Afghanistan Digital Library

adl0238

http://hdl.handle.net/2333.1/4qrfj6s6

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.
All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


Mohammad Tâj od-din Afghâni (p.228)

Tohfat al-amir fi bayân-e soluk al-
moluk wa-l-tadbir.

[Lahore], [1]328 / 1910 (p. 218)
Lahore


تحفة الامیر
فی بیان
سلوک الملوک والتدبیر
حسب فرمائش
تجارت نشان عبدالرسول خان ولد غلام محمد خان تجار
ساکن چارکار
باهتمام منشی مظفرالدین مینیجر وپرنٹر درمبطع اسلامیہ سٹیم پریس طبع گردید


الف
فهرست رساله تحفة الامير فی بیان سلوک الملوک والتدبیر
مضمون صفحه مضمون صفحه
باب اول فصل ۱۲
در بیان اطاعت ملوک وما یناسبه لها ۱ در بیان سیاست و فواید آن .... ۱۴۵
فصل ۲ فصل ۱۳
در بیان بے ثباتی جهان ۱۲ در بیان وفای عهد و وعد ۱۵۰
فصل ۳ فصل ۱۴
در بیان خلافت و صفت آن ۳۴ در بیان فضیلت سخاوت و قبح بخل ۱۵۶
فصل ۴ فصل ۱۵
در بیان شکر و فواید آن ۵۵ در بیان سلوک ملوک با رعایا ۱۷۱
فصل ۵ فصل ۱۶
در بیان عدل و احسان ۵۸ در بیان رعایت حقوق والدین و همسایه و یتیم و ذی القربی ۱۸۰
فصل ۶ فصل ۱۷
در بیان ظلم و قبح آن ۸۸ در بیان وزرا و صفت ایشان ۱۸۷
فصل ۷ فصل ۱۸
در بیان مشوره و فواید آن ۹۹ در بیان ندما و صفت ایشان ۱۹۹
فصل ۸ فصل ۱۹
در بیان حذر و حزم و احتیاط ۱۱۷ در بیان امرای عسکر و صفت ایشان ۲۰۲
فصل ۹ فصل ۲۰
در بیان حلم و ترک غضب ۱۳۰ در بیان عاملان و صفت ایشان ۲۱۷
فصل ۱۰ فصل ۲۱
در بیان عفو و فواید آن ۱۳۹ در بیان ملوک و صفت ایشان ۲۲۴
فصل ۱۱ فصل ۲۲
در بیان صلح و فواید آن ۱۴۳ در بیان خاتمه رساله ۲۳۶


ربّ یسر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ
وتمم بالخیر

سپاس فزون از حد و قیاس مراحدی راست سزاست که نظام مهام سراسر انام بنی نوع
انسان را بوجود صلاح آسود شاهان ذی شان زمان آراسته و ملوک وسلاطین وقت و آن
پیراسته نمود که اَلسُّلْطَانَ فِی البَلَدِ كَالرُّوْحِ فِی الجَسَدِ وصلاح معاش عباد وفلاح معاد
عُبّاد این امّت عالی همت والا نهمت را بعد از امر بطاعت خود و اطاعت جناب حضرت
رسول مقبول باطاعت سراپا منفعت شاهان ذی شان زبان شائسته و ملوک و سلاطین
وقت و آن بائسته فرمود که اطیعوا الله واطیعوا الرّسول واولی الامر منکم و درود نامعدود
سعادت ورود بر واضع قواعد شریعت و بانی مبانی دین و ملّت وقائل مقوله معقولہ بے ریب
وشبهت الملك والنبوّة توأمان وبر آل عظام و اصحاب کرام الی یوم القیام باد مثنوی

نزد خرد شاہی و پیغمبری
چون دو نگین اند یک انگشتری

گفته آنها که آزاده اند
کین دو زیک اصل و نسب زاده اند

فصل اوّل در بیان اطاعت ملوک و سلاطین مایناسب لها

چون جناب حضرت حق جلّ وعلا در آیه متلوه قرآن مجید و فرقان حمید اطاعت اولی الامر را بکافه اہل
ایمان وعامه اهل ایقان بلکه جمله انام از خاص و عام فرض محتم نمود و متابعت شان را در اعلای دین

له یعنی اعظم و ضرور ۱۲ ۲ له یعنی مقصود و مطلب ۱۲ ۳ له بالكسر بمعنی بنده ہائے خداوند ۱۲ ۴ له بالضم و تشدید موحدہ
بمعنی عبادت کنندگان جمع عابد ۱۲ ۵ له یعنی قصد چیزی کردن بمعنی ہمت نیز آمده ۱۲ ۶له یعنی بہتر و لائق ۱۲ ۷ له بمعنی بهتر و لائق ۱۲ ۸ له ای آیت ۵۹
رکوع ۸ ربع ۱۲ ۹ له بفتح اوّل و سکون دوم و فتح میم پرهیز دن فز جوان درین نفشه انوام است بفتح اوّل و میم بروزن روزن ۱۲ ۱۰ بفتح ہمزہ
و تایے کہ بائیے دیگر از یک شکم در یک وقت زادہ باشند و ہر دو را توأمان گویند ۱۲ ۱۱ له چون در ابیات مثنوی در ہر بیت دو قافیه باشند و ابیاتش مطابق
راشنوی نام کردند ۱۲ ع


۲
احمدی واجرای شریعت محمدی که سرمایه سعادت ابدی ست واجب والزم فرموده ولما امر الله هذه الامة
بان یکونوا امرین بالمعروف والناهین عن المنکر وذلك لا يحتم الا اذا كان الامة بالمعروف
قادرا على تنفيذ هذ التكليف على الظلمة والمتغلبين ولهذا قال على لا بد للناس
من امام بار اوفاجر ولم يرسل النبي ء رجلين فصاعدا لشأن الاوامر احدهما على الاخر
وامر الاخر على متابعته وطاعته لينتظم الامر وينتظم والاوقع الهرج والمرج واضطراب امر الدين
والدنيا واختل نظام المعاش والمعاد قال ء من فارق الجماعة قدر شبر لم يرجيوحة الجنة خلاصه
روح ۱۴۳ فعلى الرعية مطاوعة الملوك وعلى الملوك مطاوعة ملوك الملوك لينتظم مصالح العام
روح ۱۴۳ الما روى عن انس ابن مالك عن النبي ء مرانه قال اسمعوا واطيعوا مرانكم وان استعمل
علیکم عبد حبشى وعن ابن عباس عن النبيء مرانه قال من را من امیره شيئا يکرهه فلیصبر فانه
ليس لاحد ان يفارق الجماعة شبرا فيموت ميتة جاهلية وعن علي عن النبي ء مر بعث جيشاً
فأمر عليهم رجلاً فغضب عليهم يوما فاو قد نا را فقال ادخلوها فاراد بعضهم ان يدخلها وقال
بعضهم انا قررنا من النار فلانه خابها فذكروا ذالك للنبی ء مر فقال لو دخلوها ما خرجوا منها
ابدا لا طاعة لمخلوق في معصية الخالق انما الطاعة في المعروف بستان ابولیث فی باب
طاعة الولاة بنا بران در هر طبقه از طبقات زمان و بر هر طائفه از طوائف بنی نوع انسان از صغیر و
کبیر و برنا و پیر که چوگان وصولجان قضائے اللهم حبل ذکره را چون گویند و در فضای قضاء
بقدم رضا بصدق نیت و خلوص عقیدت در تگ و پویند باید که سلطان زمان و پادشاه وقت و
آن خود ها را که در سایه حمایتش از تاب آفتاب حوادث زمان آسوده گی و ایمنی جویند بظاهر و باطن
در جمیع ازمنه و اماکن انقیاد و اطاعت نموده خیر او علنا دعا و ثنای شان را گويند قال النبي ء مر دعاء
آن مفروضتان دعاء الایمان و دعاء السلطان چنانکه آورده اند که عبد الله ابن مبارك، فرموده که اگر
بدانم که در تمام عمر مرا یک استجاب است همان دعا را در اصلاح حال پادشاه زمان خود صرف نمایم که نفع
آن بعموم خلائق واصل لاحق گردد فرد که در خاطر پادشاهان هی * پریشان کند خاطر عالمی
ے واین کلمه ها و ژن عجمه گویند که مجھے ناموافق بے اتفاق بخلاف هم کارے کند و هر کرا آنچه از وقت آید کند با هر کان قاطع ہے بفتح اول ولام جیم عربی یعنی چوگان ۱۴


قال فی شرح الجزری ینبغی ان یدعوا بالامور المهمة والكلمات الجامعة وان يكون معظم
ذالك او كله في امور الاخرة وامور المسلمين وصلاح سلاطينهم وسائر ولات امورهم و
توفيقهم للطاعات وعصمتهم من المخالفات وتناونهم على البر والتقوى وقيامهم بالحق
عليه وظهورهم على اعداء الدين وسائر المخالفین م۴۲ م۲۱۳ و در تفسیر مدارک شریف و روح
البيان مذکور و عیان است اینکه در بعضے کتب سماوی مذکور است که حق سبحانه و تعالی میفرماید که نهم ملک
ملوک و شاہ شاہان قلوب دولہائے ملوک و نواحی و موئے پیشانی شان بید قدرت من ست
پس اگر بندگان من اطاعت و فرمان برداری کنند مرا میگردانم سلوک مراد سلاطین و ملوک شان را بائے
شان عطوفت و رحمت و نعمت و اگر معصیت ورزند و نافرمانی کنند مرا میگردانم ملوک و امراء سلاطین
شان را بایشان عقوبت و زحمت و نقمت پس اے بندگان من چون کار ہا بقبضۂ قدرت من و آنچه
بالكسر معنی کیت
از امرا و ملوک وسلاطین بشما میرسد بفرمان من ست کہ يفعل الله ما يشاء ويحكم ما يريد سئل
این آیت در رکوع تاریخ جزء ۱۴
عن اعرابی بم عرفت الله فقال البعرة تدل على البعير واثر السير تدل على المسير
والروث تدل على الحمير فكيف لا يدل السماء ذات الابراج والارض ذات الفجاج على
السامع البصير والمبدع القدير تفسير كبير حتى انه سئل بعض العلماء ما الدليل على ان للعالم
صانع واحد قال ثلاثة اشياء ذل اللبيب وفقر الاديب وسقم الطبيب ص ۴۲۷ ج ۳ زیرا که نمیتند
ایشان مگر چون خامه در دست نویسنده و یا نامه در روی خواننده پس مشغول مسازید نفس خود را بسب و
دشنام ملوک و سلاطین و آنچه بشما میرسد از ایشان بدانید بلکه بفحوائے وما اصابك من سيئة فمن
اول رکوع این آیت در
نفسک همه را از شومی و بدی اعمال و جزائے وبال و زشتی افعال خود نا دانسته از فعل قبیح معاصی
و گناهان خود با بفحوای صداقت انتمای وان استغفروا ربكم ثم توبوا اليه يمتعكم متاعًا
ایست که دو ر کو ۱۲ قمر ج ۱۳
حسنا الى اجل مسمی ویؤت کل ذی فضل فضله چشم جسم و جان خود ها را از کردار ہائے
١ والالحاح ان يلازم المسؤل حتى يعطيه ۱۲ قاضی بیضاوی ۲ ولات بضم و او و تخفیف لام و فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان و درستان
و بدشت بدلام خطاست و همچنین قضات به تخفیف ضاد معجمہ جمع قاضی ۱۲ ۳ این آیه را در رکوع بعد از رکوع ثلث جزه ۱۳


زشت سجل المحو را پرتو به و استغفار روشن و منور سازید لانه شفاء للغلیل و اسداء للمغلیل که تا
بمضمون در ر مشحون آیه وافی هدایت وما كان الله لیعذبهم وانت فیهم وما كان الله
معذبهم وهم یستغفرون قال امیر المومنین علی رضي الله عنه كان في الارض امانان فرفع احدهما
وبقى الآخر فاما الذی رفع فهو رسول الله ص وما اما الذی بقى فالاستغفار وقرءه بعدلا
هذه الاية وفى نفائس المجالس المؤمن الصادق لا يعذبه الله تعالى في الآخرة لات
نبییه يكون فیهم یوم القیمة واقسم الله سبحانه ان لا يعذب امته ما دام هو بینهم روح
٢١٤٨ وكلمات رسول الله ص امان ما عاش فكذا ورثه الاکمل فان اعتقاده واتباع
طريقته كالايمان بالرسول ص واتباع شریعته اذ هو نائب عنه وخليفة له فالاقتران
باهل الصلاح والتقوى مما يرفع الله به العذاب واعلم ان المؤمن الصادق
فى ایمانه لا يعذبه الله في الآخرة لان نبيه يكون فیهم یوم القیمة وما دام هوبين
الامة لا يعذبهم الله ويقول لهم جربا مؤمن فان نورك قد الطفاء ناری فان
دخل المجرمون النار فذالك بجهة الخلوص لا الخلود ح ٢٣٩ م ١٤ امر او ملوک شما را بالای شما
رحیم و مهربان گرداند و مصداق همین است فرموده جناب حضرت رسول مقبول عم کہ کماتكونوا
یولی علیکم مثنوی ہر چه آید بر تو از ظلمات غم به آن ز بیباکی و گستاخی ست هم با این
جهان کوه ست فعل مانده پوس به ما آید نداما را صداهم که ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت ايدي
الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون وكان الوكيع رح اذا اذاه شخص
يحث التراب على رأس نفسه ويقول لولا ذنبي ما سلط هذا على ثم يكثر من الاستغفار حتى
یسکن ذالك المؤذى عنه طبقات فان الاستغفار دواء الادوار وبه يفتح باب الملكوة
الی الله الملك الغفار روح ١٥٨٩ واز مضمون کتاب روضتا رمفهوم می شود اینکه هر یک از
ه منسوب بشي سيست منزل از انشین که ترجمان باری دو و باشد الف مقصوره را مطابق قاعده ها لتیایی نسبت را بدار بدل کردند پوه
در ابیات مثنوی در برسبیت در قافیه علاحده باشد لہذا ابیات مختلفه الفوافی را مثنوی نام کردند ۱۲ ع


حضرات ملوک و سلاطین بنده اند از بندگان خداوند جل ذکره که ذکور هم عبیده و اناثهم امائه و
شاهنشاهی صفتی است از جمله صفات خصائص جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه که عبارت
از ملک ملوک وشاه شاهان است لهذا شرع شریف جواز نفرموده احدی از خطبا وغیره را که
ملوک زمان و امرا وسلاطین وقت و آن خودها را موصوف بصفت وملقب ومخاطب
بلقب وخطاب شاهنشاهی نموده در خطب وغیره بصفت مذکوره یاد کنند که ما للتراب و
رب الارباب یعنی چه نسبت ست خاک را با ذات پاک ونیز در تفسیر شریف روح
البیان مذکور و عیان است اینکه جناب حضرت موسیٰ ع در مناجات خود بجناب
حضرت قدس خداوندی جل ذکره عرض کرد که پاکاصمد اعلامہ و نشانه خوشنودی تو از
خلق چیست فرمود که ای موسیٰ اگر حاکم وعامل گردانیدم بالای شان اهل خیر وخیارشان
را پس همین ست نشان خوشنودی من از ایشان واگر حاکم و عامل گردانیدم بالای شان
اهل شر و اشرارشان را پس همین است نشان سخط و نارضای من از ایشان وكان
بكر بن عبد الله المزني يقول اذا وجدت من اخوانك جفاء فذالك من ذنب
احدثته فتب الى الله تعالى واذا وجدت منهم زيادة محبة فذلك لطاعة
احدثتها فاشكر الله تعالى انتهى كلامه واعلى الله مقامه طبقات چنانچه بلبل حقیقت
نوازی معین فرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رح فرمودۀ معنوی لے
بقومیکه نیکی پسند دخداے : دہد حاکمے عادلے نیک رای * چو خواهد که ویران کنند عالم
دہد ملک در پنجۀ ظالمے * و نیز در تفسیر شریف روح البیان مذکورست که از حجاج ستمگر حلاج
پرسیدند که با اینکه زمان سراسر امن و امان خلافت جناب حضرت امیر المومنین عمر رض را دیده
و در یافته و عدل و انصاف و صلاح او را که شمر سنۀ کاسۀ فارغ بوده دانسته چرا
عدل را که طریقۀ انیقۀ حدیقه بهشت و راہ رضاے خالق خوب وزشت ست ہشته و
لے بفتح همزه و کسر نون ویای تحتانی بمعنی خوب وعجیب ۱۲ سراج


گذاشته و شیوۂ ظلم زشت که در ان نارضائی جناب حضرت خداوند جل ذکره وسد راه
بهشت است از برای خود مختار و پسند کرده در جواب گفت تا ذرہا ای کونو ا کا بی ذر
فی الزهد والتقوی القمر لکمرای اعاملکیم معاملة عمر رض فی العدل والانصاف روحم
ولا عم یعنی شوید شما در زہد و تقوی و نکو کاری مثل جناب حضرت ابوذر غفاری که حدیث
ما اظلت الخضراء ولا اقلت الغبراء اصدق من ابی ذر رض در شان اوست کہ یکی از احاد
رعایا و افراد برایای زمان سراسر امن وامان جناب حضرت عمر رض بوده کہ من معامله کنم باشما
معامله جناب حضرت عمر رض را که با رعایای خود داشت از عدل وانصاف دور از اعتساف
و درین اشارت است باینکه نمیباشند حکام دولات مگر بقدر اعمال رعایا در صلاح و فساد
قال رسول الله ء کما تکونوا یولی علیکم فرد دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسر
کای نور چشم من بجز از کشته ندروی قال ء اعمالکم عمالکم قال النبی سیاتی زمان
لامتی یکون امراء هم علی الجور وعلماؤهم على الطمع وعبادهم علی الریاء وتجارهم على
اكل الربا ونساءهم على زينة الدنيا پس در حین شمول حادثه ظلم وستم و نزول واقعه هائله جور و
الم بر ہر یکے از مسلمانان برداشتن دست انابت با میدا جابت بدرگاه ذی جاه عالم پناه
پذیرنده عذر عذر خواه حکیم فهیم حاذق درو آگاه طبیب لبیب علت گناه بتضرع و زاری بسیار
و جزع و فزع بے شمار در اطراف لیل و نهار خصوصاً در وقت اسحار بتوبه واستغفار الزم
بلکه محتم است يقال من كمال الفضل والنوال يا قارع الباب من طلب منا عذرھا فلیلزم عتبتنا
مساءً وصباحاً که تا دریای محیط و بے کنار ومنتہای رحمت بے علت وغایت جناب
حضرت خداوندی عزاسمہ در جوش و خروش آمده داد و فریاد و خروش بے تنا ہی شان در معرض
قبول افتاده عفو تقصیرات شان را نموده ملوک و امرا وسلاطین زمان را بالای شان

له یعنی سایه نکرده آسمان و جا نداده بر سر خود زمین راست گوتر از ابوذر غفاری رض ۱۲اج ۲ بضم دأو تخفيف لام و
فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان و دوستان و به تشدید لام خطاست همچنین قضات به تخفیف ضاد جمع قاضی ۱۲ ع


رحیم و مهربان گردانیده زحمت شان را براحت و اندوه چون کوه شان را بفرحت انبوه مبدل
گرداند که امن یجیب المضطر اذا دعاه ويكشف السوء مثنوی توگفتی هرانکس که بررنج تاب
دعایی کند من کنم مستجابیت در چو عاجز رماننده دانم ترا * درین عاجزی چون نخوانم ترا * روح ۱۲ *
ح اقبل أوحى الله تعالى الى موسى علیه انی اعلمك خمس كلمات هن عماد الدين ما لم تعلم ان
قدا زالى ملكي فلا تترك طاعتی وما لم ان خزائني قد نفدت فلا تهتم برزقك وما لم نعلم
ان عدوك قدمات يعنى ابليس فلا تأمن مكره ولاتلام محاربته وما لكم اني قد غفرت لك فلا
تغتب المذنبين وما لم تدخل جنتي فلا تأمن مكرى روح ۲۸۳۸ و دوازده قول که جناب حضرت
امیر المؤمنين قايد الغر المحجلين يعسوب المتقین جناب حضرت علی ابن ابیطالب از تورات نقل فرموده
تيمناً و تبرکاً درین رساله درج شده اول آنکه ای فرزند آدم در هر چه درمانی مرا یا وکن البته
بیابی که منم اجابت کنندهٔ دعاء ۲ آنکه از رنج پادشاه مترس چند انکه بادشاهی من باقی ست ۳ آنکه
از قهر من ایمن مباش تا از صراط نگذری ۴ آنکه آفریده ام همه اشیا را از برای تو و ترا از برای
خود و تو خود را فنای چیزی کردی که انربرا ی تو آفریده ام ۵ آنکه در طلب روزی متردد
مباش که در تربیت نطفه و مضغه و علقه عاجز نشدم از گرده نانی که بتو رسانم عاجز می شوم
بکمال قدرت تر از عدم بوجود آورده ام و بدین درجه و مرتبه رسانیده ام و هر روز روزی ترا
میرسانم و تو خود را بیهوده محتاج دیگری میکنی و آبرومیریزی و وقت ضائع میکنی و از غیر من
روزی میخواهی فرد زنها ر پے لقمہ مبرآب رُخ خویش * آئینه صفت خاک خور و آب نگهدار *
۶ آنکه از برای رزق اندیشه مکن و خوف را بخود راه مده چند انکه خزانه مرا به رمال یابی ۷ آنکه
من دوست دارم ترا باید که تو هم دوست داری مرا ۸ آنکه همه کس از اهل و عیال میخواهند ترا از برای
خود ومن ترامیخواهم از برای تو۔ ۹ آنکه مرا هشت بر تو فریضه اسلام و تراست بر من روزی سرسیل الفضل
له بمعنی امیر زنبوران شهد و آن زنبورینر باشد کلانتر از تمامی زنبوران شهد و هر جا که رود همه زنبوران شهد تابع آن باشند و مجازا بمعنی سرکرده قوم
و لقب جناب حضرت مرتضی علی رض بوده زیرا که در هنگام خلافت انحضرت تمامی مومنین صادقین در هر امر تابع و پیرو آنجناب بودند ۱۲ ع


وانعام و اگر تو مخالفت کنی در فریضة من مخالفت نکنم در دادن روزی هر روزه ۱۰- انکه من هیچ از
تو طاعت فرداے تو میخواهم که تو روزی فرداے خود از من میخواهی ۱۱ انکه اگر تو راضی بقسمت
من نشوی دنیا را بر تو مسلط گردانم که ترا در بدر بگرداند تادران خوار و زار و بے اعتبار باشی
۱۲- انکهاے ابن آدم خشم میگیری از براے نفس خود برمن و من خشم میگیرم از براے نفس تو بر
تو انتهی مقاله د بالخير والفتو والسعاده ماله بدانکه بر حضرات ملوک وسلاطین لازم ست که تخلق باخلاق
صاحب شرعیت در متأسی ومقتدی بحسن سیرت متمم مکارم اخلاق عليه افضل الصلوات والتحية من لملک
الخلاق بوده و از تخلف و عدول برکنار باشند که ولقد كان لكم في رسول الله اسوة حسنة لمن
كان يرجو الله واليوم الآخر وذكر الله كثيرا زيرا که بانی و اضع قواعد شرعیت و بادشاه حامی آنهاست
و حکیم و خیبر مطلق وعلیم و بصیر برحق که نظام مهام عالم را از روی حکمت بلک و نبوة ازان مربوط و مضبوط
گردانیده که تا بعد از انقطاع سلسلة رسالت و انقراض دور نبوة شاهان ذی شان ذوی الاقتدار
زمان و ملوک و سلاطین عالی مقدار وقت و آن حامی قوانین شریعت و مروج قواعد خلافت گردید نظام
مقرر حضرات انبیاء که در حین حیوة خودها در عالم امکان نهاده بودند برقرار بوده از تباهی و بطلان
برکنار باشد بدانکه ملوک دو طائفه اند ملوک دین و ملوک دنیا آنها که ملوک دین اند مظهر و مظهر لطف و قهر
خدا وندى عزا سمه اند و ایشان نباشند مگر انبیا و اولیا که بسرحنج من عرف نفسه فقد عرف ربه رسیده و
بر تخت مملکت ابدی و سریر مملکت سرمدی که واذا رثيت ثمة رئيت نعيما وملكا كبيرا بمالکیت نشسته اند
كرو لله ملوك تحت اطمارہ فان الفقراء الكبراء هم الملوك تحت الاطمار و وجوهم المصفرة عند الله
کالشموس والاقمار ولكن تحت قباب العزة مستورون عن نظر الاخيار سروم ٢ عو حرا قال الشيخ
ابو العباس ره معرفة الولى اصعب من معرفة الله فان الله مهر بکماله وجماله وحق يعرف مخلوقا مثله
يأكل كما يأكل ويشرب كما يشرب طبقات وروم ص ٣٨ ج م وادنى ما في السترات لا يتعرض احد لحمایة
الله تعالى اذا اذا هم بعد ان عرفهم انهم اولياء الله فكان ستر مقامهم عن الخلق رحمة بالخلق .

له تاسی یعنی پیروی کردن ۱۲ ته این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر حزاب ، له یعنی پیشوا و مقتداء ح نه یعنی نگاهدارنده اعنایت د کرم ۲
هه این آیت در سوره دهر در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزه ۲ - همه جمع طمر بالكسر بمعنی جامد کهنه و کلیم کهنه پیر صوف ۱۲م


۹

فتي الباب اعتدل ارهن اذاهم من غالب الخلق فان الاذي لم نزل من الخلق لهم في
كل عصر لجهلهم بمقامهم روح ۲۴۲ ح ۲ و با ایشان بصدق و ادب خدمت باید نمود که
من لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فانه اشد ومجرم و من
يهن الله فماله من مكرم قال ابو عبد الله رض من خدم الاولياء بلا ادب هلك قال على قوام
من احب ان يكون فى حفظ رب العالمين فليخدم اولياءه المقربين بصدق طبقات واما
الاعتراض على الاولياء والمشائخ من العلما فانه يحرم الخير ويقطع بركة الصحبة وزيادة
العلم يدل على ذلك شان موسى والخضرع منها حين الاعتراض عليه بقوله فلا تسئلني
عن شيئ حتى احدث لك منه ذكرا فاعترض عليه فاجابه بالفراق فحرم من بركة صحبته
وانقطعت بركة الزيادة من علمه والخير الذي جعله الله معه ومن شؤم الاعتراض ما
كان من امر الخوارج اعترضوا على على رض وخرجوا عليه فخرجوا من الدين وصاروا كلاب
النار وشر قتلى تحت اديم السماء قال ابو يزيد البسطامي رح في حق تلميذ كلما خالفه دعوا من
سقط من عين الله فروى بعد ذلك مع المخنثين وسرق فقطعت يده هذا حظ المعترض
فى الدنيا واما حاله في الاخرة فلا يكلمه الله ولا ينظر اليه وله عذاب اليم فى نار القطيعة
والهجران روح ۲۴۸ ح ۲ والخوارج قوم من زهاد الكوفة خرجوا من اطاعة على رض عند رضاه
بالتحكيم بينه وبين معاوية رض قالو اكفر بالتحكيم ان الحكم الا لله وكانوا اثني عشر الف
رجل واجتمعوا ونصبواراية الخلاف وسفكوا الدماء وقطعوا السبيل فخرج اليهم على رض ورام
رجوعهم فابوا الا القتال فقاتلهم بالنهروان تقتلهم واستأصلهم ولم ينج منهم الا القليل
قال عصر الخوارج كلاب اهل النار روح ۴۲۲ ح ۲ و ایشان را چه سلطان و چه دربان و چه خاقان
و چه دهقان در زیر ژنده با دلهاے زنده اند شاورُ و الا همت آن گدایان از سفر عِنْدَ قُرهانته و
ارواحها شهر ننگ میدارند چه در یک لمحه گرد عالم بر میایند و کونین وا قطاع ایشان نظر دارند
له ای آیت در رکوع نصف جزء ۱۷ سه بضم دال مهمله یعنی بساط فرش و پرده شامیا ته و سایه بان ۳ له این آیت در رکوع چهل از رکوعات
جز ۲۴ پ


۱۰
فرد مقام سلطنت درویش دارد * زصد سلطان فراغت پیش دارد * و آنها که ملوک دنیااند
صورت صفات لطف و قهر خداوندی عزاسمه اند زیرا که سلطنت و مملکت پرورش صفات حمیده
و ذمیمه را کامل ترین آلتی و معظم ترین عدتی اند بلکه مملکت تمام ترین آلتی است تعهد حق جل
ذکره را و سلطنت بزرگ ترین دیلتی است مر تمرد را از خالق برحق چه اگر نفس را در صفات ذمیمه
پرورش دهد بمقامی رسد که دعوی خدائی کند و این نهایت صفات ذمیمه است که بدین
در که جز باین آلت نتوان رسید زیرا که هیچ درویشی عاجزی گرسنه دعوی خدائی نکرده و نکند
چه نفس او آلات تکبر و تجبر و انانیت ندارد فرعون بی عون را که من خرافاته و هفواته
علیه ماعلیه چون این آلات بکمال بود نفس خود را در صفات تجبر و تکبر و انانیت بکمال رسانید
لاجرم ثمرة دعوی انا ربکم الاعلی از وی بظهور رسید که و لیضحک علیه النوکی بل التکی
و درین دعوی خود تمسک بمملکت و سلطنت نمود که الیس لی ملك مصر وهده الانهار تجري
من تحتی چون کنده ناتراش و چوب ناهوار و تاخراش مصداق كأنه خشب مسنده
خالی از دانش و نظر و عاری از احتیاط و حذر بلکه ملعبة اطفال ومضحكه ارباب قیل و قال كه اطفال
دبستان بران خنده زنند و بنيا و تقر بر چنین دعوئی را بناخن انگشت کنند و این نیست مگر تلبس
و تدلیس و سینه زوری بلکه از براهین عقلی و نقلی نعامی و کوری است ما هذا الا خذلان بواح وزير
صراح و خسر براح و وقوع في طعن الرماح نعوذ بالله من ذلك واتوب اليه من المهالك قائلاً
في حقه جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك واتبعنا هم في هذه الدنيا لعنة ويوم القيمة هم من
المقبوحين و همچنین اگر نفس را بدین آلات در صفات حمیده پرورش دهند بمقامی رسند که متخلق
باخلاق حق جل ذکره شوند و متصف بصفات ربوبیت گردند و این نهایت صفات حمیده و
کمال دین است که بر دانشوران عالم مانند شمع انجمن بلکه مانند آفتاب عالمتاب درخشان و تابنده

ل يعنى طبقه مفرح ۱۳ سل يعنى حكايات عجيب و غريب كه از ان خنده آید ۳ ، که این آیت در رکوع بیج جزء ملے یعنی از و که فرزند او مرده باشد ۲ام
شه بالضم يعنى احمق و نادان ۱۲ د که این آیت ۲ رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۲ شه یعنی پوشیدن عیب كالا بر خریدار ۱۲ شه بالفتح یعنی تجاوز و ت استدلال
شدن ۴ ام ۱۲ ج


او روشن است چنانکه خواجه عالم فرمود که بعثت لاتم مكارم الاخلاق وبمال آن اخلاق جز
بپاکت و ملکت و سلطنت نتوان رسید چنانکه اگر کسے خواهد که صفت جود و کرم را پرورش دهد که از جمله صفات
حق جل ذکره است و بمقتضای تخلقوا باخلاق الله متخلق شود جز بآلت مملکت و سلطنت بدیں نعمت نتوان
رسید واگر خواهد که صفت حلم را پرورش دهد قوت و قدرت و سلطنت باید کہ بجملہ رنج واذلی خلق تحمل کند و
اگر بدوں قوت و قدرت تحمل کند اضطرای بود نہ اختیاری و آن عجزی بود نہ علم و حلم صفت حق جل ذکره است
و عجبه بصفت خلق و اگر خواهد که صفت عفو را پرورش دهد قوت و استیلا عنمام باید بر مکافات
اہل جرایم کہ تا بمعہ قدرت عفو کند و موصوف بصفات حق عزاسمہ و محبوب گردد کہ ان الله
عفو یحب العفو و این جملہ از صفات لطف حق جل ذکره است واگر خواهد که بصفات قهر حق عزاسمہ
متصف شود آلت سلطنت و مملکت تمام باید که تابقتح و قهر كفار اشرار ذھب اللہ بنورہم و اہل
اول جز دیگر این آیة
بدعت وظلم و فسق و فساد و تغذی شان بکمال قیام تواند نمود و این نیز صفت حق عزاسمه است لیعذاب
الله المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات الآية وانصاف مظلوم ضعیف را از ظالم قوی
ستانیدن و دفع دزدان و راہ زنان کردن و بر اہل قصاص بفرمان حق جل ذکره قصاص فرمودن
و براہل جنایات حدود راندن و در مهالک محروسه از بهر حراست ملک و مصلحت خلق و دفع فتنه سیاستها
بیجا با راندن و امثال آن و اگر خواهد کہ بصفت رحمت و رافت متصف شود ملکی فراوان و
رعایا ے بیکران وطوایف بسیار و خزاین بے شمار باید کہ تابہ طائفه بقدر استحقاق شان شفقت
و رافت و مرحمت فرماید و همچنان باقی صفات واعلم ان السيف سيفان سيف ظاهر وهو
سيف الجهاد والصورى وسيف باطن وهو سيف الجهاد المعنوى فبا الاول تنقطع عروق الكفرة
الظاهرة الباغية، بالثاني عروق القوى الباطنة والاول بيد مظهر الاسم الظاهر وهو السلطا
وجنوده والثاني بيده مظهر الاسم الباطن وهو القطب وجنوده فنسأل الله تعالى ان ينصر سلطاننا
بالاسم الممد والناصر و المعين ويخذل اعدائا بالاسم المنتقم والقهار وذي الجلال وذى القوة المتين

۱ بضم اول و سکون ثانی معنی گیر دخود شی ۲ ع سے بالفتح بمعنی ناموز زدن دگستردن و قهر کردن و خوارگردانیدن ۳ حتکے ان ایت در روع به بقره کرع برا
جزا ۴ مگلے جمع جنایت بمعنی گناه کروی ۶۱۱۲۱


۱۲
س روح ۴۶۸ ۱۲
فصل در بیان بے ثباتی جہان و کفرحی عمر عزیز
قال الشیخ الشبلی رح قرأت اربعة الاف حدیث ثم اخترت منها حدیثا واحدا او کان علم
الاولین والاخرین مندرجا فیها وذلک ان رسول اللہ قال لبعض اصحابہ اعمل لدنیاک بقدر
مقامک فیها واعمل لآخرتک بقدر بقائک فیها واعمل للہ بقدر حاجتک الیہ واعمل للنار
بقدر صبرک علیها روح ۴۶۴ ۳ فرد ثباتی ندارد جہان اے پسر بغفلت مبر عمر در وی
بسر و چون نعمت با عظمت شاہی که از جمله اعظم و افضل نعمای الہی و جل و اکمل لطفہای
نامتناہی ست و عمر عزیز چون برق و شرر در گذرست که تا نگاه کرده رفته و حیات چون حباب
و غنچه آب پے سپرست که تا چشم کشاده در دیده نمانده و اوقات زندگانی در بے ثباتی چون
نقش آب و نمایش سراب بی اثر که تا هست گفته نیست شده و چون باد بہار در گذار که
تا در دیده جادی ناپدید شده هکذا فاعزل الحقایق وتحاک حلل الدقایق روح ۲۳۳
ح ۲ فعلی العاقل ان لا یغتر بالمال والمنال بل یرجع الی اللہ الملک المتعال وقال رجل
صخرة عظمیة وعلیها سطر قدیمة فرحک بشیئ من الدنیا دلیل علی بعدک من اللہ وسکونک
علی ما فی یداک دلیل علی قلة ثقتک باللہ رجوعک الی الناس فی حال الشدة دلیل علی انک
لم تعرف اللہ روح ۲۷۹ ح ۱ یقال الدنیا عرض حاضر یأکل منها کل البر والفاجر وتسمیتہ عرضا
تنبیه علی انه سریع الفناء قریب الانقضاء روح ۶۷۸ ح فرد من نمیگویم زیان کن یا بفکر
سود باش اے زفرصت بیخبر در ہر چه باشی زود باش : دہر ساعتی که میگذرد از عمر جو ہر
بے بہاست قیمت آن را بباید شناخت و ہر فرصتی که از دست میرود در بے ہمتاست آن
را ضایع نباید ساخت رباعی ہر یک دمی کز میرود از عمر گوہریست کان را خراج ملک دو عالم بود بہا
اے کنایہ از کام گرفتن کام و ارجاع بساحل نمودن ۱۲ ع مله فرصت بضم معنی نوبت چیزی بمعنی آرام یافتن وصلح دادن و بمعنی موافقت روزگار ۱۳ ع ۱


۱۳

مپسند کین خزانه دهی رایگان بباد * و آنگاه روی بخاک تهی دست و بینوا * و فی الحدیث ان لله
ملكا ينادى كل يوم وليلة ابناء الاربعين قد دنا حصاد زرعكم وابناء الستين ماذا قدمتم وما
ذا علمتم وابناء السبعين هلموا الى الحساب روح ٢٣٣ ح ٣ * دل زدنیا زود تر گرد و جوانان را
خنک * کهنگی از سردی آب ست صارغ کوزه را * وغلب على فضل الصمد يقين الخوف حتى كان
يشم من فمه رايحة الكبد المشوى وكان عثمان رض اذا مر على المقبرة بكى حتى يبل لحتيهء
ولما حضر الامير يوم الوفات بكى فقيل له فى ذالك فقال ابكى على بعد سفری وقلة زادى
وانى اصبحت على مهبط جنة اونار لا ادرى ايهما ياخذنى طبقات آورده اند که روزی مالک دینار
رحمة الله الملک الغفار بگورستانی میگذشت دید که جمعی مرده را بخاک میسپرند از غایت هیبت
بی متاثر شده بر سر خاک آن مرده چنان گریست که از آب دیده دول خاک قبر آن مرده را
گل ساخته غریق بجر حیرت و امواج فکرت گردیده با خود گفت که ای مالک رح غم خویش را ناخورده
زودست که سفر دور و دراز و چنین روز جان سوز بے ساز و بر پیش است آه در و ناک از دل صد چاک
و ناله و زاری و فریاد و بیقراری بر آورده از درد و خوف بید لجه بادل پر غم و چشم پر نم مینالید و جبین
ندامت بخاک مذلت می مالید و اپس بخانه ملک آشیانه بے هوش دیوانه وار و مدهوش و شیدا و سر
گرم این سودا آمده از هیبت بے غایت این اندوه انبوه چون کوه بیمار شده بر حال نژند خود
زار زار چون ابر بهار از ندامت و شرمساری گردار میگریست که دل مرغ هوا و ماهی دریا از شعله
آتش کباب و بنیاد صبر و سکون از سیل سرشگش خراب گشتی بکسانیکه بعیادت ذی سعادتش شرف
و فایض گردیده بودند وصیت نمود که بعد از فوت وغسل مسنونه وتكفين وتجهیز رسنی بپای من بر
بندید و طنابے بگردن من اندازید و کشان کشان چون سگانم بجوی یار برید و بعد از سپردن
خاک گوئید که الهی این بنده شرمنده که از خجالت کثرت معاصی و ذلت سرافگنده گریز پای شرمسار
مالک دینار رو گریخته را آورده و برحمت بے غایت و نہایت تو سپرده یم و بعد از تمام وصیت شربت

۱ بضم و تشدید جیم بمعنی عیان دریا و دریای شرف ۱۲ ۲ جمع موج بالفتح بمعنی حرکت ومضطرب کردن و بر آمدن آب ببالا ۱۲ ح


اجل از دست ساقی ازل نوشیده و جان عاریتی بجانان حقیقی سپرده داعی حق را لبیک گفته از
دار فانی بسرای جاودانی انتقال فرموده حق قضی نحبه^۱ رحمه الله رحمة واسعة انا لله وانا
الیه راجعون و بعد از فوت کسانش چنان کردند که فرموده بود آواز غیب بگوش جان شان رسید:
که ان مالک نجی من المهالک الهی این بنده شرمنده را که از کثرت گناه و معاصی سرافکنده ست
در نفس باز پسین قرین لطف عمیم و ندیم رحمت عظمیم خود گردان بمنه وکرمه امین امین امین فرد
چو دریای رحمت تلاطم کند : گنه صاحب خویش را گم کند : حسن المصباح^۲ فقد^۳ طلع الصباح
حکی ان رجلاً ببلخ امر عبده ان یزرع حنطة فزرع شعیرا فحصدها فرآه وقت حصاده فساله^۴
و قال زرعت شعیرا عنی ظن ان ینبت حنطة فقال یا احمق هل رایت احداً زرع شعیرا فحصد
حنطة فقال العبد کیف تعصی الله تعالی و ترجو رحمته اما علمت ان الدنیا مزرعة الاخرة
فتاب الرجل واعتق غلامه فمن ایقظه الله عن سنة^۵ لغفلته عرف الله وكان في
تحصیل مرضاته ۱۲ و م ۳۸۳ ج ۳ و حال حیات آدمی درین جهان غدار نا پایدار و روزگار ناسازگار
زمان بس تیره و تار و نایابی فضایل و انبوهی رزایل جز این نیست که قدر رقدیر و جهل جاهلان
و فسادشان در جوش و خروش و چراغ بازار علم و علمای حق گوئی و حق نیوش در غایت
کساد و خمش فرد ابلهان را همه شربت ز گلاب قندست : قوت دانا همه از خون جگر
می بنیم : و شادی این جهان ست بنیان غم اندود کو شربت او زهر آلود ویده ها از و گریان
سینه ها از و بریان جگر ها از دست او کباب و سینه ها از سیلاب طغیان او خراب فرد از ان
سر درآمد ای کاخ دل آویز : که چون جا گرم کردی گویدت خیز : روی ان رجلاً اشتری
داراً فقال لعلی رض اكتب القبالة فكتب بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد فقد اشتری مغرور
من مغرور داراً دخل فیها في سكة الغافلين لا بقاء لصاحبها فيها الحد الاول ینتهی الى الموت
^۱ه النحب بمعنى المدة والوقت يقال فلان قضى نحبه اذا مات ۱۲ ص ^۲ه بالكسر بمعنی چراغ ۱۲ ^۳ه بمعنی گم کردن ۱۲ م
^۴ه بالكسر بمعنى مقدمه خواب یعنی نعاس ۱۲ ح :


والثانی الی القبر والثالث الی الحشر والرابع الی الجنة او الی النار والسلام فقر اها علی الرجل
فردّ الدار وتصدق بالدنانیر کلها وتزهد فی الدنیا فهذا هو حال العارفین حقيقة الحال
روح ۲ ع ۲ ح ۱ قال علی رض الدنیا ستة اشیاء مطعوم ومشروب وملبوس ومرکوب ومنکوج
ومشموم واشرف المطعومات العسل وهو ريقة ذباب وهو ابيض واصفر واحمر بسبب اختلاف
سن النحل فالابيض يلقيه شباب النحل والاصفر كهولها والاحمر شيبها واشرف المشروبات
الماء ويشترك فيه جميع الحيوانات ويستوى فيه البرّ والفاجر والمؤمن والكافر واشرف
الملبوسات الحرير وهو نسج دابة واشرف المركوبات الفرس وعليه يقتل الرجال واشرف
المشمومات المسك وهو دم حيوان واشرف المنكوحات المرأة وهى مبال فى مبال وللعسل
اسماء كثيرة منها الحافظ الامين لانه يحفظ ما يودع فيه فيحفظ الميت الميت ابدا واللحم
ثلاثة اشهر والفاكهة ستة اشهر وكلما اسرع الفساد اليه اذا وضع فى العسل طالت
مدة مقامه روح ۲ ص ۲ م واذا خلط العسل الذى لم يصبه ماء ولا نار ولا دخان
بشئ من المسك واكتحل به نفع من نزول الماء فى العين روح ۲ ص ۲ م واول من ركب
الخيل اسماعيل عم وكانت وحوشا قبل ذالك وفى الحديث اركبو الخيل فانها ميراث
ابيكم اسماعيل عم ولم يكن شيئ احب الى رسول الله عم بعد النساء من الفرس وفى الحديث
ما من ليلة الّا والفرس يدعو فيها ويقول ربّ انك سخرتنى لابن ادم وجعلت رزقى فى بيده
اللهمّ اجعلنى احب اليه من اهله وولده ويقال لا طحال للفرس وهو مثل لسرعته وحركته
ويرى المنامات كبنى ادم واذا دخن بزمله اخرج الولد من البطن واذا ربط الفرس فى
بيت لم يدخله الشيطان واما الفرس الذى فيه شؤم فهو الذى لا يغزى عليه ولا يستعمل
فى مصلحة حميدة ولا يركبه صالح قال موسى للخضر اى الدواب احب اليك قال الفرس لانه
مركب اولى العزم من الرسل خلاصة روح ۲ ص ۲ ح آورده اند که بقایے بود که نزدیک وازه
۱ه با لفتح بمنی جائے بول اے محل پیش آب که عبارت از فرج زن و قضیب مرد باشد ۲ ع ۲ بالکسر معنی سرگین ۲ ح +


۱۶
شہر دکانی داشت و کوزۀ با خود مدام میداشت و ہر جنازۀ که ازان دروازۀ شهر بجانب
گورستان بردندی بقال مذکور خسته دران کوزه انداختی و بعد از هفته شمردی که چند شد
و گفتی که درین هفته چندین کس در کوزه شد اتفاقاً بقال نیز بمرد و بعد از مدتی دوستے
از دوستان بقال دران محله رسید و بقال را ندید پرسید که بقالے بود که درین دکان
نشستی چه شد گفتند که او هم در کوزه شد فرد هیچکس را ز مرگ نیست گریز گور کی ہم شبے بگور
رود * و ثمرۀ زنده گانی درین سرائے فانی کہ جناب حضرت حق جل ذکره آن را لہو ولعب
خوانده که وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ و چون بنظر دقیق و فکر عمیق نیک ملاحظه شود ۔ علم
الیقین بلکہ حق الیقین حاصل آید که سرمایۀ هزاران ہزار رنج و تعب و شداید و صب و مصائب
و نصب است کہ ولقد خلقنا الانسان فی کبد ای شدة مكابر مصایب الدنيا وشد ايد
الاخرة جلالین۔ فرد مروه هم فکر قیامت دارد : آمیدن چه قدر دشوارست * لات
اولها البکاء واوسطها العناء وآخرها الفناء واول الالم استهلال المولود حين ولادته
صَارِحًا لما يجده من مفارقة الرَّحْم و سخونته فيضربه الهواء عند خروجه من الرحم فيحس
بالم البرد فيبکی روح ۱۷۸ ۲ رباعی یاد داری که وقت زادن تو : ہمہ خندان بدند و تو
گریان : آن چنان زی که وقت رفتن تو : ہمہ گریان بوند و تو خندان * فعالم نفسك
ايها المريض قبل الحلول الى الحضيض ولو خرجت عن مكمن الغرور والانصفت من نفسك
لعلمت انك من حين تمسى الى حين تصبح لا تسعى الا في حظوظ العاجلة ولا تتحرك الا برجل
الدنيا الفانية ثم تطمع ان تكون غدا من امته واتباعه ويحك ما ابعد ظنًا وما افحش طمعا
قال الله تعالى افنجعل المسلمين كالمجرمين مالكم كيف تحكمون روح ۳۲۰ ح ۱ وعن بهلول
قال كنت يومًا في بعض شوارع البصرة فاذا بصبيان يلعبون بالجوز واللوز واذا انا بصبي ينظر
سے بفتحتین بمعنی رنج ۱۲ که بمعنی بیماری ۱۲ سه بمعنی رنج و تعب ۱۲ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ء، شه بمعنی بانگ کردن
کودک در وقت زادن ۱۲ شه بمعنی فریاد رس و فریاد خواه ۱۲ شه بمعنی پستی زمین و نشیب ۱۲ مشه بمعنی پنهان شدن گاه و کمین گاه ۱۲
شه بالفتح کلمه ترحم چنانکه ویل کلمه عذاب ۱۲ ح و کلمه افسوس است ۱۲ ح  شه جمع شا رع بمعنی راه بزرگ ۱۲


۱۷
الیهم و یبکی فقلت هذا صبی یتحسر علی ما فی ایدی الصبیان ولاشیئ معه فیلعب به فقلت
ای بنی ما یبکیک اشتری لک من الجوز واللوز ما تلعب به مع الصبیان فرفع بصره الیّ
وقال یا قلیل العقل ما للعب خلقنا فقلت فلما ذا خلقنا فقال للعلم والعبادة فقلت
من این لک ذلک بارک الله فیک قال من قول الله تعالی افحسبتم انما خلقنا کم عبثا
وانکم الینا لا ترجعون فقلت اراک حکیما فعظنی فقال ارالدنیا تجهز بالطلاق مشمّرة
علی قدم وساق فلا الدنیا بباقیة لحی ولاحی علی الدنیا بباق فیا مغرورّ با لدنیا رویدا
ومنها خذ لنفسک بالوثاق ثم رمق الی السماء بعینیه واشار الیها بکفیه و دموعه
تنحدر علی خدیه و خرّ مغشیّا علیه فرفعت رأسه علی حجری ونفضت التراب عن وجهه
بکی فلما افاق قلت ای بنی ماذل بک وانت صغیر قال الیک عنی یا بهلول انی رایت
والدتی توقد النار بالحطب الکبار فلا تتقد الابا لصغار وانی اخشی ان اکون من
صغار حطب جهنم قال فسلت عنه فقالوا ذاک من اولاد حسین بن علی رض قلت قد
عجبت ان تکون هذه الثمرة الامن تلک الشجرة نفعنا الله به وبآبائه روح ۱ ع ۷ ح ۲
قیل للشبلی رح فی الدنیا اشغال و فی الاخرة اهوال فمتی النجاة قال رح دع اشغالها تا من
اهوالها روح ۳ ۸۰ ح ۲ چه در اول رسیدن آدمی بسن تمیز و حد بلوغ اندیشه اهل وعیال و
اندوه مال ومنال وخوف زوال ومحنت در دو بیماری و کلفت ضعف و پیری وعسرت ناداری
ومشقت خواری مشکل احوال او بوده هر که را بینی غم چون سایه بدنبال وشادی مانند جمعیت
دور از خیال انده نمیش ترن عالمگیر وعیش و خوشی پا در زنجیر بلا نا خوانده میاید و طرب نا رانده
میرود نتیجه بدی نقد وثمره نیکی نسیه انچه باید مفقود و انچه نشاید موجود چنانکه آورده اند که
شبی مطربی بخواب دید که در ایوان رفیعی بنزد صاحب دولتی سرود میگوید دانصاحب
له این آیت در آخر سوره مؤمنون در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۲۱که بمعنی دامن برمیان زدن و چست شدن و کاری از تشمیر ۲ ته بالفتح
والکسر بمعنی بنده ۳ که بالفتح سبک گریستن ۴ ح که بمعنی جاری شدن اشک از چشم ۱۲ ۵ مه جمع هول بمعنی ترسانیدن ۱۲ ح که بفتح میم بمعنی جای
یافتن چیزی و محل حصول شی چنانچه ملک و اراضی و جاگیر و باغ و دکان و مزرعه که این همه محل حصول مال و زر هستند ۱۲ ح


۱۸
دولت بدرهٔ زر را توده کرده فرمود که هر قدر توانی بردار مطرب از غایت حرص دانی
که در برداشت گسنده بدرهاے زر را زیاده از قوت خود در و گذاشت خواسته که بردارد
چون باندازهٔ حرص بود نه باندازهٔ قوت هر چند حمله بکار برد برداشت آن میسر نشد و از
شدت زور مقعدش زقید و شلوارش آلوده گردید چون بیدار شد مقعد و شلوار خود را
آلوده و مردار دید و اثر از زر و دینار نه بوده های های گریسته مینالید که خدا وندا
اگر زر نه بوده این همه زور چه بود و اگر بود چه شد خداوندا قادر بودی که همه خواب مرا راست کردی
چه میپنداشتی نمیدردی کاش برعکس میکردی آنچه بکار آید ندادی و از انچه عار آید عطا فرمودی
انتهی فرد زبان سبزه نورسته میگوید بگوش گل که دیدم ترک تاز زنده گی آرام در خاک است
و بآخر چون منادی كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ندای اِرْجِعِي إِلَى رَبِّكِ در دهد و مدت عمر مقدر
و مقرر منقضی شود دمی مهلت و قدمی فرصت میسر نشود که فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ
سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ با هزاران تأسف و حسرت مال و منال و اهل وعیال و اطفال را
گذاشتن و با چندین درد و اذیت شربت ناگوار جان کندن را از دست قابض الارواح
چشیدن ابیات در اول چو خواهی کنی جمع مال * بسے رنج بر خویش باید گماشت * پس
از بهر آن تا بماند بجاے شب و روز میبایدت پاس داشت وزان جمله ای حال مشکل ترست
که بحسرت باید گذاشت قال الشيخ محمد المغربي الشاذلي رح ان اهل الدنيا يقبلون
عليها وهم يوحلون عنها في كل نفس لا نهم عدو عن شهود ما اليه صابرون طبقات
قال الامام زين العابدين رح عجبت كل العجب للمتكبر الفخور الذي كان بالامس نطفة ويكون غداً
جيفة وعجبت كل العجب لمن عمل لدار الفناء وترك دار البقاء وعجبت كل العجب لمن شك في الله وهو
يرى خلقه وعجبت كل العجب لمن انكر النشأة الآخرة وهو يرى النشأة الاولى فعلى العاقل ان
بالفتح یعنی همیان ہزار درم و یا ده ہزار درم و یا هفت ہزار دینار ۱۲ ۲ سه این آیه در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عه ۳ این آیه در رکوع
جنثه هذا این آیه ۲ رکوع قبل از رکوع ثلث جزعه ۵ بفتح میم و تاء یافتن چیزی کل حصول شی چنانچه اراضی ملک جاگیر باغ و غیره و دکان که این همه محل حصول مال و زر اند ۱۲


۱۹
ليعتبر من مضى قبل ان يحيى على رأسه القضا ويجتهد في طريق الحق ذاكرا له فى الغد والرواح و
يتهيأ للموت قبل نزوله والوقت يمضى كالرياح فاين الذين وقعوا في اكفار الرسل والانبياء مضوا
والله الى دار الجزاء وسينقضى الزمان كله فلا يبقى احد على بساط العالم من ملك وجن وبنى
ادم وتطوى صحائف الاعمال وتنشر يوم السؤال وتظهر كل جليل ودقيق فيا شقاوة اهل
الخذلان ويا سعادة اهل التوفيق روح ۷۰۲ ح ۱- آورده اند که از جمله ۱۲ وصایای اورنگ زیب
که در حین ارتحال ازین دار پرغرور و فریب که رخت زنده گانی ازین جهان فانی مے بست
و بعالم جاودانی مے پیوست یکی آنکه چون بعد از فوت غسل مسنونه مرادر کفن بگذارید سر برهنه
بدون دستار مرا در قبر برارید که عمر عزیز را بمعصیت و گناه گاری و غفلت و بته روزگاری صرف
و در پے مواد ہوس تلف نموده بسر برده ام فرح ہوس از سرم یک سرمو نه رفت *
سیاهی ز مورفت از رونه رفت * شاید که چون مرا سر برهنه بحضور فایض النور چنان شاه جهان
پناه عظیم الشان کشان کشان حاضر سازند امید که بنی سائل معصیت آلود را اندور رحمت عمیم خود
شرمسار و منفعل و خجالت اندوز نگردانند و رحم نموده از سر تقصیرات من گذشته عفو فرماید لانه
شفا للعليل ارحاء للخليل قال الفضيل بن عياض رض انى لا اغبط ان اكون ملكا مقربا ولا
نبياً مرسلاً ولا عبدا صالحاً اليس هؤلاء يعاينون القيمة واهوالها وانما اغبط من لم
يخلق لانه لا يرى اهوال القيمة وشد ايدها وذلك لان من عاين الامر على ما هو عليه
اشتد خوفه ولم ير لنفسه حالاً ولا مقاماً روح ۸۸ مراج ۲- قال الربيع رض دخلت على الشافعي
ليلة مات فقلت له كيف اصبحت فقال اصبحت من الدنيا راحلاً ولا خوانى مفارقاً ولكأس الموت
شارباً ولسوء اعمالی ملاقياً وعلى الكريم وارداً ثم بیکی طبقات فرد توکریم مطلق و من گداچه
کنی جز اینکه نخوانیم در دیگر بناس بکجا روم چو برانیم فرد امیدم بتو هست زاندازه بیش * مکن
نا امیدم زدرگاه خویش رباعی وفدت على الكريم بغير زاد : من الحسنات والقلب
پيش كے وقد رسولى
السليم * فمحل الزاد اقبح كل شئ * اذا كان الوفود على الكريم : رباعے


۲۰
هنگام شب قبر تو چون روز بهار : دل تنگ مشو ز ظلمت آن شب تار : تو مهمانی
وصاحب خانه کریم هرگز نبود کریم مهمان آزار : زیرا که اگرچه نامه اعمال من پر از معاصی
و وبال است اما خزانه رحمت بیغایت و نهایت او هزار چندان از کرم و لطف مالا
مال مروی ان حكيماً ذهب اليه قبيح وحسن والتمسا الوصية فقال للحسن
انت حسن فلا يليق بك فعل القبيح وقال للقبيح انت قبيح اذا فعلت القبيح عظم قبحك
الهنا اسمائك حسن وصفاتك حسنة فلا تظهر لنا من تلك الاسماء الحسنة
الا الاحسان ويكفينا قبح افعالنا وسيرتنا فلا تضم اليه قبح العقاب ووحشة
العذاب الهنا حسن وجوهنا قبيح بعصياننا فمن هذا الوجه نستحي طلب الحوائج
منك وحسن الاسماء والصفات يد لنا عليك فلا تردنا عن احسانك خائبين
وخاسرين روح ص ٧٤ ج ٢ - واعلم ان شهود الحق بالخلق وشهود الخلق بالحق من
غیر احتجاب باحدهما عن الاخر وهو مقام جمع الجمع والبقاء وذالك لا يحصل الا
بالتجلى العينى لعد العلمى ص ١٣٤ ج ١- آورده اند که درویشی ولایتی گفت شبی در خلوت
بجناب حضرت باری عز اسمه باریابتم فرمان شد که چه تحفه آوردی بعضی از اعمال بخاطر گذشت باین
عتاب فرمود که تحفه این درگاه آه سرد و هدیه این بارگاه رخساره زرد و توشه این راه دل پردرد
و مقبول این درگاه دیده گریان و سینه بریان و عرایض اذکار روحانیان درین حضرت بسیار
و نفایس آثار کروبیان بی شمار اما شربت عنایت ما تشنه گان بادیه هجران را جوید و مرهم
حمایت ما در عقب خسته گان عجز و نیاز پوید و داروی لطف ما سوخته گان آتش فراق را جوید
و فضل ما در پی سرگردان صحرای ناپیدا کنار حزن و اشتیاق پوید رباعی آن را که بغفاریت
اقرار آید ، عصیان دو کون را خریدار آید ، زان بیش گنه کنم که صاحب کرمی ، ترسم که زبخشش
کمت عار آید مروى عن عمر رض انه دخل على النبى عم فوجده يبكى فقال ما يبكيك يا رسول الله
١٢ جمع عروس يعنى تازه داماد توکل خدا ١٣ ج ٢ ١٤ بالضم بمعنی فرشته گان و پریان ۱۳ ج ٣ ١٥ بمعنی سنت رسول و روای صحیح اثر ١١ ع


۲۱

قال ۴ اخبرنی جبرئیل ۵ من ان الله يستحيي من عبد يشيب في الاسلام ان يعذبه افلا يستحيى الشيخ
من الله ان يذنب بعد ما شاب في الاسلام تنبيه باب جهاد روح ۲۶۴۷ فـ الواجب على الشيخ
ان يعرف هذه الكرامة ويشكر الله ويستحيى منه تعالى ومن الكرام الكاتبين ويمتنع من المعاصى
ويكون مقبلا على طاعة ربه فانه على ساحل البحر الممنون روح ۲۶۴۸ رباعی سر موی دلت
سفید نشد هیچ مو بر سرت سیاه نماند * ای حسن تو به آن زمان کردی * که ترا طاقت گناه نماند * شيخ
كبير له ذنوب تعجز عن حمله المطايا قد بيضت شعرة الليالي وسودت قلبه الخطايا يا من يأتى عليه
عام بعد عام وقد غرق في بحر الخطايا وهام يا من يشاهد الآيات والعبر كلما توالت عليه الا
عوام والشهور ويسمع الآيات والسور ولا ينفع بما يسمع ولا بما يرى من عظايم الامور
ما الحيلة فيمن سبق عليه الشقاوة فى الكتاب المسطور فانها لا تعمى الابصار ولكن تعمى القلوب
التي في الصدور ومن لم يجعل الله له نوراً فما له من نور روح ۲۶۴۸ و حضرات
ملوک و سلاطین را باید که پیوسته احوال ملوک و سلاطین ماضی ۴ را آئینه بصر و مد نظر عبرت
اثر ساخته دل غافل را خبر دار از رفتار و کردارشان که با اہل ممالک محروسه خود ها داشتند و مینمودند
سازند که هر همه چنین ناز و ساز و مال و منال و باغ و بساتین و خدم و آل و عیال و خواتین و حشم
داشتند و همه را از خود میدانستند ناگاه بمقتضای ۲ وما جعلنا لبشر من قبلك الخلد فان مت فهم
الخالدون كل نفس ذائقة الموت زنده گانی شان جاودانی نبوده آنچه که داشتند و از خود میدانستند
ہر ہمہ را با ہزاران تاسف و حسرت گذاشته وكان ابو العباس رح يقول يا اخا هب
ان الدنيا كلها في يديك فانظر ما في يديك منها عند الموت طبقات ہر ہمہ بدست
خالی ترک سر و زر کرده و دل از همه بر گرفته که المال تحبة يومًا في بيت عطار ويوما في بيت
بیطار و در فراق عمر عزیز خاک بر سر ریخته بدر مرگ حاضر گردیده که كَمَا بَدَ أَكُمْ تَعُودُونَ

سله بمعنی شتران سواری ۱۲ ه- بتشدید میم معنی تارک سرو کامند سر ۱۲ ۳ ساله بالكسر به همزه و بے همزه بمعنی بدبخت شده ۱۲ ۵۴ این
آیت در رکوع ثلث جزء اللہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۷ ۵ه این آیت یک رکوع قبل از رکوع ورع جزء )

عہ بفتح و تشدید طا بمعنی خوشبوی فروش ۱۲ صه بمعنی علاج کننده چار پایان ۱۲


۲۲
و یکی از انها بکار شان نشده و نیامده و کسی از یشان بداد و فریاد شان نرسیده که وابتلوا
بالموت الذريع والفوت السریع روح ۹۹ ح ۱۔ یوم لا ینفع مال ولا بنون الامن اتى الله
بقلب سلیم و نیز فرموده جل جلاله که لن تغنی عنهم اموالهم ولا اولادهم من الله
شیئا شربت ناگوار جان شیرین دادن را از دست قابض الارواح چشیدن دو راه بیار و دیار
بیهوش و غمخوار در گور خوابیدن وطعمه مور و مار گردیدن و محنت های گونان گون که لازمه
آن حال است کشیدن و بجز عمل نیک و بد که نقد حال شان بوده که وما تجزون الا ما
کنتم تعملون چیزی با خود نبردند که کلهم اتینہ یوم القيامة فردا۔ حكى عن بعض
العصات انہ مات فلما حقر واقبره وجد وافیہ حية عظيمة حفرہالہ قبرا اخرا
فوجدوها فيه ثم کذالک قبرا بعد قبرا الى ان حفر و انحوا من ثلاثین قبرا وفى
كل قبر يجدونها فلما رأؤ انه لا يهرب من الله هارب ولا يغلب الله غالب دفنوه
معها وهذه الحية هي عملہ روح ۷۰ ح ۱۲۔ رباعی چو یاد آیدت عهد شان پیش ۴ همین
نقش برخوان پس از عهد خویش ۴ همین ناز و ملک و طرب داشتند ۴ بآخر برفتند و بگذاشتند
حکى ان سليمان ۴ مر فى مرکبه والطیر تظلہ والدواب من الوحوش والانعام
والجن والانس وسأير الحيوانات عن یمینه ویساره فمر بعابد من عباد بنى
اسرائیل فقال والله یابن داؤد ۴ مر و لقد اتاك الله ملكا عظیما فسمع ذالك
سلیمان ۴ فقال التسبيحة في صحيفة مومن خير مما اعطی ای داؤد عمرفان ما اعطی
اى داؤد ء ميذ هب والتسبيحة تبقى روح ۳ ۸۶ ح ۱۔ ابیات سر پنیر شیر ز دمور آزردن
که خود ہر چون بدست آری اگر پاداشتی زیباستی + گرنه دنیا بیوفا بودی و مردم کش چنین
در جهان حاکم کنون ہم آدم حواستی کہی روا دارد ز خود آزار حق جستن کسی از برای
له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۹ هـ این آیت در رکوع ۲ اول جزء ۲۸ سه این آیت در رکوع نصف جز ۲۷ عے ہارب
بکسرا له یعنی گریزه نه يقال ماله هارب ولا قارب یعنی نیست اور کسی که از دیگر نزد د نیست اور اکسی که با و نزدیکی جویده ان یعنی گرده سواران که
در سواری امیر خود باشند ۱۲


۲۳

بیوفائی ناکسے کم کاستی * آن همه شاهان ایرانی و تورانی کجاست * کونهیبی تیغ شان بسته کمر
جوز استی * در نظر کردی بزیر ورزم شان گفتی خرد * کز سپاه و گنج هر شاهی جهان در یاستی * خاک
تیره باز گفتی حال هر شد روشن ست * تا شدی معلوم رایت خاک اگر گویاستی * آنکه نیکی
کردنام نیک ازو باقی بماند * ور بدی کردی بگیتی هم بد رسواستی * چنانکه حق جل ذکره از
حال شان خبر داده و فرموده که کم تركوا من جنات و عیون و زروع ومقام كريم ونعمة
كانوافيها فاكهين كذالك واورثناها قوماً اخرين فما بكت عليهم السماء والارض
وما كانوا منظرين - روى الشارح الخطيب عن وهب ابن مبنه رح انه قال مردانیال ع
ببرية فسمع يا دانيال عم قف مرتجبا فلم يريشيئاً ثم نودى الثانية قال فوقفت فاذا ببيت
يدعونى الى نفسه فدخلت فاذا سرير مرصع بالدر واليا قوت فاذا النداء من السرير
اصعد يا دانيال ء مرتجبا فارتقيت السرير فاذا فراش من ذهب مشحون بالمسك والعنبر
فاذا عليه شاب ميت كانه نايم واذا عليه من الحلى والحلل ما لا يوصف وفى
يده اليسرى خاتمر من ذهب وفوق راسه تاج من ذهب وعلى منطقته سيف اشد
مختبر بیان بهنری
خضرة من البقل فاذا النداء من السرير ان احمل هذا السيف واقرأ ما عليه قال فاذا
مكتوب اليه سيف صمصام بن عوج بن عنق بن عاد بن ارم وانى عشت الف عام و
سبعمائة سنة وافتضضت اثنى عشر الف جارية وبنيت اربعين الف مدينة وخرجت
بالجور والعنف والحمق عن حد الانصاف وكان يحمل مفاتيح الخزائن اربعماة بغل
وكان يحمل خراج الدنيا الي فادعيت الربوبية فاصابني الجوع حتي طلبت كفاً من ذرة
بالف قفيز من در فلم اقدر عليه فمت جوعاً يا اهل الدنيا اذكروا امواتكم ذكراً كثيراً و
اعتبروابي ولا تغرنكم الدنيا كما غرتني فان اهلى لم يجيلو من وزري شيئاً روح ۱۲۶ ء ا

له یکمترین یعنی هیبت و ترس و بیم ۱۲ له بفتح اول و سکون ثانی یعنی جنگ گفتی ۱۲ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۵ ه بفتح
صاد مهمله شد و آنچه که در ان جواهرات بزرنشانده باشد ۱۲ ۵۵ یعنی تره که تخمه خورش سازنده ۵۶ و مباشرت کردم ۵۰ یعنی درشتی و دیشی نمودمه ۱۲


۲۴
چونکہ حال زندگانی درین سرای فانی بدین منوال بوده و میباشد پس مرد عاقل کسی است
که بدولت دنیا مغرور و بجاه و عزت آن مسرور نگردد فرد گفتم بکسی که چیست دولت گفتا :
روزی دو سه باشد و باقی همه لت قال هارون الرشید لبهلول المجنون رح عظنی فقال
بما اعظك هذه قصورهم وهذه قبورهم ثم قال كيف حالك يا اميرالمومنين اذا
اقامك الحق تعالى بين يديه فسئلك عن النقير والفتيل والقطمير وانت عطشان
جيعان عريان واهل الموقف ينظرون اليك ويضحكون عليك فخنقته العبرة وكان
ابراهيم الادهم رح يقول ان العبد ليحاسب يوم القيمة بحضرة من يعرفه ليكون ابلغ
في فضيحته طبقات و بہ یقین باید دانست که چون بنده بچشم عزت و سلطنت در خود نگرد تکبر و
تکبر در دماغ او ظاهر گردد کان الانسان لیطغی ان راه استغنی و نیز فرموده جل جلالہ کہ ولو
بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الارض باید کہ در حال بحقیقت احوال اول و حال مال
خود نظر کند که اصل او از چه بود که الم نخلقکم من ماء مهین و باز بیند که اول او از قطره آب
خوار که از جمله نجاسات ست بود فرح از شکم تا بکنا ر آمده از ره بول دو بار آمده وفي بعض
التفاسیران کل حیوان لا يخلق من النطفة بل بعضه من الريح كالطير فان البيضة
المخلوقة منها الدجاجة من ريح الديك روح ١٧٠ ج ۴ قال فى حيوة الحيوان النمل لا يتلاقح
ولا يتزاوج وانما يسقط منه شيئ حقير فى الارض فينموحتى يصير بيضا ثم يتكون منه
والبيض كله بالضاد الا بيظ النمل فانه بالطاء روح ۲۸۸۹ ج ۲ و در آخر مشت خاک
خوار و بمقدار خواهد شد و در میانه حامل قاذور است ومع هذا لحظه بلحظه منتظر آنکه سیلاب
اجل در رسد و رسم و طلل خانه عمر را که گردش افلاک بدست شب و روز داده خشت مائے
لے یعنی مغاک و چا یک دانه خرما ۱۲ ۵ ۲ یعنی رشته دانه خرما ۱۲ ح ۳ بالکسر معنی پوست تنگ دانه خرما و بار همین نقطه
سفید که بر پشت دانه خرما بود و یا شکاف دانه و خرما ۱۲ ع ه این آیت در سوره اقره جز ۳۰ که این آیت در رکوع
لیمی جزء کامل و ۵ یعنی نشانه خانه و سرای ویران شده ۲ ۱۲ کے این آیت کیتاکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۹ ه بالکسر مینی خردس و گلیست بر ماکیان نیز اطلاق کنند


۲۸
آن را یک بیک کنده بکلی خراب کند قال الشيخ زكريا رض للسلطان قايتباى تنبه
لنفسك يا من والاك الله امور العباد وتذكر بداية امرك وماكنت فيه و
حالك اليوم قد كنت عدما فصرت وجودا وكنت كافرا فصرت مسلما وكنت رقيقا
فصرت حرا وكنت مامور فصرت امرا وكنت اميرا فصرت سلطانا فلا تقابل هذه
النعم بالتجبر والتكبر وتنسى مبداك ومنتهاك ووضع انفك في التراب حين تموت
وحين ياكلك الدود فتصير ترابا فبكى السلطان ثم قال اذا يعد هذا عنى فمن يقول
لى هذا الوعظ طبقات در چنین حالتے بسلطنت و مملکت عاریتی دو روزه چه مغرور
و بچنین عیش ولذت دولت فانی چه سرور باید بود وكان الربيع رض قد الى ان
لا يضحك قط حتى يعلم ايصير الى الجنة ام الى النار فاخبر غاسله انه لم يزل مبتسما
على سريره ويقول قدمت على رب كريم رض وقيل لعبد العزيز رض كيف اصبحت فبكى
وقال كيف حال من هو فى غفلت عظيمة عن الموت مع ذنوب كثيرة قد احاطت به
واجله يسرع كل ساعة من عمره ولا يدرى ايصير الى الجنة ام الى النار طبقات
رباعی چون وقت اجل نیست معین بکسی ٭ زنهار مباش غافل از وی نفسی ٭ هر لحظه
زبان بذکر حق جاری کن ٭ خود حکم اجل را نبود پیش و پسی ٭ قال ابراهیم الادهم رض
مررت بحجر مكتوب عليه قلبنى ينفعك فقلبته فاذا مكتوب عليه انت بما تعلم لا تعمل
فكيف تطلب ما لم تعلم ٤١ وح ٤ س ۳ ۳ - پس اندکی فکر باید کرد که عمر تو بر سر آب بیدار
و تو در تیه غفلت بخواب گرفتار در تلخ حیف باشد که یار بیدار و ما بخمار خواب غفلت سرشار
شب و روز در پی آزار این گیر و آن دار و ستم را در گوش دار یاد آر شدت و سختی روز شمار
و ساعتی که گردی طعمه مور و مارو بدا دو فریادت نرسد مگر خداوند عزیز غفار كه قل يا عباد الذين
اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا انه هو الغفور
له بمعنی بیابان و بمعنی گمراه و حیران شده ۲ ج له این آیت در ابتدا ب ۴ رکوع بعد از رکوع اول جز ۲۴ +


۲۶
جیم- قال العلماء تذكر او لا قبر الذباب وسدّت عقوبة الله ثم تذكر ضعفك و
قلة حيلتك في ذلك فمن لا يتحمل قرص نملة وحر شمس كيف يتحمل نار جهنم ولسع حيات
در میان بندگان ۱۳
فينبغي ان يجتهد فى الخروج من الذنوب على اقسأمها التي بينك وبين عباد الله
باستحلال ورد المظالم واما التى هى من ترك الواجبات من صلوة وصيام و زكاة فتقضى
لما امكن منها واما التى بينك وبين الله كشرب الخمر والمزامير واكل الربا فتندم على ما
عه
مضى منها وتوطّن قلبك من الذنوب فينبغى ان ترجع اليه تعالى بحسن الابتهال والضرا
ليكفيك ذلك بفضله فتذهب وتغتسل وتغسل ثيابك فتصلى ركعتين ثم تستغفر الله
الاغفر له روح ۳۸ ع ۲۱ - فعليك بالرجاء مع العمل الى زمان حلول الاجل روح ۲۲۷
ع ۲- زیرا که دہر غدار بجفا جوے موصوف وسپہر ناساز کار بمتند خوئی معروف با ندک زمانی
عہد نامہ دولتت را كطى السجل للكتب طی و شاخسار بہار عمرت را كانهم اعجاز نخل خاوية
پے خواہد نمود كه وما جعلنا بشر من قبلك الخلد فان مت فهم الخالدت كل نفس ذائقة
الموت ونبلوكم بالشر والخير فتسنة والينا ترجعون ابیات اے برده در ایام فریبنده
دمے چند : ونے عمر تلف کرده زہر درمے چند : صیاد اجل در طلب بردن جانست :
تو در طلب خواجگی ملک سمرقند : تو چند دے چند ز عمر تو دمے چند : دل بر درمے
چند بند بدمے چند : مال و زن و فرزند همه هست و بالت : ہی ہی چه کنی تکیه بمال و
زن و فرزند : فردا که شود جای تو اندر لحد تنگ با خصم تو گیرد زن بے مهر تو پیوند :
مال تو کند پیشکشے شو ہر دیگر، آن عشوہ جان پرور و آن غمزه دل کند : زنهار بر اسباب
جهان دل منه اے دوست : کو را نه وفا ئے ست نہ پیمان و نه پیوند : آزار دل خلق مجو از
سر غبت : تا نام نکوئی تو ز عالم نشود ہند : واعلم ان اول من استخرج الحدايد والفضة
۱ بیع مزمار بالکسر یعنی نائی که مینوازند یعنی مزاری ۱۲ ۲ له یعنی وطن گرفتن و دل بر چیزی نهادن ۱۲ ۳ه بمعنی زاری نمودن ۱۲
ع له آیت در رکوع نصف جز ۷ ۵ این آیت در رکوع ربع جز ۲۷ ۶ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۷


۲۷
والذهب من الارض هوشنگ فی عصر ادریس عم وكان ملكاً صالحاً واعيا الى الاسلام
و اول من وضع السكة على النقدين الضحاك مرحوم ۱۱۱۲ ح ۲- پس پادشاه خردمند صاحب نظرو
سعادت موفق مؤئید از جناب حضرت حق جل ذکره آن ست که بنور فراست شاهانه نظر
کند در احوال زمانه که این کهنه پیر مکار و بیوفا ے غدار از ابتدای عهد فلک دوار تا
انتہاے کار روزگار چندین هزار برنای چون نگار و جوانان چون نوبهار را شوهر
گرفت و هر یک را هزاران ناز و نشاط بیک دست در بر میکشید و بدست دیگر بخنجر قهر
میکشید و تا توانی ازین لذت فانی خود را برمانی و بیقین دانی که نوش انے نیش و کمال
ای زوال و راحت ای عین جراحت ست کر اصحت داد که با خر علیلش نه کرد و کرا عزت
داد که عاقبت ذلیلش نکرد و کرا به تخت با عزت سلطنت نشانید که عاقبتش به تخته خاک ذلت
نه خوا با نید و کرا بآب وصال شاهد مقصود سر سبز و خرم و شاداب گردانید که عاقبتش بشعله جان
سوز آتش فراق مبتلا و کباب نگردانید و کدام سر را ببالین نهاد که نبرید و کدام شکم را پر کرد
که ندرید کر انوش داد که نیش نزد و کرامان داد که نمک بر دل ریش نزو لقمه گوشت پیش
که کشید که عاقبت پوستش بخشید استخوانی بکنه بخشید که عاقبت مغزش نمکید و کرا جان داد که از
مرگ امان داد و کرا کلاه شاہی بر سر نهاد که عاقبت سرش را بباد فنا نداد و که دل در و
بست که عاقبت پشتش نه شکست، و که از و خندید که بر و نخندید و کدام دوست را
بخواند که عاقبت بدر و شمنش نراند و کدام عزیز را بنواخت که عاقبت بهزاران مذلتش
نگداخت و با که نرد و فا باخت که عاقبت بادنه دغا باخت و کدام بیچاره را امیر کرد که
عاقبتش نه اسیر کرد و کرا در مملکت وزیر گردانید که نه چون مملکتش زیر و زیر گردانید و کر ابه تخت
له ضحاک بالفتح و حای مشدد یعنی بسیار خنده کننده و نام پادشاه ظالم که در میان شانه او جراحت پیدا شد و در ان مار پیدا گردیده بود که دمان آدم غدام
آن ماری شد و آخر ضحاک بدست فریدون گرفتار گردید و لفظ ضحاک بمعنی پادشاه مذکو معرب ده اک ست یعنی خدا وند ده عیب و آن ده عیب این ست
اول زشت روئی ۲ کوتاه قدی - ۳ بیدادگری - ۴ در و غگوئی - ۵ بد دلی - ۶ بدبینی - ۷ بسیار خوری - ۸ بے شرمی - ۹ بے خردی ۱۰- بد زبانی و یکی از ثقات
نوشته که وقت تولد دو دندان پیشین داشت چون مادر و پدرش عرب بودند از روی تفاول ضحاک نام کردند یعنی بسیار خنده کنند و این قول عند عقل
راجح ست ۱۲ ع ۲۲ بفتح اول وسکون ثانی دوال موظه یعنی پیره زن سال خورده ۱۲ ع


۲۸
شاهی بشهر یاری نشاند که نه چون تخته سطر بخش بباد هنر میت بر افشاند تا بدیده اعتبار بر عهدی
روزگار غدار ناپایدار و بیوفای سپهر مکار را مشاهده کند باید که برین غرور او فراچه نشود که فلا
تغرنكم الحيوة الدنيا وبزخارف مموه بلمع جاه و مال و نعمت دو روزه فانی آن گره نگردد
لان اولها البكاء واوسطها العنا واخرها الفناء ورنه بافیونی ماند که پایش در اثنای
راه لغزید و بچاه افتاد هنوزش خیال اینکه بحجره خانه خود رسیدم قضا را نابینائی نیز بدین
بلا مبتلا گردید افیونی بانگ بر زد که کیست که در خانه مردم اشراف بدون اجازت بیک
ناگاه داخل گردید اعمی گفت که هی در چه خیالی این خانه نیست بلکه چاه است افیونی
گفت خیر هر چه بادا باد راست بگو که پیشه تو چیست گفت قند فروشی گفت از بهر خدا
دانگی بگیر و قند بده انتهى حكى عن بعض الملوك انه جست الريح في بطنه حتى قرب الى الهلاك
فقال كل من يزيل عنى هذا البلاء اعطيته ملكى فسمعه شخص من اهل الله فجاء ومسح يده
على بطنه فخرجت منه ريح منتنة وتعافى الملك من ساعته فقال يا سيدى اجلس على سرير
المملكة انا عزلت نفسى فقال الرجل لاحاجة لى الى متاع قيمته ضغطة منتنة ولكن انت اتعظ
من هذا الشئ الذى اغتررت به قيمته هذا روحه ۱۷۸ و اوحى الله تعالى الى داؤد ع
انى منزلك و ذريتك الى وارسلتها على اربعة اركان احدها ان اخرب ما تعمرون والثاني
ان اقطع ما تصلون والثالث ان اميت ما تلدون والرابع ان افرق ما تجمعون روح ع ۲۳۷
و بیقین داند که چون دنیا با دیگران وفا نکرد با و هم نکند چه مدار علمیه دنیا او هن از نسج عنکبوت که
ان اوهن البيوت لبيت العنكبوت وبنای آن بے ثبات و ثبوت است قال بعضهم ومن
العجب ان الله تعالى لو ملاء العرش مع تلك السعة من حبوب الذرة وخلق طيرا اكل حبة
واحدة منها فى الف سنة لنفدت الحبوب ولا تنقطع مدة الا ومع هذا الا يخاف بنوادم من
۱ بد شده بود باد ۱۲ ۲ باد بده ۱۲ ۳ گوز دادن ۱۲ ۴ که فریب خوردی تو ۱۲ ۵ یعنی جزعظم ۱۲ . در جانب قوی تر
از جحا ض دیگر ۱۲ ۷ سستی بافت ۱۲ ۸ این آیت در رکوع آخر جزء ۲۰ ۹ یعنی ارزن ۱۲ ۱۰ یعنی تمام میشود دانه ها ۱۲


۲۹
عذاب تلك المدة ويضيعون اعمارهم فى شيئ حقير سريع الزوال روح ۲۳عرم وثمرة اليقين
بالاخرة الاستعداد لها فقد قيل عشرة من المغرورين من ايقن ان الله خالقه ولا يعبده ومن
ايقن ان الله رازقه ولا يطمئن به ومن ايقن ان الدنيا زائلة ويعتمد عليها ومن ايقن ان
الورثه اعدائه ويجمع لهم ومن ايقن ان الموت ات فلا يستعد له ومن ايقن ان القبر
منزله فلا يعمره ومن ايقن ان الديان يحاسبه فلا يصح حجته ومن ايقن ان الصراط ممره
فلا يخفف ثقله ومن ايقن ان النار دار الفجار فلا يهرب ومن ايقن ان الجنة دار الابرار
فلا يعمل لها روح ۲۹ح ۱ـ پس باید که برخود و خلق خدا از بهر جهان عاریتی ستم نکند که جهان و آنچه
در اوست بازار موری نیرزد چرا عاقل از بهر حصول دو روزۀ آن ازار خدا یکی و خلق ورزد فرد
میازار موری که دانه کش است : که جان دارد و جان شیرین خوش است : با آنکه اگر بدست
آید هم بیهیچ نپاید - قال ابو العباس يا اخي هبات الدنيا كلها في يديك فانظر ماذا في يديك منها
عند الموت - طبقات ابیات دولت گیتی که تمنا کند : با که وفا کرد که با ما کند : حاصل و نیاز کهن تا بپوه
چون گذران است نیر زد بجو : انده دنیا مخوراے خواجه خیز : در تو خوری بخش نظامی - ریز :
ومر عمره ۲ به بقيع الفرقد فقال السلام عليكم يا اهل القبور اخبا ر ما عندنا ان نساء كم قد تزوجي
و دوركم سكنت و اموالكم قد قسمت فاجاب هاتف يا ابن الخطاب اخبار ما عندنا ان ما قدمناه
وجدناه وما انفقناه ربحناه وما خلفنا فقد خسرناه روح ۱۰ اح ۳ فيا ايها الاخوان انظروا إلى احوال
الذين مضوا قبلنا من الامم قد عاشوط ويلاً وجمعو كثيرا فتن كروا موتهم ومصا رعهم تحت
التراب وتأملوا كيف تبددت اجزائهم فى قبورهم وكيف ارملوا النساءهم وايتموا اولادهم
وضيعوا اموالهم وهلكت صغارهم وكبارهم وانقطعت اثارهم و ديارهم فلم
يرجع من كفر بنعمة الله الا الى العذاب والخسران ولم يصير الا الى دركات النيران فمن كانت
له با فتح درختی است بزرگ و بقیع الفرقد گورستان مدینه را گویند که درخت غرقد دران بسیارست ۱۲ ع که جمع مصرع یا بفتح
یعنی افکندن دجای افکندن ۱۲ ه ۵ است تفرقت اجزائهم ۱۲


۳۰
غفلته كغفلتهد فسيصيروا الى ماصاروا اليه وان عاشوا طويلا فات الله يمهل ولا يهمل
روح ۵۱ س ۲ چنانکه شیخ عثمان مروندی رح فرموده که یا ابن آدم هوش دار و سخن مرا در گوش دار
که عاقبت شوی بخاک لحد اسیر و در مانی بسوال منکر و نکیر د گروی طعمه کرمان حقیر و از شدت عذابهای
گوناگون براری هزاران ہزار نفیر و هیچکس نگرد د تر ا دست گیر بجز فضل خداوند قدیر پس چرا
ای نادان ازین حال سراسر ملال غافلی و بی تدبیر در وی عن مالك ابن دينار رح انه
قال مررت على صبى يلعب بالتراب يضحك يبكى فاردت ان اسلم عليه فمنعتنى نفسى فسلمت
فقال وعليك السلام يا مالك فقلت من این عرفتنی قال عرفتنى الحى الذي لا يموت فقلت ما الفرق
بين النفس والعقل فقال نفسك اللتى منعتك عن السلام وعقلك الذي حرضك عليه
فقلت لم تلعب بالتراب فقال خلقنا منه ونعيد اليه فقلت ولم الضحك والبكاء قال اذا
ذكرت عذاب ربى ابكى و اذا ذكرت رحمته اضحك فقلت يا ولدى اى ذنب لك حتى تبكى وانت
لست بمكلف قال لا تقل هذا فانى رأيت امي لم توقد الخطب الكبار الابالصغار فعليك
بالاعتبار روح ۸۱ ع ۲ م پس اے توانای ہی بادوای داننده اسرار دای برارنده همه کار
سه چیز از ما دور دار مرد و دی بوقت با ر و رسوای بوقت شمار و محرومی بوقت دیدار آمین
آمین ۔ آمین ۔ آورده اند که وقتی جناب حضرت شیخ شفیق بلخی رح بگورستانی میگذشت فرمود
له و جناب حضرت میر سید عثمان مروندی رح که خطاب لعل شهباز قلندری از پیشگاه پیر روشن ضمیر بهاء الدین ذکر یا ملتانی رح بوئی عطا شده
صاحب کمالات ظاہری و باطنی و تصرفات صوری و معنوی بوده خوارق کرامات بی اختیار از وی بظهور میرسید و چون جذب مستی بغایت داشت
پابند احکام شرع بنو د طریقه ملامتیہ پیش نظر داشت در منظر مردان بشرب و اکل مسکرات و مکیفات معروف ماندی و آب گناه نوشیدی و
لباس سرخ پوشیدی و بسبب ظهور خوارق و کرامات بسیار هزار در هزار خلق مرید و معتقد وی بودند بلکه تا حال از مزار پر انوارش خوارق عادات
ظاهر می شود و بسبب اختیار نمودن طریق ملامتیه بحضرت لال شہباز قلندرد و خلق اشتهار داشت و اصل وی از سند از سادات عظام
حسینی ست و مزار پر انوارش بمقام سیوان سند و از مشاہیر مزارات مملو از کرامات و خوارق عادات و پر از فیض و
برکات سندست دو فات وے رض در سنه ۶۷۴ ہجری ست رباعی تاریخ وفات وی رضه چو عثمان ولی از دار دنیا :
برفت و یاب جنت شد برویانه : ز مخدوم اجل جوار تخالش ببو لجز ما عارف محبوب شد بنا و تحريفة الاصفیاج ۲ کتابة تحفة القلوب
و مدينة النار و ارج از مصنفات اوست و در زند کا بنیش بیار صاله موجودست که از وی درین ساله نقلها کرده ست ۱۳ مکه امولف افت دوت نی تو می دونی بود مینا
و تخویص ۱۳ ع


۳۱
که در اینجا همه دروغ گویان خفته اند پرسیدند که بچه سبب فرمود که همه در حین حیوة خودها میگفتند
که مال و اسپ و خواتین و حشم و باغ وبساتین و خدم داریم و اگر براستی میداشتند و از ایشان
می بود یکی از انها را با خود میبردند و حسرت آنها را بدل نمیگذاشتند و آیه وافی هدایه ولقد
جئتمونا فرادى كما خلقناكم اول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرا معكم شفعاكم
الذين زعمتم انهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون حکایت
منظومه یکی را دیدم اندر خانه قاری ب همیکا و ید قبر بادشاهی : بعظمت از بارگاهش خاک میرفت :
سرشک از دیده میبارید و میگفت : ندانم پادشاه یا پاسبانی ب همیدانم که مشت استخوانی :
روي ان ملكا من ملوك كندة كان طويل المصاحبة للهو و اللذات كثير العكوف على
اللعب فركب يوما للاصطياد او غيره فانقطع عن اصحابه فاذا هو برجل جالس قد جمع عظاما
من عظام الموتى وهى بين يديه يقلبها فقال ما قصتك ايها الرجل وما الذي بلغ بك مأرى
من سوء الحال ويبس الجلد وتغير اللون والانفراد في هذ الفلاة فقال اما ما ذكرت من
ذالك فلانى على جناح سفر بعيد وبے موكلان مزعجان يحدوان بي الى منزل كبيت النمل
مظلم القعر كريه المقر يسلماني الى مصاحبة البلى ومجاورة الهلكى تحت اطباق الثرى فلو
تركت بذالك المنزل مع ضيقه ووحشته وارتعاء حشاش الارض من لحمى حتى اعود رفاتا و
صرت عظاما رماما لكان للبلى انقضاء وللشقاء نهاية ولكني ادفع بعد ذالك الى صيحة الحشر
واردا طول مواقف الجوا بو ثم لا ادرى الى اي الدارين يؤمر بي فاي حال يلتذ به من
يكون هذا الأمر مصيره فلما سمع الملك كلامه التي نفسه عن فرسه وجلس بين يديه
وقال ايها الرجل لقد كدر مقالك على صفوۃ عیشی و ملك قلبى فاعد على بعض قولك فقال اما
ترى هذه اللتى بين يدي قال بلى قال هذه عظام ملوك غرتهم الدنيا بزخرفها و استحوذت
له خواتین جمع خاتون که بتر کی بمعنی زن پرده نشین و این جمع بتصرف فارسیان عربی دان است ۱۲ ع بسله بالفتح جمع بستان و بضم خواندن خطاست ۱۲
که این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزء ستا له یعنی انچه دادیم شما را از نعمت و دولت ا ب بفتح نون یعنی مکان بودن باشی و در ویشان موطباً و گاه مرکب از خانه و
از عالم منزل گاه و مجالس متخذه ۱۲ ع


۳۲
علی قلوبهم بغرورها فالهتهم عن التأهب لهذه المصارع حتی فاجأتهم الأجال وخذلتهم
الأمال وسلبتهم بها النعمة وستنشر هذه العظام فتعود اجساما ثم تجازی باعمالها فاما
الی دار النعيم والقرار و اما الی دار العذاب والبوار ثم غاب الرجل فلم يدرى این
ذهب وتلاحق اصحاب الملك وقد تغير لونه وتواصلت عبراته فلما جن علیه اللیل
نزع ماعلیه من لباس الملك وليس طمرين وخرج تحت الليل فكان اخر العهد به روح ۷۰۴
۱۲ روی ان مروان الحمار امر بتخريب تدامر بلد بالشام فوجدوا فيها بيتا فيه امرءة قائمة
ميتة امسكوها بالصبر احسن من الشمس قامتها سبعة اذرع وعنقها ذارع عندها لوح
فيه مكتوب انا بلقيس صاحبة سليمان بن داوود خرب الله ملك من خرب بيتي
بلقيس كانت بنت شراحيل بن مالك بن ريان من نسل يعرب بن قحطان وكان ابوها ملك
ارض اليمن كلها ورث الملك من اربعين اباء وكان ابوها يقول الملوك الاطراف ليس
احد منكم كفوا وابى ان يتزوج منهم فتزوج امرئة من الجن يقال لها فارعة اوريحانة بنت
السكن فولدت له بلقيس وهذا يدل على امكان العلوق بين الانسی والجنی و ذالك فان الجن
وان كانوا من النار لكنهم ليسوا بباقين على عنصرهم النارى كالانس ليسوا بباقين على عنصرهم الترابی
فيمكن ان يحصل الازدواج بينهما على ماحقق فی اکام المرجان روح ۲۸۹۳ و بلقیس بعد از سلیمان
بیک ماه از دنیا برفت ۱۲ روح ۲۹۰۳ پس در چنین روزگار گذرنده و اوقات ناپاینده که
عیش آن نیش دانده آن بهزاران درجه از راحت بیش است باید که مدام مرگ را آئینه بصر و
منظر عبرت اثر ساخته و هر لمحه و ساعت را وقت کوچ و سفر ازین دار پر غرور و خطر دانسته بقیة
عمر عزیز را صرف خدمت خلق الله نموده دیده را از مشاهده هوا و هوس بسته و از خواهشات نفس
اماره خودت رسته شب و روز عمر عزیز را صرف عملهای که رضای جناب حضرت حق جل ذکره
دران ست نموده بساختن سفر و ورود را ز بی رفیق شفیق و بناز مشاغل و یک لمحه و آن غافل

له منع اورد ۱۲


۳۳

نباشد فعلى العاقل ان يختار الباقی علی الفانی ولا يغتر بالامانی بل يجتهد قبل الموت باسباب
الخلاص والنجاة لکی تحصل له فى الآخرة النعيم والدرجات والا فاذا خرج الوقت من اليد
وبقيت اليد صفراً فى الغد فلا ينفع الاسف والويل سئل الله تعالى ان يجعلنا من الذين
اجابو اد اعى الله ورسوله وتشرفوا بالعمل بالقرآن وقبوله وبيده الامور رداً وقبولاً روح
ارواح و آورده اند که حجة الاسلام امام محمد بن یحیی الغزالی رحمة الله الملك المتعالی
بالتتابع والتوالی را نظام الملک جهته تدریس مدرسه نظامیه که از زمره عجایب عمارات روے
زمین بوده که شرّفهُ مش با غرفه ماه برابری کرده و دیده فلک بنیانی بدان زیبائی و آرایش ندیده
که فیها ما تشتهيه الانفس وتلذ الاعین و گوش زمانی مکانی بدان خوبی و پیرایش نشنیده که
بلدة طييبة ورب غفور وچون روضه رضوان دلکشا و مانند فردوس برین فرحت افزا که وانزل
من السماء ماء فانبتنا به حدائق ذات بهجه وچون بستان بهشت سرسبز و خرم که الم تر
ان الله انزل من السماء ماء فتصبح الارض مخضرة و از غایت طراوت ونزهت چون
گلستان ارم لم يخلق مثلها فی البلاد با عزاز تمام از طوس ببغداد خواسته بود در جواب نوشت
که این ضعیف نحیف بی بضاعت را که از حصیض خرابه طوس با وج معموره بغداد صانها الله عن
الشرور و الفساد خواسته اند غایت لطف وکرم فرموده اند ای عزیز فرض کن که غزالی به بغداد
رسید و متعاقب آن اجل مقدر ومقرر رسید پس چه چاره توان کرد این فقیر بی بضاعت
سرا پا معصیت را هنگام سفر فراق ست نه ایام سفر عراق و این روز را همه روز انگار و دست
ازین بیچاره بدار که هذا زمان السكوة ولزوم خدمته تعالى فى ظلم البيوت حتى بنوهم
الناس انات مبهوت والارض من الله بالقوت واستعد ليوم نموت لكی يبني لك بيت
له بالكسر معنی پستی ١٢ عه بفتح اول و تخفیف ثانی منسوب بغزاله که قریه ایست از مضافات طوس مولد امام محمد غزالی و با تمه باضم
بمعنی لنگده داشته این آیت یک رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۵ شه این آیت در رکوع اول
جز ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۱۷ شله این آیت در سورة والفجر جز ۳۰ شه معرب توس ست و آن شهریست
در خراسان ۱۲  شه بمعنی پستی ونشیب ١٢ ح لمله وبغداد اصل تک عراق عرب ست ح ملک بمعنی جیران ١٢


۳۴
في الملكوت اساسه من الزبرجد والياقوت روح ۱۰۴ ج ۲ قال الجنيد رح من اراد ان يسلم له
دينه ويستريح فى بدنه وقلبه فليعتزل الناس فان هذا زمان وحشة والعاقل من اختار الوحدة
روح ۳۰۸ ج ۱ و در فکر مدرس دیگر باید شد که طوبى لمن لزم بيته واشتغل بطاعته وبكى على
خطيئته وشغله عيوبه عن عيوب الناس من خشية الله في يوم البأس وعنقريب بعد از
جواب مکتوب بجوار رحمت حق جل ذکره پیوست فر و نصیب حجة الاسلام زین سرای سه و پنج نو
حیات پنجه و چار وممات پنچصد و پنج *
فصل ۳- در بیان خلافت و سلطنت وصفات آنها
و چون سلطنت بحقیقت و خلافت حق جل ذکره است چه سلطان ظل الله است و سایه هر چیزی
خلیفه آن باشد و خلافت وقتی میسر شود و درست آید که از صفات مستخلف نمواری در
خلیفه یافته شود زیرا که در تفسیر ظل الله فرموده اند که بادراليه كل مظلوم یعنی بادشاه پناه گاه جهان
مظلومان است که تا رعایا در پناه دولت و حسن حراست و کشف سیاست سلطنتش آرام و برقرار
بوده از هیچ ظالم برایشان حیفی و ظلمی دستی نرود فاذا كان السلطان متصف بهذا الصفات
كان نعمة ورحمة ومن هذا المعنى حكى ان رجلا قال للرشيد الحمد لله عليك فقال ما معنى
هذا الكلام فقال انت نعمة حمدت الله عليها روح ۸۲ امم قال لبعض الكبار كل من كان فيه صفة
العدل فهو ملك والكان الحق تعالى ما استخلفه بالخطاب الالهى فان من الخلفاء من
اخذ المرتبة بنفسه من غير عهد الالهى اليه بها وقام بالعدل في الرعايا استنادا الى الحق كما
قال ء م ولدت في زمن الملك العادل يعنى كسرى فسماه ملكا ووصفه بالعدل ومعلوم ان كسري
في ذالك العدل على غير شرع منزل لكنه نايب للحق من وراء الحجاب وخرج بقولنا وقام بالعدل
۱۲ یعنی خوف وبیم وعذاب و سختی ۱۳ ۲ شه بکسر اول بمعنی کلبه فانیز بستان و دشت یا زمان که بسیاری نبات باشد چرا که سه و پنج کنایه
از سه و پنج روزست که مدت قلیل است و کنایه از دنیا نیز باشد ۱۲ع


۳۸
في الرعايا من لم يقمه بالعدل كفرعون و امثاله من المنازعين لحدود الله والمغالبين بجنابه
بمغالبة رسله فان هؤلاء ليسو بخلفاء الله تعالى كالرسل ولا نواباً له كالملوك العادلة بل هم
اخوان الشياطين روح ۱۷ ع ۲۴ و چون سلطان بر رعایای ضعفا که ودایع بدایع جناب حضرت
خالق برایا اند حیف و ظلم و ستم نماید و یا در خار زار ظلم و ستم گذارد و بدین آلات و ادوات پاکیزه
بکند پیرو نیا عشتمها بازد ولیشهوات نفس اماره پردازد خلافت چگونه میسر و ظل الهی کجا مصور
که عمر عزیز بغفلت در پی هوا و هوس پی سپر گردد فرد دارد سبب در و شد اینجا چه امیدست
زایل شدن عارضه و صحت بیمار ؛ چنانکه جناب حضرت شیخ عثمان مروندی رح فرموده که ایا بن آدم
فارغ منشین که امروز تا روز قال قیل است فردای تو زیر پای پیل است فارغ منشین امروز
ترا با دست و بروت است فردا معامله کارست بحی لایموت ست فارغ منشین که امروز ترا
صیت و صوت است فردا روز كل نفس ذائقة الموت است فارغ منشین که امروز ترا خیال لعل و
یاقوت ست فردا بيتو شب با هیبت ان اقذنيه فى التابوت ست فارغ منشین که امروز ترا
روز زر و زورست فردا شب تو شب گورست فارغ منشین که امروز ترا مشغولی این و آن
ست فردا شب شب حسرت كل من عليها فان است فارغ منشین که امروز ترا داد سرد نواهی
بجدست فردا ترا روز پشیمانی لحدست نمیدانی که لحد گرسنه برای گوشت و پوست دشمن و
دوست است که القبر يا كل المجلد واللحم انتهی کلامه و اعلی الله مقامه خلاصه کلام آنکه
حضرات ملوک و سلاطین را بدو قدم سلوک باید نمود قدمی با خدا و آن اینکه بفرمان حق عزاسمه
قیام نمودن و از متابعت نفس و هوا اجتناب کردن و شکر نعمت ببذل اسباب سلطنت در اعلاء
و تقویت دین و ملت گذاردن و بقضا ر رضا دادن و سلطنت و مملکت را وسیله درجات و
قربات ساختن بلکه هر لحظه و ساعت از علو همت و شوق جمال حضرت دنیا و آخرت را انه

له حیفہ برفع مبنی لز پیداشده ۱۲ که ادوات بالفتح بمعنی آلت حصول شی ۱۲ ۳ لے کند بضم اول وسکون ثانی ودال موقوف یعنی پیرو زن ۱۲ ۴ عیلے و لقب اول
لال شہباز و بوده و آن در دہلئے صاحب کمال بوده است مگر اکثر قلندران با و اعتقاد تمام دارند و پاتت بنگ نوشی او را یاد میکنند ۱۲ ہ شہ بمعنی
آواز و واژ گر غییر ۱۲ شه این این آیت ۲ ہیبت رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۷ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۸


۳۴
اند اختن وهذا تنائسى لاهل الحق والبصر لا لتقليد الاعمى والانور، وقدمی با خلق و آن اینکه رعایا
را در پناه دولت و چنبر حراست و کنف سیاست سلطنت آوردن و داد عبودیت بانصاف و
معدلت دادن و بر خواص مملکت اثر اولیاء الله و اہل علم و معرفت در احسان و مکرمت کشاون
قال الشيخ على وفارغ ما دامت السلاطين مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهن
بينهم فاقتد قايد فامرهم فالح ونظامهم صالح ونور هم واضح ومعنى العكس الامونکسوا
طبقات و بفساق وظلمه راه فسق و ظلم بستن است و چون این دو قدم بصدق بنها د مرتبه خلافت
و درجه ظل اللهی او راهبیاد و مفاد گه دیده ملک صغیر دنیوی فانی را بملک کبیر اخروی باقی وصل گردانیده
سید اقران و یگانه زمان و پادشاه هر دو جهان و شایان عواطف و مراحم بیکران زیاده از انکه
در تحریر و بیان آید گردیده بادشاه هر دو جهان گردد که دَارًا رَئيْتَ ثمر ريُت نعيمًا وملكا
کبیرا و گوید که کجا اند ملوک و سلاطین دنیا که این کارو بار و عنایات بسیار و عواطف بیشمار را که از
جانب خداوند عزیز غفار که در باره من بظهور پیوسته دیده از مملکت و سلطنت دنیای شان
ننگ و عار آید پس ذی سعادت دارین آن باشد که میان مصالح معاش و منافع و مفالح معاد
جمع نموده عمر عزیز را با طعمار از مار شفقت و مرحمت در رعاییت غربا و خلق الله بسر برد زیرا که
شفقت و مرحمت درباره خلایق سبب دوستی و محبت خالق ست که الناس عیال الله
ذکورهم عبیداه واناثهم امائه فاحب الخلق الى الله من احب عیال اللہ کہ تا در دنیا نیک
نام و در عقبی خجسته فرجام گردد و فریب مال و مملکت دنیوی را نباید خورد زیرا که عاقل کسی است
که مال دینوی را خورد و هم داد و هم با خود برد نه آنکه گذاشت و خودش مرد د وارثانش با دیگری
خور دلالة اكرام الضيف ورعايت الغرباء من اخلاق الانبياء والاولياء روح ۳۱۲ ج ۲ -
آورده اند که سلطان سکندر ذوالقرنین در وقت سفر و کوچ آخرین که از تخت با عزت و حلادت

له یعنی اقتدار دن ۱۲ له یعنی محیط دایره دف و حلقه و طوق و کمند و قید و چرخ ۱۲ مه له بفتحین بینی جانب و کنار و پناه ۱۲ شه معنی سرو کننده
که یعنی سرنگون ۱۲ ۶ معنی آماده و ساخته شده ۱۲ ه یعنی گوارا شده و مبارک کرده شده ۱۲ یہ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۹
شه جمع زیر بمعنی شکوفه ۱۲ تا مه بفتح خا وفتح جیم و سکون سین معنی مبارک د میمون ۲۰ له بفتح بمعنی انجام و گوئی آخر کار ۱۳غ


۳۷

حیوة برتخته ذلت و تلخی ممات جای یافت چنین وصیت نمود که چون مرا بعد از فوت و غسل
مسنونه در کفن در آرید و از خانه کشیده بجنازه مرا بردارید باید که هر دو دست مرا از کفن برون
آرید پرسیدند که درین چه سرست گفت که تا جهانیان بدانند که دست خالی بجهان آمده بودیم و همچنان
دست خالی از جهان میرویم کہ كما بدأكم تعودون فلما سار ذو القرنين في المغرب حتي انتهي
الي الجبل القاف المحيط بالارض كلها واذا بملك قابض علي الجبل المذكور وليس علي ظهر
الارض جبل اعظم منه فلما اراد الرجوع قال للملك اوصيني قال الملك ياذا القرنين لا يهمند
رزق غد ولا توخر عمل اليوم لغد ولا تحزن علي ما فاتك وعليك بالرفق ولا تكن جبا را متكبرا
خلاصة روح ۱۲ ص ۲ قال ابن كثير في الصحيح ان ذا القرنين ما كان نبيا ولا ملكا وانما كان
ملكاً صالحاً عادلاً ملك الاقاليم كلها وقهر اهلها من الملوك وغيرهم روح ۱۲ ص ۲ قيل للحكيم
ما السبب في قبض الكف عند الولادة وفتحه عند الموت فانشد ومقبوض كف المرء عند الولادة
دليل علي الحرص المركب في الحي ومبسوط كف المرء عند وفاته يقول انظرو اني خرجت بلا شيء حكي ان
شاباً تاب علي يد ابي يزيد البسطامي عه فساله ابو يزيد عن حاله فقال بنطت عن الف فلما رجعو
هه ۱سلي القبلة الا رجلين فقال ابو يزيد مساكين اولئك نقمه الرزق حولت وجههم
عن القبلة فعلي العاقل التوكل علي الله والاعتماد بوعده فان الله كاف لعبده ومن وجد الله
فقد ماده نركا في فقد ان الله فمن وجد ان ما سواه و وجد انه في فقد ان ما سواه ومن وجده
يرضي به ويقول سوتينا الله من فضله ما نحتاج اليه في كمال الدين ونظام الدنيا انا الي الله
راغبون لا الي الدنيا والعقبي وما فيهما غير المولي روح ۱۳ ص ۱ قال ابو العباس ٧٢ يا اخي هَبْ ان
الدنيا كلها في يديك فانظر ما في يديك منها عند الموت ـ قال الشيخ المغربي الشاذلي هے ان
اهل الدنيا يقبلون عليها وهم يرحلون عنها في كل نفس لانهم عمو عن شهود ما اليه صايرون
سله این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ٢ که انشاد بالکسر وشین معجمہ بمعنی شعر خواندن ۱۲ ع ٣ه بالفتح و تشدید با بمعنی کفن
زد ۱۲ ۴ بالضم بمعنی حرص ۱۲ ج ۵ه این آیت در آخر رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰ ۶ بمعنی سلبنا ۱۲


۳۸
طبقات حکایت منظومه عارفی شد بخواب در فکر : دید دنیا بصورت بکر : کرد از وی
سوال کای دختر : بکر چونی باین همه شوهر : گفت دنیا که با تو گویم راست : که مرا هر که مرد بود
نخواست : و آنکه نامرد بود خواست مرا : این بکارت ازان بنجاست مرا : و چون مالک
ملک و دهنده و ستاننده ملک او سبحانه تعالی ست و بس که مالک الملک توتی الملک من
تشاء وتنزع الملک ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شیئی
قدیر پس هر که را خواهد دهد عزیز و جلیل گرداند و از هر که خواهد ستاند ناچیز و ذلیل گرداند فرو باکه
بدادند که زیبا نشد : وز که گرفتند که رسوا نشد که ما یفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک
لها وما یمسک فلا مرسل له من بعده وهو العزیز الحکیم آورده اند که مسیلمه کذاب در باب
شخصی بود که در زمان سراسر امن و امان جناب حضرت رسول مقبول عم دعوی نبوة را نموده
مکتوب جهالت اسلوب بعرض عرض جناب حضرت صداقت مآب حقیقت انتساب رسانید
وبعث بذالک الکتاب رجلین من اصحابه فقال لهما رسول الله عم لولا ان الرسل لا
تقتل لضربت اعناقکما روح ا۷۲۱ و آن کتاب این ست که من مسیلمة رسول الله الی
محمد رسول الله عم و بعد فأن الارض نصفها لی و نصفها لک و القرایش یعتدون جناب
حضرت با نصرت رسول مقبول عم بعد از وصول کتاب در جواب آن جهول فضول در باب
کتاب باصواب صداقت و سعادت انتساب فرستاده که من محمد رسول الله عم الی مسیلمة
الکذاب وبعد فان الارض کلها لله یورثها من یشاء والعاقبة للمتقین فرد با غیر او اضافت
شاهی بود چنان : بر یک دو چوب پاره ز شطرنج نام شاه وهذا کتابنا ینطق علیکم بالحق ولا
یبقی لکم علینا بالاعتراض فی هذا الباب من الکتاب محق الذق ولمساع بعد ذالک ان یقال
فی حقه فبهت الذی کفر كأنه النقم فى فمه الحجر والله لا يهدي القوم الظالمین آورده اند
اے احمق و بیخبر باش
۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۳ ۲؎ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۲ ۳؎ بضم میم و فتح سین و سکون تحتانی و کسر لام نام
کافری که در زمان رسول دعوی نبوة کرده بود ۱۲ غ ۴؎ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۹ ۵؎ این آیت در رکوع آخر جز ۲۶ ۶؎ این آیت
در رکوع ۲ اولی جز ۳ :


۳۹
که آن شقی بی باک و آن مردود نا پاک بعد از ورود این توقیع و کیچ بی هیج تاب خورده بجزم ورزم
در جمع افواج و تهیۀ آلات و اسباب کوشیده زیاده از صد هزار کس از اهل ارتداد و کفار ضرار
اشرار ذهب الله بنورهم بشهادت ارباب سیر مثل مدارج النبوة وغیره که دود کفر و ارتداد
بجوهر دماغ شان را مختل و نور ایمان شان را مستأصل گردانیده بود جمع نموده بخیال محال استیصال
شریعت و ابطال دین و ملت مصداقا لقوله تعالی یریدون لیطفئوا نور الله بافواههم
والله متم نوره ولوکره الکافرون قریب بود که آن شور بخت واژون رخت از دعوی
نبوت پا فراتر بلک کلاه انا ربکم الاعلی را بر سر نهد و شمر عن ساق الاجتهاد وحسر عن ذراع
العناد فاراد ان یسبق القضاء ظهوره و یأبی الله الا ان یتم نوره فلم یرواجتهاده من
قضاء الله تعالی شیئا روح ۲۸ حـ انا گاه ایزد کبریا فالق الحب والنوی خالق الصبح والمساء
برطبق وعده قرآنی که سوف یأتی الله بقوم یحبهم ویحبونه اذلة علی المومنین اعزة علی الکافرین
یجاهدون فی سبیل الله ولایخافون لومة لایم شر آن لعین بر کرد ار محمل در مهبط قهر و سخط
پروردگار قهار را بدست حق پرست افضل الصدیقین عنایت نموده کفایت فرمود حتی
اهلکه الله تعالی علی ید الوحشی الحبشی غلام الجبیر بن مطعم بن عدی قاتل حمزة بن عبدالمطلب
بعد حرب شدید و کان الوحشی یقول قتلت خیر الناس فی الجاهلیة و شرالناس فی الاسلام
روح ۲۷ ۲ حـ ۱- و پروین شمل شان را بنات النعش آن افضل الصدیقین که حظ شامل و
بهرۀ کامل از دین و ایمان داشت و علم بقتال اشقیا مثل اهل ردت و قیصر و کسری افراشته
لشکر اراست و واد جهاد با مسیلمه کذاب رو باب بلا ارتیاب و ذو الخمار العنسی خانه خراب
بوجه کمال بلا اهمال داد قال ابن عمر رض فاتی الخبر الی النبی ص من السماء اللیلة اللتی قتل فیها
شه یعنی فرمان پادشاه که بقیع باشد ۱۲ ع شه بمعنی بخت و نجم ۱۲ ه ۱۲ در تقدیم رای مهمله مفتوح بر زای معجمه ساکن یعنی جنگ و کار زار از ذهاب بفتح رای
معجمه و سکون محلے مہملہ بمعنی آشتی و صلح ۱۲ ع سلے یعنی خلل یافته شده ۱۲ شه این آیت در رکوع نصف جز ۲۸ شه این آیت در سوره
والنازعات جز ۳۰ شه این آیت در رکوع نصف جز ۱۰ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۷ شہ این آیت
در رکوع ثلث جز ۶ شلہ کہ در زمان حضرت رسالت پناه دعوی نبوت کرده بود و در شب رحلت حضرت من کشته شد ۱۲ ع


۴۰
الاسود فقال قتل الاسود البارحة قتله رجل مبارک قیل من هو قال فیروز الدیلمی فبشر
اصحابه بهلاک الاسود وقبض عمر من الغد واتی خبر قتل العنسى المدينة في آخر شهر ربیع
الاول وكان ذالك اول فتح جاء ابابکر رضہ ۷۲، ۷۳ ا و بکمال صفت دلیری و مردانگی و شیری
و فرزانگی گردن لشکر بدخواه را بضرب تیغ بیدریغ و طعن سنان جان ستان ۱، نور در بیابان
عدم گردانیده اساس تائید دین و ملت را بوجه احسن نهاد و جناب حضرت قدس اللهی
جل ذکره از مساعی جمیله منش که د لسّوف یرضی برضا و خشنودی او خبر داده مصداق عنوان
اللهی عزاسمه گردیده او را بنام اولوا الفضل والسعة مباهی و مفتخر گردانیده رضی الله عنه و قارن
آورده اند که بزرگی را پرسیدند که هر چیزی را ذکات ست و ذکات سلطنت و خلافت
چیست گفت که ذکات خلافت و سلطنت رعایت عدالت میان احاد رعایا و افراد برایا
نمودن و داد مظلومان و ستم دیدگان و بیچاره گان را دادن ست که کفارة عمل السلطان
بقضاء حوائج الاخوان بلی بوده که بیک داد مظلومی که داده اند و بفر یاد بیچاره که رسیده اند
از عقوبت عقبی برات نجات یافته اند که من نفس عن اخیه المومن كربة من كرب الدنيا
نفس الله تعالى عنه كُربة من كرب الآخرة تنبيه باب فضل القران و هر قدر چشم داشت
خدمت که از خلق دارد خدمت و طاعت خالق جل ذکره را بند مه خوبتر و افزون تر شمارد
و چون جناب حضرت حق سبحانہ و تعالیٰ از روی حکمت عشرت دارین را دابسته کلفت
و مشقت و ذلت کونین را قرین آرام و راحت گردانیده لہٰذا عزت با کلفت و مشقت
را بملوک و سلاطین داده کہ البلاء للولا کا اللهب للذهب كما قيل من لم يركب الاهوال-
لم ينل الامال وكا اموال روح ۷۸، ۷۹ و ذلت با آرام و راحت را نصیب فقرا و مساکین گردانید
که حقت الجنة بالمكاره وحقت النار بالشهوات فرد چه جور ها که کشیدند بلبلان از وی : ہوی
۱ہ یعنی نیزه زدن ۱۲ ته این آیت در آخر سورۃ واللیل جز ۳۰ ۳ہ این آیت در رکوع نصف جز ۱۸ ۵۳ يقال نفس الله *
کربتیه ای فرحها ۱۲ ص و فرح بفتحتین یعنی گشایش ۱۱ ه بالضم یعنی انده ۷۱۲ شه یعنی زبانه ۱۲ ن شه یعنی یاران دوستان التقاها چنان


۴۶۱
آنکه دگر نوبهار باز آید قال وهب ابن منبه رح قرأت في بعض الكتب حلاوة الدنيا مرارة الآخرة
ومرارة الدنيا حلاوة الآخرة وظلماء الدنيا رى الآخرة ورى الدنيا ظماء الاخرة وفرح الدنيا
حزن الاخرة وحزن الدنيا فرح الآخرة روح ۲۷۷ ح ۲ جامع این رساله میگوید که
شبی والد ماجدم را رحمه الله رحمة واسعه بخواب دیدم که بمن میفرمودند که اگر خواهی که از رهیینه
بودن غموم و احزان و مکلوم الفواد گردیدن از هموم داشجان درامان باشی این دعا را
هر صبح ده مرتبه تکرار نمای چون از خواب بیدار گردیدم ورد زبانم بود و آن اینکه اعوذ بردئ
الله تعالى من سخطه و از اینجاست که جناب حضرت مرتضوی که مدینه علم را باب و باب
او مرطالبان اولوا الالباب را مآب است کرم الله وجهه روز ها بساختن کار خلایق و شب ها
بطاعت و عبادت و بندگی خالق جل ذکره شاغل بود عرض کردند که یا امیرالمومنین
چرا این همه زحمت و کلفت را بوجود مبارک فیض آسود روا میداری که نه بروز آرایشی
و نه بشب آسایشی فرمودند که اگر بروز بیاسایم کار های بنده گان خدا وند عزا اسمه ضایع
مضمحل ماند و اگر بیارا هم فردای قیامت بحضور چنان پادشاه باجلال وعظمت ذارح و
خجل مانم قال ابراهيم الخواص رح جلاء القلب و دوائه خمسة قراءة القرآن بالتدبر
واخلاء البطن وقيام الليل والتضرع الى الله عند السحر ومجالسة الصالحين فمن اشتغل
بشهوته وهواه عن هذه الامور الشاقة بقى على مرضه الروحانى ولم يجد لنفسه
ملتحدا سوى العذاب والهلاك فانظر يا مسيئ الادب ان لا مرجع الا الى الله تعالى
فكيف ترجع اليه بالاشعار التي اخترعتها انت او امثالك من اهل النفس والهوى
بدل القرآن الذي ارسله الله تعالى اليك وامر بالعمل به فما جوابك يوم يجثوا المقربون
على ركبهم من الهول روح ۲۷۸ ح ۲ قال رسول الله عم من ولى من امور المسلمين وابنيه

له بالفتح والكسر تشدید یا بمعنی سیراب شدن ۱۲ ۵۲ جمع شجون بفتحتین بمعنی اندوهگین شدن و اندوه و غم ۲م ۳ بفتح راد کسر د ا و د
تشدید یا بمعنی تازه د سیراب ۵۱۲ یعنی پراگنده دشایع د فاش ۶۱۲ کلمہ بالضم وفتح تاء حالمبني پناهگاه ۵۱۲ بمعنی سخن
دروغ بافتن ۳۱۲ یعنی متکفل کار کسی شدن ۹۱۲ شه احتجاب بالکسر در پرده شدن ۱۲ ع


۴۲
دون خلتهم يوم حاجتهم وفاقتهم احتجب الله تعالى عنه يوم القيمة دون خلته وفاقة
وحاجته بستان ابوليث باب من يجوزله الفتوى پس بروز مهم مردم بے ساتره وبشب
با خدای راز دان جل جلاله می پردازم قال داؤد بن رشيد ره من اصحاب محمد بن الحسن ره
قمت ليلة فاخذ فى البتر و فبكيت من العربى فقمت فرميت قائلاً يقول يا داودا نما هم
واقعناك فتبكى علينا فما نام داودد ره بعد تلك الليلة روح ۲، ۱ ج ۴ و روز بداد گدایان
و عاجزان میرسم و شب بدرگاه ذی جاہ عالم پناہ عز اسمه دادگدای دعا جزئی میزنم فرد
دعا کن بشب چون گدایان بسوز به اگر میکنی پادشاهی بروز تتجافا جنو بهم عن المضاجع
یدعون ربهم خوفاً وطمعاً ومما رزقناهم ينفقون ومحن الائيمة كابى حنيفة ره و مالك ره
وشافعي رم واحمد رح وأحزا بهم مشهورة في كتب المناقب فانظر يا اخى ما جرى على هئولاً
الائيمة الكرام العظام من المتقدمين والمتاخرين وخذ لنفسك اسوة فيما تقع فيهم
من البلايا والمحن طبقات وحضرات ملوک وسلاطین را باید که پیوسته آیه وافی هدایہ یا ایھا
الذین امنوا قوا انفسكم واهليكم نارا وقودها الناس والحجارة را آئینۀ چشم عبرت بین
ساخته در اتیان اوامر و ترک مناهی وامر معروف و نهی منکر ساعی وجاہد و با علما سے زمان در اجرا
احکام ناصر و محمد و معاون بوده درین شغل عمر عزیز را بسر بردو چون پادشاه بزیور عفت
آراسته و بجلیه طاعت پیراسته و با اہل علم چون قوت حکومت و امارت و عزت و
شوکت سلطنت یار شود فائده و تاثیر آن یکی بهزار شود عزت دین به تیغ آشکارا توان
نمرد خواجہ عالم ء مرور بلایت اسلام دعا میکرد کہ اللھم اعز الاسلام بعمر بن او بابی جھل و
كان دعائه يذالك يوم الاربعاء واسلم عمر رض يوم الخميس وكان حنشئى ابن ست وعشرين
سنة وسبقه حمزة رض بن عبد المطلب بالاسلام بثلاثة اشهر روح ۱۲۷۸۸ و نبوة خود را
ای بفتح خا و لشهد الماجنی حاجت درویشی ۱۲ ۲ که بمعنی سرما یه ۱۲ سه بمعنی برهنه گی ۲، ج ۴ که این آیت در رکوع قبل از رکوع
ثلث مجوا ۲ ۵ حزب یعنی گروه ۱۴ که بالضم یعنی مقتدا و پیشوا ۱۴ کے این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۸ :


۴۳

به تبع نسبت میکرد که انا بنى السیف و چون پادشاه بدین صفات که گفته شد آراسته و پیراسته
گردد ظلمت فسق و فجور از اهالی عرصه مملکتش دور و بسلطنت و حکومتش رضا مند و مسرور
و مشکور گردند آورده اند که روزی هارون الرشید در گرم آبه بوده حمامی بدون قصد
آب گرم بسر و اندامش ریخته چنانچه وجود نازک و لطیفش از ان بسی متالم شده
فی الحال از حمام برون آمده چندی هزار دینار برای فقرا و مساکین صدقه کرده
و قلم عفو بر جریده محبوسان و گناه کاران کشیده میگفت که امروز طاقت آب گرم گرم
آبه را نداریم فردا تاب آب حمیم را که يصب من فوق روسهم الحميم يصهر به
ما فى بطونهم والجلود و آن را بر سر ما ریزند و در آتشی فرستند که آن را سه هزار
سال تافته اند که وأن منكم الا واردها كان على ربك حتما مقضيا و ذكر عن يزيد
ابن المرثد انه كان لا تنقطع دموع عينيه ساعة ولا يزال باكيا فسئل عن ذالك فقال
لو ان الله اوعدنى بانى لو اذنبت حبسنى فى الحمام ابدا لكان حقيقا على ان لا تنقطع
دموعى فكيف وقد اوعدنى ان يحبسني فى نارا وقد عليها ثلاثة آلاف سنة
اوقد عليها الف سنة حتى احمرت ثم اوقد عليها الف سنة حتى ابيضت ثم اوقد
عليها الف سنة حتى اسودت فهى سوداء كالليل المظلم رو ۱۲۲ عم ١۴ بلغنى ان
ادم ۴۴ لما هبط الى الارض مكث ثلثمائة سنة لا يرفع رأسه حياء من الله تعالى
قالوا لو ان دموع اهل الارض جمعت لكانت طاموع داوود هم اكثر حيث اصاب
الخطية ولوان دموع داوود و دموع اهل الارض جمعت لكانت دموع ادم ۴۴
اكثر حيث اخرجه الله تعالى من الجنة روح ۱۴۸ قال داوودم باكيا متضرعا اللهم
اما ترحم ببكائى قال الله تعالى ذكرت بكائك و نسيت ذنبك منهاج العابدين
روى ان الله تعالى قال لموسى كم ما خلقت النار بخلا منى ولكن اكره ان اجمع اعداای
ے این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۷ سه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۶ ۱۲


۳۴
وادیای فی دار واحد نسئل الله تعالی دار اولیائه ونستعین به دارا عداﺋه روح ۲۴
ح ۳- و آب نوشانندکه وسقوا ماءً حميماً فقطع امعاء هم آن را حميم نامیده اندکه یغلی فی البطون
کغلی الحمیم دوران ساعت سراسر و هم و هیبت وا شد وا شق و ابقی آخرت که و لعذاب الآخرة
اشد و ابقی ونیز فرموده جل جلاله که ولعذاب الآخرة اشق و ما لهم من الله من واق
حال پر ملال این گنه کار رتبه روزگار سرا سر معاصی و ذلت چگونه خواهد بود فان من
لا يحتمل حر الشمس ولسعة شرطی وقرص نملة كيف يحتمل حر نار جهنم وضرب مقامع الزبانية
ولسع حيّات كاعناق البخت و عقارب كالبغال خلقت من النار فى دارالغضب البوار
نعوذ بالله من سخط وعذابه روح ۱۲ ح ۱ والبغال جمع بغل وهو مركب من الفرس
والحمار ويقال اول من استنتجها قارون و له صبر الحمار وقوة الفرس وهو مركب الملوك
فی اسفار هم ومعبرة الصعاليك في قضاء اوطارهم واذا نجز البيت يخاف البغل
الله لرهب منه الغارة وسائر المهول وكان له عمر بغل ست منها بغلة شهباء يقال
لها دلدل هداها المقوقس والى مصر من قبل هرقل والدلدل في الاصل القنفذ و
قيل ذكر القنافذ وقيل عظيمها وكان عمر يركبها فى المدينه وفي الاسفار واشت
حتی ذهبت اسنانها فكان يدق لها الشعير وميت وقاتل علی رض عليها مع الخوارج بعد
ان ركبها عثمان رض و ركبها بعد على رض ابنه الحسن ثم الحسين رض ثم محمد ابن الحنيفة
وانما ركبوها وقد كان مركبة عمر طلباً للنصرة والظفر فالظاهر انهم لم يركبوها

له این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جز ۲۷ ۱۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۲ ۱۲ این آیت یک رکوع
قبل از رکوع آخر جزء ۱۰ ۱۲ این آیت در رکوع ۲ بعداز رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۱۳ ۱۳ معنی طپانچه زدن ۱۲ ته
معنی گزیدن ۱۲ شه معنی تیریز نها و تازیانه ها و عضاها و مانند چوگات که از آهن سازند ۱۳ شته یعنی گویدند مار و گزدم ۱۲ شه معنی هلاک ۱۳ ساله بالكسر
معنی کشتی و آنچه بدان عبورکنند ۱۲ سے جمع صعلوک بالضم یعنے محتاج و درویش ۱۲ ۳له بجمع وطربیعنى حاجت ۱۲ ساله بضم میم وفتح باء وقاف وسين مهمله لقب
حاکم مصر اسکندریه که ترسا بود ومحظرت ایمان آورد ۱۴ عله بكره وقاف لقب پادشاه و آن را عظیم الروم نیزگویند و این لفظ بكسراول وفتح ثانی وسکون قالت بدم


۴۸
في غير الوقايع لان من اداب التابع ان لا يلبس ثياب متبوعة ولا يركب دابته ولا يقعد في
مكانه ولا ينكح امرائة خلاصة روح ۳۲۹ ج ۲ لان السفل بعيد وحر النار شديد وماؤها مهل
وصديد وقيل سلاسلها واغلالها حديد وفي الحديث ان ادنى اهل النار عذابا ينعل
بنعلين من نار يغلى دماغه من حرارة نعله روح ٤٨١ ج ٢ لان اخوف ماخاف منه عبادالله
الصالحون سلب الايمان عند الموت بلقى العبد ربه خايباً وخاسراً وذالك هو الخسران
المبین اگر ازین افسوس وحسرت والم عقلای عالم برای نوحه و ماتم برخیزند و ریگ بیابان
بر مفارق خویش ریزند محل استبعاد نخواهد بود اللهم هون علينا سكرات الموت واجرنا من
النار بحرمتك يا مجير قال على لعلی یا على اذا عملت سیئةً فاعمل بجنبها حسنةً فاذا كان يوم
القيامة يلقى الله الليل في جهنم والنهار في الجنة فلا يكون في الجنة ليل كما لا يكون
في النار نهار یعنی ان النهار فى الجنة من نور ايمان المؤمن ونور عمله الصالح بحسب مرتبته
والليل في النار هو ظلمة كفر الكافر وظلمة عمله السيئ روح ۸، ۴ ج ۴ و بنا بر مصدوقة كلكم
راع وكلكم مسئول عن رعيته پیوسته خود را با جمیع اعضا و جوارح و توابع آن که آن السمع
والفؤاد والبصر كل اولئك كان عنه مسئولاً ملازمان حضرت در عابای مملکت را بطاعت
و عبادت جناب حضرت حق عم رحمته فرموده از معاصی و مناهی بر وجهی منع فرماید که احدی از حکام
وعمال ولشکریان وعامه رعایا و برایا را با هم مجال ظلم وستم نباشد و هر سلطانی که در اقامت حدود
شرع مبین واجرای احکام دین متین کو شد ظل الله وخلیفة الله ست و چون جناب حضرت
حق سبحانه و تعالی از کمال عاطفت خداوندی جل ذکره بنده را از جمله خلایق برگزیند و
بعنایت ظل اللهی و خلیفة اللهی مخصوص گرداند و بسعادت پذیرائی عکس ذات وصفات خویش
مستعد گرداند بر وجهی که لسان خامه از بیان و تحریران اقطع وابکم وزبان عقل از دریافت
له بالضم بمعنی مس گداخته و ریم و زرداب ۲۲ ساله بمعنی زرداب جراحت و آب گرم که جوشانده شود و غلیظ گردد ۳ ،سله بمعنی پوشید ۱۲ صہ این آیت
در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۵ ۵۱ بضم میم و سکون سین و فتح فوقانی و سکون سین دوم و کسرین بمعنی نیکبختی در سعادت جو بنده و یاری خواهنده ۲ اعمل


۴۶

و تقریر آن الثغ و الکن ست پس نظر باید کرد که چه دولت عزا و نعمت عظمی در جوہر اشرف
و معظم و گوہر الطف و مکرم بنی آدم تعبیه ساخته که کمینه خاصیت در ان ذات شریف و عنصر
لطیف آن ست که ہر اہل و نااہل را چون بنظر لطف و عنایت ملحوظ گرداند مقبول و منقول
جهانیان گردد و ہر کہ بنظر قہر نگرد مدہر و مردود جہانیان شود که الناس علی دین ملوکھم
و نیز یکی از سلاطین فرموده که نحن خلفاء الرحمان من رفعناہ ارتفعوا و من وضعناه
اتضعوا پس حضرات ملوک و سلاطین را باید که مدام شکر به دران کوشند که بدین ملک
عاریتی فانی مملکت حقیقی باقی را بدست آرند و خودہا را در ہر دو جہان از ثنائے جمیل و
ثواب جزیل محروم نگردانند کہ انّ الذین یضلون عن سبیل اللہ لھم عذاب شدید
بما نسو یوم الحساب کہ ثمرۀ آن جز خبیث و خسران و بے نصیبی و خذلان نخواهد بود پس ازین
کلام کالنور فی الظلام ظاہرو با ہر گردید که سعادت و دولت عظمیٰ دران ست که جناب
حضرت حق سبحانہ تعالیٰ صاحب دولتی را خلافت و سلطنت دین و دنیا کرامت کند
کہ انخلافت و أن لنا للاخرۃ و الاولی مالک و متصرف ہر دو ممالک گردد چنانکہ جناب حضرت
داود علیہ را این مرتبہ ارزانی داشتند کہ یا داوود انا جعلناک خلیفۃ فی الارض
فاحکم بین الناس بالحق ولا تتبع الهوی فیضلك عن سبیل الله یعنی حکم کن میان
مردمان بطریق معدلت و انصاف نہ بر جادۀ ہوای نفس و ستم و اعتساف کہ ترا از مسالک
مراضی ما گمراہ نگرداند و حکم بر حق عبارت از رعایت عدالت ست میان احاد رعایا و
افراد و برایا و پاس شریعت داشتن و آن فرو نگذاشتن جانب حق ست از برای
رعایت خلق کہ یا ایھا الذین امنوا کونو قوامین بالقسط شہداء اللہ ولو علیٰ
انفسکم اوالوالدین و الاقربین ان یکن غنیا او فقیرا فاللہ اولیٰ بھما فلا تتبعوالهویٰ

لے یعنی کسیکہ حروف بمخرح ادا کرده نتواند ۱۲ کے یعنی کسیکہ ہنگام سخن کردن زبانش گیرد ۱۲ سے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عم ۱۲ ۴ معنی نویم
۵ بالکسر یعنی فرونگذاشتن و یاری و مدد نکردن ۱۲ ۶ این آیت در سوره واللیل جز ۳۰ ہے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۳ ۷ یعنی
بیراه رفتن ۱۲ ے جمع مسلک یعنی راہ ۱۲ ۸ے جمع مرضی بمعنی پسندیده ۱۲ ۹ے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۳ +


۴۷
ان تعدلوا وان تلووا او تعرضوا فان الله كان بما تعملون خبيرا و حضرت داوود ع م
از انبیاء بنی اسرائیل بود از فرزندان یهودا بن یعقوب ع م و روزگار وی بعد از
روزگار موسی ع م بود بصد و هفتاد و نه سال و ملک وی بعد از ملک طالوت بود ع م
۲۸۸۴ و بین داوود ع م و بین موسی ع م خمسمائة وتسع وستون سنة وقام
بشريعة موسى ع م وعاش مائة سنة ع م ۳۴۴۳ ومات يوم السبت فجأة
ويوم السبت لهم كيوم الجمعة لنا ع م ۳۴۴۳ بدانکه جناب حضرت حق جل و علا در آیه
متلوه منزله در شان جناب حضرت داوود ع م چند حکم ثابت کرده و ملوک و سلاطین
و ارباب فرمان را تنبیہ ارزانی داشته و رسوم جهانداری و حکومت گذاری و آداب
سلطنت و آئین معدلت در آموخته اول آنکه فرموده انا جعلناك خليفة في الارض
درین اشارت است با اینکه پادشاه سلطنت خویش را عطای حق جل جلاله شناسد
و مملکت خویش را بخشیده او داند کہ توتی الملك من تشاء دویم فرمود که ما خلافت و ملک
را بتو دادیم یعنی از دیگی گرفته بتو دادیم همچنین روزی از تو گرفته بدیگری خواهیم داد
که تنزع الملك ممن تشاء سیم آنکه پادشاهی خلافت و نیابت حق عزاسمه ست پس تصرف
در بنده گان خدا وند جل ذکره با خلاق و الطاف او تعالی باید کرد چهارم فرمود کہ فاحکم
بين الناس بالحق اشارت است بانکه پادشاه را باید که حکومت گذاری رعایا را بنفس
نفیس خود کند و ناتواند احکام رعایا را بدیگری نگذارد چه نواب دولت و امرای حضرت را
آن شفقت و رافت و رحمت بر رعایا نتواند بود که پادشاه زیرا که آن رحمت و شفقت
کہ ہیچ طائفه را بر ہیچ قوم باشد غیر ایشان را نباشد چنانکہ رحمت خداوند عزاسمه بر بنده
و رافت نبی بر امت و شفقت پادشاه بر رعیت و محبت پدر و مادر بر فرزند و غیرت شیخ بر
مرید و فی قوله تعالی مالی لا ارى الهدهد ام كان من الغائبين يشير الى ان الواجب
له این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۳ سه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۱۴


۴۸
على الملوك التيقظ في مملكتهم وحسن قيامهم وتكفلهم بامور رعاياهم وتفقد اصغر
رعيتهم كما يتفقدون اكبرها بحيث لم يخف عليهم غيبة الاصاغر والاكابر منهم كما ان
سليمان ع م تفقد حال اصغر طير من الطيور ولم يخف عليه غيبة ساعة لثمر من غاية
شفقته على الرعية احال النقص والتقصير الى نفسه فقال ما لي لا ارى الهدهد وما قال
ما للهدهد لمراره لرعاية مصالح الرعية وتاديبهم روح ۸۹۰ ۲۴ پنجم فرمود که فلا تتبع
الهوی یعنی متابعت هوای نفس را ننمای که ترا از مسالک مراضی حق جل جلاله دور دارد
زیرا کہ ہر کہ یکنوع متابعت هوا کند در پیچ نوع دیگر کار خالصاً لله نتواند کرد چنانچه
جناب حضرت حق سبحانه وتعالی فرموده که ارئیت من اتخذ الهه هواه و خواجه
عالم ۴ فرمودہ کہ ما عند اللہ ابغض علی اللہ من الهوی و مخالفت ہوای نفس
کردن عین در مسالک مراضی حق جل جلاله رفتن و جا در خلد برین یافتن ست که
ونهى النفس عن الهوى فان الجنة هي المأوى حكى عن ابى عنوان الواسطى انه
قال انكسرت السفينة وبقيت انا وامراتى ايامًا على لوح وقد ولدت في تلك
الحالة صبية فصاحت بی وقالت يقتلنى العطش فرفعت رأسى فاذا رجل في الهواء
جالس فاذا في يده سلسلة من ذهب وفيها كوز من ياقوت احمر وقال هاك اشربا
قال فاخذت الكوز وشربنا منه فاذا هو اطيب من المسك واحلى من العسل فقلت من
انت يرحمك الله قال انا عبد لمولاك فقلت بم وصلت الى هذا فقال تركت
الهوى لمرضاته فاجلسنى فى الهواء وغاب عنى روح ۳۲۳ ح ۱ پس محقق گشت که پادشاهی
و خلافت و ملک و سلطنت وسیلتی ست بزرگ و حیلتی ست سترگ در تقرب بجناب
حضرت حق جل ذکره کسی را که خداوند عر اسمه توفیق دهد كه فاحكم بين الناس بما انزل الله
له یعنی آنکه از روی خواهش نفس باشد ۱۲ که این آیت در رکوع قبل از رکوع رابع جز ۱۹ ۳ این آیت در سورہ النازعان
جزء ۳۰ ه پس آواذ داد یمن ۱۲ شه با لکسر بمعنی زنجیر ۱۲ که بی همزه حرف تنبیه ست و بمعنی بگیر نیز آمده ۲ ه این آیت در و کامل در این
جزء ۲۳ +


۴۹
ولا تتبع اهواءهم عما جاءك من الحق قال ابو المعین رح سالت بعض النصاری عن
احسن ایة فی الانجیل فقال خمس کلمات سلنی احبک واشکرنی از دک واقبل علی
اقبل علیک واقرب منک واطعنی فی الدنیا اطعک فی الدنیا والآخرة روح ۷۹
۲۷ وقال بعضهم مریت ببلاد السواد فرأیت شیخا جالسا فی الهواء فسلمت علیه
فرد السلام علی فقلت له بم جلست فی الهواء فقال خالفت الهوا فرکبتها واسکنت
فی الهواء روح ۱۳۸ ۱۶ قال الشیخ عبد القادر رح ما هام فی قلب العبد شهوة
من شهوات الدنیا او لذة من لذاتها من ماکول او ملبوس او منکح او ولایة
او ریاسة او تدقیق فی فن من فنون العلم الزاید عن الفرض کروایة الحدیث
الآن وقراة القران بالروایات السبع والنحو واللغة والفصاحة فلیس هذا محب
للآخرة انما هو راغب فی الدنیا تابع لهواه طبقات و چون پادشاه را بواسطه اشتغال و گرفتاری
بعظمات امور خلافت و کثرت مهمات ضروری سلطنت ورسیدن بجزئیات حقایق و دقایق
دین و ملت متعذر ست باید که در ممالک محروسه خویش چنان محتسب های خیر اندیش صلاحیت
کیش مقرر نماید که بصیفت و عفت و صلاح و پرهیز گاری آراسته و بحلیه امانت و قناعت و
راستی و کم طمعی و فلاح و دیانت شعاری پیراسته باشند که العبد حراذاقنع و الحرعبد اذا
طمع- مروی عن بعض المشایخ رح انه کان له سنور و کان یأخذ من قصاب فی جواره
کل یوم شیا من الغدا و لسنوره فراء من القصاب منکرا فدخل فی بیته و اخرج السنور ادلًا
ثم جاء و احتسب علی القصاب فقال له القصاب لا اعطیک بعد الیوم سنورک شیئا
فقال ما احتسب علیک الا بعد اخراج السنور و قطع الطمع منک فهم ما قال فمن طمع فی
ان تکون قلوب الناس علیه طیبة لم یتس له الحسبة فعلی العاقل ان یزکی نفسه عن الاخلاق
الردیة و یطهرها من الخصال الذمیمة رو ح ۴۳ ص ۴۴ تا هر چه گفته برای محافظت و تقویت
له بفتح یعنی ده ای شهر ۲ بکلت بمعنی گربه ۳ بضم فتح دال یعنی گره ای گوشت ۱۲ ح


[ILL]

حضور حضرت محترم

حضرت مولوی صاحب استاد


۷۸۶
سؤالات امتحان سالیانه دارالعلوم دیوبند
یوم چهارشنبه ۲۴ شعبان

سلم العلوم

(۱) سالبة المحمول کی حقیقت کیا ہے ۔ موجبه معدولة المحمول اور سالبة المحمول میں کیا نسبت ہے اور ان دونوں میں لفظی اور معنوی کیا فرق ہیں ۔ سمجھکر لکھو ۔

(۲) :- الحكم من اجزاء وهو انكشاف لامر اد بين الامرين دفعة واحدة ومنه تفصيلى وهو المنطقى المركب من امور متعددة مفصلة والنسبة انما تدخل فى متعلق الحكم بالتبعية لانها من المعانى الحرفية التى لا تلاحظ بالاستقلال انما هى مرآة لملاحظة الطرفين بل انما يتعلق الحكم بمفاد الهيئة التركيبية :-
ضروری تفصیل کے ساتھ عبارت بالا کا مطلب لکھو ۔ غلط لکھوگے تو نمبر بالکل سوخت ہو جاوینگے۔

(۳) :- تعریف کلی و جزئی کے بعد صاحب سلم نے جو تعریف جزئی پر اشکال پیش کئے ہیں ۔ ان کو مع ان کے حل کے لکھو ۔


اقرار میدهم من بنده ادعای محمود ولد خضر روزنگا قوم صافی ساکن
کوه صافی برینکه مقدر برنجیت شش گنج بوزن کابل که خلاصه آن مقدر
ده سیر گنج میشود از نزد ملا علاوالدین بخا قرض حسنته بذمه و رقبه من
مدعی محمود ثابت و لازم الادا و دستت که به هیچ وجه من الوجوه حیل ندارم
که در بیع العصر سنبله سال ۱۳۳۴ رسانیده دیگه تسلیم میگیرم مقدار مذکور
طور یادداشت تحریر شد در ثانی در محکمه حجت شرعی میگیرم تحریر مذکور ۱۳۳۴
فقط شصت حاسب محمد


[BLANK PAGE]


۶۰

دین کنند و از غرض نفسانی و ریا برحرف و از واعیه نفس و هوا بر طرف باشند که تا از زمره
یا ایها الذین امنو لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتا عند الله ان تقولو ما لا تفعلون
مخرج و درجه گه و یفعلون ما یؤمرون مندرج گردیده سخن شان در دلهای بنده گان
خداوند عز اسمه تاثیر کند فرد سخن که تن زغرض پاک و از طمع خالی ست : اگر بسنگ گوئی درو
اثر دارد : که فذکر فان الذکری تنفع المؤمنین ـ روی ان سفیان بن حرب جمع الاعراب
واطعمهم ليصد هم بن الثمن متابعة رسول الله صم او ليحملهم على نقض العهد
الذي بينهم وبين رسول الله صم فنقضوا بسبب تلك الاكلة ففاعل اشتروا الاعراب
والثمن القليل وهو ما اطعمهم البوسفیاں قال الله تعالى جل جلاله اشتروا بآیات الله
ثمنا قليلاً فصدوا عن سبيله انهم ساء ما كانو ايعملون يقول الفقير هذا جار الى
الان فان بعض اهل الهوى والظلم يضيف بعض اهل الطمع والمداهنة ممن يعد
من اعيان القوم ليشهد له عند السلطان او القاضى بالحق والعدل فيشترون بآیات
الله ثمناً قليلاً وهو الضيافة لهم روح ۴ ۱۲۸ ۰

باب ۴ در بیان فضایل شکر و فواید آن

اعلم انه لو صرف جميع عمر الانسان الى الاعمال الصالحة واقامة الشكر لما كافا نعمة
الوجود فضلاً عن سائر النعم فرخ لو عشت الف عام في سجدة لولي : شكر الفضل يوم
اقض بالتمامى روح ۴ ۳۳ م قیل ما من كلمة احب الى الله تعالى ولا ابلغ عنده فى الشكر من ان
يقول العبد الحمد لله الذي انعم علينا وهدانا الى الاسلام واياك وان تغفل عن الشكر
وتغتر بما انت عليه فى الحال من الاسلام والمعرفة والتوفيق والعصمة فانه مع ذلك لا موضع

۱ این آیت در رکوع نصف جز ۲۸ ۲ این آیت در رکوع نصف جز ۱۱۱ و نیز در سوره تحریم آخر جز ۲۸ ۳ این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲۸ ۴ تا باز دارد
و برگرداند ۱۲ ۵ اى الاية الاتى ٦ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۱۱ ـ ۷ بضم میم و فتح ها و نون یعنی ظاهر کردن بخلاف آنچه در دل باشد و معنی در با
کفتن و چرب زبانی و خوشامد ۱۲ و معنی بر پوشیدن و خیانت و خیانت کردن رنفاق و نفاق گران و دروغ گفتن ۱۲


۵۱

للامن والغفلة فان الامور بالعواقب روح ٤٩٩ واعلم ان الله تعالى كما اعطى الجاه والمال
ليتميز من هو على الشكر ومن هو على الكفران كذالك اعطى الحال ای استعداد الخلافة
ليظهر من المتخلق باخلاق الله القايم باوامره فی العباد والبلاد ومن الذی رجع
القهقرى الى صفات البهايم والانعام فمن اضاع صفات الحق بتبديلها بصفات
الحيوانات عوقب بالختم على قلبه وسمعه وبصره فهو لا يرجع الى مكان الغيب الذی
خرج منه بل حبس فی اسفل السافلين الطبيعة ومن تاب عن متابعة النفس الهوی
ومخالفة الحق والهدى وامن وعمل عملاً صالحاً للخلافة فقد اهتدى ولم يرجع القهقرى
روح ٤٠٠ و چون جناب حضرت حق سبحانه وتعالى بنده را بمحض لطف و فضل و مرحمت
و عنایت خویش بر طایفه از بندگان خود بسلطنت و خلافت و حکومت مختار ساخته
كه وربك يخلق ما يشاء ويختار و رايت عزت وعظمتش را در ساحت تعز من تشاء
برافراخته و بترحمات حمیده ويختص برحمته من يشاء مخص و سرفراز و بتفضیلات عدیده
پسندیده توتی الملك من تشاء معزز و ممتاز گردانیده که والله يؤتى ملكه من يشاء ونعمت
این ۲ آیت در رکوع
با بزرگی وعظمت شاهی بدو ارزانی داشت كه ذالك فضل الله يؤتيه من يشاء و حق شکر ۳
نصف جزو
این عطیه با جلال و عظمت را بذمه خود فرض باید انگاشت پس بفعولی صداقت انتماے
ولئن شکرتم لا زیدنكم ولئن كفرتم ان عذابى لشديد لان الشكر قيد النعمة
الموجودة وصيد النعمة المفقودة بايد كه پیوسته بشکر گذاری و سپاس و فور نعم جناب
حضرت باری عزاسمه بحسب فیضان نعمت ہاے اللہی و موہبت ہاے بے متناہی
کہ برسبیل تواتر و تقاطر آنأ فاناً ساری و جاری ست شکریه آنها بر عامه ورا و کافه برایا
حسب الطاقت و بقدر قدرت واجب و لازم ست واعلم ان من مقتضى النفس

له بمعنی رجوع الی خلف ۱۲ ص ٢ه این آیت یک رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲۰ ۳ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف
جز ۳ عه این آیت در رکوع نصف جز ۳ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٤ شه این آیت در سوره جمعه در رکوع نصف جز۲۸ که این آیت
در ابتدا در رکوع ثلث جز ۱۳ با


۶۲

نسيان العهد بينها وبين الله تعالى ونسيات نعمه بالكفران والانسان غريق في بحر كرمه
ولطفه فيجب عليه شكر ذالك وارسال الرسل وتوضيح السبل وانزال المطر و انبات الارض
وصحة البدن وقوة القلب واندفاع الموانع ومساعدة الاسباب كل ذالك من النعم
الجليلة روح ۶۸۲م۱ خصوصاً برارباب دولت وسلطنت و اصحاب مكنت وخلافت
و مملکت که روزگار دولت شان را حاصل که وان من شيء الا وعنده خزائنه وما
ننزله الا بقدر معلوم و ایام شوکت و مكنت شان را شامل دوصل و در شبانروزی
شاغل بودن را لازم و حتم دانسته یک دم غافل نباشد که گفته اند اظهار الغنی من
الشكر - روى انه شكى بعض الفقراء الى واحد من السلف فقره واظهر شدة
اهتمامه به فقال اليسرك الله وانك اعمى ولك عشرة آلاف درهم فقال لا
فقال اقطع اليدين والرجلين ولك عشرون الف درهم فقال ايسرك جعل الله
انك مجنون ولك عشرة آلاف فقال لا فقال اما تستحيى انك تشكو مولاك وعندك
عروض باربعين الف ودخل ابن سماك ره على بعض الخلفاء وفى يده كوزماء
وهو يشربه فقال عظني فقال لولم تعط هذه الشربة الا ببذل جميع اموالك والا
بقيت عطشان فهل كنت تعطيه قال نعم فقال لولم تعط الا بملكك كله فهل كنت
تتركه قال نعم فقال لا تفرح بملك لا تساوى شربة ماء وان نعمة على العبد فى
شربة ماء عند العطش اعظم من ملك الارض كلها بل كل نفس لا يستوى بملك
الارض كلها خلو اخذ لحظة حتى انقطع الهواء عنه مات ولو حبس في بيت حمام فيه
هواء حار او في بئر فيه هواء ثقيل برطوبة الماء مات فما ففي كل ذرة من بدنه نعم
لا تحصى مثنوی نعمت حق شمار و شکر گذار ، نعمتش را اگرچه نیست شمار ، شکر باشد کلید
له این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۴ ۲ یعنی فخزاره گی کردن ۳ م ه جمع عرض بالفتح بمعنی رخت و متاع و بفتح را نیز آمده
و هر چه غیر از زرویم باشد ۲ ۴ یعنی شادان مباش ۳


۶۳

گنج مزید و گنج خواهی مده از دست کلید ۲۴۲۷ و از کفران نعم جناب حضرت خداوندی
عزاسمه که جمیع بنده‌گان بلکه قاطبه هست شده‌گان از انس و بنی‌الجان را شامل حال متکفل
احوال است متحرز و متجنب باید بود و من نعمہ تعالیٰ ان اللہ تعالیٰ خلق وجھا یصلح للسجدة
وعیناً تصلح للعبرة و یداً یصلح للخدمة وقلباً یصلح للمعرفة وسرا یصلح للمحبة
فاذکروا نعمة اللہ علیکم حیث زین السنتکم بالشھادة وقلوبکم بالمعرفة وابدانکم
بالعبادة روح ع ۱۳ ح ۶ قال اللہ تعالیٰ ضرب اللہ مثلاً قریة کانت امنة مطمئنة
یاتیھا رزقھا رغداً من کل مکان فکفرت بانعم اللہ فاذاقھا اللہ لباس الجوع و الخوف
بما کانوا یصنعون و در کتاب صحیح البخاری از عبداللہ ابن عباس رض روایت شده که آن طبیب
حاذق روحانی و جسمانی جناب حضرت رسول مقبول یزدانی در نامۀ نصایح ختامه بدست
حق پرست یکی از اصحاب برای کسری که معرب خسرو و نام آن پرویز بن ہرمز بن
نوشیروان بود فرستاده و بعد از رسیدن و مطالعه نمودن نامہ آن شقی بے باک و
آن مردود ناپاک نامۀ صداقت ختامه را تکذیب کرده کہ گفتہ اند العاقل یکفیہ الاشارة
والغافل لا یجدیه الف العباره و جناب حضرت حق جل جلالہ در حق مکذبان فرمودہ کہ فتعالیٰ
ومن یکذب بھذا الحدیث سنستدرجهم من حیث لا یعلمون کفران نعمت دولت و
سلطنت سراسر منفعت اسلام را نموده نامۀ حقایق ختامه را ممزوق و مفروق و پاره و درید
گردانیده عاصی شد و جناب حضرت حق جل جلاله در حق عاصیان فرمودہ کہ ومن یعص
اللہ ورسوله فان له نار جھنم و نیز فرموده کہ فعصو رسول ربھم فاخذھم اخذةً
رابیة چون رسول کیفیت کردار آن جھول فضول را بمعرض عرض جناب حضرت بالقدرت
والانہت رسول مقبول عه‌م رسانیده دریای قھر و غیرت نبوة آنحضرت در جوش و خروش
له این آیت در رکوع ۲ قبل ہاندکوع آخر جز ۱۴ ۱۲ معنی خیر دهنده و نام هم محترم جناب حضرت رسول مقبول که خلفای عباسیه منسوب بدو اند ۱۲
شه در بر زد و از زوال حکومت نترسید حاشیه گلستان سعدی رح شه این آیت در سوره نون در رکوع ۲ اول جز ۲۹ که این آیت در سورہ جن در رکوع ۱ اواخر رکوع نضف جز۲۹
شه این آیت در رکوع و الخ جز ۲۹ شه بمعنی افزوده و زیاده ۱۲ شه بالضم بمعنی ہست و قصد چیزی کردن ۱۲ ح


۶۴

آمده فان الغيرة من اخلاق الله تعالی واخلاق الانبیاء والاولیاء قال عمر اتعجبون من
غیرة سعد وانا اغیر منه والله اغیر منی روح ع ۲۴ ج۱- از زبان حق بیان درخشان
در حق آن رو ابد دعای بد برآمده که شکمش مثل نامه دریده باد و جناب حضرت حق
جل و علا در باره کسانیکه از ایان اعراض نموده کفران نعمت با جلال و عظمت اسلام
را کرده اند فرموده که خذوه فغلوه ثم الجحيم صلوه ثم في سلسلة ذرعها سبعون
ذراعا فاسلكوه انه كان لا يؤمن بالله العظيم الاية في الحال بهدف اجابت
مقرون گردیده و آیه وافی هدایه فقالوا ربنا باعد بين اسفارنا وظلموا انفسهم
فجعلناهم احادیث ومزقناهم كل ممزق ان في ذالك لايات لكل صبار شكور
از احوال سراسر خسر و ملال بدسگالان خبر داده منقول است که چون شیرویه نام پسرش
شکم پرمهر را درید و هرمز هلاک خود را به یقین دانست در خزینه ادویه را کشاده بر حقه
سم قاتل نوشته که هذا الدواء النافع للجماع وكان ابنه مولعا بذالك فان الطباع
مائلة الى المالوف مستنفرة عن غير المعروف و خودش هلاک گردید و چون شیرویه
پدر را بقتل رسانید در خزینه ادویه را کشاده نظرش بالای حقه مذکوره افتاده از ان تناول
نمود فمات من ذالك السم ولم يلبث بعد قتل ابيه الاستة اشهر فادبر عنهم
الاقبال وتوجه لهم الزلة والزوال ومالت عنهم الدولة واقبل عليهم النحوسة
وصار سببا للزوال والعار والشين بل الغرق في لجة الملام بلا معين في الدارين
حزبة الديار وعمر الدَّمار مصداقاً لقول الله العزيز القهار واذا اردنا ان نهلك
قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا و استحق بسببه

له این آیت در رکوع رابع جز ۲۹ ۱۲ این آیت یک رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۲ ۳ بکسر اول و کاف فارسی بمعنی خیال و اندیشه ۱۲
شه بضم اول و سوم و در آخر زای مجمه نام پسر نوشیروان که پدر خسرو و پرویز بود ۱۲ ه کلمه بالضم و تشدید قاف ظرفی باشد از چوب که دران مروارید و جواهر ۱۲
و محاجین باشند مرادف قوطی ۱۲ که یعنی همیشه شقی ۱۲ هے الیمین بمعنی الکذب يقال اكثر الظنون يمين ۱۲ شه این آیت در رکوع باول جزه که معنی نعمت داده شده
و گمراه کرده شده به نعمت بسیار ۱۲ -