١٠٨
که مردوستان را بدشمن شمرد * نگهدارو آن شوخ در کیسه در * که بیند همه خلق را کیسه بر * و از ینجاب
که گفته اند که هرکه زره حزم در پوشد از کید تیر دشمن ایمن گردد که یَرْضُو نکند با نِوا هُمْبِه و تَأبَٰی قُلُوبُهُمْ
واکثَرُهُمْ فاسقون وبباید دانست که بر داشتن و باخود داشتن اسلحه و اسباب و آلات حرب را
عماید علماء دین متین و دانایان شرع شریف مبین در حین نابودن عذر از واجبات اسلام
گفته اند اما در حین عذر از باران وغیره که بجهته آن بر داشتن اسلحه بر حال دشوار گردد نهادن اسلحه
و اسباب و آلات حرب را جواز و رخصت فرموده اند که المعذورات تبیح المحظورات اما حذر و حزم
و احتیاط را در جمیع حالات و همه اوقات باید با خود داشت و بهیچ عذر از اعذار فرو نباید گذاشت
فرد حذر کار مردان کار آگه ست * بیزگ شد روئین لشکرگه ست * و ازینجاست که حق سبحانه
و تعالی در قرآن مجید و فرقان حمید فرموده که و لاجُنَاحَ علیكُمْ اِن کانَ بکم اذْاً من مَطَر اَو کنتم
مرضی ان تَضَعُوا اسلِحتِکُمْ فَلا تَحْمِلُوها وهذہ الآیةِ یُفید ایجاب حَملَها عند عَدمِ العُذرِ وهو
احَدُ قَولِى الشافعی و الثانی انه سنة و خُذُوا حذركُمْ جَلالَیْنِ اِنَّ اللّه اَعَدّ لِلكافِرين عذابًا
مُهینًا و فى هذه الآیة رخصَة لاهل الاسلام فی وضع السِلاح اِذا ثَقُلَ علیهم اخذ ها لسبب مَطر
او مرض و هذا یُؤیِّدُ انَّ الامربالاخذ للوجوب دون الاستحباب أمرُهُمْ مع ذالك الحذار
كَیلا یَهِجِمُ العَدُو عليهم و فی هذا وعْدُ للمؤمنین بالنصَر على الكفّار بِجدّ الامر بالحَذَارِ لِيقوَى
قلوبهم وليعلموا ان الامر بالحَذر لَیس لضَعفِهِم وغلبة عَدُو هُم بَل لان الواجب ان يحافظوا
فى الامور على مَراسمَ التَّیقُظ والتَّدبرفَیَتَوَّكلوا عَلَى اللهِ قاضی بیضاوی یعنی و أجب است که
بعد از محافظت امور بمراسم بیداری و طرق باخبری سپرو کار با بخدا وند کار باید کرد و خردمندان گفته
اند که هیچ حصاری محکم تر از حذر و حزم و احتیاط نیست و هیچ مُهلکَه مخوف تر از غفلت و بیخبری نه
زیرا که از نعمت با خبری محروم ماندن و عمر عزیز را در خواب غفلت و بیخبری و لهو و لعب که باشریها
١ این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جزو ۵ ۱۲ ۲ معنی مقدمه لشکر که آن را پیش خانه و قراول نیز گویند و آن جمعی از سواران باشند که از لشکر
فرا پیش روند تا از حال فوج دشمن خبر دار باشند ۱۲ ٣ کلمه این آیت در رکوع ماقبل الرکوع ثالث جز ۶ ۵ ۱۲ این کلمات وتتمه آیت ماقبل است
۵ یعنی ناگاه بر سر چیزے در آمدن ۱۲ ج


۱۰۹

هزاران هزار رنج و تعب ست بسر بردن و گذرانیدن فی الحقیقت بنای عشرت و زهر آب
عسرت چشیدن و از غایت فلاکت خود را در گرداب هلاکت انداختن و اسپ جور و جفا
بر خود تاختن و تیر زول دولت و سلطنت بر خود انداختن و ارنکبات نکبت و غبار دثور
ادبار دیده های خودها را انباشتن ست ابیات مباش غافل و اهمینم بر کنار مشو * که خرم تیر
بلای زمانه را سپرست * کسی که عاقبت اندیش و دور بین باشد * مقرراست که از خود مدام با خبر ست
چو با خبر بود از خود نهال دولت او علی الدوام بباغ مراد بارورست . آورده اند که یکی از بنا بر سلاطان
طاهر را پرسیدند که موجب انتقال دولت و سبب زول سلطنت و مملکت از خانه وان شما چه بود
گفت فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا در
شب خوردن شراب و در با مداد خفتن و خواب بود یعنے شب و روز بخواب غفلت و لهو ولعب در
ساختند و با دای فرایض و واجبات اسلام و حذر و خرم و احتیاط و غیره اموری که موجب
آبادی دین و دولت و قوام ملت و سلطنت بود نه پرداختند لاجرم سفینه دولت شان در گرداب
زوال ناحق شناسی غرقه و دفینه سلطنت شان بآتش ناسپاسی حرقہ گردید که انّ الله لا يغيّر
ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم و نیز فرموده جل جلاله كه ذالك بان الله لم يك مغير انغمة
انعمها على قوم حتى يغيروا بانفسهم فرو بنای دولت خود آن کسی خراب کند * که شام مے خورد
با مداد خواب کند قیل اشتری رجل مملوكة فلما دخل الليل قال افرشي الفراش فقالت المملوكة
یا مولائی انك مولى قال نعم قالت ينام مولاك قال لا فقالت الا تستحی ان تنام ومولاك
لم بنم وكثرة المنام بطالة فان الله لا يحب البطال روح ۲۷۲۲ واما تصبح من غير
شهر يعنى النوم فى اول النهار من غيرات يكون ساهرا بالليل فان ذالك نوع من الحمق قال
۱ بالکسر خوش زندگانی کردن ۱۲ ۲ بالضم معنی دشواری ۱۲ ۳ بمعنی فلک زده و نا داری و گردش زمانه ۱۲ ۴ بالفتح
بمعنی بادیکه که میان صبا و دیا میان باد صبا و باد شمال وزد ه بالفتح بمعنی خواری و رنج و خستگی ۱۲ ۶ بالفتح با دپس پشت که از مغرب بطرف مشرق
وزد ۱۲ ۷ بمعنی پشت دادن یعنی کسیکه دولت و بخت او را پشت داده باشد ۱۲ ۸ بتقدیم نون بمعنی پسر زاده گان ۱۲ ۹  این آیته
در رکوع ۲ ایضا در رکوع مریم جزء ۱۶ است این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳ الله این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ۱ اول جزء ۱۰


مجموعه خانی ۵ جلد اول
هفتم خلال ریش کردن هشتم خلال انگشتان دست و پای کردن نهم سه بار شستن هر اندام را دهم استنجا کردن
بآب بعد از بول و بعد از غائط اگر نجاست کم از درم شرعی باشد اما اگر نجاست زیاده از درم شرعی باشد
استنجا فریضه شود و اگر مقابل درم شرعی باشد استنجا واجب بود اگر کم از درم شرعی باشد استنجا سنت
دگر کسی از ین چیز از سنت وضو ترک گیرد وضو روا بود ناگنه است لیکن بد کرده باشد و مستحب وضو چهار
گروه در نهایه و کافی و عمده و هدایه میگوید در وضو و غسل نیت در خزانه الفقه میگوید نیت
وضو شش چیز است یکجا هر دو دست شستن بعد از استنجا دوم دعا خواندن و اگر دعا خواندن نتواند کلمه توحید
و یا ذکر و تسبیح گوید در وقت شستن هر اندامی سوم سه بار شستن هر اندامی چهارم مسح کردن گردن
بآب جدید پنجم دست بزمین زدن بعد از استنجا ششم تر کردن پایجامه نزدیک نفس تا مگر دفع
وسوسه باشد مستحب وضو پنج چیز است یکے نیت وضو کردن دوم ترتیب وضو نگہداشتن یعنی اول
روی شستن بعده هر دو دست شستن و بعد از آن مسح سر کردن و بعد از ان هر دو پا شستن
سیوم آغاز کردن از راست چهارم تر بر تر شستن پنجم تمام سر مسح کردن و فضایل


جلد اول
بزه کار شود و فاسق گردد مگر انکه بنجاست زیاده بر درهم شرعی باشد انزمان مردمانرا بگوید که روی گردانید
پس اگردوی بگردانند بهتر باشد و اگردوی نگردانند و او را برهنه ببینند ایشان بزه کار شوند مردی
اول وضو کرد بعد از ان استنجا بآب میکند اگر در استنجا کردن چیزی ازو جدا شود وضو شکنند و اگر جدا
شود وضو شکنند مرد روزه دار سفت استنجاه او بیرون می آید چون استنجا بآب کند باید که اول استنجاه
را با جامه خشک کند بعد از ان برخیزد تا روزه او نشکند در دارالبحور و ترغیب الصلوۃ
میکوید اگرمرد باوند زریا باوند نقره وصیانه د وضو روابودیا کر اسپیت مذہب ابو در مذهب امام
احمد حنبل وضو روابنودفاما استعمال کردن با و ند زرو نقره حرام ست مردا را وز نا نرا و بر چهار مذهب
پس مذهب ماوضور وابود فاما استعمال روابود باب دوم دربیان شکننده وضو در مضرات
و ترغیب الصلوۃ و محیط و فتاوی حجه و تہذیب و ہدایہ میگوید که شکننده و ضو لسبت و دو چیزست
شش از پیش یکی بول دوّم آب نشاط سوّم آبیکه بعد از بول بیرون آید چهار سنگ مثانه که مردانرا
باشد پنجم خون استحاضه که زنانرا باشد ششم آبی که در وقت بر داشتن بار گران بیرون آید بغیر از


۱۱۰
رسول الله صه النوم فی اول النهار حمق و فی اوسطه خلق و فی اخره خرق ای جهل مثنوی
نه مردی ست دشمن در اسباب جنگ ٭ تو مدهوش ساقی و آواز چنگ ٭ بساهل دولت
ببازی نشست ٭ که دولت برفتش بیازی ز دست ٭ و ازینجاست که جناب حضرت حق
جل ذکره در کلام درر نظام خود فرموده که خذوا حذرکم فانفروا اثبات او انفروا جمیعا فرد
پس بویل و ثبور باید گریست ٭ و مسرور مغرور نباید زیست ٭ چه درین زمان همه بداندیش
و در عداوت و ضرر رسانی یک جا ز دیگر بیش مطلب با قوت و نامرادی با در پیش لازم آمد
هر کسی را نگهداشت خویش - آورده اند که یکی را پرسیدند که چند کس دوست داری گفت نمیدانم
زیرا که روزگار آراسته دمال و مبالغ و خواسته پیراسته دارم همه کس لاف دعوی دوستی و
مردانگی و اظهار اخلاص و اتحاد و یگانگی را میزنند و اگر عیاذا بالله غبار ادبار و نکبای مکبت
دیده اقبال مرا تیره سازد آن لحظه معلوم گردد که یار کیست و اغیار کدام ست لان الملاتب
لیست بالدعوی و الامانی بل بالحقایق و المعانی فیا ارباب الدعاوی این المعانی ویا ارباب
المعرفة این المحبة ویا ارباب المحبة این الطاعة دوست را در وقت مکتبت و یار را در
زمان محنت از اغیار توان شناخت قال لقمان الحکیم یا بنی ثلاث لاتعرف الا فی ثلاث
لا يعرف الحليم الاعند الغضب ولا يعرف الشجاع الاعند الحرب ولا يعرف الاخ الاعند الحاجة
و فی بلاغات الزمخشری محك المودة والاخاء حال الشدة دون الرخاء روح ۳۲۱ ح ۲ قال الشاع
دعوی الاخاءعلی الرخاء كثیرة ۱۲ م الحق که درین آخیر الزمان صحبت ها همه به تکلف و نفاق و
در معرض صدق و راستی همه بدعمد و میثاق سینه ها مالا مال کینه ها دلها از متاع کدورت گنجینه ها
همه از سرد مهری در کینه جوئی یکدیگر گرم نه از خدا ترس و نه از رسول خدا شرم - آورده اند که جناب
حضرت شیخ جنید بغدادی رح روزی ابلیس را دید که برهنه براه میرفت و پاره نانی بدست
له این آیه در رکوع ۲ بعد از رکوع در نطع نیز ۱۲ ۲ے بمعنی مال وزر و اسباب چون هر کس طالب و خواهان آن ست از ان خواسته گویند ۱۲ ۳ بمعنی بالفتح بمعنی
خواری و خستگی و دردمندی ۱۲ و عه بمعنی برادری کردن ۱۲ ۵ے بالفتح بمعنی فراخی علیش ۱۲ ح


١١١

داشت و میخورد گفت شرم نداری که برهنه براه میروی ابلیس در جواب گفت که انکه بشر مم کسانیکه سزاوار
شرم بودند رفتند حال کسے نمانده که از و بشرمم وفى المثل ذهب الناس ومابقى الا النسناس هم الذين
يتشبهون بالناس وليسوا با لناس اوهم خلقوا على صورة الناس روح ١٤ ٣ م ٣- وذكروا جواز
المناكحة بين الانسان وانسان الماء كما قال فى حياة الحيوان ان فى بحر الشام فى بعض الاوقات
من شكله شكل انسان وله لحية بيضاء يسمونه شيخ البحر فاذا رآه الناس استبشرو با لخصب
وحكى ان بعض الملوك حمل اليه انسان ماء فاراد الملك ان يعرف حاله فزوجه امرأة
فاتاه منها ولدا يفهم كلام ابويه فقيل للولد ما يقول ابيك قال يقول اذ ناب الحيوان كلها فى
اسفالها فما بال هئولاء اذ نابهم فى وجوههم وذكروا ايضاً نبات الماء ومناكحة الانسان
اياهن وتولد الاولاد منهن روح ٢٣٠ م ٢ يقال ان واحدا من الملوك جمع قوماً وهيأ لهم
السفن وزاد سنة وامرهم السير فى النيل حتى يقفوا فى آخره فخرجوا ستة اشهر ولم يصلوا الى
اخره الا انهم را و هناك قبة فيها خلق على صورة الآدميين خضرة الابدان فاصطا دوا
منه ليحملوه فلم يزل يضطرب عليهم حتى مات فعالجوه وملحوه واحتملوه ليراه الناس
وفى الواقغات المحمودية ان ذا القرنين طلب راس النيل فلم يجد تحكى انهم وصلوا الى
جبل فكل من نظر وراءه لم يأت فربطو فى وسط شخص حبلاً فبعد ان نظر جذبوه وسئلوا
منه فلم ينطق حتى مات روح ٢٢١ م ٢ وسدرة المنتهى وهى شجرة فوق السما السابعة وهذآ
الشجرة هى الحد البرزخى بين الدارين فاغصانها نعيم اهل الجنة واصولها زقوم لاهل النآر و
خرج من اصل تلك الشجرة اربعة انهارنهران باطنان تجريان فى الجنة بعد خروجها من اصل
تلك الشجرة وهما الكوثر ونهر الرحمة ونهران ظاهران بعد خروجهما من اصل تلك الشجرة فيما درآ
الجنة وهما النيل نهر مصر والفرات نهر الكوفة قال بعضهم لولا دخول بحر النيل فى الملح الذى يقال
له در تواريخ بهجة العالم نوشته که نسناس در نواحی عدن و عمان بسیار ست و آن جانوریست مانند نصف انسان که یکدست و
یک پا ء و یک چشم دارد و دست او برسینه او باشد و بزبان عربی تکلم کند و مردم آنجا آنرا صید کرده میخورند ١٢ ع


۱۱۲
له اللجى الاخضر قبل ان يصل الى بحيرة الزنج لما قد را حلا على شربه لشدة حلاوته ومر الفرات
في بعض السنين يوجد فيه رمان مثل البعير فيقال انه رمان الجنة خلاصه روح ۱۴۰۱ ج۲ فرد
چیدند زفالیز جهان هرچه نکو بود ، تلخ و ترش و بد رس خامی دوسه مانده و نیز حضرات ملوک و
سلاطین را باید که از مکر و فریب دشمن ایمن نباشند که ودّ الذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم
وامتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة و باید که از جمیع امور مملکت خویش از کلیات
وجزئیات از کم و بیش بیدار و ار با خبر و آگاه باشند زیرا که خالق جبار در مدح طائفه انصار
از صحابه کبار فرموده که و امر هم شوری بینهم و ذالك من فرط تدابير هم وتيقظهم
فى الامور قاضی بیضاوی یعنی بدون مشوره و تدبیر در هیچ امر اقدام نمیفرمودند و بیدار وار
با خبر کار خود را بدون اعلام تمام بودند. زیرا که باخبری و بیداری را فواید بسیار و غفلت و
بی خبری را آفت و مضرت بیشمارست پس معلوم شد که خاص و عام را از حذر و خرم و حتیا
فایده تمام و بی تاب آفتاب حذر و خرم و احتیاط ثمرات مقاصد و مرادات شان نارسیده
و خام است بنا بران باید که درین باب شخصی خردمندی امینی معتمدی خدا ترسی دولت خواه
بی غرضی پاک اعتقادی بی طمعی بلند همتی که مرسوم آن بقدر دلخواه و منصفی که دیده حق
بینش دو کحل الجواهر عدل وانصاف مکحول و طبیعت سلیمی بصدق و راستی مجبول که تا با ضیاع
و ضرورت در ظلم و خیانت نیفتد که العبد حر اذاقنع والحر عبد اذا طمع قال ابن عباس کلبه
امين خير من صاحب خئون روح ۱۲۷۳ مقر رنموده بر جهتی که کسی را بران و قوف
نباشد که بمرو متارغ و پپوسی او را فریب ندهند که تا گل صدق را در چمن سخن بوی
برخور داری باشد نفس ناطقه را دسته خار در ورغ بستن نشاید که تا از سر صدق و راستی
که وجئتك من سبا بنباء یقین حقیقت احوال مملکت را کما هی بو قعت عرض برساند

۱ این آیه در رکوع ۶ قبل از رکوع ثلث جز ء ے ۵ این آیت در رکوع ربع جزء ۲ ۲۳ کحل الجواهر یعنی سرمه که در ان مروارید سفته و دیگر جو ا ہرت
انداخته می مالید برار دوشی چشم ۱۳ ع یعنی آفریده شده ۱۲۰ کلے بالفتح یعنی مارست و سرفا لاسک با صلاح حکما یع و جان را گویند این آیت در رکوع محمد امین است
جز ۱۹


۱۱۳

داورا بر جمله احوال مملکت از خیانت خاینان و امانت امینان واقف گرداند و اگر از
ظالمی ستمی و یا از غصبی حرکتی بظهور رسیده باشد که موجب خلل دولت باشد عرضه دارد
تا بتدارک آن مشغول شده جرئت و تجاسر خاینان و طمع طامعان بریده گردد نه شخصی که
از بدطینتی و دون همتی و شوم طبعی حقوق نعمت ملوک وسلاطین را بر طاق نسیان گذاشته
و شیوه زشت حرام نمکی و خاینتی و نفاق را ورد زبان ساخته حکم شیطان را بر حکم
سلطان مقدم داشته جام شراب غرور و غفلت را نوش و وصیت سلطان و عهدی
موکد بایمان غلیظه را فراموش و بر قفا انداخته و خود را مصداق فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ
كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ ساخته و عمر عزیز خویش را درین امر محظور باخته که واوفوا بالعهد ان
العهد كان مسؤلا و نیز فرموده که و اوفوا بعهد الله اذا عاهدتم ولا تنقضوا الایمان
بعد توكيدها وقد جعلتم الله عليكم كفيلا الاية كذب را بصورت صدق جلوه داده
حق را بلباس باطل پوشانیده و از اظهار نفس الامر و بیان واقعی اغماض و چشم پوشی
نموده که ان الذين جاءوا بالا فك عصبة منكم لا تحسبوه شرالكم بل هو خير لكم لكل
امرىء منهم ما اكتسب من الاثم الاية شهد کامرانی را نوشیده و لذت فرمان روائی
چشیده که لولا اذ سمعتموه ظن المؤمنون و المؤمنات بانفسهم وقالوا هذا افك
مبین شب و روزشان بگرفتن رشوة مصروف و خودشان بدروغ گفتن و حق
ناشنیدن معروف و مشعوف سعادت را بهزاران اسپ دوند از خود ها برانند
و شقاوت را بهزاران کمند سوی خود ها کشیده بخوانند که ويلكم لا تفترون
على الله كذبا فيسحتكم بعذاب و قد خاب من افترى هریکی را بغرض دفع خود

طاق بمعنی جای خمیده در کنج چون محراب و نام قلعه ایست بطبرستان که در اینجا محمد بن نعمان امامی ساکن بوده که او را
اهل سنت شیطان الطاق و امامیه مومن الطاق گویند ۱۲ ع این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ع ت این آیت در رکوع قبل از
رکوع ثلث جز اول ۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۸ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزعه که بمعنی حقیقت کار و مدعا
وکار واقعی ۱۲ ء این آیت در رکوع نصف جزء ۱۸ ه این آیت در رکوع نصف جز ء۱۸ شه از شعف بمعنی شدت محبت ۱۲ منه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۶


۱۱۴
کار و فکر کار فشان بیار تا کارشان بجاے رسد که ہر سرے سرداری و ہر درے درباری
گردد تا مگر محصول خورسندی این بدطینتان که بطمع یکدانه برق خرمن و چون باد مهرگان ۱
ہو اے برگی آفت چمن و بطمع دانی صد خون بیگناهان را کمر و میان بسته و با مید
اندک فایده شیشه دلهاے چندین کسان را بسنگ جفا شکسته اعاذنا الله من
هذه الافتراات التي تكاد السموات يتفطر ن وتنشق الارض وتخر الجبال هدا
زودست که ازین افتراآت و دریاے عرش عظیم در جوش و صور اسرافیل در خروش
و خیمه آسمان برین برفرش زمین بیوفتد و ستون کرسی متین و عرش مبین بجنبد فلا تكن
من الغافلين وكن من المنتظرین مبلغ بسیار بقدر حوصله و در از مقدار این انصاف
دشمنان ندهند از خبث اصلی و شرارت جبلی بگناه ناکرده منش متهم ساخته
که قاتلهم الله انا يؤفکون امرے را که اصلاً بامکان آشنا نباشد نسبت بآن
بیچاره کرده که كبرت كلمة تخرج من افواههم ان يقولون الا كذبا دور نظر
حکام و ملوک و سلاطین جلوه داده از منصب و خدمتش معزول و ببلایا و محنت ہاے
گوناگون اور امبتلا و مشغول گردانند که سبحانك هذا بهتان عظيم قال ارسطاليس
فضل الناطق على الاخرس بالمنطق وزين النطق الصدق والاخرس والصامت
خير من الكاذب وقد قالوا النجات في الصداق كما ان الهلاك في الكذاب روح ٣٤٦
حاصل آنکه از بهر حصول مدعاے نفس خویش همه بدانندیش مطلب ما فوت و نامرادی تا
مد پیش وعن ابن عباس ما تزال الخصومة بين الناس يوم القيمة حتى يخاصم الروح
والجسد يقول الروح يارب لم يكن لي يد ابطش بها ولا رجل امشى بها ولا عين ابهر
۱ ه با لکسر و کاف فارسی نام ماه خزان و آن مدت ماندن آفتاب ست در برج میزان ۱۲ ع ۲ ه این آیت
در رکوع نصف جزء ١٦ ٣ ه بالفتح و تشدید دال بمعنی شکستن و ویران کردن ۱۲ ع ٤ ه این آیت در
رکوع ۶ جزو بعد از رکوع نصف جزء ۲۸ ٥ ه این آیت در رکوع اول سوره کهف جزء ۱۵ ٦ ه این آیت
در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ١٨ *


۱۱۸
بها ويقول المجد يارب خلقتنی كالخشب ليست لي يد ابطش بها ولا رجل امشى بها ولا
عين ابصر بها فجاء هذا الشعاع المنور فيه نطق لسانی وابصر عينى ومشت رجلى قال
فيضرب لهما مثلاً مثل اعمى ومقعد دخلاً حايطاً وفيه ثمار فالاعمى لا يبصر الثمار
والمقعد لا ينالها فحمل الاعمى المقعد فاصا با من الثمر فعليهما العذاب كذا فى تفسير
السمرقندی روح ۳۸۰ ح ۲ و بزرگان گفته اند که چون کسی بر تو خبر آرد که فلان در
باب تو چنین و چنان گفته بر تو شش چیز لازم ست اول آنکه اور اراست گوئدانی که
نمام را حق سبحانه وتعالی در کلام درر نظام خود فاسق خوانده که اذا جاء کم فاسق
بنباء فتبینوا وسخن فاسق راست نباشد که او شرعاً مردود الشهادت است دویم آنکه
اور از نمیمه و سخن چینی منع کنی که آن منکرست و نهی منکر واجب ست چنانکه جناب
حضرت حق سبحانه وتعالی در قرآن مجید از لقمان حکایت فرموده که یا بنی اقم الصلوة
و أمر بالمعروف وانه عن المنکر الایه سیم آنکه اور امبغوض لله داری که او عاصی ست
و بغض او واجب واز جمله اصول دین است که تبرا عبارت از ان است چهارم آنکه
بگفته آن به برادر مؤمن گمان بد نبری که بد گمانی بالای برادر مؤمن حرام و موجب اثم
ست که ان بعض الظن اثم پنجم انکه تجس خبر اور امکنی که ولا تجسوا ولا يغتب بعضكم بعضا ششم آنکه انچه
نمام گوید نگفته او نکنی و نمامی نمام را بدیگری نرسانی که تو نیز نام گردی بلکه قطعاً او رابشو ونرد را سخنش را بگوش
خود جاندی و در حدیث است که سخن چین به بهشت نرود و جناب حضرت حق سبحانه وتعالی در تورا
فرموده که روز قیامت به پیشانی سخن چین نوشته باشد که هذا ايس من رحمت الله نعوذا
بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك قايلاً في حقه بجميع ما حكى فى التنزيل عن
مالك که ولا تطع كل حلاف مهين هما ز مشاء بنميم مناع للخير معتد اثيم
له بالفتح وتشديد میم بمعنی سخن چین ۱۲ ح ۲ این آیت در رکوع قبل رکوع ثلث جز ۲۶ ۳ این آیت در رکوع
نصف جز ۲۱ عه این آیت در رکوع ثلث جز ع ۵ این آیت در رکوع ثلث جز ع که این آیت در سوره نون جز ۲۹


ع۱۱
عمل بعد ذالك زنیم و در آثار است که نام حلال زاده نباشد و آیه عتل بعد ذالك زنیم
مصداق همین است قال عبد الله بن المبارك ولد الزنی لا يكتم الحديث قال الامام الغزالی رح
اشار به الی ان من لم يكتم الحديث و مشی بالنمیمة دل على انه ولد الزني روى الحسن البصري
جاء اليه رجل بالنميمة وقال ان فلاناً وقع فيك فقال له الحسن متى قال قال اليوم قال این
رئيته قال في منزله قال ماكنت تصنع في منزله قال كانت له ضيافة قال ما ذا اكلت
في منزله قال كيت وكيت حتى عدد ثمانية الوان من الطعام قال الحسن رض يا هذا قد وسع
بطنك ثمانية الوان من الطعام اما وسع حديثاً واحدا قد من عندي يا فاسق روح
۹۰۹ ح ۱ و گفته اند که دیدار چنین کس نادیدنی و گفتارش ناشنیدنی است روی ان
عيسى عم مر مع الحواريين بكلب قد غلب نتنه فقالوا ما انتن هذه الجيفة فقال
ما احسن بیاض اسنانها تنبيها على ان الذي ينبغى ان يذكر من كل شيئ ما هو احسن روح
۱۸۹ ح۱ـ وكان قامة عيسى عم فوق الربعة دون الطويل اى لا طويل ولا قصير عريض
الصدر جعد الشعر تعلوه صهبة اى يعلو شعره شقرة ظاهر التمام اى يعلوه حمرة كانها خرج
عن الديماس ای حمام روح ۲. ع ح ۲ - واز کعب الاحبار مروی ست که در زمان جناب
حضرت موسی عم قحط عظیم پدید آمده بود که خلایق روی زمین از سبب آن بجان رسیده
بودند ابیات چنان آسمان بر زمین شد بخیل : که لب تر نکردند زرع و نخیل : بجوشید
سرچشمه های قدیم : نماند آب جز آب چشم یتیم : نه در کوه سبزه نه در باغ شاخ : ملخ
بوستان خورد و مردم ملخ : جناب حضرت موسی عم با جمیع طوایف بنی اسرائیل سه مرتبه
بطلب باران برآمده آنچه تضرع و زاری نمودند بهدف اجابت مقرون و بمعرض قبول
نه گردیده جناب حضرت موسی عم عرض کرد که پا کا صد اخلايق همه خلق کرده و هست کرده
له جمیع اخر بلقیتین بمعنی سنت رسول مص ع م که این آیت در سوره نون جزء ۲۹ مه بفتح کاف مبنی چنین و چنان ۴۲ که بجمع حواری مبنی انصار عیسی عمر م که مینی چنان رو که خواهم
شد رحمه بالفتح زن و مرد سیاه قدم قامقام ام شده جماعتر یعنی مرغول بر وزن مقعد السمنی پیچ و تاب یعنی موی چیده ۱۳ ۶ ه صهبة بلقیتین بمعنی سرخی
و یارنگ تیره مایل بسرخی چون رنگ اسپ کمیت ۱۴ ۱۲ شقرة بالضم بمعنی سرخی با سیاهی آمیخته ۱۲


۱۱۷
وآفریده تواند و از سبب فاقه و گرسنه گی بجان رسیده اند نمیدانم که بچه گناه ایشان را گرفته که دعای
شان قبول نمی شود جناب حضرت حق جل ذکره در جواب فرمود که ای موسی م دعای تو
و کسانیکه با تواند قبول نخواهم نمود زیرا که در میان شما شخصی است که بفعل زشت نماحی گرفتار
و از رفتار فعل قبیح خود دست بردار نمیشود جناب حضرت موسی م عرض کرد که الهی اگر همان
شخص را بمن نمائی که تا از میان خود باش برانیم فقال الله تعالی انها کم عن النميمة و
اکون نماماً فتوبوا باجمعکم فتابوا باجمعهم فسقوا ماء واز جمله حذر و احتیاط ملوک و سلاطین
اینکه هر خدمتگاری که با ولینعمی قدیم خود بیوفائی کند و شیوۀ زشت حرام نمکی و حق نشناسی بیوفائی
او پر حذر باید بود زیرا که چنین مردم ناحق شناس و غدار ناسپاس که حقوق سالهای نعمت
قدیم خود را نا شناخته و شکر نعمت های منعم قدیم خود را بکفران مبدل سازند همیشه این جماعت منکوب
و مقهور و از دلهای آشنا و خویش و بیگانه دور نه بخت شان بیدار و نه دولت شان پایدار باشد
و تا ممکن باشد چنین کسان را بخدمت نباید داشت چه پاس نعمت سالهای خداوند
قدیم خود را ندانسته پاس نعمت دو روزه ترا کجا خواهد دانست پس صواب آنست که
بسوگند و عهد اورا استوار ندانسته از شیوۀ منهیّه عذر و بیوفائی و ترسیب و حیلہ جوئی دگری
سزا یابریه آن پردازد و او را بئس القرین دانسته از قرب و خدمتس بعبد مشرقین را خواند و جوبان باشندروی
ان امراة خاصمت زوجها الى شريح فقال له الشعبي يا ابا امية اظنها مظلومة اما ترى تبكى فقال لها شريح
قذ جاء اخوة يوسف يبكون وهم ظلمة روح ۲۸ ج ۲ وكذا الرفضة قد تعالت في الحزن لمصيبة الحسين وانها
فيها حيث اتخذوا يوم عاشور اما تما لقتله ان فيقيمون في مثل هذا اليوم العزاء ويطيلون النوح
والبكاء ويظهرون الحزن والكابة ويفعلون فعل غير اهل الاصابة ويتعدون الى سب
ل یعنی خراب و بدحال وسختی رسیده شده ۱۲  این آیت در رکوع نصف جزء ۲ ک  و آن فرقه اند از شیعه که بزید
بن علی بن حسین بیعت کردند بعد از ان گفتند که از شیخین تبرا کن تا با تو همرامی کنیم زید انکار نمود و گفت که چگونه تبرا کنم از ایشان
که وزیر و معاون جد من بودند پس ایشان او را رفض کردند یعنی گذاشتند تا انکه حجاج او را شهید کرد ۱۲ ع


۱۱۸

بعض الصحابة رض و هذا خل اهل الضلال المستوجبين من الله الخزى والنکال کانهم لم
يسمعوا ما ورد فى النهى عن الحداد ومن الله الرشاد ۱۲ع ۲۴۹ ۱ـ چنانچه بلبل حقیقت نوای
معنی طرازی جناب حضرت شیخ سعدی شیرازی رح بن شیخ عبدالله رح فرموده رباعی سپاهی که
عاصی شود از امیر بورا تا توانی بخدمت مگیر ب ندانست سالار خود را سپاس بترحم نداند
ز عذرش هراس ۲ آورده اند که چون یعقوب لیث شهر نشاپور را محاصره نمود محمد طاهر نام
حاکم ازو باغی شد همه ارکان دولت محمد طاهر با او مراسله رد ۳ پنهانی داشتند بجز ابراهیم نام
حاجب یعقوب بعد از فتح نشاپور او را طلبیده فرمود که همه ارکان دولت محمد طاهر با من مراسله
فرستادند و تو با ایشان موافقت ناکرده مخالفت ورزیدی در جواب عرض کرد که مرا با تو سابقه
معرفتی نه بوده که بتجدید آن کرده میشد و از محمد طاهر شکایتی نداشتم که راه مخالفت بپودمی
پس لایق حال خود ندانستم که حقوق نعمت سالهای او را بر طرف می نمودم یعقوب را حلال
نمکی او پسند آمده آفرین گفته به نعمتهای وافره و خلعت های فاخره او را اختصاص داده
سرافراز نمود و کسانیکه بشیوه نفاق جانب ولی نعمت قدیم خود را را گذاشته بودند با نواع عقوبات
و تعذیبات گرفتار نمود که نکالا اخذ نا بد نبه و از جمله حذر و احتیاط ملوک و سلاطین بلکه قاطبه
بنی نوع اناس روی زمین اینکه از اشخاص ناقص الاطراف و مبتلای صنفی از اصناف عاهات
و آفت که دیده رمد دیده شان بنعمت با جلال و عظمت کحل الجواهر جسم سلیم مکحول و جسدشان بصیفت
صحت و تام الخلقت و مزاج مستقیم مجبول نگردیده باشند محترز و متجنب باشند چه از تصور توکل
مستھجن شان اهل خرد و تمیز را موی بر بدن میخزد و از تعقل شان نفرت طبیعت بر میانگیز و معاشرت
و زنده گانی بدیشان متعسر و مغشوش و مخدوش بلکه مراہل بصیرت را در اندک زمان مضرت عزیزشان متعدی

۱ بضم میم و فتح ضاد بمعنی از گرداگرد بند کردن راه کسی را ۱۲ غ ۲ این آیت در رکوع آخر جزء ۲۰ت قاطبة بكسر طا مهمله وفتح موحدہ و
این لفظ دایماً منصوب ومنون میآید بمعنی آن تمام و جمله و ہمہ است ۱۲ غ س کحل الجواہر بمعنی سرمه که در ان مروارید ناسفته و دیگر جواہرات انداخته
می سایند برای روشنی چشم ۱۲ غ له بمعنی زشت و معیوب ۱۲ غ ه یعنی نبید و بچم زده شده ای مجملان مرائی از هم پاشیده شده ۱۲ غ ء


114
المنقوش ظاهرو پیدا و باہر و ہویدا میگردو چنانچه در کتاب طبقات امام شعرانی از جناب
حضرت ادریس شافعی رو نقل فرموده که وكان رو يقول احذروا الاعور والاعول والاعرج
والاحدب والاشقر والكوسج وكل من به عاهة في بدنه فان فيه التواء ومعاشرته عسيرة
انتهى كلامه و اعلى الله مقامه آورده اند که شخصی کوسجی بخدمت یکی از حضرات خلفای
اربعه رض فایض و مشرف گردیده عرض نمود که انچه از جناب حضرت خداوندی جل ذکره بنده رسد
عین عنایت ست نه محل شکوه و شکایت پس در باب کوسجی و ندرت و قلت تارهای موی
ریشم که از شناوری بحر زخار قرآنی دگل گشت گلشن نوبهار فرقانی اگر آیتی ورود یافته و
نور تائید قرآنی بران تافته و بان مستفید گردیده باشند عنایت نموده جواب سوال و گره
اعضائل وعقده اشکال مرا کشاده فرمایند تا اطینان تام جنان حاصل و اختلاج فواد مالا کلام
مستاصل گردید و بجواب سوال که کردم مستفید گردم در جواب این آیت شریف را قرأت
نمودند كه والبلد الطيب يخرج بنا ته باذن ربه والذي خبث لا يخرج الا نكداء روى انه
قال هارون الرشيد لبهلول المجنون عظني فقال هب انك ملكت الارض طرا و ان لك
العباد فكان ماذا ا ليس غدا مصيرك جوف قبر يحثون التراب هذا ثم هذا فيكوهارون
ثم قال احسنت يا بهلول هل غيره قال نعم يا امير المؤمنين رجلا اتاه مالا و
جمالا فانفق في ماله وعف في جماله كتب في خالص ديوان الله تعالى من الابرار
فقال احسنت یا بہلول ثم امرله بجایزه فقال ارد دالجایزة الى من اخذتها منه فلا
حاجة لي فيها قال يا بهلول ان يكن عليك دين قضيناه قال يا امير المؤمنين لا يقضى
دين بدين اردد الحق الى اهله واقض دين نفسك من نفسك قال يا بهلول فجزي عليك

لله این آیت در سورة اعراف جزء ۳۰ ۵۲ بمعنی لنگ ۱۲ ه۳ احدب بمعنی بر آمدن پشت و فرورفتن سینه ۱۲ ۴ ۵ اشقر
بمعنی سرخ که رنگش بزردی مایل باشد و اسپ که بدین رنگ باشد آن را نیز گویند ۱۲ ۵ ه بمعنی آفت ۱۲
۵۶ بالکسر بمعنی پیچیدن ۵۷۱۲ بالضم معنی کار دشوار و بیماری سخت ۱۲ ۸ شے بمعنی حرکت و پریدن و جستن ۱۲ ۹ شه این
آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ثانی بمعنی سختی ۱۲ الله بالضم بمعنی ہمہ و جمیع ۱۲ ۱۱ شے بالفتح و تشدید تا بمعنی بر ریختن ۱۲ ۱۳ شے بمعنی روز بخشش ۱۲


۱۲۰

ما يكفيك فرفع بهلول راسه الى السماء فقال يا امير المومنين انا وانت من عيال الله تعالى فمحال ان
يذكرك وينساني والمقصود من هذه الحكاية بيان استماع هارون الحق وقبوله كالمكان الزاكي
وقبسه حي بالحيوة الطيبة فلذا لم يخرج منه الا الاخلاق الحميدة واما ارض نفس الامارة
المنى كالبلد الخبيث فلا يخرج منها الا الاخلاق الذميمة والافعال الردية روح ۲۳ ح ۱۲
و نیز از جمله حذر و حزم و احتیاط ملوک و سلاطین اینکه از اشخاصیکه از ولایت خارجه وارد و داخل
ممالک محروسه گردند بے احتیاط و احتراز را بعمل آورده که مبدء آثار ثت فساد و فتن و منشاء
ثایره ضغاین و محن نابوده ظاهر شان بباطن یکی و فتنه و فساد نا داشته نه بسیار و نه
اندکی چنانکه گفته اند ابیات نکو دار ضیف مسافر عزیز * وز آسیب شان پر حذر باش نیز
ز بیگانه پرهیز کردن نکوست * که دشمن توان بود در زی دوست * غریب که پر فتنه باشد
سرش * میانزار بیرون کن از کشورش * آورده اند که شخصی کافر نعمتے بسراے صاحب
همتی مهمان پرستی که انعام عام او بزرگان برمک را لاشئی و اکرام تام او سخاوت حاتم طی
به نقطه معنی شعلہ افروخته ۱۲
را طے کردی وارد گردیده آن عزیز مقدم اور اکرامے شمرده و دقیقه از لوازم مهمانداری
او را فرو نگذاشته و هر چه میل خاطرش بود بجان منت داشته مهیا نمود چون مهمان بے ایمان
از خدمت میزبان رضا و خوشنود گردیده خواست که بتلافی کرمش بر میزبان منتے نهد زبان هرزه
بیان را کشاد و داد بد طینتی و کافر نعمتی را داد و گفت اگر چه از لطف و کرم تو روزی و شبی
بیاسودم اما منت خدای را که شرمنده احسان تو سرافگر دانیده آنچه لطف و احسان از جانب
تو در حق من بوقوع آمده هزار چندان از طرف من بتو رسیده میزبان گفت که نان خشکی که

ط یعنی گرد بر انگیختن ۱۲ م ه یعنی آتش و شعله ۱۲ م کے بالفتح بمعنی کینه ها واحدش ضغینه ۱۲ م ح کریم دفع صامع محنت ۱۲ ع شه بمعنی لباس جامہ
شہ برامکہ جمع بر مک ست پس برامکہ اولاد و نسل بر مک باشند و تحقیقش آنکه بر مک شخصی بود آتش پرست در آتش خانه نوبهار در بلخ بود خدمت آتش
افروزی میکرد و از جمیع خادمان آنشکده معزز ترق بود در تاریخ ابن خلکان آورده که نمیدانم که اسلام آورده بود یا نه و صاحب رشیدی نوشته که بآخر
مسلمان شد و با عیال بجانب دمشق که دار الملک بنی امیه بودره تو جه نمود و خالو نام پسرش در دولت عباسیه وزیر ابی العباس سفاح شد و بعد از
خالد پسرش که یحییٰ نام داشت بدولت رسید و بعد از فضل که پسر یحییٰ بود بدولت کامیاب گردید و بعد از فضیل برادرش که جعفر نام داشت
بمرتبۂ اعلیٰ رسید و در سخاوت و مروت نظیر نداشت و دولت به جعفر تمام شد سفاح بالفتح و تشدید فابمعنی مرد بسیار عطا و قادر بر سخن فصیح
و لقب عبد الله بن محمد اول خلیفه از خلفائے عباس که منسوب بجناب حضرت عباس عم جناب حضرت رسول صلم اند ۱۲ غ ۶ یعنی طی دیگروه را دریافتن ۱۳


۱۲۱

از انبان این گدای بینوا برداشته بر لب گذاشتند منت بزرگ و احسان سترگ بر من ثابت
نمودند مهمان بی ایمان گفت غلط مگو و کفران نعمت من مکن اگر تو خدمت کردی من غلامی کرده ام
اگر تو احسان نان کردی من منت جان و مال و فرزندان بر تو گذاشته ام میزبان متحیر شده
گفت روشن تر فرمائی تا منت ترا بجان قبول کنم گفت بدل عمر بی بدل فرزند و مقصود از
خانه و مال آسایش و آرام متعلقان ست و خانه تو خس پوش و نور دیده گان و جگر گوشه
گان تو با توابع و لواحق و مال و منال که مدت العمر بهزاران خون جگر بکف آورده بودی با
تو دران خانه بودند دران فرصت اگر آتش میزدم همه با تو چون خس و خاشاک طعمه شعله
جواله گردیده اثری از تو و آنها باقی نمیماند و اگر تو بالفرض ازان آتش فروزان و خانه سوزان
جان بسلامت می بردی باقی عمر تو که بدتر از مرگ توان شمرد در فرقت فرزندان و خانه و مال
و منال مانند دود تیره بسیاه بختی میگذشت و من قادر برین کار بودم اما از راه حلال نمکی و
پاک نهادی که لازمه مردم شریف و نجیب ست خود را باز داشتم اما خلاف قول خردمندان
کردم که گفته اند که هر که فرصت از دست دهد پشیمانی و ندامت برد چون جزای نیکی نیکی بود
که هل جزاء الاحسان الا الاحسان تو با من احسان نان کردی من منت مال و جان بر تو گذاشتم
اما این همه نتیجه کرم تست که البدء اخو البلیات مرد میزبان از استماع این سخن بی متحیر گردیده
بدرگاه اللهی جل جلاله بسجده شکر عافیت خود و آل و عیال و مال و منال پیشانی خود را نورانی
ساخته احسان او را قبول کرده که ولا تحسبن الذین یفرحون بما اتو و یحبون ان یحمد و ابما لم
این آیه در ربع اول از رکوع ثلث جز ۴
یفعلوا فلا تحسبن هم بمفازة من العذاب ولهم عذاب الیم او را بلطف خدا را مرخص
نمود و نیز حضرت ملوک و سلاطین را باید که در محافظت راه ها و بندرها و سرحدها که داقعد والهم

له تمیم بمعنی جلیے یافتن چیزی محل حصول شیئی چنانچه ملک اراضی و جاگیر و باغ و زمین و دکان که این هم محل حصول مال وزراند ۱۲ ع ۲ شعلہ جوالہ آن را
گویند که چوبی دراز را گرفته هر دو سر آن شعلہ فروخته بسرعت تمام آن را گردانگرد بسره پهلوی خود بگردانند ۱۲ع
جز المر بالفتح و کسری میدوا و بمعنی چیزی که بسیار گرددند میباشد ۱۲ ع هله این آیت در سوره الرحمن در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲۷
ه این آیت در رکوع رولع جز ۱۰


۱۲۲
کل مرصد و استحکام قلعه ها و اماده گی راه ها و نیز احسان و انعام و اعزاز و اکرام نمودن اهل
علم و شمشیر و حارسان قلعه ها و بندر ها جاهد و ساعی بوده در پاس خاطرشان تقصیر نباید کرد
که و اذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّءُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ابيات
سپاهی در آسوده گی خوش بدار که در حالتی سختی آید بکار دلاور که باری تنور نمود
بباید که مقدارش اندر فزود که بار دگر دل نندهد هلاک نندازد ز پیکار یاجوج باک کرتا
قائل يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جميع امورات سلطنتی و دولتی
و ملتی اور احسب المرام با نجام رسانیده از تباهی و بطلان برکنار دار او نعُوذُ بِاللَّهِ مِن الْخَوَرِ
بعد الكور و نیز حضرات ملوک و سلاطین را باید که مدام حذر و حزم و احتیاط و یکی را مدنظر عبرت
اثر ساخته هرگز به بسیاری لشکر اعتماد نکنند که لن تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ وَ لَوْ كَثُرَتْ وان الله مع
المؤمنين ونصرت و ظفر و فتح را از جناب حضرت حق عز اسمه دانند و بس که وما النصر الا من
عند الله العزيز الحکیم و نبا توانی و اندکی دشمن فریب نخورند که كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ
فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ فرد حذر کن ز پیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسی دونده
و گیرنده و محمد و معاون او سبحانه و تعالی را داند و بس که ان يَنْصُرُكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وان
يَخْذُ لَكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ آنچه خدا خواست همان می شود و به بسیاری
دولت و قوت و علم و بصیرت خود مغرور و فریفته نگرد و قال الله تعالى للمتنبى مقر قل للقوى لا تعجبنك
قوتك فادفع الموت عن نفسك وقل للعالم لا تعجبنك علمك فان اعجبك علمك فاخبرنی
متى اجلك وقل للغنى لا تعجبنك مالك وغناءك فان اعجبك فاطعم خلقى غداء واحدا
فالانسان عاجز والله على كل شيئ قدير ومنه النعمة الى الصغير والكبير روح م ٢ - ومن
ل این آیت در رکوع ربانی جزع شتہ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۱۰ سے یعنی پناه می بریم بخدا
از نقصان بعد زیادتی و اندکی بعد از بسیاری ۱۲ ح کے بالفتح بمعنی نقصان ۱۲ شه بالفتح بمعنی افزونی و بسیاری ۱۲
شه این آیت در رکوع ۲ سوره انفال جزء ۹ شه این آیت در رکوع ربیع جزء شه این آیت در رکوع آخر جزء ۲-
این آیت در رکوع نصف جزء ۱۲


۱۲۳

الغرائب مارئيت فى بعض الكتب ان طايرا كان يتدلى من الشجرة برجله كل ليلة الى الصباح
و يصيح خوفا من وقوع السماء عليه ونظيره ما ذكر الحافظ ان الكركى لا يلقاء الارض بقدّمه
بل باحدهما فاذا وطئها لم يعتمد عليها خوفا ان تخسف الارض و فى هذين الحكايتين عبرة
لاولى الابصار روح ع۲، ۲م - و بمقتضاے دانش و دانشوران دقیقه سنج و روشن دلان
سرای سته ترنج آنکه در ایام زنده گانی بکشاده پیشانی در عیش و کامرانی بوده گل و خار عشرت
و عسرت همه را کاشته باغبان حقیقی انگاشته که قل من ذا الذى يعصمكم من الله
ان اراد بكم سوءًا و اراد بكم رحمة ولا يجدون لهم من دون الله وليا ولا نصيرا شاكی
از حق و ساهی فرحت و خوشی های ایام رونق و ناسی نعمت های ما سبق نه بوده حكی ان
خاتم دانيال رح وجد فى عهد عمر رض و كان على فصه اسدان و بينهما رجل يلحسانه وذالك
بخط بسیار
ان بخت نصر لما تتبع الصبيان وقتلهم ولد هو والقته امه فى غيضة رجاء ان يخو منه نقيض
الله سبحانه اسدا يحفظه ولبوة ترضعه وهما يلحسانه فلما كبر صوّر ذالك فى خاتمه
حتى لا ينسى نعمت الله روح م ۸۲ ۱ - قالو العادة جارية ان من ارضعه امراة فالغالب
علیه اخلاقها من خیر وشر كما فى المقاصد الحسنة للامام السخاوى روح ص ۲۲۲ - و در
هر حال بشكر و صبر که هر یک از انها شمر حصول نعمت و وصول دولت است گرایند فرو قضای
تلخی و شیرینی اے پسر هفت ست * اگر ترش نه نشینی قضا چه غم دارد * و گل تو کل بشام تسلیم
و رضا بوینند و عن انس رض قال عمر لما عرج بی الى السماء بكت الارض من بعدى فنبت
الاخضف من بنانها فلما رجعت قطر عرقى على الارض فنبت وردا حمر الا من اراد ان يشتم

له یعنی اویختن بدرخت و در آن ۱۲ ۲ له بمعنی خونگ ۲ ن ۳ یعنی رفتن و پای بر زمین نهادن و پا مال کردن ۱۲ ۴ شه خسف بمعنی فرو بردن
زمین کسی را ۱۲ ۵ شه کلمئه دال بمعنی کلبه فایز بانان و دشت بانان که بسیار بی ثبات باشد چرا که سود و پنج کنایه از سه و پنج روزست که مدت
قلیل ست و کنایه از دنیا نیز باشد ۱۲ ۶ شه بالضم معروف است بر جا که لفظ گل بلا اضافت باسم درختی مذکور شود خاص گل سرخ مراد باشد که بعربی آن را ورد
گویند و اگر مضاف باشد بسوی درختی و یا متصرف عام ست چنانچه گل سوسن و گل نرگس و گل لاله و غیر ذالك ۱۲ ۷ شه این آیت در رکوع ۳ بعد از
رکوع ثلث جز ۲۱ شه بالهم نوجوانی ۱۲ ۸ شه بمعنی در پی چیزی رفتن بطلب آن ۱۲ ۹ شه بضم باء موحده و سکون خاء نام بادشاہی کہ
کافر بود و این مرکب است از بخت که در اصل بوخت بود بمعنی پسر و نصر که نام بت است چون او را در حالت طفلی پیش بت یافته بودند و نام پدرش
معلوم نبود لہذا بآن بت منسوب کردند و مشتهر بختی منسوب بآن بادشاه ست از قاموس ۱۲ ع له بمعنی ماده شیر شیر دهنده ۱۲


۱۲۴

را یجتنی فلیشم الورد الاحمد رو ۲ ۳۹۳ ح ۲ و چنین گوید اللهم اهدنا الصراط المستقیم
والسلام علی اهل الرضا و التسلیم و اجعلنا من الاحباب ولا تطردنا خارج الباب وبقدم
رضا در عقب قضا پویند و چنین گویند که ذلک تقدیر العزیز العلیم و از چون و چرا چیزی
نگویند که فعلیک بترك القیل والقال ورفض الاعتزال والمجد الی خان الرضاء والتسلیم بسبب
القبول وخلافه یودی الی غضب الحبیب المقبول روح ۳۳۱ ح ۲ فرد رضا بداده بده
وز جبین گره بکشای چو که بر من و تو در اختیار نگشا دست : آورده اند که بزرگی گفت که بشهری
رسیدم و دیوانه را دیدم که بیخود افتاده و سوران اندامهای او را خورده و مجروح ساخته
بودند سر او را برداشته در کنار گرفتم چون بهوش آمد گفت این فضول کیست که میان من
و محبوب من در میاید قسم بجناب حضرت خدا وند جل ذکره که اگر وجود مرا پاره پاره کند من
بهر پاره محبت زیاده کنم بلی کار عاشقان صادقان وحال شان چنین است که بقدم صدق
درضا در عقب قضا پویان و رضا او را جویان اند- حکی ان لیلی لما كسرت اناء المجنون رقص
ثلاثة ايام من الشوق فقيل ايها المجنون كنت تظن ان لیلی تحبك فقد کسرت اناء ك
فضلاً عن المحبة فقال انما المجنون من لم يتيقن بهذا السر روح ، ٤ م ح ۲ فرد چون سرو
در مقام رضا ایستاده ام ؛ آسوده خاطرم ز بهار و خزان خویش فانه دقیق والتامل فیه حقیق
وچون مضمون در ر مشحون نحن قسمنا بينتهم معیشتهم ترا معلوم شد بیقین پس مقیم نشین و در
کارهای حق جل جلاله رضا و تسلیم گزین فرد باید چو برق خنده زنان زیست در جهان ؛
نی همچو ابر بر سر دنیا گریستن قل لن یصیبنا الا ما کتب الله لنا مصداق همین است فرد
ز حکمی که آن در ازل رانده : نگر در قلم زانچه گردانده : آورده اند که آن پلنگ بیشه دغا
و نهنگ دریای هیجا جناب حضرت امیر البرره قاتل الکفره الفجره لیث بنی غالب غالب کل غالب

۱- این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۳ ۳ ۲- که دانا نباشد ۱۲ ۳- یعنی سزا وار ۱۲ ۴- این آیت در رکوع نصف جز ۲۶
۵- این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰ ۶- بمعنی شیر ۱۲ ن


۱۲۸
جناب حضرت علی بن ابیطالب کہ مدینه علم را باب دباب او مر طالبان اولو الالباب را مآب
ست بوقت کار زار کہ معرکہ جنگ را می آراست دلیرانه بصف کفار ضَرار و بدکیشان اشرار
ذهب الله بنورھم می تاخت و سرہاے بداندیشان را می برید و سینه ہاے بدکیشان را میدرید
و دست دلیران را می بست و پنجه شیران را می شکست عرض کردند کہ یا امیرالمؤمنین در وقت
کارزار و جنگ و جدال از حفظ احوال خود تغافل نباید نمود زیرا که پس از دست رفتن فرصت
کار پشیمانی ندارد و سود چنانکه گفته اند کہ بلا اگرچہ مقدرست از ابواب دخول آن حذر کردن
اولی تر رباعی رزق ہرچند بیگمان برسد : شرط عقل ست جستن از در ہا : در پکس
بے اجل نخواہد مرد : تو مرو در دہان اژدرہا : جناب حضرت در جواب فرمودند کہ اگر اجل
مقدر ومقرر رسیده باشد حذر از قدر سود نکند که الحذر لا یغنی عن القدر التقدیر یضحک
بالتدابیر و نیز گفته اند که دع الدیار الی بانیھا ان شاء عمرھا و ان شاء خربھا رو ح ۲۶ م ۲-
حكى عن حاتم الأصم انه قال لقينا الترك وكان بيننا صولة فرماني الترك بسهم قاتلنی
عن فرسی و نزل عن دابته وقعد علی صدری و اخذ بلحیتی واخرج من خفه سیکیناً لیذبحنی
وانا ساكت متحیر ا قول سیدی سلمت نفسی اليك ان قضیت علی ان یذبحنی هذا فعلی
الرأس والعين انالك وملكك فبينا انا اخاطب سیدى و هو قاعد علی صدری اذ ارما
بعض المسلمین بسهم فما اخطاء حلقه فسقط عنى فقمت انا اليه فاخذت السكين من يده
فذبحته بھا فیا هؤلاء فلتكن قلوبكم عند السيد حتى ترون من عجایب لطفه ما لا ترون
من الاباء والامهات روح ۲۳۷ م ۱ و اگر حکم فوت من از دیوان قضا صادر نشده باشد جرات
من بمن زیان نکند که گفته اند دو چیز مخالف عقل ست خوردن بیش از رزق مقسوم و مُردن
پیش از وقت معلوم و این رباعی فرمودند رُباعی ای یومین من الموت افر : یوم لا
يقدرام يوم قدر : يوم لا يقدر لا یأتى القضا : يوم قد قدر لا يغنی الحذر قال الله تعا
لے این آیت در رکوع اول جز ا ۱ کے بمعنی جان ۱۲ ن سے بمعنی حملہ بردن بر کسے ۱۳ م ع بمعنی کمندر ۱۴ ن که بمعنی کار دو ۱۳ ن


۱۲۶
هو الذی خلق من الماء بشراً فجعله نسباً وصهراً وکان ربك قدیراً، قال فی کشف الاسرار که
ابن سیرین گفته که این آیت درشان مصطفی عه وعلی رض فرود آمده که مصطفی عه دختر خویش را
بزنی بعلی داد وعلی رض پسرعمش بود و شوهر دخترش هم نسب بود و هم صهر روح ۲۷۰ ح ۲ - قال فی
انسان العیون کان فی السنة الثانیة من الهجرة تزویج فاطمة رض لعلی رض عقد علیها فی رمضان
وکان عمرها خمس عشر سنة وکان سن علی رض یومئذ احدی وعشرین سنة وخمسة اشهر
روح ۲۲۱ ح ۲- وکان فراشهما اهاب کبش ای جلده وکان قطیفة اذا جعلاها بالطول
انکشف ظهورها واذا جعلاها بالعرض انکشفت رؤسهما قالت له ءص في بعض الايام
یا رسول الله ۶۸ مالنا فراش الاجلد کبش ننام علیه باللیل ونعلف علیه بالنهار فقال ص
لها یا بنیه اصبری فان موسی ءم نام مع امرئته عشر سنین لیس لهما الاعباءة قطوانیة
وهی نسبة الى قطوان موضع بالکوفة وفاطمة ولدتہا خدیجة رض قبل النبوة بخمس سنین ما
تت بالمدینة بعد موت النبی ص بستة اشهر ولها ثمان وعشرون سنة ومناقبها كثيرة معرفة
رضی الله عنها وعن اولادها واستشهد علی رض بالکوفة وهو ابن ثلاث وستین سنة وصلی
علیه الحسن رض ودفن لیلاً وغیب قبره بوصیة منه وکان مخفیاً فی زمن بنی امیة وصدرامن
خلافة بنی العباس حتّى دل علیه الامام جعفر الصادق رض قال مر لعلی رض یهلک فیک رجلان
محب مطرى وكذاب مفترى كما فى انسان العيون روح ۷۲۲ ح ۲ حكى عن عبد الله الثقفی رض
ان الحجاج احضر انس بن مالك رض وقال له اريدان اقتلك شرقتلة فقال له انس رض لو علمت
ان ذالك بیدک لعبدتک من دون الله تعالى قال له الحجاج ولم ذالك قال لان رسول الله
علمنی دعاء وقال ءم من دعابه فی کل صباح لم یکن لاحد علیه سبیلاً و قد دعوت به فی صباحی
فقال الحجاج علمنیه قال معاذ الله ان اعلمه لاحدا وانت حى فقال خلو سبيله فقيل له فی
ذالك فقال رئیت علی عاتقیه اسدین عظیمین فاتحین افواهما ولما حضرته الوفات قال لخادمه
ل این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جز ۱۹


١٢٤

ان لك على حق الخدمة فعلمه دعاء المذكورة وقال له قل بسم الله خير الاسما بسم الله
الذي لا يضر مع اسمه شئ في الأرض ولا فى السماء وهو السميع العليم ثمان هذا في
الدنيا واما فى الآخرة فيحفظه من النار والعذاب روح ١٢ ٩ ٨م ٢ وجناب حضرت حق جل
ذکره در کلام درر نظام خود حکایت از جناب حضرت یعقوب همین مضمون را بیان فرموده
کہ قال یا بنی لا تدخلوا من باب واحد وادخلوا من ابواب متفرقة والجمهور على انه
خاف عليهم العين لجمالهم وجلالة امرهم ولم يأمرهم فى الكرة الاولى لانهم كانو ابقها
فالعين حق عند نا وجوده بان يحدث الله عند النظر الى الشئ والاعجاب به نقصاناً فيه
دخلا وكان النبى صم يعوذ الحسن والحسين فيقول اعيذ كما بكلمات الله التامات من كل هامة
ومن كل عين لامة وانكر الجبائى العين وهو مردود بما ذكرنا وقيل احب ان لا يفطن بهم عداهم
فلا يحتالون لاهلاكهم وما اغنى عنكم من الله من شئى اى انكان الله يريد بكم سوء
لم ينفعكم ولم يدفع عنكم ما اشرت به عليكم من التفرق وهو مصيبكم لا محالة ان
الحكم الا الله عليه توكلت وعليه فليتوكل المتوكلون التوكل تفويض الامر الى الله تعالى
والاعتماد عليه ولما دخلوا من حيث امرهم ابوهم اى متفرقين ما كان يغنى عنهم من الله
دخولهم من ابواب متفرقة من شئ اى شياء قط حيث اصابهم ما اساء هم من تفرقهم
واضافة السرقة اليهم وافتضا حهم بذلك واخذ اخيهم لوجد ان الصواع في رحله
وتضاعف المصيبة على ابيهم الا حاجة استثناء منقطع اى ولكن حاجة في نفس يعقوب
قضاها وهي شفقتة وانه لذو علم يعنى قوله اى وما اغنى عنكم اى علمه بان الحذر
لا يغني عن القدر لما علمناه اى لتعليمنا اياه ولكن اكثر الناس لا يعلمون ذالك ولما
دخلوا على يوسف ادى اليه اخاه ضمد اليه بنيا مين روى انهم قالوا له هذا اخونا قد
له این آیت در سوره یوسف در جز ۱۲ له قائح م العين حق وان العين ليدخل الرجل القبر والجمل القدر ١٢ ساله بتشديد ميم بمعنى چار پا و ستوره
زبین ۱۴ صله بمعنی نکوهش و سرزنش کننده ۱۲م که یعنی بگرداناندند بدیشان ۱۴ ٤ه در رسوا شدن شان ۱۲


۱۲۸
جئناك به فقال لهم جنتم فانزلهم واکرمهم ثم اضافهم و اجلس كل اثنين على مايدة
فبقی بنیامین وحده فبكى وقال لوكان اخي يوسف حيا لا جلسني معه فقال بقى اخيكم وحيدا
فاجلسه معه على مايدة وجعل يواكله وقال له اتحب ان اكون اخاك بدل اخيك الهالك
قال من يجد اخامثلك ولكن لم يلدك يعقوب ولا راحيل فبكى يوسف وعانقه ثمه قال
له انى انا اخوك يوسف فلا تبتش فلا تحزن بما كانوا يعلمون بنا فيما مضى فان الله قد
احسن الينا رجعنا على خير ولا تعلمهم بما علمتك وروى انه قال فانا لا افارقك
قال قد علمت اغتمام والدي بی فاذا احبتك ازدادعنه تفسير مدارك شريف - وعلم
ان جميع الجوانب والجهات متساوية بالنسبة الى قدرته تعالى وقهره وسلطانه لا ملجاء
ولا منجى منه الا اليه فعلى العبد ان يستوی خوفه من الله تعالى في جميع الجوانب حيث كان
ولذا اهل اليقظة والحضور لا يفرقون بين اين و این در این حال وحال لمشاهدتهم
احاطة الله تعالى فان الله تعالى لو شاء لاهلك من حيث لا يخطر بالبال الاترى انه اهلا
النمرود بالبعوضة فكان البعوض بالنسبة الى قدرته كا لاسد ونحوه في الاهلاك وربما
رئيت من غض بلقمة فمات فانظر فى ان تلك اللقمة مع انها من اسباب الحيات كانت مبادى
الممات فاماته الله من حيث يدارى حياته فيه ولو امعنت النظر لوجدت شئون الله
تعالى في هذا العالم عجيبة روح ۴۴۴۲ - واذا وقعت الحبة في الأرض واثرت فيه
نداوة الارض وبسبب ذالك ينشق اعلاها و اسفلها فتخرج من الشق الاعلى الشجر المصاعدة
ومن الشق الاسفل العروق الغائصة فى اسفل الارض وهذا من العجايب لان طبيعة
تلك الحبة واحدة وتاثير الطبايع والافلاك والكواكب فيها واحد ثم انه خرج من
احد جانبی تلك الحبة جرم صاعد الى الهواء ومن الجانب الاخر جرم غايص في الارض
۱ بضم نون ۱۳ ۲ بمنی در گلو ماندن ۱۴ ۳ بضم میم من آشکار کننده اسم فاعل و بفتح میم جمع مبده که صیغه اسم ظرف است بمعنی
جای آشکار شدن ۱۲ شه امعان بالکر معنی تیز کردن نظر و در رفتن در کاری یعنی در کار غور کردن ۱۳ ۵ جمع شان معنی کار فی فدائی


۱۲۹

و من المحال ان يتولد من طبيعة واحدة طبيعتان متضادتان فعلمنا ان ذالك انما كان بسبب
ان يبرهنه بر حكيمه خلاصه روح ۲۲۱ ح۲ و في جوة الحيوان البازى لا تكون الا انثى وذكرها من
نوع آخر الحدأة والشاهين ولهذا اختلف اشكالها وهو من اشد الحيوان تكبرا و اضيقها
خلقاً روح ع۸ م۲ - واعجب من ذالك وادلى فيه على القدرة الباهرة تعشيش بعض الطير فى
الهواء ومن اخبار الرشيد انه خرج يوماً للصيد فارسل بازا اشهيا فلم يزل يعلوحتى غاب فى
الهواء ثم رجع لعد اليأس منه ومعه سمكة فاحضره الرشيد العلماء وسألهم عن ذالك فقال
مقاتل روينا عن جدك ابن عباس رض ان الهواء معمور بامم مختلفة الخلق وفيه دواب
يبيض ويفرخ فيه شيئاً على هيئة السمك لها اجنحة ليست بذات ريش ومن عجايب الطيور
الرخ بالضم وهو طير فى جزاير الصين يكون جناحه الواحد عشرة آلاف باع وكان رجل
من التجار ممن سافر فى بحر الصين والقتهم الريح الى جزيرة عظيمة فخرج اليها اهل السفينة
لياخذوا الحطب والماء فرأوا قبة عظيمة اعلى من مائة ذراع لها لمعان وبريق فتعجبوامنه
فلما دنوا منها اذا هى ببيضة الرخ فجعلوا يضربونها بالخشب والفئوس والحجارة حتى انشقت
عن فرخ كانه جبل فتعلقوا بريش جناحه فجذوبه ففض جناحه فبقيت هذه الريشة معه وخرج صلبه من جناحه ولم
يكمل بعد خلقه فقتلوه وحملوا ما قدروا عليه من لحمه فلما طلعت الشمس اذا الرخ قد اقبل فى الهواء كالسحابة العظيمة
وفى رجله قطعة حجر كاليست العظيمة اكبر من السفينة فلما حاذى السفينة القى ذالك الحجر بسرعة فدفعه الحجر
فى البحر وسبقت السفينة ونجاهم الله تعالى بفضله ورحمته كذا فى حياة الحيوان روح
ع۲ ع۲ - روى ان عيسى ع ملما ادعى النبوة واظهر المعجزات طالبوه بخاق خفاش
فاخذ طيناً وصوره ثم نفخ فيه فاذا هو يطير بين السماء والارض قال وهب كان يطير
ما دام الناس ينظرون اليه فاذا غاب عن اعينهم سقط ميتاً ليتميز فعل الخلق من فعل الله
۱ معنى آشيا نه ساختن مرغ ۱۲ ۲ که از خلفاء بنى اميه بود ۱۲ ۳ این بازسياه رنگ که سفیدی در رنگش غالب باشد ۱۲ ح
۴ ای بقدر دراز کردن هر دو دست ۱۲ م


۱۳۰
قيل انما طلبوا خلق الخفاش لانه اعجب من ساير الخلق ومن عجايبه انه لحم ودم لغير ريش
ويلد كما يلد الحيوان ولا يبيض كما يبيض ساير الحيوان من الطيور ويكون له ضرع ويخرج
منه اللبن ولا يبصر في ضو النهار ولا فى ظلمة الليل انما يرى فى ساعتين ساعة بعد
غروب الشمس وساعة بعد طلوع الفجر قيل ان يسفر جداً ويضحك كما يضحك الانسان
وله اسنان ويحيض كما تحيض المرأة روح ۳۲۸ م ١- قال الوكيع رح لولا الريح والذباب
لانتنت الدنيا ومن الاعاجيب ان هذ الضعيف اذا طار فى وجهك ضاق به قلبك
ونغص به عيشك وفسد عليك بستانك وكرمك واعجب منه جراتك مع ضعفك
على ما يورثك العار ويوردك النار فاذا كان جزعك هذا من البعوض في الدنيا
فكيف حالك اذا تسلطت عليك الحيات والعقارب فى لظى روح ۲۵۹ ١- روى ان
جالينوس دفع الى اصحابه قرصين مثل البنادق وقال اجعلو احدهما بعد موتى فوق الحديد
الذي لعمل عليه الحدادون والآخر فى حب مملوء من الما ثمر اكسر الحب ففعلواكما اوصى فذاب
الحديد ا فى الارض ولم يخبر وامنه شيئاً وانجمد الماء وقام بلا دعاء قال الحكماء اراد بذلك
انى وان قدرت الى اذابة اصلب الاجساد واقامة الماء الذى من طبعه السيلان ما وجدت
للموت دواء روح ۲۹۹ ۱ +

فصل ۹ در بیان فضایل و فواید حلم و ترک غضب
قيل الحلم حجاب الافات قال قايل مذاقة الحلم مر فى الاول لكن اخره احلى من العسل واز
اخلاق پسندیده حضرت ملوک سلاطین که اساطین کارخانه دین متین و حامیان شرع شریف مبین
اند اینکه در گلشن اخلاق شان خار آزار نرسته و بر دامن ذی میا من اشفاق شان غبار آزار
وستم ننشسته باشد فرد هر انکس که بآزار خلق فرماید : عدد مملکت است آن بکشتنش
۱ سے بضم بمعنی خم ۱۲ : له ای سرخ بسته آب ۱۲ سے بالفتح جمع اسطوانه بمعنی ستون ۱۲


۱۳۱
فرمایے کہ فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك . آورده
اند کہ یکی از بزرگان گفته کہ وقتی بر مائده سلطان متوکل که خلیفہ بس متوکل وجمیع اخلاق حسنہ شامل
بود حاضر بودم که طباخ مائده طعام را حاضر نموده عرض کرد کہ امروز بطالع میمون بنجم رهنمون بطبخ طعامے
گردیده که دست ہوس وآرزوی هیچکس بدمے وصال چنین نعمت فرحت افزا نرسیده
و دهان هیچ آفریده چنین نعمت بالذت وحلاوت غم زدا را نچشیده و آن را بفرموده
خلیفه حاضر نمود کا سہ نان خورشی که بحضور خلیفہ حاضر نموده نهاده بود مگسی در ان ظاہر
شده بکشیدند مگسی دیگر ظاهر شد آن را نیز بکشیدند و از کثرت حلم و فراست اثر ملالت
بر جبین خلیفه ظاہر نمیشد و بموجب وما جعلنا هم جسد الا ياكلون الطعام و ما كانوا
خالدین همان نان خورش را تناول مے نمود و حسن شیم و شرم حلم و کرم او را رخصت نداده
که پردۂ از روی کار بردارد و او را بحضور اہل دربار سرزنش داده شرمسار و خجل و
منفعل سازد چون بعد از فراغ تناول مطبخی خواست که مائده طعام را بردارد خلیفه فرمود که
از برائے من فردا همین نان خورش را بطبخ نمای اما مگس ازین کمتر اندازی که امروز انداخته
بودی و این معامله را چشم نتوان داشت مگر از سلاطین که صاحبان حلم و مکارم
اخلاق وبحلم واخلاق پسندیده در زمان خودها یگانه وطاق اند که واذا مروا باللغو مروا
کراما۔ زیراکہ رعیت بدین صفت حمیده دعای صالحہ بادشاه را گویند و لشکریان بدین
خصلت پسندیده در خدمت محولۂ خودها رضای پادشاه را جویند و قوام سلطنت
و نظام مملکت از دعای صالحہ رعیت و رضا جوئی شاہ باشد چنانکہ بلبل شیراز
رحمة الله فرموده رباعی سپاهی در آسوده گی خوش بدار ٭ که در حالی سختی آید بکار ٭
سپاهی که خوشدل نباشد ز شاہ ٭ ندارد حدود ولایت نگاه ٭ و در تورات آمده که هر که
ترک غضب کرد بجوار رحمت حق جل علا جا یافت و نیز مذکورست کہ ہرکہ خواهد کہ بجناب
لہ این آیت در رکوع نصف جز ۴ ہ این آیت در آخر رکوع اول جز ۱۷ سے این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۹


۱۳۲
حضرت قدس خداوندی عزاسمه قرب یابد عادت ذمی سعادت حلم و خشم خوردن و ترک
غضب نمودن و شیوه مرضیه تواضع و عاجزی و کینه گی را از دست ندهد و فی الحدیث
اذا جمع الخلايق يوم القيامة نادی مناد این اهل الفضل فيقوم اناس و هم ليسيرون فينطلقون
سراعاً الى الجنة ويقولون نحن اهل الفضل فيقال لهم ما كان فضلكم فيقولون كنا اذا
ظلمنا صبرنا و اذا اوسئ الينا غفرنا و اذا جهل الينا حلمنا فيقال لهم ادخلوا الجنة فنعم اجرا
لعالمین روح ۲۴ ۴ ۱ - آورده اند که هدہدی بخدمت جناب حضرت سلیمان ۴ عرض نمود
که یا نبی اللہ تھیاً مہمانی و ضیافت ترا نموده ام اگر از روی کرم اجابت فرمائی حضرت
فرمود که تنها مرا و یا بالشکر ہدهد عرض کرد که شاه با جمیع لشکر و سپاه در فلان جزیره مهمان
من اند حضرت با جمیع لشکر بموجب اجابت در ان محل حاضر شده هدهد فی الحال بساختن
اسباب معاش مهمانان در عقب ملخی پریده و آن را شکار کرده و در دریای که
متصل آن جزیره بوده انداخته و مهمانان را بموجب و ما جعلنا هم جسد الا یا کلون
الطعام و ما كانوا خالدین آورده اند که کلوایا نبی الله من فاته اللحم فاله المرق
یعنی بخورید ای پیغمبر خدا، کسی را که گوشت ملخ نرسد شور با که عبارت از آب دریاست
همه را میرسد سلیمان ۴ با همه لشکر از گفتار خوش رفتا ر لطیفه وار که از منقار هدهد استماع
فرمودند در خنده در آمده مدة العمر که مقال ہدهد بیادشان آمدی در خنده در آمدندی انتهی و
في حياة الحيوان الهدهد منتن الريح طبعا لانه يبنى اخوصه في الزبل وهذا عام في جنسه
واذا بخر المجنون بعرف الهدهد ابرأه ولحمه اذا بخر به معقود عن المرئة او مسحورا برده
روح ۸۹۱ م ۲ - و اذا بتخر انسان بالجراد البرى نفعه من عسر البول - قال ابن سينا اذا
اخذ منها اثنا عشر و نزعت رؤسها و اطرافها وحمل معها قليل اس يابس و شرب للاستسقاء
نفعه و اما الجراد البحري فهو من انواع الصدف كثير بساحل البحر ببلاد المغرب ويأكلونه
لے این آیت در رکوع اول جزاء کے یعنی آشیانه ۴ سے در سرگین ۱۲ هے تاج سر ہدہد ۱۲


۱۳۳
كثيراً مشوياً ومطبوخاً ولحمها نافع للجذام روح ۱۷۷۹ و بر حضرات ملوک و سلاطین واجب
و لازم است که در حالت خشم و رضا جانب حق جل و علا را فرو نگذارند بلکه در حالت غضب بعقوبت
هیچکس حکم نکنند زیرا که مبادا در عقوبت مغضوب علیه حظ نفس خود را را خواهمند و از انچه
که مستحق آن است شاید که بسبب غضب تجاوز نمایند و از اینجاست که جناب حضرت امیرالمومنین
عمر رض مستی را دید خواست که دره زند آن مست بی باک زبان ناپاک خود را بدشنام کشاد جناب
حضرت او را حکم رہائی داده که خذ العفو وامر بالمعرف واعرض عن الجاهلین و فرمودند
که چون او مرا بسبب دشنام بغضب آورده اگر در ان حال او را میزدم گویا از برای تسکین
غضب خود او را ایذا میکردم نه از برای امتثال فرمان حق جل جلاله و نیز آورده اند که یکی از
اہل جرایم سخنان بلند بحضور عمر بن عبدالعزیز رح که خلیفه بس عالی و ارجمند بوده گفت فرمود
که اگر مرا بغضب نمیآوردی ترا عقوبت میکردم که والذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش
واذا ما غضبواهم یغفرون و نیز حضرات ملوک و سلاطین را لازم است که تعظیم قرآن مجید و
فرقان حمید راحتی المقدور نموده حکم حق سبحانه و تعالی را اولی تر از همه حکمها که الا لله الحکم
وهو خیر الحاکمین انگارند و تخلف و عدول را جایز ندارند قال ابو العباس القرآن
کله شیان مراعات اداب العبودية وتعظيم حق الربوبية طبقات والرب اسم الله
الاعظم ولذالك كل اسم قلبته بطل معناه الا الرب فان مقلوبه البر وهو من اسمائه
تعالی والیہ یشیر ما روی عن الخضرہ مانہ قال الاسما لاعظم ما دعا به كل نبی و ولی
و خدا واشار الى انه مقدمة الدعوات الانبياء خوربنا ظلمنا انفسنا الآيه وبحور الصحابة
خور بنا ما خلقت هذا باطلا الآيه والاعداء نخور بنا ابصرنا وسمعنا فارجعنا نعمل صالحاً
الآیه روح ۱۷۲۹۔ خلیلانم العاقل تعظیم القران العظیم لیزداد جاهه و رتبته ولیحذر
لے این آیت در رکوع قبل از سوره انفال و قبل از رکوع ثلث جز ۹ ۵ این آیت در رکوع ربع جز ۲۵ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع
ثلث جز ۷ ۴ در این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۳ ۵ این آیت در رکوع نصف جز ۸ ۶ این آیت در رکوع
ثلث جز ۴ که این آیت در رکوع اول ثلث جز ۲۱ *


۱۳۴
تحقير الملا ينتقص شانه وهيبته الاتري ان السلطان محمد الرابع واعوانه لما رفضوا
العمل بالقرآن واخذوا بالظلم والعدوان سلط الله عليهم وعلى الناس بسببهم
القحط والخوف فخرج من ايديهم اكثر القلاع المعمورة الرومية واستولى الكفار الى
ان طعوا فى القسطنطنية له واشتد الخوف الى ان قال الناس اين المفر كلا لا وزر وكل
ذالك وقع من القرناء السوء فانهم يحثون السلطان على الجريان بخلاف الشرع (صفحه ۲۲۰)
آورده اند که یکی از سلاطین پسر زالی را محبوس نموده بود زال پریشان حال از درد فرزند
دل بند نالان و گریان بعرض کرد که اے امیر فرزند جگر بندم را که حبس فرموده رها کن
که من طاقت فرقت او را ندارم وقد قيل اضيق السجون مفارقة الاحباب ومعاشرة
الاضداد خلیفه فرمود که من حکم کرده ام که تا زنده و خلیفه ام پسر ترا از حنبس رها نکنم زال پریشان
حال سراسیمه اندوه ملال چون از رہائی فرزند مایوس و نا امید گردیده آه سرد از دل
پر سوز و درد برآورده روی بطرف آسمان کرده گفت که اے سلطانی که حبس و
اطلاق عالمیان بقبضه قدرت تست خلیفه تو آنچه بفرزند دل بندم کرد دیدی و حکمی که در
باب فرزندم با من گفت شنیدی و تو خدا وند قادری که قصور او را باطل و آثار
قدرت خود را بخلاف آنچه در خیال او میگذرد عاجل ظاهر گردانی که ما يفتح الله للناس
من رحمة فلا ممسك لها وما يمسك فلا مرسل له من بعده وهو العزيز الحكيم نميدانم
که تو چه حکم خواهی کرد چون این سخن جگر سوز درد اندوز زال بگوش حق نیوش خلیفه رسید
دل او بغایت نرم شده بسوخت و از سر غضب در گذشته فرمود که پسر زال را از حبس
رها کرده و خلعت های فاخره پوشانیده و بر اسپ قیمتی سوار کرده و در کوچه ها و
له گویند شهریست که نام آن بزلبیه بود چون قسطنطین اکبر در انجا آمد پس بنا کرد سور آن را و نام آن شهر را بنام خود گذاشت و آن دارالملک روم
شد تا این زمان و نام آن اسطنبول نیز هست و حکایات در باب بزرگی و عظمت خوبی آن بسیارست در انجا شاخی از دریا برآمده است که احاطه کرده جهان
شرقی و شمالی را بجانب غربی و جنوبی دریابان واقع است و ارتفاع آن سور بیست و یک نوع است و مذکور است که در ان شهر بسیار باب هستند که قریب
صده باشد و از انجمله باب الذهب و آن از آهن و ذهب است ببرهان قاطع ۱۲ ع این آیت در سوره قیمه جز ۲۹ ته این آیت در اول سوره فاطر که قبل از گیرند
تلت جز ۲۲
۳ بضم اول و فتح ثالث نام شهریست مشهور از ملک روم بغایت عظیم بنا م بانی آن که پسر هرقل پادشاه روم بود ۱۲ برهان قاطع


۱۳۴
بازاری ای بغداد بگردانند و این ندا هویدا در دهند که هذا عطاء الله علی رغم الخليفة
فرو در جهان حکم هیچکس نشود حکم حکم خداست در عالم : که قل لن يصيبنا الا ما کتب الله لنا
الآيه وجاء في بعض الآثار ان الله تعالی یقول یا ابن ادم تريد و اريد ولا يكون الا ما اريدا
فان سلمت لی ما ارید اعطيتك ما تريد وان نازعتني فيما اريد انتحيتك فيما تريد ثم لا يكون
الا ما اريد فالادب مع الله تعالی ان يستسلم العبد لما اظهر الله تعالى في الوقت
ولا يريد احداث غیره روح ۱۸۲ - روی ان شابا كان يا مروينهى فحبسه الرشيد في بيت
وسد المنا فذ ليهلك فبعد ايام روی فی بستان يتخرج فاحضره الرشيد فقال من اخرجك
قال الذي ادخلني البستان فقال من ادخلك قال الذی اخرجني من البيت فتعجب الرشيد
فبكي و امر له بالاحسان وبان يركب فرشا و بنادي بنيا يد يه هذارجل اعزه الله و
ادا لرشيد اهانته فلم يقدر الله الا اكرامه و احترامه قال الفقيه ابوالحسن
وقع القحط ببعض ادفرضوا قصتهم الى على بن عيسى الوزير فكتب على ظهرها لست
بسماء اسقيكم ولا بارض فاكفيكم ارجعوا الى بارئكم روح ۲۷۹ و تا ممکن باشد
از شیوه مرضیه حلم و قول لین و سخن نرا نگذشته قصد خونریزی و شرانگیزی و فتنه خیزی را نکنند که
اخر الحيل السيف فرو زبانه بته خار از درشت خونی تست * اگر شوی تو ملایم جهان گلستان است
و تا کار بزر بر میآید جان در خطر افکندن نشاید : اگر بالفرض دشمنی پیدا شود با یدکه او را بانواع
حیل و احسانها و نکوئی وحلم و دلجوئی و نرم گوئی اختصاص دهد شاید که دوست گردد فرو تیغی که
در نیام برار و فستان ز خصم * واثق خموش باش که تیغی تحمل است : که عسى الله ان یجعل بینکم
و بين الذين عا ديتم منهم مودة الله قدیر والله غفور رحیم رباعی گر اندیشه داری
ز دشمن گزند : بتعویذ احسان زبانش به بند * مزن تا توانی براجنگره : که دشمن اگرچه زبون
لے ہر سہ حرکت بمعنی ہلاک و خاک آلودہ شدن ۱۲ ه سله این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰
سکه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۸ *


دوست به : و سخن نرم را در دل اثری ست که بآخر ثمر ظفر بخشد که فقولا له قولا لينا لعله يتذكر او
يخشى : روى انه تكلم رجل فى زين العابدين رضی بن علی بن حسین بن علی رضی بن ابیطالب و
افترى عليه فقال له زين العابدين ان كنت كما قلت فاستغفر الله وان لم أكن كما قلت
فغفر الله لك فقام الرجل اليه وقبل رأسه وقال جعلت فداك لستُ كما قلت فاغفر لى
قال غفر الله لك روح ۲۷۱۰ - آورده اند که ماری را پرسیدند که چون افسون گر بدر سوراخ فام
تو میآید با آنکه در میان بغض و عناد ذاتی قدیمی و دشمنی و عداوت صمیمی ست چون نرم نرم چیزی
میگوید تو بگفته دشمن عمل نموده و فریب قول دشمن را خورده از خیالات نفسانی و همزات شیطانی
از سوراخ خانه خود بدر میائی تا ترا بدست کرده هلاک می سازد و هذا ضلال بواح وخسر، بواء
دریغز صراح و وقوع فى طعن الرماح مار در جواب گفت که این مروت نباشد که یکی برخانه
من آید اگرچه دشمن باشد و بلطف و مدارا و نرمی و چرب زبانی گوید که برون آئی ومن برون
نیایم فرد رفق با دوستان نمیگویم : رفق کن با کسے که دشمن تست : ويقال فلان
اعمر من حية لانها لا تموت الاقتلاً وفلان اعمر من الضاد وذالك انها تعيش
سبعمأة سنة ويقال فلان اعمر من النسر لانه تعيش ثلاث ميأة سنة روح ۱۴۵۹
قال الله تعالى لا يستوى الحسنة ولا السيئة اى الكلمة الحسنة والكلمة السيئة ادفع بالتي
هی احسن اى ادفع الكلمة القبيحة بالكلمة اللتى هى احسن فاذا الذي بينك وبينه
عداوة كانه ولى حميم يعنى اذا فعلت ذالك صار عد وك صديقاً لك مثل القريب
وقد قيل الحلم يورث الحلم و تا کار بسخن نرم و آهسته ساخته شود کلام زشت غضب
آلود درشت بر زبان نباید راند زیرا که سبب نفرت بنده گان خداوند جل ذکره
ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۱۷ که این آیت در رکوع قبل رکوع آخر جز ۲۴ -
ت بالکسر معنی آهستگی و برده باری ۱۲ ح
بالکسر معنی دوست و مصاحب ۱۲ ح


۱۳۴

همین ست و بس فرو زمانه بته خارا ز درشت خوئی تست + اگر شوی تو ملایم حبان گلستانت
قیل الحلم محاب الافات و قیل الحلم ملح الاخلاق چنانکه اورده اند که نوشیروان از بزرجمهر
حکیم پرسید که حلم چیست گفت نمک خوان اخلاق زیرا که چون حلم را قلب نمائی ملح گردد چنانکه
طعامی بی ملح ذایقه دل پذیر با کمال نیارد همچنین خلق بی حلم جمال ندارد فرد تیغی که
در نیام برار و فغان ز خصم + واثق خموش باش که تیغے محل ست + حکی ان ابراهیم ع م
لما را ملکوت السموات والارض را عاصیاً فی معصیته فقال اللهم اهلکه فاهلکه الله
ثم را اخر فد عا عليه فاهلكه الله ثم را ثا لثا فد عا عليه فاهلكه الله ثم را رابعا
فد عا عليه فاوحی الله تعالى عليه ان تق يا ابراهیم ع م فلو اهلكنا كل عاص شئام
لم يبق احد من الخلق و لكنا نحلمنا لا نعذا يهم بل نمهلهم فاما ان يتوبوا و اما ان يصروا
فلا يفواننا شیئی روم ۲۷۷ م ص و جناب حضرت حق عز اسمه حبیب خود را میفرماید
كه فيما رحمت من الله لنت لهم ولوكنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حو لك
رباعی کس نبیند که تشنگان حجاز + بر لب آب شور گرد آیند + هر کجا چشمه بود شیرین
مردم و مور و ملخ گرد آیند + و سئل رسول الله ع م عن حلم ابراهيم ع م فقال ع م
فوالله انه لا شبه الناس بی خلقا وخلقا رو ۲۷۵ م ۲۲ و مر عامرے برجل قد
صلبه الحجاج قال يا رب ان حلمك على الظالمين اضر بالمظلومين فرای فی
منامه ان القيمة قد قامت وكانّه دخل الجنة فرای المصلوب فيها في اعلى علييين
فاذا مناد ينادي حلمى على الظالمين احل المظلومين فی اعلى علييين رو ۲۷۹ م ۲
الحق که حلم صفتی ست از صفات حمیده خداوند عزیز رحمن و خلقی ست از اخلاق پسندیده
پیغمبران ذی شان و بیاید دانست که غضب در بسیار مواضع از عفو بهتر ست زیرا که
له بفتحتین بمعنی پادشای و پروردگار و تصرف و عالم فرشته گان و عالم معنی و عالم ارواح و بمعنی عالم غیب و بمعنی مقام عبادت فرشته گان است که دران
عبادت بی قصور و فتور مدل شود ۱۳ عباسی این ایت در رکوع نصف جریم شد بلکه بمعنی خلقت و صورت وصفت چیزی ۱۲ ع


۱۳۸
غضبی که از برای اعلام معالم دین متین و اجرای مراسم حدود شرع شریف مبین باشد
ستوده و محمودست و انچه از صحابہ کبار رحمهم الله الملک الغفار از غضب و تشنیع و تهجین و آویزش
و آمیزش و ستایش و آفرین که کرده اند چون همہ حِسْبَةً لِله بوده جمله در طاعات و عبادات
شان محسوب گشته اما غضبی که از جہتہ حرص و خویشتن داری باشد مذموم ست و آن
شعله ایست از آتش شیطان و شجریست کہ ثمرش بجز ملالت و ملامت و پیشمانی
نباشد چه غضب خوئی ست از خوئی های زشت سگان و شیوه ایست از
شیوه های زشت شیطان و فی الخبر خلق الغضب من النار اللتی خلق منها ابلیس و
فی الحدیث الغضب من نار الشيطان الا ترى الى حمرة عينية وانتفاخ اوداجه روم ۲۵۲
قال الشيخ رسلان الدمشقى الغضب يقيمك مقام ذل الاعتذار طبقات و بباید
دانست که عاطفت ذوالجلالی و عنایت لا یزالی طایفه را از بدایت فطرت بعلو درجات
بز نام کشی و سيق الذين التقوا بر جاده و اما من خاف مقام ربه بقدم و نهى النفس
عن الهوى بعا وفان الجنه هي المأوى رسانید و عزت متعالی از سطوت لا ابالی طایفہ
را از مبدء خلقت بر جَنت در کاتُ بتازیانہ قہر وسيَقَ الذين كفروا بر جاده فأما
من طغى بقدم و اثر الحيوة الدنيا بمعا د فان الجيم هي المأوى دوانند كه هؤلاء في الجنة
ولا ابالی و هؤلاء فى النار ولا ابالی قال الشيخ على الخواص ره اذا حفت العناية
الالهية عبد اصار كل ذرة من عمره تفا دهر الف سنة من عمر غيره واذا تخلفت العناية
الالاهية عن عبد صار كل الف سنة من عمره لاتساوى ذرة من عمر غيره طبقات و اگر
نه عنایت بی علت او سر بگریبان جان بر آورد از کمند قهر و سلاسل مکر او چگونه توان جست و بند
له و بمعنی زشتی و طعن بکسی ۱۲ ۲ بمعنی زشت و معیوب گردانیدن ۱۳ ۳ آن است که مادر او کنیز و پدر او آزاد باشد و بمعنی ناکس و فرومایه ۲۹۹
له این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۴ شه این آیت در سوره والنازعات جزء ۳۰ کہ بالفتح بمعنی سخت گرفتن و حلم بردن ۲
که بمعنی زمین فراخ ۱۲ م و بمعنی منازل دوزخ ۱۲ حـ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۴ شہ این آیت
در سوره والنازعات جزء ۳۰


۱۳۹

طلسمات اعظم اور ابقدام قوت توان شکست که واذا رايتم الجمال طابوا واذا رايتم الجلال ذابوا آن را که گوش ارادت که آفریده اند چوکند که بشنود و آن را که کمند سعادت می برد چون کند که نرود :

فصل ۱- در بیان عفو و فضایل و فواید آن

علما گفته اند که گناه اگر چه بزرگ باشد اما فضیلت عفو کننده بزرگ تر از ان است که والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس والله یحب المحسنین - آورده اند که جناب حضرت امام الملة قایل الحق لغیر العلة امام اعظم صوفی کوفی را کسی بر رخساره مبارکش طپانچه زد حضرت فرمود که من هم میتوانم که ترا طپانچه زنم اما نزنم و قادرم که نزد خلیفه از تو شکایت برم اما نبرم و میتوانم که در سحرگاه باناله جان سوز و آه جان کاه بدرگاه جناب حضرت اله جل جلاله بنالم اما ننالم و نیز مرا بمسلم است که فردا قیامت بحضور پادشاه با جلال و عظمت عرض دست بر بندم و داد خود از تو بستانم و این را نیز نکنم و بعزت و جلال خداوند کریم عز اسمه با تو عهد کردم که اگر مرا در روز قیامت از فضل و مرحمت جناب حضرت خداوند جل جلاله رستگاری نصیب و شفاعت من در معرض قبولی قریب باشد بی تو در بهشت قدم نه نهم قال الله تعالی خذ العفو وامر بالعرف واعرض عن الجاهلين. روى ان لما نزلت هذه الآية فقال النبي صلعم ما تفسيرها فقال له جبرئيل ان الله يأمرك ان تصل من قطعك وتعطى من حرمك وتعفو من ظلمك قال صلعم ما من عبد يظلم بمظلمة فيعفو عنها ابتغاء لمرضات الله تعالى الا زاده الله تعالى بها عزا و نیز عفو از جمله اخلاق پسندیده فایق و صفات مرضیه جناب حضرت خالق و از خصال حمیده اهل جنت که قول رسول مقبول بران گواه و ناطق است که قال صلعم من اخلاق اهل الجنة لا تجد الا فى الكريم العفو عمن ظلمك والبذل لمن حرمك والاحسان لمن اساء اليك قال يحيى بن معاذ رضا طابت الدنيا الا بذكرك و الاخرة

له این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۲ له این آیت در رکوع قبل از سوره انفال وقبل از رکوع ثلث جزء ۹ *

مه بکسر سین انچه خیالات موسوم سحر بهیکل عجیب در نظر میاید و نیز بشکلی و صورتی عجیب که بالای خزاین تعبیه کنند ۱۲ م


۱۴۰
الا بعفولك ولا الجنة الا بلقائك قال الشيخ ابوالحسن ۲۲ سمعت وصف ربی فی جبل فبت عند باب
صومعته ليلة سمعته يقول اللهم ان بعض عبادك طلب منك تسخير الخلق فاعطيته مراده وانا
اریدان لا يحسّنوا معاملتهم معى حتى التجى الا الى حضرتك ۲۸ م م ۲- آورده اند که کعب بن
زہیر ہ که از جمله فصحا و از زمرہ بلغای عرب بودہ پیش از انکه بشرف سعادت اسلام فایض و
مشرف گردد زبان ہذیان ہرزه بیان بهجو از خدام عتبۀ رسالت و عاکفان کعبه جلالت ملوث
کرده بود و جناب حضرت ختمی مآب خون او را ہدر د مباح فرموده بودند چون کعب ازین
خبر وحشت اثر آگاه و مطلع گردیدہ از ہیبت جلالت آنحضرت عقرب وار چپ و راست
میگریخت و عرق ندامت و خجالت از وجود معصیت آلودش میریخت و دانسته بود که از
آسیب قہر آنحضرت جز بظلال بے زوال مالا مال رحمت او کہ وما ارسلناك الا رحمة
للعالمين کہ ذرات عالم و عالمیان را شامل وغرقای بحر عصیان را متکفل ست پناہ نتوان
برد قال بعض الحكماء ان الله تعالى خلق محمد ا ۲۶ مجعل رأسه من البركة وعينيه من الحياء
واذنيه من العبرة ولسانه من الذكر وشفتيه من التسبيح ووجهه من الرضى وصدره من
الاخلاص وقلبه من الرحمة وفؤاده من الشفقة وكفيه من السخاوة وشعره من نبات الجنة
وريقه من عسل الجنة فلما اكمله بهذه الصفات ارسله الى هذه الامة فقال هذا هديتى
اليكم فاعرفوا قدر هديتى وعظموه كذا فى زهرة الرياض روم ع ۴۴ ۲۱ و قصیدہ غراکہ بران
نعت و کمال جناب حضرت ختمی مآب مجلی و آراستہ و پیراستہ بودہ ترتیب نموده برسم مردم
عرب بر اشتر سوار شدہ طے فیانی و مراحل و قطع بیابانها و منازل را نموده و این بیت قصیده
موصوفه را مکرر خوانده که فالیت ۲۸ ارسی بها من كلاله ، لا من حقى حتى ملاقاتى محمدا تا اینکه
خود را بآستان ملک آشیان جناب حضرت بانصرت والا نهمت رسانیده افتتاح با نشا و قصیده
۱ معنی یہ کسے را نگفتن ۴ ۲ لے معنی چوب پایان در که بران پای میگذارند ۱۳ ج که معنی مقیم شونده گان ۱۲ ح ع این آیت در
رکوع قبل رکوع قسط جز ۱۷ اھ معنی بیابانہا ام و ہ بمعنى اعيا و ذهاب قوت ۱۲ ح شہ معنی سو دہ شدن ۱۳ ه بخش خواندن ۱۳


۱۴۱

موصوفه نموده در ضمن آن استعفای ماثم و استغفار جرایم که در آن مندرج بود او انموده
با سید عفو التجا بدرگاه ذی جاه عالم پناه و خلق عظیم کریم و حلیم بی ریب و اشتباه و انک لعلی
خلق عظیم آورده و چون جناب حضرت رسالت مآب کلام درد اندوز و ناله ہاے جگر سوز و
آه ہاے پرسوز جان سوز اورا استماع فرمودند رقم عفو بر بیہوده گوئی او کشیده که ولا تزال
تطلع علی خائنة منهم الا قليلاً منهم فاعف عنهم و اصفح ان الله يحب المحسنين بر ديجانی
که یمن آن استنجاح امانی توان نمود از تن روح پرور و جسد مبارک مطهر کشیده بد و حواله
نموده او را در سلک بندگان خاص اختصاص نموده مقید و منخرط گردانیده رباعی
ز ابتدای دور عالم تا بعهد پادشاه : از بزرگان عفو بوده و از گناه گاران گناه : دوست
دارد عفورا پروردگار : آنچه ایزد دوست دارد دوست دار : که انك عفو و تحب العفو
حكى ان الحجاج اراد قتل شخص فقال له لى اليك حاجة قال ما هي قال اريد ان امشى
معك ثلاث خطوات ففعل الحجاج فقال الشخص من هذه الصحبة ان تعفو عنى فعفاعنه
روح ۳۰ ۲ ۶ وروى عن عمر بن عبد العزيز انه قال احب الامور الى الله ثلاثة
العفو عند القدرة والقصد فى الجدة والرفق بعباد الله وما رفق احد بعباد الله تعالى الا
رفق الله به فرو شرمنده ازانیم که در روز مکافات : اندر خور عفو تو نکردیم گناهی : قال
الشيخ رسلان الدمشقى مكارم الاخلاق العفو عند القدرة التواضع في العزة والعطاء بغير
المنة طبقات - آورده اند که روزی آن نوباوۀ بستان ولایت با کورۀ باغستان هدایت
سبط بنى بخلي ولى ريحان رسول الثقلين جناب حضرت سید الشهدا امام حسین بن علی رض که
پژمردگی و افسردگی شان سوہان روح و روان و کاہش جسم و جان آنحضرت عمر بوده با جمعے
مهمانان بر سر خوانی نشسته بودند خادمش با کاسۀ آش گرم بمجلس درآمده و از غایت هیبت و دهشت

ا این آیت در رکوع اول سوره نون قبل از رکوع ربع جز ۲۹ ۲ این آیت در رکوع ۴ بعد اندر کوع ربع جز ۶ ۳ بالضم معنی جامه مخطوط ۱۲ ۴
۵ سنجاح بالفتح معنی فیروزی و بر آمدنا حاجت ۱۲ ۶ ه بالفتح بمعنی میانه رفتن و میانه بودن ۱۲ هے به تشدید دال بمعنی تیز وا د مندی نمودن
ھے بمعنی میوه تازه و نو رسیده ۱۲ ح ه بمعنی میوه نورسیده ۱۲ ج سه بمعنی عسل ۱۲ ع


۱۴۲
پایش بحاشیه بساط بند شده کاسه آش گرم برشانه زاده کونین افتاده و آش های گرم بر خساره
مبارکش ریخته متالم گردید جناب حضرت از روی تادیب نه از روی تعذیب در وی نظر کرد
در حال بزبان خادم جاری شد که والکاظمین الغیظ جناب حضرت فرمود که خشم خود را خوردم خادم
گفت که والله یحب المحسنین جناب حضرت فرمود که مئونت معیشت ترا بذمه خود لازم گردانیدم
و از مال خودت آزاد کردم که فمن عفی و اصلح فاجره علی الله اما عفو در جائی ست که حدی
از حدود شرعی دران نباشد بلکه در محل حد شرعی قهر و غضب از جمله لوازم و مأمور بیست که ولا
تاخذ کم بهما رافة فی دین الله الایه رباعی اگر آن جرم را حدی ست شرعی : نباید داشت
آنجا عفو مرعی : که عفو او در ان اجرای حدست : بلا را سد شرعی همچو سد ست : و بمقتضای
مقوله معقوله مقبوله اخوك من دلك على الخیر سخن ناصحان و شفیعان که در باب عفو و تجاوز از گناهان
مجرمان گویند که و العافین عن الناس والله یحب المحسنین را شنودن عادت اهل سعادت است
و عفو نمودن نشان رفعت و بلندی هست ست فرو منه بر آتش اندیشه بیكناهان را بآب عفو
بشوی نامه گنه گاران : قال الشيخ على الخواص رح انما اخبر الله تعالى انه اقرب جارلنا بشارة
لنا باضافة فضله ورحمته علينا قبل كل احد من الخلق فنحن اقرب الى عفوه ومغفرته ومسامحته
لانه اولى من وفى بحق الجار وان کینا نحن لم نوف طبقات - آورده اند که روزی مامون شاه
ببارگاه عام فرمود که اگر اهل جرایم بدانند که مرا در عفو فرحت و مسرت و خوشی تا بچه حد است هر آینه
جرایم را به تحفه بنزد من آوردندی زیرا که مرا در هیچ نعمتی از نعمای الهی جل جلاله آن قدر لذت
و فرحت حاصل نمیشود که در عفو جرایم که العفو زكوة الظفر سکندر را پرسیدند که عفو در کدام وقت
نیکوست گفت در وقت قدرت و ظفر بر خصم تا بدان عفو شکر گزاری کرده باشی قال الشیخ
رسلان الدمشقی : اذا قدرت علی عدوك فاجعل العفو عنه شكرا لمقدرتك علیه طبقات و
۱ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۴ ۲ه یعنی مایحتاج النفقة وتوشه و سفر و رنج ومحنت ۱۲ ۳ه این آیت در رکوع ربع جز
۲۵ ۴ه این آیت در اول سوره نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸


۱۲۳
نیز شفاعت در اجرائے حدود شرعی مدخلی ندارد که ولا تاخذكم بهما رأفة فی دین الله الآیه زیراکه
شفاعت در حدود مقرره شرع شریف از اهل ایمان وامانت ودین و دیانت نباید فرد
اگر شرع فتوے دهد بر هلاک * الا تا نداری زکشتنش باک * ومن بلاغات الزمخشری -
شيان شينان فی الاسلام الشفاعت فی الحدود والرشوة فی الاحکام روح ۲۸۴ ج ۱- و در حدیث
است که ای امت عالی ہمت والا نہمت سامی رتبت مرحومه اگر شما گناه نکنید جناب حضرت خداوند
جل ذکره طائفه دیگر بیا فریند که آنها گناه کنند و او تعالی عفو کند فرد شرمنده از اینم که از بهر مکافات *
اندر خور عفو تو نکردیم گناهی * که تا رحمت بی علت و غایت او در مرآت عفو تجلی نموده تشنگان
بادیه ذلت و معصیت را بآب زلال رحمت بی متناهی سیراب و مباهی گرداند فرد شافعی همچون
جرم بخشی چون آله * گر بترسند از گناه روی گنه گاران سیاه فرد چون بدیدم عفو تو عاصی طلب *
عرصه عصیان گرفتم زین سبب *
فصل ۱۱- در بیان صلح و فضیلت آن
بباید دانست که در طلب صلح بذل اموال و استعمال مکاید وحیل ضرورست فرو نفع این بازار
نتوان یافت بے جنس فریب * گر تو سود اندیشه سرمایه کن تزویر را * واگر دشمن میل صلح را
داشته طلب صلح کند ابا نباید کرد * که وان جنحوا للسلم فاجنح لها وتوكل على الله انه هو السميع
العلیم ابیات اگر صلح جوید عدو سر مپیچ * دگر جنگ تو بر عنان بر مپیچ * چو زنهار خواهد کرم پیشه کن*
به بخشای و ز مکش اندیشه کن * اگر پیل زوری و گر شیر جنگ * بنزدیک من صلح بهتر که جنگ*
واگر دشمن در طلب صلح اراده مکر و خیال فریب داشته باشد که وان یریدوا ان يخدعوك فان
حسبك الله باید که از صلح روگردانی نکند و اعتماد بقول قایل ولا يحيق المكر السيى الا باهله کرده فرار
له این آیت در رکوع اول سوره نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸ ساله بالفتح بمعنی عیب وزشتی ۱۲ ج ۵۳ این آیت در رکوع
۲ بعد از رکوع اول جز ۱۰ شه این آیت در رکوع ۲ قبل ز رکوع ربع جزء ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از سوره یاسین جز ۲۲


۱۴۴
بسوے او سبحانه و تعالیٰ کہ توبوا الی الله جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون ۱ کہ وہ حافظ و
ناصر بر حق و کافی و بسنده مطلق قابل فأن حسبک الله را دانسته سپرد کار ہا را بسوے سبحانه تعالیٰ
باید کرد که ایس الله بکاف عبده ۲ و جناب حضرت رسول مقبول فرموده که من حفر لاخیه قلیبا
اوقعه الله تعالی فیه قریبا و امید دوستی بجز از خداوند جل ذکره از دیگرے نکنند که نجات دهنده
از مکر دشمن اوتعالیٰ ست و بس که قَدْ مکروامکرهم وعند الله مکرهم وانکان مکرهم
لتزول منه الجبال وصارالمكرسببًا لهلاكهم غيرهم من حفر لاخیه جبا اوقع فیه مکبا روح
۴۰ ح ۲ فرد کار ساز ما بفکر کار ما ٭ فکر ما در کار ما آزار ما و اصلاً ستیزه و لجاج نباید کرد
چه ستیزه و لجاج مذموم و محظور که اطیعوا الله و رسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم واصبروا
ان الله مع الصابرین۳ قالوا الرياح للخير والريح للشر لقوله عمر اللّهم اجعلها رياحًا ولا تجعلها
ريحًا اما قوله تعالیٰ وجرین بهم بریح طیبة فقد جاء فیه الریح المفردة بمعنى الخیر والنفع باعتبار قیدا
لا باعتبار اطلاقها روح ۲۹۶ ح ۲۔ و طالب صبر و سکون و صلح در دار دنیا مظفر و منصور و در
عقبیٰ بعطا ہاے گوناگون مباہی و مفتخر و ماجور و مسرور باشد و عن انس رض انه قال من صلح
بین اثنین اعطاه الله تعالى بکل کلمة عتق رقبة رباعی ستیزه مکن زانکه باد ستیز ٭ کند باغ
انصاف را برگ ریز ٭ کند عاقل اندر رہ صلح سیر ٭ تو این راہ گیر و که الصلح خیر ۴ قال بعض العرفاء
ان شئت ان تصیر من الابدال فحول خلقک الى خلق الاطفال ففیهم خمس خصال لو
کانت فی الکبار ، لكانوا ابدالًا لا يهتمون الرزق واذا تخاصموا تسارعوا الى الصلح ولا يشكون
من خالقهم اذا مرضوا ویأکلون الطعام مجتمعین و اذا خافواجرت عیونهم بالدموع
روح ۸۶۸ ح ۱ و جناب حضرت حق جل جلاله فرموده که واصلحوا ذات بینکم واطیعوا الله ورسوله
۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جزء ۱۸ ۲؎ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۱۰ ۳؎ این آیت در اول رکوع جزء ۱۰ ۴؎ این
آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ ۵؎ این آیت در رکوع ۲ اول جزء ۱۰ ۶؎ این آیت در اول رکوع نصف جزء ۱۱ ۷؎ بالفتح و آن گروهی است از بنده گان
خداوند که حق تعالیٰ زمین را بوجود ایشان قایم دارد و ایشان هفتاد نفرند چہل در شام میباشند و سی کس در جاہائے دیگر اگر یکی ازینان بمیرد
دیگرے از مردم بجائے او مقرر شود ۲ ۱ ۸؎ این آیت در رکوع ۴ بعد از رکوع ثلث جزء ۱۰ ۹؎ این آیت در اول سوره انفال در رکوع ثلث جزء ۹؛


لا ۱۴
ان کنتم مؤمنین حقا قوله تعالی ذات بینکم ای حقیقة ما بینکم بالمودة وترك النزاع جلالین
و نیز فرموده جل جلاله که وان طایفتان من المؤمنين نزلت فى قصة وهى ان النبي مر راکب حمارا و
مر عبد الله بن ابی قبال الحمار فسک ابن ابى انفه فقال ابن رواحه رو لبول حماره اطيب ريحاً
من مسكك فكان بين قوميهما ضرب بالايدي والنعال والسعف اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان
بغت تعدت احديهما على الاخرى فقاتلوا اللتي تبغى حتى تفيئ ترجع الى امر الله الحق فان فاءت
فاصلحوا بينهما بالعدل بالانصاف واقسطوا اعدلوا ان الله يحب المقسطين انما المؤمنون
اخوة فى الدين فاصلحوا بين اخويكم اذا تنازعا واتقوا الله لعلكم ترحمون جلالين وكذا ورد
کوفوا تی الله اخونا ای فی طریق الرحمان لا فی طريق الشيطان روح ۲۶۸۰ - قوله تبغى بغت البغى
الاستطالة والظلم وزوال الشئ قوله تعالى واقسطوا وهو امر باستعمال القسط على طريق التمتم
بعد ما امربه فى اصلاح ذات البين قوله تعالى واتقوا الله فالتقوى تحكمكم على التواصل والتراهم
وكان عند فعلكم ذالك وصول رحمت الله تعالی الیکم سر جو امدارك شريف *
فصل ۱۲- در بیان سیاست و فواید آن
بباید دانست که سیاست سلطان بمنزله آب ست که وجعلنا من الماء کل شيئ حی اما در محل که
استحقاق آن داشته باشد رباعی خوش آن شهریاری که از روی دانش پوتامل کند در
کتاب سیاست ؛ سر تیغ او گلشن سلطنت را و تر و تازه دارد بآب سیاست * وعن
اردشير لا سلطان الا برجال ولا رجال الا بمال ولا مال الا بعمارة ولا عمارة الا بعدل
و حسن سياسة وقيل السياسة اساس الرياسة روح ۲۷۹۶- و دیگر ملوک و سلاطین را باید
که تا بتوانند راز خود را بمر دم نا آزموده و نامحرم و خاین در میان نه نهند لان الامرا ر لا توهب
له این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ ۱۲ معنی شاخهای خرما ۳ معنی باشین والتي الفوقانيه یعنی چیزی که سخت و محکم باشد ۲ اما
ل الشيخة موحدة يعنى آنچه مقدر و معامله که میان دوکس باشد در معنی بیان چی نیز آمده ۱۳ ۶۶ سیاست بمعنی پاس داشتن ملک و حکم راندن پر
رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بترسانیدن ۱۲ که این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جز ۱۲۶


۱۴۲
الاللامناء والانوار لاتفيض الاعلى الادباء روح ۴۲ م ا ـ واعلم ان في قوله تعالي ولا توتوا
السفهاء الايه اشارة اخرى وهى ان اموال العلوم وكنوز المعارف لا توتى لغير اهلها من
العوام ولاتذكر كما حكى ان بعض الكبار ذكر بعض الكرامات لولى فنقل ذالك بعض السامعين
في مجلس اخر وانكره رجل فلما رجع الى الاصل قال لا يباع الابل في سوق الدبناج روح ۴۱م۱
واعلم ان افشاء السرايس من المرؤة خصوصا افشاء اسرار السلاطين الفتورية والمعنويا.
لا يخفى وكل سر اذا جاوز اثنين شاء اى المسام المساميه او الشفتين روح ۴۰۰م ۴ زیر اکه
نانوسی را محرم از خود ساختن در از خود را بر روی روز انداختن و زود سرار با غیار باختن و
دیدست خود از برای خود اسباب زوال مملکت و سلطنت انداختن واسپ جور وجفا را
بر خود تاختن ست که السر اذا جاوز اثنين شاء حکیمی گفت کان دو چیز در لب نیست چه محرم
راز در جهان کمتر پس هر سری که داری مخفی بهتر آورده اند که یکی بنوشیروان گفت که فلان کس
از ندمای خاص سر پنهان ترا آشکارا کرد نوشیروان فرمود که همان شخص را سیاست در خاک پنهان
سازید که لا ملك الا بالعدل ولا عدل الا بالسياسة چنان گفته اند که سه چیزی سه چیز پایدار
نماند مال بی تجارت وعلم بی بحث وملک بی سیاست پس سلاطین را لازم ست که ترک
عقوبت نکنند در حق کسی که سزا وار آن باشد و تانمکن قصد خون ریزی و فتنه انگیزی نرانند
که آخر الحیل السيف وقد روى ان داؤد عمر اراد بنيان بيت المقدس فبنا به مرارا فكلما فرغ منه
نهدم فشكا إلى الله تعالى فاوحى الله تعالى اليه ان بيتى هذا لا يقوم على يد من يسفك الدما
فقال داودء مربا رب اليس بك ذالك القتل في سبيلك قال بلى ولكنهم اليسوا من عبادى قال
يا رب فاجعل بنيانه على يد من فاوحى الله تعالى اليه ان اومرا بنك سلیمان ۴ ريينه والغرض
من هذه الحكاية مراعات هذه النشأة الانسانية وان اقامتها أولى من هدمها الا ترى الى اعداء
الدين انه قد فرض الله في حقهم الجزية والصلح ابقاء عليهم روح ، ۴ م ۱. وكما ان في العالم الكبير
ارضا وجبالاً ومعادن وبحاراً وانهاراً جداول وسواقي فذالك في الانسان الذي هو العالم


۱۴۷
الصغیر مثله فجسده کالارض و عظامه کالبجال و مخه کالمعادن و جوفه کالبحر و امعائه
کالانهار و عروقه کالجداول و شحمه کالطین و شعره کالبنات و منبت الشعر کالتربة الطیبة و راسه
کالعمران و ظهره کالمفاوز و وحشته كالخراب و تنفسه کالریاح و کلامه كالرعد و اصواته
کالصواعق و بکائه كالمطر و سروره كضو النهار وحزنه كظلمة الليل ونومه كالموت و يقظته
کالجیاتی وولادته کبدء سفره و ایام صباه کالربیع و شبابه كالصيف و كهولته كالخريف وشيخوخته
كالشتاء وموته كانقضاء مدة السفر والدوت من عمره كالبلدان والشهور كالمنازل والاسابيع
كالفراسخ وايامه كالاميال وانفاسه كالخطى وكلما تنفس نفسًا كان يخطو خطوة الى اجله فلابد
من التفكر في هذه الامور دوم ۳۲۱ ج ۲- آورده اند که سلطان سکندر بعد از ظفر بر اهل شهر همر قتل
فرمود ارسطاطالیس حکیم از برای وی کتابی مشتمل بر عتاب نوشته مضمون در حکمت مشحونش اینکه
اگر قبل از ظفر در قتل دشمنان معذور بودی بعد از ظفر تر در قتل زیردستان چه عذر و چه حجت
چه در قتل بنی نوع انسان تخریب بنیان رب الارباب ست و این امری ست بس مشکل
و ناصواب فردای قیامت بحضور رب العزت از عهده جواب نخواهی برآمد ان ترید الا
ان تكون جبارا فی الارض وما ترید ان تکون من المصلحین باید که مضر و مضات این
احقر الناس را گوش و خودرائی و خود پسندی خود را فراموش و شربت عذب فواید سخن معنوی را
بکام دل نوش کن تا به هیچ عارضه در نمائی و اگر از نصیحتی که کردم ابرو ترش کرده سرکه بر رو مائی و
از بیان حق که کردم نالی و ما على الرسول الا البلاغ انكنت ذكياً كفاك هذا والا فالبليد
لا يكفيه التطويل ولو تليت عليه التورات والانجیل سکندر بعد از مطالعه کتاب سراسر توبیخ
و عتاب از کرده خود نادم و از خون و قتل شان گذشتن را عازم گردیده و از سرقتل وخون شان
گذشته سر بسجده نهاده از خداوند عم فضله و رحمه عذر تقصیر خواست قال مجاهد رح اهربيك الدنيا
بفتحتین نام وزیر سلطان سکندر و ارسطو مخفف همین ست و این لفظی یونانی ۱۲ این آیت در رکوع و ربع جز ۲۰-
این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۰ :


۱۴۸

باسرها الا اربعة مسلمان وكافران فالمسلمان سليمان وذوالقرنين والكافران نمرود وبخت
نصر وهو شداد بن عاد الذى بنى ارم فى بعض صحارى عدن ثُمّ هر بجّة على من منع ايتاء
الله الملك للكافر وهم المعتزلة لان مذهبهم وجوب رعاية الاصلح للعبد على الله وايتاء
الملك للكافر تسليط له على المؤمنين وذالك ليس باصلح لحال المؤمن قلنا انما ملّكه امتحانا له و
لعبادة روح ۲۷۸ ح ۱. واهلك الله بخت نصر ببعوضة دخلت دماغه روح ۲۸۰ ح ۱. وعلم ان
ذوالقرنين الاكبر واسمه اسکندر بن فیلفقوس اليوناني ملك الدنيا باسرها كما قال مجاهد رحم
ملك الارض اربعة مؤمنان وكافران فالمؤمنان سليمان وذوالقرنين والكافران نمرود وبخت نصر فى
بضم نون ١٢
مشكوة الانوار شداد بن عاد بدل بخت نصر وكان ذوالقرنين بعد نمرود في عهد ابراهيم ۴ و علی
ما يأتي ولكنه عاش طويلاً الفا وستمائة سنة وفي تفسير الشيخ رح وكان الخضر ۴ على مقدمة جيشه
بمنزلة المستشار الذي هو بمنزلة الوزير للملك قال السيوطى رح فى الاوايل اول من لبس العمامة ذوالقرنين
وذالك انه طلع له فى رأسه قرنان كا نظلفين يتحركان فلبسها من اجل ذالك ثم انه دخل
الحمام ومعه كاتبه فوضع العمامة وقال لكاتبه هذا السر لم يطلع عليه غيرك فان سمعت به من
احد قتلتك فخرج الكاتب من الحمام فاخذ كهيئة الموت فاتي الصحراء فوضع فمه بالارض ثم
نادى الا ان للملك قرنين فانبت الله من كلمته قصبتين فمر بهما راع فقطعهما واتخذهما زمراً
فاكان اذا ازمر خرج من القصبتين الا ان للملك قرنين فانتشر ذالك في المدينة فقال
ذوالقرنين هذا اسرار اراد الله ان يبديه روح ۲۱۳ ح ۲. واما ذوالقرنين الثاني وهو اسكندر
الرومى الذي يورخ بايامه الروم وكان متأخرا عن الاول بدهر طويل اكثر من الفى سنة كان
مضى قبل المسيح ۴ وكان وزیره ارسطا طاليس الفيلسوف وهذا الذى حارب دارا و اذل ملوك

ه بضم نون ۲ م ه بضم باء موحده و سکون خاء معجمه و بعده فوقانی و فتح نون و صاد مهمله مشدد و مفتوح و راء مهمله نام
پادشاه کافرو این مرکب است از بخت که در اصل بوخت بود یعنی پسر و نصر که نام بت است چون او را در حالت طفلی پیش بت یافته
بودند و نام پدرش معلوم نبود لهذا بآن بت منسوب کردند و شتر بختی منسوب بآن پادشاه است از قاموس ۱۲ ع ۵ بقصبتين نام
وزیر سلطان سکندر وارسطو مخفف همین است واین لفظ یونانی است ۱۲


۱۴۹
الفرس و وطی اراضیهم وكان كافرا عاش ستا وثلثا ئين سنة فالمراد بذى القرنين في القرآن
هو الأول دون الثانی و قد غلط كثير من العلماء فى الفرق بينهما فظنوا ان المذكور في الآية هوالرومی
سامحهم الله تعالى روح ۱۴۲ ج ۲ فقد ذكر العلماء باخبار القدماء ان العیص بن اسحاق عم تزوج
بنت عمه اسمعیل عہ فولدت له الروم روح ۱۷۸ ج۱۔ رُوى ان النمرود لما عتواً كبيرا والقیٰ
ابراهيم عه فى النار بعد هذه المحاجة سلط الله على قومه البعوض فاكلت لحومهم وشربت دماء
هم فلم يبق الا العظام والنمرود كما هو لم يصبه شيئ بعث الله بعوضة فدخلت في منخرة فمكث
اربعمائة سنة تُضرب رأسه بالمطارق فعذبه الله اربعمائة سنة كما ملك اربعمائة سنة وهو الذى
بنى صرحاً إلى السماء ببابل فاتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم روح
۲۷۹ ج۱۔ و نیز آورده اند که پادشاه بزرگوار از حکیم دانایے کار در باب سیاست جو یا گردید
حکیم فرمود که در قتل وکشتن آدمی تعجیل منمای که خرابی بدن انسان کاریست بس مشکل و نامصواب
زیراکه دران تخریب بنیان رب الشان ست و آن را آسان مدان مگر کشتن سه طایفه اول
جابری که از ظلم و جبر آن رعایای ضعفا بجان آمده و بسبب ظلم و جبر آن شب و روز از خداوند
جل ذکره خرابی ملک و زوال مملکت ترا خواهان باشند. دویم عاملی که مال بیت المال را بدزدی
و خیانت دران میورزد سویم خاینی که سر ترا آشکارا میکند در قتل این سه طایفه سیاستا تهاون و تکاهل
نباید نمود که نکثا اخذ نایذنیه زیرا که اگر ضبط سیاست در عالم امکان تقرر و تنهای نه پذیرد مهمات جهان
بر نسق و نظام انجام نایافته راه بطلان و تباهی گیرد واگر قانون تأديب و تعذیب نه بود کارها
عالم با نجام نارسیده رو بتخریب آرد فجأروا بَعدُ ان كادوا نعوذ بالله من الحور بعد الكور
روح ۲۹۸ ج ۲۔ رباعی از سیاست نظام یا بد ملک ہے بے سیاست خلل پذیر بود : نسق
کار های عالم را : از سیاست ناگزیر بود : و هر پادشاهی که از مقتضای آية الرياسة
لے این آیت در رکوع اول پ ۱۸ بهم النون ۱۲ له بالفتح رضائی ممه بمعنی قصر و کوشک و بنای عالی ۱۲ ج سه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف
جز ۱۴ شه این آیت در رکوع آخر ج ۳۰ ه پس نقصان کردند ۱۲ ه بعد از انکه درنج نموده بودند ۱۲ شه بالفتح بمعنی زیاده تی و بسیاری ۲
شه بمعنی پاس داشتن ملک و حکم راندن بر رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بهتر رسانیدن وزدن ۱۲ ج


۱۸۰

ضعف السياسة بی‌خبر بود ارکان دولتش متزلزل و اساس سلطنتش مختل و باطل بود زیراکه هیچ
حق بمرکز خود بدون شریعت قوام نگیرد و بی‌ضابطهٔ سیاست امورات شرعی انتظام نه پذیرد
پس سیاست ملوک و سلاطین مقوی شرع شریف و دین متین و احکام شرع شریف مروج
سلطنت سلاطین باشد فرد اگر نه هیبت شمشیر پادشه بودے + چه شورها که بیکدم ز شهر برخیزد+
فصل ۳ در بیان فضایل وفای عهد و وعد فواید انها

بباید دانست که بقاے مملکت و جهانداری را بحسن عهد و وفای وعد بسته اند که دمن اوفی
بما عاهدا علیه الله فیؤتیه اجرا عظیما ـ لان الخزی الذین اکتنف المسلمین فی جمیع انحاء المسکونة
و تسلیط العدو علیهم انما منشأنه نقض العهد مصداقاً لقوله تعالی فمن نکث فانما ینکث علی نفسه
الایة واهون الخلق عند الله من استهان باوامره جل جلاله فرد گرفته اند گلاب تمام گلها را+
نداشت بوی وفا هر گلی که بو کردم+ زیراکه مدار عالم بسلطنت و دارسلطنت بلشکر شاهان عالم که
خزائن خودها را بلشکر و خدم و دفایع خودها را بعسکر و حشم حرف مینمایند بامید آنکه بوقت حاجت
د خروج دشمن پاس نعمت شان را مدنظر ساخته شیوهٔ مرضیهٔ پسندیدهٔ حلال نمکی و وفای عهد و وعد
را از دست ندهند که الحر الکریم لا ینقض العهد القدیم و اذا وعدتك نفسك الی نقض عهد
مولاك فقل لها معاذ الله انه ربی احسن مثوای روح ۲۱۸ ج ۱ ـ فرد نمک و سوده الماس قرین
اند بهم+ بغلط هر که نمک خورد نمک گیر شود + و اگر امید وفا بنوی هیچ پادشاه بعسکر و لشکر و حشم و خدم
اعتماد نه نمودی و ارکان مملکتش خلل پذیریشدی + فلما قضی الامر و مست الحاجة اذا هم ینکثون
آورده اند که مورضعیف کمر همت خود را بسته و از تودهٔ خاکی که آدمی را نقل آن دشوار بودی ذره
ذره می‌برد و بدیگر طرف میزنخت مرغی برونگذر کرد دید که شخص ضعیف بفرصت تمام و خوشی بالا کلام

له این آیت در سوره انا فتحنا جزو ۲۶ ۲ بالکسر و دلیله افتادن و رسوا و خوار شدن ۱۲ ۳ یعنی گرد چیزی در آمدن ۱۲ ۴ یعنی اطراف ۱۲ ۵
یعنی شکستن ۱۲ ۶. این آیت در رکوع قبل از رکوع قبل از رکوع نصف جزو ۲ ۷ یعنی خوار و ذلیل ۱۲ ۸ این آیت در سوره یوسف
در رکوع بعد از رکوع ثلث جزو ۱۲ ۹ این آیت در رکوع ۲ اول جزو ۹ +


در بردن خاک توده موصوفه دست و پا میزند از مور پرسید کہ اے ضعیف این چه کارست کہ پیش
رو گرفته و در امری که محال ست قدم نهاده مورضعیف زبان بیان کشاده گفت کہ مرا با یکی
از قوم من سردوستی و محبت بکدلیست که مدام هوای وصالش در سر و آتش عشق ومحبتش در
جگر واز سوز فراقش اناء الليل واطراف النهار آب دیده از دیده میربیم دیکدم زبان محبت بیان
من از یادش خاموش واز دل بلبل بے نل و دست منزل من غمے عشقش فراموش نه لسان
العشق لسان التضرع و الحكاية كالسان الجزع و الشكاية روح ١٢٠١ ح ۲ - و همواره تخم صداقت
و محبتش در دل و دست منزل میکارم و فرمان آن مردم و سویدای دیده را از لوازم می پندارم
فعلى العاشق المهجور ان يبكي من الم الفراق ديبا لغ في الوجد و الاشتياق لعل الله تعالى يزيل البين
من البين ويجعله بعد غمه وهمه قرير العين ويرضى عنه كما رضى عن الابرار والمقربين ولا يسخط
علیه ابد الابدین روح ۱۴۳۸- که من عاشق زار و شیدای بیقرار و پابنده با مید وصال دیدار
اوبم بشابه که محبتش دل بقیل دوست منزل مراکه قد شغفها حبا شگافته و در رگ و ریشه آن ریشئه
دوانده و یافته و او مرا بدین کار داشته و عهد محبت را بدین امر و شرط مشروط و بجای آوردن
این امر محال مربوط و منوط نموده حکى ان عجوزا احضرت السوق قطعة غزل وقالت اكتبونى من
مشترى يوسف عص حتى يوجد اسمى فى دفتر العشاق اللهم لا تحبنا عن جمالك و عنك واجعلنا من
الفایزين بنوال وصالك منك روح ۱۴۲۰ و من شرط المحبة فناء المحب فى المحبة وبقائه في
المحبوب قبل مجنون بنى عامر ما اسمك قال ليلى روح ۱۴۷۴ مرغ گفت کہ گمانے کہ بڑوہ بقدر
آرزوی تو و گمائی که میکشی باندازه قوت بازوی تو نیست مور گفت کہ اسے مرغ زیرک و آگاہ
درین امر محبت گواه من است و در راه محبت بقدم اول دل از خان و مان و روح و روان باید
۱ این آیت در رکوع آخر جزء ۱۲ که معنی سیاهی چشم که محل بصر است و مردمک تصغیر آن است و مردمک بنی سیاهی کوچک که در میان سیاهی چشم میباشد
و مردمک آن را بدان گویند که صورتی کوچک بشکل آدمی در آن مینماید و ازین جهته در عربی آن را انسان یا ناگہ گویند و مردمک چشم را زان انسان
گویند که بیننده را در آن شکل انسان در نظر میآید ۱۲ ۵ شت بفتح بمعنی اندو مگین و شیفته و بمعنی عاشق و مدهوش شدن ۱۲ شه بمعنی
خشکی چشم یعنی شادمان شدن ۱۲ شه این آیت در ابتدا رکوع ۳ بعد از رکوع ثلث جز ۱۲ شه بمعنی چیزے بدست شده ۱۲ شد معنی چیزی
آویخته شده ۱۲ع شه بفتح بمعنی شتن و ریسمان ۱۲ با شه بمعنی فیروزی یابنده گان و بخوبی رسیده گان ۲۰ ساله یعنی عطا ۱۲۱ م


۱۵۲

برداشت تا سر درین امر بنازم دکام که دارم حاصل نسازم تا کام نگیرم یا بدستش آرم طرب کنم
و یا عمر عزیز خویش را صرف طلب کنم و در حصول آمال از وصول اهوال اندیشه نباید کرد که دعت
نفسك و تعالی اگر دست بدامن مطلوب ساخت فقد فاز فوزاً عظیما و اگر عمر عزیز را درین امر
باخت فقد وقع اجره علی الله ذالک تقدیر العزیز العلیم آرے در زلف لیلی شکنجی ست که جز
دل مجنون تاب آن ندارد و بر عذار عذرا خطیست که جز جان و امق طلبگاری ندارد و در بے
شیرین نمکی ست که سینه فرهاد را خسته و در جعد ایاز حلقه ایست که حلق محمود را بسته و مقصود من
آن ست که جان شیرین را بنیه منتش در بازم و خاک تو ده را طوطیا چشم تر خود سازم و من
بوفاے وعدہ و قیام عهد خویش عزم جزم نموده ام که عمر عزیز خویش را درین امر بسر برم که اثر
احدی الحسنیین برون نخواهد بود اگر دامن مقصود بچنگ آمد فہو المراد والا از لطف وکرمش
یار از دست درین کار کن
امیدوارم که بدین ناتوانی و زاری و خاک کشی دخواری بوجود ضعیف محنت آسود و رخساره گرد آلود
من دیده شاید که ترحم و شفقت نموده از جمله جان نثاران مقبولان و زمره دوستان مخلصان
و محبان جان فشان خویشمرده معذورم دارد انتهی. روی ان داود عصر دخل فی محرا به فرأدودة
صغيرة فتفكر في خلقها وقال ما يعبأ الله بخلق هذه فانطقها الله تعالى فقالت يا داودد عم
اتعجبك نفسك واما علی ما انا والله اذكر الله واشكره اكثر منك على ما اتاك الله روح ٢٩٧٩
یعنے درخت که ندارم
قال ابوالعباس رح وهو من كبار مشايخ القوم وعلمائهم كنت اوى الى مسجد فيه شجرة شداة
يأوى عليها بلبلان ففقد احدهما صاحبه وبقى الآخر على غصن ثلاثة ايام لا ينزل ليرعى
ولا يلتقط من الارض شيئًا فلما كان اخريوم الثالث مر به بلبل اخر فصاح عليه فذكر هاجه
فخر من الغصن ميتا فكان عند الشيخ رح اربعين نفرا من التلامذة فخر واموتى عند سماع هذه
الحكاية طبقات ومنها انه لو كان للطالب الصادق والمريد الحاذق شيخ يقتدى به وله شان
ے این آیت در رکوع بعد از رکوع اربع جود ۲۲ ته این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ٤ ته این در رکوع اول جز ۲۳ شه که
جائے گرفته بودند در ان ۱۲ شه بمعنی شاخ درخت ۱۲ صه بفتح بمعنی سے و مرغول و بالضم خط است و مرغول بروزن تغییر اپنے موئے مجعد ۱۲
پچیده ۱۲


١۶٣
من الله ثم استعد لخدمة شيخ كامل اهدى الى الله منه وجب عليه اتباعه والتمسك
بذيل ارادته حتى يبتدا امره ولو تجدد له فى اثناء السلوك هذه الاستعد ادلشيخ اخر
أكمل من الاول والثانى وهلم جرا يجب عليه اتباعه الى ان يظفر بالمقصود الحقيقي
وهو الوصول الى الحضرة بلا اتصال ولا انفصال ولا يهتدي احد الى الله بغير هدى
من الله كما ان نبينا عم مع كمال قدره في النبوة والرسالة احتاج في الاهتداء الى متابعة
الانبياء عم كما قال الله تعالى أولئك هدى الله فبهد يهم اقتده روح ۲۹۴۰۲ و
نیز مطابق حکایت گذشته روی ان طيراً في عهد سليمان عم كان له صوة حسن وصورة
حسنة اشتراه رجل بالف درهم وجائه طيراً خر فصاح صيحة فوق قفصه وطار فسكت
الطير وشكى الرجل الى سليمان عم فقال احضروه فلما احضر قال له سليمان عمر مصاحبك
عليك حق حتى اشتراك بثمن غال فلم سكت فقال يا نبي الله قل له حتى يرفع قلبه عنى
انى لا اصيح ابدا ما دمت فى القفص قال عم لان صياحى كان من الجزع الى الوطن والاولاد
وقال لى ذالك الطير انما حسبك لاجل صوتك فاسكت حتى تنجو فقال عم للرجل ما قال
فقال الرجل ارسله يا نبي الله فانى كنت احبسه لصوته فاعطاه سليمان عم الف درهم
ثم ارسل الطير ففرطاح وصاح سبحات من صورنى وفى الهواء طيرني ثم فى القفص
صبرنى دثم قال سليمان عمران الطير ما دام فى الجزء لم يفرج عنه فلما صبر خرج عنه
روح ۱۷۷ ج ١ وايض حكى ان بعض الناس كان يهوى شأبأ يلقب ببدر الدين فاتفق
انه توفى في ليلة البدر فلما اقبل الليل وتكمل البدر لم يتمالك محبه رؤيته من شدة
الحزن وانشعد يخاطب البدر شقيقك غيب في لحده وتطلع يا بدر من بعده فنهلا
خسفت وكان الخسوف لباس الحداد على فقده فخفف القمر من ساعته فانظر الى صدق
له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزه که معنی گران ۱۲ ۳ فرح بفتحتین معنی کشایش و آسایش و بضم اول و فتح را
معنی شکار هـ ک شعر خوانی کرد ۱۲ ۴ که بانکسر بمعنی جامه های سیاه و کبود که در ماتم پوشند و جامه ماتم پوشیدن ۱۲ ۴


۱۴۱
المحبة وتاثيرها في القلوب روح ۱۴۱ ج ۲- ونیز در تجارات و زراعات وغیره معاملات بسے
عهود وعقودست که اگر بمقتضای آیهٔ کریمیه يا ايها الذين امنوا اوفوا بالعقود ونیز فرموده
جل جلاله که اوفو ابعهد الله اذا عاهدتم. ولا تنقضوالا یمان بعد توکید ها و قد
جعلتم الله عليه کفیلا بوفا نرسیدی نظام عالم تباه و بے انجام شدی چه وفای عهد
پیشه جوان مردان صاحب کمال و حسن عهد شیوۂ بزرگان ستوده خصال ست قال
الشیخ نصرابادی رح للمتقى علامات اربع حفظ الحدود و بذل المجهود والوفاء بالعهود
والقناعة بالموجود روح ۴۰ ج ۱ در رخساره هر عهدی که آرایش از دانه خال وفا یابد مرغ
دل هیچکس گردن از رشتهٔ دام محبتش برنتا بد و در روز واپسین که حق ست و یقین از وفای
و عدوحسن عهد پرسیده خواهید شد که واو فو بالعهد ان العهد کان مسئولا زیر ا که
نکث و نقض عهد و خلافت وعد را بمقتضای صداقت انمای آیهٔ ومن هم من عاهد
الله لئن اتانا من فضله لنصدقن ولنكونن من الصالحين فلما اتاهم من فضله بخلوا
به وتولو وهم معرضون فاعقبهم نفاقا فى قلوبهم الى يوم يلقونه بما اخلفوا الله
ما وعد وه وبما كانو ایکذبون ونیز فرموده جل جلاله که ومن ینکث فانما ینکث على نفسه ومن
او فى بما عاهد عليه الله فسیوتیه اجرا عظیما وحدیث مرویه عبدالله بن مسعود رض که انه قال
اعتبروا المنافق بثلاث اذا حدث کذب واذا وعد خلف واذا عا هد غدر از نفاق وغدر
و علامت آنها گفته اند بیت نقض میثاق وشکست توبها * موجب لعنت شود در انتها حکى
ان شا با عقد مع الله عقدا ان لا ينظر الى شيئى من المستحسنات الدنيا فمر يوما بسوق فر منطقة
مرصعة بالدر و الجواهر فنظر اليها فاعجبته فمضى عنها وقد نظر اليه صاحبها ذهب عنه
انفقدها صاحبها فلم يجدها فوثب سرعا معنى تعلق بالشاب وقال يا عیارانت سارق منطقتی

سه این آیت در رکوع ربع جزء ع۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزءعم اس این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۴-
ع این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ا۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء و ع آنچه که در این معنی مجاورت بزند اندره ملا باشد ۱۲م


حمله الى السلطان فلما نظر اليه قال ليس هذا من اهل السرقات فقال بل هو سارق منطقتی
وصفتها كذا وكذا فأمر بتفتيشه فوجد وها على وسطه فقال له السلطان يا فتى اما تستحي
تلبس لباس الاخيار وتعمل عمل الفجار فنظر الفتى الى المنطقة فقال مولاى الا قاله ألا قاله اللص
لا اعود الى مثلها فامر السلطان ان يضرب فجدوه ليضربوه فاذا هو بصوت يسمع ولا يرى
دعوه ولا تضربوه انما اردنا تأديبه فوثب السلطان الى الفتى وقبله بين عينيه ثم قال
اخبرني عن قصتك فاخبره فتعجب من ذالك ثم قرء والموفون بعهدهم اذا عاهدوا
فقال صاحب المنطقة سالتك بالله ألا ما قبلتها منى واجعلنى فى حل فقال اليك عنى ليس
هذا من ضنك انما الصنعه لصاحب الصنع ولا مؤثر فى الوجود غير الحق وليس فى الدار غيره
دیار ۳۸۴۳۳۸م ۱ وحسن عهد و وفاے وعده بمقتضاے آیات متلوات وحدیث مرویہ بالائے
ہر مسلمان لازم و بر حضرات ملوک و سلاطین لازم تر زیرا که حسن عهد شان بہمہ مسامع شفته و
بیان وفاے وعد شان در هر مجامع گفته شود و اہالی مملکت را بحسن عهد و وفاے وعد
شان اعتماد کلی حاصل آید فردا گر بعهد و محبت و فاکنی با خلق زروی لطف و کرامت و فاکند
بتو ، کہ الکریم اذا وعد و فا و از جمله اخلاق محمود که موجب رضاے ایز و معبودست اینکه
اگر یکی از خدمتگاران سپاه و ملازمان در گاه بسبب ضعف و پیری و مرض سالخوردہ گی وغیره
عارضه از خدمت محوله مقرره خود باز ماند باید که حقوق سوابق خدمت سالہاے خدمتگار و مخلص
جان نثار قدیمی را ملحوظ داشته شیوه حسنه مرضیه و فا را از دست نا داده اصلاً از جریده خیال
محمدت خیال نیا سنسیاً مگردانیده بلواحق اکرامات و انعامات واحسانات تلافی فرموده بر جبران
پیری وغیر ہ ریش که بدان سبب از خدمت خویش باز مانده مرهم راحت و مرحمت و شفقت و احسان
باید نهاد الخصوص طایفه که در ایام محنت و اوقات ذلت و شدت ہوا داری دولت
مله این آیت در رکوع ربیع جزء ۲ شه بفتح اول وضم نون وسکون نامبنی شنیدن ۱۲ شه بمعنی دفتر ۶۱۲
شه این آیت در رکوع ربیع جزء ۱ +


کرده بر جاده عبودیت ثابت قدم بود ند قیل قوم کذبوا نبیا انبا هم فحبسوه في بئر ضيقة المخرج
ووضفوا على راس البئر صخرة عظيمة لا يقدر على حملها الاجماعة من الناس وقد كان امن
به من الجميع عبد اسود وكان العبد يأتى الجبل فيحتطب ويحمل على ظهره ويبيعه الحرثمة
ويشترى بثمنها طعامًا ثم يأتى البئر فيلقى اليه الطعام من خروق الصخرة وكان على ذالك
سنين وقوله الله تعالى واستخرجه من البئر فاوحى الله تعالى الى ذالك النبي ان رفيقه
في الجنة وفي الحديث ان اول الناس دخولا في الجنة لعبد اسود ۲ روح ۸۰۹ م ۲ - و نیز این
حکایت بزبان فارسی از منتخب نقل شده و آن اینکه آورده اند که پیغمبری را امتانش در چاه انداختن
بودند عبود نام اسود غلام سیاه پنهان از قوم بآب و نان و غیره مایحتاج خبر او را میگرفت و
بسبب همین شیوه حسنه مرضیه وفاکه نمود جناب حضرت حق جل جلاله او را اول بفضل خود
به بهشت خواهد رسانید این ست پاداش وفاداران امتی که تا در جمیع اهالی ممالک محروسه شیوه
مرضیه حق شناسی طاق و طریقه حسنه وفاداری شهره آفاق گردد که ولا تنسوا الفضل بینکم
ان الله بما تعملون بصیر رباعی چو خدمتگذارت گردد کهن + حق سالهایش فرامش مکن + گر
او را هرم دست قدرت به بست + ترا همچنان بر کرم دست هست + و برشته یأس و نا
امیدی او را بسته و به تیغ بیدریغ حق ناشناسی او را خسته و بخنجر تغافل اور اکشته نباید نمود فرد
که پرورده کشتن نه مردی بود + ستم در پے داد سردی بود +
فصل ۱۱ در بیان فضیلت سخاوت و فواید آن و مذمت بخل و مضرت آن
چون همای توفیق سایه دولت بر فرق کامگاری افگنده پس لایق حال او آن ست که صحایف احوال
خویش را بارقام احسنتم احسنتم لانفسکم وان اسأتهم فلها الآیة زیب و زینت داده که هل
۵۱ بفتح بضمتیک چیزی ۱۲ ۲ ۵۲ بالضم بمعنی پشته و دسته هیزم و علف ۱۳ ح ن ۵۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲ -
۵۴ بمعنی پیری ۱۲ ن ۵۵ بالفتح بمعنی خراب و زخمی و شکسته و بیمار ۱۲ غیاث این آیت در رکوع جز ۱۵ +


جزاء الاحسان الا الاحسان عمر عزیز خویش را در مصالح بنده گان خداوند جل ذکره و تعمیر مساجد
و مدارس و خانه قاه و پل و رباط و حوض و راه فرد و زان کس که خیر بماند روان : دما دم رسد
رحمتش بر روان * که والباقيات الصالحات خیر عند ربك ثواباً و خیر املا صرف نموده گذراند
وفي الحديث سبع يجرى للعبد اجرهن وهو فى قبره بعد موته من تعلم علماً اوكرى نهرا او
حفر بئرا اوغرس نخلا او بنى مسجدا او ورث مصحفا او ترك ولدا يستغفر له بعد موته روم
۸۲۸ حمر ا که تا آوازه نیکنامی و خجسته سرانجامی آن باطراف و اکناف عالم رسیده در هر آنے
وزمانی بر زبانی تحسین و آفرین او ساری و جاری باشد که للذین احسنوا فى هذه الدنيا
حسنة وارض الله واسعة انما يوفى الصابرون اجرهم بغير حساب فرد درین رواق زبرجد
نوشته اند بزر : که جز نکوئی اہل کرم نخواهد ماند : آورده اند که در ان روز که جناب حضرت
افضل الصدیقین حضرت ابا بکر الصديق الذى لقبه رسول الله صم بالعتیق وقال صم في حقه
انت عتيق من النار وهو خليفة الاول بين الصحابة الكبار وثانى اثنين اذ هما في الغار
رضی الله تعالی عنه وارضاه آنچه مال و متاع دنیوی که در خانه ملک آشیانه داشت همه
را در راه رضای جناب حضرت خداوند عم رزقه صرف فقرا و غربا و محتاجان و مسکینان داشت
و هیچ چیز از مال دنیوی از برای خود نگذاشت و چهل ہزار دینار نثار بارگاه ذی جاه جناب
حضرت با نصرت والا نهمت ساحی رتبت رسالت مآب نموده و گلیمی پوشیده و بمیخی دوزیده
و بخدمت جناب رسالت مآب دران لباس رسیده در همان حال جبرائیل امین بلباس
جناب حضرت افضل الصدیقین از نزد جناب حضرت رب العالمین در رسید جناب حضرت
رسالت مآب پرسید که اے اخی جبرئیل این چه لباس ست که پوشیده در جواب عرض کرد که
يا رسول اللہ امروز جمیع ملأه اعلی را بموا فقت جناب حضرت افضل الصدیقین فرمان شده که
له این آیت در رکوع آخر سوره الرحمان جز ۲۷ که درین آیت در سوره کهف در رکوع ۱۱ بعد از رکوع ثلث جزء ۱۵ سه این آیت در رکوع قبل از
رکوع آخر جزء ۲۳ که این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۱۰ شه بالطم بمعنی ہمت و قصد چیزی کردن ۱۲ ه طبعی گروه فرشتگان
در عالم علوی ۱۲ م -


گلیمی پوشند و بمینی در زندانتهی چه مال دنیوی که خیرت مآل و غم زو است و متاع دینوی که
کثیر الانتفاع و فرحت افزاست آن ست که در راه رضائے جناب حضرت حق جل ذکره بے
من و اذی صدقه محتاجان و نفقه مسکینان گردد که ومن یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون که تا
از خرمن ذی میا من شان خوشه و از خوان نوال و احسان شان توشه و از مائده انعام عام
شان فایده برداشته ماجور و مسرور گردند و هذا انما سمي لاهل الحق والبصر لا تقلید الاعمی و
الاعور و لفظ الصدقة اربعة احرف كل منها اشارة الى معنى اما الصاد فالصد اى الصدقة
تصد وتمنع عن صاحبها مكروه الدنيا والآخرة واما الدال فاالدليل لا نها تدل صاحبها
الى الجنة واما القاف فقربة الى الله تعالى واما لماء فهد اية الله تعالى روح ۲۸۹ جرا و
صدوقه الذين ينفقون اموالهم في سبيل الله ثم لا يتبعون ما انفقوا منا واذًى لهم اجر
هم عند ربهم ولاخوف عليهم ولاهم يحزنون شاهد این حال و مبین این اجمال است قال لقمان
خدمت اربعة آلاف نبي واخترت من كلامهم ثماني كلمات ان كنت في الصلوة فاحفظ
قلبك وانكنت في بيت الغير فاحفظ عينيك وانكنت بين الناس فاحفظ لسانك واذكر
اثنين وانس اثنين واما اللذان تذكرهما فالله والموت واما اللذان تنساهما احسانك
في حق الغير واساءة الغير في حقك روح ۲۱۰ ج ۲ نه آنکه شب و روز در فکر فراهم آوردن
و اندیشه جمع نمودن مال دنیا عمر عزیز خویش را در بازد که واحضر ت الانفس الشح و نفس نفیس
یعنے دین و بخل ۱۲
خویش را بطمع مال دنیا که بغایت خسیس ست در خواری دنیا و زاری عقبی اندازد و روزی از بارغ و
زمین و کسب خود داند و از خداوند عم رزقه نداند. آورده اند که روزی حاتم اصم به نیت سفر جهاد
عزم خویش را مصمم نموده زن خود را گفت که من چهار ماهه نیت سفر جهاد را دارم نفقه تو چند می شود که

من بالفتح و تشدید نون بمعنی منت نهادن ۱۲ ۲ سی بفتحتین بمعنی چیزی که رنج کند م ۴ می این آیت در رکوع ربع جز ۲۸ -
ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۳ شه یعنی یا دوار دو چیز را ۱۲ شه و فراموش کن دو چیز را ۱۲ -
این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۵ ۵ نام یکی از اولیاء اکمل

است غیر از حاتم طائی ۱۲ م


۱۷۹

بدهم زن گفت چند انکه زنده گانی مرا دانی باید داد حاتم گفت که زنده گانی بدست من نیست
زن گفت روزی نیز بدست تو نیست چون حاتم برفت کسی ز عیال او پرسید که حاتم ترا چه داد
زن در جواب گفت که حاتم روزی خور بود رفت روزی ده اینجا ست که وما من دابة
فی الارض الاعلی الله رزقها - حکی انه قیل لبعضهم من این تأکل فقال من خزانة ملك لا
یدخلها اللصوص ولا یا کلها السوس روح ۴۲ م ۴ وقیل کان مکتوبا علی سیف الحسین بن
علی رض اربع کلمات الرزق مقسوم والحریص محروم والبخیل مذموم والحاسد مغموم روح ۶۴
م ۲ ونیز فرموده جل جلاله که وفی السماء رزقکم وما توعدون - روى عن حاتم الاصم
انه قال له رجل من این تأکل فقال من خزانة الله فقال له الرجل یلقی عليك الخبز من
السماء فقال لولم تکن الارض له لکان یلقیه من السماء فقال الرجل انتم تقولون الکلام
فقال لم ینزل من السماء الا الکلام فقال الرجل انا لا اقوى لمجادلتك فقال لان الباطل
لا یقوم مع الحق روح ۱۲۱ م ۴ وکم از گند پیره ترابی نباید بود که گفته اند رباعی زالکی کرد سر برون
ز نهفت * کشک خویش خشک دید و بگفت * که همائن بود و همان کهن * رزق بر تست هر چه
خواهی کن * و جناب حضرت شیخ شقیق بلخی رو گره این عضال و عقده این اشکال را عجب کشاده که
فرموده که اگر آسمان آهنین و زمین رویین گردد که از آسمان نبارد و از زمین نروید و جمله خلایق جهان
عیال من باشند بقدر یکدانه جو اندیشه نکنم و قسیم رزق و رزاق او را دانم وبس وفى الخبر ان لله
دابة تخرج من مروجه رزقها کل یوم یقدر رزق العالم باسره فانظر الى سعة رحمة الله تعالی
وبركاته ولا تغتم لاجل الرزق روح ۹۳ م ۲ قال الله تعالى نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوة
الدنيا الایه - وحكى ان ولد الغراب اذا خرج من القش يكون كلحم احمر وینفر الغراب

۱له این آیت در اول جز ۱۲ ۲له بمعنى درزة ۳ استی بمعنی کرمی که جامه ابریشمی را تباه کند ۴ ۶ ۵له این آیت در رکوع
قبل از رکوع آخر جز ۲۶ ۶له بضم اول وسکون ثانی ودال موقوفه بمعنی پیره زن ۱۲ ع ۷له بالفتح اول در اصل هم آن بوده اشاره
بچیزی که در خاطر ملحوظ باشد ۱۲ ع ۸ه بالضم بمعنى کار دشوار و بیماری سخت ۲اع ج ۹ه بالفتح بمعنی چراگاه مروج جمع۱۲
لله این آیت در رکوع نصف جز ۲۵ *


۱۶۰
منه فيجتمع البعوض فينتفه الى ان ينبت ريشه فعند ذالك تعود الاهـ اليه ولهذا قيل
يا رازق النعاب في عشه روح ١٠ ح قال ابو تراب رح رئيت غلاما يمشي في البادية بلا
زاد فقلت ان لم يكن معه يقين فقد هلك فقلت يا غلام اتمشی فی مثل هذه الموضع
بلا زاد فقال يا شيخ ارفع رأسك هل ترى غير الله فقلت الاًن فاذهب این شئت روح
٢٩ ح ١- واحسرتا بر ظن نافرجام و خیال خام و قیاس بے اساس علی رؤس الناس اہل دنیائی دنیا
را بهزاران رنج و تعب جمع نمودن و به بخل و تشویش و امساک نگهداشتن که قل لو انتم تملكون
خزاين رحمة ربى اذا لا مسكتم خشية الانفاق وكان الانسان قتورا و خود را سرگردان
و پریشان دنیا و هلاک عقبی ساختن و این نیست مگر خود را با ختیار خود در خسران ابدی و زیان
سرمدی انداختن بلکه بتحقیقت خاکستر سفاہت بچین و خون انصاف ریختن و مضحوكه روزگا
و اعجوبه اولی الابصار گردیدن ست نعوذ بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك
قائلا في حقه جميع ما حكى في التنزيل عن مالك الذين يكنزون الذهب والفضة
ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب اليم يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها
جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنز تم لا نفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون این
آیت مصداق حال ذی بال سراسر ملال شان خواهد بود و يضحك عليهم النوكي بل النوكى و انما
يذوق وباله وعذابه فى الآخرة لا نهم فى الدنيا فى منام الغفلة عن الآخرة والنايم
لا يذوق المذاکی فی النوم وانما يذوقه عند الانتباه والناس نيام اذا ما توا انتبهوا
روح زیرا که علم و سخاوت بهترین خصایص انسان ست و بخل و جهالت بدترین و ساوس شيطان
ست الاترى ان ابراهيم رح اعطی ماله للضيفان وبدنه للنيران وولده للقربان و
قلبه للرحمان حتی تعجبت الملائكة من سخاوته فاكرمه الله تعالى بالخلة روح ۲۱۳ ح ۱
١٢ یعنی چوچه زاغ ١٢ که در آشیانه آن ۱۲ که این آیت در رکوع نصف جز ۱۵ که این آیت در رکوع نصف جز ۱۰
شه یعنی احمق ۱۲ معنی نادان ۱۲ شه یعنی مزه ها ۱۲ یعنی زن بچه مرده ۱۲ شه در و داغ را در خواب ۱۲