{"book": "adl0209", "page": 1, "text": "Afghanistan Digital Library\n\nadl0209\n\nhttp://hdl.handle.net/2333.1/sqv9s4vw\n\nThis is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan\nDigital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about\nthis item, copy and paste the \"handle\" URL above into a web browser.\nWhen referring to or citing this item please use the \"handle\" URL\nand not this document or the URL from which you downloaded it.\n\nAll works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless\notherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely\nreproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\nNYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu"}
{"book": "adl0209", "page": 2, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0209", "page": 3, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0209", "page": 4, "text": "افانمایون نزلة محب الراعون\nعهد دولت ابد مدت اعلیحضرت امیر ابن الامیر سرکار والا\nامیر عبدالرحمن خان فرمانفرمای ممالک محروسه\nافغانستان حرسه الله عن حوادث الدوران\nرسالة\nبصيرة التاركين\nتالیف\nزبان تازی و دری جناب اجل مولوی میرزا محمد حامد خیلوی شیرخیل قند هاری پیشور و کربل و بخار اولی\nحسب ایما و ارشاد جناب عمدة الاعیان\nو زبدة الاماثل والاقران فخر التجار قتی- اے مارطین حساب\nوکیل التجاره دولت ابد مدت علیه افغانستان\nمُطْبَع دِر كلتة مروزبرسند\nدر جا پن ليس هم محمد طبع\nکتاب ہذا را\nاز دکان برادرم\nعبد الخالق آخند جی\nصراف خریدم قمتش\n۱ غه ۱۳۲۴\nنام ولو\nمقدس الحاج محمود\nمخلص : ثاقب کابی"}
{"book": "adl0209", "page": 5, "text": "بسم الله الرحمن الرحيم\nالحمد لله الذي سطح الأرض ونبت النبات وعلمنا ما لم نعلم\nمن طرق الزراعة لاستحصال معاش الحيات والسلام على\nمن استحق الصلوة من رب العباد ولعث على أهل الار\nوالسموات وعلى آله وأصحابه\nأصحاب الرشاد وثمرة النجات"}
{"book": "adl0209", "page": 6, "text": "۳\nدر حقیقت پرستش پروردگار یرا سزاست که بکاف و نون\nمشیت جراثیم کان ویکون را از کتم عدم بعرصه شهود آورد\nو باظهار انَّی قَادِرٌعَلی کُلِ شَیٍّ بزره کون و فساد را بمنصه\nظهور رسانیده و بتبیان انَا مؤلف الاشیاء بمقناطیس\nالفت اضداد مدرج را بتركیب و اختلاط يكدیگر آراسته\nخاك را بباد امتزاج و آب را بآتش ازدواج نموده ازمزاجت\nاین اربعه غیر متناسبه تولید خواصی که دال بر قدرت او\nباشد ظاهر گردید. زین ازدواج چارعناصر بروزگاره تولید\nگشت جمله ماکان و مایکون ٭ و بمفاد وما خلقت الجن والانس\nالا لِيَعْبُدُوْن از میانه موالید این تاج ابهت\nو سروریرا بر تارك بوالبشر نهاده و بتربیت وَعَلَّمَ آدَمَ الْاَسْماءَ"}
{"book": "adl0209", "page": 7, "text": "و را رشک خیز ملاء اعلی فرموده و بنكته إنا عرضنا الأمانة علی السموات\nبا وجود جنبه سفلی مورد امانت و امتحان و آیت قدرت خویش\nقرار داده و ماده ملکوتیش عنایت فرموده و عالم را مظهر\nوجود او ساخت لقايله عليه السلام اتزعم انك جرم صغير وفيك\nانطوى عالم الأکبر و درود غیر محدود پیغمبر محمودی را رواست\nکه افسر لولاک لما خلقت الأفلاک بر سر و اورنگ انا كنت\nنبيا و الادم بين الماء والطين را زیور است و بر آل و اصحاب\nاو که درخت نجات را ریشه و شجر وحدت را ثمر اند و بعد چون\nاشرفترین علوم بعد از علوم مدرکات ذهنیه و معرفت الهی علم\nزراعت است و اوست اقدم بر او چنانچه رسول اکرم علم\nابدان را مقدم بر ادیان فرمود نه بر حسب شرافت بل بحسب"}
{"book": "adl0209", "page": 8, "text": "۵\nمقام و احتیاج زیرا که اگر علم زراعت نبودی انسان را\nبودی نبودی و علت غائی خلقت که معرفت است قائم نشدی\nپس اوست یکی از اسباب معرفت الهی. لقايله ع\nتأمل في نبأت الارض وانظر الیٰ آثار ماصنع المليك\nهر آن گیاه که سر از زمین برون آرد بز بحر قدرت او قطرهٔ\nعیان دارد. و شک نیست که در دنیا بهترین علوم علمی است که\nابنای جنس ویرا محتاج تر و فائده از وی زیاده برند و علیکه\nدرجه احتیاج خلائق زاید و سودمند تر از ین علم بسیار باشد نیست\nو علمی است که خداوند تبارک و تعالیٰ آدم را تعلیم فرمود\nو اوست سبب اولی بجهت سایر اسباب و اوست علت اوّل\nاز علل معرفت و عبادت. از وست مظهر صفت رزاقیت"}
{"book": "adl0209", "page": 9, "text": "و بواسطه اوست قوام بشر و قوای انسانی و علمی است که خداوند\nجل شانه معلم وی و انبیای کرام عامل او بودند. این است\nکه حکما فرموده اند که الزراعة سبب قوام الانسان وقوة كل\nذي روح و علت تصاعد الملل وسبب ترويج التجارة وبَيْهَا\nتعمير البلاد وبها ترقي العباد وجرثومة العزة وارومة الثروة\nآری علمیکه عالم بدو بر قرار و دنیا از و پایدار و خلق بسوی او\nمحتاج البته این اوصاف را سزاست اگر بدقت دیده شود\nکیمیائیکه خلق بد و حیرانند اوست و اکسیر یکه در عقبش پریشانند\nاوست. تجارتی است که مقدم است بر تمام تجارتهای عالم\nو مال التجارة است که بازارش کسا د یرا ندیده و متاعی است\nکه خریدارانش هرگز از وی نقصانی نکشید خلق هر صباح که"}
{"book": "adl0209", "page": 10, "text": "۷\nسر از دامن بستر برون آرد بواسطهٔ خریداری وی است\nو هر شام که ببالین فراش رسد در فکر فراهم آوری اوست\nطفلان خردسال بدو محتاج و پیران سالخورده بوی گرفتار\nکیمیائی که خلائق ز پیش حیرانند اهل فضل و هنرش جمله زراعت خوانند\nمگر هزار حیف و دریغ که چنین علمی را که تمام دنیا عامل و محتاج\nوی اند و باعث هرگونه ترقیات ملکی و ملتی است هموطنان ما که همیشه\nخداوندان علم و معرفت بوده‌اند و یرا پشت پا زده و دریوزه\nگران بی‌سرو سامان همین فن را آموخته و باوج خویش و خویش\nرسانیده و رسیده اند و بواسطهٔ برکت این علوم و فنون دست\nبالای ما را زیر دست خویش نموده. ملاحظه نمیکنی که علم زراعت\nکه بزرگترین علوم و بهترین اسباب تجارت است بزرگان ما"}
{"book": "adl0209", "page": 11, "text": "از وی بی اعتنا و تاکنون در تصنیف کتب این فن توجهی نفرموده\nو در ان بلاد متعدده شگرفۀ مدرسه که در وی آموخت کاری وی\nباشد نیست و سوای دهقانان امّی که بتجربۀ ناقص خویش این ناتمام\nزراعت را میکنند دیده نشده است که کسی از دانایان در تربیت\nزمین و زراعت دستگاهی داشته باشد. بدین سبب زمینیکه قابل\nمحصول کثیر باشد مالکش منفعت قلیل می برد و یا زمینیکه قابل زرع\nنیست در وی زراعت می کنند که باعث تباهی زمین و خرابی تخم میگردد\nازین است که همیشه در حالت پژمانی و پریشانی حال خویش را می بینم\nلقایله تا بر ده رنج گنج میسّر نمی شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد\nنظر کن اہل یوروپ را که دائرۀ این علم را چه قدر ها توسیع\nداده و هزار ها کتب تصنیف نموده اند و مدارس متعدده\nیوروپ در گلستان"}
{"book": "adl0209", "page": 12, "text": "۹\nو متکثره بجهت تعلیم این علم مقرر فرموده و ملیونها وقفیات بجهت\nترویج این علم قرار داده اند و آلات و ادوات بیشمار بجهت تسهیل\nاین علم فراهم آورده روز بروز در فکر ترقی این علم اند و این علم\nنیز در اوج است و هر ساعت در صدد آن اند که دائره این علم را\nو اسعتر و اختراع جدیدی بجهت تربیت زمین و حاصل بعمل آرند\nو هزارها از طریق ثمرات و قطنیات و حبوبات جدیده از تجربه بخویش\nپیدا کرده اند و هر روزه بدین خیال اند که نوعی شود که در اراضی\nقلیل مفاید کثیر بردارند- چگونه این منافع شامل حال ما شود که ازین\nفن بهره و ازین علم حرفی را نخوانده و فی الواقع کلی سبب\nاحتیاج ما عدم این علوم است و واضح است که علم تا مقید در دفتر نگردد\nبکمال خویش نرسد و هیچ علمی نبوده و نیست که واضع ابتداء کامل نموده"}
{"book": "adl0209", "page": 13, "text": "۱۰\nباشد مگر اینکه خداوندان آن علم هر روز بتجدیدش نمودند و بحد کوشیش\nرسانیدند چنانچه بزرگان ما نیز اولا علم زراعت و فن صناعت را مثل\nسایرین بقید تحریر آورده بودند این وقت در تجارت شخصی و ملکی محتاج\nبدیگران نبوده و این ذلّ عبودیت احتیاج در ما ساری نشدی و حال\nنیز اگر چنان کنیم روزی رسد که از این احتیاجات مستغنی و از این\nعجز بندگی وارهیم شعر\nمن گنگ خواب دیده و عالم تمام کر من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش\nهزار افسوس که خواب خرگوش ما را فرا گرفته و رذائل صفات در\nگوشهای ما سیماب ریخته که آنچه باید از ترقی اقوام بیگانه مشاهده کنیم\nو از طعن و طنز همسایگان بشنویم نمی بینیم و نمی شنویم- سر از خواب\nغفلت برنمی داریم و چشم بصیرت نمی کشائیم و غیرت و مردانگی را شیوه خود"}
{"book": "adl0209", "page": 14, "text": "نمی کنیم و احتیاج و انحطاط و پستی خویش و قوم خویش را نمی بینیم و در\nمیدان واسع فضائل که بیگانگان گوی سبقت را ربوده اند پائمی\nنهیم و در کلبه انزوا و کم نامی بسر می بریم شعر\nتاکه کرد این شیوه عادت طبع نافرجام ما نیم وحشی در زبان انجمن شد نام ما\nمگر هزار سجدات شکر بجا می می آورم و هموطنان ملت خواه را بشارت\nمیدهم که درین آوان دولت جلیله افغانستان حرسه الله عن\nحوادث الدّوران اعنی اعلیحضرت امیر ذو المجد والاقبال شریق البیان\nطلیق اللسان مخترس الشقائق ومنكس المفالق المغلق من الفصحاء والمكن\nمن البلغاء خسرو تسلیم سخن بادشاه دانش و فتن فرد مرد یگانه شهریار\nوالاهمت زمانه انسان کامل و کامل انسان کام بخش و کامران جوهری\nجوانمردی و مروّت و گوهر حمیت و فتوت چکیده عزّت و شوکت"}
{"book": "adl0209", "page": 15, "text": "۱۲\nقهرمان دادگستر و دادگستر قهرمان صولت تهم سهراب نشان\nو سهراب رستم توان قارن آرش کمان و آرش قارن سنان\nمهر سپهر عزت و بختیاری و اختر تابان فلک کامبخشی و کامگاری گنجینه\nکمال و سفینه افضال فروغ دیده ارباب دانش و بینش و گلدسته\nبوستان آفرینش گل ریاض جهان و غنچه باغ امکان داور عالیجاه\nامیر والادستگاه مشیر روشن ضمیر بالغ نگاه مسلمین را پناه و مومنین را\nامیدگاه اجل اکرم افخم اعظم امجد والا\n\nخدیو جهانگیر فتح نژاد | مشیر جاندار نیکو نهاد\nخبیری هنر پرور و دادگر | دبیری جهان داور و پر هنر\nسپهر عطا آسمان سخا | هژبر ژیان بروشت وغا\nنهنگ یلی قلزم پر دلی | بجان حسد و بر نشان جلی"}
{"book": "adl0209", "page": 16, "text": "۱۳\nجهانرا جهاندار عدل آفرین\nزمین را نگهبان ز ظلم ترین\nسپهدار ملت علمدار دین\nنگهبان امت خدیو زمین\nکتاب ادب قدردان هنر\nبود جوهری بهر حفظ گهر\nباورنگ شاهی چه گیرد قرار\nانوشیروان گوئی آمد دوباره\nبعدل ویش گرگ و میش است جفت\nتو گفتی که در عهد وی فتنه خفت\nمعین داوری از نژاد مہم\nببین مهتری از تبار کرم\nاسیری کرم گستری شیر گیر\nمشیری جهان داوری دادگیر\nبعهد ولیش شیر ز آهو بر م\nبعصرش پر د کبک با باز هم\nچو رو آورد در مصاف عدو\nز رعبش عدو پشت سازد بدرو\nچو جولان دهد باد پی رخش خویش\nز رعبش شود قلب اعداش ریش\nچو رخ آورد در وغاوقت جنگ\nبلرزد عدو ارچه باشد نهنگ"}
{"book": "adl0209", "page": 17, "text": "۱۴\nروا باشد آرند باج ار بوی\nشها جهان جملگی پی به پی\nبعهد ویش علم وفن شد رواج\nوجودش بعلم است گوئی سراج\nهنر بود چون مرغ بی بال و پر\nدگرباره پرواز دادش زسر\nباقبالش ار نحس اکبر بود\nبرای ویش سعد اکبر شود\nخدایش شبان کرده بر مسلمین\nزمین را نمودش بزیر نگین\nز قهرش عیان رعب و فرشیهی\nبوجهش نهان آیت آگهی\nامیر زمان عبدالرحمان خان\nکه در جسم گیتی است مانند جان\nاز ملبنت حوصلگی و وطن پرستی و رعیت پروری و علو همت و دوستی ملت\nدر صدد اصلاح این گونه خرابیها بر آمده همه روزه بنوعی در صلاح\nقوم و ترقی علوم شان می کوشند چنانچه درین زمان از ارشاد\nحضرت والاجناب اجل اکرم افخم تاجر قماش معرفت و ماهر فنون"}
{"book": "adl0209", "page": 18, "text": "۱۵\n\nتجارت فرخنده نژاد نیک نهاد مفخمی جناب تی۔ اے مارطین صاحب\nوکیل التجارهٔ دولت خدا داد افغانستان که همیشه بخیر خواهی و\nنیک نامی حضرت والا کوشش کرده و خدمات نمایان از ایشان بمنصهٔ\nظهور رسیده و نمک حلالی که اثر نجابت است پیوسته از ایشان ظاهر گردیده\nو همیشه در صدد خدمتی است که بدولت جلیله نفعی عاید گردد امر بدین\nهیچمدان کج مج بیان محمد بن الحاج محمود بن ملا علی البصراوی المتخلص\nبثاقب فرموده که کتابی در امور زراعت تنباک نوشته تا بدربار\nهمایونی روانه دارد. با وجود عدم استعداد و قابلیت و کم مایگی\nخویش عذر را بیحقوقی بحضرت والا ونعم خود دانستم چون خود از این\nعلم بهرهٔ نداشتم با مداد بعضی نوشته جات بسیار معتبر انگریزی که\nکه جناب صاحبی تی۔ اے۔ مارطین موصوف مرحمت فرمودند این مختصر"}
{"book": "adl0209", "page": 19, "text": "۱۶\nاوراق را تالیف و ترجمه نمودم - گر قبول افتد زهی عز و شرف - و در حقیقت درین\nزمانیکه دولت علیه عالیه برطانیه کمال مودت و یگانگی را با ملت جلیله افغانستان\nدارد و یکی از بزرگترین دول فرنگستان و مهذب ترین اقوام جهان است و\nعلوم و فنون را بهزارها خون جگر بمدارج خویش رسانیده موردیست نیکو که حضرت\nوالا کتب صنا و تجارت کارخانه های بخاری اتسیم بطریق سهل و آسان در ملک افغانان\nرواج دهند و شک نیست که از خوش نفسی و دود پرستی و صلاح خواهی مودت و یگانگی\nکه با حضرت والا دار ندایالی دولت انگلیشه از هیچ باب مضایقه نخواهند فرسو دو در اندک\nزمان افغانستان رشک بوستان خواهد شد شعر تا آفتاب هست مربتی بروزگار *\nباشد وجود پاک تو در دهر پایدار امید از سخن سنجان نکته فهم آن ست که اگر نقصان سلانان\nعبارت تکرار اسم دیده شود بر قرار مجز این هیچد ان قلم صلاح بر وی گذارند و این چیز طین\nو طنز یاد نفرمایند که قلم در ترجمه عبات محدود است خذ ما صفا دع ما کدر *"}
{"book": "adl0209", "page": 20, "text": "۱۷\n\nبسم الله الرحمن الرحیم\n\nدر این ایام مسئله زراعت تنباک در ملک انگلستان خیلی\nروز افزون است. دولت انگلشیه در دارالشورای\nخاص و عام بخصوص کاشتن و خشک نمودن تنباک بشرایط چندی\nاظهار رضا و خوشنودی نموده که عمده ترین شرایطش آنکه یقین\nکلی حاصل شود که زراعت تنباک در انگلستان مفید و سودمند\nخواهد افتاد. و نیز در آخرین جلسهٔ رایل اگری کلچرل سوسایتی آف انگلند\nکه صدر آن جلسه عالیجاه پرنس آف ویلس بوده در آن مسئله\nگفتگوی زیاد شده که نتیجهٔ وی صحهٔ در زراعت تنباک است\nو اکثر محققین این علم زراعت تنباک را در انگلستان سهل -\nو آسان دانسته اند- و این زراعت نه چنان است که اکثر مردم\n\nرایل اگری کلچرل الخ جماعت شورای زراعت انگلستان\nپرنس آف ویلس۔ لقب عالیجاه ولیعهد قیصره هند"}
{"book": "adl0209", "page": 21, "text": "گمان کرده که از انگلستان مفقود الاثر شده بلکه هنوز جهت چسبته\nبعضی از زارعین استعمال بوی دارند. و اما طریقه کاشتن\nتنباک بشرط جمعی اسباب و مهیا بودن ادوات و استعداد زمین و\nعلم بوی بسیار آسان است. اولاً لازم است که قریب بماه اپریل\nتخم تنباک را به تغار گل آمیخته بر مل گندم وار در خاک پاشند و\nاندکی خاک بر روی وی ریزند. و تغار مذکور را در گرمخانه\nو یا در فریم نگاهدارند تا تخمها سر از خاک برآرد و بوتهای وی\nبقدری شود که بدست آید. آنگاه در صندوقی سر پوشیده بنشانند\nو روزنه قلیلی بر وی باز کنند و در سردخانه نگاهدارند تا آنکه از آفت\nشبنم محفوظ باشد و در همانجا تا آخر ماه می تربیت شود پس آنگاه\nکه خود را گرفت در وسط ماه جون بوتها را در زمینی نشانند که در\nفریم - گرم خانه"}
{"book": "adl0209", "page": 22, "text": "۱۹\nزمستانش بخاشاک قوت داده و نرم کرده باشند و بوتهار ا\nبخاک اندازی برداشته بفاصلهٔ دو فیت بقطار نشانند و قطارها\nنیز بفاصلهٔ یک و نیم فیت باشد مگر بعد از نشانیدن حفاظت زیاد لازم\nدارد که کرمهای ریزه خیلی خواستگار برگهای نازک میباشند\nو بعد از اندک بزرگی بوتهای مذکو را ز آسیب این گونه آفت\nدر امان است و دیگر توجهی که قبل از بریدن لازم دارد آن است\nکه یک دو مرتبه زمین را شخم کنند تا علفهای خودرو پیدا نشود و\nتا وقتیکه گلهای اول خوب شگفته نشود بوتهار ا نگذارند تا بزرگ شود\nو هرگاه خوب شگفته شود آن وقت از روی زمین ببرند و بعد\nازان تا یکروز یا دو روز در کنار های گردو گذارده تا آفتاب\nخورد و در این عرصه آنها را یک دو نوبت زیر و رو کنند"}
{"book": "adl0209", "page": 23, "text": "۲۰\nو برگاه خشک شد در انبار مسقف و هواگیر گذارند و روی تنباکها را\nتا چار پنج روز از حصیر بپوشانند تا اندک اثر نمیتی در او ظاهر شود\nبعد ازان هر شش یا هشت شاخه را روی هم دسته بندند و در\nسقف خانه معلق بیاویزند و تا خوب خشک و عنابی رنگ نشود آویزان\nباشد و این امر در عرصه چند هفته بتکمیل میرسد- بعد ازان آنها را\nبزیر آورده برگ را از شاخ جدا کنند و شاخها را بسه اینچ یا چار اینچ\nقطعه قطعه کنند و پس ازان چوب و برگ را در پیپ یعنی خمره بپچانند\nو پیپها را در جائی گذارند که از رطوبت محفوظ باشد و تنباک را کم کم\nبقدر ما یحتاج از ظرفها بیرون آورده بمصرف رسانند- در امریکا\nاول کاریکه بنسبت زراعت تنباک بعمل می آید اهتمام زمین تخمکاری\nاست- و زمین باید وسیع باشد که بوتهای تنباک بفاصله کاشته شود\n\nا پیپ پیپهای مثل پبهای با غند که از تباک دنیا سیب در آن گذارده می آرند\n۲ امریکا - یک دنیا"}
{"book": "adl0209", "page": 24, "text": "۲۱\nو روی آن زمین را با خس وخاشاک میسوزانند - و در بعضی\nمحالات ابتدای شخم درماه جولائی میشود - و درآن ماه زمین را\nخاشاک میدهند و تخم پاشی درماه اگست میکنند و درماه سپتمبر\nعلفهای خودروی دیرا میکنند و این تخم پاشی گاه درخزان\nو گاه در ابتدای بهار می شود - و دراکثر محالات زمین تخم پاشی را\nدرموسم خزان نیز می سوزانند و در بهار هم شخم و هم نیم شخم باید بشود\nو بعد ها تخمکاری بعمل می آید و در زمین سوخته شده نمکیت پیدا میشود\nو درقلمهای تنباک اثر می کند و علاوه برین زمین نرم و شخمش\nآسان تر میگردد - و بعد از تخمکاری زمین را بارو روه هموار کنند\nو اندکی روی آن راه روند و نهالهای کوچک که درسرد خانه\nگذارده شده نیز از خاشاک مرطوب تربیت کنند و علفهای خودروی"}
{"book": "adl0209", "page": 25, "text": "۲۲\n\nزمین را دفع نمایند تا با و اخر ماه می قابل نشانیدن در زمین\nگردد و تنباک را چند قسم میکارند که ذکرش خواهد شد و تاکید است\nکه تخمهای تنباک نزدیک هم و روی هم پاشیده نشود و اما\nبذر تنباک از اکثر بذرها ریزه تر میشود غالباً از یک بوته تنباک\nاینقدر تخم بعمل آید که کفایت ده انگلی زمین نماید - تخمیناً یک\nقاشقیکه ده مثقال تخم بگیرد - دو ذرع در پنجاه ذرع زمین را کافیست\nتخمها را با رمل لا آمیخته نصف ویرا از راست در تمام زمین بپاشند\nو نصف دیگر را از چپ بهمین قسم در وی ریزند تا تقسیم بالتسویه شود\nزمین موضوع نهال باید از اوّل مستعد باشد یعنی در موسم\nخزان بعد از تخم پاشی شخم کنند که شاخهای هرزه او برطرف شود\nو مصدر این شاخهای هرزه ریشهای تنباک قبل است که باعث\nانگلی - سه جریب و نیم بقرار پیمایش کابل"}
{"book": "adl0209", "page": 26, "text": "۲۳\nپیدایش کرمها میشود ـ و قریب اول ماه می زمین را ثانیاً شخم کنند و\nقبل از نشاندن درختهایز شخم باید کرد و میانه این دو شخم هر وقت\nخواسته باشند خاشاک دهند و باید مقدار خاشاک زیاد و کافی باشد\nاغلب از پانزده الی بیست بار خاشاک در هر ایکر زمین قبل از\nشخم می اندازند و در بعضی مقامات دو صد رطل فاسفیت+ و\nدو صد و پنجاه رطل نایتریت آف سودا روی هر ایکر زمین می اندازد\nو از همین تدابیر در یک ایکر زمین هزار رطل از قسم اعلای تنباکو\nبعمل آمده است ـ و زمینیکه در خور تنباک است باید ریگ آلود\nو هموار باشد و زمین را بعد از شخم از کلوخ کوب باید هموار\nو بجهت نشانیدن درخت نشان کنند ـ اگر تنباک از قسم شاخهای\nبزرگ باشد قطارهایش بفاصله یک ذرع در نیم ذرع باشد\n+ فاسفیت ـ بخیت تنباک را اعلی و نایتریت آف سودا مقدار حاصل را زیاد می کند"}
{"book": "adl0209", "page": 27, "text": "۲۴\n\nو اگر از قسم کوچک بود نشانهایش بفاصلۀ سه شبر در یک و نیم شبر\nبگذارند - پس بدین حساب از قسم بزرگ پنجہزار و هشت صد و از قسم\nکوچک نه هزار و هفت صد درخت در یک ایکر زمین باید نصب شود\nو این مقدار در اراضی مستعده ممکن است و در اراضی غیر مستعده\nکمتر از این باید - و نهالهای تنباک باید بعد از باران یا آب پاشی\nدر زمین نشانده شود - بهر صورت آب پاشی یا باران ضرور است\nو هرگاه بعد از نشاندن بوتا حالت زمین لازم شخم بود از چَپه\nنرم کنند و تا چند نوبت هفته وار بدین قسم عمل نمایند و زمین را\nدو مرتبه از بیل شخم کنند که دفعه اولش بعد از پنجه زدن باشد\nو چهل و هشت یوم بعد از نشانیدن بوتا کل می‌کند آن وقت\nلازم است گلچینی کنند - زیرا که اگر گلچینی نشود بوتا رشد کامل نمی‌کند\nایکر - بقدر سه جریب و نیم کابل"}
{"book": "adl0209", "page": 28, "text": "۲۵\n\nو این زمانی است که شاخهای هرزه را نیز جدا کنند و ثانیاً\nوقت بریدن شاخهای هرزه ویرا پیچینند- و زمان بریدن\nتنباک از ابتدای برج اسد است و بعضی از کارد و برخی از\nاره و اکثر از بیلچه از روی زمین قلم می کنند و هفت بوته را\nدر چوبی پیکانده بر وی تخته گذارده در انبار برند و باندک\nفاصله آویزان کنند و انبار را بذریعه بخاری کرم داشته باشند\nو تا پنج روز کرمی انبار را از نود تا صد و ده درجه نگاهدارند\nو در مقاما تیکه آفتاب رومکن باشد آفتاب دهند و نیز آخر کار\nبذریعه حرارت بخاری خشک کنند و انبار باید هواگیر باشد\nو بلندی کارخانهای تنباک بمقدار چار ده فیت و عرضش\nبست و هشت فیط وطولش بقدر کفایت مال باشد- و بعد از"}
{"book": "adl0209", "page": 29, "text": "۲۶\nخشک شدن بوتا برگ را از شاخها جدا کنند و برگیها را موزون\nنموده جدا جدا نمایند و از هجده الی بست برگ را پیچیده\nدسته کنند و در گوشه روی یکدیگر نهاده تا بواسطه بخاریکه\nاز حرارت ذاتی اوست نمیعتی پیدا کند، آنگاه در خمره\nو بترتیبی که شاخ بجانبی و برگ بجانب دیگر باشد گذارند\nو خمره باید بمقدار هشتصد الی دو هزار رطل جاگیر\nداشته باشد. و ما مفصلاً هر یک از این امور را بجهت سهولت\nعاملان مینگاریم. سررشته زمین اقسام مختلفه تنباک از خوراک\nو چروت و جکار و چپق و قلیان علیحده است. اولاً زارع\nباید امتیاز ویر ا و بد تا مصروف وی زاید از خرج نشود. ابتداً\nبر زارع لازم است که زمین زراعت را امتحان نماید. که"}
{"book": "adl0209", "page": 30, "text": "۲۷\n\nقابل کدام یک اقسام تنباک است - زمین قوت دار که رنگش\nمائل بسرخی باشد بجهت تنباک کرم و زمین ریگ آلود بجهت\nتتون چپق و زمینیکه کناره آب واقع شود بجهت تتون رشتی و جکاره\nموضوع شده و محاذ یکه بتجربه استادان این فن در آمده\nو اقسام مذکوره تنباک مفید ترین و بهترین انواع اوست\nو مبحث در این رساله مبنی بر همین اقسام است - مگر تا وقتیکه\nزارع انبار بخاریرا در مخصوص یعنی فلو بنامند بد کامیابی وی\nکما هو حقه مشکل است - انبار مذکور باید شانزده در لبت فیٹ\nدر طول وعرض و هفت فیت در بلندی باشد و درجات\nمتعدد را دارا باشد که دسته های پنکانده تنباک را جای گیرد\nو فلو سامانی است بجهت گرم کردن انبار بطریق سامانی که"}
{"book": "adl0209", "page": 31, "text": "۲۸\nطامهها را بدرو گرم می کنند ـ و این ترکیب را فلو میگویند\nقیمت فلو های سنگی یا آجری که روپوش شان آهنی باشد\nبقدر کفایت هر انبار از سی و پنج ریال که هفتاد و پنج روپیه\nکابلی باشد زائد نیست و این با صرفه و مفید تر است و تنباکسیکه\nبدین طریق خشک شود ـ بهتر و صافتر است و هر درجه که حرارت\nمطلوب باشد بهترین آلاتش فلو است ـ و نظر بکفایت مصارف"}
{"book": "adl0209", "page": 32, "text": "۲۹\nمعلوم میشود که فلو در عالم رواج گیرد. و بجهت تنباک از آتش\nهیزم بکرات بهتر است که از علت دود مبری است. در انبار\nمنافذ چندی بخاری و از بجهت فلو بسازند. دیگر آنکه زارع\nنوکار لازم است که بملاحظه قوت زمین زراعت کند و اقسام\nتلخ را بجای شیرین و شیرین را بجای تلخ نکارد و زراعت\nباید بقسمی عمل آید که صورت بازار داشته باشد. تخم را بدو طریق\nسبز می کنند یا در گرمخانه و سردخانه یا در زیر آسمان و این طریق\nمختلفه بحسب حیثیت زمین قرار داده شده است. در گرمخانه\nو سردخانه تربیت تخم بجهت سرحدات بسیار سرد است. و\nدر کرمسیر در زیر آسمان تربیت می شود. و از همه کم خرچ\nو مفید تر تربیت تخم بزیر آسمان است و بتجربه رسیده که"}
{"book": "adl0209", "page": 33, "text": "بوته که در زیر آسمان تربیت شود. بعد از نشاندن متاثر نمیشود\nو رشد او زودتر است. و در زمینیکه مناسب تخم باشد بوتہای قوی\nبارشد و قوت می شود. و اگر چنین نکنند حاصل کامل دستیاب\nنخواهد شد. بر زارع است که زمین طرف نساقده را تجویز نکند\nو همچنین زمین بکثرت مرطوب و یابس نباشد بلکه زمین معتدل و\nبا قوت و بجائی واقع شود که مورد رطوبات مختلفه باشد. و\nزمین باید بکر و مسطح از طرفی متصل بکوه و از طرفی متصل بآب\nو از طرف جنوب و مغرب ہوا گیر و از شمالش قلیل الہوا باشد\nو در زمینیکه بجهت نشاندن بوته تجویز شد باید آتش زنند\nو سوزاندن زمین دو قسم است. اول زمین رفته خاشاک\nو یراقریب یکدیگر آتش زنند بحدی که یک بند انگشت زمین گرم شود"}
{"book": "adl0209", "page": 34, "text": "۳۱\nو دیگر مرتبه چوبهای کلفت را بفاصله قریب یک انگشت بزمین\nفرو کرده و برگ بروی وی ریخته آتش زنند و این طریق\nبجهت زمینی است که بذاته رطوبت کلی نداشته باشد و\nزمینی که مرطوب باشد اولاً باید رفع رطوبت وی نموده بعد ازان\nبسوزانند و اندازهٔ آتش دادن زمین دو سه ساعت است\nو بعد از سوزاندن زمین زغالهای درشت و کندهای نیم سوز\nویرا جدا کنند و خاکستر را واگذارند که او باعث قوت زمین است\nبعد از ان زمین را بخوبی شخم نموده نرم کنند- مگر شخم\nنه چنان عمیق شود که زمین خام رو آید- پس بیخهای درخت\nو کلوخهای سخت ویرا دور کنند و خاشاک از اصطبل یا از مرغدان\nو یا هر خاشاک مصنوعی که با قوت باشد در زمین اندازند- و"}
{"book": "adl0209", "page": 35, "text": "۳۲\n\nبتجربه رسیده که استعمال از هر قسم خاشاک اولی است - اما\nاز خاشاکیکه تخم علفهای خود رو داشته باشد پرهیز زیادی\nباید نمود و خاشاک معموله را زارع باید بتجربه خود بمورد بکار بردو\nدر سطحه چهل ذراعی تخمینا هفت هشت مثقال تخم را در آن زمین\nاولاً بپاشند وثانیاً نصف مقدار آن در آن زمین بپاشند\nتا بطریق مقاسمه درست آید . انسب آن است که تخمها بطریق\nخشخاشی پاشیده شود تا اگر آفتی رسد جبر نقصان شود - و بهترین\nطریق پاشیدن تخم آن است که مخلوط بخاک نموده یک مرتبه\nاز یمین و دیگر از یسار پاشند تا بوته ها بترتیب برآید - و بواسطه\nریزگی تخم تنباک باید که روپوش او خاک کم بود - اگر\nتخمپاشی یک ماه قبل از نوروز سلطانی باشد اندکی بروی زمین"}
{"book": "adl0209", "page": 36, "text": "۳۳\nراه روند تا قدری چپیده شود و اگر بعد از ان زمان شود زمین را\nآهسته بروبند و جوهای کوچک کوچک متصل یکدیگر بجهت\nاخراج آب ببرند و خندقی عمیق در چهار دور زمین بکنند\nتا آب زائد از چهار طرف در و جمع شود و زمین را از خرابی\nمحافظت نماید و بجهت پوشانیدن تخم اولاً جاروب نموده\nو بکاه روی ویرا بپوشانند چه این قسم پوشش بوته را از\nآفت شبنم و سورت آفتاب محفوظ میدارد. و البته\nحفاظت باعث رشد بوته ها خواهد شد. لازم است که زارع\nزمین ذخیره بجهت نشاندن درخت داشته باشد و آن زمین\nرا در خزان یا در اسد علفهای هرزه ویرا بر میره\nبروی آن کاه و برگ بریزند و بعد علفهای سبز گذاشته"}
{"book": "adl0209", "page": 37, "text": "۳۴\nاز چوبی بچپانند و آن وقت که تمام آنها خشک شد\nدر اواخر باران یا شروع زمستان آتش بروی افروزند\nتا تمام زمین سوخته شود بعد ازان شخم نموده خاکش را نرم کنند\nو آنگاه قابل نشاندن بوته میشود و این عمل هر ساله باید بجا آید\nو اگر زمین را خوب قوت دهند کفایت چند سال مینماید\nو اگر چنانچه از سوزاندن زمین متعسر باشد در صحرائی زمین قوتدار بدست\nآرند و خس و خاشاک ویرا پاک نموده شخم کرده خاشاک دهند و بعد ازان\nتخم پاشی نمایند مگر در خشکسالی این نوع زمین حاصل\nکمتر میدهد و در زراعت ثانی مثل زمین سوزانیده\nحاصل نمیدهد و تخمکاری را وقت معینی نیست بلکه بواسطۀ\nاقسام تخم و زمین است چنانچه در میان سی و پنج و چهل درجه"}
{"book": "adl0209", "page": 38, "text": "۳۵\nدر سرحدات که موضوع زراعت تنباک است در هر وقت\nبخواهند از دو و نیم ماه قبل تا نوروز تخم پاشی ممکن\nاست. در هر چه زودتر تخم پاشی شود بجهت تخم اعلی مفید تر است\nچرا که باید تا ابتدای موسم قسم اعلی پخته و رنگدار شود تا در شروع\nباران بالکل خشک باشد زیرا در ابتدای موسم باران خشک\nکردن تنباک اسهل است. تنباک بسیار خوشرنگ تا دو ماه\nبعد از نوروز کاشتن ممکن است و هر چه ازین دیرتر شود\nتنباک وی بدرنگ و گرمتر خواهد شد منتهای وقت\nزراعت تنباک تا چهار ماه بعد از نوروز است و درین مدت\nزمین آماده را اگر درخت نشانند اولی زراعت سیب\nزمینی و باقلا است که ممد تنباک است چنانچه شخصی در تربیت"}
{"book": "adl0209", "page": 39, "text": "۳۶\nکوشش کند رشد بوتها زودتر بعمل خواهد آمد خصوصاً\nوقتیکه چاربرگی باشد بهترین تدبیرات آن است که خاشاک\nاصطبل را نرم و خشک نموده بقرار ده بار فیصد ذراع\nمربع بیندازند و لازم است که در وقت خاشاک دادن\nبوتها از رطوبت و شبنم و غیره پاک باشد زیرا که غبار وی\nنقصان در رشد خواهد رساند اگر باعث سُته شود و بعد ازان\nدر حین بارش یا اندکی قبل از بارش خاشاک علی در وی\nبیندازند و طریقة خاشاک علی بجای خود نوشته میشود\nیکی از تربیتهای رشد نگاهداری وی از کرم است - واگر\nچنانچه کرم شروع بخوردن وی کند پارچه را در روغن\nنفت مُدهَن کرده بر وی بوتها بیندازند که کرمهای وی میریزد"}
{"book": "adl0209", "page": 40, "text": "۳۷\nسایبان درخت پنبه نیز بجهة نگاهداری بوته از کرم سودمند است\nو هرگاه کرم زاید شود زارع باید این اعمال را زیاده نماید و این\nعیب بیشتر از زمینیکه کم سوزانده یا نسوزانند و یا در غیر\nفصل بکارند پیدا میشود و اما طریقه انتخاب زمن باید نرم و یکیا\nآلوده و پرگیاه و حشرات الارض باشد که بعد از سوزاندن این\nگیاه و حشرات تماماً خاشاک و باعث قوت زمین شود زیرا که\nزمین رمل آلوده قوهٔ جذب آب را دارد و آب یکجا جمع\nنمیشود که باعث فساد قوت زمین گردد و چنانچه زمین\nکهنه باشد لازم است که در باران یا در ابتدای زمستان\nشخم نمایند تا شبنم ویرانرم نماید و اندکی از علف\nو برگ در و ریخته شود تا بمرور ایام پوسیده شده"}
{"book": "adl0209", "page": 41, "text": "۳۸\nباعث نرمی و قوت زمین گردد. و اگر بخواهند که تنباک\nزرد رنگ شود کاه جو در خاشاک آمیزند که بسیار مفید\nاست و نیز در اول بهار خاشاکهای کهنه بزمین اندازند و بعد از\nخاشاک ثانیاً تخم نمایند و از یمین ویسار پنجه زنند بشرط آنکه\nزیاده از نیم شب جز نشود و قبل از تخمپاشی مکرر از یمین و\nیسار پنجه زنند. غافل نباید شد که آمادگی استعداد زمین نصف\nزراعت است و تا وقتیکه زمین بکمال استعداد نرسد زارع\nباید دست از وی بر ندارد و. و بعد از استعداد زمین فی جریبی\nاز صد و پنجاه الی سیصد رطل خاشاک علی میند ازند و چند مرتبه\nشخم شود تا زمین خوب مستعد بجهت نشانیدن بوته گردد\nو بفاصله سه ربع ذرع بجهت نشاندن بوته نشان کنند و این طریق"}
{"book": "adl0209", "page": 42, "text": "۳۹\nبجهت زمین بکر کهنه است - و اما بجهت زمین زراعت شده\nطریقه دیگر است - اغلب تنباک در زمین های بکر کهنه اعلی میشود\nو بتجربه رسیده که زمینیکه چند سال در او زراعت نشو و بجهت\nزراعت تنباک اولی است چرا که زراعت زمین را میکاهد -\nاگرچه شخم بگاو اسهل و کمخرجتر است مگر شخم به بیل بهتر است که زمین\nرا از ریشهای درخت صاف و ناهمواری ویرا مسطح و حفر زیاده\nمیکند اما شخم اخیر سوای بیل دستی سودمند نخواهد شد - و\nچنانچه شخم بگاو منظور باشد قبل از آن اندکی خاشاک محلی در وی\nاندازند خصوص در زمین کم قوت تا موجب رشد بوته گردد - و\nدر چنین موارد خاشاک محلی بسیار مفید است و زارع باید اندازه\nقوت زمین بدست دارد که بسا از کثرت خاشاک قوت زمین بوته را"}
{"book": "adl0209", "page": 43, "text": "۴۰\nمیسوزاند و باعث عدم رشد او میشود. خاشاک هر چه بمقدار\nکم و بقوت بیش باشد درخت بهتر تربیت میشود. و بجهت\nزراعت تنباک نائٹروجن وفاسفورك ایسڈ و پٹاس و\nلایم و سوڈا بسیار مفید است و هر خاشاکیکه دارای\nهر یک ازین خواص باشد خیلی سودمند است بشرط آنکه در\nآبیاری وی کوتاهی نشود. و این اقسام مصالح هر یک را\nجدا جدا خواص و فائده و قوت و قیمت است و دیده شده است\nکه باعلی قسم تنباک اینکر ہر بینڈ ٹیا ٹوغز فلائنس مفید میباشد\nوالحال چارده سال است که زُراع این مطلب را بتجربه رسانده\nو مُرجح نموده اند که این مصالح از مصالحهای دیگر مفید و قوی تر\nاست و اقسام دیگر خاشاکها صرف بکار زراعت تنباک میخورد"}
{"book": "adl0209", "page": 44, "text": "۴۱\nو نیز راعات دیگر سود مند نیست - در استعمال مصالح\nزارعین مختلف اندمگر مقدار یرا بجهت سال اول و دوّم\nاتفاق دارند - و بعضی قایلند که بعد از بریدن تنباک در\nزمینیکه مصالح علمی داده باشند زراعت گندم شود و ثانیاً\nزراعت خلیلی ازغله بعمل آرند - و چون زمین مستعد شخم شد\nبقدر حیثیت وی خاشاک علی بیندازند و بطریق مذکور بجهت\nنشاندن بوته نشان کنند و پیمانه را از دست ندهند بجهت\nجابجا کردن بوته کومه بسازند و این فاصلۀ بوتہای مذکور\nبجهت آن است که وقت شخم بوته را اذیت نشود چه اگر برگها\nاز او شکسته شود از جنسیت خواهد افتاد - و بعد از آنیكه كوما\nبجهت نشانیدن درخت آماده شد از چهل یوم بعد از"}
{"book": "adl0209", "page": 45, "text": "۴۲\n\nنوروز هر وقت بخواهند بوتهارا بنشانند. چنانچه\nبعد از آمادگی کومه درخت را فوراً نشانند اصلح است.\nاگر بوته را بشرایط مذکور بنشانند هرگز خشک نخواهد شد. وقت\nنشاندن باید یک یک بوته را بطریق ملایم از تغار برداشت\nکه باعث حرکت فوق الطبیعه وی نشود. ونشاندن بوتهای\nکوچک باعث زحمت و بے سود است. اولیٰ و انسب است\nکه برگهای بوته کم از یک انگشت نباشد. بوتهارا در سبدی\nنهاده و سر هر کومه بوته گذارند. و بعد از ان با چوب سرتیزی\nکه طولش نیم شبر و قطرش یک بند انگشت باشد نشان نمایند\nو بوته را در آن نشان بنشانند و بذریعه چوب مذکور وانگشتان\nدست اطراف بوته را خاک ریزی کنند این کار با بدرون"}
{"book": "adl0209", "page": 46, "text": "۴۳\n\nآلات خارجه از دست خوب بعمل می آید - و نیز وقت ساختن کومه زمین\nباید خشک باشد- بعد بذریعه باران یا آب دستی او را رطوبتی دهند\nو تا اندکی زمین رطوبت خود جذب نکند بوته ها را نَنشانند- چنانچه بوته\nرسیده و موسم باشد و بطریق تدبیر نشانده شود بهترین اوقات قبل از\nسرطان است که این موسم مانع نقصان درخت است- و بعد از نیمه\nسرطان اعتباری در آن زراعت نیست- و خوب است بعد از موسم\nهر قدر که از کومه ها را خالی کنند بجای وی بوته تازه نشانند- و باید ملاحظه\nکرم را ادراک مینمود که بودن یک کرم در کومه باعث تباهی تمام بوتهای\nآن کومه خواهد شد- لازم است بعد از نشانیدن\nبوته ها تعجیل در تربیت و شخم زمین کنند\nدرینجاست که خطا واقع می شود- و این غفلت"}
{"book": "adl0209", "page": 47, "text": "۴۴\nاول موجب نقصانِ آخر است. لازم است هر یک ازین\nاعمال را بموسم و وقت خود بجا آرند تا حاصل نیکو برداشته\nشود. زارع نباید فراموش کند که در هر سه مرتبه شخم\nپنجه زدن بجهت نرمی خاک لازم است. وخاکیکه بعد از\nشخم در زمین زاید شود در کوها بیندازند که موجب شادابی\nبوته خواهد شد. واگر باران نبارد محافظ بوته ها خواهد بود بهر نوع\nباید زمین همیشه نرم واز علفهای خود رو صاف باشد هر آله که باشد\nعیب ندارد. زمین بایر محتاج بتربیت زیاد است خصوصاً بجهت\nتنباک خوشرنگ و طریق نشاندن بوته در زمین یک یک است\nبر کسانیکه زراعت شلجم کرده اند زراعت تنباک بسیار سهل است\nچه هر دو زراعت قریب قریب یکی است. برگ و گلچینی تنباک را"}
{"book": "adl0209", "page": 48, "text": "۴۵\nطرق مختلفه میباشد. برگ چینی آن است که برگهای کوچک\nهرزه ویرا جدا کنند و چنانچه گل کرده باشد گلچینی نیز نمایند\nو سر بُری بجهت رشد برگها بعمل می آرند. و طریقه آن است که\nبرگ زیر درخت را از قیچی یا ناخن جدا کنند که مانع ازدیاد برگ\nشود. و بعضی زراع در وقت خشکی برگهای کوچک را قطع\nنمی کنند. رأی شان چنان است که این امر باعث عدم رشد\nبوته میشود. علاوه بر اینکه نگاه میدارد برگهای بزرگ او را\nاز غبار و این نگاهداری غبار موجب صفائی و خوشرنگی مال میشود\nو در وقت فروش سبب رونق آن میگردد مگر نگاهداری وی\nباعث کرم خواهد شد. و آن وقت موجب پریشانی است. البته\nاولی آن است که تا وقتیکه شکوفه و شاخ خوب ظاهر نشود سر بُری"}
{"book": "adl0209", "page": 49, "text": "۴۶\nنکنند و آدم تجربه کار باید عمل سر بّری بجا آرد. زیرا که آنانیکه واقف کارند\nهمانقدر برگ را میگذارند که درخت را باید: و باید برگهای زیر تا درجه سوم\nبالا نه برگ باشد. و همیشه باید زارع این حسابرا در نظر داشته باشد و اگر\nبریدن برگ زیر را اراده نداشته باشد دوازده برگ بگذارند\nبرگ چینی وقتی است که اغلب بوته برگ زائد پیدا کند آن وقت یکدفعه\nبرگ چینی اولیٰ است زیرا که کثرت تردّد باعث شکستن و خرابی بوته\nمیشود. و برگ جمع شده در یکجا باعث منفعت زارع است. هرگاه\nمقصود خشک نمودن آن در فلّو باشد. برگ چینی نیز موقوف\nاست بموسم و تخم تنباک و زمین. و در زمین های متوسط از ده الی سیزده\nبرگ زاید نگذارند خصوصاً در قسم اعلای تنباک و از تلخ و شیرن از نه الی\nده و جهت تنباک پر رنگ از هشت الی نه برگ کافی است. اگر زراعت"}
{"book": "adl0209", "page": 50, "text": "۴۷\nتن باک بعد از موسم باشد البته برگهای تنباک را کمتر گذارند- و این ظاهر است\nکه جنس اعلیٰ موجب منفعت زارع است نه کثرت برگ - علاج کرم را اگر چنانچه\nزارع از اوّل نماید سودمند است و الّا بعد از ازدیاد آنها ابداً علاج پذیر نیست\nهر چند کوشش زیاد بکار رود باعث خرابی تنباک و نقصان زارع میشود\nکرمها در سالی زاید و سالی کم اند- و در سالی که زاید پیدا شود هیچ تدبیری\nندارد - وقت پیدایش کرم تنباک ماه می است و آن ایّام تخم پاشی آن است\nو بعد از هفت هشت روز از تخم پاشی کرمهای ریزه سر از تخم بیرون می آرد\nو تا دو مرتبه جلد بد نشان نیفتد قادر بر نقصان تنباک نیست و در عرصه\nبیست و پنج الی سی یوم بزرگ میشود و خود را در زمین زیر خاک میکند تا جلد ثالثی\nبیندازد آنگاه باعث نقصان او هر یک از آنها تخمیناً قریب دو صد تخم می گذارد\nو بدین حساب اگر نصف تخمشان ضائع شود از هر کرمی صد کرم بعمل می آید"}
{"book": "adl0209", "page": 51, "text": "۴۸\nدر مرتبه ثانی لا تعد ولا تحصی پس زارع باید نگهبانی نماید که\nهر وقت کرمی پیدا شود فورا ویرا نابود کند چه علاج واقعه\nپیش از وقوع باید کرد - و تدبیر هلاکی کرمها بدین طریق است که\nچند قطره از عرق کو بلنس در گلها ریخته شود تا کرمها را هلاک\nکند - لازم که شاخهای هرزه را بطریق هفته وار قطع کنند و\nنگذارند که بزرگی وی دو بند انگشت شود که باعث عدم رشد\nبرگهای نازک تنباک خواهد شد - تدبیر کرم و قطع شاخهای\nهرزه خود باعث بهبودی تنباک می گردد - برگهای تنباک\nتا بدرجه کمال نرسد بریدنش مفید نیست و طریقه بریدن\nوی اقسام مختلف دارد - اگر کارد بک بران را بدسته وی\nپارچه پیچیده باشند خوب است و کارد باید بدست پخته کاران"}
{"book": "adl0209", "page": 52, "text": "۴۹\n\nسپرده شود که برگهای رسیده و مطابق و یکرنگ را ببرند و\nنارسش را بگذارند. و هرگاه ده بست بوته را برچین نمودند\nعلامتی قرار دهند که برگها زود دستیاب شود و بوتها\nنابریده نماند. برنده باید در وقت بریدن ملاحظه کند که\nتنه درخت حرکت زیاد و برگ را خراب نکند و کارد بر برگهای\nنارس نزنند. در هر صورت باید ملاحظه شود که وقت بردن\nبرگها در انبار یا خرمن برگها کوفته و شکسته نشود. بهر نوع\nممکن باشد تدبیر کنند. بجهت آسانی و نگاهداری برگها از\nآفت شکستن احسن تدبیر آن است که اگر خرمن یا انبار خانه\nدور باشد اراده سه طبقه که طولش بقدر چار ذراع\nباشد مهیا کنند و در هر طبقه برگها را گذاشته بآرامی"}
{"book": "adl0209", "page": 53, "text": "۵۰\nبا نبارخانه برسانند که پژمردگی و شکستگی برگ باعث عدم\nصورت بازار وی می گردد . و برگهای تنباک اعلی را\nهر چه زود تر خشک کنند بهتر است . بجهت خشک کردن\nتنباک باید در انبارخانه رجه بسته شود مگر بعضی بجهت سهولت\nدر میدانی رجه را می بندند بهتر آن است که رجه نزدیک\nانبار باشد که اگر بیوقت بارانی رسد در انبار بردن وی\nآسان باشد چه بعد از اندکی خشکی برگ محافظت از بارانش\nضرور است . ولی خشک شدن از فلو و غدغه باران را ندارد\nو پست تر از خشکی آفتاب نیست و ترکیب خشک نمودن تنباک\nاز فلو آن است که حرارت انبار را از هشتاد و پنج الی نود درجه\nفهرنهایت برسانند و هر صبح در فلو آتش افروخته"}
{"book": "adl0209", "page": 54, "text": "۵۱\nو حرارتش را تا نود درجه تا عرصه پنج شش روز بگذارند تا\nبرگها خوشرنگ شود. و اگر برگها بکثرت رطوبت داشته باشد\nبدان مقدار هفت هشت روز فلو را نگاهدارند. آنگاه که برگها\nداغ خشکی رسید - حرارت تا بصد درجه رسانند و تا دو سه ساعت\nحرارت بدین درجه گذارند و بعد از ان بفاصله دو و نیم\nساعت بتدریج حرارت را بصد وسی درجه رسانند تا برگها\nخشک شود و بعد از ان تا صد و هفتاد و هشتاد درجه اش رسانند\nتا چوبهایش نیز خشک گردد. و برگهای تنباک هر قدر کلفت و ضخیم تر\nباشد بافلو مناسبتش بیشتر است - دود جهت تنباک نقصان\nکلی دارد که تنباک را از رونق بازار می اندازد و فلو ازین\nعیب ببری است و حرارت هر درجه که خواسته باشند ممکن است"}
{"book": "adl0209", "page": 55, "text": "۵۲\nاهل یوروپ و امریکه عموماً تنباک را بذریعه فلو میخشکانند\nسوای قلیلی که بدستور سابق اند- تقاضای وقت و پسند مردم\nبرخلاف دود است و این نقصان دود عنقریب باعث انسداد\nحرارت آتش هیزم و رواج فلو خواهد شد- و با وجود اینکه\nرنگ سیاه مرغوب این زمان نیست- اگر بخواهند آنهم از\nفلو ممکن است- عموم مردم طالب تنباک کمرنگ اند و این\nبذریعه فلو از سائر اقسام بهتر بعمل می آید و علاوه بر این مفاید\nهرگاه تنباک از فلو خشک شود تنباک شیرین و برگهایش خالی\nاز غبار میشود- و هر رنگیکه مطلوب باشد بذریعه فلو ممکن است\nقاعده طبیعی خشک شدن تنباک آن است که اولاً سبزی وی مبدل\nبزردی و زردی بنارنجی و نارنجی بسرخی میشود و این منتهای"}
{"book": "adl0209", "page": 56, "text": "۵۳\nخوبی رنگ تنباک است. و بهترین تدبیر بجهت خشک نمودن\nتنباک آن است که حرارت زیاد در زمان قلیل ببرگها رسانیده\nآنها را زرد نمایند. در خرمنی که هفتصد دستۀ تنباک\nسبز که هر دستۀ آن شش بوته باشد تخمیناً چار و نیم الی پنج هزار\nرطل آب دارد. و این مقدار آب باید در عرصه سه شبانه روز\nالی چار و نیم شبانه روز بحرارت فلو خشک گردد. و حرارت\nزغال بضمیر فلو یا هیزم حرارتی است موثر بر کیفیت\nذاتی ولی مایه کثافت زیاد و کثرت مصارف و زحمت بیشمار و\nبرگهای تنباک را نیز بواسطۀ غبار از رونق می اندازد ولیکن\nفلو کمصرف و کم زحمت تر و باعث بهبودی تنباک است و\nکسانیکه کار بذریعۀ فلو میکنند و مفایدش را دانسته اند"}
{"book": "adl0209", "page": 57, "text": "هرگز بدیگر قسم تنباک را خشک نخواهند کرد - اوسط درجه\nتنباک از لست و چار ساعت الی سی ساعت باید تا نود درجه\nحرارت خورد تا خوشه رنگ شود و هر قدر رطوبت تنباک بیش\nباشد زردی وی دیر تر خواهد شد - و در اینجا ست که ذکاوت\nخشک کننده باید بکار رود - و اگر چنانچه زارع در رنگ کردن\nتنباک نا تجربه‌کار باشد خوب است که شخص مجربی را درین کار\nگذارد تا باعث نقصان و خرابی تنباک نگردد - و شک نیست\nکه علم را تا عملی نباشد شخص کامل در آن فن نخواهد شد - چه\nعلم طب تماماً در کتب موجود است - لیکن از برای مریض\nطبیب لازم است - و بعد از زردی تنباک هرگاه برگهای\nاعلایش یکرنگ و برگهای دیگر نیز رو شد حرارت آتش"}
{"book": "adl0209", "page": 58, "text": "۵۵\nتا بدرجه صد رسانند مگر هشیار باشند که رطوبت عرق\nاز برگها نریزد که باعث سرخی و تندی تنباک خواهد شد\nدفاع این امر آن است که دروازه انبار را باز دارند\nو اگر بعد از باز کردن دروازه انبار نیز تا یکساعت دو ساعت\nدفع عرق چکانی نشد درهای متفرق بانبار باز کنند تا انبار\nهوا گیر و عرقها خشک شود و این مور خیلی وقت طلب است اکثر\nمال در این وقت خراب میشود. و این عیوبات تماماً از تعجیل کار\nمیشود. چنانچه از روی ملایمت و درجه این کار را بعمل آرند\nهرگز باعث نقصان وی نخواهد شد اولاً رطوبتی که بر برگها\nدیده شود باید بکم و بیشی حرارت تدبیر وی نمایند حرارت را\nبدرجه صد تا چار ساعت گذارند بعد بفاصله هر دو ساعت"}
{"book": "adl0209", "page": 59, "text": "۵۶\nدو و نیم درجه زیاد کنند تا بصد ده درجه رسد. درین مورد\nشخص باید خیلی هشیار و مجرب باشد که از صورت و رنگ\nتنبارک حالت مائول را معلوم کند. شخص تا اثر درجات\nحرارت را نیکو ندیده باشد مهارتش درین فن مشکل است\nاگر از اندازه حرارت کم بود داغها بطریق آبله در برگها\nپیدا میشود و حرارت از درجه اعتدال که بگذرد باعث سرخی\nبرگ می گردد. و علامت سرخی برگ اول در کناره و در وسط\nبرگ داغ قرمزی می زند و از صد و ده حرارت را که تا صد وست\nرسانند تعیین وقت ضرورتست تجربه زارع در کار است.\nازدیاد حرارت به چهار و هشت ساعت باید نمایند اگر چه رسم\nچنین است که بد و و نیم ساعت فاصله باشد مگر صورت تنباکو"}
{"book": "adl0209", "page": 60, "text": "۵۷\nهر طریقی را که خواهان شود باید عمل نمود و بهتر آن است که\nحرارت را از صد و ده زاید نکنند تا آثار خشکی در کنارهای\nبرگ ظاهر نشود. و حرارت صد و نسبت تا صد و بست و پنچ\nدرین موارد کافی است و تا خشکی وی کامل نشود حرارت تخمیناً\nاز شش الی هشت ساعت بهمان درجه باید باشد و هرگاه\nآثار یبوست در برگ نمایان شود بفاصله هر ساعتی پنج پنج\nدرجه زیاده کنند تا بصد و هفتاد درجه رسد که شاخهای وی\nنیز خشک گردد. بیشتر حرارت را که بصد و هشتاد درجه\nرساندند. باعث سوختگی تنباک یا آتش زدگی خرمن شده است\nلهذا لازم است که بجهت خشک کردن تنباک زارع اصول\nو دستورالعملی داشته باشد تا بموجب آن عمل نماید"}
{"book": "adl0209", "page": 61, "text": "۵۸\n\nوطریقه خشک کردن تنباک بموجب ذیل است\n\n| شمار | تدبیر | حرارت | وقت |\n|---|---|---|---|\n| ۱ | در خشک کردن تنباک که مایل بزردی گردد | ۹۰ درجه | ۲۴ الی ۳۰ ساعت |\n| ۲ | ایضاً بجهت ازدیاد رنگ | ۱۰۰ درجه | ۴ ساعت |\n| ۳ | ایضاً در رنگ اعلی | ۱۰۰ الی ۱۱۰ درجه | دو و نیم درجه بفاصله ۲ ساعت |\n| ۴ | ایضاً در تکمیل رنگ | ۱۱۰ الی ۱۲۰ درجه | ۴ الی ۸ ساعت |\n| ۵ | ایضاً بواسطه خشکی برگ | ۱۲۰ الی ۱۲۵ درجه | ۶ الی ۸ ساعت |\n| ۶ | ایضاً بجهت خشکی شاخ | ۱۲۵ الی ۱۴۰ درجه | پنج درجه بفاصله ۱ ساعت |\n\nچنانچه تنباک را بذریعه حرارت فلو خشک نمایند بعد از\nخشکی وی در هوا برند و وقت جمع کردن تنباک خوب ملاحظه نمایند که\nکه برگ سبزی در او شریک نشود که بواسطه رطوبت حارّه که در اوست"}
{"book": "adl0209", "page": 62, "text": "۵۹\nشاید باعث خرابی سایر برگها گردد. بعد از خشک شدن تنباک و خشک\nبودن هوا اگر باعث شکستگی برگ نشود در صحن انبار برگهای سبز را\nفراش نموده برگهای تنباک را بطریقه لحاف بر روی وی پهن کرده\nاندک نم زنند که دفع شکستگی تنباک می نماید. و اگر تنباک از درجه\nاعتدال زاید خشک شده باشد و هوا را رطوبتی باقی نباشد و یا موسم\nزمستان باشد اندکی در خلو اتش دهند و کاه مرطوب یعنی\nرطوبت دستی بجهت نرمی تنباک نیز مفید است. واگر هوار طوبتی درا\nباشد ضرور بهیچیک از این اعمال نیست. بستن دستهای تنباک\nبوقت عصر اولی است که حرارت افتاب رو بزوال و برودتی\nدر هوا پیدا ست. و دسته تنباک را بنحوی ببندند که هر گاه شاخی را حرکت\nدهند برگهایش باز گردد. و انتخاب منیت تنباک از رنگ بزرگی برگ"}
{"book": "adl0209", "page": 63, "text": "۶۰\nباید نمود مختصر و مفید چنانچه زارع از عهده خاشاک و تربیت زمین\nکثیر برنیاید قلیل ارضی را بتدابیر ما سبق عمل نماید که با فایده کثیر خواهد شد\nقل الشئ و حسّن\n\nالحمدلله والمنه که این رساله بصیرة المزارعین (در سر رشته تنباکو) ترجمه\nجناب مولوی مرزا محمد صاحب الشهیر ثاقب البصراوی میر منشی اداره وکیل التجار\nدولت خداداد افغانستان بتاریخ بست و نهم ماه ذیقعده سنه ۱۳۱۴ روز پنجشنبه باختتام رسید\n\nکتبه خاکسار غلط نامه تصدق حسین\n\nصفحه سطر غلط صحیح\n۶ ۵ وجرثومه العزه جرثومة العزّة\n۱۱ ۸ مخترس الشقائق مخترس الشقاشق\n۱۴ ۶ قهرش چهرش\n\nجمیع حقوق رساله هذا قانوناً محفوظ است"}
{"book": "adl0209", "page": 64, "text": "بقیه دارد"}
{"book": "adl0209", "page": 65, "text": "اعلا\nرساله هذا مسمی به بصیرة الزارعین که در مطبع رپین پریس\nواقع نمبز ۳۲ تا را چند دس استریٹ باهتمام شیخ محمد وزیر تاجر\nمالک مطبع و اخبار جنرل و گوهر آصفی کلکته بزیور طبع آراسته شد\nدرج دفتر رجستری برتش انڈین گورنمنت گردیده\nصاحب اجل اکرم افخم مسرٹی۔ اے مارطین وکیل التجا\nدولت خداداد افغانستان از افیس ایشان واقع جاکسن\nجاکسن گھاٹ اسٹریٹ کلکتہ شائع شده بنابرین مرجو\nهیچکس بلا اجازت مصنف قصد طبع نکند\nکه مایه زحمت و نقصان خواهد بود\nفقط\nاقل الجـ\nمیرزا محمد البصراوی مصنف رساله ہا"}
{"book": "adl0209", "page": 66, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0209", "page": 67, "text": "[BLANK PAGE]"}