[ILL]


[BLANK PAGE]


هو الله تعالی
کتاب بارود سازی
المسمی به تحفه امیری که از کتاب انگریزی
مترجمان افغانستان بفرمان شهریار والا حضرت
ضیاء المله و الدین امیر مجاهد غازی امیر عبد الرحمن خان
خلد الله ملکه و سلطنته بزبان فارسی ترجمه کرده بودند
در چاپخانه مبارکه دار السلطنه کابل حکم چاپ
فرمودند بسعی و اهتمام
کل محمد ہاشم محمدزایی
صورت طبع پذیرفت
۱۳۱۵


بسم الله الرحمن الرحیم
حمد بیحد برخالق علی الاطلاق شایانست که از قدرت
کامله و حکمت بالغه خود نظام آفرینش عالم را باین قسم
انتظام بست که کشش نقل و کشش اتصال و کشش کیمیائی
را برای بقا و و ترکیب و تاثیرات آفریده به اینگونه
بهر کدام قوت و تاثیر بخشید که از آمیزش معدنیات
آتش پیدا میکند و از آمیزش بخارات حرارت شکل
ابر بسته باران رحمت را باعث حیات عالم میسازد
متاع


۳
يخرج الحی من الميت ويخرج الميت من الحی محض بقبضه
قدرت اوست و درود وصلوات بر آن نبی کریم
و ختم المرسلین واجب است که ان الله وملائكته يصلون
علی النبی یا ایها الذین امنو صلو علیہ وسلمو تسلیما آمر بر
ورد صلوات بر اوست و با وجود امی بودن دفتان
تمام مذهب علم و کمال را شستن و به اصلاح دارو ددن
تعلق وابسته بوجود نور آمود اوست وثنا وصفت
شایان شان ذیشان اصحاب کبار و آلہ المطهرات
و شاه بازان دین و ملت مبارک اوست که هر کدام
اوشان بر فلک ہدایت آفتاب و ماہتاب و کواکب
اند بعد با آنچه مدح و اوصاف حضرت خلیفہ دین و امام


۴

المسلمین جناب پادشاه عالم پناه عدل گستر ضیاء الملة
والدین امیر ابن الامیر ابن الامیر امیر عبدالرحمن خان
حافظ کیش و ملت به تحریر آورده شود زبان قلم یارای
آن بخود نه دیده مثل الف الحمد قد راست از کثرت
ادب و تعظیم بر یک پای ایستاده میشود پادشاهی که
در عهد حکومت او خطهٔ پاک افغانستان از آشوب
راهزن و قطاع الطریق و جابران و ظالمان به قسمی
پاک شده که گویا شیر و گوسفند بر یک چشمه آب میخورند
و خلق عالم این قسم آرام غنوده اند که احدیرا یارای
آن نیست که بخیال جبر و زیادتی بطرف مظلومی نظر
کرده بتواند علم و کمال بجائی رسیده است که کتب موقوفه

تمام


تمام عالم یکی بعد دیگری ترجمه شده به حلیه طبع ممتاز شد
باعث بهروری عام وخاص میشوند از آنجمله و زمره
کتاب هذا استمی به تحفۂ امیری در علم بارود سازی تحفه
بارگاه خسروی گردید اللهم انصرنا وثبت اقدامنا واللهم امینا
آغاز کتاب تحفۂ امیری
علم بارود سازی
مشهور مشهور مصنف نامی فرنگستان در کتب تصنیف
خود نوشته اند که بارودسازی اول ابتدا قبل از تولد
حضرت عیسی علیه السلام در عرب در رواج در آمده بود
و باز مثل آنکه دیگر علوم کمالات از ایشیا که حال
مردم مغرب یعنی یوروپ آنرا مشرق بی کمال گفته


٦
به نظر حقارت می بینید از همین اشیاء یا مشرق بی کمال
در وقت سلطنت ساسانی ها به یوروپ رفته اجرای یافت
اگرچه ما را درین رساله مختصر گنجایش طول کلام نیست
محض برای هم قومهای خود که همه مشرقی گفته می شوند
خبر کردن لازم است که بدانند که اهل مغرب از اهل
مشرق شاگردی کرده از خواب غفلت و سستی
اوستاد نوبت به اینجا رسیده است که شاگرد برای اول
او خند کند - بارود که اول در زمانه قدیم در عرب
مروج بود مردم عرب آنرا مدفع مینامیدند و نسخه یا اجزای ان شش در هم بودند
شوره ده درهم ذغال دو درهم گوگرد یک
نیم درهم و این حرف لایق غور کردن و مدنظر
داشتن


داشتن است که بعد از تجربه ها و اصلاح ها و امتحان های
عمرهای دراز نسخه یا اجزای بارود سازی که فی الحال
در عمل مردم انگلند می باشد یعنی نسخه یا اجزاء
بارود انگریزی بقرار تفصیل ذیل میباشند
شوره ۷۰ ء ۶۷ حصه
زغال ۱۲ ء ۱۵ حصه کل صد حصه
گوگرد ۱۱ ء ۱۱ حصه
جمله میزان ۱۰۰ حصه
که نسخه مذکور قریب قریب تا حال همان است که هزارها
سال پیشتر مردم عرب به عمل می آوردند اگرچه بلحاظ
رطوبت یا خشکی هوای ملک و نیز از نمی و خشکی خود


مصالح قدری تسهیل تغیر و تبدل خفیف کمی و بیشی در اجزاء
نسخه بارود می شود لاکن عام قاعده که در رواج است
اجزاء نسخه بارود در ممالک مختلف بدین تفصیل میباشند
در ملک اضلاع متحده امریکه بارود جنگی بدین اجزاء
شوره هفتاد و شش جزو
ذغال چهارده جزو کل میزان یکصد جزو
گوگرد ده جزو
و نیز بدین تفصیل هم در ملک اضلاع متحده امریکه برای اجزاء دار جنگی
شوره هفتاد و پنج جزو
ذغال پانزده جزو میزان کل یکصد جزو
گوگرد ده جزو
در ملک


و در ملک مذکوره بالا برای شکار که باروت استعمال
می شود نسخه و اجزاء آن بدین تفصیل است
شوره هفتاد و هفت یا هفتاد و هشت جزو
زغال دوازده یا سیزده جزو کل میزان یکصد جزو است
گوگرد ده جزو
در ملک انگلند نسخه یا اجزاء باروت بدین تفصیل است
باروت جنگی
شوره هفتاد و پنج جزو
زغال پانزده جزو کل یکصد جزو
گوگرد ده جزو
و برای باروت شکاری نسخه یا جزو در انگلند بدین قرار است


۱۰
نسخهٔ اول
شوره هفتاد و هشت جزو
زغال چهارده جزو کل یکصد جزو
گوگرد هشت جزو
نسخهٔ دوم بارود شکاری انگلند
شوره هفتاد و پنج جزو
زغال هفده جزو کل یکصد جزو
گوگرد هشت جزو
و اقسام بارود ملک فرانس بدین نسخه یا اجزا میباشند
بارود جنگی
شوره هفتاد و پنج جزو
زغال


۱۱

ذغال دوازده و نیم جزو
گوگرد دوازده و نیم جزو
کل یکصد جزو

و در ملک فرانس نسخه باروت شکاری بدین تفصیل است
شوره هفتاد و هشت جزو
ذغال دوازده جزو
گوگرد ده جزو
کل یکصد جزو

و در ملک فرانس باروت سورنگ و نقب پائیدن بدین اجزا میباشد
شوره شصت و دو جزو
ذغال هژده جزو
گوگرد بیست جزو
کل یکصد جزو

باروت کشی ملک و دولت پروشیا برای جنگ بکار


۱۲

میرود نسخه و جزو آن بدین تفصیل است ـ
شوره هفتاد و پنج جزو
ذغال سیزده و نیم جزو
گوگرد یازده و نیم جزو
کل یکصد جزو

باروت جنگی که در دولت استطیا ساخته
میشود نسخه اجزاء آن بدین تفصیل است ـ
شوره هفتاد و پنج جزو
ذغال پانزده جزو
گوگرد ده جزو
کل یکصد جزو

و باروت جنگی که در سویدن ساخته می شود
نسخه و اجزاء آن بدین تفصیل است ـ
شوره


۱۴

شوره هفتاد و پنج جزو
گوگرد شانزده جزو کل یکصد جزو
ذغال نه جزو

و بارود که در چین یعنی خطای ساخته میشود نسخه
و اجزا آن بدین تفصیل است ـ

شوره ۷۶، ۷ جزو
گوگرد ۱۴، ۱ جزو کل یکصد جزو
ذغال ۹، ۹ جزو

لکن بقرار قاعده متوسط اگر خشک مصالح و هوای
ملک عین اعتدال باشد باید جزو بارود جنگی بدین تفصیل باد

شوره ۶۴، ۷۴ جزو


۱۴
ذغال ۱٥ و ۱۳ جزو کل یکصد جزو
گوگرد ۱۱ و ۸ جزو
فصل دوم در بیان ساختن باروت۔ مناسبت اجزاء
قوت باروت چگونہ اثر می بخشد ہوارسنجہ چنا نکہا باروت
بارود که به انگریزی گن پاوڈر گفته می شود یک
مرکب مجسم از مفصله ذیل اجزاء و مصالح میباشد۔
اول۔ ذغال برای مهیا کردن کاربن یعنی جزو
هیزم سوخت دویم۔ شورہ که آسیجن بخار
جزو ہوا که از آمیزش آن آتش در می گیرد
را پیدا میکند که برای در دادن ذغال مطلوب بکار می آید
سوم۔ گوگرد برای تیز کردن شعله در گرفتن۔ اما گوگرد

اینقدر


۱۵
این قدر بسیار جزو ضروری نیست چرا که اکثر بارود
بدون آن ساخته می تواند شد که به تجربه رسیده
عمل در گرفتن یا ترقیدن که در بارود بسیار زیاد
تر نتیجه یا تاثیر آن بریکبارگی بزور بر آمدن یک
کلان مقدار بخار بسیار گرم منحصرست و این نجار
زیاده تر پیدا می شود از سوختن و در گرفتن ذغال
که ذغال مذکور را آکسیجن [بخار آتشی که جزو هوا
که در شوره داخل است در میدهد
این بخارات که پیدا می شوند اگر برای وسعت
یافتن بلیه کرده شوند بخوبی و آسانی این قدر جای
خواهند گرفت که دو هزار چند از همان بار و دکشاد


١٦

و کلانی داشته باشد که ازان باروت بخار مذکور
زور کرده بر آمده بود
در باره گوگرد گفته میشود که نقطه و حالت شعله
روشنی باروت را خفیف میکند و تیزی رفتار و گرمی
حرارت در گرفتن را زیاده میکند و به تقسیم مقدارها
بخارات را وسعت و کشادگی داده یا اما سانده
اضافه میکند
ترقیدگی یا پراکنده قوت باروت صرف بالا بخار
که پیدا کرده می شود منحصر و وابسته نیست انیقو
بر آن گرمی نیز منحصر است که اثر آن بر کشادگی
یا وسعت های بخار مذکور میشود و نیز بر آن نسبت

تیزی


۱۷

تیزی هم منحصر است بهمان تیزی که بخار ها پیدا و حاصل
می شوند و نیز همین عمل بر ساخت دانه های
بارود وغیره منحصر است -
کلان فوقیت که بارود بالای دیگر شیای ترقنده
یا پرانندۀ ناری که تا حال به تجربه آمده اند ترجیح دارد
همین است که بارود مذکور نسبت یا شرح
در گرفتن را با قاعده و یکسان میکند و باین قسم زور
و صدمه بالای تفنگ یا توپ کم میرسد -
کلان نقص بارود مذکور دود و چرک گذاشتن میباشد
که همراه قوت پریدن یا ترقیدن آن ملحق است -
جمله یا مجموعه قوت یا عمل بارود از روی اصول


۱۸
حساب وقتیکه بدون حد بستن سرعت بیاید چهار صد
و هشتاد و شش ٹن وزرا بر همان قدر فوت هر پوند
باروت برداشته میتواند وقوت بخار که در یک پوند
گول یعنی ذغال سنگ میباشد از قوت بخار
باروت ده چند زیاده تر است لکشدن
مفصلۀ ذیل اجزاء یا عمل های کلیه و کلان میباشد تا
قوت را که از باروت پیدا میشود تاثیر می بخشند.
اول - رقم یا خوبی اجزاء بارود
دوم - نسبت یعنی مقدار های جداگانه اجزاء باروت
سوم - حجم آبی یا پرتی مغز بارود یا وزن باروت
چهارم - سختی بارود
پنجم


۱۹
پنجم - نسبت رطوبت یا نمئی بارود
ششم - کلانی و خوردی دانه های بارود
هفتم - مقدار فاصله و جای که بارود
در خانۀ کارطوس یا میل چه قدر جای میگیرد -
هشتم - درازی میل تفنگ و غیره
نهم - قُطر یا کشادگی دهن میل
دهم - مقدار بارود
یازدہم - وزن گلوله
دوازدهم - اثر یا صدمۀ باد بر گلوله
سیزدهم - رُخ های میل
صفت و رقم اجزاء بارود


۲۰
یکی از اعظم ترین مشکلات برای بارود ساز در جد
و جهدهای او برای حصول بارود یک حجم و یکسان
اینست که ذغال های هر قسم مختلف میباشند-
کیمیاوی حالت چوب ها که از آنها ذغال مذکور
ساخته می شود از آب و هوای همان ملک که در انجا
چوب مذکور پرورش یافته باشد و از موسم سال
در هر موسم که چوب مذکور بریده شده باشد متاثر
می شود - چوب برای ذغال بارود مدام در بهار
بریده می شود - مزاج و خاصیت خود ذغال
تقریباً هر اندازه کم و بیش کرده و به عمل آورده
می توانند در وقت ساختن ذغال بذریعه مختلف
کردن


۲۱

کردن آن گرمی و حرارت که به ذغال مذکور
رسانده میشود و از درازی آن قدر وقت و زمانه
که ذغال مذکور بهمان گرمی گذاشته می شود
کم سوخته ذغال زود قابل شعله زدنست لکن
به نسبت آن ذغال که وقت مقرری پوره سوخته اند
شده باشد زیادتر رطوبت بردار و نم پذیرست
بنابرین باعث بارود آن زورتر میباشد لکن
بارود مذکور از هوا رطوبت را جذب کرده
قوت خود را کم میکند -
در خصوص دیگر دو اجزاء بارود که گوگرد و شوره
میباشند در صاف و خالص کردن آنها هیچ مشکل نیست که


۲۲

باین قسم برابر و یکسان خاصیت بدست آورده میشود
در بیان نسبت نامی مقدارهای اجزاء
یک خفیف اضافگی در نسبت مقدار گوگرد گفته
شده است که تیزی و سرعت درمی در گرفتن را
زیاده میکند - یک اندک یا خفیف کمی کردن
در نسبت مقدار شوره تیز رفتاری گلوله و لنگر
هر دو را کم می کند
در بیان حجم آبی یا پری و منجمد بودن مغز ناو
هر قدر که دانهای باروت زیاده تر پرمغز و منجمد باشد
همانقدر حجم آبی بارود مذکور بلند تر خواهد بود
و همانقدر زیاده تر بهستگی و توقف دانهای
مذکور


۲۳
مذکور خواهند سوخت و همانقدر کم وزن
که آنها بر شگاف میل تفنگ خواهند انداخت
همانقدر کم تیز رفتاری بگلوله خواهند رساند
در بیان سختی بارود
سختی بارود ماسوای پر مغز بودن آنهم ضرور است
اثر فایده سختی آنست که سوختن شعله بارود را
دیر نگاه میدارد و سختی براق و جلادار روشن که در با‌رود
باشد سوختن شعله بارو در ادیر نگاه میدارد
بیان نسبت مقدار رطوبت یا نمی
اثر رطوبت و نمی که به بارود میرسد گرمی و حرارت
در گیران و ترقایدن را از سبب همان بخار


۲۴

که از ان رطوبت پیدا میشود کم میکند و به اینقسِم قُوّتِ
و تیزی رفتار بارود هر دو را کم میکند -
در بیان خوردی و کلانی جسیم دانهای بارود
بالفرض یک بارود در هر باب عین برابر
و مطابق باشد بدون خوردی و کلانی و شکل
دانه های بارود در آن صورت تبدل شدن
بارود در شکل بخار منحصر و تعلق میباشد نسبت
مقدار شعله زدن دانه های بارود و بر وقت
در گرفتن و سوختن هر دانه بارود -
نسبت مقدار یا اندازهٔ شعله زدن یا روشن
شدن دانهٔ بارود بر آن آسانی تعلق است
که بیدا


۲۵

که بچه قدر آسانی وسهولیت شعله مذکو رپیر کرد
گذشته میتواند از درمیان متصله ونزدیکی
دانه های بارود ــــ واز درمیان وسعت
فاصله هائیکه درمابین دانه های بارود حایل اند
این عمل کلیه و زیاده تر بر شکل دانه های بارود منحصر
است و زمانه یا وقت در گرفتن و سوختن اندازه
جسم یعنی خوردی و کلانی دانه های بارود ـــ هر قدر
که دانه های بارود خورد تر باشند همانقدر
در گرفتن وسوختن زودتر خواهد شد ــــ
این شرایط مذکوره بالا تا یک اندازه معین قدری
خلاف یکدیگر میباشند بنا برین اینحرف بآسا


٢٦
فهمیده میشود که برای یک مقرری مقدار بارود
این قسم شکل و خوردی و کلانی دانهای بارود
دیگر نخواهند بود که برابر و یکسان شعله خواهند
داد که همراه مطلوبه تیزی یا سرعت در گرفتن
و سوختن تعلق و بسته خواهد بود -- تفنگ
در خورد مقدارهای بارود یک ٹک چنانچه در
های استعمال کرده می شوند هر چه قدر که دانه ها زود
ریزه تر باشد همانقدر زیاده سرعت دار شعله
روشنی در گرفتن و سوختن با رو د خواهد شد هر جای
در بیان مقدار آن فاصله که بارو د در خانه فیکر
هر چه قدر که فاصله زیاده تر در خانه تفنگ از بارود
خالی بماند


۲۷
خالی بماند همانقدر قوت کمتر خواهد بود و همانقدر
تیزی رفتار کلوله از دهن تفنگ برآمده کمتر خواه
بود کارطوس های تفنگ مارتینی ہنری [ تفنک پاره ]
که ورقی میباشند باعث اینگونه حالت دخول
کارطوس به نسبت کارطوس های یک تکه زیا
ترجای ای هوا یا باد داشته میباشند و ہمین
باعث تیزی رفتار کلوله بعد از دهن تفنک کمتر است
در بیان درازی میل
مطلب و نتیجه که در تجربه های جدید در کار است
و تجسس کرده میشود همین است که میخواهند که
هر قدر دور که ممکن باشد صدمه قوت را بر تمام


۲۸
درازی میل برابر تقسیم کنند یک کلان کار عمل
از مقرری مقدار بارود حاصل کنند بدون
آنکه نامناسب و ناجایز صدمه بتفنگ یا گلوله
انداخته شود ـ یک از روی اُصول حساب
درست نتیجه در خصوص درازی درون میل تمام
حاصل خواهد شد اگر این عمل بدست بیاید که آخر
ذره و قلیل مقدار بارود هم بصورت بخار متبدل
شود در وقتیکه کلوله از دهن میل می برآید ـ
در بیان دوره دهن میل و اندازه میل
بهمراه همانقدر بارود و وزن گلوله گفته شده است
که زیادتی یا اضافه گی کشادگی میل تیزی رفتار کلوله
را بعد از


۲۹

را بعد از برآمدن از دهن میل زیاده میکند لاکن
اینحرف اغلب است که این حرف صرف تا یک
اندازه و مقدار معین راست است —
دربیان وزن و مقدار بارو
در اسلحه خورد زیاده از اندازه لگد زدن اسلحه
یک حد معین برای مقدار وزن بارود میسازد—
در بیان وزن گلوله
اگر وزن گلوله زیاده کرده شود تیزی رفتار گلوله هم
بعد از برآمدن از دهن میل کمتر خواهد شد—
در بیان رخهای میل
از تجربه های کمیٹی در خصوص اشیاء پراننده یا ترقاندا؟


۳۰

ناری یعنی اقسام بارود ظاهر میشود که بسیار قلیل
فرق است در قوت و تیزی رفتار گلوله اگر میل
تفنگ صاف یعنی بی رخ باشد یا رخ دار باشد طبیتکه
برغوی درون میل نا خورد و کلان نباشد و برابر با
و وزن بارود و گلوله یا چره برابر و یکرقم بوشند
مطالب یا نتایج که در کار میباشند که حاصل کرد
شوند از ساختن اشیاء ترفنده برای توپهای
کلان و تفنگ و تفنگچه ها و غیره بدین تفصیل اند -
اوّل - زیادتی یا اضافه کردن قوت تیله کننده
دویم - کم کردن تخفیف ابتدائی اولی صدمه زور میل
سوم - برابر و یکسان ماندن قوت و زور

چهارم


۳۱
چهارم - از چرک گذاشتن خلاص بودن خصوصاً
در بارودهای اسلحه خورد یعنی تفنگ و تفنگچه وغیره
پنجم - پایداری بارود که در حرکت نقل و باربردار
و در ذخیره خانها و غیره نقص نکند و کمزور نشود
از جمله تمام اشیاء ترفنده یا در گیران که درین وقت
معلوم دار میباشند بارود مقرری صرف پورا
و کامل وصف دارد در باب هر سه مطالب و شرایب
ابتدائی که بالا مذکور شده است
اول - اینکه اجزاء مصالح بارو د بآسانی حاصل کرده شوند
دویم - اینکه اجزاء بارود بمقابله دیگران ارزان بیایند
سوم- اینکه در ساختن بارود اگر احتیاط و دوراندیشی


۳۲
مناسب درست کرده شود به نسبت دیگران کت
محفوظ و بی‌خطر میباشد و نیز اینکه در تحویلخانه و در حمل
و نقل باربرداری هم محفوظ و بی‌خطر میباشا
و هم خراب نمی شود –
چهارم – اینکه زمانه و وقت سوختن و در گرفتن
بارود مبرور میباشد بمقابله در گرفتن و سوختن
بسیاری دیگر ترفند و در گیرنده مرکب‌های صالح
و بزودی و آسانی زیر حکم آورد یعنی زور یا کمر و
کرده میشود بذریعه عمل ساختن آن باین قسم که
مطابقت و مناسبت بهمراه هرگونه اسلحۀ
جنگ که مطلوب باشد بکند –
بعضی بارودها


۳۳
بعضی بارودها اگر چه عیناً از یک مصالح ساخته شده
باشند و بهمان مقدار برابر مصالح و اجزاء آن
مخلوط کرده شده باشند و با وجود آن در قوّت
ترقاننده یا در گیران پراننده بسیار مختلف
میباشند یعنی در وقت همانقدر که بارود
میسوزد اختلاف میباشد یا در وقت همانقدر
که بارود مذکور بشکل بخار متبدل میشود اختلاف
می باشد و این خاصیت یا اختلاف بر مفصله
ذیل طبعی نسبت های ساختن بارود منحصر می باشد
اول یا الف ـ پر مغزی یا حجم آبی بارود
(ب) سختی بارود ـ


۳۴
(ث) اندازۀ خوردی و کلانی دانهای اتکلۀ باروت
(د) شکل دانه‌های باروت
(ی) مقدار و اندازۀ روشنی یا جلا دادن
که به باروت مذکور چه‌قدر جلا داده شده‌است
از جمله مذکوره بالا شرایط پر مغزمی و حجم آبی که باروت
داشته باشد اثر آن زیاده‌تر است
در بیان مجملا بیان آن اموراتی که در ساختن باروت لازم
مفصلۀ ذیل معمولی و مستمری امورات عمل کردن
و مد نظر داشتن می‌باشند.
اول ـ منحصر است به پاک کردن اجزاء یا مصالح
که ازان‌ها باروت ساخته می‌شود و برمی‌گردند
در غربال


۳۵
و غربال کردن ذغال و گوگرد ـ
دویم ـ منحصر است بر مخلوط کردن و با هم آمیزش دادن
اجزاء یا مصالحی که از آنها بارود ساخته میشود
سوم ـ منحصر است بر سیا ب کردن یعنی یک جسم
ساختن اجزاء یا مصالحی که از آنها بارود ساخته میشود
چهارم ـ منحصر است بر شکستاندن کلچه های بارود
بعد از ان که در زیر ماشین یا آسیا یک جسم کرده شوند
پنجم ـ منحصر است بر بسته کردن یا شکنجه کردن یا لنگر
انداختن بر بارود تا که خوب با هم سخت بسته شود
ششم ـ منحصر است بر ساختن دانه های بارود
که دانه های مطابق اصول ساخته شوند ـ


٣٦

هفتم ـ منحصر است بر غبار و خاکه پاک کردن از بارود
هشتم ـ منحصر است بر روشن کردن یا جلا دادن بارود
نهم ـ منحصر است بر خشک کردن بارود خواه بذریعهٔ
بخار دیوار های خانه را گرم کرده شود یا بدیگر قسم ـ
دهم ـ در اختتام یا تکمیل بارود که مراد از تکمیل و بطریقی
مناسب بعد از ساخته شدن بارود را بسته کردن
ونگاه کردن وغیره میباشد ـ
اجزاء یا مصالح که ازان بارود ساخته میشود باید
که باالکلیه صاف و پاک باشند و بسیار کلان
ترین احتیاط در کارست در عمل دوباره پاک کردن
شوره و گوگرد و در سوختاندن ذغال که مسدود

کرده


۳۷
کرده و باز داشته میشود داخل شدن هیچگونه خارجی
اشیاء یا گرد و غبار و غیره را که ذره ومقدار
قلیل هم در میان بارود نه افتد و احتیاط مذکور
از اجزاء یا مصالح بارود گرفته تا اختتام عملهای
ساختن بارود بهر محل و هر باب کرده میشود خوبی
و تعریف بارود بسیار زیاده تر از لحاظ مصالح
بر تاثیر و خاصیت ذغال منحصرست و اینحرف بدو
امر وابسته است بر اقسام چوب که از ان
ذغال مذکور ساخته میشود و بر طریقی و قسمیکه
چوب مذکور سوختانده می شود ـ
اول عمل یا مرتبه در ساختن بارود این است که اجزاء


۳۸

یعنی مصالح که بارود ساخته می شود باید که بسیار
صاف و پاک و خالص کرده شده باشند -
که برابر و یکسان بودن قوت و عمل بار و د برین
منحصر است و نیز پایدار می و نگاهداشت و حفاظت
و بی خطر بودن بارود بر همین منحصر است -
عمل دویم مخلوط و آمیزش کردن مصالح میباشد
به این قدر احتیاط و خوبی که سوختن و در گرفتن
بارود برابر و یکسان باشد و آمیزش با مخلوط
کردن مذکور بعمل آورده میشود - اولاً بتقدرِ
اینکه اجزاء یا مصالح بارود ساختن را به تقدیر
های برابر و درست مناسبت در یک ظرف میندازند

و بعد ازان


۳۹

و بعد از ان همه را یک جای شور بدهند -
دوم - بذریعهٔ اینکه مصالحهای مخلوط شدهٔ مذکوره
بالا را سائده و میده کرده شود در هاون های
بسیار کلان که بنام ماشین ها یا آسیابهای یکجسم
ساختن و مخلوط کردن بیک وجود گفته میشوند
و نتیجهٔ آن این می شود که یک بسیار بسته و یک جسم
مرکب و آمیزش از ماشین ها یا ون مذکور بشکل یک
کلچهٔ بسته می برآید که قدری مثل کلچهٔ کنجاره
که از ان تیل کشیده شده میباشد مشابهت
داشته میباشد -
این کلچهٔ میده دانه اصل باروت میباشد آنانکه ها


آن قدی در خوردی و کلانی و جسامت بی‌قاعده
میباشند که از میدۂ مثل آرد گرفته نسبتاً تا کلان
کلان تکه نامی کلچه مختلف اندازه داشته میباشند
و پرتی مغز باروت یا حجم آبی هم برابر و یکسان
نمی باشد و ازین هر دو سبب مذکورۂ بالا
در قوت و عمل بارود بی‌قاعده بودن و غیر
یکسان بودن را پیدا میکنند و برای دفع کردن
و دور کردن عیب مذکور کلچۂ مذکور را شکستانده
ریزه ریزه کرده می شود و بعد از ان برابر یکسان
شکنجہ کرده و لنگر انداخته بزور وزن یک جسم کرده
و یکسان کرده میشود بذریعۂ شکنجہ که بزور آب


۴۱
لنگر می‌اندازد و شکنجه مذکور را هیدرالک پریسر
یعنی شکنجه آبی می‌نامند
و بعد از شکنجه شدن بارود مذکور در شکل قرصکها
برابر و یکسان پر می‌نامی مغز ساخته میشود
بعد ازین عمل دانهای بارود مذکور را هر قدر
خورد و کلان و هر قسم که بخواهند ساخته میتوانند
شد بهر قراریکه مطلوب و در کار باشد تا همین
عمل که مذکور شد ساختن هر قسم بارود خواه دانها
آن گرد بکار باشد یا چهار پهلو یا شش پهلو همه
قریباً بر یک قسم است فرق صرف همین قدر
میباشد که اقسام ذغال مختلف میباشند وزناً


۴۲
یا مهلت یک جسم ساختن ومخلوط کردن هم مختلف
میباشند چرا که مدت یک جسم مخلوط کردن بارود
مذکور در حالیکه بارود برای اسلحه خورد مثال تفنگ
و تفنگچه وغیره در کار ومطلوب باشد دراز ترود
میباشد چرا که از دیر زیر شکنجۀ نگاه کردن بارود
مذکوره مطلوبه در پرتی مغز وحجم آبی اضافه
پیدا میکند
اگر مطلوب بارود دانه دار باشد کلچکه از زیر
شکنجه تیار شده می برآید در یک ماشین شکستندۀ
دانه ساخته میشود و بعد از شکستاندن بارود شکسته
را از میان غربال ها گذشتانده یعنی غربال کرده
میشود


۴۳
میشود تا که اندازه های خوردی و کلانی دانهای
مذکور یک برابر و یکسان برآید لکن اگر کلان
تکه های بارود مطلوب و درکار باشد کلچه باروت
که از شکنجه برآمده میباشد کلچه مذکور در دیگر
قسم ماشین بریده میشود که تکه های بهمانقدر کلان
بسازد هرقدر که کلانی تکه های بارود مذکور مطلوب باشد
خورد دانه بارود تفنگ آن قسم بارود را میگویند
که برای استعمال کارطوس های تفنگ انفلید بکار میآید
و خورد دانه بارود تفنگ نمبر دویم آن قسم بارود را
میگویند که برای استعمال کارطوس های تفنگ پناپه
درکار می آید ـ و این بارود به نسبت بارود


تفنگ بغل پر در پر می مغز و حجم آبی زیاده و اقصا
میباشد و اندازه کلانی دانهای هر دو قسم بارود
مذکور برابر و یکسان میباشد و دانهای بارود
مذکور از میان سوراخ های غربال این قسم که
در یک انچه مربع دوازده سوراخ داشته با[شد]
میگذرند و از یک غربال این قسم که بیست سوراخ
در یک انچه مربع داشته باشد نمی گذرد و از س[بب]
خورد بودن شگاف بند میمانند ـ
بعد از دانه ساختن خورد دانه بارود تفنگ
و خورد دانه بارود تفنگ نمبر دوم از خاکه بارود
پاک و جدا کرده میشوند در میان یک ڈولچه سلا

دار که


۴۵
دار که دور میخورد و متحرک میباشد و دولچه مذکور
همراه درشت و لک رخت کرباس یا جنس
کرباس ساخته میباشند که خاکه بارود مذکور بذریا
همان کرباس پاک و دور کرده میشود -
بارود
بارود که کار آمد تفنگچه هامیباشد از همان
که از خورد دانه بارود تفنگ میده تر بوده
از میان غربال می افتد و فالتو میماند ساخته
میشود که اندازه کلانی دانهای آن اینقد
باید بود باشد که از میان این قسم غربال میگذر
که در یک انچه نسبت شگاف داشته باشد
و براین قسم غربال بند بماند یعنی از میان شگاف


۴٦

های آنگونه غربال نگذرد که سی وشش شگاف
در یک مربع انچه داشته باشند ــ
بارودهای اسلحه خوردیعنی تفنگ و تفنگچه وغیره
بعد از ساخته شدن جلا داده وروشن کرده
می شوند بذریعه آنکه در ڈولچه های جلا دادن
یا روشن کردن دور داده وگشتانده شوند
یک عمده و اعلیٰ جلای پیدا میشود صرف از همین
عمل که بسبب دور خوردن ڈولچه که در میان
آن دانهای بارود انداخته می شوند دانهای
مذکور با هم خورده جلا پیدا میکنند و نیز از سبب همان
حرارت که از باهم خوردن دانها پیدا میشود

دانهای


۴۷

دانهای مذکور جلادار و منور یعنی روشن میشوند
و بعد از ان برای خشک کرده شدن تیار میشوند
و خشک کردن بارود دانهای مذکور به این قسم
است که یک خانه را بذریعه نل های آب گرم که بدور
دیوارهای خانه گشتانده می شوند گرم میکنند
و باید که خانه که از بخار نلها گرم میشود حرارت
آن از یکصد و بست و پنج درجه گرمی فارین
هایٹ زیادہ تر نباشد و بارود را در پطنو
یا مجمع های مسی انداخته بخانه مذکور بگذارند
از عمل خشک کردن بارود در همه اقسام باروت
ایک قلیل مقدار خاکه پیدا میشود که ضروری میبا


۴۸

که همان خاکه بارود علیحده کرده شود لکن اکمل کردن آن
نیز یک جلاء آخری میدهد خصوصا جلا یا روشنی
مذکور به بارود خورد دانه بسیار میدهد
بارود خورد دانه تفنگ و بارود خورد دانه
تفنگ نمبر دوم مکمل و تمام کرده میشوند بذریعه
آنکه چرخ داده میشوند در یک ڈولچه افتاد
که همراه جنس کرباس لک که در یک انچه
هژده شکاف داشته میباشد پوش داده شده
می باشد و در یک دقیقه ڈولچه مذکور چهل
و پنج گردش یادور میخورد ـ بارودهای
مذکور وقتیکه تمام و مکمل میشوند یک بسیار

تابدار


۴۹

تابدار شیشه مانند شکل داشته میباشند ـ بارود
خورد دانه تفنگ نمبر دوم زیاده تر جلا و روشن
کردن میخواهد و آماده و مهیا میباشند که در میان
ظرفهای نگاهداشت انداخته برای استعمال
نگاه کرده شوند ـ
مفصل ذیل نمونه و شرح برای رهبری و راه منوی
ساختن خورد دانه بارود تفنگ نمبر دوم که
ازینجکه دار تا از همان قرار بارود گرفته میشود
ضروریات و مطالب را در خصوص این بارود
ظاهر می کنند و نشان میدهند ـ
ڈولچه یا پیپ نمونه ـ یک پیپ بارود


۵۰
نمونه باید که کارخانه باروت سازی شاهی فرستاده
شود بقرار نمونه باروت کارخانه والتهم آبی که
باروت مذکور برای اینچیکه دار برای مکمل ساختن
باروت بطور نمونه باشد و نیز نمونه ذغال هم
که بکار خواهد آمد در ساختن باروت باید فرستاده شود
اول - اجزاء یا مصالحی که از آنها باروت ساخته
میشود - در هر یک صد جزو یا حصه های مصالحه
که از ان باروت ساخته خواهد شد باید که هفتاد
و پنج جزو یا حصه خالص شوره صاف کر د شته
باشد و ده حصه یا جزو گوگرد خالص و صاف باشد
و پانزده جزو یا حصه ذغال که از بهترین اقسام
پوخنده


۵۱

چند ه چوب ڈاگ وڈ در میان نلهای آهنی سوختانده
و حاصل کرده باشند --
امتحان اجزاء بارود بذریعه عمل کیمیا گری
نمونهای بارود از هر کدام حصه بارود که بخواهند
بر دارند از انجمله بارود که ساخته شده باشد
و از روی ادویات و تفریق اجزاء کیمیاوی
امتحان کرده شوند -- از امتحان کیمیاوی با اینطور ظاهرشود
اول ـ اینکه شوره باید از روی امتحان در یکصد
جز و از هفتاد و پنج جزو یا حصه کمتر نباشد واز هفتاد
وشش فیصد اضافه نباشد و در سه هزار جزو
شوره از یک جزو زیاده کلوراین یعنی چرک


۵۲

خارجی نباشد و در سه هزار جزو یا حصه مذکور از چهار
جزو یا حصه زیاده سوڈیم [قسم نمک]
نباشد ـ
دوم ـ اینکه مقدار گوگرد از نه و نیم جزو در یکصد
جزو باروت کم نباشد و از دو نیم جزو یا حصه
در یکصد حصه باروت زیاده نباشد و دیده شود
که گوگرد مذکور در میان خود آمیزش دیگر خاک
زمین و دیگر چرک و ناصافیها نباشد ـ
سوم ـ اینکه باید دیده شود که ذغال مذکور بهمان
اندازه که مقرر است برابر سوختانده شده است
و بنسبت نمونه ذغال که در کارخانه وال هم ابی

سوختانده


۵۳

سوختانده شده باشد کم و یا زیاده نه سوخته است.
چهارم - امتحان شعله یا لعبۂ بارود- باید که نمونہ بارود را که بر یک صاف بشقاب شیشہ داده شود شعله آتش و غیره مطابق همان بارود باشد که بطور نمونه میباشد.
پنجم - در باب امتحان کلانی شکل و رنگ دانهای بارود کلانی دانهای بارود باید که یک دوازدهم حصه انچه تا یک بستم حصه انچه بوده باشد.
برای امتحان و علم الیقین این سخن که مختلف کلانیهای دانهای بارود بهمان مقدار موجود میباشند هر قدر بارود که در کارخانه وال تم


۵۴

آبی میباشند نمونه های باروت بذریعه دست
غربال کرده خواهند شد از میان جداگانه غرا
هائی که در یک انچه طولانی جداگانه یازده شکا
و شانزده شکاف و بیست شکاف داشته با که غرسان
های مذکور از سیم مسی اندازه نمبر بیست و هفتم ساخته شده با
تمام دانهای باروت باید که از میان غربال که یازده
شکاف در یک انچه داشته باشند بگذرند واز
غربال اینگونه که در یک انچه شانزده شکاف اشته
میباشد باید که از جمله شانزده حصه بارود چهارحصه
بگذرد و دوازده حصه بند بماند و از باقیمانده مذکوره
باید که بر غربال که بیست شکاف در انچه داشته
باشد


۵۵
از سه حصه کم بند نماند و در غربال مذکور که هشت شگاف
در یک انچه داشته باشد باید که یک حصه زحمات
و تخفیف هم در گذشتن دانهای بارود معاف باشد
در شکل دانهای بارود مذکور باید که قریباً مربع با شند
و بطور ورق نازک نباشند و پام هم نباشند ـ
رنگ بارود باید که روشن باشد که از ان ظاهر شود
که بارود مذکور مطابق اصل نمونه جلا داده و روشن
کرده شده است و هیچگونه رنگ سُرب با استعمال
کرده شود شکل شباهت نمونه بارود وال سلم بی
برای شبکه دار بطور رهبر و رهنمون باید که باشد ـ
ششم ـ در باب پری مغز یا حجم آبی بارود ـ


٥٦

ناطق پری مغز یا حجم آبی بارود بعد از تمام شدن
باید که ١٧٥ حجم آبی زیاده نباشد و از ١٧٤
حجم آبی کم نباشد -
ہفتم - امتحان رطوبت یا نمی آب بارود -
وقتیکہ بارود گرفته و به جبه خانه تحویل میشود باید که
از ٩، در یکصد حصه کم رطوبت نداشته باشد
از ١،٢ در یکصد حصه زیاده رطوبت نداشته
باشد و وقتیکہ بارود را بالکُل خشک کرده بیک
جای اینطور مانده شود که هوای آنجا در رطوبت
ترو آلوده باشد بدرجه حرارت شصت و دو جز
فارین ہائیٹ باید که در بست و چهار ساعت

از


٥٤
از ٢،٧٥ فیصد زیاده رطوبت جذب نکند ـ
هشتم ـ در بیان تیزرفتی رفتار گلوله ـ
تیزرفتی رفتار که یک گلولۀ مروجۀ سرکاری که چهارصد
و هشتاد گرین در وزن باشد هر گاه از یک تفنگ
مارٹینی هنری یعنی پٹاوہ پر نشانه زده شود همراه کارتوس
مروجۀ سرکاری که بارود کارطوس آن هشتاد و پنج گرین
در وزن باشد بهمراه مقدار رطوبت که در فقرۀ
هذا داخل میباشد بدین تفصیل خواهد بود
درجۀ رطوبت در یکصد حصه ـ تیزرفتی رفتار گلوله از دهن تفنگ ببعد از برامدن
٩ تا ١٠ ـ از سیزده صد و ده فیٹ فی ثانیه کم نباشد
١١ تا ١٢ ـ از سیزده صد فیٹ فی ثانیه کم نباشد


۵۸

اواتام ۱ء۱ از دوازده صد دوفیٹ فی ثانیه کم نباشد
نهم - در بیان ثبوت فیر یعنی اور بل کردن درشاخ
امتحان خانه کیمیاوی واقعه ولج ـ
چاند ماریها بر سلسلهٔ پنجصد گز ساخته خواهند شد
وهمراه بارود مذکور کارطوس های سرکاری
در تفنگ پناه پر سرکاری زده خواهند شد ازان
نتایج خاطر خواه حاصل خواهند شد در خصوص
ترتیب خوبی یا لیاقت و درخصوص نشانه و در خص
نگذاشتن چرک بسیار به تفنگ برابر همان نمونه
که از بارود کارخانه وال ثم آبی نمونه گرفته شده با
دہم - باید که پیپ های بارود هر کدام یکصد پا
کابل


۵۹
کابل بارود را انداخته باشند -
گنجایش که برای بارود مذکور اجازه میباشد
که بر وقت رسیدن و امتحان فوج باید بشد
به اینقرار است که باید از دوازده صد و نود
فی ثانیه تا سیزده صد و چهل فیٹ فی ثانیه باشد
که یک متوسط تیزی رفتار گلوله باید که سیزده صد
و پانزده فیٹ در یک ثانیه باشد - در متهجان
و تشخیص و شرح نمونه آخری و جدید ترین ازین بلند
هیچ حد مقرر کرده نشده است -
ذغال که در بارود خورد دانه تفنگ نمبر دوم
استعمال کرده میشود آهسته و مرور سوختانده میشود


٦٠

و بنے زغال که بزودی سوختانده شده باشد
رطوبت را زودتر جذب میکند بنابرین ضرورت
که بارود مذکور درین طور جای نگاه کرده
شود که زیاده خشک باشد
مفصله ذیل هدایت و یاد داشت بمطلب
و مضمون ہوا رسانی جبه خانه ضرور و لازم است
یاد داشت در خصوص ہوا رسانی جبه خانها
اول ۔ رطوبت که در عمارات شکوه و شکایت
از ان میباشد عموماً و زیاده تر اکثر از بخارات
رطوبت دار و نم دار میباشد که در ہوا رطوبتی
آب بخار شده مخلوط میشود و ہوا که درون عمارا

داخل


٦١

داخل شد از رطوبت آن خانه مرطوب می شود
عماراتیکه دیوارهای پر بر و لک داشته باشند
و سقف های آنها از خشت گنبد دار ساخته شده
باشند و خصوصا آن قسم عمارات که از گل خام
ساخته و پوشانده شده باشند خصوصا ازین
راه گذریا باعث مذکور رطوبت را جذب میکنند
دویم در هوا مدام تا یک اندازه و مقدار سنجاً
آب شامل و مخلوط میباشد و در وقتیکه همین مقدار
بخار آب یا رطوبت در هوا نسبتا به اندازه
و مقدار کمتر باشد گفته میشود که هوا خشک یعنی
بدون رطوبت است و در وقتیکه همین مقدار و اندا[زه]


٦٢

رطوبت زیاده میباشد گفته میشود که هوا مرطوب و نم دار
است ـ و در وقتیکه همین مقدار یا اندازه رطوبت
آن قدر بسیار ترین درجه باشد که هر قدر که ممکن است
که در هوا آمیزش یابد یعنی زیاده ازان ممکن نباشد
که در هوا مخلوط شود بر یک درجه حرارت معین
در آن حالت گفته میشود که هوا بر همان درجه
حرارت در رطوبت تر و غوطه زنست -
سوم ـ مقدار و اندازه بخار آب یا رطوبت
که هوای بسیار تر یا در آب غوطه زن داشته میباشد
بهمراه درجه حرارت مختلف میباشد یعنی بقرار
درجه حرارت کم و بیش میشوند ـ در آن هوا
که یک


٦٣

که یک خاص معین مقدار رطوبت داخل و شامل
باشد همان هوا را هم میتوانیم که باین قسم تاثیر متبدل سازیم
که رطوبت و نمی را کمتر برساند و به این تجویز یکه
درجۀ حرارت همان هوا و خانه را بلند تر بسازیم
و نیز می توانیم که اگر منظور باشد که از همان هوا
درجۀ رطوبت و نمی زیاده تر حاصل شود باید که
برای حصول این مطلب درجۀ حرارت را کم کنیم
چهارم - هوا را می توانیم که بدرجۀ بسیار ترین
یا غوطه زن به آب برسانیم به این تجویز که هرگاه
درجۀ حرارت آن کمتر کرده شود مطلب مذکور
حاصل می شود لاکن هرگاه در هوا بسیار قلیل ترین


۶۴
اندازۀ رطوبت باشد کم کردن باید که بسیار تر و
زیاده باشد لکن هرگاه در هوا رطوبت و تری زیاده باشد
یک خفیف و کم تخفیف که درین درجۀ حرارت هوای مذکور را درجات
بسیار ترین تری یا در آب غوطه زن بودن خواهد آورد
پنجم - اگر هوا از درجۀ اعتدال حرارت پائین
یعنی زیاده تر سرد کرده شود که در آن حالت
هوا در حالت و درجۀ بسیار ترین تر بودن
آنصورت
یعنی در حال غوطه زن بودن بوده باشد در
یک بخار آبگین که در هوای مذکور شامل داخل
بود بر هر چیز سرد خواهد ریخت که همراه آن هوای
مذکور مقابل شود یا بر سر هر چیزیکه بخورد و آن درجۀ
حرارت


۶۵

حرارت و سردی که هوا بآن درجه رسیده گذاشتن
یا جمع کردن رطوبت را شروع میکند آن حالت
هوا را مزاج تاثیر شبنم ساز هوا میگویند
ششم - در وقتیکه هوای گرم در یک خانه که هوا
آن بمقابلهٔ هوای بیرونی سردتر میباشد داخل شود
درجهٔ حرارت باد یا هوای مذکور کم میشود از سبب
رسیدن آن بر دیوارهای اندرونی و دیگر سطحها
سرد و اگر همین قسم درجهٔ حرارت هوا از حالت شبنم
ساختن هم کمتر یعنی سردتر کرده شود - منجمد شدن رطوبت
شروع خواهد شد و در صورتیکه هوا بسیار سرد و نم
باشد اینحرف ظاهرست که داخل شدن هوا عمارترا


٦٦

بطرف خشک شدن مایل نخواهد ساخت بلکه برخلاف
آن خانه را مرطوب و نمناک خواهد ساخت -
هفتم - هر یک جبه خانه که مستمری و مدام برای تحویل
و گدام شدن بارود باشد باید که مدام در آن خانه
یک معمولی تهرما میتر یعنی درجهٔ معلوم کردن گرمی
و سردی هوا موجود باشد تا که درجهٔ حرارت در بیرون
دیوارهای جبه خانهٔ مذکور معلوم دار و هویدا کند
هشتم - در شهر و مقام افسر جبه خانه را باید که یک
جوره تهرما میتر یعنی درجه برای امتحان رطوبت
و خشکی داده شود که درجه های مذکور بنام ویٹ
و ڈرای بلب مشهور میباشد و تهر مامیتر ها یعنی

درجه های


٦٧

درجه نمای امتحان حرارت که بالا مذکور شده اند
برای امتحان ها و مشاهدها در کدام جای زمین
که هوای کشاده و عام بآن جای برسد گذاشته
و مانده خواهند شد که در آن جای از آفتاب باد
طوفانی یا شدت محفوظ باشند که بالای درجه نما
مذکور هیچگونه تاثیر زیاده از مقرری از گرمی و سرد
های بیرونی نرسد یعنی تاثیر آفتاب یا تند باد یا
نزدیک آتش ماندن و غیره بر همان جای که درجه
مانده میشود بنا شد.
همان پیمانه یا میزان که همراه بیج گره نمای درجه برای
امتحان خشکی هوا میباشد حرارت هوای خارجی


٦٨
و اضافه از قاعده هرچه بدرجه برسد از همان نما
یا میزان معلوم و ظاهر خواهد شد ـ و دیگر پیمانه این
که همراه یخ گره نمای درجه برای امتحان رطوبت
هوا میباشد ظاهر و معلوم دار خواهد ساخت آن
درجه حرارت را که از هوای زیر یا بالا باشد
بمقابله و نسبت مقدار آن اندازه رطوبت
که در هوا شامل و داخل میباشد مگر در صورتیکه بالکل هوا
بسیار ترنج [؟] باشد یا در آب غوطه زن با در آن حالت
هر دو پیمانه های مذکور یک حال نشان خواهند
داد و بر یک درجه برابر ایستاده خواهند شد ـ
اینحرف از ضروریات است که یخ گره نما در جای
که برای


٦٩

که برای امتحان تری میباشد باید که مدام آب ا
آن مهیا باشد و رسانده شود و آن تاریخ بخورد
که رطوبت آب را با لا کش میکند و پوش جنس
مل نما باید که مدام در حالت درست و برابر باشد
و جبه خانه را برای هوا رساندن باز کرده نشود
تا وقتیکه ضروریات مفصله ذیل ہو رساندن
و و از کردن جبه خانه را برای هوارسانی لازم
و مناسب بسازند

اول اینکه باید که درجه بیخ گره نما در درجه خشکی
کم از کم سه درجه از درجه یخ گره نما در جه تری
که بلندتر باشد در آنصورت باید که به جبه خانه


هوا رسانده شود بدون آنکه از سه درجه حرارت
خشکی کمتر باشد حاجت به واز کردن جبه خانه
یا هوا رساندن نخواهد بود—
دوم— یا در ان حال هوا رساندن به جبه خانه
بار ودلازم وضرور می شود که درجه و اندازه حرا
که بر آن درجه یا تهر ما میٹر خوانده شود که درون خانه
جبه خانه مانده میباشد به نسبت درجه واندره
حرارت تهر ما میٹرو ت بلب حسینی مقیاس در حبه
تری نمای بیرونی بلندتر وزیاده تر در خواندن
و دیدن باشد— احتیاط بسیار لازم است
که بمل آورده شود و بسیار خبرگیری یا هوش دار
کرده


۷۱

کرده شود که بمجردیکه شرایط مذکوره بالا در درجه حرارت
نباشند یعنی هوای جبه خانه باروت بمجردیکه از گرمی
مذکوره بالا سرد شده بنشیند و یا در وقتیکه بآخرسردی
اندازه درجه مطلوبه برسد باید که بر همان وقت
جبه خانه باروت به احتیاط بسته کرده شود -
و در وقتیکه بسبب حالت های مذکوره بالا درجه
حرارت جبه خانه های باروت بلند باشد و حاجت
هوا رساندن آنها باشد باید که برای سرد
کردن هدایت و سرشته های مذکوره بالا جبه
خانه های باروت را بکثرت و برای اینقدر زمانه دراز
وا ز کرده و هوا رسانده شود هر قدر که ممکن باشد


۷۲

و بهر اسم و رسم و هر طریق که ممکن باشد باید که درین
کوشش کرده شود که گردش و دورۀ هوا در تمام
جبه خانۀ بارود برابر و یکسان برسد یعنی این قسم
نشود که در بعض گوشه های عمارت هوا از اندازه
زیاده رطوبت و تری و سردی برساند و بدیگر
گوشۀ عمارتِ جبه خانه مطلق هوا نرسد ـ
باب دوم
اصولِ بارود سازی و عمل ماشین بارود سازی
در تمام کارخانه های بارود سازی دولتِ برطانیا
و دیگر دولت های یوروپ تقریباً یک اصول است
صرف قلیل اختلاف و اندک فرق در میانِ
یعنی


۷۳

و پیشی اجزاء و مصالح بارود و طریق ساخت بارود
بعمل می آید و ماشین کارتی بارود ساختن یک اصول
دار و نقشه هائی که همراه کتاب ہذا کشیده شده اند
کامل و مکمل ماشین و اسبابهای بارود سازی نشان
میدهند و ظاهر میسازند ماشینهای مذکور برای دولت
جیپان ساخته شده بودند که جی اینڈ ایچ گوان کمپنی
کارخانه داران لندن ماشینهای مذکور را ساخته
بودند و چونکه عمل بارود سازی بذریعه قوت بخار
خوفناک است و هر وقت بیم در گرفتن و پریدن کارخانه
دارد باین باعث عمل مذکور را ممنوع ساخته بودند
و کافی مقدار آب در آنجائی که به جیپان کارخانه


۷۸
بارود سازی ساخته می‌شد همیانه بود بدین باعث
این حرف بسیار ضروری خیال کرده شده بود که ماشین‌های
یا آسیابهای بارود سازی مذکوره بالا را بذریعهٔ
گاو و غیره مواشی گشتانده و کار گرفته میشود—شکل
نمبر سه هزار و سه صد و هشتاد و یک بغل نظاره ماشین
دلده کردن یا شکستاندن بارود را ظاهر میسازد
و شکل سه هزار و سه صد و هشتاد و دو نظاره پیشروی
همان ماشین انشان میدهد و شکل نمبر سه هزار و سه صد
و هشتاد و سه سرشته گردش گاو و غیره مواشی را در
ماشین نشان میدهد و نقشه نمبر سه هزار و سه صد و هشتاد
و چهار نظارهٔ پیشروی از ماشین کوفته یک جسم ساختن
مخلوط


۷۵
مخلوط کردن اجزاء بارو در انشان میدهد و شکل نمبر
سه هزار وسه صدوهشتاد و پنج یک نظارۀ بغل ماشین مذکور را
که گردش گاو بآن باشد نشان میدهد و شکل های
سه هزار و سه صد و هشتاد و شش و سه هزار و سه صد
و هشتاد و هفت مختلف اطراف و نظارهای غربال
های ذغال انشان میدهند و شکل های سه هزار و سه صد
و هشتاد و هشت و سه هزار و سه صد و هشتاد و نه
مختلف اطراف و نظاره های ڈولچه های مخلوط کردن
و آمیزش کردن ابتدای اجزاء مصالح بارو سازی
ر انشان میدهند و شکل های سه هزار و سه صدونو
و سه هزار و سه صد نود و یک مختلف نظاره ها


۷۶

نقشه های ماشین نیل نما، جلا دادن و روشن کردن
بارو در انشان میدهند و شکل های منبر سه هزار سه صد
و نود و دو و سه هزار و سه صد و نود و سه ظاهر میسازند
و نشان میدهند مختلف نظارها و اطراف نقشه ها
شکنجه آبی را که برای شکنجه کردن بارود بکار می آید
و شکل های سه هزار و سه صد و نود و چهار و سه هزار
و سه صد و نود و پنج نشان میدهند و ظاهر
میسازند مختلف اطراف و نظارهای نقشه ها شیز
نیل نما شکستاندن کلچه بارود که از زیر شکنجه می اید
و شکل های منبر سه هزار و سه صد و نود و شش تا
اشکال منبر سه هزار و چهار صد و دو ظاهر میسازند و نشان

میدهند


۷۷

میدهند دیگر قسم ماشین های بارود سازی را که یکدست
کامل میباشند و این مختلف قسم ماشین های بارود
سازی برای دولت اطالیه ساخته شده بودند
که جی انید اچ گوان کارخانه دارهای
لندن ساخته بودند و این ماشین ها برای کارخانه
میباشند که در آنجا بقوت آب بارود ساختن
منظور داشتند و مقدار آب بقدر ضرورت
کافی و مهیا بود و به این باعث باین قسم تجویز
کرده شده بود که دو عدد ماشین های اتر ترین
یعنی ماشین آسیاب برای گردانیدن کارخانه
ساخته شده بودند که بهمراه چرخ های آبی کار کرد


۷۸

وگشتانده میشدند [چرخ که بآب میگردد آنرا
واٹرویل یعنی چرخ آبی می نامیم] چنانچه نقشه شیرین
های آسیاب های مذکور ظاهر کرده و نشان داده
شده است و شکل های سه هزار و سه صد و نود
وشش سه هزار و سه صد و نود و هفت نشان
میدهند و ظاهر میسازند نقشه بنیادی بریده دا و استاده
آنخانه را که در میان آن ماشین های بارود
ونود
سازی میباشند و شکل های سه هزار و سه صد
وهشت سه هزار و سه صد و نود و نه ظاهر ه زنده
ونشان میدهند یک نقشه بریده ایستاده و نقشه
بنیادی از خانه که در میان آن ماشین های نو و پچه
آنیم وش


۷۹

آمیزش و مخلوط کردن و ماشین های نل نما و جلا دادن
و روشن کردن و ماشین های شکستاندن کلچه بارود
و غربال کردن بارود میباشند ـ شکل سه هزار و
چهار صد خانه بسته کردن بارود تیار شده در قوطیها
یا پیپ ها و غیره میباشد ـ شکل سه هزار و چهارصد
و یک نقشه آن خانه میباشد که درمیان آن شکنجه ها
قوت آبی برای شکنجه کردن بارود مانده و کار کرده
میشوند ـ و شکل سه هزار و چهار صد و دو نقشه آن
خانه میباشد که در آن خانه ذغال برای بارود نشان
غربال کرده میشود و خانه های مذکور همه بقدر امکان
بسیار نازک و به مصالح بسیار قلیل ساخته شده میباشند


۸۰
تا که در حالت درگرفتن و ترقیدن برای بارود بقدر
امکان بسیار کم وخود جای موقعۀ ضرررساندن
و پراندن باشد و خانه های مذکور به اینقدر فاصله
از یکدیگر خانه ها دورتر ساخته شده میباشند که
نشود
از هیچکدام خانه از در گرفتن خانه دیگر نقصان مند
شش
ماشین هایی که در شکل های سه هزار و سه صد و نود و
مطابق
تا سه هزار و چهار صد و دو نمبر میباشند عین
و هشتاد
و بشکل آن ماشین ها میباشد که نقشه در سه هزار و سه صد
و یک تا سه هزار و سه صد و نود و پنج میباشند لاکن
باندازه و پیما قدری کلانتر ساخته شده اند ـ
اشکال نقشه نمبر سه هزار و چهار صد و سه تا سه هزار
و چهار صد


۸۱

و چهار صد و شش ظاهر میسازند و نشان میدهند برید
و ایستاده نظاره و نقشه ماشین های شکستناندن و لده
بلوارینگ
و یک حسم کوفته مخلوط کردن را بر یک اندازه و پیمانه
ان کارپورینک
کلان تر و ماشین های مذکور ساخته شده اند بر جدید
ترین و بسیار اصلاح شده بهترین طریقه ساخت
که مرحست دیگ های آنها و پلهای آسیاب ها
آنها از چودن ساخته شده یعنی ریخته شده اند چرا که
بعد از تجربه های بسیار ثابت شده است که بهترین
اقسام مصالح برای این مطلب چودن میباشد
و سوزنک ها یا دوک های ایستاده و افتاده ماشینهای
سیندلس
مذکور هر دو از آهن کوفته ساخته شده اند که سوزنک های


۸۲
یا دوک های مذکور درمیان حلقه هائی که گردش میکنند
و کار میکنند همان حلقه ها و پیوندها از گن مٹیل یعنی
برنج توپ ریزی ساخته شده میباشند و بهر نوک
و هر طرف می باشند و بیرونی قالب دورۀ یک
مذکور از چوب ساخته شده میباشد و تمام ماشین ها
مذکور کار فرموده میشوند از کلان و میانه میل تسمه
یا شافت گشتاندن ماشین ها بذریعۀ یک جوڑه
بیول ویلیس یعنی چرخ های عمودی چنانچه در نقشۀ
شکل نمبر سه هزار و چهار صد و سه نشان داده و ظاهر
کرده شده است و تفصیل های مذکورۀ بالا کافی
و ضروری می باشند برای این مطلب که کامل نموده


۸۳

کار و عمل کردن ماشین های مذکور تفصیل و معلومدار
کرده شود وقتیکه اجزاء و مصالح های بارود ساز
در ماشین دلده کردن یا شکستاندن دلده کرد
و شکستانده شدند که نقشه ماشین مذکور در شکل سه هزا
و سه صد و هشتاد و یک نشان داده شده است
بعد از شکستاندن و دلده کردن مصالح های مذکور
علیحده علیحدہ وزن کرده میشوند و بقرار وزن
مقرری با هم مخلوط کرده و یک جای کرده می شوند
این قسم قاعده نیست که قبل از شکستاندن مصالح
های مذکور با هم مخلوط و یک جای کرده شوند و اندازه مقدار
نسبت هر کدام مصالح مذکور همان است که سابق


۸۴
بیان کرده ایم یعنی هفتاد و پنج حصه شوره و ده حصه
گوگرد و پانزده حصه ذغال لاکن هرگاه از هر سه اجزا
مصالح مذکور کدام مصالح زیاده رطوبت داشته
باشد یا صاف و پاک نباشد یا قبل از آمیختن خوب مید
کرده بعد ازان برابر قاعده وزن کرده انداخته
نشود بارود مذکور بقرار قاعده و اصول درست
نخواهد بود و نقص خواهد دشت اگرچه در ظاهر
نقص آن معلوم دار نباشد در وقت کار کردن
یا در نگاهداشت آخر نقص پیدا خواهد شد وقتیکه
اجزاء مصالح بقرار مذکوره بالا بعد از میده کردن
جدا جدا وزن کرده می شوند آنرا اصل مقدار معین
میگویند


۸۵
میگویند و مقدار مذکور در ماشین ها و اسباب ها بهم
مخلوط و یکجای کردن که در اشکال ۳۸ ۳۹ و
۴۰ نشان داده شده اند انداخته میشوند
که این ماشین های آسیاب های مذکور بشکل یکڈولچه
یا نل از چوب داشته میباشند که همراه ڈولچه مذکور
یک شفت پہلو میل تسمه یا شافت میباشد که همراه میل مذکور چند عدد
دندانه ها یا بازو ها بشکل پنکه میباشند - ڈولچه یا نل مذکور
و میل تسمه در حرکت میباشند و دور میخورند لاکن باطراف چوب
مختلف دور میخورند یعنی اگر میل تسمه بدست راست
چرخ میخورد ڈولچه ماشین ها بدست چپ حرکت
داده میشود و ازین ترکیب آمیختن و مخلوط کردن


٨٦
اجزاء بارود اینقدر آسان میشود که خوب با هم
آمیخته شده میده بارود تیار میشود برای برداشتن
و به ماشین دیگر برده شدن در عرصه بسیار قلیل که
از پنج دقیقه تا ده دقیقه باشد و بعد از ان میده
شده
آمیخته بارود مذکور در خریطه ها انداخته میشود
و خریطه ها یا جوال های مذکور را خوب بزور شکنجه
کرده دهن خریطه ها را خوب محکم بسته میکنند
تا که در اوایل راه و بوقت برداشته بردن
میده بارود مذکور را که بطرف ماشین های
جسم ساختن می برند در راه خریطه های مذکور اگر
سست باشند و بارود سست بسته باشد یا شور
بخورد


٨٧

بخورد در خریطه اجزاء وزنی زیر نه نشیند و اینطور
نشود که بیک گوشه یکجزء مصالح زیاده جمع شود
و دیگر طرف دیگر جزو مصالح زیاده شود چراکه پنجم
ظاهرست که اگر خریطه‌ها سست بسته شدند
شوره که در همه وزنی و سنگین تراست بطرف زیر
خواهد نشست و گوگرد و ذغال که سبک‌اند بالا خواهند
ماند و نیز چونکه ذغال میده شده بسیار باریک
میباشد در وقتیکه بالا ماند و از میان دیگر اجزاء
جدا شد از میان خریطه کرباس بقدری بخواهد ریخت
یا خواهد رفت و همان قدر ذغال که از اندازه
های مقرری کم شد همان قدر فرق در قطعی


۸۸

حکم کردن کار بارود خواهد شد عمل دویم یک جسم
مخلوط کردن بارود میباشد اجزاء مرکب مصالح
بارود بر تخت ماشین هموار کرده میشوند چنانچه
در شکل ۴ ۸ ۳ ۳ شکل ماشین مذکور نشان داده
شده است و آب صاف و شفاف بآلآن
پاشیده میباشد تا که اجزاء مصالح با هم خوب
بچسپد و همه این مصالح در ماشین مالیده میشوند
تا که زور بالای آنها برابر به افتد و همه مصالح یکجا
میده کرده شوند لاکن درینصورت حرکت مشین
مذکور کم تیز در رفتار میباشد نسبت آنکه در اول
مذکور
دفعه شکتاندن و میده کردن اجزاء و مصالح

به ماشین


۸۹
به ماشین اول بوده است یک احتیاط بسیار در کار است
که هر گونه سخت و ریگ و ار چیزی در میان مصالح با رو
بوقت عملهای ماشین نیفتد و بقدر ضرورت مقدار
آب باید که مدام در وقت این عمل در مصالح جذب
و داخل بوده باشد و برای این مطلب آب بر وقت
ضرورت یعنی بر وقت خشک و جذب شدن آب
سابقه وقتاً فوقاً انداخته شود تا وقتیکه یک جسم رقته
مخلوط کردن اجزاء و مصالح بارو د به تکمیل و اتمام برد
که عموماً این مطلب در عمل سه تا چهار ساعت کامل قرار یکه
بالا مذکور شد که کار کرده بروند حاصل میشود -
بعد ازین عمل مرکب بارود که بالا مذکور شده گویا خاسیت


۹۰

باروت و وصف باروت بآن حاصل میشود ومرکب
مذکور در بسیار قلیل وقت سخت میشود که کلچه های
سخت که آنرا کلچه ماشین آمدگی میگویند از باروت مذکور
بسته پیدا میشود و وقتیکه قدری رطوبت آن گم میشود
لکن قبل از انکه بالاکل خشک شود کلچه های باروت
مذکوره بالا از میان نل یا ڈولچه که برای شکستاندن
کلچه های باروت مخصوص است گذشتانده میشود که شکل
عمل ڈولچه مذکور در نقشه های ۳۲ و ۴ و ۹۰ و ۳۳
نشان داده شده است و بعد از ان در میان خشتهای
مسی که خشتهای مذکور در میان خانه های صندوقچه
نمای قایم میباشند همان باروت شکسته کلچه را می اندازند

و بعد از ان


۹۱
و بعد ازان در خانه که شکنجه های بارود میباشند برده
در زیر شکنجه های قوت آبی مانده میشود چنانچه نقشه ها
شکنجه های مذکور در اشکال ۹۲ ۳۳ و ۳۳۹۳
ظاهر کرده شده اند-
بعد ازین گج یا چونکه شکنجه هم شد بارود مذکور را دانه دار
ساخته میشود و برای مطلب مذکور بارود را
در سلندر یعنی نل یا ڈولچه شکتاندن آن انداخته میشود
که نقشه ڈولچه های مذکور در نقشه های اشکال
نمبر ۳۳۹۴ و ۳۳۹۵ نشان داده و ظاهر
کرده شده است و بعد ازین قسم شکتاندن در دانه ها
همان دانها را همراه دست از میان غربال ها


۹۲
گذشتانده به مختلف درجه های خوردی و کلانی تفریق کرده
میشود و بعد ازان بارود که از همه خوردترین دانه داشته
باشد در دولچه های جلا دادن یا روشن کردن بارود
انداخته میشود چنانچه نقشه های دولچه های مذکور را
در اشکال نمبر ۳۹۰ ۳ و ۳۹۱ ۳ نشان داده
شده است که در وقت انداختن دانه های مذکور
اندک مرطوب میباشند و دولچه مذکور را بسیار آهسته
آهسته دور میدهند تا که دانه های بارود مذکور با هم
یکدیگر خورده بمالش با هم جلادار و روشن میشوند
و آخری عمل این است که بارود خشک کرده می شود
که عموماً این عمل بذریعه گرمی بخار که در خانه خشک کردن

بهم ساخته


۹۳
میرسانند مروج شده است و بعضی اوقات بارود بند کوره
را باین قسم هم خشک میشوند که در خانه آن هوای گرم را
درون میکنند تا که بارود خشک شود که هوای مذکور
را از یکصد و سی درجه تا یکصد و چهل درجه در خانه دیگر گرم
کرده میباشند و از ان خانه در خانه بارود داخل
میکنند تا که از بالای بارود که بر سر طاقچه های پوش
کرباسی انداخته میباشند بگذرد ـ
در شکل ۳ ، ۴ ۳ پایۀ میل که نقشه ب میباشد
باید رویه چوب داشته باشد برای اینکه دانه های
بارود از در گرفتن محفوظ باشند که همان دانهائی
که در میان میل و حلقه برنجی می افتند اگر پایۀ میل چوبی


۹۴

نباشد در خواهند گرفت -
بذریعه مخلوط کردن خوب شوره را همراه ذغال یا همراه
گوگرد مایان حاصل کرده میتوانیم این قسم مصالح را
که وقتی که همان مصالح به بلند درجه حرارت رسانیده
شوند شعله میگیرند و یکبارگی یک کلان جسم و مقدار
هوا را پیدا میکنند وقتیکه در گرفتن و سوختن در یک
خانه بند و تنگ اتفاق افتد یا واقعه شود زیاده
صدمه وزور بر دیوار های همان خانه می افتد واگر
یک دیوار ازان دیوار ها بذریعه همان صدمه قابل برطرف
شدن و پریدن باشد دیوار مذکور همراه کم یا زیاد
قوت پرانده خواهد شد یا انداخته خواهد شد -
طرف


۹۵
صرف فرانسیسی بارود نقب زدن یا سورنگ زدن
میباشد که زیاده تر بقرار حساب و اصول بارود ساز
از دیگر اقسام اختلاف دارد و سبب این اختلاف
در اوزان مصالح بارود این است که در نقب زدن
قوت بسیار برای دور رساندن گلوله و غیره در کار
و دولت فرانس چونکه محصول بسیار زیاده بباروُد
شکار میگیرد و حاصل کلی دارد بنا برین اگر باروُد نقب
و سورنگ زدن کم زور ساخته نمی شد و برابر دیگر
بارود قوت میداشت مردم از بارود مذکور کا
شکار را کرده از بارود شکاری خریداری نمیکردند
و نقصان در محصولات میرسید -


٩٦

باروت باید که مطابق چند شرایط بوده باشد که شرایط
مذکور بقرار همان اسلحه که برای استعمال باروت در کار
باشد تغییر و تبدل می یابند - وقتیکه باروت مذکور
قوت تپیدن بسیار داشته باشد و در گرفتن و تپیدن
مقدار باروت بسیار تیز و سریع باشد صدمه زور
که بر دیوار میل یا بر بغل ها و اطراف اسلحه صدمه
و زور میرسد بسیار زیاده و خوفناک خواهد بود
که اکثر میل اسلحه را زور آن خواهد ترقاند و درینجا
گفته خواهد شد که باروت از مقدار مقرری زیاده
قوت ترقاندن دارد و اگر باروت بقدر کافی
قوت ترقاندن و در دادن نداشته باشد گلوله

پاچه


۹۷
یا چره از تفنگ یا توپ بیرون انداخته خواهد شد قبل از ان
که همه بارود سوخته باشد و بهمین باعث یک حصه
بارود که بعد از بر آمدن گلوله در خواهد گرفت بیکار
و ضایع خواهد رفت و بالای گلوله همان قدر زور
کم خواهد افتاد که در قوت زدن و تیزی و بُعدِ مسافت
گلوله نقص خواهد کرد – بارود که برای هر قسم اسلحه مروجه
بسیار مناسب است همان قسم بارود ست که
در زمان بر آمدن گلوله یا چره برابر و درست یکسان
بسوزد و بر تمام قوت گلوله تا که گلوله از میان میل
میگذرد یکسان اثر خود را برساند نه این قسم زود بسوزد
که طرفه در گرفته قبل از ان که گلوله از میل به اید سوخته


۹۸
باشد و نه این قسم آهسته بسوزد که گلوله بر آمده باشد
و هنوز چیزی بارود از سوختن باقیمانده باشد و نیز
باید که قسم بارود برای اندازۀ خوردی یا کلانی تفنگ
یا توپ مطابق دستیا و مختلف باشد در صورتیکه اجزا
یا مصالح بارود بمقدار معین برابر باشند باز هم در قوت
و خاصیت بارود فرق کرده می توانیم به این قسم
که در سوختن ذغال کمی یا بیشی کرده شود یعنی اگر ذغال
سوخته کم باشد یا زیاده سوخته باشد فرق در قوت
بارود پیدا میشود و نیز هرگاه بارود را در یری مغز زیاده
یا کم کرده شود هم فرق در قوت و خاصیت آن میشود
و یا اگر خوردی کلانی دانه های بارود فرق کرده شود هم در قوت
و تاثر


۹۹
و تاثیر آن فرق می شود قبل ازان که در شق و تجربه
مختلف اقسام بارود که چه طور ساخته می شوند آغاز کنیم
باید که بیان ابتدای اجزاء و حصه های آنرا بکنیم
که به این قسم است
بیان شوره
شوره که در ساختن بارود استعمال کرده می شود
شوره صاف و شفاف کرده میباشد که این شوره
بسیار بسیار صاف و شفاف میباشد و در حقیقت
شاذ و نادر در دو یا سه هزار حصه یک حصه نمک دریا
شور که مرکب و مدام جزو شوره کم یا زیاده می باشد
خواهد داشت شوره مذکور بعد از دوباره صاف کردن


۱۰۰
بسیار شفاف کرده قلم‌های خورد خورد دانه داشته
میباشد و در ینصورت که شفاف باشد در ساختن باروت
استعمال کرده می شود شوره که یک دفعه کشیده میشود
دوباره پاک و صاف کرده می شود بذریعه شستن
که بعد از شستن در هر قدر کم مقدار که ممکن باشد بماند قدر
کم آب گرم در میان آن انداخته بمیان آن آب
کرده و مخلوط کرده میشود و بسیار کم مقدار سریش
(گلیو) را در میان آن انداخته صاف کرده
می شود که مقدار سریش مذکور تقریباً نیم پاو کابل مپلشن
وزن انگریزی شوره انداخته میشود [سریش گلیو
به این قسم میسازند که شاخهای گاو و گاومیش و سم ها
پای


پای حیوانات را در میان آب اینقدر جوش
میدهند که شاخها یا سم ها آب شده بشکل شربت
تیره بگردد و باز در میان ظرفها انداخته خشک
میکنند و همین اگلیو یا سریش پاک کردن شوره
می نامند و بعد از ان که سریش مذکور را در شوره
انداخته شد شوره را این قدر جوش میدهند
تا که چرک و دیگر اجزا و ناپاکی شوره مثل کلورایڈ
آف سوڈیم یعنی جزو نمک دریای شور وغیره
زیر می نشیند و شوره آب شده گی شفاف
و پاک میشود بعد از ان همان عرق شوره را
که شفاف شده میباشد در میان دیگ ها


۱۰۲
می اندازند که در آنجا همین شورۀ آب شده سرد
می شود و بسیار دانه های خورد شفاف بسته
می شود و بعد از ان بهمراه آب سرد شسته خشک
کرده و از غربال ها گذشتانده می شود در میان
شورۀ صاف شده باید که در میان سه هزار حصه
از یک حصۀ زیاده جزو کلورائید یعنی نمک دریائی
نه بوده باشد بلکه در بهترین اقسام بارود ها
که ساخته میشوند جزو نمک مذکور در سیزده هزار حصه
از یک حصه زیاده نمی باشد و برای بهترین اقسام
بارود های شکاری بلکه یکدفعه ثالث هم شوره را
صاف می کنند نمک مذکور از سبب شستن کم گشته
دفعه


١٠٣
دفعه از شصت هزار حصه کم از یک حصه میآ-
بیان گوگرد
گوگرد بذریعه صاف کردن استعمال کرده میشود
به این قسم که اول گوگرد را بشکل بخار می سازند و بعد از ان
بخار را بشکل عرق کشیده باز سرد کرده بسته می کنند
که گویا همان گوگرد صاف کرده می شود در صند وق
یا خانه که بخار مذکور بشکل آب شده بسته می شود یک
درجه دو صد و چهل و هشت درجه فارن ہایٹ ساخته
می شود تا که گوگرد مذکور عرق شده بر آید اگر درجه
حرارت از ین زیاده پست تر باشد گوگرد در حالت
میده بسته خواهد شد که آنرا گل گوگرد می گویند


۱۰۴

که در میان آن مدام زیاده مقدار بخار آکسیجن
و تیزاب گوگرد میباشد ـ در کارخانه های باروت سازی
گوگرد صاف و شفاف شده در دراز تکه های گردوا
شکل میخرند ـ و بعد از خریداری کردن اول گوگرد
مذکور را خوب میده میکنند و مید کردن گوگرد مذکور در ڈولچه
چوبی بعمل آورده میشود چنانچه شکل ماشین ڈولی ڈولچه های مذکور
در نقشه های ۳۴، و ۳۴، ۳ نشان داده شده است
که در فیمابین اندرون ڈولچه های مذکور پره ها
یا نوک های چوبی بقرار شکل اب داشته میباشند
که پره های مذکور بدور حاشیه های سلندر یعنی نل
ماشین مذکور ترتیب داده شده میباشند و ماشین کے
ڈولچه های


١٠٥
ڈولچه های مذکور بشکل سلندر یعنی نل مدور میباشند -
و ١،٥١٠ میٹردراز میباشند یک میٹیر ٣٩
انچه تخمیناً میباشد و یکصد سنتی میٹیر برابر یک میٹز
و یک کیلو میٹیر برابر یکصد میٹیر میباشد و یکهزار میلی
میٹیر برابر یک میٹیر میباشد و ده عدد ديسي
برابر یک میٹیر میباشد اینهمه پیمانه های فرانسیسی میباشد
و قطرنل یا سلندرهای مذکور ١٥، ١ میٹیر میباشد
و ڈولچه ها یا نل های مذکور بر یک افتاده در هیل
آہنی گردش و دور میخورند که نقشه آن بشکل
هـ - ه در شکل نشان داده شده است ـ از میان
یک دروازه اب س د که همراه خود قبضه های آهنی


١٠٦
م م میدار در میان ڈولچۀ ماشین مذکور
انداخته میشود و شستاندن و میده کردن گوگرد
مذکور بذریعۀ خورد گلوله های برنجی بعمل آورده میشود
که قریباً پنج یا هشت میلی میتر قطر داشته میباشند
که ازین گلوله ها قریباً یکصد پنجاه کیلوگرام در هر ڈولچه ماشین
مذکور میباشند کیلوگرام قریباً نیم پونڈ در وزن میباشد اودر
همین قدر وزن گلوله ها سی یا چهل کیلوگرام وزن گوگرد
انداخته میشود و ڈولچه را شش ساعت گردش میدهند
که در عرصه شش ساعت مذکور گلوله های مذکور همراه
گوگرد خورده و گردش کرده آنرا بسیار نازک
میده میکنند و برای اینکه گوگرد بیرون کشیده شود
دروازه


۱۰۷
دروازۀ دولچه را می بردارند و عوض آن دیگر
دروازۀ همان طور که اب س د نام دارد انداخته
و داخل می شود که هم شکل دروازۀ سابق میباشد
اما همین قد فرق دارد که بسیار باریک سوراخ
دار جالی در ساختن دروازه میباشد که نقشه
شکل ۴۰۹ ۳ دروازۀ مذکور را نشان میدهد
و ظاهر میسازد و دولچه را که پنج یا شش دفعه دور
داده می شود گوگرد میده شده از میان این دروازه
می برآید و گلوله های ریخی در میان دولچه مذکور
میماند و گوگرد میده شدۀ مذکور در یک ماشین
غربال کردن انداخته میشود که هم شکل همان ماشین است


۱۰۸

و همان طور میباشد مثلیکه برای غربال کردن آرد بکار
میشود و به این قسم آن تکه ها که خوب میده نشده باشند
به این قسم جدا میشوند و نیز اگر کدام خرد دانه هائی
ریگ و غیره باشند که بهوا پریده یا دیگر قسم در میان
اجزاء گوگرد و غیره افتاده باشند علیحده میشوند

بیان ذغال بارود
ذغال که برای استعمال ساختن بارود در کار میباشد
باید که قسم ذغال مذکور بسیار به احتیاط انتخاب کرده
و پسند کرده شود همه اقسام چوب برای ساختن
ذغال مذکور در کار نمی آیند. چوب ها که برای
ساختن ذغال مذکور بکار میروند باید که نرم و سبک

وزن


۱۰۹
وزن باشند که از ان حاصل میشود این قسم ذغال
که بسیار نرم باشد و به آسانی میده شود و ذغال
مذکور مثل سپنج یعنی ابر جاذب آب بسیار باشد
و از سوختن چوب مذکور خاکستر بسیار کم بر آید چوب
که برای ذغال مذکور بکارست باید که چرب و روغن
دار نباشد اما اینحرف که چوب مذکور باید که بعد
سوختاندن خاکستر بسیار کم بدهد خوب امتحان
برای انتخاب و پسند کردن اقسام چوب است
چوبہائیکه بسیار مرغوب و پسند میباشند چوب
درخت نامی بلیک اولڈر که به انگلنڈ میباشد
و به یوروپ هم می شود خوب ترست که ڈاک وڈ


۱۱۰

هم گفته میشود و چوب سفید دار و چنار و بید چیسٹ
نٹ که از اقسام شاه بلوط است و چوب درخت
قنب یا همپ هم برای ساختن ذغال مذکور خوب
میباشند اما چوب درخت بلیک اولڈ رمه مصارف
بارود فرانس است دیگر اقسام را اوشان بمصرف
بارود سازی نمی آرند از چوب های مذکور شاخها
درخت ها که تقریباً پانزده یا بست میلی مٹیر لگ باشند
بهتر و خوبتر میباشند و در بعض ممالک یوروپ
سه چهار انچه لک شاخها را هم سوختانده ذغال میسازند
و هرگاه به این لکی شاخها را می سوزانند اول
شاخهای مذکور را پاره پاره می کنند و پوست شاخها
درخت


۱۱۱

درخت مدام قبل از سوختاندن دور کرده میشود
چرا که از پوست خاکستر بسیار می شود و شاخهای مذکور
به درازی از یکنیم تا دو میتر در از میباشند و در دسته ها
بسته کرده می شوند که وزن هر بسته از دوازده تا پانزده
کیلو گرام بوده باشد و سوختاندن شاخهای مذکور
گاهی به این قسم به عمل می آید مثلیکه عام ذغال دیگر
مصارف سوختانده می شود بلکه در میان نل های
آهنی یا در شگاف های پخته کاری که زیر زمین ساخته
میباشند سوختانده می شوند - در بیان
سوختاندن چوب ساختن ذغال در شگاف ها -
گردشکل نل شگاف ها که قریباً یکنیم میتر قطر داشته


۱۱۲

میباشند و ۱۲ میتر در عمق می باشند در زمین
زیر زمین کنده میشوند و بهمراه خشت خوب پخته
که اعلی پخته باشد اطراف آنها پخته کرده یعنی استر
داده میشوند و شگاف های مذکور را به چوب
پر میکنند که چوبهای مذکور ۳۰ میتر دراز
بریده میشوند و این قدر چوب می اندازند
تاکه چوب مذکور چند دیسی میتر از دهن شگاف
بالاتر شود و از یک سوراخ که برطی یا زیر شگاف
مذکور میباشد ازان آتش به چوب داده میشود
و چونکه هر قدر در گرفتن و سوختن زیاده شده
میرود شاخها را بهمراه یک دراز چنگال آهنی دار

بالا


۱۱۳

بالا میکنند تا که آتش هر جای برابر برسد و چوبهای که
در میان شگاف مذکور چیده میباشند آهسته آهسته سوخته
زیر شسته میروند و باید هر قدر که چوب نشیند تازه چوب
انداخته بروند تا که شگاف پر باشد و در وقتیکه
شعله یا لمبه آتش دیده نشود باید که دهن شگاف
مذکور این قسم محکم بند کرده شود بذریعه یک تخته بتن
که بطور سر پوش بالای شگاف مانده میشود و بعد از بسته
شدن هوا در زیر ذغال سوخته دم پخت میشود و شگاف
مذکور را سه چهار یوم بسته میگذارند تا که ذغال گل
و سرد شود و بعد از ان شگاف را و از کرده ذغالها
را کشیده در یک خانه که در آنجا ذغال خوب را جدا میکنند


۱۱۴
پرده میشود و در آنجا همراه دست بسیار احتیا
ذغال خوب از چوب خام مانده و غیره به بسیار
احتیاط جدا و علیحده میکنند و همه چوبہائیکه نه سوخته
باشند و تکه هائیکه نیم سوخته باشند بیرون کشید
و انداخته میشوند و نیز آن شاخہائی که بسیارزیا
سوخته از اندازه گذشته باشند بیرون کشید و جدا
کرده می شوند و ذغال خوب باید که بلا توقف
به استعمال آورده شود چرا که اگر بسیار دیر ماند بسب
رطوبت هوا نقص پیدا میکند و به این ترکیب
ذغال که در شگاف با سوختانده میشود از یکصد حصه
چوب مشزده تا سبت حصه ذغال حاصل کرد می شد
مراد


۱۱۵
مراد اینکه اگر یکصد سیر چوب باشد هژده تا بیست
زغال از ان حاصل خواهد شد
در بیان سوختاندن ذغال در نل های آهنی
ازین عمل بسیار زیاده مقدار ذغال حاصل میشود
و نیز خاصیت ذغال بسیار یکسان و برابر خوب میاید
چرا که آتش بقرار خواهش یکسان برابر به چوب رسانده
می شود و آتش بر وقت مناسب موقوف
کردن به اختیار میباشد نل های س - س
که در نقشه های ۱۰ و ۳ و ۱۱ و ۲ نشان
داده شده اند در یک کوره جوره و هر دو استعال
کرده می توانند شد نل های مذکور از چوبن ریخته


١١٦
ساخته میباشند که بدرازی دومتر و ٤ دیمیتر در قطر
میباشند یکطرف نل همراه تخته سرپوش بناء چوبی
بند کرده میشود که درمیان همان تخته دهن بند نل
چهار گرد شکاف میباشند که از میان همان
شکاف های گرد چهار عدد نازک نل های خورد نیچه
چادر آهن میگذرند که نقشه های نیچه های مذکور
پ ـ ک ـ م ـ ن ظاهر می کنند و سه عدد
از نیچه های مذکور که از میان آنها شاخهای چوب
درون انداخته میشوند بیرون آنها براختتام به کاک
و میخ چوبی بسته میشود که کاک های میخ های چوبی
مذکور وقتاً فوقتاً بیرون کشید ملاحظه کرده می شود
که آتش


۱۱۷
که آتش چه طور می سوزد و حالت ذغال بکجا رسید
و چهارم نیچه واز میباشد و بخار ها را راه میدهد
که بیرون برآیند و یک قوسی و خمدار نیچه مسی بقرار
ن و بر یک نوک آن پیوست کرده شده میبا
که بالای یک خورد حصه ذو ذ رو که زیر آن تنگ
و بالا کشاده سر میباشد همان نیچه مسی و از میشود
که همان حصه دو در و همراه جویچه یا نوله شکل افتاده
ت وصل میباشد که از آنجا همراه همراه کوره
رفته در میان دو درو واز می شود و در یک
خشت کاری دوازده عدد دو درو باپیوست
همد یگر ساخته شند گی میباشند چیزیکه قابل دردان


۱۱۸

باشد مثل چوب و بته و غیره در گیران بالای خانۀ سیخهای
آتش خانه انداخته و مانده میشود که نقشۀ آتش خانۀ مذکور
د میباشد شعلۀ آتش و دود از فیمابین دو عدد نلهای
میگذرد و بالا میرود و گرد نلها دور خورده از میان
نلهای عمودی که از بالا بطرف زیر ایستاده کرده گی
میباشند باز پائین میرود که نقشۀ نلهای عمود
مذکور لا و لا میباشد که نلهای مذکور در میان
جویچه یا نوله افتاده و ـ و پائین میشوند و این جویچه
دو درو از زیر همه کوره ها گذشته میباشد یعنی دود
از در میان همۀ کوره ها بهمین جویچه یک جا میگذرد
و از آنجا در میان یک منار دود رو که در مرکز

و عدل


۱۱۹
و عدل کارخشت کاری مذکور تعمیر شده میباشد میگذرد
و از منبع حرارت و گرمی آتش بدور هر نل
یا سلندر کم و زیاد کرده میشود بذریعه نل های وازفرد
یا بالا کننده آتش بذریعه رساندن کم و زیاد با
هوا که نقشه نل های و از سرد یا گرم تر کننده دهانش
رـــ  تر می باشد که این نل های واز در میان
نل های عمودی لا ــ لا می باشند و ابس
حصه نل یا سلندر ها که عین بمقرین آتش و حرارت
آتش میباشد بآ ن حصه همراه شکسته و میده خشت صندله
و گل خام رویه داده می باشند و ازین ترکیب
زیاده تر حرارت و گرمی آتش بالای سرنل یا سلندره


۱۲۰

می‌باشد که ازین عمل برابر بودن گرمی مطلوبه حاصل
میشود و شاخهای چوب که سوختانده ذغال ساخته
می‌شوند به درازی قریباً یکنیم میتر میباشند و وقتی که
نل یا سلندر ها را از شاخهای مذکور پر می‌کنند
دروازه یا دهن بند نل ها که واز و بسته کردن آن
دروازه اختیاری می‌باشد باز بدهن نل مانده
و دهن بسته کرده میشود که نقشه دروازه یا دهن بند
مذکور ف ج ح ی میباشد و این دروازه بغلی
از دو تخته آهن ساختگی میباشد که هر دو تخته بقدری آهن
فاصله درمیان مانده یکی ببعد دیگری به دهن نل
مانده می‌شود و فاصله درمیانی آنها به خاکستر پر کرده

میشود


می‌شود و بعد از ان شاخهای چوب برای امتحان اول
درمیان پنجه‌های پ ک م ن انداخته
می‌شوند و وقتیکه نل‌ها یا سلندرها پر می‌شوند آتش
بر آتش‌خانه سیخ دار که گویا تاداب آتش خانه بنما است
در داده می‌شود پوخهای نی یا بته‌های چیند و غیره
عموماً برای درگیران و در دادن اول آتش
به استعمال آورده می‌شود و اصلی در گرفتن مغزها
چوب بعد از دفع شدن بخار و تری و دود زیاد
بعد از چهار یا پنج ساعت شروع می‌شود و ترفی
و کمی و بیشی سوختن چوب در صورت نی غالباً بشدن
از مقدار و رنگ دود ملاحظه و اندازه کرده


۱۲۲
می شود از همان دود که از نل ن۔ و می برآید
و وقتیکه بعد از چهار پنج ساعت از در دادن
چوب خیال کرده می شود که ذغال شدن چوب
سوخته جاری میباشد چوب هائیکه برای امتحان
انداخته میباشند بیرون کشیده میشوند از شکل
و صورت رنگ شاخهای چوب های امتحانی
مذکوررامی و خیال کرده می شود که در مختلف
حصه ها و اطراف نل ها یا سلندر ها آتش چه طور
می سوزد و ذغال شدن شاخهای چوب
چه طور جاری است اگر گرمی آتش مذکور در بعض
اطراف و حصه های نلها یا سلندرهای مذکوره
زیاده


۱۲۲
زیادتر باشد آتش و درگیران را بطرف دیگر بهر طرفی که
آتش سُست باشد تیله کرده و زیاده برده میشود ونیز
گرمی و حرارت آتش بذریعۀ نل های واز کم یا زیاده
کنند حرارت باقاعده و کم و بیش کرده میشود و بعد
از یازده یا دوازده ساعت هیچ دود و بخار
از نل ن ـ و بیرون نمی شود و گویا بعد ازان
عمل مذکور مکمل و اختتام میشود ونل های کم و بیش کردن
حرارت بند کرده میشوند و ذغال شدن شاخهای چوب
بدون دیگر کار و بارکردن مکمل می شود و روز دویم
ذغال از میان نل های مذکور بیرون کشیده می شود
و در میان سرد کننده های ذغال که از آهن تخته


۱۲۴

ساخته میباشند انداخته می شود. و ذغال که بتدر
این عمل حاصل می شود این قسم است که از سی و پنج
تا چهل فیصدی ذغال از چوب حاصل می شود دینگاه
یکصد سیر چوب در میان نل ها به این ترکیب سوختانده
ذغال کرده شود از یکصد سیر چوب از سی و پنج تا چهل
ذغال حاصل خواهد شد و این ذغال بدست جدا
کرده و علیحده کرده می شود از شاخهای بیکاره ذغال
بیکاره و بعد از جدا کردن ذغال مذکور را در تکه ها
خورد می شکنانند. و وقتی که ذغال گوگرد برای ساختن
بارود شکاری مطلوب و در کار باشد اینقدر
سوختانده نمی شود بلکه کمتر دیر در آتش نگاه کرده کمتر

سوختانده


١٢٥

سوختانده می‌شود که اگر ذغال برای باروت شکاری
مطلوب باشد در حالت ذغال سرخ رنگ بیرون کشیده
می‌شود که در اصل رنگ آن ذغال بعد از سرد شدن
سرخی مایل میباشد و برای باروت جنگی و نظامی کمی ذغال
در کار میباشد سوختاندن ذغال نسبت ذغال
باروت شکاری زیاده تر کرده می‌شود تا که در حالت
ذغال سیاه رنگ آن حاصل شود که این ذغال را
ذغال چکیده هم میگویند و باروتیکه از ذغال سرخ
ساخته میشود برای توپخانه یا تفنگ های جنگی زیاده
از مقدار مطلوبه ترقنده و پرنده خواهد بود-

در بیان ساختن اقسام باروت مدور یا گرد


١٢٦

بقرار عمل شہر برن واقع فرانس که چه طور به عمل میآرند
بار و د سورنگ پراندن در فرانسه بیک مختلف
قسم ترکیب ساخته میشود که اول با رو د مذکور شهر
برنی که از مضافات فرانس است ساخته استعمال
کرده می شد و بهمین باعث با رو د مذکور و دیگر
بار و د های فرانس بنام بار و د ترکیب برنی
موسوم میباشند و حال همان نام بر باروتهای
توپها و تفنگ ها هم بعمل آورده میشود ـ
برای ساختن با رو د سُورنگ زدن آن قسم
ذغال که زیاده بسیار سوخته باشد بکار برده شود
و ذغال مذکور برای دیگر اقسام بار و د نامناسب

و ناجایز


۱۲۷
و ناجایز میباشد. زیاده درجه سوختن ذغال زینها
مضر نیست به بارود خرابی نمیرساند چرا که بارود
مذکور که برای شورنگ زدن در کار است باید
که بسیار زیاده شعله و لثبه نداشته باشد -
در ساختن بارود به فرانس لحاظ شش امر بسیار
ضرورست که امورات مذکور بدین تفصیل اند
اول - میده کردن اجزاء مصالح بارود
دویم - با هم آمیزش دادن آنها
سوم - ساختن دانهای بارود
چهارم - برابر مقرری انداختن مقدار مصالح برای
ویکسان بودن بارود و دانهای آن -


۱۲۸
پنجم ـ جلا دادن یا روشن کردن بارود
ششم ـ خشک کردن بارود بعد از تیار شدن
میده کردن بارود اجزاء بارود بذریعه گلوله های
کانسی در میان ماشین های ڈولچه نما آهنی بعمل آورده
می شود بقرار همان قاعده و همان قسمی که ما قبل بیان
آن کرده شده است صرف فرق همین قدر است
که چونکه میده کردن ذغال بسیار تر مشکل است
گلوله های مذکور از چهار و نیم میلی میتر قطر گرفته تا هفت
و پانزده میلی میتر قطر داشته میباشند در میان ڈولچه
یکصد و بیست کیلو گرام در وزن کلوله های مذکور
و سی کیلو گرام گوگرد و بیست و هفت کیلو گرام ذغال
انداخته


۱۲۹

انداخته میشود که گویا از همین قدر گوگرد و ذغال در
وقتیکه همراه شوره آمیزش شد یکصد و پنجاه کیلوگرام
باروت طیار می شود بعد از ان دروازه یعنی من دولچه
مذکور بسته می شود و دولچه را تا چهار ساعت گردش
میدهند که در یکدقیقه از بیست و پنج تا بیست هشت
دفعه چرخ بخورد و ازین عمل بعد از چهار ساعت مرکی
هر دو اشیا یعنی گوگرد و ذغال مذکوره فوق بطور
کافی میده و سائیده میشود و بهمین باعث از دولچه
ماشین پرون کشیده میشود -
بعد ازین عمل دوم آمیزش و مخلوط کردن مصالح
به این ترکیب می شود -


۱۳۰
که چهارده و یک چهارک کیلوگرام از مرکب مذکور را
بالاصین درست وزن کرده در یک دولچه می اندازند
و میان آن چهارک بالاسبت و سه کیلوگرام شوره انداخته
می شود و ازین عمل گویای هفت و نیم کیلوگرام مرکب بدین
تفصیل باهم مخلوط و یکجای می شود –
شوره چهارک بالاسبت و سه کیلوگرام
گوگرد هفت و نیم کیلوگرام
ذغال چهارک کم هفت کیلوگرام
که اگر یکصد حصه از ان تفصیل فوق ساخته شود بدین وزنها برزو خواهد بود
شوره شصت و دو حصه
گوگرد سبت حصه


۱۳۱

زغال هژده حصه
جمله میزان یکصد حصه
بعد از ان همین مرکب مذکوره بالا بر ماشین مخلوط کردن
برده می شود که ماشین مذکور ڈولچه چرمی میباشند
که در میان ڈولچه های مذکور شصت کیلوگرام وزن
ڈولچه های کانسی میباشند که قطر هر ڈولچه چهار و نیم
ملی متر میباشد و همان سی و هفت و نیم کیلوگرام
مرکب مخلوط مذکوره بالا در میان ڈولچه مذکور انداخته
ڈولچه را در یک دقیقه از بست و پنج تا سی دفعه گردش
میدهند و بعد از گردش چهار ساعت اجزاء مصالح
مذکور خوب آمیزش می یابند و بعد از ان مرکب


۱۳۲
مذکور را در میان یکطرف برای برداشته بردن
می اندازند و به ڈولچه ها انداخته بطرف خانه دیگر
که در آنجا دانه بارود میسازند می برند ۔
ماشین نقشه ۱۲ م ۳ که برای ساختن گرد دانهای
بارود استعمال کرده می شود دو عدد ڈولچه های
چوب شاه بلوط دارد که ا ی ج ب و س ر ف
میباشند که چهارک کم دو میٹر قطر و ۶۳ میٹر بلندی
دارد و هر کدام ڈولچه مذکور از یکطرف بالکل مسدود
و بند میباشد چنانچه نقشه ب ی س ف نشان
میدهد و طرف دیگر ل ج ح د همراه آنها یک گرد
کاک یا دهن بند برای واز کردن و بسته کردن
داشته


۱۳۳
داشته میباشد که نقشه آن و می باشد که قطر دهن
بندیا دروازه مذکور ۶۰ و میتر میباشد هر دو ڈولچه
مذکور بذریعه یک دره آهنی کار کرده و گردش
داده می شوند که ی - و میباشد که در میان
دو محکم عمودی تیرها بذریعه دو عدد زنجیر های مسی
محکم گرفته شده میباشد - دو عدد قرصک ها
مسی ا ا ب ب که بالای دره آهنی میباشند
دره کار کردن آهنی را که ی - و میباشد
همراه ی ب س ف نوک های ڈولچه
وصل میدهند و چهار عدد مضبوط تکه های آهنی پاً
مثلاً ا ب همه را قایم ومسکن نگاه میدارند


۱۳۴
هر کدام ڈوپله یک دروازه دارد که نقشه مفشان
میدهد که ۳۵ء در ۶۰ء میتر کلانی دروازه
می باشد و همراه چهار عدد پیچ های مسی بسته میشود
و برای درون و بیرون کشیدن مصالح دروازه
های مذکور باستعمال می آیند و همه زیرینه حصه
ماشین احاطه کرده شده میباشد از یک کلان
دیگ لگنچه نما که دوره های آن دیگ سلامی دار
از چادر مسی میباشند که وقتی که مصالح اندروازه
های یا دهن های ماشین بیرون ماشین انداخته
میشود بذریعه همان دروازه های سلامی دار
در میان ماشین می افتد و از آنجا در میان ڈوپچها
پیهم


۱۳۵
نیچه سناء ماشین میریزد — ڈولچه ای ج ب برای
دانه کردن باروت و ڈولچه دیگر س ح ف د برا
روشن کردن یا جلا دادن باروت میباشد —
بیرونی دورهٔ ماشین دانه ساختن باروت ای ج ب
همراه خود دوازده عدد دندانه های چوبی داشته
میباشد که ض ض ض میباشند که دندانه ها
مذکور بر وقت گردش حرکت ڈولچه باعث میباشند
که یک خورد چقش چوبی پ که همراه یک تار بغل
دیگر آن قایم میباشد که همان چقش چوبی متواتراً
بر سطح ماشین ضرب میزند و بار بار بر مصالح میخورد
و همان چقش چوبی بضرب های خود هر حصه و جزو


۱۳۶

مصالح را که بڈ و بچه چسپیده باشد کنده جدا میکند
و یک مسی نیچه آب رسانی نّ و که دو سنٹی میٹر
قطر دارد و چهل سنٹی میٹر درازی دارد و یکطرف
آن بسیار خورد خورد شکاف ها دارد در میان
ماشین ساختن دانه های بار و د قدری از دره
آن بالاتر داخل می شود و نیچه مذکور بهمراه یک
قوسی و خم دار نوله مسی نّ مّ سّ پیوند میباشد
که نیچه مذکور بهمراه پیچ کش کردن آب از بمبه وصل
میباشد و بمبه مذکور نمبر ۳ اعم ۳ بهمراه خود شامل
دارد مسی سلندر یعنی نل پ که در میان همان
سلندر یا نل یک خوب برابر اندازه پسٹن یعنی
آهنگر


۱۳۷

قرصک در میان نل مذکور کار میکند و حرکت میکند
یک سیخ آهنی ټ ټ که ببالای حصه پسٹن
یعنی قرصک مذکور قایم کرده شده میباشد در میان
دو عدد چوبی میلهای ایستاده کار میکند و پسٹن
یعنی قرصک مذکور را بذریعه یک ریسمان و چرخ
گردان چالان کرده و گردش داده میشود
که ریسمان مذکور از بالای یکعدد چرخ تسمه
میگذرد که چرخ مذکور بسیخ آهنی قایم و پیوند شده میبا
زیرینه حصه بمبه از یک طرف بهمراه ذخیره آب
یعنی حوض و غیره پیوند داشته میباشد و از دیگر
طرف بهمراه پنجه درون کش کردن یا تیله کردن


۱۳۸

آب ش م ن پیوند شده میباشد و دو
عدد شیر دهن ا ر ر بوقت ضرورت و خواہش
نیچه های مذکور را با هم بسته یا و از میکنند وقتی که
شیر دهن ر واز کرده می شود و پستن یعنی قرصک
بالا کرده می شود زیرینه حصه مببه از آب پر می شود
و اگر این شیر دهن بند کرده شود و شیر دهن روا
کرده شود پسٹن یعنی قرصک بر لنگر خود می نشیند
و آبرا راه میدهد که از میان نیچه آب بآسانی بیرون
بر آید که نیچه س م ن و با شد.
برای حصول این مطلب که مصالح در میان انداخته
یا داخل کرده شود کار یگر در وازه یا دهن م ر آ

بماشین


۱۳۹
بر ماشین دانه ساختن بارود میباشد می بردارد یکصد
کیلوگرام وزن بارود که قبل برین دانه دار ساخته شده
میباشد در میان ماشین مذکور می اندازد و باز دروازه
یا دهن ماشین را بجای خود بنهاده ماشین را چالان
میکند و حرکت میدهد باین قسم که در یک دقیقه ده بار
گردش کند و چرخ بخورد و در اثناء حرکت ماشین چالان
مذکور اولی آب پاشیدن پنج فیصدی بعمل آورده
شود و ازین عمل همان بارود که در زیرینه حصۀ
ماشین ساختن دانه های بارود میباشد بآب
تر میشود مثلیکه باران بسیار ریزه قطره دار بالای
آن باریده باشد و مدور گردش و چرخ خوردن


۱۴۰

ڈولچۀ ماشین چونکه بهر گردش تازه و جدید مصالح
بر زیر می آرد همه دانه های باروت ازین عمل
برابر و یکسان مرطوب میشوند وقتی که آب
پاشی اولی تمام شود کاريگر مذکور از میان دهن
یا دروازه ؤ بوزن پنجاه کیلو گرام مرکب باروت
را که از ماشین مخلوط کردن آمده میباشد در میان
ماشین می اندازد که هر دفعه یک کیلو گرام بوزن
می اندازد تا که پنجاه کیلو گرام در پنجاه دفعه به ماشین
انداخته شود و این باروت مخلوط را همراه یک بیل
چوبی در میان ماشین می اندازد باین قسم که هموار
و یکسان برابر در میان ڈولچۀ ماشین بیفتد
دوکت


۱۴۱
و حرکت ماشین که دانه های بارود مرطوب میگرداند
و چرخ میدهد در مابین بارود خشک که آخر انداخته
شده ازین عمل بارود خشک که آخر انداخته شد بود
بزیر و یخ می چسپد و بهمین قسم هر دانه بارود کلان
تر می شود و بزودی بعد از آب پاشی اولی دومی
آب پاشی کرده می شود و بعد از ان پنجاه کیلو گرام
وزن سوم بار از مخلوط بارود انداخته می شوند
و بعد از ان که ماشین را چهارک ساعت گردش
داده شود به کار یگر معلوم و مدلل می شود که آیا بارود
خشک همه مخلوط شده و رطوبت خورده تمام شده
یا نشده است و بعد از ان ماشین را خالی میکند


۱۴۲
و مصالح یعنی بارود را در میان ڈولچه های زیر ماشین
مانده میباشند می اندازد و این عمل تا از سی وپنج
تا چهل دقیقه وقت میگیرند—
وقتی که مصالح از ماشین گرفته میشود بردانه هائیکه
در خوردی و کلانی مختلف می باشند مشتمل میباشد
که دانه های مذکور ضرورست که یا علیحده علیحده
کرده شود و یا همه برابر کرده شوند و این عمل در بن
قسم کرده میشود که دانه ها را بالای دو عدد غربال
های چرمی شور داده میشود که غربال اول همان
دانه ها را جدا میکند که از اندازه بسیار کلانتر باشند
و غربال همان دانه های بارود را که از اندازه بسیار
خوردست


۱۴۳
خرد تر میباشند از شگافهای خود زیر میریزانند
و شگافهای غربال ۴و۳ میلی میتر در قطر میباشند
و دانه ها و تکه های نابرابر که از میان شگافهای
غربال مذکور نمیگذرند علیحده مانده و جدا کرده میشوند
و دانه هائی که از میان شگافهای غربال مذکور
میگذرند بر غربال دویم انداخته شور داده و گذرانده
میشوند که شگافهای غربال دوم ۲و۱ میلی میتر
در قطر میباشند و بالای غربال دوم همان دانه های
بارود میمانند که قطر آنها ۲و۱ و ۴و۳ میلی میتر میباشد
و این بارود برای نقب و سورنگ پراندن مفید
و مناسب مطلب میباشد و دانه های مذکور در میان


۱۴۴
یک ماشین ڈولچه نما، دیگر برای دیگر عمل انداخته
بعد ازین میشوند و آنها و تمام دانه ها که از غربال
دوم میگذرند و زیر می افتند دانه‌های مذکور
از ۲ میلی میتر قطر خور دتر میباشند و از هر عمل
حاصل میشود یک مقدار ریزه و خورد بارود
که برای یک عمل ما بعد از ان مطلوب محتاج نمیباشد
و دانہائیکہ بسیار کلان میباشند و تکه‌های
بیقاعده و نه برابر که بر غربال اول میمانند همه آنها
شکستانده برای عمل ما بعد بکار برده میشود و بعد ازان
بارو در وشن کرده یا جلا داده میشود در میان
دوم ماشین ڈولچہ س ح ف د - دو صد کیلو گرام

بوزن


۱۴۵
بوزن برابر و یکسان دانه های بارود در میان دولچه
مذکور انداخته می شوند و دولچه را چهار ساعت گردش
میدهند و اینحرف به تجربه معلوم میشود و دیده میشود
که چه وقت دانه های بارود مذکور کافی پرتی مغز
یا سختی حاصل میکند. و برای این مطلب شصت گرام
وزن فرانیسلئی دانهای جلا داده شده بارو
در میان یک مرتبه دار کلاس امتحانی انداخته
میشوند و در آن حال دانه های بارود را بطور
کافی جلا خورده می شمارند وقتی که شعاع سطح بارو
تا یک حد معین که بگلاس امتحانی نشانی کرده
شده است بالا شود. و دانه های جلا داده کے


١٣٦
بطور قاعدۀ مقرری عام و معمولی خشک کرده میشوند—
گر ددانه های بارود جنگی هم بهمین ترکیب ساخته شده
دو قسم دانه های بارود که برابر شده باشند کرده جدا
می شوند— دانه هائیکه درمیان ٢ و ١ و ١ و ٢ میلی متر
قطر میباشند از آنها بارود توپ های کلان میسازند
ودانه هائیکه درمیان ١ و ٢ و ١ میلی متر میباشند
از آنها با رود تفنگ میسازند—
(دربیان بارود سفید)
بارود سفید را کپتان شولس که از لشکر دولت پروشیا
بود ایجاد کرده است و ساختن بارو د مذکور خفیه میباشد
که عام اظهار نشده و بدون خلص اشخاص کارخانه مذکور

تفصیل


۱۴۷
تفصیل کیفیت آن گفته نشده و معلوم نیست اما چیزیکه
معلوم و دریافت کرده شده است بیان میشود
که بدینقرار است بارود مذکور را ازین ترکیب میسازند
که چوب مخصوص بارودسازی را با اره بسیار نازک
بسیار باریک باریک ریزگی های این قسم می سازند
باین قسم که بدرازی چوب ااره نمیکنند بلکه از طرف
بر و عرض اره میکنند و باز همین پرچخه های ریز
را بذریعه ماشین سنبه بسیار باریک برابر اندازه
دانہای بارود که مطلوب باشند دانه دانه می برند
و بازهمان دانهای چوب را بذریعۀ ادویات دیگر
می شونید تا که آمیزش گرد و غبار یا جزونگ که در چوب


۱۴۸
میباشد شسته شود و بعد از شسته شدن همان دانه ها
چوب را بهمراه مرکب تیز آب شوره و گوگر دبارو
میسازند که بعد از زدن قدری مرکب مذکور همان
دانه ها را بهمراه کار بونیٹ آف سودا (تیغ جوہر اشیا)
می شویند و باز خشک کرده نگاه میکنند گویا بهمین ترت
باروت سفید تیار میشود و تحویل جبه خانه بار و د میشود
قسم دیگر که بارود مذکور معلوم شده که ساخته می شود
بیان آن بدینقرار است که کلوریٹ آف پٹاس
قند سفید و فروسای نائیڈ آف پٹاسیم - هر سه
اشیاء مذکور را مساوی مساوی با هم مخلوط میکنند
لاکن مخلوط کردن اشیاء مذکور و ساختن باروت سفید
تأکید محترم


۱۴۹
تا که تجربه حاصل شود احتیاط بسیار درکار دار دحتیٰ
بسیار زود درمیگیرد اگر یک چیزی بسیار گرم قعطه
تیز آب گوگرد بآن افتد در میگیرد اشخاص قابل
که بکار کیمیاوی و یا انجنیری قابل باشند بعد از تجربه
به ترکیب مذکورۀ بالا بارود سفید رابخوبی ساختن
میتوانند لاکن برای اشخاص ناواقف و ناتجربه کار
عمل این کار و تجربه کردن احتیاط بسیار در کار دار
ورنه عوض کامیابی محل خوف و احتمال ضر بسیار است
باب سوم در بیان اشیاء و مصالح بسیار خوفنا وز و د در
درمیان نایت و گلی سرین یعنی مرکب تیز آب شوره و کاین
نایٹ و گلی سرین ساخته میشود بذریعه آنکه بسته شدن


۱۵۰

و منجمد تیز آب شوره را که بسیار تیز و زور میباشد
بهمراه گلی سیرین مخلوط میکنند و چونکه مرکب تیز آب شوره
و تیز آب گوگرد را استعمال میکنند جزو تیز آب گوگرد
که میباشد جزو آب که از گلی سرین خارج می شود جذب
میکند و باین قسم گلی سرین عوض آن که آب باشد
بهمراه مرکب تیز آب مذکور مخلوط شده نائیٹ
روگلی سرین ساخته می شود –
عمل ساختن آن بدینقرار است در وقتیکه ساختن
نائیٹ روگلی سیرین بمقدار کلان درکار باشد گلی سیرین
از کارخانه های شمع سازی گرفته و بدست آورد
می شود و تیز آب گوگرد هم بهمین طور از کارخانه ها
تیز آب


۱۵۱
تیزآب کشی وغیره خریده و بدست آورده می شود
لاکن تیزآب شوره را اکثر صاحبان کارخانه باروت
سازی خود میسازند تا که بسیار اعلی و خالص باشد
و خانه های ساختن نایٹروگلیسرین باید از آبادیها
و خانه های مردم دور باشند و جدا جدا باشند که
از در گرفتن یک خانه ضرر بدیگر خانه نرسد و جائیکه
تیزآب شوره کشیده می شود آن جای هم باید که علیحده
و جدا باشد بعض اوقات ساختن نائیٹروگلیسرین
را در سه عدد خورد و سبک سقف دار خانهای
چوبی به عمل آورده می شود که خانه های مذکور از یکدیگر
باین قسم جدا کرده شده میباشند که از بیست و پنج


١٥٢
تا سی فیٹ تپه یا دیوار خاک درمیان یکدیگر
خانه ساخته میباشند درون خانه ها وسقف خانه
خس گرفته میباشند تا که حرارت خانه یکسابر
باشد و بذریعه نل های آب گرم که درمیان دیوارهای
خانه میباشند حرارت خانه را بر پانزده درجه
سنٹی گراڈ یعنی شصت درجه فارین ہایٹ نگاه میدارند
در یک خانه کلی سرین را بمعه مرکب تیزابها می آرند
و در خانه دویم نایٹ روگلی سرین را بعد ازتیا
کردن به آب می شورند.
و در خانه سوم - تیز آب را از میان روغن کلی سرین
را که مخلوط زیاده شده بود خارج و جدا میکنند گویا
فت


١٥٣

قوت و تاثیر تیز آب مذکور بکلی سیرن باقی میماند و خود تیز آب
جدا می شود و انچه که بسته گلی سیرن باقی میماند که همراه تیزآب
نمیرود گویا همان انائیٹ رو گلی سیرن یعنی مرکب تیز آب
شوره و گلی سیرن نامیده میشود ـ لاکن چونکه حال اسباب
و ماشین های خوب بعمل آمده و میسر است اکثر هر سه عمل مذکور
در یک خانه هم بکار برده میشود لاکن در اکثر کارخانه های
قدیم بقرار مافوق الذکر برای هر سه عمل مذکور خانه های
جدا جدا میباشند خانه های مذکور زیر زمین میباشند
باین قسم که سقف های آنها برابر سطح زمین میباشد و روشنی
خانهای مذکور بذریعه تیل سوز هائیکه بیرون خانه بغل
های سقف مقابل شگاف های روشن دان سقف


۱۵۴
گذاشته میباشند در خانه ها داخل شده خانه هاش
همان روشنی چراغهای بروقی روشن میکند بر فرش
خانه های مذکور ریگ ریزه دانه فرش میباشد
و از خانهای مذکور چیزی فاصله دورتر کارطوس
های دانا میٹ یا گن کاٹن ساخته میشوند
و خانه های مذکور و نیز خانه بار بندی هم بطور بیان
بالا در میان خود ها توده ها و تپه ها خاک داشته
میباشند و از همدیگر جدا کرده شده میباشند.
و تحویل خانه های کارطوس ها و مصالح های مذکوریان
دورتر زیر زمین گور میباشند و نیز مخزن ها
یخ هم نزدیک اما جدا میباشند که یخ مذکور
برای


١٥٥
برای سرد کردن آب شست و شوی و حوضها
مخلوط کردن مصالح در کار می آید و تحویل خانه
نگاهداشت خالی گلی سرین خام و تیز آب گوگرد
چندان احتیاط بسیار در باب خانه محفوظ در کار
ندارد - بهترین طریقه های ساختن نایتر و گلی
سرین آنست که مروج امریکه میباشد که بدان
در جای اول تیز آب شوره کشیده میشود که مطر
نیچه دار که برای کشیدن تیز آب مذکور میباشد
قریباً یکصد فیٹ مکعب کلان میباشد ظرفها
تیز آب کشتی مذکور در یک عمارت که خوب
به کثرت آمد و رفت هوا داشته باشد مانده


١٥٦
می شوند و هر ظرف تیز آب کشتی مذکور سه صد پا
کابل شوره جای میشود و سه صد و هفتا دو پنج پا
تیز آب گوگرد جای می شود بخار آن از مخصوص
نل هائی که از گل و ریگ ساخته و پخته کرده میباشند
میگذرد و درمیان چهار ظرف که به پهلو همدیگر
مانده میباشند داخل می شود که همان چهار ظرف
هم از همان قسم و مصالح ساخته شده میباشند
که نل های مذکوره بالا ساخته شده میباشند همان
هر چهار ظرف مذکور بر تپه گل که قریباً یک فوت از
زمین بالا میباشد مانده شده میباشند در اول
دو ظرف مذکور هر کدام یکصد و پنجاه پوند تیز آب
گوگرد


۱۵۷
گوگرد میباشد و در ظرف سوم یکصد پوند تیزآب گوگرد
میباشد و در چهارم هیچ تیزآب نمی باشد و همین
تیزآب گوگرد همان بخار شوره را بصورتی آب
آگین میسازد که گویا از بخار مذکور تیزآب حاصل میشود
و باین قسم همان مرکب تیزآب ها که برای مخلوط
کردن همراه گلیسرین در کار می باشد فی الفور حاصل میشود
و از مخلوط کردن همین تیزآب مذکوره بالا که باین قسم
از شوره و تیزآب گوگرد حاصل شده بود بهمراه
گلیسرین همان است که نایت گلیسرین حاصل میشود که مرکب
تیزآب شوره و گلیسرین گفته میشود و به این ترکیب در سبت چهار ساعت همه
تیزآب کشیده و تمام میشود و به این ترکیب


١٥٨
گویا مرکب هر دو تیز آب ها که قریب شش صد پوند
می برآید در ظرف های سنگی که برای نگاهداشت
تیز آب میباشند انداخته و نگاه کرده میشود و باز
از ظرف های مذکور در یک کلان دیگ سنگی
انداخته میشود که در میان دیگ سنگی مذکور نود
عدد ظرف های تیز آب مذکور گنجایش داشته باشد
و برای این مطلب که بخار شوره یعنی نائتریک گس
از میان تیز آب بپرد و نیز برای اینکه تیز آب
مذکور خوب ملجم شود تازه باد قریباً پنج دقیقه به
دیگ مذکور داده میشود ــ
مرکب کردن گلی سرین همراه تیز آب مذکور
در مرتبان


۱۵۹
در مرتبان های سنگی به عمل می آید که یکصد شانزده
عدد مرتبان های مذکور را و بقرار شکل سوم بالای
نه عدد لگنچه های چوبی مانده می شوند که در نقشه
سوم اُ اُ نشان داده شده اند که لگنچه ها
یا دیگهای چوبی مذکوره بالا پر می باشند که
تا قریب دهن مرتبان های مذکور آب آنها از هر طرف
میرسد بذریعه اینقدر سرد آب که برابر یخ سرد
باشد و یا همان دیگهای چوبی را بمرای یخ و نمک
پر کرده میباشند که درجه سردی آن برایر یخ
بندی میباشد و در هر مرتبان مذکور هفده پوند
وزن مرکب تیز آب انداخته میباشد و در میان


١٦٠
آن دو پوند گلی سرین به این قسم مخلوط کرده می شود
که قطره قطره کرده انداخته می شود از میان خط
های شیشه ب ب ب که ظرف های شیشه
مذکور گذاشته و مانده شده میباشند بر یک جهجه
ب ب ب که عین بالای مرتبان های تیزا
میباشد و از زیر جهجه مذکور یک نیچه آهنی گذشته
میباشد که قریب یکنیم اینچه دوره نیچه مذکور
میباشد که از میان نیچه مذکور باد سرد می گذرد
و گذشتانده میشود از نیچه مذکور که ف ف ف
میباشد نیچه های شیشه د د باطراف مثل
شاخها کشیده شده میباشند که بذریعه نیچه ها
برا


١٦١
ربر هندوستان بهمراه نیچه کلان پیوند میباشند و از آنجا بهر مرتبان داخل می شوند و ازین ترکیب در تمام وقت که قطره های گلیسرین بمیان مرتبانها می چکد بهر مرتبان باد سرد هم داخل می شود از نیچه های مذکور که باد مذکور هم سردی میرساند و هم شور میدهد تیزآب بهر مرتبان مذکور را و نیز یک فایده کلان از داخل شدن جاری باد مذکور این است که بخارات تیزآب شوره را که بسیار مضر است بهمراه آکسیجن هوا مخلوط کرده خارج میکند- و چونکه در اثناء عمل کلان مقدار ابخرات تیزآب شوره خارج میشود و می برآید احتیاط کرده شده است که این ابخرات


١٦٢
از خانه بیرون بر آیند باین ترکیب که دیک‌های
چوبی و مرتبان‌های مذکور را بدور منار‌های دو
رونما‌ی بخار مانده شده میباشند چنانچه در نقشه
چهارم ڈ۔ ڈ ظاهر کرده شده است بالای
هر یک و مرتبان یک نوله میباشد س یک۔ س
که در میان ڈ یعنی منار بخار کش داخل میشود
که منار مذکور و نوله‌ها ابخِرات را از خانه بیرون
می برند و خانه که این ترکیب در آن بعمل آورده
میشود یکصد پنجاه فیٹ به درازی میباشد -
و باین ترکیب باید که تمام گلی سرین که دو پوند میباشد
در عرصه یکنیم ساعت به تیز آب داخل کرده شود
لیکن


١٦٣

لاکن باید که در تمام وقت که عمل مذکور کرده میشود
مرکب مذکور گرم نشود و شکل بخارهای سرخ هرگز
ظاهر نشود و بعد از داخل کردن گلی سرین - مرتبانهای
مذکور در یک کلان دیگ در از رخ خالی کرده میشوند
که در شکل پنج نقشه ۱ ظاهر کرده شده است در میان
آن آب بست و یکدرجه سنٹی گراد یعنی شصت و هشت
درجه فارین هایٹ میباشد ـ نایٹ روگلی سرین
زیر می نشیند و قریباً تا یک پها رک ساعت زیر
آب که شش اینچه چقر میباشد میماند و بعد از ان
آب از بالای آن کشیده می شود از راه شیر دهان
ب ۱ و بعد از ان نایٹ روگلی سرین بیرون کشیده


١٦٤

می شود از طرف زیر از راه شیردان ب ٢ و بآ
گلیسرین درمیان ڈولچۀ نقشه ب که در حرکت میبا
داخل کرده وانداخته می شود و درمیان آن دفعه
بهمراه آب شسته می شود و دو دفعه همراه مرکب آب
و سوڈاشسته می شود و در تمام وقت که شسته می شود
باد جاری درمیان ڈولچۀ مذکور داخل کرده و گشته
می شود و آبہائی که از شستن می برآیند در میان
یک حوض می افتند که از حوضهای مذکور در میان
دو عدد پیپ ہائی که زیر زمین می باشند داخل
میشوند که ازین عمل هر چه نایٹ روگلیسرین که همرۀ
آب رفته میباشند در میان همان پیپ میماند

نایٹ


۱۶۵
نایٹ روگلیسرین را در میان ظرفهای مسی انداخته
بطرف یک خانه چوبی می برند که قریباً بر فاصله صید
دور دورتر ساخته میباشند و در آنجا در میان
مرتبان های سنگی انداخته می شود که بهر مرتبان
مذکور شصت پاو وزن انداخته میشود و مرتبانها
مذکور در میان یک تالاب یا حوضها مانده میشوند
که در میان حوض مذکور آب پر کرده میباشند
که حرارت آب مذکور بست و یک درجه سینتنی
گریڈ یعنی شصت و هشت درجه فارین هیات
میباشد و مرتبانهای مذکور تا سه یوم در آنجا ماند
میشوند چرک بر سر مرتبان ها بسته می شود و شکل آن


١٦٦

قیماق برداشته میشود بعد ازین نامیت روگلی سر
گویا بالاکل تیار می شود که باستعمال یا بفروش تجارت
آورده شود - و در میان خور قوطی های آهنی تخته
که روغن چسب داشته میباشند پر کرده نگاه کرده میشود
که در میان قوطی های مذکور پیروفین یعنی روغن ماهی
روغن دادگی روغن داده شده میباشد و در میان
هر قوطی مذکور پنجاه و شش پوند نامیت روگلی سر
انداخته میشود - فرش آن خانه چوبی که در میان
آن قوطی های مذکور را پر می کنند فرش مذکور
از پلاشپریرس که پخته یعنی سوختانده شده میبا
روی آن بر فرش خانه داده میباشند [پلاشر
پیرس]


١٩٤
پیرس قسم مرکب چونه سفید است که بسیار چسپوک است
برای اینکه هر چه نایٹ روگلسرین که بر فرش بریزد
فی الفور در فرش جذب شود که زیر پای شده در نگیرد
و ضرر نرساند بعد از ان قطی های مذکور بر طرف های
که یخ و نمک داشته میباشند مانده میشوند تا که
نایٹ روگلسرین از سبب سردی در میان قطی
مذکور منجمد و یخ بسته کند و باین حالت قطی های مذکور
از سی تا چهل عدد یکجای کرده بذخیره خانه نگاه کرد
می شوند در میان این قسم جبه خانه تا که از تمام دیگر
عمارات کارخانه بر یک صد گز فاصله دور باشند
و بردن نایٹ روگلسرین از یک جای تا تحویل خانه


۱۶۸

هم در همان صورت به عمل می آید که منجمد و مثل یخ
سرد بسته شده باشد ـ در کارخانهای امریکا که یکصد
پوند گلی سیرن بهمراه تیزآب ها مرکب و مخلوط می کنند
ازان دوصد و بست و سه پوند نائیث روگلی سیرن
یعنی مرکب گلی سیرن و تیزآب شوره حاصل میکنند
بدانند که بسیارتی اهل کارخانه جات تفصیل ترکیب وقترز
کارخانه جات خودها را در نیلباب خفیه میدارند
و این حرف ضرور است که بیان کرده شود که اینکه
این قدر نازکست که صرف همان مردم که علم
و لیاقت صناعات و ایجادات این قسم اشیا تر
در گیران و خوفناک داشته میباشند همان مردم

لازم


۱۶۹

لازم است که ساختن نایٹروگلیسرین را اختیار کنند
دیگران احتیاط کنند که بسیار خوفناک است اگر چه طریق
آسان ساختن آنرا بیان کرده ایم و هر گاه که نایٹ
روگلیسرین ساخته شد استعمال آن همانست که ازان
دانامیٹ یا گن کاٹن ساخته بکار برده شود و اگر
بخواهند که خالی نایٹروگلیسرین را برای پراندن
قلعه ها یا کوه بجهة استعمال بیارند همان است که قطعی
بسته آنرا به استعمال می آرند تنگه تنگه مثل کارطوس
دانامیٹ یا گن کاٹن به استعمال آورده نمی شود
چرا که قطعی قطعی بسته میباشد و شکتاندن قطعی های
مذکور در تنگه های خورد خوفناک و محل خطر میباشد


۱۷۰

اما بنیاد کار همین است که ساختن نایترو گلسرین را
بدانند چنانچه بطریق آسان بالا بیان شد -
در بیان ساختن دای نمیت
دای نامیت ساخته شده میباشد از نایترو گلی
سرین یعنی (مرکب شوره و گلی سرین) که در چیزی
جاذب که از اقسام مصالح جاذب جذب کرده و مخلوط
کرده شده باشد عموماً مصالح مذکور که استعمال میشود
از گل ریگ مانند میباشد که جاذب و خانه دار یعنی
نرم میباشد اما نمی سوزد که گل مذکور بنام کیسل گور
مشهور است که در هانوز ضلع جرمنی گل مذکور دستیاب
می شود و اول که دای نامیت ساخته می شد در همان

جاذب


۱۷۱
جاذب چوبی و نائیٹ روگلیسرین ساخته می‌شد ولی شما
تجربها از دیگر اشیای جاذب هم در ساختن ڈائنامیت
بعمل آورده شده بودند چنانچه از نرم گل جاذب که بنام
ٹرا کٹہ موسوم است که ازان کوزه‌های گلی ساخته میشوند
هم ڈائنامیت ساخته شده بود و از براده چوب
که از اره ها می برآید هم ڈائنامیت ساخته میشد
و ساخته میتواند شد و از کاغذ معمولی هم ڈائنامیت
ساخته شده بود و ساخته می تواند شد و از کاغذین هم
هم ڈائنامیت ساخته می شد و ساخته می تواند
که اول کاغذ را به آب شوره تر کرده بعد از خشک
شدن به نائیٹ رو گلیسرین مغز آنرا تر کنند بعد ازان


۱۷۲

بشکل کارطوس پیچاستند و آخر اینهمه تجربه هافی الحال
خاک گیسل گور زیاده تر رواج یافته و اختیار کرده
شده است چرا که گل مذکور بقدر سه چند و چهار چند
وزن خود مرکب نائیٹ رو گلی سرین را بخود جذب
می تواند کرد از بسکه بسیار جاذب است زیاده
لنگر را بر دشت کرده می تواند بدون آنکه هیچ
اجزاء نائیٹ رو گلی سرین یعنی مرکب شوره گلی
سرین را از خود جدا کند که خارج شود.
گل مذکور که بنام گیسل گور بیان شد یا دیگر هر قسم
گل همان قسم جاذب که برای ساختن دایم نائیٹ
بمصرف میرسد اول گل مذکور را در کوره ها آتش میدهند
تاکه


۱۷۳
تا که رطوبت یا دیگر هر چه همراه گل مذکور مخلوط باشد
بسوزد و خارج شود و گل مذکور بعد از ان که سوخته
پاک و بدون آمیزش دیگر اشیاء بماند در میان
حلاجی نامیده کرده و در میان غربال های نیمی شت گنشته
و غربال کرده می شود
پنجاه پوند وزن گل گیسل گور بهمراه سه چند وزن
آن گل نائیٹ رو گلی سیرین یعنی مرکب شوره و گل سین
مخلوط و یک جا کرده می شود و در میان پلتنوسهای
هموار چوبی یعنی خوانچه های هموار چوبی انداخته
می شود و همراه دست مخلوط و آمیزش کرده
میشود و قریباً در میان نیم ساعت آمیزش مخلوط


۱۷۴

کردن آن با تمام و انجام میرسد و این مرکب با هم شده
را بعد از ان بهمراه کف دست زور کرده از میان
غربال میگذرانند و بعد از ان تیار میباشد که در میان
کارتوس ها پر کرده شود و کارطوس های مذکور از کا
دبل مثل مقوی های کتاب که لک باشد ساخته شده
می باشند بشکل کارطوس های معمولی لاکن کارطوس ها
مذکور قدری از کارطوس های معمولی تفنگ
کلانتر میباشند و طریقه پر کردن مصالح مذکو
در کارطوس ها بسیار آسان و سهل است
و عموماً بهمراه دست به عمل آورده می شود
در بیان عام قواعد و سررشته های استعمال
کردان


۱۷۵
کردن و بکار بردن ڈا می نامیٹ
باید که در وقتیکه پراندن دیوار قلعه یا کوہ وسنگ
وغیره منظور و مد نظر باشد شگاف سوراخ که میکنند
درازی و چقری شگاف هر چه مطلوب باشد کند
بیخ شگاف را همانقدر بردار و کشاده بسازند که
کارطوس ڈامی نامیٹ در بیخ شگاف برابربشیند
او لگر و بسیار سست بنا شد و اگر شگاف مذکوربسیار
بردار و کشاده باشد باید که دور کارطوس گل
انداخته بیخ شگاف را پر کنند تا که کارطوس ڈامی
نامیٹ محکم و قایم درمیان سوراخ و شگاف
مذکور بنشیند اما نوک سر کارطوس باید که بیرون بمند


١٧٦
از گل پرکردگی بماند و هرگاه که درمیان زمین است
و نم دار نقب پراندن منظور باشد سرنوک
کارطوس ڈینامیت را بیرون گذاشته در طرف
کارطوس اگر عوض گل بآب پرکنند هم کارطوس کار
پوره و کامل خواهد داد و کارطوس هامی مذکور
از چهار انچه تا هشت انچه دراز ساخته میشود از سه
چهارک انچه تا دو انچه در لگی بشکل گول مدور میباشد
و برسر کارطوس مذکور پطاقی که بمصالح پطاقی
پرشده میباشد سوار کرده می باشد که پطاقی
مذکور در از مثل پطاقی تفنگ دهن پر می باشد
و درمیان پطاقی مذکور شگاف می باشد که از میان

شان


۱۷۷
بطاقی تا سر ڈای نامیٹ که در میان کارطوس پر کرده شده است فیوز آن داخل کرده میشود و فیوز مذکور به این قسم ساخته میباشد که کاغذ کارطوس سازی را دراز و باریک برابر شگاف بطاقی بشکل نیچه یا نل ساخته در میان آن بارود میکنند و دور نیچه مذکور باریک کاغذ مومجامه می پیچانند تا که آب و نم بآن نیچه ضرر نرساند و هر چه قدر که شگاف سورنگ چقری و درازی داشته باشد بهمان قدر دراز از همان نیچه کاغذی که فیوز کارطوس گفته می شود بریده در میان شگاف بطاقی تا سر ڈای نامیٹ کارطوس رسانده یک نوک فیوز


۱۷۸

یعنی نیچه کاغذی مذکور را در داده شخصی که فیوز را
در می دهد دور میگریزد و فیوز درگرفته تا بطاقی میرسد
بطاقی در گرفته دای نامیت در میانه کارطوس را
در میدهد و باین قسم به سُورنگ دای نامیٹ ڈیوا
های قلعه یا سُورنگ های سنگ و کوه پرانده میشود
لکن باید داشت این سخن از ضروریات است که همان
بارود که در میان نیچه های کاغذی مذکور که فیوز
کارطوس دای نامیت همان نیچه ناگفته میشوند انداخته
شود باید که بارود مذکور بسیار کمزور از اقسام بارود
سُورنگ پراندن بوده باشد بارود زور و تیز
نباشد تا که آهسته آهسته فیوز بسوزد و شخصی در دهنده

درین


۱۷۹
در نیمدت دور بگریزد و الا نه هرگاه که باروت تیز باشد
و زود در بگیرد قبل ازان که شخص مذکور بگریزد
نقب خواهد پرید
در بیان نگاه دشت ڈائینامیٹ
باید که ڈائینامیٹ کارطوس ها که بالا مذکور شده
مدام از پطاقی های آن و فیوز های آن نجانه های جدا
و دور دور از یکدیگر نگاهداشته شده باشند و مدام
ضرورست که در همان عمارات که نگاه کرده میشوند
همان عمارات از آبادی های دیگر دور بسیار باشند
که حادثه به آبادیها نرسد و هیچگونه آتش و نان پز
و چلم کشیدن در میان و نزدیک خانهای مذکور نباید


۱۸۰

بلکه هیچگونه چراغ تیل هم بآن نزدیکی و بخانه مانده نشود
و چراغ که برای روشنی لازم شود باید که سر چراغ شیشه
لالتین باشد تا که از هیچ قسم خوف برآمدن شعله
چراغ یا افتادن ذرہ آتش چراغ ممکن نباشد که تباهی
و دیوارهای خانه های مذکور بسیار لک و سقف خانه
هم بسیار لک باشد تا که از بسیار شدت گرما یا سرما
ضرر بآن نرسد چرا که از اندازه زیاده گرمی یا سردی
از دیوارهای بسیار لک و سقف بسیار لک گذشته
نمی تواند و بدین ترکیب هوای خانه به اعتدال میماند
و پره هم ضرورتست که به عمارت مذکور مدام باشد
در بیان ساختن گن کاٹن
در بیان


۱۸۱

در میان زمانه های گذشته بسیار اقسام اقسام
تجربها در باب ساختن گن کاٹن به عمل آمده اند و بسیا
اقسام مختلف هر گونه گن کاٹن ساخته شده اند و از هر
شخص قابل که تجربه ها را ایجاد کرده و به عمل آورده است
ترکیب هر کدام جداگانه میباشد اما چونکه ترکیب
وقاعده مروجه وال تهم ای بی نام کارخانه دولت
انگلند زیاده تر به تفصیل و خوب بیان میکند
و طریقه آنها بهترین خیال کرده میشود بنا برین
بیان ترکیب مذکور کرده میشود که بدین
تفصیل است -
بداند که گن کاٹن یعنی پنبه توپ شکن که ترجمه لفظی


۱۸۲
آن می شود ساخته میشود از پنبه که یک وجو و کرد
می شود بهمراه آمیزش تیز آب شوره و تیز آب گوگرد
که نائیتر اسد وسلفورک اسد گفته میشوند
ترکیب و بیان تیار کردن پنبه مذکور بدین تفضیل است
حاشیه های بریده و پس مانده و فضله های پنبه های
بیکاره که از ماشین ها می برآید آنرا بمصرف ساختن
گرن کاٹن یعنی پنبه توپ شکن میرسانند تا که پنبه اعلی
و خوب حاجت صرف کردن نشود - بدین قسم
که پنبه مذکور را از چربی و دیگر چرک های ماشین ها
بذریعه قلعی صاف میکنند اما کسیکه این جمعیت را
که چربی و چرک پنبه را به تسلعی پاک کند قبول نداشته
باشد


۱۸۳
باشد پنبه خالص اعلی را برای مصارف ساختن
گن کاٹن بکار و بمصارف برده میتواند-
و بعد از پاک کردن پنبه مذکور را بذریعه ماشین
یا بدست نداف می کنند و بعد از نداف کردن پنبه
مذکور شگفت آنرا خورد خورد بریده بریزه ریزه
می کنند و پنبه مذکور را خشک می کنند بترکیب این
که در میان یکدو لچه گرد انداخته از میان ڈولچه
مذکور از یکطرف هوا و بخار گرم را داخل می کنند
که به پنبه حرارت و گرمی رسانده از دیگر طرف برا
از میان ڈولچه مذکور همان باد یا بخار گرم می برآید
و وقتی که پنبه مذکور بالکل خشک شد در کلان


۱۸۴
کلان صندوق های حلبی انداخته خوب محکم بسته کرده
میشود و هر وقتیکه ضرورت مصارف آن میباشد
صندوق ها را برداشته به نزدیک ظرف تر کردن
یا غوطه دادن برده میشوند که ظرف مذکور بنام
ظرف غوطه دادن موسوم است که در هر ظرف
مذکور دوازده گیلن مرکب تیز آب در میان خود
داشته میباشد که گویا هر گیلن که شش بوتل باشد هفتاد
و دو بوتل جمله مرکب میباشد که در میان مرکب
مذکور سه جزو یا سه حصه تیز آب گوگرد و یک حصه
زور تیز آب شوره میباشد و پمبه مذکور را کم کم
کرده در میان ظرف مذکور تر کرده و غوطه داده
می شود


١٨٥
میشود و تیزآب ها را سرد و یخ نگاه میکنند تا که پنبه
مخلوط و آمیزش شوند اما پنبه را نسوزانند ترکیب این
که در ظرف مذکور آب یخ پر کرده میباشند تا که
تیزآب آن اینقدر سرد و یخ باشد که پنبه را نسوزاند
و پنبه مذکور را قریب سه دقیقه در میان ظرف تیزآب
گذاشته باز از میان آن بیرون کشیده آهسته بهمراه
یک شکنجۀ یا تختۀ مسی شپلیده می شود تا که تخمیناً ده حصه
از وزن خود پنبه مذکور زیاده تر تیزآب در میان
آن نماند و به این قسم از شکنجه کشیده پنبه مذکور
در میان مرتبان ہائیکه برای نگاه داشت تیزآبها
بکار می آیند به میان همان قسم مرتبان ها انداخته


١٨٦

سرپوش‌های خوب قایم را بالای همان مرتبانها
گذاشته بسته میکنند و پمبۀ مذکور را به این قسم
در میان ظرف‌های مذکور تا بیست و چهار ساعت
نگاه میدارند و مرتبان‌های مذکور را هم در میان
آب که گردش دور مرتبان بکند و استاده نباشد
میگذرانند تا که سرد باشند که آب ایستاده گرم
میشود و گویا به این قسم در میان عرصۀ بیست و چهار ساعت
پمبۀ مذکور حالت اصلی خود را تبدیل کرده تأثیر
گن کاتن در وجود آن پیدا میشود و بعد ازان بذریعهٔ
ماشین پمبۀ مذکور را بسرعت گردش داده میشود
که تیز آب اضافه از جذب شدگی که بطور عارضی

بالای


١٨٦
بالای پنبه مذکور چسپیده باشد از میان پنبه به مثل شپلیدن رخت قطره قطره بپرد و نقشه ماشین را مذکور در نمبر ٩ و ١٠ صفحه ٦٦ و ٦٧ نشان داده شده است ـ و تیزآب فالتو و اضافه علیحده جمع کرده میشود و در میان حوضهای تیزآب اضافه گی نگاه کرده میشود و بعد از ان که پنبه مذکور را از ماشین مذکور بر دارند باید که پنبه مذکور را شسته شود لاکن درین عمل احتیاط بسیار در کار است چرا که اگر آهسته آهسته به آب مخلوط کرده نشد پنبه در خواهد گرفت بنا برین یک آبشار مصنوعی ساخته میشود به این قسم که یک جویچه آب از میان یک ناوه


۱۸۸
بلند بطرف زیر به تیزی گذاشته میشود که از میان ظرف
پنبه شوئی از بالا به تیزی افتاده از دیگر طرف
به تیزی زیر بریزد و باین قسم پنبه را از بالا در میان
جوی تیز که بطرف زیر میریزد انداخته میروند که
بیک تیزی آب همه پنبه را تر کرده زیر بطرف
شستن آن می برد چرا که اگر آهسته آهسته پنبه ترشود
در میگیرد اما یکبارگی به تیزی آب که همه بیک لحظه
تر شود نمی سوزد و در میان ظرف شستن پنبه
که پنبه برسد کار گیر ها ظرف مذکور را جنبش و شق
میدهند و به این ترکیب پنبه بیک بارگی در میان
این قدر آب بسیار و تیز می افتد که درجه حرارت
سوزنده


۱۸۹
سوزنده آن بالا نمی شود و بعد از شستن پنبه کوه
را که هنوز تر باشد در میان ماشین انداخته ماشین را
دور میدهند که طرف درون ماشین چاقو ها نا
بر چا میباشند چنانچه در شکل نمبر ١٦ ونمبر١٧نشان
داده شده است که پنبه را تر به تر ریزه ریزه کرده
مثل حلوا یا لیتی می سازد و تا وقتیکه پنبه مذکور در میان
ماشین میباشد ڈولچۀ ماشین را که در میان آن پنبه
را انداخته ریزه ریزه میکنند به آب پر میدارند
و آب سرد بالای آن انداخته میروند تا که پنبه
نسوزد اما بریدن پنبه مذکور بدست هم بذریعه
مقراض ها در صورتیکه ماشین نباشد بعمل


۱۹۰

آورده می تواند شد
در وقتیکه ریزه ریزه ولثی ساختن پنبه تمام شد
پمبه و آب مذکور را در میان یکدیگر ماشین یا ظرف
شستن آن میگذرانند و در میان این ماشین
یا ظرف همان آب را که در میان آن پنبه مذکور ریزه
کرده شده است بیرون می کشند و آب تازه
را انداخته و پمبه ریزه شده مذکور را بسیار خوب
بچند ساعت می شویند به این قسم که مدام آبرا
متواتر دم بدم جنبانده وشور داده میروند
و در میان ماشین یا ظرف های شست و شوی
مذکور بطرف زیر ظرف یا ماشین به مثل غربال

سوراخ


۱۹۱
سوراخها میباشند که آب چرک را بیرون کشیده
و آب تازه را انداخته و داخل کرده میروند و بعد
ازان همان پنبه ریزه شده را بیک ماشین تا ظرف
آمیزش دادن می اندازند و در میان ماشین
آمیزش همراه پنبه ریزه شده مذکور در یکصد سیر
پنبه دو رسد [الکولائن کاربونیٹ] یعنی مرکب
قلعی و کاربن را مخلوط و آمیزش میکنند و بعد ازان
پنبه مذکور برای عمل آخری تیار میشود که بدین
تفصیل است این عمل آخری که برای شکنجه کردن
آب کشیدن و بیرون کردن آب از پنبه مذکور
و نیز برای قالب ریختن پنبه مذکور در وزن ها


۱۹۲
اشکال‌های مطلوبه و مختلفه میباشد به چندین ترکیب
های مختلف به عمل آورده می شود که یک قاعده
عام برای این عمل بدین تفصیل است-
که سلندر یعنی نل ماشین شکنج را بقرار نقشه نمبر
بستم صفحه هفتاد و پنجم در درست حالت و جاه
ماشین مذکور گذاشته یک مقدار پنبه ریزه
مذکور بقدر اندازه ماشین مذکور در میان
آن انداخته میشود و بذریعه یک بمبه دم کش
بسیار تر مقدار آب فی الفور از زیر شکنجه کشیده
و خارج کرده می شود و بعد از ان سلندر یعنی
نل ماشین شکنجه مذکور در میان ماشین سپر
پیمبر برابر


۱۹۳

پمبه برابر کرده ماشین را میگردانند و در بسیار اندک پیه
مذکور بشکل یک پطره شکل نل بمثل کلچه بیرون کشید
می‌شود و بعد از ان همان کلچه پیه را بزیر یک مشین
شکنجہ دیگر که بسیار زور تر و قوی تر از ماشین شکنجہ
اول میباشد شکنجه کرده میشود اما باید داشت که میشین
های شکنجه مذکور را آهسته آهسته زور انداخته پمبه را
شکنجه می کنند اما یکبارگی صدمه شدید بر پهبه انداخته
شود خوف در گرفتن پمبه خواهد بود و ماشین های
شکنجۀ های مذکوره بالا مثل شکنجۀ های معمولی باریاب
یک قسم میباشند و بعد از شکنجه کردن باز پیۀ مذکوره را
این قدر دیر در آب تازه سرد غوطه میدهند که نگهصد در صد


۱۹۴

پاو وزن پمبه بقدر بیست و پنج پاو آب جذب کند
و بردارد و گن کاٹن یعنی پمبه نقب اندن یا پمبه تو
شکن مذکور که باین قسم از زیر شکنجۀ نمله کلچه ها ساخته و تیا
شدمی باید بطریق استعمال آن در تکه های میبا که اینده فصل
بیان میکند لاکن هرگاه دانه دار ساختن پمبه مذکور
در کار باشه که مثل دانه های باروت مقری دانه های ان ازا
ساخته شوند در انصورت ترکیب وعمل بریدن ان
درمیان دانه ها حرف بحرف بهمان قسم است که درمیان
بیان بریدن دانه های باروت در سابق در ذکر بریدن
دانه های باروت بیان کرده ایم
در بیان استعمال کردن گن کاٹن

باید که


۱۹۵
باید که گن کاٹن مدام همانطور تر نگاه کرده شود که هر گاه
خشک باشد بعد از انقضای مدتی از قوت آن کم وضعیف
میشود و گن کاٹن را خواه بوقت استعمال نقب اندن کوه
یا قلعه ها و خواه همان وقت تیار شدن اختیار دارند که در تکه ها
و قلمهای خرد و کلان بهر قدر کلانی و خوردی که خوششان
و مطلوب با برید نگاه بدارند و گن کاٹن کلان فتیت
همین دارد که در خوفناکی کم خوفناک از ڈاینیٹ میبا
و بصدمه خورد در نمیگیرد و پمبه مذکور را در صندوقها بسته
کرده نگاه میدارند و شکل گن کاٹن یعنی پمبه توپ شکن
یا نقب که باینقسم تیار میشود از شکل پمبه بسیار قلیل بدل
میشود مگر قدری سخت تر و البته سنگین از پمبه


۱۹۶
معمولی میباشد لاکن باید یاد داشت که بتجربه رسیده است
که گن کاٹن در توپ یا تفنگ عوض بارود بکار نباید برد
و در نقب زدن سنگهای سخت و سورنگ پرانند
گن کاٹن از بارود مقرری پنج چند و شش چند زیاد
قوت میدهد و گن کاٹن را باین قسم در سورنگ
و نقب بکار می برند که در میان تکه گن کاٹن که بمیان
شگاف نقب گذاشته می شود بمثل ڈائمی نامیت
پطاقی را مانده بالای سوراخ پطاقی همانطور فیتہ
کاغذی را که فیوز ڈامی نامیٹ گفته شده و بیان
شده است گذاشته می شود و مثلیکه در باب
ڈائی نامیٹ بیان شده است همان فیوز را در دا
خود


۱۹۷

خودشخص در میرود فرق همین قدرست که دای
نامیٹ درمیان کارطوس پر کرده میشد
و گن کاٹن را محکم درمیان شگاف نقب
وسورنگ پر کرده در داده میشود نیز انکه اگر
گن کاٹن تر باشد پطاقی در کار دارد اما هرگا
خشک باشد پطاقی هم چنانکه بالا مذکور شد
در کار ندارد صرف بذریعه همان نیچه کاغذ
که فیوز گفته شده است در داده میشود نیز
یاد باید داشت که دیگر خوبی گن کاٹن اینست
که از مالیدن یا سائیدن بالای چیزی بدون
ضرب سخت در نمیگیرد و احتیاط در باب پر


۱۹۸

و حفاظت نگاه داشت و ترکیب ساختن
جبه‌خانه برای گن کاٹن بهمان قسم در کار است که
در باب ڈای نامیٹ سابق مذکور شده است
بنابرین حاجت تکرار ندارد فقط
الحمدلله تعالی که کتاب نایاب ہذا که جوہری بها
و هر نقطه آن گوہریش قیمت است بیاورئی قبا
حضرت ضیاء الملة و الدین امیر صاحب گردون
پادشاه دولت قوی‌شوکت افغانستان باین قسم
با تمام و انجام رسیده است که یکحرف از عبار
آرائی فضول و خالی از مطلب درج کتاب نشده است
و لحاظ اینمطلب از آغاز تا انجام کرده شده انقرارتک

تکلم الناس


۱۹۹

تکلم الناس علی قدر عقولهم - که هر شخصی که مطالعه کتاب
بکند به آسانی به مطالب و مقاصد آن ماهر شده بر عمل
مندرجه کتاب را مفهوم و مدلل شود و کوشش بسیار
در همین باب کرده شده است که عبارت طول
و فضول هم درین کتاب نشود و با وجود اجمال
و اختصار خوب قریب الفهم باشد خداوند عالم
قبول درگاه خسروی ساخته از فواید مطالعه آن
اسلامیان و حامیان دولت قوی شوکت را
بهره ور سازد با النون و الصاد
خاتمة الطبع
حسب الامر شهریار والا حضرت ضیاء الملة والدین مجاهد


۲۰۰
غازی امیر عبدالرحمٰن خان خلد الله ملکه
و سلطنته کتاب علم بارود سازی المسمیٰ بتحفۀ امير
از زبان انگریزی مترجمان افغانیه بزبان فارسی
ترجمه نموده بودند از حضور والا امر چاپ شد
در چاپ خانه مبارکه سرکاری بسعی و اهتمام خادم
آستان گل محمد خان محمدزائی مهتمم
دارالسلطنه کابل بتاریخ یوم پنجشنبه
چهار دهم شهر رجب المرجب
سنۀ ۱۳۰۵ هجری زیور طبع
پوشید


[BLANK PAGE]