Afghanistan Digital Library
adl0243
http://hdl.handle.net/2333.1/8sf7m0gn

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم
ثنائی که لا احصی است آن ثناء
ثنائی که ادہست خاص خدا
ثنائی که بوده است برنفس ذات
در آندم که نه دہر بُد نه جهات
ثنائی که داند نه کس ابتداش
ثنائی که آگه نه کس زانتهاش
که بود است و هست و بود بعد از ان
بود تاکه باشد زمان و زمین
ثنائی که باشد ز خلق جهان
ز جنس ملک در زمین و زمان
ثنائی که از انس و جن بر زمین
همه وقت جاری بود از یقین
ثنائی زبان و دل با حضور
ز مار و ز مور و وحوش و طیور
ثنائی که جنس نباتات راست
ثنائی که صنف جمادات راست


ثنائی که باشد ز دهر و جهان
ثنائی که از عرش و لوح وقلم
ثنائی که باشد برای کریم
ثنائی از کل خلق خدا
ثنائی که بس نور دلها از و است
ثنائی که نور دل اتقیا است
ثنائی که اکمال ایقان از و است
ثنائی که عالم از و قسیم است
ثنائی که نور هدایت ازو
ثنائی که شایسته کبریا است
ثنائیکه باشد محب زونیاز
ثنائی که ایمان از و استوار
ثنا و ستایش چه حمد و ثناء

ثنائی که هست از زمین و زمان
که هستند با حمد حق منتظم
زجنات فردوس یا از جحیم
ثنائیکه حق داندش انتها
ثنائی که حُبّ و تولا از و ست
ثنائی که دلها از و با صفا است
ثنائی که بنیاد عرفان از وست
ثنائی که خورسند از و کردگار
ثنائی که نبود نهایت باو
ثنائی که از خلق عالم سزا است
ثنائی که بی او نباشد نماز
ثنائیکه اسلام از و پایدار
همه حمد پاکو بود کبریا


چه حمدی که تسلیم خالق به او
چه حمدی که خوشنود خالق ازو
چه حمدی که با ادای صفت
چه حمدی که حاصل ازو معرفت
چه حمدی که مصروف او عابدان
چه حمدی که مشغول او عارفان به
چه حمدی که خالق بود زورضا
چه حمدی که زو بهر دلها صفا
چه حمدی که سرنامه هر کلام
چه حمدی که شد ورد هر خاص و عام
چه حمدی که قدر ملائک ازو
چه حمدی که رفع بلائیک ازو
چه حمدی که زورفعت انبیا
چه حمدی که زو عزت اولیا
چه حمدی که مومن از و شادکام
چه حمدی که عالم ازو با مرام
چه حمدی که اول از و آشکار
چه حمدی که آخر از و یادگار
ثنا و ستایش دگر حمدها است
بقول خدا جمله لله ستراست
نبودی اگر حمد او در میان
کجا خلق عالم بدی در جهان
زحمد است راه ملک در سما
وزان معرفت بهر خلق خدا
نبودی اگر حمد او در میان
بدی معرفت با خدا انچنان


۵
خدائی که بروی زر وی یقین یقین مومنا نراست از و قرین
خدائی که ربّ همه عالم اوست همه عالمین را هدایت ازوست
خدائی که رحمن بود هم رحیم بمومن بکافر رحیم و کریم
بود مالک یوم دین و جزا کزونیک و بد را جزا وسزا
عبادت سزاوار ذاتش بود که عابد غریق صفاتش بود
از انست کاین جمله خلق جهان خدا راست بینی ستائش کنان
بهر دل زحُبّش ولای دگر بهر سر برایش هوای دگر
عبادت کنند او را همه ستایش کنند او را همه
عبادت باو استعانت ازو بدنیا وعقبی اعانت از و
مدد گر نباشد از و آشکار دوام از کجا آورد روزگار
زغیرش مددخواستن کی سزاست اعانت همه چون ز نزد خداست
ازین است گراستعانت زغیر بجوید کسی ننگرد هیچ خیر
کسی تکیه کار با خویش بود توکّل بحق از ره پیش بود


هدایت نباشد بجز از خدا
رو مستقیم آمد از کبریا
صراطی که خوانی و را مستقیم
نباشد بجز راهی قدیم
بر او وگر هر که رفت از خطاء
بگردد ز راه سعادت جدا
کسی کو روان است در راه راست
نعیم خدا بهر او از خداست
بود نعمت حق ره مستقیم
از آن سر مکش تا نگردی سقیم
باین راه رو تا نه بینی عذاب
نگردی گرفتار قهر و عقاب
ز مغضوبی ایجاد و چار غضب
در آنجا گرفت رنج و تعب
بود ضال و گم کرده راه یقین
نه آئین و مذهب بداند نه دین
بنامش سزاوار حمد و ثناست
ستایش نیایش بذاتش سزاست
خدائی که مخلوق علم لدن
پدیدار شد زو بیک حرف کن
خلایق از و جمله پندار یافت
از و هر کسی بهره و بار یافت
همه کار هایش بیک صفت
که باشد عبارت ازان معرفت
همان معرفت را امانت نما
ز نطف و کرم داد با انبیا


نبوت امانت امامت چنین
سپارید با زمره مسلمین
چوهر ابتدا را بود انتها
بود انتها ختم هر ابتدا
شروع نبوت ز ادم گزید
پس ان سلسله تا به عیسی رسید
چو در خاتمه خاتم آید بکار
ازین است کان قادر کردگار
بختم رسل مهر خاتم از آن
عطا کرد با افضل انس و جان
کرم کرد خاتم به ختم الرسل
شه دین و دنیا امام سُبل

در نعت حضرت سرور کائنات صلعم
نبی خدا و رسول انام
خدا را حبیب انبیا را امام
نبی که هر دم خدای ودود
فرستد برایش سلام و درود
نبی که فرموده کبریاست
که هر مومنی را که با من ولاست
اطاعت نماید نبی مرا او
که تا یابد از لطف من اجرها
ولای نبی شد ولای خدا
ندانی تو او را ز یزدان جدا
چو حبّ نبی حبّ مولی بود
همه وقت حبّ وی اولی بود


[ILL] [ILL] [ILL]
[بسم الله؟] [بسم الله؟] [الحمد لله؟]
[بسم الله؟] [محمد؟] [الحمد لله؟]
۵۱۵ ۵۱۹ ۵۱۵


[ILL]


بود بسته دینت بحبّ رسول
بجز حبّ او نیست طاعت قبول
نباشد چو حبّ و ولایت تمام
نباشد مسلمانیت جز بنام
چو حق گفت لولاک در شان او
دل وجان ما باد قربان او
نبودی اگر ذات او در میان
نه خلق جهان بودی ونی جهان
رسول خدا اے شه انبیا
که هستی همه خلق را پیشوا
همه خلق عالم بوجود تو شد
وجود همه با وجود تو شد
زبهر تو تنها نه خلق جهان
برای تو خلق زمین و زمان
مسلسل چو موجود شد انبیا
وجود تو بد در میان مدعا
نبوت چو زیبد وجود ترا
خطاب تو شد خاتم انبیا
نبی بعد تو نیست اندر جهان
بقرآن خدا کرد این را بیان
بحق تو چون حق کند این کلام
ز حق باشدت چون درود و سلام
چو قدرت بود نزد حق اینچنین
که شد از طفیلت زمان و زمین
برای وجود تو عالم بود
وجود تو دفع مظالم بود


۹

زحبّ خدا حُبّ تو پیشتر
بحبّ تو حُبّ خدا بیشتر

فدای تو جان و تن و هم روان
فدای تو ایمان و دین توأمان

فدایت سر و جان و مال و تنم
فدایت دل و عقل و مأمنم

چو خواهم که نعت تو سازم رقم
کند خجلتم سرنگون چون قلم

چه نسبت بترقیم نعتت مرا
زبان و دل پاک و طاهر کجا

سیه روسیه دل سیه نامه ام
ازین روسیه روی شد خامه ام

نه در سینه آه و نه نوری بدل
نباشم چسان در جنابت خجل

زجُرم و معاصی است حالم تباه
چه سازم من زار گم کرده راه

به جُز درگه تو نه راه امید
نه مأوا و ملجاء نه جای نوید

همان بِه که بر خود گشود آورم
بذاتت سلام و درود آورم

درودی که باشد رضای خدا
درودی که باشد از و نورها

درودی که بر عرش مأوی کند
مرضهای دل را مداوا کند

درودی که حکم الهی بود
رضای الهی کما هی بود

کاپی دوم


۱۰

درودی که صلوا علیه خدا
بفرمود بر زمره اتقیا

درودی که یک گفتنش ده دهر
درودی که در سوی حق ره ده

درودی که بخشد بهر دو جهان
ز رنج و عقوبت به مومن امان

درودیکه راه هدی شد از و
رضای رسول و خدا شد از و

درودیکه صدق و صفا آورد
رخ دل بسوی خدا آورد

درودیکه روح عبادت بود
درودی که جان سعادت بود

درودیکه حاصل از و شد جنان
درودیکه دل راست روح و روان

درودیکه از اوست حب رسول
درودی بدرگاه ایزد قبول

درودی که از وی دعا مستجاب
درودیکه فتحت من کل باب

درودیکه تیر دعا را هدف
درودی که در صفا را صدف

درود و سلامی که زو دل بکار
درود و سلامی که جان را مرام

سلامیکه جمله سلامت درو
ادای حقوق امامت از و

سلامیکه دل را ببخشد جلا
سلامی که در دیده آرد ضیا

سلامیکه


سلامیکه راه سلامت دهد | سلامی سلامت از و تا ابد
سلامیکه باشد زروی نیاز | سلامی کزو جمله اسرار و راز
سلامیکه باشد سلامت همه | ازو دفع جرم و ملامت همه
سلامیکه بخشد سلامت بدل | سلامیکه باشد بعقبی سجل
سلامیکه باشد بغفران سَند | سلامیکه نزد خدا مستند
سلامیکه باشد جوابش سلام | بود مغفرت حاصل او تمام
سلامی که حاصل شود زو نجات | رساند بَرب جمیل الصفات
سلامیکه دارد به پاکان حساب | سلامی کزو جمله خیر و ثواب
سلامیکه باشد زروی اَدَب | سلامیکه حاصل شود زو طرب
سلامیکه باشد تمامش ولاء | سلامیکه حاصل شود زو صفا
سلامیکه تسکین دلها ازو | سلامیکه دل را تولا ازو
سلامیکه آغاز و انجام کار | بود زان رضامندی کردگار
سلامیکه باشد بتخصیص ذات | به آن سرور و سیّد کائنات


۱۲
جميع درود و سلام وصلوة
زخلق جهان تا دوام جهات
صلوتيكه نزد ملائك تمام
بود در سماوات هر صبح شام
صلوتيكه ثابت بود زو قعود
صلوتيكه زو قدر قعده فزود
صلوتيكه نام نبى ياد ازوست
صلوتيكه روح بنى شاد ازوست
صلوتيكه هر كس ادايش نمود
ادا كرد امر خداى ودود
صلوتيكه شد محب ابرار كار
صلوتيكه شد بهر اخيار يار
صلوتيكه باشد اجابت قرين
بذات شه سيد المرسلين
صلوتيكه باشد ز راه صواب
دعاهاى مومن از و مستجاب
صلوتيكه مصروف او هر زمان
ملائك بعرشند و هفت آسمان
صلوتيكه از نز د خالق مدام
بود بر محمد عليه السلام
صلوتيكه باشد عبادت همه
صلوتيكه بخشد سعادت همه
صلوتيكه قايم ازو كيش و دين
صلوتيكه ز و حاصل آيد يقين
صلوتيكه حب خدا و رسول
بدلها ز فيضش بيابد وصول
صلتيكه


۱۳
صلواتیکه رحمت ازو بر عباد
صلواتیکه روح نبی زوست شاد
صلواتیکه شد از محبان راه
مطابق بحکم رسول و آله
صلوة و سلام و درود کثیر
بذات جناب بشیر و نذیر
بآن صدر و بدر همه کائنات
که از نور او گشته روشن جهات
بذات معلی مزکی صفات
که باشد مطهر منور به ذات
جهان یافت آرایش از ذات او
به گردون سر افراشت رایات او
به انسان بود فخر زانسان همه
که شد سید جنس انسان همه
عرب هم عجم مفتخر شد ازو
جهان پر ز دین سراسر شد ازو
سر انبیا هست و ختم رسل
خدا را است بنده خدا وند کل
محمد که او خاتم انبیاست
محمد که او احمد مجتبی است
چه احمد ستاید خدایش همه
بگوید درود و دعایش همه
چه احمد که نامش ز فرط صفات
ببسته است از فصل کل صلوات
الف از قیام است و حا از رکوع
بود میم از سجده با خضوع

در رساله حاجی الحرمین این بود*


۱۴
ز دال است شکل قعودت عیان من این رمز بهر تو کردم بیان
چو این رمز دانستی ای با صفا شنو مدح محمود بهر دو سرا
چه محمود حامد بجی قدیم شفیع خلایق مطاع کریم
رسول خدا و نبی امین کزو بر سماء فخر دارد زمین
بود طرقواگوی او جبرئیل حبیب خدا وز نژاد خلیل
ازو شد ہدایات اسرار حق بطحا از و تافت انوار حق
از و عشق حق در دل عاشقان وزو نور حق حاصل عارفان
ز پیغمبری یافت چون برتری باو ختم گردید پیغمبری
باین ختم فتح دگر بد بکار که دین را از و ار سر آید شعار
همه وقت دین بود رونق نما ز جود و وجود همه انبیاء
چو نوبت بخستم الرسل در رسید ضرویت باین قفل بد چون کلید
کلیدش سپر د آنشه انبیاء بحکم خدا وند جل و علاء
بپاکان را و حصدق ویقین مطیعان حق و کفیلان دین
بپاکی


۱۵
با پاکی فطرت همه اولیاء براه هدایات چون انبیا
برای نگهبانی دین و کیش نبی دار مستحکم عهد خویش
ز حکم خدا آنچه بود از نبی از ایشان رواجش خفی و جلی
زایشان بود تا به روز قیام رواج حقوق نبوت تمام
چو زین بعد نبود رسول خدا رواجست دین را ازین اتقیا
بدین خدا گه نیاید زیان چو باشند پاکان هدایت کنان
از نیست کز ختم پیغمبری بعالم نه از کفر شد خودسری
اگر بود سابق بعالم اثر که از یک نبی تا نبی دگر
شدی کفر اندر جهان آشکار هدایت نمی بود آن دم شعار
نباشد چنین بعد ختم الرسل چو ماندند زو هادیان سبل
نمودند جاری همه کیش و دین فزودند از بهر دلها یقین
ربودند رونق ز کفر لئیم فزودند زینت بدین کریم
چنان سعی کردند در دین پاک کز ایشان بشد کفر را سینه چاک


۱۶
از ایشان بود شان دین مبین وزایشان مدار سد بصدرون
از ایشان همه رونق دین حق وزایشان بود دین حق را سبق
از ایشان ره دین حق آشکار وزایشان رضامند پروردگار
از ایشان همه قایم اسرار دین وزایشان متین است دین مبین
از ایشان بود تا قیام قیام کیش و بدین جمله کام و مرام
از ایشان همه ره خفی و جلی بزینت بود چون وجود نبی
نبی نه ولیکن همه انبیاء نبی نه نبی وار پیش خدا
نبی نی و مشغول کار نبی نبی نی و محمول بار نبی
نبی نی وزان کار پیغمبران نبی نی ثبوت از ایشان عیان
نبی نی ولی جانشین نبی نبی نی نگهبان دین نبی
نبی نی بنی دار در نزد حق نبی نی بنی وار زایشان سبق
نبی نی ولی گر نباشد میان نماند ز دین خدائی نشان
نبی نی ولی در هدایت بنی نبی نی ولی در کفایت نبی
کاپ دهم
نبی نی


۱۷
نبی نی ولی چون حبیب بکار نبی نی ولی حافظ روزگار
نبی نی ولیکن بسان نبی زایشان رواج خفی و جلی
نگویم نبی و بگویم بنی بگویم بنی و نگویم بنی
نگویم نبی زانکه گوید خدا محمد بود خاتم انبیاء
پس از خاتم انبیاء کی رواست که گوئی کسی را رسول خداست
چو ختم رسل او بود در بشر نبی نیست کس بعد احمد دگر
نگویم نبی زین سبب هیچگاه که باشد مخالف ز حکم آله
بگویم نبی از کمال یقین ز فرمودۀ سید المرسلین
که فرمود آن سید انبیا برسم هدایت بخلق خدا
که از امتم عالم متقی بود در مراتب بسان بنی
نبی وار عالم بود در حساب بود در نبوت چو نائب مناب
بود عالم امّتِ مصطفیٰ چو پیغمبر امّتِ ما مضیٰ
نبی وار عالم به امّت بود برتبہ نبی گویِش می سزد
نبی آنچه


۱۸
بنی آنچه بوده است در اسرئیل بود عالم امتم ز آن قبیل
بنی پیشوای رسل در کلام چو بخشید زنیان بعالم مرام
نبی گویمیش من بقول نبی نگویم خفی بلکه گویم جلی
بگویم مطابق به قول رسول که گفتار او شد بدلھا قبول
در منقبت چھار یار کبار رضوان الله تعم اجمعین
درین فصل اول صحاب کبار حسابت مدار راه علم و وقار
چهارند تخست بر روی زمین امین بھردین در یسار یمین
چھارند کاندر یمین و یسار از ایشان بود دین حق استوار
چھارند ھمچون عناصر به دین چو اجزای اولی بدین مبین
چھارند ارکان و اعیان شرع چھارند برھان و سلطان شرع
چھارند دروازه شهر دین چھارند شاھان روی زمین
چهارند کزئین آن ھر چھار بود کفر و کفار اول فگار
چهارند چون عنصر جسم دین زھی چار دیوار شرع متین
چهارند


۱۹

چهارند و هر سو ازین هر چهار فتوحات و نصرت شده آشکار
چهارند و یک جسم در وقت کار به باطن یکی و بظاهر چهار
چهارند همیچون عناصر پدید کز ایشان بود قوت دین مزید
چهارند چون چار شاخ شجر کز ایشان بود نخل دین پر ثمر
چهارند در رفتارشان یک براه نه منفک یکی از دگر هیچگاه
چهارند هر چند اندر شمار ولی هست هر چار را یک شعار
چهارند و یک حاصل از هر چهار ز هر چار دانی تو یک برگ و بار
تو بگذر ز گفتار چار ای امین تو هر چار را یک تن ایجان ببین
خلافت که هر یک نمود اختیار نمیکرد بر مقصد نفس کار
نه بد این خلافت مگر ناتفاق که بوده است هر چار را یک وفاق
نه بد مقصد نفس اندر میان نه از خود غرض در نهان و عیان
نه بد مدعائی بجز حفظ دین نه بد مقتضی هیچ از آن و این
بهرکس که دیدند تاب و توان خلافت سپردند با او روان


اطاعت باومی نمودند بیش که دارندگه مذهب و دین کیش
شد او مقتدی و همه مقتدی شد او منتهی و همه منتهی
ازو حکم و زایشان اطاعت بجان وزو امر و آنان بامرش روان
ازو جهد در کار دین بیشتر وزینها جهاد اندران شیر
از و حکم و زایشان عمل بهر دین وزو حکم و زایشان سراسر یقین
ازو حکم از بهر اظهار کیش ازینها سر و جان و تن صرف پیش
یکی از میان چون شدی بکنار بدین دیگری جان نمودی نثار
ز اول نه بدفرق تا آخرین که هر چار را بود یکسان یقین
کدامند آن چار دارای فر کدامند کز بهر دین اندر
سر و سرور راه دین و یقین شهان زمان وارثان زمین
نخستین ابوبکر صدق آشیان دوم دان عمر فخر اهل زمان
سوم هست عثمان کان حیا چهارم علی شاه مشکل کشا
ازین چار شد بیشتر شان دین ازین چار آمد بدلها یقین
ازین


۲۱
ازین چار بنیان دین استوار
و زین چار ملک یقین پایدار
ازین چار دنیا و دین راست کام
ازین چار عالم بکام و مرام
کسی را که باشد باین چار کار
بود دوست نزد خداوندگار
چرا من شکایت زغم آورم
چرا شکوه از بیش و کم آورم
چرا آورم از کسی ترس و بیم
چرا ترسم از هر سفیه و لئیم
چو ششدر از دهر باشم گهی
نیارم چرا سوی تقوی رهی
چو دارم محبت باین هر چار
بود حبّ این هر چهارم شعار
محبّت چوزین چار شد چاکرم
بشیر ژیان میروم روبرو
کسی کش بدل حبّ ایشان بود
ز شیر ژیان کی هراسان بود
غلامم چو از دل باین هر چهار
چرا باشد از حزن جانم فگار
سپردم چو خود را باین هر چهار
ز دشمن برآرند ایشان دمار
بود چاره ام هر زمان زین چهار
ز شیطان و نفس و بد روزگار
منم بنده هر چار از ولا و صفا
که این شیوه باشد ز اهل صفا


۲۲
درین شد رضای خدا و رسول ازین شیوه گردد عبادت قبول
چو حُبّ نبی حُبّ ایشان بود بحُبّ نبی حُبّ یزدان بود
زحُبّ نبی هست حُبّ خدا همین راه و رسم است از اتقیا
چو باشد ولای محبّان بدل کجا دل زغمها شود مضمحل
مرا فرق نبود بحق خدا زحبّ خدا تا حبیب خدا
ازان حُبّ و حُبّ صحاب کبار نیارم جدائی به حین شمار
چنانم ولا هست بر اهل بیت که روحم فدا هست بر آل بیت
ولای همه شد زصدق و صفا بخلوتگه دل چو حُبّ خدا
ازین حُبّ امیدم بود این مدام که باشد مرادین و دنیا بکام
ازین حُبّ بحبّت دلم را نوید بدین حُبّ زدوزخ نجاتم تهید
ازین حُبّ خلاصم زرنج و عقاب ازین حُبّ نجاتم زدرد و عذاب
ازین حُبّ امیدم بدل مغفرت ازین حُبّ نویدم بصد مرتبت
ازین حُبّ چو دارم امید ولا بدنیا بترسم زمردم چرا
بدان را


۲۳

بدانراسپارم به کردار بد
به پاکان راه و برب احد

بدی را به ایشان سزا مبرسد
نه بر من اثر زان بدیها رود

نه بدعادتم نی زبد خوف من
نه کردم گهی بد به خلق زَمَن

نه بد کردم و نی زبد ترس و بیم
نگهدار دارم خدای کریم

چو باشد بپاکان تولای من
چه باکم بود از حسود زمن

کسی کو حسد بی سبب میکند
بُن و بیخ خود بی سبب میکند

غرض هر یکی از صحاب کرام
بسان حبیب علیه السلام

به اجرای احکام دین متین
به اظهار انوار شرع مبین

بتعمیم دین مبین نبی
بتبلیغ سر خفی و جلی

بتبلیغ دین خدا و رسول
نمودند دین را بدلها قبول

بشرق و به غرب و جنوب و شمال
بجد و بجهد و به قیل و بقال

به امر و به نهی و به قهر و وداد
بجود و سخا و به احسان و داد

به لطف و تشدد بجد و جفا
بحرب و بضرب و بگیر و بدار


۲۳
تبلیغ معروف زامر خدا رابلاغ فرمودۀ کبریا
زامر خدا و ز حکم رسول بدلها رساندند زیب قبول
بہا دین حق یافت زایشان عموم بگفتار زایشان عموم و ہموم
اُولوالامر بودند بعد نبی باظہار اسرارہای خفی
چوقوت فزون از نبوت بود بنبوت بعالم فتوت دھد
نبی بود زان مشرق را امین اولوالامر هم بہر روی زمین
چو فرمود آن سید ذوفنون که خیر است قرنی و خیر القرون
قرونی که نزدیک باشد بمن زنزديکی عهد و قرب زمن
بود نسبت خویش انقدر که نسبت بہ مسرت و بربشیر
ازین بدر عهد صحاب کبار ہمان شیوۀ دین ہمان قول و کار
چوبعد قرون و مرور زمان به اوقات بد احتمال زیان
از آنروی پاکان راه یقین چنین شیوه کردند از بہر دین
ہمین شیوه بذاز شه انبیا کہ کردند اصحاب ہم اقتدا
کالیسویم
کہ بینی


۲۵
که یعنی چو آن صدر و بدرجهان
حبیب خدا سرور انس و جان
ز شأن نبوت ز راه یقین
به ابلاغ احکام دین مبین
چو هر جا شدی دین حق ساروج
بدآنجا یگ را به شخص احتیاج
برای ثبات امورات دین
هم اجرای احکام دین مبین
یکی را ز اصحاب ذی احترام
خلیفه نمودی پی انتظام
بترتیب احکام اجرای دین
نمودی به مخلوق راه یقین
همین شیوه کردند هر چار یار
ز ایشان همین بود بس کار و بار
چو با احتیاط اندرین ره خزید
چنین شیوه آمد ز ایشان پدید
نمودند دو شعبہ از علم درای
که بوده است آن هم ز امر خدای
یکی شعبہ علم و از عالمان
که از عالمان باشد و عارفان
پی حفظ دین نبی زین سبب
که نآید بدین هیچ رنج و تعب
معیّن نمودند بود شمهان
گزیدند زین ره وجود شهان
نمودند بیعت به ایشان ضرور
چو دیدند در کار ز آنان ضرو ر
کافی چهارم


۲۶
سپردند بیعت بایشان ازین
که سازند رشته حفظ دین
غرض کاین شجر کوست طوبی نام
دو شاخ از وی آورد سر ز احترام
یکی شاخ شد شاخه علم دین
که شد خاصه اهل صدق و یقین
که باشند آن عالمان عارفان
تن علم دین را چو روح و روان
از ایشان بود علم دین با رواج
بایشان همه مومنان احتیاج
نه فتوای که عالم نگوید از آن
نه حکم آنکه عالم نکردش بیان
نه بی حکم عالم بود خورد و نوش
ازانی بگفتار و از آن خموش
نفس تابع حکم عالم بود
نفس را از ان راه سالم بود
نه بی حکم عالم شنیدن رواست
نه بی حکم این قوم دیدن سزاست
همه ذایقه زیر احکام او
شمیدن بود نیز ز اعلام او
بود تابع علم حس دماغ
خیال است روشن از و چو چراغ
بود واهمه زیر حکم علوم
تصرف ز قوت از آن بالعموم
خرد تابع علم باشد روان
که باشد خرد را زیاد از آن
بود دل


۳۷
بود دل بعالم مطیع از یقین اطاعت گرش نیست پر نیست دین
بعالم مطیعت و منقاد جان بعالم مطیعت روح و روان
نه بی‌حکم عالم بود گشت و خون نه بی‌حکم عالم شود کس زبون
بعالم بود بسته احکام دین بحکم وی آمد بدلها یقین
بعالم بود بسته موت و حیات به قاتل به فتوی دهد رو ممات
بود زندگی تابع علم و دین کسی را که ثابت به دل شد یقین
نه بینی که بی‌حکم عالم ترا جماع ارکنی گفته آید زناء
بود مؤمن پاک محکوم و قید بحکم خدا در سیاه و سفید
بهر خوردنی کونیا رو مقال نباشد ترا خوردن آن حلال
زعالم هدایت نباشد چوپیش چه دانی تو رسم و ره دین و کیش
زعشر و خراج و غنیمت تمام به فتوای عالم ستانند کام
تجارت به فتوای عالم حلال چو فتوی در ان نیست باشد و بال
همه صنعت و حرفت مردمان بود تابع گفته عالمان


۲۸

ز صلح و ز جنگ و ز عدل و داد همه یابد از حکم عالم مراد
بود آنچه اندر جهان خیر و شر و یا آنچه باشد ز نفع و ضرر
بود جمله در زیر احکام دین بفتوای عالم بود بالیقین
چو فتوی ز عالم شود آشکار نگهبان آن کشد شهریار
ز علم است احکام دین برقرار ز شاه است آن حکمها استوار
ز عالم بود دین مولی بکام ز شاهان در آن جهد باشد مدام
ز عالم بود ظاهر اسرار دین ز شاه است آن امر ظاهر متین
ز عالم بود جمله اظهار حق ز شاهان باجرای آنها بق
ز عالم همه حکم شرع شریف ز شاه است اجری لطیف و کثیف
ز عالم روایت همه حکم شرع ز شاه است اجرای تقوی و ورع
ز عالم همه دین حق آشکار ز شاهان همان آشکار استوار
ز عالم بیان از امور معاد ز شه خرمن ظلم گردد بباد
ز عالم بیان از امورات دین ز شاهان شود حکم عالم متین

ز عالم


۲۹
ز عالم بیانی ز عشر و خراج زشه جمع و زان زینت تخت و تاج
قوله تعم فَمَنِ اعْتَدٰی عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا عْتَدٰی عَلَيْكُمْ الآيَة
ز عالم به مثلت حکم جدال ز شه انصرام و نظام مقال
به مثل آور د شکل حرب و نظام به مثل آور د اسلحه را بکام
بمثل آور د خوردنی و لباس به مثل آور د جنگها را اساس
بمثل آور د جنگ را قاعده به مثل آور د فوج را مائده
بمثل آورو بهر دشمن شعار بر آر د بمثل از دماغش دمار
به مثل آورد در صف کارزار زمردان جنگ آزموده هزار
به مثل آور د در حدود و ثغور قیام و قوام و دوام امور
به مثل آور د شهرها را مدام حصار استوار و ز اسباب کام
به مثل آور د در درون دیار ز آبادی ملک و مردم شعار
به مثل آور د حبدۀ الفت زیاد بخلق رعایا ز خلق و زداد
به مثل آور د علم بر ملک غیر که باشد ز احوال جیرانش سیر


٣٠
بمثل آور د علم بر خلق خویش که مردم نمانند آئین وکیش
به مثل آورد علم بر مردمان که ظالم زمظلوم یابد امان
بمثل آورد علم بر کاردار که دارد نه بیقاعده کار و بار
دو شعبه نوشتم ولی اصل یک بگفتن بیان و د ولی فصل یک
دو فعل اند اما زیک مصدرند دوشمند اما زیک خاورند
دو گوئی بظاهر حقیقت یکی درین گفته عاقل نیارد شکی
دو گوئی بود لیک در یک مرام بمقصود یک حاصل آرد بکام
به گفتن دو و یک بود در شمار دو بینی و در حاصلش یک شمار
دو گوئی ولی گز زروی خرد بسنجی نباشد دو و یک بود
دو گوئی بگفتار و یک بنیش یکی گوئی از راه حق بینیش
دو گوئی بظاهر که شاخ دو است ولی هر دو حاصل زیک اصل جو
دو گوئی چو آئینه پر ضیاء که از هر دو رو دیده روی را
دو شعبه بگویم زطوبی شجر دو شاخی کش از کامرانیست بر


۳۱

دو در گویم از بهر شهر یقین
کزین هر دو رونق کیش است و دین

دو دریای رحمت بگویم مگر
که زان مزرع دین بود بارور

دو شمس و قمر بر سپهر تقا
کز آنهاست دین روز و شب پرضیا

دو دست تن دین خیر البشر
کز آن شوکت و شان دین شیر

دو گویم مگر اینکه چشم و چراغ
که از ظلمت جهل بخشد فراغ

دو گویم عمادی ز تعمیر دین
کز و خانهٔ دین بود بس متین

دو گویم مگر اینکه روح و روان
که بهر تن دین حیاتست و جان

دو گویم ولی چون سما و زمین
که دین خدا شد در نیف مکین

دو گویم همچو هر دو جهان
که بخشند دنیا و دین تو امان

دو گویم مگر همچو دو چشم سر
کز ایشان بدین است نور بصر

دو بالست گویم ز یک مرغ دین
که زو یافت پرواز دین مبین

دو بالی که باشد پریدن از آن
باوج سعادت رسیدن از آن

دو بالی که پرواز باشد از و
دو بالی پر مرغ معنی بد او


۳۲

دوبالی رسیدن بسوی آشیان دوبال پریدن سوی آسمان
دوبالی کزو مرغ دین استوار دوبالی کزو خوبی روزگار
دوبالی که نبود چو زانها یکی پریدن نیاید ز مرغ اندکی
دوبالی که شد زینت مرغ ازو چو نبود یکی زآن نباشد نکو
دوبالی که از آن رسیدن بجای دوبالی رساند بنزد خدای
دوبالی که گر یک نباشد از آن بدین خدائی رسد بس زیان
دوبالی بپرواز باشد طار رساند بلاریب نزد خدا
دوبالی که هر دو فزونتر ز جان دوبالی که بهتر ز روح و روان
دوبالی که اسلام و دین بسته ش دوبالی که کفر لعین خسته ش
دوبالی که رونق ازو بهر دین دوبالی کزو بهر دلها یقین
دوبالی که راه محبت از و دوبالی که رسم مروّت ازو
دوبالی که بادا فدایش روان دوبالی که از اوست حاصل امان
دوبالی که آسایش دل بود دوبالی که زو کام حاصل بود

کافی چهارم
بجا


۳۳

دو بالی که دنیا و دین زو بکام
دو بالی کزو جمله کامست و نام

دو بالی که حاصل ازو دو جهان
دوبالی که زو جمله نفع و زیان

دو بالی که حافظ بناموس و ننگ
دو بالی که زو صلح یابی و جنگ

دو بالی که زو این همه گیر و دار
دوبالی رسیدن بپروردگار

دوبالی که پرواز ملت ازو
دوبالی که پرواز دولت باو

ببین دو کدام است ای با صفا
همین دو بود نائبان خدا

بدایت ازین دو سعادت ازین
بدایت ازیندو نهایت ازین

چو هستند این هر دو بس ملتزم
جدائی نیاید از یشان بهم

یکی را عدم فرض داری اگر
وجود دگر را نماند اثر

یکی را اگر گم شود اقتدار
دوم را نه بیند کسی بر قرار

نباشد اگر علم دانی چسان
حرام و حلال از امور جهان

چه دانی حقوق خدا و رسول
چه دانی فروعا‌ت دین و اصول

چه دانی تو صوم و صلوة و زکوة
چه دانی تو حج وحیات وممات

کافی پنجم


۳۴

زشه گر نباشد نگهداشت پیش
کجا خیرت از علم و از دین و کیش

زعالم شود گر قصاص آشکار
بجز شه نماید که پس حکم دار

چو عالم کند حکم بجهد و جهاد
بجز شه که آرد دمار از نهاد

دمار از نهاد حسودان دین
برآید زشاهان بقهر و بکین

غرض آنچه احکام دین نبی است
زشاه است اجرا خفی و جلی است

نباشد اگر شاه دین در میان
بدنیا ز دینت نماند نشان

زشاهان بود رونق راه دین
زشاهان متین است دین مبین

بیا بیعت شاه درویش بین
بسی فرق در بیعت پیش بین

بسالک بود بیعت راه دین
بخلوت به تنهایی اندر کمین

بود بیعت سالک اختیار
اگر سوی تقوی نمائی گذار

ولی بیعت شاه باشد ضرور
نه مؤمن شود زین سعادات دور

بود بیعت پادشه بالعموم
ز بیعت گذشتن بود بس غموم

و گر ترک بیعت بگوید ز شاه
ز جهلت آن ساده گم کرده راه

بود بیعت


بود باغی از بیعت شاه دور
ز علم است شایع علوم و سلوک
سلوک اَر بدلها ضیا آورد
اگر نزد پیری نگردی مرید
وگر ناوری بیعت شرع پیش
چو شه روی نهاد بهر جهاد
چه واجب که با مال و بجان
زیانکار باشد کسی کو نه کرد
زن و مرد باشد درین مشترک
ازین رُه بدان ای سلیم امین
اگر از مال و جان بگذری بهر شاه
ولای شه آمد ولای رسول
ازینست کاندر اطاعت خدا

بباغی بجز غم نیاید سرور
ترقی دولت بود از ملوک
بظاهر زشه ابتدا آورد
نباشد درین بر تو باکی مزید
حقیقت نیابی زدین و زکیش
شود فرض برمومنان اتحاد
چه واجب که شد آشکار و نهان
حسابش نباید نمودن بمرد
که باشد بهین شیوه بس خوشترک
که باشد بهین حاصل از دین
رضا از تو گردد رسول و آله
از یر ولای شه آمد قبول
بفرمود با مؤمنان ابتدا


الفي
چون این چند بیت از قلم افتاده بود بعد از اختتام طبع خواستم که مقابله کرده فهرست غلط نامه ترتیب دهم بین
مقابله ومطالعه ثانی ثابت شد که بعد از این فرد (بهرجا که بنبود شهنشاه دین * زدین نبود
انجا كمال ويقين) لغایت این فرد از قلم افتاده بود (بیجائی کند نبود شهنشاه دین * کجا گر
كند حكم شرع متين) لهذا بكانی علیحده ترتيب داده و به طبع رسانده با کتاب منضم نمودم
بهرجا كه بود شهنشاه دین زدین نبود آنجا كمال ويقين
نباشد اگر حارس شرع شاه شود حال اسلام یکبر تباه
بدلها چو گردید شیطان قرین برد از دل آثار تقوی و دین
زآزادی و گفته های فضول بدلها کند فکر باطل حلول
چوگوید فضول ونپرسد کسی ترقی کند کار باطل بسی
بگفتار آید برون از قیود چه قیدی که آن مانع شرع بود
برآید زقيد شريعت برون بدان ظلمت جهل گردو درون
روان پی خواهش نفس خویش نماند و را دین و آئین وکیش
مُوحّد تراشد گهی خویش را گذارد ره ملت و کیش را
کشداصطلاحات وکیش فزون که باشد مخالف زراه یقین
وبابیت آن ساده بد سرشت بود در خورنار و خواهد گشت


بجوید چنان اصطلاح جدید
که از آگهی چشم تحقیق ندید

کند اختصار کلام خدا
به معنی نماید ز خود اقتضا

ز تحریک شیطان و از خودسری
کشد سر بدعوای پیغمبری

دم از عیسی ابن مریم زند
باین نهج گمراهی اندر تند

چو گمراهیش آورد بس شعار
بگوید منم مهدی روزگار

شود آندگر دهری نابکار
که لعنت کند از ولش روزگار

غرض هر کسی ز اعتقاد تباه
کند روز و شب صرف جرم و گناه

شه دین اگر باشد از اقتدار
بحکم خداوند لیل و نهار

بفتوای شرع نبی کریم
کند بر سر دار جسم لئیم

برای رضای خداوندگار
بجرمش رساند کند سنگسار

کند حبس با حکم شرع مبین
کند جاری احکام دین متین

نماند که بیراه شرع شریف
نشیند کشیشی بجای لطیف

نماند که بیراه دین یکقدم
ز راه خدا کج بماند قدم


۳۶
اطاعت نمود و پیمبر چو گفت اولوالامر را داشت با هر دو جفت
اطاعت چو دارد کسی از خدا و یا از پیمبر اطاعت ولاء
همان قسم باید اطاعت ز جان بفرط محبت برای شهان
نگهبان دینند شاهان دین خداوند را سایه اندر زمین
وجود شهان بهر دین مغتنم ز بود شهان دین بود محتشم
بهر جا که نبود شهنشاه دین که جاری کند حکم شرع متین
که جاری کند علم دین خدا که جاری کند سنت مصطفی
تجاوز نمایند ز امر کتاب بگویند بس گفته ناصواب
غرض بی شه دین ندارد نظام امورات شرع پیمبر تمام
اگر فی المثل باشد اندر میان ز عالم رواج علوم و بیان
نباشد اگر شاه غمخوار دین نماند در آن ملک آثار دین
رواجی نباشد ز دین متین نه اجرا احکام شرع مبین
بقانون بدل شرع انور بود ز احکام دین کے سرو بر بود
هرجا


۳۷
بشهری که نبود شَه دین عیان به بازار گر بگذری ناگهان
ز خیراتِ آزادی بی حساب بهر سو به بینی دکانِ شراب
گذر چون نمائی تو از نه دکان دهم میدهد از شرابت نشان
قمار است از حد اندازه بیش که نامش تجارت بماند پیش
خبر نه ز وقتِ نماز از نماز بدل بهر حق نیست راز و نیاز
ز امرِ خدا وند و حق مُحْتَجَبْ که پرسد کجا هست و کو محتسب
ببین ای برادر که این رنج راه چه باشد بجز اینکه شَه نیست شاه
اگر شاه اسلام بودی میان کجا حالِ اسلام بودی چنان
نبودی چنین حال دین سُستی نبودی چنین دین حق منحنی
نبودی که کُفّار از چارسو + نمودی به تخریبِ دین گفتگو
نبودی که اسلام گشتی ضعیف نبودی که کُفّار بستی ردیف
نمی بود از کافران عِزّ و جاه نمی بود بر مؤمنان درد و آه
نمی بود این شوکت از کافران نمی بود این ذلت از مؤمنان


به مؤمن درین غم کجا شادیست
که او را همین قید آزادیست
نه مؤمن برآید گه از قید دین
که این قید شد بهر مؤمن یقین
مقید بود مؤمن اندر امور
بقید است مر مؤمنان را شرور
نبینی چه قید است بر اولیاء
که زان قید آمد بایشان ولاء
چو شد لفظ آزادی اندر میان
به نفس لعین حاصل آمد امان
برآید چو نفس از ته قید دین
برآید ز علم و ز دین و ز یقین
همه حاصل دین بود از قیود
ز قید است حاصل قیام و قعود
همین قید بد حاصل انبیاء
همین قید شد در کتاب خدا
همین قید از علم و از عالمان
همین قید باشد ز نزوشهان
بدینست ازین قید رونق بود
ازین قید مؤمن سوی حق رود
شود هر که زین قید شرعی جدا
ادا کی تواند حقوق خدا
ز آزادیست اینکه برعکس دین
پدید است کردار بد در زمین
نمایند بس کارهای تباه
کزان کارها نامه گردد سیاه

از آن قید شد تقرب بخدا * ازان قید از ماسوا شد جدا


۳۹

وزان کارہا گر نمائیم شمار نه پنج و ده و بیست نه صد ہزار
همه بد کنند و ندانند بد چنان بد که افزون زحد تاعدد
از آنہایکی گر بیاری به یاد ببینی چه دین رفت و دنیا بباد
از آن یک بشد شهریاری است کز وبود کفر لعین در شکست
از آن کافرانند بس شادکام از آن مؤمنانرا ز کف شد مرام
از آن خسته دل مذهب باشیقین از ان از دل مومنان شد یقین
از آن گشت کفار بس با مراد از ان اہل اسلام بس نامراد
از ان نقص آزادی آورد کام ازان قید دین متین تا مرام
از ان خنده کفر بر اہل دین از ان ضعف آمد بدین مبین
از ان شد خلاف ره دین ظهور ازان رفت از کیش و ملت سرور
از ان شد تخلف بکیش و بدین خلاف حق و سید المرسلین
چه باشد همین شیوه نابکار که حاصل ز آزادی آمد بکار
تو مشروطه دانش که از شومی است که اظهارش از ترک واز رو میست


نه آزاد بودی اگر ملک روم
چرا بوم گشتی همان مرز و بوم
ز آزادی آمد ورا در کنار
هر آنچه نبودش مرتبی کار
ز آزادیش دست از کار شد
ز آزادیش دل در آزار شد
ز آزادیش شد سفیدی سیاه
ز آزادیش کار ها شد تباه
ز آزادیش بر خلاف عقول
بشد پیش این کار و بار فضول
ز آزادیش بر خلاف خدا
به پیش آمدش اینچنین ماجرا
ز آزادی آن مردم بوالفضول
نمودند بر عکس امر رسول
خلاف ره دین و تقوی و کام
که شه را رعیت دهد انصرام
رعیت بشه آورد عذران پیش
نهی زهد و تقوی نهی دین و کیش
خدا داد چون شاه را اختیار
چسان می ستانند ز و اقتدار
صغار و کبار است در دست شاه
بحکم خدای سفید و سیاه
ببیعت چو کردند شه را قبول
بود در کف شه فروع و اصول
گذشته ز راه خدا ره میان
نمودند بر عکس آنرا عیان

کافی پنجم

بمغزول


۴۱
به مغرولی شاه پیش آمدند خلاف ره ورسم وکیش آمدند
اطاعت برشه بود لازم ز دین نه لازم که کردند زشت این چنین
ازین بد که کردند آمد چه سُود ؟ وزین زشت و بد حاصل شان چه بود
نه کشتند جز دانهٔ بوم وخار نه گشتند شادان مگر دل فگار
نظر گرکنی سوی ایران زمین بود حال شان زشت و بدتر ازین
نمودند طرز بدی را شعار ! گرفته ز راهِ مُروّت کنار
بدیها نمودند و ببینند بد چنان بد که نبود و را هیچ حَد
ز آزادیست اینهمه کاهها ز آزادیست این همه نامها
ز مؤمن نه آزادی آمد شعار به مؤمن بود قید پروردگار
به مؤمن همه قیدها از خداست نه مؤمن که فارغ ز قید خداست
بود مؤمن از همه قید خوش ! که در قید دین است مؤمن بکیش
خدارا تو ای مؤمن پاک دین به آزادی آور ز دل بغض و کین
مکَش سَر تو از قید امر خدا ز آزادی آور بهر دم ابا
کافیستیم


۴۲

نه آزادی از کار مؤمن بود که آزادی دهر رنجت دهد
مکن شوق آزادی ای نیک فال که گردد ز آزادیت زشت حال
همان قید شرع و همان مؤمنان که در وی بدین است امن و امان
ازان گر قدم برکشیدی جهل مپندار این شیون از جهل سهل
چو دین رفت و دنیا رود همچنین بمانی پریشان و زار و حزین
قدسیت این دین قید شرع قدیم باین قید شاد است مرد سلیم
تو بگریز از آزادی ای نیک نام که در قید یابی همه نام و کام
چه قیدی که قید خدا و رسول بود در دل و جان پاکان قبول
چه قیدیکه در زیر دست شهان شوی فارغ از درد و رنج جهان
چه قیدیکه آزادیت اندر وست چه قیدیکه خشنودی دل ازوست
چه قیدیکه باشی بمرضای شاه نگردد گهی نامه‌ات رو سیاه
چه قیدیکه بخشد رضای شهان رضای خدا هست در آن عیان
چه قیدیکه دارد نگه دین و کیش چه قیدیکه ره سوی مقصود خویش

چه قیدیکه


۴۳

چه قیدی که ملت ازو استوار
چه قیدی که دولت از و پایدار

چه قیدی که از دین دهد کامها
چه قیدیکه ظاهر کند نامها

به مومن سزا نیست جز قید دین
بمومن سزاوار باشد همین

همین قیدت از کفر دارد خلاص
ازین قید آزاد گروی و خاص

خلاصی ازین قید دیدی دو بار
ز دست حسد و شقاوت شعار

نبودی گرایدوست در زیر قید
شدی در کف دشمنان قید و صید

به قید ارنبودی دلت خوی گیر
تو بودی بچنگال دشمن اسیر

ز آزادی ای جان من دور باش
بلائیست ز آن دور و مهجور باش

خلاصی به قید است و رنج و بلاء
به آزادیست ابتداء و انتها

تو در قید شه باش و چون شا باش
مکن دل ز آزادی ایجان خراش

همین قید شه را و نفع روان
که جاریست حکمش به افغانستان

همین قید شاه است ای ذی کمال
که این ملک را یمردین است حال

چوکس نیست آگه ز نام شراب
بخوردن کراز و توانست و تاب


۴۴

شراب ارزانگور شدفی المثل
زانگور مطلوبود این محل

نه ترتیب داند کسی از شراب
نه ترکیب او داند از هیچ باب

ربائینده عقل و هوش وخرد
رسانندۀ رنج وآزار بَد

نه نفعش کسی آور و درخیال
نه در نام او از کسی قیل و قال

نه از وی ببازار بیع وشریٰ
نه در مجلس کس از و ماجریٰ

حرام است چون آن بحکم کتاب
ز شاه است در آن عقاب و عتاب

بلی هست زانجب از دین مبین
که آن سرور وسیدالمرسلین

نمود امّت خویش را منع از آن
بفرموده خالق انس وجان

از آنرو که قطع نظر از گناه
به بخمار رنج است در سال و ماه

چو اومی برد عقل و دانش ز سر
درو نیست نفعی بجز از ضرر

کنون این گروهی که در دین شان
حلالست باده بآئین شان

حکیمان شان کرده اند اتفاق
که زام الخبائث بسی رنج شاق

شود حاصل آن که عادی باوست
وزین رو نگوید که او نکوست

بسیار
چو نوست


۴۵

چونو بهست امراض وافر پدید
وزینجا نه کس خورد و نی رنج دید

نه کس مرتکب بهر ترکیب او
نه کس مستعد بهر تشریب او

نه درکوی و بازار از وی رواج
نه از شرب او نشه و ابتهاج

نه عیسی شود کس نه مهدی عیان
نباشد ز ادیانِ باطل بیان

نیارد کس از دینِ باطل شمیم
بود دینِ پاکِ خداوندِگار

نباشد کسی کاهل اندر نماز
شب و روز مصروف اندر نیاز

کسی اَر سُست شد در نماز و صیام
کند محتسب پرسش سخت ز او

امام و مؤذن بوقتِ نماز
بروم دهم یاد رسمِ نیاز

کسی بر سخن نیارد کلام
ز گفتار پرسش به بیند تمام

ز درّه حدوداً رو جسم و شق
ز حکم شریعت بیابد طبق

کسی کو بود در رهٔ حق روان
نه بیند بجز نفع گاہے زیان

همه مسجد آباد و در او امام
مؤذن ز آذان بکام و مرام

امامِ مساجد بوقت و محل
نمایند دعوت به خیر العمل

در اینجا هر کسی جز او را نمی سنجد


۴۴

چو آواز الله اکبر بگوش
رسد مؤمنان را رسد فکر و هوش

شهادت بتوحید حق آورند
زجان طالب ایزد و او رند

ز دل جملگی را بود این سبق
که ایزدیک است و رسولش بحق

شتابند از جان بسوی صلوة
چو در اوست جمله فلاح و نجات

بجمع و جماعت همه مؤمنان
ز شوق و ز ذوق در طاعتیان

همه معتقد بهر احکام دین
همه مستعد بهر دین مبین

مقرر بهر ملک دارالقضاء
که جاری در انست حکم خدا

خلافت بشریعت نه یک امر آن
همه حکم از شرع غرا روان

ز حکم خدا و رسول امین
همه حاصل از صدق دلها یقین

نه از رنج قانون خرد اشمئیل
نه از شتر مشروطه کس مضمحل

همین گشت مخصوص اینجا ک پاک
بدیگر دول هست زین سینه چاک

ز قانون چو کانون روم است تیش
بایران ازین رنجها هست پیش

به هند آنچه پیش است این ماجرا
همه ظاهر است و نه دعوی خفا

تماما


بخارا بود گر خراسان زمین
کجا لذت از دین بود این چنین

چه نعمت که داده است حق رهنما
به شاه و رعایای افغانستان

که شاه و رعیت به مذهب یکی
در ینحرف هرگز نباشد شکی

نیارند از حکم شه پا بدر
براه خدا جمله نهاده سر

نظام است در گر ملک هر دو بنام
امورات ملکی و دین بانتظام

اگر دوستی هست و رو دشمنی
بود زیر فرمان شرع نبی

همه مستعد در نگاه حدود
که در ملک باشد همه نفع و سود

بزرگان ملک و عزیزان راه
قرین جمله با حضرت پادشاه

بدربار نزد شه محتشم
نشسته با عز از بس محترم

نشستن بیک مجلس و یکزبان
بیکدل زجان شکر ایزد کنان

تلطف کنانست شه از کرم
وز الطاف او همگنان محترم

وجودی نه از غیر اندر میان
مسلمان و پاکان همه مؤمنان

همه حرفها نرم و شیرین و خوش
همه نقلها از ره دین و هوش


۴۸

چه بزمی همه رحمت کردگار
چه بزمی رضای خداوندگار
چه بزمی که دربار ظل اله
چه بزمی که در صدر او پادشاه
چه شاهی که بر کرسی زرنگار
نشسته بگو نائب کردگار
چه نائب کز و زینت تخت و تاج
چه تختی که جانها فدایش بباج
چه تختی که مانده بروی زمین
بعرشش ستایند از فضل دین
چه تختی که سامان دینی ازو
همه کام دلها یقینی ازو
چه تختی که از فرط زیب وقبول
بمعنی بود مسند آن رسول
چه تختی که دین نبی را اساس
چه تختی که باشد زونیش لباس
چه تختی که محراب و منبر برد
فرین همه دین و کشور ازو
چه تختی که تحت شریعت بنام
چه تختی کزودین و دولت بکام
چه تختی که از سید دو جهان
رسیده بمیراث با مومنان
دل مومن پاک را شد علاج
به تحصیل ایقان ازین تخت و تاج
چه تاجی مکلل بالطاف حق
نگهدار او گشته رب الفلق

چه تاج


۴۹

چه تاجی که بس عز وشانش بود
چو محراب و منبر نشانش بود

چه تاجی که زیبش ازان سر بود
که آن سر سر دین و افسر بود

سری کوست سردار سرهای راز
سراسر در و شرق را نیاز

سری کو سر افزائسر است افسری
از ین سر بآن سر بود سروری

سری کو بود سّر اسرار حق
سر اسر سر افزا ز سّرش سبق

سری کو سر از ابو د سر و سّر
سراست و فدایش سران سر بسر

زا سرار این سر چو سر بشنوی
زپا سر کنی و بسرش روی

سری کو بود سّر سّرهای غیب
فدای سرش باد برنا و شیب

سری کو سر دین بود سر بسر
ز سّرسّرش سّر میاور بدر

سری کز سرش سر بسر سروری است
نسازی فدایش سرت کافریست

غرض در حضور چنین شاه دین
نشستن چو باشد ز راه یقین

بود فکر شه جمله بر دین و کیش
نگهداری دین از و جمله پیش

بود جمله تدبیر و فکرش چنان
که باشد بدین جمله امن و امان


تدابیر و گفتار بس از یقین
همه بهر اجرای احکام دین
همه افسران ملک خواه از نظام
باین حاصل آرند کام و مرام
رعایا همه مستعد بهر این
که دشمن بود جمله دور انکیدین
همه بهر دین متین گفتگو
ترقی دین مبین آرزو
توگوئیش در باره وزرا راست
که از بهر دین جمله بیجا ز دست
و مجلس از آنکه بهر خداست
و ز آن حاصل اجرای کار خداست
درین مجلس پاک با احترام
نباشد بجز رحمت حق مدام
ازین دین و شرع نبی استوار
ازین خرم و خوش بود کردگار
ازین بهر اسلام و دین بس نوید
ازین دشمن دین برنج مزید
ازین دولت و دین بکام و مرام
ازین دین لقب تر است و با قوام
ازین خاطر شاه مجموع و خوش
ازین افسر از ابر فیر و بنش
از نیست تالیف و طها ندام
از نیست کار رعایا به کام :
از نیست پیدا ره اتفاق
از نیست گم گشته راه نفاق
نباشد


نباشد بدنیان ازین شیوه راه
بیک دین وملت رعایا وشاه

رعیت زمال وز سر در گذر
بداند شه را به از صد پدر

بگوید شه را پدر مهربان
بخوشنو دیش از دل وجان روان

ز مال وزجان وز روح وروان
بشه صرف آرند بی این وآن

دعایش نماینـد بهر صبح و شام
که بادا جهانش همیشه بکام

رعیت چنین شهریار آنچنان
که از فرط لطف وکرم هر زمان

ز اولاد خود تا رعیت گهی
ندیده است فرقی کسی از رهی

اگر فرق باشد بود اینقدر
که اول رعیت ز بعدش پسر

ازین است کز مردم آن دیار
که کردند وقت فرنگی فرار

به لطف عیان وبه نقد روان
طلب کرد جمله به افغانستن

که نبوند آشفته در ملک غیر
به غربت به کربت ندارند سیر

نباشند محتاج مردم به قید
بچنگال دشمن نگردند صید

نه بینند اندوه ورنج مزید
نباشند از ملک ومسکن بعید


۵۲

بده این لطفها بهر آوارگان که در کشور آیند شادی کنان
ولی بهر نفع رعایا همه به آسودگی برایا همه
نقودیکه بد پیش شان از حقوق که بود از زر مالیه و ز لحوق
نقودی که بر ذمه مردمان طلب داشت آن شهریار زمان
عطا کرد آن جمله را بی بدل که زان گشت در جود و احسان مثل
ببخشید چندان ز سیم و ز زر که گه را شود خم ز حملش کمر
ببخشید از فرط لطف و کرم که گردد رعیت نه خوار و دژم
ندیدی که در وقت قحط و تعب چه بخشید از بهر دفع طرب
کدام پر از غله خالی نمود در آن دم که در ملک غله نبود
بخلق خدا پخته میداد و خام گشتند از نعمتش شادکام
کجا این محبت بود در جهان کجا اینچنین دید کس از شهان
هم از بهر افزونی کشت و کار که آرد زراعت بسی برگ و بار
بهر گوشه انهار جاری نمود وزان نهرها آبیاری فزود


۵۳

که آبادی ملک گردو فزون نماند رعیت نزار و زبون
ز آبادی آب یابند آب نه بی آب گردند و نی زان خراب
نه بینی که از بهر اسباب جنگ نباشند محتاج توپ و تفنگ
بتکمیل اسباب حرب و غزا بتحصیل احکام حی و علا
چه ترتیب ماشین نادر نمود که فارغ نه زین هیچگاهی حسود
عبادت بود این همه در حساب چو از آن بدین است بس فتح باب
نظام است از وی بسی منتظم بملکش همه شیوه لطف کرم
زبیدا ریش فتنه باشد بخواب ز آبادیش کفر باشد خراب
ز بیداریش خفته ارباب کفر وزو بسته گردیده ابواب کفر
نگهبانی دین و ملت ازو پریشانی دشمن دین باو
نگهدار دین خدا و نبی نگهبان سر خفی و جلی
بود نام او زینت خطبه ها ز بعد خدا و رسول خدا
ازین به چه آرم به وصفش شمار که باشد چواو نائب کردگار


۵۴
به ظل الهی چو شد نسبتس
ازین به چه بالا بود رتبتش
چو گویست شد سایه کردگار
ازین به چه باشد درین روزگار
چو بعد خدا و رسول خدا
بفرمود ایزد اطاعت ورا
ازین به چه باشد بعز و شرف
که دل را خیالی رسد زانطرف
چو بیعت باو فرض کرده خدا
ازین به چه یابم بقدر و ولا
ز خوشنودیش چون رضای حقست
ازین به چه باشد بگفتن سزاست
خلاف رضایش چو قهر خداست
ازین به چه باشد نویسم چو راست
بگویم مگر این که شکر خدا
بود لازم مؤمنان از صفا
که این نعمت بید و بی شمار
که داده است از لطف خود کردگار
به شکرانه این نسیم عمیم
که شد مرحمت از خدای کریم
باین نعمت کردگار عظیم
که انعام کرده ز لطف عمیم
همه وقت آرند حمدش بجا
همه وقت سازند شکرش ادا
که افزون شود نعمت از شکر آن
خداوند گرد از آن مهربان


۵۵
زیادت شود نعمت حق سپس رضای خدا حاصل ارند بس
باین شاه وجودش بیارند شکر به شاه و وجودش بیارند شکر
ازین شکر حق مهربانی کند ازین شکر فیض نهانی دهد
ازین شکر نعمت فزون تر شود باین شکر رحمت فزون تر شود
ازین دولت وملت آرد مزید ازین خیر و بس نفع اید پدید
چو شکر شه آرند بس مومنان خدا جمله آرد به مومن امان
ز شکر شه امد ادا شکر حق ازین شکر شکر نبی را سبق
ز شکر خدا ونبی زمان بوممن ز دین جمله امن و امان
در ینوقت فرض است برایمان ز شکر خدای زمان و زمین
وجود چنین پادشاه کریم که شد دین حق از وجودش سلیم
به شکرانه آرند از دل ولا ولای شه آرند و شکرش ادا
بود فخر شان بس بروی زمین که ما را خدا داده شاهی چنین
بشه زیب داز فکر سالم چنان که در بارگاه خدای جهان


۵۶

کند شکر این نعمت حق اداء
که گروه است از فرط رحمت عطا
چنین قوم داد و رعیت چنین
بیک کیش و ملت بیک راه و دین
چو الله و اکبر بگوید امام
همه از پی دین و ناموس و نام
برای رضا مندی کردگار
بفرمان پیغمبر و شهریار
ز سر بگذرند و همه سر نهند
به قتل حسودان دین سر دهند
کمر بسته در خدمت شاه دین
نه فکر جهان از یسار و یمین
بجان و به تن هم بمال و منال
ستاده که دشمن شود پایمال
رعیت چنین و چنان شهریار
ازین دین و دولت بود استوار
رعایا چنانند و شه اینچنین
ازین است دین خدائی متین
امیری چنین و رعیت چنان
نباشد بروی زمین این زمان
شه ار فخر بر روی دنیا کند
بحق هست و در حق او می سزد
گرفتار باشد چنین سروری
نبوده است این شان اسکندری
نباشد چنین شاه اندر جهان
چو گوید کسی هست گوید زبان

کجا رستم

ست
کدام ا


۵۷
کدامست شاهی که در وقت تنگ
رعیت همه فوج او بهر جنگ

زن و مرد آماده کار زار
که دشمن زایشان بگردد نزار

شکستی نباشد باین فوج پیش
که این جنگ از بهر دین است و کیش

ندانی تو این گفته ها را فضول
نما جمله را از ته دل قبول

چرا کاین نوشته نباشد دروغ
نیارد دروغ هیچگاهی فروغ

دو شاهد مرا بس به صدق کلام
بدعوی دو شاهد ثبوت مرام

چو گروه است دشمن غنیمت بدار
دوبارش گذشت در این دیار

هزیمت بسی یافت از مؤمنان
نه سودی رسیدش بجز از زیان

رعیت همین بود کز بهر شاه
ز بهر خدا و رسول آله

کشیدند شمشیر غیرت زکین
فتادند از صدق دل در کمین

کشیدند اعدای دین ازویا
به توفیق و تائید پروردگا

پس از شاه اسلام جستند کام
ز دین محمد علیه السلام

چو شد آزموده مکرر تمام
تو این گفت را دار باور تمام


همانست شاه و رعیت همان
زمین است همان و همان آسمان
همانست دین و همانست کیش
همانست دولت یقین ستابیش
اگر فرق باشد بود بس همین
رعیت چنین اند با شاه دین
که بودند سابق رعیت بنام
کنونند فرزند شه را تمام
و یا اینکه سابق صغیر و کبیر
همی گفتنش پادشاه و امیر
کنون شاه را مردم انیرمان
بگویند باشد پدر مهربان
غرض با چنین شه باین اعتبا
بباید که اغیار باشند زار
بصورت شه است و بسیرت ولی
با ولطف حق بس خفی و جلی
امام است از بهر دین خدا
أولو الامر از جانب کبریا
خلیفه ز اسلام بر مؤمنان
بهر جا که مومن بود بی گمان
بود نائب حضرت کردگار
کزو دین و دولت بود پایدار
بود سایۀ لطف پروردگار
وزو لطف هامی خدا آشکار
چه سایه که او هست ظل ظلیل
چه ظلی که هست از خدا جلیل
فیلی


۵۹

چه ظلی که آسایش مؤمنان از آن سایه حاصل بود هر زمان
چه ظلی که او هست ظل آله بود سایه و لیک روشن چو ماه
شه هست و شهنشه امیر کبیر که منقاد لطفش صغیر و کبیر
چو اعلی است حضرت ز فرط علاء حضورش بود جلوه نور و صفاء
چو دلها است روشن ز نور یقین چراغ است از بهر ملت و دین
به ملت بدین از وجودش ضیاء ضیا میدهد روشنی صفاء
سرا حبت با ملت و دین براه محبّ رسول و حبیب آله
حبیب آله و خدا را حبیب دل خستگانرا حکیم و طبیب
محبش نباشد چرا رسم و راه چو او هست ظاهر حبیب آله
حبیب نبی و حبیب آله محبّ خدا نائب و پادشاه
حبیبی که حبّش بدلها قبول ز حبّش حصول فروع و اُصول
حبیبی که محبوب دلها همه * بدلها ز حبّش تولّا همه
حبیبی که حبّش نجات و نوید حبیبی که حبّش رجا و اُمید


۶۰
حبیبی که حُبش ز صدق و صفا رساند به حُبّ نبی و خدا
حبیبی که فرضست حُبّش بدل نه حُبّش بدل هر که - گردو خجل
حبیبی که از ول حبیب خداست حبیبی که حُبّش بدلھا رواست
حبیبی که شد جانشین رسول حبیبی که حُبّش بدلھا قبول
حبیبی که زو ملک دین استوار حبیبی که خشنود از و کردگار
حبیبی که حُبّش شد از راه دین بود حُبّ او قدر کیش و یقین
حبیبی که باشد حبیب خدا ازین بیش مدحش چه امکان ز ما
نه امکان چو مدحش بود در رقم دعایش ز دل در نویسد قلم
دعائیکه اصل اجابت ازو دعائیکه جمله سعادت ازو
دعائیکه حاصل ازو بس مراد دعائیکه دلھا ازو شاد باد
دعائیکه باشد به آن شاهین دعائیکه باشد اجابت کمین+
دعائیکه خشنودی حق بازو+ دعائیکه فرحت فزاید باو
دعائی که مقبول درگه بود بعرش و به کُرسی و را ره بُود
محیطا
۳۲


۶۱
دعائیکه حاصل از وخیرها دعائیکه مقبول نزد خدا
دعائیکه زو کام دولت بود دوام همه دین و ملت باو
دعائیکه هردم بسوئی فلک باو جمله آمین بود از ملک
دعائیکه چون بهردین است پیش که دارد قبول و اجابت بپیش
الهی به تقدیس و تنویر ذات که از اوست اسماء و حاصل صفات
الهی باسماء ذاتت همه که زوشد ظهور صفاتت همه
الهی بحق جلال و جمال که باشد از وجمله فضل و کمال
الهی بان سر مکنون و نور که این خلق و عالم از و شد ظهور
الهی بآن کن که عالم ازوست بنوریکه رفع مظالم ازوست
الهی بآن نور خیرالبشر که بر جمله انبیا هست سر
الهی به انوار اسماء ذات بذات مقدس بجمله صفات
الهی بعز ملائک همه که دارند در یاد تو زمزمه
الهی به اسرار پیغمبران به اکرام آن شاه آخرزمان


۶۲
الهی ببر صحاب کرام
که زایشان بدین مبین اکام
الهی باسرار پاکان دین
باعزاز و اکرام دین متین
الهی بآن خانه کز سوز و ساز
جهانی کند با تو انجا نیاز
الهی بعشق و به اسرار عشق
الهی به نور و به انوار عشق
الهی به طور و به اطوار عشق
به آن مظهر عشق و انهار عشق
الهی بعشق محبان راه
که دارند در حضرتت عزّ و جاه
الهی بدین متین مبین
که از تست این ملت و کیش و دین
بذکری که شانش شد از حد فزون
که گفتیش انا له حافظون
که این شاه دین را که در حفظ دین
بسعی است دایم ز فرط یقین
تو در حفظ یا رب نگهدارش
به شهراه توفیق رو آریش
نگهبانی دین چو او می کند
نه از بهر خود بهر تو می کند
نگهبان تو باشیش یا رب مدام
که از بهر دین زو بود کام و نام
نگهدار او را تو از بهر این
که تا او نگهدار باشد بدین
با و دین


۶۳

بادین نگه باشدا و بدین نگهبانی هر دو از تو قرین
نگوئی که تنها ز من ایندعاء همه اهل دین را همین مدعاست
بهر جاکسی کامت سرور است بخواهد همین تا دلش در بر است
مسلمان نه دور است از ایندعا کند ترک این رکن دینی چرا
بمؤمن دُعا بهر اسلام و دین بود از پی کیش و اسلام و دین
به دین نبی هر کرا شد ولاء به دین و شه انزل نماید دعا
حقیقت دُعای شه دین و دین بود بهر خود ایندُعا در قرین
پس از اهل اسلام باشد شعار دعا بهر دین نیز بر شهریار
ازین است بعد نماز و نیاز چو دست دُعا کس نماید فراز
بجمع دعائی که خواهد زحق بود بایدش زینُدُعا هم سبق
که خواهد بدین و شهنشاه دین قیام و دوام زیادت قرین
ترقی دین خواهد و پادشاه همین آید از مؤمن خیرخواه
نگهبان چو حق باشد از بهردین بمؤمن سزد هم دُعا این چنین


۶۴

در سبب تالیف کتاب صنعت تلازم لفظ دم

دمی در دمم بود سودای دم دلم دم همی زد از آن دمبدم
خیال دمم چون بدم شد پدید دم رفته را دم دم خوش ندید
دم رفته دم دم چون دمبدم نه دم دید یک دم که باشد چودم
عبث بودم وز دمیدن نبود دمی بود و نادم از و هست و بود
نه زان دم مرا نفع بد یکدمی نه زان دم بریش دلم مرهمی
بلی بهترین دم آندم بود که دم با عبادات همدم بود
دمی کو نه در یاد حق میرود از ان دم بروحش قلق میرود
چو دانست دل حال دمهای خویش دمی از خجالت سرافگند پیش
ازین دم بر آشفت دل دمبدم دمی شغل خواندن دمید از کرم
چو دل بود از دم در آندم بسوز فراغت بدل بد از دم هنوز
دمی باز شد چون کتاب جنون در آندم بدم دید لذت فزون
جنون را بدم بود هر دم کلام در آندم که میخواند نقل همام

کافیستیم
مایل بود


۶۵
چو بود آن دم خوش ز عیسی دری
بدم دم در آمد دران دم دمی
دم پاک یکدم در چون کلام
دما دم بدم میدماند سلام +
دمی دم شد آسوده از این در
که بد از دم پاک والا گهر
شهی کز دم لعل جان بخش او
دم رفت گرد د بلا گفت گو
جنابی که از یک دم ذوالفقار
دمی کافر از افگندی هزار
دم آرای دمهای پر اضطراب
دم غیب و دم بخش دم بو تراب
بعاشق چو دمهای غیبی دمید
دما دم از آن دم بمحنت رسید
زتاثیر آندم در آن دم مرا
همی در رسیدم بدم این ولا
که فارغ نباشم زدم یکدمی
دمی در دم دم نهم مرهمی
کنم دم دمی صرف این روزگار
بمعنی کنم صرف دم را شعار
کنم ترجمه یک دمی از قلم
که تا تازه دمها شود ز آندمم
دمم تازه گردد زدم یادگار
زدم ماندم اندر دم روزگار
نادمم لیک آندم ز خیر
زدمها دعایم رسد وقت سیر


۶۶
دمی کز دم پاک بیند کسے
دعایم کند از دم خوش بسے
ز فیضان دم فیض بیند پیش
دمی دم زند از دم دین و کیش
ندانی که دم را به آهو نظر
که دارم دم شعر بس مختصر
نه من دم زدم از سخن هیچگاه
نه از شعر دم را دمی رسم و راه
در یندم زدم دم من از بهر این
که آسان دمد نور بر اهل دین
نوشتم روان فارسی دمبدم
به شکل دمی در نبردم قلم
کسی کو کند صرف دم در کتاب
خدایش بحق شه بوتراب
دمش را دم غیب در دم دهد
دمش از دم نفس و شیطان رهد
دمش تازه گردد ز دعای را
دمادم دمد در دمش صد نیا
دمش راز را زدم آید دمی
بود بهر زخم دلش مرهمی
دمش چون دم عیسی آید بدل
ز عصیان نگردد دمش منفعل
چو باشد دمش را دمی این شعار
رسد از دم خوش به پروردگا
ندارم دم خوش ز فرط گناه
دمم را ازین نیست خوش رسم و راه


۶۷
دم پاکبازان راهِ یقین
دمند از دمی بردم من بدین
دمم دین و دنیا کشد در کنار
دمم راه گیرد بسوی کردگار
ندارم ز عرفان چو دم یافتم
دمم همدم درد شد دمبدم
دمی کز دمِ پاکبازانِ دین
دَمد از دَمِ پاک را یقین
بیابد کتا بم دمی از قبول
بدلها بیارد قبول و وصول
دمیده چو زبندم دم پاکباز
برای دم پاکباز نیاز
یقین بهر دلها دم خوش دهد
بدلها دمِ خوش بهوش دهد
بعقبی رساندم بفکرِ او
ز دنیا ربایدم بذکرِ او
بیک دم رساند براه دَمم
که دم را از و حاصل آید همم
دمی هوش در دم بیابد بهم
بیابد دمی راهِ دم در قدم
دم آرد بآن صاحبِ دم دمی
بر آرد ز دم غم ز بیش و کمی
بدم گر بماند دمی فکر و سیر
بدم در نماند دمی دم ز غیر
چو عیسیٰ دمی در دَمَد دَمبدم
رهاند دمادم دم از کَرب و غم


۶۸
دمادم رباید ز دل صد الم دمی گر بود دم ز صاحب کرم
همین دم جهان را نگه میکند همین دم جهان را تبه میکند
دمی کو بجز حق دمی ره ندید از آندم دم حق بیاید پدید
همین دم دمست و دمش را اثر که در محشر از آندم بیابد ظفر
بدنیا دم است و نفس هرچه هست ز دم قبض و بسط است هر دم بدست
ز دم قبض و بسطت و پاس نفس ز دم عالم است و نفس زان سپس
کسانیکه قدر نفس دیده اند دمی از دم و پاس نبرمیده اند
دم آنجا رسد کز دم آید مدام ز عطر معانی نفس صبح و شام
مدم دم دمی جز بیاد خدا دم این است دم را مدم بر هوا
چو از دم بدل در رسد نقش ذات در آندم بدل حاصل آید صفات
بند دم بدل در میان ذات او بشیرازه دم از محبت ولاء
چو نور آورد دم از ان اسم ذات ز نور محمد ضیاء از جهات
چو دم در برد اسم حق را درون نفس زان بر آرد دم از هو بیرون


۶۹
درآید بدل زین نفس نورها دما دم ضیا زان بد یجورها
رود دم درون ونفس چو در د دم الله گوی نفس دیکخوان
دم الله گفت و نفس ہو بگفت و در معرفت هر دو از یاد رفت
رود نورها از دم و از نفس بهرسو روان در تن چون قفس
ز انوار دم و نفس اندرون فزاید دمادم ز انوار چون
شود دل مجسم چو از جسم نور دم ونفس آرد دمادم حضور
دم آرد نفس آورد بارها شود دید دل جمله دیدارها
چونور دم از دل بر آید برون به تن نور گردد باقصا درون
دل آئینه بود و تن آینه گشت دست صیقل این دو آئینه گشت
درین دم چوشد حاصله ا حضور نفس گوی و دم گوی و دریا بنور
شود قاب قوسین زدم آشکار نفس از وصال آور د برگ وبار
ز نور دم اند نفس صبح و شام فانوس تن چون زنور است کام
زفانوس هر دم دمد نور غیب در عالم رباید همه تار جیب


ازاندم دمی یاد کردم بهم
بآن دم نوشتم است از سر قلم
بآن دم سپردم کتاب و نوشت
از آن دم نهادم بنیاد خشت
از آن دم بخواهم شرف در کتاب
وزآن دم رسد در کتابم صواب
از آن دم بخواهم که گردد مفید
ازاندم بود زین کتابم امید
امید محبان را و یقین
ومدادم و نفس ایقان و دین
کسی کو دمی بنگرداین کتاب
بحق دم پاک آن بو تراب
نفس یابد و دم زدمهای غیب
نماند دمش را دمی شک و ریب
هدایت دمش را دمد از پی
دمش را دمد دم زفیض خدا
دمش تازه و فیض یابد نفس
نماند دمش را دمی از هوس
دمش را چو حق دم ز الفت دهد
بنور خدائی دمش چون زید
فرامش نسازد دمم از دعاء
دمی یادم آرد برای خدا
دمی در دمد یک دمی بهر من
بدست دعا نزد آن ذو المنن
که از بار عصیان که دارم بدوش
دمم را زعفان نه فکرو نه هوش


۷۱

کند عفو جرم خدای کریم
دمم را دم مرگ سازد سلیم
ز عصیان چو هستم بسی خوار و زار
دمم را کند پاک پروردگار
به عفوم بیارد دمی از امید
دهد این دمم را ز غفران نوید
الهی براه کریمان دم
الهی بحق ندیمان دم
الهی بدمهای صاحب اثر
که اندر دمی خاک سازد چو زر
الهی بآن دم که در یک نفس
رباید زدمهای صاحب هوس
بر از و نیاز دم و دروشان
که هر دم دهند از ره امتنان
که از شوئے من دمی درگذر
دمم را دے جانب خویش بر
بحق کسانیکه دمهای زار
براه تو دارند از دل نثار
دمی رحم بر حال احمد نما
دمش را ز الطاف خود ده ضیا
دما دم زعفوت کند گفتگو
که فرموده تست لا تقنطوا
دمی کو ز لطفت شوم ناامید
کجا ماندم راه صدق و نوید
چو شیطان ز لطف تو دم میزند
چو عاصی دمادم زند دم بزد


۷۲

ز تو ایندم کفر ونومیدیست
مبادا دمی مرد کفران پرست

بدمهای پاکان صاحب نفس
بفریاد احمد الهی برس

دمش را زپاکی نفس ده دمی
نماند بدل باقیش تاغمی

زمن این دعا واجابت زحق
نماند بدم رنج وکرب و قلق

دمیدم دمی چند در راه دم
بیاد دم پاک دم در زدم

چو دم از دم غیب دم آورد
دم شوق دم بر قلم آورد

نویسد ز اسرار دم راز عشق
دم آرد زسوز دهم از ساز عشق

دمی از پس پرده ام در دمد
وزاندم گهی دمبدم در دمد

گهی عکس آئینه بیند بدم
درآندم سپارد دمی باقلم

قلم از دم عیسی آرد شعار
نویسد دم روح غیب آشکار

غرض سر دم را نباشد کران
دم ونفس باشند زان توامان

دو باشند و حاصل ازان هر دو یک
بدم هرکه داند نه او راست شک

دمیدن ازین شش دم کی سفرم
که دم در فغان و بدل میرسیم


۷۳
برون گر بیاید دم از شکل ہو
دبیا د آندم ز لا تقنطوا
چو حاصل زدنیا بہمین دم بود
از بیندم چرا غافل آدم بود
چو این دم بود دمبدم کار تو
همین دم بود دمبدم یار تو
ہمین دم رساند بمولا ترا
ہمین دم دهد فیض عقبی ترا
دمی بی‌خبر ایدل از دم مباش
دمی دم شمارست بی‌غم مباش
دلا از دم سرد مردم گریز
مزن با دم تیغ دست ستیز
دم سرد مظلوم در هر دمی
همی چون دم تیغ ریز ددمی
خدا را زدم سرد مردم حذر
منه در دم تیغ بی‌باک سر
چه خوش گفت سعدی که هر دم نیا
بروح و روانش رسد صد دعا
نگهدار دم را که عالم دمیست
دمی پیش دانا بہ از عالمی است
با ین دم دم خویش کردم تمام
دمادم باصحاب دم والسلام
در آغاز کتاب می فرماید
روایت چنین دیده ام در کتاب
کہ آرم رقم من بطرز ثواب


که شخصی ز اصحاب خیرالانام
که بس متقی بود و نامش همام
به زهد و به تقوای بی فر و بود
براه عبادت جوان مرد بود
شب و روز جاهد براه خدا
ز فیض سلوکش بی برنما
ز دل داشت اخلاص و صدق صفا
به شاه ولایت علی مرتضی
محبت ورا بیش بود و یقین
بدرگاه شاه ولایت قرین
صفای عقیدت بدش بی حساب
به آن سرور اولیا بوتراب
ز صدق دل و هم ز راه یقین
بدرگاه شه بوسه زد بر زمین
بپو تعظیم لازم بجا آورید
بپا ایستاد و بلب نذر مزید
به شاه ولایت چنین عرضه داد
که ای عالم از تو به دین و مراد
توئی باب شهر علوم رسول
ولای تو در جمله دلها قبول
ولایتو بر اولیا اصل دین
نه مومن کسی بر تو ناردیقین
توئی برده بار نبوت بدوش
ز تو اولیا رسا رسد فکر و هوش
توئی کز پی ذکر اسرار را
رساندی بتحقیق بر اولیاء


۷۵
از تو تا قیامت همین است غریب || رسد اولیا را بلاشبه و ریب
چو این فیض جاریست از خوی تو || باُمید رو کرده ام سوی تو
بیمن اثر کرم ای شه اولیاء || زاطوار مردان راه خدا
بفرمائیان از ره اهتدا || که یابم درین راه علم و هدی
چو بشنید شاه ولایت مآب || چنین شکر افشان شد اندر جواب
که ای اخ دین ای برادر همام || چه درخواست داری زمین کلام
ز اسرار پاکان بیان مشکل است || زپنهان ایشان عیان مشکل است
نه تاب دل هر کسی در شنود || شنید آنکه از دل ز دل در فزود
نه آسان بود گفتن دوستی || که پنهان کن از طالب استی
زاسرار پاکان بیان سهل نیست || بیان کی شود تا ورا اهل نیست
بیفزود بر عذر و زاری همام || که تا یا بد از مقصد خویش کام
چو آنسرو ر راه اهل یقین || بدید از همام التجا اینچنین
بفرمود یک شمه زین بیان || به اجمال بهر تو سازم عیان


۷۶

زبان حقایق بیان درگشود بیان حقایق چنین سرنمود
که ای شخص بر نفس خود رحم آر نه خود را به سختی و زحمت سپار
تو تقوی کن و گیر راهِ خدا که با اهل تقوی بود کبریا
فزون کشف اسرار از من مخواه که این راه بسیار سخت است و آه
همام اندران دم قسم یاد کرد بسوز جگر آه و فریاد کرد
بفرمود انگه شهٔ اولیاء که بشنو ز اوصاف اهلِ تُقیٰ
بحمد خدا پس زبان برکشود بشاه رُسُل گفت انگه درود
فَإِنَّ اللّٰهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْخَلْقَ حَيْثُ خَلَقَهُمْ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ
پس بدرستیکه الله سبحانه پیدا کرده است مخلوق را وقتیکه پیدا کرد ایشانرا بینیاز بود
آمِنًا مِّنْ مَّعْصِيَتِهِمْ لِأَنَّهُ لَا تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصَاهُ وَلَا تَنْفَعُهُ
از بندگی ایشان و ایمن بود از ضرر معصیت ایشان زیرا که تحقیق ضرر نمیکند او را
طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ ط
نافرمانی کسی که نافرمانی او را کند و نه نفع میدهد او را بندگی کسی که او را فرمانبرداری کند
ز غیبت چو درخواست خالق نمود ز قدرت ازان خلق انسان نمود
چه خلقی که از خلق بُد بینیاز بُدش بینیازی و بُد کارساز
چسان بینیاز و چسان کارساز که از زهد و عصیان به بینیا[ز]


در آن خلق انسان حصول تی بود
که نقصی ز عصیان و تقواش سوء
ز عصیان ضرر در جنابش نبود
نه در حضرت او ز طاعات سود
مطیعان ز طاعت منافع برند
زید عاصیان در عذاب اندرند

بر سبیل تمثیل تمثیل

برای عبادت ملایک تمام
همه مشتغل در قعود و قیام
عبادت ازان پیش زان کجات
ملک در عبادت صباح و مسات
ملک بی علایق از آن آفرید
که طاعت نمایند او را مزید
به مضمون نحن نسبح ملک
شب و روز طاعت کنان بر فلک
ولی آفرینش ز انسان که بود
نبودش بجز معرفت نفع و سود
بخوانی اگر آیت یعبدون
بدانی در ان معنی یعرفون
بدانی که پیدایش انس و جان
نبوده بجز معرفت آنزمان
ز عرفان جدا کن تو فرق اندرین
بدان معرفت اصل کیش است و دین
چو تولدت معرفت یافتی
ز خورشید سر پنجه برتافتی


ز سطح زمین در رسی بر فلک
مقام تو بالا شود از ملک
ملائک ترا طر تو اگوی پیش
بیایند دانی اگر قدر خویش
ترا قاب و قوسین جای از خداست
مقام عروج تو عرش علی است
ملک در سما از همان جای خویش
گذر کی تواند بیکموی پیش
تو با معرفت از زمین تا سماء
رسی و از انجا بعرش خدا
تو آن طائری کز تو انطهر حق
تو آن طاهری کز تو کردار حق
تو انسانی و جان عالم توئی
ظلومی و در فع مظالم توئی
توئی در دولت جای یا بد خدا
توئی مخزن ستر و سر خدا
وگر معرفت در تو ناید پدید
ترا فرق نبود ز سنگ و حدید
تو بی معرفت از بهایم فرو
تو بی معرفت روسیه زرد رو
تو بی معرفت کافر نعمتی
تو بی معرفت سر بسر زحمتی
تو بی معرفت روز حشر و حساب
بگوئی که یا لَیتَ کُنتُ تُراب
عبادت ترا هست عصیان بدت
اگر معرفت از تو وا رفت است


۷۹
ز عصيان وطاعت بود بے نیاز	دلی معرفت را نياز است و ناز
ز طاعات باشد جنان حاصلت	ز عصيان بد دوزخ بود وصلت
وليكن ز عرفان فنا حاصل است	بشر معرفت با خدا واصل است
ز فرمودۂ سيد اولياء	چو گرديد حاصل ترا ابتداء
اميد انکه گر خلد داری بجا	همه طاعت وبندگی کن شعار
کن آسودگی در بهشت برين	به آسائش جانی آنجا قرين
وگر از تو باشد گنه در کنار	مقام تو باشد همه درک نار
بدوزخ گرفتار در واليم	بباشی بهمراه ديو رجيم
وگر معرفت راه توگشت باز	توئی و بحق از تو راز و نياز
بود زان نيازت بسی رازها	وزان سوز يابی وزان سازها
وصال خدا جنت خويش دان	بخود معرفت مذهب و کيش وان
گر پيوسته باشد بحق جان تو	تو باشی بحق حق بود زان تو
زانسان تو حاصل بحق ميشوی	زانسان تو واصل بحق ميشوی


تو در وی فنا اوست در تو بقاء
فنای تو باقی و نامش فناء
وجود تو فانی و بود تو حق
همه حاصل عمر و سود تو حق
ز اجمال تفصیل کردم کنون
ازین بیش گفتار باشد جنون
فَقَسَّمَ بَيْنَهُمْ مَّعَايِشَهُمْ وَوَضَعَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا مَوَاضِعَهُمْ
پس قسمت فرمود میان خلایق معیشتهای ایشان و نهاد ایشانرا از دنیا بمواضعی که بود مناسب ایشان
معاشی که بد لایق هر کسی
ز اشراف انسان و از هر خسی *
سزا وار هر کس عطائی نمود
زکس کم نه کرد و نه برکس فزود
هوای جهان لایق هر که دید
در آن سر زمین کرد او را پدید
بهر کس معاش و سکونت جدا
ز هر کس متاع و رعونت جدا
درین بی نیازی نظر کن بحال
نگنجد در آن هیچگونه قیل و قال
تو در اصل پیدایش ار بنگری
بود بهر عرفان وزان سروری
ولیکن بنا برره امتحان
تقاضای قدرت شده آنچنان
که نبوده با دل دو قوت قرین
یکی بهر دنیا یکی بهر دین
که از بهر کار معاش جهان
کند آدمی زندگی انچنان


۸۱

بقدر کفایت کند کارها
بقدر ضرورت برد بارها
کند نفقه پیدا بو زنده زان
حیات چنان دارد از زنده زان
وزین حیله از زندگی بهره ور
ازین ره ره معرفت پیشتر
بروره براه خدای کریم
ره حق بیابد بفکر سلیم
نشاند درخت محبت بدل
سپارد ز راه مروت بدل
بو د بیخش اندر بن تن نهان
شگوفه ازان بو دهد عطر سان
ثمر زو شود حاصل زندگی
سراسر بود بارش از بندگی
بود سبز و خرم ز تقوی مدام
بود آبیاریش از زهد تام
از ان بی نیازی که بودش بکار
بخلق جهان حضرت کردگار
چو هستی عطا کرد از فضل خویش
بهرکس بدا و از کم و یا که بیش
بهرکس برآورد او انچه دید
به او کرد از لطف خود در پدید
زیک جنس انسان که در آفرید
به الوان و اقسام کردش پدید
زیک نطفه آب پیدا همه
بیک جسم بنگر هویدا همه


۸۲

نه از کس بود حق خدمت بپیش
که اندر عوض بایدش مزد خویش
ولیکن باندازۀ لازمی
جدا کرد مخدومی و خادمی
یکی را بسر تاج شاهی نهاد
نشاندش به تخت شهی شاد شاد
جهانی بحکم و بفرمان او
جهان زیر فرمان و حکمت ازو
یکی سرور و نزد شه با وقار
یکی در وزارت بصدا اعتبار
هزاران ز همجنس خدام شان
چو بینی همه یک وجود است و جان
کسی در تجارت بس آسوده حال
شب و روز از سیم و زر قیل و قال
کسی مست مال و متاع جهان
یکی جان دهد بهر یک قرص نان
یکی دانش آموز خلقی از هنر
یکی گشته از جهل خاکش به سر
نشسته کسی با سرور و غرور
ستاده کسی دست بسته حضور
کسی صرف کشت و زمین دارست
کسی از امور جهان عاریست
کسی در صنایع بدایع حکیم
کسی را نه صنع و نه فکر سلیم
یکی را بود حرف از آسمان
ز افلاک و انجم ز تاثیر آن
م س


۸۳
یکی بی خبر از بساط زمین * ندارد خبر از یسار و یمین *
یکی باده پیما د هم باده نوش شب و روز سرمست و بیفکر و هوش
یکی تلخ کام و یکی کامیاب یکی پرده دار و یکی بی حجاب
عرض بی نیازی چنین شیوه کرد به کس عیش داد و به کس رنج و درد
یکی رنج سردی کشد از زمان دگر کس ز سرما به بیند زیان
یکی گرم ناید به آتش تنش یکی سوزد از گرمی موطنش
غرض رنج و راحت به تقسیم خلق بکس تاج شاهی به کس ژنده دلق
عطا کرد و باشد همه امتحان که این خلق انسان ز سود و زیان
چه داند که این بود دنیا چرات چه حاصل ازین بود و این مبتلات
بدنیا و اسباب او مائلند و یا آنکه از راه حق سائلند
غرقند در حب دنیا و جاه و یا آنکه هستن جویان راه
از آن شعبه دومی غافلند و یا آنکه زان شعبه هم قائلند
چو خوانند از درس اَنْ يَعْبُدُون چه دانند از راه اَنْ يَعْرِفُونَ


چه دارند بافتهٔ انتما
چه دارند با معرفت انتما

براه حقیقت قدم میزنند
زراه طریقت چه دم میزنند

بدنیا همه کام دارند و بس
و دین یا دو دنیا نه زیشان هوس

عبادت نمایند بهر خدا
و یا انکه جنّت بود مدعا

بیابند جنّت به اعمال نیک
ز عصیان باتش مقام است لیک

طلب گر نمایند از ول خدا
بیابند مقصود از کبریا

فان المتقون فیها هم اهل الفضائل
پس پرهیزگاران در دنیا ایشانند اهل صفات گزیده

به مخلوق حق انچه از اتقیا است
فضایل به ایشان زایزد عطا است

بعلم و عمل واصل و کامیاب
بسی فارغ از کردهٔ ناصواب

به اصلاح از فیض علم و ادب
ندارند رو جز بدرگاه رب

بهر دم رخ خویش را از نیاز
گذارند بر درگه چاره ساز

بجز حق نه با دیگری کارشان
نه با دیگری راز و اسرارشان

نیابند جز او بدل هیچگاه
برارند در یادش از سینه اه


۸۵

فراغ از غم دهر دون یافته دل و جان بیاد خدا باخته
مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ
گفتار ایشان حق است
بود حرف شان جمله خير وصواب زگفتارایشان بود فتح باب
چو کامل بود عقل شان از خدا سخنهای دلکش نمایند ادا
بگفتار خود نیک سنجش کنند نه از بد دلی خلق رنجش کنند
نرانند جز در ضرورت سخن نخواست بهر کدورت سخن
بگویند نیک و نگویند زشت ندارند ایشان بدی در سرشت
بگویند چیزی که حق گفته آن نیارند ناحق گهی بر زبان
همه راست بازند و گویند راست از ایشان خطا گر بدانی خطاست
وَمَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصَادُ
و پوشاک ایشان میانه است
ز اوسط بود وضع پوشاک شان وز اسراف باشند بس برکران
همه دور از شيوه مسرفان همه کار شان پیشه مقبلان
چو گفتا ز حضرت بد نیسان بود کَه خَيْرُ الْاُمُورِ اَوْسَطُ آن بود


۸۶
بود گفت شان گفته انبیاء | همه فعل ایشان ز صدق و صفا
بود خورد و پوشاک شان چون رسول | که یابند زان در ره حق وصول
بپوشی اگر پوشش اتقیاء | بزیب نمائی و ایزد رضاء
تن اندر لباس و تواند ربوب | ازین شیوه جان را بکن کامیاب
وَ مَشيُهُمُ التَّوَاضُعُ
در رفتار ایشان یعنا خرّ است
تواضع بود طرز رفتارشان | سراسر بود خوب کردارشان
نہ بینند از خود کسی را فرط | اگر بد بود خواه باشد نکو
بهر کس نگاهی به عزّت کنند | ندارند خواری کس را پسند
ندارند فرقی ز خود تا به غیر | بخلق خدا چون نمایند سیر
بلی نیک مردان فرخ سیر | نه بینند از خود کسی خوارتر
بر سبیل تمثیل
یکی از بزرگی نمود این سوال | که ای پیر روشن دل باکمال
شنیدم که مردان راه یقین | ز خود به شمارند خلق زمین


اگر شخص بد بیند و بد سگال
ز خود بهترش چون نماید خیال
بپاسخ بفرمود کام پاکدین
سبب این بود می شنو از یقین
بخلق و بخود چون نظر افگند
بد خود ببینند و سر افگند
ببیند آری بانصاف خویش
بد کرده آرند در دل به پیش
بگویند از ما بدی سر زده
ملامت از ان بهر ما بر زده
یقین نیست در باب دیگر بدی
ولی هست در نفس ما هر بدی
ز باشد یقینی زغیر اشتباه
ز ما از بدی گشته نامه سیاه
دگر می ندانیم نز خدا
شود به ز لطف و کرم اوز ما
دگر چون بود خاتمه مُستتر
به ایمان که آخر بود مُفتخر
عُصّوا أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَا عَلَيْهِمْ
پوشند چشمها خود را از چیزیکه حرام کرده است خدایتعالی برایشان
نه بینند گاهی بسوی حرام
حلال است از دیدشان جمله کام
ز دید حرام آورند احتراز
بممنوع چشمی ندارند باز
نگه چشم دارند از دید غیر
به نامحرم آرند گاهی نه سَیر


۸۸
چنین گفت ان سید انس جان
که عین است عین المعاصی بدان
بیافته نادیده باشی زدید
که بر صاحب دید آمد پدید
بزرگ آنکه فبش چشم است و دید
بسا جان صافی کز و شد پلید
بود چشمه معصیت چشم زشت
ز خلوت بدر ره بسوی کنشت
ازین است پاکان راه خدا
نه بینند گاهی بسوی خطا
همه دیدشان دید مولی بود
همان چیز بینند کاملی بود
وَوَقَفُوا اَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ
و گوشدارند بر علمی که نافع است ایشانرا
بگوش آنچه از راه دین بشنوند
همه علم نافع یقین بشنوند
نیارند در گوش جز حرف خیر
بود قوت سمع شان صرف خیر
همه معنی معرفت بشنوند
وزان معرفت منفعت می برند
کند سمع شان اجتناب تعلم
ز بهتان و غیبت ز حرف حرام
همه حرف شرع وز دین بشنوند
همه نکتهای متین بشنوند
همه گوش دارند بر حرف خیر
شب و روز باشند در صرف خیر


نکوبشنوند و خدا یارشان
پسندند بود خوی و کردارشان

بحق است از ایشان همه فکر و هوش
بجز حق از ایشان نه سمع و نه گوش

بحرف بد کس ندارند کار
نمایند از زشت گوئی کنار

چو پرسد خداوند روز شمار
ز اعضا که ایشان چه کردند کار

بود گوش مسئول در آنزمان
ز گفتار باطل که بشنیده آن

چو گوش است مامور سمع نکو
اگر بشنود زشت پرسند ازو

چو پاکان دین به یقین داشتند
بحرف بدی گوش نگذاشتند

همه سمع شان حرف مرغوب بود
همه گفت شان دلکش و خوب بود

بود حرف زیبا در شاهوار
که در گوش خوبان بگیرد قرار

نَزَلَت اَنفُسُهُم مِنهُم فِی البَلاء کَالّذی نَزَل فِی الخَلَاء

فرود آمده نفسهای ایشان در بلیات مانند کسی که فرود آید در نعمت و راحت

چنانند مصروف ذکر خدا
چنانند شغوف فکر خدا

کز ایشان بجز طرز تسلیم نه
بجز حق دگر حرف تعلیم نه

اگر رنج ببینند و درد و بلاء
بیابند در خرمی از قضاء


۹۰
نه خوشدل زشادی نه مخزون بغم نه مسرف به بیش نه ممسک بکم
چودانند هرجمله را از خدا ازایشان بودجمله شکرورضا
مقام تشکربود حال شان شکرریز شکر خدا قال شان
همه خواهش نفس دون لئیم گذارندبهررضای کریم
زلذات نفسی نگیرندکام زلذات عقلی پذیرند کام
ندارند بغض وحسدباکسی بودنز دشان جمله دنیاخسی
تهی از هواهای نفس پلید پرازذکر وفکرخدای مجید
مجسم زروح ومعظم چو جان بودجسم شان صافتر از روان
بودخاص ایشان مقام رضا کزان شیوه یابند بس ارتقا
همه ترک زحمات دنیاکنند فیوضات از نزد مولی برند
کنند اینهمه در هوای وصال بجز ذکروصلش ندارندقال
نه جزوصل او مدعائی بدل نه جز یادکویش هوائی بدل
فزون هر قدر رنج دنیا کشند چو از دوست دانند زانها خوشند


۹۱

بلائی که او هست از سوی دوست بچشمان حق بین ایشان نکوست
چود نیا بود موضع ابتلا بوندا زبلا خوشدل و با صفا
لولا الاجل الذي كتب الله لهم لم تستقر ارواحهم في
اگر میبود اجل مقرر شده که نوشته است خدایتعالی برای شان هرگز قرار نمیکرفت ارواح درخان
اجسادهم طَرفَة عَيْن شَوْقًا الى الثواب وَخَوفًا مِنَ الْعِقَابِ
در اجساد ایشان بقدر بر هم زدن چشم محض بجهة شوق ثواب و بسبب ترس از عذاب
بود روح شان در جسد بی قرار ز شوق وصال خداوندگار
ز بس شوق دارند باقی مزید ندارند روئی بَدَهر پلید
نبودی اگر عُمرشان در حساب دمی زندگی را شمردی عقاب
چو ناچار هستند از این حیات ندارند چاره برای ممات
ز عمرند هر وقت در اضطراب ز شوق ثواب و زبیم عقاب
ندارند چاره که قبل از اجل سپارند جانرا به شاه اجل
ز عمرند اندر خروش وفغان همه مرگ خواهند روز وشبان
چودانند دنیا بود بی ثبات ثبات و بقا هست بعد از ممات
از ان روز و شب طالب مرگ خوش بسر رشته ساز و هم برگ خویش


۹۲
برسبیل تمثیل
شنیدم که پیغمبر خوش سیر | چوبود انتقالش زبعد صفر
زبس انتقالش بدل راه داشت | تمنای انجام آن ماه داشت
همینخواست کآن ماه گردد تمام | که از وصل جانان شود شادکام
زشوق حضور و زذوق وصال | بفرمود آنسرور خوش خصال
که هر کس بیارد بمن این خبر | که آخر شد و رفت ماه صفر
دهم مژده او را بخلد برین | باین مژده باید نمودن یقین
همین است رسم وره دوستی | که هرکس که بینم درین روزگار | اگر دوستی طالب اوستی
چنان کابل دنیا بروزوشبان | نخواهند هر دم زمردن نشان
کسانی که خاصان راه حقند | مسلمان و هم مومن مطلق اند
شب و روزخواهند از ذوالمنن | که گردد جدا روح ایشان زتن
توئی طائر قدس وجای توعرش | فرستاد حق زامتحانت بفرش
أدا نسانی وخوی انسان تر است | و یا خواب و خورتابه حیوان تراست


۹۳

دلت ذوق عرش معلی کند
و یا شوق اسباب دنیا کند

شوی با خدای جهان آشنا
و یا در نجاسات داری شنا

بدل با شدت شوق حُبّ الوطن
و یا از خدا دور و پا بست تن

چو حاصل ترا روح باشد ترین
مدان جسم را حاصل خویشتن

ترا کار با روح بود از اوّل
همان کار باقی است بعد از اجل

شود بعد مُردن جسد زیر خاک
رود روح هر چرخ گرهست پاک

کنند امتحانت که آنروح پاک
که او را نهادند در مشت خاک

تو با او چسان مینمائی عمل
نکو داریش یا نهی در خلل

گر آلوده سازی و تردانش
کنی نفس امّاره را رهبرنش

همان مرغ قدسی عرش آشیان
فتد بر زمین تیره و سرگران

نه بینی تو در طائر گلستان
که بر شاخ گل چون کند آشیان

بآن آشیان بسکه او مائل است
به آبادیش روز و شب شاغل است

ترا آشیان عرش رحمان بود
گذشتن کجا لازم از آن بود


۹۴

باین قالب خاکیت قدر نیست
گر آن روح تابنده چون بدریست
نیاید به او روح تا ای امین
کسی علقه را کی بگوید جنین
به تن تا زمانی که روحت بود
ازان زندگانی فتوحت بود
چو بیرون شود از تنت مرغ پاک
شود قالبت مرده و تن هلاک
تو آن روح از عالم اخروان
تن از عالم خلق و خاکی بدان
کند روح پرواز بر آسمان
تنت در ته خاک گردد نهان
ازان خاک چیزی نگردد عیان
ولی میرود روح بر آسمان
چو حاصل ز جسم تو شد جان تو
چه جان کو عزیز است و مهمان تو
گرامی بدارش گرامیست آن
مکن تیره اش اندرین خاکدان
که هنگام رحلت نگردد زبون
چو جسمت نماند بدنیای دون
گرش پاک داری چو زین تن پرد
بر افلاک در آشیان آرمید
در آن سعی بنمای ای متقی
که روحت بود پاک و نبود شقی
برو نفس اماره مقهور کن
ریا و حسد را ز دل دور کن


۹۵
مکن مشاور نفس بداندیش را بده از کفنت مذهب و کیش را
بکش نفس را پیش از مردنت مدان حاصل از زندگی خوردنت
عظم الخالق في انفسهم فصغر ما دونه في اعينهم :
بزرگ شده آفریننده ایشان در دلهای ایشان پس خرد و حقیر گشت سوای خدا در چشم های ایشان
چو دانست حق را بزرگ و عظیم بزرگی نداند جز از کریم
نداند جزا و بزرگی دگر ازان غیر او ناید اندر نظر
نداند جز حق نه بینند غیر بحق است زایشان همه سیر و طیر
چو دانند هر کار را از خدا ز اسباب سازند خود را جدا
بود غرق توحید حق روز و شب همه وقت شانت مصروف رب
غرض جز خدا با کسی کار نی وز ایشان به کس رنج و ازار نی
همه غرق اندر صفات خدا دل و جان و تن غرق ذات خدا
بجز حق تعلق بخلق جهان ندارند با خوب و زشت کسان
نه از کس امید و نه بیم از کسی
طمع نی جوی زرو سیم از کسی
بزرگی نداند جز از کریم


۹۶
فَهُمُ وَالْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْرَ أَيُهَا فَهُمْ فِيهَا مُنَعَمُونَ وَهُمْ
پس ایشان و بهشت مانند کسی است که تحقیق دیده است آنرا پس ایشان در آنجا نعمت داده
وَالنَّارُ كَمَنْ قَدْ رَانَهَا فَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُوْنَ ط
و ایشان و دوزخ مانند کسی است که به تحقیق دیده است آنرا پس ایشان در انجا عذاب شدگانند
چو عین الیقین حاصل شان بود همه دیدن شان با ایقان بود
بود آنچنان از ره هوش و دین که بینند گویا بچشم یقین
بود جنت و دیدشان بی گمان بود دوزخ اندر نظر شان عیان
ببیند جنت از آن در نعم ببینند دوزخ و زان در الم
به نیکی روانند زان دیده خویش بخود فعل بد را نسازند کیش
شب و روز جاهل به کار خدا ز کار جهان بس بعید و جدا
قُلُوْبُهُمْ مَحْزُونَةٌ ط
دلهای ایشان اندوه گین است
همه وقت محزون دل سان بود ز چشمانشان اشک ریزان بود
ازین غم که پا بند دنیا ستند شب و روز جانرا ز غم کاستند
پریشانی شان علایق بود همه فکرشان سوی خالق بود
وصال خدا چون بدل آورند ز دنیا و هستی آن بگذرند


۹۷
بخواهند وصل خدا هر زمان
بخواهند تن را و کار جهان
چو این زندگی مانع وصل اوست
بوند از علایق بسی در فغان
هوای وصالست در جانشان
بود زندگی خصم ایشان نه دوست
وَشُرُورُ هُمْ مَأْمُونَةٌ
و شرهای ایشان در امن داشته شده است
ز شرهای دنیا به امن وامان
زشر برکنارند و مشغول خیر
چو شر و حسد بهر دنیا بود
ز دنیا چو ایشان جدا گشته اند
از ایشان نه کس شر بیابد نه کین
اگر زندگی خواهی ای نیک نام
مکن شر برو خیر و خوبی رسان
ازان خوشدلی در حیاتت بود
بخلق خدا با شدت اتحاد
بکس نی ضرر نی اذیت رسان
شب و روز مصروف در موضع در
وزان اهل دنیا بغمها بود
ز جان آشنای خدا گشته اند
که هستند سالک براه یقین
بکن این چنین زندگانی مدام
چو خواهی که نامت بود جاودان
وزان فیض بعد از مماتت بود
خلاص و نجاتت ز فسق و فساد


۹۸
وَأَجْسَادُهُمْ نَخِيفَةٌ
و جسدهای ایشان لاغر است
بود جسم شان لاغر و بس نزار
که دارند در سینه غمهای یار
ندارند با نفس خود التفات
وزان نیست در جسم ایشان ثبات
صیام و قیام و ریاضات بیش
همه وقت دارند عادت بخویش
ازان جسم شان زار و محزون بود
که جان خرم از فیض بیچون بود
نخواهند تن پروری هیچگاه
ریاضت نمایند بیگاه و گاه
بخوردن ندارند شوقی مزید
همه ذوق شان سوی حی مجید
حکایت
شنیدم یکی زاهد با صفا
بشد میهمان یکی ز اغنیا
در آن جایگه بود جمعی کثیر
زاهل دول از شیر و وزیر
چو از بهر زان سفره آراستند
طعامی ز هر گونه پیراستند
چو کرد اهل محفل با کل ابتدا
نخورد از دگر چیز مرد خدا
بیک نان خشک اکتفا کرد بس
به الوان نعمت نبودش هوس


۹۹
یکی گفت ای پیر بافکر و رای | چو این جمله نعمت بود از خدای
چرا با دگر نعمت کردگار | بجز نان ترا نیست میل و شعار
خرد مست پیر هدایت نشان | بپاسخ چنین گشت رطب اللسان
که اینجمله نعمت که حق آفرید | همه بهر ما بندگان شد پدید
ولی خلق ما بهر آنها نشد | پی خوردن این حلق پیدا نشد
ز چیزی که اینجا نخوردیم ما | وزان حسرت بیش بردیم ما
بعقبی عوض زان فزونتر دهند | درین سر چو نبود در آنسر دهند
تو دانی اگر حاصل کم خوری | اگر بیشتر خوردهٔ غم خوری
شکم را مکن هیچگه پر ز نان | که افزونی جسم کاهد ز جان
وَ حَاجَتُهُمْ خَفِيْفَةٌ
و حاجت ایشان اندکست
بود جسم ایشان نزار و نحیف | که حاجت ندارند الا خفیف
نخواهند گاهی بجز آنقدر | که آرند این زندگانی بسر
بخوردن کنند آنقدر رغبتی | که بهر عبادت بود قوتی


تمنا کنند انقدر نان و آب
که هوش و خرد شان نگردد خراب

ز اسباب پوشاکه این بندگان
بخواهند تا ستر عورت ز تن

ز اسراف و امساک بس احتراز
نمایند و فارغ ز حرص و ز آز

چو اطوار شان این بود در زمان
نباشد گهی حاجت شان گران

چو دارند ایشان قناعت چنین
نباشند محتاج خلق زمین

وَاَنْفُسُهُمْ عَفیفَةٌ
و نفسهای ایشان پاکیزه است

بپاکیزگی نفس ایشان مدام
ز یاد خدا خرم و شاد کام

چو شهوات از تن برون رانده‌اند
به تن جوهر روح را مانده‌اند

از آن جسم ایشان چو جانست پاک
که شد نفس اماره شان هلاک

چو شهوت شد و گشت عفت پدید
به ایشان ز حق است رحمت مزید

حقیقت چون عقل و پاکست روح
بیابند از فیض عفّت فتوح

بود نفس پاکان لطیف و عفیف
شود روح چون نفس گردد لطیف

صَبَرُو اَيّامًا قَصیرَةً اَعْقَبَتْهُمْ راحَةً طَویـلَةً ۵
شکیبائی نمودند چند روز کوتاه از پی ایشان رسید آسایش دراز

سلیمانی


بود صبرشان چند روز قصیر
درین زندگی و متاع حقیر
جهان چند روز است و زان بیش نیست
که دل بستگی اندر آن کفر نیست
چرا دل بدنیا ببندی مدام
که کس از زمانه نشد شادکام
دوامی نباشد چو در دهر دون
بدهر از چه بندی دل ای ذوفنون
چو او دل نبندد بتو هیچگاه
تو گر دل ببندی بگردی تباه
ازین روی مردان راه خدا
نبندند دل را بجز کبریاء
گذارند چندی بدنیا چنان
که شخصی بجائی بود میهمان
تعلق نگیرند با ملک و مال
وگر هست باشد بقدر حلال
ازان زندگانی بسر می برند
نه راحت کشند و نه تن پرورند
درین دهر باشند پر در صبور
ز دنیا و از اهل دنیا نفور
بسختی دنیا صبور و رضا
ندارند شکوه گهی ز ابتلا
چو هنگام سختی به آخر رسید
سهولت بایشان بگردد پدید
بروید گل مقصد شان از باغ
ز دنیا و از سختی او فراغ


١٠٢

تِجَارَةً مُنْجِيَةً يُيَسِّرُهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ اِذَا دَفَعَهُمُ الدُّنْيَا وَلَمْ يَزِيدُوهَا ط
تجارت سود کننده که آسان گردانید انرا برای ایشان پروردگار ایشان چون ایشانرا ضایع و تباہش نکردند ایشان دنیا را

تجارت بود از خدا بهر شان
وزان سود آرند اندر میان

بود نفع ایشان زحکم خدا
اوامر چو آرند یک یک بجا

رضای خدا نفع ازان بیشتر
در نیره نه رنج و زیان نه خطر

بوند از نواهی یزدان بعید
وزان نور حق در دل شان پدید

بحق است زایشان همه کار و بار
بجز حق ندارند با خلق کار

از ایشان عبادت بصدق و صفا
ز یزدان عنایت بصبح و مسا

تجارت ازین به بود در کجا
که از بنده طاعت ز ایزد عطا

توزین نفع گردی اگر با خبر
جز این ره نگردی براه دگر

زطول امل از تواین راه ماند
و گرنه خداست باین راه خواند

کسی کو گرفته است این راه را
ربوده همه عزت و جاه را

درین ره کسانیکه بشتافتند
ز راه دگر خود عنان تافتند

زدنیا و عقبی ربودند گوی
همه عمر هستند در جستجوی


۱۰۳

بود حیف بر آنکه ای بیخبر  همه خاک حسرت بپاشی بسر
برو جهد کن سود اندر کف آر  که فردا نباشی زیانکاروزار
وَاسْتَرَهُم فضل والفضلهُ دُونَهَا
داسیر کرد دنیا ایشانرا بخواری پس فدیه دادند همت خود را ازین گفتار
شب و روز دنیا طلبگارشان  ولیکن بیاید ازو عارشان
ز دنیا بایشان همه التجا  ولی همت شان ز دنیا جدا
به ایشان بود واله دنیا مدام  ولی زونسا زند آلوده کام
بدنیا نیارند رو هیچ گاه  بود ارچه دنیا فتاده براه
غلامی کند هر چه دنیای دون  در ایشان بود نفرت از دون
حکایت
شنیدم که چون سید کائنات  بکعبه شکستند لات و منات
شیاطین بابلیں گفتند آه  ازین غصه ما راست عالی تباه
شه بحر و بر سید انبیاء  که بر خلق پیغمبر است از خدا
ز کعبه برون کرد اصنام را  نیا برد این مقصد و کام را


پیرن کونه ازار کونه
یک عدد ۲ عدد


١٠۴
شکسته است بتھا تمامی کنون نمود آن همه را ز خانه برون
پس آن خانه را ساخت بیقال و قیل همانسان که بوده است وقت خلیل
چو گم شد بت و بت پرستی تمام چسان از ضلالت ستانیم کام
چه چاره کنیم و چه بیریم خاک که از بت پرستی شود دہر پاک
به مردم اگر بت پرستی شعار نباشد بر خاک بیریم زار
پاسخ چنین گفت دیو رجیم که گر بت شکستند با قیست سیم
بدلها محبت ازو چون بود نشاید شما را جگر خون بود
ز اصنام چیزیکه میشد پدید ز سیم است باقی شما را نوید
اگر حُبّ دنیا بدل باقی است همان ساغر است و همان ساقیست
ز اصنام چیزیکه حاصل بود از ان بهتر از سیم واصل بود
ازین حُبّ دنیا و این حُبّ جاه شود کارشان بس خراب تباه
پس آنانکه در راه حق رۀ روند ز دنیا و هر چه اندر و بگذرند
غلامی کنند سیم و زر هر چه پیش گذارند او را نه در نزد خویش


۱۰۵

بود شیوه راستان اینچنین
ز دنیا گریزند از بهر دین
اگر خواهی از دین کمال و بهی
نیاری بدنیا تو هرگز ولا
ره نیکمردان چو گیری ز دل
بدنیا و عقبی نمانی خجل

اَمَّا الَّيْلُ فَصَافُّونَ اَقْدَامَهُمْ تَالِيْنَ لِاَجْزَاءِ الْقُرْاٰنِ يُرَتِّلُوْنَهَا
انچ شب است پس صف زده قدمهای ایشان در نماز در حالتی که خوانند اجزاء قرانرا میخوانند انرا
تَرْتِيْلًا يُحْزِنُوْنَ بِهِ اَنْفُسَهُمْ وَيَسْتَبْشِرُوْنَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ فَاِذَامَرُّوْا
بترتیل اندوهناک سازند بقرآن نفسهای خود را و بیرون میآرند بآن دواء درد خود را پس چون
بِاٰيَةٍ فِيْهَا تَشْوُوْقٌ رَكَنُوْا اِلَيْهَا طَمَعًا وَتَطَلَّعَتْ نُفُوْسُهُمْ شَوْقًا اِلَيْهَا وَ
گذرند بر آیتی که در آن آرزومند شد مسل میکنند بسوی آن از روی طمع و آگاه شود نفسهای ایشان از
ظَنُّوْا اَنَّهَا نَصْبُ اَعْيُنِهِمْ وَاِذَا مَرُّوْا بِاٰيَةٍ فِيهَا تَخْوِيْفٌ اَصْغَوْا اِلَيْهَا مَسَامِعَ
شوق بسوی آنها و گمان کنند آنها پیش چشم ایشان است چون گذار کنند بایتی که در ان بیمی باشد فرا دارند بسوی آن صرت
قُلُوْبِهِمْ وَظَنُّوْا اَنَّ زَفِيْرَ جَهَنَّمَ وَشَهِيْقَهَا فِيْ اُصُوْلِ اٰذَانِهِمْ فَهُمْ حَانُوْنَ
گوشهای دل خود را و گمان کنند که هرآئینه اواز نیران و فریاد او در بیخ گوشهای ایشانست پس ایشان
عَلٰى اَوْسَاطِهِمْ مُفْتَرِشُوْنَ لِجِبَاهِهِمْ وَاَ كُفِّهِمْ وَاَطْرَافِ اَقْدَامِهِمْ يَطْلُبُوْنَ
پشت خم دهند و پهن کنند، جهت خضوع پیشانیهای خود و پره های پنجه اند در پایانها و کفها و زانوها و اطراف قدمهای خود را
اِلَى اللّٰهِ تَعَالٰى فِيْ فَكَاكِ رِقَابِهِمْ
و طلب میکنند بسوی خدایتعالی در خلاص کردن و از اوطاق گردنهای خود

به شبها تلاوت بود کارشان
ز یاد خدا بهره و بارشان
بترتیل خوانند قرآن سبق
بترتیب دانند فرقان حق
بتاریکی شب چراغ آورند
ز قرآن به شبها ایاغ آورند


۱۰۶

بترتیب دانند و ترتیل هم ز قال جهان فارغ از قیل هم
نخوانند چون خواندن عامیان ولیکن بخوانند چون عارفان
بهر حرف لذت بچشم و بدل بمضمون گهی شاد و گه مضمحل
چو آیات رحمت قرین وصال بخوانند خرم بیابند حال
چو خوانند آیات سخت عذاب بلرزد دل شان ز بیم عقاب
چو خوانند در وعده آیات را ببالا رسانند رایات را
بخوانند چون آیتی از وعید بایشان شود ترس و ذلت پدید
تلاوت چو آرند اول شروع شروعش بود با هزاران خضوع
چو دانند از عظمت کردگار نمایند عجز و نیاز انکسار
خدا را چو دانند و هم عظمتش کلامش بدانند و هم حشمتش
به بینند قرآن بشان کلان بسانیکه اوراست تعظیم و شان
بتعظیم مستغرق آن شوند بخواندن بدیدن همه جان شوند
همه جان همه تن غریق آنچنان حقایق برایشان ظهور و عیان


١٠٧
ببینند انسان که بینم ما
به ظاهر از ایشان تلاوت بو
بود بطن قرآن که خوانندهم
بود لوح محفوظ در دیدشان
به آن عظمت حرف و سطورام
ببینند با آن کلانی کلان
به آن عظمت حق بزرگی عرش
چو دانند و بینند و دانسته اند
تلاوت چو آرند اندر میان
بقسیم که نازل شد آیات حق
مشاهده ایشان همان وقت باز
بهر آیتی زهره از ملک
غرض عظمت حق و شان کتاب
ولی دیدشان غرق حب خدا
بباطن از ایشان حلاوت بود
ز باطن بود آنچه دانند همه
رقم گشته قرآن حق اندر آن
که زیبا نوشتست آن را قلم
که ناید به تحریر و نی در بیان
به اسرار حق از سما تا بفرش
به این لذت اینجا کمر بسته اند
باین شیوه باشد نظر دیدشان
شمارند آن گونه رایات حق
ببینند چیزی که بوده ا باز
ببینند نازل زسوی فلک
چنان بهرشان حاصل آید صواب


که سازند حق تلاوت اداء
همه وقت راضی ازایشان خدا
ازین است تاثیر زایشان پدید
که زایشان بپاکی رسد صد پلید
تلاوت همین است خواندن بیان
همه خیر دنیا و عقبی درین
شنیدی چه فرمود خیرالبشر
که گفتار او خوشتر است از شکر
بسا کس که قرآن تلاوت کنند
چو در دل حضوری نه عادت کنند
بخوانند قرآن ولی آنچنان
که قرآن کند لعنت از هر زبان
بود زبده شرط تلاوت حضور
حضور ار نداری مکن زان عبور
غرض جمله شبها تلاوت کنند
وزان کام جان پُر حلاوت کنند
گهی در قیام و گهی در رکوع
تلاوت نمایند با خضوع
گهی در رکوع از جهان بیخبر
گهی در سجودند افگنده سَر
گه افتان وخیزان بسوی خدا
گهی ذکر الله و گه ذکر هو
ببینند گه رازهای نهان
ز مُلک ومَلک وز زمین و زمان
بظلمات شب نور را طالبند
نه چون صبح اوّل در آن کاذبند


۱۰۹

بگویند انواع راز و نیاز بآن دادگر مطلق کارساز
زمقصد گهی دور و گاهی قریب تمنای شان جمله وصل حبیب
چو آرند اندیشهٔ وصل دوست نگنجند از ذوق شادی بپوست
چو آید ز هجران بشب یادشان به گردون رسد آه و فریادشان
چو شب پرده پوشت بهم راز را بگوید در از و بگریند زار
بشب کار عشاق تاب تب است بشب جان ایشان زغم بر لب است
ز معشوق ناز وز عاشق نیاز بود در شب و شب بود وقت راز
ز شب گر بدانی واسرار شب بجوئی دگر روز جز کار شب
شب است و حبیبان شب وصل شبست همه وصل اندر خیال
شب است ویها مشک شبست همه عنبر و عود خشک از شب است
شب است و وصال محبان شب همه قیل و قال محبان شب
همان نور روشن همان تار شب به شب میرسد جان عاشق بلب
به تاریکی شب زخاور چه کار بود روز و خاور همه سازگار


۱۱۰
بشب گردانی وانوار او
نیابی زخور روز بازار او
به شب به زخورشید باشد چرا
که از شرم شان میکند خور شنا
چو دیده است خورشید آن نور را
رود شب ز خجلت بدیجور ها
چو تاریکی شب بود دل ربا
محبان بپوشند زان دیده‌ها
که تاریکیش بس فزاید از آن
مضاعف شود لذت کامشان
دو تاریکی اینجا چو در کار شد
دوبال رسیدن بد لدار شد
زهجران شب باشد ای ذوفنون
که شام و سحر شد شفق غرق خون
بشب عاشقانرا از یار کام
بخود کرده زان خواب راحت حرام
بشب چون همه آبیاری بود
بدریا فزون آب جاری بود
شود آب در یا به شبها فزون
علامات رحمت بدانی کنون
شبت اینکه راحت دید بر عام
شب است اینکه خاصا از و نیکنام
بود لیلة القدر در شب نهان
بشب وصل معشوق یابی عیان
شب رنگ گلهاے گلشن ازو
شب زنگ دل صاف روشن ازو


۱۱۱
ز شب کام عشاق در دل رسد شب کاروانها بمنزل رسد
بشب شمع و پروانه عشق داد ز سر تا بپا سوخت هم جان بدا
چو با نور شب نیستی آشنا از آنست در بحر روزت ثناء
برو خویش را کن شناسای شب که در روز هرگز نیابی تعب
بشب گشت شق القمر آشکار بشب خورده سوگند پروردگار
نظر کن که معراج سرور شب است عروجش به نه چرخ اخضر شب است
به شب از خداوند گردد ندا که ای بنده در حضرتم التجا
در هیچکس شب نبوده است باز بجز درگه رحمت کارساز
به تاریکی زلف شبها قسم به آن کاکل و موی زیبا قسم
به آن شب روانی که جان داده اند بجانان دل و جان روان داده اند
بمستوری شاهد شب قسم به جانهای از ذوق بر لب قسم
بجامی که در بزم شب میدهند وزان می برندان طرب میدهند
بنوری که شب روی در طور کرد زتجلی همه کوه پر نور کرد


۱۱۲
به آن بخشش نور شبحات بان شاہد لیل نیافقتم
بچشمی که او هست گریان دوست بجانی که او هست نالان دوست
بصبحی که لب ریز باشد زنور بشام غریبان چو گیسوی نور
بیدویکه بیمار را در شب است بجانیکه عشاق را بر لب است
بموی دلاویز خوبان قسم بخط سیه فام جانان قسم
بموئی که واللیل در شان اوست بروئی که والشمس تبیان اوست
بروئی که تفسیر او والضحی است بموئی که تعبیر او والدجی است
بسودائی طرهٔ تار تار برسوائی عاشق بیقرار
برخی که لب ریز خون چون گلست بموئی که آشفت چون سنبل است
به شوخی که چون زلف بر رو کشد شبی را بروزی به پهلو کشد
بآن نور صافی دل دوستان به آنقد خم گشته راستان
به نوریکه روشن نماید شبان دماغ و دل و چشم و جان رهان
بآبیکه ظلمات شد جای او بخاکی که شد عرش ماوای او


۱۱۳

به بادی که زو گشت عیسی پدید | بناری که در طور موسی بدید
بچشمان شب خیز عاشق قسم | بمژگان در ریز عاشق قسم
به سوزی که عشاق را در دلست | بپایی که مشتاق را در گل است
به آنشب که از روز روشنتر است | بآن لب که اندر لب دلبر است
به آن لیل اقصی و اسری قسم | به آن مرکب چرخ پیما قسم
بکفشی که شد جای او عرش پاک | به شخصی که بر عرش برشد نظام
بچشمی که مشغول دیدار بود | ببزمی که خالی ز اغیار بود
به آنجلوه شاهد بزم غیب | بذاتی که در هستیش نیست ریب
بوصلیکه هجران ندارد ز پی | بشامیکه صبحت بپایان وی
به فیضی که در گور مؤمن بود | بتجلی که نور مؤمن بود
بعشقی که در نوجوانان بود | بزخمی که در سینه پنهان بود
بدرویش قانع بجود کریم | بدلهای فارغ ز امید و بیم
به محتاج مستغنی از روزگار | که چیزی نخواهد بجز کردگار


۱۱۴
بآن فاقه مستان نعماء عشق
به دل دادگانِ شب غم قسم
به پنهانی آب حیوان قسم
بخضر یکه زان چشمه شد کامران
به بیماری دردمندان عشق
بدردیکه هجر دوامید هند
بزهری که از شهد شیرین تر است
بشوخی که آرام دلها ربود
بموئی که آهو بگیرد بچین
بشوخی که عاشق کشی کار اوست
به تصید ناز نکویان قسم
بسوکندهای دروغ بتان
بحرفی که خوبان به ابرو زنند

به آن درد نوشان مینای عشق
بسر چشمه چشم پر نم قسم
به پیدائی راه جانان قسم
بمحرومی آن سکندر ز آب
بخونخواری مستمندان عشق
بفقری که بهر غنا میدهند
بقهری که صد لطفش اندر بر است
بنازی که صبر از دل ما ربود
به آن تیغ ابروی آهو کین
بعشقی که محنت کشی بار اوست
بدنبالهٔ چشم خوبان قَسم
بُحسن سراسر فروغ بُتان
بچینی که بر زلف بهت رو زنند


۱۱۵
بآن لب که جان بردگفتار او | بآن سر که سامان نشد کار او
بآن که خالیست از یاد غیر | نه راهش به مسجد نه رویش بدیر
به ساقی خمخانۀ باصفاء | به خُمخانۀ وحدت کبریا
به صهبا و ساغر به مینا و جام | بجامی که درد ورباشد مدام
بمستی که بیهوش از جام اوست | برندی که مدہوش از نام اوست
بمستی که پیمان به پیمانه بست | به پیمان و پیمانه کان بت شکست
به تو ائی هستی سراپای باز | بمن اینکه هستم سراپا نیاز
به آن زُلفِ مشکین زیبا قسم | به آنخط وخالِ دلآرا قَسَم
(۱) که شب بهتر از روز روشن بود | ز شب سینها رشک گلشن بود
(۲) بشب عاشقانراست وصل نگار | بشب طالبانراست با دوست کار
(۳) قسم خورده است حضرت حق به شب | نباشی تو از فضل شب در عجب
(۴) شب سرّ بندہ بحق آشکار | شب و شاهد شوق اندر کنار
(۵) شب مشک عنبر در اور کنار | چوچین جسم زُلفِ مسکین یار


۱۱۶

نبینی که کافور را در کنار چو فلفل نباشد نماید فرار
بماند بآثار شب بوی او وگرنه رود بوی از روی او
بشب دوستانرا ولای خدا بشب کارشان ذکر وفکر خداست
برون ار کنی چشم خویش فرو بیابی ز آثار شب اندر وه
و گر چشم تو باز شبها بود زآثار روزت کجا جا بود
بشب در کجا غیر تاریکی است ببینی اگر سخت باریکی است
زخاور بسی جای تاریک ماند که نتواند انجا ضیائی رساند
بسا خانه تاریک در روزها که محتاج شمعست بهر ضیاء
مگر شب نیابی تو جائی چنین که خورشید روشن نماید زمین
شب آثار خود را بهمه جای ماند بآثار خود مدعاها براند
نبینی که زناد در روز ها بخلوت بیارند چون سوزها
بخلوت سرا اعتکاف آورند حضوری بدلهای صاف آورند
در خلوت خود ببندند زود بیاد شب آرند این جمله سود


۱۱۷

ز روز و ضیایش همه برکنار
بیاد شب آرند در دل کنار
همان نعمت شب بیاد آورند
همان روی دل سوی یار آورند
بشب خاطر دوستانست جمع
بشب پرفروغ و پرم شمع
نبود است روزی که شبها پدید
ندارند حیرت ازین اهل دید
جنین در رحم تا بوقت ولاد
همه دید شب تا ز مادر بزاد
بود مرده در قبر زیر زمین
بر و آن مکانست چون شب یقین
تو شب را شناس و بشب کار خویش
به تاریکی شب ببر پیش بیش
بشب دوستان خدار است کار
همه شب بدرگاه پروردگار
گهی ایستاده تلاوت کنند
قیامی کنند و حلاوت برند
گهی لذت بیش اندر رکوع
گهی سجده آرند با صد خضوع
گهی گریه و ناله و درد و آه
گهی ذکر ہو گاه فکر اله
گهی رحمت حق نمایند یاد
وزان روح و دل را بسازند شاد
گهی یاد آرند از عدل او
وزان سر گذارند بر خاک کو


۱۱۸

پریشان گھی همچو گیسوی شب گهی جمع دل از وصال و طرب
غرض شب روان راست تا صبحدم همین شیوه در پیش و انیست راه
بود رنگ شان زرد چون زعفران وزان رنگ خندند بر گلستان
چو شب سرخی انسانی دهند همه روز زان زعفرانی شوند
غرض گه قیام آورندان نیاز از ان سینه نا پاک سازند باز
گهی در قیام و گهی در قعود گهی بر ندارند سر از سجود
گهی سر بزانوئی فکرت نهند وزان فکر در مقصد خود رسند
گهی رو بخاک و بسجود آورند گهی رهبر بدر و و آورند
گهی پیا در خرابات و دیر گهی باده نوشند در طیر و سُیر
غرض شاهد مدعا در کنار وصال بودران گریه زار زار
اگرچه وصال است لیک انو صال تسلّی نیار در بفکر و خیال
مقامی که حاصل شود زان خویش برای مقام دگر بیشی است
کسی را چو شاهد رسد در کنار دل او بیابد در آنم قرار


۱۱۹

ولی شاهد شب به انداز نیست تمامی به شبها ازین راز نیست
و گر جلوه شاهد و هر شبی بهر شب نماید جداگگبی
گذشته گذشت و بدان جاهل درین شب دگرشان و ناوا[؟]
اگر سیر گردیده دوشینه بود به امشب دگر اشتها در فزود
نه شوق محبان بیابد تمام نه ذوقی که حاصل کند کام کام
بود عشق جانان همه در تزاد همین عشق هر شب دگر شوق داد
شب است و محبان براز و نیاز همه منتظر بر در کارساز
شب است و سیاهی پرده دار غم روز روشن همه در کنار
بشب باش آگاه و شب زنده دار که طالب به شب بوصل نگار
عروسان شب آیند در بر ببین کسی دیده در روز و صل چنین
بشب شاهد شوق در بر کشند وزان کام دل را میسر کنند
ز شب عاقلان هیچ غافل نینند بجز ذکر و فکر باطل نبینند
شب است و همه کامها اندروا شب است و همه نامها شد ازو


۱۲۰

زبیداری شب همه کار تا به
زبیداری شب بر و بار تا به
زبیداری شب رسیدی بحق
دل عاشق از آشنائی بطپق
زبیداری شب بچشمت ضیا
ضیائی که بینی تو سرّ خدا
زبیداری شب خدا مهربان
شود بر تو ای جان من این بیان

حکایت

شنیدم که از فرط جهل و غوا
کسانی که بودند دور از خدا
ازان امت لوط علیه السلام
که جُستند بی راه و بیجای کام
لواطت نمودند بر خود شعار
برون برد شهوت از ایشان قرار
بوعظ نبی گوش نگذاشتند
بسر دانش و هوش نگذشتند
نشد زامر معروف سودی پدید
ز حق شد عقابی برایشان مزید
ملک شد مقرر ز نزد خدا
که بنیادشانرا برآرد ز جا
ملک بعد فرمان چو آنجا رسید
وز ایشان بگردید عطلت پدید
بر ایشان سخن لوط آغاز کرد
سر رشته گفتگو باز کرد به


۱۴۱

که ای جمله فرمانبر حکم دوست
که عصیان نورزید ازان کامرواست

چو اهلاک این قوم امر خداست
شما را درین کار دیری چراست

ملائک بداند پاسخ چنین
که ای لوط پیغمبر پاک دین

مقرر شدیم اندرین مرز و بوم
که بر باد سازیم این قوم شوم

مگر شرط باشد ز حی معین
که چون قهر نازل شود بر زمین

چو بیدار باشد یکی زانمیان
بود بر تمامی ایشان امان

درین لحظه یک کافر بت تراش
پی بت تراشی نماید تلاش

بود تا که بیدار چشمش ز خواب
نسازیم این قوم هرگز خراب

چو بگذشت یک ساعتی زین کلام
ملائک بگفتند ای نیک نام

کنون شد چو در خواب آن بت پرست
نمائیم این قوم را خوار و پست

بیک آن نمودند با بال و پر
تمام اهل آن قریه زیر و زبر

ز بیداری بت تراش لعین
چو قومی شود در امان اینچنین

تو ای دیده خواب گران چون کنی
شرد چهره از اشک گلگون کنی

کافی شانزدهم


۱۲۲

زخوابت همه کار دشوار شد وزان روح پاکیزه ات خوار شد
زخواب گران سود ونفع تو چیست چو بیدار خوابیده هرگز نیست
چه حاصل نمائی زخواب گران ترا چون ندادند خط امان
درین زندگی چون کنی زنده خواب بود معرفت از تو کی در حساب
نیاری تو ذکری و فکری به پیش عجب هوش داری عجب دین و کیش
نبینی که پاکان درگاه دین همه زندگی می کنند اینچنین
که شبها ز خواب گرانند دور پی شوق دیدار و قرب حضور
نیارند خواب و ندارند خواب ازین از خدا بهرشان فتح باب
نخوابند و یابند نعمت فزون همه نور یابند در اندرون
سیاهی شب بهرشان نور دل چه نوری که صد خاور از ان خجل

حکایت

شنیدم که شخصی زروی سوال بپرسید از مرد صاحب کمال
چه صاحب کمالی به تقوی ترین چه تقوی همه مذهب و کیش و دین


۱۲۳
کای باهوش و عقل و خرد زیک مشکلم جمله حیرت برد
همه وقت اینمشکلم در دل است که امید حلّش ز صاحبدلاست
بگفتش که ایجان سوال تو چیست بگو تا بدانم مقال تو چیست
بگفتا شنیدم که پاکان دین نخوابند شبها بروی زمین
ببیداری آرند زحمت بسی نخوابند ایشان چو خواب کسی
بدنیا همه خواب و بیداریت بایشان ز خواب این چه بیزاریست
چو از بهر انسان خدا هر دو داد چرا کس کند ترک خواب مراد
پاسخ بفرمود پیر هدی که ای سائل کامل با صفا
ز خوابست نقصان انسانهم که خواب است شایان حیوانهم
ز خوابست دید جناب خلیل که ساز و پر و دره حق قتیل
شد از خواب یوسف علیه السلام بزندان و چه بند و هم شد غلام
ز تفصیل خواب آنچه گویم کم است تبیین او بسط جویم کم است
خدائی که جمله جهان آفرید به انسان خرد داد و جان آفرید


۱۲۴

عطا کرد بر خلق انسان دو چیز
یکی خواب و بیداریش داد نیز
ولی خواب را و نشانی ز موت
که گفتند النوم اخ الموت
ز بیداریش داد هوش دگر
که از زندگی باشد او را اثر
مر او را پسندار بود موت حال
کند خواب بسیار باشد خجل
حیات دل ار باشدش مدعا
سبک خیزد از خواب سنگین بجا
بجنت نباشد شب و خواب هم
ز خواب است حاصل ترا صد الم
خدا وصل خود را به شبها نهاد
خوش آنکس که در بزم شب پا نهاد
و گر میکنی خویش مرگ دل
برو خواب شبها شوی مضمحل
ولیکن ز پاکان بود خواب مرگ
نفس چون بر آمد تو دریاب گرگ
ز پاکان همان خواب باشد شمار
ز مرگ حسد تا بروز شمار
چو آن جایگه خفتن و خوابست
به نیکان از ینره گذر خوابست
چو میعاد خواب اینچنین شد داز
ننازند از خواب خوش برگران
از انخواب هر کس که یاد آورد
ببیداری شب بجا دآورد


۱۲۵

چه سود است در زندگی مُردنت | که آخر بمرگست ملحق تنت

حکایت

یکی شیر معنی شه نیک مرد | جریده گذر جانب بیشه کرد
در آن بیشه آن شیر شیری بدید | که از هیبتش خوف می شد پدید
زشیران آن بیشه ممتاز بود | بهر گوشه در تک و تاز بود
بآن شیر حق گشت چون روبرو | ستاد و سر افگند در پیش او
بتعظیم در پیش او سر نهاد | بپایش ز روی ادب بوسه داد
دُمِ خویش جُنبانید با صد نیاز | بعجز بلی شیوه انیست باز
بپرسید آن مرد معنی ز شیر | که ای پادشاه دَوَان دلیر
بیک مشکلم بیشتر حیرتست | بپرسم که این پرسش از عبرتست
جواب ار بگوئی ز تو خوش شوم | تسلّی شوم جمله با هُش شوم
بتعظیم شیرش بپایستاد | زبان را به این گونه پاسخ گشاد
که ای پیر دانای اسرار راز | ز فرمایشت کن مرا سرفراز


١٢۶
بجان حاضرم بهر ملکت روان ز رحمت نما سرفرازم از آن
بگفتش که ای شیر بیشه نورد ز انواع دام و ددی انچه فرد
ز تو بس بزرگند و چار پا عطا کرده قوت به آنها خدا
تو غالب بجمله شدی از چرار نیارند تاب ترا هیچگاه
ز پیل و شتر کرگ و از غیر شان که حاجت نباشد بذکر و بیان
که ظاهر اگر بر تو حمله کنند گمانست کایشان بتو غاورند
ولیکن ندارند تاب ترا ندارند طاقت عتاب ترا
ازو شیر چون حرف شیران شنید بتن لرزه اش بیش آمد پدید
بگفتا که ای مرد راه خدا که فردی تو اینوقت زاهل هدی
تو در صنف انسان و بنجنس خویش چسان برده گوی هستی پیش
کجا جای انسان که در دد کنند چومن شیر پیش تو خوار و زبون
چرا اینهمه قوت در نهاد خدای جهان آفرین در نهاد
یکی از خواصت که بیدار است به شیر و پلنگ و ددان جانور است


۱۲۷

به شبها نخوابیم و بیدار باش
به بیداری آریم شبهای خویش
ستوران همه شب نمایند خواب
ازین روی برماندارند ناب
ز شب زنده داری با جمله زور
که تابی نیارند جمله ستور
به تاریکی شب چو بینیم دوست
همین بهره ما هم از الطاف است
کسی از ستوران که شب زنده داشت
همین زور و قوت بتن در نگاشت
نه در چارپاست این رسم و رو
ولی باشد این خاصیت طیور
طیوری که شب زنده داری کنند
نبینم که خود را شکاری کنند
نبینی تو این باشه و باز را
که گیرند مرغابی و قاز را
ز تعلیم آهو نمایند صید
به چنگال و بالش نمایند قید
نبینی شکاری و صد باز را
زبیدا ر خوابی به شبها ضیاء
چو شبها ز تعلیم راه چراغ
به چشم و سرش در تابد ایاغ
از ان شعله شب چو بار آورد
چسان روز شوق شکار آورد
غرض فضل بیداری شب بسی است
باین فضل او معترف هر کسی است


۱۲۸
کسی کو نماید به شب ترکِ خواب به اکوانِ عالم شود فتحیاب
گر انسان بود یا ز قسمِ طیور و یا نوعِ انعام و صنفِ ستور
بشب هر کر ا چشمِ دل گشت وا مر او را به دل نور صدق و صفا
ندانی که انسان بشب عالم است بفکر و به احوال خود سالم است
بحیوان ازین فضل بس عالمهاست ازین بهره بر خلقِ فیضِ خداست
همه دام و دد از وحوش و طیور به تاریکی شب بایشان حضور
بدانند از نفع شب زنده دار به شب زنده دار است زیشان شعار
مگر فرق انیست ای جانِ من دو قسمت بیداری شب بدان
یکی عام باشد به مخلوقِ حق دگر هست از بهر خاصانِ سَبق
بود عام از بهر این کامها که شیرش بیان کرد انجاعها
مگر بهرهٔ خاص ای نیک را بود فیضِ عُرفان و قرب خدا
زبیداری شب چو بارآوری دل و جان همه سوی یارآوری
همه معرفت آیدت در کنار از آن در رسی زودتر سوی یار
گلی شانزدهم


۱۲۹
چو از مرغ و مور و ز دام و دد
تو زندگی در دل شب برد
تو انصاف از دست و از کف مده
همه منت غیر بر خود منه
ز یک خواب بردار دست امید
ز بیداری از هر طرف دار امید
که پاکان راه یقین و هدی
همین شیوه دارند با کبریا
همین شیوه دارند و ایشان مجیب
همین شیوه دارند و ایشان حبیب
همین شیوه دارند و زان کامیاب
دعاهای ایشان از ان مستجاب
چو خواهی که با حق شوی آشنا
همین شیوه را پیشه در شب نما
ز بیداریت چشم روشن شود
ز بیداریت کار احسن شود
ز پاکان همین شیوه در عمرهاست
و زین شیوه خالق از یشان رضاست
شب شان بود به ز صد روزها
بود کارشان ساز از سوزها
بدرگاه ایشان غلامی بیار
نزدیک حق نیکنامی بیار
حکایت
شنیدم که مردی و ملک دین
که بودش بدل فیض نور یقین
کافی هفدهم


١٣٠

بشبها چو بیدار بود و سحور شنیدم زمرغان همه بانگ و شور
ازین شور مرغان زشب تا سحر به سر حیرتش بود و در دل شرر
شنیدی چو غوغای مرغان مدام ندانستی از این چه حاصل چه کام
چو بودش بدل جمله سودا همین بمرغی بفرمود پس همچنین
که ای مرغک عاری از عقل و هوش چرا این خروسان کنند این خروش
ز شب تا سحر انچه این شورشان همه ناله و آه پر زورشان
ازین نالهای پیاپی چه سود ز شب تا سحر مطلب انچه بود
پاسخ جوابش چنین مرغ داد که ای پاک دین سالک خوشنهاد
شنیدی که مرغ سفید خروس ببالای عرشت چون نوعروس
همه وقت مشغول یاد خداست نه یکدم زیاد خدائی جداست
بشبها شنیدی که از آسمان سه آواز آید ز هاتف چنان *
که ای بندهای خدای کریم خداهست بخشنده و بس عظیم
بروز آنچه گردید سهو و خطاء و یا انکه دارید با من ولاء


۱۳۱
بخواهید از من که تا در دهم بجوشست این لحظه بحر کرم
شماگر نخواهید غفلت بود نه این کز کرم قصر و عطلت بود
که نبود خواهش که مقصد نیافت که آمد که اوعز بیحد نیافت
قصور از کرم اندرین راه نیست چو شوق شما زیب و جا نه بیست
چو آید صد متصل مرغ عرش نداور دهد با خروسان فرش
که آرید بس ناله ها زار زار بگوش حریفان خواب و خمار
که ای غافلان وقت بیداریست کنون وقت از خواب بیزاریست
بخواهید مقصود خود از خدا که جوشیده بس بحر بی منتها
بگوئیم قُومُوا اَیا غَافِلُون کرم میکند حق دریندم فزون
جو رحمت طلبگار جرم شماست مباشید غافل که وقت دعاست
زیک نعره باقی اثر ها هنوز که دیگر رسد نعره ساز و سوز
از ان نعره ما نیز نالان شویم به بیستابی و بانگ و افغان شویم
غرض بشنویم و بنالیم سخت برین خوابناکان غفلت پرست


۱۳۲

دو بال تاسف به هم برزنیم
ره خواب ساکنان عالم زنیم

مگر غفلت غافلان بس گران
کجا ناله را بشنوند این گران

درین بگذرد شب سحر چون شود
ز غم جان این مشت پر خون شود

همه روز از کار حق غافلند
بکار جهان جملگی شاغل اند

شبانگه نیارند از ما به گوش
فغانها و فریاد و آه و خروش

اگر خواجه بشنید فریاد ما
بگوید نخوا بیده ام زین صدا

خروش خروسان بخوابم نماند
همه شب بجان هیچ تابم نماند

نگردد گر این مرغ این دم حلال
ز بیخوابیم امشب آید ملال

ولی خواجه غافل که افغان او
نبوده است جز بهر اعلان او

نداند که مرغ از چه نالان شود
از ان مرغ عرش این افغان شود

مرا ناله زار از آن بود * *
مرادل به شبها هراسان بود

نه دوزخ مرا باعث و نه بهشت
مساوی به من هست دیر و کنشت

ولیکن چو در حشر و روز جزا
که محشور گردیم نزد خدا


۱۳۳

از جنگ وجدل پرسش زبان بود
وزان انتقامی بما در رود

شود بعد از ان حکم دادار پاک
که ما جمله گردیم فانی و خاک

از ان بیم شبها ز خوابیم دور
زما ترک خوابت شب تا سحر

ندانیم انسان چو غافل بود
بخلقت اگر چند عاقل بود

چرا غفلت آرد بشبها بخواب
چرا در نمیبارد از دیده آب

چرا سر نیارد فرود در نماز
نخواند تهجد چرا از نیاز

چرا میخواند کلام خدا
چرا ذکر او نیست نام خدا

چرا شرم دارد نه از کار من
چرانشنود ناله زار من

چرا گوش بر حرف هاتف نداشت
چرا چشم بر خواب غفلت گماشت

چرا معرفت را ز کف میدهد
چرا نقد عمر او تلف میدهد

چرا چون منش ناله و آه نیست
چرا با خدایش شب راه نیست

چرا بهر دنیا فروشد همه
چرا دین بدنیا فروشد همه

چرا کار با حق ندارد به شب
چرا رو به مولی نیارد به شب

چرا شب نگردد خواب غفلت کماشت


۱۳۴
چرا بی خبر از بزرگی شب | چرا تا سحر غرق خواب طرا
چرا نیخبر زینکہ این خوابها | برنداز رخ و روی او آبها
چرا معرفت را نیارد بیاد | چرا از عبادت نگردید شاد
چرا حُب دنیاش در دادفان | چرا حب مولاش از دل نہا
چرا دل زحُبّ خدا خالیش | چرا دوری از رتبه عالیش
چرا حرف عقلش نه بر جاش فر | چرا نیست او را به مولاش فخر
چرا شرم دارد نه از مرغ خویش | چرا نیست بیدار آن ساده کیش
چرا نسبت خود نہ بیند بمن | چرا نسبتی نے گزیند بمن
چرا من چو شب کرده ام ترک خواب | چرا ناورد نسبتی در حساب
چرا این نگوید ز مرغ افضلم | بود معرفت از خدا در دلم
حکایت
شنیدم بیانی بیان سرو | از آن سالک راه عبد الغفو
چه سالک که بُد سالک راه دیقن | بحق داشت صدق و صفاویقن


۱۳۵

سواد از وجود شریفین بیاض در اسلام بدر روضه از ریاض
وجودش غنیمت باسلام بود از و مؤمنان را بسی کام بود
زتهذیب باطن زاذ کار حق بسی بود در محفل او سبق
زانوار پیغمبرش بیش بود وزان بهره وافرش پیش بود
زاسرار حق بس خبر دار بود ز دل حاصلش ضبط اسرار بود
مریدی به پیشش بیامد زجای مریدی که بذبابه فکر ورآی
بپرسید زوحال علم و کمال که اندر عبادت ترا چیست حال
بروزت چه باشد ز کار خدا شبانگه شعارت چه با کبریا
بگواینکه شبها تراچیست حال چه اندازه خواب و چه از ذکر وقال
مریدش زمین ادب بوسه داد پس آنگه بپاسخ زبان در کشاد
که ای پیر دانای صاحب کرم بغفلت قرین بیشتر نیستیم
بشب ناله اول مرغ چون بگوشم رسد من زفرط جنون
زجا خاستم پس بصد اضطراب بگویم زجان ترک آرام و خواب


۱۳۶
بیاد تو یاد اورم از خدا
ز فکر تعلق ز دنیا جدا
بفرمود آن كان جود وسخا
که ای مرد صاحب دل پارسا
نشد زین بیانت مرا شاد دل
از ین گفته شاید که گردی خجل
توهستی اگر سالک حق طلب
نباشی ازین قول خود در طرب
از ین گفته باید نمائی فسوس
که مردی و گردی بسان خروس
بیانگ خروست چو بیداری
چه عمر است این عمر بیکاری است
ز تو وز خروس است تشبیه دو
تو هستی ز انسان خروس از طیور
ان
باین عقل و هوش و بروح وران
باین قوت و جسم تاب و توان
که حق در تو اینها ودیعت نهاد
نشاید خروس از تو باشد زیاد
چو از نعره مرغ خیره نمایی
مزن لاف عرفان و حب صیام
ندانی که در جمع سالک روی
چو از مرغ خانه بسی کمتری
خروست چو از خواب بیدار کرد
ز غفلت نبایست انکار کرد
بغفلت دو چاری و غافل زسوز
دلت را نه حاصل نیاز است و سوز
کافی هفدهم


۱۳۷

دران سعی باید بکوشی مدام
که مرغ دلت خواب دارد حرام

دلت دیده را پاسبانی کند
که شب سیرهای نهانی کند

بود دیده بر دل نگهبان راز
سپار چو بیند بدل جلد باز

مکلف نه مرغست در معرفت
چه حاصل کنی زان بجان صفت

چو خیزی بآواز مرغ حزین
چه دانی تو اسرار حق الیقین

تو خوردی همه وقت مرغ کباب
ترا او نخورده است ای جان باب

غذای تو باشد چو مرغ نحیف
تو خود را چه سازی از و هم ضعیف

ببانگ وی آری تو از خواب سر
بود شرمت ایجان من پسر

بکش آه از دل بعجز و نیاز
که کار تو از سوز آید بساز

توئی مرغ لاهوت عرش آشیان
ز تو آه و درد است اندر جهان

مده همتت را به آن حد فسوس
که فخری کند بر تو مرغ خروس

ازان گفته مرغ و این وعظ پیر
تو ای صاحب عقل هویی گیر

مده شب ز دستت که شب نعمتیت
مده شب ز دستت دران رحمت است

کتاب چهارم


۱۳۸

مده شب ز دستت کز و روز ها است
مده شب ز دستت در و سوز ها است

مده شب ز دستت که شب مبتدا است
مده شب ز دستت ز شب شد نوید

مده شب ز دستت که یابی خدا
مده شب ز دستت که مانی جدا

مده شب ز دستت که شب زان اوست
مده شب ز دستت که فیضان اوست

مده شب ز دستت که غفلت بود
مده شب ز دستت که عطلت بود

مده شب ز دستت بشب کام تست
مده شب ز دستت کزان نام تست

مده شب ز دستت که وصل خداست
مده شب ز دستت شب از دو سخاست

مده شب ز دستت که آخر شب است
مده شب ز دستت که جان بر لب است

مده شب ز دستت شب از عاشق است
همین فرق از عاشق و فاسق است

وَاَمّا النّهارُ فَحُلَمآءُ عُلَمآءُ اَبْرارُ اَتْقِیآءُ
آنچه روز است بر ایشان هستند حلیمان عالمان نیکو کاران پرهیزگاران

به شبها بود حال شان آنچنان
که کردم به احوال شبها بیان

و لیکن چو آیند روزان برون
ریاضت کشیده بشبها فزون

بود گونهای زرد و زار و نحیف
ولی از صفا چهرهٔ شان لطیف


۱۳۹

چه زردی که شرمنده سرخی ازو چه زردی همه نورها اندرو
چه زردی که حاصل زر ازونیای چه زردی عطای شه کارساز
چه زردی زر خالص خوش عیار چه زردی عطا گشته از نزدیار
چه زردی گل زرد رنگ بهار بسنتی که خلعت عطا کرده یار
چو سرخی پند است اندر عوام نشانی ز زردی جدا کرد کام
شناسند از خلعت زعفران محبان خاص خدا را نشان
غرض زردی رنگ شاهد بود که این بنده خاص و زاهد بود
بود نرمی و حلم زایشان عیان نه امکان بود خلق شانرا بیان
ندانی که این حلم و نرمی چراست و یا اینکه این حلم شان از کجاست
بسنتی که خالق به انسان فزود همین حلم همراه پیدا نمود
هرکس که این حلم بود آشنا ستایش نمودش همه کبریا
غرض از عطای خدای جهان همین حلم در بنده آمد عیان
ولیکن ز اطوار و کردار دهر ز اوضاع وقت و ز ادوار شهر

این کتاب از محمود جان خطاط میباشد


۱۴۰

همین حلم از آدمی دور شد از انروی از فضل مهجور شد
ز دنیا و ما فیه لیکن خواص گستند و جستند راه خلاص
نباشد بایشان مگر حلم پیش نباشد ز ایشان مگر علم پیش
لباسی ز اسرار در بر بود ز تقویٰ خیال اندران سر بود
همین اند ابرار و هم اتقیا گرفته به پیش از ره کبریا
از ایشان بدنیا سرو کاریست سروکارشان جز به غفار نیست
بدنیا چو گاهی نه رو آورند همه وقت یادی ز هو آورند
نه از کار اشرار و نیا خبر نه از شغل دنیا بدلها اثر

و ايضا منه

نه در خیر کس کار و نه در ضرر همه فارغ از خیرها و ز شر
ز خوف خدا بس تراشیده دل ز قهرش همه در خراشیده دل
هراسان ز خوف خدا هر زمان همه وقت خواهان ذات حق ابا
چو از دل رود خوف غیر خدا
بدل باشد از خوف حق جابجا


١٤١

ينظر اليهم الناظر فيحسبهم مرضى وما بالقوم من مرض
می بیند بسوی ایشان بیننده پس می پندارد که ایشان بیمار اند نیست بایشان هیچ بیمای
ضعیف و نحیف اند و هم ناتوان | بود رنگ شان زرد چون زعفران
چو بینی سوی شان بفکر سلیم | بگوئی که هستند ایشان سقیم
بلی هر که آورد ترک طعام | ز شهوات بگذشت و از شوق کام
شبانگه ریاضت بود کارشان | بود یا د حق جمله اذکار شان
همه روز باشند اندر صیام | شبانگه ندارند غیر از قیام
ز بس از ریاضت ضعیف آمدند | سراپای زار و نحیف آمدند
نمایند در مردم گمان مرض | در ایشان و نبود در ایشان مرض
ويقول قد خولطوا ولقد خالطهم امر عظيم
و میگوید هر آئینه آمیخته شده است بایشان حال عظیم سخت آیا
چو بینند اهل جهان حال شان | جنون می شمارند اقوال شان
بمولی چو هشیار گشتی ز خیر | بدنیا بکجامی توانی تو سیر
بوند اهل دنیا به فکر درم | ولی اتقیا رو اله یک کرم
بسی ز اهل دنیا و اینها بهم | مخالف فتاده است طرز و شیم


۱۴۲
از انیها به آنها خیال جنون | وز آنها بانیها ازین هم فزون
مشوش چنان و غریق خیال | که باشند نه در دل بغیر از وصال
همه وقت مصروف فکر خدا | ز دنیا و از کارهایش جدا
ببینی چو ایشان بگوئی چنین | که دارند در پیش امر مکین
وَلا يَرْضَوْنَ مِنَ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِيلَ وَلا يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ
و راضی نمیشوند از عملهای نیک باندک | و کرده بزرگ نمیدانند عمل بسیار
ندارند سیری ز اعمال نیک | حریص اند اندر عمل ها ولیک
شود هر چه اعمال شان بیشتر | کم آرند آن جمله را در نظر
نگردند سیر از عمل هیچگاه | عمل شان بود نیک بیگاه و گاه
کنند آنچه بسیار اعمال خوب | کم آرند در چشم و نی از عجب
کلان می ندانند آنجمله را | حقیرش شمارند از ارتقاء
چو همت بود بیشتر از خیال | تسلی نگردند ز اعمال حال
بطی مقامات مائل بوندا | ز اسرار پوشیده سائل بوندا
فَهُمْ لا أَنْفُسِهِمْ مُتَهَمُونَ وَمِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ
پس ایشان نفسهای خود را ملامت کنند و از تکبر و مغرورند و از کارهای خود میترسند


۱۴۳
ملامت همه نفس خود میکنند نه گاهی زما و منی دم زنند
بترسند از کار و کردار خویش که مقبول ناید بدرگاه پیش
چو دانسته اند عظمت کبریاء شناسند حق را به صدق و صفا
ز خود نسبت عاجزی بیشتر همه وقت آرند اندر نظر
عمل را ندانند شایان او ندانند قوت به عرفان او
نیارند طاعت خود در نظر فزون را شمارند بس مختصر
از نیست دایم که عذر آورند چو ذره طلبگار آن خاورند
ز نقص عبادات خود معترف بعزلت گه عاجزی معتکف
حکایت
بپرسید شخصی ز صاحبدلی که دارم بدل عقده مشکلی
همه وقت زان دل فگارم بسی وزان فکر با بیقرارم بسی
ز هر کس بپرسیدم این ماجرا شنیدم نه حرفی تسلی فزا
بفرمود آن سالک راه دین که برگوی مشکل چه داری چنین