۱۶۱
وفي الحديث السخاوة شجرة اصلها في الجنة واغصانها متداليات في دار الدنيا فمن
تعلق بغصن منها يسوقه الى الجنة والبخل شجرة اصلها في النار واغصانها متداليات في
دار الدنيا فمن تعلق بغصن منها يسوقه الى النار ص ۲۷ ح ۱۲۸ آورده اند که بادشاهی را
وزیری بس وبغایت منفق بوده که همواره مواید انعام عام او برای خاص وعام نهاده
وفواید اکرامش بجهة محتاجان و در مانده گان آماده و نام کرم او بر زبانها مذکور وصفت جود و
سخای وی در اطراف واکناف عالم مشهور بوده روزی بادشاه بوزیر موصوف فرمود
که این چه اسراف ومبذری واضاعت مال ست که پیشیه خود ساخته وعمر عزیز را درین
امر محظور باخته که ان المبذرين كانوا اخوان الشياطين وكان الشيطان لربه كفوراً
اگر مال را دوست نداری باید که زمام اختیار خرج آن را بمن سپاری که تا آن را صرف
امور ضروری سلطنت وسپاه وحشم نمایم وزیر عرض کرد که ای خداوند روی زمین
شما مال خود را دوست میدارم میخواهم که در ان عالم با خود ببرم فرد آنچه درویش را
را دهی امروز : در رهی گور حشر توشی تست حکى عن بعضهم انه دخل عليه
بعض الفقراء ولم يجد فى بيته شيأ من المتاع فقال اما لكم شئ قال بلى لنا داران
احدهما دارا من والاخرى دار خوف فما يكون لنا من الاموال ندخره في دار الامن
يعنى نقدمه للدار الاخرة فقال له انه لا بد لهذا المنزل من متاع فقال ان
صاحب هذا المنزل لا يدعنا فيه وذالك ان الدنيا عارية ولا بد للمعيران يرجع
في عاريته خاقبة الدار انما هي للاخيار الابرار الذين عملوا لله في ليلهم
ونھار ولم ينقظوا عن التوجه اليه حال سكونهم وقرار روحی ۲۶ ح ۱- زیرا که
چون ناگاه امیر اجل کمین بر کشاید که وجاءت سكرة الموت بالحق ذالك ما كنت منه
تحید و ملک را از سر تخت مملکت بر باید ورنج بر و چندین ساله او را بدشمنان سپارد
۱ این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۵ ۵۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۶


۱۶۲
وفی الحدیث موت الفجائة اخذة اسيف یعنی اثر غضب الله علی العبد وهي بالمد ويقصر
وبالقصر والفتح البغتة بدون تقدم مرض ولا سبب ۱ وانما کرہ ذالك لئلا یلقی المومن
ربه علی غفلة من غیر ان يقدم لنفسه عذرا ويجدد توبة و يرد مظلمه و
روی انه ابراهیم و داوود و سلیمان عم ما تو افجائة ويقال انه موت الصالحین
وحمل الجمهور الاول علی من له تعلقات يحتاج الى الا يصاء واما المنقطعون المستعدون
فانه تخفیف و رفق بهم خلاصه روح ص ۳۱۶ ۲- قال حاتم الاصم رح ما من
صباح الا ويقول الشيطان لی ما تأكل وما تلبس و این تسکن فاقول له اکل الموت
والبس الکفن واسکن القبر روح ۱۰۱ ج ۳- و انچه از اعمال صالحه و طالحه کردار و رفتار
و گفتار که در حین حیات خود ها بدان شغل داشتند هر همه در ان حال بزبانش آمده ظاهر
سازند جناب حضرت والد ماجد جامع این حروف رحمہ اللہ رحمۃ واسعۃ که در اوایل
حال در علوم فلاسفه مهارت تام و اشتغال ما لا کلام داشتند حکایت میفرمودند
که ضعیفه چند فرو ماده گاو ہاے شیرے داشت که مدام گرفتار تربیت شان بوده از
شیر و روغن شان قوت یومیه اولاده ایتام خود را حاصل میداشت روزی با یکی از دوستان
حق جل ذکره در موسم قوت بکنار چشمه که در حوالی آن اشجار توت مغروس بود بذکر
و فکر و مراقبه مشغول بودیم که ضعیفه موصوفه بدرختی جهته تناول توت بر شده قضا را شاخی
زیر پایش شکسته بشدت تمام بر زمین خورده بدہشت سر از مراقبه برداشتم دیدم که
ضعیفه موصوفه در حاله نزع روح از جدیث بدن ایس ایس و شوگ شوگ گویان بے
ستر افتاده بسرعتی تمام برخاستم در واسی که با من بود بروی انداختم و مروية
كما تعيشون تموتون را مصداق حالش یافتم از ان پس ترک تدریس علوم فلاسفه را بکلی
نمودم که مبادا در حاله نزع شیطان اوله باطله فلاسفه را در نظرم زیب و زینت داده از

لے حدیث بفتحتین بمعنی گور احداث جمع ۱۲ خ


۱۶۳
نعمت با حلاوت سراسر راحت معتقدات خویش محروم مانم اذ لا يحصل من الجسارة الا الخسائر
و از ان پس شب و روز بتدریس علوم دینیه و ذکر کلمه طیبه و حفظ مصحف شریف شغل نموده
در اندک زمان مصحف شریف را حفظ نمودم انتهی کلامه د اعلی الله مقامه روي عن
بعض الاخيار من اهل التلاوة القران الكريم لما حضرته الوفات كان كلما قيل له
قل لا اله الا الله قال بسم الله الرحمن الرحيم طه ما انزلنا عليك القرآن تشقى
الى قوله الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى فلم يزل يعيدها كلما اعادوا عليه حتى
مات على هذه الاية الكريمة وكان حرفة رجل بيع الحشيش وهو غافل عن الله فلما
حضرته الوفات كان كلما قيل له قل لا اله الا الله قال حزمة بلس فظهر ان
الموت على ما عاش عليه الشخص نسئل الله تعالى التوفيق على الاسلام روح ۹۳ ۱۲۴
پس حضرات ملوک و سلاطین را باید که فرصت عمر عزیز را غنیمت شمرده شب و روز
سخاوت و کرم و غیره اعمال صالحه از کردار و گفتار و رفت ررا پیشه و برای احراز
سعادت دارین خود توشه سازند ازین واقعه جگرسوز و سانحه در داندوز و قصه
سراپا غم و غصه آتش حسرت و ندامت در جان او چنان مشتعل گردد که نایره آن
به هیچ آبی منطفی نگردد از حسرت آنکه دشمن را به تخت مملکت او نشانند ه و زر و
مظلمه جانی بگردن او بماند وكان ابو العباس رض يقول يا اخي هب ان الدنيا كلها
في يديك فانظر ما ذا في يديك منها عند الموت طبقات یعنی همه ملک دنیا را در قبض
آورده گیر عاقبت شومی بخاک لحد اسیر و درماني بسوال منکر ونکیر و گردی طعمه کرمان حقیر
و از شدت عقوبت براری هزاران هزار نفیر و هیچ چیز نگردد ترا دست گیر بجز فضل
خداوند قدیر پس چرا اے نادان این حال غافلی و بے تدبیر اعلم ان اصناف العذاب
ه بالفتح بمعنی دلیر شدن ۱۲ عه بالفتح معنی ہلاکی و گمراهی و زبان ۱۲ح سے این آیت در رکوع نصف جز ۱۶ کہ استعمال این
لفظ در ظهور مقدمات نا پسندیده و موحش است ۱۲ ح شه یعنی گن و ۱۲ شه بفتح یم و سکون ظا و کسر لام معنی ستم کردن و داد خواهی کردن ۱۲ ح


الروحاني في الاخرة ثلاثة حرقة فرقة المشتهيات وحزن خجلة الفاضحات و
حسرة فوت المحبوبات روح ٧٠ ج ٧ ع ٢ پس بويل وثبور باید گریست و مسرور و مغرور
نباید زیست و جای آن داشت که خاک حسرت و ندامت بر مفارق خود تا بیزند
و از سر بخل و امساک دستم بر خیزند وفى الحديث ثلاثة لا يحبهم الله ورسوله و هم
فى لعنة الله والملائكة والناس اجمعين البخيل والمتكبر والاكول روح ٢٧٧ ج ١ علم
ان الاخرة خير من الدنيا لان نعم الدنيا قليلة ونعم الاخرة كثيرة ونعم الدنيا
منقطعة ونعم الاخرة مؤبدة ونعم الدنيا مشوبة بالهموم والغموم والمكاره و
نعم الاخرة صافية عن الكدورات ونعم الدنيا مشكولة فان اعظم الناس تنعماً لا
يعرف كيف تكون عاقبته فى اليوم الثانى ونعم الاخرة يقينية فعلى العاقل ان
يختار ما هو خير من كل وجه وهو الاخرة على ما هو شر من كل وجه وهو الدنيا روح
۲۷۲ ج ۱ تا مصداق آیه وافی هدایته اتستبدلون الذى هو ادنى بالذى هو خیر نگردد
آورده اند که حومل نام زنی بخیله ماده سگی داشت که او را بشب ها و روز ها گرسنه میداشت
و آن سگ شب های دراز بسبب شیوه حسنه وفا که در نهاد اصلی خود داشت پاس
خانه آن بخیله را میداشت عاقبت از بس گرسنه گی دم خود را خورده در میان عرب
این مثل گذاشت که فلان اجوع من كلبة حومل شیوه بخل و وفای شان بصفحه روزگار
تا حال یادگار و باقی مانده که صوان من مبینه سایله و من و من منعه نائله و هشن
ابیات بسکه آورد چرخ شاه و وزیر علک شان داد و گنج و تاج و سریر کار ها را بکام
ایشان کرد و خلق را جمله رام ایشان کرد با جوان مرد مایه دار شدند همه ظلام روز گار شدند
له بالفتح معنی وای و سختی و عذاب ۱۲ ج ۵۲ بالضم بمعنی پلاک ۱۲ ج ۳ جمع بهم بالفتح بمعنی اندوه ۱۲ ح ع این آیت در رکوع قبل از
رکوع نصف جزء اول شه بالكسر معنی برادران مادری و پدری در ختی های که از یک رنح یا هم برآمده باشند ۱۲ ح ۶ یعنی
منت نهاد ۱۲ شه یعنی عطا کننده ۱۲ شه بكسر ضاد معجمه و تشدید نون بمعنی بخیلی کردن ۱۲ :


۱۶۵

خون درویش کان بکیدندی مغز بیچاره گان کشیدندی همه مغرور سال و ماه شدند
همه مسرور مال و جاه شدند ناگهان تند باد قهر وزید از سر تخت شان به تخته کشید تن‌شان
را بخاک آمیخت و او ملک شان را بدست دشمن داد و زر اینها بدان جهان بردند مال‌شان
دیگران همیخوردند ان هذا الا خسر براح و زیغ صراح و ضلال بواح و وقوع فی طعن الرماح
و آن کسی را که حق بلطف نواخت نیک و بد را بنور حق بشناخت باز داشت نار را
از نور دل نه بست اندرین سرای غرور باقی عمر خویشتن دریافت بصلاح معاد خویش
شتافت غم آن خورد کو ازین منزل چون کند کوچ شادمان خوشدل هرچه از مال و گنج
و شاهی داشت بر و با خویشتن جوی نگذاشت لاجرم چون رسید کار بکار رفت با صد
هزار استظهار وهذا تأسی لاهل الحق والبصر لا تقلیل الاعمی والاعور شنیده‌ام که
بوقت برون شدن ز جهان سوال کرد ز لقمان نهفته عزرائیل چنانکه رسم خردمند نکته دان
باشد که ای حکیم زمانه بدین حیات طویل چرا نساختی کاشانه‌که در وی پای دراز
کرده توانست و انگاه رحیل جواب داد کسی کش تو در قفا باشد چگونه خانه بسازد درین
مقام رحیل وقیل لابی یزید رح بعد وفاته کیف کان حالک مع منکر و نکیر فقال رح لما قالا
لی من ربک قلت لهما اسئلا ربی فان قال هو عبدی یکفی والا فلو قلت انا عبده مراً
الا یفید بلا قبوله روح ۳۸۹ ح ۱ وسئل الشیخ شمس الدین صیروطی رح بعد موته فی
المنام کیف حالک مع منکر ونکیر فقال رح کلمانی بکلام مثیح واجبتهما بلسان فصیح - حکی انه
حمل الی بعض الملوک قدح من فیروزج مرصع بالجواهر لم یرله نظیر وفرح به الملک فرحاً
شدیداً فقال الملک لمن عنده من الحکماً کیف تری هذا قال اراه فقراً حا ضراً و

له بکسر اول وثالث بمعنی بے ترس ۱۲ ع ۲ بمعنی آشکارا ۱۲ ح ۳ بفتح بمعنی میل کردن از حق ۱۲ ح ۴ بمعنی ظاهر۱۲ ح
۵ بمعنی یک چشم و کند فهم و بے خبر ۱۲ ح ۶ بمعنی تمکین ۱۲ ح ۷ بفتح صاد مهمله مشدد بمعنی آنچه که دران جواهر ات
برنشانده باشند ۱۲ ع


١۶۶

مصيبة عاجلة قال وكيف ذالك قال ان انكسر كان مصيبة لاجبر لها وان سرق
صرت فقيراً اليه وقد كنت قبل ان يحمل اليك في امن من المصيبته والفقر فالتقى انه
انكسر القدح يوما فعظمت المصيبة على الملك وقال صدق الحكيم ليته لم يحمل الينا
وقد جعل الله الدنيا محلا للاغیار ومعد تا لوجود اكدار ٢ ٣ ٤ ٢ هر کرا دیدۀ
بصیرت بنور الهی منورست او را گذشتن از مال و جاه این جهانی مصور ست ۔ کہ
والباقيات الصالحات خیر عند ربك الآیه کدام دولت از ان بهتر و خوشتر که بنده
در گور خفته و از عمل مانده و در ان مقام کالنور فی الظلام هر لحظه طبقهای نور و نعمت
و رحمت و کرامت پیدا و هویدا گردیده از جانب جناب حضرت عزت بتوسط ملائکه
مقرب بدو میرسد که این ثواب لقمه ایست که در مدرسه و خانقاه تو بدرویشان میرسد
و یا ثواب استراحت و آسایشی ست که از بقاع خیرات تو بفلان بنده رسیده و یا بفلان
پل گذشته و یا در فلان رباط بسایه دیوارے نشسته و یا در فلان مسجد دو رکعت نماز
فلان کس گذارده و بر هر پادشاه لازم که درین دار مرگ زار که شدایدش بسیار و فوایدش
ناپایدارست باید که در ایام دولت خویش فرصت را فوت نکند و خیرات با قیه را از
خود دریغ ندارد روی ان زین العابدین رح لقیه رجل فسبه فثارت اليه العبيد و
الموالي فقال رح مهلاً على الرجل ثم اقبل عليه وقال رح ماستر من امرنا اكثر الك حاجة
نعينك اليها فاستحيى الرجل فالقى عليه خميصة كانت عليه وهى كساء اسود مربع له علمان
فان لم يكن معلماً فليس بخميصة معلم و امر بالف درهم فكان الرجل بعد ذالك يقول اشهد
انك من اولاد الرسل ولا يبتوهم مضر وانهم كانو اهل الدنيا ينفقون منها الاموال انما

اہ معنی بیگانه گان ۱۲ ۲ه بمعنی تیره گی ۱۲ ۳ہ بفتح نون بمعنی مکان بودن مشایخ و درویشان معرب خانه گاه مرکب ز خانه
و گاه عبارت از عالم منتر لگاه ۱۲ ع شه بالفتح بمعنی مسافر خانه ۱۲ شه بالضم یعنی مهلت دادن و موافقت روز گار ۱۲ ع شه پس دشنام داد ورا
شه پس بطرف تمام شدند بسوی او ۱۲ع شه بفتح میم یعنی یاران و خداوندان جمع مولی ست ۱۲ع ته معنی آہستہ باش ۱۲ شله معنی گلیمی که انرا پوشند ۱۲م


۱۶۷
كانوا اهل سخاء ومروة كانت تأتيهم الدنيا فيخرجونها فى العاجل روحه و ۷ ح م ۲ وعيسى
ابن مريم ابنة عمران من بنى ماتان الذين هم بنى اسرائيل وفى ذكره دليل على ان الذرية
تتناول اولاد البنت فيكون الحسن رض والحسين رض من ذرية سيد المرسلين محمد عم مع انتسابهما
اليه بالام ومن اذا هما فقد اذى ذريته عم يقول الفقير فاذا كان النسب من طرف الام
صحیحا معتبرا فالذى كانت سيادته من طرفها مقبول كما هو من طرف الاب اذ المعتبر
انتهاء السلسلة الى الحسين رض من اى جانب كان روح ۲ ح ۶ ۱ ح ۱ و زینهار زینهار که فرصت
عمر را از دست ندهد و عمر عزیز را بغفلت نگذارد که تا چون الناس نیام اذا ماتوا انتبهوا از
خواب غفلت بیدار شود ببیند که مال و ثروت در دست نمانده و بنیاد کار و دولتش منهدم و ارکان
و دعایم سلطنتش منهزم گردیده آنچه بزم خویش افاده بکار برده بود پاش پاش و راز نهانی که
بسبب حرص و آزبرای استفاضه خود بدل داشت بطالت آن بر نامی خویش و بیگانه
فاش گردیده از کثرت غفلت عمر عزیز را باخته و همه همه مواعظ و نصایح قرآنی را مصداقا لقوله
تعالى فنبذوه وراء ظهورهم كانهم لا يعلمون بر قفا انداخته و فرصت عمر عزیز از دست رفته
و از فواید ملک محروم مانده فرد غافل مشو که عمرے زین تازه تر نیابی * دادش بده که چون شد
عمر دگر نیابی فرد بگلزار جهان بسیار گشتم جستجو کردم * نسیم بیوفای آمد از هر گل که بو کردم ناچار
بار خسارت بگردن نهاده با هزاران حسرت سر در زیر گل کشیده خجل خجل گران گران روی بجناب
حضرت حق عم فضله و رحمة آورده رباعی اے خاک بگوے خسروان را ، من خاک زبون کننده
ام چیرگان را ، من گرسنه بسکه خورده ام سیران را من گور بسی گرفته ام شیران را : و نظم الشیخ
على بنتيتى رض و مالى لا انوح على خطائى وقد بارزت جبار السمائي قرأت كتابه وعصيت سرا لعظم
بلیتی د شوم را یی بلائی لا یقاس به بلاء وا خالی تدل على شقائی فیا ذلى اذا ما قال ربي الى
اے بالفتح بمعنی بسیاری مال ۱۲ ح ۲ بالكسر بمعنی سقوط ۱۲ به ذمیمه ۱۲ ۵ تله بمعنی فیض گرفتن ۱۲۶ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ع مه این
آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول ۵۲ بالفتح بمعنی ہلالی و گرا ہی وزیان ۱۲ حمه بمعنی غالب و سرکش ۱۲۰ شه بمعنی نوحه کردن ۱۳ح شه بمعنی
جنگ کردن ۱۳ شبه بالضم مصدرست بمعنی بد فالی و داء بآن لفظ بدل از همزه است و فارسیان بمعنی نحوس آرند مصدر بمعنی اسم مفعول ۱۲ ع


۱۶۸

النیران سو قواذ المرأى فهذا كان يعيضنی مرارا و يزعمه انه من اوليائى تصنع للعباد ولم يردنی
وكان يريد بالمعنى سوائی فیاربی عبیدك مستجير و يرجی العفو من ربّ السمائی حقیر شم
مسكين فقير خنيت اقام على الريائى على باسمه فى الناس يعرف و ما يدرى اسمه حال ابتدائى
فانسه اذا امسى وحیدا رهین اللمحد فی رمس البلائى طبقات - سبحان الله این همه رنج
و محنت و باز مشقت با دشاهی بچه باید کشید و عهده صلاح و فساد جهانی بگردن دے بچه باید
رسید و خود را در معرض چندین هزار درخواست و بازخواست دو جہانی چرا باید انداخت
این همه از برای یک شکم طعام و یک شبر جامه که کمتر کس با بادشاه بی این همه رنج و محنت
درین امر شریک اند. اگر عقلا ی عالم برائے نوحه و ماتم برخیز ند و ریگ بیابان بر مفارق
خویش ریزند محل استبعاد نخواهد بود قال الشيخ محمد المغربى الشاذلى رح تفاخر الغنى والفقير فقال
الغنى انا وصف الرب الكبير فمن انت يا حقير فقال له الفقير لولا وصفى ما تبين و صفك
ولولا تواضعی ما رفع قدرك وان وصفى و سمه بذل العبودية ووصفك نازع الربوبية
طبقات - آورده اند که درویشی دل ریشی بر سر راهی نشسته بود و بسوی کله آدمی که
در پیش رو داشت بهزاران تحیر و تحسر نگاه میکرد و چوبی نیز بدست داشت بادشاهی بر و
گذر کرد گفت که ای درویش سبب در پیش رو نهادن کله و بحسرت نگاه کردن و چوب
بدست داشتن چیست درویش عرض کرد که ای شاه این کله را از ان در تحیر و تفکر افگنده که
از چون تو شاهی و یا از چون من گدای خواهد بود چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی شیخ
مصلح الدین بن شیخ عبدالله سعدی شیرازی رح در کتاب گلستان خود فرموده رباعی فرق شاهی
و بندگی برخواست * چون قضائی نوشته آمد پیش * گر کسی قبر مرده باز کند * نشناسد توانگر
از درویش * و بمقتضای مِنْهَا خَلَقْنَاكُم وفيها نعيد كم جای ما و شما در زیر زمین است

لہ یعنی روشن نیکو کردن از خود ۱۲ ۲ لہ بضم میم و کسر جیم معنی پناه جوینده ۱۲ ۳ تہ بکسر نون بمعنی محبت و خوگیرنده ۱۲ ۴ے بالفتح بمعنی
گرو کرده شده ۱۲ ۵ ہے بمعنی خاک گور و دفن کردن ۱۲ ج ۶ بمعنی نشان کردن و داغ کردن ۱۲ ۷ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۶


١۶۹
چوب را از برای اندازۀ جای خود و از تو گرفته ام معلوم کردم که برایرست فیبکی السلطان بکاء
شدیدا و نزل من الفرس در تعظیم تمام در پیش درویش آمده و از دراهم و دنا نیری که با خود
داشتت نذرانه در پیش درویش گذاشت درویش گفت که ای شاه من و تو عیال آن خداوندیم
که از برای هر یک از روزی خواران وظیفۀ روزی روزینه مقدر و مقرر نموده که بدون
کم و کاست میرساند و این گمان بر خداوند غایت حمق ست که ترا یاد و مرا فراموش کند
روی ان موسی عم عند نزول الوحی علیه بالذهاب الی فرعون للدعوۃ الی الایمان
تعلق قلبه باحوال اهله قائلا یارب من یقوم با مرعیالی فامره الله تعالی ان یضرب
۱ ع
بعصاه صخرة فضربها فانشقت وخرج منها صحرة ثانية ثم ضرب بعصاه علیها فانشقت
۲ ع
وخرجت منها صخرة ثالثة ثم ضربها بعصاه فخرجت منها دودۃ و فی فمها شی یجری مجری
الغذاء لها ورفع الحجاب عن سمع موسی عم فسمع من الدودة تقول سبحان من  يرانی ویسمع
کلابی و يعرف مكانی ویذکرنی ولاینسانی روح عروح ۲- بادشاه فرمود که اگر نذرانه قبول
نه نمودی بطریق قرض حسنه بستان که تا جا نبین ماجور گردیم درویش گفت که این نیز حمق و نادانی
ست که دین عالمی بذمۀ تو که ادائی آن بذمۀ تو فرض و آن را ادا ناکرده بمن قرض
میدهی اول مظلمه عالمی که بذمۀ تست ادا کن و بعد از فراغ ذمه خود بدیگری قرض ده بادشاه
از گفته درویش بیے متاثر شده بر حال فگار خود زار زار چون ابر بهار از شرمساری کردار خود گریسته
تایب گردیده سر بسجده نهاده از خداوند عم فضلہ و رحمته عذر تقصیر خواست قال الشیخ صالح رح
من مد يداه للاخذ من مال الولاّتِ قصرت يداه عن هم في الشفاعات قال رح ايضاً
لا تطهّم مع نفسك ابدا بتبعد عن حضرت ربك فتهرا عليكَ قال الشيخ ابوالعباس
۳ تجوز بده یعینی ۱۲
ان ملك من الملوك قال لبعض العارفين اتس على فقال العارف لي عبدان ملكتهما

له بالفتح و ضمتین بمعنی سنگ بزرگ ۱۲ ج ۲ے بالضم بمعنی کرم ۱۲ ج ۳ ولات بضم واو و تخفیف لام و تای فوقانی بمعنی حاکمان و
دوستان جمع والی و پرتشدید لام خطاست همچنین قضات بتخفیف ضاد معجبه جمع قاضی ۱۲ ع ۴ بفتح طا و تشدید میم معنی رشوه و حرص ۱۲ ح


١٧٠

و ملکک و قهرتهما وقهر، لك و هما الشهوة و احساس فانت عبد عبدی فکیف اتمنی
عبدیك، طبقات ، حكى انه جاء جماعة من فقهاء اليمن الى الشيخ العارف با الله ابی المغیث
ابن جمیل رحہ يمتحنونه فی شيی فلما دنو منه قال رح مرحبا بعبید عبدی فاستعظموا ذلك ملحقه
الشيخ الطريقين و امام الفريقين ابا الذبیح اسمعیل بن محمد الحضرمی رحہ والحضرمي منسوب
الحضر موت اللتي هی القبيلة او البلدة باليمن رح --وح فاخبروه بما قاله الشيخ ابوالمغیث
فضحك وقال صدق الشيخ انتد عبید الهوى و الهوی عبده روح ١٢ء ٢ پس حضرات
ملوک و سلاطین را باید که فرصت عمر عزیز را غنیمت شمرده شب و روز سخاوت و کرم وغیره اعمال
صالحه از کردار و رفتار و گفتار را پیشه و برای احراز سعادت دارین خودها توشه سازند آورده اند
که جناب حضرت موسیٰ عم ابلیس را دیده پرسید که کدام کس را دوست داری گفت جاہل بخیل
و کرا دشمن داری گفت عالم سخی چه دولت جاودانی را به تمهید قواعد خیر و احسان بسته اند الحق
که عمارت دنیا که الانسان عبید الاحسان و حسن زاد عُقبے که من جاء بالحسنة فله عشر امثالها
دران است و از پی داد و دهش که بکسی کرده باشند از گردیدن ، تبعا دو حکم آیه وافی ہدایه یا
ایها الذین آمنو لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والاذى را تلقى بقبول نموده انقیاد باید نمود بمقتضای
صداقت انتمای ولا ياتل اولو الفضل والسعة ان يؤتوا اولی القربى والمساكين والمهاجرين
فی سبیل الله وليعفوا واليصفحوا الا تحبون ان يغفر الله لكم والله غفور رحيم وعطايا و
اورای معینی و بخشی که بکسی کرده باشند بسبب بے پاسی و کم خدمتی و بے ادبی معطل موقوف
و استرداد نمایند فھو کالعاید فی هبته کالعايد فی قیه - آورده اند که نوشیروان عادل سگی را جل
اطلس پوشانیده در شکارگاهش حاضر نموده و آن سگ در ان روز در شکار کاہلی کرده سگی از
سگان دیگر مبادرت نموده شکار را بچنگ آورده سگ بانان عرض کردند که جل اطلس را از ان
له بمعنی چیره و غالب شدن ۱۲ ھے بالفتح بمعنی آرزو و شوق نفس بطرف حصول لذت و منفعت ۱۲ ع ۳ این آیت در آخر سوره انعام در رکوع قبل از
رکوع نصف جزو ۸ ع ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع سه جزو ۳ ہلے این آیت در رکوع نصف جزو ۱۸ ھے صفح بمعنی در گذشتن از گناه
و رو گردانیده ۱۲ چ سے بمعنی پیوستہ بخشش کردن ۱۲ چ


۱۷۱

سگ کشیده بدین سگ پوشانیده شود نوشیروان مضمون حدیث مرویه را قبل آور و تلقی بقبول
و انقیاد واژ امر شنیع استرداد استبعاد نموده فرمود که معاذ الله که سگی را جامه بخشیده و از تن
وی باز پس کشیده بدیگری پوشانم و ازینجاست که گفته اند صید وحشی بدام و از آدمی با حسان
و انعام و جوان مردان محبوب خاص عام که بهار ذکرشان بریاحین حمد و ثنا و آفرین آراسته و
چمن نیکنامی شان بغنچه های ستایش و تحسین پیراسته است آورده اند که روزی
حاتم طائی دعوتی عام ساخته و امرا و محتشمان عرب را جهت تناول خواسته ناگاه
فقیر برهنه دوش ژنده پوش از در درآمد و حاتم دست او را گرفته بالای همه تقدیم
نموده بصدر نشانید گفتند که ای حاتم چه کردی گفت شما را قدر و منزلت شما که دارید
بدین محل نشانیده و این فقیر سروپا برهنه را کرم مابدین منزل رسانیده اللهم احفظنا
من البخل والكسل الى زمان حلول الاجل ۱۳۲۸ هـ *
فصل ۱۵ در بیان سلوک ملوک سلاطین طوایف رعایا و اجناد و غیره
شفقت و مرحمت نمودن بر رعایا و قاطبه برایا بدانکه پادشاه بمثابه دل ست در بدن از روی
صلاح و فساد چون پادشاه بصلاح خویش باز آید جمیع اهالی ممالک محروسه بصلاح باشند و
اگر در حکومت خویش تصرفات فاسد کند جهان و اهل جهان بفساد آیند چنانکه جناب حضرت
رسول مقبول عم فرموده که ان فی جسد ابن ادم مضغة اذا صلحت صلح بها سایر الجسد
و اذا فسدت فسد بها ساير الجسد الا وهي القلب و هم ازینجاست که فرموده اند که
الناس على دين ملوكهم يقول الفقير سمعت من حضرت شيخي رح انه قال السلطان
والوزير بالنسبة الى العساكر الاسلامية كالقلب بالنسبة الى الاعضاء والجوارح الانسانية
۱ معنی اول و بالای هر چیزی ۱۲ ۲ بالفتح بمعنی افواج و لشکر های چند ۱۲ ۳ معنی همه ۱۲ ۴ یعنی
پاره گوشت ۱۲ ح


۱۷۲

فاذا ثبت ثبتوا كذا ان القلب اذا صلح صلح الجسد كله فان كان اقبال الامام بعشر مراتب
كان اقبال قومه بمرتبة واحدة وان كان بمائة مرتبة كان اقبالهم بعشر مراتب وانما
ادباره فعكسه فان كان ادباره بمرتبة كان ادبار القوم بعشر مراتب و ان كان بعشر
مراتب كان ادبارهم بمئة مرتبة ۱۲ح ، ۴۸ ج ۱ و وزیر بمثابه عقل است دل را چنانکه
دل را از عقل کامل ناگریز است که تا در ممالک بدن مشاورت او تصرف کند همچنین پادشاه را
از وزیر دانا و کامل ناگریز است که تا بمشوره و صواب دید و استحکام نظر شاهانه خویش رعایت
حقوق رعیت و مصالح سلطنت را بنماید و جمله ارکان دولت و نواب و اعیان حضرت
و عامه رعایاے مملکت را در سایر امور مراجعت باد بوده تا شاه بفراغت تمام رفاهیت
مالاکلام در شرایط ناموس سلطنت و جهان گیری شاغل باشد و اگر شاه بنفس نفیس
خویش بجهانداری و احکام وزارت قیام نماید از جهانگیری و شرایط ناموس سلطنت باز مانده
احوال مملکت و رعیت مختل و مختل گردد که لکل عمل رجال و جناب حضرت حق جل و علا فرموده که
قل كل يعمل على شاكلته و دیگر آنکه آنچه بمعاونت یک وزیر نیکورای مصالح مملکت و رعایا
دست دهد باشکر فراوان و عسکر بیکران میسر نگردد و نیز یاری است در امور دنیا و دین که بمتابعت
و معاونت او در دین پروری و عدل گستری راغب و موفق گرد و خواجه عالم صلم فرموده
که اذا اراد الله بملك خيرا جعل له وزير اصالحاً ان نسى ذكره و ان ذكراعانه زیرا که
وزیر نیک و صالح در امور دین و دنیا پادشاه را موجب نظام و انتظام و بسبب بودن
او پیوسته مرفه الحال و خرم و آسوده کام باشد چه وزیر قوت بازوی دولت و سلطنت
است چنانکه جناب حضرت حق جل ذکره بوزارت هارون عم بر موسى عم منت نهاده که سنشد
عضدك باخيك ونجعل لكما سلطانا فلا يصلون اليكما با ياتنا انتما ومن اتبعكما الغالبون

له بمعنی طلب مد خواستن ۱۲ ح ۲ بفتح و تخفیف تحتانی تن آسان و فراخ عیش شدن ۱۲ گه بمعنی نیکنامی و تدبیر و سیاست ۱۲ ع له بمعنی
علت یافته شده و ران ۱۲ ح ه بضم میم بمعنی خلل یافته شده ۱۲ع شه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۵ ه بمعنی رشته جواهر ۱۲ ع
ه بمعنی راست شده و در رشته کشیده شده ۱۲ ح ۹ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۲۰ :


۱۷۳

و همچنین دیگر امرا و ارکان دولت و اعیان حضرت که بمثابه اعضای رئیسه اند چنانکه بقای
انسان بی اعضای رئیسه محال و ناشد و فاسد همچنین بی معاضدت امرای دولت بازار قوام
سلطنت و نظام مملکت ناممکن و کاسد باشد و دیگر امرا که فروتر اند بمثابه دست و ساعد و بازو و ران
و ساق و زانو اند و باقی خیل و قوم و حشم عامه رعایا و خدم مع تفاوت درجاتهم بمثابه اعصاب و عظام
و عروق و عضل اند و شعور و تمامی بدن اند چنانکه شخصی انسانی بدین جمله محتاج است که اگر یک
عضوی ازین جمله نباشد کار سلطنت بدان مقدار نقصان پذیرد و بادشاه بعد از اهلیت
و استعداد و تمام و دیانت و امانت و نکوسیرتی مالا کلام که از هر یک از ارکان دولت و اصحاب
مناصب و مکننت کو معاینه نموده و معلوم کرده و بیقین دانسته باشد که بظاهر شان بباطن یکی و
عذر و خیانت و نفاق نداشته نه کشیده اند کی باید که بعد از ان او را در اقطاع ولایت خویش
بعمل و شغل و منصب نصب فرموده تمکین دهد که تا بمصالح ملک و نکو خدمتی و شرایط کار خویش
قیام نمایند و مع هذا باید که از کلیات و جزئیات عمل و احوال و معامله هر یک وقوف تمام
داشته غافل نه بوده در هر حال از ارباب کار ذو الاعتبار هراسان و ترسان بوده هر لحظه و ساعت
و ان الحفیظ و الامان باید گفت که تا طمع طامعان بریده گردیده خاینان را جرئت و جسارت
نیفزاید و تا رطب را از یابس و کامل را از ناقص ممیز نگرداند سخن بعضی را در حق بعضی بی ثبوت
و احتیاط و تحقیق تمام نشنود چه جمعی در حق بعضی اینان طعنه ها زنند و سخا بینی فرا منسوب کنند که
نعوذ بالله من البهتان الصریح والافتراء القبیح و بر مخلصان تهمت های نالایق دور از
حال خلایق نهند و مدح شان را بقدح مبدل سازند و سخا بینی فرا منسوب کنند باید که سخنان
چنین کسان را از جمله ضرطات بغیر و فسوات حمیر بی تاثیر دانسته اصغا نفرمایند و کان الرسول
الله عم ابل يركبها المسمى يعضباء اى المشقوقة الاذن وهى التى لم تأكل بعد وفاة رسول الله

۱ که عبارت اند دل و دماغ و جگر و غیره اند ۱۲ ج ۲ یعنی با کسی یار و مصاحب بودن ۱۲ ج ۳ یعنی گوشت پاره ها و یا پیهای مرکب ۱۲ ج
۴ یعنی جاییز و برهنه ۱۲ ۵ یعنی یاری کردن کسی ۱۲ ج ۶ بفتح ضا در و کسر را بمعنی تیز دادن ۱۲ ج ۷ بالفتح بمعنی گوز دادن ۱۲ ج
۸ بالکسر گوش داشتن ۱۲ ج ۹ بکسرعین بمعنی شتران واحد ندارد بمعنی جمع ست ۱۲ ج ۱۰ بفتحتین بمعنی بریده گوش شتر ناقه ۱۲ ج


۱۷۴
عمره لم تشب حتي ماتت وجاء ان ابنته عمر فاطمة لم تحشر عليها وفي حيوة الحيوان اذا
احرق وبر العجل وذر على الدم السايل قطعه وقراده يربط في كبد العاشق فيزول عشقه و
لحمه يزيدا في الباءة اى الجماع ويقال لا مرارة للبعير اى لا جسارة له ۲ وهو مركب هود و صالح
وشعیب و محمد ۱۲ منه خلاصه روح ۳۲۸ وفي الحديث ثلاثة هم الغرباء في الدنيا القرآن
في جوف الظالم والرجل الصالح في قوم سوء والمصحف في بيت لا يقرء منه روح لا ۱۲ عرم۲
و اگر بالفرض از مخلصی خورده در وجود آید که مخل دولت و نقصان سلطنت دران نباشد باید که
عفو شاهانه را کار فرمایند لان فيه شفاء للغليل و ارواء للغليل قال الشيخ رسلان الدمشقي ۱۲
من مكارم الاخلاق العفو عند القدرة والتواضع في العزة والعطاء بغير منة طبقات
د بهر چیز در خشم نشود و لفظ شنیع و کلام فظیع نرانند و مدام تحمل را شعار خود سازد قرو تیغی که در نیام
برارد فغان زخصم * واثق خمش باش که تیغی تحمل است * و سیاست با می مفرد ننماید مگر
بمصلحت ضروری و اگر جرمی باشد که نتوان گذاشت آیه و جزاء سيئة سيئة مثلها را عمل نماید
و آية والكاظمين الغيظ را پیوسته نصب العین دارد اما نه چندانکه بصفت سست مزاجی
و سهل جای مشهور و معروف و بدان صفت در اطراف واکناف ولایت ممالک خویش
شایع و ذائع و موصوف گردد واہل فتنه و فساد و لیر و در دماغ شان فتنه و فساد بحدی
مستحکم گردد که صرارشان بران امری است منصوص و از براہین خلاف مکشوف بلکه منصوح
بنابران باید که بادشاه بسیاست وانتقام و رجولیت و هیبت مشهور باشد و اگر از شخصی جرمی
بظهور رسد که موجب قصاص باشد و با خیانتی که بخلل ملک و دولت تعلق داشته دشمن
بادشاه در ساز و و قصد وی و یا از ملک کند بحق وی اهمال و امهال نباید ورزید و
لے بفتحتین بمعنی شتر نر ۱۲ له بالضم ودال مهمله معنی کند و سر پستان و موضعیله سبع ۳ للہ بالفتح بمعنی اندوهگین کردن و پر کردن و بالضم بمعنی اندوه و
بدی ۱۲ ع مه بمعنی سیراب ۱۲ ع ۵ بمعنی تشنه ۱۲ ۶ ۵ بالکسر بمعنی غضب ۱۲ ع کہ بمعنی درشت ع شے بمعنی عظیم سینہ الشتوع که طاقت
برداشت آن نباشد ۱۲ ع شده این آیت در رکوع ۲۵ جزء ۸ ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربیع جزء ۴ هه بمعنی اطراف و کناره ها و
پناه ۱۲ ع کلے بمعنی شایع و فاش ۱۲ ع سے بمعنی استوار کرده شده ۱۲ ع ال بالكسر بمعنی پاس داشتن ملک حکمراندن بر رعیت کله بالفتح وتشدید یابنی غیر متنام ۱۲


۱۷۵
بهیچ وجه ازان نباید گذشت البته ولا وبال امری و بفرمان شرع شریف ویقین صادق تیغ
بیدریغ را کار باید فرمود که فقطع دابر القوم الذين ظلموا والحمد لله رب العالمين فان الانتقام
من الاعداء نعمة على الاحباب فلذا اورد الحمد عقيبه روح ۲۴۲ م زیرا که این معنی چون
علت آکله باشد که چون در عضوی پدید آید آن عضو را بلا توقف به تیغ جدا باید ساخت که تاملت
بعضو دیگر سرایت نکند که ليس العاقل الذی يحتال الامراذا وقع فيه ولكن العاقل الذي
يحتال الامور حذراً ان يقع فيهاء لان الحكمة تقتضى ما يغلب خيره فان ترك خير الكثير للشر
العضو الذى فيه اكالة شر قليل وسلامة جميع البدن خير كثير فلو لم يقطع ذالك العضو
اسرت تلك الآفة الى جميع البدن وادت الى الهلاك الذى هو شر كثير روح ۲۷۴ ا-
و در امور سیاستی توسط اختیار کند که خیار الامور اوسطها و آن اینکه در سیاسات چندان مبالغه
نکند که مردم هراسان و نفرت بر طبایع شان مستولی گردید ه موجب تشویش مملکت گردد و نه
چندان حلم و رد که هیبت سلطنت از دلها برخیزد و مفسدان و ارازل و ظلمه مستولی گردند و کار
بر مخلصان و مصلحان و غربا بحدی تنگ آید که ندای وضاقت على الارض بما رحبت از هر
یک برخواسته دیده شان از بس آب دیده چون بحر ذخار موج زن و سینه ها از شدت التهاب
آتش ظلم و ستم چون گلخن و جگر با غیرت گلذار دولها برشک اقراے لالہ داغدار گردیده در بوی
خود نابسته دبی کنج حزن ملال نشسته از بیوفائی این غداران راه زن و بد عهدی این ظالمان
و ستمگاران خانگی بجان رسیده از اطراف و اکناف و جوانب خلل عظیم تولد کند فرد
بگذار جهان بسیارگشتم جستجو کردم : نسیم بیوفای آمد از هر گل که بو کردم : و در سخاوت چندان
غلو نکند که با سراف و اتلاف و تبذیر انجامد که آن شرعاً مذموم است که ان المبذرین کانوا

ه این آیت در رکوع ۲ اول جز ۸ ۵۲ بمعنی پس ۱۲ ۵۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۷ ه این آیت در رکوع
ربع جز ۱۱ ۵۴ بالفتح و تشدید خا بمعنی دریای مالامال که آب آن از ساحلش بگذرد ۱۲ ۵۵ بمعنی آتش گاه و آن نوعی از آتش دان
است که در ان برنگ گرم غله بریان کنند و معنی ترکیبی این لفظ آتش خانه باشد ۱۲ء ه بفتح كاف بمعنی خانه ویران کننده و ناخلف ۱۲ء
هه بمعنی جوانب ۱۲ ع ۵ این آیت در رکوع ۳ اول جز ۱۸ +


اخوان الشياطين الآیه و نیز فرموده که انه لا يحب المسرفين و باید دانست که اسراف
و تبذیر در اخراجات دنیوی ست و هرچه در کار دین صرف کنند آن را اسراف و تبذیر
نگویند و در حفظ مال نیز بحدی نباید کوشید که به بخل و خست منسوب گردد. قال انوشروان
اربع قبایح و هی فی اربع اقبح البخل فی الملوک والكذب فی القضات والملق فى العلماء
اى شدة الغضب والوقاحت فی النساء روح ج ۲ ص ۲ و زنهار زنهار که دیده همت
باشجار و انهار جهان فانی نگشاید و تن در طلب حیاض و ریاض آن نفرساید که تا در مجلس
راستان بدون همت و در محفل صادقان به بی مروت منسوب نگردد روی انه قد قدم على الا
ستاذ ابی علی الدقاق فقیر وعلیه اسمر وقلنسوة فقال له بعض اصحابه على وجه المطايبة
بكم اشتريت هذا المسهم فقال اشتريته بالدنيا فطلب منى بالآخرة فلم ابعه قال ابوبكر الوراق
طوبی للفقراء فی الدنيا والآخرة سئلوه عنه فقال لا يطلب السلطان منه في الدنيا الخراج
ولا الجبار فى الآخرة الحساب روح ج ۳ ص ۱ که نعوذ بالله من الحور بعد الكور زیراکه مال نعمت
فضل خداست از خلق خدا دریغ نباید داشت بلکه بخیل بحقیقت فضل خدا را از خود دریغ
میدارد و بحسانی ماند که بساحل دریای زخار و بحر ناپیداکنار بوصف خشک لبی تفسیده
زبانی روزگار بسر برد چه انچه بدیگران دهد از دست و انچه ندهد از دیگران که ولا تحسبن
الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به
يوم القيمة واز سعادت ملوک وسلاطین آنست که در احیای خیرات گذشته گان
کوشند زنهار زنهار خود را در معرض شقاوت ابطال خیرات گذشته گان نه اندازند زیراکه
شاید که یک بقعه خیر مقبول افتاده روح بانی آن خیر در حضرت عزت بدان وسیلت قربتی و
درجتی داشته پیوسته دران حضرت مظلمه خویش عرضه دارد که خداوندا من مال خود را

ل این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۲ بالکسر و تشدید نون بمعنی بخل ۲ ۳۳ بالفتح بمعنی بے شرمی و بیحیائی و بیدلی ۴
ه بالكسر بمعنی پلاس ۱۳ ۶ ه بضم میم وفتح تحتانی بمعنی با کسی خوش طبعی و مزاح کردن ۱۴ شه بمعنی کمی و نقصان ۱ شه بمعنی افزونی بسیاری
شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء +


۱۷۷
از نفس خود و فرزندان خود گرفته برای رضای تو صرف نمودم و فلان ظالم آن خیر مرا باطل و
بنده گان ترا محروم و عاطل و خیر مرا مضمحل میگرداند و بحضرت تو این دلیری مینماید و هر پادشاهی که
در احیای خیر گذشته گان سعی نماید جناب حضرت حق سبحانه و تعالی اور اثواب بمثل بانی خیر عطاء
فرماید و اگر این مهم دینی را مهمل گذارد و بال آن بذمه پادشاه وقت باشد و نیز پادشاه را باید
که حاجبی وقصه داری معتمدی دینداری جهت عرض حال مظلومان و حاجتمندان مقرر نماید که بقصه
و پیغام بحضور حضرت عرضه داشته قضای حوائج شان از مهمات و واجبات و غنیمت
بزرگ شمرده ساعی و جاهد باشد و نیز حضرات ملوک و سلاطین را لازم که از بهر شد ثلمه و حفظ ثغور
که عبارت از سرحدات که میان ملک کفر و اسلام ست امیر شجاع کار آزموده متساف دیده جرار
دیندار با حمیت وغیرت را با لشکر وعدت تمام ازنان و تنخواه و اقطاع و جایداد نیکو بحسب
دلخواه داده و فرموده که شب و روز نیاسانید و بتاختن و جهاد شاغل بوده فرمان درای جهان
آرای صاحب دولت را بسرد چشم گذاشته برای قتال اعدای دین برخاسته که تا ابصار مخالفین
از معاینه بریق و لمعان تیغش خیره و قلوب اعداء دین از ادراک آن تنگ و تیره گردد که الملک
لمن غلب والسيف لمن قرب واگر محتاج کمک و مدد گردند بلا تطویل فوراً مدد فرستد که تا قوی دست در
بشجاعت و دلیری منظور گردیده مساعی شان در استیصال اهل کفر و طغیان و خذلان ذهب الله
بنورهم مشکور گردد و هر فتحی که دست دهد خلعت های تازه و خطایا و نعمت های بی اندازه
فرستاده بمواعید خوب و بحسب خواهش شان موعود گرداند که یا ایها النبی حرض المؤمنين على القتال
که تا بدان میدواری جان فدا کرده در قمع و قهر اعدای دین کوشند و حق الجهاد ان ينوى نصرة
الدين بقهر اعداء الله تعالى ببذل النفوس فى رضاه تعالى ويكثر ذكره تعالى ويكف عن ذكر
النساء والاولاد والاموال والوطن فهو يقتر فالجهاد بهذا الوجه افضل الاعمال فان البركات

له یعنی بستن ۱۲ ه بالضم یعنی رخنه ۱۲ ه ۳ جمع ثغر یعنی سرحد یک دریای ترس اور خند شود ۱۲ ع یعنی اطراف زمین ۱۲ ۵ے بالکسر
بمعنی فرو گذاشتن ویاری دمد کردن ۱۲ ۶ه این آیت در رکوع اول جزو اول ۱۲ شه این آیت در رکوع قبلی از رکوع پنجم جزءها کے یعنی خوار گردانیدن قرآنی ۱۲


۱۷۸
في الحركات السفرية والحضرية والسفر على نوعين سفر الدنيا وسفر الاخرة وفي كليهما
مشقة والحركات الثانی اشق وفي الحديث السفر قطعة من العذاب روح ۲۸۹۹-۱۔ دنہ چنانچہ
غفلت ورزیدہ مہل گذاشته تا کفار ضرار اشرار ذهب الله بنورهم دلیر شده بر بلا داسلام
تاختن گیرند و از اہل و عیال واطفال مسلمانان اسیر و برده برند و چنان حالتی را از ظلم و تعدی
پیش رو گیرند که چشمہائے ناظرین از دیدن آن پر آب و دلهای سامعین از ادراک آن
کباب گردیده خوناب ریزند و عهده این جمله بذمه بادشاه وقت باشد که فردا از عهده جواب
بنز درب الارباب فی یوم یقوم الحساب خواهد برآمد فاین الدلیل واین البرهان نعوذ بالله
من همزات الشیطان و پادشاه باید که نیک عهد و با وفا و بے عذر و مکر باشد و حقوق سوابق
و خدمتگاران قدیمی را بلواحق اکرامات واحسانات وانعامات تلافی فرماید خصوصاً کسائیکه
در ایام محنت و اوقات شدت ہوا داری دولت کرده بر جاده عبودیت و خدمت ثابت
قدم باشند فی الجمله چون بادشاه تتبع احوال ہر طایفه را بکند که فاسئلوا اهل الذكر ان کنتم لا تعلمون
که تا از معاملات ہر صاحب عمل و صاحب حکم با خبر باشد و سوز و درد مسلمانی دین جان
او را گرفته با خلق خدا نکو زندگانی کند هیچکس را به هیچ وجه از دست و زبان خود آزاری
نرساند چنانچه خواجه عالم صہ فرموده که عدل السلطان الصداق مع الحق و الخلق مع الخلق
که تا در ممالک محروسه آن حیفی و ظلمی دستے نزود و کار ہا زود بصلاح باز آید و نا اہلان
اہل گردند که الناس علی دین ملوکھم و اگر عمر بغفلت گذرانند و در بنده هوا و شهوات و
لذات وقت خویش باشند و در جمع خزاین کوشند و غم رعیت نخورند و عمال کژ اعمال
و حیله جوئی نشان مخالف و مضاد حکم جناب حضرت باری عزاسمه و از حلیه صفت داد و عدل
معطل و عاری بوده بداد و فریاد ستمدیده گان و نصیحت ناصحان خیر اندیش صلاحیت کیش
اه این آیت در رکوع اول جز اول ۱۲ له یعنی اشارت ۱۲ ۳ سنه یمنی یکی بگیر با دریافتن ۱۲ح ه این آیت در رکوع
اول جز ۱۷


۱۷۹
توجه واصغا نفرمایند که اِنَّکَ لا تُسْمِعُ الموتی وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ اِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ وَمَا اَنْتَ بِهَادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ اِنْ
تُسْمِعُ اِلَّا مَنْ یُؤْمِنُ بِاٰیَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ فِى الْحِیَلِ الشَّرْعِیَّةِ اللَّتِى یُتَوَصَّلُ بِهَا اِلَی مَنَافِعَ دِینِیَّةٍ کَقَوْلِهِ تَعَالَى لِاَیُّوبَ وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ لِیَتَخَلَّصَ
مِنْ جَلْدِهَا وَلَایَحْنَثَ وَکَقَوْلِ اِبْرَاهِیمَ عم فِى حَقِّ زَوْجَتِهِ سَارَةَ هَذِهِ اُخْتِى وَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْاُخُوَّةُ
فِى الدِّینِ وَغَرَضُهُ مِنْهُ تَخْلِیصُهَا مِنْ یَدِ الظَّالِمِ لِاَنَّ مِنْ دِینِ ذَالِکَ الْمَلِکِ الَّذِی یُعْتَادُ بِهِ
فِى الْاَحْکَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالسِّیَاسَةِ لَایَتَعَرَّضُ اِلَی اللَّذِوَاتِ الْاَزْوَاجِ لِاَنَّ مِنْ دِینِهِ اَنَّ الْمَرْأَةَ
اِذَا اخْتَارَةَ الزَّوْجَ فَا السُّلْطَانُ اَحَقُّ بِهَا مِنْ زَوْجِهَا وَاَمَّا اللَّاتِى لَااَزْوَاجَ لَهُنَّ فَلَاسَبِیلَ عَلَیْهِنَّ
اِلَّا اِذَارَضِینَ روح ۲۹ ج ۱ وَمَا الشَّرَایِعُ کُلُّهَا اِلَّا مَصَالِحُ وَطُرُقٌ اِلَی التَّخَلُّصِ مِنَ الْوُقُوعِ فِى الْمَفَاسِدِ
وَقَدْ عَلِمَ اللّٰهُ فِى هَذِهِ الْحِیلَةِ الَّتِى لَقَّنَهَا یُوسُفَ عم یَجْعَلِ السِّقَایَةَ فِى رَحْلِ اَخِیهِ مَصَالِحُ عَظِیمَةٌ فَجَعَلَهَا
سُلَّماً وَذَرِیعَةً اِلَیْهَا فَکَانَتْ حَسَنَةً جَمِیلَةً وَانْزَاحَتْ عَنْهَا وُجُوهُ الْقُبْحِ روح ۱۹ ج ۲ وبالِ سببِ
ظالمان و اصحاب مناصب مستولی گردیده تطاول کنند و مسلمانان را مشوش دارند و دزدان در لویه ترناب
و مفسدان فرصت یابند و راه ها نا ایمن گردیده خون ہائے بناحق ریخته گردد و مالها ے تجار و غربا
در معرض تلف افتد و آں نوع حیص و بیص و فساد و بلاد فتنه پدید آید که در حین تحریر و تقریر نگنجد و
وبال جمله بذمۀ بادشاه وقت باشد فما نطق المثل المشهور عليه عند اولى الالباب ان فلانا
من المطر ووقف تحت الميزاب و قولهم ان هذا لَشَیٌ عُجابٌ و ہزا ر بار گداے برچنین بادشاهی شرف
و فضیلت دارد چنانکه هیچ مرتبتی و درجتی بهتر و فاضلتر از بادشاهی نیست چون بوجه خویش کنند
سودش آنچه خواجه عالم ص فرموده که ما من احد افضل منزلة یوم القيمة من امام ان رعد صدق
وان استرحم رحم و وقتی که نداے اِرْجِعِى اِلَی رَبِّکِ در دمند در حال مرغ جانش از قفص قالب
برآمده و بحضرت حق جل ذکره رسید که دَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ
۱ے بالکسر بمعنی گوش نهادن و گوش فرا داشتن ۱۲ ۲ے این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲ ۳ے این آیت در رکوع ثلث جز ۲۳ ۴ے بالکسره یعنی یک مشت از گیاه
خشک که ترجمه ایجابیه ۱۲ ۵ے بمعنی نردبان ۱۲ ۶ے بمعنی وسیله دست آویزه ۷ے و کشیده شد ۱۲ ۸ے بفتح اول سکون یا وصاد مهمله پس از لفظ محیصه یعنی تنگ
و مخمصه عرب گویند وقعوا فی حیص و بیص یعنی در افتادند در جنگ و غوغا ۱۲ ج ۲ ۹ے این آیت در سوره ص در رکوع ما بعد اندر و با نصف جز ۲۳ ۱۰ے این
آیت در آخر سوره فجر رکوع نصف جز ۳ ۱۱ے این آیت در رکوع بعد اندر کوره ثلث جز ۱۰ *


۱۸۰

خالدین فیها ومساکن طیبة فی جنات عدن ورضوان من الله اکبر ذالک هو الفوز العظیم و
از محنت ہائے دنیا رسته در چاربالش ناز راضیّة مرضیة نشسته و آواز بشارت از هفت
آسمان وزمین برخاسته که اولئک هم المؤمنون حقا لهم درجات عند ربهم ومغفرة ورزق
کریم ونیز فرموده جل جلاله که اولئک سییرحمهم الله ان الله عزیز حکیم رو زونیا میرود
خسرو بزیر لب میگوید : دلم بگرفت از غربت تمنائے وطن دارم : فان العشاق المهجورین
الطالبین السالکین سبیل الوصال فی ذوق وسکر من حرارت عشقهم لا یقاس به ذوق فطوبی للذائقین
و یا حسرتا للمحرومین رباعی یاد داری که وقت زادن تو : همه خندان بدند و تو گریاں : آنچناں
زی که وقت مردن تو: همه گریاں بوند و تو خنداں :

فصل ۱۶- در بیان رعایت حقوق الدین و أستاد معلم و ذو القربی و ہمسایہ

بدانکه رعایت نمودن حقوق والدین و شفقت نمودن بشان را از اهم امور حسب الطاقت و المقدور
باید دانست چنانکه حق سبحانہ وتعالی در کلام درر نظام خود احسان والدین را در سلک عبادت
او تعالیٰ ونهی از اف و بانگ نزدن برایشان و امر بسخنان عجز امین تذلل انگیز و دعائے رحم نمودن
در حق شان بار بار فرموده که وقضی ربک ان لا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا اما یبلغن
عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف ولا تنهرهما وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا
و نیز فرموده که و وصینا الانسان بوالدیه حملته امه وهناً علی وهن وفصاله فی عامین ان
اشکرلی ولوالدیک الی المصیر و ان جاهداک علی ان تشرک بی مالیس لک به علم فلا تطعهما
فی ذالک فانه لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق کما ورد فی الحدیث ویدخل فیه الاستاذ والامیر
اذا امرو بغیر معروف و هوما انکره الشارع روح ۲۶ و ۲۹ و نیز فرموده جل جلاله که قل تعالوا اتل ما

۱ این آیت در آخر سورة توبه لکع نصف جزء ۱۱ ۲ این آیت در رکوع ثلث جزء ۹ ۳ این در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۱۰ ۴ با بضم و تشدید فا کلمه
ایست که در وقت تنگدلی و ضجر گویند ۵ این آیت در رکوع ۳ اول جزء اا ۶ این آیت در رکوع نصف جزء ۲۱


۱۸۱

حرم ربکم علیکم ان لا تشرکوا به شیئاً وبالوالدین احساناً ای بان تحسنوا بهما حساناً لانهما السبب الظاهری
للوجود والتعیش والله تعالی هو السبب الحقیقی ثم اتبعه بتعظیم السبب الظاهری فاهما لِواجبات
بعد التوحید احسانهما وفی الحدیث برالوالدین افضل من الصلوة والصوم والحج والعمرة والجهاد
فی سبیل الله تعالی ذکره الامام وقال ابن عباس رض کن مع الوالدین کالعبد المذنب الذلیل
الضعیف للسید الفظ الغلیظ ایما فی التواضع والتملق من فرط رحمتک علیهما لا شفقار هما الیوم
ای من کان افقر خلق الله الیهما قالوا ینظر الیهما بنظر المحبة والشفقة والترحم وفی الحدیث
ما من ولد ینظر الی الوالد والی والدته نظر مرحمة الا کان له بها حجة وعمرة قیل وان نظر
فی الیوم الف مرة قال وان نظر فی الیوم مائة الف مرة ویقبل الرجل امه تواضعاً حکی ان
رجلاً جاء الی الاستاذ ابی اسحاق رح فقال رائیت البارحة فی المنام ان لحیتک مرصع بالجواهر
والیواقیت فقال رح صدقت فانی البارحة مسحت لحیتی تحت قدم والدتی قبل ان نمت
فهذا من ذالک نعم الله علی العباد کثیرة واجلهن نجابة الاولاد رح ۱۹۶ م ۲ ۲ ومباشر
خدمة الوالدین بید ولا یفوضها الی غیر لانه لیس ببار للرجل ان یخدم معلمه وابویه
وسلطانه وضیفه ولا یؤمه للصلوة وانکان افقه منه ای اعلم بالفقه من الاب ولا یمشی
امامهما الا ان یکون لا ماطة الاذی عن الطریق ولا یتصد ر علیهما فی المجلس ولا یسبق علیهما
فی شییء ای فی الاکل والشرب والجلوس والکلام وغیر ذلک وفی الحدیث اذا ترک العبد الدعاء
للوالدین ینقطع عنه الرزق فی الدنیا وفی الحدیث من زار ابویه او احدهما فی کل جمعة کان باراً
قیل اذا تعذر مراعات حق الوالدین جمیعاً بان یتأذی احدهما بمراعات الآخر یرجح حق الاب
فیما یرجع الی التعظیم والاحترام لان انسب منه یرجح حق الام فیما یرجع الی الخدمة والاطعام

سله این آیت در ابتداء رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۸ له بالکسر بمعنی بخشش و نیکی و درستی و طاعت و قبول کردن حج و طاعت و خوشنودی و اتمق
مادر و پدر ۱۲ ع ۳ بمعنی بدخو و سخت دل ۱۲ ۴ له بمعنی سطبر و درشت ۱۲ ۵ بمعنی شب گذشته ۱۲ ۶ له بمعنی آنچه که دراں جواہرات را
بزر نشانده باشند ۱۲ ل دور کردن ۱۲ ۸ له یعنی بالا نشینی نکند ۱۲ م


۱۸۴

حتی لو دخلاعليه يقوم للاب ولو سلمامنه شيئا يبدء فى الاعطاء بالامام كما في منبع الآداب
روح ۲۶۴۲۰ نیز فرمودہ جل جلالہ کہ ووصّيْنا الانسان بوالديه حملته امه كرها ووضعته كرها
چوں جناب حضرت حق جل وعلا درین آیت شریف والدین را در احسان شریک دسہیم وحق زحمت
برداشت حمل ووضع آن را خاص درحق والدہ فرمودہ درین اشارت با بشارت ست باینکہ
حق مادر بالاے فرزند افزون تر از حق پدرست لہٰذا دعائے مادر درحق فرزند زیادہ وزود
تر از دعائے پدر ثمر اثر داد ر نتیجہ بجد وعلاے بخشد ويجيب فى صلوة الغافلة دعا عامه دون
نداعابيه ای يقطع ويقول لبيك مثلاً وذالك لان مشقة الام وتحملها التعب من الولد
اكثر ولذا ورد الجنة تحت اقدام الامهات معناه ان التواضع للامهات سبب دخول الجنة
روح ۲۸۳۴ ادغير اللسان على رجل بسبب العقوق ناولته والدته فلم يجبها فصاراخرسا
روح ۲۲۲۹ قال بعض الاولياء كنت فى تيه بنى اسرائيل فاذا رجل يما شينى فتعجبت منه
والهمت انه الخضر من فقلت له بحق الحق من انت قال اخوك الخضرعہ فقلت باتى وسيلة رايتك
قال ببرك امك روح ۱۵۴۹۰ روى ان رجلا قال يارسول الله ان امى هرمت عندى فاطعمها بيدى
واسقيها بيدى واوضيها بيدى واحملها على ماتفى فهل جازيت حقها قال لا ولا واحدا من مائة
قال ولم يارسول الله قال عصلاتها خدمتك فى وقت ضعفك مريدة حياتك وانت تخدمها
مريدا امهاتها ولكنك احسنت والله يثيبك على القليل كثيرا روح ۱۸ع ۱۴ ومن الانفاق الواجب
الانفاق على الابوين اذا كانا فقيرين قال الفقهاء تقدم الام على الاب فى النفقة اذا لم يكن
عند الولد الاكفاية احدهما لكثرة تعبها عليه وشفقتها وخدمتها ومعانات المشاق فى حمله
ثم وضعه ثم ارضاعه ثم تربيه وخدمته ومعالجة اوساخه وتمريضه وغير ذالك روح ۶۲۳۸

کہ این آیت در رکوع ۶ از ا پر ع ۱۴ سے با لکسر بمعنی بيا با بینکہ موسٰی عصر با دوازده سبط بنی اسرائیل کہ در ہر سبط پنجاه هزار مردم
بودند چهل سال سرگردان دحیران ومحبوس مانده دنتوانستند که برون آیند ۱۲ ع سے بمعنی در دل افگندن دآنچه در دل افگند خدای تعالیٰ
خیر باشد یا شر اما اکثر استعمال آن در خیر باشد ۱۲ع شه بمعنی بخشش ونیکی وطاعت و رستی ۱۲ م *


۱۸۳

وقالت الحکما وحق الولد على ابویه ثلاثة ان یسمیاه باسم حسن عند الولادة وان یعلماه القران
والادب والعلم وان یختناه روح ۲۸۶ ۱ قال بعض الکبار من علامة اتباع الهواء المسارعة الی
نوافل الخیرات والتکاسل عن القیام بحقوق الواجبات وهذا حال غالب الخلق تری واحد امنهم
یقوم بالاوراد الکثیرة والنوافل العدیدة الثقیلة ولا یقوم بفرض واحد علی وجهه حکی عن
ابی محمد المرتعش رح انه قال حججت حجات علی قدم التجرید فسالتنی امی لیلة ان استقی لها جرة
فثقل ذالك على فعلمت ان مطاوعة نفسی فی الحجات کانت مشوبة بحظ النفس اذ لو کانت نفسی
فانیة لم یصعب علیها ما هو حق فى الشرع روح ۲۰۶ وسئل الزمخشری رح بعض العلماء عن سبب
قطع رجله قال امسکت عصفورا فی صبای و ربطته بخیط فی رجله داخلت من یدی و دخل فی
خرق فجذبته فانقطعت رجله فتألمت والدتی وقالت قطع الله رجلك كما قطعت رجله فلما رحلت
الى بخارى لطلب العلم سقطت من الدابة فانكسرت رجلى روح ۲۹۲ ۲ و نیز فرموده جل جلاله که واعبد
وا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين احسانا و چوں حق سبحانه وتعالی شرک و مراعات نامو درج حقوق
شفقت والدین را در سلک واحد منتظم گردانیده اشارت ست باینکه حکم هر دو واحد ست و فی
الحديث برالوالدين يزيد في العمر والكذب ينقص الرزق والدعاء يرد القضاء روح ۳۴۱ ۲
تدام الشرك لانه راس المحرمات ولا يقبل الله تعالى معه شيئا من الطاعات وانما ذكر بعد
التوحيد الشرك تحریم العقوق لان الوالدين سببان قريبان لوجوده كما ان الله تعالی موجلده
فالتقاعد عن اداء حقوقهما عقوق فهو اکبر الکبائر بعد الشرك روح ۶۴۰ ۱ وشكا رجل الى
رسول صل امه اباه وانه يأخذ ماله فدعابه فاذا شيخ يتوكأ على عصا فساءله فقال انه ضعيف و
انا قوی و فقیرا وانا غنی فكنت لا امنعه شيئا من مالی واليوم انا ضعیف وهو قوى وانا فقير و
هو غنى ويبخل على بماله فبكى صل فقال «مما من حجر ولا مدر يسمع هذا الابكى ثم قال مه للولد انت
ومالك لابيك روح ۲۲۰ ۲ قال الحسن البصرى رح من عقل الرجل ان لا يتزوج والبالة في الجرة

طه این غایت ۱۲ ص ۵۳ بالفتح بمعنی سوراخ ۱۲ ح ۵۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۵ *


۱۸۴
فانه ربما لا يرضى احدهما عنه بسبب زوجته فيقع فى الاثم روح ۴۹ ع ۳ و نیز فرموده جل جلاله
که و يسئلونك ماذا ينفقون قل ما انفقتم فللوالدين والاقربين الایه آورده اند که عمر ابن
جموح شخصی ذامال معمرو سفید بوده بخدمت جناب حضرت بانصرت رسول مقبول عم مشرف فایض
گردیده عرض نمود که چه چیز در راه رضای خداوند جل ذکره نفقه کنم و بکدام کس حرف نمایم حق سبحانه تویم
در جواب او حبیب خود را فرمود که آنچه مال خود را از کم و بیش هرکس بقدر توان برای زاد
راه آخرت خویش در راه رضای جناب حضرت حق جل ذکره نفقه میکند فللوالدین والاقربین
درین آیت اشارت بابشارت ست باینکه آنچه نکوئی و احسان که از دست انسان بیاید
اول و اولی مصرف آن والدین را دانسته بدیشان صرف نمایند و نیز جناب حضرت رسول
مقبول ۴ فرموده که لو علم الله شيا من العقوق ادنى من اف لنهى عن ذالك فليعمل العاق
ما شاء ان يعمل من الحسنات فلن يدخل الجنة وليعمل البار ما شاء ان يعمل من السيات فلن يدل
النار و نیز جناب حضرت حق سبحانه و تعالی در حدیث قدسی رضای خود را برضای الدین
بازبسته و فرموده که من رضى عنه والداه فانا راض عنه و نیز در حدیث شریف وارد شده که
هر که والدین را خدمت کند و حق شفقت های شان را بجا آرد به بهشت رسد فر و جنت که
رضای مادران است پاندری پای مادران ست : و از عبدالله ابن عمر رض روایت شده که
شخصی بخدمت جناب حضرت رسول مقبول عم فایض و مشرف گردیده عرض کرد که انی اريدا الجهاد
جناب حضرت عمر فرمود که ما در و پدر زنده داری عرض کرد که آری دارم یا رسول الله جناب حضرت عم
فرمود که بر تو با دخارمت شان و درین خبر اشارت ست باینکه خدمت والدین افضل ست از جهاد
وهكذا نقول انه لا يجوز للرجل ان يخرج الى الجهاد في سبيل الله اذا لم يأذن له ابواه -
تنبیه و بر مروم اشراف اگر چه امرا د سلاطین باشند لازم است که ننگ نکنند و عار ندانند از خدمت
ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزم ۲ یعنی سرکش با مادر و پدر ۳ هـ بتشديد را بمعنی نکوکار ۱۲ نیز بمعنی
طاعت و خوشنود داشتن ما در و پدر ۲ اح *


نمودن والدین و قیام نمودن در بخواستن در مجلس حکومت بجهة تعظیم شان و از فرقدسنجی در مداتی
شمه که قرئت نمودم در بعضی کتب اینکه لا ینبغی للولد ان یتکلم اذا شهد والداه إلا باذنهما ولا
یمشی بین یدیهما ولا عن یمینهما ولا عن شمالهما الا ان یدعوه فیجیبهما ولكن یمشی خلفهما
كما يمشى العبد خلف مولاه تنبيه وكان محمد ابن سيرين رح اذا كلمه امه لا يكلمها بلسانه كلة
اجلالا لها طبقات حكى عن بعض العرفاء انه قال ان لى ابناً منذ ثلاثين سنة ما امرته بامرا
مخافة ان يعصيني فيحق عليه العذاب يقول الفقير فسد الزمان وتغير الاخوان والنبك على
الفسامن سوء الاخلاق وقد كانت الصحابة رض وهم يبكون وما من اخلاق السوء فمالنا
لا نبكى ونحن منغمسون فى بحر الخطايا والذنوب متورطون فى بئر القبايح والعيوب لا انصاف لنا
في حق انفسنا ولا فى حق الغير روح ۲۱ ج ۲ و نیز تواضع و عزت و احترام نمودن ملوک و سلاطین
دربارۀ اشراف و اعزه انام چون علمای اعلام و سادات عظام و مشایخ کرام موجب انتفاع
دولت و استحکام اساس سلطنت ست بالخصوص أستاذ معلم که ازان علم آموخته باشد قال المشايخ رحم
عقوق الاستاذين لا توبة منه روح ٣٣ ح ١- ولا ينبغى للشريف ان يانف من اربعة وانكان
امیر ا قيامه من مجلسه لوالدیه وخدمته لضيفه وقيامه على فرصه وخدمته لمووبه الذى ياخذ
العلم عنه تنبيه باب فضل الرمى والركوب قال الشيخ على وفالا ما دامت السلاطين مطيعون
للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم قايم نافذ فامرهم فالح ونظامهم صالح ولان
وانتم ومتى انعكس الامور نكسوا طبقات آورده اندکه امام محمد بن الحسن بنزد هارون رشید برای
حاجتی آمده بود هارون رسید او را عزت و حرمت و تعظیم فوق الحد نمود چنانچه در پیش او برخواست
و او را به تعظیم بسیار و تکریم بیشمار در جای خود نشانید و وقت رخصت باری مشایعت نمود یکی
از خواص ملک را گفت که اگر خلیفه با هر کس چنین تواضع کند مهابت خلافت نماند خلیفه ازین سخن بهم
له النحاس بمعنی فرو رفتن در آب ۱۲ ته ورطه تو ریطا ای اوقعد فی الورطته فتورط هو فيها ۱۲ ص سه بمعنی سرپنا ۱۲ ۴ عه یعنی سرو کننده
ه مینی باری چیزی در رفتن یعنی پیروی کردن ۱۲ ج *


۱۸۷
برآمده و بترش روئی جواب داده فرمود که مبینی که بسبب عزت و حرمت بزرگان کارها پادشاهان
را نشاید که من جالس العلماء وقر ومن صاحب الارذال حقر و نیز حقوق ذو القربی را رعایت
باید نمود چنانکه حق سبحانه تعالی در کلام درر نظام خود بار بار حبیب خود را فرموده که یسئلونک
ما ذا ینفقون قل ما انفقتم فللوالدین والاقربین و نیز فرموده جل جلاله که فات ذا القربی حقه
والمساکین الایه و نیز فرموده جل جلاله که قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی و فی الحدیث
الرحیم شجنة من الله تعالى روى عن رسول الله صلعم انه قال ما من حسنة اعجل ثواباً من صلة
الرحم وما من ذنب اجد ران يعجل الله لصاحبه العقوبة في الدنيا مع ما يدخره في الآخرة
من البغی وقطيعة الرحم تنبيه وفي الحديث البر والصلة الرحم يطيلان الاعمار ويعمران
الديار و يكثران الاموال وانكان القوم فجا روان البر و الصلة يخففان الحساب يوم القيامة و
یذهبان الادنار روح ۲۱ ح ۲ و نیز رعایت نمودن حقوق جار و همسایه که منازل شان در جوار
قصر و باغ و درگاه و بارگاه واقع شده باشد باید نمود زیرا که سعید بن مسیب روایت کرده که ان
النبی صلعم قال حرمة الجار كحرمة امه روى ابو هريرة رض عن النبى صلعم انه قال لا يزال جبرئيل عم
يوصيني بالجار حتى ظننته انه سيورثه تنبيه وفي الحديث من اذى جاره ورثه الله تعالی داره
قال زمخشرى رح في الكشاف ولقد عاينت هذه فى مدة قريبة كان لي خال يظلمه عظيم القرية
التي انا منها ويوذيني فيه فمات ذالك العظيم وملكنى الله ضيعة فنظرت يوماً الى ابناء
خالى يترددون فيها ويدخلون في داره ويخرجون ويأمرون وينهون فذكرت قول رسول الله
من اذى جاره ورثه الله تعالى داره وحدثتهم وسجدنا شكراً لله تعالى روح ۴۶۲ م ۲ و عند عم
الجيران ثلاثة فجار له ثلاثة حقوق حق الجار وحق القرابة وحق الاسلام وجار له حقان حق الجوار و
له این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲ ۱۲ ابن ابی در رکوع ربع جز ۲۸ ۱۲ بمعنی قرابت وخویشی بغایت پیوسته ۱۲ ه بغی
بالفتح بمعنی ستم کردن و از حق برگشتن و گردن کشی کردن و دروغ گفتن ۱۲ صلة الرحم بالجلول وفتح لام دهای مهله وكسر حا بمعنی محبتی
سلوک داشتن با خویش و اقربا ۱۲ ۱۲ بالكسر بمعنی خوشنود داشتن مادر و پدر ۱۲ ۲ ۱۲ جمع و زر بالکسر بمعنی گناه ۱۲ ح


۱۸۶

حق الاسلام وجار له حق واحد هو حق الجوار و هو الجار من اهل الکتاب روح ۱۴۴ ج ۱ +

فصل ۱ - در بیان وزرا و صفت ایشان

بدانکه پادشاه را از وزیر صاحب رای مشفق کافی امین صالح عالم عادل عامل ممیز پاک اعتقاد صاحب همت ناصح نیکو خلق کریم طبع شریف ذات با مروت کاردان جهاندیده واقف کار آگاه صاحب تجربه مهربان ناگزیر است و حضرات انبیاء نیز محتاج وزیر و مشیر بودند چنانکه موسی علیه السلام از جناب حضرت خداوند جل جلاله درخواست نموده بود که واجعل لی وزیراً من اهلی هارون اخی اشدد به ازری واشرکه فی امری الایة و جناب حضرت مجیب الدعوات درخواست او را اجابت نموده بوزارت جناب حضرت هارون علیه السلام منت نهاده فرمود که سَنَشُدُّ عضدك باخيك ونجعل لكما سلطانا فلا يصلون اليكما باياتنا انتما ومن اتبعكما الغالبون و نیز خبر داده جل جلاله و فرموده که ولقد اتينا موسى الكتاب وجعلنا معه اخاه هارون وزیرا و جناب حضرت خواجه عالم صلی الله علیه وسلم فرموده که جعل الله لی وزیران فی السماء جبرائیل ومیکائیل و وزیران فی الارض ابوبکر وعمر و کان نقش خاتمه ابی بکر رضی الله عنه نعم القادر هو الله و کان نقش خاتم عمر رضی الله عنه کفی بالموت واعظا یا عمر رضی الله عنه و کان نقش خاتم علی رضی الله عنه الملك لله وکان نقش خاتم ابی عبیدة الجراح رضی الله عنه الحمد لله روح ۱۶۸ ج ۱ بدانکه مملکت و سلطنت را اهل خرد و دانش بخیمه تشبیه نموده اند و ستون خیمه وزیر صاحب رای و دیانت وطنابهای آن امرا و نواب و عمال و سایر اجناد اند علی قدر درجتهم خرد و بزرگ و میخ های آن عدل و انصاف پادشاه باشند زیرا که وزرا و امرا و اجناد اگرچه بسیار و تو شت و شوکت و آلت و عدت بی شمار اما مملکت و سلطنت بجز از عدل و انصاف قرار نگیرد چنانکه خیمه اگرچه ستون و طنابهای

۱ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۶ ۲ه این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جز ۲۰ ۳ه این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲۰


۱۸۸

بسیار باشند بجز میخ قرار نگیرد و اگر در گوشه یک میخ نباشد خلل آن در خیمه ظاهر گردد چنانکه
خواجه عالم عه فرموده که الملک یبقی مع الکفر ولا یبقی مع الظلم و چون وزیر بمثل ستون
آمد خیمه مملکت را پس چندانکه ستون با رفعت و عالی مرتبت بود خیمه مملکت با زیب و شکوه و
زینت تر بود و کان النوشروان یقول لا یستغنی اجود السیوف عن الصیقل ولا اکرم اللّہا
عن السوط ولا اعلم الملوک عن الوزیر روح ۳ ولا م ۲ پس وزیر باید که چون ستون خیمه چهار صفت
داشته باشد اول راستی ۲ بلندی ۳ ثبات ۴ تحمل و وزیر را سه حالت اول میان
او و خداوند جل جلاله حالت ۲ میان او و پادشاه حالت ۳ میان او و رعایا و غیره احفاد و
در هر حالت هما چهار خصلت را کار بند و چنانکه در حال اول که میان او خداوند ست باید که
راستی را پیشه خود کند که فاستقم کما امرت و بر جاده شریعت که صراط مستقیم ست که و آن هذا
صراطی مستقیما فاتبعوه الآیه ثابت قدم بوده جانب حق را فرو نگذارد و اگر جانب خلق را گذشت
غم ندارد که من کان لله کان الله له و نیز فرموده جل جلاله که ولا تخافو هم وخافون یحکی
ان ابن السکیت جلس مع المتوکل یوما فجاء المعتز و الموید ابنا المتوکل فقال ایما احب الیک
ابنای اما لحسن و الحسین رض قال رح والله ان قنبر خادم علی رض خیر منک و من ابنیک فقال
سلّوا لسانه من قفاه ففعلوا فمات روح ۱۰ کا م ۱ و خصلت ۲ بلندی ست و آن را بدان معنی
رعایت کند که بلند همت و عزیز نفس بوده بزخارف مموّه و طمع جاه و مال دنیا فریفته نباشد
مرد جنیفه دنیا فرو نیا در وه بی ثباتی و بی حاصلی و ناچیزی آن را بنظر عبرت و حقیقت مشاهده
کند که و فرحوا بالحیوة الدنیا وما الحیوة الدنیا فی الآخرة الامتاع ۵ فی المخبران النبی عه
قال ان الله تعالی قال قل للقوی لا تعجبنک قوتک فان اعجبنک قوتک ادفع الموت عن
۱ ه این آیت در رکوع ما قبل از رکوع نصف جزء ۲م ۱۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۸ ۳ه این آیت در رکوع بعد
از رکوع نصف جزء ۹ ۴ه بالکسر بمعنی انچه که برون کشیده شود از چیزی ۱۲ ع ۵ه بمعنی آرائش ۱۲ ح ۶ه بمعنی از اندوه بکاره
شده ۱۲ ح ۷ ه بمعنی روشن کرده شده ۱۲ ح ۸ ه این آیت در آخر رکوع نصف جزء ۱۳ :


۱۸۹

نفسك وقل للحامل لا يعجبنك علمك فان اعجبك فاخبرنى متى اجلك وقل للغنى لا يعجبنك
غناك فان اعجبك فاطعم خلقى غداعد احدا رو ۲ ع ۲۸ م اقطعه چیست دنیای دون گنج قیام
خاک دانی پر از سگ و مردار ، هست چوں مار گززه دولت دہر ؛ نرم و رنگین و از دروں
پر زہر ؛ در غرورش تو انگر و درویش ؛ شاد همچون خیال کج اندیش قال الشیخ محمد المغربی
الشاذلي رحمان اهل الدنيا يقبلون عليها وهم يرحلون عنها في كل نفس لانهم عموا عن
شهود ما اليه صايرون طبقات ۔ بدانکہ مال و جاه و نیا چون زاد و راحله اند و استمدا و ایام عمر
چون اشهر حج و اجل مقدر مثل روز وقوف و خورا قاصد بیت اللہ دکعبتہ اللہ داند پس
او را ہوا و ہوس گلگشت گلزار و گلہاے متنوعہ خوش بوی آبدار شب بو و نالر بو و پنتونی و
عباسی و یاسمین و سنبل و ریحان و نرگس دوا دودی و ہمیشہ بہار وصنوف گلہاے متلونه
لاله و اغدار و فضای فرحت افزاے سبزہ ہائے زمردین سبزہ زار و آب شار ہائے
زبان خوش و موسم دلکش بہار کہسار، خطہ دلپذیر، کشمیر جنت نظیر دامن گیر خیال
گردیده و از شراب شادات مال و جاہ و زنان سیہ با دہم گل اندام نازک بدن و دختران سیمین
ساق رشک افزای نسرین د نسترن که شهرۀ جمال و حسن شان قلوب عاشقان را
خراشیده ولذت آوازۀ صباحت وملاحت شان بمسامع جهانیان رسیده وبدان سبب
خود را مست غفلات گردانیده از آلت و عدت سفر با ظفر بنجملات حضر با خطر سازد قال
بعض العلماء انا اخاف من النساء ما لا اخاف من الشيطان فانه تعالى يقول ان
كيد الشيطان كان ضعيفا وقال للنساء ان كيدكن عظيم روم ۸۹ ۱ ع ۲ وعلى كمر الشهوم و

ے بضم قاف فارسی و سکون رای محمله و فتح زای معجمہ بمعنی مار کفی ۱۲ عه لالہ منصوب بلال بمعنی سرخ و آن چند قسم میباشد لالہ
گوئی لالۂ صحرائی لالہ نعمانی لالہ شقایق لالہ دلسوخت و لالہ دلسوز دلالہ ختکائی ولانہ خودروئی و لالہ سفید ولانه زرد
ولالہ عباسی دلالہ پیکانی ولالہ مقراضی دلالہ دختری و در واقعات بابری نوشته که قریب پنجاہ و نہ قسم لالہ در بعضے
از اطراف کابل بملاحظه رسیده ۱۲ ع سے معشوق ۱۲ ع ہے بمعنی چشم ۱۲ کہ این آیت در رکوع قبل
از رکوع نصف جز ه کہ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۲ ء


۱۹۰
مرا له هور چشم بمال و اعمال دیگران دوخته و خرمن عدل و انصاف حال خود را سوخته در خواب
غفلت ومستی ہستی مانده رباعی آتش بدو دست خویش در خرمن خویش ؛ من خوزد ام
چه نالم از دشمن خویش ؛ کس دشمن نیست منم دشمن خویش ؛ ای وای من و دست من ودامم
خویش ، ونظر عمر بن الخطاب رضہ الی شاب فقال یا شاب ان وقیت شرثلاثة فقد وقیت شر
الشیطان ان وقیت لقلقك وقبقبك و ذبذابك قال الاصمعی اللقلاق اللسان القبقب
البطن والذبذاب الفرج فرد چرا ز غیر شکایت کنم که همچو حباب ؛ همیشه خانه خراب ہوائے
خویشتنم روح ۶۷ ح ۱ ناگاه که چون وقت موسم برسد دیگران حج مراد ومقصود را دریابند
و او از خواب غرور وغفلت بیدار و از مستی تکبر و جهالت الناس نیام اذا ماتوا انتبهوا
هوشیار گردیده و در دست عجز با و حرمان رسیدن و بر سر خاک خجالت پاشیدن ۔
و از دیده ہا آب حسرت باریدن و دل را بآتش ندامت سوزانیدن نه بیند که ام تامر
هم احلامهم بهذا ام هم قوم طاغون - روی ان ابراهیم الادہم رح اراد ان
یدخل الحمام لمنعه الحمامى وقال لا تدخل الاباجرة فبكي ابراهيم رح وقال
لا یئوذن لي ان ادخل بیت الشیاطین مجاناً فكيف بالدخول فى بيت النبين والصالحين
مجاناً روح ۸ ع ۲ ۱- قال في فتح الرحمن اراد سليمان رصہ تزویج بلقیس فكره شعر ساقيها
فسأل الشياطين ما يذهب هذا فقالوا نحتال لك حتى تصبر كالفضة البيضاء فاتخذوا
النورة والحمام من يومئذ وانه اول حمام بنى على وجه الارض خلاصه روح ۹۰۲ ح ۳
و این حال کسی ست که مال و جاه دنیا را وسیله درجات و قربات حق نسازد و زاد
و راحله سفر ہند دوستان با خسرو زیان خیالات نفسانی و همزآت شیطانی ساخته هرگز
جمال کعبه وصال را نه بیند و در مرتبه اولئك كالانعام بل هم ضل فرومانده نصیبه شان
له این آینه در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۲ که جمع حلم بفتحتین بمعنی خواب دیدن و آنچه بخواب دیده شود ۱۲ ع ۳ه
جمع ہمز بمعنی اشارت بچشم کردن ۱۲ ع ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۹ :


141

این باشد که ذرهم یا کلوا و یتمتعوا و يلههم الامل فسوف يعلمون و حال شان بحولایۀ
حیاکت پیشه سفاهت و حماقت اندیشه ماند که تیری تا سوفار در سرینش فرورفته وا و را زار
و نا قرار ساخته خون از جراحتش چکان در ان دوان میرفت و میگفت خدا و ندا ین واقعه
را دروغ گردان روى انه دخل حكيم على رجل فراى دارا متجددة وفرشا مبسوطة ورأى
صاحبها خاليا من الفضايل فتنحنح فبزق على وجهه فقال ما هذا السفه ايها الحكيم فقال
بل هو عين الحكمة لان البصاق لزق الى اخس ما كان فى الدار ولم ار فى دارك اخس
منك لخلوك عن الفضايل الباطنة فنبه بذلك على دناءته وقبحه لكونه مسترسلا فى
لذاته مستغرقا اوقاته لعمارة ظاهرة روح ٢ ع ٧ فاعتبروا يا أولى الابصار وانظروا
الى هفوات هئولاء الكبار اما ثبات آنکه در کارهای دین و دولت ثابت قدم و مضمون
آیه وافی هدایه ولا تخافوهم و خافونى را عامل بی ندم و ضمیم بوده بجز از خدا وند جل وعلا نترسد
و خوف را بدل راه ندهد که خاصیت خاصان حق عزاسمه همین ست و بس که یجاهدون فی
سبیل الله ولا يخافون لومة لايم وفي الحدیث من خاف الله خوف الله منه كل
شيئ ومن لم يخف الله يخوفه من كل شيئ روح ع٢٤ اما تحمل آنکه در کشیدن بار تکالیف
شرع شریف که آسمان و زمین از تحمل و برداشت آن عاجز آمده اند که انا عرضنا الامانة
على السموات والارض فابين ان يحملنها الآیه راسخ قدم بوده و را مانت خیانت را جایز ندارد
اعلم ان الاتعاظ بالموعظة القرأنية يوصل العبد الى السعادة الباقية ويخلصه من الحظوظ
النفسانية حكى ان ابراهيم الادهم رحمه ذات يوم بمملكته ونعمته ثم قام فرائ رجلاً اعطاً
1 این آیت در رکوع اول جز ۱۴ ۲ بصاق و بزاق و بساق بالضم بمعنی لعاب و کف دهن و خیو چون از دهن برآید و ما دامیکه
در دهان ست آن را ریق گویند ۱۲ ع ۳ این آیت در سوره حشر در رکوع ربع جز ۲۸ ۴ بالفتح بمعنی لغزش و خطا
کردن و مجازاً بمعنی بیهوده گوئی ۱۲ ع ۵ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۴ ۶ بالفتح بمعنی نقصان کردن حق
کسی را ۱۲ ع ۷ این آیت در رکوع ثلث جز ۶ ۸ جمع تکلیف بمعنی باندازه طاقت کار فرمودن کسی را ۱۲ ع ۹ این آیت در
رکوع بعد از رکوع ربع جز ۲۲ ۱۰ بالفتح بمعنی شادی کننده ۱۲ ع


[BLANK PAGE]


۱۹۲
كتابا فاذا فيه مكتوب لا تؤثر الفانى على الباقى ولا تغتر بملكك فان الذى انت فيه جسيم لولا انه
عديم فسارع الى امر الله فانه يقول سارعوا الى مغفرة من ربكم الاية روح سوره يونس ۲۲۴۶
تا وقتيكه بشرف خطاب ان الله يامركم ان تؤدوا الامانات الى اهلها مشرف گرديده امانت
را بشمرع روئی بدون خیانت با پل و صاحبش برساند فلا مضایقة ولا ملام عليه عند الملك
العزيز العلام قال ابن عباس رض كلب امين خير من صاحب خوان وكان للحارث بن صعصعة
ندماء لا يفارقونه وكان شديدا المحبة لهم فخرج يوما فى بعض منتزهاته ومعه ندماءه فتخلف
منهم واحدا فدخل على زوجته واكلا وشربا ثم اضطجعا فوثب الكلب عليهما فقتلهما فلما
رجع الحارث الى منزله فوجدهما قتيلين عرف بالامر فانشد يقول وما زال يرعى ذمتى
ويحوطنى ويحفظ عرسى والخليل يخون فيا عجبا للخل تخليل حرمتى ويا عجبا للكلب كيف يصون
وفى عجائب المخلوقات ان شخصا قتل شخصا باصفهان والقاه فى بئر والمقتول كلب يرى
ذالك فكان يأتى كل يوم الى راس البئر وينجى التراب عنها و يثير و اذا راء القاتل نبح عليه
فلما تكرر منه ذالك حضروا ذالك الموضع فوجدوا القتيل ثم اخذوا الرجل فاقر فقتل به
روح ۱، ج ۲ - اما حال کمیان وزیر و پادشاه ست نیز همان چهار خصلت را مرعی دارد
خصلت اول استی ست بدان گونه ظاهرو باطن خود را بیا و شادیکی داشته از الایش غل
و غش و خیانت و نفاق صافی دارد چو نعمت با ربیت و حمادت وزارت او از جانب محبوبست
پس هر چه کرده و میکند همه خوب ست نه اینکه هر نیک و بد که گوید رعایست مزاج او را در حضور کرده
تحسین و آفرین گفته در غیبت برافعال واقوال او اعتراض و انکار کرده بنز و هر کس د ناکس براه
شکایت پوید و انچه یا ده سرائی و هرزه درائی که کرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف بزبانش
شه این آیت در رکوع بعد از رکوع بوجع ۴ ۵۲ این آیت در رکوع س ج ۴ سه بالفتح و تشدید الواو بمعنی بسیار خیانت کننده ۱۲ ج محلے یعنی
بجستن ۱۲ ح که یعنی پس ازاں شوخوانی کرد ۱۲ ج که یعنی نگهبانی میکند عهد امان مرا ۱۲ ع شه حوط بالفتح بمعنی نگهداشتن و گرد آوردن ۱۲ج
شه ای بانگ میزو برص ۱۲ان شه بالكسر وتشديد لام بمعنی کینه و کبود و دشمن ۱۲ ج نه بالكسر معنی خیانت و عدم خیر خواهی و کینه و بد درونی
و خبث باطنی ۱۲ج لله بمعنی بیهوده آواز کردن و جرس را بالیمین جهت درا گویند ۱۳ ع له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۳


۱۹۳
آید گوید تا آنکه او را به بدسیرتی و نادانی وظالمی در زبان مردم اندازد و نام بد اورا در افواه
عالم شایع و ذایع سازد و یا خواهد که از بهر طمع نفس خویش در مملکت قلمی کشد بهانه کار خود پادشاه
را ساخته که او فرموده و خود را در نزد خلق بری الذمه سازد و بدین سبب آنچه نام نیک
که پادشاه در مدت العمر حاصل نموده همه در بازد و این همه ناراستی و نفاق و خیانت در راه
طریقه اینقده امانت باشد اما اخلاصی که مفید خلاص است آن است که انچه صلاح وقت
در ای صائب اقتضا کند بتواضع وتعظیم تمام بعبارت لطیف وشیرین بالا کلام بعد از
رعایت آداب سلطنت بوقت فرصت عرضه دار وقال محمد المغربي الشاذلي هذا جالست
الملوك فخاصهم بسيرة اهل العدل وسياسة العقل مع حفظ الادب معهم طبقات
قال بعضهم الزم الادب ظاهرا و باطنا فما اساء احد الادب في الظاهر الاعوقب
ظاهرا ولا اساء احد الادب في الباطن الاعوقب باطنا و من ضيع الادب فهو بعيد
من حيث يظن القرب ومردود من حيث يظن القبول وقال الرويه بلا بن الخفيف رح
اجعل عملك وادبك دقيقا روح ۲۲۹۴۹ من لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق
و من لا ادب له مع الحق فانه اندر ومجرم و من يهن الله فماله من مكرم فتاوی ظهيريه
۱۷۱۷۷ قال الله تعالی فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين واعلم ان هذا البلاء ونجا
جزاء من لم يعرف قدر الاحسان ومن يكاء فى المنعم بالكفران يرد من عزة الوصال
الى ذل الهجران وكان عقوبة الامم بالخسف والمسخ على الاجساد وعقوبة هذه الامة
على القلوب وعقوبات القلوب اشد من عقوبات النفوس قال الله تعالى ونقلب افئد
له بمعنی شایع ۱۲ ؂ ۵۲ بفتح همزه کردن بمعنی خوب و عجیب ۱۲ ؂ ۵۳ سیاست بالکسر یعنی پاس داشتن
ملک و حکم راندن بر رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بترسانیدن و زدن ۱۲
۵۴ ادب بفتحتین معنی طور پسندیده و نگهداشت حد هر چیزی ۱۲ ؂ ۵۵ این آیت در رکوع نصف جز ۱۷
۵۶ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزاول +


۱۹۴

افئدتهم وابصارهم کما لم یؤمنوا به اول مرة الایة وهکذا حال من لم یتأدب
فی خدمة الملوک وینخرط فی اثناء السلوک ومن لم یتخط بساط القرابة لمقام المحرمة
یستوجب الحرمان ویستجلب الخسران ویبتلی بسیاسة السلطان نشر علامة المسخ
مثل الخنزیر ان یأکل العذرات ومن اکل الحرام فقلبه ممسوخ ویقال علامة مسخ القلب
ثلاثة اشیاء لایجد حلاوة الطاعة ولایخاف من المعصیة ولایعتبر لموت احد بل یصیر
ارغب فی الدنیا کل یوم کذا فی زهرة الریاض روح ۱۷ ۱۰۰ ثم لم یکن ابتداء القردة من
هؤلاء بل کانت قبلهم قردت وهؤلاء حولوا الی صورتها لقبحها جزاء لقبح اعمالهم
وافعالهم وما توابعد ثلاثة ایام ولم یتولدوا والقردة اللتی فی الدنیا هی نسل قردة
کانت قبلهم روح ۱۷ ۱۲ ومسخ بعضهم قردة فی زمن داوود مصر بدعائه علیهم
حین اعتدوا فی السبت واستحلوه ومسخ بعضهم خنازیر فی زمن عیسی مصر بعد اکل
المائدة وقیل کلا المسخین فی اصحاب السبت مسخت شبابهم قردة وشیوخهم
خنازیر روح ۱۷ ۱۲۔ اما بی رعایتی فُرصت را نموده که وقتی حالت و غضب
نباشد رباعی حرامش بود نعمتِ پادشاه : که هنگام فُرصت ندارد نگاه : مجال سخن تا نبینی
ز پیش : به بیهوده گفتن مبر قدر خویش : چه غضب حجاب نظر حق بین و گوش حق نیوش حقیقت
گزین ست قال الشیخ رسلان الدمشقی رح الغضب یقیمک مقام ذل الاعتذار طبقات
خصلت ۲- بلندی همت یعنی بخدمت پادشاه به بلند همتی و عزیز النفسی و قناعت زندگانی
کند و از رکاکت و خست طمع و طمعهای بیجای فاسده و التماسات پراگنده بغایتی متجنب و متحرز
باشد قال الشیخ ابوبکر الوراق رح لوقیل للطمع من ابوک لقال الشک فی المقدور ولوقیل
ما حرفتک لقال اکتساب الذل ولوقیل له ما غایتک لقال الحرمان طبقات کہ تا سلطان

لے این آیت در انعام رکوع آخر جزء ۱۲ بفتح بمعنی سُستی و ضعیفی و باریکی و بی عزتی ۱۲ ح ۵۲ بالکسر
بمعنی پیشه و کسب ۱۲ ح *


۱۹۵
بفراست شاہانہ اخلاق حسنہ او را دیده و دانسته در نظرش مقبول و محبوب و مرغوب گردیده
در عزت و احترام او باحسن الوجه افزوده نیکنام گردو حكى ان سلطانا كان يحب واحدا
من وزرائه اكثر من غيره فحسدوه وطعنوا فيه فاراد السلطان ان يظهر حاله فى الحب
فاضافهم فى دار مزينة بانواع الزينة ثم قال ليأخذ كل منكم ما اعجبه فى الدار
فاخذ كل منهم ما اعجبه من الجواهر والمتاع واخذ الوزير المحسود السلطان وقال ما اعجبنى
الا انت روح ۱۲۸ م ۲ خصلت سه ۔ ثبات است باید که بخدمت پادشاه و فادار و نیک عهد
و ثابت قدم بنجی بوده که اگر خزاین و دفاین و سلطنت روی زمین را برو عرضه کنند از شیوه
حسنہ وفا نگردیده قبولدار نشود خصلت عم - تحمل است باید که چنان حمول و بردہ بار باشد که
انچه پادشاه در حالت غضب وحدت و سورت و یا نخوت شاهی با او و یا بدیگری تندی نماید
و یا کند باید که بلطف و مدارا و سکون پیش آمده کلماتی گوید که آتش غضب پادشاه را فرونشاند
و از کلمات خشم آمیز حقد انگیز که جلابل عقل را خراشه و نمک بر جراحت شان باشد بی اجتناب
و احتراز نماید و بالملایمت المیل آنچه مقتضی وقت و ر صلاح دین و دولت و رعیت باشد برو عرضه کند
و با مور خیر او را دلالت و اعانت نماید ولا تنسى ما قيل ان الامين من الوزراء من يصحب الملوك
بالصدق في المناصحة والخائن من يصحب الملوك بالمداهنات والمداهنة وخدا حذايث
ينيتك راين اقا منها م وظايفهم حيث قال ۵۵ اذا اراد الله بملك خيرا جعل له وزير
صدق ان نسى ذكره وان ذكر اعانه و ان ارادش اجعل له وزیر سوء ان نسي لم يذكره
و ان ذكر لم يعنه كما قيل ان رجلاً وزر لاسكندر زمنا طويلاً ولم ينبهه على عيب فقال
له يا هذا اني انسان لا بد ان انسی او اخطاء وانت معى فى المدة الطويلة ولم تذكرني
اذا نسيت ولم توقفني اذا اخطأت فالمتنت امسكت نفسك عن ذالك لجهل فانت جاهل
له پس ضیافت کرد ایشان رام کے بکسلولی و کشیدید خال بمعنی تندی و تیزی سودان ۲ ۱۲ س ۵ بازن بمعنی غضب تیزی و سخوت سلطان ۲ ۱۴ ۲ بالفتح
بمعنی بزرگی و کبرج کلبه با لکس بی خنده این معنی عضب خشم بکره وفتح هر دو آمدہ گرفته تو وهت لاین شه بیر صدا و نه یا ته از بیتی کوی آورده
و جلیله پای سوهام


١٩٤
وان كنت اسكنت نفسك لغرض فانت خائن ديس لنا حاجة بمن التصقت به احد الرزيلتين
او اتصف بكلتى النقيصتين فامره بملازمة حتى يتوب من جنايته وسوئته انتهى كلامه
واعلی الله مقامه و چون وزیر بدین آداب و اوصاف آراسته و باخلاق حسنه موصوفه پیراسته
باشد پشت پادشاه بدو قوی و بازوی سلطنت بدو محکم باشند چنانکه جناب حضرت حق جل جلاله
بالاے حضرت موسی عہ رو زارت هارون عہ منت نهاده فرموده که قد اوتیت سؤلک یا موسیٰ
و نیز جل جلاله که سنشد عضدک باخيك ونجعل لكما سلطانا الايه وكان موسى عہ رجلا
آدم طوالا كثير الشعر مع صلابته لوكان عليه قميصان لنفذ الشعر منهما وكان
اذا غضب يخرج شعر راسه من قلنسوته وربما اشتعلت قلنسوته لشدة غضبه دوم
٣٩٩ ح ٢ - اما حالت کاسم که میان وزیر و سایر رعایا واجبنا د ست نیز همان چهار خصلت را
کار باید نمود اول راستی و آن اینکه با رعیت دمشتم بانصاف و معدلت و شفقت زنده گانی کند و
پیوسته در بند آبادانی ولایت و آسایش رعیت و غمخواری و تیمار نمودن شان باید بود که تا
مملکت بر قرار و ملک بر حال بوده همه جهان خزانه پادشاه گردد نه اینکه از بهر تقرب پادشاه
در ملک بدعت مانند که آن نشان دوستداری پادشاه نیست بلکه پادشاه را در معرض دعائے
بد رعیت انداختن و نام نیک یا فتن و بد نام ساختن و در عذاب ہائے آخرت و خشم خدائی
انداختن است هیچیکی از اہم مہمات و امور معظلات وزیر آن است که از برائے پادشاه
لشکر دعائے صالحا ندوز و زیرا که قوت و اعانت لشکر روز که اجنا داند به سپر دعائے لشکر شب
است هر تیر دعا که در دل شب از کمین دل شکسته برون آید آن کار کند که هزاران نیز و تبر که از کمان
و بازوی دست آید نکند فرد آنچه یک پیره زن کند بسحر ه نکند صد ہزار تیر و تبر ه و پیوسته از بهر دعا
در آسایش و تخفیف رعایا ورسانیدن وافزودن ادرارات و وظائف معایش و صدقات پادشاه

لے بالفتح بمعنی غم زشت و کار بد ۱۲ ع ۵۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزو ١٣ که این آیت در رکوع قبل از
رکوع نصف جز ٢٠ كه بسعی گندم گون ۱۲ ع که افروخته می شد بآتش ۱۲ ح کہ بالکسر بمعنی پیوستہ بخشش کردن ۱۲م


۱۹۷
از برای صادرو وارد و آیمه وعلما وسادات وزرا و رعا و متصوفه واهل دل و خدمت
نمودن شان باشد که تا موجب انتظام مملکت و استدامت سلطنت که و أمّا ماینفع النّاس
فیمکث فی الارض وسبب ارتفاع برکات و درجات آخرت وقربات حق گردد که تحفظ قلوب
المشايخ وترك الخلاف عليهم سبب للترقى الى المطالب العالية و باعث للاحترام والاكرام
قال رسول الله ص ما اكرم شاب شيخا لسنه الّا قيّض الله له من يكرمه عند سنه روح ص ٣٢٤
قال الشيخ ابو عبد الله رض اخدام الكل ليحصل المراد ولا يفوتك المقصود وما رأينا احدا
يخدم الفقراء الّا ولحقته بركاتهم ورغم مال العز فى الدنيا قبل الآخرة قال الشيخ محمد الشاوي
رض ينبغى للفقير ان لا يطلب لظهور فى هذه الدار عند الامراء والملوك وكان رض لا يقبل
شيئا من هدايا الناس من العمال والمباشرين وارباب الدولة وليقول من شرط الداعى
الى الله عز وجل ان يطعم الناس ولا يطعموه طبقات حكى ان خادم الشيخ ابی یزید
البسطامى رح كان رجلاً مغربيا فجرى الحديث عنده فى سوال منكر ونكير فقال المغربي
والله ان يسالانى لا قولن لهما فقالوا له من اين يعلم ذالك فقال اقعدوا على قبرى
تسمعونى فلما انتقل المغربي جلسوا على قبره فسمعوا لمسئلة وسمعوه يقول اتسئلونى وقد
حملت فروة ابى يزيد على عنقى فمضوا و تركوه روح ۳ ۱ و نیز باید که در گاه خود را بر هیجان
حوایج کشاده داشته بخلق خوش با خلق خدای زنده گانی کند خصلت ۲ بلندی ست و آن
اینکه با رعیت و چشم به بلند همتی تعیش کند و طمع بخدمت و رشوت ایشان ندارد که العبد حر اذاقنع
والحر عبد اذا طمع و آثار لطف و کرم و مروّت راحتى المقدور معمول داشته در حق شان مبذول
دارد خصلت ۳ ثبات است و آن اینکه چون کسے را شغلی یا منصبی دید باید که احتیاط تمام در
استحقاق آن شخص فرماید چه بسی خلل هائی دینی و دنیاوی ازان سبب پدید آمد که اشغال و مناصب
را بنا ا ہلان بسبب رشوت و یا ملازمت درگاه و یا آبرام دراهلی دنا اهلی نا کرده سپردند و منجانب
له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۳ سے بالفتح بمعنی حوض باننده ۳ے بمعنی کسانیکه بخود بجار ور شده اند ۱۲ معنی تحقیق ۱۲ ح


۱۹۸

و مناصب بدست نا اهلان افتاده و اهل استحقاق محروم مانده و این همه از تقصیر وزرا و حجاب
و نواب باشد که احتیاط تمام در استحقاق و اهلیت ناکرده بسبب اطماع فاسده هنرمندان
مستحقان را در گوشه ضایع گذارند و اعمال و مناصب بنا اهلان سپارند و این بدان ماند که قلاده
جواهر زواهر را زیب اعناق حمر که اخس و اذل حیوانات اند نمایند خصلت ۴ تحملست باید که
وزیر چون ستون خیمه بار جمله رعیت و حشم را بدوش همت خود کشد و بنظر شفقت و رحمت در ایشان
نگرد و اگر از ایشان خورده در باره وی بوجود آید در نظر نیارد و تغافل نماید و کان الشیخ
فضیل بن عیاض رض یقول من طلب اخا بلا عیب صار بلا اخ طبقات فرو پرور مقام تجربه
با دوستان مباش + معایب درین زمانه تو میدوست میشوی + و بذیل عفو پوشیده شیوه حسنه تحمل
را مرعی دارد قال الشیخ رسلان الدمشقی رض احسن المكارم عفو المقتدر عند وجود المقتدر مقطعه
فرو تیغی که در نیام برارد فغان ز خصم + دائق خموش باش که تیغی تحمل ست + و آنچه بخلل ملک
و دولت و سلطنت باشد که تدارک آن واجب است و پیوسته علی ممر الشهور و مر الدهور متفحص
خلل دینی و دنیائی بوده که تا قبل الوقوع بتدارک آن مشغول شده که بعد الحد و سف بدشواری تدارک
دست دهد و پیوسته در بند عزت و تقویت کار دین و اهل دین بوده که سعادت دو جهانی
در ان اهل ظلم و فسق و ستم را خوار و منکوب و ذلیل داشته که صلاح دین و دنیا بدان ست
و بیقین شناسد که اگر بدین خصال که گفته شد با خداوند و پادشاه و رعیت و حشم زندگانی
کند و رعایت جانب حق جل جلاله را داشته در تحقیق رعایا کوشد و عزم جزم بدان دارد که
این همه خدمت را برای رضای خدا و تقرب بجناب حضرت حق عزه اسمه میکنم و در آن
میکوشم که رعایت مصالح بنده گان او تعالی را کنم و راحتی بدلی شکسته رسانم و دفع ظلم از
مظلومی کنم و ظالمی را از ظلم بازدارم و بدان تقرب جناب حضرت حق تعالی را جویم که جناب
حضرت خواجه عالم ع م فرموده که انصر اخاک ظالماً او مظلوماً قبل یا رسول الله انصر مظلوما

۱ بمعنی سختی رسیده و بدحال ۱۲ ج


١٩٩
فكيف انصر ظالماً فقال تمنعه من الظلم فذاك نصرك اياه ١٢ تنبيه روح ١٧٨ ح ١ فمعنا نصر
الظالم ان تنصره على ابليس الذى يوسوس فى صدره بما يقع منه فى الظلم فنصرته على ددما
وسوس اليه الشيطان باالكلام الذى تستحليه النفوس وتنقاد اليه روح ٢٢٧ ح ٣ . اين جمله
كه گفته شد موجب قربتی و رفعتی و درجتی بجناب حضرت حق جل وعلا بمثابه گردد که زبان قلم
از بیان نبدى از ان ابكم بلکه اقطع و اجز است همچنین دیگر حکام و عمال و نواب و کتاب چون بکار
خویش ہر کس دیانت و امانت بجا آرد و خود را بقدر درجه حال خویش بدین خصال و سیرت که گفته شد
متجلی گردانیده دمی از یاد او تعالی در اعمال وافعال واقوال غافل نباشد قال الشيخ
ذو النون المصرى ٧ ليس بعاقل من نسى الله فى طاعته وذكر الله فى مواضع الحاجة اليه
قال الشيخ ابو الحسن الشاذلى رح ان الله تعالى لا يعذب العبد على مرحلييه مع استصحاب
التواضع للاستراحة من التعب وانما يعذبه على تعب يصحبه التكبر طبقات بلکه در جمیع امو
رعایت جانب حق جل جلالہ را پاس داشته سر مو از رعایت جانب حق عزاسمه تخلف و
عدول را جایز نداشته شب و روز در تحقیق حال رعایا کو شد و از آلایش متابعت هو او کبر
و نخوت خواجگی وکلمات مستهجن بیحاصل لا طائل که چکر اہل عقل خراشد و نمک بر جراحتش
پاشد و موی مخلصین از تصور زشتی آن بر بدن میخیزد و دود آه از دلهای سراپا محن شان
بر می انگیزد متجنب و متحرز بوده تا قبول حق سبحانه و تعالی را شاید که ان الله طیب لا یقبل الا
الطیب و هر آینه موجب درجات و قربات گردد *
فصل ۱۰- در بیان جلسا و ندماے حضرات ملوک و سلاطین وایشان
ومن بلاغات الزمخشری لا ترض لمجالستك الا اهلى مجانستك روح ٧٣٥ ح ٢ فلزم ان يكون
مصاحب الانسان اهلى خيرة ان الصحبة مؤثرة وان واحدا من الصلحاء اذا عظم الله له
١٢ بالضم و تشدید المعنی نویسنده گان ١٢ ع ١٢ بمعنى قبيح ١٢ ص ١٢ یعنی بیفائده ١٢ ع


٢٠٠

يشفع لاخوانه واصحابه ١٢ ح ٣ ٤٧ ٢ - و چون حضرات ملوک و سلاطین را از مجالست و
منادمت و مناحبت علما و عقلا گریزی نباشد که من جالس العلماء وقر و من صاحب الارذال
حقر و فی الحقیقت آنها مشاورند پس باید که ندیمان شاه و ملازمان درگاه که ببرکت دولت
منادمت سلطان معزز و ممتاز و بشرف مجالستش مشرف و شریک و انباز و به یمن و
حرمت مصاحبتش محترم و صاحبان اسرار و محرمان راز گردیده اند اشخاصی باشند پخته و پرورده
جهان دیده سرد و گرم جهان را چشیده و دیده و کشیده در فنون علم و کمال و فهم و فراست
و دانائی کامل و در صنوف حکمت و فصاحت و محاورت و بلاغت و سخنوری و
مجلس آرائی ثانی سحبان وایل جامع معقول و منقول و در نظر همگنان مقبول و از تعداد
کمالات و فضائل و فواضل شان خامه دو زبان ملول شکل خوب و طبع مرغوب و بحقایق
دقایق و احوالات ملوک و سلاطین ماضی رحمهم الله تعالی باخبر و بدانستن دقایق سیر و
معاملات و اخلاق و رفتارشان که باهالی ممالک محروسهٔ خودها داشتند و میکردند بهروده
و بحلیهٔ آداب و تقویٰ و عفت و انصاف و حسن خلق و امانت و دینداری و صداقت
آراسته و بزیور طیب اصلی و کاردانی و کارکنی و مناصحت و حلم و صلاح و خیراندیشی
و خیرخواهی دولت پیراسته قال الشیخ محمّد المغربی الشاذلی رح اذا جالست الملوك فجالسهم
همد بسيرة اهل العدل والحفظ الأدب معهم وسياسة العقل طبقات من لاادب
له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فاته الله ومجرم ومن يهن
الله فماله من مكرم فتاویٰ خیریه ۱٢ ع ١ و در حفظ اسرار یکتای زمان و در افشائی
راز مصداق کل اللسان لال و بلاکلام و مهر خاموشی و ختّام بر دهان و زبان چنانکه جناب
حضرت نظام الدین گنجوی رح فرموده رباعی ستانی زبان از رقیبان راز+ که تا راز سلطان
١٢ این آیت در رکوع نصف جز ١٧ ٢ بالفتح و تشدید لام بمعنی کند شدن زبان ١٢ ح نیز بزبان ترکی بمعنی گنگ
و زبان گرفته ١٢ ح ٣ بالكسر بمعنی موی که بدان مهر کنند ١٢ ح

نامه قسم صحیح بلیغ از عرب که مجلس فامیل هم داشت ١٢


۲۰۱
نگویند باز * زبان آوران را بتو بار نیست * که با مشعله گنج را کار نیست و من هذا قبیل صدور
الابرار قبور الاسرار روح ۴ع۲ج ۱ که تا آنچه شاه ازیشان بپرسد از روی دانستگی از جواب
معقول و منقول مقبول فرونمانده مطابق و موافق طبع اشرف اعطی احوال اسلاف از بزرگان
و پادشاهان و عجائب دیار و غرایب امصار وغیره امور مملکت فرونمانده حقیقت کماهی را
بمعرض عرض رسانید، مطابق سوال جواب باصواب ادا نموده از خیانت و مداهنت
و نفاق متجنب و محترز باشند نه اینکه شاهان زمان و ملوک وسلاطین وقت و آن را
بدانچه که در ایشان نباشد بنفاق و خیانت ستایش کرده مدح و فضل گویند و بهر باطل که
ایشان کنند و بگویند صدق الامیر زنند و اشخاص قوال مهذار و بیهوده گفتار و دیوانه رفتار که لکثاثه
مهذار سزاوار مصاحبت و جدیر منادمت و حقیق مجالست نباشند ولا تنس ما قیل ان
الامين من الندماء من يصحب الملوك بالصدق فى المناصحة و الخاين من يصحب
الملوك بالمدأرات والمداهنة قال ذوالنون رح لا تصحب مع الله الا بالموافقة ولا مع
النفس الا بالمخالفة ولا مع الشيطان الا بالعداوة فيسارع العبد الى تحصيل حسن الخلق
وتوطين النفس على الصبر بالمكاره حتى يفوز مع الفايزين قال بعضهم كنت بمكة فرأيت
فقيراً طاف بالبيت واخرج من جيبه رقعة ونظر فيها و مزقها كان بالخذا فعل مثل
ذلك فترقبته اياماً وهو يفعل مثله فيوماً من الايام طاف ونظر فى الرقعة وتباعد
قليلاً وسقط ميتاً فاخرجت الرقعه من جيبه واذا فيها و اصبر لحكم ربك فانك
باعيننا فيا ايها الصلحاء ان الاشرار متسلطون على الاخيار بالطعن وقصد الاضرار
ولكن المتقى فى حصن الله الملك الجبار روح ۲ ع ۳ ج ۱ وچون پادشاه بیکی ازیشان
عه بضم میم وفتح ناء دن بمعنی ظاهر کردن بخلاف آنچه در دل باشد و بمعنی نفاق و دروغ گفتن و بمعنی چرب زبانی وخوشامد
نیز آمده ۱۲ ع شه بمعنی سخت بیهوده گفتار و بسیار گو ۱۲ ع سه بمعنی بسیار گو ۱۲ عه بمعنی بیهوده گو ۱۲ ع شه بضم
میم معنی مالیت کردن و در کلام فارسی هجا ہے تا میافتد و در عربی بنامستعمل است همچنین محابا ومواسا ۱۲ ع شه این آیت در رکوع ۴ بعد از رکنای پینجم


۲۰۲
سخن گوید و یا چیزی بپرسد باید که از روی دانسـتگی و احتیاط دل و جان و عقل و هوش و
عامه جوارح و چشم و گوش را بکلی متوجه نموده بمثابه که حرفی از کلمات و بدآیاتش از وی فوت و
فراموش نشود قال الشيخ ابوالعباس رح تائه اصحابنا في البادية فورد على عين فاذا
عليها جارية كالقمر فوقف عندها فقالت ابيك عينى فقال اشتغل كلى بك فقالت
في تلك العين جارية اخرى لا اصلح ان اكون خادمة لها فالتفت الى ورائه
فقالت ما احسن الصداق واقبح الكذب زعمت ان الكل منك مشغول بى وانت تلتفت
الى غيرى فلا تليق للمصاحبة ثم التفت فلم يرا احدا طبقات وكان للحارث بن صعصعة
ندماء لا يفارقهم وكان شديد المحبة لهم فخرج فى بعض منتزهاته ومعه ندامائه
فتخلف منهم واحد ودخل على ذوجته واكلا وشربا ثم اضطجعا فوثب الكلب عليهما
فقتلهما فلما رجع الحارث الى منزله توجدهما قتيلين عرف بالامر فانشديقول وما
زال يرعى ذمتى ويحوطنى ويحفظ عرسى والخليل يخون فيا عجبا للخل تخليل حرمتى ويا عجبا
للكلب كيف يصون روح ۲۱ ح ۲ و بحضور مبارک شان راز گوئی و سٍّر گوشی با کسی نکنند زیرا که
در مجلس سلطان چون دو کس با هم راز گویند سلطان را بعلت عدم اطلاع بکیفیت آن خیالات
بسیار و گمانهای بی شمار رو دهد که گوینده را موجب بسی آفت ها کند چنیی مخافت هائی که
طوامیر طوال و دفاتر مالا مال به تحریر آن و فانکنند گردد فرد میدانی چه گوید ماشه در گوش تفنگ
حرف سر گوشی جہانی را بکشتن میدهد :

فصل ۱۹ در بیان امرای عسکر و سرکرده گان لشکر و صفت ایشان

بدانکه منصب والارتب سالاری عسکر و قایدی و امیری لشکر کسی را سزاست و مقرر نمودنش بجاست
که یعنی گمراه و حیران ۱۲ ۲ه یعنی صحرا و بیابان ۱۲ ۳ ه بالکسر و تشدید را یعنی راز و انچه پوشیده شود ۱۲ ح ۴ بر کسر
همزه بمعنی لشکر کشی و سرداری فوج ۱۲ ع


۲۰۳
که شخصی پخته مقدمه دیده جنگ آزموده و پای ثبات در معارک دشمنان فشرده و در تهوّر
و شجاعت قصبات سبق از امثال و اقران خود برده و باشتیاق محبوبی قایل انّ الله یحب
الذین یقاتلون فی سبیله صفا کانهم بنیان مرصوص و رسیدان معرکه راسخ و محکم و بمدلول
یا ایها الذین امنوا اذا لقیتم فئة فاثبتوا عامل و ثابت قدم باشد حکی ان الاسکندر
استعرض له جنده فتقدم الیه رجل بفرس اعرج فأمر باسقاطه فضحك الرجل
فاستعظم ضحكه في ذالك المقام فقال له ما اضحكك وقد اسقطتك فقال العجب منك
قال كيف قال تهتك الة الهرب وتحتى الة الثبات ثم تسقطني فاعجب بقوله واثبته
۱۶۴۸۷۲ صاحب تقوی و دیانت متجنب و محترز از معاصی و ذلت و خیانت واقعه
دیده ویلست و بلند مقدمه ها را نور دیده و ملکه راسخه در ممارست حاصل نموده و مدام سپر صبر و
سکون و ثبات بسر کشیده سرد و گرم جهان را چشیده و کشیده و صفت تهور و شجاعت در میدان معرکه ها
بار بار از وی بظهور رسیده و بمحک امتحان سنجیده شده و در فنون مکاید و مخادع محاربه جرآه
و در صنوف دقایق حیل کارزار دانای کار باشد عن النبی ص الكذب لا يصلح الا في ثلاث
في الحرب لان الحرب خداعة والرجل يصلح به بين الاثنين والرجل يصلح به بنيه و
بین امراته که تا معصم مطلق و قایل والله يعصمك من الناس بر حق او را از شر
دشمنان در حفظ و امان جلیل خویش صیانت نموده که فایدنا الذین امنوا علی عدو هم فاصبحوا
ظاهرین او را مؤید و مظفر و منصور و بعطیای بیحد و منتها که در بارۀ وی بظهور رسیده مفتخر و مسرور
له تهور بفتح اول و ثانی تشدید و آء مضموم بمعنی مردانگی و بقول حکما بمعنی افراط قوت غضبی و آن مذموم است ۱۲ ع له این آیت
در سوره صف در رکوع نصف جز ۲۸ شه مرصوص بالفتح در هر دو صاد مهمله بمعنی استوار کرده شده و بنا با رزین بر آورده شده ۱۲ ع
ه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۰ شه بمعنی لنگ ۱۲ن شه بفتحتین د بای موحده بمعنی فرار کردن و
گریختن ۱۲ ع که بفتحات ثلاثه بمعنی قوت حصول شی در ذهن و قدرت کردن بکاریکه متمکن گردد در طبیعت کسی ۱۲ع
شه بالفتح و تشدید رای مهمله اول بمعنی بسوی خود کشنده و بمعنی لشکر بسیار و انبوه که از بسیاری مردم آهسته
روند ۱۲ ع ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ع لله این آیت در سوره صف در رکوع بعد
از رکوع نصف جز ۲۸       ص سياذرت بتقديم رای مهمله مفتوح بر زای معجمه مفتوحه بمعنی جنگ و کارزار ۱۲ ع دیتی
ها جنگ بر پاش رو یابشی جنگ و کار زار کردن ۱۲ ع


۲۰۶

و مشکور گرداند و ذكر عن لقمان الحكيم انه قال يابني لا تعرف ثلاث الا في ثلاثة لا تعرف
الحكيم الا عند الغضب ولا تعرف الشجاع الاعند الحرب ولا تعرف الاخ الاعند الحاجت
سعدی رحمه فرموده سپه را مکن پیش رو جز کسی  که در جنگ ها بوده باشد بسی  به پیکار دشمن
دلیران فرست  هزبران بناور و شیران فرست  و خردمندان گفته اند که هر که در تیر باران
کارزار حوادث و واقعات سپر صبر و سکون و ثبات در سر کشد زود باشد که خدنگ امیدش
بهدف مراد برسد آورده اند که پادشاهی با امیر عسکر در مخیمی مشاورت میکرد عقربی در
پیراهن امیر خزید و هر ساعت او را به نیش زهر آلو میگزید و هیچ تغیر در وجود امیر ظاهر نمیگردید
و شحنش از قانون فراست و قاعده حکمت بانحراف نمیکشید چون از خدمت حضور مرخص شده
بخانه رسید عقرب را کشیده و این ماجرا بپادشاه رسید به تعجب نموده روز دیگر چون امیر حاضر
گردید پادشاه از وی پرسید که دفع ضرر از نفس خود واجب و تو دیروز چرا نکردی در جواب
عرض کرد که امروز بحضور چو تو شاهی بزخم نیش عقرب صبر نکنم فردا در معرکه رزم به تیغ زهر آلود
و نیش سهم دستان دشمن قهر اندوز چگونه صبر توان نمود که قل لن ينفعكم الفرار ان فررتم من
الموت او القتل واذا لا تمتعون الا قليلا شاه را جواب امیر خوش آمده خلعت و نعمت ارزانی
داشت : شخصی خورد سالی سایه پروردی که هرگز در معرکهای ناوک روی گرفتار زخم و دردی
نگردیده و رعد کوس دلاوران و سربازان بگوشش نرسیده و از برق شمشیر مبارزان جان بازان
جان شیرینش گرفتار دردی نگردیده فرد گرت مملکت باید آراسته  مده کار معظم بنوخاسته
مصرع خامی ساده دلی شیوهٔ جان بازان نیست و الا نه ثمره اش بجز زوال دولت و حرمان
و زیان سلطنت و نقصان مملکت نخواهد بود و ندامت و پشیمانی پس از دست رفتن کار ندارد

ا به بفتح اول وسكون ثاني بمعني جنگ و جدل ۱۲ ع آوریم بتقديم باي محمله مفتوح بر زاي معجمه ساكن بمعني جنگ و کارزار آوریم بفتح زآ
معجمه و سكون باي محمله بمعني صلح و آشتي ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۱ ۴ به بفتح و او بمعني جنگ و جدال
در تاختن ۱۲ ع ۵ به بضم اول و تقدیم رای مهمله بر زای معجمه بمعني آنکه با کسی بجنگ برون آید ۱۲ ع


۲۰۸
سود و از باد بمشت پیمودن و آهن سرد بانگشت نرم نمودن بیش نخواهد بود الان قدند مت
ولم ينفع الندام ومقر نمودن چنین کس بدان ماند که قلاده جواهر زواهر را زیب اعناق حمرکه
اخص وارذل حیوانات اند نمایند و چون دُنیا محل حوادث است که کل يَوْم هو في شان و هیچکس
نداند که حادثه چه وقت زاید و فتنه از کدام طرف آید و حاسدان بدخواه ان در کین و دشمنان
دنیا و دین در کمین اند باید که بمقتضای آيه وافى هدايه دالياً خذ واحذرهم واسلحتهم
ود الذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم وامتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة را
منظور نظر چشم عبرت بین و مد بصر خبرت گزین ساخته و از روی تحقیق بعمل آورده جهت تهیه
اسباب لشکر قتال از برای استیصال اهل کفر و ردست وبغی وجدال امرای لشکر ورؤسای
عسکر با خبر را باید که پیوسته عسکر ظفر پیکر سلطانی را با جمیع اسباب دآلات ما یحتاج برای
قتال دشمن آماده و مهیا و آراسته داشته فرصت وقت را غنیمت بی بها بلکه بیحد و منتها دانسته
فرو من نگذاریم زیان کن یا بفکر سود باش + اے زفرصت بے خبر در هر چه باشی زود باش فرد وحشی
فرصت چو تیر از چشم بیرون جسته است : تا تو زه می سازی اے غافل کمان خویش راه
از تسویف و تشاؤم و بیخبری دور و از تکاسل و تطیر و نهادن و فضلت مهجور باشند و مقولۀ معقولۀ
به زدن مینی فال
يهلك المسوفون ويقولو انتوب عند الكبر والشيب وربما يفاجئهم الموت فيبقوا في حسرة الفوت
مصداق این مقال و مبین این اجمال است و تشاؤم بشهر صفر و محاق شهر و با بقر و عقرب و یا
بنکاح و تزوج در شهر شوال و یا بروز از روز ها مثل یوم اربجا و ایام عجایز نگیرند و این جمله را
از جنس طيرة منهى عنها وانند لان نحوسة الايام ارتفعت عن المؤمنين بشرف نبينا  قالت
عائشه تزوجنی رسول الله فى شوال و بنى بي فى شوال فاى نسائه كان احظى عند منهى
نتمصص الشوم بزمان دون زمان كصف وغير  غير صحيح وانما الزمان كله خلق الله تعالى
ے این آیت در سورۂ الرحن در رکوع بعد از رکوع نصف جز ، ۲ ے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۳ ع بالضم یعنی تویه
چیزی یعنی آرام یافتن و مهلت دادن یعنی مؤفقت روزگار ۱۲ ع سے شوم بالضم وسکون همزه یعنی فالی نقیض یمن در و این لفظ بدل نہمزہ است و الیان
یعنی منحوس آرنده مصدر بمعنی اسم مفعول و مجاز بمعنی نخیل مستعمل میشود ۱۲ ع


۲۰۶
وفیه تقع اعمال بنی ادم فكل زمان اشتغل فيه المؤمن بطاعة الله تعالى فهوزمان مبارك
عليه وكل زمان اشتغل فيه بمعصية الله تعالى فهو مشؤم عليه فالشوم في الحقيقة هو
المعصية حكي ان بعض الاعراب اراد السفر في اول السنة فقال ان سافرت في المحرم كنت
جداير ا ان احرم وان رحلت في صفر خشيت على يدي ان تصفر فاخر السفر الى شهر ربيع الأول
فلما سافر مرض ولم يحظ بطائل فقال ظننته من ربيع الرياض فاذا هو من ربيع الامراض خلاصه
روح ۱۲۸۹۸ و فى الحديث الشوم فى ثلاث فى المرأة والدار والفرس وتفسيره الشؤم للمرأة
اذا كانت غير ولود وشوم الدار جار السوءفأن المر يتأذى به وشوم الفرس اذا لم
يغز عليه روح ۱۲۸۹۸ وقد سئل عه عن يوم السبت فقال يوم مكروحذايعة ولا يقطع
اللباس يوم السبت والاحد والثلثاء الملابس اذا فصلت وخيطت في وقت روى اتصل بها خوص
ردية وسئل عه عن يوم الاحد فقال يوم عرس وعمارة لان الله تعالى ابتدا ، فيه خلق الدنيا
وعمارتها وفى رواية بنيت الجنة فيه وغرست وسئل عه عن يوم الاثنين فقال يوم سفر و تجارت
لان فيه سافر شعيبت وربح في تجارته وسئل عه عن يوم الثلثاء فقال يوم دم لان فيه
حاضت حواء وقتل ابن ادم اخاه وقتل فيه جرجيس وزكريا ويحيى ومر وسحرة فرعون وانسة
امرئة فرعون ونهى وها شد النهى عن الحجامة والفصد يوم الثلثاء وسئل عمر عن يوم الاربقا
قال يوم نحس ونهي فيه عن قص الاظفار لانه يورث البرص وكره بعضهم عيادة المريض
يوم الاربعاء ، وسئل عه عن يوم الخميس فقال يوم قضاء الحوائج والدخول على السلطان
لانه فيه دخل ابراهيم عه على ملك مصر فقضى حاجته واهدى اليه ها جر وسئل عه عن يوم
الجمعة فقال يوم نكاح نكح فيه ادم عہ حواء ويوسف عه زلیخا وموسى عدر بنت شعیب و
سليمان عبر بلقيس ونكح عمر خديجة وعايشة رض وعن ابن مسعود رض من قلم اظفارة يوم الجمعة
لے بالضم وسكون مزہ یعنی بد فالی نقیض یمن ۱۲ح که بالفتح بینی سزادار وان تك صفر بالكسر یعنی تهی ۱۲ ح سے و بهره مند نشد ۱۲۴
که یعنى فائده و فزونی و توانائی وتوانگری و فراخی ۲ اح شده بالكسر یعنی مرغزار با ۱۲ ع


۲۰۷

اخرج الله منه داء و دخل فيه الشفاء روح ۲۷ مخلصا وكان من عادة الجاهلية قبل الاسلام
تزين جارية حسناء و الباسها احسن ثيابها و القاؤها فى النيل حتى يطعم ثم قطع الله تعالى سنة
الجاهلية على يدى من اخاف الجن وقد ظهر لك من هذا كله ان احراق البخور و القاء ماء الورد
و رشہ و ذبح شئی من مكان يتوهم فيه الجن كله شرك يجب ان يتجز عنه وكذا من ذبح
دجاجة لتصويتها مثل الديك او ذبح ديكا لتصويته قبل الوقت والقاء ها فى مكان فقد
ذبح ذالك للجن فى اعتقاده لانه ارادبه صيانة نفسه واهله واولاده وماله من اصابة
الجن والبلاء ولو كان لله تعالى لا كلها بل لو كان مخلصا لما فعل مثل هذا روح ۲۷۷ ح ١-
ونيز حضرات ملوك وسلاطین را باید که خود ها راه بجهته شغل فراهم آوردن مال از جمع نمودن
رجال باز نمانند که بوقت بوقوع حادثه ندامت و پشیمانی برند و يقال الندامة اربع ندامة
يوم وهى ان يخرج الرجل من منزله قبل ان يتغدى و ندامة سنة وهى ترك الزراعة
فى وقتها و ندامة عمر وهى ان يتزوج امرئة غير موافقة و ندامة الابد وهى ان يترك امر
الله تعالى روح ۱۲۸ ح ۱ چه سلطان را مال وسیلهٔ جمع نمودن رجال است پس بجمع نمودن
رجال بوقت فرصت بمال میسر و اطراف و جوانب ممالک و بلاد بر جال مسخر گردد- که
لا ملك الا بالرجال ولا رجال الا بالمال و وجد في سرير انو شيروان مكتوبًا الملك لا يكون
الا بالامارة ولا امارة لا تكون الا بالرجال ولا تكون الرجال الا بالاموال ولا تكون الاموال
الا بالعمارة ولا تكون العمارة الا بالعدل بين الرعايا والسلطان شريك رعاياه فى كل خير
عملوه روح ۴۱ ۱ ح ۱ و هر چند جوهر دیانت و امانت در خلقت انسان غریزی و جبلی و
از کرامات و عنایات از لی ست اما انصاف ملوک و سلاطین را نیز اثری و و دخلی ست
که سپاه را از وجه معاش بقدر راتبه داحوال مرفه الحال و فارغ البال داشته تا ضروریات تعلقات
ع۱ یعنی طبیعت ۱۲ ع۲ یعنی سرشتی ۱۲ ع ۳ معنی خلقی ۱۲ ع۴ معنی ثابت و یکجا افتاده و قرار گرفته مشتق
از رقوب بضمتین بمعنی ثابت و ساکن شدن ۱۲ ع


۲۰۸

عالم ظل انداز اعتقاد او نشود چنانکه ابیات کتاب بوستان نخلبند بهارستان شیراز مصداق این سیاق
ست مثنوی نواحی ملک از کف بدسگال ؛ بلشکر نگهدار و لشکر بمال ؛ سپاه که کارش نباشد ببرگ تو کجا
دل نهد روز هیجا بمرگ ؛ ملک را بود برعدو دست چیر ؛ چو لشکر دل آسوده باشند و سیر ؛ بها سر
خویشتن میخورد ؛ نه انصاف باشد که سختی برند ؛ کنون دست مردان جنگی ببوس ؛ نه آنگه که دشمن فرو
کوفت کوس ؛ و غرض اصلی شان از جاه و منصب امارت و ریاست که دارند نه عزت خویش و
استرضائے با و شناه بازار خلق خدا باشد بلکه مطلب اعلیٰ و مقصد اسنا رعایت جانب حق جل وعلا
بپاس خاطر عباد و بقائے ملک و عمارت مملکت و بلاد باشد عجب بدبختی که برائے رضائے
مخلوقے خود را بخشم خالق گرفتار و بسبب خوشی و فرحت بندۂ چندین مظلمہ ہاے خلقے را بگردن
خود بار کہ فَوَیْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وصورت نیکو و حُسْنُ التَّقْوِيمِ خود را مسخ و عزوّ عیش
ہاے عمر جاودانی خود را سلخ ونفس شریف و عزیز خود را هیزم آتش دوزخ ساز و و دمے بفکر احوال
و افعال و اقوال خود نپردازد نعوذ با لله من ذالك واتوب اليه من المهالك قائلا في حقه
جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك البريَّات اَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ ان كنت
ذَكِيّاً كفاك هذا والا فالبليد لا يكفيه التطويل ولو تليت عليه التوراة والانجيل قال الشيخ
ذوالنون المصرى رح ليس بعاقل من نسي الله تعالى فى طاعته و ذكر الله تعالى فى مواضع
الحاجة اليه طبقات و ذهب الحمار ليحصل القرنان فاب و ماله من اذنان و چون یکی از
منصب داران لشکر و سرکرده گان عسکر که خداوند شعور و شجاعت و فهم و فراست و تقویٰ
و خرد و عقل و ہوش بوده قاید جیوش بخدمت مقدمہ کہ نقد حال و پیش رو بوده مقرر گردیده
باید که بکمال توجه و احتیاط تمام شیوۂ حسنه صداقت و حلال نمکی و با خبری کلی از حال دشمن را از دست

١ ؂ بالفتح به همزه و بے ہمزه بمعنی کار زار ١٢ ح ٢ ؂ این آیت در رکوع آخر جز ٢٣ ٣ ؂ این آیت در سورة والتین جز ٣٠ ٤ ؂ یعنی برگرداند
صورتے و صورتے بدتر از صورت نخستین ١٢ ح ٥ ؂ بالکسر یائے مجہول بمعنی ہیزم سوختنی و بفتح نیز آمده ١٢ ع ٦ ؂ این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع
ثُلُثِ جز ٢٧ ٧ ؂ بفتح اول وثانی و تشدید واو مضموم بمعنی مردانگی و بقول قامی بمعنی افراط قوت غضبی ١٢ ع


۳۰۹

نداده آنچه علم و دانائی که در فنون محاربه و صنوف مقاتله در جوهر ذاتی خود دارد هرهمه را بکمال
دلیری و مردانگی و شیری و فرزانگی وحلقه اطاعت و فرمانبرداری سلطان زمان را در گوش و
غاشیه امتثال و جانثاری را بر دوش نهاده بصدق نیت و خلوص عقیدت و احتیاط تمام را
بکار برده شیوه حسنه تقوی و دیانت و پرهیزگاری که وان جندنا لهم الغالبون راحتی المقدور
و حسب الطاقت از دست نداده بر لشکر دشمن تازند و دعای اللهم سلطن الظالمین بالظالمین
و اخرجنا عنهم سالمین و غانمین را در دزبان سازند و در کشف الاسرار آورده که سوره واللیل در باره
دوکس ست یکے اتقی که پیش رو صدیقان ست یعنی جناب حضرت افضل الصدیقین ابو بکر صدیق رض
دویم اشقی که پیش روز ندیقان ست یعنی ابوجهل وکان عمر بن الخطاب یقول بلال سید نا ومولی
سید نا فانظر الی شرف التقوی کیف ادخل الموالی فی الاشراف ولا تغتر بالشعب المجرد
فانه خارج عن حد الانصاف ۱۳ع ۴ که تا لشکر بدخواه را بضرب تیغ بیدریغ و طعن
سنان جان ستان ره نورد بیابان عدم و پروین شمل شان را بنات النعش بلکه منعدم گردانیده
دیلان فوج دشمن را بر خاک اجل غلطانید، کان لم یکن شیا مذکور ا ساخته مصداق وان
یقاتلوکم یولوکم الادبار ثم لا ینصرون فرار را بر قرار مختار نموده از هم دیگر گریزان گردند
چه تقوی و پرهیز گاری افضل و اتم عده و اکمل و اتم مکیده است در حرب دشمن چنانچه جناب
حضرت جل جلاله فرموده که قاتلوا المشرکین کافة کما یقاتلونکم کافة واعلموا ان الله مع المتقین
نیز فرموده که یا ایها الذین امنوا قاتلوا الذین یلونکم من الکفار و البجد وا فیکم غلظة

له بمعنی زین پوش ۱۲ ع ۲ این آیت در رکوع نصف جز ۲۳ ۳ زندیق با لکسر بمعنی آنکه قایل بدو صانع باشد و از هر دو بنور
وظلمت و یزدان و اهرمن تعبیر کنند و آنکه ایمان بحق تعالی و آخرت نداشته باشد و آنکه ایمان اظهار کند و بباطن کافر باشد
وصحیح آنست که معرب زندی است یعنی آنکه اعتقاد بزند کتاب زرتشت دارد که قایل بیزدان و اهرمن بود ۱۲ع که بفتح لام بمعنی آزادی
کرده شده و غلام و آزاد کننده ۱۲ ع شه بنات النعش و آن سه ستاره اند قریب با یر شرق و شمال و نعش چهار ستاره دارد بصورت چهارپای
و بنات النعش مجموع هفت ستاره اند قریب قطب شمالی و آن همه گرد قطب میگردند ۱۲ع شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث
جز ۲۹ که این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزیم شه بالضم و تشدید دال بمعنی سازد ساخت و آماده گی ۱۲ ج شه بمعنی
بد اندیشی ۱۲ نه این آیت در اول رکوع نصف جز ۱۰ گه این آیت در اول رکوع ربع جز ۱۱ +


۲۱۰
واعلموا ان الله مع المتقین و باشند خود را بسیار نگاه دارنده از معاصی و ذنوب فان ذنوب
الجيش اخوف عليهم من عدوهم حكى عن الاصمعی رح انه قال ان فتی جمیلاً خرج فی
سفر له فوقع فی فلاة من الارض وصاحبته امرأة فعشقته فقالت ایها الفتى هل تحسن شيئاً
من الشعر قال نعم قالت قل فانشد ولست من النسا ولن منی ولا ابغى الفجور الى الممات
فان الله يبصر فوق عرش ويغضب للفعال الموبقات قالت وعفاً من شعرك هل تقرأ شيئا
من القرآن قال نعم قالت قل فقرأ قول الله تعالى الزانية والزانی فاجلدوا كل واحد منهما
مائة جلدة قالت دعنى من قراءتك هذه فرجعت وهی خائبة فانظر الى حال الفتى و
توقيه عن شهوته كيف صبر عن المعصية فالله يحب الصابرين رح۱۷۷ ج ۱ و عزم جزم
بدین عقیده حمیده داشته که بدو اجل مقرر مقدر مرگ نیست و چون اجل مقرر مقدر برسد به هیچ گونه
از می خلاصی و گریز نخواهد بود كه اينما تكونوا يدرك كم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة
و معصم مطلق و نگهدارندۀ بر حق او سبحانه و تعالی را دانسته که والله يعصمك من الناس
و نیز فرموده جل جلاله كه من ذا الذى يعصمك من الله ان اراد بكم سوءاً او اراد بيكم
رحمة ولا يجدون من دون الله ولياً ولا نصيرا كه ناقایل ان ينصر كم الله فلا غالب لكو
وان يخذلكم فمن ذا الذى ينصر كم من بعداه وعلى الله فليتوكل المؤمنون صدق نیت
و خلوص عقیدت او را منظور نموده که انّ الله لا ينظر الى صوركم و اعمالكم بل ينظر الى
قلوبكم و نیاتکم مقدمه مذکوره را بفتح و فیروزی انجام داده که ولو قاتلكم الذين كفروا
الولو الادبار ثم لا يجدون ولياً ولا نصيرا. او را مظفر و منصور و بشجاعت و تهور و دلاوری
در میان هم چشم و اقران انگشت نما و نیکنام و مشهور و بعنایات گوناگون شاهانه و ملطفاست
۱ه یعنی بیابان ۲ه ۳ه پس شعر خوانی کرد ۱۲ سه این آیت در اول سورۀ نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸-
۴ه یعنی ترسید ۱۲ ۵ه این آیت در رکوع قبل اثر رکوع نصف جز ۴ ۶ این آیت در رکوع نصف جزء ۵ -
۷ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۴ ۸ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۱ ۹ این آیت در
رکوع نصف جزء ۴ ۱۰ه این آیت در سورۀ انا فتحنا در رکوع نصف جزء ۲۶ *


۲۱۱

بوقلمون ملوکانه مباهی و مفتخر و مسرور گرداند که تا موجب رغبت دیگران گردد فرد دلاور که باری
تنور نمود * بباید بمقدارش اندر فزود * واگر شیوهٔ منهیهٔ ادبار و غفلت و حرام نمکی و بیخبری
و جبانت و بیدلی قبلی که در نهاد اصلی خود ها و استند بر روی کار آورده از انها بظهور رسید که
کل اناء یترشح بما فیه وصاحبان دولت و امرای مملکت هر سه را با تهور و جسارت و
دلاوری و شجاعت انگاشته در فنون محاربه و قتال وصنوف معارکه و جدال یگانه زمانه می
پنداشتند قضا را هر سه درین معرکه سپر انداختند و مرکب صدق و اخلاص را نشناختند و هر سه
بیکبارگی رو بتافتند و مصداق سیهزم الجمع و یولون الدبر خود را ظاهر و با هر ساختند و رو براه
فرار نهاده و پوست سنگ بر کشیده از خرگوش در و بام در فرار پیش دستی کردند کانهم حمر مستنفر
فرت من قسوره باید که آنها را بزجر و توبیخ سرزنش مالی و جانی را که رای صاحب دولت
بدان رسد گرفتار گرداند که تا در میان هم چشم و اقران خوار و در میان خویش و قوم و تبار اہل دیار
خود لایق اعتبار و شرمسار گردیده موجب عبرت دیگران گردو که یا ایها الذین امنوا اذا لقیتم
الذین کفر وازحفاً فلا تولوهم الادبار ومن یولهم یومئذ دبره الا متحرفا لقتال او متحیزاً
الى فئة فقد باء بغضب من الله وماوايه جهنم وبئس المصیر قطعه یکی را که بینی تو در
جنگ پشت * بکش گرچه در مصافش نکشت * سواری که بنمود در جنگ پشت * نه خود را که
نام آوران را بکشت * مخنث به از مرد شمشیر زن * که روز وغا سر بتا بدچوزن * و چون گناه
و یا تقصیر خدمت از احاد ملازمان حضرت بظهور رسید و از فعل قبیح و کردار فضیح خود نادم و
پشیمان گردیده که الندم توبة و خود را در ان معذور دانسته که بجهالت و نادانی از من سر زده
و حجت دل پسند دل پذیر معقول با ثبات مدعائے بیگناهی خود آورده که قبول رای خداوندان
عقل و هوش و خرد خردمندان حق نیوش گردیده که المعذورات تبیح المحظورات که از فعل قبیح وکردهٔ

راہ بانگ بمعنی پشت دادن ۱۲ ح ۲ یعنی سیدنی ۱۲ ح ۳ بکسر جیم و با و کشید یدلام بمعنی خلقی ۱۲ ح ۴ ترشح بمعنی ترادیدن ۱۲
۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۷ ۶ این آیت در رکوع ثلث جز ۲۹ ۷ یعنی تهدید و سرزنش ۱۲ ح ۸
یعنی خاندان و اولاد ۱۲ ح ۹ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۹ *


۲۱۲
قبیح گناه وتقصیر خدمت بصدق بدون نفاق دست بردار شده بسلوک راه مستوی صدق و
اخلاص دو قاطی که از غوائل اشواک گناه و تقصیر پاک است رو آورد و عذرش را قبول و گناه و
تقصیر ی که از وی سرزده و بظهور رسیده معفو و مغفور گرداند که هنوز در تو به بغایت ایزدی
باز و شا و خا و ر بطلوع مشرقی انبازست که لا یغلق باب التوبة على العباد حتى تطلع الشمس من
مغربها و نیز جناب حضرت حق جل ذکره در قرآن مجید و فرقان حمید خود فرموده که انما التوبة
على الله للذين يعملون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب أولئك يتوب الله عليهم
وكان الله عليما حكيما ۱ و نیز فرموده جل جلاله که من يعمل سوءاً او يظلم نفسه ثم يستغفر الله
يجد الله غفوراً رحيما و نیز فرموده جل ذکره که کتب ربکم علی نفسه الرحمه انه من عمل
منكم سوءاً بجهالة ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحیم ۳ و نیز فرموده ثم فصل کہ
ثم ان ربكم للذين يعملون السوء بجهالة ثم تابوا من بعد ذالك واصلحوا ان ربك
من بعدها لغفور رحيم فرد اگر خلاص محال است زین گنه که مراست به بدان کرم که تو داری
امیدواری هست به و هر گاه بار دیگر گناه و یا تقصیر خدمت از وی بظهور رسید و از فعل قبیح
عزیزی و جلی که در نهاد اصلی خود داشت نکردیده پندش را سیاست به پند باید دار و از جاه و
منصبی که داشت معزول دبانواع تعذیبات و محن ومصایب و عقوبات او را مبتلا و مشغول
گرداند که الاولی لک والثانی علیک و در شقتش سرعت که مثمر چندین پشیمانی و ندامت ست
نباید کرد که لو يؤخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم الى
اجل مسمی و نیز فرموده جل جلاله که لو یواخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة
ولكن يؤخرهم الى اجل مسمی فاذا جاء اجلهم فان الله كان بعبادة بصيرا - قال الشيخ

نه بمعنی سمیتیها وبدیها و بلاها ۱۲ ، ۳ له بالکسر بمعنی پر خارشدن درخت و غیر آن و بالفتح بمعنی خارها جمع شوک ۱۲ حت له این
آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء هم ت له این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۶ ت له این آیت در رکوع ۴ بعد از
رکوع نصف جزء ع عه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ۱۴ سه این آیت در ابتداء رکوع ۲ بعد از رکوع
نصف جزء ۱۴ شه این آیت در رکوع آخر سوره متصل سوره یاسین جزء ۲۲ :


۲۱۳
رسلا من الدمشقی رحمة الله که مفتاح کل شر طبقات و بعد از امتداد زمان کشیدن محنت تا بر گشت
و رو نمودن پشیمانی ها و انگشت نما گردیدن به بدکرداری در اهل دیار و هدف ناوک طعن گردیدن
در میان قوم و خویش و تبار بی سرسار و بجهان جهان حیرت و ندامت گرفتار گردیده کشمکش
شرایط استغفار را شب و روز گویان و عفو تقصیر خود را بدان جویان و از فعل بدی که از وی
بظهور رسیده تائب و از امید عفو خایب و از زشتی و شومی اعمال و افعال خود بایی زبان
عذر بیانش گنگ و لال گردیده که والذین اذا فعلوا فاحشة او ظلموا انفسهم ذکروا الله
فاستغفروا لذنوبهم ومن يغفر الذنوب الا الله ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون
اولئك جزاءهم مغفرة من ربهم وجنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها ونعم
اجر العاملین که علم صاحب دولت بدان رسیده باید که شیوه حسنه مرضیه وان تعفوا وتصفحوا
و تغفر وافان الله غفور رحیم را پیش نهاد خود ساخته مرهم عفو وراحت را بر جراحت
تقصیرش نهاده جرائمش را بذیل عفو پوشند و بتدارک جاه و منصبی که داشت کوشند فرد
شرمنده از انیم که در روز مکافات * اندر خور عفو تو نکردیم گناهی * و که والکاظمین الغیظ والعافین
عن الناس والله يحب المحسنين قطعه یکی را ز معزول کردی ز جاه * چو چندی بر آمد به بخشش
گناه * بفرمان بران بر شیعی وادگر * پدر وار خشم آور و بر پسر * گهش میز مد تا شود درد ناک
گهی میکند آبش از دیده پاک * که و علی الثلاثة الذين خلفوا حتى اذا ضاقت عليهم الارض
بما رحبت وضاقت عليهم انفسهم وظنوا لا ملجاء من الله الا اليه ثم تاب عليهم
ليتوبوا ان الله هو التواب الرحیم بدانکه عمل نمودن بشریعت محمدی و در طریقه فرموده
احمدی در هر عین عدالت و انصاف دور از اعتساف است که اذا حكمتم بين الناس ان تحكموا

۱ بالکسر و تشدید دال معنی تیزی و تندی نمودن ۲ ح ۳ بمعنى خاندان و اولاد ۱۲ ح ۴ بکسر همزه بمعنى ناامید و مایوس ۱۲ ح ۵ بفتح
گ یعنی ترسان ۱۲ ن ۶ در زبان ترکی بمعنی گنگ و زبان گرفته ۱۲ ح ۷ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۴ شه این آیت
در رکوع ثلث جزء ۲۸ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۱۱ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزءا ۱ شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۵


۲۱۴

بالعدل زیرا که خوردن آب که در جمیع ادیان مباح است چون در ماه مبارک رمضان شرع شریف
نہی فرموده خوردنش عصیان و خطا و موجب عتاب و عقاب است و ریختن خون انسان که در
جمیع ادیان ممنوع و مذموم و ناصواب که در ان هدم بنیان رب الارباب است چون شرع
شریف در جهاد و غیره حکم نموده مباورت بدان موجب اجر و ثواب و طریقه حسنه سنت بلکه
عین ثواب است پس کسیکه بحکم شرع شریف کشته شود و در دودمان و خانه و انش زن و فرزند و غیره
وارث و قریب گذاشته باید که از روی لطف و ترحم سینه را از کینه دیرینه غل پرداز ند و بازمانده
گانش را مشمول عنایات و عواطف سازند و با درخواست بد عملی و بد فعلی او را از ایشان نکنند و بگناه
یکی دیگری را مواخذه نه نمایند که ولا تزر وازرة وزر اخرى ولا تدع مثقلة الى حملها لا يحمل
منه شئی ولو کان ذا قربی فرو گذار و مرد ستمگاره را ۱۲ چه تاوان زن و طفل بیچاره را بقالی
الله تعالی لا اودع من ليتيم كالاب الوحيد واعلم انك كما تزرع تحصد روح ۱۲ ع ۲
قال رسول الله ولا تتمنوا لقاء العدوا واسئلوا الله العافية فاذا لقيتموها ثبتوا وكثروا
ذکر الله تعالی وعن عوف ابن مالك الاشجعی رض انه قال من ارادات يكون غازيا حقا مجاهداً
في سبيل الله بالسنة فليحافظ على عشر خصال اولها ان لا يخرج الا برضا الوالدين والثاني
ان يؤدى امانات الله تعالى اللتی فی عنقه من الصلوة والزكات والحج والكفارة ثم
يؤدی امانات الناس اللتي في عنقه من المظالم والغيبة وقول الزور والثالث ان يدع
لاهله من النفقة ما يكفيهم قد ر اقامته والرابع ان تكون نفقته من وجه كسب حلال
فان الله تعالى لا يقبل الا الطيب والخامس ان يسمع ويطيع لاميره وانكان عبداً حبشياً
بعد اما كان اميرا عليه والسادس ان يؤدى حق رفيقه ويبتسم في وجهه كلما لقيه
وينفق اكثر مما هو ينفق في صحته ومرضه ويقوم فى حوايجہ والسابع ان لا يؤذى في طريقه مسلما

لے بمعنی خاندان ۱۲ ح ۲ این آیت در رکوع ثلث جزه ۲۲ ۳ مظالم بفتح میم و کسر لام جمع مظلمه خواربش است بفتح میم و
کسر لام معنی ستم باشد و بمعنی جائیکه ظالمان را در ان سزا میرسانند ۱۲ ح


۲۱۵

ولا معاهد ا والثا من ان لا يفر من الزحف والتاسع ان لا يغل من الغنيمة شيأ لقوله تعالى و
من يغلل يات بما غل به يوم القيمة والعاشر ان يريد بغزوه اعزاز الدين ونصرة
المؤمنين ويقال ينبغي للغازي ان يكون له عشر خصال اوّلها ان يكون في قلب اسد لا
يجبن وفي كبونمر لا يتواضع لعدوه وفي شجاعة الدب يقاتل بجميع جوارحه وفي حملة حنزير
لا يولى دبره اذا حمل عليه وفى اغارة الذئب اذا يئس من وجه اغار من وجه اخر و
في حمل الثقيل كا النملة تحمل اضعاف وزنها وفى ثباته كا لجبل لا يزول من مكانه وفي صبره
كالحمار اذا اثقله نصول السهام وضرب السيوف وفى وفاء الكلب لو دخل سيدة النار
لا تبع اثره وفي التماس الفرص والظفر كالديك وفي الهزيمة كالثعلب وهذا كتاب
ابى حفص عمر الى قايد جيوشه سعد بن ابى وقاص ؓ لياخذ القاري منه جُلّ الاكثر و
خط الا دفر فاسمع الكتاب بحسن معناه ودقايق مبناه اوردته في هذه الرسالة تيمناً وتبركاً
بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذى اذهب عنا الحزن ان ربنا لغفور شكور الصلوة
على محمدن الصادق الغيور وعلى اله واصحابه الذين ايدهم الله تعالى بالظهور أما بعد
فانى امرك ومن معك من الاجناد بتقوى الله تعالى على كل حال فان تقوى الله تعالى افضل
العدة واقوى المكيدة في الحرب وامرك ومن معك ان تكونوا اشدّ احتراساً من المعاصى
منكم من عدوكم فان ذنوب الجيش اخوف عليهم من عدوّهم انما ينصر المسلمون بمعصية
عدوهم الله ولولا ذالك لم تكن لنابهم قوّة لان عدونا ليس كعددهم ولا عدّتنا كعدّتهم
فان استوينا في المعصية كان لهم الفضل علينا في القوّة وان لا ننصر عليهم بفضلنا لم نغلبهم

له بالفتح بمعنی لشکر رونده بسوی دشمن ۱۲ شه غلول بضمتین بمعنی خیانت کردن در غنیمت ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع نصف جزو ۴ است که
ببدل نشود ۱۲ ن له بمعنی پلنگ ۱۲ ح ۵ بالضم بمعنی خرس ۱۲ ح شه بمعنی غارت کردن ۱۲ ح شه ای الغازی ۱۲ ۸
بمعنی پیکانهای تیرها ۱۲ ع ۹ بمعنی در پی آن ۱۲ لله بالفتح بمعنی بریدن و شکافتن و دریدن و رسیدن زخم برگ گلو ۱۲
لله بمعنی لشکر کش ۱۲ ح ۱۲ بمعنی بهره و بخت ۱۲ ح ۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۲ له بالفتح بمعنی
لشکرها و افواج جمع جند ۱۲ غیاث ه بمعنی ساز و ساخت و آماده گی ۱۲ ح ۶ بمعنی بدانندیشی ۱۲ ع ۷ بمعنی طرد ما از چیزی
نگاهداشتن ۱۲ ح ۸ بمعنی آماده گی ۱۲ ح *