السقم كما دل عليه هذه الاثر حتى انقصوا في عهد عمررض حين توجه سعد ابن ابي وقاص رض
الى العراق ذالك اى تعذيب الكفرة بان اى بسبب انّ الله لم يك مغيرا نعمة
انعمها على قوم مبدلاً لها بالنقمة حتى يغيروا ما بانفسهم يبدلوا نعمتهم كفراً كتبديل
كفار مكة اطعامهم من جوع وامنهم من خوف وبعث النبىء ء اليهم بالكفر و
الصد عن سبيل الله وقتال المؤمنين وان الله سميع عليم جلالين شريف فيا ايها
العبد خف من وجود احسان مولاك اليك ودوام اسائتك معه فى دوام لطفه
بك وعطفه عليك الان يكون ذالك استدراجاً لك حتى تقف معها وتغتربها
فتفرح بما اوتيت فتؤخذ بغتة قال الله تعالى سنستدرجهم من حيث لا يعلمون
قال بعض العارفين ان بعض الانبياء ء سئل الله تعالى عن امر بلعم وطرده بعد
تلك الآيات والكرامات فقال الله تعالى لم يشكرني يوماً من الايام على ما اعطيته ولو
شكرنى على ذالك مرة لما سلبته فمن كان له جوهر نفيس يمكنه ان يأخذ في ثمنه
الف الف دينار فباعه بفلس اليس ذالك خسراناً عظيماً وغبناً فظيعاً ودليلاً بيّناً
على خسة الهمة وقصور العلم وضعف الرأى وقلة العقل فتيقظ حتى لا تذهب
عنك الدنيا والآخرة تنبيه فان الامر خطير والعمر قصير وفي العجل تقصير والناقد
بصير فان ختم الله بالخير اعمالنا واقال عثراتنا فما ذالك على الله بعسير اللهم
حقق رجاء عبدك الفقير روح ١٧٩٩ قال الله تعالى فمثله كمثل الكلب الآية
وفى الحديث من ازداد علماً ولم يزدد هدى لم يزدد من الله تعالى الا بعداً النعمة
انما تسلب من لا يعرف قدرها وهو الكفور الذى لا يؤدى شكرها وكما ان الكلب لا
يعرف الاكرام من الاهانة والرفعة والشرف من الحقارة وانما الكرامة كلها عند
له این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۰ عه بالکسر بمعنی کینه ۱۲ سه متعلق بالتبدیل ۱۲ عه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۹ شه بانجم
بفتحتين بمعنی راندن و دور کردن شه به این توبع که در می از اندا زه بگذرد ۱۲ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ٩ *


في كسرة يطعمها اوعُراق مايُذلة يرمى اليه سواء تقعد على سرير معك او في التراب
والقذر فكذا العبد السوء لا يعرف قدر الكرامة ويجهل حق النعمة فينسلخ عن لباس
الفضل والكرم ويرتدى برداء القهر والمكر روح ۹۸ ح۱ - و نیز جل جلاله فرموده که ان
الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم واذا اراد الله بقوم سوءً فلا مردلة
وما لهم من دونه من وال و نیز عز اسمه فرموده که من لم يرض بقضای ولم يصبر
ببلائی ولم يشكر على نعمائی فليخرج من تحت سمائی وليطلب رباً سوائی و از عهده
بر آمدن شکر و بجا آوردن آن كما هو حقه و چنانچه سزاوار درگاه خداوندی عم فضله است
امری ست نادر و کم بلکه محال و منعدم چنانچه حق جل وعلا در کلام درر نظام خود فرموده
که اعملوا ال داود شكراً وقليل من عبادي الشكور بيت بنده همان به که ز تقصیر
خویش * عذر بدرگاه خدا آورد * ورنه سزاوار خداوندیش * کس نتواند که بجا آورد *
که لا احصی ثناء عليك كما اثنيت انت على نفسك فرقه خاصان درین ره فرس رانده اند
بلا احصی از تگ فرومانده اند: روى ان ملكاً صاحب الزينة واسع المملكة كثير الجندية
اتخذ ضيافة وجمع امرائه وحضر الوان الاطعمة والاشربة فلما ارادوا التناول -
اذا طرق رجل حلقة الباب بحيث تزلزل المسارير فقال له الغلمان ما هذا التحاص
وسوء الادب ايها الفقير اصبر حتى ناكل ونطعمك فقال مالي حاجة الى طعامكم
وانما اريد الملك فقالوا مالك وللملك فطرق ثانياً اشد من الأول فقعدوا اليه
بالسلاح فصاح صيحة وقال مكانكم انا ملك الموت جئت لا قبض روح ملك دار الفناء
فبطلت حواسهم وتقاعد و عن الحركة واستمهل الملك فابى فتاسف وقال لعن الله
المال فانه عزنى فى اليوم خرجت عنه صفراً ليد ولقى لقمة للدود اعرضماية وعدا بية
۱ یعنی یک پاره نان ۱۲ ۲ یعنی استخوان بے گوشت ۱۲ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳
این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جزء ۲۲ * ۵ بالفتح یعنی مردن ۱۲ * ۶ یعنی خالی دسته ۱۲ *


٤٨
علیٰ فانطق الله المال فقال لا تلعنى بل العن نفسك فاني كنت مسخرا لك وكنت
مختارا فالآن لم تترك الظلم لاعتيادك حتى تتسب الهوى والمذنب ففي هذه الحكایة
امورا لاول ان الله تعالى انعم على هذا الملك بالملك والجاه والجلال فاعرض
عن شکرها ولم يقيد ها به والثاني انه مسه الموت فكان ميئوسا من فضل الله
حيث اشتغل باللعن وانسب بدل التوبة والتوجه الى الله تعالى والله يقبل
توبة عبده مالم يغرغر روح الا عام ۲ پس باید که مدام از سر عجز و نیاز و سوز و گداز
بدرگاه خالق بی نیاز گوید کہ ای کریم کارساز و ای رحیم بنده نواز و ای لطفت
شفا بخش هر دل خسته و ای کرمت جبیره بنده هر در دمند دل شکسته وای عنایتت
دست گیر شاہ درویش وای رحمتت مرهم دل پُر غم و الم ہر امیر و فقیر دل ریش چون
منی ضعیف ناتوان بنده را كخلق الانسان ضعیفا بضعف و ناتوانی نامز د فرمودهٔ
کہ الم نخلق کم من ماء مهين فجعلناه فی قرار مكين الى قدر معلوم فقدرنا فنعم
القادرون از رحمت نامتناهی برتبت باعزت و حرمت شاہی رسانیدی که از هیچ
طرفہ باری بر سر و غباری بر خاطر نیست اللهی عنایتت را در دے والپسین گواه و تکلیمه
طيِّبه لا اله الا الله زبان ما را گویا و به سبب انتباه و تدارک عمر تباه من گردان یا علی
تو بروز ازل مرا دیدی با ہزاران عیوب بخریدی : تو بفضل آن و من بعیب همان *
رد مکن زانکہ خود پسندی ؛ روی انہ سمع شاب عن سری سقطی ره يقول عجبت
من ضعیف عصى قویا فقال الشاب ما اردت به فقال ما ضعیف اضعف من ابن
آدم ولا قوی اقوى من الله تعالى وقد تعرض ابن آدم مع ضعفه الى معصية الله
تعالى فبكى الشاب وقال هل يقبل غريقًا مثلى قال ومن ينقذ الغرقى الا الله تعالى
۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۷ ۱۲ ه این آیت در سورہ والمرسلات در رکوع آخر جز ۲۹ ۳؎ معنی خوار
وضعیف ۱۲  ۴؎ بمعنی صاحب قدر و منزلت ۱۲م *


قال ان على مظالم كثيرة كيف اصنع قال اذا صحت الانقطاع رضى عنك الخصوم
خلاصة روح ۳ ع ۲۳ ا قال السدى رح انى لا نظر فى المرآة كل يوم مراراً مخافة ان
يكون قد اسود وجهى روح ۳۷۰ ح ۱ قال ابو بكر الواسطى رح الدول ثلاث دولة فى
الحيوة ودولة عند الموت ودولة يوم القيمة فاما دولة الحيوة فبان يعيش فى طاعة
الله تعالى ودولة الموت بان يخرج روحه مع شهادة ان لا اله الا الله واما دولة النشر
فحين يخرج من قبره فيأتيه البشير بالجنة جعلنا الله واياكم من اهل هذه الدول الثلاثة
التي لا دولة فوقها فى نظر اهل السعادة والعناية روح ۲۸۲ ح ۲ +
فصل ۵ در بیان عدل و احسان و فواید آنها
قال الله تبارك وتعالى ان الله يأمر بالعدل والاحسان وايتاء ذي القربى وينهى عن
الفحشاء والمنكر والبغى آلايه بدانکه پادشاه مامورست بسه چیز که عدل و احسان و ایتاء ذی القربی
ست و منهی ست از سه چیز که فحشا و منکر و بغی ست چنانچه آیه متلوه بدان ناطق ست و آن سه که
مامور به ست اول عدل و معنى العدل اتيان الاوامر وترك النواهي معدن كنز یعنی و ادکر دیها
مطابق فرمان جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه وموافق احکام شرع شریف جناب حضرت با نصرت رسالت
مأبی باشد چنانکه جناب حضرت خداوندی جل ذکره در کلام در ر نظام خود فرموده که يا ايها الذين آمنو كونوا قوامین ای
قائمين لله بحقوقه شهداء بالقسط بالعدل ولا يجرمنكم يجملنكم شنان بغض قوم الكفار
على ان لا تعدلوا فتميلوا منهم لعداوتهم اعدلوا فى العدو والولى هو العدل اقرب
للتقوى واتقوا الله ان الله خبير بما تعملون فيجازيكم جزاين فعلى المؤمن العدل في حق
الاولياء والاعدا، خصوصاً في حق نفسك واهلك واولادك لما ورد كلكم راع وكلكم مسئول
عن رعيته ووجد في سير انوشيروان مكتوباً الملك لا يكون الابالامانة والامارة لا
۱ه این آیت در رکوع ۱۴ از رکوع ثلث جزهم ۱ ۲ ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ه


۶۴

تكون الا بالرجال ولا تكون الرجال الا بالاموال ولا تكون الاموال الا بالعمارة ولا يكون
العمارة الا بالعدل بين الرعايا والسلطان شريك رعاياه في كل خير عملوه روح ۱ ع ۶
ح ۱ حكى ان نصرانياً كان يحمل امرئته على حمار فاتي بعض قرى المسلمين فقطع بعض الرنود
ذنب حماره فوثب الحمار وسقطت المرأة وانكسرت ايد١ ها والتفت حملها اليه فذهب
النصراني الى قاضي تلك القرية شاكياً فقال القاضي لذالك الرند خذ الحمار وامسكه
حتی ینبت ذنبه والمرأة حتى تحمل حملاً وتصح عندك يداها فقال النصراني هكذا حكم شريعتكم
ثم رفع رأسه الى السماء وقال اللهم انت حليم ولا صبر لی علی هذا فاحكم يا ناظر
الملهوفين و يا ناصر المظلومين فمسخ الله ذالك القاضي فصار حجراً من ساعته ففى هذه
الحكاية شيآن الاول ان هذا القاضي بظلمه وتوقيما وقع من البلاء العظيم والثاني
انه يجب الاعتراض عن المظلوم وانكان المظلوم كافراً فان دعاء الكافر يسمع روح ۲۰۵
ح ۱ و نیز فرموده جل جلاله که اذا حکمتم بین الناس ان تحكموا بالعدل ان الله نعما يعظكم به
ان الله كان سميعاً بصيرا و نیز فرموده جل جلاله که وان حكمت فاحكم بينهم بالقسط ان
الله يحب المقسطين و هو ان نقید حدود الله ونبتغى في الاحكام عدل شرعه لأسواه فعليك
بالعدل والانصاف واياك الجور والظلم والاعتساف فاصلح باوامر الحق ونواهيه ولا
تخف غير الله فيما انت فيه وانما عليك البلاغ روح ۳۱۳ ح ۱ - ان الذين قالوا ربنا الله ثم
استقاموا تتنزل عليهم الملائكة ان لا تخافوا ولا تحزنوا وابشروا بالجنة اللتي كنتم توعدون
و نیز فرموده که فلذالك فادع واستقم كما امرت ولا تتبع اهواءهم وقل امنت بما أنزل الله
من كتاب و امرت لا عدل بينكم الآييه و نيز فرموده كه ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا
فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون أولئك اصحاب الجنة خالدين فيها جزاء بما كانوا يعملون
له وقع رند بالكسريعنى سگريست كه افکار او از سوء شر عبید از زیر کی باشند نه از جهل ۱۳ ۱۲ این آیت در رکوع ربع جزء ۴ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء
ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزء ۲۴ ۵ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲ ش این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جزء ۲۶ *


وعدل با خلق خدا راستی کردن ست وجور ناکردن وسویت میان رعایا نگهداشتن ناقوی برضعیف
ستم نکند ومحتشم بر درویش بار نه نهد ، چنانچه خواجه عالم ص فرموده که عدل اینکه الصدق مع
الحق والخلق مع الخلق و در حدیث ست كه والله في عون العبد ما دام العبد في عون
اخيه المسلم یعنی حق سبحانه وتعالی یاری میدهد بنده گان باری تعالی را یحکی انه قیل للشیخ
ابی سعید رح ان فلانا يمشى على الماء قال ان السمك والضفدع كذالك وقيل ان فلانا
يطير في الهواء فقال ان الطيور كذالك وقيل ان فلانا يصل الشرق والمغرب في ان واحد
فقال ان ابليس كذالك فقيل فما الكمال عندك قال ان تكون في الظاهر مع الخلق وفي الباطن
مع الحق روح ۱۳۸ ج ۳ ومن خواص الضفدع انه اذا اخذت امراة ضفدع الماء وفتحت فاه
وبصقت فيه ثلاث مرات ورمته الى الماء فانها لا تحبل ودمه اذا طلى به الموضع الذى
نتف شعره لم ينبت ابدا او شحم الضفدع الا جامية اذا وضع على الاسنان قلعها
من غير وجع واذا تاذى سكان المكان من نقيقها فليجعلوا طشتًا مقلوبا على وجه الماء
فاذا فعلوا ذالك لم يسمعوا نقيقها روح ۱۷۹ ج ۱ـ آورده اند که سلطان سکندر ذوالقرنین
در حساب عمر خود نمی شمرد روزی را که در ان کسی بد و رفع حاجت نمیکرد ـ دویم احسان آن
آثار لطف وکرم ومروّت خویش را بر رعایای دلریش رسانیدن ومرهم راحت برجراحت
مجروحان ودلریشان نهادن فرد بر حریر گل گذارد پای در صحرا ی حشر، هر سبکساری
که بر دارد ز راه خلق خار، و در انجام مرام شان کوشیدن وتقویت ضعفا را نمودن
و با قویا مدارا کردن و درویشان وعیال مندان را بنفقات وصدقات دستگیری نمودن
خصوصاً کسانیکه از مسافت بعید ودیار دور مشقت سفر شدید و رنج راه مدید را کشیده
بامید آمده باشند روی ان امراة اعطت لقمة للسائل فاخذ ذئب ولدها في الصحراء
فظهر شخص فاخرجه من فم الذئب واعطاها اياها وقال هذه اللقمة بتلك اللقمة وحكى
س یعنی بیتابی ۱۲ ۲ یعنی با یکدیگر ۱۲ ق ۱۲ ع


۶۱

ان ذا النون المصري رأى عجوزا كافرة تنفق الحبوب للطيور وقت الشتاء فقال انه لا يقبل
من الاجنبي فقالت افعل قبل اولم يقبل ثم انه رأها فى حرم الكعبة فقالت يا ذا النون جئت
الى لغة الاسلام بقبضة من الحبة روح ۲۷۰ م ۲- يقول الفقير اذا كان احسان الملك
الى يوسف عمرو الاكرام له سبباً لا يمان الملك فما ظنك بمن استثی رسول الله عمر و ذئب
عنه ما دام حيا وهو عمه ابو طالب فا لا حرى انه ممن احياه الله تعالى للايمان واعلم ان
اللطف من اثار السعادة الازلية فلو صدر من الكافر برجي الاذالك يدعوه الى الايمان
والتوحيد ويصير عاقبته الى الفلاح والنجاح روح ۱۸۱م ۲- قال ابو جعفر الصادق ليس
في الدنيا شيئ اعون من الاحسان الى الاخوان طبقات وعلماء وصلحا را موقر نمودن وزهاد
وعباد و متصوفه را حرمت وعزت نمودن و متبرک داشتن و خدمت نمودن و بما يحتاج ضروری
معاونت کردن و بر آوردن حاجت شان را غنیمت شمردن و گوشه نشینان و متواریان
را بمصارف شان مدد کردن سبب ثنای جمیل و ثواب جزیل بوده که تا از سر فراغت
و جمعیت به بندگی خداوند عزاسمه شاغل باشند قال ابو عبد الله رح اخدام الكلى ليحصل
لك المراد ولا يفوتك المقصود وما رئینا احد اخدم الفقراء الا لحقته بركاتهم وربح
مال العز فى الدنيا قبل الآخرة طبقات وكان يحيى البرمكى يجرى على سفيان الثورى كل شهر
الف درهم وكان سفيان يدعوله فى سجوده ويقول اللهم ان يحيى كفاني امر الدنيا
فاكفه امر أخرته فلما مات يحي رائه بعض اصحابه فى النوم فقال ما صنع الله بك قال
غفر الله لى بدعاء سفيان روح ۲۰۰ - زیرا که جهان ببرکت انفاس واخلاص شان قایم است
قال عليه السلام قوام الدنيا باربعة اشياء بعلم العلماء وعدل الامراء وسخاوة الاغنياء
ودعوة الفقراء روح ۲۰۲ م -۱ این همه در بیت المال صاحب حق و نصیب اند و اگر در ادای حقوق
این طوایف تقصیر رود ظلم و معصیت باشد وعن ابي هريرة رح ان النبي عم قال من نفس
۱ یعنی بمال وتن با کسی غمخواره گی کردن ۱۲ ۲ یعنی داد و کرم کردن و باز داشتن ۳ یعنی پنهان شونده کان از خلق ۱۲ ۴ ع


۶۲
عن اخيه المؤمن كربة من كرب الدنيا نفس الله تعالى عليه فى الدنيا والآخرة والله فى
عون العبد ما دام العبد فى عون اخيه المؤمن تنبيه بافضل القرآن وبهترين اقسام
احسان آنکه نکوئی کند در حق کسانیکه ازیشان بدی دیده و از مضرت شان رنج ها کشیده باشد
چنانکه بیت کتاب بوستان نخلبند بهارستان شیراز مصداق همین ست فرو بدی را بدی
سهل باشد جزا : اگر مردی احسن الی من اساء وروى عن فضیل انه قال اعلموا ان احدا
لو احسن الاحسان كله وكانت له دجاجة فاساء اليها لم يكن من المحسنين ، روى ان امرأة
عذبت فى هرة حبستها فلم يطعمها الى ان ماتت وامرئة رحمها الله تعالى وغفر لها بسبب
ان سقت كلباً عطشان بخفها وكان أويس القرنى يقتات من المزابل ويكتسى منها فتبعه
يوماً كلب على مزبلة فقال له أويس كل مما يليک انا اكل مما يلينى ولا تنبحنى فان جزت الصراط
فانا خير منك والا فانت خير منى يقول الفقير وذالك لان الانسان السعيد خير البرية
والشقى شر البرية والكلب داخل فى البرية وهذا الكلام من مقام الانصاف فان اهل الحق
لا يرون لا نفسهم فضلاً دلته امكانو يعدون من سواهم ايّاً مّا كان خيراً منهم
دردسرب بهيمة خير من راكبها وهذا العلم اعطاهم الله لمراعات الحقوق مع جميع الحيوانات
روم ۲۳۸ م ۲ فرد میازار موری که دانه کش ست : که جان دارد و جان شیرین خوش ست
سیم ایتاء ذوی القربی و آن حق گذاری عموم رعایاست چه آنها بمثابه قریب - بلکہ بجای
اهل وعیال اند چنانکه وصیت خواجه عالمص در آخر حیوة همین بوده که اقامو الصلوة وما ملكت
ایمانکم یعنی نماز بچگانه را بر پای دارید و زیر دستان را نکو داشته میازارید پس سنت
حسنه که در تخفیف رعایا و آسایش فقراء خلق الله در مملکت نهاده آید و هر پادشاه که تا انقراض
عالم بدان عمل نماید ثواب آن همه را در دیوان عمل پادشاه اول که سنت حسنه نهاده نویسند

ل مهم بمعنی اندوه ۱۲ سه این بیت در دو جا رابع جزو علت ه بمعنی ریزه ریزه هر چیزی هاء مک مزابل جمع مزبلة بفتح و بائ موحده ولام ردو تفتیح
بمعنی جائے ریگین انداختن و پلیدی است انداختن ۶ هے آلت بمعنی پوشیدن ۱۳ ے تنبع بمعنی بانگ سگ مان شه قتات بروزن نبات ریزه نان
را گویند وریزه بهر چیزی لانیز گفته اند ۱۲


۶۳

که من سن سنة فله اجرها واجر من عمل بها الى يوم القيمة و هرعمل را که صحابه کبار رحمهم الله الملک
الغفار کرده اند از تشنیع و تهجین و آویزش و آمیزش و ستایش و نیایش و آفرین چون همه
حسنة الله بوده و مصلحت وقت و السنة بودند هرهمه در طاعات و عبادات شان محسوب
گشته و اگر عیاذا بالله پادشاه ظلم کند و بدعتی بنهد و یا قانونی سازد که نه بوده و اگر بوده مخالف
و مضاد حکم باری عزاسمه و از حلیه صفت عدل در دار عطل و عاری بوده پادشاه دیگر خلاف
حکم شرع شریف دانسته آن را برداشته باشد و او باز جاری سازد هر پادشاهی که تا انقراض
عالم بدان بدعت عمل نماید و بدان قانون بد و شر کار کند عذاب و عقاب همه را در دیوان
عمل این ظالم مبتدع نویسند که من سن سنة سيئة فله وزرها و وزر من عمل بها الى يوم
القيمة پس اگر سلاطین سابق قانون بد نهاده و یا حیفے و جورے بر رعیت کرده و یا خراج گران
بر موضعی نهاده باشد که فراخور آن نباشد بر پادشاه برداشتن و دفع کردن چنین امور وجوب
باشد قال ابن الماجشون و هو اى الماجشون مع عمر بن عبد العزيز في ولايته على المدينة
لما خرج روح ابي وضعناه على السرير فدخل عليه غاسل فرا عرقا يتحلب فى اسفل قدامة
فمكث ثلاثة ايام ثم استوى جالسًا فقلنا له اخبرنا بما رئيت قال لما عرج بروحى الملك
السماء السابعة فقيل للملك من معك قال الماجشون فقيل لم يؤذن له بعد وبقى من
عمره كذا ثم هبط بى فرئيت النبى ص و ابوبكر رض عن يمينه وعمر رض عن يساره وعمر بن
عبد العزيز رض بين يديه فقلت للملك انه لقريب المقعد من رسول الله ص قال انه عمل
بالحق فى زمن الجور وانها عملا بالحق فى زمن الحق ردح ۱۰ ح ۳ و این عذر و حيله را بخود
نسازد و قبول نکند که گوید من چنین یافتم و یا گوید که و بال بگردن کسے که قانون بد نهاده
وهذا الجواب منه اهون من نسج العنكبوت واحرى بحال من يذعن انه لا يؤخذا بالخش
۱؎ بمعنی زشت گفتن و زشت شمردن چیزے را ۱۲ ۲؎ بمعنی زشت و معیوب گردانیدن چیزی را ۱۲ ۳؎ بمعنی یافتن
جامه ۱۲ ۴؎ سزاوار ترست ۱۲ ج


فلانه را توام به بنده ارند و ملایا

[ILL]

تأمل رمضا بیدار درک فرج فرخ


۷۸۷
یکم شعبان
جلسہ سالانہ امتحان سالانہ دارالعلوم دیوبند بابت ۱۳۶۳ ہ
۱۳۱۷
مدرسہ عربیہ
یوم
یکشنبہ
مہر امتحان سالانہ
مطول
مصنف رحمہ اللہ کا قضیہ صاحب کشاف کے کلام سے کس طرح سمجھا گیا ہے اور شارح نے اس کو
کن کن وجوہ سے رد کیا ہے۔
(۲) وللتحقیر نخواَن نظن الاظنا:- شارح نے اس کی تشریح کیا کی ہے۔ جس پر وہ فرماتے ہیں
کہ وبهذا ینحل الاشكال الذی یورد علی هذ التركيب اشکال کی توضیح کرکے
انحلال کی وجہ بھی لکھئے۔ اور یہ بھی بتائیے کہ ہذا الترکیب سے کیا مراد ہے اور نیز دیگر حضرات نے اس
ترکیب کو صحیح کر نیکی اور کیا توجیہات ذکر کی ہیں۔ اور اس تقریر سے انکی ضرورت کیوں
باقی نہیں رہتی۔
(۳) :- علم معانی کی تعریف صاحب مفتاح نے کیا کی ہے۔ اور مصنف نے اس سے عدول کن کن
وجوہ کی بنا پر کیا ہے اور شارح نے ان کے جواب کیا کیا دیئے ہیں سمجھ کر لکھئے۔


نعت شريف امام رباني

سرترپايه په رنورکه کاني دي له مضامع يه له افتاب نويي في ده له بازدل مجدد
الف ثاني ده له رضا حضرت امام رباني دي يا دخوابه با با الله دلادر نقال ده له
رسولی تو سال الیدل ده داسي شکرالئی سو تک ته جيراني ده ! يار خه حضرة امام
ياده الطه ونقشبندي اباد له نيا قربان شهر و حفله عمر اولاد و دايه موثر رياك الله دار
مهرباده بمفشا حضرة امام رباني وه باقه بدوای حید اطف لتغالي زحفه خه احفره امام
لثا يد منيه باندي پاتی شير غاولار درکابل به حفر تانونتر بالارول همیشه د شريعت پرور اد ہے
لقيس التا حضرة امامه با داره شيخ احمد فاروقي دخدا يا رباره ! در حمت يه اشکو ولویه باد
لشا غلام خمایی جاعتوا ئه ده اغا خه حضره امام رها لا پرخم دی بخیه الحمد لله

موسه بيند يگوز بندي الشويه !


۶۴

بل يظن انه لا يموت بنیاد تقریرش فاسد و متاع تحریرش کاسد زیرا که هر که داند و دفع نکند
ماخوذ گردد و پادشاه چون شبان چه یکی از اسماء او راعی العبادست و رعیت چون رمه بر شبان
واجب است نگاهداشتن رمه از گرگان که جباران ستمگاران و کفار ملاعین اند ذهب الله
بنورهم خصوصاً وقتیکه سخت مستولی شوند شبانان ملوک و سلاطین و امرا و اجناد را بجان
کوشیدن واجب و ایشان را آب و نان آنگه حلال شود که باکفار واعداء دین ذهب
الله بنورهم تیغ بیدریغ زده و دفع شرشان را از مسلمانان نموده در اعلاے کلمه توحید
کوشند لیکون الدین کله لله وكلمة الله هي العليا واما فحشا و منكر وبغی پادشاه با رعیت
آنکه در میان شان بغش و فجور وجور و رنده گانی کند و ایشان را بفساد و اشته از فساد منع نکند
وعياذاً بالله بفرزندان شان بچشم خیانت نظر کند کہ ولوطاً اذ قال لقومه الآيه وهو ابن
هاران ابن تارخ وهو ابن اخی ابراهيم ومكان من ارض بابل العراق فهاجر مع عمه
ابراهيم الى الشام فارسله الله تعالى الى اهل السدوم ببلد يخص روح ۷۴۳ - ۱
انكم لتأتون الرجال شهوة من دون النسا بل انتم قوم مسرفون دلت الآية على ان
اللواطة فحش الفواحش واقبحها لان الله تعالى ما امطر الحجارة على اهل الذنوب العظام
مثل الزناء والحقوق والسرقة والقتل بغير الحق وغير ذالك من الكباثر حتى الشرك
قال ابن سیرین رح ليس شيئ من الدواب يعمل هذا الا الخنزير والحمارفاللواطة ذنب عظيم
يجب ان يحترز عنها وعن مباديها ايضاً كاللمس والقبلة روح ۱۷۴۳ و وليس لاهل الجنة
دبر مطلقاً لان الدبر خلق في الدنيا مخرجاً للغايط ولا غايط وكان له و من الجر هناك ولولا
ان ذكر الرجل او فرج المرأة يحتاج اليه في جماعهم لما كان في جسد الجنة فرج لعدم البول
فيها روح ۳۲۷۱ و يدخل في الزنا اللواطة واتيان البهايم وثبت ان عليا رض احرقها
لے این آیت در رکوع جز اول کہ این آیت در رکوع جز اول سے این آیت در رکوع آخر جز و شه این آیت در رکوع بعد از رکوع
نصف جز ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٨ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٨ *


وان ابا بكررض هد م عليهما حايطا بحسب ما رأيا من المصلحته وقال عمر من اتي بهيمة فاقتلوه
واقتلوها معه قيل لابن عباس رض ما شان البهيمة قال ما سمعت من رسول الله شياء
ولكن اكره ان يحل لحمها وينتفع بها كذالك روح ۳۲۶ ح ۲ اثنان يعفور وعفير وفي كتاب
التعريف والاعلام ان اسمه حمارة عفير ويقال له يعفور - روى انه وجد لامه بخيبر و
انه تكلم فقال اسمي زياد بن شهاب وكان في ابائى ستون حمارا كلها مركبهام
بنی و انت نبي الله فلا يركبنى بعدك احد فلما توفى رسول الله القى الحمار نفسه
في بئر جزعا على رسول الله ص فمات وذكر انه مر كان يرسله اذا كانت له حاجة
الي واحد من اصحابه فيأتي الحمار حتى يضرب برأسه باب الصاحب الدار فيخرج
اليه فيعلم ان النبي ص يريده فينطلق مع الحمار اليه والحمار من اذل خلق الله
وفي الحديث من لبس الصوف وحلب الشاة وركب الاتن فليس في جوفه شيى من
الكبر و الاتن جمع اتان بمعنی حمادة مخته خلاصه روح ۳۲۹ ح ۳ وفي حيوة الحيوان ان تخذ
من حافر حمار الاهلی خاتمه و لبسه المصروع لم يصرع روح ٣١٤ ح ۲ عا ر در عهد او اهل
فساد قوت گیرند و امر معروف بمثابه مختل گردد که کسی را امر معروف و نهی منکر نتواند کرد و
بازار اهل دین و علم و صلاح کسا د یا بد و از اهل ظلم و مطرب و مسخره وعوانان و دیولیوگان
د بد گهران و غمازان و بی حهل و نمام و غدار و محتال و شوخ دولیخ و مکار و اهل فساد د لکنا
رواج یافته رنجها ی نمکین که از دست اهل علم و صلاح و پیروان دین متین در جگر
داشته و تخمها ی ضفان و کینه های دیرینه را که در مزرع سینه کاشته بودند ، را
بر وی کار آورده بحضرت پادشاه بکار برده ظلم را در نظر پادشاه بصورت عدل
و فصیحت و کسوت مصلحت آرایش داده و اطاعت حق را گذاشته و علم تعنت و
۱۲ بفتحتین معنی ناشکیبائی کردن ۱۲ ه معنی خلل پذیر ۱۲ ه بالفم بمعنی صاحب غارت و کبر ۱۲ه
بالضم معنی شوخی و بی شرم شدن ۱۲ ح :


۶۶
و عناد را بر افراشته بر فعل قبیح خود ها ثابت قدم در اسخ دم بوده با غراض فاسد خویش
چنان نمایند که ما دوست و منفعت و خیر خواه و مشفق این دولت و در بند آبادی و زیادتی
خزینه بادشاه ئیم فان كان المنصف والانصاف هذا فا لظلم والاعتساف ماذا
و این گفتار ناهنجارشان بدان ماند که آفتاب عالمتاب را جرم ظلمانی و یا شب دیجور
را لیلة البدر نورانی قرار دهند بلکه این تقریر بی ثبات و تاثیر شان چون زعفران زار
کشمیر که عابرین و ناظرین از سفاہت و حماقت و جهالت بے غایت و نهایت شان
محو حیرت و قهقهه میشوند و بدان شیوه نفاق دور از وفاق در مهلکت بدعت پا کنند و
رسوم بد وضع نمایند و در ادرارات و وظایف و معایش علما و ائمه طعن زنند و از مقوله
لقوله اساءة الادب علی اهل الرتب يوجب العطب غافل بود و در ابطال چنین خیرسی کا
نمایند و بر خرابهها بیفزایند و علما را قباله کنند و بر مردم بہانه گیرند و مصادره کنند و بر
بے جرمان و بی گناهان تہمتها نہند و جنایت بے جرمی ستانند و آنها را از بے اعتقادی
و جہل و غفلت خدمت دانسته لاف و گزاف که ترک شیمه انصاف و اختیار طریقه ظلم وستم
اعتساف است زنند و بدان سبب خود ها را صاحب وقر و عزت دانند و خیرات و صدقات
و ادرارات بادشاه را از مستحقان بریده گردانند و فی الحقیقت چون کنده ناتراش و
چوب ناهنجار و ناخراش مصداق کا نہم خشب مسندة خالی از دانش و نظر و عاری از
احتیاط و حذر کہ اطفال دبستان بگفتار و کردارشان خنده زنند و بنیاد تقریرشان را
بناخن انگشت کنند و محال جز خبیبت و خسران و بے نصیبی و خذلان نبوده موجب
بدنامی دین و دنیا گردیده آوازہ ظلم دستم و دون ہمتی بادشاه با طراف و اکناف
عالم منتشر گردیده در دعا ہاے بد دنگیزش خلق در حیاة و ممات بر کشاده شود و مذموم

۱ے یعنی براه رفتن ۱۲ ۲ے بالکسر بمعنی بار بار انعام و بخش نمودن ۱۲ ۳ے یعنی اهل الفضل والشرفیہ ۱۲ ۴ے بفتحتین یعنی ہلاک شدن ۱۲
۵ے بمعنی جرم و تاوان ستانیدن ۱۲ ۶ے بمعنی خوی ۱۲ ۷ے بمعنی بخشش ہاے بار بار ۱۲ ۸ے یعنی ناهموار
و بے ادب و سفله ۱۲ ۹ے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۸ تہا بمعنی فرو گذاشتن و یاری و مدد ناکردن ۱۲م


۷۶
زبانها و مطعون جنان ها گردیده از ادعیهٔ صالحهٔ صلحا و همت ارباب علوم و اصحاب قلوب
محروم ماند ان هذا الا الخروج عن الانصاف والولوِج فی الاعتساف این ست
حال دنیا تا حال عقبی و قبول در د حق چه خواهد بود و فردا روز قیامت از صغیر و کبیر هر
مثقال از خیر و شر باز خواست نموده پاداش و جزای بواجبی خواهند داد که ان
ربك لبالمرصاد فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره ومن يعمل مثقال ذرة شراً يره
پس هر که از مقربان حضرات ملوک و سلاطین که ایشان را بظلم و فساد دلیر میگردانند و
دوستی مال و جمع نمودن آن را در نظر شان می آرایند تا ایشان بحرام و حلال در جمع
نمودن مال کوشیده خود ها را مصداق كلآ بل تحبون العاجلة وتذرون الآخرة
مستحقان را محروم میگردانند و خون درویشان میریزند تا از انها مال اندوزند ناگاه
بحادثهٔ بزرگ و بواقعه مرگ آن جمله تلف شود و بدنامی دنیا و عذاب های گوناگون عقبی
بگردن شان بماند لما قطع الحجاج راس سعید بن جبير قال لا إله إلا الله مرتين
ثم قال الثالثة فلم يتمها ولما وعده ابا لقتل غداً قال للحارس دعونى
اذهب للمرق واتيكم غداً فتنازعوا فى ذالك خوف الهرب ثم انه غلب عليه صدقه
فاطلقه ثم من الغد فقدمه للقتل وبسط النطع وجاء السياف فذبحه على النطع
وكان قد قال اللهم لا تسلط الحجاج على احد بعدى فعاش الحجاج بعده خمسة عشر
ليلة فوقعت الأكلة فى بطنه وكان ينادى بقية حيوته مالى ولسعيد ابن جبير كلما
اردت النوم اخذ برجلى طبقات پس پادشاهان عاقبت بین و صاحب نظر آن را باید که بقرآ
شاهانه نظر کنند بفساد اہل زمانه که تا این آفات را دیده و دانسته چنین مفسدان و بدسیران

۱له بمعنی در آمدن چیزی بچیزی ۲ح ۱۲ مبنی داد دادن و راستی کردن ۳ ح ۳ ۱له بمعنی بیراه رفتن ۴ له این آیت در رکوع نصف جز ۳۰ ه این آیت
در سوره زلزال جز ۳۰ شه این آیت در سوره قیامت در رکوع ثلث جز ۲۹ کله بمعنی پاسبان ۱۲ شہ یعنی آماده کردن خود را ۲ ۱ ح ٩ه یقیتین بمعنی گریختن
یقال بارہا وہربا الابقا در پینی نیست او را کسی که از و گریزد و نیست کسی او را که با دزد و یکی کند ۱۰ تله بمعنی بساط و فرش چرمین ۱۲ ح ۱۱له ۱۲
تحبة يقال لها بالغا رسیته باد خوره ۱۲ ص ح


را بحضرت خود راه ندهند لانهم جا بوا عجب علی عجب فباتو ابغضب علی غضب و بهیچ
اشغال عمل نصب نفرمایند و از حضرت خودها برانند و در ممالک محروسه خودها نمانند اما براوشان
را این نظر ندهند و این سعادت نبخشند بلکه اکثر کسان از غایت حرص جمع نمودن مال
دنیا چنین خوانان و بد گهران را بخود راه داده و مقرب نموده شغل ها میفرمایند و از صحبت
هندمندان و آزادگان و اهل معنی و فضل و رای زنان نیک و ناصحا خیر و عزیز نفسان
و شریف گوهریان محروم می مانند و اگر بالفرض بنا دره این کسان بحضور حضرات ملوک
و سلاطین باشند نا ملتفت و نا مقبول و منکوب بوده بحیله های گوناگون او را از نظر
پادشاه بیندازند و بجرم ناکرده اش متهم سازند و نیز حضرات ملوک و سلاطین را بعد از
ادای فرایض و واجبات اسلام هیچ طاعتی و عبادتی بهتر و فاضلتر از اشتغال بمصالح
بنده گان خدا وند جل ذکره بودن و بصفت نصف و عدالت زیستن و بنظر شفقت و
مرحمت در رعایا نگریستن نباشد که ومن یتول الله ورسوله والذین امنو فان حزب الله
هم الغالبون و اگر پادشاه بسبب شغل طاعت نافله مصالح خلق خدا را فرو گذارد و صحاب
حوال را محروم گرداند و از صلاح و فساد ملک بے خبر ماند و رعایای ضعیف را بدست
ظلمه و خوانان سپارد و کار های ثغور بخل گذارد این آن جنس معصیتی باشد از جمله معاصی
که هیچ معصیتی بدو نرسد جامع این حروف که عمر عزیز خویش را در پی ہوا و ہوس مصروف
نموده میگوید که در عین جمع نمودن این رساله شبی در وقت سحر بعد از وضو بتلاوت مصحف
شریف که ورد داشتم مشغول بودم در ان اثنا بعد از تلاوت پنج شش جزو خواب بچشم
غلبه نمود ناگاہ بین النوم والیقظته دیدم که شخصی مبارک نورانی از دوستان حق
که در جبهه مبارکش نور میتافت و دل از دیدار مبارک منورش بسے فرحت وسرور

ره این آیه در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول است یعنی بدخال و سختی رسیده ۱۲ حت این آیت در رکوع ثلث جزے
پنجم است ۱۲ متر بند نامے سلک کفار و بیجا ترس از وقعه های شرها و رخنه زدن و رخنه بستن ۱۲ ح


می‌یافت جامه و مو سفید بلباس علما تشریف آور گردیده در خاطرم گذشت که این مرد یکی از
دوستان خداست خواستم که بزیارتش سرمایه سعادت اندوزم باستقبال شریفش باشتیاق
تمام پیش آمده قدم بوسی نموده قدوم فیض لزوم مبارکشان را غنیمت شمردم بمن نگاه کرده
فرمودند که آیه وانی بدایه فآن کذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه
عن القوم المجرمين بشما معلوم است عرض کردم که بلی در آخر سوره انعام در رکوع بعد از
رکوع ربع جزو مصحف شریف میباشد فرمودند که از روی کتاب که از نظرت گذشته باشد
بیان کن که نه و بکدام عمل نیکو مستحق رحمت واسعه میگردد عرض کردم که فرموده جناب از نظرم
در کتاب نگذشته و فرموده جناب از روی کتاب بحق معلوم نمیباشد تبسم نموده بمن نگاه کرده
فرمودند که بر دانایان بنی آدم کالنار علی العلم ظاهر و پیدا و باهر و هویداست که رحمت
واسعه راحق سبحانه ولتعالی بمحض کرم و فضل و لطف خویش بجامه مسلمانان و کافه اهل
ایمان و ایقان مرحمت نموده الخصوص بطائفه از مسلمانان که بالای زیر دستان و عاجزان
و تیره روزان ترحم نمو د و شفقت مینماید که ونزعنا ما فی صدو دهم من غل اخوانا على
سر ر متقابلین و مرهم راحت بر جراحت دلریشان و خسته دلان مینهند والله المعين لكل
سالك والمغني في المسالك من المهالك روح ۲۷۸۸ فرد تیره روزان را درین محفل شمع
دست گیر تا ترا باشد پس از مردن چراغ در مزار قال الشيخ ابو القاسم رو حسنة الدنیا
عيش على سعادة وموت على شهادة وحسنة الآخرة بعث من القبر على بشارة وجواز
علی الصراط على سلامة روح ۱۴۲۱۰ و فرموده ارحم ترحم مصدق همین ست وروي
الشعبى رو عن عمر رض ان الله لا يرحم من لا يرحم ولا يغفر لمن لا يغفر ولا يتوب
لمن لا يتوب ارحموا من في الارض يرحمكم من في السماء و در ذكر همین مسئله تشریف داشته
هنوز بشرف جمال با فیض و کمالش فیروز و مشرف و کامیاب و از بحر دلال جمال خورشید
له این آیه در رکوع بعد از رکوع ربع جزو له نمنی کوہ ج ان ۳ این آیت در رکوع قبلی از رکوع ربع جز ۱۴ +


مثالش بهره اندوز و معترف و سیراب نگردیده بودم که بیدار شدم و بمجرد فراق آن برگزیده
از نفس و آفاق و از باز ماندن دیدار مبارک شان هزاران تاسف و حسرت نمودم که
اذا رئيتموا المال طابوا و اذا رئيتموا بجدال ذابوا و ازان زمان تا حال صفای طلعت
منور مبارک شان را که در خواب بمن نموده بودند آئینه حیا گردیده بمثابه که یکدم از چشم دور
درانه نظرم مهجور نمیباشد فطوبي لعين رأته في عمرها مرة كان الله عجن طينة جسدها
من سائر المحاسن و این ضعیف نحیف هیچ میرز و هیچ مدان محبوس کند عصیان گرفتار هولے
بطلان از خداوند کریم جویان و از الطاف عمیمش خواهان و جویان نیم که ببرکت محبت طائفه
فقرا و اهل الله که بدل و جان دارم در دنیا فیضے و نصیبے و جمعیتے و در عقبی در زمره مخلصان
و محبان شان مبعوث و محشور و بدخول دارالسلام بشرف دیدار خویش مشرف و مسرور
گردانا و بمنه و کرمه قوله دارالسلام اى دار السلامة من كل مكروه و آفته وهى
الجنة اولها العطاء واوسطها الرضاء واخرها اللقاء حكى ان بعض ملوك الامم الماضية
بنى مدينة و تغالى في حسنها ثم صنع طعاماً ودعا الناس اليه واجلس اناساً على ابوابها
يسئلون كل من خرج هل رئيتم عيباً فيقولون لا حتى جاء اخر الناس فسئلوهم هل رئيتم
عيباً فقالو رئينا عيبين فجلسوهم و دخلو اعلى الملك فاخبروه بما قا لو ا فقال اما كنت
ارضى بعيب واحد فأتونى بهم فادخلوهم عليه فسئلهم عن العيبين ماهما فقالوا
تخرب و يموت صاحبها فقال اتعلمون دارا لا تخرب ولا يموت صاحبها قالوا نعم
هذه كرداله الجنة ونعيمها وشوقوه اليها وذكرو النار و عذابها و خوفوه منها ودعوه
الی عبادة الله تعالى روح ۲۴۲ فرد از عمل خویش ندارم امید : بر کرم تست مرا اعتمد :
له مراد از عالم ارواح و عالم باطنی و عالم آفاقی کنایه از عالم ظاهری و عالم اجسام باشد و میتواند که عالم انفس و آفاق همین
عالم ظاهری باشد چه اکثر نفوس و جميع افق در همین عالم ظاهری موجود اند۱۲ ع له بمعنی گذاخته ۱۲ ۳ه بفتحتین بمعنی
از حد در گذشتن ۱۲ ع


۷۱

اللهم ارحمنا اذا عرق الجبين وكثر الانين وبكى علينا الحبيب ويئس منا الطبيب اَللّهُمَّ
ارحمنا اذا وارانا التراب وودعنا الاحباب وفارقنا النعيم وانقطع عنا النسيم اَللّهُمَّ
ارحمنا اذا نسى اسمنا وبلى جسمنا واندرس قبرنا وانطوى ذكرنا اللهم ارحمنا يوم تبلى
السراير وتبدى الضماير وتنشر الدواوين وتخف الموازين برحمتك يا ارحم الراحمين
ولعمري انها مناجات شريفة ومنادات لطيفة روح ۲۲ عرم ۱ - وصیت نامه جناب حضرت
شیخ زین خافی جناب حضرت خواجه عبدالخالق غجدوانی رح درین رساله تیمنا و تبرکا درج گردیده و
آن اینکه وصیت میکنم ترا ای پسرک من بعلم و ادب و تقوی در جمیع احوال و بر تو باد که متبع
آثار سلف کنی و ملازم سنت و جماعت باشی و فقه و حدیث آموزی و از صوفیان جاہل
بپرہیزی و ہمیشہ نماز با جماعت گزاری بشرطیکه امام و مؤذن نباشی و ہرگز طلب شہرت
نکنی که آفت است و بمنصبی مقید مشو و دایم گم نام باش و در قباله ہا نام خود منویس و محکمۂ
قضا حاضر مشو و بوصیای مردم در میاد باملوک و ابنای ملوک صحبت مدار و خانقاه
مکن و در خانہ قاہنشین و سماع بسیار مکن که سماع بسیار نفاق پدید آرد و بسیاری سماع
دل را بمیراند و بر سماع انکار مکن که اصحاب سماع بسیارند کم گوی و کم خور و کم خسپ و از
خلق چنان گریز که از شیر بگریزند و ملازم خلوت خود باش و با مردان و زنان و مبتدعان
و تونگران و عامیان صحبت مدار حلال خور و از اثر به بپرهیز و تا توانی زن مخواه که طالب
دنیا شوی و در طلب دنیا دین بباد دہی و بسیار مخند و از خنده قهقهه اجتناب نمای که
خنده بسیار دل را بمیراند و باید کہ ہمہ کس بچشم شفقت نگری و ہیچ فردی را حقیر نشمری ظاہر
خود را میارای که آرایش ظاہر از خرابی باطن ست و با خلق مجادله مکن و از کس چیزی
مخواہ و کسے را خدمت مفرمای و مشائخ را بمال و تن و جان خدمت کن و بر افعال شان انکار
منمائی کہ منکرشان ہرگز رستگاری نیا بد و بدنیا واہل دنیا مغرور مشو و باید کہ دل تو ہمیشہ اندوہگین
ہ معنی نا امیدی ۱۲


۷۲

و دل تو بیمار و چشم تو گریان و عمل تو خالص و دعای تو بتضرع و جامه تو کهنه و رفیق تو درویش
و مایه تو فقر و خانه تو مسجد و مونس تو حق تعالی باشد انتهی کلامه داعلی الله مقامه
و من وصایا الخضر لموسی ع ص كن نفاعًا ولا تكن ضرا را وكن بشاشًا ولا تكن عبوسًا
غضبانا واياك واللجاجة ولا تمشى فى غير حاجة ولا تضحك من غير عجب ولا تعير المذنبين
خطاياه صوابك الندم واياك على خطيئتك مادمت حيًا ولا تؤخر عمل اليوم الى الغد و
اجعل همك فى معادك ولا تخض فيما لا يعينك ولا تأمن مخوف من امنك ولا تيئس من
الامن من خوفك وتدبر الامور فى علانيتك ولا تبذل الاحسان فى قلا بتك فقال له
موسى ع ص ابلغت فى الوصية فانتم الله عليك نعمته وغمرتك فى رحمته وكلاءك من عذابه
فقال الخضر ع ص اوصنى انت يا موسى ع ص فقال له موسى ع ص اياك والغضب الا فى الله ولا
تحب الدنيا فانها تخرجك من الايمان وتدخلك فى الكفر فقال الخضر ع ص قد ابلغت
فى الوصيت فاعانك الله على طاعته واراك السرور فى امرك وحببك الى خلقه و
اوسع عليك من فضله قال له امين روح الامام ٢ وفى الحديث جاء ملك الموت
الى موسى ع ص فقال له اجب ربك قال فلطم موسى ع ص عين ملك الموت ففقأها
فرجع ملك الموت الى الله تعالى فقال انك ارسلتنى الى عبد لا يريد الموت ففقأ
عينى قال فرد الله عينه وقال ارجع الى عبدى فقل له الحيوة تريد فانكنت تريد الحياة
فضع يدك على متن ثور فما وارت يدك من شعرة فانك تعيش بها سنة قال ثم ماذا
قال ثم تموت قال فالآن من قريب قال ع ص رب ادننى من الارض المقدسة قندار
رمية حجر قال رسول الله ص ص لو انى عندكم لارينكم قبره الى جانب الطريق عند الكثيب الاحمر
قال محمد بن يحيى فى صحة حديث ملك الموت وموسى ع ص عن رسول الله ص ص ولا يرده الاكل مبتدع
١ ٥ بتشدید شین و کسر یعنی بروشنده روی ۱۲ ٢ ٥ بالضم معنی ترش رو شدن ۱۲ ٣ ٥ بالفتح یعنی خیره کردن و بعضی خوض ابی بکاری در یافتی در شدن ۱۲
٤ ٥ یعنی فراموشی آب ۱۲ ٥ ٥ بالکسر دال معنی پاسبانی کردن ۱۲ ٦ ٥ بالفتح و سکون یعنی چشمان ۱۲ ٧ ٥ بالفتح یعنی برشته زدن ۱۲ ٨ ٥ بسکون متى كوره ريگ ۱۲
حسره بالمد و كينونه شعر ۱۲۹


۷۳
كذا في تفسير الثعلبي وفي احاديث اخران ملك الموت كان يأتي الناس عيانا حتي اتي موسي ولم يقبضه
فلطمه ففقأ عينه فجاء ملك الموت بعد ذلك خفية وكان عمر موسى مائة وعشرين سنة روح ۴۵۲
ج ١ وكان موسي ١٢ رجلا ادم طوالا كثير الشعر مع صلابة لو كان عليه قميصان لنفذ الشعر
منهما وكان ١٢ اذا غضب خرج شعر راسه من قلنسوته وربما اشتعلت قلنسوته لشدة
غضبه روح ۳۹۹ ج ٢ وحکما گفته اند که عدل استماع کلام دادخواهان نمودن و متابعت
شریعت نبوی ۱۲ در جمیع امور دین و دولت کردن که اعدلوا هو اقرب للتقوى واتقوا الله
ان الله خبير بما تعملون و از تخلف وعدول بر کنار بودن و بسایر رعایا و برایا بلطف
و مدارا سخن گفتن و روی عاطفت و مهربانی بساختن مهمات شان نمودن و جواب
سخت و درشت نادادن و از نحن کردن ضعفا و فقرا عار نداشتن ست که والله في عون
العبد ما دام العبد في عون اخيه المسلم آورده اند که روزی جناب حضرت سلیمان
بر مورچه تند شد فقالت النملة ما هذه القولة يا نبي الله اما تعلم اني عبد من انت
عبدہ یعنی گفت مورچه که چیست این حمله نمودن تو بر من آیا ندانسته که من بنده آن ذات
با عظمت و جلالتی ام که تو نیز بنده آنی و من ترا جثه بنده گی آفریده اند کجا راست آید بنده
را که دعوی خواجه گی کند و اگر خود را بنده میدانستی باید که کار بندہ گان میکردی جناب حضرت
سلیمان از کرده خود نادم و پشیمان شده سر بسجده نهاده عذر تقصیر خواست فانقلت ١٢
عرفت النملة سليمان ١٢ في قوله يا أيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده
قلنا كانت مامورة بطاعته فلا بد ان تعرف من امرت بطاعته ولها ای وللنمل من
الفهم فوق هذا فان النمل تعرف كثيرا من منافعها ومن ذلك انها تكسر الحبة
قطعتين لئلا تنبت الا الكزبرة فانها تكسرها اربع قطع لانها تنبت اذا كسرت قطعتين
ل بالمه یعنی گندم گون ۱۲ ۵ ۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۳ ه معنی حمله بردن بر کسی ۱۳ ه ۴ این آیت
در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۹ شه بمعنی گشنیز ۱۳


۷۴

واذا وصلت النداوة الى الحبة تخرجها الى الشمس من جحرها حتى تجف روح ۲۶۸۸۹ و ملك
سليمان عه سبعمائة سنة وستة اشهر ولما تولى الملك جاء جميع الحيوانات يهنونه الا
غابة واحلافا فجائت تعزیه فعاتبها النمل فى ذالك فقالت كيف اهنيه وقد علمت ان الله
اذا احب عبد اروى عنه الدنيا وحبب اليه الاخرة وقد شغل سليمان عهد بالا مر لا يدرى
ما عاقبته قهو با التعزية اولى من التهنية ذكره السيوطى فى فتاواه روح ۲۶۸۸۷ روی
ان سلیمان عه ملك وهو ابن ثلاث عشرة سنة ومات وهو ابن ثلاث وخمسين سنة
فمدة ملکه اربعون سنة ووفاته فى اواخر سنة خمس وسبعين وخمسمائة لوفات موسى عم
وبين وفاته والهجرة الشريفة الاسلامية الف وسبعمائة وثلاث وسبعون سنة و
نقل ان قبره ببيت المقدس عند الجسمانية وهو وابوه داود عم في قبر واحلا وبلقيس
بعد از سلیمان عه سبکی ماه از دنیا برفت روح ۲۶۹۰۲ و از فواید عدل آنکه بادشاه عادل
محبوب ومرغوب جهانیان و ملاذ و ملجاے ستمدیده گان باشد اگرچه از عدل او فائده
بدیثان نرسیده باشد و مصداق این حال و مقیاس این مقال قصه نوشیروان عادل و
حجاج ظالم است با آنکه نوشیروان کافری بود آتش پرست و حجاج سلمی بود خدا پرست
که صحبت صحابه و تابعین رحمهم الله تعالی را دیده و در یافته بود و در ذکر نوشیروان هر کس آفرین
گوید بسبب عدل و در ذکر حجاج نفرین گویند بسبب ظلم قال عم من عامل الناس فلم يظلم
هم و من حدث فلم يكن بهم ومن وعد فلم يخلفهم فهو من مكملت مروته وظهرت
عدالته ووجبت اخوته ولا بد للامراء من خوف الله وخشية باجراء الشرائع والاحكام
واتباع سنن النبى عم حتى يملأء الله تعالى قلوب الناظرين اليهم رعبا وهيبة
فحينن لا يحتاجون الى محافظة الصورة والهيئة الظاهرة - روى ان كلب الروم ارسل

له تا با میبرم ظلم و گفته اند که حجاج بهفتاد هزار کس را بناحق کشته بود ۱۲غہ سے بضمتین و تشدید و او مفتوحه بمعنی مردی و مردی ۱۲ ع
ه با لضم بضمتین بمعنی ترس و ترسانیدن ۲ اع :


الى عمر بهذ هي ايامن الثیاب واجبه فلما دخل الرسول الى المدينة قال این دارالخليفة
فقيل ليس له دار عظيم كما توهمت انما له بيت صغير فدلوه عليه فاتاه فوجد له
بیتاً صغیراً حقيراً قد اسود با به لطول الزمان فطلبه فلم يصادفه وقيل انه خرج الى
السوق لحاجته وحوائج المسلمين اى للاحساب فخرج الرسول الى طلبه فوجاه نائماً
تحت ظل حايط قد توسد بالذرة فلما رآه قال عدلت فامنت نمت حیث شنت وامرائنا
ظلموا فاحتاجوا الى الحصون والجيوش ومن كلام اردشير الذين اساس الملك والعدل
حارسه فما لم يكن له اساس فهد ومرفدالم یکن له حارس فضایه روح ۲ ۶ ۱۲ ۴ و پیچ طاعی
و عبادتی بهتر و فاضلتر از شیوه حسنه برور و لها شستن و بآب اصلاح و مرحمت غبار انده
و غم از روی دلهای الم دستمدیده گان شستن و جبیره راحت بر جراحت دلریشان و
شکسته دلان بستن نباشد رباعی چون میدهدت دست نکوکاری به بـ چون میگذرد عمر
کم آزاری به به و مقوله عقوله مقبوله جناب حضرت شیخ ابو تراب نخشبی رو که از قدمای اولیاست
برین گواه است فرمود بجه خلد و گرد دامن قسمت غبار گر ز دلها رفته باشی به وحضرات ملوک
و سلاطین را باید که عمر عزیز خود را بفرموده محموده مسعوده جناب حضرت خداوندی جل ذکره
که انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخویکم در خیر خواهی و خیر اندیشی و اصلاح امورات و
معاملات دینوی برادران مسلمانان از رعایای ممالک محروسه که ثمر فلاح و رستگاری اخروی
ست صرف نماید که من يشفع بين الناس شفاعة حسنة موافقة للشرع يكن له نصيب من
الاجر منها بسببها ومن يشفع شفاعة سنة مخالفة له يكن له كفل نصيب من الوزر منها

حله نام بهمن بن اسفند یار پدر دارا ب ست گویند چون جدش کشتاسپ اورا بسیار دلیر و شجاع دید بدین نام موسوم ساخت
و معنی ترکیبی آن شیر خشمناک باشد چه ارد بمعنی قهر د خشم نیز آمده است و نام پسر ساسان بن بهمن که اول ساسانیان بوده است
و او را اردشیر بابکان میگفته اند و اکاسر الیشان اند و نام پسر شیر و یه بن پرویز هم هست و کسے را نیز گویند که در قوت و شجاعت
بی نظیر و حبیب باشد ۱۲ برهان قاطع ۱۲ انبوء بروزن رستمقی طبیب است بمعنی ترس و بیم برهان قاطع ۱۲ کے بمعنی بنیا د ۱۳۱۲ ه بمعنی پاسبان
ه این آیت در آخر رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ ۵ دین آیت در رکوع نصف جز :


بسببها وكان الله علی کل شی مقیتاً مقعد را نیازی کلواحداً بما عمل جلّالین که تا در دنیا
نیکنام و در عقبیٰ خجسته فرجام گردید مثنوی کسی زین بیان گوی دولت ربود * که در بند
آسایش خلق بود * بکارند آنها که برداشتند * نه گرد آوریدند بگذاشتند * حکی ان
خالقارنين سئل عن ارسطالیس ای شی افضل للملوک الشجاعة ام العدل فقال اذا
عذل السلطان لم یحتم الی الشجاعة فمن امن بملک الدیان وخشی من عذاب کل ان
فتد عدل واحتزر عن الظلم والطغیان وفاز بالدرجات فی اعلی الجنان والا فقد عرّض
نفسه لعذاب النیران واعدا بالدّنیا ایضاً علی شدما کان الا تری قوله تعالی حکایة
ویستخلف ربی قوماً غیرکم مع ماله من انواع اللعنة والخذلان روح ۲۹۹ ۲ بچون
اخلاق محمدی و اشفاق احمدی مطابق فرموده جناب حضرت خداوندی عمّ رحمه که خفض
جناحک للمومنین و نیز فرموده که واخفض جناحک لمن اتّبعک من المومنین از ملوک
و سلاطین زمان درباره شان علی ممرّ الشهور و مرّ الدهور بار بار ظهور رسیده و دیده و دانسته
باشند هر سهم را قابل دلیربط علی قلوبکم ویثبت به الاقدام یک دل و یک جھتہ گردانیده چنان
شیفتہ و دل بسته وی گردند که بظاهر و باطن در جمیع ازمنه و اماکن متفق الکلمہ بوده که
واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولا تفرّقوا واذکر وانعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف
بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا یعنی متراحمين متناصحین تائبین مقالعين عن جميع الذنوب
مُؤدین بجميع الفرائض قایمین بجمیع الحقوق مجتمعین علی امر واحد وبهذا فضل با تبوا صوابه المسلمون
شب و روز در خیر و استحکام و آبادی دین و دولت اسلامیہ و بین خود بادل و جان ساعی و
جاہد بوده که هوالذی ایدک بنصره وبالمومنین والف بین قلوبهم لو انفقت ما فی الارض
جمیعاً ما الفت بین قلوبهم ولکن الله الف بینهم انه عزیز حکیم یقول الفقیر اصله الله
این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جز ۱۲ باکثر معنی فروگذاشتن و یاری و مدد نکردن ۱۲ ۲ این ایت در رکوع رابع جز ۱۴ ۳ این
آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۹ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول سوره انفال جز ۹ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۴ *
شہ این آیت در رکوع اول جز ۱۰ *


۷۷

الضماير سمعت عن بعض العلماء المتورعين والمشايخ المتهجدين ممن له زوجتان متباغضتان انه قال
قرأت هذه الآية على ماء في كوز ونفخت فيه ثم اشربته اياهما فوقع التودد والالفة بينهما باذن
الله تعالى زال التباغض والتنافر الى الآن روح ۱۷۸ ۱۲۔ آبادی و خرابی دولت و سلطنت اسلامیه
را عین خرابی و آبادی خود دانسته از تخلف و عدول متجنب و محترز باشند که فبما رحمة من الله لنت
لهم ولوكنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك و از مجربات که از جمله یقینیات ست این که
صاحبان هر دولتی که سیرت پسندیده برد تقویٰ و اتفاق و عدالت و صلاح مثمر فلاح دو فاق را مرعی
داشته اند که و تعاونوا على البر والتقویٰ استحکام دولت شان در روز افزونی بوده که وما كان ربك
ليهلك القرى بظلم واهلها مصلحون فرو حشمت باتفاق ملاحمت جهان گرفت و آری باتفاق
جهان میتوان گرفت فحبذا الاتفاق ونعم الوفاق ولذا قيل بالبر يستعبد الحر وچون طریقہ اثم
و فسق و شقاق و شیوه زشت ظلم و عدوان و نفاق را که ولا تعاونوا على الاثم و العدوان مرعی
نموده اند بجز تباهی و خرابی و زبونی و سرنگونی فایده ندیده اند۔ آورده اند که سلطان علاء الدین
را که چون عمر بآخر رسید هر سه فرزندان خود را خواست و بدست هر کدام سه تیر یکجا نمود
داد که تا بشکنند آنها بزور بازوی جوانی هر چند سعی کردند بجائی نرسید و باز بدست هر کدام
یک یک تیر داد فی الحال شکستند سلطان فرمود که اگر مثل تیر از هم جدا شوید دشمن یک یک
از شما را از میان خواهد برداشت و اگر باتفاق زنده گانی کنید هیچکس بر شما دست نخواهد یافت
زیرا که اتفاق موجب بقای ملک و دولت و نفاق باعث زوال ملک و سلطنت است
سلسلہ دولت و سلطنت بسبب نفاق از هم گسیخته و بنای قصر ملک و مملکت بجهته ظلم
و شقاق از هم ریخته گرو و که اذا اردنا ان نهلك قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها
القول فدمرناها تدميرا فرو مکن نتوانی دل خلق ریش و و گرمیکنی میکنی بیخ خویش و چنانکه

له این آیت در رکوع نصف جز ۴ ۱۲ه این آیت در رکوع ربع جز ۵ ۱۲ه این آیت در رکوع قبله از سوره یوسف جز ۱۲ ۱۲ه این
آیت در رکوع ربع جز ۱۵ ۱۲ه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۵ ۱۲ه ترفیه بمعنی دولت مندی و آسوده گی ۱۲ ع


٧٨
گفته اند که قیام دولت و سلطنت از عدالت وافزونی مال و ملک از شجاعت و سخاوت محبت باعلما
و فضلا و تجنب و تحرز از جهلا نشان عقل ست انصرام امور ملک و مملکت بصواب دید وزرا و نصرت
د فتح و ظفر یافتن باستمداد همت فقرا امید رحمت داشتن از حق بعفو جرایم مجرمان و تندرست
ماندن از نیت ازاله درود دردمندان و دوام دولت از ترحم بر عاجزان و یتیمان عامل بودن بر
عقاید مستقل ماندن ست در عین شداید و مقتصد نابودن ست در امور دنیوی از تدبیر و شاکر
ماندن بر تقدیر آورده اند که بادشاهی زاهدی را پرسید که دولت و سلطنت در خانه دان
ماتاکی خواهد بود گفت تا ما دامیکه فرش امر معروف و نهی منکر و تقوی و عدل و جوانمردی و
اتفاق و بساط صلاح وانصاف و داد و وفاق در ایوان خانه دان تو گسترده است دولت
وسلطنت تو بر قرار خواهد بود که: وماكان ربك ليهلك القري بظلم واهلها مصلحون وقد ثبت
ان هيبة الملوك في قلوب الرعية ودوام سلطنتهم سيستقران بخمسة اكرام شريفها ورحمة
ضعيفها واعانة لهيفها وكف عداوآن عاديبها وتأمين سبل رابجها وغاديها الذین
ان مكنا هم في الارض واقاموا الصلوة واتوا لزكات وأمروا بالمعروف ونهو عن المنكر
و لله عاقبة الامور سئل بزدجرد حکیماً ما صلاح الملك قال الرفق بالرعية واحقاقى منها بغير
عنف و التودد اليها بالعدل و امن السبل وانصاف المظلوم ۱۲ م ۸۸۸ ج ٢ و بسبب قصور سیاست
و فتور در رعایت عدالت که اشتغال بمصالح بنده گان خدا وند جل جلاله است روز قیامت از و بازخواستی
خواهند فرمود که کلکم راع وكلكم مسئول عن رعيته آورده اند که عمر بن عبدالعزیز انار الله برهانه
وثقل بالحسنات میزانه که بکمال عدالت و جمال تقوی وطهارت و تمیز موصوف بود بعد از
فوتش بخواب دیدند و از سرگذشت حالش پرسیدند گفت که مرا مدت یکسال در ورطه حجاب
۱۴ مبنی بریده شدن ۱۲ ۵۲ این آیت در رکوع قبل از سوره یوسف ۱۲ جزء ۱۲ ۳ه بمعنی بیچاره و در تلخ خورنده ۱۲ ۴ك بالفتح و تشدید قا
بمعنی بازاستادن و بازاستاده کردن ۵ك بالضم والكسر بمعنی ظلم و ستم کردن بر کسے و بمعنی از حد در گذشتن ۱۲ ۶۶ معنی رونده در شبانگاه ۱۲ ج
۷ك معنی رونده در بامداد ۱۲ ج شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۱۷ شه بمعنی حجت روشن و دلیل
قاطع ۱۲ ج ۱۰ک بالفتح بمعنی زمینیکه دران راه نباشد و محل ہلاکت باشد ۱۲ ج


۷۹

داشتند بجهته آنکه سوراخی در پئے ظاهر شده بود و پای گوسفند در ان سوراخ رفته مجروح گردیده
بود با من عتاب کردند که چون امور مصالح بنده گان خدا وند جل جلاله را بقبضه اقتدار تو نموده بودیم
و بسبب غفلت و بیخبری تو پای گوسفند بیچاره مجروح گردید و فى حيوة الحيوان جعل الله البركة
فى نوع الغنم وهى تلد فى العام مرة ويوكل منها ماشاء الله ويمتلى منها جوف الارض بخلاف
السباع فانها تلد ستا وسبعاً ولا يرى منها الا واحدة فى اطراف الارض وكان له عمر مائة من
الغنم وسبعة اعنز كانت ترعاها امرائين ۵ قال الامام الدميرى ره كبر الكبش اذا احرقت
طرية ودلك بها الاسنان بيضتها واذا دفن قرن الكبش تحت شجرة يكثر حملها واذا تحملت المرأة
بصوف النعجة قطعت الحبل واذا اعطى الانمار بصوف الضان الابيض وفيه عسل لا يقربه النمل
خلاصه روح ۲۳۲۸ - وذكر عن ابى ميسرة ره انه قال اوتى بسوط الى قبر رجل بعد ما دفن
فجأ به منكر ونكير وقالا انا ضارباك ضربةً نضر باه واحدة فالتهب القبرنا را فقال لم ضربتماً
فقالا مررت برجل مظلوم فاستغاث بك فلم تعثه فهذا حال الذى لم يغث المظلوم فكيف
كان حال الظالم تنبيه دروح ۱۴۲ م ۲ واز نتائج عدل آنکه خاک و را جزای بادشاه عادل
تصرف نکند چنانکه آورده اند که دخمه نوشیروان عادل را که عدل آن از زبان در فشان حق
ترجمان جناب حضرت رسول مقبول عم روایت شده قال رسول الله عم ولدت فى زمان
الملك العادل روم ۱ ۲ م ۴ بعد از قوتش بگفته مامون شاه بکشادند دیدندش که جسدش در خاک
تازه که هیچ تغیری در وی نبوده چنانکه شخصی در خواب باشد و سه انگشتر در دستش یافتند
که در هر نگینی از ان پندی نقش بود اول آنکه با دوست ودشمن مدارا کن چنانکه بلبل حقیقت نوازی
معنی طرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین شیرازی ره فرموده فرد کسان برخوردند از جوانی وبخت

اے بمعنی بز ماده ۱۲ سے بالفتح بمعنی تازیانه ۱۲ سے این هر دو لفظ بمعنی ناشناخته شده ۱۲ سے بمعنی زبانه آتش ۱۲ ۵ے مجمع نتیجه بمعنی زاده شده
وبيرون آورده شده و تراشیده شده ۱۲ عث بمعنی گورخانه گبران ۱۲ ثے بمعنی شیرین جان چون بجمال عدل و خوش خوییو باین لقب ملقب
گردید و بعضی گفته اند که لفظ نو بمعنی جدید وشیر بمعنی اسد و دان بمعنی مانند پس معنی مجموع شیر
جوان ۱۲ ع


۸۰
که باز بروستان نگیرند سخت ۲ دویم آنکه در کارها تعجیل مکن که خلق الانسان من عجل ما اوریکہ
ایاتی فلا تستعجلون وبے مشورۀ خردمندان شروع منمائی سیّم آنکه رعایت رعیت فرو مگذا
وبر نوعی که بر سری تو بختیه بودند اینکه هر که خواهد که عزیز و رفیع و سلطنتش بزرگ و وسیع
گردد باید که علماء را بزرگ و عزیز دارد و بالجمله ان العدل من احسن الاخلاق يحكى ان
انوشيروان لما مات كان يطاف بتابو ته فى جميع مملكت دنيا دي مناد من له علينا
حق فليثبات فانه يوجد احد فى ولايته له عليه حق من درهم ولذا اشتهر بالعدل
اشتهار حاتم بالجود حتى صبار العادل لقباله روح اعرج ١ - وحيكان احمد بن حنبل رح
يوصى بعض اصحابه ويقول خف من سطوة العدل ورج رقـة الفضل ولا تأمن مكره ولو
ادخلك الجنة وفم لابيك ادم ما وقع روح ۲۰۸۲ - وگفته اند که هر که علما را نظر بد و طعن میکند.
گویا که جیل درختی که در سایۀ آن بفراغ خاطر می نشست میگند که اسأۀ الادب على اهل الرتب
يوجب العطب تحكى ان عالماً لما سئل عن مسئلة وهو فوق المنبر فقال لا ادرى فقيل له ليس
المنبر موضع الجهال فقال انما علوت بقدر علمى ولو علوت بقدر جهلى لبلغت السّماء روح ۲۰ مج ۱
آورده اند که روز عالمی برای حاجتی نزد اسماعیل سامانی پادشاه خراسان که پادشاه بس بسامان
بوده آمد او را تعظیم بسیار نمود و چون رخصت شد هفت قدم باوی مشایعت نمود شب جناب
حضرت رسالت پناه دور را در خواب دید که با و میفرماید که ای اسمعیل یکی از علمای امّت مرا
عزیز داشتی من از حضرت حق سبحانه و تعالی خواستم که ترا در هر دو جهان عزیز دارد و چون
هفت قدم در عقب وی رفتی دعا کردم که هفت تن از نسل تو پادشاهی کند و هر دو دعا در حق تو
مستجاب شد انتهی و تواضع و عزت و احترام در بارۀ اشراف و اعزۀ انام چون علمای اعلام
و سادات عظام و مشایخ کرام موجب ارتفاع دولت و استحکام اساس سلطنت است
۱- این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱ ۲۲ بالفتح بمعنی سخت گرفتن و حمله بردن ۱۲ ۳۳ بالكسر تشدید قاف بمعنی تنگ شدن چیزی در بدن شتم
محبس شدن ۱۲ ۴ کے بمعنی ہلاک ۱۲ ۵۵ بروزن دامان نام شخصیست که آل سامان که پادشاهان سامانیه اند باو منسوب اند ومعنی تربیت و ساز ساختن کار نیز آمده است
برهان قاطع


قال الشيخ علي وفارق مادامت السلاطين مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم
قایمو تا قدنا مرهم قایم ونظامهم صالح ونورهم واضح ومتى انعكس الامر نكسوا طبقات حکی
ان بعض السادات لما رأى عبد الله ابن المبارك في عزة ورفعة مع جماعة قال انظروا الى حال آل محمد ومروغزة
ابن المبارك فقال ابن المبارك ان هذا السيد لتالم يراع سنة جده ذل وابن المبارك الما اطاع
النبی وسار سيرته اعطاء الله تعالى عزاً وشرفاً روم ۴۸۰ ج ۲۔ و نیز حضرات ملوک و سلاطین را باید
که با نیکان بلطف و مدارا و تازه روئی و بشاشت و خوشخوئی سخن گفتن و بدان را محافظت حدود
و عفت و عصمت مبالغه کردن و در دفع شرائر ارتکابی و اقتدا بسنت سنیه جناب حضرت سید
ابرار از قتل و قطع و ضرب و غیر ذالک نمودن که من يطع الله ورسوله ويخش الله ويتقه
فاولئك هم الفايزون و از زیادتی بران متحر ز بودن كه ومن يتعد حدود الله فقد ظلم
نفسه لا نهم سد واروزنة قلوبهم التي كانت مفتوحة الى عالم الغيب يوم الميثاق بتتبع
الشهوات واستيفاء اللذات والمخدعة والنفاق فما هبت عليهم من جناب القدس الرياح فما
تنفسوا نفحات الارواح فمرضت قلوبهم ثم ارسل اليهم الطبيب الذي انزل الداء فانزل معه
الدوائ كما قال الله تعالى وننزل من القرآن ما هو شفاء ورحمة للمؤمنين الذين يصد قون
الاطباء ويقبلون الدواء فمن لم يصدقوهم ولم يقبلوا لدواء ظلماً على انفسهم فصارا لدواء
داءً والشفاء وباءً كما قال الله تعالى ولا يزيد الظالمين الاخسارا فلما يكونوا هل الرحمة ادركتهم
اللعنة الموجبة للصمم والعمى لقوله تعالى اولئك الذين لعنهم الله فاصمهم واعمى ابصارهم
روم ۲۴۷۱۔ زیرا که جناب حضرت شارع ده چیزی از احکام شرع شریف فرو نگذاشته که از برآ
آن قاعده و قانون جدید از فکر خود ساخته و بسته شود اعلم ان القرآن مظهر اسم الهادی و هو
كتاب الله الصامت والنبىء وكتاب الله الناطق وكذا ورثته المكمل بحده وهو لم يترك شيئاً

ه کس باین بزرگواری ۴ ۲ بمعنی خنده روئی ۱۲ ۳ این آیت در رکوع ثالث جز ۱۸ ۴ این آیت در سوره طلاق بعد از رکوع ثلث جز
۱۸ ۵ این آیت ۲ رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۵ ۶ این آیه در رکوع ۴ بعد از رکوع رابع جز ۲۶


۸۲

من امور الدین و الدنیا الا و تکفل بیانه اما اجمالاً و اما تفصیلاً قال ابن مسعود رض اذا اردتم
العلم فاثروا القران فان فیه علم الاولین و الاخرین روح ۱۲ ع ۲ - فعلی الحکام والولات
والمسلمین ان لا یتعدوا ما حد الله تعالی فی کتابه فان الظلم لا یجوز مطلقاً و یعود وباله
علی الظالم بل یسری الی غیره ایضم و فی الحدیث خمس بخمس اذا اکل الربا كان الخسف و الزلزلة
واذا جاء الحکام قحط المطر واذا ظهر الزنا کثر الموت واذا منعت الزکات هلكت الماشیة و
اذا تعدی علی اهل الذمة کانت الدولة لهم روح ۸۸ ۸ ح ۱ - و هر امر یکه رعایت آن شرعاً
و عرفاً لازم باشد باید که ساعی و جاهد بوده اهالی ممالک خویش را بران معتاد سازد که تا ببرکت سعی
مشکورش جميع اهالی ممالک محروسه بصلاح موصوف و از فساد دور باشند که فذكر فان الذكرى
تنفع المؤمنین و در اخذ حقوق از عشر و خراج و غیر آنها از احکام و قواعد شرع شریف تخلف
و عدول را در ممالک محروسه خویش جایز ناداشته رعایت جانب حق جل و علا را فرو نگذار دکه و ما
اتاکم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا یعنی آنچه بدهد و فرماید شما را جناب حضرت رسول
مقبول صمر بدل و جان بعمل آرید و از آنچه باز دارد شما را منع شوید و مخالفت نورزیدلان مخالفة
ما امر رسول الله صه تنزیل نعمة الاسلام قال صه لا یؤمن احدکم حتی یکون هواه تبع لما
جئت به ومن حفظ سنتی اکرمه الله تعالی با ربع خصال المحبة فی قلوب البررة والهیبة
فی قلوب الفجرة والسعة فی الرزق و الثقة فی الدین تنبيه وقد ثبت عن علی رض انه ما نظر
الى عورته رسوائة هذا ما تعلق نظرہ الی رسول الله صم بناء على ان البصار الناظرة لوجهة
لا یلیق لها ان تنظر الى السوءة فاعتبر وتأدب ونظیره ما قال عثمان رض ما كذبت منذ
سلمت وما مسست فرجی بالیمین منذ بایعت النبی صم ولا اکلت الکراث و نحوه منذ قرأت
القران روح ۲۷ ع ۲ ۲ - زیرا که عمل فرموده محموده جناب حضرت رسول مقبول صمر و رعایت
له بمعنی فرو بردن زمین کسی را ۱۲م له لی آیت در رکوع ۲ - اول جزء ۲۷ ۳ لی این آیت در رکوع راع جزء ۲۸ هه بالكسر بمعنی
استوار شدن ۱۲م هه بالفتح بمعنی عورت مرد وزن ۳ شه بالضم و الفتح و تشدید را بمعنی گندنا ۱۲ م


۸۳

أدب والا رتب آن راحتی المقدور داشتن سبب مسرت و ترقی دولت و مزید سلطنت است
و مخالفت از گفته و ساخته آن موجب هزاران هزار ندامت و نقصان عزت و زوال دولت
و سلطنت و زیان ابدی و خسران سرمدی ست که لا تجعلوادعا الرسول بینکم کدعاء بعضکم
بعضا بان تقولو یا محمد بل قولوا یا نبی الله و یا رسول الله بلین و تواضع و خفض صوت
قد یعلم الله الذین یتسللون منکم لو اذا ای یخرجون من المسجد فی الخطبة من غیر استیذان
خفیة مستر بن بشی فلیحذر الذین یخالفون عن امره ای الله و رسوله ان یصيبهم فتنة بلاء
فی الدنیا او یصیبهم عذاب الیم فی الاخرة جلالین فرد خلاف پیغمبر کسے راه گزید؛ که هرگز
بمقصد نخواهد رسید: یقول الفقیر وقوعی فی الحرم النبوی عمرانی قعدت یوماً عند رأس
المبارك علی ما هو عاد تی مدة مجاورتی فرأیت بعض الناس يسوؤن الادب فی تلك الحضرة
الجليلة و ذالك من وجوه كثيرة فغلبنی البكاء الشدید فاذ هذه الایة تقراء علی اذنی
أولئك يلعنهم الله ای المسین للادب فی مثل هذا المقام محرومون من درجات اهل الاداب
الكرام روح ۲۷۷م ۳ - اعلم ان الشريعة هی الاحکام و الطريقة هی الادب وانما رد من رد
لعدم رعاية الادب كابليس و غيره من المردودين رباعی بے ادب مرد کے شود مهتر ٭
گرچہ اورا جلالت نسب است ٭ با ادب باش تا بزرگ شوی ؛ که بزرگی نتیجه ادب ست روح
۱۳۸ م۱ ومن لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فانه شق و مجرم
و من يهن الله فما له من مكرم فتاوی خیرية ۷۴ام ۱ وعن ابن عباس رض كان ابراهيم عم
بمكة فاقبل عليها ذوالقرنين فلما كان بالا بطح قیل له فی هذه البلدة ابراهيم خلیل
الرحمان فقال ذوالقرنين ما ينبغی لی ان اركب في بلدة فيها ابراهيم خليل الرحمان فنزل
ذوالقرنین و مشى الی ابراهیم عم فسلم علیه ابراهیم عم و اعنقه فکان هو اول من
۱ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع آخر جزء ۱۸ ۲ بالتت یعنی بیکدیگر پناه گرفتن ۱۲ ۳ مبنی فرو داشتن آواز ۱۲ ۴ مبنی برون
آمدن آواز میان مردم ۱۲ ۵ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۲ شتہ این آیت در رکوع نصف جزء ۱۷


۸۴

عائق عند السلام فعند ذالك التواضع يخر له السحاب تحمله وعساكره وجميع الانهم وسخر له
الظلمة والنور لان من تواضع رفعه الله خلاصه روح ۲۱۳ ج ۲ فالبيت الشريفة صرة الارض
وسرتها فالكعبة وسط الارض المسكونة واما وسط الارض كلها عامرها وخرابها فهى قبة الارض
وهو مكان تعتدل فيه الازمان فى الحر والبرد ويستوى الليل والنهار فيه ابدا الا يزيد احدهما
على الآخر ولا ينقص واصل طينة رسول الله عم من سرة الارض بمكة ولما تموج الما رمى بتلك
الطينة الى محل مدفنه عم بالمدينة فلذالك دفن عم فيها روح ۲۲۰ ج ۲ وفى الحديث
يلقى ابراهيم عم اياه آذر يوم القيمة فيقول له ابراهيم عم الم اقل لك لا تعص فيقول
ابوه فاليوم لا اعصيك فيقول ابراهيم عم يارب انك وعدتنى ان لا تخزنى يوم يبعثون فاى
خزى اخزى من ابى ان يكون فى النار فيقول الله تعالى انى حرمت الجنة على الكافرين ثم
يقال يا ابراهيم عم ما تحت رجليك فينظر فاذا هو بذيخ متلطخ والذيخ بكسر الذال ذكر الضبع
الكثيرة الشعر فيوخذ بقوائمه ويلقى فى النار والحكمة فى كونه مسخ ضبعا دون غير من الحيوان
ان الضبع لما كان يغفل عما يجب التيقظ له وصف بالحمق فلما لم يقبل أزر النصيحة من اشفق
الناس وقبل خديجة عداوه الشيطان شبه الضبع الموصوفة بالحمق لان الصياد اذا اراد ان
يصيدها رمى فى حجرها بحجر فتحسبه اشياء تصيدها فتخرج لتاخذه فتصاد عند ذالك روح ۲۸۱
ج ۳ ومراد خاطر رعایا را بر مصالح نفس نفیس خویش مقدم و آسایش فقرا و رعایا را بر آسایش خویش
محتم والزم شمارد فرد بر حریر گل گذارد پای ویرا حشر به هر بیکباری که بردارد ز راه خلق خار
چنانچه خالق جبار در مدح صحابه کبار از طایفه انصار فرموده که و یوثرون على انفسهم ولو كان
بهم خصاصه رباعی نکردند رغبت بهنر دران به بشادی خویش از غم دیگران به خنک آنکه
آسایشی مرد و زن به گزیند بر آسایش خویشتن - آورده اند که ابی جهم بن حذیفه که یکی از صحابه کبا
له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۹ ۱۲ کذا فی الصحاح ۱۲ ۳ه بالقم بمعنی سوراخ حیوانات ۱۲ عه این آیت
در رکوع ربع جز ۲۸+


۸۶

رحمه الله الملک الغفار بود فرمود که در حرب تبوک اکثر یاران از صعوبت خر و این ئیساق سراپا
مشاق از شدت سموم و تشنگی حراق از پا فتاده و بسبب زحمت رشته حرارت هوای همچون
دوک گردیده دل بر هلاک نهاده بودند چنانچه آیه وافی هدایه و قالوا لا تنفروا فی الحر قل
نار جهنم اشد حرا لو کانوا یفقهون درباره حرارتش نازل شده و عن عمر رض قال خرجنا
فی قیظ شدید و اصابنا فیه عطش شدید حتی ان الرجل لینحر بعیره فینعصر فرثه فیشر به
فلذالک سمیت غزوة العسرة و من جاهد فيها بجيش العسرة روح ع ۱۶۹ و عم زاده من نیز
دران میان بوده من مطهره آب را پر کرده در طلب شان شدم چون بسر وقت عم زاده خود
رسیدم گفتم آب خواهی خورد او بدیگرے اشارت کرد چون بدیگرے رفتم دیدم که هشام بن عاص
بود او نیز بدیگرے اشارت کرد چون بدان یمین رسیدم او جان داده بود چون پس بدمین رسیدم
او نیز جان داده بود چون بعم زاده خود رسیدم او نیز رضا بقضا داده شربت اجل از دست ساقی
ازل نوشیده جان عاریتی بجانان حقیقی سپرده انا لله و انا الیه راجعون و همین حکایت بزبان
عربی در تفسیر روح البیان نیز مذکور است ۹۱۰ ح ۱ و نیز آورده اند که آن نو باده بستان لاہوت
با کوره باغستان ہدایت سبط نبی نجل ولی جناب حضرت امیر المومنین امام حسین بن علی رض بادی
رسید و غلامے را دید که بالائے گاو آهن زمین را شیار میکند چون روز بچاشت رسید سه قرص
نان جہتہ تناولش آوردند ناگاه سگے را دید کہ بمطمع نان در برابر غلام استناده غلام یک قرص
یمین را نیز داده آن را نیز بخور د جناب حضرت رض از غلام پرسید که وظیفه روز مینه تو چند است
گفت کہ ہمیں سہ قرص کہ بسگ دادم فرمود که چون همه را بسگ دادی از برای خود چه
گذاشتی گفت اے امیر زاده این سنگ را دانم که از راه دور بطمع نان آمده شرط کرم و مروت

لے بمعنی با دگری که امشب وز د عه ۲ ه بمعنی جنگ ۱۲ ۳ ه بضم میم و تشدید قاف بمعنی سختیها جمع مشقت ۱۲ ۴ ه بمعنی با دگرمی که بر وز و زو ۱۲ ۵
شه نام موقعه ۱۲ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخربز ۱۰ شه بالفتح بمعنی گرمای تابستان و بمعنی سخت گرم شدن ۱۲ که بالفتح بمعنی
سرگین در شکمبه ۱۲ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزو ۱۰
ظله بمعنی میوه تازه و نورسیده ۱۲ ع
ه یعنی نو رس ۱۲ ۱۲ کے بمعنی فرزند فرزندان و طایفه از فرزند حضرت یعقوب ۱۲ ۱۳ه بتقديم نون بمعنی نسل اولاد ۱۲ ع


۸۶

نباشد که خود را سیر و اورا گرسنه گردانم آن به که خود بر شدت مجاعت و گرسنه گی صبر کنم و تحمل نمایم نه آنکه
خود را سیر و او را گرسنه و نا امید و محروم گردانم جناب حضرت رقم مطرف گشته فرمود که کر می بدین مرتبه
حد بے احدے از عالیان و سخاوت بدین مثابه مقدور هیچکس از آدمیان نخواهد بود که اولئك
الذين هدى الله فبهديهم اقتده - واذا اردت ان ترى عجبًا فاد فن جرة في الارض
الى حلقها وقد طلى باطنها بشحم البقر فان البراغيث كلها تجتمع اليها و اذا بخر البيت بشحمه
مع الزرنيخ اذهب الهوام خصوصًا العقارب ويقال ثلاثة لا يفلحون بايع البشر وقاطر الشجر
و ذابح البقر والمراد القصاب المعتاد لذالك خلاصه روح ۳۲۸ ص۲- و در امانت مال
بیت المال احتیاط تمام نموده بمثابه که نستاند آن را از کسی بدون حل و نه صرف نماید از بیت المال
مسلمانان را در غیر محل و باشند بر فقرا وغربا را مونس و غمخوار چنانکه گفته اند و ا يتقينا الله في امانة
مال بيت المال المسلمين قلم نأخذ المال من غير حله ولم نضعه في غير محله من المقربين
والاغنياء والوكلات والحكام والامراء دون اولى المزآيا من الامناء والفضلاء والعقلاء فرد
آنرا که بحق معرفتی هست کدام ست به آن ست که او را بکسی معرفتے نیست کتب بهلول رح على
حايط من حيطان قصر عظيم بناه اخوه الخليفة هارون الرشيد يا هارون رفعت الطين و
وضعت الدين ورفعت الجص وتركت النص ان كان من مالك فقد اسرفت و ان الله لا يحب
المسرفين، وان كان من مال غيرك فقد ظلمت وان الله لا يحب الظالمين روح ۳۶۷ص۲
فرد ایوان بلند و قصر معمور از مال یتیم و حق مزدور و في الحديث ليأتين على الناس زمان لا يبالى
المرمة اخذ المال من حلال او من حرام يا ابن ادم عينك مطلقة في الحرام ولسانك
مطلق في الاثام وجسدك يتعب في كسب الحطام يتقظ يا مسكين مضى عمرك وانت في

له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۷ ۲ این لفظ بمعنی عدد مرتبه مستعمل می شود سراج ۳ بضم و او تخفیف لام و تائے فوقانی جمع والی
بمعنی حاکمان و دوستان و به تشدید لام خطا ست و همچنین قضات بتخفیف ضاد معجمہ جمع قاضی ۱۲ غ ۴ بالفتح بمعنی
افزودنیها و مزیت که بمعنی افزونی و فضیلت ست و مجازاً بمعنی عطا یا و انعامات استعمال می شود ۱۲ غ ۵ این آیت
در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۸ ۶ این آیت در رکوع ۴ قبل از رکوع نصف جز ۱۴


٨٧
غفلتك فاين الدليل علی سلامتك روح ۱۲ ٣١ م ٢ قال رسول الله صلعم من مات غاشاً لرعيته
لم يرح رايحة الجنة قال افضل الصديقين ابوبكر رض انا منذ ولينا امر المسلمين لم نأخذ
منهم درهماً ولا ديناراً ولكن اكلنا من جريش طعامهم ولبسنا من خشن ثيابهم وليس
یعی سوس (۲)
عندنا من فيئهم الاهذا الابل الناضحة وهذ العبد الحبشى وهذه القطيفة فاذا قبضت
فادفعواها الى عمر رض فلما قبض ارسلوها اليه فبكى حتى سال دموعه ثم قال رض رحم الله
ابا بكر رض لقد اتعب في مداة جبونه من هممه العالية والاعراض عن الزخرف الحايل
والاقبال على ما هو باق غير زايل بحكى ان بعض الملوك ارسل الى الشيخ ركن الدين
علاء الدوله غزالاً وقال كل منها فانها حلال لانى رميتها بسهم عملته بیدی علی
فرس وزشته عن ابى فقال خطر ببالى ان واحداً من الامراء جاء الى مولانا الجمال بازرتين
وقال كل منهما فانى قد اخذتهما ببازی فقال مولانا ليس الكلام مجاوزتين انما الكلام في
قوت البازى من دجاجة اية عجوز اكل حتى قوى للاصطياد فالغزال اللتى رميتها على فرسك
وانكانت من الصيد لكن قوت الفرس من شعير اى مظلوم حصل قلمه يا كل منها خلاصه
اگرچہ
روح ۴۳۳ م ۱- آورده اند که اردشیر بابک که نیامده در سلاطین اکاسره مثل او بادشاه عادل بجز از
نوشیروان داد وشير لقب ساسان بن ساسان نبیره بهمن و دختر زاده بابک پادشاه پارس
بوده و بابک جد مادری اردشیر بوده لهذا بارد شیر بابک ملقب گردیده شهرت دارد کتاب
نصایح و عنایت انتساب برای رعیت خود فرستاده و آن اینکه من ارد شیر المزبید
با ايها ابن الملوك العظما الى الفقهاء الذين هم حفظة السلطنة والكتاب الذين هم

له بمعنی خیانت کننده ۱۲ ہلے بمعنی نمک و حبوب نیم کوفته ۱۲ ع ۳ بمعنی درشت ۱۲ همه فی اللغة ما أخذ من الكفار بلا حرب والغنيمة ما
اخذ عنهم عنوة والحرب قائمة ١٢ تنویر بالفتح وسکون یاء ہمزه یعنی خراج و مال غنیمت ۱۲ کلے یعنی شتر آبکش ۱۲ کہ جا مه مخمل معروف ۱۲ م
شه بمعنی رنج کشیدن و مانده شدن ۲۱۲ھے بالضم بمعنی انچه آراسته و آبدار و با رایش باشد ۱۲ ح ه بهر د وسین مهمله نام پسر بهمن که از خوف
خواهر خود که همای نام داشت و بمذہب زردشتی در نکاح بهمن پدر خود بوده فقیر شده سر در عالم نهاد و ساسانیان از نسل اویند
وساسان در لغت بمعنی گدا و فقیر ست ۱۲ ع ہلے بمعنی روشنی و رونق و زیبائی ۱۲ ه بالضم و تشدید تاء بمعنی نویسنده گان ع۱۲


سیاسته المملکت وذوى الحرث الذين هم ثمرة البلاد اما بعد نحمد الله حمد الصالحين قد وضعنا عن رعیتنا
بفضل رافتناخراج الموظفة عليهم وسنتنا هذه ونحن كاتبون مع ذالك بوصية تنفع الكل لا تستشعروا
الحقد لئلا يغلب عليكم العدا ولا تحبوا الاحتكار لئلا يشملكم القحط وكونوا للغرباء مؤوين لتؤو غداً
في المعاد وتزوجوا في القرابة فانه احسن للرحم واثبت للنسب ولا تحدوا هذه الدنيا شيأ فانها لا تبقى
علی احد ولا ترفضواها مع ذالك فان الاخرة لا تنال الا بها انتهی کلامه وعلى هذه العبارة ختامه
فعلى العاقل ان يتدارك حاله ويصلح اعماله قبل ان تنفد الانفاس و ينهدم الاساس
روح ۲۷۶۱۴۱ هر که خواهد که عمر او دراز و مملکتش بے شریک و انباز گردد عدل اختیار کند که موجب
درازی عمر و بے انبازی سلطنت است که و اما ما ينفع الناس فيمكث في الارض رباعی از ان
بهر و تر در آفاق کیست : که در ملک را نی بانصاف زیست : کسان برخورند از جوانی و بخت
که با زیردستان نگیرند سخت : و در اخبار آمده که هر سلطانی که عدالت ورزد از زمره محبان جناب حضرت
منان گردو که ان الله يحب المقسطین و نیز شریک طاعت رعایا گرد و چه فراغ طاعت بسبب عدل سلطان
بدی شان حاصل شده و اگر ظلم نماید نیز شریک و انباز معصیت برا یا گردو و حکما گفته اند که عدل خوب ترین
خصلت هاست که نتیجه آن وسعت مملکت و بقای سلطنت و معموری خزاین در فاین و آبادی اکانی
قرا و مداین است *
فصل ۷- در بیان ظلم و قبح آن
بدانکه ثمرۀ ظلم کو تا ہی عرست که ظل عمرانطالم قصير والمراد با نظلم ان يتضرر به الغير د بالعدل ان لا يتضر رمنه احد شتی
روح ۲۶۱۱۴ فرد رہا کن ستم را بیکباره گی نه که کم عمر سے آرد ستمگاره گی : آورده اند که نوشیروان عادل از حکیمی
سبب کم عمری باز و در از عمری گنجشک پرسید گفت که کم عمری باز از جهته ظلم و خونریزی است و درازی عمر کنجشک از باعث بے آزاری
ے یعنی پاس دارنده گان و حکم راننده گان ۱۲ ۱۲ معنی حب دهنده ۱۲ ۳ یعنی بنیادم اه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۳
ہے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ع ۲ و نیز در رکوع نصف جز ۲۸


۸۹
و عاجزی ست مدعا اینکه در پی آزار هیچکس نباید بود و بر هر ذی حیاتی حتی المقدور شفقت و ترحم باید
نمود عن ابراهیم بن ادهم بلغنی ان رجلاً من بنی اسرائیل ذبح عجلاً بین یدی امه فبیست ید کا
فبینما هو جالس اذ سقط فرخ من وکره و هو یتبصص فاخذه ورده الی وکره فرحمه الله تعالی
لذالک ورد علیه ید ه فینبغی للمؤمن ان یسارع الی التوبة والعمل الصالح فان الحسنات یذهبن السیئات
روح ۱۷۷ و نیز سبب زوال سلطنت و خرابی مملکت ست زیرا که خرابی اساس ملک و مملکت بظلم
است نه بعدل و شکست بنای سلطنت بجهل ست نه بعقل و قد ثبت بلا نزاع الملک یبقی مع الکفر
ولا یبقی مع الظلم کان الظلم یخرب بیت المظلوم وللظالم ویجلب النقمة ویسلب النعمة قال الله تعالی
ظهر الفساد فی البر والبحر بما کسبت ایدی الناس الآیة واستیلاء الکفار علی اهل البلاد بسبب ظلم المفرط
علی اهل الاسلام واهل الذمة الساکنین فی تلک الدیار وهذا من الوقایع اللتی رأینا حدوثه فی
زماننا مرارا ولیس المعابنة کالخبر یقول الفقیر رأینا من السنة الرابعة والتسعین بعد الالف
الی هذا الآن و هی السنة الاولی بعد المائة والالف من استیلاء الکفار علی البلاد الرومیة و علی البحر الاسود
والابیض ما لم یره احد قبلنا ولا یدری احد ماذا یکون غدا دالامر بید الله تعالی و ذالک بسبب ظلم
المفرط علی اهل الاسلام واهل الذمة الساکنین فی تلک الدیار فعاد الصغار والذل من الکفار الی المسلمین
اکاذبین فصار واهم صاغرین والعیاذ بالله ولیس الخبر کالمعاینة روح ۱۸۸ قال الامام فی وجه
قوله تعالی الا بحبل من الله وحبل من الناس الامان الحاصل للذی قسمان احدهما الذی نعمه الله
تعالی علیه وهو الامان الحاصل له باعطاء الجزیة عن ید و قبوله ایاها والثانی الامان الذی فوض
الی رأی الامام واجتهاده فیعطیهم الامان مجاناً تارة و ببدل زایدا او ناقص اخری علی حسب اجتهاده
فالاول هو المسمی بحبل الله والثانی هو المسمی بحبل المومنین فالا مانان واقعان بمباشرة المؤمنین اللین
الا انهما متغایران بالاعتبار روح ۲۳۱ قال رسول الله ع م الملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم
۱ ع یعنی گوساله ۱۲ ۲ ع بالفتح یعنی چوزه مرغ و بچه حیوان ۱۲ ۳ ع ای تبحرک ۱۲ ۴ ع بالفتح یعنی آشیانه ۱۲ ۵ ع این آیت در رکوع قبل از رکوع
اول سورۀ یوسف ۱۲ جز ۱۲ ۶ ع بکسر نون وفتح قاف جمع نقمة یعنی عقوبت ها و عذاب ها ۱۲ ۷ ع این آیت در رکوع بعد از رکوع ربنا جز ۲۱ و ع این
آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جز ۴ *


۹۰
و قال الله تعالى وكذالك نولى بعض الظالمين بعضا الآية و ذالك لان همم المظلومين المفرطين مؤثرة و
دعاؤهم مستجاب قال ع اتقوا دعوة المظلوم فانه ليس بينها و بين الله تعالى حجاب و من هذا المقام
يعرف سر قوله ع ولدت فى زمن الملك العادل فان الطلاق العادل على انوشيروان بالنسبة الى انتقام
ظلم الافاق عنه وقد كان فى نفسه مجوسيا و ان لشرك لظلم عظيم روح ٢٩٤ ع ٢- ابيات
خرابی کند شیر و شمشیر زن ٭ نه چندانکه دود دل طفل و زن ٭ چراغ که بیوه زنی بر فروخت ٭ بسی
دیده باشی که شهر بسوخت ٭ مکن ناتوانی دل خلق ریش ٭ دگر میکنی میکنی رنج خویش ٭ که سیژوا
و بال امرهم هذا او الله عزیز ذو انتقام و نتیجه ظلم خانه خرابی ست قال الله تعالى فتلك بيو-
خاوية بما ظلموا - و فى الحديث اياكم والظلم فانه يخرب قلوبكم و فى تخريب القلب تخريب ساير
الجسد فالظالم يظلم على نفسه حيث يخرب اعضاءه الظاهرة و الباطنة و على الله و رسوله و اذاه
والدليل عليه قوله ع انا من الله و المومنون منى فمن اذى مؤمنا فقد اذانى و من اذانى فقد اذى الله
تعالى روح ٢٥٩ ع ٢ رباعی نیم شب پیره زن که آه کند ٭ روی صد آسمان سیاه کند ٭ خانه ظالمان
نه دیر که زود ٭ بقضیت خراب خواهد بود- آورده اند که یکی از خانه براندازان عالم خاکی روزی
در خرابه نشسته میگفت که هر کسی بالای کسی ظلم کند خانه خراب گردد کسی باوی گفت
که تو بالای که ظلم کردی که خانه خراب شدی گفت بر نفس خود زیرا که همه عمر از من رنج و زحمت
و نامرادی دیده و هیچ وقت آرزوی دلی بوی نرسیده ام فرد نه هرگز شنیدیم در عمر خویش ٭
که بد مرد رانیکی آید به پیش ٭ و از ثمره شجره منهیه ولا تركنوا الى الذين ظلموا فتمسكم النار و ما لكم من
دون الله من اولیاء نهر لاتضرون ظالم مبغوض مردمان ست اگرچه از ظلم آن ضرری بدیشان لاحق
نشده باشد و هذه الاية ابلغ ما يتصور فى النهى عن الظلم و التهديد عليه و العجب من قوم يقرؤا
هذه الآية و يرون ما فيها ثم لا يرتدعون عن الظلم و الميل الى اهله ولا يتدبرون انهم
۱ هذا این آیت در آخر رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۸ ۲ـ این آیت در رکوع نصف جزء ٢١ ٣ـ این آیت در رکوع ۲ بعد از
رکوع اول جزء ٤ هذا این آیت در رکوع آخر جزء ١٩ ٥ـ این آیت در رکوع قبل از رکوع اول سوره یوسف جزء ١٢ لیکن پس از استفهام نوشته اند اللهم اعلم


۹۱

مواخذون غير منصورين روح ۱۲۸ ج ۲ ودخل في الركون الى الظالمين المداهنة والرضى با قوالهم
وافعالهم ومحبة مصاحبتهم ومعاشرتهم ومد العين الى زهرتهم الفانية وغبطتهم فما اوتوا من القطرف للله
والميل ولهم بالبقاء وتخليد ذكرهم واصلاح دواتهم وقلمهم ودفع القلم والكاغذ اليهم والمشي خلفهم والتزى
بزيهم والتشبه اوخياطة ثيابهم وحلق رؤسهم وقد امتنع بعض السلف عذرد جواب لظلمة فالسلم فكل منها انما يكون
مذموما اذا كان من قبل انعاماء واما اذا كان من جانب السلاطين والامراء بان يكونوا مجبورين فى
ذالك مطالبين بالاختلاط لاجل الامقاع الديني فلا باس حينئذ بالمخالطة لان المجبور المطالب
مويد من عند الله خاى عن اغراض النفسانية بخلاف ما اذا كان مقارنا بالاغراض النفسانية
فيكون موكولا الى نفسه فمتخطفه الشياطين نعوذ بالله روح ۱۲۹ ج ۲ ومن كلمات بهلول رحمها روه
حين قال له من انا قال انت الذي لوظلمه احد في المشرق وانت في المغرب سئلك الله عن ذالك
يوم القيمة فبكى هارون وفى عين المعانى العالم لا يدخل على الظلمة تحاميا عن الدعاء لهم
بالبقاء فورد من دعا لظالم بالبقاء فقد احب ان يعص الله تعالى فى ارضه فلابد من النصيحة
وترك المداهنة روح اع لاج ۱- آورده اند که یحیی برمکی بغایت زیبا نویس بوده روزی قلم تراشیدن وی را
بنزد وزیر لولف و توصیف نمودند وزیر اور اطلبیده حاضر شد قلمی باحتیاط تمام برای وی تراشید وزیر بیان
قلم فرمان نوشت که خط وی بهتر از پیشتر بود خلعت و هزار دینار بوی انعام فرمود یحیی خلعت و هزار
دینار را برداشته خرسند شده بدرخانه خود رسید در حال واپس گردیده گفت ایها الوزیر قلم را بمن ده که عملی
را فراموش کرده ام چون قلم را وزیر بوی داد سر قلم را بریده خلعت و زر دادگی را واپس پیش وزیر نهاد
وزیر گفت تراچه شد گفت بگوش دلم فرورخواندند که احشر والذین ظلمواد از واجهم یعنی حشر کنید ظالمان
را با فریبیان و مدد گاران ایشان ترسیدم که تو بدین قلم از روی ستم چیزی بالای کسی نویسی و من
قلم ترا تراشیده ام دران با تو شریک باشم د لعتاب جناب حضرت خداوندی جل جلاله گرفتار گردم چه چاره خواهم نمود
۱ے یعنی پوشیدن وهیات باتفاق کردن و دروغ گفتن ۱۲ ۲ ۵ بضم اول و فتح ثانی جمع زبر بالفتح والضم معنی شکوفه ۳، ۳ بالکثر معنی جامه و
لباس ۴۱۲ ۴ پس برباید او را شیاطین ۱۲ ه ۱ے این آیت در ابتداء رکوع ربع جز ۱۲۲۳


۹۲

پس از دست رفتن کار پشیمانی ندارد سود و نیز پادشاه عادل محبوب مرغوب و مطلوب جهانیان دلها و ملجای
ستمدیده‌گان ست اگرچه از فواید عدش ذایق نگردیده باشند و مصداق این حال و مقیاس این مقال قصه
نوشیروان عادل و حجاج ظالم ست با آنکه نوشیروان کافری بود آتش پرست و حجاج مسلمی بود خدا پرست که صحبت
صحابه قابعین را دریافته بود در ذکر نوشیروان هرکس آفرین گوید بسبب عدل و در ذکر حجاج نفرین گویند
بجته ظلم قال عمر بن عبد العزیز لو جائت كل امة بمنافقيها وجئنا بالحجاج فضلنا هم يقول الفقير
سامحه الله القدير هذا الكلام بالنبته الى ذالك الوقت ولوانه رأونرا العثمان ووكلائهم فى
هذا الزمان لوجدهم ارح من كل منافق لانه بلغ نفاقهم الى حيث اخذو الرشوة من الكفار يسامحوهم
فى مقاتلتهم ويحاربتهم خذلهم ودمرهم روح ۱۲-۷۹۳- ولا تنسو هذه الكلمات الصادقة من توقيع
المامون بن هارون المظلوم على النصرة وان عظمت محنته والظالم على مدرجة العقوبة وان طالت
مدته ولكل محنة نهاية ولكل مدلا غاية وما الله يريد ظلما للعباد وقال الله تبارك وتعالى و
تلك القري اهلكنا هم لما ظلموا وجعلنا لمهلكهم موعدا، ابیات نه خفت ست مظلوم ز پیش ترس
نه دود دل صبحگاهش بترس : نه ترسی که پاک اندرونی شبی : برآرد ز سوز جگر یا ربی : که نالد ز ظالم
که در دورتست : همه جور کو میکند جورتست : واز ناوک آه درد اندوز : مظلومان ستمدیده
آیت ظلم علمیس واز ناله جان سوز دلریشان بتم رسیده و کشیده رایت ستم منگوش و قد خاب من حمل
ظلما فرد ستمگر جفا برتن خویش کرد: نه بر زیر دستان درویش کرد بومو مد اخل اللتى يأتى الشيطان من
قبلها فيصير الانسان بالشهوة ظالماً لنفسه و بالغضب ظالماً لغيره وبالهوى يتعدى ظلمه الى
حضرة جلاله تعالى لان نتيجة الهوى الكفر والبدعة قال الله تعالى ان الشيطان لكم عدو فاتخذوة
عداوا انما يدعو حزبه ليكونو امن اصحاب السعير ولا ييقظ ولا يزدجر الظالم عن الظلم الا اذا

سله نام امیر ظالم و گفته اند که هفتاد هزار کس را بنا حق کشته بود ۱۲ ۲۴ ساله بفتح یعنی فرو گذاشتن دخوار کردن و یاری ندادن ۱۲ ۳۴ بالفتح بمعنی
هلاک ۱۲ ۴۴ بمعنی دستخط و نشان پادشاه بر نامه و فرمانی که لقه باشند ۱۲ ۵۰ کھٹے بمعنی راه ۱۲ ۶۴ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء عم ۱۲-
شه این آیت در سوره کهف ۳ رکوع قبل از رکوع آخر جز ۱۱۵ ۸ شه بمعنی ناپدید و محو شده ۱۲ ۹ شه بمعنی نگون سار ۱۲ ح ساله این آیت در رکوع ۲ بعد از
رکوع ثلث جزهه ۱ الله رای يتبع الشهوة ١٢ قاضی ۱۲ ساله یعنی انچه از روی خواهش نفس باشد ۱۲م ۱۳له این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جزء ۲۲

صه از دجار بمعنی ترسانیدن و بانگ بر کسی زدن و باز داشتن ۱۲م


۹۳
امتد عنقه تحت حسام المنتقم او انطرح علی ثرى الموت الزئوم وسلط عليه زبانية الجحيم فتذاكره بانه
العتل الزنيم والكفور الطاغي الاثيم قال الله تبارك وتعالی و انذرالناس يوم يروت العذاب
فيقول الذين ظلموا ربنا اخرنا الى اجل قريب نجب دعوتك ونتبع الرسل اولم تكونوا اقسمتم من
قبل ما لكم من زوال وسكنتم في مساكن الذين ظلموا انفسهم وتبين لكم كيف فعلنا بهم وضربنا
لكم الامثال وقد مكرو ا مكرهم وانكان مكرهم لتزول منه الجبال و چون جناب حضرت حق
جل جلاله ظالمان و ستم پیشگان را بداند دانسته که الظلم ظلمات یوم القیمة و از نعمت باحلاوت
محبت خود بی بهره نموده که ان الله لا یحب الظالمین و بار بار از حال سراسر ملال و معذرت بے فایده
وندامت نمایندۀ شان در کلام درر نظام خود بوعیدات عدیده و توبیخات شدیده و تهدیدات اکیده مزید
ترهیب خود را خبر داده و احادیثی که در باب قبح ظلم ورود یافته و نور تائید قرآن بران تافته و فرموده
که ولوتری اذ الظالمون فی غمرات الموت والملائکة باسطوا ایدیهم اخرجوا انفسکم الیوم تجزون عذاب
الهون بما کنتم تقولون علی الله غیر الحق و کنتم عن آیاته تستکبرون و نیز فرموده که یوم یعض الظالم علی
یدیه ویقول یالیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا و نیز فرموده که و انذار الذین ظلموا العذاب فلا یخفف
عنهم ولا هم ینظرون و نیز فرموده که یوم لا ینفع الظالمین معذرتهم ولهم اللعنة ولهم سوء الدار
و نیز فرموده که ومکروا مكراً ومكرنا مكراً وهم لا یشعرون فانظر کیف کان عاقبت مکرهم انا دمرناهم
وقومهم اجمعین فتلک بیوتهم خاویة بما ظلموا ان فی ذالک لایة لقوم یعلمون والمكر من المخلوقين الخبث
والخديعة والحيلة والمكر من الله تعالی استدراج العبد واخذ ه بغتة من حيث لا يعلم روح ۳۳۱
۱۶- الحق که چون مهر خاموشی بر دهن نهاده شود و یاراے سخن گفتن نماند و هزاران هزار فریاد از نهادش
بر آید که از برای خدا ومی فرصت دهید ندا آید که اے نادان چند بار خبر دادمت تغافل نمودی اول
آنکه پدر و مادرت از دنیا رفتند و حال تو نیز بدین منوال خواهد بود. دویم آنکه موی سیاه بسفیدی رسید
۱؎ معنی سختگیر ۱۲ن ۲؎ در بانگشده شود ۱۲ ۳؎ یعنی خاک ۱۲ ۴؎ الزامة یعنی العقدة الشدیده ۱۲ ۵؎ بضمتین و کشدید لام معنی بسیار خوار در دشت و
ستمگار و کته گوی ۱۲ و شتہ بمعنی حرام زاده ۱۲ شه این آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ شت این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جزء غش این آیت
در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۱۴ ۱۱؎ این آیت در اول رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۲۴ ۱۲؎ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخرمی ۲۰


۹۴

ببینم آنکه یاران و همنشینانت ازین عالم میرفتند و تو میبریدی چنانم آنکه روزی نبود که خبر مرگ دیگری بتو
نمیرسید و ازین بوقایع عبرت نگرفته و آفتاب عمرت بغروب رسید و وقت فرصت آن بود که جان در
تن و روح و روان در بدن بود باید که درین معامله دیده دل بیدار و چشم جان هوشیار و ازین درد
و دریغ و حسرت و ندامت بیدریغ دم بدم از چشم پرنم اشک ریزی و جای آن داشت که خاک
ندامت و حسرت بر فرق خویش بیزی و از سرظلم و ستم برخیزی چون فرصت کار از دست رفت بجز
سیاه روئی و شرمنده گی و پشیمانی و پریشانی و آب از دیده و آتش بر جگر و خاک بر سر حاصل نکردی که
الآن وقد عصيت قبل وكنت من المفسدين الان فلا ندامت ولم ينفع الندم زیرا که ندامت دران
حالت از درجه اعتبار هابط و از مرتبه اعتماد ساقط باشد پس مرد عاقبت اندیش دیانت کیش را باید
که در جمیع افعال و اقوال بظاهر و باطن و در جمیع ازمنه و اماکن جناب حضرت حق سبحانه و تعالی
را حاضر و ناظر دانسته که و ما ربك بغافل عما تعملون و نیز فرموده که وما كنا عن الخلق غافلين و
نیز فرموده که و يعلم ما يلج في الارض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو
الرحيم الغفور بعالم الغيب لا يعزب عنه مثقال ذرة في السموات ولا في الارض ولا اصغر
من ذلك ولا اكبر الا في كتاب مبين و غفلت را نسبت بجناب حضرت قدس خداوند جل ذکره
جایز ناداشته از ذرات عالم و عالمیان و احوال و اقوال واقوال شان سرّاً و علناً عالم و با خبر
دانسته از یادش دل مقبل و دست منزل را شاد نموده ومی غافل نبوده قال رجل للشبلی رح لم
تقول الله ولا تقول لا اله الا الله فقال اخشى ان اوخذ في وحشة الجد روح ع۲ ج۲ وازا
فرمان واجب الاذعان جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه که در کلام دررنظام خودنموده تخلف
و عدول را جایز ندانسته در رعایت تعظیم کلام خداوندی جل ذکره را نیز از اهم مهمات دانسته که در
پاس ادب قاصر و در رعایت جانب حق عم فضله خاسر نگردد حکی ان عثمان الغازي جد السلاطین
العثمانية انما وصل الى ما وصل برعاية كلام الله تعالى وذلك انه كان من اسخياء زمانه
اه این آیت در آخر رکوع ۲ بعد از رکوع ثلثه جز ۱ ۲له این آیت قبل از سوره یوسف جز ۱۲ ۳ه این آیت در رکوع اول جز ۱۸ ۴ه این آیت در رکوع ۲ نة الذکرع
اربع جز ۲۲ -


۹۸
ببذل النعم فلم يترد دين فنقل ذلك على اهل قرابته ونفحوا عليه فلما هبوا يفتش من محل القرية الحاجہ بكتاش و غیره من ابطال
فنزل بیت رجل قد علق فیه مصحف فقال عنه فقالوا هذا کلام الله تعالیٰ فقال لیس من الادب ان نقعد عند کلام الله
تعالیٰ فقام وعقد یدیه مستقبلاً الیه فلم یزل قائماً الصبح فلما اصبح ذهب الی طریقه فاستقبله رجل و
قال انا مطلبک ثم قال له ان الله عظمک واعطاک و ذریتک السلطنة لسبب تعظیمک لکلام
تعالیٰ نداء بقطع شجرة و ربط برأسها مندیلاً وقال فلیکن ذالک لواء ثم اجتمع عنده جماعة
فجعل اول غزوته بلاحک و فتح بعنایة الله تعالیٰ ثم اذنت له السلطان علاء الدین فی الظاهر
ایهم فصار سلطاناً ثم بعد ارتحاله صار ولده اورخان سلطاناً ففتح هو بروسة المحروسة
بالعون الا لهی فمن ذالک الوقت الی هذا آلات الدولة العثمانیة علی الازدیاد بسبب
تعظیمہ کتاب اللہ تعالی وکلامہ القدیم کذافی واقعات المحمودیة روح ۱۹ ج ۲ جهان جهان
حیرت است بفهم و فراست و عقل و کیاست کسانیکه شیوهٔ زشت ظلم و ستم ئیس لثیم را پیشه خود ها
ساخته و از دوستی و محبت ایزدمنان خودها را در ورطهٔ حرمان انداخته که ان الله لایحب الظالمین
و لذایذ نعمت های گوناگون اخروی را بسبب آن باخته و وعدهای پاک کلام را که در کلام درر بار
خود فرموده که و من یعمل من الصالحات وهو مؤمن فلایخاف ظلماً ولاهضما و این همه نصوص
که چون بنیان مرصوص در باب قبح ظلم بنور آیات حقایق سمات قرآنی روشن بلکه بدلایل عقلی
و نقلی زشتی آن ظاهر و مبرهن است توجه نه نموده نسیا منسیا ساخته ام تبامر هو احلا مهد بهندا
ام هم قوم طاغون فبای حدیث بعده یؤمنون چشم بمال جاه دنیوی دوخته و شمع طمع بزخارف
مموه آن در کانون سینه افروخته و عمر عزیز خویش را درین امر محظور باخته ومواعیظ ونصایح قرآنی را
مصداق لقوله تعالی فنبذوه وراء ظهورهم کانهم لا یعلمون قاطبة ہر سہ را بر قفا انداخته
که نبذ فریق من الذین اوتوا الکتاب کتاب الله وراء ظهورهم کانهم لا یعلمون و جای آن
۱ هـ نقص المحتلمین بمعنی تا ترشی معیش شدن ۱۲م ۲ هـ تاش بمعنی خدا وند و یار و شریک پس خواجه تاش بمعنی بنده گان یک خدا وند ۱۲ م ۳ ه این آیت
در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عه ۴ ه این آیت در رکوع ۱۴ بعد از رکوع ثلث جز عدا ۵ ه این آیت در رکوع ربع جز ۱۷ ۶ ه این آیت ۲ رکوع قبل از
رکوع ربع جز ۲۷ ۷ ه این آیت در رکوع آخر جز ۲۹ ۸ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزعہ ۹ ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول -

ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول +


۹۶
دارد که خاک حسرت و ندامت بر مفارق خویش ریزند و از سر ظلم و ستم برخیزند ایا چه گمان برده و چه
دانسته و دیده و شنیده اند و از کردار ستم بش الشیم خود با جناب حضرت حق جل و علا را غافل دانسته
اند یا اینکه جناب حضرت خداوندی عزا اسمه خبر داده و فرموده که لا تحسبن الله غافلا عما یعملوا
الظالمون و از خیالات خام واضغاث احلام گویا که یکی از آیات حقایق سمات وعیدات
قرآنی و توبیخات و تهدیدات فرقانی را بچشم دل ندیده و بگوش جان نشنیده اند که ویل لکل
افاک اثیم یسمع آیات الله تتلی علیه ثم یصر مستکبرا کان لم یسمعها فبشره بعذاب
الیم قل فی اذانهم وقر وعلی ابصارهم غشاوة و تلقی بقبول ننموده و زنده گانی جهان
فانی دو روزه را جادوانی شمرده و از عذابهای گوناگون اخروی غافل بوده اند و هذا الله
کسراب بقیعة یحسبه الظمان ماء حتی اذا جائه لم یجده شیئا ، فمن یقیه و یهدیه
من العمی والضلال المحق که هلاک دارین و خسران کونین بشیوه زشت ظلم محصور و مقصور است
که وما کنا مهلک القری الا واهلها ظالمون و بالجمله فالظالم عار وجزائه نار والظالمون فجار
روحه لا عم - چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی
شیرازی رحمه همین مضمون را ادا فرموده ابیاتی که فردا بداور بدو خسروی : گواهی که پیش
نیر زد جوی به مهند بار او زار بر گردنش به نیارد سر از عار بر گردنش : گمانش خطا بود تدبیر سست
که در عدل بود آنچه در ظلم جست : فانطبق المثل المشهور عند اولی الالباب ان فلانا خرب
المطرد وقف تحت المیزاب و قولوان هذا الشئ عجاب شهنشاه چون رای را بد کند یقین دان که
بد در حق خود کند بر ظلم جای که گردد دراز : ببینی لب مردم از خنده باز ویظهر عدل الوالی وجوره
فی الذرع والضرع والاشجار والاثمار والمکاسب والحرف یعنی تلزم برکت الذرع و یقل
لبن الضرع و تنقص ثمار الاشجار و تکس معاملة التجار واهل الحرف فی الامصار اللتی
۱ه این آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ ۲ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۲۵ ۳ه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳ ه این
آیت در رکوع اول جز اول ۵ه این آیت یک رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۱۸ ۶ه این آیت در رکوع نصف جزء ۲۰ ۷ه این آیت سوره ص در رکوع بعد از رکوع
نصف جزء ۲۳ -


۹۷
حلت فيها ذالك الملك المهايز شؤم ظلمه وسوء فعله ويكون الامر على العكس الا بمدل ۱۲ ج ۱۲ ص ۳ -
آورده اند که روزی نوشیروان عادل بجهة شکار برآمد و در عقب صیدی رانده و از لشکر دور افتاد
وتشنگی بروی غلبه نموده بباغی رسیده و بی تحاشی دران باغ درآمده دیده که انار باغیست
عجیب که انارهای آن بجمال رسیده و پسری که جهة محافظت باغ بوده ازوی درخواست
دانه اناری را نموده پسر فی الحال اجابت نموده حاضر نمود نوشیروان آن را فشرده آب
آن را نوش جان نموده بدل گذرانید که عجب انار باغیست باید که از مالک آن گرفته شود
پسر را فرمود که دانه دیگر حاضر کن چون حاضر نموده فشرد دید که کم آب و بد طعم و در تحت و گلوگیر
بود از پسر مذکور سبب آن را پرسید در جواب گفت که البته پادشاه این ولایت نیت
ظلم کرده بدان سبب بدین گونه گردیده در حال پادشاه از نیت که بدل بسته بود تایب گردیده
دانه دیگر درخواست نمود پسر در حال حاضر نمود پادشاه آن را نیز فشرده دید که اناریست بس
با حلاوت و آبدار از پسر مذکور سبب پرسید در جواب عرض کرد که شاید که پادشاه از نیت ظلم
که کرده بود تایب گردیده چونکه پادشاه جواب های پسر مذکور را مطابق احوال قلبی وسوابق نیت
خود دید از ظلم تایب گردیده تا حال نام آن بعدل یادگار مانده واذا كان مجرد خواطر الظلم
على صحيفة القلب قادى الى تغير الحلم حامضا وانقلاب الطيب السايغ الى القلى والكثرة الى القلة
فكيف تكون لعمرك الحال قال رسول الله ۱۲ من كان غاشا لرعيته لم يرح رايحة الجنة اگر چنین ارادت
را از تاثریات مخلوقات گفته اند امانیت سلطان در انفاع واضرار تاثیر کلی دارد و ذکر عن
ابی مسة من قال اوتي الى رجل ليسوط فى قبره بعد ما دفن فجاءه منكر ونكير فقالا انا ضارباك ضربة
فضرباه واحدة فالتهب القبرنا رافقال لم ضربتماني فقالا مررت برجل فاستغاث بك فلم تعثه فهل ا
حال الذى لم يغث المظلوم فكيف كان حال الظالم تنبیه باب ما جاء فى المظالم روح ۴۱ ص ۱۲ زیرا کہ شمال را در
ل یعنی بے گلو گوشون ۱۲ ۲ ع التفتین سکون خا یعنی بد مزه که مزه آن تلخی تمایل باشد ۱۲ ۳ه التفنين یعنی چیز یکه آزار و ۱۲ که یعنی خیانت کننده و غیر خواہی کننده
خالصی و مفروض بر خلاف آنچه در دل دارد ۱۲ ۵ یعنی تا ندیا بد ۱۲ که یعنی فروخته شدن در یابد کشیدن آتش ۱۲ ع


دادرس مظلوم بزرگان دین مذموم دانسته اند بلکه فی الحقیقت اغماض نمودن حین شرکت و معاونت
و رضا بودن ست بظلم ظالم چنانکه بلبل حقیقت نوای معنی طرازی حضرت شیخ سعدی بن شیخ عبدالله شیرازی رحمة الله علیه
مثنوی بخور مردم آزار را خون و مال * که بد مرغ را کنده به پر و بال * بد اندیش تست آن و خونخوار خلق
که نفع تو جوید در آزار خلق * نه ترسی که پاک اندرونی شبی * بر ارد ز سوز جگر یا ربی * که نالد ز ظالم که در
دولتست * همه جور کو میکند جورتست * وجناب حضرت حق جل وعلا فرموده که واتقوا فتنة لا تصیبن
الذین ظلموا منکم خاصة بل تعممهم وغیرهم واتقاءها بانکار موجبهامن المنکر واعلموا ان الله شديد
العقاب لمن خالفه جلّا لين يعنى بدانيد اينكه خداوند تعالى چون عقوبت كند سخت عقوبت ست بر كسى
كه ضی ظلم او متعدى باشد بغير حسینی فرد آنچه یک پیره زن کند بسحر * نکند صد هزار تیر و تبر * و نیز
فرموده جل جلاله كه لو يُؤَاخِذ الله الناس بظلمهم ماترك عليها من دابة الا يه والمعنى ماترك على
وجه الارض من دابة قط بل اهلكها بالكلية بشوم ظلم الظالمين لقوله تعالى واتقوا فتنة الاية
وعن ابي هريرة انه سمع رجلاً يقول ان الظالم لايضر الا نفسه فقال بلى والله حتى ان الحبارى لتموت في
وكرها بظلم الظالم وعن ابی مسعود رض لو عذاب الله الخلايق بذنوب بني آدم لاصاب العذاب جميع الخلايق
حتى الجعلان فى جحرها ولا مسكت السماء عن الامطار ولكن يؤخرهم بالعفو والفضل يقول الفقيران
اثر الظلم ضار صورة ومعنى وذالك ان احدا اذا احرق بيته يسري ذالك الى بيوت المحلة بل
البلدة ويحرق بسوء الاداب والهواء روح ۷۲ ۲۲ م ۲ و چون جناب حضرت حق جل وعلا در قرآن مجید
و فرقان حمید هلاک ابدی و خسران سرمدی را محصور و مقصور بفعل قبیح فضيح ظلم وستم که فاعل آن سزاوار
ہزاران هزار ملام و تکلم و نکر ست نموده که و ما کنا مهلك القرى الا واهلها ظالمون و اعلم ان الظلم
من نتايج القساوة التي تمطر على كل قلب مقدار ما قدار له فلا يزال يزداد ظلم المرء بحسب ازدیاد

١ـ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ٢ این آیت در ابتدا ء رکوع ٤ بعد از رکوع نصف جزء ١٤ ٣ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ٢٠
٤ حبارى بضم اول بید ه رای مهمله والف مقصوره بصورت یا نام طایری ست برابر مرغ آبی و رنگ او زرد و سیاه باشد و بعض مردم آن را مرغابیه
گویند ١٢ ع ه بمعنى آشیانه مرغ ١٢ و ٦ جعلان و آن جانوری ست سیاه که همیشه در سرگین باشد و از بوی خوش متأذی شود چنانکه میمیرد ١٢ ح ٧ بالفتح وتشدید
میم معنی مار ومور وکزدم وحشرات الارض ١٢ ٨٠ بمعنى طمانچه زدن ٩ بمعنى مشت زدن ١٢ ١٠ این آیت در رکوع نصف جزء ٢٠ ١١ بمعنى سخت دلسدن سیاه دل شدن ١٢


قساوة قلبه لما ذا احاطت بمران قلبه قساوته ابعد ان يكون مرجوّاً نجاته وكان من المهلكين بحر الفسادلة
النازلة من سماء القهر و الجلال عصمنا الله واياكم من القساوة والبغى والفساد وارشدنا الى العدل والصلاح
انه ولى الارشاد روح ١١٣ ج ٢ قال بعض الحكماء في تفسير قوله تعالى لمرقت قلوبکم ای یبست و یبس
القلب ان يبس عن ما ئين ماء خشية الله تعالى وما شفقت الخلق وكل قلب لا يكون فيه خشية الله تعالى
ولا شفقت الخلق فهى كالحجارة او اشد قسوة و ان ابعد الناس من الله القلب القاسي روح ١١٣ ج ١
فرود ائش تلخ مدارول نرم از کے ؛ کین میوه در ولایت کابل نمیشود، قال ابوعبد الله الانطا کی رح
دواء القلب خمسة اشياء مجالسة الصالحين وقرية القرآن واخلاء البطن وقيام الليل والتضرع عند
الصبح روح ٩٩ ع ج ٢ فلزم على كل مسلم في الصبح والمساء ان يقول اللهم انا نشكو اليك يارب
قسوة قلوبنا وكثرة ذنوبنا وطول امالنا وفساد اعمالنا ذلنا ظاهربين يديك وحالنا لا يخفى
عليك امرتنا فتركنا ونهيتنا فارتكبنا فنعم المشتكى اليك صلى الله تعالى على خير خلقه محمد واله وصحبه
اجمعین بنابر آن از خداوند کریم جویان و از الطاف عمیمش خوالج نیم که بمحض لطف وعنایت بغایت
و نهایت خویش ما یان را از شیوه زشت ظلم و ستم رهانیده توفیق عدل و بنده گی و صلاح که مثمر
رستگاری و فلاح است که وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِن فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا نَصيب
مصیب ماگم شده گان بادیه حیرت و از دست و پا مانده گان زاویه جهالت گرداند بمنه وکرمه آمین
آمین آمین +

فصل - در بیان مشوره و فواید آن
بروالیان خطۀ سلطنت و حامیان حوزه مملکت الزم بلکه متحتم است که در جمیع مصالح دین و دولت بدون
مشوره اهل خبرت و حکمت که علمای دین متین و دانایان احکام شرع شریف مبین اندا قدام نه نمایند

١ بالكسرم همزه بمعنی آئینه ١٢ ٢ این آیت در رکوع نصف جز اول ۳ این در سوره طه در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ١٦
٤ بفتح حای مهمله بمعنی ناحیه و میان مملکت ١٢ح


۱۰۰

فرد چون کنی با کسی مشوره * آن مشاور حکیم باید بود * قال الله تعالى حكاية عن بلقيس
قالت يا ايها الملاء افتونى فى امرى وفيه اشارة الى ان المرء لا ينبغى ان يكون مستبد ابرايه و
يكون مشاورا فى جميع ما سنح له من الامور كاسيما ب الملوك يجب ان يكون لهم قوم من اهل الرأى
والبصيرة فلا يقطعون امرا الا بمشاور تهم فرد کار آنکس که مشورت نکند * فايتش غالباً خطا آید
وفى قوله تعالى فانظرى ماذا تأمرين اشارة الى ان شرط اهل المشاورة ان لا يحكموا على الرئيس المستشير
بشئ بل يخبرونه بما اراد من الرأى الصائب فلعله اعلم بصلاح حاله منهم روح ۴۸۹ ج ۲۴
صاحب الغرض مجنون ورأى العليل عليل و بعد از تقرر گرفتن رای حق پیرای شان بامر با آنکه
حجت قاطعه و برهان ساطعه باثبات مدعای خود با که رای شان بدان تقرر گرفته باشد آورده باشند
حضرات ملوک و سلاطین را باید که بی تامل و امعان و تدبر و ایقان حکم نکنند و بظن و زعم و گمان و
تخمین و حسبان عمل نه نمایند که تا موجب ندامت و پشیمانی دنیا و سبب وبال سراپا ملال عقبی و از نمره یوان
الظن که ان يتبعون الا الظن وان الظن لا يغنى من الحق شیئاً نگردند پس اگر کسی بمجرد گمان بے تحقیق و ایقان
در مدعای و امری حکم فرماید و آن گمان خطا آید کما قیل اکثر الظنون مئبون البته که خود را محل سخط
خداوند قهار و مظهر غضب پروردگار جبار گردانیده باشد نعوذ بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك
قابلاً في حقه جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك يا ايها الذين أمنوا جتنبوا كثيرا من الظن ان بعض الظن
اثم الايه قال شريح رح لكل شيئ كنية وكنية الكذب زعموا قال بعض المحقرمين لاينه هب من كلامك
کتبین زعموا وسوف انتهى ويكره للرجل ان يكثر لفظ الزعم وامثاله فانه تحديث بكل ما سمع وكفى به الله
كذبا روح ۳۶۸ ج ۴۴ و به باید دانست که جناب حضرت حق سبحانه و تعالی در قرآن مجید و فرقان
حمید مرحبیب خود را با آنکه از همه خلق دانا تر و بوحی جناب حضرت قدس خداوندی عز اسمه بخیر کار
واقف تر بوده امر بمشوره فرموده که وشاورهم فى الامر وكان رسول الله رح كثير المشاورة جلالين

بمعنى در شيفه مور

یک بمعنی بلند و روشن ۲ یعنی تیز کردن نظر و فرو رفتن در کاری یعنی غور کردن در کاری ۳۷۲ این آیت در رکوع ۲۴ جز ۱۹ محلی ایقان الکتاب ۲
۵ این آیت در رکوع ثالث جز ۲۶ ۶ این آیت در رکوع نصف جز ۱۴


۱۰۱
که تا از بعد از وی در میان امت عالی همت سنت پر منفعت باشد که ما استنبط الصواب بمثل
المشاورة و فايدة قوله تعالى للملائكة انی جاعل فی الارض خلیفه تعلیم المشاورة فی امور هم قبل
ان يقدموا عليها وعرضها على ثقاتهم ونصحا ئهم وان کان هو بحلمه وحکمته البالغة غنيا عن المشاورة
رحمه ۴ ع ۲ محکی ان سلیمان اتی بشراب الجنة فقیل له لو شربت هذا لا تموت فتشاور مع
حشمة الا القنفذ قالوا باجمعهم اشرب ثم ارسل الفرس والبازی الی القنفذ لیل عوانه فلم یجهما
ثم ارسل اليه الكلب فاجابه فقال له سليمان ء م لم لم تجب الفرس والبازی قال انهما حافیان
لان الفرس يعد و بالعدا وكما يعدو بصاحبه و البازی يطير غیر صاحبه كما يطير صاحبه واما الكلب
ذو و فاء حتی لو طرده صاحبه من الدار يرجع الیه ثانیًا فقال له اشرب هذا الشراب قال لا تشرب
لانه يطول عمرك فی السجن فالموت فی العز خیر من العيش فی السجن فقال سلیمان ء م احسنت وامر
با طراقه فی المحم غن ب مأذالك البحر ج ۲ ع ۲۳۸ زیرا که در مشاوره فواید بسیار و منافع بیشمار است که
ماندم من استشار و ما خاب من استخار قول رسول مختار است و در هر کاری که پیش آید و هر
مهمی که رو نماید بی مشوره علماء و عقلا شروع نه نماید که لا صواب في ترك المشورة پس در جميع امور و دین
و دولت عامه مهمات امور مملکت از مشوره و تدبیر اهل خبرت و علما و عقلا گریز نخواهد بود . زیرا که
خرابی اساس ملک و مملکت بظلم ست نه بعدل و شکست بنای سلطنت بجهل ست نه بعقل فرد
هر که بی تدبیر کاری کرد ملک از دست داد : ملک میخوای بنای کار بر تدبیر نه : و نیز خالق جبار
در مدح صحابه کبار از طایفه انصار فرموده که الذین استجابو الربهم واقا موا الصلوة وامرهم شورى
بینهم یعنی در جميع امور دین و دولت صفت ایشان حزم و تیقظ و احتیاط بوده و بدون مشوره علماء و
تدبیر عقلا در هیچ امر غزم جزم و اقدام نه نموده بودند رباعی برای جهان دیده گان کار کن که صید
آزمو دست گرگ کهن : ز تدبیر پیر کهن بر نگرد : که کار آزموده بود سال خورد : و بهترین تدبیر ها
آنکه فتنه فرونشاند زیرا که بزه فتنه بسیار و گناه های آن بی شمار است که الفتنه اشد من القتل فرمود
له این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز اول له این آیت در رکوع ربع جز ۲۴ ۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۲


۱۰۲
جناب خالق جبارست رباعی همی تا براید به تدبیر کار + مدارا ای دشمن به از کار زار + به تدبیر باید
جهان خورد و نوش + چو دستے نشاید گزیدن ببوس + بنابران حضرات ملوک وسلاطین را باید که
درفرونشاندن فتنه و تسکین آن که مبدء اثارشت شرور وفتن ومنشاء نائره ضغائین ومحن ست
حتى المقدور ساعی ومجاهد باشند که الفتنة نايمة لعن الله من يقظيها وباید که مستشار مرددانا وعالم
وعاقل و امین باشد که المستشار مؤتمن نه شخص ملال بے حال پریشان حال که دکان الشافعی رم يقول
لا تشاور من ليس في بيته الدقيق طبقات که تا دران مجال خیانت و معصیت نباشد که یا ایها الذین
امنوا اذا تناجيتم فلا تتناجوبا لاثم والعدوان ومعصية الرسول وتناجو بالبر والتقوى واتقو الله
الذي اليه تحشرون ومجالست علما وعقلا و با ایشان با دب زنده گانی کردن و خدمت و اطاعت
نمودن کیمیای سعادت ابدی و راه نمای دولت سرمدی ست قال على وفاض مادامت السلاطین
مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم قائم نافذ فامرهم قائم ونورهم واضح
ونظامهم صالح ومتى انعكس الامر نكسوا طبقات ـ فعلى العاقل ان يحب الصالحين حبا شديدا
کی ينال شهم شفاعة يوم القيامة فويل لمن كان شفعائه خصمائه اللهم اعصمنا ولا تزغ قلوبنا
واهدنا وسددنا فمنك التوفيق لسلوك طريق التحقیق روح عه ۶ م ۱ ـ واز شنیدن مواعظ نصایح
حق لوایح تلخ شان ملول ومنقبض ناشدن نشان سعادت و دوام دولت و قوام سلطنت كما قيل السعيد
من وعظ بغيره والشقى من اتعظ به غیره صحام ـ زیرا که نصیحت مر ساسمان خیر اندیش را بهتر از سلک
گهر ولکن مریج طبعان بدکیش را بدتر از تیر و تبرست و در زمان پیشین حضرات ملوک و سلاطین که دیده
حق بین شان بکحل الجواهر عدل و انصاف مکحول و طبیعت سلیم شان بصدق وراستی مجبول بوده
سخنان تلخ ناصحان را می شنیدند و از روی اعتقاد و اخلاص بعمل آورده قبول می نمودند و ازین
جہتہ بنای دولت شان قوام و دوام و استحکام داشت چنانکه ملوک وسلاطین فرس که بسلاطین
۱؎ عینی خلق دجا ہجوی ۱۲ ۲؎ یعنی نگرد بر نیختن و بر خیزانیدن ۱۲ ۳؎ یعنی آتش و شعله ۱۲ ۴؎ یعنی کینه ہا و عداوت ہا ۱۲ ۵؎ بالکر یعنی آزمایش و حیرت
بلگرامی وکفر ورسوائی وعذاب ۱۲ ج ۶؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۲۸ ۷؎ کحل الجواہر یعنی سرمه که در ان مروارید سفته و دیگر جواہرات
انداخته می سابند برای روشنی چشم ۱۲ ۸؎ لان رای العیال ۱۲ ۹؎ یعنی آفریده شده ۱۲


١٠٣

ساسانی مشهور و معروف اند که هیچ حکم بدون مشورهٔ علماء و عقلا نمیکردند و بنای دولت و سلطنت
شان مدت چهار هزار سال بوده و زوال دولت و سلطنت شان بگفتهٔ بعضی از ساسانیان انیکه
فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيّا و کارہای بزرگ
و امور سترگ که قوام دولت و مدار سلطنت بدان بوده ولایق و سزاوار اهل عقل و طیب الاصل
و کیاست و خداوندان فهم و فراست بوده بمردم اسافل و ارازل و نادان گذاشته بودند وسئل
عن بوزرالجمهر الحکیم کیف اضطربت امور آل ساسان و فیهم مثلک قال استعانوا باصاغر العمال
علی اکابر الاعمال فآل امرهم الی ما آل روح ٢٤٧- و ازین جاست که گفته اند زوال الدولة
بارتفاع السفلة لان التشويش الشامل والاضطراب الكامل والاختلال الاتم والفساد الاعم
في زوال المملكة بسبب عدم رعاية اصالة النشأة وطيب الاصل لان المحبّة لا بلد الا اخية وذالك
فی الاغلب روح ۴۴۸ ع ۴ قوله تعالى ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا وفي بلاغات الزمخشري كم
يحدث بين الزوجين الخبيثين ابن طيب لا يعاب بين الناس ولا يذكر بقبيح وهذا غير مستبعد
لان اللبن يخرج بين الفرث والدم وهما مع كونهما مستقذرين لا يؤثران في اللبن بشئ من
طعمهما ولونهما بل يحدث اللبن من بينهما لطيفا نظيفا سائغا للشاربين وبينه وبينهما برزخ
من قدرة الله لا يبغى احدهما عليه بلون ولا طعم ولا رائحة بل هو خالص من ذالك كله قيل
اذا اكلت البهيمة فاستقر في كرشها وهو من الحيوان بمنزلة المعدة من الانسان طبخته فكان
اسفله فرثا واوسطه مادة اللبن واعلاه مادة الدم والكبد مسلطة على هذه الاصناف
الثلاثة تقسمها فتجرى الدم في العروق واللبن في الضرع وتبقى الفرث في الكرث ثم يخرج فسبحان الله
ما اعظم قدرته والطف حكمته لمن تأمل والانسان له استعداد الصلاح والفساد فتارة يظهر في

١ه ساسان نام پسر بهمن که از خوف خواهر خود همای نام فقیر شده سر در عالم نهاد و ساسانیان از نسل اویند و نیز صاحب برهان قاطع و کشف
نوشته که ساسان در لغت بمعنی گدا و فقیرست ١٢ ٢ه این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع ربع جزء ١ ٣ه بفتح اول و کسر فا بمعنی پائین
ترین ها و کینه ها ١٢ ٤ه بالكسر بمعنی خلل یافتن و پریشان حال شدن و لرزیدن ١٢ ٥ه بمعنی خلل یافتن ١٢ ٦ه این آیت در رکوع آخر
جزء ٢ ٧ه این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع نصف جزء ١٤


۱۰۴
الاولاد الصلاح المبطون فی الاباء وتارۀ یکون الامر بالعکس فانظر الی ادم و ابنیه قابیل و هابیل
ثم ولثما الی انتهاء الزمان والی اصل ان طالوت ولو كان اخس الناس عند بنی اسرائیل لکنه
عظیم شریف عند الله لما ان النظر الہی اذ اخلق حجر یجعله جوهراً وبشوك يجعله ورداً وریحاناً
فلا معترض لحکمه ولا راد لقضائه فالوضیع من وضعه الله وانکان قد رفعه الناس والرفیع من
رفعه الله وانکان قد وضعه الناس والعاقل اذا تأمل امثال هذا يجد من نفسه الانصاف والتفكرة
وتفویض الامر الی الحی الذی لا یموت والله یقول الحق ویهدی السبیل روح ۲۱۲ ۱- والصور التی
تشهدها الام وه تخیلها حال المواقعة لها تأثیر عظیم فی صورة الولد حتی قیل ان امرأة ولدت ولدا
صورته صورة الحبش وجسمه جسم الحیة فلما سئلت عنها اخبرت انها رأت حیة عند المواقعة وسمع
ان امراة ولدت ولد اله اعین اربع و رجلاه کرجل الدب و کانت قبطیة یجامعها زوجها و هی
ناظرة الی دبین كانا عند زوجها ولله اسرار فی تکوین الاجساد کیف یشاء و هو علی کل شییء قدیر روح
۲۳ ۲ ۱۶- كان السفیل اذا اعتلى لا یعرف الاخلاق والفضیلة والعدل والانفع والاصلح والامانة
لرعایة نفسه و رعایة الناس یبیع دینه بدینارین و دنیاء و زوال المملکة و خراب البلاد مع
طولها و عرضها بنا به رهین دست تجد داء الرشوت والظلم متفشیا ن الا فی طبقة الاسافل
فروغیست موعظت پیر میفروش این است، که از مصاحب ناجنس احتراز کنید : آورده اند که چون
دور خلافت و نوبت ولایت بعمر بن عبدالعزیز رسید طائوس مکتوب مواعیظ و نصایح اسلوب بوی
نوشت که اگر خیر دارین را خواهانی و سعادت کونین را جویانی باید که عمل جز باہل خیر و خیار و خردمندی
و صحبت شان را طالب راغب و از اہل شر و ضرار و اشرار و مردم اسافل و اراذل و فساق و
ستمگار و فجار متجنب و متحرز بوده بمراعات شیمۂ انصاف و تجنب از اعتساف معروضات این
احقر الناس را گوش و خود رائی و خود پسندی خود را فراموش و شربت فواید سخن شنوی را بکام دل
نوش کن تا بہیچ عارضه در نمانی که فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه اولئك الذين
۱ه بالكسر معنی طبیعت و خوی ۲۱۲ ۲ه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۳


١٠٥
هدیهم الله واولئك هم اولوا الالباب وفي تاويلات النجمية اذا تخلى بلقاء الاحباب فاعز
الاشياء على الاحباب كتاب الاحباب روح ٢ ص ٣ - و اگر از نصیحتی که کردم ابرو ترش کرده سر که بر روه
مالی و از موعظتی بیان حق که کردم نابی ماعلی الرسول الا البلاغ عمر بعد از دریافت مکتوب فرمود که
كفالنا بها موعظة یعنی بس است مایان را ازین مکتوب از روی نصیحت رباعی پندی اگر
بشنوی ای بادشاه : در همه دفتر به ازین پند نیست : جز بخرد مند مفرما عمل : گرچه عمل کار خردمند
نیست : زیرا که صحبت اهل علم وخبرت سبب وقار وعزت و ترقی ومزید دولت و مملکت است که
من جالس العلماء وقرد من صاحب الارذال حقر وفرموده محموده مسعوده جناب حضرت بایزیدرم
گواه این است که صحبت نیکان بهتر از کار نیک و صحبت بدان بدتر از کار بدكما في الحديث المرء على
دین خليله فلينظر احدكم من يخالل ومن ذالك كانت مصاحبة الاخيار مستحسنة مرغبا فيها و
مصاحبة الاشرار مستقبحة مرهبا عنها روح ٢ ص ٣٢ م عن المرء لا تسل وسل عن قرينه فكل قرين
بالمقارن يقتدى لان الانسان اذا انس باهل الشر يخاف ان يتخلق باخلاقهم ويعمل عملهم
فيجز لا ذالك الهوى الى الهاوية رباعی نفس از هم نفس گیرو خوی : پر حذر باش از لقای خبیث
باد چون بر فضای بد گذرد : بوی بد گیر و از هوای خبیث : کتب ابو عبید الصوری
الى بعض اخوانه اما بعد فاتك قد اصحبت تامل الدنيا بطول عمرك وتتمنى على الله الا
مانی بسوء فعلك انما تضرب حديدا ببارداً والسلام روح ٢ ص ٤١ وحضرات ملوک وسلاطین
را بعد از مشاوره وتدبیر مدبران اولوالالباب و بعد از تقرر گرفتن رای ومشاوره شان بر امر
صواب از عزم درست وقصد محکم و چست چاره نباشد زیرا که عزم درست و قصد محکم و چست مر
حضرات ملوک وسلاطین را پیش کاری است کافی و مددگاری است وافی که فاذا عزمت
فتوكل على الله وعزميت درست آن است که چون بقصد کاری کمر همت بربند و بساختن
مهمی عزیمت نماید بینچ پیچ مانعی منع نگردد و قصور وفتور را بجزم خود راه ندهد زیرا که هیچ کس از ملوک
له این آیت در رکوع ثلث جزء ١٨ ه علیه رغبت و خواهش ١٢ که بمعنی جای خوف و ترس ، شه این آیت در رکوع نصف جزء ٤م


۱۰۶
و سلاطین را که سالکین این طریق و شاربین این رحیق بودند زمام تسخیر ممالک بی مد و همت و عزم
درست و قصد محکم و حپست بقبضه اقتدار در نیاورده اند و بی تکاپوی همت و سعی بلیغ برسریر
خلافت و شهر یاری و مسند سلطنت و جهانداری نه نشسته اند که المرء يطير بهمته كالطير يطير
بجناحيه قال بعض الكبار اسبق بالهمم لا بالقدم روح ۸۱ ح ۲۱ زیرا که بهترین آلی بنده را
در تسخیر ممالک و حصول مملکت و سلطنت و غیره مرادات و مطالبات و مقاصدات از عبادات
و معاملات همت انسانی ست و جمله صفات حمیده و اخلاق پسندیده را بمدد همت بکمال تواند
رسانید پس همت را بکمال در سلطنت بعبودیت حق عز اسمه پرورش تواند داد زیرا که جمیع نعمات
و متمتعات و تلف ذات حاصل در مجمله مرادات قادر و حاصل است و از علو همت بهیچ یک از سر فرو
نیارد و التفات نکند و روی از جمله بگرداند و جمله را بفرمان حق و متابعت رسول بر حق در راه دین
بکار برده صرف نماید تا خلیل وار از آفت شرک این همه خلاص یافته که انى برئ مما تشركون و بچشم
عداوت در همه نگردد که فانهم عدو لى الا رب العالمين و روی دل از همه گردانیده دل بآفریده
روزگار همه بندد که انى وجهت وجهي للذي فطر السموات والارض حنيفاً وما انا من المشركين
و سلیمان وار با این همه سلطنت و مملکت و نعمت بدست حق پرست خود زنبیل می بافت که
كل من كد يمينك ولا تأكل من دينك و از بهای آن لقمه بی تکلف حاصل کرده میگفت که
مسكين جالس مسكينا قال الله تعالى قد أفلح من زكاها فلا يبقى لها نظر الى الدنيا وساير
نعمها كما كان حال سليمان عم لم يكن له نظر الى الدنيا ونعيمها وانما كان مع تلك السعة
في المملكة يأكل كسرة من كسب يده مع جليس مسكين ويقول مسكين جالس مسكيناً روح
۳۴۲-۳. آورده اند که مامون شاه را بسبب خوردن گل پلی حرکت در گل و دست شحسرت بر
دل و فساد عظیم در مزاج او راه یافته بود و اطبای خطه قاسی روی زمین از علاج آن عاجز
۱ معنی شربتها و صاف و پینی بهتر و خوشبو تر ۱۲م ۲ معنی اراده بلند و قصد دل و اندازه ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع ثلث جز ۷ ع ۴ این آیت
در رکوع نصف جز ۷ ا ۵ این آیت در رکوع ثلث جز ۷ ۶ طرف چرمی ستاره که ایان چیزهای دیبونه دران نگهدارند ۱۲ ع ۷ این آیت در رکوع ۳
بعد از رکوعا نصف جز ۳۰ ۸ معنی پارچه نان ۱۲ ۹ گل یه از بیقراری و اضطراب ۱۲ ع ۱۰ معنی نرمیه مکان و استخوان ۱۲ ع


۱۰۷
عاجز آمده بودند ناگاه یکی از ندماے خاص حضرت حاضر گردیده عرض کردکه ایها الامیر فاین
عزمة من عزمات الملوك مامون شاه از گفتهٔ وی بسی متأثر شده اطبا را مرخص نموده فرمود که
حاجت علاج شما ندارد و بعد ازین عزم جزم برنا خوردن گل نمودم و ببرکت و تأثیر عزم و کمال
همت که نمود حق سبحانه و تعالیٰ او را از چنان مهلکه عظیم سنجات داده صحت بخشید قال الشافعی
انفس ما يداوی به الطاعون التسبيح ووجهه بان الذكر يرفع العقوبة والعذاب قال الله تعالی
فلولا انه كان من المسبحين الاٰيه وكذا كثرة الصلوة على النبى المحترم ۴ روح ۲۹۹ - قال
الكمأة من المن وماء هاشفاء للعين وانظاهر ان مجرد مائه شفاء لانه ۴ اطلق ولم يذكر
الخلط لما روى عن ابى هريرة ۲ قال عصرت ثلاثة اكوء وجعلت ماءها في قارورة فكحلت منه
جارية لي فبرئت باذن الله تعالی روح ۱۷۹ وفي نصاب الاحتساب ان الرجل اذا لم يقدر علی
مجامعة اهله واطلق ما سواها فان المبتلى بذلك يأخذ حزمة قصبات ويطلب فاسًا ذا قفارين
ويضعه في وسط تلك الحزمة ثم يوجج نارا في تلك الحزمة حتى اذا احمى الفاس تخرجه من النار
ديبال على حده يبرء باذن الله تعالی روح ۱۳۱ ۲ : ٭
فصل در بیان حذر و حزم و احتیاط و فواید آنها
برحضرات ملوک وسلاطین لازم ست که حذر و حزم و احتیاط را در جمیع حالات از دست ندهند
و معنی حذر پرہیز کردن و بیدار کار بودن و آماده شدن و معنی حزم دوراندیشی و پیش بینی
و بدگمانی است که الحزم سوءالظن زیرا که بسی کسان فریب دشمن دوست نما را خورده خود را در
ہلاک انداخته اند که ومن الناس من يعجبك قوله في الحيوة الدنيا ويشهد الله على ما في قلبه وهو الدالخصام
ابیات بدانندیش را لفظ شیرین مبین به که ممکن بود ز هر در انگبین به کسے جان از آسیب دشمن برد
عه این آیت در رکوع نصف جز ۲۳ سه یعنی سماروغ ۱۴ سه یعنی بتر ۳ ت که بر تیزی آن ۱۲ عه این آیت
در رکوع نصف جز ۲ ٭