست ز انفاس ایشان جهان دایمست
ز انفاس ایشان زمین و زمان ز انفاس ایشان بقای جهان


۱۶۷
شریعت زانفاس ایشان بپا طریقت زانفاس ایشان عیان
زانفاس شان معرفت را ضیا حقیقت زانفاس شان را جلا
چگونه نباشد نشاط این چنین که گوید خدا نسبت متقین
اگرچه بغیب است ایمانشان ولیکن به از صد عیان و بیان
مشاهد همه وقت اسرار را معاین همه راز آن یار را
عیان دیده وزان حلاوت برند بهر دیده جان و دلی بسپرند
بهر دیده نام و نشان دگر فدا بهر دید جان دگر
تو در عالم غیب داری گذر از آنها شهادت بود در نظر
تو هم صدق و اخلاص اگر آوری چو ایشان بدست آوری داوری
تو گر عشق حق را بدل جادهی زغیبت قدم در شهادت نهی
زغیب و شهادت بسا فرقهاست شهادت رسیدن بنزد خداست
بغیب است ایمان عالم تمام شهادت بود وقف خاص و عام
بود لذتی کز شهادت پدید بجز متقی چشم دیگر ندید


۱۶۸
بود راه دیگر ره اتقیاء
باین ره برو اتقیا را خدا با
خوش آن راه زیبا خوش آب هو
هدی خوش تقی خوش بود پرسو
چواین قرب شد در ره تقیا
نشاطا بفرمود زان فهمید
نشاطی که خود غرق بود اندرآن
شنیده نه بلکه بدیده عیان
دوم در هدی حضرت ذوالجلال
صلوة قیامش بفرمود قال
صلوة ار بدانی بمعنی که چیست
نشاط حیاتت نمایند و بیست
صلوتیکه معراج بر انبیا است
صلوتیکه زود وصل با کبریاست
صلوتیکه نورش بعرش خداست
صلوتیکه راهش سوی کبریاست
صلوتیکه اوّل عبادت بود
صلوتیکه آخر سعادت بود
صلوتیکه از اوست امن وامان
صلوتیکه عصیان بسوز دو فان
صلوتیکه باشد عماد دین
صلوتی کلید بهشت برین
صلوتیکه توجیب چونشد بدست
خدا فرض کردش بمؤمن نخست
صلوتیکه جامع بود از کرم
ز جمله عبادات عالم بهم
کافی بیست و یکم


۱۶۹
صلواتی که نان از برای ملک
ندادند الا که از جز فریک
صلوتیکه طبر ملایک نبود
بجز یک قیام و رکوع و سجود
صلوتیکه هم زمرۀ از ملک
ندید از قعود و دگر جزو یک
صلوتیکه چون ترک شد از عمد
زمومن عطا های ایمان ببرد
صلوتیکه مقیاس اعمال تست
بروز جزا رویت پرپشت
صلوتیکه خوانت چو با خضوع
بود از زمین سوی عرش رجوع
صلوتیکه گر نیست با او خضو
بروی مصلی زنندش ز دور
دربیان کیفیت نماز اتقیاء
صلوتیکه حق گفت للمتقین
بیانش نمایم بدان از یقین
بعالم نظر کن ز روح حساب
زکیفیت خلق عالم بیاب
دو چیز است از بهر خلق ایجاد
یکی قالب تن دوم شد روان
بود بهر تن جمله فیض و فتوح
زیمن روان آنچه گوئیش روح
چو از تن جدا گشت روح و روان
نماند بجز نقص اندر میان
کالای حصه دوم


نیاید ازو درک فعل ثواب
سپارند ازانش بزیر تراب
نماز ترا نیز باشد فتوح
یکی از تن ایجان و دیگر زروح
تنش صورت ظاهر است از نماز
بود روح او از حضور و نیاز
تنش باید اول شناسائی هوش
که تا در دل آری نیاز و خروش
طهارت بتقسیم کمال و طهور
شود ستر عورت زبعدش ظهور
به قبله ستادن بعجز و نیاز
دمی کاوری روی دل در نماز
نظر بر نگردد ز جای سجود
پناه در شیطان بحق و ودود
دل حاضر به نیت زبهر نماز
همه منتظر بهر راز و نیاز
زتکبیر اولی لغرض تا سلام
که هر مومنش یاد دارد تمام
نماز است از بهر این تن روان
نیاز است از بهر این جسم و جان
همین صورت ظاهر است از نماز
روانست از بهر آن تن نیاز
زتن چون بدانستی ای باخرد
روان هم ز دل گر بدانی سزد
عمل در نماز است و اذکار گر
بود بهر هر یک روان دگر


۱۷۱

نباشد از آن روح گرد درمیان بود کالبد بی‌حیات و روان
در آداب و اعمال کامل نبود بود چون نسق گشته روی وجود
نباشد چو روح حقیقت و را بود چون کس صم و بکم و عمی
که با چشم و با بینی و با زبان نه بیند نه بوید نه آرد بیان
نمائی چواول نمازت شروع بود روح بهر نمازت خشوع
حصول نماز تو آمد حضور حضور ار نباشد نیابی سرور
نماز است دل راست کردن بحق دگر تازه کردن بذکرش سبق
ازین غصه برگیر ای نوجوان اقم الصلوة لذکری بخوان
ازین است فرمود خیرالوری مصلی ببینی که باشد بپا
بخواند نمازی ولے بی‌نیاز نمازش نباشد بسانِ نماز
بجز ماندگی حاصلش بار نی نماز و را قدر و مقدار نی
نباشد نمازش بغیر جَسد چو روحش نباشد چه نفعش رسد
ببین ای برادر بفکر تمام بفرمودۀ شاہ خیرالانام


۱۷۲
نمازی که بیع زیان بود | اگر چه جسد کامل از آن بود
چو باشد بدم تمامش عیوب | چه یابی از ان غیر رنج و کروب
نویسند اجر نماز آن قدر | که باشد حضورت بدل سر بسر
نمازت جدائی ز آرو هو است | وداع هو اپس نماز خداست
وداع هوا و زغیر خدا | چو کردی نماز این بود مدعا
نمازی که باشد ز اهل ولاء | نماند بدل هیچ جز کبریا
شنیدی مگر تو زقول و بیان | که فرمود آن ما در مؤمنان
که با حضرت سید المرسلین | همه وقت بودیم چون جان قرین
ز الطاف و اشفاق شان بشیر | رسیدی عنایات شام سحر
چونزدیک میگشت وقت نماز | ز شوق و ز ذوق و ز قرب و نیاز
نبی را چنان پیش میگشت حال | که با ما نبودی از و قیل وقال
چنان وضع میگشت ز آنشاه دین | که فکرش نبودی یسار و یمین
بدیدن چنان وضع او مینمود | که گوئی بما او شنا سا نبود


۱۷۳
چنان میشدش حال در انزمان که کوئی نه بد معرفت در میان
زما و زحضار بیگانه بود به ما جمله بیگانگی مینمود
فراغت نمییافت تا از نماز نبودش بکس مطلقا حرف باز
ازین روی فرمود خیر البشر حضور نمازت نباشد اگر
خدا ننگر د هیچکه در نماز مگر انکه آری حضور و نیاز
شنیدم خلیل آن نبی ہمام چو خواندی نماز خدا را مدام
زجوش دلش می برآمد صدا که هرکس شنیدی دو میل از نجا
از ین مردم از دور دانسته بود که دارد خلیل اشتغال سجود
گر انصاف آری توای مرد راه ببینی همه حال خود را تباه
بدانی نمازی که خواندی همه زراز و نیازی که راندی همه
جسد نی از و تا چه باشد بروح تجسم و نه جائز است از وی فتوح
جسد گر تصوّر بفرض آوری بجوهر گذر رو بعرض آوری
جسد هم نسق گشته و خوار و زار جسد را چه حاصل از و چیست بار


۱۷۴

چو یک عضو ناقص بود داند
چه خذلان برای جسد میرسد

جسد از تو دارد نه چشم و نه دید
چه مسرت از و بر تو آید پدید

جسد چون بود کر ز گوش ای اخی
کجا حرف جانان از ان بشنوی

زبان گر نباشد ترا در دهان
کجا سود یابد ز حرفی زیان

وگر چشم باشد نه دیدش بود
کجا بصر دیدن کلیدش بود

من آنقدر کردم بجرم نمای
نگشتم ممیز ز راز و نیاز

نه از کالبد در نمازم خبر
نه از روح او در نیازم اثر

بخود آنچه زین کار نگریستم
بهر سجده خویش بگریستم

نمازار بود چون نماز منی
تباشد از و نفع روح و تنی

قیامش حپان و رکوع وسجود
شروعش چه و نیتھایش چه بود

تنش را چو تا حال نشناختم
ز فیضان روحش همه باختم

الهی باین حال زار و نزار
الهی باین دیده شرمسار

الهی باین تن که عاطل بود
الهی باین دل که غافل بود


۱۷۵
الهی بجائی که فیضمان ندید الهی به دردی که درمان پذیر
چسان ایستادم برای نما چسان رونها دم بخاک نیا
نه شرمم ز اکل حرام هیچگاه نه بر حلالم سبیل و نه راه
همه غرق در بحر حرص و هوا خبری ز تقوی و زهد و صفاء
همه طالب جاه و عِزّ و شَرَف همه عمر کردم درین ره تلف
همه عمر از بهر تحصیل جاه تلف کردم و نامه کردم سیاه
به پیشت ستادم ولی بحضور همه حُبّ دنیا بدل از غرور
ستایش ترا کرده ام در زبان ولی در پی حمد با دیگران
بگفتم ترا ربّ هر دو جهان ولی خواست بنمودم از دیگران
ز رحمانی تو و هم از رحیم زبانم همه وقت بوده کلیم
طلب جسم را کرده ام از دیگر همه خاک بیزی نمودم بسر
ترا گفته ام مالک یوم دین از آن یوم و از تو نه ترس ان کمین
پرستش تو این زبانم بخواند بغیر تو حظّ اطاعت براند


۱۷۶
زبانم ز تو استعانت بجُست | ز امداد دیگر امیدم شکست
ز تو خواستم بس ره مستقیم | درین راه رفتم چو شخص سقیم
بگفتم همه از ره عارفان | ولی صرف شد عُمر چون مسرفان
ز راه غضب از تو جستم پناه | براهِ غضب نامه کردم سیاه
بگفتم هزار و نکردم یکی | نه حاصل ازان پیش شمداندکی
بعذر و اچّه حاجت برویِ لئیم | چو امروز پیدا ست شئ ذمیم
درین عُمر رفتم نه راهِ رضا | نماندم دمی از غرور و هَوا
توکّل نکردم به تو ای کریم | همه بود امیدم از هر لئیم
تو رزاق و من رزق جویان زغیر | تو با من من از جهل پویان زغیر
ز تو رزق و مشکور من از دیگرا | ز تو رزق مقسوم و من دربدر
مُقدِّر مُقرّر ز تو عِزّ و جاه | من از جهل از دیگران جاه خواه
تو از آب دادی وجودم نجاک | ز نارِ هوا جسم دادیم پاک
من از جهل خواهم ز غیر تو رو | نشد حاصلم هیچ و شد آبرو

حکایت بیست و دوم


۱۷۷
همه عمر سرگشته و در بدر که عزت بیایم ز شاهان مگر
همه وقت مصروف این رنج و درد که ذلت نبارد بسر خاک و گرد
خبری که عزت نه این بوده‌است همین تاریخ و قرین بوده‌است
خیرنی که عزت نه غیر از خداست ازو ذلت ما وزان عزّ ماست
از انکس که خواهیم عزت مدام همانست محتاج عزت تمام
وزانکس که خواهیم ما عِزّ و جاه ز ما بیشتر احتیاجش براه
محتاج خواهیم و بی‌نیاز در این عمر بگذشت و مانده مجاز
عوض هرچه کردیم بد کرده‌ایم نه بهر دگر بهر خود کرده‌ایم
بخیر و شر خود نه گاهی نظر نه اندیشه و فکر نفع و ضرر
همین کرد ما بس زنادانی است همین کرده نقص مسلمانی است
کسانیکه راه هُدیٰ داشتند کسانیکه رَه با خدا داشتند
هدا کارشان وازان بس نشاط نشاط الهی که بهرشان چوسماط
هدی کر بدانی زایشان هدستی و زایشان هدی همره شان خداست
کاپ بیست و سوم


۱۷۸

به تقوای همه کارشان با کریم از آن دین و ایمان شان مستقیم
بود دین شان دین و ایمان یقین یقین جمله ایمان و ایقان دون
نمازی که خوانند گفتم پیش نش کم نوشتم از آنست بیش
از آنست قول شد مر تضی نشاط است زیشان همه در هدی
چو من حال شان بینم و حال خویش ازان حالت صعبم اید بپیش
ندانم که خود را چه دانم کنون بسی سخت حالت مرا از جنون
نه حاصل هدایت نه در دل اثر نه از راه تقوی و فتوی خبر
نه ایمان که باشد ز اهل تقی مسلمان بنام و عمل ز اشقیا
نه از غیب علم و شهادت به پیش عجب اه رفتن عجب دین و کیش
نمازی که در دل نه گاهی نیاز همه فکر دل در پی حرص و از
وضو چون وضو نی و دل در حضور نماز و نیازی سراسر قصور
نمازی که خوانم ز نقصان آن شود توجب لازمم بی گمان
ز نقصی که دارم من اندر نماز بدانم من و داند آن کارساز


۱۷۹

بخوانم نماز و ملک در عجب که زین داری ای دون امید طرب
چو سودا بیفزود اندر دلم ز سودا بشد پای اندر گلم
ہمین شکوه برد به پیر مغان که ای من فدایت بروح و روان
مرا عمر ضایع شد اندر جہان نکردم به دل پیچ مهر تبان
گر ایستاده ام بهر غیرم مدام نه بهر تبم بود اندر قیام
ہمین حالتم بود اندر قعود خجالت ز خاکم همه در سجود
نه در قاعده قاعده حاصلم همه بے حضوری بدل واصلم
چه حاصل بود بهر من زین نماز که باشد بدل نے ز عجز و نیاز
بدل چون نباشد نیاز و خضوع نمازم چه و چیست از آن سرشوع
مقرر نماز از برای نیاز نیازم چو نبود چه خوانم نماز
چو بشنید آن پیر والا تبار ازین گفته بگریست بس زار زار
بفرمود کز هجر انان مدام بود زین ندامت مدام و تمام
درین بحر پیوسته باشد غریق وزین آتش عشق هر دم حریق


۱۸۰

نیازی که شایان ذات خداست ادایش زانسان خاکی کجا است
تو در نقص خود اینقدر قایلی به اصلاح نقص اینقدر مایلی
همین حال پاکان بود هر زمان همین حال دارند روز و شبان
میسر نباشد حضور تمام بخواهد دل و در نیابد بکام
حضور عوام است در خوردشان حضور خواص است با عزوشان
نه نسبت بود عام را با خواص نه از خاص با انبیاء اختصاص
مدارج بود در خواص و عوام بود انبیاء در مراتب بکام
بود هر که خواهان بالای خویش کند سعی اندر رسیدن بپیش
رسد گاه و گاهی بماند براه بود در دلش جلده قرب آله
طلب چون فزونست و فقر افزون مدام است هر کس بسیره درون
ولی خوشدلی بس ازین میبنی است که جبر تبع حاصل از ین کیش است
ز تقلید پیغمبر و تبع او رسیده بحکم خدائی نکو
ز اخلاص وسعی است تقلیدها بود مرحمت پس ز نزد خدا


۱۸۱
ترا سعی گر در حضور است و غور کلامت همین و همینست طور
به اندازۀ چشم نور آوری به مقدار طاقت سرور آوری
تو کوته مکن صدق و اخلاص را ازین بعد بسپر بحق عاصی را
ز تو قدر طاقت نموداریست کریمی از و در خریداریست
تو دانی نه قیمت چو زین کرده ای کرم کی گذار و حزین کرده ای
تو با عاجزی اعتراف آوری نه راہی زلاف و گزاف آوری
بجز تو از تو چو دانا تر است زقوت ببخشش توانا تر است
غرض چون ز تقلیب باشی بدور همین است بہر تو ایجان سرور
تو در تبع و تقلیب سالار دین تھی چون با مید سر بر زمین
به تقلیب و تبع بے التجا ز تو در پذیر و بنقصان خدا
حکایت
شنیدم که در وقت موسی کلیم یکی مرد ساده دل بس سلیم را
زاطوار نادانی و ار تداء تمسخر کشان با کلیم خداء


۱۸۲
بهر محفلی مجلسی می نمود
بگفتار موسیٰ زبان می کشود
به نقص زبان و به نقص ادا
همیگفت بر خلق آن ماجرا
شباهت نمودی بگفت کلیم
که خندند کفار بر آن لئیم
ازین بود موسیٰ علیه السلام
همه وقت ازوی برنج تمام
درینکار بود و اجل در رسید
اجل دامن زندگیش درید
کلیم اندر آنشب بدیدش بخواب
که حق داده بودش زری نواب
بدیدش کلیم خدای کریم
به انعام و اکرام اندر نعیم
به آسایش و راحت بیش بود
ز لطف خدا غرقش در فزود
بگفتا زحیرت بیزدان کلیم
که ای حضرت کردگار رحیم
کسی کو مرا عمر ناخوار داشت
به عالم به بی عزتم گماشت
نه مستوجب این کرم بود او
چرا میبرد اینقدر سود او
کسی کو کند با کلیم چنین
ببایست باشد زبون و حزین
بفرمود حق کای نبی کلیم
تو هستی کلیم من و من کریم


۱۸۳
بتو چشم الطاف من بیشتر | درین عصر باشد ز جنس بشرترا
به شکل تو میساخت خود را چون | چو تو حرف میزد میان کسان
تو محبوبی او ساخت خود را چو تو | مرا غیرت استاد بس پیش رو
که هر چند او را نکو نیست کیش | چو از دوست اطوار آرد پیش
مرا چشم بر پیشه اوفتاد | ز اوضاع او دوستی تو یاد
کریمی من کرد این اقتضاء | که هرگز معذب نسازم ورا
اگر بود نادانیش بیشتر | ولی بود با دوستم پیشه ور
به این پیشه دوست بگزیدنش | عقوبت نکردم به بخشیدنش
پس این جای امید باندنا است | به کافر چو این مرحمت خدا است
به کفر و به آن پیشه بد شعار | چو بخشد ز لطف اینچنین کردگار را
در اینجا چو مومن به تقلید پاک | جبین از ره صدق ساید بخاک
بود اعترافش ز عجز و قصور | بود طالب قرب و اجر غفور
عجب نیست کآن کردگار کریم | که او هست بر بندگان بس رحیم


۱۸۴
به تقلید پیغمبر پاک دین
نماید عطا نور دل از یقین
بگوید که نالایقی گر تمام
چو تقلید کردی بخیرالانام
ز تقلید و از پیشه آن حبیب
ترا ره نمایم به عرفان قریب
ز مومن بود هر زمان این نوید
بدرگاه حق جمله راه امید
الهی بحق شه انبیاء
که شد جمله خلق را پیشوا
نمازی که از ما نه دروی نیاز
قبولش نمائی به قسم نماز
زما وز عمل جمله گرد در لیست
بدید و نظر هرچه مستورست
همه نقصها در عملها است بیش
بود نقص ما این نه از دین وکیش
نه تو دین بما از پیمبر رسید
درین دل ضیائی زایمان دمید
همین دین و کیش و نماز و نیاز
ز تو وز پیمبر رسیده باز
کمال از تو در پیمبر بود
شرافت بدین منور بود
اگر نقص از ما در آمد میان
نماز و نیاز است فارغ از آن
به آن عظمت کبریا و رسول
به آن حشمت کیش و دین و قبول

کار با حث و سوم


۱۸۵
سر مو نہ گنجد ز نقصی میان ولی نقصها دفع زان میتوان
پس این نقص ما از نماز و نیاز الهی تو از رحمت دور ساز
اگر بیحضوریم تو حاضری بطهـای ما حاضر و ناظری
بدل التجای حضورت مدام بود خواهش ما چه صبح و چه شام
علائق عوارض چه طول امل ز شیطان و این نفس دون دغل
زما رفته است آنچه شایان بود قصوریست ظاهر نہ پنهان بود
الهی تو این اعتراف گناہ زما در پذیر و ز ما عذر خواه
بحق خود و سرور کارساز بحق علی و نماز و نیاز
مکن ردّ تو این کرده بی حضور که زیبا است این از رحیم غفور
اگر عرصه عصیان نیا رو بطی معطل کرمها بود تا بکی
وگر نقص نبود ز عصیان حال کجا صرف گردد کمال کمال
شکستی ز عصیان بیاید بدست که عفوت کند مومیائی درست
غضب گر کار دهم برسبقتش ز رحمت رود در بجار وسعتش


۱۸۶

الھی بود گرگنه پیش پیش بود موج رحمت ازان بیش پیش
بدنیا عطا کن ز نور حضور بعقبیٰ عطا از حضور تو نور
اگر نقص اناست از تو کمال تو بادی زمانیست جز قیل و قال
ز ما گر چه نقص است و بیکاریست کمال از تو و از تو ستاریت
زره برده ما راست دیو رجیم بزه آر ما را تو ربّ رحیم
روا کی بود سگان رجیم از دغا برد از رجیم و ز راه هدیٰ
بیک تن که ملعون بود تا ابد چرا مؤمنان را ز مولیٰ برد
تو از ماه ما انجناب توئیم و گر نیک و بد در حساب توئیم
شهادت بتو آوریم و رسول ربوبیت تو بدلها قبول
تو تخم محبّت به دل داده ز کفر و ضلالت بپاداده
تو فرمودهٔ حکم لا تقنطوا عطا کردهٔ دم تو بر شکل ہو
تن ما است مرهون در اہن توای خریدار این جان و این تن ای
خریدیم حبّ ترا چون بجان ز شیطان چه حق بر تن ما روان


١٨٧

زما استعاذه زنور وقع آن زما سئلت زان تو رفع آن
آلهی چو حُبّ تو از ما بُرد کَرَم کی گذارد کبا کِ سُرد
زتو ما و ایمان و دین هم زتو رُخ ابلیس آرد بما از چه رو
بود کار ابلیس با کافران که با باغی باشُند چون تا آن
رجوع بمقصد
بود نفقه شان زرزّاق چون و مئونه قنا است همه نفقها
قناعت نمایند بر رزق حق نخواهند پُر کاسه و با طَین
بخواهند قدری زرزق حلال که باشد از ان طاقت قیل و قال
بنفس انقدر توشه دردهند که از مرگ ایمن وزان میز نند
نه چون ما غم هفته و ماه و سال نه انبار غله نه صندوق مال
توّکل برزّاق و بر رزق او نه زین بیشتر از کسی جستجو
بوقت غذا هر چه آید به پیش از ان دفع حاجت بانداز خویش
بفکر تر و خُشک نی پیش و کم نه خواهش بخیری که خواهد شکم

گل بیست و چهارم


۱۸۸
خورند آن قدر کزوی آید بکار
نه چون ما که خوردن بیارد عوار
خورند و از آن بهر گیرند
نه خوردن که زانت شرمندگی
خورند آنکه صحت ازو حاصلت
وزان عافیت بر بدن واصلت
همه فارغ از رنج و از ابتلا
همه فارغ از درد و دور از دوا
خورند از غذا و شود جمله نور
شود نفس مصروف راز حضور

حکایت
شنیدم که در وقت خیرالانام
شهی از ولا و خلوص تمام
زاندیشه خیر و هم اعتقاد
حکیمی خردمند بس اوستاد
فرستاد اندر حضور نبی
طبیب رسا بر خفی و جلی
نوشته عریضه بسی با نیاز
بدستش بداو و فرستاد باز
که ای سرور دین و ای فخر پاک
نخواهم بشهرت کسی در مغاک
حکیمی با هوش یار و خلیق
که از ماست اندر علاج دقیق
فرستادم آنجا که بخشد دوا
مهیا بود بهر خلق خدا


۱۸۹
بفرمود آن سید انس و جان که خوبست باشد طبیب نیز اینان
چو بگذشت یک چند برآن حکیم نیامد به پیش مریض وسقیم
بحیرت دو چار و علاجی نیافت مریضی نه از بهر چاره شتافت
ز بیکاریش سخت حالا اوفتاد به پیش حبیب چنین عرض داد
که ای سید پاک والا گهر ازین مردم خطه پرثمر
به من هیچ رغبت نمایند پیش علاجی نخواهند از درد وریش
ز بیکاری خویش هستم فگار چو مردم علاجم ندارند کار
بفرمود آن سید انس و جان که ای مرد کارآگه نکته دان
در اینجا به سگان این مرز و بوم ز جنس دوا نیست هرگز رسوم
از ایشان بسی دور بیماریست به صحت قرین زندگانی است
خورند انچگه نی بجز اشتها خورند اشتها شد چو در منتها
رسد چون بقدر کفافی غذا تناول نمایند کم از اشتها
ز خوردن شکم چون فزونی نیابد مرض اندر ان کی بگردد پدید


۱۹۰

همه درد هائی که در ادم است ز پر خوردن و سیری اشکم است
همه رنجها کاندر انسان بود ز سیری و پر خوردن نان بود
شکم چون نشد سیر دردا دور ز کم خوردنت حاصل آید سرور
چو مردم همه از مرض فارغ است طبیب از علاج عرض فارغت است
تو هم ای برادر چو کمتر خوری ز نور درون بهره ور برخوری
نه محتاج باشی گهی با دوا نباشی به درد و الم مبتلا
ازین روی آنسرور انبیا بفرمود المعدة حوض الداء
حمیه چو دانی که رأس الدوا است حمیه همین خوردن کم دو است
بخور کم که بسیار خوبی از دست بخور کم که بس تندرستی دروست
زکم خوردنت نور آید پدید ز کم خوردنت فکر گردد مزید
ز کم خوردنت دل بیارد ضیا ز کم خوردنت دوست دارد خدا
دگر متقی راضیا و هدی چه باشد که هستند در اهتدا
بود جمله ایمان شان مستقیم کتب و آنچه آمد ز نزد کریم

کمال بیست و چهارم


۱۹۱
ز صدق و ز اخلاص دارن کیش بقرآن و نازل آن آنچه پیش
به امر و به نهی است ایقانشان بود در کتب آنچه ایمانشان
نیا رند یک مو تجاوز از آن همه کارشان بسته در حکم آن
نه گاهی کنند آنچه نبود روا مطابق همه کار با شرع باد
شب و روز در امر معروف بس ز نهیش همه دور باشند و پس
بروز جزا جمله زیشان یقین بود کیش شان این و آیین دگین
یقینی که دانند روز جزا که هست از یقین ظاهر و بر ملا
همه وقت ملحوظ دارند نظر که برپاش دانند بس مختصر
بهر لحظه دانند استاد باز پیش خداوند بس بی نیاز
نه غائب دمی زین حضور و نیاز ازین اند مصروف ذکر و نماز
ندانت فردا بود آخرت هم امروز دانند آن عاقبت
از آنست افعال شان جملہ خوب وزان دور از حمله زشت و عیوب
تو هم گر بدانی زروز جزا زاستادنت پیش روی خدا


۱۹۲
کنی جملگی انچه ایشان کنند کنی زندگی زانچه ایشان خند
بچشم تو چون پرده غفلت است ز اعمال نیکت ازان عطلتست
تو گوئی ز روز جزای عزیز نیاری از آن روز و روز ان تمیز
بدانی اگر هول روز جزاء کنی کار کی جز بیاد خدا
زطول امل چشم و گوشتہ کور نداری مگر بھر دنیا حضور
نشاط بدی گر به بینی دمی بدم کی دھی ہیچگہ عالمی
زعالم فزون جمله دانی فرام بدانی دمی کز دوم مکرمست
وَتَخَرُّجَا عَن طَمَع +
و باز ایستادن از طمع
عمل میکنند انپی کردگارا نه ز امید جنت نه از بیم نا
رضایش بجویند و راهش پویند بهر جلوه در ره فدایش شوند
تن و جان دهند و رضائیش خرند بروح و روان یک ولایش خرند
بدنیا و عقبی نه میلان صرف بجز حُبّ مولا نه قیل و نه صرف
نه چون ما بهوس بهر فردوس حور عبادت نه از ترس نار و شرور


۱۹۳
شب و روز در بحر عرفان غریق بسوز محبت همه دم حریق
همه جان دهند و محبت خرند همه محنت از بهر جانان برند
عمل را بعوض می کنند و بدان بس از کرده خویشتن منفعل
نیارند اعمال پیش نظر نمایند از خود نمائی حذر
عبادت بدانند از خود شعار عبادت نیارند اندر شمار
همه عجز آرند در بارگاه زکبر و منی یاد نارند گاه
بود عشق شان با خدای کریم نیارند یادی بجز از رحیم
ز دنیای دون و ز درهم جهان ز اسباب او برکنار و کران
طمع جمله از غیر ببریده اند از آن حب حق جمله بگزیده اند
طمع راندند و از وی بعید طمانیت از بهر شان ز آن پدید
ز خاصان حق این بود رسم و راه همه وقت مصروف راه اله
يَعْمَلُ أَعْمَالاً صَالِحَةً وَهُوَ عَلَى وَجَل
میکند اعمال نیک و او بر تر سست
همه وقت اعمال صالح کنند همه دوری از کار طالح کنند
کد بیست و پنجم


۱۹۴
همه معرفت کار ایشان عیان
همه امر معروف و فعل بیان
عبادت همه از نماز و نیاز
همه غرق دریای آن کار ساز
بروزان همه ذکر و فکر خدا
به شبها قیام وزراحت جدا
همه صائم الدهر از بهر
همه قایم اللیل شب تا سحر
باین جمله ترسان و لرزان مدام
بدل هیبت از ترس حق بردوام
ندانی که در قرب حق فایزند
که از بیم یزدان همه در غمند
حکایت
شنیدم یکی پاک دین و ولی
که اسرار حق بود بر وی جلی
برآمد ز شهر و برون در شتافت
به نزدیک دریا قراری نیافت
ز جمعی مریدان اخلاص جو
نشسته باخلاص در پیش او
زخوشنودی و خرمی پیر راه
همیراند گفتار یاد آله
ز پیشانیش خرمی می نمود
ز گفتار او خرمی می فزود
چنین بود در خنده کز ناگهان
شد آثار اندوه در وی عیان


۱۹۵
برنگش ز سرخی نشانی نماند گل ارغوان زعفرانی بماند
بها ندام او لرزه اندرفتا ازان لرزه در جای خود در فتاد
مریدان بحیرت دو چار امدند تعجب کنان زار و زار امدند
کسی پای مالید و کس سر گرفت بجان همه آتش اندر گرفت
پس از ساعتی چند ان نیکخصال بصحت گرائید زان گونه حال
بهوش آمد انمر شد راه دین زبان توبه گویان و دل در یقین
به تن لرزه از هیبت کردگار همی کرد بس گریه زار زار
ز حضار شخصی که نزدیک بود بپرسش زبان در حضور بکشود
که ای پیر دانای بادین و هوش چنین حالت از چه آمد پیش
چه حالت بدانحالت جان گداز چه پیش آمدت ای شه پاکباز
بدو گفت آنمر شد با خبر کزین ما جرایم مپرس ای پسر
نه حرفیست کاظهار او خوبست که پنهانیش بهر من میز بوست
ندارم توانی که آرم بیان نه دل را یارانه تاب زبان


۱۹۶

نمود التجا پیش پیر آن مرید که ای شبلی عصر و ای بایزید
بباید ازین سرکنی آکهم که زین فکر و سودا نمی اواریم
بگفت ای برادر چو پرسی زحال بیارم به ناچار پیشت مقال
شنیدم که غوثی بحکم خدای برحمت قرین گشت و شد زیر
مرا بود امید از فضل حق که جایش سپا و باین مستحق
امیدم برین بود و فرخست بسے ندیدم زخود مستحقی تر کسے
چو بوده است مرحمت بهر شرایم ز شهر آمدم بر لب بحر در
بامید بودم بسے شادمان امید همین بود و خشنودم ازان
بدیدم کنون بر لب بحر من عجب ماجرائی که شد جان بتن
که یک ذمی هندوی بد شعار زتن جامه در بحر کردی کنا
به آب اندرون آب بازی نمود ز قدرت بر آن آبیاری فزود
کرم کرد از لطف خود کردگار نمودش بخاصان خود درشما
بیک بار از لطف غوثش نمود تو گوئی که او هیچ کافر نبود


١٩٧

بدیدم که زنارش اندر هوست
مرا تن بلرزید و جانم بکاست

که من داشتم چون امیر نوید
شدم زان گرو در هم ناامید

مبادا که زنار اندر هوست
رخش رو بره در هوا سوی باست

مبادا زند برق خیر منم
بیدارد این طوق در گردنم

ازین پیستم لرزه آمد بتن
ازین بیم شد عقل و دانش مین

نه هوشم بسرنی قرارم بدل
ازین منفعل گشتم و این خجل

زخاصان بود اینچنین پیشم
اگر چند هستند اندر نعیم

کند هرچه اعمال نیکوفزون
ز ترس میمند زار و زبون

نه چون ما که روز و شبان بد کنیم
بطلم و بیداد برخود کنیم

نه شرم از خدا و نه ترس از عذاب
همه مستعد بهر رنج و عتاب

حکایت

شنیدم جگر گوشه مرتضی
امامیکه بد زین اهل تقی

مام الوری زینت العابدین
که رونق از وداشت دین متین


۱۹۸
در ایام حج تلبیه مینمود بلبیک شوق دلش میفزود
در اثنای لبیک انشاه دین در افتاد بی حس بروی زمین
همه خلق شد جمع از هر کنار بگریان و با ناله گشتند زار
چه پیش آمد از بهر این شاه دین کز و تیره شد روز بر مسلمین
فرو دند بس بیقراری بخویش که شاه جها زا چه آمد به پیش
غرض بعد ساعت بلطف خدا بهوش آمد آن سید اتقیا
همه شکر کردند و شادان شدند از ان سید پاک جویان شدند
که شاها چه بود اینکه آمد پیش بفرمای یک شمه ز احوال خویش
بفرمود و بگریست بر زار زار که بودم به لبیک مصروف کار
چو لبیک لایق ندیدم ز خویش چنین فکرتم در دل آمد بپیش
منم تلبیه گوی و لبیک خوان بدل معرفت نیست در خود آن
منم تلبیه خوان و هاتف اگر بگوید ز دل نیست این خبر
بود دولت از صدق و اخلاص تو زبان تلبیه خوان و دل بی حضور


۱۹۹
زھاتف نہ لبیک آید بجواب
نہ سعدیک گوید زروی خطاب
چہ حاصل ازین گفت لبیک کا
چو دل بستہ ایخانہ باکبریاست
چنین ست احوالِ پاکان دین
چنان صدق و اخلاص عهد حنین
نہ چون ما کہ خوانیم گر یک نماز
نباشد در آن ہیچ راہِ نیاز
بہ پندار باشد که زاہد شدیم
بہ انوارِ غیبی مشاہد شدیم

حکایت
یکی واعظِ پاک با علم و دین
بہ مسجد ہمیکرد وعظ ایزقین
در انجملہ جولای بافنده بود
کہ از وعظ واعظ نصایح شنود
زواعظ چوبشنید بحث نماز
کہ گردد چو مومن بصرفِ نیاز
دلش پاک گردد ز نورِ خدا
زغیب آیدش روشنی در صفا
بہ القای غیبی شود سرفراز
زغیبش نمایند راز و نیاز
ہمین شخص بس بود دور از خدا
نمیکرد گاھی نماز و نیاز
چو از واعظش اینخبر در رسید
دلش گشت خرّم بسوی نوید


٢٠٠

وضو کرد و برخواند در شب نماز
چو بشنید تعریفها از نیاز
چو اتمام کرد آن نماز خدا
بپوشید چشم و بدل مدعا
که آید کنون ما تفی زود زود
رسد زود و آید بدل کام شود
چو در شب ندید آنچه بودش در دل
ازین کرده خویشتن شد خجل
برفت و بواعظ شکایت نمود
نمازی که خواندم نیامد شود
نه درواج چراغ و ایام نور
نه از غیب هاتف عنایت فزود
ز پاکان نباشد چنین ادعا
ندارند در زهد خود مدعا
بدانند پیدایش خویش و دین
زهر عبادت بکیش و بدین
همه وقت تقصیر آرند پیش
شمارند بے کرده خود را زبیش
نه چون ما که نارفته پیش از عمل
طلب مزد داریم بیش از عمل
نه بینیم اعمال و اطوار خویش
همه وقت خواهیم زاندازه بیش
نه بر کرده خویشتن یک نظر
که این کرده آرد چو بار و ثمر
طلب بیش و زاندازه بیرون طمع
عمل اندک و از خدا فزون طمع

کابینت و پنجم


۲۰۱

تیتر دهم در الشکر
شام میکند و قصدش شکر خداست

شب آرند با شکر ایزد همه
نیارند بی شکر حق زمزمه

بروز آنچه از حق رسید پیش
بران شکر آرند زاندازه پیش

بدانی اگر شکر حق را اساس
گذاری هر لحظه شکری سپاس

تو گر مجلسی شکر دانی تمام
ز شکر خدایت بود جمله کام

و گر معنی شکر نشناختی
بدان نعمت شکر در باختی

نه یک لفظ محض است شکر ایجوان
ببایدت فهمید معنی آن

بیان آرم از شرح شکر چون
شوی کام شیرین بشکرت کنون

تو ای جان من شکر حق یاد گیر
که در شکر غیرش نگردی اسیر

به شکر اندر آمد شناسای او
به شکر اندر آمد تمنای او

به شکر اندر آمد سر معرفت
ز شکر است بال و پر معرفت

به شکر است یاد خدا از عبید
ز شکر است بر بنده آیین نوید

ز نا شکر کر واجب نعمت است
شناسایی صاحب نعمت است


۲۰۲
تو بشناس اول منعم نشان پس از شکر گردی بی شادمان
مقام است سه بهر دین ای جلیل که علمست و حالست و سوم عمل
بهر کار دین این سه باشد ضرور ازین سه بسی حاصل آید سرور
بود علم اصل اصول ایجوان که بی علم حاصل نیاید بیان
چو شد علم حاصل از آنست حال نیابی بجز علم حال و مقال
عمل آید از حال حاصل سپس بدان سه مدارج ضرورت و بس
مدارج بشکر است زین چنین عیان سازم هر سه بیا و یقین
بود علم از شکر ای وی کمال شناسائی نعمت و جاہ مال
شناسی تو از صاحب حال را نه بر غیر آن آوری قال را
بود حال حاصل ازان خرمی که از وصل نعمت تو شادان شوی
عمل باشد ایجان اگر بشنوی که صرفش بجای رضایش کنی
خداوند نعمت چو دادت نعم ترا داد نعمت ز روی کرم
تو صرفش بجائی کنی ایجوان که صاحب ز صرفش شود شادمان


۲۰۳
همین صرف میدان تو ایجان من تعلق بدل با زبان و بتن
نه گردد همین سه گر از تو اداء ادا شکر گرد دنه ای پارسا
پس از شکر حق گر تو خواهی ادا بود اعتقادت نه از این جدا
که اول زنعمـت بدانی یقین یقینت بدل جمله باشد همین
که این نعمت از کردگارست و بس بیادت نیاری دگر از هوس
بدادن شریک دگر مشمری نه غیر خدا نام دیگر بری
ندانی شریک عطا دیگری بیادت نیاری در ان سوسری
شریک و مددگار گوئی اگر بود شکر ناقص ز تو سر بسر
خیالت اگر این بود هوشدار که در شکر کشتی بسی خوار و زار
بتمثیل گویم ترا مختصر بر این فکر داری و دانی اگر
تراگر شهی کرد خلعت عطاء تو شکر از وزیر آوری در خطا
همین شکر باشد نه از بهر شاه ز شه شکر تو گشت زار و تباه
همین شکر کردی ز بهر وزیر تو این شکر را بهر آنشه بگیر
کافی بیست و ششم ش


۲۰۴

دو جا شکر تو گشت زین رسم و راه
یکی بروز بر و دگر بحر شاه

بود بهر شر خر میت رت نام
ازین شکر تو راست تا نیام

وگر در دل آری خیال رقم
که تحریر نبوده اوراقم

بگوی که خلعت بمن زین سبب
رقم داد از بهر خلعت نبود

نباشد درین نقص دیگر تو
مسخر بود این رقم چون باد

سیاهی و کاغذ قلم هیچگاه
نداده است باکس پشیزی زراه

ازین نقص در شکر ناید پدید
ترا باد این شاکری بر مزید

وگر شکر گوئی تو از آن کسے
که نوکر بود بر خزانه بسی

نباشد درین هم زیان آنچنان
که او را نباشد بدان توان

اگر حکم بر وی بگردد بداد
به دینار از وی نبایست داد

ز ابر و ز باران کنی اعتقاد
همه ملک آباد ای خوشنهاد

ز کشتی به دریا بگوئی نجات
همه دور باشی زشکر حیات

وگر با دو باران و شر و قهر
گیاه و زمین کوه و بحر و بحر


۲۰۵
مسخر به قدرت کنی عنقا خلافش ندانی همه در نهاد
به شکرت نیاید نقصان هیچ زیانخوار شکرت نگردد گهی
و گر در رسد نعمتی از عباد خدا را نیاری درینجا تو یاد
بدانی همان نعمت از بندها ز شکر خدا جهل کردت جدا
و گردانیش اینکه داد خداست موکل همین شخص از کبریاست
بدل حق بیند از خبت او درین که داده است ما را ز مال بخشین
نه گر حکم خالق بدینسان بدی کجا مر مرا بهره زان بدی
نبودی اگر حکم و لطف خدا یکی حبه بر من نکردی عطا
ز حق مرحمت بود و از داد او میانجی شد این مالا داد
چو خازن شماری همه خلق را خزینه بود خاص آن کبریا
بود چون قلم خازن اندر میان تهی دست دانی همه اندر آن
بحکم خدا داد دان و ستد ز حق گوی این جمله هست دید
بحکم خدا صرف دانی تمام همین شکر باشد بدان والسلام


۲۰۶
همین علم و شکرست ایجابال نوشتم برای تو بی قیل و قال
مگر حال شکرای برادر بدان که فرحت بدل آید از آن عیان
همین حال شکر ار حساب اور ازین نیز سه حصه باب آور
که خورسندی تو ازین بود خوشیها بدل از همین میبود
یکی آنکه محتاج بودی رسید نباشد همین شکر از تو مزید
فی التمثیل
مثل گویمت بهر دانش کنون که دانسته گردی تو انید و فنون
شخصی را که شد پیش عزم سفر بجا کر بخشید اسپـی اگر
اگر خوش شود اینکه شیرین نه شکر ملک شد ز چاکریده
ز حصہ اگر اسپ می یافتی همین خُرمی در دلش تا فتی
وگر خوش باین شد که این بود اگر بخشش از شاه با شیدا
نویدش بشکر اندر آید بیات اگر شکر اوست نقصانیات
وگر خوش باین بابت ای با گزین است خدمت نماید تمام
کانی پدیست کو؟


بشاه است زین خرمی بیشتر ازین شکر باشد بجا کرمر
پس ایجان چو نعمت ختدا شد از ان نعمت حق بگردی چو شاد
منعم نه این شکر باشد بتو ادا شکر کردی نه ای نیکخو
رضا و عنایت چو آری بدل بود شکر لیکن مبنی بفعل
و گر خرمی تو باشد براین که فارغ شدم از غم آن واین
فراغت چو آمد بمجموع دل شوم در عبادت ز دل مشتغل
بود این تراشکر ای ذوفنون چو مجموع خاطر بخواهی کنون
بود شکر را اینکه گفت کمال همین بود علم و کمال وعمل
ز شکر از نشان کمال آور بدل جمله از شکر حال آور
بود حاصل آن بتقوی چنین که چیزیکه دورت کند از یقین
نخواهی زد نیا و اسباب آن بدانی تو اسباب جمله زیان
اگر آیدت مال دنیا بدست بدانی که این آمد او بدکست
رود چون شوی شاد و شکر کنی همه دور باشی ز دنیا دنی


۲۰۸
بخیری که یاور بدینت نبود چو دانستی ازوا و جانسون
همین شکر تقوای و سالکه بین زهد را نیک مالک بود
زنعمت گذشتی بمنعم نوان برفتن نگردید چون دل گران
به لذات وشهوات الفت نما سوی عیش در نفس شهرت ندا
همین شکر باشد خداوندان همین شکر آر دترا روی او
در بیان اقسام شکر بدلون زبان تن
همین شکر دل باشدای پاک دین که از روی ایمان صدیقی نقین
که خواهی زبهر همه خلق خیر چو آری به نعمای مردم توقیر
همه نعمت خلق بینیش بدیدن همه شاد باشی دوشیر
حسد ناوری و همه شادمان به آسایش خلق خرم زمان
بخیر همه خلق میلان دل نه خرم که بیند کسی معجل
بود باز بان شکر گفتن خیان بحمد خدای زمین و زمان
تعلق به تن چیست شکر خدا بدان تا بگردی بشکر آشنا


۲۰۹

چو اعضا همه نعمت حق بود ز اعضا چو افعال ظاهر شود
همه باش داز بهر حق قدیم نباشد همه بهر دنیا ندیم
بدانی که اعضای سر تا بپا که اندر تنت آفرید خدا
همه هست شان بهر کار خدا عبادت از ایشان همه مدعا
زهر عضو کاری بود فار بدا همه خلق شان بهر کار خدا
اگر صرف اعضا بیار آوری عبادت زجمله بکار آوری
کنی صرف هر یک بکار خدا تو شکر خدا کرده باشی ادا
وگر صرف بیجای از نو نمود نه کردی درین زندگی هیچ شود
همه از تو کفران بحق می فزود ز شکر خدا مر ترا نیست سود
از نیت قول شه بحر و بر وَمِنْهُمْ وَمِنْهُمُ الشَّكُورُ
چه شکری که سر تا بپای دوان همه یاد حق در تن و هم روان
چه شکر یکه این چشم انچه بدید بجز دید مولا دگر بدید
چه شکر یکه گوش هوش ان بنوا همه حق شنید همه حق شنید

کار بیست و هفتم


۲۱۰
چه شکری کشید آندماغ از هوا
بیابند از آن یاد مولا و بس
چه شکر یکه از رفتن هر سوا
تازه شد ذکر و فکر خدا
چه شکر یکه از رفتن هرنفس
جدا معرفت راه آرد سپس
چه شکر یکه یکدم بود عالمی
چه شکر یکه یکعالمی عالمی
چه دم عالمی را از آن برگ ونوا
چه دم هر دمش راه راز و نیاز
چه دم حاصل عالم دهر و کون
چه دم عالم گون راز دوست عون
چه دم حاصل زندگی و حیات
چه دم جمله عالم از و در امان
چه دم معرفت را از و جمله کام
چه دم در طریقت از وجمله نام
چه دم چون کشد مرد را شش عام
بنور و ضیا صبخش آرد سلام
چه دم آور د شب برایش بنات
نهار و معاشش همه در جهات
چه دم جمله روز و شب از بهر او
چه دم این دهان و لب از بهر او
چه شکری که لب بهر ذکریات
از غیب چه روح و روان شادبات
چه شکری زبان صرف ذکر خدا
کفتار غیرش سوا و جدا


۲۱۱

چه شکر یکه بر سینه در ستا ست
چه شکر یکه دست دعا باخدا
چه شکری بپا ایستاده بران
چه شکری بزانو کف با خضوع
چه شکر یکه افتاده سر بر زمین
چه اعضا که جمله بمصروف یاد
بجز یاد مولا دگر کار نی
چه شکر یکه بر حرف شکرش بزبان
چه شکر یکه سر را سرور حضور
چه شکر یکه از حس شود مشترک
چه شکر یکه حسنش بحجر صفا
چه شکر یکه در دل نباشد خیال
چه شکر یکه و همیخ در دل درون

بحمد خدای سیاه و سپید
نخواهد دگر هیچ جز کبریا
کند هر چه شایان راز و نیاز
همه پشت خم در ادای رکوع
بخاک سیه سوده صد جبین
بجز یاد مولانه صرف و نگار
بجز فکر داور برو بار نی
بری نی بجز هسته مولی گران
حواس اندران غرق دریانو
طلای محبت زند بر محک
شست و ز آرد بشکرثنا
خیالست اگر صرف وقت وصال
همه و هم در سر زعرفان قرون


۲۱۲

چه شکری تصرف بچیزی تصرف همه در محبت مگر
چه شکر یکه حفظش همه تیرو چه سیر و چه طر یکه بیرون ضمیر
چه شکر یکه آید ز رزق حلال بهر لقمه شکری دگر در مقال
چه شکر یکه دریا د رزاق خویش چو دست آورد در دهان القمش
نه از بهر حرص فربین پروری نه از بهر آزورۂ سروری
ولیکن برای بقای بدن که شد مرکب روح ایجان من
بود جاری اذکار عرفان بکام بود معرفت را از ان رسم و نام
چه شکر یکه در معده چون ان رود همه صرف ایقان و عرفان رود
چه شکر یکه از معده و از جگر به اعضا رساند ز عرفان خبر
چه شکر یکه دل با قوی و برخود از آن شکر یابد ز مولی فتوح
چه شکر یکه در دل چو آرد ظهور به اقصای اعضا ر د حله نور
رگ و پی عروق و شرایین تمام ازین شکر یا بند انجام کام
نیاکان ازین شکر و این ماجرا بود هر زمان از عطای خدا


۲۱۴
بود هم شان فکر و در مسیر همین است سیر و همین است طیر
توگر شکر ایشان بیاری پیش بیابی چو ایشان همه دین و کیش
وَتُصْبحُ وَهَمُّهُ الذِّكْر
وصبح میکند و قصدش ذکر خداست
بروزان همه قصد ذکر خدا ز ذکر خدا از جدایش سوا
شنیدی که فرمود خیرالانام که فرموده اش مومنا ترا کام
کسی کو سحر خیزد از خواب خوش همه با خدا باشدش راه و پیش
دل آویخته باشدش با خدا بدنیا نباشد دلش مبتلا
توکل بحق آورد در سحر ز دنیا بدل آیدش نی اثر
ز لطف و کرم با خدای کریم ز مهر خدائی و لطف عمیم
ملک بر گمارد بلطف رحمان که به سازدش اندرین روزمان
بود انچه انروز تا حاجتش زرحمت نماید روا حاجتش
اگر است چون او براه کریم نباشد و را احتیاج لئیم
برحمت روا باشد حاجات او نیارد بحاجات خود جستجو


۲۱۴
همه خلقی باشند در خدمتش بحق خدا تند رو همغضتش
چو اورو بدرگاه ما آورد بجز ما در پیچکس را ندید
چو از بندگی کرد خلاصی تنش نش خوانم انگه بدرگاه خویش
غرض هرچه کارش بود روزها نه محتاج باشد برای ادا
ادایش زغیب روا حاجتش نه محتاج باشد روا حاجتش
بود زین بذکر خدا اشتغال خدار انظار بوی وجدا جال
وگر خیر داند سحرگه ز خواب ز دنیای دون اندرون اضطراب
بدنیا و کارش هم اضطراب ز عقبی و کارش نه در ون جنان
شود امر از حق بقهر غضب که این مرد مشغول لهو و لعب
چو یاد محبت ز دل شد پرید بجز راه دنیا ره من ندید
بخذلان دو چارا و دو پارا نه او یاد من کرد و از من نه یاد
نه یادش کنم من نه را هم وجودش بقهر وغضب مبرم
بهر جا رود شادیش بس حرام نه کامش بود هرچه جوید بکام


۲۱۵
از من چون جداگشت من هم جدا نه از او بمحبت نه از من ولاء
از نیت پاکان بجز یاد حق نخوانند در دهر دیگر سبق
سحرگاه یاد خدائی کنند ز دنیا و فیها جدائی کنند
خدا رحمت خود برایشان روان عنایت نماید ز فضل عیان
برحمت قریب اندرون و برون زقهر و غضب دور و اندر امان
تو هم گرشناس خدا را بدل نه گردی گهی در جهان منفعل
توکل بذاتش کنی بارها همه وقت باشی بیادش تو شاد
چو شرمت برما زانداز کیش براین اعتقاد و بر این دین کیش
خدائی که از نیستی هست داد همه تاج اکرام بر سر نهاد
همه رزق و روزی مقرر نمود کرمها همه وقت بر ما فزود
از آن دور گردیم بیگانه وار بدنیا و اهلش همه بیقرار
نیاریم رو با خدای کریم از آن زیر باریم هر دم سقیم
گر آریم اخلاص و رو با خدا ز دوری و خذلان نیابیم جدا


۲۱۶

به بحر محبت غولقیت دران ازان یُسَبِّحُونَ هُمُ الذَّاكِرُونَ
چه خوش آمدست این چنین تا نند جز ذکر روز و شبان
ازین ذکر حق و ز خدایاد او بحق دا و رحمت و زین جستجو
يُبَيِّتُ حَذَارًا
شب می کنند ترسان

شبانگاه ترسان زراه صواب زند نی که راه عبادات خواب
چوخوابست دشمن براوصاف بخوابست کم از بزرگان حیات
نخواهند خواب از وصال درین که غفلت حجابی بدور اوست
بمین خواب شب امتحان است که در راه من ترک راحت کران
که دارد ولای من و ترک خواب که از خوف من ریزد از چشم آب
نبود است چون خواب اند راجل نه در حشر باشد ز خواب واجرا
نه در خلد میخوابی انیسان گران نه خوابست در دوزخ ایجانجان
بود خواب وابسته این تن بود خواب ایجان من بهرزن
لباسی است اینخواب از بهر تن که راحت از و میرسد بر بدن
کالیسه است و هفتم


۲۱۷
ولی راحت روح بیداریست بروح و دل از خواب بیزاریست
همین خواب حق بدن پنجروز که هستی بدنیا تو در ساز و سوز
گرت میل دل جانب کبریاست شب و روزت اینخواب غفلت چراست
نبود است خوابت بروز جزا نه در آخرت مقر خواب هست
همین پنجروز ایهنرور جوان تو محتاج خوابی در اینخاکدان
به اول به آخر نظر چونکنی بخواب گرانت گذر چون کنی
بمستقبل و ماضی آور نظر درینحال از خواب کن حذر
ازینروست پاکان با یقین نیازند در خواب بهر زمین
ز خواب عوض رو باری کنند بشبها ز چشم آبداری کنند
بود خرم و سبز زان کشت جان وزین آب یابند باغ بهشت
همین اشک گردد درینجا هوا همین آورد بار اندر بکا
چو از وصل خلعت بشبها دهند ازین دوستان خواب را کی برند
مبادا که در موعد وصل یار شود چشم با خواب غفلت دچار
کمالی بیست و هشتم


۲۱۸
ز شب تا سحر سیر راهش کنند
همین چشم تر غذر خواهش کنند
همه شب از ایشان چہ راز و نیاز
گھی ساز و گه سوز و گاهی نیاز
دریخجله حزن و خلوت سرا
نہ فکر شب و روز غیر از اله
ویصیر فرحا حدّما لهل حد من الغفلة
بامداد میکند شادان بمان که برای آستین چه رسانیدۀ از غفلت
گذارند شب چون براز و نیاز
بروزان خوش و خرم و سرفراز
تماشای قدرت بروز آورند
بروزان دگر ساز و سوز آورند
کنند از نماز فرایض اداء
بپیشین و دیگر بصبح ومساء
مراقب بدرگاه گردند چون
خبر نے ز احوال دنیای دون
شبها از آن خوش نعم خوابنے
بروزان بحب زیاد و عتاب نے
دمی بر نیاید بحب زیاد او
دمی در نیاید بحب زیاد خو
اگر جز بیادش دمی دردمند
همان دم دم زندگی نشمرند
بود بسته دم جمله در قید یاد
شمارند بی یاد یکدم ســـــبا
بجز یاد دانند دم را چوموت
بگويند النّوم اخ الموت


۲۱۹
شنیدم دو کس زاهل دنیا و دین که بحدیت حق در دو انشاقربین
بیدار یک دوستدار خدا نمودند از صدق دلها ولا
ز شهری بشهری زصدق و صفا بیدار آن سرور اولیا
پیاده بپا منزل اور پیش ز منزل بمنزل قدم رانده پیش
بنزدیك بغداد واصل شدند دمی مسترح در مراحل شدند
نشستند از ماندگیهای سخت بیک سایه سرو زیر درخت
دمی ماندگی رفت و راحت رسید بدل شوق دیدار آمد پدید
درختیکه در سایه آرام بود درختی پر از میوه و کام بود
دو طایر بر آن آشیان داشتند در آن آشیان بلرح جا داشتند
یکی با دگر گفت حیفست و آه درینمر زبوده محتب آله
رسیدش زحیّ خدا وند موت زحکم خدا گشت فی الحال فوت
همین کاملان ره زهد و نور شنیدند این حرف چون از طیور
بسی حیف خوردند و بر اضطراب نمودند زیحرف در دیده آب


۲۲۰
بگفتند قسمت نه یاری نمود ندیدیم مولا وعنقا فزود
بگردیم پس سوی مسکن براه که بس روی امید باشدسیاه
رفیق دگر گفت لازم چنین نمازی بخواهیم بر شاه دین
سوی شهر رفتند هر دو روان غم آسا بدل نی زتاب وتوان
بسی خرمیها بدلها فزود کز آن عارضه بهر آن شه نبود
سلام ونیاز آوریدند پیش ز دیدار او شکر کردند بیش
نشستند و با هم همه ماجرا نمودند اندر تکلم اداء
که یعنی دروغست و دور از طیو[ر؟] چرا کذب زایشان نماید ظهور
بپرسید آنشاه دین ماجرا که دارید با خود چه حرف از خفا
بگفتند اینواقعه پیش او نمودند اظهار زان گفتگو
بفرمود کائی دوستان امین به صدقست بس قول ایشان قرین
طیوران که کردند سرگم حساب درآمد بم چشم بیدار خواب
بود خواب اهل تقی اخلم فوت اگه گفتند النوم اخ الموت مس


۲۲۱

چوزاہد بیالود چشمی بخواب
ندا درشود در جهان خراب
که شد فوت آنمرد راه یقین
بعالم ندا در رسد اینچنین
چنین است احوال پاکان راه
چنین اند مصروف یاد آله
که یکلحظه تعطیل از ذکرشان
بعالم کند مشتہر موتشان
ز خود تا بزا هد ببین راه را
چه فرقت فرقی را ضیا را
ز تو در غفلت از راه خو خبیر
ز موت وحیاتت نه نفع و ضریر
کسانی که یاد خدا میکنند
شب و روز هم پارسا میکنند
بعالم بود نام شان آشکار
بود خواب شان مرگ اندیشها

وَفَرِحًا بِمَا أَصَابَ مِنَ الفَضلِ وَالرَّحْمَةِ
شادان است بانچه که رسیده آنرا فضل و رحمت

بود خرمی حاصل شان مدام
چو از فضل و رحمت بیابند کام
خدا خوشنود از ایشان در تمام
بیمنست ہر لحظه جستجو
اگر اصلاع دیشی آری بیاد
رضا و خوشی گشت حاصلش بنهاد
بظاهر رفیق این بود مسلیم
که آرد نه گاهی بظاهر گله


۱۱
اطلاع از مدینت الله شریف به مدینه منوره
رسیده که:
خادم رسول الله صلعم رسول خدا صلعم را در خواب
دیده که قیامت نزدیک است است مرا
خبر دهید که نماز پنجگانه خود را بوقت معین
بخوانند و صدقه بدهند و توبه کنند که عقیده
توبه شبانه خواب شد.
مردم
هر کس این را کرایه هفت قطعه نوشته کرده
دهند اگر ندهند بلا به خانه او بیاید.


[BLANK PAGE]


۲۲۲
بباطن سه حاست بهر فقیر که ریحان امید بنبات قصیر
بود اولش آنکه شاکر بود بدرویشی خویش شادان بود
بداند که این صدق از حق عطاست که با اولیاء اینعطا از خداست
دوم انکه کاهل نباشد فقیر و گر فقر در چشمش آید حقیر
مثل گر بگویم چنین می سزد کسی از حجامت کراهت بود
حجامت چو مکروه داند چه عجب چو بیند نه حجام را او طبیب
نباشد در این امر خارج فقیر نشد چون بامر فقیر و حقیر
بود سومی آنکه از کردگار بود شکوه اندر دل بیقرار
ازان سومی فقر باطل شود فضیلت از ین فقر عاطل شود
بود لازم هردم برای فقیر که دارد همین در دل و در ضمیر
کند آنچه بر بندگان کردگار بود لازم بنده آن فعل و کار
مناسب بهر که هر چه داند کند سزاوار هر کس عطائی دهد
در اینجا که فرمود فخر بشر همان قسم اول بود با خبر


۲۲۳
سعادت چوشد با فقیر آشنا بود شاکر و خرم از کبریا
از آن است فرمان شاه رسل که فقر است گنجی بے ہمل
ندانی که خالیست فقر خدا زگنجینه ہا پر بود فقر ما
زفرموده آن شه انبیا خبر داری ای مرد دین صفا
کلید بہشت حب فقیر زجّبش نباشی تو گاهی قصیر
بروز قیامت بود ہمنشین فقیر خدا با خدا بالیقین
نباشد فقیر و توانگر چنان که در حشر افسوس آرد از آن
که ای کاش بودمی صابی بیش ز اموال و نیاز حاجات بیش
چنین است قول نبی الوریٰ که روز قیامت بگوید خدا
کجایست خاصان درگاه من کجا برگزیده خلق وزمن
ملایک بپرسند کای کبریا کدامند آن زمره باصفاء
بفرماید آن قادر ذوالجلال فقیران که خواهش نکردند بال
ز اسلام خود برعطاهای من خوشی داشتند از زمان و زمن


۲۲۴
حسابی ندارند در بارگاه
از ایشان رضا بد رضا اله
در نیرو ردار و کرم اقتضا
بجنت در آیند با مرحب
همه خلق باشند اندر جا
برایشان زجنت شود فتح باب
فرح زین نمایند اهل تقی
رسد بهر شان انچه از کبریا
انِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيمَا يَكْرَهُ لَمْ يُعْطِهَا سُوْلَهَا فِيمَا يُحِبُّ
اگر سختی میکند بر او نفس او در انچه مکروه شمارد ندهد او را خواهش او در انچه دوست دارد نفس او
بکردار اگر نفس سرکش شود
دهندش نه چیزی که او خوش شود
خلافست از نفس ایشان تمام
نیارند برنفس خود هیچ کام
بچیزی که خواهش کند نفس شوم
نرانند اندر پی او قدم
حکایت
شنید یکه سلطان به یزید
چه کرده است در حق نفس پلید
همه وقت بر عکس او کارها
نمودی همه آن شه اولیاء
بچیزی که نفسش خوشی می نمود
مخالف به ضدش عمل می فرمود
ندادی زکامش گهی مدّعا
خلافش نمودی ز راه هدی
سال بیست و هشتم


۲۲۵
یکی زان جهادش بیان آورم ترا سر او در میان آورم
بخواهش ازو خواست نفس خراب بخواری و زحمت زیجرعه آب
بریدش ز آب و ندادش امان که یکسال بگذشت اندرمیان
بپرسید کس کای شه اولیا بگفت چه حالت زروی تقا
بگفتا که کردم بسی زهد پیش ندیدم ازین نفس رفتار کیش
چو آبش ندادم بیک سال من کنون در ره حق روانشد بتن
چنین است احوال پاکان دین که دارند از دل بمولی الیقین
بیاد خدا نفس سرکش کشند نفس درگذارند و ترکش کنند
تو هم گرگذشتی زنفس لعین یقینا شوی با خدایت قرین
زما وزایشان جدائی بسی است زایشان نفس کشته ورما بز

حکایت
قرة عینه فیما لایزول ونزهته فیما لایفنی
روشنی چشم او در چیزیست که زوال نیابد و نزهت او در چیزیست که ندارد بقا

بود چشم او روشن از بحر کمال بچیزیکه باشد نه او را زوال
کند زهد در انچه او در جهان ندارد در اینجا بقای عیان

حکایت بیست و هفتم


۲۲۶
اگر دانی ای صاحب جد و حال که باشد چو نبود برایش سوال
بدانی اگر سر این نکته را ز حوادث خبر آیدت بر ملا
بدانی ز حوادث زوال وفنا بقا گر بود ذات پاک خدا
ازان غیر باقی نیابی تو هیچ بیابی اگر جمله مانی تو هیچ
از نیست پاکان راه خدا بجز حق ندانند دیگر ولا
ز دنیا محبت نخواهند گاه بمولی همه زادشان بست راه
چو اموال و اولاد دنیای دون بقائی ندارند بیش و فزون
نه بندند دل هیچگاه اینها وفا باشد و نی بقائی در آن
گزیدند از جمله حب خدا ز دنیا و حبش سوا و جدا
بآن روشنی جمله در چشم شان همه قرة العین شانان عیان
بقائی نبینند چون در جهان نه بندند دل هیچگه اندر آن
چو دنیای دون را نقدر بقاست بود آنچه در وی برای فناست
بقاذات حق را چو دانسته اند بریده ز دنیا بحق بسته اند


۲۲۷
از اسباب نیا نه اندوه گین بعقبی همه بس قرین در قرین
ز اعمال نیک وز قرت صال همه وقت زایشان بعد قال و حال
همین باقیاتی که همراه شان بود صالحاتی روان وعیان
بدنیا سرور و به عقبی سرور سروریکه حاصل از و جمله نور
نه چون ما که آریم عصیان پیش نه فکری زدین خیالی ز کیش
کنیم آنچه اعمال زشت و زبون بماند همه اندرین دهر دون
رودنی بهمراه الا عذاب همان کرده ماند درینجا چو خواب
گهی حُب دنیا گهی حُب جا خطا کرده منزل خطا جمله راه
از آن کوفتا گردد اندر میان همه عیش گویان فنا اندران
وز آن پیچ حاصل نه در زندگی چه حاصل نمائیست شرمندگی
ز دنیا بر آئیم دست تهی نیابیم راحت زیک در همی
بُدنیا حزون و بعقبی حزون بُدنیا ندامت بعقبی زبون
نه راه خدا پیش و نی راه دین همه وقت در راه دنیا حزین


۲۲۸

زپاکان تراین رسم در راه باد رضای خدا جمله زیشان مکاد
بیا و خدا جملگی اشتغال بیاد محبت بدل اشتعال
بیادش همه فارغ از غیر او همه وقت دل اندرین جستجو
نه جز یاد حق فکر و فکری بیدل نه بی یاد او منصرف مشتغل
زحق چون بعرفان گذر یافتند همه در ره دوست بشتافتند
فرو مانده راهی بحسن کبریا همه صرف همت براه خدا
بقا دیده در راه باقی روان زراه فنا بس بعید و کران
چه خرم گروهی که در راه دین بود راه و رفتارشان اینچنین
بدنیا همه کشته ده والان کل به عقبی قرین خدا از عمل
همین انداز واژان رسل همین اند خوش رهروان سبل
همین اند پیران خوش راهنما به ایشان بود تاج کرم کبریا
همین اند حاصل از ایشان شرف همیست نه حاصل چو روح لطیف
بقای جهان جمله از جودشان همه هست عالم شد از بودشان


۲۲۹

قیام زمین ابرو باران همه بپا انجم و شمس و کیوان همه
زانفاس شان قائمست انچنان چنین بود و باشد الی منتها
چو غیر خدا جمله بگذاشتند همه بار عالم نگهداشتند
نظر چون نمودند در لایزال رسیدند در عزت و هم کمال
نمودند چون جهد ما لا یطاق رسیدند در عشرت ما بقی
همه وقت موصول و حبان باری نه چون ما همه حسرت اندر هوا
یمزج العلم بالحلم والقول بالعمل
بیامیزد علم را بحلم و گفتار را به کردار
بیامیخته علم با حلم از آن که داند این هر دو را توامان
بود قول و گفتن که باشد عمل مطابق بود قول و فعل محصل
شعار است اینها ز خلقی نکو همه خلق نیکو زشان جستجو
زعلمی که با حلم یکجا شود از ان خلق نیکو محیت شود
ازینقوت علم باشد فروغ جدا مینمایند صدق از دروغ
بگفتار زشتی جدا از نکو از نیکی همه خواهش جستجو


۲۳۰
جدا حق زباطل به علم آورند
بدست اینهمه را بحلم اورند

همین علم و حلم است حکمت عیان
که حکمت عبارت بود از همان

همین حکمت حق بود بینظیر
که یادش نموده بخیر کثیر

همین خیر باشد زایشان شعار
ازین خیر یابند ره سوی یار

بود علم شان کامل اندر امور
بدل حاصل از علم شان جمله نور

بود علم ایشان چنان در کمال
که باشند غرق وصال جمال

ز علمی که حق بهرشان داده است
برایشان در علم بکشاده است

ز علم شهود و ز اسرار غیب
بود منکشف جمله بی شک و ریب

از آن علم حاصل شود حلم جم
که حلم است تحصیل از فیض علم

بحلم انجنان پاک دلهاشان
غضب را نباشد بدل ساربان

بود دشمنی دوستی بهر رب
برای خدا جمله لطف و غضب

شنیدم که آن سید دو جهان
بسی رنجها دید از کافران

از ایشان بسی رنجها در رسید
در آندم که گردید دندان شهید


۲۳۱

بسی رنج و زحمت زایشان کشید
به اصحاب هم رنج و زحمت رسید

به آخر دعا کرد آنشاه دین
بدرگاه حق از دل با یقین

که یارب برایشان تو رحمت کن
که این بندگان و تو هستی خدا

ز جهلاست احوال ایشان تباه
وز ایشان ازین جهل گمگشته راه

هدایت بایشان تو گردان نصیب
که گردند با عقل و دانش قریب

همین است حلم ای برادر ببین
کند بر دشمن دعا از یقین

از ایشان همه رنجها در رسید
وزان شاه دین یابد عا ناید

حکایت

شنیدم که آن ادهم پاک دین
بدشتی برآمد بروی زمین

سواری در آندشت از لشکری
سوی شهر رو داشت از کشوری

به او هم چو او را نظر در فتاد
بگفتش که بنده خانه زاد

بگفتا بلی بنده و بنده ام
به این بندگی بس سرافکنده ام

بپرسید آن لشکری زانجناب
کجا هست آبادی ای عبدخدا


۲۳۲
در آنجای بد قبر ها در یمن اشارت نمودش که است بان
بر اشفت آن لشکری زین سخن بزد چند چوبی بران پاک تن
که من پرسم آباد و روزش نشان میدی قبر ها را چسان
زآسیب چوبش شکستند روان کرد زیر عنان شیر
غرض خون روان پیشین شهر اندر آمد علی نعمان
مرا زیر عنان آنشه ملک دین روانشه بکش در آنسر زمین
چو مردم بدیدند از هر کنار بکردند بس گریها زار زار
بآن لشکری مومنان صفا بگفتند از هر طرف حیف ها
که ای مرد نادان بس بی خبر چه کردی جفا خاک بادت بسر
که این پاک دین او هم پاکزاد که در عالم از اوست بر خلق یاد
سر آمد بود در ولای خدا در اینوقت باشد سر اولیا
چه بیجای کردی تو اینکار بد شوی کشته از شه اگر میدهد
چوبشنید آن لشکری ان چنان لرزه افتاد او را تبن
کانی پستی و نوحه


۲۳۳

که افتاد از اسپ او بر زمین بیفتاد در پای آنشاه دین
که بد کردم ای شاه دشنام بتام ز دنیا و دین است کرده صیام
بحجل کن مرا بیشه اولیاء تو بگذر در حب رحم برای خدا
چرا گفتی ایشه که من بنده‌ام ندانستم از آن ترا محترم
بگفتا که من بنده‌ام از خدا نه گفتم دروغ و نه بد افترا
غرض شکر ی عذر بسیار کرد بحل خواست با گریه واه سرد
بگفت ای برادر ز پیشتر بحل کردم آنگه که بشکست شیر
بفرمود چون زد مرا نوجوان ز سر گشت از آن چو خونم روان
ندانستم آن منتقم کارساز ثوابم دهد اندرین راه باز
چو بُد واسطه شکری در میان که از آن ثوابم رسد بیگان
مروّت ندیدم کزو بگذرم همین نعمت حق به تنها برم
همان وقت کردم دعای مزید بدرگاه آن ختی حق مجید
که من زو خوشم این خدا کریم به بخشای او را که هستی رحیم

حکایت سیم


۲۳۴
همین لطف چون جو آراو دید
کرم از تو بر من از و شد پدید

بحل کردمش من ببخشایشش
زآسایش و بهر نمایشش

چو این نفع از او بمن در رسید
الهی کرم کن بر آن هم مزید

ببین حلم انیست ای با صفا
که او سرشکستش بی این مدهای

زحکمت بود علم و حلم ای آخ
تو بیحکمت از این کجا حظه بر

ببین نیکمردان چنین کرده اند
بدشنام خلق آفرین کردانید

حکایت

شنیدم که عثمان حیری بیجا
بد آماده از بهر ذکر خدا

کسی آمد و دعوتش در نمود
که شوق و عقیدت مرا در فزود

کرم گرنمائی بیایم کرم
بی خرمی از تو درون دلم

بفرمود آن سید پاکدین
که دعوت بود با اجابت قرین

بیایم بهر وقت در خواهیم
تو هردم که من سرکنی راییم

معین نمودش ز وقت طعام
باظهار شاد و بدلا شادکام


۲۳۵
همان وقت آنشاه راه یقین بیامد بدروازه اش در کمین
چوز و حلقه بر در نمودش صدا برون آمد آن مرد از آن سرا
بگفتش که زحمت کشیدی بسے ولی بود مهمان خوانم کسے
نماند از طعام و بخور دو برفت بتو زحمت اینجای بیجا می رفت
بگردید عثمان حیرتی زراه بگفتا که قسمت نبود از آله
چو برگشت بشنید دیگر ندا که بر گرد پس ای شه اتقیا
بیامد پس و باز گفتش چنین که نانی نمانده است ای دل حزین
غرض چند بارش براند و بخواند هر بار بر وی دعائی بخواند
به آخر بعذرش بگفت ان لئیم که ای پاک دین ولی کریم
در این بد مر انیقدر امتحان زحلمت چه اندازه باشد نشان
که آشفته گردی ازینکار من و یا اینکه حلم آوری ای سر من
چو بشنید عثمان از یحرف باز بخندید و گفتش بعجب ناز
که ای مرد دانای راه هدی خدایت کند خیر و نیکی عطا


۲۳۶
درین استقامت نبوده حلم
نبوده است این شیوه از حلم کم
همین خاصه بوده نه از عارفان
ولی هست این خاصیت از سگان
صدا چون کنی بهر نان شان
بیایند روان و دوان بهر نان
وگر رانیش پس رود از قفا
همین شیوه از سگ بود بر ملا
همین را که کردم تصدیق و صفا
ز خاصیت سگ بگردم ادا
خواص سگان بس بود بیشتر
کجا میتوانم ادایش زیر
زپاکان راه خدا و یقین
بود شیوه ایجان جان اینچنین
بود حلم این گر بدانی کنون
چو دانی بخود حکم آری جنون
چو بینی همه از ره اتقیا
بدانی ز خود راه جهل و خطا
چو یابی زحلم بزرگان خبر
خیال بزرگی بر آری ز سر
ازین حلم اگر چو گردی ز دل
ز اطوار خود می شوی بس خجل
همین بندگان خدایند و بس
ز ما حاصل عمر نی جز هوس
حکایت


۲۳۶

شنیدم زحال اویس قرن
که بوده است خون خمارمخزن

چو از جائی خود می برآمد به کو
زطفلان بدش در عقب تکاپو

بسنگش زدندی زهر سودون
بدی در میان آتش و دین دون

بگفتی به لطف و محبت براه
که باشید اندر امان آله

ازین سنگباران بسی خرمم
بعمر شما بس دعا میکنم

ولی خوردگیرید ازین سنگها
مبادا رسد یک شکستی بپا

که محروم گردم زلطف قیام
نمانم کنون از قیام و سلام

شما خورد گیرید سنگ ایزنان
عطا بر شما باد عمر کلان

کسی کو ازین سنگ خوردم زند
بعمر کلان با مقاصد زید

ببین جان من شیوه اولیاء
ببین بردباری وحلم و تقاء

چنین شیوه باخلق زیشانست
که حق قرب خود بهر ایشانست

ازینحلم کر بهره بر خود بری
دهندت ازین بهره از سروری

چو باشد خواص بهایم بتن
برولاف از نیک مردی مزن


۲۳۸
اگر پاک گردی زشت و زیبد
ترا دعوی نیکمردی سزد
بعلم و بحلم آوری رازها
دهندت بدل را ز وقر و خطا
و گر قول شان با عمل مستوی
مخالف نه قول از عملت یکموی
بخلق آنچه گویند اول کنند
نه چون ما که ناکشته را بدروند
ز ما جمله گفتار و ناکردن است
ز ایشان همه گفتن و کردن است
نخواندی که فرمود فخردان
از ان پس که مؤمن نمو د خطاب
چرا گفت گوئید ای مومنان
که کردار باشد شما را نه زان
بفرمود کاین زشت باشد بسی
کنند و نه انان که گوید کسی
از نیست پاکان راه خدا
بگویند و آرند زان ابتدا
نگویند چیزی که ناکرده اند
کنند و از ان راه گفتن زیند
حکایت
شنیدم زنی را که بد یک پسرا
که رغبت بدش با شکر بیشتر
زنش منع کر دی از انصبو شام
و لیکن نمییافت از منع کام


۲۳۹
بخوری شکر ور شکر بد سقیم
نمیگشت منع از شکر آن لئیم
بیاورد آنرا بپیش ولی
که ای بر تو ظاهر خفی و جلی
دعا کن تو از لطف بهر پسر
که گرد از و دور حُبّ شکر
سقیم است از بس شکر میخورد
مَرَضها ز شکر به تن می پرورد
بگفتش شه اتْقِیا در جواب
که یک هفته بعدش بیاور بیا
زَنش برد پس بعد یک هفته باز
بحضرت بیاورد بین بانیاز
دعا کرد آنکه شه اتقیاش
خدا یا جدا کن زشکر و لُهاش
بپرسید شخصی از انمرد راه
که ای واقف سّر راه اله
در آنروز کاین طفل آورد زن
نشد التفات از تو در آنزمن
تو یک هفته اش وعده دادی چرا
چه بد حکمت ای مرد راه خدا
بفرمود کانروز آمد پسر
من آنروز خود خورده بودم شکر
چو خود کرده بودم عمل آنزمان
دعا کردنم بود جمله زیان
بیک هفته باقی ازان بادها
همان هفته شد وعده ام باپسر


۲۴۰
چو از بعد هفته رسید انیزمان دعا کردم و حق بدادش امان
چنین است از اتقیا فعل گفت ز فرقی بظاهر بود در نهفت
بظاهر بباطن یکی رسم وراه زقول و عمل یک بود عزوجاه
بگویند از راه وعظ اجل همان گه نمایند اول عمل
همین است تاثیر در گفتشان که گویند هرچه شود آنچنان
نصیحت موثر بدلها شود همه گفت شان محکم مولا شود
چو دل پاک گردید قوا و عمل همه پاک گرد وز فعل کسل
همه گفت شان گفت حق میشود همه فعل شان سوی حق میرود
تراهُ قَرِيبًا آمَلُهُ هَلِك لَّا اللّٰه
می بینی تو اور ا که نزدیک است آرزو و اگر ست لله تعالى
ببینی که باشد امیدش قریب وز آن آرزویش همه در حبیب
بود لغزش حال شان بی قلیل کجا لغزش آید بره از خلیل
بیان امل را بیارم کنون که طول امل چیسی بت ورچون
تامل کنی گر در این مسئله بطول امل کی کنی مشغله
(طالب مستقیم)


۲۴۱

چو برزندگانی امیدت دراز زطول امل باشدت جمله راز
بان زندگی غره باشی مدام زطول امل باشدت جمله کام
بدنیا ولایت بود در جهان بطول امل دل عیان و نهان
نه صاد رشود کار دینی گهی نه رفتار اندر محبت رهی
بگوئی حیاتت از بس دراز زطول امل چاره عمر ساز
اکنون این کنم وفردا جنین بماه و آن و بسال و این
زمین سازم آباد و باغ و دکان ززرع اینچنین نفع آید میان
تجارت چنین مال خواهم چنان ازین نفع آید چنین و چنان
بود مالداری زیر قسم پیش زیادت نماید بود نفع بیش
غرض از خیالات طول امل بروید بدنیا ز فعل و عمل
گهی فکر اولاد و گاهی زیم کند دورت از کبریای کریم
چو نزدیک دانستی از مرگ خود نه پندار کردی ز نیک وز بد
چو پنداشتی کاین حیات بقا ندارد ثبات و ندارد وفا

(کلاسه و یکم)


۲۴۲

بمرگت بود از دل و جان یقین
چو مرگت هر دم ترا در کمین

فریبش بدانی و دانی مدام
که از مرگ بر ماست هر لحظه کام

بود عاریت زندگی روان
رود جان ز تن بس روان دوان

نه بر زندگی اعتماد کنی
چرا در اجل راه و زاد کنی

چو باشد نه از اعتبار حیات
چرا یاد آری تو غیر از ممات

چو مرگت بیاد آمد ای نیکخو
چرا فکرت آید بجز ذکر هو

چو از زندگی دل کنی زاهد
بناچار در راه حق جاهدی

کسانیکه در راه حق میروند
نه چون ما بدنیا بعشرت زیند

ز قرب اجل از حیاتند دور
ز طول امل نیست ز ایشان خطور

ندانند این زندگی را بقاء
همه معتقد اینکه آخر فناء

بدم اعتباری نه زایشان بود
همه زندگی نزدشان یکدمی

حیات جهانرا ندانند کام
نفس را از ایشان فنا گشت نام

از نیت کآن شاه خیل بشر
بفرمود روزی باین شهر اندر


۲۴۳

که چون صبح بیدارگردی ز نوم
مدران تابشب زنده خودر ابقوم

چوشب خواب آری ندانی کهی
که روز از حیاتت بیابی زهی

توبستانی از زندگی زان دوت
که حاصل بود از حیات تو فوت

ستانی زصحت تو زاد مرض
که در جنب سقمست صحت عرض

تو نشنیده باشی زقول رسول
که قول وی آمد بدل‌ها قبول

بفرمود آن سید انس وجان
هراسندم دو چیز ابر مومنان

یکی رفتن شان براه هواء
زطول امل که ست جمله خطاء

حکایت

اسامه که بُد از صحاب کبار
به تقوی یکی فرد در روزگار

خرید از کسی مالی آن مردراه
که سازد ادا قیمتش بعد ماه

چو بشنید آن سید کائنات
بفرمود آن شاه والا صفات

اسامه بسی کرد طول اَمَل
نه یاد است اورا ز قرب اجل

کند وعده یکماه اندر بها
زمرگش امان اینقدر از کجا


۲۴۴
قسم بس مرا با خدای کریم
که چون چشم بر هم زنم برمیم
نه پندارم از مرگ خود بر ملا
رسد مرگ و گردد نتیجه هم
نه یک لقمه آرم درون دهن
که باشد در آن لقمه پندارم
که آید اجل بهر من ناگهان
همان لقمه ام باشد اندر دهان
بفرمود کای غافلان زمان
شمارید خود را هم از مردگان
همان وعده مرگ آید بپیش
همین اعتقاد است نیک اندیش
حکایت
شنیدم که عیسی علیه السلام
بدشتی میکرد وقتی خرام
یکی مرد پیر کهن سال دید
که قوت نبد در وجودش پدید
بایستاد و در وی نظر کر دیش
بر آن بیشتر شد دلش ریش یش
که بیلی بدستش بد و بر زمین
همیزد به بیل از یسار و یمین
عرق بود هر سو ز جسمش روان
نفس میزد و زار وین ناتوان
بحق کرد عیسی در آن دم دعا
که اینجا لق خلق و ای کبریا
اجال


۲۴۳

زروی کرم ایخدای اجل
جداکن ازین پیر طول امل

درین بود کان مردک بجینو
همان دست بیل انداخت دور

برفت و بیک سایه آرمید
ازین راحت آمدنش را نوید

گذر کرد زآنجای عیسی پیش
بهر جا که بوده است از کارخویش

غرض پس چو آمد بانجایگاه
نظر برفتادش برآن پیر راه

که افتاده آرام و بی اضطراب
در آنسایه بودست آرام خواب

بگفت آن نبی کایخداوندا
زطول امل دورش باز دار

همان بد که آن پیر زار نزار
سندبیل در گردید غوکا

ندا کردش اندر زمان آن نبی
که ای مرد دهقان پیر غنی

چرا ترک کرده بدی کار خویش
گرفتی دوباره چپ کار پیش

بگفتا که ای سید پاکدین
دوفکرم بدان در رمیدان بن

همیکردم اینکار در دل سیر
که چون بارعمرم بر

چه زحمت کشم در چه جان بر لبم
که مرگست نزدیک بهر تنم


۲۴۶
زکار زمین دست برداشتم فراغت غنیمت بر انگاشتم
بدل ترک گفتم ازین کارها که گردم ز کار جهانی جدا
به پیری ز بهر چه جان بر کنم همان به که ترک هوا در کنم
بطول امل چیست حاجت بمن که زار است از پیریم جان و تن
ز دنیا چه حاصل نمودم پیش که آرم کنون زحمت جان خویش
رها کردم انگار و رفتم کنار دمی استراحت نمودم شعار
کنون بازم آمد بدل اینخیال که بگذشت گر عمر بقیل و قال
ولی بخروزی کنون باقی است بدل اندرون این جنون بیست
که خواهد شکم جمله نان و طعام بتن جامه نبود چه بار و چه کام
پس این بیل در دست برداشتم بدل شد غمم گشت و از کاشتم
غرض ای برادر بطول امل رها گشته از دست علم و عمل
توبیست و کوته ز پاکان امل از انست ز ایشان ستوده عمل
عمل نیک و دور از امل بهر زبان زعلم وعمل پیش حق قرب شان


۲۴۷
نه لغزند در راه حق هیچگا بجز راستی هم نشان جو درا
بسهو است گر لغزش آید پیش ندانی عمل نیست ایندین کیش
به پاکان تو پاک آوری اعتقاد که پاکی ز پاکانست اندر نهاد
خاشعاً قلبه
فروتنی کنندۀ دل او
بدل از محبت خشوع وخضوع همه وقت دل بهر حق در خشوع
چو دانند دنیا نه جای سکون چه باشند خرم دریندار دون
ازین نفرت و رغبت آخرت خشوع از همین بهر ایشان صفت
همه خاشعین اند بهر وصال همه شوق از بهر دید و جمال
خشوع آورند از برای همین که شوق وصال است از راه دین
بخلوت خشوع و همه شرم حق ز شرم و حیا ذکر مولا سبق
رسید انچه از حق باو اکتفا بدل هیچ نی جز رضای خدا
عبادت از ایشان بشرم و خشوع بجز حق ندارند با کس رجوع
چنین گفت آسید ان بی گمان که روز قیامت به بینی عیان


۲۴۸

گروهی ز پاکان خیرالامم جدا حق نماید ز فضل و کرم
بایشان عطا بال رحمت کند بایشان ازینراه فرخنده د
شود حکم با آن گروه از زنان ببال و پریدن بسوی جنان
بدروازه و راه جنّت نه کا ببال و پریدن بیارند بار
در آیند در جنّت ایشان چنان که باشد خبر نی بدروازه با
پرند و بجنّت در آیند زود ملائک چو بینند در آن حدو
بپرسند کای زمره عارفان کیایند با اینهمه عز و شان
بگویند ما امّت سروریم که محتاج دربان و نی تستر
بپرسند کایمؤمنان کریم مبارک بود بر شما این نعیم
چه بود از شما حُسن فعل و عمل که مقبول شد نزدیّ جل
بگویند با آن ملائک چنان که کردیم دو فعل اندر جهان
بخلوت زحق شرم و خشوع بجلوت بجز حق نه با کس رجوع
میسّر شدی چون زحق اکرم نه سود اما بود از بیش و کم
(کلید سیم و پنجم)


۲۴۹

ملائک بگویند با مرحبا
که فردوس حقست جای شما
قانع الانفسه
راضی است نفس او
بود نفس شان قانع اندر جهان
همیشه بدهرند قانع کنان
درین دهر هر چند اشیاست
که آرند طول امل را بپیش
ضرور است چیزی که بهر بشر
که محتاج باشد بآن بیشتر
بود شش که از جمله ناچار است
خلایق بآن در گرفتار است
غم خوردن اول بود بالتمام
ز پوشاک باشد غم خاص وعام
سوم خانه و مسکن آمد ضرور
بمردم پی دفع برد و حرور
زن و مال و جاه است ایندون
که باشد متساعی بدنیای دون
در بیان قناعت طعام
بیان طعام است سه قسم راه
بود عارفانرا درین اشتباه
بسالک ازین سه بود دو طعام
که دارند دایم ازین شیوه کام
دو ازمان خوردن یکی نا نخوش
که سالک نماید از آن پرورش

(کافی سعی ورزید سه)


۲۵۰
بود در جه بهترین بهرشان که آید وصول غذائی از ان
بود اوسط ایجان من قسم نان که باشد ز جاور جو مجردان
بود شومش نان گندم و زغربال اورانه بپز دمی
و گربیزد آن آردای دو فنون بود از ره زهد این نان برون
تلاذذ بود حکم این نان کنون ز زهد و ز تقواش میدان برون
بفرمود آنسید انبیا که آید ز ملی به خلق خدا
که از بس بحب در جهان این همه نان از مغز گندم خورند
تر اشد از خلقت دان بیان گرفتار نفس و هوابیگمان
قناعت که در زهد افضال بود بود اکتفا از انچه حاصل شود
ندارد نظر بهر وقت دگر همین زهد باشد بدان ایپسرا
و گرغم بود بهر وقت دگر ز شامش بماند برای شحر
بزاهد بود این زطول امل نه کامل بود زهد او در محل
ولی دومی درجه زاهدان بود جمع دارند از خورونان


۲۵۱

که یکماه چهل روز آید بکار
ز زاهد بود اینقدر هم شعار
بود درجه آخر زهد آن
که دارند یکساله خرج روان
نه از بهر زنا و لازم بود
که در جمع زین پیش عازم بود
بدین راه از سرور کائنات
که بهر تعلق ز راه ثبات
بیک ساله خوراکه اهل خویش
تردّد نمودی که آید به پیش
ولی بهر خوراکه نفس خود
بجز وقت موعود فکرش نبود
ز وقتی بوقتی طلب مینمود
ز فردا گهی فکر خوردن نبود
ز زاهد بود نان خورش جان
که آرند رغبت برای بدن
بود اولش تره همـراه نان
دگر سر که باشد خورش ها بجان
بود بعد از آن روغن از بهر نان
دگر بهترین گوشت باشد عیان
مگر گوشت خوردن نباشد مدام
مدام ارخورد زهد را نیست کام
بزاهد ضرر پیش ناآرد بکار
خورد گوشت در هفته گر یکدوبار
بخور در زاهد چو خواهش شود
به یک روز یکبار باید بود


۲۵۲

زیکبار زاید نبات شعار
بزاید نه گردد به زاهد شمار
بدوروز گر خوردنش یک بود
برودعوی زُهد و تقویٰ سزد
شنیدی که آن مادر مومنان
چه فرمود از حال خود بیان
که بود هست شبها بسی بی چراغ
نبودی به ما ها چراغ و ایاغ
نبودی طعامی بغیر از تَمُر
ز خُرما و آبی ببردے بَسَر
بفرمود عیسی علیه السلام
کسی را که باشد ز فردوس کام
بود خوردن او زنان جوین
نه رغبت بخوراکهای مهین
نه باک از فتادن بسگرفضاک
ز هرایی سگ نے بعد ونه باک
بَحوّاریان اَمر بودش مدام
که گر قُربِ مولا شمار است کام
ز قُرص جوین با تره در خورید
که تا حَسْب دلخواه مَقصَد پرید
هَوَس نان گندم نیاید بگاه
توانید شُکْرش نه نزدِ اِلٰه
نه پاکان قناعت بود اینچنین
بود رغبتِ شان بنانِ جوین
نه چون ما که اندر پیِ نَفس و دُون
شب و روز مصروفِ راهِ جُنون


۲۵۳
زگندم گذشته هوس اینچنان که خواهیم هر لحظه بهتر از آن
بود نانه ترسیده گندمین قناعت بکجا نفس آرد کمین
همان نان کجا خشک خوردن توان نباشد خورش چون بهمراه نان
همان در شریعت از بهر نام ولی در حقیقت پلو است کام
نه تا نفس سرکش زما خوش بود کجا وقت خوردن بسرش بود
چو خوش نفس باشد عقبات حرام کجا لذت اندر قعود و قیام
کسانیکه از نفس رو تافتند همه نعمت اخروی یافتند
تو هم گرکنی ترک از حرص و آز بیدل آیدت راه راز و نیاز
چو من گر برادر تو تن پروری بمانی به افسون تن پروری
چو پرورده شد این تن بهتک چه زیبا شود چون سپاری بخاک
زروحت نیابی اثر از صفا بتن یا بر وحت کجا مرحبا
در بیان پوشاک
ز پوشاک پاکان چو خواهی خب بتن پیرهن یک کلاهی بسر


۲۵۴
قناعت ز پوشاک بس سخنین همین پوشش آید زاهل یقین
ز یکدست زاید نباشد گھی وگر بد ز زهدش نباشد بھي
چو پوشید لباسی زبھر متقی بھرته بود باخبر متقی
بپوشاک این شد ز زاهد شعار چنین کس که باشد تو زاهد شمار
وگر زین فزاید ببند جوانی ز دستار بھر سر آن پاک بان
وگر زین زیادت نماید شعار جوان است پوشد اگر یک ازار
سدیم چیست از بھر پرھیزگار بود بھتر پاکی بپاپای زار
بود کمترین جنس بھر لباس کھ باشد لباسش نه جنس پلاس
بود اوسطش پشم ای ذیشعار کھ باشد درشتیش اندر شمار
چو از جنس پنبه بپوشد درشت شمارند اعلیٰ ولیکن درشت
وگر نرم و نازک بود این لباس نه زاهد بود بایدش ناسپاس
بپوشد اگر جنس پنبھ درشت ولی لازم است آنکھ باشد درشت
درشت ار نپوشد نه زاهد بود نه سالک بحق نی مجاهد بود


۲۵۵
شنیدی که انسیّد دو جهان
چه فرمود با مادر مومنان
چو خواهی که یابی رضای مرا
در اوضاع دنیا قناعت نما
چنان کن قناعت که مرد غریب
بزاد سفر مینماید قریب
نه پیراهنی از تن آری برون
که گردد بپیوند بر من فزون
شنیدم که سلطان عالم عمر
بتخت خلافت چو بد جلوه‌گر
بتن پیرهن بود آن شاه را
که بد چارده پینه‌اش برملا
چنین بد که شاه ولایت علی
که بودش عیان از خفی و جلی
خلافت چو با آن شه دین رسید
بقیمت ز کس خرقه در خرید
درم سه بداد و ستد پیرهن
بدش پیرهن تا زمانی بتن
چو شد کهنه آن پیرهن در برین
شدش پاره در حد دست آستین
بفرمود آن پارگی را جدا
که بودش نه امکان ز پیوند تا
جدا کرد و فرمود شکر مزید
که این خلعتم بد ز حی مجید
بپوشیدش تا بعهد اخیر
نگشتم به پوشیدن آن قصیر


۲۵۶
چنین وارد است از رسول خدا
که فرمود آن سید دو سرا
چو قدرت کسی را بود بیشتر
که پوشد ز پوشاک اعلی نگر
تواضع گزیند برای خدا
ز اسراف پوشش گردد جدا
بود حق او بر خدای کریم
که اندر بهشت چنان و نعیم
بدل عبقری بهشتی کند
سریر ش زیاقوت زیبا
چنین است قول علی مرتضیٰ
گرفته است این عهد را تو خدا
که عهد از امامان دین هدیٰ
چنین است با خالق کبریا
که باشد ز پوشش از ایشان چنان
که او بوده باشد لباس کهان
بود عهد حق از برای همین
که تابع شوند اغنیای مهین
ز اسراف باشند دور اغنیا
نگردد گدا نیز دور از خدا
شکسته نگردد دل بینوا
نگردد فقیر از امیدش جدا
در بیان مسکن فرماید
بود افضل از بهر زاهد همان
که باشد نه او را محل و مکان
پیک گوشه
(كافی سبق دو درسه)


۲۵۶
بیک گوشه مسجدی یا رباط
و یا حجره باشدش مختصر
بلندی خانه بقدر ضرور
زشش گز نباشد بلندی فرید
شنیدم بعهد رسول خدا
بروزی عبور شه ملک و دین
بران گنبدش چون نظر اوفتاد
بگفتند مردم زطرز هوس
گوارا نشد بهر آنشاه دین
چو میآمد آنجن بحضرت حضور
یکی گفت او را که ای نوجوان
نه خوش گشت حضرت ز تعمر تو
چو بشنید آنصاحب فکر و هوش
گذاروز اوقات با احتیاط
اجاره کرایه که در ملک دکر
غرض زان بود دفع برد و حرور
خریدار شود زهر نبود پدید
نمودند یک گنبد پر بنا
بآنراه شد در قریب و قرین
بپرسید بنیاد این که نهاد
که عباس نهاده این بار اساس
بیاشفت چون دید بختیال او
نگه مینکردی بر آن ار نفور
رسانید تعمیر تو این زیان
پسندش نیامد ز تدبیر تو
بدل آمدش بس ز جوش و خروش
حکایت سی و سوم)


۲۵۸
برفت و زتعمیر ویران نمود
بدرکات چیزیکه بودش فزود
چو گفتند باستید این ماجرا
بسی خرمی کرد و بس مرحبا
عنایت بسی کرد و کردش دعا
شد از وی بسی خستم در رضا
بفرمود حضرت امام هدی
حسن آنچگر گوش دار ترضی
که گاهی نشد سیدالمرسلین
بتعمیر جائی بروی زمین
گھی خشت ننهاد بر خشت گاه
که زان بهر مسکین بود در مراود
به آبادیش غبت آرد نه پیش
به آب و گلش صرف گردد زرین
به آثار وارد شده اینچنین
زشش گز چو بالا شود از زمین
عمارت بلند آید اندر ہواء
ز شش درعه بالا شود بر ملا
نداور دہر کلنک آنزمان
ندایش بود از سر آسمان
که ای آنکه فاسق ترسی در جهان
کجا روی آری سوی آسمان
مقر تو سطح غبرا بود
درون زمین بر تو ما وای بود
چرا مانده میل زمین ای لئیم
بسوی سما رو کنی از ادیم


۲۵۹
چو منصف شوی ایدون بدانی که از فق حال است چون
قناعت از نیّت رُنا و را که حاصل نشد رنج دنیا
اسباب خانه
قناعت باسباب خانه عیان ز پاکان بیارم به پیشت بیان
قناعت چوگیری ز اول بکام ز عیسی بُوَداَوّل عَلَیْهِ السّلام
نبودش ز اسباب خانه دگر یکی شانه و آفتابه دگر
فتادش نظر بر کسی هویدار بانگشت شانه نمودی شعار
بینداخت آنشانه را بر زمین که حاجت چه باشد بآن بعد ازین
دگر دید شخصی که میخورد آب بدست از لب جوی بی اضطرار
جدا کرد آن کوزه را هم ز خویش که حاجت باین نیست زین پس پیش
قناعت چو کامل بود آدمی شعارش ازین شیوه باشد دمی
بود اَوْسَطش اینکه دار دگر ضرور آنچه باشد نه زان بیشتر
بود یک یکی دنیاست دونا یکی هم که باشد ضرورت نما


۲۶۰
سفالی بود اولتن بهتری زچوبی بود گر جوار شربی
برنج و مس از بود ظرف پس نه زهد است و تقوی بدان یوه
بود راه زاهد باین بیشتر بایک ظرف باشد چو در جا در
بیک در بیارد بسی کارها زیک ظرف گیرد همه بارها
قناعت بود هرچه اسباب کم زیادت دهد در قناعت یلم
چو کم کردی اسباب دنیا دون قناعت رساند ز نعمت فزون
حکایت
شنیدم که روزی شد انبیا زخانه برآمد ز راه صفا
بر آن بوریائی که خوابیده بود از ان بوریا نقش بگزیده بود
بجسم مبارک از ان بوریا همه بود از نقش نشوونما
چو آن بوریا عاشق زار بود فدگشتنش هم زاسرار بود
جدائی چو میدید در اه جوان ازین نقش می کرد و و انطا
و نالو د چون در وجود نبی گرفتی از ان نقشهای خفی
کند محک لعل کلید که سینه پر از چرک دل خیره بپذیر ستم عالم زر و کلید سینه کرد برا در علیه علم


۲۶۱
فداجسم و جانم بر آن بوریا که بروی رسول مبین دانجا
غرض چون عمر الله اولیا بتن دید آن نقش از بوریا
به گریان درآمد بسے زار را زدرد والم گشت بر وی فکار
بپرسید آنسید انس و جان عمر را که ای متقی جهان
از گریه بسی زار و بی تاب شد جگر خون ہمہ شیخ و ہم شاب شد
بفرما که این گریه ات از چه روت نماین گریه کردن ترا رسم و خوت
بگفتا که ای شاہِ دنیا و دین فدایت سرم باد و جان حزین
تو شاہی و این خلق عالم ترست زبہر تو این خلق از مرحب شماست
به لولاک حق چون ترا برگزید به مثل تو ایت دهر مثلی ندید
وجود تو مقصود در کون بود زبہر تو حق خلق عالم نمود
چو دیدم تن نقشست از بوریا دلم رفت از نا امیدی زجا
زکسری و قیصر نگفتار دی کہ دورند از صدق و کین و فصور
نعیم جهان از معاش فزون مہیا بایشان ز دنیای دون


۲۶۲

شب و روز در حظ دنیا بکام بکامند ایشان بعجب مرام
وجودت که فخر همه عالمست زجود وجودت جهان سالمست
تو فخر جهانی و خلق جهان زبهر وجود تو گشته عیان
چو دیدم تنت را شه انبیا که بوده است نقش ازین بوریا
دلم خونشد و بس تاسف فزود همین حسرتم چشمها تر نمود
شه انبیا چون شنید اینخبر بفرمود کای شاه معنی نگر
نخواهم بدنیا من این عز و جاه زدنیا شود کار عقبی تباه
نباشی تو خرم باین عاریت قیامت بود بهر ما سر بسر
چو دنیا بود بهر این دشمنان بود آخرت بهر ما بی گمان
بدنیا چه حاصل متاع قلیل بعقبی بود به که باشم خلیل
بدنیا تو آسایش من مخواه که در آخرت به بود سهم و راه
کفار حاصل بدنیا است کام نه در آخرت بهر ایشان مرام
همین جای خورسندی وقت شادیت همین سختی و بهر آزا دست


۲۶۳
حکایت
شنیدم که آن سرور دوجهان شد از یک سفر پس بخانه روان
بخیر و خوشی در مدینه رسید ره مسکن فاطمه برگزید
بشوق و بذوق محبّت تمام سوی خانه فاطمه راندگام
سوی جای خاتون بدرچون رسید بدر پرده درف و برشته دید
بدست مبارک دو حلقه سیم بدو دیده شخص رسول کریم
زدروازه برگشت آنشاه دین درون در نیامد شه مرسلین
چودانست آن نور چشم رسول کشید حلقه از دست و پرده بتول
روان کرد و بفروخت هر دو هم که حاصل شدش یک دو نصف درم
همین صرف کرد از برای خدا چو بشنید این آنشه انبیا
درین گشت شادان و خرم زلی چور گرفت زین ماجرا یش کسی
درآمد بپیش جگر گوشه اش بپیشانی پاک زد بوسه اش
دعا کرد و خرم بے شد ازو ز خوشنودیش گفت احسن نکو


۲۶۴

همین شیوه باشد همی اتقیاء
همین راه خاصان بود با خدا
قناعت چنین هر سو اکنند
باین شیوه قرب و توکل کنند
ببین ای برادر بغور تمام
که داری چه فرحت بمال حرام
ز اسبابها خانها پر کنی
حرام است کز حکم طاغی کنی
ز هر جنس باشد معدل بسی
بود شوق آرد و گر هم کسی
نه از حرص و آز از گردی تو سیر
همه وقت در جمع آنی دلیر
ببین حال خود را تو ما اتقیا
چه فرقت فرق از زمین تا سما
باینشیوه خواهی که تقوی کنی
کجا فارغ هستی زمأوی
در حقیقت نکاح
بود پنجم از امرهای نکاح
که باشد با سنت از ان با صلاح
زاهد در این امر باشد نه قید
که این است از بهر نسل و امید
ولی زاهدان ترک هم آورند
که مصروف با آن داوراند
بعضی شود شیوه این چنین
که در دفع شهوت ز راه یقین
(گلزار سی و سوم)


۲۶۵

بخواهندگر زن بدفع ضرور
بجویند حسنش برای سُرور
ز خوبی نخواهند از عُجب آز
که از حرص و آزند بس بی نیاز
نخواهند از عیش دنیا فزون
که دارند حُبّ خدا در درون
قناعت چو حاصل بود دهر شان
کجا ماند از آزو دنیا نشان

حکایت
شنیدم که آن احمد حنبلی
که واقف بُد از سرّ و راز خفی
مجرّد همی زیست آن پاکدین
بزن هیچ میلش نینداز یقین
رفیقان او از طریق وِداد
نمودند تکلیف بر او زیاد
بگفتند کای صاحب جاه و جلال
ز بهر تو خواهیم اکنون عیال
بسی عذرها کرد آن پاکدین
فراغت مرا به بود بالیقین
چو اصرار کردند زان دان بیش
سکوتی نمود و سرآورد پیش
یکی گفت دارم دو دختر کنون
مُهیّا است در خانه ای ذوفنون
یکی بس حسین است و زیبایی
نخواهم بجز تو بدیگر کسی

کتابت عیسی نهم محرم الحرام


۲۶۶
دگر هست کور است بن سرشت چشم است معذور و معیوب زشت
بفرمود کا ی شفق از دل حزین ندانم من آنخست در دین
مرا از هوا و هوس نیست کام بجز نسل ما را سر انجام نیست
نخواهم که نفسم در این جوش بود بقائی ز نسلم بدل هِش بود
چنین است رسم محبّان راه نخواهند مقصود خود هیچگاه
بدنیا اگر کار پیش آورند همه راه از دین و کیش آورند
نیارند شادی به نفس لئیم کنند آنچه باشد برای کریم
نه چون ما که دایم زنقص و ناز همه دور مانیم از کار ساز
همه شوق دنیای دون آوریم همه بذر روی جنون آوریم
در بیان مال و جاه
بپاکان نباشد ز مال و ز جاه بدل شوق گاهی ز بیگاه و گاه
قناعت گزینند ز بهر دو نوش محبّت نیارند زین هر دو نوش
که چون زهر قاتل بود حب جاه بآن رو نیارند پاکان راه


۲۶۷
ولیکن ازین زهر قاتل کنون چو تریاق باشد بخوران فزون
چو باقدر حاجت طلبیدیش نه باکی بود زان طلبگاریش
حکایت
شنیدم براهیم علیه السلام ز یکدوستی وجه در خواست کام
فرستاد وحیش خدای جلیل چرا در نخواهی تو وام از خلیل
زبیگانه خواهی نخواهی زما باین خواهش و عادت و مرحبا
خلیل منی و منت هم خلیل خلیلی کجا به بود از جلیل
خلیل عذر آورد و زاری نمود که ای خالق خلق و رب ودود
نیاوردم از ترس مان الاّ که از بهر دنیا چه آرم دعا
چو دشمن شماری تو دنیا دون ز دشمن بخواهم من انز دو چون
جوابش رسید از خدای جلیل که ای بنده خاص من ای خلیل
ز دنیا چو خواهی بقدر ضرور نه دنیا بود در شمار حضور
به قدر ضرورت نه دنیا شما بود حکم دنیا فزونتر ز کا


۲۶۸
چو از کار بیش است و و از ضرورت
بود دشمنت نی شماریش دوست
به اندازه حاجتت ایخلیل
نه دشمن شماریش نه دوست قلیل
به شهوت اگر جمع دنیا کنی
همین است در جمع دنیا دنی
شود حکم دنیا در آنوقت کو
ببینی برای نهادن بگو
نگونسار گردی بروز قیام
همین است دنیا فقط و السلام
ببین وسعت رحمت کردگار
که از بهر دنیا چه زیبا است کار
بقدر ضرورت ز لطف و کرم
نکردت نگونسار و خوار و دژم
توزان بیش خواهی چرا ایجوان
به پیشت چه نفع است غیر از زیان
بقدر ضرورت چه دارد نه باک
مجو بیش از ان تا نگردی هلاک
چوبیش از ضرورت بماندیش در
بمیراث ماند برای پسر
خدا از تو آزرده باشد اگر
چه از بهر تو بود یا از پسر
پسر زار ستاند تو زیر عقاب
ببین ای برادر چه باشد صواب
از نیت پاکان راه هدی
شمارند زر را بتر از بلاء


۲۶۹
قناعت نمایند در صبح و شام ندارند با سیم و زر هیچکام
مَنْزُورُ اَكْلُهُ
اندك است خورش او
ززاہد بود خوردنش بس قلیل که دارد همه وقت حُبّ جلیل
خورد کم همه نور زاید بدل خورد کم همه فیض آید بدل
شنید یکه فرمود خیر الوری که این معده حوضست حول فضل
مرضها ازین معده گردد پدید ازینمعده شد رنجهای مزید
بظاہر بباطن از و رنجها از و فوت زانسان بی گنجها
بظاهر مرضهای این تن ازو بباطن بحق نا رسیدن از و
زسر تا بپا جمله امراض تن مرضهای باطن همه در بدن
بمعده رسد چون غذابیشتر که از ہضم آن عاجز آید پسر
تا داخل شود چون بمعده فرو مرضها بتن حاصل آید کنون
بخارش غرض آورد دردسر بمعده بود نفخها سر بسر
به امعاء قراقر زباد روان تعذر به احشا رسد بیگمان


۲۷۰
زیکسو چشم دوش شیر
همه عضو ماندمبتلا در ستیز
بود سینه بس تنگ و تنگش نفس
به پشت و کمرزان گرانست بس
تعفن بمعده چوآرد غذا
به تب در رسد آخرش ماجرا
وگرنه به اسهال وقی مبتلا
بچشم و بگوش و بسر صدمه ها
گهی مسهل و گه اباله ضرور
زسر دیت بلغم ز صفرا ضرر
حواس دماغ از بدامبتلا
زفعل دماغی جدا و سواء
زمعده تمامی بدل اختلاج
که از صد مفرح نیابد علاج
ازین ابتلا در جگر روید آب
به ضعف و بامراض گردد خراب
نباشد غرض هیچگه تن صحیح
همه وقت باشد بحال قبیح
بباطن چوآری در ینو حیات
ز بخور و نت روح را زشت حالی
چو در ابتلا و تعفن مدام
بود روح را حال بدزشت کام
کجا سیر آرد براه خدا
ره معرفت بهر او از کجا
گرفتار درد و بلا و محن
بود حال روح آنچه شد از بدن


۲۷۱

نه تن را ازین معده جان بخشد نه دل را ازین دانش فر فزایدش
خورد خواجه تا خوردنش میتوان تن و روح جوید ز خواجه امان
آزاد
همین جاریست رنج از حرص و از نه لطف نماز و نه راز و نیاز
ز پاکان نباشد ازین شیوه ها تن و روح ایشان نباشد تباه
ز خوردن بود شهوت آدمی ز خوردن رود خاصه آدمی
ز خوردن بود حرص بر مال و جان ز خوردن بود حال مردم تباه
فزود
بحرص و بجاهت چو رغبت فزود ببدخواهی خلق آید کشود
همه خلق بدبینی اندر نظر همه خلق از دست تو در بدر
ازین
حسد زین تعصب عداوت ازین ریا و کبر و کین و بغاوت ازین
گذشتی چو از معده و خوردنی بری از سعادت همه بردنی
از نیست پاکان راه خدا بخوردن ندارند چون ماؤ من
گریزان ز خوردن بیگاه و گاه خورند آنقدر کو شود قوت راه
ازینرو بروزان صیام آورند ازینرو به شبها قیام آورند


۲۷۲
از تیره دل انورق پرکنند
از تیره همه نفس را خر کنند
شنید یکه فرمود خیرالانام
که از گفته اش عالمی است کام
بمؤمن بباید بود این نهاد
زخوردن نماید شهوت جهاد
جهادی که آمد در این خورد نوش
جهادیست کار و بر عقل و هوش
گرسنه چو باشی و تشنه کام
نخورد و زنوشت ستانی بکام
ثوابش بود بهر برای عباد
بکفار چون مینماید جهاد
نباشد ثوابی نزد خدا
به از ترک این خورد و نوش غذا
بفرمود آنسید دو جهان
که هر کوک پرشکم را بنان
نیابد گهی ره سوی آسمان
به اشغال اوست ثقلت گران
بفرمود آنسید راه دین
که دانید ای زمره مومنین
بود بهتر خلق آن درشعار
که باشد تفکر و با اصل کار
گرسنه تفکر نماید راز
همین افضل خلق شد در نماز
کسی کو خورد بیش و خوابش مزید
بحق دشمن باطنت شین بد

حکایت سی و چهارم


۲۷۳
گرسنه چوباشی براحدا ده از خیر گردد برایت عطا
فائدة الأولى
دلت صاف روشن شودبیگمان شود صافیت جمله روح و روان
ازینرو فی فربہو در ریل که دران نه واریز کاینست کل
به نخوردنت خوشبود زندگی زنخوردن آید ہمہ بستگی
گرسنه چو کردید خود رانگاه ز عقل و خرد می بیابید راه
چو از حرص نانرا فزونتر خورید بدل معرفت از کجا در برید
زبیری شود گشته دار چون تون کجا معرفت ره بیابد کنون
بود معرفت راه جنّت عیان بود جوع در گاه او خوش روان
در جنّت آمد گرسنه بدن باین ره در خلد باید زدن
بفرمود دروازه خلدا بجوعست و از جوع حلقه درا
بزن حلقه خلد را پس زجوع که در خلد آئی زجوع و خضوع
فائدة الثانية
(کالی سی و یکم)


۲۷۴
دل انجوع گردد نهایت رقیق بالذات حق آشنا و رفیق
بیابد مناجات حق را اثر بحق میشود میل دل سر بسر
قساوت بدل هست از مرقدی دلش کی بیاد خدائی ولی
بیارد اگر ذکر حق بر زبان دلش هست غافل از ان درميان

فائدة الثالثه

چو غفلت بیاری براه کریم بود راه دروان بهر حجیم
بود عجز دروازه از جنان شکست دلت میرساند بان
ز پیری ترا غفلت آید بکام رجوعت بود عجز ای نیکنام
به بینی تو خود را عجز و نیاز بیک لقمه محتاج بینی نیاز
کجا عجز خود را شاردان کجا قدرت حق به بینی عیان

حکایت

شنیدم بحضرت علیه السلام نمودند عرض حسن انجام
کلید خزاین ز روی زمین بیاورد حاضر چو روح الامین


۲۷۵
قبولش نفرمود خیرالبشر بفرمود کای اخ نیکو سیر
بانیم نباشد هوس هیچگاه درینره قدم بر ندارم زراه
نخواهم من آسایش اینجهان که سیری و غفلت بود توامان
بسیری و غفلت مرا کارنیست که مرغافلانرا بحق بار نیست
نمیخواهم از فرط شوق مزید که جوعم همه وقت باشد مزید
رفیق هم جوع باشد مدام زجوع آورم بهر دل اصل کام
چوسیری امانم بیار د ز جوع چنان سوی مولی نمایم خشوع
مرا این بود حاصل مدعا گرسنه بگردم برای خدا
زروزی بروزی رسد لقمه شود بهر این نفس دون لطمه
تسلی ازین گرشود یک زمان باین نفس ماند هوس در ضمان
گهی باید و گاه محزون بود بکام دلی نفس من چون بود
چو یابد همه شکر یزدان کنم چوفاقه بود طاعت آسان کنم
نخواهم کلید و نه گنج جهان من و جوع باشیم یار جهان


۲۶۶
کنم صبر در جوع بهر خدا
به سیری زشکرش حصول صفا
بجز رنج حاصل چه باشد نگنج
نخواهیم گنج و نه بینیم رنج
همین نعمت صبر و شکر خدا
بود بهتر و خوشتر از گنجها
فائدة الرابعة
زسیری فرامش شود جمله جوع
زسیر است کی بر گرسنه رجوع
چو سیری فرامش کنی گرسنه
بسیری کجا بهش کنی گرسنه
نیابی چو لذت جوع خویش
زجوع فقیرت کجا هوش ریش
چو از جوع زحمت نه بینی دمی
زمر در گرسنه چه آری غمی
به سیری چه یادت بود از خدا
چه احسان نمائی بخلق از صفا
کجا در نظر آیدت آخرت
بدل از کجا باشدت معرفت
عذاب خدا کی بیاد آور
زدوزخ نه فکر و نه یاد آوری
کجا اهل دوزخ بیاد آیدت
کجا جوع شان در نهاد آیدت
گرسنه شوی بایدت ای سلیم
بیاد آوری جوع اهل جحیم


۲۷۷
وزان دور باشی ز اطوار زشت
کنی از محبت بدل داشت گشت
کنی تشنگی را تو بر خود شعار
بیا د آوری عطش روز شمار
چونانت بکام و بود آن پیش
چو یاد آوری رنجهر بهر خویش
حکایت
شنیدم یکی عالم نیک نام
بشد نزد یوسف علیه السلام
بگفتش که ای شاه والا گهر
چرا جوع داری بخود بیشتر
گرسنه چرا باشی ای پاک زن
خزینه بدستت زر و نیز
زجوعت چه حاصل نهان و عیان
که از جوع بر نقص جانی رسان
چه سودت که باشی گرسنه مدام
ز جوعت چه خیر است تا زان کام
پاسخ پیمبر زبان بر کشاد
جوابش نگر تا چه فرزانه داد
ازین جوع دارم بسی پایگاه
باینجوع دارم بسی کارها
اگر من نباشم گرسنه مدام
ز حال گرسنه که آرد پیام
وگر سیر گردم من اندرون
ز حال فقیرم رسد علم چون


۲۷۸
اگر با شدم پر نفس شیریم گرسنه نگذارم مساکین فقیرم
مساکین چو پیر ند من گشتم زسیری من منفعت ہست چم
تو منصف شوی گر ز راه خرد گرسنه چها خیر و خوبی برود
ز جوعت حاصل ولا ی خدا ز جوعت حاصل رضای خدا
زجوعت شفقت بخلوق بهان زجوعت در دل ضیاء عیان
زجوعت یا د بهشت و جحیم زجوعت بس لطف پاکریم
در جنت از جوع برتست باز زجوعت اینجمله را نز و نیاز
شکم سیر بودن چه دارد انعام شکم سیرت آوری دورین کام
شکم سیرت راه صحت بود شکم سیرت بیخ تقوی بکند
شکم سیرت معصیت آورد شکم سیرت نور از دل برد
شکم سیرت راه عرفان بند شکم سیرت بیخ ایقان
شکم سیرت آورد رنج و غم دو چارت نماید بدرو و سقم
شکم سیری اندازدت در حرد بسوزاند اندر حجیمت جسد


۲۶۹
زسیری نگهدار خودرا بسی زسیری بحقی کی رسیدی
گرسنه رسی زود تر با خدا بمیری بگردی ز خالق جدا
باینچند روزی که سیرست تن چه حاصل برد آخر از آن بدن
شود خاک این خورو خوابت همه ز خاکت چه آید برون در دهمه
فائدة الخامسة
بود همت مومن پاک دین که نفسش بود زیر دست کیه کین
شقی باشد آنمرد شهوت پرست که در زیر فرمان نفس اندراست
ندانی ستوران سرکش مدام نگردند کاهی کبر جوع رام
بجمع بہائم بود نفس نیز چوجوعش نباشد بود دستیز
کنی نفس را گر تو از جوع رام بیابی نجات از معاصی مدام
زجوعت یک گوهر بی بها بهرکس نگردد بعالم عطا
بهرکس که خواهد خدای کریم بدهد میدهد بهرۀ زین نعیم
ولی شرط باشد که دارش کند که از معرفت در نهانش کند


۲۸۰
گرسنه کند ظاهر شروح جان
به سیری دهد معرفت در نهان
گرسنه اگر باشی ای پرهنر
بگردی از آن معرفت بهره
ز سیری چه سودت بود در جهان
گرسنه شو و یاب دولت نهان
کز و فیض عقبی بری پیش پیش
کمالت فزاید بدین و بکیش
ازین خوردن آخر ترا سود چیست
بدنیا و عقبات بهبود چیست
بکن ترک پرخوردن ای متقی
کزان فیض دنیا و عقبی بری
تنت باشد آسوده ایجان من
تو خوش باش و خوش زی تو در انجمن

فائدة السادسة
بود خوردن و خواب با هم گران
ز سیریست خواب گران ای پسر
بشه‌ها چو خوردی شکم سیر نان
ز خوابت کجا حاصل آید امان
چو گشتی بخواب گران مبتلا
بشبک بهر طاعت نخیزی بجا
دمت در دم خواب گردد خران
شنیدی چو مردن بود عین خواب
دمت رایگان میرود در خواب
ندانی همین خواب برد آب تو
(کلان سی و پنجم)


۲۸۱
چو کردی شکم سیر از آب و نوش خموشی و پز خواب و گردی خموش
به شبها چو یا د خدا ناوری بدنیا و عقبی چه حاصل بری
ز نیت پاکان راه خدا بخوردن به شبها نیند آشنا
چو خوردن نشد خواب نآرد هجوم بدل جمع آیند از جوع علوم
به سیری بشب گر بخوانی نماز کجا حاصل آید زر از و نیاز
مناجات آری بحق در میان کجا یابی از خواب غفلت امان
ز خواب گرانت بحق را زیان بخوابت بحق سوز یا ساز جان
به شبها بکن ترک از خورد و نوش که تا بشنوی حرف معنی بگوش
فائده السابعه
ز کم خوردنت گر بیاید تعب شود حاصلت وسعت روزگات
زمانه بود حاصل جوع و بس زسیری نیاید بجز از هوس
چو خوردی نه بسیار خوابی آنجا چو خوابت نباشد بیادت خدا
فراغت چو یابی ز خواب و غل بود حاصلت جمله علم وعمل
طایفه چشتیه


۲۸۴
چو خوردن نباشد فزون از جوان زبسیار غمها بیابی امان
نه از بهر خوردن کنی اشتیاق ز اسباب نانت نباشد وفاق
شود وقت ضایع نه از خوردنش نه غم بهر آوردن و بردنش
خوری نان خشک ار تو یک لقمه نه بیکار ماند دمت لحظه
ندانی که دم گوهری بی بهاست ز کف رایگان دادن او خطاست
ز هر کار فارغ چو باشد دمت ز دل کینه کن کند صدمت
تو قدر نفس را چو نشناختی همه نعمتیم از آن باختی

حکایت
شنیدم که سقطی بصیر بجرجان بیاورد در سیر طیر
علی با بجرجان ملاقات کرد از آن حاصل اسرار و رایات کرد
بخوردن بیاور آن نیکخو محقر قلیلی کمی پست جو
بنینداخت قدری درون دهان بزودی گذشتند او را روان
نخورد آب و خشکش فرو برد پس ز آبی نیاورد بر آن ہوس


۲۹۳
پرسید سري سقطي ازان
که ای پاکدین جمله روح و روان
خوری پست جو بهر چه هر زمان
چرا ترک کردی تو خوردن نان
بگفتش که ای زاهد پاکدین
خورم پست جو هر زمان بهترین
که کردم حسابی بخوردن چو من
اگر لقمه آرم میان دهن
جویدن ازان لقمه خوردنش
جویدن ازان تا فرو بردش
زهفتاد تسبیح گردد قضاء
ازین ترک کردم زنان و غذا
کنم اکتفا بر همین بهتران
که مر گست هر وقت اندر کمین
بیک لقمه هفتاد تسبیح ما
ز دستم رود چیست زان مرحبا
گذشتم من از نان و از خطه او
خوش آمد از انم همین پخت و جو
چهل سال شد ای برادر که من
نکردم زنان لقمه در دهن
که در مضغ نان این نعیم روان
ز دستم بر آید چپ و رایگان
ببین ای برادر به نفسانی خو
مُحِبّان حق را چنینست کیش
ز بهر عبادت ز تاب و توان
بگیرند دست محبت زنان


۲۸۴
نه چون ما که هر که توان آوریم توانی فقط بهر نان آوریم
قاعده الثامنه
به کم خوردنت تندرستی بود کسالت بدن را نه سستی بود
همه دور باشی ز درد و بلا همه دور باشی ز رنج و عناء
به منت نیائی به پیش طبیب نه دست طمع آوری در جیب
نه از رگ زدن خون کم کنی نه بهر حجامت دمی غم کنی
نه از دارویی تلخ سازی تو کام به آسایش تن قرین والسلام
بر سبیل تمثیل
شنیدی حکیمان رو در زمین برین متفق گشته اند از یقین
که چیزی که نفعش بود بیگیان نباشد در آن هیچ خوف و زیان
نباشد بجز خوردن کم مدام و زان میرسد بر بدن سود تمام
از نیت فرمود خیر البشر که گر تندرستی بخواهی دهر
بود بهر این تندرستی مدار علاج موافق ز صوم و صیام


۲۸۵
بدن راست زین شد درغیرند از نیست خوش کردگار مجید
خوری کم جدا باشی از درد و غم نیابی بدن را بدرد و الم
از نیست پاکان را یقین بخوردن نه گردند چندان قرین
بود خوردن شان فقط بهر نام نخوردن نیارند بر نفس کام
نه چون ما که جز خوردن روز و شب نداریم در دل هوا و طلب
همان دور دارد ز راه هدی همان دارواند بر بلا و عنا
فائدة التاسعة
نه بسیار حاجت شود دیروز نگردی بدروازها در به در
ندانی که بر معصیت اشتغال ضرور آید از حاجت جمع مال
چوبانفس فکر و تردّد فزود بخوردن همه رنگ بود و نبود
بود جمع کردن بدلها خیال شب و روز مصروف قیل و مقال
نه اندیشه باشد بجز خوردنی بود خوردنی جمله دل بردنی
طمع بهر خوردن حسد بهر آن همه دشمنی است از بهر نان


۲۸۶
کسانی کزین حرص وازند و در بهر کس از ایشان بدل‌ها شرر
نخواهند چون خوردنها به طف همه صرفشان پاک و ایشان نظف
شنیدی حکیمان چه خوش گفته‌اند زحکمت چه درهای خوش سفته‌اند
چو حاجت ترا پیش آید گهی نخواهی به کس احتیاج از رهی
ازان کار گر ترک آری کمی نماند بدنیا برایت غمی
دگر بهر خوردن تو از خاص و عام بخواهی کنی از کسی قرض و وام
همان قرض گر با شکم آوری چرا احتیاج از در غم اوری
شنیدم ز ادہم بدینر شهر و را چو پرسید از نرخ چیزی مخوا
بگفتی بود قیمت ارزان کنند ز یک ترک آن قیمت آیان کنند

فائدة العاشر

چو حاصل شدت قدرت نا ندیم بتو حاصل آید ز دنیا حشم
سخاوت شعارت شود از ریان زایثا خرم شوی جاودان
بخیرات و صدقه دلیری کنی زکخور و نت این بود سروری


۲۸۷
حکایت
شنیدم که آن سَروَرِ انبیا
بَخوردن چنین مینمود ابتدا
که دارید این معده را حصه چار
که باشید در جمع اهلِ شِعار
زهر حصه حاصل نمائید کام
که باشد همه وقت حاصل مرام
بیارید از بهرِ معده شِمار
همین معده را حصه گوئید چار
یکی بَهرِ نان و یکی بَهرِ آب
یکی باشد از ذِکر حق کامیاب
چهارم بود بَهرِ راهِ نفس
همین است تقسیم و تعلیم بَس
ولی این مناسب بود برعوام
ز خاصان نباشد چنین هم کلام
ز خاصان درین ره دگر گشته است
بایشان نخوردن بس اندیشه است
شکم شان بود گرسنه روزها
زخوردن دهندش بسی سوزها
بسی دور دارندش از آب و نان
بدستش نمانند هرگزعنان
عنانش بیارند در دستِ خویش
دهندش زبان هفته یک لقمه بیش
بِمِثقال و وزن نخود بشموار
چو عنبر دهندش بتفریح کار


۲۸۸

سَهْلا اَمْرُهُ
آسان است کار او
بود سهل کارش ز روی یقین
که باشد سهولت بدین مبین
ز تکلیف خوردن بود در امان
خورد آنکه سهل است از آب و نان
نه کلفت ز جامه بخورد نه دهر
قناعت گزیند وزان خورید
چو شهوت غضب بی و نی عجاب
بسی سهل سازند بر خویش راه
نه آز و نه حرص و تکبر کنند
ز اعمال بیجا تنفر کنند
صفات سباع و بهایم برو
خواص شیاطین نماند بند
چو از سینه شان قساوت رود
بدل نور و فیض سعادت رود
ز دنیا نباشد بدل چون اثر
تعلق نباشد بدنیا دگر
کند ترک اسباب دهر دنی
بود از قناعت بعقبی غنی
نباشد چرا سهل امرش کنون
که دور است از کار دنیا و دون
چو ترک جهانی و کارش نمود
بدل حُب پروردگارش فزود
ازین امر سَهلش بود در جهان
بود فارغ از صعب و سخت بیان

(طایفه ششم)


۲۸۹

از آن کار باشد به سختی و چا
که هستیم در فکر دنیا و کار

سهولت نه بیند کسی در امور
کسی کو ز سختی فتت در غرور

عزیز است آنکه
تکلیف کشته شده است در دین

نگهداشته دین او از خلل
خودش پاک و دین پاک عزوجل

ریاضت همه وقت از بهر دین
حصول کمال دیانت ازین

فراغت ز نفس و ز شهوت فراغ
بتقوی شعار از هدایت ایاغ

همه خوی نیکو همه خلق خوش
بذکر و بفکر خدا ذکر و هش

زبان محتزر از کلام حرام
بذکر خدا نیمه ذکر و کام

نه خشم و حسد بهر خلق خدا
هدایت بخود هم بخلق خدا

طمع نی ز دنیا همه احتراز
بهر وقت مصروف راز و نیاز

ز جاه و حشمت گرفته کنار
شب و روز با نفس در کارزار

درین پارسائی جدا از ریا
عبادت ریاضت برای خدا

همه دور از حضرت شان نفاق
ز پاکان نیاید بجز ارتفاق

(حکایت سی و هفتم)


۲۹۰
زغفلت همه دور و و ازغرور زخلُق نکو حاصل شان سُرور
چو ترک همه خوی بُد می‌کنند ازینره نگه دینِ خُود می‌کنند
نگهداشته دینِ شان درامان به آثمامه زین مُهلکاتی زیان
نه چون ما که روز و شب اندران گرفتار دنیا و اسبابها
زِزِشتئ دنیا همه میل وخو نه گاهی به دل فکر کار نکو
گرفتار رنج و عُقوبت همه دوچار بلا و صعوُبَت همه
دمی یاد حق نی ز اخلاصِ دل زافعال خود روز و شب منفعل
میته شهوته
مُرده است شهوت او
ریاضت کند نَفس را پُرهلاک کند شَهوت و نَفس را زیرِ خاک
چو دانی که شد معده خُوضرِتن بود سِفت دریاعُروقِ بَدَن
بهر هفت اعضا رسیده از ان یکایک بهر عضو زین رگ دوان
بود مَنبَع شهوت انمعده بس وزِیمعده آید هوا و هَوَس
همین شَهوتِ معده شوم زشت نموده است بیرون ترا از بهشت


۲۹۱
شکم چون شود سیر افت از و زسیر همه رنجها پیش رو است
همه شهوت از سیری آرد ظهور وزان میشوی از سعاد ا دور
جماعت و شهوت من سیرو و زین سریست بس کار ها ی فضول
شکم سیری آید چو حاصل کنون و زان شهوت دیگر آید فزون
که پیدا شود حرص حالت بکرا ز از و شره میشوی مفتعل
وزآن بعد از بهر تحصیل مال ضرورت بدانی غلو و جلال
چو شوقت بجاه آمدای بوالفضول خصومت بخلق آوری بهر حصول
حسد در دل آید ازین لا محال تعصب عداوت کنی لا مقال
ز کبر و ریا و زکین و حسد بلاهای وافر بدینت رسد
درین گر تأمل کنی از خرد حصول همه پس زمعده بود
چو از شهوت معده باشی بعید بدنیا و عقبی بگردی سعید
از انیست پاکان راه خدا همه وقت باشند زیره جدا
نه نفس و شکم کام زایشان بخواست از بیراه شهوت از ایشان بخواست


۲۹۲
نفس گشتگان و ز شهوت جدا ز شهوت جدا و بحق آشنا
ازین غم چو خود را جدا کرده اند همه رو براه خدا کرده اند
نه چون ما که روز و شب اندر خراب در معصیت کرده بر خویشتن باز
همه غرق شهوت هوا و هوس هوا و هوس حاصل عمر و بس
ز پاکان هوا و هوس دور دان از ان پاک دارند روح و روان
همه شهوت شان بود زیر خاک دل و دیده و نفس شان است پاک
بپاکی شب و روز مصروف کار بهر حال موصول در راه یار
مَکظُومًا غَيْظُهُ
فرو خورده شده است خشم او
فرو خورده باشند قهر و غضب ز قهر و غضب فارغ و از تعب
ولی اینچنین ای برادر مکن که گردد غضب دفع از بیخ و بن
پندار کاندر تن عارفان نباشد گهی قهر و خشم ایجوان
همین قوت اندر وجود از خدا مقرر بود بهر بس کارها
وجودش بود در تن حق شناس ولیکن چوبینی ز روی قیاس


۲۹۳
بود خشم شان عقل را زیر دست ز عقل و خرد آوردندش شکست
وگرنه بجائی که جایش بود بکلی خشم اکتفایش بود
از آنست فرمود اغلظ خدا به کفار با آن شانبیا
ولیکن چو توحید باشد بدل شود خشم بیجا از ان مضمحل
چو توحید حق غالب آند درون خشم و غضب رست زان رهنمون
ز توحید گردد غضب مختفی بپوشد غضب را و بس مکتفی
بدنیا چو بیند همه از خدا بداند برین خشم بس ناروا
ببینی اگر از ره فکر و هوش بگر در قهر و غضب بس خموش
اگر سنگ آید ز دستی برون رسد بر تو آنسنگ بینی کنون
نشاید که بر سنگ خشم آوری چرا نیست از سنگ این داوری
بود سنگ تابع بدست دگر که آنسنگ را بدست آید بدر
ز دست است این سنگ آید بدر ز سنگ از کجا درد رسیدن ا
نه بیدست سنگی آند ر هوا بود دست و سنگش بود در قفا