۴۵۲

همچو صدف کف گهر از لب بحر میکشم
طغرل انمظف را در مکه نظاره گرد صید
طرزی چوبیدل حزین گفت بدرد با نقطف
تاکه عوض بخامشی گفت و شنید کرده‌ام
مرغ شره بر بگذر باز سغنب کرده‌ام
ای قدست بچشم من خانه سفید کرده‌ام

بر روشن بیدل در کراچی گفته

انقدر از باغ حسنش گل بدامان کرده‌ام
هر ده کم سر رشته دار نبض جعد سنبل است
میکشم آئینه سان بر عکس مردم خط صفا
گرچه طبع نازکش بر داشت تنگ کل ندا
نالم از دل گرانی زیر کوه سرمه ماندم
من چو شبنم فارغم از بند تکلف لباس
در سواد فتنه و آشوب میگیرد پناه
بر گل رنگ بهار ناز دارد سر میکشم
سیر گلشن گل گریبان میرسد تا چون نگاه
بهر عیش بیخودی در شهر بند نیستی
تا بمنزل چون برد کالای بار زندگی
ننگ بوی باغ الفت دارم دشت کجا
طرزی ابروی ناز سر طنز بها کشم

گز برگ کل بخیه بر چاک گریبان کرده‌ام
تا بیاد کا کلش خود را پریشان کرده‌ام
مشق این روشن سواد از چشم گریان ام
هر چه بادا با د عرض دل بجانان کرده‌ام
سیر خواب سایه سنگین مژگان کرده‌ام
پیر هن از نکهت رنگ گلستان کرده‌ام
تا که جاچون سایه در مژگان خوبان دهام
تا بسان غنچه نذر گریبان کرده‌ام
آشیان در کنج چشم حبدلیبان ده ام
چون شرر کهسار را یک سر چراغان کرده
دوش هستی را که من پرهیچ نادان کشده‌ام
چون رسید بهارم از چشم غزالان ده ام
تا چو مژگان جا بدر چشم خوبان کشده‌ام

بر طرز بیدل در کراچی گفته

ما نقش غیر از دل خود پاک کرده‌ایم
از لایش صراحی و پیمانه فارغم
تا ول باب حیرت آن کشته‌ام

گردن برون ز چنبر افلاک کرده‌ام
خود را چو نشه نذر رگ تاک کرده‌ام
سیر جمال صورت ادراک کرده‌ام

سامان


سامان زندگی که وبال دل است و بس
پیراهن نفس بقفس چاک کرده ام
آویزه ای کوش تا غم زنگ عمر
ماروی خود بخون جگر پاک کرده ام
کرد کدورت است بلب قد ناله ام
جائی که حرف خاطر غمناک کرده ام
در روی آب با بگر رفته ام فرو
از بس دو رخی بسر خاک کرده ام
مانند موج پای بطوفان زند دلم
از بسکه سیر بحر خطر ناک کرده ام
شبنم عرق گبنج نشسته است
از ماروح بدامن گل باک کرده ام
طرزسی بدور چرخ مرا احتیاج نیست
قطع طمع ز انجم و افلاک کرده ام
بر روشس بیدل در کراچی کشته
من نه چون تبخاله برخود این چنین بالیده ام
از دم لبهای او قدری نفس دزدیده ام
در هوای لعل خندانش ببزم نوبهار
غنچه بشگفته ام در زیر لب خندیده ام
در خیال بوسه پای نگارینش ز شوق
روی حسرت برکف یک حنا مالیده ام
دم زدن خود را بطوفان افگندن است
چون حباب باده زان خود نفس در دیده ام
باعذار شهر کینش چون نظر بازی کنم
بسکه از جوش حیا از خود نظر دزدیده ام
اعتبار رنگ هستی بسکه بر دوشم فتاد
از شکست رنگ در جیب عدم گل چیده ام
از معمای جهان شکت رنگ گل
طرز ناز آن بت مازک ادا فهمیده ام
سر نوشت جبهه ام بی نقش حرف سجده ست
چون نگین با خط نامش بر جبین مالیده ام
پیش دارم نقطه پرگار وحشت میشود
بسکه چون جواله چابک کرد خود گردیده ام
در گل رنگین چشمم جیب بیرنگی درم
بسکه بر رنگ بهار نیستی غلطیده ام
غیر نقش خود بگو دیدن ندیدم صورتی
مار آسا مند کردون گرد خود گردیده ام
بر سر مژگان چو طفل اشک آرامم کجاست
بسکه از بیطاقتی بر روی خود غلطیده ام
هست کردی از غبار ما بصحرای عدم
بسکه هستی را بسنگ نیستی مالیده ام


پای عزت بر فراز تاج شاهان می‌نهم
بسکه از سوی فنا از بیخودی افتاده‌ام
طرزى در باغ تمنای خیال ناز او

ما که چون گوهر بموج آبرو غلطیده‌ام
ناله خود را بگوش خویش هم نشنیده‌ام
هیچ شبنم تا سحر بر برگ گل خوابیده‌ام

برطرز بیدل در کراچی گفته

چو عکس پرده در صورت خیال توام
ز زنگ هستی و گرد عدم جنون دهام
بروی چرخ نه بینم گوشه ابرو
سجده جبین نیاز میسایم
شب سیاهی من روز روشنی دارد
خیال هم کند است باز خوب بدم
بروی آینه عکس جلوه نازم
ز شکر شرم کام دهر شیرین است
بغیر عکس آیینه هیچ ننماید
بذوق لذت پیغام میروم از خود
چو عکس آینه صورت نمای خویش نیم
ببین به کم طرزی چو دید بیدل گفت

بهار حیرت آئینه جمال توام
رمیدن مژۀ وحشت غزال توام
دماغ ناز هلال شکسته بال توام
سحر کرشمه در دبر هلال توام
سواد سایۀ خورشید بی‌زوال توام
که رنگ صورت تمثال بی‌مثال توام
ظهور روشنی نور خیال توام
که برگ بار و بر ریشه نهال توام
چسان بخویش رسم محو خیال توام
چه آرزو است که مرغ لب وصال توام
چه حیرت که آئینه کمال توام
عرق فروش گلستان انفعال توام

بر طبق بیدل در کابل گفته

تا خیال لعل میگون در دل اندیشه‌ام
رازها پنهان نماند صاف طبعانرا بدل
از سرشک لاله گونهم بیتون از پا فتاد
تا دلم شد بی نشین در مرتع سبز فلک

میکند آتش کنون جای عرق از ریشه‌ام
تیر چو تاریجه از بیرون نماید ریشه‌ام
از فغان دل کند در گوش ناخن تیشه‌ام
خرمن افلاک باشد دانه جو پیشه‌ام


۴۵۶
ناله شد همپای دل لبریز باد نگرست سنگ مکر یز و بصد فرسنگ طارم شیشه ام
تا شدم از قتط طبعان باطن از می جواب در دل هر کس رصافی جا کند اندیشه ام
بر روش بیدل در قندهار گفته
تا برخ یار نظر کرده ام خون دل از دیده بدر کرده ام
پیش خدنگ مژۀ آن نگار سینه صد پاره سپر کرده ام
بسکه لذیذ است حدیث غمش سر بسر از شوق زبر کرده ام
کوشش و بنمید زمن در نه من ناله بهر شام و سحر کرده ام
زانش هجران جگر سوز یار در بر خود داغ شرر کرده ام
تا شیندم که دور زلفت بلاست از خم زلف تو حذر کرده ام
در طلب وصل رخش طریا دست دل زیر و زبر کرده ام
برطسق بیدل در قندهار گفته
تا بیادت دیده حیران کرده ام رشتۀ نظاره مژگان کرده ام
کنم هجوم حرت دل در نظر هر طرف آیینه سامان کرده ام
در خیال قامت موزون او ناله را سر و خرامان کرده ام
وات انور شب بیدارم کر چه من خویش را در در پنهان کرده ام
سرکشی چون شمع از وضعم مخواه تاکه سر ندر گریبان کرده ام
همچو کاغذ اتشر در عشق یا ر جمله اعضا را چراغان کرده ام
هر بن موچشم حیرانی بود یکسرا مار سنان کرده ام
بسکه نخت دل بدامان ریختم خار در چشم گلستان کرده ام
عضو عضوم میرود از خود کر یاد آن زلف پریشان کرده ام
طرزی از بیمار سهمهم همچون سپند ناله را هر چند پنهان کرده ام


۴۵۸

جواب بیخود در سفر راه کابل گفته

دارد از بس ذوق الفت با دل دیوانه ام
بهر صید دل بکجائی دام جائی دانه ام

صید وحشت خورده را صیاد باشد در کمین
زانشتابان پیش تا بند الفت بمانم

قبله دل گشت طاق ابروی جانان مرا
دانه خال بتان شد تسبیح صد دانه ام

گرد باد از وحشت خود سر بصحرا میزدم
این رمیدن برد آرام از دل دیوانه ام

در خیال خوی گرمت بسکه دیشب سوختم
هاله شد بر شمع از دود پر پروانه ام

بسکه با قید گرفتاری دلم را الفت است
همچو مجنون حلقه زنجیر باشد خانه ام

تا دلم بشکست در بزمشک چشم از دیدنت
چشم منش بر دار کف شیشه و پیمانه ام

تا فتادش نگاه چشم مست میفروش
روز و شب چون حلقه در بر در میخانه ام

مشک طرزی گرچه بر زخم دلم ناسور شد
زلف مشکین گشت مرهم بر دل دیوانه ام

جواب بیخود ایضاً در سفر گفته

ز بس در آتش عشق تو دل گداخته ام
چو شمع جای نفس رنگ خویش باخته ام

درین سراچه مرا چونکه چاره سازی نیست
با تنش جگر خود چو شمع ساخته ام

بغیر سرد سهی دل بمهر کس ننهاد
غلام فکر رسای بلند فاخته ام

گلی بباغ ندیدم که داشت رنگ وفا
چو بوی غنچه بهر سو اگرچه تاخته ام

ز وضع رفتن بیگانه ام چو سَیّاره
ز خود رسیده رویم ترا شناخته ام

مکو فغان دلم باستان تسکین دل
حذر کنید که من تیغ آه آخته ام

مپرس از لب یاقوت فام او طرزی
بسان عکس نه لعلش شکر گذاخته ام

جواب محمد امین جان عندلیب تخلص پسر طرزی صاحب گفته

من نقش یارم و از خویش ساده ام
تصویر عکس غیر دل ره نداده ام

با تیغ تیز گر کشدم دم نمیزنم
گرما در رضائی تسلیم زاده ام

صلیدار


۴۵۱

مضطرب همچو خامه گرد سرانی به تیغ
من سر به پیش حکم روانت نهاده ام

بسته تعلق بار چمن نیم
ازاده تر زسرو درین باغ زاده ام

خاک مرا چو گرد زن اتش که میبرد
در پای او که من چو غبار فتاده ام

من کاه نیستم که بیادی روم بجا
کویم که پیش صرصر افت ستاده ام

خیری نماند در کره ما بغیر دوست
نامید از خودی برخ خود گشاده ام

اشنای ابروی غیر نیستم
تا درشنای ابرخ خود فتاده ام

در کنج بزم میکده چشمت او
چون شیشه نگاه تو لب بر زیاده ام

طرز بی زچاک سینه ما گفت عندلیب
چون طفل غنچه از دل صد چاک زاده ام

در دوشس بیدل در مزار شریف گفته

تا برویت چشم خود وا کرده ام
همچو مجنون سر بصحرا کرده ام

از رسوائی بعشق عارضت
خویش را در شهر رسوا کرده ام

نبت کل رنگین پیش عارضت
بارها کل را تماشا کرده ام

دل از ان چون مار می پیچد بخود
یا د ان زلف چلیپا کرده ام

میم از چین جبین خلق نیست
با کجین طره ات جا کرده ام

اشک یا قونی ز چشمم میرود
تا لب لعلت تمنا کرده ام

از غبار در کمت ای نور چشم
دیده عمده بینا کرده ام

باکم از طعن رقیب و غیر نیست
دلبر طناز پیدا کرده ام

ای در یکتانه بهر وصل تو
دیده را از اشک دریا کرده ام

در خیال لعل او طرزی مدام
خون بجام از جای صهبا کرده ام

در جواب بیخود در ماس فرغان گفته

از یک نگاه چشم تو مد هوش کشته ام
چون خم کنج میکده پر جوش گشته ام


در عهد زلف کافرت زونار بکشته‌ام
در دور چشم مست تو مد هوش گشته‌ام
گفتا ز خاطرم نپرد فی گهمتش
یاد تو کرده‌ام که فراموش گشته‌ام
ای شاخ گل چو شاخ گلی جان فدای تو
چون غنچه کز نگاه تو گلپوش گشته‌ام
تا باد چشم مست تو در سینه پخته‌ام
همچون خم شراب از بجوش گشته‌ام
بستم بس خیال برو دوش ناز
مانند ماه حیمه آغوش گشته‌ام
تانکته مگر شنوم زان لب و دهان
پیش تو همچو گل همه تن گوش گشته‌ام
در ماتم فراق تو طرزی بمانه گفت
چون شام زلف یار سیه پوش گشته‌ام
جواب شوکت در کابل همی گفت
انقدر از یاد رویش گل بدامان کرده‌ام
گر بهار خندهای گل گریبان کرده‌ام
بوی گل آید ز زخمم سینه صد پاره را
بارگ گل بخیه تا چاک گریبان کرده‌ام
حسرت سیر گلستان را ندارد خاطرم
صد چمن گل از بهار داغ پنهان کرده‌ام
غنچه دل بسکه لبریز بهار رنگ و بوست
چون گل چاک گریبان گل بدامان کرده‌ام
در بهار غم هوای ناله اشک شبنم است
سرو رقص ناله را بر گریه تاوان کرده‌ام
آبیار گلشن بود و نبودم نیستی است
سر برنگ رفت سامان گلستان کرده‌ام
خود نمائی شیشه سنگ است بر آئینه صفا
خانه آسیب رانه تمثال بران کرده‌ام
از نگاه سرمه آلود نظر باز کسی
سرمه سار ناله را از تار مژگان کرده‌ام
شخص حسرت بسکه دست یاس بر ستم زدا
در پشیمانی پشیمانیرا پشیمان کرده‌ام
انقدر محو تماشایم که اندر بزم وصل
پیش حیرانی خود آئینه حیران کرده‌ام
در بهار حسرت طرز خرام جلوه اش
طرزی من هم ناله را سرو خرامان کرده‌ام
بر روش بیدل در کابل گفته
از صفا با کس ندارد کین دل بیکینه‌ام
زود می‌آید بهم چون آب زخم سینه‌ام
یا


بکو میدد نفس از کین الفت سینه ام
خون دل را ازان عشق تو مهر غم کهت
در نهادارم فغان آئینه دل را ز غیر
هر سحر باد صبا مرهم ز شبنم می نهد
از ثبات خود نابودم مپرس ای همنفس
میکدار د ذوق دسر عشق طفل خود سرم
ساده بالان از ساده طبعان صرفه توانند برد
در دل صد پاره از بس ریشه دارد تخم غم
بکو طرزی میخورم شب تا سحر خون جگر

در گلستان صفا همصحبت آئینه ام
کر در و یاقوت در دست بود گنجینه ام
کج مبین زاهد بسوی خرفه پشمینه ام
به شد چون لاله داغ کهنه دیرینه ام
ناقص از خود نگرداند من پارینه ام
از تماشای رخت در شیوه آدینه ام
مدتی کرشانه کرد دمن پیمان سینه ام
غنچه صد برگ میگوید زباغ سینه ام
بر سر خوان پارسای دل بود نورینه ام

جواب صائب در کابل گفته

گر ببین برگرد خوبه بپجه دل دیوانه ام
در هوا ماست پری از بیخودی سالم زدوم
می بر در میکشی در بزم رندان زنده ام
در هوای انظار صیاد آن وحشی غزال
نقد آزادی نکیب طاقت ایام نیست
چرخ چون پشت خم می بر د ما شکنند
دست حال ارجنین اقبال ماضی بود
بگو طرزی الفت دلها مرا بیتاب کرد

عاقبت چون شعله جواله کرد دخانه ام
می بسان نشته بر برگ است در پیمانه ام
باشدار می چون حباب با ده بر پا خامه ام
میپرد چون مردمک از شوق چشم دانه ام
در گره چون مردمک تار و طپیدن داندام
گرشبی بیهوشی برآید از دل مستانه ام
تا لب از هم واگشائی خود همان افسانه ام
بهر صید دل بجای دام جائی دانه ام

به طرز بیدل در کابل گفته

من درین باغ نه از بهر نمود آمده ام
چشم پیش تو کر حبه نسایم بزمین

بهوای تو بگلزار وجود آمده ام
من که اول ز عدم سر بسجو داده ام


۴۶۲
با ضعیفی نیم از دیده دشمن پنهان این چه موئیست که در چشم حسد داده ام
دیدۀ دشمن کند از اشک پر آب نورم و در نظر غیر چو دو داده ام
سوخت خت مدّل سخت حسودان حسد گرچه در طبع سخا صاحب جود داده ام
بعصا کس نتواند که زخاکم برداست قطره اشکم و از چشم فرود آمده ام
بخیال تو ز دل عیش تعین برخاست اینقدر نقص در حضورم که شهود داده ام
نقد فرصت همه صرف ره بیباکی است من بیباک ندانم بکجا سوداده ام
سایه‌ام زنگ نه بندد پس دیوار وجود بر سر خویش چو دیوار فرود آمده ام
غافل ناله‌ام انکی که درت نشوی چقدر سوخت نفس باش ندا داده ام
از گل غنچه ندانم بکجا آمد و رفت من درین باغ نه دیرست که زو داده ام
صاف شد زنگ دل از مصرع بیدل طرز بر سر سایه چو دیوار فرود آمده ام
جواب شوکت در کراچی کته
شبها در غمش از بسکه چون سیماب بیتابم صدای پای خواب از دیده من میود دویم
چنان بر مردمان دیده بخوابی گران آمد که چون مژگان بچشم من عیان شهرک کلیم
زجوشن بیقراریم ایم ای همدم چه میپر که پرواز پریدن داد بیتا بی جو سام
چو بخت خوابناک از روی بستر بر نمیخیزم بسان خس بروی موج از جا کر بردا کنم
شبی یادت اگر آب زرخسار من کردی چو شبنم از جبین برخاک ریز د نور مهتابم
چو موج بحر ائینه آب جلوه میریزد زشوخیهای کهسار پریر ادست سیمانم
چنان بخواب بیدارم که در شبهای تار من ز آواز صدای پای خواب خویش بخو.ا بم
بپرس ای همشین از جبهه شرم عرق ریزم که من آن کو هرم کز ابروی خویش در آبم
من از چین جبین تو تندخوی همان طرز بسان جوهر شمشیر با روطی سینابم
بر طبق بیدل در کابل گته
بیکرام


آیه اگر زلفت بمیایی زدوستم
ارمن مرنج ایماه چون ماهی شستم
مردم کشم چو ساغر مخمور بارخستم
ساقی طفیل چشم جامی بده بدستم
نه شیشه میشناسم نه جام باده دانم
مست و خراب سر جوش از باده الستم
دیروز پیش زاهد پیمان تو به بستم
امروز پیش ساقی با ساغری شکستم
طرزى زچشم مستش از بس خراب گشتم
یکسان چوسایه آنجا بلند و پستم
بر روش بیدل در کابل گفته
تا نشانی زان دهان بی نشانی یافتم
از معمای عدم رمز نهانی یافتم
اختلاط چشم خوبان سرمه را گویا کند
چون شرار از سرمه خوردنها زبانی یافتم
مرده بودم کز لب او دم عیسا او مرا
از لب او همچو روح الله جانی یافتم
کاروان گریا خردرو دل پر درو ریخت
از برای نقد و جنس خود دو کانی یافتم
تا که نفی خویش کردم عالمی اثبات شد
در دیار نیستی یک تن جهانی یافتم
از عروج عزت افتاد کیهایم مپرس
بازمین یک سان شدم تا آسمانی یافتم
بت پرستم ز معمائی از گلستان خیال
سر زبر مال بردم آشیانی یافتم
هر قدم کتمت قدم مالام قدر هستیش
شبه بازی میکنم تا من گمانی یافتم
طرزی بودم بیدل از خیال نیستی
غوطه در جیب نفس خوردم جهانی یافتم
جواب صائب در قند هار گفته
از بسکه اشک سرخ بمیخانه ریختم
با و شراب از لب پیمانه ریختم
دیشب بیاد آن لب میگون در چشم من
از آب دیده سبر صد دانه ریختم
در راه انتظار نهادم ز دیده وام
در مردمان چشم برودانه ریختم
بر عارض چو شمع تو از بسکه سوختم
آتش ز آه بر سر پروانه ریختم
طرزی مرات خانه ز جوش چمن
از بس سرشک سرخ بکاشانه ریختم


بر طبق بیدل در کراچی گفت
جائی که در غمت دل دیوانه سوختم تا صبح شمع از پر پروانه سوختم
در شام طره تو ز آه شرر فشان مشاطه را بدست نگر شانه سوختم
مانند برق زان همه سرگشته میروم کز خوی گرم منزل و کاشانه سوختم
در آتش شراب بصد شوق چون سپند پیش لب تو سبحه صد دانه سوختم
دیشب بیاد آن لب میگون چشمت از آه گرم ساغر و پیمانه سوختم
ای پر جفا بکش بجامی بجر مرا کز انتظار بر در میخانه سوختم
از وصل من بپرس چو پروانه پیش شمع از شوق خویش در همه‌جانه سوختم
تا صبح چون سپند دلم بی‌قرار بود دیشب بیاد چشم تو مستانه سوختم
طرزی آشنائی بیگانه خوی خویش از بسکه سوختم دل بیگانه سوختم
رط از بیدل در کراچی گفته
درستی شب خیال زلف جانان بود در دستم چو سودائی نه خواب پریشان بود در دستم
چو رنگ برگ گل همواره مینالم چو رنگ گل گزینش گلستان بود در دستم
ز بس شعله داغ جدائی میتپم چون مرغ سرایا شمع سان یکداغ حرمان بود در دستم
بگلشن تا قبای تنگ رنگین جلوه کرد م چو گل تا انتیها جیب دامان بود در دستم
ز شور خنده لبهای شیرین شکرریزش بسان پسته یک چاک گریبان بود در دستم
بآیات لب سیپاره اخلاص بند یها که رویش مصحف خوش طبع و خولان بود در دستم
ز بس از دیدنش آئینه سان محو تماشا یم بزم جلوه‌اش تا چشم حیران بود در دستم
کجا آشفتگی سازد پریشان خاطر جمعم که شب از کاکلش صد رشته‌جان بود در دستم
چو آهو میرم از سایه یا دنگاه او که شور وحشت چشم غزالان بود در دستم
لب هر داغ روشن دل عر شمع ما طرزی نه جام جم که خود مهر سلیمان بود در دستم

بر دلش


۴۶۵
بر روش بیدل در کراچی گفته
دیشب چو خیالتس بدال تنگ گرفتم
چون غنچه دل خود همه در رنگ گرفتم
ز طبع نزاکت اثر خاطر خونین
چون شیشه می بر دل خونچنگ گرفتم
چون جام کل وغنچه سیما بصبوحی
از دست طرب باده گلرنگ گرفتم
تا باد و شهرت چو فلاخن فکند دور
چون عتش نگین جابدل سنگ گرفتم
در بزم طرب پیش لب عارض ساقی
در دست صراحی بغل چنگ گرفتم
آماد تردد نفس رنگ ہوس ریخت
چون آبله پای قندم لنگ گرفتم
با ساز شر ظاہر نبود صلح طبیعت
اضداد اگر صلح کند جنگ گرفتم
من تاب تماشای دو نیرنگ ندارم
آئینه سرا پا همه در زنگ گرفتم
طرزی چو نقط تنگم افشرده در اغوش
از بسکه نفس بر دل خود تنگ گرفتم

جواب بیخود در راه کابل گفته
یاد ایامی که جا در دامن کل داشتم
وز خیالش نالها مانند بلبل داشتم
یاد هنگامی که ماند دل از بس جوش شوق
در رو زلف چو عنبرش توکل داشتم
یاد ان موسیم که بیخود در دل بی تاب خود
از پریشانی زلفش تاب سنبل داشتم
یاد ان وقتی که پیش مردم از سیلاب غم
چشم خود از گریه بیحون دبد با پل داشتم
یاد ان روزی که در بزم وصال قرب او
خون دل از پر تو لعل لبش مل داشتم
یاد آن شب که از آشفتگیهای تا سحر
شانه سان در دست خود آن زلف کاکل داشتم
یاد ان صبحی که پیش آن گل خندان بیا
از بهار داغ دل صد خنده بر کل داشتم
یاد ان سالی که بر یاد خم زلف کسی
از سپاه آه یک عالم تخیل داشتم
یاد آن ساعت که طرزی بی جفاهای کسی
صد ستم میدیدم وزان تحمل داشتم

به طرز بیدل در قندهار گفته


ز جانان ما نشانی یافتم از خویشتن رفتم
بسی بستم خیال هستی اندر دل از ان غافل
بصحن سنبلم یا فیتی دارم سر و کاری
بصد ذوق و هوس رفتم بسوی گلشن ازانکی
نشد طغرای میسر وصل ان شیرین پسر مارا
نقاب پر نور ویش چو شعلم از چمن رفتم
که چون اشک از سر مژگان بچگان ازین رنتم
ز بس کز خویشتن اندر خیال ان سمن رفتم
گل بلبل بکی چون بیدیم از چمن رفتم
بصد تلخی ازین حسرت سرابون کوهکن رفتم
جواب صائب در کابل گفت
هر نفس بر صفحه دل طفل بی پروای غم
نیست خالی یکسرموزان فضای سینه ام
چون بود از نقطه زیب خط از ان ان ماست
دل چو جو هر بر سر شمشیر بازی میکند
تا ابد چون غنچه زخم را نباید لب بهمم
از دو ابرویش بجز چاک جگر چیزی نخواس
در سرای سینه از بس میخرم افتاده است
دامنم از موج خون چون بحر طوفانی شود
کرچه میدوزد بنوک سوزن پیکان تیـــــر
بر سپاه درد و غم فرمانروائی میکنم
دانه در شجاعتها بکف اورده ام
در میان کشتگان رقص سپندی میکنم
بیکر نوک غم شمشیرت ما افتاده است
پیش چشم مردم بیدرد طنازی هچو گل
میکند مشق الف از قامت بالای زخم
بسکه چاک زخم افتاد است بر بالای زخم
میکندار و نقطهای داغ سر تا پای زخم
تا شدم سر جوش جوش در نشنه سهای زخم
یک تبسم و ارگر خندد بدان لبهای زخم
نوح بار تیغ دارد در بغل گلهای زخم
میفروشد بر جگر دل هر نفس کالای زخم
کرتر و بر هم فشار د چشم خون پالای زخم
میر دبا تیغ ادل جامه رعنای زخم
مادلم در دست دارد سر خط طغرای زخم
تا چو غواصان فرو رفتیم در دریای زخم
تا که سر جوشش کشته ام از باده مینای زخم
میکند تنگی قبای سینه بر بالای زخم
ساخت رسوا عاقبت این خنده بیجای زخم
جواب مشتاق در قندهار گفته
دل


دل دیوانه را در حلقه زلفت رها کردم
بدست خویش دل را بسته دام بلا کردم
نگاه حسرت من از مردم چشمم می‌آید
که من در دیده زاول سر ره بر مجلا کردم
اگر زلف تر امشک خطا خواندم مکن عیبم
پریشانم ندانستم غلط گفتم خطا کردم
زبهوشن بخودی از کوی او بار دگر رفتم
بدست خویش هنگامۀ هجران بپا کردم
بحیرت مانده‌ام تا کاکلش را بکه بسپارم
که یکدل داشتم او را بزلفش مبتلا کردم
زنگین آن تغافل چشم دانازم که لبها را
بدشنامم زهم بکشود هر چندش دعا کردم
زخویش اشنا بیگانه میگردم از انروز
که دل را با توای بیگانه خومن آشنا کردم
بامیدی که روزی بخت لعلش بسده طرزی
سر خود درش راه مقدم باد صبا کردم
از طبع خود در قندهار گفته
زکوی آن پری پیکر چو آهنگ سفر کردم
بجای اشک لخت دل زچشم تر بدر کردم
بزم الفت ما رو نیاز آن کمان ابرو
دل و جان را به پیش تیر مژگانش سپر کردم
جهانرا کردم از آب سرشک چشم طوفا
بیا دروی گلغام تو هر جا گریه سر کردم
زخوبان دو عالم چشم را پوشیده میدارم
از ان روزی که ای دلبر رخسارت نظر کردم
زمرغ روحم دل زغم خدنگ آن کمان ابرو
بسان بلبل بیچاره طرزی پر بدر کردم
بر طبق بیدل در کراچی گفت
چو طوف عارض ای آن نگارین دست و پا کردم
گریبان پازخون جبین دامن بر کف خا کردم
بتمثال فنا محوم چنان از خویش می‌آئیم
چو عکس جلوه ئی آئینه رو بر قفا کردم
سراپا یکدهن بر روی گل از ناز میخندم
سحر تا یک گره چون گل بباغ غنچه وا کردم
ببز اسبای در دکشته تو تیا رخسد
که تا دل را بچشم سرمه سایش اشنا کردم
گنجیم تبسم شرم صرف شد پیش بناگوشش
رحسن شکر خندش جبین کهراز بس حیا کردم
نهال عمرمسی بکه اتس در قفا دارد
سرا پا در گرفتم تا که بر خود چشم وا کردم


۴۴۸
بخود هر نشست بکشادم خندکم بپشان آمد
بسوی غیر هر سدی که افگندم بخطا کردم
ز بس دارم هوای تیر بیداد جفا دویش
برای جذب پیکانش نفس آهن ربا کردم
تعظم وداع بیخودی برجسته در محشر
بمحفل چون سپند از دور بیایان صدا کردم
ز بس رنج و رد بیدردی دلم اسان شد نقارے
بصد درد و بلا خود را بدردش اشنا کردم
برای فطرت غفلت سرشتان تن اسانی
زخلق امتیاز این بی تمیزی را جدا کردم
بطرز حکمت دار الشفای عشق بی پروا
بدرد بیدوا اینجا دل خود را د وا کردم
زخاک نیستی نقد فنا باز دور بردارم
بدوش ضعف پیری قامت خود را دوتا کردم
ز عکس آه طرزی خاطرم پر زنگ میکرد
ز بس با صیقل وحدت دل خود را صفا کردم
بــــه روش بیدل در کراچی گفته

بدامان بهار بیخودی چند ان جنون کردم
کز آغوش امید با جوشت سر برون کردم
ز شوخی تا بروی گلشن چشم بکشودم
ز سیلی ندامت وی خود را لاله گون کردم
دلم تا برد نام غیر من هم از سر غیرت
زکنج سینه پر خون پیکان دل ون کردم
طبیبم در میان خون براتش با لھـــے کرد
ولش تا رام خود کردم خون کردم فسون کردم
زسوز درد او از یک شرر صد شمع افروزم
بحرف سوختن در صغر داغ دل فزون کردم
بفکر نیستی در نفس از خود جدا گردم
بدرد جان کنی جانرا چوکوه بیسون کردم
من و مانگزاحمی باز پروردی که حسش را
ز خاطر تا بدل تکلیف کردم سیکون کردم
چگویم از صفای باز گههای تن گوش
زعکس در بنا گوش چونیلم نیلکون کردم
ببزم ظرافت زان سر دیوانگی دارم
که من از چنگت غنچه پیر اهن خون کردم
ز طر ز چشم بد مستش سیه مستم چنان امشب
که پیش پای ساغر گردن مینا نگون کردم
شد تاب کمند کردن مقصد شو و طرزی
که من بسیار بخت نارسا را از مون کردم

به طرز بیدل در کراچی گفته

حسن


تا که در آب بخ خود خط چون گہر زدم
سر دوش از پیمانه سر سار وحدت کشته ام
انقدر از شوق دیدارت بحیرت سوختم
قفل مینای عشرت شورش درد سر است
میرغم از سردخوستیها سنگ مینای چرخ
عالمی حکم روانم را بگردن میکشد
دیده ام در بیابان امواج خشکی میزند
جسمان افتادم در دیار ما و من
روح سیبالیه بکو دانگواری نفس العین
بند بندم چون نیستان یکسرا با نفست
ای نفس دل چه مضمون سطر اه خواہی
یک سطر این گلشن بخون بلبلان گلزار بون
خاطر طرزی شد از این شعر بیدل در کتاب

از ہجوم موج عزت پا بجنگ نز زدم
هر دو عالم را چو ساغر با بیکدیگر زدم
کز غبار اسینه را در دیده خاکستر زدم
چون لب جام از خموشیها بکوش کر زدم
در بهار گریه تا از چشم تر ساغر زدم
تا که چون تیغ دوسر از پهلوی لاغر زدم
دامن مژگان حیرت تا بشخص تر زدم
تا بہستی خویش را از ذره کمتر زدم
خاک در چشم عرض از پاکی جو ہر زدم
اثر این خاشاک را از ناله اتش در زدم
خامه ات سر کن که من این صفحه را سطر زدم
من هم از خون شره مهری برین محضر زدم
بسکہ از اوراق معنی آب مظلم تر زدم

بر طبق بیدل در قندهار گفته

سرزلف سیاه عقربت از خواب بیدار
زبان خامه بالبهای خاموش این سخن گوید
غبار ناله من سد مه ساعتی میکند امشب
چو دیدم غنچه را جمر زنگ بویخبری نمیباشد
بدان سنگین دلیها کوه هم نالد بحال من
برم وصل او اینه سان از هوش بیستام
کر می کند دل سپید م چون کاه بر بادم

چو سر از خواب بر کردم بخود چون مار پیچیدم
که کل را فرصت یک خنده کردن نیت فهمیدم
که از بس رخیم سر مه سای یار در دیدم
از ین گلزار چون با دام من ہم چشم پوشیدم
ز ہجر آن نگار سنگدل از بسکه نالیدم
ز بهر دیدن رویش سر ا پا دیده کردیدم
بیاد آن سر ا پا ناز خود از بسکه کاهیدم


به پیش چشم آن بیمار کشم خال دل گویم چو دیدم آن صف مژگان بجان خویش میلزام
مرا ذوق فغان بس بلب ناخن زند طراز نیستان شد وجودم تا بکی و یک ناله بالیدم
در حق ماهروئی در کابل کشته

بمستی چشم مستی دیده بودم که چون مینا بسر غلطیده بودم
بگوشم دوش حرف غنچه اش گفت که چون گل تا سحر خندیده بودم
بیکدیدن دل و دین دادم از کف دمت هستم نادیده بودم
بخویت دیده دل فهمیده دادم غلط کردم بخب فهمیده بودم
خیالش بود با من دوش در پش که در بالین حسنین بالیده بودم
بسر از ناله ام مالید صندل بلس در در گهش نالیده بودم
نویدم داد ز پر لب دهانش و گرنه کام ازو ببریده بودم
تنم چون شده حواله گردید ز بس پر گردا و گردیده بودم
ز خصوم جایئ کل کرده سنبل ز بس بر طره ات پیچیده بودم
سرافرازد در پیچ عشقت ب علی را که من پروریده بودم
بگفتا از تو رنجیدم طرزی من این با بخت خود سنجیده بودم

بر طرز خواجه حافظ در قندهار گفته

من نه اکنون بخم زلف تو دل بنهادم که بدام سر زلفت زازل افتادم
دل و دین کرد و داع من بیدل روز که دل اندر خم کیسوی تو کافر دادم
تا شدم واله خد و قد و زلف سهت از تماشای گل و سرو سمنبر و آزادم
کر چو بلبل خورم از خار دو صد نیش رواست که چرا دل بگل روی توار کف دادم
بعد ازین منت جلاد اجل را نکشم که بود غمزه خونریز بتان جلادم
هر قدر سیر کل و لاله و شمشاد کنم لذت کج نفسی می ندهد در یادم

بپای


پای در گلم ای عشرت ازین بس بگذار
که بیاد خم دلدار عجب دلشادم
ماندم بسته دامش طرا ز من بگزشت
طرزی از خاطر صیاد مگر افتادم

بر روش بیدل در کابل گفته

انقدر در پی او از همه سو گردیدم
که نه خود رقم و اخر همه او گردیدم
دوستن در کش باز تو زبس محو شدم
رنگ گل بودم واز ناز چوبو گردیدم
بجز هم هیچ دگرهیچ ندیدم بمیان
پیش آن موی میان کرچه بمو گردیدم
نالدا م همچو قلم گوشه دار شور صدا
من که در سر به فرود تا بکلو گردیدم
هیچ سروی قدت راست ندیدم همچون
کرچه چون آب بسروی نکو گردیدم
میکشم بسره دوش رساند در بزم
تا که جا مانده تراز جام وسبو گردیدم
نیست کس واقف تصویر چو کلک نقاش
من بنقش تو از ان بوی ببو گردیدم
خاکساری درش آب رخم کرد زیاس
من چخان خاک برا بتم که وضو گردیدم
فارغ از شور و شر موج خطر ساخت مرا
تا چو کوهر همه در خویش فرو گردیدم
طرزی با در بدری جمع چو بیدل باشم
جمع در جیب خودم گر همه سو گردیدم

جواب محمد امین جان عندلیب تخلص گفته

میپرسی ای همدم از قس شرار بود نابودم
که تا گوی عدم محوست رنگ شعله دودم
بیک قطره بحر عمان میشوم از شرم محجوبی
متقابل گر شود دریا بچشم گریه آلودم
من که بدایم دویم قدم خوانم عدم دانم
نعالم بود نی آدم در ان وادی که من بودم
فر ازندگی بر بیقرار بهات فهمیدم
دمی چندی طپیدم عاقبت چون شعله آسودم
تعارف به پستی همجو یکجا بستی دارد
چو شعر رفته ام نرد یه شماری همان تار و دم
نشان آوری عمر اہل دولت هم گذشت اخر
بزیر بار کو هر من همان چون رشته فرسودم
هر جائی بونی جلوها دارم ز بیبرگی
بچشم دوستان نورم بطبع دشمنان دورم


۴۸۶

گهی مانع رسائی گهم از ظلم مکافاتی
لکن جوری که میدانی که من با درد خشنودم
زروی خاکساران گذری سرکش که موئی
چه شد ظاهر چو اخگر در نظر با خاک آلودم
گلستان میشود از فیض خجلت بر رخم طرز
گر صد در وجود ان افگند در مار نمرودم

جواب سلیمان در کامل گفته

از بس ضعیف غمت ای دلربا شدم
وامانده ز راه تو از نقش پا شدم
اجزای من چو گل بنسیمی زهم فتد
تا در چمن چو غنچه بشگفته واشدم
صد بار دست رد بدهان سخن زدم
در گوش خلق تا که چو حرف بجا شدم
در پرده‌های راست نوایای ساز دل
گشتم چونی ضعیف که تا با نوا شدم
صد بار جان ز ناله براتش فکنده ام
همچون سپند سوخته تا میصدا شدم
گرد یتیمی از رخ من کس نمیبرد
همچون گهر ز گوشت صدف تا جدا شدم
مد نگاه من چو فرومایه تنگ شد
با چشم سرمه سای تو تا آشنا شدم
بازی زلف عاقبتم صید دام کرد
بازی بشمر دم و بدبان بلا شدم
طرزی چو آفتاب بگردون سرم رسید
تا خاک روب در گه آل عبا شدم

بر طبق بیدل در کراچی گفته

تا مقابل با رخ آن شوخ بی پروا شدم
شبنم سان یک پهر من باز کمتز از هما شدم
گر شاهی داشتم در قم بتاج فقر خود
خواستم گیرم هما اتنوز دم عنقا شدم
از سراغ وحدتش در کثرت اما و وجود
گم شدم چندان ز خود کز خویشتن پیدا شدم
چون سپند از اتش رویش به پیش انجمن
ناله کردم سوختم در گرد دل پیدا شدم
تا نفس پر زد طپیدن منزل خاک ریخت
نشۂ تاکشاپری از شربم من مینا شدم
بند قیدم در سفعل چون جماد با افسرده ام
وسعت مشرب تامل دواس صحرا شدم
هر که زد بر نیستی اثبات مطلق میشود
محو محض انقدر گشتم که خود لیلی شدم

الم


اسم من بیرون تعداد صد افتاده است
موج دریا محوشد ما من دریکی شدم
بسکه بی او چون نفس هر لحظه از خود میروم
یار رفت و من بد نبالش صدای پاشدم
موج بحر آبر و سیلاب از خود رفتن است
بر دلم جوش صفا لبر یز شد دریا شدم
گفتگوقانون ساز پرده وهم خودست
یار چون خاموش شد من اینچنین گویا شدم
در جبین شمع سان نقش قدم خوابیده است
بر دوش بهر انقدر سودم که نقش با شدم
در میان ما و او اسم و مسمی پیش نیست
جملہ او بودم دمی با خودنشستم ما شدم
در کشی مشکل نا ناخنی در کارنیست
عقده های غنچه هم از لب کشو دن و اشدم
در بیابان فنا از زیر بار نیستی
تا نفس از دور گردی کرد من پیدا شدم
طرز بی از نقش و نشان خود حکویم بیش از ین
زیر پای بی نشان نقش نشان با شدم
بر طبق بیدل در کابل گفته
انقدر در یاد او از خویشتن یکسو شدم
کز لطافت اشک کل کر دیدم اعتر بوشدم
سالها بربوی با داد بخود خوردم کره
نا بسان غنچه کل یک حم را نوشدم
در خیال سجدۀ آن افتاب بیزوال
بر جبین افتاد کی چون سایه یک پهلو شدم
مفت در ایوان ناز او نکردم جای کرم
نفی خود کردم که اثبات نک او شدم
در بیابان جنون دشت شکار فرصت
از رمیدن بانگاه دیده آهوشدم
از تواضع بس مردم تا حم کردن زدم
بر سرچشم بتان هم خوردم و ابر و شدم
در چمن صد بارچشم از اشک حسرت شسته ام
تا چوشبنم محرم آن غنچه خود رو شدم
بسکه در بزم صفا تسلیم حیرت کرده ام
با دو عالم یک بداننه سان یکر و شدم
در میان بویه عشق تو جسم نا توان
انقدر بکداخت کا خر موشم مو شدم
نالۀ سرسودم بیا سبزه و خار چمن
صاف مشرب از صفا مانند آب جو شدم
عاقبت چون غنچه باری طاقتم بر خار شد
در سرش خونبها از بس بجمه شدم


آنچه بیدل طرزی افغان مکر ارادب
از لبش حرفی شنیدم کاینقدر جوش زدم
بطرز بیدل در کابل گفته
زبیتابی بعد ازان گوهر نایاب میگردم
که نامش هرکه میگیرد من از خواب میگردم
بجستجوی آن دردانه دریای بیری
بگر دو خویشتن چون حلقه گرداب میگردم
بجنبک او مدانم چشم لیک اینقدر دانم
که کاهی تار کاهی ناله که مضراب میگردم
بگلزار و فااز گریه منع من مکن همدم
نهال تخم و از اشک خود سیراب میگردم
در اقلیم تمنای کلیهای دیدارش
کشان کر گل کنم یک تو عتاب میگردم
بامن گفتیم سر جوش زن دور باده کش
که در طبع حریفان جابن شراب آب میگردم
بجز زندگی از اضطراب جان چه میر
بکام واهی دل ز سر نقاب میگردم
رقم کر کوس مستی بر سپهر از روی او
بوضع وز کی خورشید عالمتاب میگردم
غرور سرکشیها در رم از وضع ادب دارد
بیانم روشن کر خم شوم محراب میگردم
زخواب غفلتم بیدار کرد این صرع بیدل
بخشم هر که رو در ابر ساز بخواب میگردم
بصحرای جنون آباد چین طرزی اس سر
کره کر میخو زم چون ناقه شبکتاب میگردم
بطرز بیدل در کابل گفته
رفتم ازینکه بیاد تو فراموش خودم
جوای تو چوکل دست در آغوش خودم
بخیال قدوبالای تو ای آفت هوش
همچو محراب تهی مانده آغوش خودم
سورش صور قیامت نکند بیدارم
من که از صبح نفس پنبه کش گوش خودم
اینقدر بیخودم از باده یکرنگی شوق
که نویدستی و من سروش و پادوش خودم
میخرد بحر چریک قطره آبم کنار
موجم و دست خمش وسعت اغوش خودم
نیست چون بوالهوسان مستیم از ساغرد
مست ازان چشم تو از باده جوش خردام
ناشنیدم سخنی چون گهر از لعل لبت
چون کهر حلقه بکوش صدف کوش خودم


چون توان گشت علم قصه خاموشی من
مشت پر بهر صدا لب بجموش خودم

اشک من رفت و عمار دیگر از باری کن
محمل انجام بار سر و دوش خودم

میچویا قوت بیاد لب لعلش طرز
دل کباب شرر آتش خاموش خودم

برطرز بیدل در ممبئی گفته

بست چشم ساقی مستانه خودم
سرشار بوی باده پیمانه خودم

تصویر قد نماست بهر روی خانه ام
نقاش نقش صورت جانانه خودم

چون جم بخاک میکده مانده ام بگو
خمخانه نوش میخود پیمانه خودم

دیوانگی برتبه معشوقم رساند
ممنون طرز دشت دیوانه خودم

بادر وصاف دهر مرا هیچ کار نیست
من لای جوار گوشه میخانه خودم

با مدعای برین کوهسار نان دهم
غربت طرانه کوهر یکدانه خودم

چون مه چراغ محفل بیگانه نیستم
فانوس شمع منزل کاشانه خودم

مژگان بو بستم نتوان سد راه شد
اواره چون نگاه خود از خانه خودم

تصویر هستم همه در نقش نیستی است
طرزی مثال عکس پر یخانه خودم

برطرز بیدل در کراچی گفته

مطرف جلوه اش چون از نگه احرام می‌بندم
زسیر روی کلشن دیده چون بادام می بندم

ز دستش در دل جو نقش جام می بندم
زموج می بهای نشه صد جادام می بندم

شکر شبها چون طوطی شکر شکن گردد
سخن هر جا لب از بو سه پیغام می بندم

طواف کعبه از خود گذشتن عالمی دارد
زرنگ کل چو نکهت بر چمن احرام بندم

کشا دست بخشش ذوق نعمت دار بادام
نهال پر بدارم ثمر خام می بندم

زمین دارم هوای سرکشی در سرزمین کلشن
چونرکس کل بسر چشم روشن جام می بندم

ندانستن چه هستم چون شمع سرتا پا دلی خامم
خیال سوختن در کنج شبستان جام می بندم


غ بیدل
چورنگ رفته کرد کار دانم کس نمیاید
درین گلشن بهاز رنگ گلینم حقه پیری
بهر سودام بر دوشم ولی از خویش آزادم
اگر آو دم کر خم شبی راه ہوا گیرد
بمذهبهای استغنایم از افتا دگی باشد
نباشد ننگ حسرت پیش این بی شهر قفطرز
نفس بربوی گل از محمل آرام می بندم
که از اجزای شبنم کل جام می بندم
چو طارسم که بربال پریدن دام می بندم
دم سر د سحر را برد بان شام می بندم
بصبحن خانه میکردم هوای بام می بندم
که واردان همین مخود را زشوق نام می بندام
جواب بکمال محمد در کابل بکه
بیاد قامتش آهی کشیدم
زچشمک بازی آن مردم چشم
بسازی تارخ او خال آورد
قبای طاقتم شد صرف دامان
گزیدم تا تر از جمع خوبان
کمان گوشه گیران چله دارد
بازار محنت بفروختم جان
چو بند روی خود در اب چشمم
نشان آن مبین طرزی چگویم
چوخاک از باد تا بالا رسیدم
چونور چشم از مردم بریدم
بساط زره نقش ما بچیدم
چو گل از بس گریبان را دریدم
زحسرت بار ها لب را گزیدم
از ان چین تیر از شست پریدم
که تا نقد غم و دوت خریدم
بگوید که مه در آب دیدم
ندیدم خود و هین حرفی شنیدم
برویش بیدل کراچی لکھتے
بعشق او چنان حسرت نصیب شهر در دم
دماغ تو بهار ناز پرور ومنشایم
فلک در انجم نقطه از خورشید می آرد
بیزم گرم در یاده نوشان سازشی دارم
که بیجا نم سپندم دانه اشکم رخ زردم
غبار از بوی کل خبر زهر جا کل کند کردم
که من در مطلع دیوان بستی بیت به فردم
شراب سرفرم در بطن دردان اتش مردم
گرفت


حریف چابکباز دهر از من کی برد بازی که من در روی طاسن برد گردون نقش آوردم
بدوشم سگبان همچون سبو با پای خم آرد که من از دست لعل می پرستی باده ناخوردم
ز جرات بر سر تیغ مژه چون اشک میخلیطم همه دل در جگر دارم تو گویی زهره ٔ مردم
در عالم رنگ گل شد صرف طرف دامن یارم همان آغوش در گلشن که گرد خود بگردم
بدرد درد مندان بسکه میداند دکو طرزی اگر بر اشک حسرت بگذرم دل میکند دردم
بر طبق بیدل در کراچی گفته
کسی نگوید با نجن نغمه می آرم خویش را پیش وار شاخ فرو می آرم
هر کجا کسر مست تو کند می کوی نشه را موی کشان سوی سبو می آرم
هر کجا حرف سیه مستی چشم گویم شیشه را خون جگر با بگلو می آرم
خنده بلو داغنیابی او تهمت شیر من و ماما که بیارم همه او می آرم
بازم بخر بجیب نفس صد چاکم رشتهای رگ گل بهر رفو می آرم
تا بپوشم رخ آلوده نمازی سازم از گداز دل خود آب وضو می آرم
گلشن آینهٔ قدرت طبع خویشم همه تمثال گل روی نکو می آرم
بسکه گویم بسر اغ گل هر رنگی خود رنگ کل گویم و بوی بچو بوی آرم
روی پر شبنم گل اینه روی نمات من که چون آینه عکس رخ او می آرم
تا بیادک چشم زدن راه فاطی سازم رخت هستی همه چون اشک فرو می آرم
هر زنیب چمن حسن تو ای سرو روان سود را تا بکنار لب جو می آرم
تا چو بیدل گذرم زود زمستی طرزی چون حباب از بر خود جامه فرو آرم
در جواب غزل مشهور منیر تخلص در قندهار گفته
روز و شب بیقراری دارم از غم یار زاری دارم
میدم از دو چشم خون افشان بکنار آب جاری دارم


از دو چشمان شیر گیر کی اهوان شکار یی دارم
بجگر از خدنگ مژگانش زخم پیکان کاریی دارم
مستیم نیست از صراحی و جام از دو چشم خمار یی دارم
لاله سان از تبسم کل اندامی بجگر داغدار یی دارم
از خم و پیچ زلف مشکینش زاریی سوکوار یی دارم
دور ازو زنده ام نمیمیرم زین سبب شرمسار یی دارم
غم عشقش نهفته میدارم وه چه خوش راز دار یی دارم
هیچ طرزی بیاد دلداری هر زمان جان نثار یی دارم

بر طرز بیدل در کابل گفته

ز بسکه ناوک ناز تو بر جگر دارم بسینه زخم زیاد ام بیشتر دارم
جدا ز گلشن روی تو ای گل خوبی بدیده هر مژه مانند نیشتر دارم
بیاد نرگس جادوی فتنه انگیزت هزار فتنه خوابیده در بر دارم
ز عکس روی تو کوی تو ام گلستان شد هزار حیف کز انجا سفر گذر دارم
دلم بهندوی زلفت اقامتی دارد اگر چه از سر کویت سفر دارم
ز پرده رخ گل عارض تو می بینم خیال روی تو از بسکه در نظر دارم
ز بسکه مشق رخ یار کرده ام طرزی بسان خامه دل چاک و چشم تر دارم

بر طبق بیدل در قندهار گفته

ز چشم مستش از بس ناوک مژگان بجان دارم نشان زخم چون بادام اندر استخوان دارم
هزاران ناله دارد عندلیب دل کزین گلشن چسان فرعون نظلم بک گل و صد باغبان دارم
زمین تا اسمان دورست مارا با تو ای زاهد تو سیر اسمان داری و ما بر استان دارم
دلم در سینه مانند جرس یا ناله میکوید نیان جان میسوزد در دل ز ین کاروان دارم

محراب


خراب چشم یارم کام درین میخانه حیرت
نه در میانه این دانم نه فکر این و آن دارم
زسوز گفتگوی شعله ایجادم چه میپرسی
که شرح سوز دل چون شمع یکسر بر زبان دارم
دلم در هر نفس طرزی باه و ناله میکوبد
نفس در سینه میگام خیال نیستان دارم
این غزل در خلوت اربعین رمضان در شام شریف گفته
ما دل بدست دلبر نقاش داده ایم
کوه گران بدانه خشخاش داده ایم
گفتم چو دل خیال ترا در بغل کشید
خورشید را بخفگی خفاش داده ایم
از تنگ روی غازه خوباب تنگ چشم
شوخی برنگ خانه خفاش داده ایم
ما از شگر نه کی تصویر نقش خویش
شوخی بکمک خامه نقاش داده ایم
در خاک ما ز نفس مجو شرر آتشی
این نقل صلح بر بر پرخاش داده ایم
در سینه خانه غم و سوز دگداز عشق
رغم فکر بدر و تک باش داده ایم
تاراج گرد گنج دلم را هو او حرص
ما این خزینه در کف اوباش داده ایم
برخوان حرص همچو مگس سر چوهوس
نقد حیات طعمه بر اوباش داده ایم
دل از هوس نه معرفت حق بر برسانت
خود مرده را گرفته بنباش داده ایم
ما دوزخیم نعمت فردوس را بهر
ار گف کندم نخود ما ش داده ایم
بوار خاک رسم تو از سینه کم مباد
زان فیض صبح در قندش داده ایم
صورت پرستیش همه از حسن نقش است
ما موجکلک خامه نقاش داده ایم
تار کدام سنگ قدم چون شیشه باش
مینای دل بمطرش عیاش داده ایم
طرزی بسرچ پرده مدح تو چنگ زد
قانون تار و نغمه بشاباش داده ایم
در جواب محمد امین جان عندلیب تخلص در کابل گفته
جبین برغم شرم خجالت ناگجا دارم
که عکس آب کرد آئینه را از بس حیا دارم
ندانم می خورد رفتم نه از فریاد خون گشتم
مگر آن ناله ام کاندر دل بیدرد جا دارم


ازان در وحشت و واماندگی سردفتر عجزم
که مهر خصم را افتادگی از نقش پا دارم
نیم رنگی که از کل شتر پا بال بکشایم
که من چون بوی کل جا در طلسم غنچه ها دارم
ز فیض خاطر روشن مپرس از انتسی ام
که من چون مرد مک نه دیده اعمیا بر جا دارم
بخون حسرت دل سرخ کن دست نگار
که من از خون پایی ارزو رنک حنا دارم
از ان از اشنایان صورت بیگانگی هستم
که من چون معنی بیکانه یار اشنا دارم
نیم واقف زخوب و زشت عالم اینقدر ام
که من ائینه سان از عکس حیرانی صفا دارم
ز بهر جلوه پردازی بکف ائینه کرداری
درون سینه من هم دل زبهر مدعا دارم
اکر سر هوا ایم نقا هستی نبرد با دارم
بسان شمع تاج سر همان از نقش با دارم
نیم جاہل که حب جاہ بیجایم کند از جا
که من با عضن ما بر جانشین کبریا دارم
بقدر رنگ هستی نیستیم از نیستی غافل
که چون شبنم اکرانم ولی شتر بر هوا دارم
جهانی را ز خود شهار از خود رفته دان طرز
دو عالم از رو در یک دل بید عا دارم

بروش بیدل در قندہار گفته

نوک کلک بهزاد نقش لیلی دلم
در سخن طراز بها شیر یم بران دارم
میکنم سر هر شب قطع منزل شوقش
همچو شمع در راهش کر چه پای کل دام
دانها که کستشارم در شمار مخموری
کر چه چون حباب می شیشه در بغل دارم
چون زهر دشنامم لعل شکرین کشود
کمت کام اکر خواہی زہر در عسل دارم
مسجد زاہدان شهر جز ریا ندارد کار
طاهری چو کل رنگین باطنی دغل دارم
بنتام تمیزی چون حباب دستانم
چون فقیه این دوران علم جهل دارم
بحر معنیم طرزی همچو بیدل اندر شعر
مصرعی اکر خواهم سر کنم غزل دارم

جواب سلمان ساوجی در قندهار گفته

پیش رفتار قد سرو تو با سرو ارم
سر سودازده با خاک برابر دارم

که بخاک


اگر بخاک قدمت دسترس من باشد
خاک نعلین ترا بر سر افسر دارم
رو که در بزم وصال تو چواینه زشوق
روی با روی تو تا صبح برابر دارم
گر بسوزم که نسازد دل سنگت چکنم
بگو گویم که زاتش همه بستر دارم
گرچه از ما بدل نازک تو صد گله است
من ز دست تو زیک مو گله کمتر دارم
جای پیمانه و مینا و صراحی و سبو
در بغل پیش تو عناب و دفتر دارم
گر خرامان گذری بر سرم از راه وفا
خاک بادا بسرم گر زرهت بردارم
در دلستان غم عشق تو از در سگال
وصف رخسار و خط و خال تو از بر دارم
میخکد در قلم جای سخن آبحیات
بسکه از وصف لب او سخن تر دارم
یار سیه رویا بر سر ز نار زدم
چکنم رشته الفت ببو کافر دارم
پیش پیشا نم اگر سجده کن جیب مرا
بیخو دستت خرامم سر ساغر دارم
نو بهار که طرازی بگل از نورود
گریه و دل زبرم کی زتو دل در دارم
به طرز بیدل در کابل گفته
ز بس چون موی چشمی با تو اینها ربط دایم
ندارم انقدر طاقت که نام ناله بردارم
از یز رنگ شرمیش میپرسی از هر گوشه نشین
که هردم چون شرر بیم تپش از کنده دارم
این گم قرست ها چون شرار خود میسوزم
که من ز اغاز خود انجام در مد نظر دارم
چو خود فروشی کرده ام با کم زنی سودا
بسان قطره در بند گره نقد گهر دارم
بسان کوه تا بار گرانجانی کشم اسان
بپا استاد واز نگین دامن بمکر دارم
ز پہلوی دل پر درد چون نور صفا جو شد
بناخن میتراشم بیضه دفتر سحر دارم
ز بس اینه سان در برم وصلش محو دیدارم
ز حیرانی نمیخواهم ز دوش دیده بردارم
درین صحرای معدومی چو پرواز پر عنقا
بهستی بچمان نیستی در زیر پر دارم
ز بس از خود گذشتم کم رفتارم در ستی
ز صد جا میخا چون شمع گر یککام بردارم


بپای خم گذارون راه عدم طی میکند طرزی
که من چون شمع از پهلوی خود زاد سفر دارم
این غزل نیز در جواب غزل او ان کابل گفته

بسان شمع اربس در گداز دل جگر دارم
بجای اشک طوفان چکیدن در نظر دارم
سیلاب غم از طوفان اشک بچشم
که من چون بحر موج آب و در چشم تر دارم
زجوش خنده عشرت گریبان چاک میسازیم
درین گلشن ز فرصت گرچه یکدم آن شر دارم
ز گردون تا که خون کوهکن چون بیستون خواهم
بگردن تیغ و برکف سنگ دامان برکمر دارم
ز بس آئینه سان در بزم حیران تماشایم
ندارم طاقت آن تا یکی از جای بردارم
زبس وصف لب لعل شکرخایش رقم کردم
زبان خامه‌ام جای سخن برلب شکر دارم
دو چار حیرتم آئینه بند چشم حیرانی
ز سر این جلوه کشتن می من از خود کی خبر دارم
بیاد گلشن کویش دلم از خویش میر یزد
چو شبنم میکدازم یکسرا تا چشم تر دارم
دل کفر صنم سوی عدم پروازها دارد
ولی هستی ز پهلوی نفس در زیر پر دارم
ز نوک ناوک مژگان ان چشم گمان ابرو
نشان زخم ابنا دام بردل بیشتر دارم
دلم از آمد و رفت نفس طرزی بجان آمد
پس زانو نشستم عزم خلوت چون گهر دارم
بر طبق بیدل در کابل گفته

زان سان بوکثر آئینه بند تحیرم
کز نقش خویش خالی از مباد او پرم
از بس دواند ریشه نومیدیم خیال
گلهای داغ رسته ز باغ تصورم
با ناخن خیال چو آن طره واکنم
دانش ز دور خنده زند بر تبخرم
در بحر از کشاکش امواج فارغم
آن گوهرم که غرقه بحر تفکرم
آهم چو گرد باد شب گرد میکند
بر دل نشسته بسکه غبار تکدرم
در هر شکست جوهر آئینه رو نماست
در بحر حیرت دل خود بی بها درم
چون تیغ دارش درو گوهر نمیکشم
از جوهر خود است لباس تفاخرم

طرزی


۴۸۳

طرزی منم چو آئینه در بزم وصل او کز نقش خویش عالمی دائم بیاد او پرم
جواب بیخود در راه کابل گفته
بعشق آن جوان از بس ضعیف و بیخود و پیرم ز تحریک نسیمی میتوان کردن بزنجیرم
چه حاجت بهر صیدم زلف و خال خط سیارا نگاهی بس بود از چشم مست بهر تسخیرم
خط نفش غبار از آن کشم صیقل افتد ز جوش صیقل آمد مشق لوح تقدیرم
زبان خون بخش بالا این سخن گوید به پیکانش خدا را نقش کن نقاش تصویرم
درین گلشن تو ای بوم سرا با خنده هان گشا که من چون غنچه تصویر ازین گلزار دلگیرم
رقیب از کجرویها در اغوش تو جا دارد که من از راستی دور از برت افتاده چون تیرم
بیاد آن دو چشم سرمه سا نادم زدم ایدل بسان خامه دائم سرمه آلود است تقریرم
نمیدانم گره شد عقده زلف که در کارم که عالم شانه سان ناخن بود در عقده تدبیرم
گلستان میشود یک مصرعم هرکس که میخواند بهار رنگ گویا میچکد از جای تحریرم
ز شام طره او پی برخسارش بردم با غوش سحر انداخت آخر راه شبگیرم
چه پرسی ز سامان من بیخانمان طرزی کند در عشق او سیلاب غم هر روز تعمیرم
بر روش بیدل در کراچی گفته
بیاد شمع مشع از داغ دل تا جام میگیرم صفای صبح روشن در سواد شام میگیرم
بهر جائی که باشم جز کف پای تو بستانم کف خون حنایم ز کفش آرام میگیرم
زدم چشم خود کاش دلم شیرین شود هردم که من طعم شکر از تلخی بادام میگیرم
سخن از بوسه پیغام پیش بی تمیزان کن که من دشنام او را بوسه پیغام میگیرم
ز بس مخمور چشم بر در امیدوار یها بگوشم هر صدا آید نشان الهام میگیرم
کمن در هم بکس تاکه عنقایت دام آید که من هم صید مطلبها بردشنام میگیرم
ببندیهای اقبالست فرستن و دریغا اگر از آستان کویم هر چند بام میگیرم


۴۸۴
زکام امید پيمای عالم کام بردارم
که ماکام امید از لعل آن خودکام میگیرم
ندانم نامداران چین نمیر دزیر نام خود
که من همچون نگین جان میکنم تا نام میگیرم
ندارد حاجت جام و صراحی بزم ماطرز
پردطادرس نامم از پر خود جام میگیرم
بر طرز بیدل در کراچی گفته
بشکه تابد موج فکر نارسائی پیکرم
در پس زانو بخود پیچد سرا پا کوهرم
تاخیال چشم میگوش بز م جلوه کرد
جنبش بال پریا دست موج ساغرم
کرنه واری جیب هستی خود کل کنم
چون شره برخویش از صد جاگریبان میهم
کویز مدنهای پروار نفس وحشت کند
چون سحر از مستی موجو م خود آن سوبرم
خانه آئینها از بسکه لبریز صفاست
در درون خانه ام چون عکس بیرون درم
از شرار اشتن دل همچو شمع بزم یار
شعله آتش نماید دسته گل بر سرم
اخگر داغ درون از آتش بیتابی است
کستردسنجاب خاکستر بروی بسترم
بر جهان بی نشان آغوش کشانیم زما
چون نفس گریکدمی از نیستی خود بکندرم
سکه از انداز وحشت بال پر دارم در ساسات
از طپیدن مرغ دل پرواز بندد دربرم
در چمن از شوخی انداز ناز جلوه اش
چون کل از بیطاقتی پیش گریبان سیدزم
در خیال غنچه و بهای بهار ناز او
تا چوشبنم باد هستی میکند از خود ترم
آب را کر کوهر یکدانه میسازد صدف
لفظ را مضمون تراشد طبع معنی پرورم
طرزی از افسون بیرنگی بنرنگش هوس
هر زمان صد آسیا بمی نمک کرد د بسرام
از طبع خود فرموده
شور بحر عشق او چون در دل تنگ افکنم
من که ماند حباب از ضعف بر خودبشکم
از دلم ربب نفس تا گرد طوفان میکند
کبله از موج و تار موج رگها بر تنم
سکه در گردانم با یادرخش از شخص حیف
از زبانه آینه عکس خود دندان سنگیم

النسیم گرادی


۴۸۵

بسكردي چه شدکرچون نسیم ناتوان
از جفای مخبر سرب چرخ آسمان
بكه پیرامن مركزی قرار افتاده ام
چون سپند از بسکه مشتاق تماشا توام
دمبدم در پیش مردم آب میكردم چو اشك
بسكه‌تازی برین نامش حسرت میطپم

لیکن وقت امتحان صد لطمه بردریا زنم
نیست غیر سایتع توجا یی ما منم
پر نفس چون شعله بنود بال وحشت میزنم
در حضورت خویش را بر روی آتش میزنم
بسکه زدا من شرم خجالت ما د منم
كشته چون خارهای اندر پیرهنم

برطرز بیدل در كابل گفته

زتاب شعله خویت بسوز دل وطن دارم
بچشم جادویش دیدم نكردیوانه خواهم شد
ازان رو قطره خونی بررحم تبخاله می بندد
بجونیستی كجا از اسباب آسا
زبون اند و سامان رنگ غنچه پیدا شد
چوشمع از استقامت جام جم در دست من
جهان اندیشه تصویر خیالش محومیکردد
میان حرص و از ونفس شیطان انشد غافل
چنان داغ دلی دارم كه در مهتاب میسوزد
چو بیدل رستم طرزی زخود هر چند با شدم

امان چون شمع در بزم تو آتش در دهن دارم
كه پیش مه طلبم میكنم تا خودسخن دارم
كه چون انگار رنگ شعله در بر پیرهن دارم
نفس راجوش مینا بال خیال او طن دارم
نفس دردل شكم طح انداز چمن دارم
كه من روشن دلی در هر رگ کردن زدن دارم
كه یادش را بجای جان شیرین در بدن دارم
بمین طرزی که من هم خلوتی در انجمن دارم
تو خود پرسی مرهم نه كه من داغ كهن دارم
درینجا همچوكو هر خلوتی در انجمن دارم

بر روش بیدل در كابل گفته

کرناله بیادت ز دل تنگ برآرم
در محفل در دت زلب شیشه و ساغر
از روی خبر داز رخ چون كامه الرشگ

فریاد بجای شر رنگ برآرم
خون در عوض باده کلرنگ برآرم
صد بار چویاقوت پر از رنگ برآرم


از پنجه سیمین ول خویشتن خود آخر
چون شیشه می از بغل سنگ برآرم

گر حرف زبان راست شود با سخن دل
صد صوت پر از نغمه ازین چنگ برآرم

تا قصه دور وم نشود حرف مخالف
این نغمه ندانم بچه آهنگ برآرم

چون آین اگر تقدم از خود گذرم پیش
شاید که دل از زحمت فرسنگ برآرم

رنگین شده از بسکه بیاد تو دل من
زین باغچه یک گل بصد رنگ برآرم

گر بگذری از نیک و بد خلق چو طرزی
بی صلح دل از عرصه هر جنگ برآرم

بر طبق بیدل در قندهار گفته

صدای عشرت سازم نوای بار محقورم
تبسمهای زخم خندهای داغ ناسورم

درین خمخانه همچون می بیاد چشم مخمورم
خمار نشاءم موج شراب چشم انگورم

ز بس محوم نیرنگی بیاد جلوۀ حسنش
گهی چون باده ام ظاهر گهی چون نشئه مستورم

گهی بالا و گهی دورم گهی آصف گهی مورم
صفای پرتو نورم شرار شعله طورم

گداز آتش سنگم نوای نغمه چنگم
اگر گویم که میرنجم باین گفتار معذورم

شرارم نشئه‌ام موجم خمارم بیخود پیمانم
خروشم ناله‌ام چشم خونپیمای رنجورم

درین بازار پر غوغا بسودای تن آسان
بچنگ حرص پابندم بدست نفس مجبورم

گهی صلحم گهی جنگم نمیدانم چه آهنگم
بیدهای رنگم حیف باریهای مخمورم

بچشم کم مبین بر حال زار ناتوان من
که گر چون ذره ام پنهان ولی بسیار مشهورم

ز تلخی دل بجان آمد ز شیرینی لبم سوزد
هزاران نیش با نوشم نکوئی شان بدستورم

ز هوش بیخودی نزم بار بگوید
سخن خرمی کو ساقی که من بیمار مخمورم

جواب محمد امین جان عندلیب مخلص گفته

گاهی که من بیاد تو از خویش میروم
خود را ز خود بدوش خرقه دار خود میبرم

زان می روم بکوی خراباتیان زار
پیراهن صبوری ناموس میدرم


۴۸۴

مریضی بار من عیسی فرود شدیم من بار موی او بدو عالم نمیخرم
از آدمی بس است دو بار حاصلم هر چند همچو سرد درین باغ بی برم
هرکس ز سرگذشت بوصل ابد رسید در راه یار عقده فتاد است این سرم
بالم چو بشکنی که پریدن ز پر پزد بکشای شهپرم که ز دامت نمیپرم
سنگی ز سماجت غیرم هلاک کرد خم کرد بار منت بال هما سرم
چون کل کتاب زندگی من بیا درشت ای همنفس مپرس ز اجزای دفترم
با صوت چنگ راست نوائی نمیدهم از نغمه مخالف اغیار من کرم
تا چنگ غنچه دامن آن کل بدن گرفت چون کل ز غصه پیرهن جان نمیدرم
هر چند دل در آمدنش میتپد چنبه تا خود زمین نشود هیچ باورم
در مجمعی که جمع شود اهل معرفت طرزی همه چو شیر بود سرخ شکرم
از طبع خود در کابل گفته

بسان غنچه بر خود هر زمان بالیدنت نازم چو گل بر حال زارم هر زمان خندیدنت نازم
بیم غم در طعن و شتیم بان جفا گستر چو برک بید هر ساعت بخود لرزیدنت نازم
بصحن باغ چون طاوس هنگام خرامیدن بشوخی رفتن و از ناز برگردیدنت نازم
سرا پا ناز من از بس ادا و ناز میبارد بسان غنچه گلشن بخود نازیدنت نازم
ز طعن مردم بیگانه خواهی آشنایی کن بسوی عاشقان زار پنهان دیدنت نازم
ز جوش کو بگا شبها بکس با دیدنت کردم ز جوش کم سزائیها سخن نشنیدنت نازم
بت نا ز کزاج من ز جوشش کم داغها ز گفت کوی طرزی بی سبب رنجیدنت نازم
بر دوش بیدل در کابل گفته

اسیس دارد اغوشم بهانوائی ده نامم برنک بخت کل بیصد افتاده اوا نام
نپوشد سینه ام سینه جوهر را بحیرانی بسان بخر از بریدن کالبد شوخی آرامم


۴۸۸
ندانم با که گویم راز دل زین دشمن جانی که در هر کشمش طپیدنهای دل گردید غمازم
بیاد چشم مستش بسکه با خود گفتگو دارم چو مژگان سیاهش سر با لو در نیازم
ز بس وحشت کمین افتاده ام از بیجان بین بال طائر رنگ چمن بسته است پروازم
بباز گریه کر نالم مکن عیبم ز بیدردی که در کنج غم او ناله زارست دمسازم
بدام هستی موهوم پابندم نمیدانم چه سحری زا سنجا هم که معدوم است اوازم
جمال بینیازش عکس خود در ما نمیدازد بحیرانی اکرابینم طرف آئینه پردازم
سپر از کرمی رفتار ما بیجانمان طرزے چو نم وحشتم شو قم رمیدنهاست ناسازم
بر طرز بیدل در کراچی گفته
که داند خرتگاه سرمه رنگش شوخی رازم که زیر کوه سنگ سرمه خوابیده است آوازم
سراغ جلوه ای بی نشان رنگم چه میپرس که همچون بوی گل بیرون گلزار است پروازم
بهر صید زبون انداز پروازم نپردازد که عنقا گیر کوه قاف معدومی است شهبازم
بهر مژگان زدن صد اشک رنگین میر و از چشم که من همچون بهار رنگ بوی ناز گلنازم
چنان از بیخودی مستانه از خود میروم بیرون که هردم میکند موج شکست باده آوازم
بدست نیستی هر غنچه ام صد دسته می بندد ز بس در گلشن هستی ز حسرت اشک میبازم
ز عکس جلوه ای حسن بژ نگش که می بینم بروی بخت خود آئینه سان از ناز میتازم
خطوط هر رگ گل را بگلشن درس میگویم که من چون صبح دیوان معنی دیده بازم
بجو رندگی از پاکی طبع صفا پرور بسان موج از سینه زن باید شوخی رازم
بدعوی کمالات هنر پروردگان هر برا می سنگ قدرت در ہر شعر اعجازم
بر روش بیدل در کراچی گفته
دل از طرز نگاه او چنان مستانه میسازم که از کرد شکست موج می پیمانه میسازم
چنان معنی گنجایی و حرف فراموشی که خود را با دل و براشا بیگانه میسازم
دین


داغ انعام دو رخسار خوانده از یارم
محرم جلوه حسنی من آن صفت کراساوه
نیم او بیمار اما ز تاسف محرم الفت
ز حسن تیره روز می آنچنان دامن کشی دادم
ز حسن شعله رنگ او چنان سوزد و دل گیرم
ندانم با چه افون کرد چشمش مدرک تاکم
برون دشت امکان هم ز عیبی گرد جولانم
اگر زاهد زخاک کربلا تسبیح میگیرد
دماغ فطرت یکتایم زنگ دونی دارد
بکام میشه طرازی کس سراغ ما نمی یآبد

زدور گردش چشمش گهر پیمانه میسازم
که دل از پرتو این سینه ام پر شانه میسازم
نفس ها میکشم اما تن بین نجا نه میسازم
که همچون مرد مک از چشم خوبان خانه میسازم
که من از ان گرد خاکستر گل پروانه میسازم
که از هر دانه انگور صد میخانه میسازم
که من خود را بیاد خش انجیر دیوانه میسازم
بلی زانکو من هم سبحه صد دانه میسازم
از ان رو چون صدف با گوهر یکدانه میسازم
داغ شبنم با ر گرسنانه میسازم

بر طبق بیدل در کراچی گفته

گر در شکت رنگم و ماز بو و نمیرسم
من رسم پیش او که چه ز خویش میروم
زاده پردۀ حیا کوی نگو نمیدود
ز کلفدت سرکشان فیض نه گنجا جران
بر دلب نیر سکنان گوشه چشم کانی است
جلوه حسن بی نشان زنگ فسون نمیدید
چونگه گذشتی از عدد صرف حساب پاک شد
قطرت آوان من از تو مدد طلب کند
ریشه صفت نهال من رو بزمین فرورود
بر در بی نیازیت سجده جنیه از عرف

ساز تر نگ حیم قالب مو نمیرسم
شیم گر آب شد یک جو نمیرسم
موج می پیاله ام قالب جو نمیرسم
قطرۀ آب خنجرم تا بگلر نمیرسم
آبله پای شیشه ام تا بسبو نمیرسم
پاک خویش میروم باز با و نمیرسم
نقطه صرف وحدتم با یک و دو نمیرسم
قطرۀ آب شبنم بتو جو نمیرسم
کشت بدست محتمم تا بنمو نمیرسم
آب نگشته از حیا من بو نمیرسم


۵۰۰
شاید کم دماغ من طرزی سخن نمیزند من میکوچه وارسم چون میکو نمیرم
جواب صائب در قندهار گفته
خون میخورد بیاد لبت مردمان چشم شد گلشن از خیال رخت آشیان چشم
خار مژه زجلوه رخسار گلرخان هر یک چوشاخ گل شده در بوستان چشم
در هر نگاه چشم بیا زاست صد سخن فهم رسا کجاست که داند زبان چشم
تیرو کمان ناز تو از غمزه چنک افکنده در میان دل در میان چشم
رستم ززخم خاره مژه ورنه هر زمان بوسم نشان پای ترا با دہان چشم
کارم ز دست چشم بد یوانکی رسید یا رب خراب باد مرا خانمان چشم
روی ترا بدیده ندیدیم ای صنم هر چند چون نگاه تو ئی در میان چشم
طرزی بحسرت لب لعل پریوشان یا قوت ناک اشک د دار میان چشم
جواب صائب در قندهار گفته
زنجوش حسرت اغوش آن نسرین بنا کونم بسان ماه نو از خود تهی مانده است اغوشم
کز از ساغر خمر و چشم باده نوشیدم که پیش لعل میکون تو چون جام مد هوشم
عجب گر ناله ام زنک صدا خیزد که از حیرت بیاد آن لب و گفتگو چون غنچه خاموشم
نمی آغان کپی خیرا کوی میفروشی آیم میدانم نمیفهمم کرمی خورده هوشم
ہمان بهتر که از سینه مستان نهان ماند مکن بی پرده ام زاہد که سر جیب چاک بوستم
کند سر در سہی از طوق قمری حلقه در کردن خرامان چون بستان ایران به و شیم
بگوشم جنگ کلم ناله کمتر کن به گفت لب از فریاد چون بندم که پیچہ مضطر بنوشم
زنی آتش بجان طرزی که می فغان کش سوزان چون سپندم تا زغم پر خطره در گوست
به روش بیدل در کابل گفته
چسان چو گل کند عرض نیاز یار حموشم که رنگ جوہر طاقت گداخت بار خو دوست
نجار


۴۹۱
مبار سرمه فروشد دل شکسته عاشق چو طبع چینی نو درلیت ناک مجروشم
چوتارهای ثره وقت گریه در ره عشق ز بار درد خم روی یار ابله دوشم
بند کم نفس بینوای محفل یاسم بکرد سرمه خروشد غبار صوت نخوشم
مکن تو بر سجاده پیر پر او است که طره جلوه نور ده رنگ ساغر پوشم
زفیض خاطر اسوده بهار تبسم همان چو غنچه گلزار ناز عشوه فروشم
نبرد جوش تمنا شراب صل ز طرازی چو خون حلق شهیدان بیدیت همه جوشم
بر طبق بیدل در کابل گفته
بیاد لعل میگون کسی پیمانه مینوشم که در محفل بدستی خود افتاده مدهوشم
بسان شمع کرم آب سرو از خجلت پشیش خرامان در چمن اید اگر سرو قبا پوشم
زبین درس خموشی خوانده ام لعل خاموت بسان غنچه تصویر در پیش تو خاموشم
بزیر خرفه پنهان باطنی آتشفشان دارم بچشم کم مبین ظاهر اگر حیث پوشم
ترا با ما دیدم دوش در پیش رقیبان چگونه بگذرد گراشت جهان از درد گوشم
شدار موی سپید کوش عظم بیشتر کویا که آورده برون است اصل این پنبه از گوشم
فراموش کار من منگره به رسم و فا دار نکردی یا دم و هرگز نخواهی شد فراموشم
دل اسایم اغوش ضیا کرد و همه عضوم اگرائی زروی مرحمت یکشب در آغوشم
رد در یاد تم زین خاکدان یارب خودمن بخاک آستانت کر ہوای خلد مفروشم
با چه مست لعل میگون کسی طرازی بسان بخودی در گوشه افتاده مدهوشم
بر طور بیدل در کابل گفته
چون می بدست ساقی بدست میکشم مینای مه سپر پیکدیت میکشم
در قلزم خیال عبث غم خورده ام ماهی مجر ر از ماین شت میکشم
شهباز همتم همه عنقاست صید او ان معنی که کس نتوان بست میکشم


در محفل خیال تو چون شمع دمبدم
هر صفحہ که نقش ترا میکنم رقم
دست ادب بدامن نازت نمیرسد
تا نیستی بداغ دلم وار رسیده است
طرزی خراب مصرع بیدل شدم که گفت
سر زیر تیغ ناز تو تا مست میکنم
چون سبر سحر چشم قد پست میکنم
جائی که دامن تو کشم دست میکنم
دست طمع ز هر چه بودست میکنم
تصویر شیشه در بغل مست میکنم

با تغییر قافیه بر منبع همان غزل گفته

گاهی که ناله را ز دل تنگ میکنم
چندان رسیده ام ز بد و نیک روزگار
دارم خیال بزم حریفان باده نوش
مانند نی تا که سبکبار بگذرم
ناگشته ام ز صدر نشینان پیر دیر
مردان بناک صبر کنند پای حرص
از ناز کی شود بدن چون کلت کبود
از عکس شخص خویش جبین میکنم ترش
در وادی که جاده چو تار نظر دود
قانون شناس زمزمه پرده های درد
طفل دلم چو ست کند نوک سینه را
تصویر نوک خامه نقاش قدرتم
جای شرر صدا ز دل سنگ میکنم
چیزی که میکنم زجهان جنگ میکنم
در دست شیشه در بغل چنگ میکنم
طی کران جاده کاهنگ میکنم
سردار تاج و پایی اورنگ میکنم
من هم بدوش فقر از ان سنگ میکنم
چون در بغل خیال ترا تنگ میکنم
جای صفا برآئینه زان زنگ میکنم
من تا بد امن قدمم لنگ میکنم
داند که من نوا سنج آهنگ میکنم
کی ناوکت برون زدل تنگ میکنم
طرزی نفس بدون پر رنگ میکنم

بطرز بیدل در کابل گفته

بصد خمخانه می پر نشد یک ساغر عشقم
بصد خم نشکند رنج خمار ساغر عشقم
نمیدانم چه مستی ریخت یا رب در سرعشقم
نمیدانم چه مستی گشت یارب رهبر عشقم

بجوشم


تو بحکم خاطر آشفته ام وضع پریشانم
بدیوان دماغ اندیسگان سطر فرستم

بافتاد و دولب شر ساز امکان میسازد
نه هندو میشناسم نه مسلمان کافر عشقم

کمی چون داغ میخندم کهی چون تخم میگیم
بتیغ از تار می چاک تا جوهر مشقم

زتاب صل سیتانم زسوز بجر عرانم
شرار داغ سودایم سپند مجمر عشقم

وگر در رنگ پنهانم دگر آب نمایانم
بخود خود را همی بینم بلی روشنگر عشقم

شبار و ناله سردم بهار چهرۀ زردم
نمک پروردۀ دردم بجان مهور عشقم

بدست ناله چون نالم پراز خون همچونی خامم
سر پستی حالم کتاب تفکر عشقم

نمیخوب بیدل درشق حیرت سمرهم طرز
صفای جلوۀ آئینہ روشنکر عشقم

جواب بخود در کابل کفت

ندانم جهت ما ازلفت تبه کشته است احوالم
شکسته شیشه ام مردم بحال خویشتن نبالم

بسان خاطرم از غم غبار آلود میگردد
مقابل کر شود آئینہ بار شستی تمثالم

خدا را گوشۀ چشمی بمن ای پیر میخانه
که از بس بیخودی چون چشم مست یا در بخوالم

اسیر جوی صیاد خودم در نه چوبوی کل
قفس مانع نمیگردد ز پرواز پر و بالم

چومیری ز احوالم که اندر آتش عشقش
زبس گداختم زنجیر گردن گشت خخالیم

بیاد شرین رخساره ابرو کمان بیدل
ز بس بچویش پیچیدم بسان دانه خالم

ز عشق قامتش از خویش تنها چون الف گشتم
بیاد جیم زلف اور مخم خم گشته چون دالم

نمیدانم کجا همچون کبوتر صید و کردم
که باز امشب چو شاهین است چشم او بند الم

بمغزش از دل صد چاک طرزی حید تیر
خدنگ ناز آن ابرو کمان کرد است غربالم

بطرز بیدل در کراچی گفته

نمع سان از بسکه کر می دانت داغ بسلم
شعله سیکرد در رطوبت مهر داغ بسلم

طرفه مظروف جگر خواران حسرت دیدست
میچکد برجای می خون از ایاغ بسلم


بزم ما حسرت نصیبان نیست هم بی سازوبرگ
تیغ خون آلود قاتل شمع چراغ بسم
سوی گلشن رنگ کل سعی تلاش رنیست
قطرۀ خون قفسر باشد در صلاح بسم
تابهار تیغ او خندید بر حال دلم
لاله خون آلود می روید ز باغ بسم
تیره روزان و فادار روز روشن در فغانت
روشنی چون مرده کت و ید زاغ بسم
همچو موج باده رنگ جام عشرت میکشم
سرخوشی از بسکه جوشد از دماغ بسم
استراحت بسته دامان جیب نجودیت
چشم حیرت میشود کنج فراغ بسم
سرخ رویی پیش تیغش آبیا رز نگیت
رنگ خون بات کل ایجا رباغ بسم
بسکه پر خون شد دلم طرزی بیاد تیغ او
لاله خون آلود میروید ز باغ بسم
جواب شوکت در کراچی گفته
من از ناز کمر احیا از ان باشیشه در جنگم
گرا و از طپید نهای دل اندور یدنگم
ز بس رنگ بهار این چمن دارد پریشانی
رودرنگ حنا از کف چو گل نادانشو در رنگم
با فسون پریزادان نگیرد شیشه ساز انم
سپوش آگه ز برویم که من چون ششه نیرنگم
از ان روزی که دامانش بکف اند از یکر فتم
شود از غنچه رنگین تر اگر شب در قح چنگم
اگر روزی مراران فتاب ناز بنوازد
بجای نغمه بوی گل براید از رگ چنگم
چنان کسار از با وش طلاوتی در بغل دارد
که خون یک برگ گل چکد از هر رگ سنگم
دلم از بسکه ذوق میکشی بی تاب میلازد
صدا شد قسقه مینای پر می بر لب سنگم
خود آن سوی عدم گردم هستی رنگها دارد
پس از زنگ اسیرانم بهار نشئه ننگم
غبار غیر چون ضعفوت دل جاکند طرزی
که یادت غنچه میکرد و ز تنگی در دل تنگم
از طبع خود در شام گفته
بگردن چون سلیمانی ز مین زنار می بندم
که بهر باد کار او بساخن مار می بندم
مرا چون طره زان اشفتی بر کرد سر گرد
که من از پیچ و تاب الف او دسار می بندم
بزوی


بوی غنچه آوازه حسن تو بکوش می آید
که بر حریم سفر چون گل بگردن بار می بندم

صدا رنگ و فسون هر شبخ از خون میگیرم
که تا خود را بسان گل بران دستار می بندم

اگر چون موج نی کردد بخود پیچم گزین سیم
که نقش بوسه چون ساغر بلعل یار می بندم

بکر دوست مرا قدرت که شد در کل حکمت
که من بر نقش می بندم همان بیکار می بندم

بیاد ش آنقدر سر شار در حیران به بستم
که در بزم وصالش چشم از دیدار می بندم

بزیر گونه سخن جان معانی فهم دانا دل
دهن از حرف میدوزم لب از گفتار بندم

منم آن نخلبند گلشن معنی که از شوخی
بهار غنچه رنگین بنوک خار می بندم

بهر موشگافی بسکه استادیوی دقم
بیک مو صد هزاران معنی بسیار می بندم

بوی حسن خلق نوجویان همین طرزی
چو بلبل آشیان در دامن گلزار می بندم

از طبع خود در شام دمشق گفته

ازار بسکه زان گل رخسار میکشم
جای نفس بسینه لب خار میکشم

از بس بسیکی تو تنها نشسته ام
غمخانه تو بر رخ دیوار میکشم

در روی جام و ساغر و پیمانه شراب
خمیازه با بیاد تو بسیار میکشم

کوه گران الفت دنیا چه سان برم
کز بار باد ناله من آزار میکشم

از اشتیاق آن خم ابروی چون کمان
من بال و پر ز شوق چو سوفار میکشم

هر شب بشام تیره بخود میروم فرو
چون خال صبح سر ز لب یار میکشم

با لفظ عین نقطه کردد بحرف دل
من خط بگرد خویش چو پر کار میکشم

من قطع آرزوی ازان روز میکنم
عقد گهر برشته این تار میکشم

فارغ ز سیکی لب جام و ساغرم
تا می ز اشک دیده خونبار میکشم

آزادی سرو ز باری که بی برست
من حسرتی چو نخل ازین بار میکشم

طرزی بهار غنچه ندید است این ستم
رنجی که من ز دیدن گلزار میکشم


حسن شوخی کرد من خود را بما و من زدم
در کنار بوی کل خون درین کلشن زدم
در ره ملک فنا از جیب اظهار ظهور
تا نفس کردید کند خاکی بچشم تن زدم
خود بخود میسوخت دل من هم زحسن شعله خوی
اتشی برداشتم بر روی این کلخن زدم
از کمالات هنر تار است و در دو شتم
سکه جوهر یافتم بر خاطر روشن زدم
امد و رفت نفس خاکسترم بر باد داد
بر شرار تشویش خاموش خود دامن زدم
تار موز عشق خواندم از لب سار تو
بوی یوسف خواستم حرفی بپیرامن زدم
رنگ هستی مرا آن سوی امکان کرد است
همچو نکهت اشیان بیرون زین کلشن زدم
بر در دلها کدائی وضع سامان غناست
من در شهر معنی پای در هر فن زدم
تارسد در پرده کوش کرانغایان راز
بر در زنجیر حسرت حلقه بر شیون زدم
تا که بزم سفیده را طرح چراغان افکنم
شمع داغی سوختم سر رشته در روغن زدم
بی لباس می آلودش بزم میکشان
جام را از پانکونده شیشه را کردن زدم
از تمنای دهان و عارضش طرزی بیدل
کل بر روی شاخ بستم غنچه بر کلمن زدم
از طبع خود در شام گفته
ذره داری کر بخود بالد دماغ بسمل
بر سر خورشید ساز غرا باغ بسمل
شمع افروزد اکر تیغ تو در محراب زخم
خانه مه را کند روشن چراغ بسمل
بسکه ان صیاد دارد اشتیان کشتنم
با چراغ تیغ کردد در سراغ بسمل
از بهار برق شاداب دم شمشیر او
غنجهای زخم دل خندد باغ بسمل
جای جوی کل دمد از دامن کلزار تیغ
یکدمین خند و اکر کلش با غ بسمل
کر بیاد آب تیغش زخم دل نوشد سزاست
جای موج می چکد خون از ایاغ بسمل
هر رکت خونش خم کیسوی سنبل میشود
شاخ تیغش کر برآرد سر زباغ بسمل
کشتگان


تشنه‌گان عشق را طرزی پر پرواز است از طپیدن میتوان کردن سراغ بسمل را

بر روش بیدل فندار گفته

زروزگار وفا خسته بسکه ناکامم
بسان زهر شود شهد ناب در کامم
چنان خراب مراکرده گردش ایام
که سخن خانه گذشت از لب با مم
ز بس نشتر غم بسکه بر جگر خوردم
مشبک است جگر همچو چشم بادامم
هزار گونه دعا گویشم ز صدق صفا
دو لب اگر بکشاید ز بهر دشنامم
ز شوق آنکه مرا دانش بجنگ افتد
چوچشم میروا ز شوق دیده دامم
چه شد بدور سرش کر هزار ره گشتم
که آن غزاله‌وشی نمیشود را مم
رفیده‌ام گذشته از ان سبب هرگز
که نیست هیچ روئی حاصل نامم

بر طرز بیدل در قند هار گفته

ملول خاطرم از مضمون وضعف الحال ایامم
صداقت خوانم صورت احوال ایامم
ز بس کتب بخیر کرده‌ام در مکتب عشقت
سراپا حیرتم آئینه احوال ایامم
ز وضع بی ثباتیهای ایجاد وجه پیری
بشه راه فنا بازیچه اطفال ایامم
بسان شمع سر تا پا زبانم لیک خاموشم
ز بس خامش بیانم بازبان لال ایامم
بگوش حیرت پیش طپیدن قد از بادم
بزیر خنجر او بسمل بال ایامم
بیاد قامت سرو بلند فتنه انگیزش
چو قمری ناله گردم ناله گشتم مال ایامم
چو دوران کرزان زکر د شکر دون پرین
ز بس دارم تسلسل در دل و سال ایامم
درین غفلت سراچندان گرفتاریم که پنداری
بطول آرزو پارسنگ آمال ایامم
بیاد بوی پای نگارین کسی طرزی
ز بس پیچیده‌ام بر خویشتن خلخال ایامم

جواب محمد امین جان عندلیب تخلص در کابل گفته

ر بس از بزم وصل انچهره سان بخویش حیرانم
زطرز جلوهٔ حسنش بنجر حیرت نصیبانم


زوضع وحشت سرگشتگیهایم چه میپرسی
جهان چون مردمک تنگی کند برگرد جولانم
چه پرسی از ثبات دست و اجزای ادراکم
که چون ایوان گل با باد برخیزد پریشانم
چنان از شرم خار تو گل آب از خجالت شد
که جای آب اشک کل روان باشد بدامانم
ز بس حیرانم از طرز نگاه چشم مخمورش
نمی آید بهم آئینه سان آغوش مژگانم
سرشک از هر بن مژگان من فواره سان ریزد
فشار دیده ترگر بهم دامان مژگانم
بیاد طره آشفته اش حالم چه میپرسی
رود چون موج هر عضوم ز خود در بی سروسامانم
چنان در سخن از سعی خاموشش فرو ماندم
که گویا میکند آئینه را طبع سخنرانم
بیا و طرز حال اهل مشرب را تماشا کن
که دل چون غنچه پر خونست من پیش تو خندانم
چو طرزی تا ابد بیرون نمی آید ز حیرانی
مقابل گر شود آئینه پیش چشم حیرانم
به طرز بیدل در کابل گفته
چو تخم سبزه ام در خون طپید کل از غم شبنم
صباہر جا کف گل زان میکندارد در میبستم
نباشد غیر اشک آه در چشم لب عاشق
بود آری همین آب و هوا در عالم شینم
نمی دانم که از یاد که میریزد سرشک من
که از شوخی نشیند پیش چشم پر نم شبنم
چو خوی بر قطره اش میرسد ختی زبان فریادش
کسی کو از گداز دل بر آید همدم شبنم
چنان تردامنان را ساز عشرت روبراه باشد
که بتواند رگ گل نفهمه زیرو بم شبنم
گداز دل هزاران تخم در هر بیان دارد
بلی یک مهر عنوانست نقش خاتم شبنم
چه پرسی پاکی دامان شبنم را ز بوی گل
که کس چون غنچه سر بسته نبود محرم شبنم
گرانی زهر براش فگن صبا ہر دم
که همچون شعله بتیابست در کارم شبنم
پیش باد طرزی محو چون بیدل شود از خوب
بلی خورشید می چیند بساط مبهم شبنم
بر دوش خواجه حافظ در قندهار گفته
مپرس ای همنشین از حال زار چشم خونینم
که جوشد لاله زار از جویبار اشک رنگینم
فغان


فغان زان مسلمان ای مسلمانان که در یکدم
دو زلف کافرش اکف بود دین آیینم
بگوشش مار چون دیدم فروزان گوشوارۀ او
طلوع از مطلع ماه درخشان کرده پروینم
بی آزارم با خیزر شیند چو برخیزم
بقصد کشتنم با خصم بر خیزد چو نشینم
ز دام عاشقی عمری رهائی داشتم لیکن
شد اکنون از مرغ دل اسیر چنگ شاهینم
شود حور شهید از کاشانه تاریک من غایت
شبی گر ماه روی یاد کرد و شمع بالینم
بخواهم کرد ترک محفلش گرما برا و طرز
بخلی همچو فرهاد ار بر اید جان شیرینم
جواب محمد امین جان در کابل کو
کی زمن پنهان شدی تا من ترا پیدا کنم
من کجایم تا ترا در خاطر خود جا کنم
گر بکوشش سنگ نام لعل سیزابش برم
در رگ خارا شرر را آب چون صہبا کنم
نا صید خود گرفت ارم بیابان خانه است
ور نه خود بیرون برایم خانه را صحرا کنم
بحر از خجلت بجیب قطره پنهان میشود
گر بکشم چشمه نیر بحشتی در پا کنم
زان مقابل با صفا طبعان نمی آرم شدن
چون باین تمثال زشت آئینه را رسوا کنم
کر برای بستن معنی پر و شاهین فکر
صید مضمون را بیرون از بیضۀ عنقا کنم
من که خون اشام دردیم نظم با غیر تست
زان بجای باده خون دل امین مینا کنم
جام خالی زان تمنا با دۀ عشرت کشد
باش تا من نیز چندی خدمت دلها کنم
طاقت دیدن ندارد چشم از ضعف نگاه
بی کل روی تو چون مژگان زیم بالا کنم
از امل تخمی که با خاطر با توام است
زلف طومار پریشانی رس چون وا کنم
با دل روشن سیه روزی بیجا میکشید
تاسان مرد یک در چشم مردم جا کنم
طرزى چون بزرگی ما دید میکت عندلیب
عکس زنگ لحن آئینه را رسوا کنم
بردوش بیدل کا بل کو
بیشتر نقش نیم چون تما شا میکنم
همچو ساغر خط خمیازه را انشا میکنم


هر یکه طره جلوۀ قدشین تماشا میکنم
از هوس در بزم چون مینا گلوا میکنم
از سبکروحی بس که از پا افتاده ام
چون نگه در چشم مردم جای خود وا میکنم
سوی بزمم جلوه گر اید کر آن بالا بلا
پیش او چون جام زحمت مهیا میکنم
بسکه چون ائینه رو د چشم حیرت دوختم
خود بخود خود را بچشم او تماشا میکنم
پیش یاقوت لبش چون حال دل سازم رقم
برزمین خط غبار عجز انشا میکنم
من بنشان آن دهن از هیچ پیدا میکنم
عقده باریکتار مو شب وا میکنم
بسکه از باریک بینی چو مو گردیده ام
در میان دل چو باد آن میان جا میکنم
طبع نازک بس چو حاتم نا گرد خون میکند
شکوه نازک مزاجیها چو مینا میکنم
تا بکی از قطره گی در بحر خجلت گم شوم
میکدازم کو هر دل سیر دریا میکنم
چون حنا عمریست خونم پایمال عاجزیست
انتخاب بوسه زان خاک کف پا میکنم
تانسوزد پرتو خورشید هستی پیکرم
بر سر خود سایبان از بال عنقا میکنم
جام استعداد فطرت زهی وسعت تهیست
چون تنگ ظرفان از انروی تقاضا میکنم
هر چه باداباد از مستی به پیش چشم جام
پرده روی پری از ناز بالا میکنم
انقدر در بحر گمنامی نفس دزدیده ام
تانسوس نگرا بمیگرد دجل پا میکنم
اختیار هر دو عالم کر بدست من دهند
با یکی تار سر زلف تو سودا میکنم
اسم حرف ہستیم باشد معمای عدم
لفظ ضعیف را باسم این معما میکنم
بسکه دل آمد بجان از جان کند حیائی مکن
به خود میرنم کر فدیه پیدا میکنم
زخم دل پیکان اور در مکیدن آب کرد
همچو گل این غنچه را طرزی طبا میکنم
بر طرز بیدل در کراچی گفته
بسکه بهر گم شدن از خود بخود جان میکنم
از رخ آئینہ عکس خود بدندان میکنم
بهر لیلی جان کنم کان تن پر سنگ سخت
نقب سنگین را بجان از گنده دندان میکنم
تا کجا


تا کتاب جلوه‌اش مبلغ دل برم
جوی آن بهر که بانوک مژگان میکنم

کر زبان لب از طمع در پیش فرون بازوا کند
از تن و دندان سوهان پنچ دندان میکنم

درجای جان کنی مردانه فرهادم که من
بهر شیرین جوی شیر از کندن جان میکنم

زشت از اغفالی عشق بان معلم جوی
کوه غم از همت مردانه آسان میکنم

از سکباری پشم نمیسکو یارم بر هوا
رود از خود میروم دل را بکیسان میکنم

نبت آسان دل ز عشق خوبستان برداستن
از تو تا دل میکنم جانرا تبادان میکنم

پیرن جانرا برون از چاه تن می آورم
جذر و زنجیر و بر این کهنه زندان میکنم

اصد من در باز قحط آبرو و طنزی مپرس
من بصد تلخی برای آرو جان میکنم

در روش بیدل در گر اجی کنه

چون کشمع اصلاح بی درد میکنم
از پای رنگ رفته خود کرد میکنم

این رفت و آمد نفس گرم و سر چیست
داغ کباب دل بنفص سرد میکنم

مانند برگ زرد شود روی سرخ من
چون یاد روی مردم نامرد میکنم

چون رنگ زرد حبست بکل لحظه خزان
من نیز رنگ رفته ره آورد میکنم

یار قابز و رفص میکشم بدوش
کاری که هیچکس نتوان کرد میکنم

تعداد کثرت نفس او راقی زیادست
بیخویش صفر میکشم و فرد میکنم

پای تکش دل پسراغ گذشتگان
تبحاله را از ابله پر ورد میکنم

هرجا که میروم بخیالش زخو دروان
در رنگ و بوی کل بحمن کرد میکنم

کردی کل زنکس رخش سرخ میشود
من هم رخی بدرو غمش زرد میکنم

کرم است دم مژادی و بیدل انیس من ام
شیری که چون محتر مفس سرد میکنم

بطرق بیدل در کابل کنه

جامه هستی بدست نیستی نه میکنم
بنفس می پیچم و این رشته کوته میکنم


۵۰۲
کارگاه هستی من جامه باف فانیت تار و پود این کتان از پرتو مه میکنم
همچو شمع از زندگی در حرف عذر دل گذشت کز ترک کردن به این رشته کوته میکنم
گرد می سر در گریبان تامل و اکشم یوسف معنی برون از قعر این چه میکنم
این دل اگاه را تسلیم غفلت میدهم شخص معنی را چو غول از راه بیره میکنم
دفتر هستی باور نگران دارد حساب یکی یکی را صد شمارم بث ده میکنم
یکرد امبا سجده سان نقش جبین افتاده ام جبهه سائی پیکر پیش نگاه میکنم
از لباس عاریت از بسکه دلتنگم چوک صبح میپوشم بیارد شام پس ده میکنم
محرم راز دلم کی بانفس همدم شوم چون بدربان می نشینم صحبت یه میکنم
در ره یاد خیال ان بت محمل نشین در رواق چشم روشن طرح خرگه میکنم
طرز می نکته طو ما ر عزت خوانده ام سر برای سرفرازی خاک در که میکنم
بر طرز بیدل در کراچی گفته
از نفس تا چند شور ساز با طل مشنوم دم فرو خوردم کجا داغی از دل بشنوم
استراحت نیست تا دل از نفس دارد طپش از در احرف دراز یک منزل بشنوم
بی نشان در گرد امکان بسکه سنگ جمله بجت حرف لیلی کوچه داواز محمل بشنوم
میکنم نالامکان پرواز از پهلوی شوق کر صدای شهر شمشیر قاتل بشنوم
از طپشهای زبان شعله میتابد سمع بیقرار بهای شور نبض محفل بشنوم
بائن اسانی چه نسبت بیقرار عشق را موجم و از دور حرف بام ساحل بشنوم
با طپیدن دست افشان کندم از خون و کر صفیر بال خون آلود بسمل بشنوم
ازین هر موی نقص عافیت دال اسد از زبان پشه مان کرنا م غافل بشنوم
یک سرا پا در دیم در د باغ و دل پیچیده ام گفتگو ی مردم بیدرد مشکل بشنوم
همچو شبنم اب میکرداندم شرم کرم نیست نام انقدر تا نام سائل بشنوم

با


۵۰۳
بلکه طرزی انفعال انشا پر مضمون کنم آب میگردم بمهر که شعر بیدل شندوم
جواب شوکت در کراچی گفته
چندان بپشت لعل تو از هوش میروم کز خود چو موج باده بصد جوش میروم
عشبی که از سبب کسوت صفا در بزم پادشاه نمد پوش میروم
از بسکه ریخت آن مره ام شدنه کلو چون مردمان چشم تو خاموش میروم
تا در چشم مردم اهل نظر شدم برپشت پای دیده و خاموش میروم
کوشد در تبداوج حزنم تا چون صدا بدل زده گوش میروم
در جستجوی کوهر نایاب خویشتن از خود جواب مست بصد جوش میروم
گر ذو شوم جو س که مفتم نمیخرد چون در بزور زر بدرگوش میروم
کر لعت انجبین ز سرم هوش میبرد امروز کر رفته ز خود دوش میروم
تا تند ہی زختش دل چاک چاک من همچون غبا بقد تو همد وش میروم
در چشم مردمان نظر در میان چشم چون سزنه نگاه تو خاموش میروم
زانست در ده که مرا کرم کرده است یکقدر جوشش انسر سر وش میروم
از راه موج پی به کسر میبرم مدام از جانب سحر به بنا گوش میروم
فیض سحر ز وصل شب تار یافتم از شیر خط بطرف بنا گوش میروم
طرزی ز خود رسیده و در بسکر از صفا مانند موج بحر ز آغوش میروم
از طبع خود در بیت المقدس گفته
چنان داریم از شومی بر دوش حشم دادارم که من چون سایه در مژگان حرم ارحبان دارم
بوی تنگ کهارنگ خون زندگی بکوشم بگلشن زبان چو کل نمک شات بی تفاداران
خورشید انسنیم روز من روشن نمیگردد که من چون سا بیا خود تیره روز می زره ها دارم
زاین بیتاب مردم چون سپند از جای بخیرم که من از حسن گرم یار آتش زیر با دارم


۵۰۳

چسان با یاد شخص غیر در جان همنشین گردم
همان بر خاطرش آیینه سان یک شخص میبافم
بیا و دیدنش آئینه سان بر خویش حیرانم
بغل وا میکند عکس رخ او را چنان در بر
بوزن قدر تمکین گرچه چون کهسار سنگینم
بعین سرخوشی مانند چشم یار بیمارم
چو لا باشد تهی جیب من از اثبات الا الله
چه حاجت اینکه ای ظالم بر آزارم کمر بندی
ازان در کت کن گل همچو سکت بوده ام طرزی

که من چون سایه از خود یک قدم دور امیدارم
چه شد خود را بمان عکس بادی آشنا دارم
باین بیطاقتی تاب تماشایش کجا دارم
که من از شرم چون گلزار در ویش حیا دارم
کنم تا بار خود بر دل سبک ذوق صدا دارم
که روز و شب بزیر تیغ ابروی تو جا دارم
ز بار خجلت هستی خود قد دو تا دارم
که من جود دشمنی چون نفس سرکش در تقار
که بر حسن ادا ز برگ گل آنجا دارم

بر روش بیدل در کراچی گفته

افروخته از حسن تو تا شمع نگاهم
از خجلت تر دامنی خویش چگویم
از حسن رخت کرده زبس کسب نزاکت
چون خضر خط سبز توام عمر فزاید
در دشت شب تار رخ روز نماید
پیروی تو گر بر رخ گل چشم گشایم
سدت میان من و تو این تن خاکی
عشق تو به گردون مگوکب بسترم
چون صبح کند نفس مرغ شکارست
در دست ملامت شکم سنگ ملامت
چون شمع بی جاه ز بس سوخت دماغم

از شعله زند ماز ببرز نگاهم
از جمعه چکد جای عرق شرم گواهم
از سیر چمن ابله شد پای نگاهم
از چشمه حیوان ده بهر عمر گیاهم
در دامن خورشید خرد روز سیاهم
برگشته خله چون ثمره در دنگاهم
خرسنگ همین بینش است براهم
در دامن شب جلوه کند مهر و ماهم
از بسکه رسا پست ناله آهم
شخص خجل مفعل عذر گناهم
گلدسته بسبر شعله زد از حسرت جاهم

نور چشمه


خورشید رویم میکشد از دهن چاه
من سایه افتاده درین چاهم
اسند دماغ است بس خاطر طرزی
بر حلقه زلفت بود پشت پناهم

جواب ظهوری در کابل گفته

گر باردیکنا حسن دیدم بدیدن دهم
چون شرم نظاره را جیب دریدن دهم
زیر قدح او خمار انسان شمع سان
پای بدامن کشم سر بریدن دهم
نادید میکند رشته نظاره ام
گریخت دیده را رخصت امدن دهم
شب شمشیر او کر بسرم میکشد
رقص چو بسمل کنم تن بطپیدن دهم
شوق ز افسردگی پای بدامن کشید
طبع جنون تاز را پای دویدن دهم
دیده افلاک را سرمه بفرکان کشم
او جهانیوندر اگر کشیدن دهم
در پر عنقای زار صید معانی کنم
گر تند و نظر بال پریدن دهم
بر دهن غنچه من کوه بدخشان کشم
خون جگر خسته را خون بمکیدن دهم
خون جگرها چکوچون بصراحی شرب
کر نفس ناله را نیش خلیدن دهم
رو ددون همچنان حلقه صفت نانکی
سلسله جبان شوم قد بخمیدن دهم
طرز دگر ساز کرد محله طرزی بیا
تا که بخشم عدو سرمه دیدن دهم

جواب بیخود در کابل گفته

بس بدار سینه هیهای دل برد است از جایم
چو رنک رفته اوازی ندارد ماندن پایم
یادینی اسیر بس هر جا میروم مردم
بسان آه از خود بر کت نهادارد و نعضایم
ندارام نشام مارا بسنگ شیشه جای بو
مپرس از بخود بهایم مپرس از جوش دو دایم
بک پیمانه ام رنک دو عالم فیتی جوشد
پری بیرون دواند بسکرهای اوه صهبایم
درون دردی مخمل ز غفلت چند میکردی
برون دارو و صحن جلو با صد کو نه لیلایم
بس کنجیر سفت نشناسم در نفس و ارم
بطاق سینه جای دل بکندار ند مینایم


در پرواز ضعیفهای دل غافل مشو ای گل
چو شبنم دامن خورشید گردد طاعت جانم
نطقش کر چه یک عالم هوس پروازه دارد
ز چشم او بغیر از یک نکه نبود تمنایم
زبان غنچه در کلزار با خود این سخن دارد
بساط یک چمن چیدست با خویش می آیم
ببزم وصل او از بیخودیها چون سپند آخر
فغان این دل بیتاب طرازی کرد رسوایم

بر دوش بیدل در کراچی گفته
جمعیت دماغ پریشانی خودیم
اینه دار حیرت حیرانی خودیم
دستامید ما بندامت نمیرسد
دندان کز یاس پشیمانی خودیم
فرد مذهب فنا کردم انتخاب
شعرب ضی دیده قربانی خودیم
حرف فنای من بسخن جان تازه داد
نقص کمال طرز خندانی خودیم
مانم همان نقش نگین کج نوشته اند
واژون طراز خط پیشانی خودیم
دانسته ام که هیچ ندانسته ام بخود
بقراط جهل دانش نادانی خودیم
غرقم بحر معنی نفس در کشاکش است
همچون حباب کشتی طوفانی خودیم
جز رفت و آمد نفسم نیست دستگاه
سامان کار میرو سامانی خودیم
طعم کتاب کا کل شفقت جمع کرد
شیرازه بند وضع پریشانی خودیم
چون شخص عکس خود بخودم تارمی نیست
امه ا یم و بخود حیرانی خودیم
توحید کویم و بتلاش بت زریم
حیران کار و بارسلمانی خودیم
هر چند اد گم نرسیدم ز دست جهل
طرزی نشان کوه سلیمانی خودیم

در عین شباب در قندهار گفته
خراب مست دو چشم سیاه جانانم
بیا د زلف پریشان او پریشانم
ز دوری قد بس غن دل مدامن ریخت
که کرد رشک چمن گشت جیب و دامانم
بزلف خم بخم یار تا دو چار شدم
چو مار سر زده دایم بخویش میجانم

در زلف


دوزلف خم شده در گوش او چه میگوئی
مقصد کشتن جان حزین حیرانم

بآن دو چشم سیه مست زلف کافرکیش
ببرد جان و دلم بلکه دین و ایمانم

زحال زار خرابم چه پرسی طرزی
که کشته دم تیغ تغافل آنم

در شام شریف گفته
شو بکر عشق او چون پروان تک تکنم
مگر مانند حباب از ضعف بر خود بشکنم

از دلم رب نفس ناگرده طوفان میکند
یکسلدار هم چو تار موج رگها بر تنم

میکرد گردانم از یاد رخش از شخص غیر
از رخ آئینه عکس خود بدندان میگنم

خواهم گرجه از وضع سبکر وحی چو باد
لیک در وقت غضب صد لطمه بر دریا زنم

از جای خجر تیر چرخ آسمان
نیست غیر از سایه تیغ حمایتی ما منم

من که هر اس مرکز بیت دار افتاده ام
نی ترسیم من شعله بر خود بال حشت میزنم

چون سپند از بسکه مشتاق تماشای توام
در حضورت خویش بر روی تش افگنم

ندیم چشم مردم آب میکردم چو اشک
میگزد در اسن شرم محجلت ما و منم

میکر طرزی بی رخ ماهش حسرت بطپم
گشته همچون خار ماهی تار در پیراهنم

ردیف النون دیوان طرزی صاحب
من اشعاره در شام گفته

ضمیر خاموشی که میداند زبان بیاز من
از غبار سرمه چون مژگان دلا و از من

سنگ در گهسار من از بس لطافت آشیانست
دوش بینا میکشد از نازکیها ناز من

صبح شام فقرند چون گنج بر اوج کمال
جغد عنقا را کند در قاف معنی باز من

چشم غفلت بسته جهان بس شبیخون دارد
سر سحر نامند صبح است تک و تاز من

رنگ نه برویم ندارد نغمه عشاق را
همچو بوی گل بود نازک صدا در ساز من

خانه دل را نفس آئینه بندان میکند
جلوه پردازی کند چون دلبر طناز من


بکو چون آینه حیران تماشای تو ام
کی مژده برهم زند پیش تو چشم باز من
دمبدم چون شمع از آب آیم تیغ وفا
زندگی میکیر د از سر کردنی سر باز من
طرزی از شر شد رسا صوت صدای شعر من
در عدم ناکوش سلمان میر آو از من
جواب سلمان در قندهار گفته
ای خم زلفین پس پر آورده چین
گشته بهر چین او نافه چین خوشه چین
لعل تو از میگونی برده زماحین گرد
خال تو ملکت حبش کرده بزیر نگین
خط ز رخت سرزده پاکه بگلزار حسن
سایه سنبل بود برورق یاسمین
از اثر چشم تو نرگس بیمار باغ
می نتوان بی عصا خاسته روی زمین
هر نفسی خنده ات جان دگر میدهد
روی برد گویت غنچه بخندد جبین
پنجه مرجان محت جلوه کند ای نگار
دست نگارین خود کرگنی استین
ده که در شگفتی مجمع عشاق تو
هر زده از قطره ات گریہ بسیار ومین
ہست کرت از خدا چشم امید عطا
یک نظر از عین لطف بجانب طرزی بیین
از طبع خود در قندهار گفته
ای قدت طوبی و رویت حورعین
دی لب لعل تو چون با معین
خرمن حسن کلوسوز تر
صد ہزاران همچو یوسف خوشه چین
چون تو ماهی ناید از مادر پدید
کر باید صد شہور و صد سنین
یار مهروی مرا در این زمان
صد سلیمانست در زیر نگین
زہر دشنام دو آن نوش لب
گرچه دار ولعل میگوں انکبین
کوه غم خاک مرا بر باد داد
ساقیا جامی ز آب آتشین
عالمی را گرد تسخیر آن صنم
بی سپاه و تاج و بی تخت و نگین
این چنین جوری که با طرزی کنی
نایدت اندیشه از روز پسین
از انتی


۵۰۹
گر تفتاد بحر بی پایان تو
پیش حق سایم جبین امید چنین
یا مرا صبری دهد در عشق تو
یا ترا با من چو عود ساز د قرین
برطرز بیدل در کابل گفته
ز نام اورده از حرف خود خجالت گوش من
از بس نگذشته تا او میرسد شور و خروش من
ازان بر روی خاک تیره روز نهاد خویش دارم
که همچون سایه با شخص میباشد بدوش من
چو چنگ از بهر که صد ناله در است میخورد
بزیر بار غم از بسکه خم گشته است دوش من
فغان از سن بیاد سرمه چشم تو مینالم
بجای اه کرد سرمه خیزد از خروش من
بنازم قدر دانی را که از بس قدردانیها
بهیچو کر خود قدرم فزاید زود فروش من
شرم خام جوشی تا رسی نذر هوا کردد
چو می مینید بجوشم کشته چو شبهای پوش من
لسان تیغ آه ماست چشم سرمه آلودش
ز زیر کوه سنگ سرمه میبالد خروش من
بزم میکشان از بسکه ذوق بخودی دارم
بجای می به پردازد ز مینا کاش پوش من
بندبهای فریاد از عبار سرمه میپوشد
در ان محفل که بردار و صدا حرف خموش من
نفس چون نی زلب فریاد بیرون آورد د طری
حریفان بسکه حرف گرم میگویند بگوش من
بر روشن بیدل در کابل گفته
گزند جوش مینا سحر استغنای من
موج کوهر وانشد هر قطره از دریای من
نشه جای می زحلق شیشه ام آید برون
پنبه از مغز پر بزا دست بر مینای من
درد مندا نرا لباس در دول ز بیهار است
خلعت داغت چسپان بر قد و بالای من
بر رخ روشندلان صد در چو مژگان با شود
میکند چون مرد مک آید بدید خاجای من
سر بلند انرا نباشد زید و بالا در میان
همچو کردون میکد از در بسر خود پای من
در رکاب کل باستقبال می آید بیار
مرگجا پا میکذارد ان چمن پیرای من
بقدر در خون طپیدم هیچ پیدائی نکرد
سخت بی پرواست یارب موج بی پروای من


ای رواج پنهان پست طبع دون مزاج
لیک شرم کردن مهدی ندانست نقص پای من
من که بر پاییش بیاد خبر از خودرسته ام
کرفراموشم کند ایاد خود بس رای من
کر بود ایشان دل بکندز وحشت کل کند
چون شرر در سنگ نتوان پیشتر اخر اس من
تا عرق بر روی کلکونش تماشا کرده ام
بوی کل خیزد بجای نشه از صهبای من
در طلب فنی از بسکه طرزی کم شدم
رنگ فرصت میبرد امروز از فردای من

بر طبق بیدل در کامس کشه
تا برون امدز کلشن ان بلا بالای من
باغ را صحرای محشر کرد بر غوغای من
خاکساران ترا چندان اساس ابرو داد
کرد باد خاک کو هر خیزد از صحرای من
بسکه محو صورت هستی در همی کشته ام
هست هر جا در دل ائینه خالی جای من
باده کلکون چو محبت بوی بیرنگی دهد
پای بر خواب پری زد قلقل مینای من
شور غفلت پای سعیم را ز مقصد دور داست
ساخت زنجیری مرا بر جای خواب پای من
بسکه دل طرزی بیاد سجده با شش رخت
مسجدی فرش چین و پن سایه از سیمای من

جواب کلیم در هند بار لکشته
از هجر رویت ایند کلکون عذار من
شد غرق خون چو لاله دل داغدار من
از عکسم اب صاف کل آلود میشود
از بس کندر است دل را عذار من
غیر از خیال زلف کبابم، بخت نبود
اندر شب فراق کسی غمکسار من
طفل سرشک را که چو جان پرورم
اخر ز دیده رفت نیامد بکار من
خط بر ست از لب لعلش شده عیان
از بسکه نازک است رخ کلعذار من
طرزی ز فرقت قد روان یار
شد جوی خون ز دیده روان در کنار من

این غزل در دار بصیر رمضان در شام کشته
چهره مطلب عسیر از انتظار اید برون
از میان کنج اخر اژدہار اید برون

در بطاق


در طریق استقامت پایه آن سغزیم که کمین
انقدر بر دوش بینم تا که مار آمد برون

چشم خود از انتظار طلعت رحمت مدوز
همچو سوزن خنده ات آخر ز تار آمد برون

بسکه سبز و خرمش آند بسوی خار سد
سبزه کم کم از زمین فصل بهار آمد برون

گر کمربندی به تمکین همچو کوه با وقار
مطلبت آخر چو لعل از کوهسار آمد برون

بسکه بستم پیش چشم ساقی از بوی شراب
از سر مخمور مار پیچ خمار آمد برون

هر که در میخانہ عشقش در آید یک نفس
گر ہمہ دیوانه باشد ہوشیار آمد برون

من ز دنیا بی طالع حاصل سرسبزست
لاله اری از میان سبزه زار آمد برون

از غم باد خزان آزاد باشد سرو
هر که در آزاد گیها استوار آمد برون

در دبیری طرزی آخر استخوانم پاک
در کهن سالی بلی تار از خیار آمد برون

جواب صائب گفته

از هجوم جان فدان سرو روان آید برون
سرو را چون سایه دنبالش دوان آید برون

چون بخشر با یمن بر چیده دامان بگذرد
گل ز حسرت از بسین دستکشان آید برون

در میان جمع از گرمی خویش شمع سان
مغز همچون شعله ام از استخوان آید برون

فیض عشق کار حاتم کرد معنی اشنا
عندلیب از صحبت گل نکته دان آید برون

شاهدان معنی و خط بر روی صفحه ام
چون خط از دنبال کلکرموشکان آید برون

مرباعت مادک آہت گردون بگذرد
چله چون نبود کجا تیر از کمان آید برون

کی نمیکرد د با هر راستی از کج سرشت
با فنون راستی تیر از کمان آید برون

عمر را افزون کند فیض حضور میکشان
پیر از میخانه ما نو جوان آید برون

سینه اش طراز مهلسب چاک میکر دو دهم
ناله ہر کس چو نی از استخوان آید برون

جواب کمال در قند هار گفته

تیغ اندر دل گل خار بشکن
کیسه و شک را مقداد بشکن


مزن برحسد دیگران دست را
همه رشته افکار بشکن
اگر خواهی مهرویان نشستن
دل خود را چوزلف یار بشکن
خرامان شو بطرف گلشن حسن
بعارض رونق گلزار بشکن
گره بگشا ز زلف و شوکت مشک
بناف آهوی تا تار بشکن
بگنج زلف عنبر جیب بگشا
بهر تاری دلم صدار بشکن
مباش از عاشقی محجوب طرز
خمار از ساغر سرشار بشکن

از طبع خود در کابل گفته

غیر خون خوردن دلی نیست بکامانه من
داد خون در عوض شیر من دایه من
از لفا قم بدل صدق تصرفات نشان
معنی مصحف اخلاص بود آیه من
رو برو راز دلم گفت بردم چون آب
طفل اشک بسیج ساور دی وایه من
عاجزی رتبه اقبال بلندی دارد
پلو ما چرخ زپستی زده زان پایه من
فخر حرمان نتوان وصل تو با نقد روان
کی د هر سود بود ای غمت مایه من
انقدر خون دل و لخت جگر ریخت زچشم
که چکد خون دل از دیده همسایه من
پیش زاهد سخن عشق تو گفتم گفتا
رتبه عشق بلند است خودا پایه من
بسکه چون نقش قدم جای نشینم طرز
یک قدم پیش زمن میکند و سایه من

از طبع خود در قندهار گفت

یار مهربان چهر و با یاران مکین
یار بد خوی مرا این است دین
همنشینی با رقیبان یا سچند
ماه من اخر دمی با ما نشین
خوبرویا بابدان کمتر نشین
خوب نبود با بدان بودن قرین
گر نداری خوبی خود اعتبار
اینه بردار روی خود ببین
با به آئینه نه پینی از غرور
وصف خود بشنو ز من ای نازنین

چون


چون تو ماهی نیست اندر اسمان
چون قدت سروی نباشد در گزین

آفتاب و ماه هر شام و سحر
آید و بر درگهت ساید جبین

داد ایمان تا بزلف کافرت
شد برى طرزی ز آئین و دین

جواب میرزا عبدالواسع حکیم در کابل گفته

چو پیری داد بر ضعف جسم ناتوان من
غباری گر فتد بر من شود خورد استخوان من

شهد ان عهد بیمر ایشان از گلشن بی میل
که آتش خنده گل میزند بر آشیان من

چنان در دل شرار عشق آتش زد که هر ساعت
سحابی ناله آید شعله بیرون از دهان من

بجز سوز محبت نیست حرفی بر زبان ما را
بسان شمع آتش گرفته بر استخوان من

ز اشگ لاله گون چهره ام زرد و ضعیفم
دهد بر زعفران چون کشت زار ارغوان من

ز بس کردیم وصف آن دو چشم سحر ساز او
بسان سیل اندر سر مرسیغلطد زبان من

جواب شوکت در کابل گفته

چشم مستش سکه با ما کرده نیرنگ فسون
خامه سان از سر مه خوردن دلم ام کرد وخون

حیرت دل میکند وحشت خورد کا زا بت پا
ناله هم شکل ربون آید ز زنجیر جنون

چشم الفت مدار از گنبد گردان چرخ
نیست جای استقامت زیر کوه بیسون

سر نوازی با نیند نیستی نگیرد امتزاج
ناتهی گردید از می شد صراحی سرنگون

گشته پر تبخاله بر لب اشک را موج سراب
گوئیا آن لعل میکون کرده در کارش فسون

با د مژگان گت نا بر دلم خنجر کشید
بر مشامم میرسد هر لحظه از دل بوی خون

بسکه بر دل خورده ام پیکان بیداد کسی
جای آه از دل خدنگ ناز می آید برون

موی اوکش آموز طرزی تا کنی جذب قلوب
جهل انرا حکمت کل شد بگلشن رهنمون

مستمیع بیدل در قندهار گفته

شانه سان گر شودم حمله اعضا ناخن
عقده وا نکند از گره ما ناخن


۵۱۴
گرچه عالم همه یک ناخن و حل پیچاست
عبرتم کیست که خارد سرما با ناخن
همه کس بلب خم دل من خنده زند
حسودان بدل اندوه تنها ناخن
مردم چشم حسودان کج اندیش مدام
میزند بر دل من از مژه صدجا ناخن
مدعی ناخن ایراد بحرفم چه زنی
بر دل ریش مزن اینهمه بیجا ناخن
گره غنچه ز دل ریش همین جامه گشاد
عقده‌های دل ما را نشد صهبا ناخن
تا گشایم گره از غنچه زلفین گجت
از بدن شانه صفت میکنم انشا ناخن
پیش گلزار رخت ای صنم غنچه دهن
میبرد غنچه ز هر خنده بصد جا ناخن
هیچ موجود کرم کربگشائی برعام
دست لطف تو بصد برگ تمنا ناخن
غنچه‌سان تا که بعقده دل خود ساختم ام
میشود باد صبا در گره ما ناخن
تا کشد از قدم راهروانت خاری
از سر آباد جودم شده پیدا ناخن
یک گره عقده کارم نگشاید طرزی
شانه سان گر شودم جمله اعضا ناخن
بفرموده مهربانی که نام معشوق آن عمر و است
در قندهار گفت
عمر بست دل بسوی عمر کرده روی من
باشد ز خاک پای عمر آبروی من
ایدل بوصف زلف خم اندر خم عمر
عمرم گذشت و طی نشد این گفتگو من
روزی که بر خورم به عمر بر خورم ز عمر
بادا دراز عمر عمر را ز روی من
دل با عمر بزلف کجت عمرهاست
کفت این طفیل موی عمر این روی من
با چشم بد اگر نگرم عارض عمر
کوتاه باد دست من از آرزوی من
زلف تو عمرهاست که در گوش ای عمر
گوید سخن ز کشته ای ماه روی من
عمرت چو عمر خضر شود ای عمر در زما
گر بنگری دمی ز تلطف بسوی من
عمرم به آبروی گذشت این دم ای عمر
آب دو چشم داد بباد آبروی من
ابرو


۵۱۵

ای بسته رقم گرامی نخواهست
یارب سیاه باد چو موی تو روی من
طرزی ز من جو عمر بگریت در گذشت
این آب رفته باز نیاید بجوی من

بر روش بیدل در قد بار گفته

ای مشتعل ز درد خجالت عرقی کن
از خون جگر دامن دل را شفقی کن
او کشرق داعبت لب خمیازه حت
ای شمع دمی باش و وداع رمقی کن
خوابی خط موهومی تحقیق ندانی
چون خامه دل از ناله و فریاد شقی کن
اندیشه دمی چند زند راه شعورت
از تخته مرد و جها زا ورقی کن
جائیکه جها ز اورق سجده فرو است
عرقی ز خطا خنجر نگیر و سبقی کن
یک ناشی او با من نا جلوه ندارد
یکوی ز خود دور شو و یاد حقی کن
طرزی با و بگاه تمنای وصالش
از شرم اگر آب نگردی عرقی کن

در جواب بیخود در کابل گفته

زبس دزدیده ام در دل خیال ان لب لعلون
می نابم ز رگها میچکد هر دم بجای خون
زبس رنگین سواد افتاده نقش صفحه رویش
عرق چون گر خون میچکد زان عارض کلگون
بسان موج در بحرم نباشد همعنان تایی
بسان کرد بادم کس نگیرد بر لب مامون
نفس بر لب مرا چون آسیا پر کرد میخیزد
ز بس گردیده ام سر کرده خویش چرن کردون
منصور شت از تصویر نقش خویش گردانی
ز کلک جلوه گر آید چو بیرون شاهد مضمون
سرشک نمکین پار نای دل چنان بمالد
که کوئی جای موج اخکر فتاده دن میحون
زبس کردم که طرزی بخشم سرمه الودش
چو سیل سرمه می آید که از دیده ام بیرون

در کابل بیمار خواهش دوستی ای گلشن نام خار گفته

هزارغان کرده ام بیاد رویت جای کلشن
دلم چون غنچه شد پر خون دوریت بیای گلشن
رخ گلگون نما تا دل کنم فرش را پایت
قدم کن سجه تا جانرا کنم مشت فدای کلشن


بغض در سینه ام چون ارمنی پیچد ز هجرات
که در دیده‌ام خار است عیون پر نما گلشن
نکردد غنچه دل جمع خیار رشته تنها
از ان رنجور می پیچد ترا هر دم بها گلشن
مپرس از بیقرار یها دل ای گلشن خیالی
بسان شمع میسوزم ز هجرانت بها گلشن
دلم در خاک خون هر دم چو بسمل میطپد !
تماشا کن هوس داری بیا بهر خدا گلشن
دل طرزی زهر دیدنت خون جگر ریزد
وفا کن پیشه ای دلبر بیا بهر خدا گلشن

بتتتبع خواجه حافظ در قندهار گفته

یارز اقبال من دید براحوال من
دید براحوال من یارز اقبال من
ساغر تخمال من کشت پر از خون دل
کشت پر از خون دل ساغر تبخال من
صورت احوال من کیست که گوید بیار
کیست که گوید بیار صورت احوال من
رفت مه و سال من از غم هجران تو
از غم هجران تو رفت مه و سال من
سینه غربال من گشته مشبک زتیر
گشته مشبک زتیر سینه غربال من
سوخت پر و بال من از شرر عشق تو
از شرر عشق تو سوخت پر و بال من
نامه اعمال من گشته سیاه از گناه
گشته سیاه از گناه نامه اعمال من
طرزی زاقبال من یار یمن یار شد
یار یمن یار شد طرزی ز اقبال من

جواب صائب در کابل گفته

نمی گزاشت بیاد رخت سوز دو داغ من
صفای صبح جو شد از سیاهیها دماغ من
مگر ان جلوه پردازت شمع کلبه تنگم
که چون پروانه در پرواز می آید چراغ من
کدامین شاخ گل دارد هوای سیر این گلشن
که چشم بلبلان شد رخنه دیوار باغ من
مگر دارد خیال سکشی لعل می آلودش
که میبالد بخود چون غنچهای گل ایاغ من
دل و داغ من کل کل شگفت از زخم شمشیرت
بباغ سینه دارد جلوه طاوس داغ من
درین صحرا ز بس دارد هوای جستجوی من
بر آرد بال و پر از رنگ و بو گل در سراغ من

فتاندم


نماند ملکه خواب جگر ار چشم تر طرزی بروید سبزه و چلون از کنار باغ و راغ من
جواب صائب در کابل گفته
در فانوس دل از بردن شمع داغ من کند خورشید شغل رو شن ابز دود چراغ من
شود چون کاسهائی پر خون حلقه گرداب بملک موج اگر دریا نویسد حرف داغ من
كزلف پریشانرا میان جمع بکشوی که سنبل میکند کل اندک دود چراغ من
کتان خیال کیت یارب سینه تنگم که چون شبنم چکد خورشید از اطراف باغ من
زشوق بوسه لعل لبت ای شعله خوی من بلب تبخاله دار و از حباب می ایاغ من
دل پر داغ من چون خال بر کنج لبش باشد وطن بر چشمه آب بقا بگرفت زاغ من
ورای کاروان نگتم از باغ بیرنگی زرنگ و بو بکل نتوان کردن سراغ من
درین بجزا یمنم از شورش موج خطر طرز که از گوش صدف شد چون کنج فراغ من
بر روش بیدل در قندهار گفته
بمیدادم کر بند دگر آن شوخ مست من ترنگ شیشه غفور خیز دار شکست من
بمان سایه نشستم سمت تمنایش بلند و پست امکانست یکسر زیر دست من
چو ساغر میکند قالب تهی از شوق میخواران عرق آلود اگر آید بزم آن می پرست من
خدنگ آه درد آلودم از پیشون می آید حذر کن ای کمان ابرو که پر عنایست شست من
ازین پس بر رخ آئینه راز دل رقم سازم بمعنی ننگرد چون دلبر صورت پرست من
حباب بحر ایجا دم زبنیادم چه میپرسی که تا مژگان کشایم بر رخ خود نیست بست من
گرا سر و سنان نسبت قدش کنم طرزی چو نقش پای خاکم نشاند طبع پست من
بر طبق بیدل در کابل گفته
سر از خود گذشتن دارد از بس گوشه کیر من رود بخاک همچون موج می نقش حصیر من
غبارم گرد باوم دود آهم ناله سردم ز اقبال جنون برباد میگردد سربر من


خدنگ آه در دآلودم از گردون جهد بیرون
ز زهر اشکت دارد آب پیکانهای تیر من

سواد بود نابود وجودم کشر در دکشن
بچشم مور گرد د مردمک چشم حقیر من

ندار آینه کز پوشم بدوشم جامه زیبد
ز حیرانی بود سر رشته تار حریر من

نگاه انتظار آلود از عکسش نمیکردد
روان ناکوی شیرین میرود این جوی شیر من

دلم آئینه دار جو ر عشق مهوشان آمد
بجز این تمثال در وی نیست نقش دلپذیر من

دماغ جاه میفارد دل ز امیدواره‌ها
بتاج خسروی سر را در مارد فقیر من

چنان از صیقل وحدت مصفا شد دل رشن
کند کسب صفا آئینه از زنگ ضمیر من

کشم بار سبکساری زبخت تیره کون طرزی
که میکنی ندارد ذره چون سایه قیر من

بر طرز بیدل در کابل کشته

ندانم از غم حشم که مینالد اسیر من
چو مژگان سرمه آلودست لبهای سفیر من

نسیم گلشن رنگ بهارم غنچه جنگم
در آغوش قفس پرواز ها دارد اسیر من

رموز سر نوشت کوہر خاکش بیانی دا
بخط موج میسازد رقم کلک دبیر من

بیاد جلوه اش از خود بکیرت آنچنان رفتم
ندید آئینہ در تمثال حیرانی نظیر من

توئی چون دستکیرم یا محی الدین جیلانی
زپا افتم اگر دستم بگیری دستگیر من

سپرس از شوکت جا ہم که از فرما نروا
بسان موج بر آب روان گرد د سریر من

ندارم دستگیری یا محی الدین جیلانی
بطرزی دستگیری کن که باشی دستگیر من

بر تتبع بیدل در کابل گفته

دلی که کشته شهید تو مال سمل او من
کسی که در دو نو جوید نهان سر نل او من

دری که زد بصفا غوطه آب عزت او تو
یمی که موج بلازد کنار ساحل او من

کسی که ساخته با عشق شمع مجلس او تو
کسی که سوخت چو پروانه باب محفل او من

دلی که عکس پذیرفت نقش صورت او تو
گلی که بست بکش داغهای نل گل او من

کسی


مدهی که شد پست خاک اوج رفعت او توان
بری که خرمن ادلی بدست حاصل او کن
دلی که رفته ز خود رو برو برابر او تو
کسی که سوی تو بیند مقابل او کن
دلی که داشت صفا طرزی نقش صورت او تو
کسی که سوخت بداغ تو شمع محفل او من
جواب صائب در قید بارگفته
سرو پیچان دتمن گیسوی تو سر رشت من
روبروی خصم رفتن کار شمشیر است من
دامن صحرا چاک غلطیدن بخون آگین تاست
همچو کل در خون طپیدن رسم تخمیر است من
در خیال زلف مشکینت بزندان فراق
از سه سحبان شب دیجور دلگیر است من
خنده چون مانش ند سید نگشود از روگلم
بعد ازین در عاشقی دامان تقدیر است من
سوز اسیا چروکتاب غنچه ساغ دارد
عادت آن زلف پیچان کرمیکیر است من
دادل صد چاک اندر و همت با و جنون
ناله و فریاد کشیون کار زنجیر است من
مرتبا در حیرت آباد جهان آئینه سان
محو بودنها نصیب نقش تصویر است من
جواب نجود در کابل گفته
شوخی سوز دار بستان ارد در و شندگ
رم چشم پری شد حلقه دور سپند من
یک شب نگری دل برد آن افونگر جادو
بمن چه کشش چشم بندی دو شوخ چشم بند من
بصبرم متصل زاغوشتر از بجلاب بیایی
چه شد گر تلختر از صبر شد داروی پند من
شکار نمره صیدی نه بند و حشم فتراکم
شکست خاطر صیاد شد چین کمند من
بمن ملکن سخن خوشتین چوان آئین حیران شدم
اگر آئینه بنمایم نه بیند خود پسند من
کجا است هم کتاب شوقم شهر صنعان باشد
بهر جا بگذرد از ناز آن بالا بلند من
زمین چاک سخندان افتاد خشک طبع کلوخم
ز جومی کهکشان آسان عبور اسپ سمند من
بس طرزی طناب خیمه فکر من رسا باشد
بکوه قاف بند د گردن عنقا کمند من
از طبع خود در بیکلر گفته


من بته جان بنده حبیبم من
لیک از بخت بی نصیبم من

بعد دودش مرا گداخت چو شمع
گرچه با وی بسی غریبم من

چارهٔ دردم از دوا نبود
من مریض لب طبیبم من

نخل پر بار من تهی ثمر است
نیست آسیب گرچه سیبم من

خواهد از من حساب آن شب روز
با دل خویش در حسیبم من

بسکه خواند فسانه و افسون
از دو چشم تو در فریبم من

زان چودف چهرام کبود شده
سیلی خوار کف رقیبم من

زین ستمها مرا رهان شاها
عاجز و بیکس و غریبم من

پادشاها تو بود غریب نواز
بنوازم که خود غریبم من

چشم لطف از عنایتت دارم
گرچه من لایق عتیبم من

طرزی چون با تو لاف قرب زند
بر فرازی تو بر نشیبم من

ردیف الواو دیوان طرزی صاحب
بر طبق خواجه حافظ در قندهار گفته

آنکه برد است مر گوشه ابروش گرو
حلقه بندگی افگنده بگوشم در و نو

سر بر افلاک نساو دو تفرو زد رخ
از برکات سگت کسب شرف کرده او

تا نیفتی بنظر دایم و در روز شوری
چشم من اشک صفت میرود امروزو

بنده پیر مغان باش که تا میخواران
بمی کهنه جوانیت دهند از سر نو

خلد را در عوض عارض گندم می
میدهم از کف و اندیشه ندارم یک جو

سبزه خط لبت سرز دورندی میگفت
آنچه درین پیشترک گشت نیاکنون بادرو

رفت شاہی کیان بانو کی آن ماند کو
کی قبادی بجهان آمد و کی کیخسرو

بکیان دل نه از من بشنو باده بخور
جام می به بکف دغدغه جمشید شنو


باپو غلزی زدود انس و دین از کفت
ز بیار از بی جادو کهان سنگ مرد

بر دوشس بیدل در غز من گفته

بمرکی دل زن غوطه و از خویش عریان شو
پس انکه در کلستان عدم چوش جماعان شو
نکاه بخود باش ربا شعله سیکوید
باین کم فرصتی یک چشم وا کردن کابان شو
درین حسرت سرا کر جلوۂ دیدار میخوابی
نخود بسوزن بر آو هر طرف آئینه سامان شد
لایم سینا زاجور کردن کارکر نبود
تو نزی چون با بن آموز دشمن کن چودندان شو
زدمت عیب پوشی کر بیابد جب کس ننگی
اکر دامن نباشد در کفت باری کر بان شو
دل دشمن نصیب ازاداره میسارد
بدل الفت بیا موزر و هجم کجیا چومر کان شو
هجوم پیشانی چوز لف یار میکنند
اکر جمعیت دل ارزو داری پریشان شو
درین حرت سرا دیدن کشم حیرتی شبها
مبین دیگر ی برخوت زشت خیش حیران شو
کردن مست ہر زازادی منو ا بیدل
بیاد قامتش عریان خود سر و خرامان شو
بزم عاشقان بیکار بودن کفر میباشد
چوسیب ناکرزیزی اشک همچون کم کریبان
جو بیدل با شر طرزی بهارستان پیر
نمیکویم قیامت جوش کن با شور طوفان

جواب میخو د در کا بن محخته

چون نسیم بوی بیان دلفت چن میکرد
خامه ام چون مو شود باریک در تصویر او
بکردار دار زوی ناوک سبرا و او
صد چون یکان سبر دید جدا از تیر او
چون ختنگ ابرو شت آن دلبر ابر و کمان
ناوگش در بر کشد ماند حمان زنجیر او
برج انچه شیر باشره دل نکرد
آه جانسوز ی کشم از راه بی تاثیر او
خون دل را اینکه باش جال است
صد کره دار د چو جو ہر رو ہم شمشیر او
در صحایف این بیت چند بر خامه م
خوش خوانا نیز در کر شنو ی تقریر او
سبر د خط چونکه دیدم بر رخت کفتم نکر
دست قدرت با خط شکی کنند تفسیر او


۵۲۲

خانه ام از چشمه زخم دور کارا مین نبود میکند سیل سرشکم هرکجا تعمیر او
آسمانرا در کشا و عقده کار دلم ریخت از بس غمزۀ سوهان ناخن میر او
زشتی طرزی نکرد و خوب از سعی کسی کا چنین گرد است استاد ازل تصویر او
جواب صائب در کابل گفته
در خیال آن دهن از بسکه کردم گفتگو غنچه می آید برون زین مرز از جای گو
ثبت شد در دل مرا از بسکه تصریف او اسم از آب سیه دبیرون بجای کلگو
گرشبی پایم رسد چون جام در میخانی او دست زیر سر نهم دیگر نخیزم چون سبو
آبرو برباد میده لقمه نانی مده نان بشکت تر شود گر جمع گردد آبرو
پیش چشم سرمه سای یار باید شکوه کرد سر بسر چون غنچه خاموش بودان گفتگو
بسکه در دشت طلب هر سو بسیر غلطیده ام اشک سان آخر مرا گردآب سمی شستشو
گرد از خاکستر من گرد اغ شمع را سوختم از بسکه از گرمی خوبی شعله خو
عاقبت از چشمۀ چشم روان شد جویها در گلستان سد و خدار بستن شهر کو
دل باین بیطاقتی با و سفار چون شود پیش او افعه را نتوان نها دن روبرو
در بیابان طلب مطلب بحرفی بیش است مدعا خواهی کند طرزی رسید د آرزو
جواب کلیم در قندهار گفته
سحر بباغ شنیدم زباغبان میقو که گلش است مرا گلشن جنان میقو
از ان بباغ گل و لاله ناشگفته نماند که غنچه لب بکشاید ببوستان میقو
کشم چو آه زدل میرود بجایی مرا ز دست هجر شدم بسکه ناتوان میقو
چو سرو سوی لب جو روان نمی آئی چه شد که سیل سرشکم شد آب ران میقو
چنان بشعلۀ شوق تو سوخت سینه من که آه گرم ندانشم بجان میقو
ببوی آب د و د خانه ام بسان حباب زبسکه اشک فشاندم بر ستان میقو


نه در فراق تو من سینه ریش مدرانی
چو یار عزم سفر کرد دل بناله بحت
شب فراق تو سوز جگر زسینه کشم
مشبک است دلم همچو خانه زنبور
زبند بند جدا گشته ام چونی آخر
اگرچه سوخت پر خود بشمع پروانه
بگریه ابدی مبتلا شود طرزی

بخون چو غنچه زند غوطه گلستان بی تو
که تلخ گشت مرا عیش جاودان بی تو
هزار ناله جانسوز هرزمان بی تو
ز بسکه ناوک غم خورده ام بجان بی تو
ز بسکه بند بگلویم گره فغان بی تو
مرا چو شمع زغم سوخت استخوان بی تو
اگر بخنده گشاید دمی دهان بی تو

جواب صائب در قندهار گفته

مستی اندر باده پنهان از نگاه چشم تو
تا که چشم نیم مستت گلستان دار شد
دل چه باشد محو گردد پیش خشم مست
بر سر شاخ درخت گل بگلشن هر طرف
غنچه گل در گلستان لاله اندر جویبار
طرزی محزون نالد چونکه پیکان صد هزار

نشئه ریزد خون ترکان از نگاه چشم تو
گشت گلشن ریگستان از نگاه چشم تو
میشود آئینه حیران از نگاه چشم تو
بلبلان مست و غزلخوان از نگاه چشم تو
جمله را خون گریبان از نگاه چشم تو
دارد اندر سینه پنهان از نگاه چشم تو

از طبع خود در کابل گفته

اگر ده ام خیال لب می پرست تو
دارد دلم چو خانه زنبور صد شکاف
ای تند خوی عشوه گرفته جوی کن
از اول دل مرا بغلط برده زگف
با دست جور ای مه من این دل مرا
خواهی نواز خواه بکش خواه دانه ده

گردیده ام خراب تراز چشم مست تو
در سینه تیر خورده ام از بس شست تو
با تیغ اگر زنی که نگیرم دست تو
این دفعه گر بری دل من بر دست تو
گر بشکنی چوزلف نخواهم شکست تو
بیچاره مرغ دلم شد پای بست تو


افتاد دل بپای چو برخاستی بناز
برخاست دل بجای بپیس نشست تو

دل اندرون سینه چو بسمل بخون طپید
در پیش رفتن نگه بازگشت تو

طرزی ببر و نسبت قدش چو میرسد
ما را خراب کرده خیالات پست تو

از طبع خود در کابل گفته

ای جان فدای غمزه چشم سیاه تو
وی دل شبک از دم هر نگاه تو

قدم خمیده تر ز هلال است در غمت
تا شد نهان ز دیده رخ همچو ماه تو

ای جان ز عارض تو نه پیچم سر ز جور
گردم اگر غبار بخیزم ز راه تو

در پیش چشم ما ز بس خوار گشته ایم
ای دل چه کرده وجه ما شد گناه تو

مانع اگر ز بی نگهیم اه و چاره نیست
افتاده دل ببند دو زلف سیاه تو

صد شهر بند دل بنکاهی گرفته
ایشی اگرچه نیست کلاه و سپاه تو

طرزی فغان که در دل سختش اثر نکرد
هر چند چرخ تیره شد از دود اه تو

ردیف الهاء دیوان طرزی صاحب

از طبع خود در صنعت لزوم گفته

خط خوش تو کرده رخ ماه را سیاه
هر نقطه اش چو مردمک دیده پر نگاه

از خجلت غبار خط مشکبار تو
در ناف آهوان خطا مشک ناب

خط عبیر بز تو از مشک تر کشید
خطی چو هاله بر رخ ماه تو آه آه

خواهم چو وصف خط خوشت را بیان کنم
گردد زبان من چو قلم تا کلوه گیاه

ریحان بعارض سمن و لاله گشته اند
یا خط کشیده هاله بگرد عذار ماه

ای دل بهوش باش که در خطش گم کرده
خردوش کشته با خط مشکین دهان چاه

بر گرد خاتم لب یاقوت رنگ یار
خط است یا به تنگ شکر مور برده راه

بر عارضت بخط چلیپا نوشته اند
این سلسله که گردن مجنون کرده ماه

خط است


۵۳۵

خط است کز آن لب چو شکر آبدهد یا سبزه دور چشمه حیوان زده گیاه
ای مدعی بحرف خوشم نکته کم فروش در وصف خط اگر بکنم صفحه‌را سیاه
طرزی اگر بخط تو سه لاف میزند رویش چو خط شام سیاهت شود سیاه
جواب مصائب در قندهار گفته

بشکنم چین زلفت و دل بی‌جا نشسته چو دلاوران شیرو مدیم جاشسته
نموده ناله من بدلت اثر بنظر کن که نوای سینوایان چه در سجا نشسته
زخرام سرو قدت شده خجلت سرو بستان نتواند از تحیر نفسی زپاشسته
نمود خط عنبر بعذار تو ای سمنبر که ز آه تیره روزان رخها صفا شسته
نتوانم آنکه تیرت زجگر برون برآرم که خدنگ نازت ایبد بدلم بجا نشسته
دل مرغ مرغ بسمل برهت فتاده بسمل که بی پواتک زپا شسته
دل دغدار طرزی هوای بوی زلفت همه شب چو غنچه گل بره صبا نشسته
جواب کمال مجدد در کابل گفت

تا خصمت از غضب روه برابروان گره افتاد همچو زلف تو بر نار جان گره
زلف عبیرسای تو از بسکه مشکبوست گرد دچو نافه خون دلم بر زبان گره
همین جفاست زلسب نا مهربان تو آری خدر باد برآب روان گره
لعل حیاتبخش تو بهین حسین بود ریزد گهر چورشته زرد بیان گره
غافل ز تاب کمین نشود طبع ظالمان هرگز کسی برون نکند از کمان گره
گر خون شود گره بدل دشمنان چه باک یارب نون بدل دوستان گره
خواب شد گره بدل از دست حله‌ها بکشا بکلک شانه از ان زلفکان گره
طرزی بوسف الف تو از کلک بحکمال ای از حدیث زلف توام برزبان گره
جواب بکمال در کابل گفته


گویند بر گوشه ابروی خود جانان گره
چاک زخم سینه صدپاره نتوان دوختن
هر زمان از بیم تیر ناوک مژگان او
نامه انگشت نگارش برآمد آستین
قاپل فیض ازل کی میشود هر میکدی
گر شود همدم برخم دلگشای سینه‌ام
جود طرزی بگشاید عقدۀ سربسته را
آب میگردد ز پیش در گلوی جان گره
گشت تا راشک من به سوزن مژگان گره
آب گردد در گلوی آهین پیکان گره
شد ز حسرت خون دل در پنجه مرجان گره
نقد گوهر یست در هر قطره باران گره
مار همچون آب گردد در دل پیکان گره
گر نمیچاک میزند بر کیسه پیمان گره

جواب کمال خجند در کابل کشته
دهان تو قند است ولبها چوپسته
لب غنچه گفت روشن برم
ز آتش چه ترسانیم زانکه صد بار
به پیش قوای شفاع نسیم شمائل
دلی زخمر تا چند بر بار جانم
ز بند زلف تو روی خلاصی
حریص است از بسکه بر بردن دل
گل از سبزه روید ولی بر عذارت
خطت دید طرزی بگفت از کمال است
که از رشک خون در دل پنبه بسته
که بادام چشمت دل خسته خسته
بر اخگر سپندم مرغ نشسته
شکرابی بکرته از جای جسته
که چنگ مرا رشته از هم گسسته
که زلف تو دل را ز صد جای بسته
نگیرد دوزلف تو دل را دو دسته
بوجه حسن سبزه از لاله رسته
غباریست بر خاطر ما نشسته

جواب سلطان سلیم در شام گفته
گریه تست چگل تازه بآب آلوده
پنجاهت را سحمار نگ چو دیدم گفتم
میشوم پیش خم کاکلت از رشک چوب
روی ماهنم تو از خون بیادآلوده
خون رنگین که این چنگل باز آلوده
که چرا مشک باین لف دراز آلوده

بود از


۵۳۴

نو دارم ناله حیان حال دل خونینم
بست روزی من پراره مدار آلوده
بسکه بگداخت دل از آتش هجرین بالید
اشک من بحب کدا ز دیده کذار آلوده
عشق فارغ ز غم هر دو جهان ساخت مرا
عشق خوبست بود گرچه مجاز آلوده
می نهد پا بسرحج برین از سر ناز
هر کرا دامن عجز است بنار آلوده
نقد راز برون رفت زسازت چو صدا
تا که شد پرده کوش تو ساز آلوده
طرمی کنم که کشم دامن لطفش سلیم
کفت رو دامن است بنیاز آلوده
از طبع خود در کابل گفته
جو کر سکه هر دیده خونین شده
یک سرامای چو کل این همه رنگین شده
خسروان بش بفرما و صفت جان دارم
این قدر ای شکرین لب زچه شیرین شده
وصف زلف قدر رخسار و خدت را گویم
سنبل سوره کل و لاله و نسرین شده
عشق تو مرا سوخت سرایا چون شمع
شعله خوباز دن آتش دیرین شده
تو باین عشوه گری ای صنم عشوه طراز
افت جان دل وماهروان بین شده
محفل از حسن توانید صفت حیران شد
ای بت کا فرچه این کچه آئین شده
خواب در دیده من سوخت زحیرت امشب
تا بدین جلوه جانسوز بیالین شده
نا زدی خنده با شک مژه ام از سر ناز
باعث تفرقه خوشه پروین شده
تا کشادی گره کاکل مشکین بخطا
خون فشان جگر مشک نما چین شده
ار پی رقص چو برخاستی ای مایه ناز
آتش جان و سپند دل خونین شده
باز کن دیده بحال دل ریش طرزی
که بجنگ دل ما باز چو شاهین شده
بر روش حافظ در قندهار گفته
ز خانه مست برون آمده شراب زده
بسوی جام و صراحی و شمع و شاپ زده
عنان بکش که مبادا بخون شود پایت
که خون کشته تو موج تارگاب زده


نموده باثره پاک وز اشکت آب زده
که آب اشک روان طعنه بر سحاب زده
که پشت پای خجالت بر آفتاب زده
هزار بار بر و دیده ام کباب زده
که راه دین و دلم چشم نیمخواب زده
گره چو یار بزلفین بمیتاب زده
نفس گره بجهین رشته از حباب زده
که بوسه بر کف پایت هزار کاب زده

از طبع خود در قندهار گفته

حذر کنید که بی پرده آفتاب شده
بر آتش غم تو بسکه دل کباب شده
ز تاب روی تو مویت با پیج و تاب شده
چو چشم مست تو حال دلم خراب شده
چو شمع قیو بهر جا نشته آب شده

جواب صائب در قندهار گفته

ترک شوخیت که سر جوشش شرب افتاده
خنده زان لب همه در موج شراب افتاده
ای بسا دیده کزو در خوشاب افتاده
اتش از چشم تو در جام شراب افتاده
پاره های دل من بر سر کباب افتاده
آهوی مست خطائی بعذاب افتاده

بیار کشم مرا مرد مک بخندین سوق
ز آب دیده گریان من چه میپرسی
چه نسبت است قمر را بعارض تو سمت
ز خواب بخت من زار بر نمیخیزد
همین هم از اثر نیم بخت بیدار اس
هزار غوطه بخون زد بنافه مشکت تتار
شتاب تا ر امل را که اندر ین دریا
سوار توسن نازی و طرزی از غم مرد

عذار ماه من امروز بی نقاب شده
همیشه بوی کبابم میرسد بمشام
چنانچه موی بر اتش بخویش می پیچد
برنگ خال تو روزم سیاه گردیده
زسوز اتن دل شام تا سحر طرزی

این چه چشم تو که بد مست و خراب افتاده
سخن از لعل تو در شهد و شکر میغلطد
در غم چشم تو تنها نفشانیم سرشک
رخنه از ناوک مژگان تو در گنجینهاست
چشم مست تو اگر میل کبابی دارد
حلقه زلف و دو چشم تو چو دیدم گفتم

از دو


از چشم تو بجز فرجه بیدار چشم است تو که با خود بعتاب افتاده
من اشعاره
نم زود در دم غم عشرت کد و من که خاک ره عشقم زلعت که من که
چون آئینه ساده دو روئی ننمایم با اهل ریا طرح محبت که و من که
بیماری دردت بهدا وا نفروشم در وقوه اندیشه صحت که و من که
چون سایه ز خورشید بقصد مرحله دورم در بزم وصالت دم قربت که و من که
چقدر زار شک بود سیم بدستم دون طبع نیم الفت دولت که و من که
طرزي زنی لاف سخن پیش بزرگان در شعر بگو رتبه شوکت که ومن که
جواب صائب با تغییر قافیه در کابل گفته
نمود از زلف مشکین بوی یار آهسته آهسته برآمد صبحم از شام تار آهسته آهسته
زول یکبار یارب زلف او بیغزن بنما کشد بیرون سر از سوراخ مار آهسته آهسته
کف خون کم دامان قاتل را گرفت آخر کند سحر بجه را در کمین نکار آهسته آهسته
رُخ سند نقاب آهسته تر برداشت یار من بگلشن میرسد گل در بهار آهسته آهسته
شکر خنده کم کم میکشاید آن لب شیرین شود کل غنچهای لاله زار آهسته آهسته
بیکدم طی نیازی راه صحرای قناعت را بمنزل میرسد مرد سوار آهسته آهسته
شور وطبه دنیا ساز ما شیرین بو د کامت رسد از بحر کشتی در کنار آهسته آهسته
بودت ارزو داری در سر پیش قناعت زن که نخل با برور آید ببار آهسته آهسته
بماد آئی ز نومیدی بمطلب میرسی طرزی رود بیرون سر از بیخ خار آهسته آهسته
ردیف الیای دیوان طرزی صاحب
جواب صائب در قندهار گفته
بچشم قطره چون خسته در خو است پندار ز آب عارضش آئینه سیمابست پندار


پنهان در زیر زلف شناسی خورشید رخسارش
در انجوش شب دیجور مهتابست پنداری
هلال آسا بیا و سجده طاق دو ابرویش
ز بس خم گشته‌ام قدم چو محرابست پنداری
زعکس لعل میگونش درون ساغر چشمم
سرشک لاله گون من می نابست پنداری
دلم هر دم درین سینه تپد چون مرغی بسمل
خم گیسوی او از باد در تابست پنداری
جفا در عهد ما چون آفتاب از هر طرف پیدا
وفا در عهد ما چون ذره نایابست پنداری
ز لخت دل گریبانم بود دامان گل کوئی
ز جوش اشک چشمم همچو گردابست پنداری
حباب آسا ز کجروک نفس هر دم ز پا افتم
نفس در سینه تنگم چو سیمابست پنداری
شوید خنجر مژگان خونریز تو از فرقت
موج سیل خون افتاده غرقابست پنداری
ز اشک لاله گونم بحر خون شد دشت و هامون
سرشک چشمه‌ام این بحر خونابست پنداری
ز جوشش افتاد بر باد لب لعل حسن شهدست
کجا سیب لب لعل تو عنابت پنداری
شکنج طرۀ مشکین بگلزار رخش طرزی
چو عکس سنبل در برج آبست پنداری

از طبع خود در قندهار گفته

بخواب غنچه‌من ای کاش عارض تو ندید
کجا بچین ز خود و خواب بگلمزار رسید
اگر ز ناوک چشمت دلم فگار نگشتی
بخون و خاک چو بسمل هرزمان غلطید
پی عیادت بیمارت آمدی و ز شوخی
دمی چو آهوی وحشی نیار مید
ندوختی دل صد پاره‌ام ز لطف ولیکن
ز غمزه پیرهن صبر وطاقتم بدرید
تو چون بناز براندی سوار توسن خوبی
پیاده در جلوت عاشقان بسر دوید
ز بهر آنکه به بینم رخ چو ماه منیرت
ز زلف و کاکل مشکین برین نقاب کشید
پیاده مانده براهت ز همرهان سر پل
نسیم باغ چو بر بوستان سوار رسید
دویده‌ام ز پی اندر میان مردم و غلغلم
بطلعه گفت که طرزی چرا بسر ندید

جواب صائب در قندهار گفته

نالی