۲۹۴

پس اینجا نظر بایدت بیگان برانکس که این سنگ زد برتوان
شخصی گر بفرمان رقم در دهد به حکم و به طغرا کسی بر کشد
نه سنجد کسی هیچگه از قلم زکاغذ ندارد شکایت بهم
سیاهی ندارد گنه اندرین شه اینحکم آورد اندر کمین
مسخر بود کاغذ و هم قلم کند دیگری حکم قهر و کرم
مداد و سیاهی مسخر بود نه از خود به حکمی مثمر بود
چنین پاکبازان اہل یقین زپاکی فطرت بتکمیل دین
بدانند از صدق دل بیگمان نه مخفی و پنهان ولیکن عیان
که خلق جهانی همه مضطراند نه از خود بکار اختیار اند
رسد بهر ایشان ز قدرت امور گراز ذلتست واگر از سرور
ارادت زقدرت بظهور آورد ازین داعیه پس مرور آورا
زقدرت در اینجا ست ظهور کز آنست افعال عالم مرور
پس افعال تابع بقدرت شما که باشد همه از سوی کردگار


۲۹۵

پس انهم رسد برتو چونسنگ دار نباید که باشی از انسک نکار
چو دانند پاکان بهر قضات بدانند کاین غیظ بس ناوست
اگر نیک بینند و کربد به راه بد آنست جمله زنزد آله
نیارند خمشمی به روی کسی ز غیظ اند ایشان گریزان بسی
رسد هر چه از نیک و زشت جهان ندانند آنر از نزدیکان
چو دانند از حق بر آن شادمان همه خرمی باشد از دوستان
از نیست مکظوم بن غیظ شان وزین است دایم بپاشان بیان

حکایت

شنیدم کسی از ره ارتداد به سلمان بادج دشنام داد
نیا شفت از گفته زشت او جوابش چنین گفت آن نیکوخو
ندانم چه حالم بر روز جزاست چه احوالم آخر پیش خدا
اگر سبئاتم بروز شمار زنیکی فزونتر برآور و بار
چیزیکه گفتی از آن بدترم ازین گفته تو چه نقصی برم


۲۹۶

بمیزان اگر نیکیَم بیش بود مرا طاعتِ نیک در پیش بود
چه باکم ازین گفته است ایجوان چو از نزد خالق بیابم امان

حکایت

بشبلی کسی داد دشنام زشت جوابش چنین داد نخوش سرشت
که این نسبتِ بَد که کردی بمن اگر در وجودم بود این سخن
ز خالق کنم مغفرت ادّعاء که بخشد ز لطف و عطا یم خدا
چرا عاصیم جزویم راه نیست ببخشش بجز او دگر شاه نیست
و گر گفته باشی دروغ ای رخی ز کذب و دروغت مذلّت بسی
چو بُهتان گناهِ عظیمست و بیش ز بهر تو خواهم ز مولای خویش
که عَفوت نماید درین معصیت ببخشایدت از رَهِ مَکرُمَت
نه گیرد خداوند در این گناه نگرداندت نامه از آن سیاه
ز پاکان حق استقامت چنین ز تسلیم بر خاک باشد جبین
الْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ
خیر از و امید داشته شده و شر از و امن داشته شده ۱

(حکایت دو هفتم)


۲۹۷

رسد خیرشان عام باهر کسی
ز شر دور باشد اندیشه شان

خبرداری از خیر و خوبی شان
که دارند شیوه چه با مؤمنان

بفرموده سید المرسلین
سر و خیر با با همه مؤمنین

که دارند از راه اسلام و دین
همه خیرها از طرق یقین

کنند اینچنین شیوه با همدگر
که باشند ایمن همهاز ضرر

چو پاکان راه خدای کریم
همه فکر دارند و رای سلیم

همه خیر آرند بر مومنان
حذر از ضرر آورند و زیان

بپاکی دل خیر پیش آورند
همه خیر از راه کیش آورند

در بیان حقوق مسلمین که با همدگر دارند

بود بیست و سه شرط بر مومنان
که آرند با مومنان در میان

حقوق مسلمانی آمد بهمین
ز پاکان بود استقامت برین

تو هم پیرو دین چو هستی ز جان
بود لازمت استقامت بر آن

نمایم تو جملگی را پدید
که گردد از آن نور جانت مزید

کار سی و هشتم


۲۹۸

شمارم بتو چیزهای فرید
که هستند در گنج عرفان کلید

بود اولش اینکه بر مؤمنان
پسندی همان کو پسند یجان

همه مؤمنانرا بدانی چوتن
شماری تو خود را چو عضوی درین

بدردش بود حال تو هم چنان
که آید بتو از المها زیان

بشادیش دلشاد باشی چنان
که گویا تر اختر می شدعیان

دویم آنکه از دست تو ور زبان
نرجند مسلمان نیابد زیان

چرا معنی مؤمن از ایمن است
امانت ز مؤمن هم از مؤمن است

بفرمود آنسید انس و جان
اشارت کند گر کسی بر زبان

رسد زان اشارت بمؤمن ضرر
درآید از ین فعل اندر سقر

مسلط نماید خدای جهان
جرب را ز روی عتاب و چنان

بسایند و خاینند با همدگر
که آید همه استخوانها بدر

ند اما تقی در دهد آن زمان
که دانی در انچه بود این زیان

اشارت بمؤمن برای ضرر
چو گردید پوشیده با چشم و سر


۲۹۹
اشارت بخارش شد از کبریا که یابید از این حُرِّبنا سزا
بگوئید بس سخت هست اینعذاب نداریم طاقت نداریم تاب
ندا در رسد کای صف ظالمان چرا ظلم کردید بر مؤمنان
اشارت چو کردید بر رنجها بگیرید پس نقد این رنجها
بفرمود آن سیّد کاینات که فرمودۀ او بود طیبات
که شخصی بدیدم میان جنان نشسته بسی خرّم و شادان
نه مانع کسی و نه حاجب میان شدی هر طرف شادُ و دیوان
چو دیدم همه گشت و آزادیش به گشتن همه کام و هم شادیش
بپرسیدم احوال آن نیکنام که از چیست حاصل ترا جملہ کام
بگفتا که ای سیّد دو سرا چه پرسی زاحسان و لطف خدا
درختی بدیدم به شهراه عام که زحمت از و بود بهر انام
از آنراه ببُریدمش بهر زیر که بر خلق آسان شود راهِ سِیر
از ان خیر خواهی که کردم بکار چنین یافتم منزل و عزُّ و جار


۳۰۰
رفاهیت از بهر خلق خدا
مرا ساخت از رنج عقبی جدا
چنین یافتم رتبه بس جلیل
بنزو خدا وند گشتم خلیل
سیم انکه خود را به اسلام و دین
ز اوضاع ایمان بکیش و یقین
ندانند نخوت به از دیگران
نباشد برایشان تکبر کنان
نیار دکسی را بدید حقیر
نه فرقی کند در غنی و فقیر
شنیدیکه آن فخر هر دو جهان
چه بد شفقتش در حق عاجزان
چومسکین بدیدی و یا بیوه زن
که بودی برایشان بلا و محن
برفتی همراه شان از کرم
بحاجاتشان رنجه کردی قدم
ز فرموده سید الانبیاء
بشد اینچنین وحی و حکم از خدا
تواضع کنید و ندارید نگاه
بچشم حقارت سوی کس نگاه
چهارم بود انکه در هیچ حال
ز نمام نآرد قبول مقال
بحق مسلمان ز نمام بد
ز حرف و مقالش گهی نشنود
سخن جمله از عدل باید شنید
ز نمام فاسق چه آید پدید


٣٠١

چو گوید بد مؤمنان پیش تو نگوید دگر جا ترا هم نکو
بود جنبش آنگه با مؤمنان سکوت از ملالت نیارد بیان
به مؤمن نه ترک آورد گفتگو بود چون برادر همه نیک خو
بود ششم ای مؤمن پاک دین که نیکی بمؤمن کنی از یقین
چو خیری توانی زدست و زبان رسانی همه خیر با مؤمنان
نیاری مگر فرق در نیک و بد به بدگر نه لایق تو میسزد
شنیدی که فرمود خیر البشر که از اصل عقلست ایندین هنر
که ایمان بود اولش با خدا بدل باشدش مؤمنان را
بمؤمن گمار و همه دوستی تعمیم دارد همه دوستی
بود خاصه هفتم ای نیکمراد چنین شیوه داری بخلق خدا
که عزت به پیران دهی بیشتر کنی رحم بر کودکان از هنر
شنیدیکه فرمود خیر الورا کسی کو نه عزت دهد پیر را
محبت به طفلان نه کارش بود نباشد ز ما و غلط میرود


۳۰۲
بموی سفید است عز و کمال
مطابق بامر خدای جلال
بموی سفید هر که تحقیر کرد
دل و روی خود تیره چقیر کرد
نوشتم ای صبا رای و پیش
که داری بتو من همه لطف خویش
گشاده جبینت بود هر زمان
بخنده کنی روی با مومنان
حکایت
شنیدم که روزی رسول اله
بیک کوچه میگذشتی زراه
صحاب کرامش به همراه بود
برحمت گذارش در نیراه بود
زنی عرض احوال خود را نمود
که ای عالم خلق را از تو سود
مرا حاجتی هست گویم برت
بجائی بیایم بفرصت کرت
باستاد آن فخر هر دو سرا
بفرمودش از لطفها ماجرا
که برگوی کاریکه باشد ترا
که رغبت بود در شنیدن مرا
ولیکن ضعیفی وبس ناتوان
به استادگی رنج یابی ازان
در آن کوچه بنشست آنشاه دین
بهمراه آنزن فخر طقتین


بیانات او را سراپا شنید
نشست و بسی زحمت آنجاکشید
به لطف و محبّت جوابش بداد
گرها نمودش ز لطف و و داد
ازین شیوه باید تو هم حظ بری
ز دل گر غلامی به آل نبی
نهم اینکه هستی گر پاک و صاف
نیاری بمؤمن ز وعده خلاف
منافق کند خلف در وعده‌ها
کند مرد مؤمن بوعده وفا
چو مؤمن کند وعده‌ای از صفا
بود بسته با وعده او وفا
بوعده نباید خلافت گهی
وفا آرد در وعده از هر رهی
دهم شرط آنست از مؤمنان
که عزّت بمؤمن دهد هر زمان
به قدر مراتب دهد عزّتش
نگاهد زشان و هم از رتبتش
کسی را که عزّت بخلق است بیش
تو هم عزّتش بیش آری بپیش
بحفظ مراتب بکوشی مدام
ازین شیوه در دین بیابی مرام
چو حق داد عزّت بکس از کرم
نداریش باید تو خوار و دژم
همین را فرمود شاه رسل
که او فخر انس است و هم عقل کل


۳۰۴
چو آید عزیزی ز قومی بجای
عزیزش بدارید از فکر و رای
عزیزی چو می آمدی بر رسول
بوی عزت بیش بودی وصول
ردای مبارک بدادی بان
نشاندی بعزت ز لطفش بران
ازین شیوه فخر دنیا و دین
چو واصل نمائی ز راه یقین
بمؤمن دهی عزت و احترام
خدا یت دهد عزت و احتشام
تو خوش باشی از خلق و خالق ز تو
ز خلقت فزاید همه فکر و هش
بدان یار دهیم ز راه یقین
که باشی به اصلاح مؤمن قرین
نزاعی چو واقع شود در میان
کز ان کینه افتد میان کسان
تو ساعی شوی از ره کثرت دین
که آید در ایشان صلاحی قرین
ز دفع نزاع و حصول صلحا
میان دو مؤمن بیاری فلاح
شنیدی که آنشاه هر دو جهان
چه فرمود در حق مصلح بیان
باصحاب فرمود آنشاه دین
که آرید بر این بیانم یقین
بگویم عملی که به است از صلوة
هم او به زصومست و هم از زکوة

کاپشه و هشام


۳۰۵
همه عرض کردند کای شاه دین ز راه عنایت بفرمای این
بفرمود آنسید انس و جان که آن سعی مصلحت در مومنان
بود دوازدهم ز راه یقین که پوشی همه پرده مسلمین
گذشته زعیب مسلمان نسازی زعیبش کسی منفعل
شماری نه عیبش پیش کسان چو بینی بپوشی بقدر توان
بود قول آنسید دو جهان که هر کس بپوشید عیب کسان
خدائی که ستار عیب است او بعبیش نیارد گهی گفتگو
ز ستاری خویش روز جزاء نگرداندش عیب او برملا
بروز قیامت ز انعام عام رساند مر او را بعالی مقام
چو ستاری از خاصیت اوست به آن رغبت از دان اهل صفا
بود سیزدهم بدان ای امین که در جای تهمت نباشی مکین
که بیند مسلمان دیگر ز دور بدیدت نیفتد بجرم و قصور
به مؤمن گمانی چو آورد بد بماند میان گنه تا ابد
حکایت دوازدهم


۳۰۶
شنیدی که آن سید انس و جان بمسجد بدرشن باصفیه بیان
تکلم به همراه او می نمود بحرف و تکلم کرم می فزود
دو کس اندر انره در آمد پدید چو سرورد را تره سویشان ندید
بفرمود حضرت بآن هر دو تن که این زوجه باشد نکاحی من
بدانید از صدق و در حق من مبادا بیارید از سوء ظن
صفیه بفرمود کای شاه دین هو چون بیار د کسی این یقین
بفرمود شیطان بود اندر روان بیامیخته در بدن همچو خون
بود چاره هم شرط یقین که داری اگر غرقتی در کمین
بآن میتوانی کنی از صفا بمو من که داری نصاجت ادا
بخود یا بدیگر که توانیش نمائی بتشویق ارزانیش
ادا خود کنی و شفاعت کنی بخود بهر عقبی زراعت کنی
از نیست فرمود خیر الورا که نیکوترین از همه خیرها
بود صدقه و خیر کو از زبان بود افضل از خیرهای روان


۳۰۷
بگفتند کآن خیر باشد چگون که فضلش بود بهتر ای سنمون
شفاعت بفرمود نطقان که نفعی رساند به مؤمن ازان
که نفعی زگفتار او در رسد و یا گفتنش رنج و محنت برد
رهاند کسی را ز رنج و الم و یا در رساند به لطف و کرم
ازین به نباشد ثوابی دگر همین از زبان است بهتر شمر
خدایش رساند به لطف و کرم خدایش رهاند ز رنج و الم
بود پانزدهم بدان ای پسر که گویا است شخصی بحق دگر
زند حرف زشت و بر او نامروا که او را رساند ضرر در قفاء
شود نائب آن در این انجمن و زودور دارد ز رنج و محن
بگوید رهاند و را از ضرر کند اندرین سعی بیشمتر
ازینست فرموده شاه دین که هر کس ز شفقت کند یاری
دهد عونش حق بروز جزا که باشد در آنروز بس بینوا
در آن بیستوائی شود دستگیر نگردد برنج قیامت اسیر


۳۰۸

بود شانزدهم شنوای عزیز چو گردی دو چار بدونی تمیز
مجلس ترا شخص بد اتفاق بیفتد که گوید ز روی نفاق
سخنهای زشت و بدوناسزا که گر بشنوی قهر آید ترا
در آن صبر آری تحمل کنی بصبر و تحمل تجمل کنی
از نیست فرمود خیر الوری زبد گو نگهدار خود را هما
بود صدقه زندگی این چنین زبد گو نگهدار خود را همین
شنیدم که فرمود بودردآ که باشند بس بندگان خدا
که بینیم و خندیم بر رویشان ولیکن دل ماست لغت کشان
بود هفدهم آنکه ای خوش یقین بمشکین کنی لطف از راه دین
بدرویش الفت کنی بیشتر بمفلس نمائی همه کار و سر
خدا را توانگر نمائی مدام همه الفت آری بدرویش نام
بفرمود آن سید دو جهان که مجلس میارید با مردگان
بگفتند کای سید پاکدین کدام است با مرده مجلس قرین


۳۰۹
بفرمود کای زمرہ مومنان توانگر شمارید چون مردگان
غنی مجلس آورد حکم موت بود مجلس زنده اش صدقوت
حکایت
شنیدم سلیمان علیه السلام چو مسکین بدیدی بشوق تمام
نشستی همره مسکین بشوق ملاقات کردی بشوق و بذوق
به آخر بفرمود از راه دین اگر دید مسکین مسکین قرین
محبت کنی گر به شخص فقیر نگردی تو مسکین و زار و حقیر
بود شرط هجده بدان ای عزیز که داری بدل هر زمان این تمیز
که شادی رسانی بومومن مدام زحاجت روائی نمایش کلام
ازینست فرمود خیرالورای کند گر کسی حاجتی را روا
چنان باشدش اجر و مزدود که اوعمر را صرف طاعت نمود
همه عمر خدمت براه خدا نمود و نگردیده یکدم جدا
بفرمود آن سید انس و جان پی حاجت کس چو گردی روان


٣١٠

چو یک ساعتی بگذرد اندرین
شود یا نه حاجت روا و قرین

شود اجر او را ز خالق عطا
ز لطف و کرم اجر بخشد خدا

بیک ساعتش از دو جا اعتکاف
عوض حق دهد اندرین پنجلاف

بود نوزدهم اینکه ای نیکنام
بمؤمن مقدم شوی در سلام

سلامی بیاری بشوق و نیاز
که خرم بود از تو بس کارساز

سلامی کنی پیش از گفتگو
چو مؤمن بیاید ترا روبرو

بگیری ز بعد سلامش بدست
محبت کنی ای محبت پرست

بفرمود آنسید خاص و عام
کسی کو در اول ندادت سلام

نباید کلام همره او نمود
که در گفتگویش نه خیر است و سود

شنیدم که شخصی بقسم جهول
درآمد به مجلس پیش رسول

سلامی نکرد و در آنجا نشست
پیمبر از آن کار آشفت سخت

بفرمود بیرون ز محفل رود
وزین کرده خود خجالت کشد

در آید به مجلس بفکر تمام
نیازی بیارد نماید سلام


۳۱۱

شنید یکه فرمود خیرالبشر
بگیرند با همدگر دستها
زهفتاد رحمت خدا در دهد
بود هر که خندان و خرم زیاد
سلامی چو آرند با همدگر
سلام خدا آنکه اول کند
بود بیستم حق مومن چنان
چو الحمد گوید تو ترحیم گو
بدان بیست و یکم تو ای خوشمقال
که فرموده سید عالم است
عیادت نماید بمومن روان
ز بعد عیادت کند کردگار
مقرر که تا شام از هر جهات

دو مومن که ببینند همدگر
ملاقات اخوت ز صدق صفا
قرین رحمت حق بهر دو شود
بود شصت و نه از وی اینکر او
ز صد رحمت آید برایشان نظر
نود رحمت از آن و این ده برود
که هر وقت بینی تو عطسه زنان
که او مغفرت خواهد از بهر تو
عیادت زمومن که پیشش کمال
کسی اگه رامی و خرد سالم است
خدایش نشاند میان جنان
فرشته در آنروز نهفتکه هزار
فرستند بروی ز رحمت صلوة


۳۱۲
عیادت چو آری تو ای حق پرست بمالی تو بر دست بیمار دست
که این سنت است از رسول گزین به بیمار باید کنی این چنین
و یا دست مالی به پیشانیش بپرسی زسقم و پریشانیش
بود بیست و دویم ز خیرای این شریک جنازه شو از یقین
روی با جنازه بحزن و عقب شریک غم آئی برنج و تعب
چنین گفت آنشاه دنیا ودین کسی همرا میت آید حزین
اگر با جنازه رود از قفا خدایش قیراط وارد عطا
وگر فرض میت نماید ادا د قیراط یابد ز نزد خدا
ز قیراط گردانی ای ارجمند ز کوه احد حصه اش بیش
بود بیست و سویم ز عبرت قبور برای ادای دعای قبور
بداند که من نیز هستم روان برون پی زمره مؤمنان
کند دائما شغل در یاد موت شود فوت نی زو ازین بامحو
همین خیر با بود از سالکان که باشد روان در حق مومنان

کار سی و نهم


۳۱۳

چو هر وقت خیر است ازایشان ظهور از آنست مأمول خیر از ظهور
چو با خیر رغبت بود هر زمان نیاید گهی شر ازین سالکان
چو آید نه شر پس بدان ای عزیز که با خلق زایشان نباشد ستیز
تو ای مؤمن پاک در هر زمان درین شیوه تابع شو از سالکان
بود تا همه خیرها کار تو ز شر دور باشی بلا گفتگو
إن كان في الغافلين كُتِبَ في الذّاكرينَ وِان كان في الذّاكرينَ لم يُكْتَبْ مِنَ الغافلين
اگر باشد در میان غافلان نوشته شده در ذاکران واگر باشد در میان ذاکران نوشته نشود در غافلان
ز اجمال تفصیل خواهی اگر نویسم بتو حاصل و مختصر
چو ذکر خدا در دل آید درون سوای خدا از دل آید برون
نماند بدل غیر ذکر خدا شود پاک دل از عوارض جدا
چنان محو گردد بذکر احد که دل غرق دریای وحدت شود
بهر سو که آید نگاه ولی ببیند زوحدت خفی وجلی
دل وجمله اعضا بذکر خدا بود شاغل اندر صباح و مسا
نشیند اگر هم غافلان زغفلت نیاید شر از نیان
+اگر بود باشد با غافلان + حسابش بجای با ذاکران + وگر جمع باشد با ذاکران + نگردد محسوب با غافلان


۳۱۴
حاسبت بیکاری از غافلان
وانی که حق در دل عارفان
نویسنده قدرت کردگار
نویسد بیا د خداوندگار
بهر مجلس ومحفل از ذکر حق
بدلهای پاکان بود شوق سبق
از انست با شیوه با ذاکران
نیایند در زمره غافلان
بهر محفل و مجلس آید درون
حسابست در زمره ذاکرون
بدنیا و عقبی بحق آشنا
همه وقت بیگانه از ماسو
همه نور حق در دل و ضمیر
گذشته زحب صغیر و کبیر
بحق خدای جهان آشنا
ولی واله راه حب خدا
بدنیا و فیها نظر چون کنند
ازین دیدها ره به بیچون برند
همه حق شناسند و حق دیدشان
بجز حق نه دید است و نه پنهانشان
يَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَيُعْطِيْ مَنْ حَرَمَهُ يَيَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ
در گذرد از کسی که او را ستم کند و بدهد بکسی که او را محروم گرداند و بپیوندد به کسیکه او را ببرد
بود عفو ایشان زراه کرم
بر انکس که بیند از او ستم
عطا آورند و کرم بر کسی
که بینند محرومی از وی بسی


۳۱۵
کسی کو جدائی بیارد میان
توصول نمایند با وی بجان
بدان ای برادر ز روی خرد
که چون خشم آدمی در خورد
دو قسمت خوردن زخشم انجان
یکی از دیانت دوم از زیان
ز راه دیانت چو خوردی غضب
از ینشیوه شیطان شود جان بلب
رضای خدا حاصل آید ترا
درین از تو باشد خداست رضا
زعصیان و از سرکشی های تو
ز اکرام آرد بحالت عفو
ور غیظ خوردن بود از غرور
از انجا صل آید بنسبت عُيُور
درون گرد آید ز کبر و حقد
وزان حاصل آید درو رنج و صد
نواسه از آن هشت آید پدید
که زاد است اینها ز آب پلید
بود اولش نقص دین ایجوان
که گردی به اندوه او شادمان
بشاویش گردی قرین عموم
به او شادی و بر تو آید هموم
شماتت بود در دمی حاصلش
شود خوش که گردد بدی واصلش
بیان آرد از بد که با اورسد
بیان آورد ز آن و خرم شود


۳۱۶
سوم آنکه ترک کلام آورد جوابش نه بهر سلام آورد
چهارم بچشم حقارت نظر کند در وی آید چو در پیش در
بود پنجمین آنکه بی احتراز بعیبش کشاید زبان دراز
بگوید همه فحش و عیب و دروغ که باشد نه از گفتن او فروغ
ترا بدارد عیبش کند آشکارا که تا از شنیدن بود دل فگار
بود ششمین اینکه بهر گزند کند یادش از بهر زهره خند
بود هفتمین آنکه قطع رحم نماید به تقصیر یا بس درم
ز اعزاز و از عزتش درگذر به تحقیر بیند در او بیشتر
بود هشتمش آنکه از سوء ظن کند سعی حیرتی ورزد بن
تواند اگر خود زدن از هواء زند از حسد هم ز راه غواء
و گر تاب دارد نه از خود زدن کند سعی بسیار در این بن
ز دست اجانب بمکر و حیل بریزدون آردش از دغل
ز دست دگر آب او در برد که بیعزتی بهر او در رسد


۳۱۲

بود نقصها بیشتر اندرین شود رنجه بس عصیان قرین
نزد خدا بس بود ناپسند که خواهد به مؤمن رساند گزند
همین شیوه جاریست در عام تام کزین شیوه بس نقصها گشته عام
عوام اند مصروف این را بید ازین شیوه بس نقصها میرسید
زجهل است این عادت بد بکنون که آرد بسر هما خمار جنون
کسی کو بود بادیانت قرین پسندد نه از زشت و بد پر کین
بدو زشت ناورده بروی کار نیارد ز نیکی زشتی شعار
ز ترس خدا و زلحاظ کناه پسندد نه بر خویش حال تباه
بگوید که احسان نیارم بپیش دعایش نخوانم بدین دین کیش
عنایت از و باز دارد دگر که با او نبوده محبت مگر
دعایش نیارد بنزد خدا بیادش نیارد در حب و ولاء
کنه چون چنین مرد باره و دین همه نقص بیند بزه و کین
ز تقوی بسی دور باشد براه شود زینچنین حال پاکان تباه


حکایت
مسطح که بوده است مرو عزیز
ببوبکر بوده است خویش قری
زصدیق آن کان صدق صفا
مقرر به او بود خرج وغذا
به او نفقه صدیق دادی مدام
ازین میگذشتند خوش صبح و شام
شد از اتفاقات پیش اینچنین
که با عایشه آمدش حرف کین
برآشفت صدیق از انسخن
روا کرد بر وی ترنج ومحن
همان نفقه‌اش منع فرمود باز
بفرمود سوگند با کار ساز
که دیگر دهد نفقه با او نه گاه
به او ضارع خود کرده باشد تباه
ز صدیق شد چو چنین رخ پدید
چنین آیت آمد زحی مجید
وَلَا یَأْتَلِ اُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ
نیارید سوگند در ترک خیر
کسی کو براه جفا کرد سیر
ندارید آیا شما دوست‌تر
که بخشد خدا بنده را بی‌خبر
چو بشنید صدیق از این نوید
پس آور د بهر مسطح اُمید


۳۱۹
همان جیره او فزون دا پیش باو عذر آور دور راه پیش
پس ای واقف سر راه یقین سه حالت بدل آید از راه کین
یکی آنکه اندر مکافات بد زنیکی کند آنچه در وی سزد
یکی بد کند و اندگر در نوید به نیکی کشاید ز دست نوید
بود شیوه و راه صدیقها کنند اینچنین در رضاے خدا
بدی را عوض نیک ارند و بس بجای بدی بد نخواهد به کس
دویم اینکه اندر مکافات بد بقدریکه بتواند احسان کند
همین شیوه زیبد بهر پارسا که عادت نماید به ترس خدا
سیم اینکه بد را دهد بدعین همین شیوه دانند از فارتقا
توایمرد دانای صاحب خرد مکن همچو فاسق گهی زشت و بد
مکن بدکه نسبت بفاسق شود رو در تو انکو به فاسق رود
پسند دگرکس برای تو بد تو گر از بدش بگذری میشود
گر از دستت آید با و نیک کن بدی را ز دل بر کن از بیخ و بن


٣٢٠
ازین به نباشد بدینادمی که بدرانگوئی بیاری همی
وگر می نیاید ز دست چنین پس از عفو مگذر ز راہ یقین
بپرسید موسی علیه السلام ز نزدیک حق در مقام کلام
که یارب تو داری کرا دوستتر درین زمره بندگان بشر
بگفتش خدا کی نبی کلیم چو هستم خدای کریم و رحیم
کسی کو کند عفو از راه دین منش دوست دارم که باشد امین
من از عفو خورسند گردم بسی کنم رحم عفو اور دہر کسی
شنیدی که فرمود خیر الانام ندا ہاتف آرد بروز قیام
بخیزیدیای زمره مقبلان ز خالق بگیرید مزد روان
طلب از شما حق مزد تابش بیائید و گیرید آنمرد خویش
بخیزید و آئید شادی کنان ره آرید فارغ بسوی جنان
بپرسند کاین زمره پاکدین کدامند با غوشان چنین
بگویند هستند این آن کسان که کردند بس عفو در آنجهان


۳۲۱
نه کشتند و انتقام بدی | گرفتند هرگز نه نام بدی
از نیت پاکان راه هدی | بعفو اند هر لحظه بهر خدا
بدی را نه گاهی بدی آورند | ازین روی محبوب انداوند
شنید یکه آن عتبه بالیقین | که بود ابن آن عامر پاکدین
بفرمود از راه صدق و صفا | که بودم قرین رسول خدا
ز دیدار او فرحتم بیش بود | از آن حاصل ندیم کش رو
در آمدم من مرحمت بیش داشت | دما دم ز لطف و کرم می کا
ز لطف و کرم پس دو دستم گرا | بفرمود فرموده بس شگفت
که آرم ز اخلاق بر تو بیان | که باشد بسی بهر هر دو جهان
در اخلاق فاضل بود بینا | بفضلش نباشد کسی قیل وقا
بگفتا فدای تو جان و روان | بفرما که فخرم بود بس انین
بفرمود کی عتبه با خرد | ز تو گر کسی صله را در برد
تو پیوند آری برید و را | جدائی نیاری ز ترس خدا
کافی چهل و یکم


۳۲۲
ترا هر که محروم کرد از عطا
تو بر او نمائی ز همت عطاء
کند هر کسی ظلم بیجا به تو
تو عفوش نمائی بلا گفتگو
بَعِيدَ الْفُحْشِ
دور است حرف یاوه
ز فحش است دور و نگوید گهی
بجز راه وحدت نپوید رهی
چو فحش است حاصل ز رنج و حسد
حسد آورد فحش و هم با ربد
کسی کو حسد را بر آرد ز ین
ازو فحش نبود گهی در سخن
بسی دور از فحش باشد ولی
که اور است ظاهر خفی و جلی
لَيِّنًا قَولُهُ غَائِبًا مُنْكَرُهُ حَاضِرًا مَعْرُوفُهُ
نرم است گفتار او غائب است کار ناشایسته او حاضر است کار نیک او
بود نرم گفتار مردان حق
که خوانندند از قول لَیّن سبق
نه مُنکر زایشان بیاید ظهور
ز معروف دارند قرب حضور
بود امر معروف ای نیکنام
و یا نهی منکر چو بینی تمام
هدایت نمائی بخلق خدا
چو خواهی بیاری براه هدا
مکن تا توانی بگفتن غلط
میاور بگفتار حرف سقط


۳۲۳

بگوئی همه نرم و گفتار خوش که تا مستمع را بیاری بپیش
همه نرم گوئی و با حسن رب که فیض از تو یابند خلق خدا
چو خواندی که حق در کتاب مجید بموسی بفرمود امر مزید
که رو سوی فرعون طغیان کنا روی بهر او بس هدایت کنا
کنی امر معروف برآن سفیه زمن گر بگردد مگر آن سفیه
ولی بر تو لازم بود این چنین که باشد همه قولهای تولین
بگوئی همه قول لین به او بنرمی نمائی همه گفتگو
که از قول نرم تو آن بی حیا مگر روی آرد بسوی خدا
چو قول خدا با نبی کریم چنین است ایدر راه حکیم
از نیست قوله حق شناس بنرمی گفتار جمله اساس
بدی دور زایشان بود بر زبان زنیکی بود جمله کردار شان
بود دوست کز ایشان بسی بجز نیک بیند نه زایشان کسی
مقسلا خیره مدل برا شره
رو تمام است خیر اد و پشت داد است شر او


۳۲۴
بود خیرها جمله در وی شان پس و پشت شرها از ایشان نهان
چنین گفت آنسید انس و جان که چیزیکه جاریست از مومنان
بود همت شان بر از و نیاز بود کارشان جمله صوم و نماز
بود همت شان عبادت بود حاصل شان سعادت همه
منافق بخوردن بود چون ستور بحیرت نباشد دمی فکر و غور
ز مومن بود فکر و عبرت می منافق زحرص است در حسرتی
بود مؤمن ایمن ز عالم مدام مگر ایمن از حق نباشد تمام
منافق بترسد ز خلق جهان مگر از خدا ترس دارد نه آن
بود مومن از خلق بس نا امید امیدش بحق باشد و هم نوید
منافق امید از کسان میکند زحق نا امیدی بیان میکند
ز مؤمن فدا مالی در راه دین منافق بدنیا دهد کیش و دین
ز مومن بود طاعت و گریه پیش منافق کند آرزو خنده بیش
زراهد بود خلوت حق براه منافق زجلوت شود رو سیاه
سلمان


۳۲۵
ز سالک عمل باشد و کشته خیر | نیار وز بهر درو فکر و میر
منافق نه کشته است نگاخته | همه وقت دارد امید درو
چو خواهی شناسی ناحو الا را | که بس اندر ان اولیا ست سرا
بود از ره خیر ایشان میان | همه عادت شیوه صادقان
بود شرمگینی همه کارشان | ز روی حیا است گفتارشان
بود رنجش خاطرشان کمی | بهر حرف و هر جان مجدمی
همه وقت باشد اصلاح جو | دروغی نه و هر زمان راستگو
بود کارشان طاعت کردگار | نکو خواه هر کس درین روزگار
به کردار نیک و بخلق خدا | محبّت کنان بهر آن کبریا
همه وقت آهسته و صبور | قناعت بهر حال و باحق شکور
بدن نازک و سینه بین دریا | به کوتاه دستی رفاقت شعار
طمع از کسی نه توقع زکس | بدنیا نیارند گاهی هوس
نه دشنام کس را نه لعنت کنند | نه فحش و نه غیبت و نه اتخوینی دی


۳۲۶

سخن چینی و کین و آز وحسد
نیارد تعجیل در کارها
کلامش خوش و بازیبانش
بود دوستی در بود خشم ازو
بود مقبلان را همه خیر پیش
زایشان بود ترک شر در میان
نه چون ما که محروم از خیر ها
خبرنی ز خلق و نه از خود خبر
اگر بر کسی خیر آید ز غیر
شب و روز میلان بهر کار
نخواهی چو خیر کسانرا پیش
اگر خیر خواهی شعارت شود
بیا خیر جوی و زشر باش دور

کجا سالک و مرد حق را بسرد
برفق و تحمل برد بارها
نرنجد ز تو گرچه رنجانیش
بود بجهر حق همه گفتگو
زپاکی دین و ز خوبی کیش
از آنست زایشان دلم شادمان
همه بسته زنجیر حرص و هوا
همه در پی زشتی خلق دهر
نیارد بدل گاه برغو ضمیر
بخود خیر خواهان بمردم شرر
نیابی از آن خیر از بهر خویش
ترا رنج و شر از کجا در رسد
که خواهان خیر است مرد شکور


۳۲۶
و گر شر رسانی بخلق خدا  تو خود خیر بینی بخود ای کیا
ز مردان حق خیر باشد مدام  ز شر دور باشند بس نیکنام
منافق کند سعی از بهر شر  نباشد ازان حاصلش جز ضرر
بود دشمن خلق و دور از خدا  نیابد گهی بهره از صفا
بود خیر از سالک راه دین  منافق پسند شر از ره کین
وفی الزلازل و غيره
در سختیها و فتنه ناآرام است
به سختی و در فتنه ها از جفا  به نرمی نمایند دایم مرور
چو داند سختی و نرمی زدوست  مقرر شده جمله از نزد اوست
چو آید ز حق سختی از بهرشان  ندانند در حق خود آن زیان
پسندیده حق پسندند و بس  ندانند این را بجز حق بکس
چو از حق رسیده شوند شادمان  ز خشنودی دل دران بگروند
چو این آزمایش بود از خدا  بود خرمی بهرشان در بلا
چو از ایشان نفس پروری دور شد  به ایشان همه فتنه منظور شد


۳۲۸
همه جوربینند و باشند خوش
بایشان رسد هر چه از روزگار
زخود چون ندارند راهی دگر
نه نالان زشدت نه شاد ازین
وقار است و عفت در ایشان تمام
ز عصمت چو دارند حاصل وقار
چو عجلت زشیطان بود بیگمان
تأنی نمایند پر از وقار
گریزان ز تعجیل و هردم شکور
زبیچون بما کو چوسختی اید پیش
شکایت بخلق آوریم از خدا
ز داور اگر بشنود مهربان
به محتاج آریم دست امید

بسختی و نرمی ندارند هش
پسندند بر خود چو مرضیات او
مساوی شمارند نفع و ضرر
چو دانند از حق بود نی زغیر
ندارند سختی بسختی شمار
از ان مطمئن گشته از روزگار
بتعجیل رغبت ندارند از آن
بآهستگی جمله را یشان شعار
زکفران حق گشته از دل نفور
دل افگار گردیم و بس سینه ریش
بهر کس نمائیم از ان ماجرا
بنالیم بر بنده ناتوان
ز گفتار مردم بدل بر نوید

کافی چهل و یکم


۳۲۹

الحق سختی آید چو اندر کنا بجوئیم دفعش ز خلق کبا
ندانیم کآن کرده از حق بود ز تقدیر این جمله مطلوب بو
مقدر چو باشد ز نزد خدا که دفعش تواند بجز کبریا
چو دفعش بجوئیم از اهل خویش مضاعف نمائیم سختی خوییش
کسی را که انصاف باشد بدل ازین شکوه باید بگردد خجل
شکایت چو کردی بخلق از خدا نمودی تو خود را ز راحت جدا
همان به که باشی ببحش صبور رسد آنچه از حق بآن شو شکور
بسختی بر آئی نه که از وقار بخواهی تلطف ز پروردگار
نخواهی بجز او ز کس چاره که شد دست یاری بیچاره
سپاری چوبا او سرو کار خویش همه خیر در راه باز پیش
همین است کیش و سنت در دین از نیست رفتار پاکان چنین
تو هم شیوۀ راه پاکان بیا بسختی بحق کارها را سپار
سپردی چو با حق امورات خویش ترا خیر دنیا و عقبی است پیش


۳۳۰
وَفِي المكَارِهِ صَبُورُ وَفِي الرَّخاءِ شَكُورُ
در سختیها شکیبا است و در فراخی شکر کننده
بسختی شکیبا است مرد صبور فراخی چو یابد ز دل بس شکور
به صبر و بشکر است کارش مدام ازین هر دو دائم حضورش مرام
بدانی اگر صبر آن کیمیا است که بی صبر نآید گهی تو بستر
نگردد بجز صبر فرض خدا نه بیصبر گردی ز عصیان جدا
از نیست کآن سید انس و جان بفرمود صبر است ایمان عیان
چنین است فرموده مرتضی که صبر است چون سر تن محیط
چو بی سر نه امکان بود بودن تن چنانست بیصبر ایمان محن
ز صبر است سه درجه انگیفا زهر سه براتیو آرم مقال
بطاعت بود اولش در شمار که سه صد دهد اجر آن کردگار
دوم صبر باشد ز نفس حرام یکی را به ششصد توانست کام
سویم صبر چون مصیبت بود بیک صبر نه صد ثوابت سزد
بود شکر حق بس مقام عزیز وزان شکر حق است نام عزیز


۳۳۱

ز بس شکر را هست عالی مقام | خدا یاد کردش بخود در کلام
قال الله تعا واشکروا ولا تکفرون
شکر کنید مرا و کفران من مینمائید

چو مشکل بود شکر حق را ادا | قلیل بفرمود از ان کبریا
از انست پاکان راه یقین | بشکر خدایند دایم قرین
نمایند از کف نعمت نفور | بشکر خداوند دایم شکور
بود شکر زایشان و از حق نعیم | نعم بهرشان متصل لاجرم
شب و روز نعمت نخواهد شدن | کرم از خدا شکر از شاکران
از آنست قول خدای کریم | زیادت بشکر است اندر نعیم
تو گر شکر حق آوری در نعم | شب و روز یابی ز مولا کرم
بیاد امن شکر آور بکف | که عمر عزیزت نگردد تلف
بیابی ز شکر خدا جمله کام | بدنیا و عقبی شوی نیکنام
نیاری اگر شکر رب کریم | به کفران دهندت عذاب الیم
همه وقت شکر خدا پیشه دار | که نعمت بیابی ز پروردگار


۳۳۲
لَا يَخِيفُ عَلَى مَنْ يَبْغُض
جور نمیکند برکسی که دشمن دارد
کند دشمنی یا که آرد ستم
نیارند جورش بفرط کرم
حسد چونکه حاصل ز نفس و هوا
بپاکان ز نفس و هوا از کجا
چو باشد نه نفس و هوا در میان
ز سالک شود دشمنی برکران
کسی ار دشمنی آورد از حسد
نیارد گهی سالکش شت و بد
چو دور از حسد هست مرد خدا
حسد ناورد چون ندارد هوا
ز بغض وحسد سالکانند دور
ز نفس و هوابره کنار و نفور
همین است فرق خواص وعوام
کز ایشان همه کام ور انها بنام
وَ لَا يَأْتِمُ فِي مَنْ يُحِبُّ
و گناه نمیکند در حق کسیکه دوی دارد
نیارند عصیان و نی سرزنش
محبت چو آرند از سرور
چو آرند با کس وداد و ولاء
پسندند گه نه بروی بلاء
شب و روز چون با خدا مایلند
ز قرب وصال خدا سائلند
ولای خدا در دل شان مدام
بجز دوستی نیست در عمر کام
سید علی


۳۳۳

وفا در ره حق چو شد کارشان محبت بود جمله اشعارشان
همان خو بخوش کو بحق آورند همان شیوه در روی خلق آورند
نه عصیان پسندند نزد خدا نه بر خلق دارند زحمت روا
چو دارند در دل ز حب خدا همان حب گمارند بر بندها
چو دارند صدق و صفا با کمال بقصد زایشان همه قیل و قال
بظاهر بباطن بایشان صفا نه فرقی ز ایشان نهان و ملا
همینست پس شیوۀ مقبلان همین است کردار از راستان
نه چون ما که ظاهر محبت کنیم در آن دوستی بیخ و بن بر کنیم
گهی لاف از دوستیها زنیم بآن دوستی بیخ او بر کنیم
محبت چو نبود برای خدا در آن دوستی نیست مهر و وفا
چو از بهر حق دوستی آوری در آن دوستی حق دهد یاوری

يعترف بالحق قَبْلَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهِ
اقرار میکند بر حق پیش از انکه گواهی داده شود بر او

بحق باشد اقرار با سالکان چه حاجت بشهادت بود در میان


۳۳۴
چوکذ بست معدوم وصدقیال
همه وقت از صدق آرند یاد
شب و روز در وحدت کبریا
همه صرف حُسن و صدق صفا
چو حقداان وحق بین حق جواند
مقیمان درگاه آنداورند
همه حق بینند وحق کارشان
همه حق بود کار وکردارشان
چوهستند خود شاهد راه حق
نخوانند زان جزره حق سبق
ندارند حاجت گواه دگر
که هستند خود شاهد حق نگر
لا يضيع ما اسْتُحْفِظَ
تا و بیسار در جزر کرامات ایشان
چو بار امانت بسر برده اند
وزان جملگی بار و بر برده اند
نه ضایع امانت نه ایشان شود
زایشان امانت نگه تا ابد
امانت که تابش جمیع جهان
خلایق جبال و زمین و زمان
هم عجز در عجز آورده پیش
نیاورد طاقت به پندار خویش
همین مردنای خدای کریم
همین باربردند بار عظیم
چو دارند تاب امانت چنان
نباشد برایشان امانت گران


۳۳
امانت زحق چون بدینسان برند اماناتِ مردم چرا نَسپرند
چو در حفظِ اذکارِ ذِکر خدا دمی نیست سالک بَعِيد و جُدا
همه حفظ دارند اذکارِ هُو بذکر خداست در جستجو
امانات حق را چو حافظ بود ازین حفظ سالک چرا دَر رُمود
خیانت بود حق با هر زبان خیانت زعا و زیانست و تان
خیانت کنیم و زیانها بریم خیانت کنیم و از آن خود دَریم
امانت اگر در بیاریم پیش ببینیم لَذّت زدین و زکیش
کسانیکه دارند امانت بجا بایشان امانست از کردگا
رضای خدا بهر ایشان مُدام همه وقت موصول کأم مرام
فراموشی آید نه در شان هیچ ولا یَسُو مَا ذَکَرُ دِگری که پویند در آن رِنج
فراموش نکنند چیزیرا که بیاد داده شود
وفا چون بحد نهایت بود از آن ذکر مارا کفایت بود
نیاید به آئینه پاکِ شان بجز ذکر مولا دگر در میان
پویا بند اذکار حق در ضمیر شود قلب شان همچو بَدرِ مُنیر


۳۳۶
فراموشی آید نه گاهی بنیا که عکس خدائی بود بهر زبان
فراموشی آرند از غیر حق بحق حق نیازند در دل سبق
ز نسیان غیر و زذکر خدا همه وقت صرف ره کبریا
ز ذکری که در دل فرو برده اند دل وجان بآن ذکر بپردہ اند
چو گردند مشتاق کبریا فراموش زایشان شده ما سوا
همی یاد دارند و یاد آورند از نیست خاصان آنداورند
نه زایشان فراموش ذکر خدا نه حق هیچگاهی زایشان جدا
فراموشی آرند ایشان بنجون نه گرد و گهی حال ایشان زبون
فراموشی از ماست بیگاه و گاه ازین شیوه گمگشته ایم ای پناه
نه فکر دل ماست ذکر خدا نه از ذکر دلهاسی ما را ضیا
همه زنگ دنیا بدلها قرین کجا روشنی آید از کیش و دین
فراموشی آورد این بارها فراموشی آورد زنگار ها *
کسانیکه در دین حق رہ پویند فراموشی نذکر خدا کی کنند


۳۳۷
همه وقت یاد خدا آورند همه وقت در ذکر آن داوند
همه ذکر گویند و مصروف فکر نیارند جز حق ذکر جای فکر
نشسته چو استاده ور هر روان چه اُفتاده ذکر خدای جهان
رَوَد نی نَفس جُز بیادِ خدا دل و جان و تن بَهرِ ذکرش جدا
چو اینحال شد بَهرِ سالک قرین فراموشی آید کجا اندرین
فراموشی و دوست دور اند از اندوستانند اندر حضور
حضور و فراموشی آید نه راست حضور ار بدانی تو ذکر خداست
ولا تنابزوا بالالقاب
میتواند مردم را بنامها بَد
کسی را نخوانند یا نام بَد همین شیوه از سالکان تا ابد
چو حق منع فرمود اندر کتاب که نام کسی را بزشتی متاب
کسی کو بوَد پیر و شرع و دین ندارد نگه چون زبان را ازین
ز قولِ خدای زمین و زمان بپاکان همین شیوه آمد عیان
نیارند نام کسی را بزشت ز ایشان همین کیش و دین سرشت
سراجی پهلوی ۳


۳۳۸
انظر بر همه خلق از احترام نمایند از راه تفو تمام
نه بیند کسی از ایشی گهی نپویند گامی بزشتی رهی
همه خلق را احترام آورند از نیست در راه کام آورند
نظر نیک آرند بر جمله خلق نه بینند دیبا و نی ژنده دلق
به پیدایش حق تفکر کنند بحسن خلایق تذکر کنند
چو حاصل بایشان بود خلق خوش از انخلق خوش نیک آندینش
همه خلق را نیک بیند و خوش از آن بهرشانت جذاب نفوس
نیارند زشتی کسی را بنام نگردند مانع ز مقصود و کام
نه چون ما که جز بدنیا ریم رو بجز زشتی و بد نداریم خوی
بد آریم پیش و نه بینیم نیک گرفتار رنج و بلائیم لیک
همین دور باشد زپاکان راه نگردد از آن کار ایشان تباه
ولايضا بالجار
و ضرر نرسانند بهمایه
زایشان نباشد چوبیم و خطر همسایه زایشان نباشد ضرر


۳۳۹

چنین گفت آنسید انس و جان
ز همسایه فرمود و تحقیق بیان

بود حق همسایه ای پاکدین
به اقسام گویم یکا یک قرین

اگر جار تو کافر مطلق است
ز همسایگی بهر او یک حق است

وگر مؤمنست هست همسایه باز
دو حق بر تو دارد ز راه نیاز

وگر مؤمن است و بود خویش نیز
سه حق بهر او دان ز راه تمیز

بفرمود آن سید انبیاء
که جبریل پیک کریهیا

چنان حق همسایه من فزود
شریکش بمیراث باید نمود

ز فرموده سید انبیاست
کسی را که ایمان بحشر وقضاست

گرامی از و باشد همسایه اش
که از بهر دنیست ازین مایه اش

دگر گفت آنسید انس و جان
که از امت من بود هر که آن

که همسایه ایمن ندارد ز شر
بهمسایه خود رساند ضرر

چنین است فرموده شاه دین
بروز قیامت عدو و قرین

دو همسایه ان از بهر ستیز
ز رنجی به ایشان رسد گزند


۳۴۰
حکایت
شنیدم به پیش رسول خدا
بیان کرد شخصی چنین ماجرا
زنی است بس عابد و پارسا
که شبها نخسپد زترس خدا
همه شب بود در قعود و قیام
بروز است از وی نماز و صیام
ریاضت از و هست تا اندازه بیش
بزهد و بتقوی است با دین و کیش
عبادت اتو هست لیل و نهار
بجز یاد حق دیگرش نیست کار
جوارش بود شخص دیگر بزار
ز دستش بسختی برد روزگار
چو بشنید آنسید انس و جان
بفرمود آنکه بپاسخ بیان
که آنزن بود دوزخی بالیقین
نه بیند ره خیر از کیش و دین
چو همسایه از وی دل افکار شد
عبادت زوی جمله بیکار شد
بود حق همسایه بین بیشتر
رساند به همسایه چون او ضرر
نه بخشد خدایش بدوزخ برد
نه سود از عبادت برایش بود
بود اینچنین حق همسایه باز
ازین حق همسایه کارکبا؟


۳۴۱
ندانی که همسایه باشد جوار که داری تو او را نه خوار و زار
بود تا چهل خانه مستحق حساب تو همسایه دانسته قدر جناب
میازار همسایه را هیچگاه که آزار همسایه باشد گناه
ز هر چار جانب چهل در شمار همه را بدانی جوار است و جار
ندانی تو ارحق جارنقیر رسانی تو او را ز رنج و ضرر
ولی حق همسایه دان بیش ازین که نفعش رسانی بسیار وین
تو آسوده حالی اگر جان من کنی بهر او دفع رنج و محن
توان داری و گر نکردی چنین بدل ای برادر نداری یقین
که روز جزا این جوار مکنان کند عرضه گر نزد رب جهان
که غفلت بدینسان نمو و ازین بخواهیم از و حق خود از یقین
بود از تو پرسش بروز حساب نداری بحق اندرینره جواب
بگوید چو همسایه با کبریا که یا رب تو از عدل پرشش نما
بمن بست دروازه خیر این بسختی مراداشته بقرین


۳۴۴
نکرده نکوئی بمن هیچ گاه ز دست رسائی بدش عز و جاه
خدا پرسد آنکه ز همسایه باز بوی چون نکردی مدار و نیاز
چو دست رساد او مت از کرم چرا داشتی جار خود را درم
چو محتاج همسایه بودت بنان چرا بیخبر بودی از نان آن
چو بد دور از تنگدستی بکار چرامی ندادیش از قرض وام
چو همسایه درویش بود و فقیر چرا دست کردی بجانش حقیر
عیادت نکردی چرا در سقم مصیبت رسیدش نکردی کرم
بمرگش نرفتی چرا تا به گور خوشی چون نکردی چو بودش سرور
نکردی چرا تعزیت در بلا نکردی چرا در بلایش ولاء
رساندی چرا بهر جارت گزند چو دیوار را کردی از حد بلند
چرا بسته کردی برورا باد بخوردن چنین گنکردیش یاد
غرض حق همسایه باشد بسی نباید که تا بد ازین رو کسی
از نیست پاکان را یقین که دارند پابندی کیش و دین


۳۴۳
محبت بهمسایه دارند بیش
بآزار گاهی نیایند پیش
پسندند نی که ضرر بهر جا
ندارند همسایه را خوار و زا

حکایت

بزرگی که بودش سرای وسیع
بسکن پریشان شد از دست موش
ضرر میرساندند بس بیشتر
همه وقت بودش از ایشان ضرر
رفیقی بجایش درودی نمود
خوش آمد و را از رفیقش درود
بشیرینی مجلس و اتحاد
بمیوه با یار خورسند و شاد
شکایت زموشان پس آغاز کرد
در شکوه از درد دل باز کرد
رفیقش بگفت ای ندیم کریم
بود گربه بس بهر موشان لیم
چو یک گربه باشد درین خانه ات
زموشان خلاص است کاشانه ات
جوابش بفرمود آن پاک دین
که ای مشفق با محبّت قرین
به گربه مرا علم زین پیش بود
مرا شوق اینکار بس بیش بود
ولی فکر کردم که گربه زموش
رباید ز من چون شکوهش


۳۴۴
بترسند موشان ز کاشانه‌ام
گریزند ترسیده از خانه‌ام
گریزند و روسوی جا برآورند
خرابی به همسایه بار آورند
نه کردم نگه گربه را ز انسبب
که باشد به همسایه من طرب
رسد چون بهمسایه زمن زیان
همان به که باشد بجایم امان
چنین است از سالکان رسم و راه
نگهدار حق اند بیگاه و گاه
ولا يشمت في المصائب
وشادی نمیکنند بغم دگران
نیارند شادی بزشت دگر
مصیبت چو بر کس رسد قر قر
بر آشفته باشند لیکن بحال
رسد چون بدیگر رنج و ملال
اگر دشمنی کرده باشد کسی
پسند ید روی نه زشتی بسی
نه خورسند گردد بیدریچگاه
بر انکس که بدکرد و حالش تباه
پسندند بد را نه برکس گهی
نه خورسند گردند بر بد گهی
چودانند نیک و بد از کردگار
مقدر بهرکس زروی شمار
فرستاده حق بدانند چون
بود عبرت شان نصانی زنو

کاپي جلد ۲


۳۴۵
زبون چون به بینند حا دگر تبرند از حق ز رنج و ضرر
بجویند از حق پناه از عذاب بدیگر بد و دل از ایشان کباب
چو آشفته گردند بر حال غیر چسان میتوانند بر زشت سیر
چو زشت دگر ناگوار آورند چسان خرمی زان بیا آورند
شماتت ندارند اصلا بیاد شماتت ندارند اندر نهاد
چونفس و هوا نیست اندر نهای نباشد ز اسباب نفس اقتضا
ز اسباب زشتی نفس و هوی همین عیوهائی که هردم ز ماست
همه بد بینیم و به بینیم بد گرفتار زشتی و بد تا ابد
بود سالک حق از انیراه دور چرا هست مصروف فیض حضور
لا يدخل في الباطل ولا يخرج من الحق
داخل نمیشود در باطل و بیرون نمیشود از حق
بباطل نه رو آورد هیچگاه برآید نه گاهی زحق ارکه ماه
چو ائینه پاکست اندر دل زباطل کجا ساز دمش مضمحل
بحق گر در آئینه رتب پاک زباطل نیارد بر آن گرد و خاک


۳۴۶

همه خوانده اش چون بحق اشارتی بداند که باطل همه زبیقرارتی
دل پاک بین را به باطل چه کار جدا کرده از باطلش کردگار
همه او حقست وحق هم او ندارد بجز حق وی گفتگو
چو حق جویا شد این شدای پاکدین بباطل نیاندر و از یقین
ان صمت لم يدعه صُمته
اگر خاموست تفکرین بسازد او را خاموشی
چو خاموش گردند از راه دین نیارد غم افزاید اندریه یقین
سکوت بزرگ ارندانی که چیست بدانی که خاموشیس تا ریتیت
چنین گفت آنسرور کائنات که اندر خموشیست یکسر نجات
بخاموشی ایدل چو کار آور همه دین کامل بیار آور
زبان شپچو خاموش گویا دلت نظاموشی اسرار دل حاصلست
توخاموش باش بیآور یقین دلت زنده بینی تو در راه دین
چو گویا زبانست دل خامشت زبان گر بود بسته دل خواست
تفکر بدل نیست جز خامشی تذکر بدل نیست جز خامشی


۳۴۷
تو خاموش شو تا در آید بکار ز دل خوش بود کار با کردگار
بخاموشی از آوری فکر و هوش نباشی تو گویا و گردی خموش
زخاموشیت حاصل اَسرارِ حق زخاموشیت هست دانِ سَبَق
نه کامی ز گفتار حاصل کُنی نه نامی ز گفتار حاصل کنی
اگر خواهی اسرارِ حق یافتن بخاموشی آور تو دل کلفتن
بخاموشیت دل بیابد خدا زخاموشیت دفع گردُ دِلا
ز خاموشی آید همه کام دل نگردی بخاموشی ایجان خجل
رساند خموشیت با کردگار خموشی دهد عشرت و عیشِ یار
وَ اِنْ ضَحِكَ لَمْ يَعْلِ صَوْتَهُ
اگر بخندد بلند نسازد آوار خود را
چو خندد صدایش نه بالا شود بخوف خدا تعالی شود
چو قَلِيْضَحَكُو گفت خالق جلیل نگردند از خنده هرگز ذلیل
چو شد گریه بسیار حکم خدا نخندند از آن قَهْقَهَهٔ اولیاء
بگریند بیش و بخندند کم همه وقت در یاد رنج و اَلَم شود


۳۴۸
ترا مرگ اگر یاد باشد مُدام نباید بخندی تو در صبح و شام
یقینت چو آمد بمُردن تمام نخندی گهی گریه داری مُدام
همان خنده باشد ز طول امل همین خنده ناید ز فَرْدُ مُکَمَّل
همین خنده هر دم ز نادانی است وزین خنده آخر پشیمانی است
ازینست پاکان را یقین نباشند خندان بر عِصْیَان و کین

وَ اِنْ بَغَیَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتّیٰ یَکُونَ اللّٰهُ هُوَ الَّذِیْ یَنْتَقِمُ لَهٗ
و اگر ستم شد بر او صبر نماید تا باشد خدا آنخدائی که برای او انتقام درآید

چو بیند ز کس بغی و جور و ستم کند صبر آنکه ز راهِ کرم
بماند بحق از ره دین و کام که گیرد خداوند او انتقام
نگردد بہمین انتقام و جدل که باشد معطل بوقت و مَحَل
ز اهل خدا هست چون این حساب نیارد بکس قهر و رنج و عتاب
بماند که حق انتقامش دهد ز درگاه خود نام و کامش دهد
چو با غیر او کار دارد نه هیچ بغیر خدا روی آرد بهیچ
بخیر و به شر و هم نفع و ضرر بجز حق نیارد شریکی دگر


۳۴۹

بدانند همه از جناب خدا
نداند ز تقدیر از دو سوا
بخود داند از حق گذارد بخود
بیابد همه آنچه از نیک وبد
بود واسطه آنکه اندر میان
نداند ورا واسطه بر عیان
سپار دبحق انتقام سخن
نیارد بدل هیچ رنج ومحن
معطل ندارد امورات خویش
نیارد غم از آنچه آید بپیش
نه چون ما که هستیم اگر خوب بد
بیاریم از رنج وکین وحسد
گرائیم فی الحال در انتقام
شتابیم بهر بدی صبح وشام
ببد کردن خویش شادان شویم
بزشت وبدی بهره ها در بریم
گنهگار گردیم زان زشت وبد
گدازیم بجوشش رنج وحسد
حسد آوریم و بدیها کنیم
درین بد بحسرت به نبران رویم
ز پاکان نباشد ازین شیوه ها
بدینسان نپویند ره هیچگاه
ز صبر وتحمل شعار آورند
توکل بپروردگار آورند
حسد دور دارند از دل مدام
از آنست دلهایشان با مرام


۳۵۰
تو هم ار حد دور داری ز خویش
الم نآیدت در دل از جان ریش
نفسه منه في عناء والناس منه في راحة اتعب نفسه لاخرة واداح الناس من نفسه
نفس او اند و ر نجست و مردم از دور راحت بر نجباند نفس خود را برای عقبی او آسایش دهد مردم را از نفس خود
سپارند خود را برنج و عنا
که راحت بود بهر خلق خدا
سپارند بار بخود انفس پاک
نباشند تا خلق اندوهناک
تو سر حقیقت بیابی اگر
ازین سر معنی شوی با خبر
که در خلق انسان دوام جهان
بقای جهان نیز ز انسان
چو سر رشته شد از خدای کریم
برای نگاه و امان نعیم
ز کن چون وجود همه عالم است
چه دانی جهان از چه رو قایم است
چو از کاف و نونست خلق کریم
ز کن گشته موجود جمله نعیم
بود عظمت کاف و نون انچنان
که زین هر دو آمد وجود جهان
ازین هر دو مخلوق خواں
و زهی سر و پیدایش روزگار
بهر یک ازینصورت کاف و نون
بخدمت معین جو دی فزون
که دارند حق عقوش ادا
بسان مقدر نزد خدا


۳۵۱
ملک در سما انس اندر زمین همه وقت باشند مهر آفرین
ملایک ار نیست در آسمان شب و روز باشند تسبیح خوان
ستاده نشسته رکوع و سجود همه یاد آرند از لطف وجود
نخوابند و آرام نارند گاه عبادت کنند شام و پگاه
چنین است ایجان بروی زمین که جاری همان شیوه آید یقین
که از صنف انسان ز قدرت فزود خدا بهر این کار ایشان نمود
برای نگهداری عظم کن بروی جهان ماند از بیخ و بن
که از صنف انسان ز پاکان راه بدارند ازین حق عظمت نگاه
ملایک بعز و شرف مختلف چو هستند در یاد حق معتکف
مقرب کسی کم کسی بیشتر مقرر بیاد خدا سر بسر
بدانسان چوبینی بروی زمین همین شیوه جاریست اندرین
که از انبیا و هم از قطب و غوث نجیبان نقیبان خالی ز لوث
ز اوتاد و ابدال عالی نژاد ز راه عبادت بهر کس بداد


۳۵۲
بقا و دوام زمین آسمان زانفاس ایشان بود بیگان
بدلهای شان جز خدایادی بجز حق بدل فکر و نسیان
همه غرق یاد خدا کریم بیاد خدا فکر از دل سلیم
ندارند جز حق به دیگر ولاء شب و روز در یاد و ذکر خدا
گذشته ز عیش و زلذات نفس نفس را همه وقت دارند حبس
همه فارغ از زحمت خورد ونوش بیا و خدائی بعالم خموش
بشب خواب نی غیر ذکر خدا بروزان صیام و ز خوردن جدا
ازین زحمت و شیوه راستان جها نر است با خلق عالم امان
زانفاس ایشان زمین قایم است نسر ار ایشان سمادایم است
بود ابر و باران هم از یمن شان دهد آب زنیرو همه آسمان
زبیداری شان همه خوابها زبی آبی شان همه آبها
زنارائی شانت آرامها زناکامی شان همه کامها
بشبها نباشند بیدار چون کنی خواب شیرین تو خوار چون
کار جها و ماده


۳۵۳
نه فاقه بودگر ز مرد خدا توسری بیابی بگو از کجا
بحبس اثرنیارند ایشان نفس کجا جاری آید نفس تا پس
اگر صوم نارند در روزها تو سیری کجا آری ای باصفا
نفس را ندارند در حبس چون نبا از زمین کی بیاید برون
سکوت اثر نباشد ز ایشان زبان نباشد ز تو گفت گو هر زمان
ازین ذکر و فکر است هر صبح و شام که شمس و قمر سر آورد این خرام
مراقب چو آیند و فکرت فزون از آنست گشتن بگردون دون
ثبات زمین حرکت آسمان زانفاس ایشان بود بیگان
بود رحمت شان چو راحت فزا براحت همه زوست از مه سرا
همه خلق ز ایشان براحت قرین به ایشان همه رنج از بهر دین
بُودکُن زایشان همه پایدار نگهدار ستر خداوندگار
گهی سیر آرند در کائنات گهی طیر آرند اندر جهات
زگن آنچه پیداست خلّق جهان بجمله بود گردش و سیرشان


۳۵۴
به بیند خلق و بخالق رسند زخالق سوی خلق رو آورند
ز خلق جهان آنچه بیند همه زتأیید قدرت گزیند همه
خبردار از خلق و حافظ بر آن نگهدار برکارهای جهان
ز دریا و ریگ و نبات و شجر ز دنیا و فیها همه با خبر
خبردار از کارهای جهان بدوش از امانات بار گران
غوض رحمت شان بماراحت است چه راحت که هر لحظه هر ساعت است
دمی زندگی بهتر از خودشان همه کارها خوشتر از بودشان
نه ممکن وجود چنان هست و بود اگر ایشان نباشد بعالم وجود
به ایشان مدار همه کاینات هم آباد باشد بایشان جهان
بایشان همه رنج و راحت بپا از ایشان همه خیر در کارها
زایشان نگهبانی اینجهان وزایشان همه سر پنهان عیان
ز ایشان همه رنگ عالم پدید ز ایشان رموز قدیم و جدید
زایشان ره خوف و راه رجا ز ایشان ره حضرت کبریا


۳۵۵
زایشان بود فخر عالم همه | زایشانست دفع مظالم همه
بشاهان ازایشان اُمید و نوید | ازایشان بعالم سیاه و سفید
ازایشان بزینت همه روزگار | نگهشد بایشان یمین و یسار
شد آنکس که خاک ره پاکشان | همه کیمیا یافت از خاکشان
خودش سرور است شش درین جا | بدنیا و عقبی نه بیند ضرر
بیا در ره شان بیاور نیاز | نیازی کن و کار با زان بساز
بیا خاک درگاه شان شو بدل | که تا در دو عالم نباشی خجل
تصدق وصفا راه شان پیش گیر | نگردی گهی تا بزحمت اسیر
گرت وصل باید همین ره سپار | چو رفتی بدین ره شو رستگار
جز این ره نباشد رضا ی خدا | جز این ره نیابی تو راه هدی
همین ره بود راه اسلام و دین | همین ره بود اصل راه یقین
ازینره رسد آدمی با خدا | که این راه باشد ره کبریا
کسی را که زینره نباشد خبر | زحبّ خدا باشدش کی اثر


۳۵۶
چو خواهی تو قرب ره کبریا درین راه پاکان رو در نما
درین ره چو مردان قدم گر زنی نیاری دگر یاد ما و منی
ز دنیا چه حاصل بجز غفلت چه حاصل ز دنیا بجز زحمت
بیا بگذر از راه دنیای دون بیاسای از رنج و درد جنون
ز تقوی شوی با خدا اشنا ز تقوی شوی از مظالم جدا
غرض حاصل زندگی تقاست که در زهد و تقوی رضای خداست
بعده عمن يباعد عنه زهده و نزاهته ودنوه ممن دنی منهُ ليّنٌ وَ رَحمةٌ ليسَ
دوری او از کسی که دور باشد از زهد است و پاکی و نزدیکی او ب کسی که نزدیک شد نرمی است و رحمت
تباعده بكبر وعظمة وَلَا دتوه بمكر وَ خَديعه
نیست دور شدن او بسبب گردنکشی و بزرگی و نه نزدیک شدن او بواسطه حیله و فریب
بود دور از انکه دور است او ز زهد و نزاهت بلا گفتگو
بود هر که لین رحمت قرین محبت با و باشد از دل یقین
نه درویش باشد ز کبر و جود نه نزدیکی او به مکر و بدی
ز پاکان چو پاک است هردم خیال ز پاکی از ایشان بود قیل و قال
چو مستند غرق محبت تمام به ایشان ز حب خدا ست کام


۳۵۷
همه زهدآرند و پاکی همه بزهد خدا در وناکی همه
ندارند جز حب حق در کن همه وقت اندر ره کردگار
پس آنکس که از زهد حق دوری از نزدیکی و قرب مهجور شد
چو دارند با حق وصال و قور از ایشان به نیکان محبت سزاوار
کسی کو بود دور از کردگار محبت نباشد مر او را شعار
دلا هر که او دور از کبریا ست زپاکان محبت به او کی رواست
بود مرد حق را بزاهد ولاء چو زاهد نه بیند ولایش شکا
ز زهد خدائی کسی کوست دور بود پیرو حق از انکس نفور
چو همنجن باشد نه کس با کسی بود جای نفرت از انکس بسے
از نیست زاهد ندارد ولاء به آنکس که دور است از کبریا
چو مرد خدا دور از اشقیاست سروکار او جمله با اتقیاست
ضرور است رغبت و را با سعید که دور است از دل شخصی بلید
کند میل با شخص امین ضرور که آید مرا و را ز دیدن سرور


۳۵۸
بهر جا که بینند زلین و حلیم محبت نماید ز خوی کریم
چو بینند در لغو و دین محتشم بدار و بجان و دلش محترم
محبت بیاید و را بیشتر ز هر کس دهد غرتش بیشتر
چو بیند ز نرمی و رحمت نشان دهد در دلش جای باغنون
برا بد خدا خلق نیکو جود خوش آید و را مردم خوشنهاد
ز پاکان نه دوری بود اندا نه از روی کبر استرا بود ندا
ز راه تکبر نه دوری کنند نه از عجب از کس تنفور کنند
نه از عظمت آرند بر خود شمار نه از کبر دارند راه و شعار
چو ما و منی را بدارند دور ازین است از حق بایشان حضور
نه عظمت بیارند از بهر خویش نه از عجب آرند راهی پیش
غروری ندارند اندر ضمیر تکبر نه زایشان ببرنا و پیر
ندارند خود را بمردم کلان کلانی نه زایشان عیان و نهان
همه عجز دارند در کارها بعظمت نیارند پندارها


۳۵۹
خودی دور باشد ز مرد خدا بود سالک از خود پرستی جدا
خدا چون پرستد دل پاکت خودی کی شود در ضمیرش قرین
چو سالک ز کبر و عجبست دور ازان در دل اوست قرب حضور
غرض دور باشد ز مردان راه همان شیوه کو دور شد ز اله
نیارند قربي زمکر و حیل ندارند در دل زیان و خلل
منافق کند حیله و مکر پیش که کامل نباشد در ادین و کیش
منافق بمکر و حیل ره برد نداند که او راه در چه برد
تقرب اندر آرد بسی کارها نماند بسی کار و پندارها
ولی مرد راه خدای کریم چوداند همه فکر و رای سلیم
ازین شیوۀ خدعه و حیلها نیار د بدل گاه مرد خدا
کند دوستی بهر حق هر زمان همش دشمنی بهر مولا عیان
بود قرب و بعدش برای خدا براه خدا دشمنی و ولا
غرض بندگان خدای کریم پویند بر جادۀ مستقیم


۳۶۰

بخلقش بود الفت و دشمنی
همه بهر حق نی ز نفس دنی
جدا از امورات دنیا نی ان
بدل حب مولا و قون ان فرمان
ندارند مقصد به اهل جهان
ز یاد خدا خرم و شادمان
نباشد گراش حزبی نباید
نگردد ز افعال بد منفعل
چو دل پاک باشد براه خدا
کند آنچه باشد به تقوی سزا
بتقوی بود مرد سالک ظفر
ز تقوی دعایش بدرگه مجیب
ز تقوی همه کشف اسرار ها
ز تقوی بمالک برو بار ها
ز تقوی است راه هدا قرین
ز تقوی است رونق بروی برین
ز تقوی است راه خدا آشکار
ز تقوی رضای خداوندگار
ز تقوی است قایم زمین و زمان
ز تقوی است دایم زمین و آسمان
ز تقوی است عالم همه استوار
ز تقوی است خورسند پروردگار
ز تقوی همه کامها حاصل است
ز تقوی خلایق بحق واصل است
ز تقوی است حاصل همه کاردین
ز تقوی است همه کیش و دین الیقین


۳۶۱
زتقوی شود دین و دنیا حصول زتقوی است حاصل و دنین ول
زتقوی است دنیا و دین از ولی وزان کشف سترخفی و جلی
زتقوی است زینت بخارخدا زتقویست از بهر عالم هدی
زتقوی ره دین بود استوار زتقوی رضاست پروردگار
قال الراوی فَصَعِقَ هَمَّام صَعَقَةٌ كَانَتْ نَفْسُهُ فِيْهَافَقَالَ امير المؤمنين
گوید راوی پس بیهوش شد همام بیهوشی تمه ای که بود جان او در ان پس فرمود امیر
أمَا وَالله لَقَدْ كُنْتُ اَخَافُهَا عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا تَصْنَعُ المَوَاعِظُ
المومنین بدانکه قسم بخدا هر آئینه بودم که میترسیدم این حالت برو پس گفت همچنین کار میکننده ای
البَالغَةُ بِاهْلِهَا فَقَالَ قَائِلٌ فَمَا بَالَكَ اَنْتَ يَا امير المؤمنين
بالغه باهل آن پس گفت گوینده پس چیست حال توای امیر المومنین پس فرمود
فقالَ وَيْحَكَ اِنَّ لِكُلِّ اَجَلٍ وَقْنَا لا يَعْدُوهُ وَسَبَبًا لَا يَتَجَاوَزْهُ
وای برتو بدرستیكه هر اجلی را وقتی است که در نمیگذرداز ان پس آهسته
مهلا لَا تَعُدْ لمِثْلِهَا فَائِمَا نَفَثَ الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِكَ
باش و بازنگرد بمانند این گونه کلمات که هر آئینه دمید شیطان بر زبان تو
ایا حضرت عشق عالیجناب زحال شهید محبت بیاب
امام همام شهید ولاء امام شهی در کبریاء
امام شهید آن همام سعید چو اسرار پاکان براشنید
چو درهای شهوار در گوش کرد زسر ترک هشیاری و هوش کرد


۳۶۲
کلام حبیب ان تند نیاز علاج مرض چون شنید از طبیب
چو در ناگران مایه بود و گران نه بدقیمتش غیر روح و روان
فدای ره عشق جانان نجان نمود این تن و جان و روح و روان
ز جوش محبت بعشق خدا نمود از تن آنجان شیرین جدا
دلش را ز اسرار حق گشت فتح نثار رهش کرد آن نقد روح
گهر های روشن چو با جان خرید تنش رفت از آنکه ارزان خرید
چو عاشق بیابد ز جانان نشان دهد چون نثار خرمی نقد جان
چوبوی محبت نفس در مید بجز جان که آرد بفعلش کلید
ز عاشق چو عاشق سخن کرد گوش کجا در سرش ماند از فکر هوش
چوزین هوش عاشق برآمد برون رسد هوش معنی بدل اندرون
بدل هوش معنی چو اظهار کرد ز جان چون نبایست انکار کرد
چو دل یافت از معنی عشق جان نثارش کند چون نه روح و روان
بود جان و تن تا زمانی بجا که عاشق بود دور از وصل یار


چو وصل حبیب آمدش در کنار نماندش باینجان قرین هنجار
بعاشق در اینجا است جان دگر دگر جان و روح و روان دگر
ازین روح آرد بسی احتراز که باشد ته این روح را ضبط راز
از نیست عشاق را سر بسر بهر حال در عشق جان دگر
چو بشنید سر محبت تمام برآمد ز هوش و زدانش تمام
نثار ولا کرد چون نقد روح ز روح مکمل آمدش بس فتوح
ز روح وجد هم بجان در روان چو بگذشت بار دگر یافت جان
چه جانی که در وصف مولا قین چه جانی نثارش هم کیشون
چه جانی که جان در بر جان نهان چه جانی نگنجد میان جهان
چه جانی نثار ره او جهان چه جانی فدایش زمین و زمان
چه جانی که خواهان او کبریا چه جانی سرو کار او با خدا
چه جانی که از او بود فخر عرش چه جانی نگنجد بغیر از فرش
چه جانی که حق گویدش اصل جان بود عشق را همچو روح در روان


۳۶۴
چه جانی که باشد از و کار عشق چه جانی که نوشد بروبار عشق
چه جانی که عاشق از و کامیا چه جانی کزو در رسد فتحباب
چه جانی که حاصل زعرفان حق چه جانی دلیل است بر برهان حق
چه جانی که اسرا را حق فاش کن چه جانی که او معرفت را جان
چه جانی که تن باشدش بر بصر چه جانی که جمله رضای خدا
چه جانی که رونق بدلها ازو چه جانی که لذت بجانها ازو
چه جانی که مشتاق از موقِبلان چه جانی همه زیب عرفان ازان
چه جانی که عشاق را زوجیات چه جانی که هرگز نه بیند ممات
چه جانی حیاتش بود تا ابد چه جانی که عشاق را می کشد
چه جانی که عُشاق از وی بکام چه جانی حیاتِ ابد زو تمام
چه جانی حیاتش همه با خدا چه جانی که از نفس و شیطان جدا
چه جانی که تقوی بود زان او همه زهد حق راه برهان او
چه جانی که قربان همه عاشقی چه جانی رضای خدا مقصر ش


۳۶۵
چه جانی که از عزت و اقتدار
چه جانی که آید چو اندر کنار
چو این جان زجانان برایش رسید
ز هجران جداگشته موصول شد
بفرمود آن سید اولیا
که بودم همین ترس اندر خیال
که در راه عشق خدائی همام
چو بر حضرت عشق روشن دلیل
بشاه کریم ولایت مآب
رسانید از جانب آن همام
همام امام سعادت ترین
چو بد دوستدار خدا جلیل
ودود و وکیل است ز انروی تمام
درون دل پاک یابد قرار
قرینش بود رحمت کردگار
سروکار با کبریائیش رسید
براه خدا نیک و مقبول شد
شه ملک معنی علی مرتضی
که طاقت نیاری بدین قیل و قال
مبادا در یندقف جانت تمام
همانش نمود اندرین ره وکیل
همان عشق حق کوست عالیجناب
که ای پیشوا عاشقانرا امام
که بوده است مستغرق نام دین
مربی با و بد و دود و وکیل
مطابق به اعداد اسم تمام


۳۶۶
چو بود او فدای ره عشق حق وُدُود و وکیلش از انشُد سَبق
چو هشتاد و شش شد وکیل وُدُود همام است هشتاد و شش مفرد
دگر بُد چوراه هُدایش کفیل از ان شد رفیقش وُدوُدو وکیل
وکیل است شصت و شش اندر سِما وُدودش شود بیست و هشت دِلرُبا
هُمام است با ایندو ناصر جلیل مطابق از آن گشته حُصّنِ دَلیل
دو شاهد چو باشد چه حاجت بمزید که بود از ازل در ره حق شهید
زِ عشق این سُخنها نباشد عَجَب که عاشق سرو جان دِهَد در طَلَب
حکایت
شنیدستم از پیر صاحب دِلی جهاندیده عاشقی کامِلی
سرش پُر ز سودای عشق نگار دلش خالی از اُلفت روزگار
که در مُوسَه بُد کاملی نیک نام محبّ خُداشُه سلیمان بنام
دلش مَهبِطِ صِدق بود و صَفا کَفش مطلع جُود بود و سخاء
به پنهان و ظاهر بخلق خدا رساندی فیوضاتِ بی مُنتَها


۳۶۷
ازو حب حق در دل عاشقان وزو عشق هو حاصل عارفان
بهر گوشه از وی خوارق پدید شقی را بیک دم نمودی سعید
عیان بسکه ازوی کرامات بود سرکوی او جای حاجات بود
بدل هرکه میکرد مقصد بیان در آئینه شه بگشتی عیان
یکی روز آنشاه والاگهر بجمع مریدان بشد جلوه گر
بناگه کهن جامه مردی غیور بدرگاه شه آمد از راه دور
به تندی بشاه جهان نعره زد که ای عارف کامل با خرد
اگر نیستی مرد ظاهر پرست بود رشته حب یارت بدست
بمن کن عیان تا بدانم چهء چه باشی چه وزکجائی کهء
در از سر عشقت بدل بار نیست مرا با تو هم گر نه و کار نیست
بفرمود آن کان حلم وحیا که ای مرد صاحبدل پارسا
چه میخواهی از گنجهای جهان که بخشم ترا نیز نان رایگان
تمنای دنیا چه داری بگو که سازم روا حاجتت موبمو


۳۶۸
زمن هرچه خواهان شو انیرزا
دهیم من بتوفیق ربّ جهان
بگفتانیم طفل ای با صفا
که با چرب و شیرین فریبم کیا
چه لذت برم من بحلوای دهر
که مخلوط گردیده یکسر بزهر
نصیبی گرت هست از خوان عشق
زرحمت مرا ساز مهمان عشق
ازان باده گر هست در ساغر
بده جرعه تا جان دهم در برت
نباشد ببار تو گر آن صدا
مزن بانگ عرفان بچرخ و بپا
پس آنگه شه کامل باهنر
به او کرد از شور دل یکنظر
بیکدیدن آن سائل با صفا
بیفتاد و جانش شد از تن جدا
بلی عشق را زین اثرها بسی است
بمیدان او مرد کی هر کسی است
کسی را که کامل شود عشق یار
بیک حرف جانان دهد جان بکار
خاتمة الكتاب بعون الله الوهاب
بحمد الله از لطف پروردگار
منتظم شد این گوهر شاهوار
ز الطاف شاه ولایت مآب
فراغت میسر شدم زین کتاب


۳۶۹

اگر لطف شہ نیست بر این پرد
من مستمند حزین دو مو

باین شغلهای فزون از شمار
که دارم زاحسان پروردگار

کسانیکه از حال من واقفند
به احوال روز وشبم عارفند

نه خاصان من بلکه خلق عوام
که دارند در این نواحی مقام

به ایشان عیانست احوال من
گرفتاری و شیوه حال من

که از با مدادان الی شامگاه
نشینم پی حاجت دادخواه

نیم یکزمان غافل از کار خلق
ببر کرده پشمینه ژنده دلق

نه یکسو گرفتاری کار شاه
نه یکسوی غمخواری دادخواه

نه یکسوی کار تجارت بپیش
که نقد حلالی کنم رزق خویش

به این شغلهای کثیر وفون
مرا شعر گفتن چه امکان چنون

به هر کس که میخوانم این گفته ها
ز روی تعجب کند مرحبا

که با این گرفتاری بیشمار
که فارغ نباشی به لیل و نهار

چسان و چه وقت این سخنها بکر
پدید آوری از ضمیر و فکر


ولیکن چو توفیق حق یاور است
چو مولای من حیدر صفدر است
چو دیدم شخصهای آنشایدن
که هر نکته اش بر فزاید یقین
قلم را به تائید پروردگار
گرفتم نوشتم من این یادگار
که تا یادگاری بود در جهان
در آندم که از من نماند نشان
چو این گنج معنی به پایان رسید
بجستم پی قفل نامش کلید
که زاعداد او سال تاریخ آن
بهر کس که خواند بگردد عیان
به گوش دل از هاتفم ناگهان
چنین گشت القا که ای نکتہ دان
چو باشد بیانات پاکان دین
بگو نام او مخزن المتقین
چو اعداد این اسم مجموع گشت
هزار وسه صد بود با هشت وهشت ۱۳۲۸
الهی بپاکان نیک اعتقاد
بدرد دل عاشق نامراد
به اسرار تنزیل و پیغمبران
بدرد دل خسته عاشقان
بآن یک که در وی نگنجد دوئی
که گرفتارتر گویم آن خود توئی
بان تن که او مخبر صادق است
که تو بروی و او بتو عاشق است


۳۷۱
به صدق ابوبکر و عدل عمر به عثمان و داما د خیرالبشر
به اصحاب پاک و امامان دین که هستند سرخیل اهل یقین
به شبهای یلدای هجران یار به در د دل عاشق بی‌قرار
به آن عاشق صادق پرخرد که از نام جانان دل و جان برد
که از شومی نفس من در گذر به محشر مرا خوار و نالان مدار
توئی دستگیر فروماندگان زشیطان و نفس از توخواهم امان
تو مپسند ما را که طوفان برد مبادا که شیطانم ایمان برد
مرابس بدرگاه پاکت امید دہد این تفائل سر ار نوید
که فضلت چو برحال من بیحد است ز لطف ازل نام من احمد است
دگر فضل تو اینکه عمرم تمام به هجرت گذشت و به اسلام کام
چهل سال عمر عزیزم کنون درین ملک اسلام بگذشت چون
نصیبم ز فضل تو بیگاه و گاه زشاهان نوازش برین بود و جاه
مقصر بخدمت اگر بوده ام ولی حسب طاقت نیاسوده‌ام


۳۷۲
بذات تو شکرانه دارم همین
که از کفر دور و بدینم متین
درینملک اسلام و اینخاک پاک
زکفار و کفر م تسکین چاک
نه از خدمت کفر نان خورده ام
سلامت بایمان و جان برده ام
اگر عاصیم چوکمدی بمن همچنین
امیدم همین است و اینم یقین
که مرگم به اسلام و ایمان بود
حیاتم به ایمان و ایقان بود
امیدم بحشر است این بیشتر
شمارم با مت شود پیشتر
الهی بحق شه انبیاء
بسر دار و سالار اهل تقاء
به آن شافع امت پر گناه
به آنکس که او انبیا رست شاه
به آن کاینهمه آفرینش باوست
جهانرا همه زیب و زینت ازوست
به آنذات کو عاشق است و حبیب
بعشاق از عشق پاکش نصیب
که امید این احمد پر گناه
که وارد امید اندرین بارگاه
مکن نا امیدش ز لطف و کرم
بگیرش به افعال زشت و دژم
امید است هر دم بدرگاه تو
که فرموده تست لا تقنطوا
تم شد


صفحه
۳۵
۳۶
۳۷
۳۹
۴۰
۴۱
۴۹
۴۹
۵۱
۵۳
۵۵
۶۰
۶۱
۶۱
۶۳
۶۶
۶۹
۶۹
۶۹
۷۱
۷۲
۷۳
۷۳

سطر
۱۰
۶
۱۳
۸
۱۳
۴
۱
۳
۴
۸
۱۱
۴
۳
۲
۳
۵
۱۳
۴
۱۲
۱۳
۶
۱۳
۲
۸

غلط
ماردین
که جاری کت حکم شرع متین
کافرون
تا مرام
رومیان
بدین و بدولت نمودند پشت
ثانش
بند و شعر ۳ چه باجی که اکلیل گویند و باز
چه باجی که زرش بود سر بسر
بسر
بان
فزون تر
رواست
باد
و حالی که بادین ملت مدام...
پیروان کی کمش و اسلام و دین...
مدارم
دوان
نفاتوس
و عالم
صاحب هوس
میش
دیتا
خدارادم

صفحه
۳۵
۳۶
۳۷
۳۹
۴۰
۴۱
۴۹
۴۹
۴۹
۵۱
۵۳
۵۵
۶۰
۶۱
۶۱
۶۳
۶۶
۶۹
۶۹
۶۹
۷۱
۷۲
۷۳
۷۳

سطر
۱۰
۶
۱۳
۸
۱۳
۴
۱
۳
۴
۸
۱۱
۴
۳
۲
۳
۵
۱۳
۴
۱۲
۱۳
۶
۱۳
۲
۸

صحیح
راه دین
ز دین نبود آنجا کمال یقین
کافران
نامرام
رومیان
نکردند بر پنجه او باز گشت
ثالث
گذارند بر میانه کارساز
ز سر تا بپای فنون سان سراسر
پسر
باین
فزون تر
رواست
بود
... رسانند هر تب باس کام نام
... بود در بی کش دین ویقین
نداریم
روان
بقانوس
ز عالم
هواء هوس
بیش
دنیا
خدارازوم

از مجله افغانی
از طهران
مجری باد
آمده است
از لوح محفوط


صفحه سطر غلط صفحه سطر صحیح
۷۷ ۱۱ نبوده ۷۷ ۱۱ نباشد
۸۰ ۷ نگردد ۸۰ ۷ نگردو
۸۱ ۱۳ بیک ۸۱ ۱۳ سیک
۸۲ ۱۳ را خاک ۸۲ ۱۳ ز افلاک
۸۳ ۵ زسرما ۸۳ ۵ زگرما
۹۲ ۳ زبس انتقالش ۹۲ ۳ زبس شوق وصلش
۹۳ ۶ گرمست پاک ۹۳ ۶ چون هست پاک
۹۷ ۷ حبر ۹۷ ۷ خیر
۱۰۰ ۳ دربار ۱۰۰ ۳ دربار
۱۰۲ ۱ زسختی که صبرش میدهد کنا ↓ ↓ شکر جای تلخی برآرد ببار این سه سطر افتاده بود
۱۰۴ ۲ زدنیا به عقبی قرار آورند ↓ ↓ همه روی جان سوی مار آورید
۱۰۴ ۳ ز سختی دهند و براحت ترین ↓ ↓ یک تلخی آن عیش شرت بین
۱۰۵ ۱۳ چراغ ۱۰۵ ۱۳ چراغ
۱۰۹ ۱۲ عاشق طلب ۱۰۹ ۱۲ عاشق بلب
۱۱۵ ۳ به خمخانه ۱۱۵ ۳ بمیخانه
۱۱۵ ۷ سراپای باز ۱۱۵ ۷ سراپای ناز
۱۲۰ ۳ زبیداری ۱۲۰ ۳ زبیداری
۱۲۲ ۲ هرگز ز زیست ۱۲۲ ۲ هرگز ز زیست
۱۲۲ ۴ زنده خواب ۱۲۲ ۴ جمله خواب
۱۲۴ ۱۰ حسد ۱۲۴ ۱۰ جسد
۱۲۶ ۱۰ پس ۱۲۶ ۱۰ پیش
۱۲۶ ۱۱ کبا جای ۱۲۶ ۱۱ کجا جای
۱۳۰ ۱۲ گریم ۱۳۰ ۱۲ کریم
۱۳۱ ۵ شوق ۱۳۱ ۵ ذوق


صفحہ سطر غلط صفحہ سطر صحیح
۱۴۲ ۶ میداند ۱۴۲ ۶ نمیدانند
۱۴۳ ۱۰ پرسید ۱۴۳ ۱۰ بپرسید
۱۴۵ ۲ زیانکار ۱۴۵ ۲ زیانکار
۱۴۷ ۱ عطت ۱۴۷ ۱ عظمت
۱۴۸ ۷ دانما ۱۴۸ ۷ دائماً
۱۴۹ ۶ حال با ۱۴۹ ۶ حال ما
۱۵۵ ۵ وقت ضرورت ۱۵۵ ۵ وقت ضرورت
۱۵۸ ۶ دهندش ۱۵۸ ۶ دهندش
۱۷۳ ۸ ارین ۱۷۳ ۸ ازین
۱۷۵ ۸ دلی ۱۷۵ ۸ دلم
۱۷۷ ۱ مکر ۱۷۷ ۱ مگر
۱۷۸ ۱۰ نیار ۱۷۸ ۱۰ نیاز
۱۷۸ ۱۲ حوانم ۱۷۸ ۱۲ خوانم
۱۷۹ ۳ برد ۱۷۹ ۳ بروم
۱۸۰ ۱۳ سعی ۱۸۰ ۱۳ صدق
۱۸۲ ۹ کردکار ۱۸۲ ۹ کردگار
۱۸۲ ۱۳ کریم ۱۸۲ ۱۳ کریم
۱۸۳ ۹ نه تو دین ۱۸۳ ۹ ز تو دین
۱۸۴ ۱۲ ارزان ۱۸۴ ۱۲ ازان
۱۸۵ ۳ ناطری ۱۸۵ ۳ ناظری
۱۸۵ ۷ عذر ۱۸۵ ۷ غدر
۱۹۴ ۱۳ کز ناگهان ۱۹۴ ۱۳ کز ناگهان
۱۹۵ ۷ گریه ۱۹۵ ۷ گریه
۱۹۷ ۱۳ مام ۱۹۷ ۱۳ امام


صفحه سطر غلط صفحه سطر صحیح
۱۹۹ ۱۰ درصفا ۱۹۹ ۱۰ وصفا
۲۰۱ ۸ توکر شکر دانی و معنی آن * * ندانی گهی شکر شکر زنان از قلم افتاه
۲۰۲ ۸ دی کمال ۲۰۲ ۸ ذی کلال
۲۰۳ ۱۰ بگردد ۲۰۳ ۱۰ نگردد
۲۰۵ ۷ نه کر ۲۰۵ ۷ نیگر
۲۰۹ ۱ ظاهر ۲۰۹ ۱ صادر
۲۰۹ ۸ وکر ۲۰۹ ۸ دگر
۲۱۲ ۴ بیش ۲۱۲ ۴ پیش
۲۱۳ ۱۰ با خدای کریم ۲۱۳ ۱۰ آنخدای کریم
۲۲۰ ۵ رسیدند دیدند کان تا بدین + + نشسته سلامت قرین از قلم افتاه
۲۲۳ ۱۰ کجاییند ۲۲۳ ۱۰ کجایند
۲۲۵ ۱۱ نزول ۲۲۵ ۱۱ زوال
۲۲۸ ۱ مداست ۲۲۸ ۱ بد است
۲۲۹ ۵ مالایقی ۲۲۹ ۵ بالایقی
۲۳۰ ۲ بود ۲۳۰ ۲ بود
۲۳۰ ۳ بود ۲۳۰ ۳ بود
۲۳۰ ۱۰ آنچنان ۲۳۰ ۱۰ آنچنان
۲۳۰ ۱۰ سان ۲۳۰ ۱۰ شان
۲۳۳ ۷ را پیشتر ۲۳۳ ۷ ترا پیشتر
۲۳۵ ۱۳ نیکی عطای ۲۳۵ ۱۳ نیکی عطاء
۲۳۹ ۱۰ سقیم ۲۳۹ ۱۰ سقیم
۲۳۹ ۲ پیش ۲۳۹ ۲ پیش
۲۴۰ ۱۱ کی ۲۴۰ ۱۱ کسی
۲۶۳ ۹ یک دونصف - - یکر و نصف


صفحه سطر غلط صفحه سطر صحیح
۲۶۴ ۴ لی ۴ ۲۶۴ کے
۲۶۴ ۴ کر ۴ ۲۶۴ گر
۲۶۶ ۶ بیش ۶ ۲۶۶ پیش
۲۷۸ ۸ اندر ضرر ۸ ۲۷۸ اندرحذر
۲۸۴ ۶ نه از رگ زدن خون خود گم کنی ۶ ۲۸۴ خون خود
۲۸۴ ۱۰ ریان ۱۰ ۲۸۴ زیان
۲۸۵ ۱۱ این ۱۱ ۲۸۴ این
۲۸۶ ۳ سفته اند ۳ ۲۸۶ سفته اند
۲۸۶ ۶ قرض و رام ۶ ۲۸۶ قرض و وام
۲۹۳ ۱۲ اندر رسید ۱۲ ۲۹۳ اندر سید
۲۹۳ ۱۳ بود در قضاء ۱۳ ۲۹۳ بود در قضاء
۲۹۶ ۸ مذلت ری ۸ ۲۹۶ مذلت بری
۲۹۸ ۸ بزبان ۸ ۲۹۸ بر زبان
۲۹۹ ۸ شادش ۸ ۲۹۹ شادیش
۳۰۹ ۷ زار و حقر ۷ ۳۰۹ زار و حقیر
۳۱۳ ۶ العفلین ۶ ۳۱۳ الغفلین
۳۱۹ ۹ آیایپد ۹ ۳۱۹ آئی پدید
۳۲۷ ۱ از کجا ۱ ۳۲۷ از کجا
۳۲۹ ۳ ز پیش ۱۰ ۳۲۹ به پیش
۳۳۱ ۱ خداماد ۱ ۳۳۱ خدایاد
۳۳۶ ۱۱ دن ۱۱ ۳۳۶ دین
۳۴۰ ۱۲ بُرد ۱۲ ۳۴۰ رسد
۳۴۱ ۶ بجانش ۶ ۳۴۱ بحالش
۳۴۸ ۲ یقینت ۲ ۳۴۸ یقنت


صفحه سطر غلط صفحه سطر صحیح
۳۵۳ ۱ بیائی ۳۵۳ ۱ بیائی
۳۵۳ ۴ بیاید ۳۵۳ ۴ برآید
۳۵۴ ۱۳ کبریا ۳۵۴ ۱۳ کبریاء
۳۵۶ ۸ باشد ۳۵۶ ۸ شد
۳۶۰ ۱ بخلقش ۳۶۰ ۱ بخلقش
۳۶۱ ۱ دلی ۳۶۰ ۱ دنے
۳۶۴ ۱ چه جائی ۳۶۴ ۱ چه جانی
۳۶۴ ۷ از و مقبلان ۳۶۴ ۷ او مقبلان
۳۶۴ ۱۳ قریان ۳۶۴ ۱۳ قربان
۳۶۷ ۱۲ چه میخواهی ۳۶۷ ۱۲ چه میخواهی
۳۶۸ ۹ لی ۳۶۸ ۹ بلی
۳۷۰ ۵ یامان ۳۷۰ ۵ پایان
۳۷۰ ۷ نگته ۳۷۰ ۷ نکته
۳۷۱ ۹ ما بست و هشت ۳۷۰ ۹ با بست و هشت
۳۷۲ ۱ قرین ۳۷۲ ۱ قرین
۳۷۳ ۱۱ بشنویم ۳۷۳ ۱۱ بشنویم
۳۷۴ ۱۰ آسمان ۳۷۴ ۱۰ آفتاب
۳۷۹ ۲ گرده ۳۷۹ ۲ کرده
۳۸۲ ۱۰ سخی ۳۸۲ ۱۰ سخی
۳۸۲ ۱۳ فتحیابی ۳۸۲ ۱۳ فتحیابی
۳۸۲ ۹ نازنینان ۳۸۲ ۹ نازنینان
۳۸۳ ۱۰ غیابی ۳۸۳ ۱۰ غیابی


[BLANK PAGE]