۳۷۸

خنده سینه نگوکشم ز غماز کسی
چون صدای پر پروانه پریزاد آمد

خواست تا نقشه تصویر میان تو کشد
موی برنوک سر خامه بهزاد آمد

بر صفحه خورشید نویسد نامش
بیت ابروی تو ما تعجب صاد آمد

جای خال ارخ تو خال خدا ئی سر زد
زینت وجه تو از حسن خداداد آمد

بسکه دلتنگ ز جمعیتی نفسم شدم
دل برون از دهنم با نفس ناز امد

دانه و دام درین دانه و دام درین دامگه وحشت چیست
ارزوهائی تو از بهر تو صیاد آمد

هر خط بندگیش جرعه شمشاد تو
بسکوان سروسهی چمن ازاد آمد

عندلیب سخنم امد و با طرزی گفت
سخنم از اثر طبع خداداد امد

جواب ملاجامی در شام شریف گفته

ازان چشم چوی شیرین و د خون اید
که مانک تیشه نه هنوز از بیستون اید

بسان شیشه پرمی لبالب میشوی ازوی
دلت گر یکنفس از خود بیاد او برون اید

مگر خونین دل از یاد رخش در سینه میتپم
که هردم از دهان آه گر مم بوی خون اید

مرود نبال چشم و ابرویش دیوانه میگردی
ز رنگ سایه بال پری بوی جنون اید

ز دور گردش آن نرگس جادو بپرهیزند
بلاوفتنه ریزد سحر و نیرنگ فسون اید

بصحرای غمش دل سیکو برگرد کدورت شد
نفس بر خاک همچون گرد باد از تست

نباشد تا بدل دردی نخیزد گریه را کردی
بلی خوناب اشک از دیده از غم در درون اید

به پیش دیده اهل نظر کی میکند شوخی
بسان اشک از مژگان حسرت سرنگون آید

خدا را گوشوار در مشو آویزه گوشش
مبادا رعکس کو ہر طرف کشش مکدون اید

بطرزی گفت جامی لعلها پر خون بیارد سر
مرا بر هر زمین کز دیده اشک لاله گون اید

جواب امیرخسرو دهلوی در شام شریف گفته

چون قابل من از پی قربان من آید
پس رود روان من من جان من آید

چون


چون بخم دهم کوچه بردی دم ناموس
گر ترک من ارمانه بمیدان من آید

از بهر تماشای رخت طفل سرشکم
از دیده دوان تا سر مژگان من آید

از بسکه بیاد تو برم سر بگریبان
بویت چو گل از چاک گریبان من آید

بر بسته غنچه شوم خنده شیرین
در بزم چوان غنچه خندان من آید

از شرم خرد سر در بر پیر قشری
چون جلوه کنان سر و خرامان من آید

از ذوق تماشای رخ خوب تو چشم
نزدیک ترک از سر مژگان من آید

لخت جگر و پارهٔ دل کرده مهیا
شاید که آن شوخ بمهمان من آید

بی بند کی ما ز دلم شد کرود
گر روی زمین در خط فرمان من آید

طرزی دلم از رود ز من رفت چو خسرو
کی باز باین سینه ویران من آید

جواب بکمال مجد در دمشق شام گفته

طوف کوی تو پس از عمر مرا پیش آمد
سعیها کردم و تا دل بصفا پیش آمد

بسکه ز افسانه دل بردن دلهاست حرص
پی دل بردیم هر سوی جدا پیش آمد

سینه پر داغ و جگر چاک دلم خونین شد
چه بلاها که بعشق تو مرا پیش آمد

گریه و ناله من هر دو پی درد و وید
اشک بس ماند بد دنبال صدا پیش آمد

در ره فقر دویدم بغم پایم خورد
صید عنقا بد لم بود ہما پیش آمد

آرزوهای طلب گشت حجاب من و یار
در میان من و او دست دعا پیش آمد

گر چه چون کعبه ز خط ستر تو پوشید سیاه
لیک ما را ز سر صدق صفا پیش آمد

دوش سر گرم نظر بازی چشمش بودم
ناگهان چنک بلای مژا پیش آمد

یار با خویش نهان جلوه فروشی میکرد
دل چون آئینه ام روی نا پیش آمد

گاه در اشکم از او و که از گریه در آب
بر سرم در غم هجر تو چها پیش آمد

پیش ترکان با طرزی چنین گفت بکمال
فتنه آورده همین روی طلا پیش آمد


جواب صائب در دمشق شام کفته
تیغ مژکان توام چون بنظر می آید اشکم آلوده بخوناب جگر می آید
نفسی خوشه بآه بر آید ز لبم این عجب شعله که بر دوش شرر می آید
ما هم از نغمه قانون مقامات دمم مرقض زمزمه ام طزر دکر می آید
آب شعززم از جوی صفا کشته روان نهر طبعم کز از بحر گهر می آید
خامه ام میگودم از عقل و دانبا داند از لبم رخن طعم شکر می آید
یکقدم پیش مژکان تماشای سخت با نکه مرد مک از دیده بدر می آید
طفل اشکم بنظر کرچه د و د پرشت چون مژکان کذر د زود بسر می آید
کام من خشک از خام سفالین ست کرچه آب فراوانم با بکر می آید
هر فره شاخ کل سحن ماید بنظر بسکه خون دلم از راه نظر می آید
هیج از دست حم زلف تو ناید بیرو هیچ دانائی که اران سوی کمر می آید
ینحیا بان کلستان بیا کشن بیان آب خوبی همه از جوی نفر می آید
کفت صائب جو مدل خشکی طرازی مینه سنگ بر سینه ارباب هنر می آید

در روش بیدل در دمشق شام کفته
خار ا تا کف دست نکار پیش بچنک آمد زما ر رنگ دست مارس در یشک
چوبوی کل در و جیب لطافت نمک دانرست سخن نازک بس پرون ازان لبهای ناکست
زه بند یقنی طاؤس کل تا دا من کلشن زرو جهش بال و پر پرواز ر کست
ز سعی نارسا بگذره با افتاد کی کوس ز قعر بخر تا کوشت سان پای آبکست
معنی بستی کردم چنان اثبات پیری که تصویر تم نوک خامه نقاشی بن سکست
هو بوی کل نشد آلوده وا مانم برنگ کل از فیض بیخودی میر مکندل او زیر ر کست
از بس در کبریا یش ناز فرعونیت بندگی دارد باستقبال عجزهم بی نیازی بهداشت
باتر


۳۸۱
زید در گوشی می برد دست نگاهش
ز بزم ما که بیرون رفت امشب به کران شاد
مرا بر ق از نیرنگ چشم سحر ساز آه
بیاد آن لب شیرین بکوہ بیستون رفتم
ز پس در شعله رنگ شفق بیتاب میشوم
بگل تارنگ باقی است روی دمی شود ظاهر
بجشم شبنم سوزن در این صحرای محشر شد
چو بیدل طرزی روز همره که دامانش بخشاند
بجان هر هرمزگان دلنشین سر از خدنگ آمد
بگوشم قلقل مینا عجب باران سنگ آمد
بلا و فتنه آمد جادو و افسون و جنگ آمد
مژه ما بر هم آمد اشک گلگون بدرنگ آمد
گریبان کلویم شمع سان کام نهنگ آمد
بلی بخت بود چوبهر غرض مانند رنگ آمد
جهان بی کر کشر جس بدل از سنگ آمد
برنگ غنچه این شسته بخاطر بعد جنگ آمد
جواب صائب در دمشق تمام گفته
جائیکه سخن زان گل دستار بر آید
بر صبح بنا گوش تو این خط لولا لا
بر روی گلر فعت که بچیده خورد تا
در محفل رندان لب جام پر از می
چون پسته خندان شکر شور بر آرد
بلبل چو انا لغنجه بگلزار سر آید
تبدوش که دل تماشای جمالت
از رهگذر دیدن رویت نکشم چشم
مانند نفس دل بتمنای سراغفت
آیینه ام از بس بصفا ساده نماید
مینای مرا محتسب از سنگ مترسان
شنید چو طرزی سخنت گفت بر صائب
مانند رگ از پهلوی گل خار بر آید
نوریست که از مطلع انوار برآید
یا دود از ان شیر خمار بر آید
هر لحظه برون تخفه احرار بر آید
هر خنده کزان لعل شکر بار بر آید
منصور صفت کل بسط بر آید
تا نوک مژه از پی دیدار بر آید
چون مرد مکی از دیده ام از هار بر آید
بسیار در ون آید و بسیار برآید
تمثال از و صورت زنگار بر آید
این شیشه ما از دل کهسار برآید
را زیست که از مخزن اسرار بر آید


۳۸۲
جواب عرفی در شام شریف گفته
بقتل من شره ات حبقه جقه می اید که دل بپنیام ار زحم خته می اید
مگر کشتن عشاق میرسد از ناز که چمیش از مژه تیغ بسته می اید
نگاه من بر خمش چون دست به کردند که پای خط برخ او شکسته می اید
اگرچه زلف برو از مار خت امد ولیک خال برویت نشسته می اید
ببزم یار کند نا که جلوه پردازی سخن بدون ز لبم جسته جسته می اید
دلم بیاد رخش بسکه نازکی دارد بدوش کل نفسم دسته بسته می اید
ز زیرسنگ ستمها شنی گوشت نگهبان دلم چو پسته و بادام حسته می اید
زگوی یار مگر مژده وصال اورد که پیک ناله من پی خسته می اید
نفس مباده با کتش درون سینۀ من بدوش خنده لبهای بسته می اید
کسی که طرزی چو عرفی کند شکار صفا غزال قدس بفتراک بسته می اید
از طبع خود در دمشق شام گفته
رخش در مجمع خوبان به از کلدسته می اید لبش در وی برنگ غنچه سر بسته می اید
ندانم تا کرا در خون نشاندی از سرکوه که ترک چشم او شمشیر ابرو بسته می اید
ز راه آب سردارشتم لرزان طپید و میرود بگلشن قد شمشادش زبس جسته می اید
بجای دل اکر سندان بود در سینه تختم ز نوک ناوک مژگان او در خسته می اید
ز بس از چشم مستش سر خوشی در بزم میبالد بدوش نی صوت شیشه شکسته می اید
شوم قربان حست کوتهای ابردی نازت که ناوک بر و لم زان شجکان دوسته می اید
بپر سینه زحم تیغ او قدر است بجزا بسوی باغ دل داغش کل شسته می اید
لب پر خنده اش از شوخ حیرت زیر میگردد تبسمهای شیرینش چو با در بسته می اید
نفس اواز پای رفتنش را نشود طرزی بدل از بس خیال او شب اهسته می اید
جواب


۳۸۳
جواب کلمے در قندهار گفته
دل در چمن چوقد تو سر وروان ندید
جان همچو عارض تو گلی در جنان ندید
در دست صد رقیب فتاده است یار ما
یک گل کسی بدست او صد باغبان ندید
از بس هجوم دل بقدوز لف سیاهت
جان غمز دل بزلف تو مو در میان ندید
نگذاشت دل بدست کسی زلف سرکشت
کس همچو طره ات بجهان داستان ندید
از چرخ دل توقع مرهم کند و لیک
چیزی بجز خدنگ کسی از کمان ندید
از اشک لاله گون رخ من زردیشود
از ارغوان کسی ثمر زعفران ندید
هرچند دل زکون جگر غوطه میخورد
چون ستم خبر خنده مرا در دهان ندید
هر دیده که روی ترا بی نقاب دید
طرزی صفت زکر بگل گلستان ندید
جواب شوکت در کابل گفته
چون خیال عارضش از دامن گل میگذر
رنگ گل بچون که از چشم بلبل میگذرد
بسکه چشمم زسرشک دیدن او سرخ شد
هر رگ گل چون شرر از دیده گل میگذرد
بر سراب خجالت شکند چون نار موج
گر نسیم طره اش بزلف سنبل میگذرد
میشود بیبرگ چمن تازنگه موج بهار
یاد لعل او اگر بر خاطر مل میگذرد
میفتد چون اشک عاشق غنچه از چشنگل ک خاک
گرتمنای رخش بر یاد بلبل میگذرد
خون حسرت شهاد نگاه ناز او چو موج
یک شمر گردن بشمشیر تغافل میگذرد
بسکه میروی تو گلشن تنگ شد برعنک لیت
اشک بلبل همچو رنگ از دامن گل میگذرد
برهوا از بخودی هردم زره سازی کند
چون صبا پر پیچ وتاب چین کاکل میگذرد
هرکه دست از جان بشوید پیش مشق المران
فارغ از موج خطر با شد چواز پل میگذرد
خویش را چون کاه در میزان مقداری کند
از سبک مغزی کسی چون از تحمل میگذرد
در میان خاکساران صاحب شوکت بپوش
همچو طرزی هر کس از خوی خجل میگذرد


۳۸۳
جواب شوکت در کراچی گفته
عاشقان صد سال چون کل سینه پر خون کرده‌اند تا ز دل نقش خیال غیر بیرون کرده‌اند
از حنای فته رنک شراب لاله کون دیدها پای نکه از ناز کلکون کرده اند
دم شماران غم باد جهالت دمبدم سرد در عالم چون سیل ز سینه بیرون کرده‌اند
اهل دل از الفت دنیا و عقبی مردوار دست همت را بسان ابله بیرون کرده‌اند
دامن وصل کلاب آسان بکف ناورده‌اند سالها چون کل درین غم سینه پر خون کرده‌اند
صاف طبعان نو در باریکی موی کمر عینک از آئینه طبع فلاطون کرده‌اند
بسکه اتش شر ا نت خورده خون ارزو از نفس فانوس را چون شمع کلکون کرده اند
ناله را بر جسته تر از سر و می آرد بلب نکته سنجان طبع را از بسکه موزون کرده‌اند
تا کند طرزی مر دیوانه عشق بتان در شراب سرخ دار خال افیون کرده اند
بر طبق بیدل در کابل گفته
شب که با دین نهاد در دل ما بوسی نبود ذره بر هم زدم جز کف افسوس نبود
حسن بی پرده چوشد تار نظر میسوزد داغ محرومی پروانه که فانوس نبود
ما ز کردون سبکبار رخ خود ارادیم بوی کل در قفس کل همه محبوس نبود
در زبار کده ویر خرابات مغان بود صوت دل ما ناله ناقوس نبود
در بله برده اسرار غم عشق مرا چشمک داغ که از دیده جاسوس نبود
دوش فیض جنون در چمن ببرنکی جلوه در نظرم بود که محسوس نبود
ناله ام آه و کم کوشر خراش فلکم همچو اشک مژه ام طالع معکوس نبود
در بهار چمنستان خیالش طرزی همه داغ تو کم از پر طاؤس نبود
از طبع خود در شام شریف گفته
در چمن سرو قدش از بار غم آزاد زاد شد از ان آزاد بنهابش دل شمشاد شاد


انقدر بیداد مش داد در بیداد داد
مدتی سنگی که دانه جوی در خون طپید
بسکه اسیر فغان شد مرغ بیداد غم
میدید همراه دل مرد من از فریاد یاد
برد از چرخنه می دور گردون دانه دل
خانه پیر مغان یا رب مدام اباد باد
حال چون به گوشه چشمین میدیم عقل گفت
کلک قدرت خوش نوشته بر سر این صواد باد
خاطر ازادگان در بند دان دانه است
فارغ از قید جهان شد هر کسی ازاد زاد
بزم دو شن را ندانم ساز عشرت یاکمی
تاحال او ز دم شد خاطر نا شاد شاد
طرزی هر کس شعر من بشنید از انصاف گفت
در سخن این لطف اور افیض استعداد داد

ردیف الذال دیوان طرزی صاحب طبع عزیز

ای در مذاق جان سخنت چون شکر لذیذ
در قند مصر لعل لبت بیشتر لذیذ
هرگز نزاد مادر گیتی هزار سال
در لطف و دلبری چو تو زیبا پسر لذیذ
گویا بجای شیر شکر خورده که هست
هر عضو تو ز عضو دگر بیشتر لذیذ
زاب نبات نخل قدش دیده پرورش
همچون رطب از ان بودش بار و بر لذیذ
کس ندیده سرو میوه شیرین براورد
جز سرو قامت تو که دارد ثمر لذیذ
شیرین ز می نا هر چه بخاطر رسیده است
چون می که جود تو با تا به لذیذ
طرزی نمود در زمان وصف ان لبان
گردیده زان سبب سخنش چون شکر لذیذ

ردیف الراء مجمله دیوان طرزی صاحب

گشوده غنچه با د صبا کتاب بهار
بعالمان چمن میکند حساب بهار
ببیم سوختن نرگس جو بید بلرزد
که در شکنج بود غنچه از عقاب بهار
سؤال مشکل با دبهار حل نشود
گرکه گل بگوید دهد جواب بهار
عذار شاهد گل اب افتاب ندارد
از ان بابر نهانست افتاب بهار


۳۸۶
بذوق بزم گلستان و دیدن گلشن دود شکوفه و کل مست در رکاب بهار
زروی غنچه چوشبنم کلاب می ریزد بجوی رگ رک کل خطه شتاب بهار
شور ناله بلبل نکر د مژگان باز زبسکه غنچه بود سر گران خواب بهار
چوکل به شوق رصد جای میدرد دامن بکو شش غنچه چو آرد صبا خطاب بهار
ز شور می نه آغوش خود د و بیرون زبسکه شاهد کل میخورد شراب بهار
مگر صبا نی تعمید قصر کلزار است که جو صحن جمن میکشد طناب بهار
بکوش طرزی افغان بناله بلبل کش بروی اتش کل کشته ام کباب بهار
جواب صائب در کابل گفته
خیال بادۀ بی تو کر کند و سوی کلزار تموج عرق کل کند سرا ز دیوار
بارزوی تو ای کلعذا رغنچه دهن نکه بدیدۀ خفاش از ان بصورت خار
چو و صف لعل سخنکوی تراکنم بچمن زبان غنچه فغانه ها کند جو موسیقار
رسید فصل کل و وقت باده ملعی است چه انتظار دهی ساقیا بیا د بیار
زمان عیش و نشاط است موسم شادی هوای باغ و شمیم کل و نسیم بهار
چو عندلیب بوصف رخامه طرزی بسان غنچه برا ز خون دل کند منقار
برید و شس بیدل در قند ها ر گفته
ز من چونا م ونشان من چه سراغ پرسی وچه خبر که برون زده سر هستیم ز بهار بیخودی ثمر
تو درین چمن بهوای بر چه تنی چوریشه میکشد که درین بهار خزان اثر نه نهال ماند و نی ثمر
چو حباب تا یکی از نفس بسرت نهی کله هوس بچه روی بشکنی این قفس که برون کشی ز سپهر سر
مبری علاوه ز همتت بتلاش کو شش پایه که مدام تشنه لبی کشد ز محیط کام و لب کر
بخم سما ز یش می پرسی که پیکش نیرس که بسوزن مژه کن رفو دل پاره پاره تا دکر
نزدیم ساغر امتحان زنگاه دیده در فشکان بمن و بعظم آن با آن چه فسونی که نزد سحر

چو یکتی


۳۸۷

چون کی سرد ع من ای طوطی نسیم دار هم از قفس بود از فغان دست هوس دمبار بیجران کذا
بخال آن لب شکر بن مر اکره شده خون دل که هزار عقده گره بود زلبست سینه نی شکر
کف از طرازی بخردل داغدار جنون اثر ز خیال جلوه دور کند چونی از فغان چه دهی خبر
سردار غلام حیدر خان پسر امیر کبیر از طرزی صاحب دارش تخطی کرده
بود در قندهار گفته

گلشن ارمن میسازد امروز از ما خواست عطر غنچه آسا دل ز جوش شوق شکر باست عطر
از علم پرده نا محمد دین آن گلندار هر طرف از چار سو ما عالم با لاست عطر
در گلستانی که یاد بخت رویش وزد غنچه گوید با نسیم حرف با معنی ست عطر
هرسرنگی غنچه اش یک عطر گنجینست گوییا در گلشن رویش درین میناست عطر
ما بدیهای سرشکم عکس رویش جلوه کرد آب نبود بلکه سر تا پای این دریاست عطر
تا که نام گلشن حسنش بلب آورده ام در دهان خلق طرزی گفتگوی ماست عطر

بر روش بیدل در کابل گفته

مرا چو غنچه دلی هست پر زخون جگر بسان لاله در افکار ممیزنم ساغر
ز بسکه بخت بردیم طلسم خشکی بست غریق بجم در و هم نیست برایم جو گهر
سیاه روزی ما را حشم کم نگر که صیقل رخ ما نهیست ست خاکستر
بر آسمان شکند بیضها حباب سرشک نشانده تا مژه ام آستین دامن تر
زسرد مهری دلها بکار سه چشم فسرده چون تک چلمت تار های نظر
شپر حس جمال نال زار پاره پاره من نشسته تیر حجابت بسینه ام تا پر
زسوز عشق توام بسکه سینه شعله زند برون رود زدها نم بجای ناله شرر
جهان خط تو کرد نگینی کند عطر که حکم تیغ ترا چون قسلم کشیده بسر

بر طرا شیخ سعدی در کابل گفته


٣٨٨
زار بمار بر قم مرقعه با تار بیا قسم بخور در جهان ساقی خمار
گلی بهر که مبادا بشکل کی نبود درین زمانه نگر خوار تر بود از خار
فلک بساغرم از جای باده خون ریزد بمزرعم ندهد از جای آب بحر شرار
کمی که گریه کنم قطره ای اشکم را فلک گره کند و انگند برسنگا
اگر چه آب دوچشم فلک برو یزدوش ز خواب باده بخستیم نمیشود بیدار
عروس بختم اگر روی خویش بنماید شود چوزلف بتان افتاب تره وتار
عذار اتشه زنکار کرد و از پنجم بخاطرم ز کدورت نشسته صد غبار
ز بس بزندگی خویشتن بجان شدم نفس بسینه خلد هر زمان بصورت خار
زبان شکوه طرزی بستر الوداست ز صفحه تیغ جفایت مکر وریغ مدار
نامه در استدعای وصال در کابل گفته
ایا نسیم صبا کردوی بجانب یار سلام من برسان بر حسین بچاک کذار
بکوبعجز و نیازک که ای شه خوبان بکو بسوز و گدازک که ای نسیم بهار
ز دوری تو بجان آمدم ز دست غمی قدم بپرسش من نه که رفت وقت کار
نماند طاقت و صبرم دکر ز رفتن تو بیابیا که منم بلبل و توی کلزار
ز بلبلان نکشد کل زیر پرده عذار زباغ کس نکند منع عندلیب هزار
کجاکپای تو ای سر و نونهال چمن که دل ز دیده برآورده مر پی دیدار
ز فرقت تو چو پروانه سوختم ای شمع بیابکلبه تاریک من قدم بکذار
مرو مرو که دلم میشود ز خود بیهوش بیابیا که چو جان تنک کیسه ست بنا
ز درد دوری روی تو جان بلب آمد چرا قدم نگذاری بپرسش بیمار
ز هجر عارض چون از رتوای دلب دل زار حزینم میکشد ازار
بکجاکپای تو کان توتیای دیده ماست که درغمت شدم از جان خویشتن بیزا
چنان


جان ضعیف شدم از فراق عارض تو
که کر بنام رسم زندگی بود بسیار
چه نقص حسن جمال تو میشود آخر
که بیحجاب در آئی بکام یکبار
چه کم ز شوکت و شان تو میشود ایحی
که است سوی من انتی بچهره گلنار
خدار یارس مردمی چو نور بصر
بسوی من بخرام و قدم بدیده گذار
بخوان نشسته دو چشمم ازین سخن طرز
که در حضور بپایش نهم ز دیده نثا

در حین غضب معشوق که از بزم رفته و در کامل گفته
بکار عشوه کرم تا بنیاز رفت از بر
بجای اشک فشاند م ز دیده خون جگر
بباز آمد و یک لحظه با شتر مقهر
نهان بدیده من گشت همچو نور بصر
روان چوشد زپی رفتن آن سهی سروم
دویدم از غضب او چو طفل خاک بسر
بالتفات نگاهی بمن نکرد از ناز
رور وچون نفت اندم دو ید لخت جگر
ز گرم خوی او در براین دل ریشم
زپای تا بسر آتش گرفت همچو شرر
دعاش کردم و دشنام در جوابداد
شدم چو سرمه ببویم نکرد نیم نظر
چوشد برون زکهم استین بدامن او
زا شک کشت مرا آستین و دامن تر
بوقت رفتن او از هجوم غصه و درد
بخوان طپیدم و بر من نماز گرد گذر
بگفت کای شده در سحر من دلت بنتا
مگر بخواب بدیدی که آیمت برسر
بگفتمش که چه بد کرده ام گناهم چیست
که زهر درد هم ریزی از لب چوشکر
بگفت جرم تو جز اینقدر نمی باشد
که دوست داریم ار جان و دل چوکور بصر
ایانگار پریروی ماه پیکر من
شنو ز من سخنی گرچه غیبت با ور
که گر بتیر زنی روستا نم از تیرت
درم مقهر برالی نخدمت از در
گمان مبر که بقهر از رخ تو سر یچیم
گمان مبر که بتیغ ستم کشم ز تو سر
ز غم تو کشم سر اگر رود جانم
چرا که پادشه حسنی و منم چاکر


ببحال طرزی افغان اگر بکریم زار که گشته عاشق رخسار این چنین دلبر
جواب سلمان ساوجی در کابل گفته
ای که وصف قد تو ادا کند محرر قلم بسینه من میخلد بصورت تیر
بکاه گریه ز دیدار یار محرومم که اب دیده بپای نگه کند زنجیر
دو چشم مست تو از بس فسانه وافسون زسوی یک مردم میکند شبگیر
صدای ناله زنجیرم از نفس خیزد بسینه سکه زند یار تیر بر سر تیر
چو دام و دانه خال و خط ترا بیند پرد بسوی تو از شوق طائر تصویر
خیال چشم تو دنبال دل چنان دارد چو بک مست که میتازد از پی نخچیر
مدام دیده براه غزاله فرش کند خیال چشم تو گر بگذرد بدیده اسیر
کجاست مرگ که کویم بیا بیا طرزی که گشتام خحجل از زندگی و اکسی
از طبع خود بفرموده دوستی در کابل گفته
تا بدیدم عارض گلگونت ای نسرین عذار از دل و جانم رسیدم صبر و ارام و قرار
جور و بیداد و غم هجر تو جانم سوخت سخت وصل میخواهد که حشم شد بغمدار انتظار
لالم عشقت خون جردون بجام درد و غم طاقتم شد طاق از هجر تو ای نسرین عذار
رنگ خحسار تو اتش در دل گلها فگند سرواز رفتار پیشت ماند ای رشک بهار
ای بهارستان خوبی ای گل باغ جنان ای گلستان ارم ای سرو ناز جویبار
نیست غیر از دیدن روی تو ما را ارز و یمحیاباریخ نما از چین زلف مشکبار
یک نگاهی کردی و جان دلم را سوختی ای روان جان طرزی در دو چشم اشکبار
در صفت تکرار در کراچی گفته
شد چمن از جوش کل چن عارض گلنار یار همچو بلبل میسرایم بر گلزار زار
گر میخواهی چو گل از ارز و خندد لبت اشک هردم بیار از چشم کوهباربار
درجی


در چمن چون پرده از رخسار بالا می کند عارض گل مینماید پیش ان رخسار خار
غنچه با زولاف خوبی با دهان تنگ تو غنچه را بر بسته می ارند در بازار زار
از حیا در میتوان دیدن بکومی راز او شوخ چشمیمها ندارد اندر ان در بار بار
گر میخواهی که داریست دبدل داری مبر خجالت محکم بذیل مردم دیندار دار
یاد غیر از دل برون کن محرم روی یار شو تاکی باشی زجان طرزی تو با اغیار یار
جواب صائب بفرموده سردار محمد امین خان پسر امیر کبیر
در قندهار گفته
از روی شاهد کل پرده بر کشاد بهار قبای غنچه بخوناب نمک داد بهار
هزار مرتبه حسن چمن زیادت یافت چو صفر غنچه بپهلوی کل نهاد بهار
چنان جنون کنم در چمن که هر جانب هزار چشم پریزاد کل کشاد بهار
اگر چه دامن کلشن ز غنچه لبریز است بصورت دیمنت غنچه زنزاد بهار
زبسکه شبنم کل موج زد بطرف چمن بخاک راه چو برک کل اوفتاد بهار
کرکه خون دل کلستان بجوش امد که خون دل زدرک ارغوان کشاد بهار
بخور طرزی از سان طریق زهد و ورع که داد و دین مرا همچو کل بیاد بهار
از طبع خود در کابل گفت
دهان پر نمک شور تر ز قرص پنیر مه جمال تو برده صفار بدر منیر
منم ز غصه چو مارنج زرد و تلخ دهان توی ز خنده شیرین جو شکر چون شیر
ز دوری تو جلیبم ترنج سان پر چین ز فرقت تو رخم زرد تر بسان زریر
ز عشوه تو دلم شور شد چہ کان نمک ز غمزه تو دلم شد چو تیردان پر تیر
تو خواه عشوه کن و خواه ناز خواه عتاب کجا روم که بزلف تو دل فتاد اسیر
چراقی تو که هر جا جمال بنمائی دل از جوان بربائی و نقد جان از پیر


٣٩٣
اگر چه لاف زدن کار نیکمردان نیست
من آن حریف ظریفم که از نظر سفیها
منم همای همایون کمک بنمک شر
ولی بدام دوزلف تو جو شب در افتادم
چوشد چنین تو هم از راه مهر با مهسا
بهر کجا که هم پای دیده کش نمایی
و گر نه تو نبود رسم دلنوازیها
زیاده در دسـر یار را مده طرزی
ولی به پیش تو یک نکته میکنم مکرر
کشم زموی شکافی بنفکر موژ محشر
که سایه ام سبب راحت و غزو پر بر
نه از خطاست که این بند گوشه نقدر
بحرف سخت به پیمان سست خورد مگیر
زهرحرف که در آیم چو زلف ماتم گیر
گریزم از نظر سبک منظرات چون تیر
که پیش شاہ فضولیست گفتگوی فقیر

جواب ثراحمد خان پسرامیرکبیر در کابل گفته
چوبوی غنچه هوائی شدم بوی بهار
دلم چونکهت کل عاقبت بطرف چمن
مکر هوای چمن در دماغ غنچه رسید
چمن نه صورت کل کارخانه چین است
ببزم شاد کل بر بساط عیش چمن
روی غنچه کل هر که باده نوش کرد
به نور پنجه ساقی کلعذار بکش
بصحن باغ تو زان شر پیاله بکیر
زخون غنچه رخ نوبهار کلکون است
نسیم مژده بادهار اگر آرد
برنگ بوی کل از غنچه سرشد بیرون
بسان غنچه مرا هم سخن بود در تکین
چو لاله آبله پایم بجستجوی بهار
کشید سر زکریبان کل ببوی بهار
عقده خنده کل کرد ده بکوی بهار
صبا بنقش عجب بست کبدی بهار
بدوش غنچه کشد باغبان سبوی بهار
هزار رنگ خجالت کشد روی بهار
زحسرت غنچه دی لنگ شبوی بهار
که سنگ باد خزان شکند سبوی بهار
بجوی آب وان شسته شد روی بهار
چوکل زپوست برایم بارزوی بهار
بکنج جیب طبیعت سری ببوی بهار
بروی صفحه ز تاثبر کفتکوی بهار

باین


۳۹۳
به بین باد بهاریم مو بموطرزی بسان سبزه نو رسته از نموی بهار
بر طبق بیدل در کابل گفته
باده حسن که یارب در سبو دارد بهار کز تماشا صد گلستان رنگ و بو دارد بهار
از سبوی غنچه گل باده گلگون بنوش فصل عشرت چوبینا در کلو دارد بهار
سرو سیمین قصد مستی غنچه میخند د ز ناز باده عشرت تو کوئی در کدو دارد بهار
از طراوتهای لطف باد نوروزی بپرس از رگ هریک گل آبی بجو دارد بهار
خندهای گل مگلشن هیچ میدانی که چیست بوسه زان پای نگارین آرزو دارد بهار
عارض گلگون گل با هر سحر از روی لطف با گلاب اشک شبنم شست و شو دارد بهار
چون نگوید وصف باد نو بهاری عندلیب در چمن هر یک گل روی نکو دارد بهار
زان صبا هر یک رگ غنچه را بو میکند در گلستان عارضت را جستجو دارد بهار
سوزن ابریک خار آورد و تار سبزه را چاک زخم غنچه را فکر رفو دارد بهار
لاف رنگینی نباید با رخ آن گل زند از حیا کرد اسن شرمی بر و دارد بهار
صد قدم طرزی باستقبال حسن درشت بیکه پیش می پرستان ابرو دارد بهار
بپیرویش بیدل در کابل گفته
بازچون ابر بهاری چشم تر دارد بهار آبیاری در چمن مدنظر دارد بهار
تا بسان غنچه بلبل را جگر پرخون کند شاخ گل را در غضب جلوه کرد ار د بهار
صد چمن خون خور د تا یکت وی گل را غازه است زینت گلزار از لخت جگر دارد بهار
روز عمر خود چو گل در خنده کردن صرف کرد از بقای رنگ گل گویا خبر دارد بهار
تار موج می بپای طائر عشرت ببند از پریهای بال رنگ پر دارد بهار
تیز را چون سبزه سیر دامن گلشن کنیم باز از گل جلوه رنگ دگر دارد بهار
دامن هر گل بوقلش نگارستان چین فتنه رنگ عجب در زیر سر دارد بهار


۳۹۴
رنگ بوی سمن و گلر از صرف غنچه کرد
چون صبا در قدر دانبهامعنه دار دجا
تا کجا برشی بیا ای نوبهار باغ حسن
میتواند گشت تحسین از گل بردار دجا
فیض عام او با ستعداد ما دارد اثر
در سمن آبست اندر گل شردار و جا
شعر طرزی جلوه وصف غنچه در سر دست باغ
در گل و بلبل معانی بیشتر دارد جا
در صنعت ترصیع در تعریف بهار گله
ای رخ نامسترات مثر تر از تو با
وی خط نورستات دسته زگل سمینا
خط و لب و گلگنت سبزه و آب بقا
زلف و رخ مهوشت آیت لیس نما
غنچه چون پسته ات مغزق شکر خند ناز
حقه سر بسته ات پر گهر شاهوار
قامت و بالای توفتنه بالا بلا
زلف چلیپای توسلسله نامدار
خنجر مژگان تو سب جگر دوز دل
ترگس فتان تو آهوی مردم شکار
خط و رخ آل تو آتش و پیچیده دود
زلف کج و خال تو مهره مار است نار
قامت رعنای تو مصرع طبع بلند
عارض زیبای تو داغ دل لاله زار
چهره با آب تو برده زجانها شکیب
سنبل تاب تو برده ز دلها قرار
ترگس جادوی تو ساحر بسیار فن
حلقه گیسوی تو نافه مشکت نثار
قامت برجسته ات جبه تر از عشوه ناز
دست حنا بسته ات شاخه گل کله کا
غمزه خونخوار تو رخنه گر جان و دل
عشوه پر کار توفتنه گر روزگار
چونکه شنید این سخن آن بت گلپیر هن
گفت بیا پیش من غنچه زنگین هزار
طرز نوا غاز کن چنگ فغان ساز کن
لب بسخن باز کن در صفت نوبهار
کشمش ای تو شلب نغمه طراز مطرد
مطلعی همچون طلب بیست و کوسش دا
ای قد موزون تو سر و لب جویبار
وی رخ گلگون تو آب رخ نوبهار
سوسن


سوسن سرد و سمن باطین نسترن
برقد مست مه چمن کرده زکل نثار
باد صبا طرف باغ نا کذارد کل سرخ
لاله کرفته جراغ از سزداغدار
تا بجمن تاخته سر وقدا فراخته
نعره زنان فاخته بر سزبید و جنار
واید اثر بهار جون دم جان بخش یار
عطسه کل هر کنار ریخته در جیب خار
تا کل بارنک و بو پرده کشاید زرو
شد زصفا آب جو در جمن ائینه دار
طرزی دل باخته بیش تو جون فاخته
سازفغان ساخته بر سر کل جون هزار

ردیف الزا بمهردیوان طرزی صاحب

ایدل هوس عشق بتا ناز سرانداز
یا درقدم اول این راه سرانداز
خواهی که بدیوار خرد سایه صفت خیز
یکبار ز رخسار مهت پرده بر انداز
تاقامت هم دوش نالی ای بت شنز
یک جلوه کش تا ابدم جیب انداز
صد بار بران در کذر عمر فگندی
یکبار مرانیز بران در کذر انداز
هرجند ره تیر تو پیش است بجانم
بر سینه پر خونم از ان بیشتر انداز
بکشا بره باد صبا یک کره از زلف
صد عقده زحسرت بدل مشک تا انداز
بنمای لب لعل خود ای تنک دهانم
اخکر بدل غنجه خونین جکر انداز
بر هم زدن لشکر دل کر هوس مت
بر قلب سپاه دل ما یکنظر انداز
قمری بجمن بیش قدسرو تو میگفت
بخرام سهی سرو مرا از کمر انداز
ای غیرت کلزار کند کن بگلستان
وز آتش رخسار بکلها شرر انداز
بکشای لب پسته شیرین بشکر خند
صد شور زغیرت بدل نیشکر انداز
اکنون که زبحر تو سراپا بشنا سم
یکدم کذری بر سرم ای سبر انداز
تاب دم شمشیر دو ابروی کشی را
طرزی نتوان داشت خدا را سپر انداز

درکابل بردوش حافظ بهار امتحان مزار محمدامین جان کشه


۲۹۶

ربود دل من آن شوخ دلربا بستمير بآن دو لعل شكر ريز و زلف عنبر بيز
سپس كه نجه پريشان و در همي كه مدام مرا ز زلف آشفتگيت دست آويز
زحسرت لب شيرين شكر افشانت بخون طپيده چو فرهاد خسرو پرويز
مقابل دم مژگان او مشوايد ل که کرد رخنه در آئينه آن دو خنجر تيز
دلم جو كان نمک شد درون سينه من بياد آن لب شيرين ولعل شورانگيز
بدين طراوت جان و خط تو می آيد لبان چشمه حيوان و سبزه نوخيز
بباغ سرد رهى خواهى از ربا افتد سهي قدان ترا اى خدا بپا برخيز
بیا و حل مى آلود چشم ميكونت ز خون چولاله مدام است جام دل لبريز
نميچشي بجز از زهر در دو غم ايدل كزين شادى ايام كرده پرهيز
دلا جو نكهت كل غوطه زن به بيرنگي جو غنچه تاكه توانی مباش رنک آميز
ز ناله خاک مکن باد بر سر از غم او زآه شعله ميشان بخون ديده مريز
حسان زدیده نريزيم خون دل هر دم که هست چشم تو خونريز و تير مژگان تیز
تو آن شهى كه ز بيم خدنگ مژگانت لبان غنچه طپد هر زمان بخون جكيز
جو چشم یار ز وحشت عنان جانان تا بم که با و آن غزه در دل همي زند مهيمز
سها غبار ملالی بخاطرت نرسد چو باد ارك كويت اكر روم بكريز
ز قند دار ملولست خاطر طرزی خوشا دمى كه كند رخ بجانب تبريز
تمام غزل در صفت مزكان كفته
اى دوابروى تو خونريز و دو مژگان تو تيز وز خدنگ مژه ات شكر دلها بكريز
بيخبر از نگه كرم تو بودم بدم نشترى زد بدلم آن مزه وكفت كه خيز
اي بسا لشكر دلها كه بهم برشكني صف مژگان كجت چونکه در آید بستيز
تترك چشم سيه و آن صف مژگان كج خنجر تيز دمی هست بدست چنگیز

بخم


تم دستان تو ما در صف مژگان دیدیم
دل من گفت که پرهیز از ین فتنه گریز
چند خود دار نی آخر بصف مژگانش
ای دل زار تو با لشکر ترکان مستخیز
بہر تسداد وم از خانه چو مجنون بگریز
یا د مژگان وی از بسکه بدل زد شبخیز
جواب بیخود در کابل گفته
ایشی در جلوه شد بی پرده ما ه من هنوز
چشم انخور شد چوشد از نگاه من هنوز
تا لبوسبزه بربان من خندیده است
نو بهار برق حسر تصت آه من هنوز
در خیال زلف مشکین کج پر چین او
عمر ما شد بر سر موی ستاه من هنوز
بار چون خورشید بار خار گرم از سیر گذرد
صبح باشد سایه بخت سیاه من هنوز
زهر چون زلف پریشانش بهم اشفته
میر دو انشعنت حالی در پناه من هنوز
شاب از مستی بکل شبنم رویش کرده ام
سالها رفت و نمی بخشد گناه من هنوز
بکشی بر زلف مشکین شطراند اختم
مشک آلود است چون زلفش نگاه من هنوز
گاه بلبل خوانم که عندلیب و که بهار
میر بی باکی حسین پر در کلاه من هنوز
این جواب آن غزل طرزی که بیخود گفته
میچکد چون اش ا و از نگاه من هنوز
از طبع خود در کابل گفته
بزم ما پر زگل و عطر و گلابست امروز
نکته سنجان همه بفتان کتا بست امرور
یار بکشو د کمر بسته تقا طسر ناز
کہ چو کل کلبه ما پر ز گلا بست امروز
چشم بد دور ازین بزم که در فهم و خرد
شعر خوانی عوض چنگ و ر با بست امروز
سکه در حرف و سخن داد معانی دادم
دل معنی طلبان مرغ کبا بست امروز
بحث شعر و سخن غرو عبارات لطیف
جای مینا و صراحی شطرا بست امروز
پیش آن چشم به بست مزن دم سخن
ترگیس عربده جو بر سر خوا بست امروز
عوض ساغرمی جام معانی نوشم
بهتر از فعل خطا کار صوا بست امروز


۳۹۹
بسکه آب سخن از جوی زبان میریزم مجلس ما چوگهر عالم آبست امروز
باش چون حشمت تو گش که طرزی سخن در سوالات عزیزان بجوابست امروز
در جواب مسائب بفرمایش محمد خانصاحب
به پیش پای غم ای عیش از دلم برخیز ترا بمرگ الم میدهم قسم برخیز
نه مرد بحر فنائى ولى حریف بقا گره مزن چو حباب از ره عدم برخیز
عیار مرد ز غم سکه میزند بر زر ندیم در دلی از راه ندم بر خیز
چو جام تا که برندت ببزم هر دوست بنوش زهر زاندوه بیش و کم برخیز
بنام خویش اگر طبل عیش میکوبی میان شکر اندوه چون علم برخیز
گنج سکندر از دست لطف پرریحان بگیر ساغر عیش و زملک جم برخیز
میان اهل زبان تا علم شوی چو سخن به پیش معنی برجسته چون قلم برخیز
چو قلب اهل صفا تا زدت برآید صاف چوسکه در ره محتاج از درم برخیز
چو داغ با دل پر درد سر بسر بنشین چو آه از لب اندوه و سب دم برخیز
مباش در پی مدح و ذم بخیل و سخی چو طبع اهل مروّت ز مدح و ذم برخیز
بود که در پی اهل صفارسی چون کرد ببان طرزی افغان بی کرم برخیز
ردیف سین مهمله
بر روش شیخ سعدی علیه الرحمه در قندهار گفته
دل در برم ز فرقت روی تو ہر نفس صد چاک میکند جگر از ناله چون جرس
بیلو فری شو د لب لعلت زماز کی گر بر لب تو سایه فتدار پر مگس
حبس نفس حبان کنم اندر طلسم جسم با دمباکسی نتوان کرد در قفس
بهر نثار مقدم خیل خیال تو جز نقد جان هیچ نداریم دسترس
خالد برین نظر گلستان عارضت بیقدر تر بدیده نماید ز خار و خس
برون


۴۱۱

مردوان که جمع کرد دل طرزی در محبت
ریزد دو چشمش ارغم هجر تو درین سپس

بر طرز شیخ سعدی علیه الرحمه در غندهار گفته

زان چون مکس نهم بسر دست از فسوس
از جوش مور خط لبت نیست جای بوس
گر خسرو ممالک روی زمین بود
در خود بود سکندر و جمشید و فیلقوس
انرا که نیست مهر بز د بدترا ء
وانرا که عشق نیست بیز زد بیک فلوس
چون دولت وصال تو دستم نمیدهد
دارم بسر خیال تمنای پای بوس
سایم همی دست کف حسرت از فسوس
تا بر گفت حنای سیه داده در پی سبوس
آورده خط بعارض گلفام او هجوم
از هر طرف چو لشکر زنگی بملک روس
انرا که سخته در برجانان بصد نیاز
بدتر زنفخ صور بود ناله خروس
باشد بسند زلف تو دلهای خستگان
غلطان بپهلوی در خم چو کان آبنوس
با کنت نمیرد زلف تو چو نسیم زانکه خلق
سانند هر نزلف کجت شانه زابنوس
شاد انکه دل نه بست بدنیای بیوفا
مردانکه در گذشت چو طرزی از ین عروس

جواب نعمت خان عالی در قندهار گفته

اندازه ناله من بفر یاد که بس
ارز دانی عمر و اشک من افتاد که بس
خواست بر سنگ کشد صورت شیرین فرهاد
تیشه شد تیز دم و گفت بفر ہا دکه بس
ناله از بیدلی خویش چو کردم از ناز
دلم از زلف درآورد و بمن داد که بس
با کشا بال و پرم باز بچمن نه قفسم
در قفس تنگد لم کوی بصیاد که بس
انقدر ریخته خون که زبان تیغت
بسخن آمد و گفتا بتو جلاد که بس
در شب هجر تو از بسکه نوشتم غم دل
چاک شد خامه و من سینه داسناد که بس
چون بصحا در پی او بسکه دویدم هر سو
سایه ام در قدم از عجز در افتاد که بس
بوسه از دلبرش خواسته بودم طرزی
جام پس خورده خود داد فرستاد که بس


۴۰۰
بادتنه کرک منجو ریار جدار فرستادن کس آن یا ر در کابل
گفته فرستاده شد
ز دست یار رسید است تا نرگس
بباغ صفحه نشاندم بجای بار نرگس
که ز نرگس بیمار او خبر دارد
که زرد گشته زره نکه چو بیمار نرگس
رسید نرگس و بلبل بناله گفت بباغ
که زرد گشته مگر هست مبتلا نرگس
مگر ز چشم سیاه تو مجلتی دارد
که چشم دور نسازد ز پشت بار نرگس
رسید تا گل نرگس بدست با برگین
بجای چشم نهادم بدید با نرگس
ز حال نرگس بیمار یار پرسیدم
زبان کشاد بمن گفت ماجرا نرگس
که الحذر ز فنون دو چشم بیمارش
بیک نگاه برآرد ز سینه ها نرگس
وگر بچشم فسون او برزمین بیند
ز خاک سر کشد از شوق التجانس
دو چشم روشنش از بیستی ای خاک برستر
که نرگس تو فرستاد هدیه بار نرگس
از طبع خود در حضور میر حقیقی میان عبدالباقی صاحب
در کابل گفته شد
هر که بار دل نهد از تار و دوکش نفس
خواب راحت فنوان کردن آنه و شش کا
بحر امکان بر پر موج نفس مشکل کند
کی حباب دل تواند گشت سر و شش نفس
میثو د از حلقه داران دم سردش فلک
هر که دل را حلقه سان انداخت آغوش نفاس
میتوان بی پرده دیدن شاهد مقصود را
از کستان دل اگر سازند رو پوش نفس
ار سرستی گذارد پای بر مینای چرخ
هر که دل را چون سبو بنهاد بر دوش نفاس
باده وحدت حاتم ار چه طرزی نوش کرد
از سه سنتی بشود هر کس که هم دوش نفاس
ایضا در حضور میان عبدالباقی صا در کابل گفته
صفا گرز دوز اثبات ننگ سوس دل بیاب شوا ز دم پیر مکرم نفس


دیوانه نغمه حسان ساز اهنگ نفس
راستی گر شودت پرده آهنگ نفس
میتوان جلوه باش ناز در آغوش گرفت
اگر کشد دامن آئینه دل چنگ نفس
سیلی دست مار پر یخانه آئینه شود
بگذاری بدم گرم اگر سنگ نفس
در نظر مهر شرر شاخ گل صد رنگ شود
ور ولت جلوه کند گریت بهرنگ نفس
صلح با کافر و مؤمن کنی از یکرنگی
بادل کم نفست گر نبود جنگ نفس
کشف اسرار لطایف کنم از گر مردیون
تا سراج دل بدنان شده فرهنگ نفس
در غم دل افت هوش در کرد جو شرار
مستی نشه تحقیق دهد بنگ نفس
کرین صفحه آئینه ساده کنی
نقشها کل کند از معنی ارنگ نفس
طرزی آن سوی عدم رفت بیک قدم
بسکه در زدورو بها بود آهنگ نفس
ردیف الشین دیوان طرزی صاحب
جواب صائب در قندهار گفته
ای دل محزون پی خال لب جانانه باش
دام زلفش شد ز وصلت پای بند دانه باش
است دور ویرانه دل مور حق در کعبه نیست
ناتوانی در پی تعمیر این ویرانه باش
بارگاه عشق او خالیست از نقش دو
خواهی آنجا پی بری از خویشتن بیگانه باش
پای شکر از کلبه دل یک زمان بیرون ننه
من نگویم خود بهر عمر اندرون خانه باش
در ره عشق چنان هشیاری آمدن کارت
گر توئی عاقل کمی هشیار و که دیوانه باش
خواهی از وصل سر زلف کج مشکین یار
دایم ایدل در غمش صد پاره همچون شانه باش
در طریق عشق شو طرزی زصائب که گفت
در گلستان بلبل و در انجمن پروانه باش
بطریق بیدل در کابل گفته
بگون اعظم جو سهم بیدرمان زیاد نمیشویش
میدانم چه کل خواهد شکفت در زخم شمشیرش
جهان نما سرش نقش عارضی شوخی رقم سازد
که نی در ناخن مانی شکست یاد تصویرش


٤٠٣

ز بس در سینه خوردم ناوک بیداد مژگانش بجای آه هردم میکشم بیرون ز دل پیکانش
ندارد درد دل تسکین اثر شور و فغان من چه سود از ناله و آهی که نبود هیچ تاثیرش
چسان خاطر شود ز اشفتگی مجموع چون هردم دلم دیوانه میگردد بیا دزلف زنجیرش
ز هجران تو در دارچشم بد دیوانه دارم که از بس مهربانیها کند سیلاب تعمیرش
شرار ناله طرزی زند اتش بحر و بر حذر کن از فغان صبحگاه و آه شبگیرش
بر روش بیدل در قندهار گفته
دلم در خون طپد هردم بیاد چشم فتانش شک سینه دارم ز زخم تیر مژگانش
بپای سر و بستان اره گردد شهپر قمر اگر در جلوه اید قامت سر و خرامانش
ز بس جوش لطافت غنچه سان سوج خون غلطید تبسم گر بخاطر بگذرد لعل خندانش
بنازم آن عزیز مصر خوبی را که از رغبت هزاران یوسف افتاده است بناه در کلش
ز گلزار رخش خط انچنان سرزد که از حسرت دل یاقوت خون شد از غبار خط ریحانش
چسان کشته کان تیغ نازش خون نگیرد که چشم طمع گریانست بخاک شهیدانش
ندارم باکی از کشتن ز تیغش لیک از ان ترسم که خون بسلم آلوده سازد دست دامانش
ز چاک پیرهن بویند صافش مبین طرزی مبادا از لطافت آب گردد ناز بنیانش
بطرز بیدل در قندهار گفته
سیه مست جنونم ساخت چشم سرمه الودش سرم پر شور سودا شد ز لبهای نمک پوش
سرا پا دیده شد زخم که تیغ دیگر انداز سبحانث غلبت غیر از رحم دیگر هیچ معدودی
نمی آید ز دستم پیش رویش حال دل گفتن که از دورم کند بیهوش لعل خنده الودش
خمارم را نیارد بر د حوران بهشت انجا چنین مستی که من دارم ز لبهای می الودش
چویم سیل اسا موجها دارد درین بادی جهان گردیست نبود دو زلف عنبر الودش
بصد لاف صفا آئینه با رویش مقابل شد بغیر از موج حیرت دیگری از خویش ننمودش
بیاد


بیا و طاق برویش کشیدم از جگر آهی
که محراب ملائک سرمه سا گردید از دودش

از شوم قم حمودل خمیازه دارد بسی طرز
که تیغش بار دیگر آید و در برکشم زودش

بکابل با میرزا عبدالواسع خان بمشاعره گفته

ندازی رنگ بوئی دید لبهای میگونش
ز بس تنگی بجای حرف ریزد اره عمجونش

بنی بیلی و نی شیرین خرامی در نظر دارم
که در هر چین زلفش صد چوخسروهست مجنونش

ز دریای دو چشم خونفشان من چه میپرسی
که گردون چون حبابی مینماید پیش جیحونش

ز ظاهرخواری ماکسر باطن برنمی آید
چه شد دیوار گلشن گر بود پر خار بیرونش

بدیبای نعم عشقش منهای عبارت را
که جانها همچو خاک افتاده اندر کوه و هامونش

زبس در سر دویدن باده اشک گلین طرز
نمی آرد مژه ضبط عنان اشک گلگونش

جواب ظهوری در کابل گفته

ز بس بماند فسون خواب دل چشم پریخوابش
ز خواب خفته خیزد گرسان خیزه دابش

خجالت بار میشک از دل بابو دیده می آرد
چو برگ گل که از کلزار بیرون آورد آبش

شهیدانرا آن مسمل که از بس ذوق چون جوهر
بدندان ازین دندان بگیرد تیغ قصابش

مباداز دانه خال تو روید سبزه زار خط
عرق از جویبار حسن هردم میدهد آبش

بگردان دنگر از سینه بریان چه میخواهی
متاع سوختن در خانه شمع است نایابش

زبس در چاک زخمش مغز شمع استخوان سوزد
زحسرت سرمه سا گردید آخر طاق محرابش

سبک درن گران در بحر هستی زانکه می بینم
کمند کشتی جانست موج آب گردابش

زبین جوش لطافت میزند رخسار گلگونش
گل خورشید ریزد زیر پا از سیر مهتابش

جوای پرزه گیر کزن دشتش که میگیرد
که چون شست است کام دلوم زلف چو قلابش

بببيداری حریف مرده پیدا کن هم طرزی
شبیخون میزند یکره زراه خواب خوابش

در روش بیدل در کابل گفته


شونی گرخدا تک نازکیر درشت گیرش
بپیکان بگذرد پیش از رسیدن ان نخیرش

مدام طره اش در شانه از حالم که میپرسد
غریب بیستکی افتادم شام زلف دلگیرش

زجوش بیقراری لجۂ سیماب میگردد
کشد گر بر رخ آئینه شوخک تصویرش

لب هر چاک زحمم رنگ محراب کر دار
مخوف بسکه بر دل میخورد هر لحظه شمشیرش

ز بس خوردم بدل پیکان از آن کمان ابرو
کنون مرو پر سر بالین گذارم از پر تیرش

چسان صنف میان نازک اور در تبر نام
که میآید بنوک خامه ام هنگام تحریرس

بجای خون عرق ریز دز رحمم بسمل نامش
ز شرم انکه رنگ خون نکیر دامن بیرش

حباب آسا دلی دارم زبنیاد شکستن حپیر
که شوخیهای پرواز نفس شد رنگ تسخیرش

ز شرم قامتش سرو چمن دیوانه وش خیرد
نه بند و ریشه گر از تشبعت بر پای زنجیرش

بدون تخم بیدا دشت سال الفت سرشت من
زجا هر لحظه سنجد د باد از بر تسیرش

دل طرزی بدست تابکی در خاک خون غلطد
حذر کن ای شکار مگن از آه تیر شب گیرش

جواب غنیمت در کابل کشته

گر آو خرامان سوی کلشن قد شمشادش
که خم چون بید مجنون شد ز خجلت سر و آزادش

غزال وحشی دارم که پیش کرد جولانش
شود چون ایده روشن حلقها بتی دم سیادش

صدای با توانیهای محمویش که میداند
کیا شد از شکست موج می آواز فریادش

بسان کوهکن فارغ کند از جا سکیها یم
زند بر بیستون جان اگر تیشه فرهادش

بیاد بوبۂ پایش ز بس مست نایم
بسر چون سایه معلم طپش سرو آزادش

شدم دیوانۂ طرز نگاه عشوه پردازی
که باشد چشمک چشم پری چشم پریزادش

بمکتب گر زند ستی معلم نوکل مارا
شود چون شاخ گل از نازکیها دست ستادش

بیادا و فراموشم فراموشم بیادا و
سم آن شخص نسیابی که دور افتادم از یارش

میان خاک خون از پر زدنها یم چه میپرسی
چو بسمل میکشم پرواز برتیغ بیدادش

در نعمت


درخت بد تقوی که پروردی بباغ دل
به آب زیبا طرازی کن از بیخ و بنایش
من طبعه
بکو حیرانم بکن دلبر قلاش خویش
صورتم آئینه شد در خانه نقاش خویش
کوری باطن مرا از نور حق محجوب کرد
همچو خورشیدم نهان بربر خفاش خویش
تابینم نقش وی صورت تصویر غیر
میشوم پنهان بپشت خانه نقاش خویش
بر نفس پوشن لباس استراحت میدهم
از جنون گردیده ام بیخود نبپاش خویش
از تصور های دل در ناله در دکرم
میخورم تریاک غم از دانه خشخاش خویش
راه نعمت بستم بر خود ز کافر نعمتی است
خود بروی خاک پشتم کاسها و آش خویش
میل ابوابعاش کردن دملع و جنگ کربست
صلح اگر با باز نخواه باشن و پرخاش خویش
میکه از خورشید شست چشم عقبتم تیره شد
میکنم در شام غم پروا ببا خفاش خویش
چون کنم شرح لطافت های مضمون رابیان
از لب معشوق می بخشم نبوناباش خویش
طرازی موج بحر گردد شعله آتش فشان
از دمن بیرون کنم گره آه شباش خویش
من اشعاره
خدارا ای صبا گردم بهر سوی گلستانش
که مسکین ترز دست تک باشد بودامانش
کن چون سرسبز با مرغان شوخش آشنا کردیم
که من خود چون کند دارم وطن در غنچه پنهانش
خدارا ای هوس مگذر ز نقش صورت او را
زتمثالم برنجان خاطر انگیز سامانش
بان کا کل بگو احوال ما سود افزا جان را
مبادا غصه گردد خاطر زلف پریشانش
نداده در رسم نتوان نظر بر روی او کردن
که پای فکر لغزد چون نگه برروی تابانش
پرمیدان که بخرامدت چابک سوار من
دلم چون کوی غلطه در خم زلف چگانش
بکوشش رخ بر قلب صمانم اینچنین گوید
که محمودم شود یارب از خاص سلطانس
بآه سرد و اشک گرم یعقوب خلیل خود
معزز چون عزیز مصر کن پیش عزیزانش


بآن ذاتی که پاک از شرکت نقص و دنی باشد
که همچون سود سوداکن بری از نقص نقصانش

زموج شورش دریای طوفان حوادثها
بآغوش صدف آسوده داری کوهر جانش

بسان لعل رنکین در حسینی سرخ رو یارب
بود روزی که اندر رنگ بینم لعل خندانش

بمیدان دعا طexری اجابت کن در کویم
بهر جائی که باشد فضل حق باشد نگهبانش

من طبعه

موبمو گردم بس بر نقشه پر کار خویش
قد نما تصویر سازم بر رخ دیوار خویش

همچو بخت بسکه محوم بر رخ گلزار خویش
رنگ گل را غنچه بندم بر سر دستار خویش

بسته در چاه زنخ حظش دل عشاق را
مور آری هر چه یابد آورد در غار خویش

نقش دویش گل کند جائی که از دیده ام
محو گشتم بسکه برعکس رخ دلدار خویش

تا که از هم نکسلد سررشته تدبیر من
میخورم بر خود گره هر دم بتار کار خویش

در کشم گیر خط تقدیر نقاش ازل
استقامت میکنم چون نقطه در پرکار خویش

در حضور حضرت دل از سر رغبت بجان
من پشیمانم زکردار بد و گفتار خویش

کی فروشم نقد قلب دل بدست دیگران
این متاع کاسد ما و سر بازار خویش

زخم جو از داران آب زبانش مرهم است
یعنی غمخواری کنیم با شعر دفم دار خویش

بسکه از غفلت به بیداری بخواب حیرتم
خنده می‌آید مرا بر صورت بیدار خویش

این غزل را چون نوشتم بهر شیخ خواجه ام
شرح طرزی شربت مل کرده ام با یار خویش

چون سخن سنجان گران گوشند من هم چون صدف
در بنا گوش خود آویزم در شهوار خویش

یک سراپا از بره دوش قیامت بگذرد
گر گشایم همچو زلف او سر طو مار خویش

صاف بینم صورت عنقا بپشت کوه قاف
چون سحر از هم گشایم دیده بیدار خویش

زورق مه بر فلک از شور طوفان بشکند
گر فشارم در شب غم دیده خونبار خویش

همچو شبنم نیست بار محملم بر آفتاب
میبرم تبخاله سان دوش خودم بار خویش

طرزی


عزیزی بیدر کانم محرم بیک پهلو گذشت
خواب راحت میكند چون تار و پودر آغوش

جواب صائب در کامل کفته
تشنه كامم چون تمکین از حسرت لعل لبش
کی بود یارب شوم سیراب چاه غبغبش
در دبستان طفل ما تا شرح بستان خوانده
از فصاد وی كلستان كشت صحن مكتبش
چون سکندر زلف او در راه تاریکی رود
خضر خطش خوش گرفته جای بر کنج لبش
مایه جانكاهش آبی کوه را سازد آب
دوست را یارب نكهدارد ز آه ياربش
بر نمی تابد قتیل ما عكس در غیض شكند
در شفق چون ماه نو بنمود چین غبغبش
پیش رخسارش کزان جان خود یکت لا كنم
رو پنهانی كزینها بیا بم یک شبش
این کمان من بستم از همعنانان چون غبار
داشتم در پی سوار بهار كاب مركش
من بآب چشمه ها، دفن شوم می کند
با که عکس بوسه افتاد است بر کنج لبش
در طلب طرزی ز مطلب سبکرد چون خدرنگ
زانكه در مطلب بود بمطلبها مطلبش

بر روش بیدل در كامل گفته
دلی دارم که باشد از شرر آغاز و انجامش
بهار خنده صبح شرر شد صیقل نامش
ز بس جوش لطافت میزند کل از اندامش
شود آب از نزاکت کر بکجا طر كند دامش
از ان سازم تهی قالب چو خاتم پیش نام او
كه زودر سنگ را نواز تواضع پیش او نامش
چنان کام دل از کام و لب و دندان ولبا
که نا كامی شاق است کام مر مرجود كامش
كل اندامی كه من دارم سر نازک او اینها
شنیدم از شکت رنگ کل آواز پیغامش
ز حش لمعۀ نور تجلائی که من دیدم
بدوش سایه باید یكند د حور شبانده امش
همان منزل که بگدای قدم ای نور چشم من
بسان دیده ریزد نور پیش از دور بامش
عیث خوبان عالم زلف خال دانه میریزد
كه مرغ حسن در جو لی صید شد حلقه دامش
شراب ساغر سونش خمار نیستی دارد
تو كومی شد خط بال پری موج جامش


۴۰۸
گل رنگین ادای باز پروردی که من دارم
سخن بر لب چو گل رنگین شود از بوی پاکش
بود تفریح قلب روح بیماران نگاه او
بنفشه پرور گل از فردوس است خاکش
زبس دارم هوای دیدن بالا او طرزی
زجا یک فقه جو پر چون گرد و بشنوم پاکش
برطبق بیدل در کابل گفته
شبی در خواب اگر از ناز گیرم در بغل تنگش
دراز چشم شود نیلوفری از نازکی رنگش
درین گهسار از بس آبرو دارد دل نازم
بقدش خرد کشد از ناز بار شیشه سنگش
قدم گشته ام را ضعف پیری می زنو دارد
چه شد گرنغمه آهی کم کنم از مدعون چنگش
خودش در پرده پنهان و برون صد جلوه دارد
بپرده می که میر شارم چه افسون کرده نیرنگش
خیال جلوه نازش بیک عالم نمیگنجد
حسان جا میتوان کردن دن سینۀ تنگش
نمیگر د دامن مارا بزور پنچه کج طبعان
چو آب از پاکی طینت بردن می کم زنگش
جنون بچه از سنگ طفلان میشود افزون
من و آن طفل بدخوئی که در دامن بود سنگش
مباد شوق گلزارش ز احوالم چه میرسد
که چون کل پوست برتن میدر د از شور اهنگش
زنوک خامه طرزی چکد صد معنی رنگین
بیای منکر قدرت نگر بر سحر و نیرنگش
بر روش بیدل در کابل گفته
گل اندامی که من دارم چسان در برکشم تنگش
که از تاب نگاه گرم پر رخ بشکند رنگش
بپایش چشم بستمش نگو چون از دل بگویم
که دارد شکوه نازک ز دست شیشه سنگش
ز دست تیغ او چون جان نگه در آستین دارم
که از خون دل عشاق می بندد حنا چنگش
صدای نغمه قانون او از ان راستی دارد
نوای ناله عشاق در پردست آهنگش
شو از خجالت نام او ار ان غافل درین محفل
که تا زانو فرو شد نام شاهان در دل سنگش
چونین برنوس خطی زندان شهسوار من
مه نو صد فسون خواند که گردد حلقه تنگش
چو دیدم حلقه گیسو بطرف عارضش گفتم
که بر خورشید بند د سایبان زلف سبرنگش
بطرف


ز طرف دامن طرزی چوکلی بوی گلاب آید
بسان غنچه گر یکدم کند بر دل نفس تنگش

جواب ل همایون پسر ما براه شاه در کابل گفته

چشید ایم بکان بسکه لذت ستمش
دلم چو طفل گذشت ناوک المشن

میان خلق شود سر فراز همچو قلم
چو سایه بر که کند سرسایه علمش

لبالب است عالم ز کنج احسانش
بمرگ هم نشوم نا امید از کرمش

ز مهدی دمش دم چه میزنی ایدل
دقم گرفت بدم باد تیغ کینه دمش

در ان حریم مزن دم ز خربش زاهد
که محرمان همه نامحرمانند در حرمش

بعیش و عشرت کو نین شادی دو جهان
نمیدهد دلم از دست دامن المش

چرا چو غنچه بنالد بخود دل از خط او
که روی صفحه شود نوبهار از رقمش

زبحر خشش او نا امید چون کردم
که فیض بحر محیط است کم نمی زنمش

ز روی صفحه هستی چو خط برآرم سر
بنام من چو کند بر زبان خود قلمش

پرس از قدم بی مجبه اش طرزی
چو سبزه خضر رون کشیده از قدمش

جواب میرزا صائب در کابل گفته

آنانکه نظر دوخته بر چشم سیاهش
رسر سواد و چون مرغ تا ربنگاهش

در چرخ ز خجیلت برخ خورشید شود زرد
گر کج شود از ناز بسوطرف کلاهش

از بسکه شدم منتظر آن شه خوبان
چون جود در بنظرم کرد سپاهش

گر پرده زرخ افکن آن ماه دو هفته
خورشید شود حلقه بگوش و شبانش

زان و بهار همتش راه خزان نیست
گز آب بقا شستن چو شبکیه اهش

جائی که قدش جلوه کنان بگذر و از راه
جا بها همه چون باک نشینند براهش

طرزی که چنین پیش تو در خون طپید آن
جز عشق رخت هیچ نه بینیم گناهش

در جواب مشرب بام گفته


زکوه قاف اگر بگذرد پیکان تیرش
که مژگان پریزاد است اندازد بپیرش

نگشتهای آن ابروی جانزا کرد خم سازم
تنم باریکتر از موی کرد و دقت تحریرش

بشام طره آشفته اش آشفته میخواهم
بلی خواب پریشانرا پریشانی است تعبیرش

لب تیغش سراپا غوطه زد در جوهر ذاتا
ز شوخی خون جوهر دار ریزد زخم شمشیرش

زبان حرف آن چشم سخنگو را که میداند
که چون مژگان سراپا سرمه آلود است تقریرش

که تیغش نشوئی بوسه زد با آن کف رنگین
که خون رنگ بوی گل آب شمشیرش

دل و چشم دو وارفتن در پس و قبال ابرویش
بلی پیکان دود از پیش و سوفار از پی تیرش

ازان خط جبین بخت مراگرمی مشوش شد
قلم لرزید از حیرت بخود هنگام تحریرش

بر روش بیدل کشد

در ان میدان که میگردد نمایان پیکر تیغش
نهان خون دو عالم میشود در جوهر تیغش

بکار بریدنها دم تیغش برش دارد
صفای جوهر ذاتی است اصل گوهر تیغش

ببازم سر بندهای اوج سبز بال او
که چون جوزا اسد کرد دو پیکر از هر تیغش

ز فیض خدمت روشن دلان در صفا خیزد
سراپا غوطه در جوهر زنده و سنگ بحر تیغش

رئیس پرواز سعی از بهر قتل صید خود دارد
عرق چون خبطه صیاد ریزد از پر تیغش

میان کشتگانش سرفرازی میکنم نازم
که باشد سایه بال هما در شهپر تیغش

باهل قدر نسبت سنگ قدر ناکسان کردو
که تیغ کوه سنگین شد زسنگ لنگر تیغش

بوقت قتل صید شعله خوی گرم خون من
بخود چون دانه تبخاله بالد جوهر تیغش

زموج چشمه حیوان مراد دادند آبش را
که سیرت بقاشد عالمی از ساغر تیغش

بزیر تیغ رنگینش بطرزی گفت شب بیدل
بدخشانها میکدم شباند جوهر تیغش

من طبعه

صفای جوهر ذاتی بود تا همدم تیغش
تپش هر دم جگر بر خاک هردم از دم تیرش


۴۱۱
بسمها کند بر خاک دهم سجد هم هردم
اگر نه غم درون سینه کرد د محرم خویش
در ان مشهد که زخم سینه چاکم رفو سازد
سفیداب سحرارد برای مرهم خویش
بروی غنچه در دوش نمک از شرم خون گرد
چکو گو بر کل زخم دل من شبنم خویش
زقطره موج رابرحمت بحرکف دستش
بدست قطره شوید روی فلزیم یم خویش
حیات جاودان دارد نم خون شهیدانش
خط نقش بقا میخواند از جام جم خویش
بمیدان مصاف انتزظا رباد شمشیرش
تم باریک چون دم کشته اخرازخم خویش
هزاران کشتی جان غرقه بحر فنا کردد
چو طوفان بلا خیزد ز امواج یم خویش
زصاحب جوہروانی تواضع ابرودارد
عروج سرفرازیها بود زیر هم خویش
چومی اید در آغوشم تسلی خویش میکردم
چه پرسی ازخم مینا مکیف و یکم خویش
بباغ سینه کل کل بشکند زخم دلم طرزی
باستقبال اگر اید بها رسعدم خویش
من طبعه
دران شخصی نمیشمارم برجکو دندان خویش
تا زخون ارزوی دل کنم درمان خویش
بکنم از بزم رندان کی گذارم با برون
کرچه همچون شمع سوزم سر بسر سامان خویش
صبر و طاقت در بلای اشیوه نامردیست
یافتم این طرز را از همت مردان خویش
کرچه از بیطاقتی در شعله میکردم بسر
لیک چون جواله کردم کردبر دامان خویش
هر که چون یوسف نمها صبر یعقوبی کند
با عزیز مصر بودن داند زندان خویش
خون از کدام حسرت نما افتاده است
بسکه پنهان کرده ام راز دل حیران خویش
ذوق آب و دانه دوران ندارد اسیا
بهرمان دیگران کردیم سرکردان خویش
دست کش زین قاتل نقد ذوق ارزو
چون شهیدان خون خه در امید هم تاوان خویش
بزولان از سیه روئی مردان پشت و سرست
سرخ روچون زخم جرات آیم از میدان خویش
در راه دین کر کند شیر علان بسی دلا
کی دهم با هر دو عالم ذره ایمان خویش


۴۱۰
کر طمع دندان زند بر مادیان ممسکان
من بدر بیت در کنم کم کیک و بی دمان خویش
طرزی افغان مرگ پیش ازین برخود لاف
شرم کن آخر تو ازین روز سرگردان خویش
جواب صائب در کابل گفته
هرکس که دید گرمی تاب نظاره اش
آتش چکد بچرخ زچشم ستاره اش
امد پیاده از سر شبدیز عقل و دین
هرکس که دید بر سر گلگون سواره اش
ان طفل تند خودل سیاره مرا
سازد چوباسه کاش هم پاره اش
اتش مسیرین باسن شب جلوه میکند
باشد ز ریز زلف نهان گوشواره اش
بر طبع نازک دل چون آبگینه ام
هرگز نگشت نرم دل سنگ خاره اش
مینای دل که در کف سنگین دلان خم
خیز از شکست هیچ به بیم قناره اش
طرزی درین محیط عبث دست باز
بحرست بحر عشق که نبود کناره اش
جواب صائب در کابل گفته
خون دل میخورد از بس شرفه جویگوارش
سرخ تر از رنگ گل شد رنگه بیمارش
چون کنم بر نظر بر چین رخسارش
که شد از خنده گل داغ گل بیخارش
قطرۀ عرق شبنم گل را از ناز
میکند دانه یاقوت رخ گلنارش
جای فریاد و دنگهت گل از شس
بلبلی را که بود و صفقه در منقارش
گر باین ناز خرامان گذری سوی چمن
میشود سرو چو مدنگه از رفتارش
در شفای گشتن باشارت میگفت
نفس عیسوی آید ز دم بیمارش
آنچه از دائره کون مکان بیرنت
نقطه می توان بس سرین کارش
از در پیرمغان جانب مسجد گذرم
حلقه کردن جانست سردارش
در من آئینه و اماند زحیرت چون جام
جلوۀ حسن تو برد هست از بس کارش
زاهد ساده که با اهل صفا بغض کند
گنبد و کوه پرید است سر دستارش
بلبل


امبل آن چمن بازد دشم که در و خطوطی کل دمد از خار سد بوارش
باغ حسن آهنجنان جوش بطراوت دارد که بخون کل از جیب بار خارش
کری طرپس بوسه لعلش گذرآ آب کرد وز لطافت لب شکر بارش
من چوکم صفت لعل لب شیرینش شیرۀ چاشنی جان مد از کفارش
هر کجا کرم سخن میشود از نازبس لؤلؤ سفته بریزد عوض کفارنش
بوسه قرص دهد نقد روانم بدهد کرم از شور خریدار بود بازارش
دل طرزی که خردار شد بود ناز کتر یارب دل شکنان نوش مسلات دارش
جواب صائب در کابل کفته
باین آونه العلمت لرزان بر باگوشش که شند خون صفای صبح تاوان در گوشش
خیالش در پس هر موی تصویرها دارد نفوذ با این فراموشی جهان ازم فراموشش
مخان در دانشای که از پوش سے سنے سان شیشه می پیش هم آرند بر دوشش
کل متقار بس غنچہ تصویر میکرد کلش در سخن آید اگر لبهای خاموشش
زاکت بیشترین هم مرک کل اسباب باشد که عکس آب در نیکی کند طرف سبا کوشتش
تبشس سخن مانم دیده دایہ فطرت غبار سره همچون خامه توان کرد ها موش
بر جا گذر دآن دلب بالای من چو ساغر میکند خمیار باده پیش اغوشس
بنازم کرد ش چشمی که مغز میکمار ان کند چون ساغر خالی تھی از باده پوش
نوای عندلیبان دن کوش کل بسد طرذ که صبح از قطره شبنم کشید چیده در کوشتش
برویش بیدل در کابل کفته
شی در خواب ار از بیخودیها بکرم سویٹس اکر می نگاہم اقبالی میشود رویش
زمبس دارد ہوای سجدۂ خاک دانش در سر سرا سر شد جبین باد صبا چون سایه در کویش
دران در میزام شور شکستن ہا صدا وارد کہ میچون شیشہ مارک فتاد از طاق ابرویش


۴۱۴
کسی کزیکبزد از گوشه چشم نگهدارش
نشیند با دل پر تیر چون ترکش پهلویش
بهر حرفی که لعلش زبان شانه میگیرد
که دارد معنی باریک بیت شعر ابرویش
زما خونین دلان از گرمی خویش چه میپرس
که چون تبخاله بالد دل زکوه از تندی خبر
از ان در بزم رندان شمع ارزو شد لان باشد
که دارد از حیا در پیش رو انیژه زانوش
نگاه نرگس جادوی او نیرنگها دارد
پری در شیشه میبخند در بحر چشم جادویش
ز بس دارم درین گلش هوای سرو آزادش
چو آب از خود روم در پای هر و قذای دلجویش
گریبان گل و جیب سمن را چون صبا طرد
بدامان چمن هر صبحدم عبوکم از بویش
جواب صائب در کابل گفته
در بزم کرم روی ترا ز آفتاب باش
بدیم به پیش کرم و ماج ان حباب باش
خوابی بباغ جای دهندت بجیب گل
تفریح روح غنچه دلان جان کلاب باش
مستان شیشه ات چو پری جای میدهند
در طبع غم زدای چوجام شراب باش
در بزم میکشان ز رخ آتشین یار
میتا ب ز رانش اشک کباب باش
هر گل بصد زبان بتو گوید ز زیر رنگ
یعنی بسیر باغ تو با در رکاب باش
ای بخت خواب رفته من شام تا سحر
ماند بچشم مست بتان مست خواب باش
خواهی که همدم پاکان شود دمت
در کلم واقف دم خود چون حباب باش
چون چرخ با تو ذره شهاریست در حساب
کرا و می زپاس نفس در حساب باش
طرزی ببرم حرف شناسان نکته سنج
خامویش تر ز معنی حرف کتاب باش
جواب شوکت در کراچی گفته
خاری که در جنک کمر و کشی شمش
شود رنگ از نزاکت بر کف از میر گشتنش
بجز اشکم کر اقتدت که شستش را سخون برد
خنا بک پشت دست اند و برین در سر شش
بقلم هر کجا چون شاخ گل از ناز بر خیزد
رک گل میشود جوهر میان تیغ در شش
در خواست


از جرات کر اشارت سوی وی او کند دست جهانی رشته نظاره می بندد برا نگشتش
ولی روشندلم را از درون بس عیان سازد چو عینک صاف می بینم خویش کلی انگشتش
بها زندگی دائم بدست کس نمی ماند که چون رنگ حنا آسان برون می آید از شستش
شهید او شهادت بـ حیات جاودان دارد نمیرد تا ابد انرا که او یکبار خود کشتش
لب لعل پرورشش همچون مسیحا کشته خود را بیکدم زنده میگردد اگر از ناز کشتش
نه تنها لشکر خط کی بحسنش رو برو کردد سپاه زلف بهر کمک میاید پس از پشتش
بردی سینه مهر مهر با دش تا که چسپاندم چو خاتم مهر دنیا دل برون آرده از مشتش
تمنا منطق ندارد اهل دانش ران سبب طرزی نمیسوزد در آتش خود در زر نبود در دستش
چه نسبت کی نشین طرزی بشاهنشاه من دارد هزارش بنده کان باشد یکشعت بپرد زشتش
جواب سیخود در کابل گفته
فری را ده معشوقی که من کشته کرفتاش زشوخیهای مژگان ریز ادست زیمارش
ز بس خون جکر ها میخور دمرگان خونخوارش چوموج باده رنگین شد که در چشم بیمارش
زبس رنگین سواد افتاده طرف وی کاونش عرق چون دانه یاقوت رنگین شد برخسارش
چه میدانم دلش بیرو از طرز خرام او برنک حرمی کل نازک و افتاده رفتارش
نه خال است انکه برنج لب لعلش وطن دارد تکاسیم بازبکر اند در لعل شکر بارش
دل بیتاب من تاب نگاهش را حسان آرد که کر د د آب چون سیماب سنک از برق دیدارش
چوکل رنگین بود هر رخنه دیوار کوی او ز بس موج لطافت میچکد از خاردیوارش
مقدر دمعت مشرب بود پیمانه نوشیها دلی چون بحر باید تا بنوشد جام سرشارش
زبس موج نزاکت جیب سنبل میدرد کلش بجای خار کل میروید از اطراف خشارش
بمجلس وعده یک بوسه جان میکرد زغو غای خریداران بس گرمست بازارش
بجای انتظار وصل خوبان عالمی دارد چو کل خمیازه دارد در مخم دل ذسوق خارش


دلم چون پسته خاری نماید در نظر طرزی
از بس بر سینه خوردم تیر از چشم نگاهانش
بر طرز بیدل در کابل گفته
بروی جام میخندید تا لبهای میگونسش
زغیرت چهره می سرخ شد چون روی گونش
بطرف باغ اگر آید خرامان قد موزونش
شود ز آشفتگی سرو سهی مجنون بید مجنونش
دل نازکتر احم میکو نازک طبع افتاد است
بسان شیشه را نسیه نماید زیر دانش
بیابان کرد الفت بسته زنجیر کی کردد
بسان رم وطن در چشم آهو کرد مجنونسش
بگلشن گل برخسار تو نازد لاف محسنی
بناز سبزه گلچین است و کرد از باغ بیرونش
قدم فهمید و نه در کوه و صحرای غمش قیس
بود ریک روان از دل طپیدنهابها مونش
ز امواج سرشک دیده اشکم چه میپرسی
بغرق بین زد ساز و حباب آب جیحونش
سواد نامه طرزی بسان غنچه رنگین شد
بروی صفحه تا کردم رقم از چشم پرونش
بر طرز بیدل در اکبرآباد گفته
انرا که بوی تو بود تازه دماسش
چون غنچه زخون رنگ شود روی قاش
بر طرف چمن بوی شانش توان یافت
بانکہت گل رنگ برد کر بستر ائسش
ہر جا کہ خیال تو در و جلوه نماید
چون زلف پر از مشک بود دود چراش
گفتیم چو خط سبز برامد ز عذارش
بر بیضه طاوس مگر شهر زاغش
در نافہ نشکفت که از حسرت آن زلف
بوی نفس سوخته آید ز و ماش
از نازکی آن چمن ناز چگویم
بر غنچه چکد شبنم نظاره باغش
چندان سین داغ دل خویش خرامم
تا بار بخون رنگ دهم سرمه داغش
از چشم بد غیر چو تعویذ به بستم
طرزی پر پروانه مهار دی چراغش
جواب صائب کابل گفته
بس طاقت ما افتاده سر و جلوه ارایش
زطوق گردن قمری بود خلخال مینایش


بکن گر خرامان کند در قد قرآن پیش
چگویم از لطافتهای حسن روی زیبایش
ز بس در دور لعل می پرستش باده پیمین شد
ندرد دل چسان از چشم شاپیش نگهدارم
ز حسرت غنچه انگشت تحیر در دندان گیرد
بترک ناز دارا ترک ترکش بسته می آید
بسان حلقه زنجیر بازنجیر میگردم
بسان پسته سازم چاک برتن پوست از شکش
ز خجلت رنگ بر رخسار کل چون لاله میگردد
عرق آلوده گر آید بسوی بزم میخواران
ز پریانی کند دامن خورشید میگردد
باسم هیچ طرزی بسته مضمون دهانش را

بسان سایه می افتد ز خجلت سر و در پایش
اشارت سوی او از دور گردد مانع شد جایش
چو می آید بمجلس شیشه خالی میکند جایش
که میگیرد نگاه شرر اثر کان کیر ابش
حنا چون روی خود مالد ز شوخی کف پایش
زشوخی با تمیرکان مینماید چشم شهلایش
زبس چون زلف سودایی شم در شور سودایش
بنود گر بیا مو زند در گر لعل شکر خایش
گلش گر شو دلی پرده ماه روی زیبایش
ز خجلت می چکد جای عرق از رو مینایش
بنازم برسہایتهای گیسوی سمن سایش
مگر لفظ عدم خوانی که بکشائی معمایش

بر روش بیدل در کراچی گفته

عجب نیرنگ دارد جلوه حسن دل آرایش
بمقام چون حبابم خاست سر در جلوه پیرایش
قیامت قامتی دارد بنازم قدر رسایش
گلزاری که کرم جلوه کرد و حسن کلر نگش
بسان سایه بر خاک سیه روزی وطن دارم
بهار جلوه در چشم ندیدن دیده میخوابد
دماغ نشته مستی زرنگ باده اش ریزد
سر موئی جدا از حلقه زلفش نمیکردم

ز خود پر میشو د چند انکه خالی میکنی جایش
بعجز تسلیم زنگ حنا کل ریخته در پایش
قیامت یک وجب کوتاه تر ماند ز بالایش
چکید رنگ بهار شبنم کل از سراپایش
که رسم بکام خرام مار افتادم بپایش
چورنگ کل بخون غلطد تماشا از تماشایش
نگاه چشمک حشم پریز دست مینایش
که دارم چون شکن جا در خم زلف سمن سایش


۴۱۸
جنون مندر دماغ آخر شراب تند شوقش
سویدای دلم در سود سودا شد زسوداش
گهرچون شیر وشکر از حیا در خویش بگدازد
اگر شهد تبسم ریزد از لعل شکر خاش
چمن با چشم شبنم چون تماشایش کند طرزی
بدو رشک گل از خود رود رنگ خفاش
بر طر ز بیدل در کابل گفته
در دیده کشیدم نمک جان بخش جمالش
رم کرده ز آئینه تمثال شالش
از صورت آئینه چه جوید مثالش
خود آئینه در خواب ندیدست مثالش
در سینه رسن باید و کشتن شه دوانید
از باغ دلم سر بدر آورد نهالش
در حسرت آن خال ز بس اشک فشانم
سرزد گل ریحان بخطا رو زنهالش
براتش سوزنده سپندی شده بریان
با خال بنظر دوخته بر چهره آلش
چون آئینه حیران شدم از دیدن رویش
بیطاقتیم تاب ندارد بوصالش
تا کرده دلم بوسه سؤال از لب لعلش
من غرق شدم در عرق شرم و الخش
مرغ دلم از بسکه طپد پیش تو بیتاب
چون تسخ تو خون میچکد از شهپر و بالش
در پرتو هر اوج رقعیت تنزل
خورشید چو بگذشت نه پر شد روالش
در عرصه شطرنج فلک اسپ چه تازد
شه مات شود سلپتن از بازی چالش
بی خون جگر یک لب نانی ندهد دست
بر خاک شود کا سه گردون سفالش
طرزی بهر کوچه ز اقران شده ممتاز
چون بخت ندارد بچم فصل کمالش
طرزی نظر لطف ز الطاف تو دارد
یا رب زکرم یک نظر انداز بحالش
جواب صائب در کابل گفته
بدور سرمه سنگین است دآول جوابگینش
غبار سرمه شد کوه گران از هر نگینش
ز بیرنگی چو بوی گل دبان غنچه میبوسم
در ان گلشن که گل بر شاخ بندد دست گلچیش
ز شیرینی لبو چون پسته در موج شکر غلطد
بخطا طر بگذرد گر بوسه لبهای شیرینش
طرز


کف نمکین کل چون پنجه نسرین بچشم آید برآید راستین بردن اکر دست نکارینش
زکلشن کو بخرامان بکذرو آن جلوه پردازم زحیرت آب را آئینه سازو ناز کیبنش
بعزم قتل چون آید سوار آن شهسوار من طلوع از مطلع خورشید کردو مشرق زینش
بیاد بوسه از بس آرزو بیتاب میکرده زخون آرزو کردوحنائی پای رنکینش
بزیر کوه تمکین در شکر خوابست چشم او کجا شور اسیران تلخ سازد خواب شیرینش
چه لازم سرو را نسبت دهی باقدشمشادم مکن با خنجر الماس بیرون تیغ چوبینش
زشادی زندگی پروانه خط بر مرک می آرد دم مردن بغربی را که باشی شمع بالینش
برویش چون شکنجه زلف را دیدم که میپیچد بخود پیچیدم از غیرت میان زلف مشکینش
زحال سینه صد چاک طرزی هیچ مپرسی بسان غنچه پر خونست از دست نکارینش
جواب صائب در کابل گفته
دل کفرستی دارم که انجام است آغازش چوبوی کل شکست رنک باشد بال پروازش
در ان وادی که من کشتم شکار چنگل بازش زاستغنا نه بیند سوی خود چشم نظر بازش
که دارد دفتر قتل من چشم فسون سازش که سرکوشی بابر و میکند مزکان غمازش
بزم بیخودی از هوش حیرانی دلی دارم که از بس سینه صافیها نفس هم نسبت مسازدش
بدو خط شکین جلوه حسنش دو بالا شد من و آئینه رخساری که زنگار است پردازش
زکرد سرمه سنگیته بود خواب کرانش فسون خواب میخواند در س چشم فسونسازش
خموش از سر چشم کند پردازنش نمیگردد بزیر کوه سنک سرمه نتوان کرد آوازش
زخجلت سر دچون فواره خون سرنکوتین اکر آید بگلشن سر قد جلوه پردازش
دل بیطاقتم چون تاب خودداری کند طرز که شد آئینه فولاد آب از شوخی نازش
جواب شوکت در کراچی کفته
پریونی که من دارم بپرس از شور اوازش چوشبنم در کمین بیدار دار د شوخی نازش


۴۳۰
به پشت سایه سازد زیر دیوار کشد و یردا	که شیر سحر خورد است مهتاب لب بامش
شبی گر بی نقاب از طرف گلشن بگذرد یارم	چو مینا میکند رنگین چمن را روی گلنامش
چرا شیرین بجام جان نباشد زهر نگاه	بشکر خواب هم تلخی ندید و چشم بادامش
شدم صید غزال شوخ چشمی جلوه پرداز	که نتوان قید کردن هممچو نگه در حلقه دامش
چه جادو کرد ناز نرگسش در بزم میخواران	که در پای نگه بند و خمار تک می جامش
شد از جان معتکف برزخم جان هر که از غزه	بصد سعی ار صفا خود کعبه شد طوف احرامش
ندارد بخت دو حامی می خمخانه شوقش	و به صد جوش میغرم چو کا نا باده خامش
اگر چه خیره شد در حکم تقدیر است ای طرزی	ترا کن اغا زگاری را که بخیر است انجامش
جواب صائب در کابل گفته
من و آن باده تلخی که مرد افکن بود در خوش	که شور حشر را افسانه خواند شورش نوشش
کنند نیم نظر بر جام می گر چشم مخمورش	شود تبخاله پر خون بشاخ تاک انگورش
میان میکشان آوازه هم زان علم باشد	که از جام جهان بین است سنگ داغ به گورش
ببازم دادی عشقی که صد ملک سلیمانی	نماید مور و تر از مرد ک دیدیدۀ مورش
چنان در بزم از نزدیک بیینم آن پریرها	که دل را آب میسازد خیال بدن عریش
ترا ودناز از ان لبها چو نخلستار در کان گل	نماید شورستی چون نگه از چشم مخمورش
نکرد خاک پایش نور بینش توتیا دارد	که مژگان میشود تا زنگه در دیدۀ گورش
میان کشتگان زخم از ان چین صبح پیش شد	که مغز استخوان سوزد بجای شمع کافورش
فلاطون چین کند بیماری چشمش دو اطرز	که جالینوس را ول میطپد از نبض رنجورش
جواب صائب در کابل گفته
اگر آید خرامان سوی گلشن سرو چالاکش	زخجلت میفتد سرو سہی چون سایه بر خاکش
عذار گل شود عرق عرق از شرم روی او	بگلشن گر شود بی پرده رخسار عرقناکش


۴۳۱

سموم سید چنان صیاد شیر افکن که از عزرت بر آهوی حرم صد باز دارد صد نفر انگش
بمجر ماه بیمار آرد غد از شرمگین مینا بجاسی کرد خیره بوی گل از خاک غمناکش
نمیخواهم که آن گل سوی گلگشت چمن آید که خون گل مبادا توده سازد دامن پاکش
شود بخاله خونین بگل هر قطره شبنم بگلشن گر شود بی پرده رخسار عرقناکش
کمن بند دش باقد بندش سر و موزونرا که دارد یک سرو گردن بلندی سرو چالاکش
نم خاک ره گردون شکو هی آسمان قدر که میباید فلک چون سایه رخ بر ساحت خاکش
درین گلشن از ان طرزی چنین دیوانه میگردد دو صد چشم پری چشمک زند بر خوشه تاکش

جواب صائب در کابل گفته

چشم از تنگی هر گوشه باغ و بهش عاقبت یافتم از هیچ نشان سخنش
نبود یاسمنی رنگ تن نسرینش اطلس ساده گل گرچه بود پیرهنش
نیست آن خال که بر سیب زنخدان است بونه تشویه افتاده بجا ء ذقنش
طوطی ناز وطنی در شکرستان دارد یا بر آمد خط سبز از لب شکر شکنش
گرد خطیست که از طرف رخ یار نمود شکم و دار شبر زلف عذار سمنش
گر بچین نکهتی از حلقه زلفش کیزند هیچش ناف خود ما نده شگک ختنش
مرغی که شد صیدوی از دام دگر آزاد سوی گلشن نرود بلبل طرف چمنش
خون من هم چو حنا گر چه بریزد در پای چه شود گر بگذارد حریفان بغنش
هر غریبی که بیاد تو ز خود کرد سفر تار چون شام غریبان شده صبح وطنش
رقم طرزی از ین شمع تو تا یافت فروغ خنده بر صبح زند روشنی انجمنش

جواب شوکت در کابل گفته

باده روح فزانیست لب شیرینش موج آن باده گلرنگ خط مشکینش
از میانم نکند باک که آن شوخ نیاز باشد از صافی آئینه پر بالینش


۴۲۲

بوی کل در چمن از یار محبید چون کل
غنچه را که بخاطر کذرد کلشنش
رنک یاقوت چو موسی سراتش پیچید
بخیال آرد اگر لعل لب رنکینش
عاشقان در غم او از دو جهان بیخبرند
نشئه پرنشئه است دل بویش
همچو آن باده که از شیشه دهد عکس برون
خون عشاق نماید ز دل سکینش
نکهت مشک ختن همچو کل شمع شود
چون شود یار بخم زلف کجه مشکینش
صفحه همچون پر طاوس زند غوطه برنک
چون مکتوب کنم وصف کف رنکینش
همچو سوسن شودش تن سر ناز کبود
از لطافت بود ار پیرهن نسرینش
صید دل را بمهش باز زره میکرد
طره کیسیه غداره طرار بود شاهینش

من اشعاره
ندانم تا کرا افکنده در خون چشم فتانش
که همچون شاخ مرجانست کلکون تیغ مژکانش
شهید خون چکان تیغ آن شوخم که از عزت
زیارتکاه عالم شد سر خاک شهیدانش
نه خاست انکه بر سیب ذقن آن نازنین دارد
که عکس وجه افاداست بر چاه زنخدانش
چکویم از فضای دلکشای حسن کلرخش
که از نسیم شکفتن غنچه روید کل بستانش
چسان کل کنم تشبیه آن کلزار خوبی را
که صد روپاست راز غنچه باشد جیب دامانش
خرد بیجا نسازد محو اثار بزرگان را
که در یابی کند ظاهر طلب سیمای پنهانش
بدوزد سر در چشم او بقلم تیر تر کرد و
غبار ره شد سنک خسان تیغ مژکانش
ز خجلت سرو همچون سایه خود سر نکون کردد
چمان سوی چمن آید اگر سرو خرامانش
ز بس شاداب می اید نسیم کلشن کویش
چو برک کل طراوت میچکد از خار بستانش
بتاب طره سنبل زخمار خواب بر خیزم
دلم در خواب اگر بیند شب زلف پریشانش
منم شاکر در استادی که اندر مکتب عشقش
فلاطون را کند تسلیم دانش طفل نادانش
ببزم وصل او طرزی دلم شد آنچنان خوشنود
که با حیرت در چاره ام ساخت طرز چشم حیرانش

ردیف


ردیف الصاد جقود یوان طرزی صاحب افغان
جواب خواجه حافظ در قندهار گفته

چون بدرد غمت ام قبله کوی تو مناص
قبله من بود هم با تو از ان و اخلاص

قلب من صاف شد از دولت اصلای تو
زر خالص شود از آتش سوزنده رصاص

تاکنون قصه تو در بر کم ما میر نخت
بود در عالم جان قصه وصفت دل رقاص

چشم بد دور که آموخته تیر اندازی
از کمانخانه ابروی تو سعد و قاص

ای نظر کرده الطاف خدا بهر خدا
بنده نحو مکن دانه بند خودم ساز خلاص

این هم نیست که در حشر شهیدان تو باز
سرشمشیر تو گیرند بخواهند قصاص

گند جون سر و بازاده دلی طرزی عام
تا شد و فاست زلجوی ترا بنده خاص

ردیف الضاد بجمعه دیوان طرزی صاحب افغان
بر روش بیدل در قندهار کفه

مردلی کر مید با فیاض شد شایان فیض
میکنیان بادر در این دل هر زمان باران فیض

رخت پیدایش کنه کو هر شود
چون صدف هر کس که دار دیشم بربنیان فیض

فیض فیاض حقیقی شامل حالش شود
هر که در بازار احسان کستر دو کان فیض

میدا خت کوشش و ما رستے دناں کُشاں
در تنور چرخ حاصل کن چو خورشید نان فیض

سچو خضر از لفت برج فیالمین شوی
گر بنوشی قطره از چشمه حیوان فیض

کام جانت از حلاوت چون شکر شیرین شود
گر شوی مهمان خوان جود بی پایان فیض

از فوضات الهی شد چو طرزی مستفیض
هر که از صدق و صفا ز و دست بدامان فیض

ردیف الطاء مجملہ دیوان طرزی صاحب افغان
بر طابق بیدل در قندهار گفته

کنون که سبز و مطرف چمن فگنده بساط
بزغم زاہد خود بین عیش کوشش ونشاط


۴۳۴
مخور فریب طاق مقوس ابروش که نیست جای اقامت درین شکسته رباط
اشارتی کن و دردمرا شفائی ده که درد مند ترا کی شفا دهد بقراط
بکام بخشی دل سبکدلیت تفریط ولی بستن جان غمزدات کند افراط
در ید پیـرهن صبر و طاقتم روزی که دوخت جامه خوبی بقامتت خیاط
بصفحه رخت از خال حسن خط افزود بلی بود همه جا زیب خط خوش نقاط
ترا رسد که بنازی بشعر خویش طرزی که کرده سحر از طرز بیدل استنباط
ردیف الطاء مجزه دیوان طرزی صاحب افغان
بر طرز خواجه حافظ در قندهار گفته
زلاله زار و چمن بیتوای نگار چه حظ بجز ز خسته کل ای گرد کعذار چه حظ
جدا ز ناوک و رخسار و قد شمشادت ز سنبل و سمن و سرو جویبار چه حظ
کسی که از لب و دندان او نگیرد کام ز دیدن در و یاقوت آبدار چه حظ
دلی که حسرت گلزار عارضت دارد ز بوجبهار چه حاصل ز لاله زار چه حظ
بغیر سبزه خط و عذار یاسمنت ز باغ و راغ چه لذت ز سبزه زار چه حظ
کسی که صوت خوش لحن دلکش تو شنید ز صوت قمری و ز نغمه هزار چه حظ
ببوستان چمن بی تبسم لب تو ز خنده کل و فریاد آبشار چه حظ
زچشم مست بتان جام بی خمار طلب ز جام باده گلگون بجز خمار چه حظ
جدا ز خاک درت ای نگار طرزی را ز تاج خسروی و تخت زر نگار چه حظ
ردیف العین مجمله دیوان طرزی صاحب افغان
بر روش بیدل در قندهار گفته
یک شعله آتش است فغان و کلوی شمع سوز درون عیان بود از کفتکوی شمع
گر یار با فتاد زمن بینوا چه باک پروانه را چه فرق کند شست و شوی شمع


۴۳۵

بالم کجاست هر که سرم قطع میکند
نشود ماتم محل مرا زاب جوی شمع
پروانه خود ز شوق چو خویش را بسوخت
ورنه نبود سوختنش آرزوی شمع
احوال شعله دل صدپاره ام مپرس
گردید سوز سینه من بمو بموی شمع
ترسم که سوزد از عرق انفعال خویش
گر پیش عارض تو کنم گفتگوی شمع
طرزی ز دست دامن داغ جگر مده
گر فرض سوختن بود این ابروی شمع

ردیف الغین معجزه دیوان طرزی صاحب تخلص

بر طرز خواجه حافظ در قندهار گفته

گیرم بسیاله و کل باشدم فراغ
کو خاطر شگفته کجا دل کرا دماغ
دور از تو داغ دیده و دل چشم خون فشان
گردند خارغم ز گلستان و سیر باغ
بعد از وفات گر ز گلم سبزه بر دمد
چون لاله از فراق تو سوزد بسینه داغ
حاشا که بیستولب بلب جام می نهم
جانم بلب رسید چو سر در بم ایاغ
دل نام اقتبی ز برم گشته بود گم
دادند دوش در خم گیسوی تو سراغ
بازا که جان بشوق تو امشب کرشمه باز
از سوز دل به بستر من بود در همه چراغ
تا دامن دلست بمقبضه چه حاجت است
طرزی گشت دشت و تماشای باغ و راغ

بر طبق خواجه حافظ در قندهار گفته

دردا که نیست از غم روی توام فراغ
در سیر لاله زار و تماشای باغ و راغ
گمگشته بود از نظرم طفل اشک خویش
دادند زیر خاک قدوم تو اش سراغ
ای دوست تارخ و تماشای بهستان
مارا کجا ست فرصت باغ و د ماغ راغ
بیمار میکشی تو به بیگانگان من
ای نور دیده میکشم از خون دل ایاغ
آندم که شام و سحر می دهم چو باد
دیوانه سان بپوی تو من سوئی دشت راغ
هر شام نقل محفل جمعی ست روی شمع
پروانه را چگونه نسوزد کو دماغ


۴۳۶

هرگز هوای لاله و گل نیست در سرش
تا صحن باغ سبزه‌طرازست پر ز داغ

از طبع خود در هرات گفته

عشقت زبسکه بر دل و داغ بر سر داغ
دارم بسینه تپش همچنان لاله احمر داغ
از درد ناتوانی بستر دل ضعیفم
دارد ز زخم بالین گسترده بستر داغ
در بزم اهل الفت جامم بسان لاله‌ام
چون شمع تا گرفتم در دست ساغر داغ
از شعله طوق دارم زانگر کلاه د افسر
دزدیده‌ام ز خود ناز پر جبر داغ
در بحر درد عشقت طوفانی غم کرد
تا زورق دل من افکند لنگر داغ
کی عکس شخص شادی دیگر نمایدم رخ
آئینه دلم را بنمود جوهر داغ
از چشم زخم سوزان چاک سینه مرکز
سوزم سپند حسرت بر روی مجمر داغ

جواب صائب در کابل گفته

هرچند که گل زیب بهار است درین باغ
بالین سر غنچه ز خار است درین باغ
هر رنگ بروی رگ گل دام بهد شست است
طاؤس چمن دام شکار است درین باغ
سرمحله آغشت ذلان سنبل پر تاب
هم نسبت زلف کج یار است درین باغ
از خلق کناری کن و بنشین بکناری
گر کوشه دلی کوشه کنار است درین باغ
گل گوش بحرفت ننهد بلبل فریاد
هیچون من و تو ناله هزار است درین باغ
از خون شهیدان رخ گل گشته نگارین
هر برک حنا لوح مزار است درین باغ
در نیستی ما اثر هستی یار است
سرجوش خزان سیر بهار است درین باغ
از درد سر گل شده کافور چو صندل
سستی نگی رنج خمار است درین باغ
طرازی چمنستان جهان رنگ فروکش است
هر خنده گل زنگ بهار است درین باغ

در روش بیدل در کابل گفته

تا برافروخت رخت شمع بپهلوی چراغ
هرعرق پاره اخگر شده بر روی چراغ

گردید


۴۳۴

سرمه دیده اثر دود پروانه بس است حاجت و سمه ندارد خم ابروی چراغ
میدود زان بهر شعله آتش بیتاب هست حرز از پر پروانه بازوی چراغ
حاجت نامه و پیغام ندارد عشاق بس بود در هر پروانه با بوی چراغ
هر کجا شمع رخت انجمن آرا گردد تیره چون دود نماید بنظر روی چراغ
خون ما غازه فروکش رخ گلگون شماست پر پروانه کند شانه بگیسوی چراغ
گرم جوشی بتان برق دل عشاق است کاش پروانه خبر داشت ازین خوی چراغ
گرمی حسن دهد خرمن هستی بر باد عجب نگذری پروانه زپهلوی چراغ
پیش پروانه بیتاب ببزم الفت چه تفاوت کند از پشت سر و روی چراغ
دل طرزی و سر زلف پریشان بتان دل پروانه شد ار صید خم موی چراغ
ردیف الفاء دیوان طرزی صاحب افغان
جواب صائب در قندهار گفته

از بسکه در فراق تو سودیم کف بکف پر آبله شده کف من چون کف صدف
با ناله همدمیم بچنگ غمت چو چنگ سیلی خوریم در کف عشق تو همچو دف
کاهی که ناوک افگن مژگان شود بناز دل را ز بهر ناوک او میکنم هدف
نسبت بعارض تو چنان ماه را کنم چون نیست هیچگاه رخ ماه بی کلف
هر خوان که دل بعشق رخت جمع کرده بود گردند مردمان و و چشمم کنون سلف
دل را چنان بدست تو دارد کسی نگاه خیل مژه چو از دو طرف برکشید صف
بستیم گر بصید دل نیم بسلم زلفت د یکطرف رخ ماهت بیکطرف
جای عرق زجبس دمن مایه میچکد سایم اگر جبین پدرشمی بنجف
طرزی گهر بجای سخن ریزد از لبت نامهربخشم لبت هست چون صدف

از طبع خود در قندهار گفته


۴۳۸

یکی کمانه ابرو که نگویم خلاف
که دل ز ناوک ابروی سر است شکاف
بسر هر که کشی تیغ دلم چاک شود
که بحر سینه من تیغ ترانیست غلاف
من کجا و طمع بوسه خوبان زکجا
چشم ما را که بنظاره نکردند معاف
دم مزن ناله مکن آه مکش ای محرم اینجاست
دارها زهر خشم آینه از سینه صاف
تیر مژگان تو از جوشن جان میگذرد
ماند از یم بخیل مژه ات بس بصاف
ما به پیمانه شکستیم دگر پیمان را
زاهد از زهد و ورع پیش من نزنید لاف
دلم از خانه زنبور نگردند قیاس
تیر مژگان تو از بسکه دلم کرده شکاف
کعبه مهرورند در سر ما میگردد
گشت تا گرد سرکوی تو طرزی بطواف

ایضا از طبع خود در قندهار گفته

تا وصل زلف او رخ ماهش نصب طرف
خورشید شد ز شرم رخش آب همچو برف
چون غنچه سر از گره جبین زلی
سر دندان او نتوان یافت هیچ طرف
زحمت بدوری من و یار ای رقیب چیست
کس قطره را جدا نتواند بیحر ژرف
داند دل مرا همه بر دوش چشم
در پاس راز طفل سرشکم نداشت شرف
شام و در زلف و صبح رخش دیده ایم هم
جز من کسی بچشم ندیده است این شگرف
جز زخم سینه چاک جگر حاصلی نداشت
طرزی که عمر در سر عشق تو کرده صرف

ایضا از طبع خود در قندهار گفته

عذار مهوشت از بس که نازک است و لطیف
نزاکت رخ گل پیش روی تست کثیف
عذار کل همه غرق عرق شود از شرم
باین جمال گر آئی بیوستان شریف
بسایه مژه چشم مور تشبیم
زبسکه کشته ام از درد عشق زار و نحیف
رساله غم در دست دست شعرم
بیا بخوان که چه غمنامه کرده ام تصنیف
چو شمع سوختگانت شعله میخندد
بدلغ سوزش دل نالان بهم تسخیف

دوست


۴۳۹

از دست برد خرد بسکه دل به تنگ آمد جنون ببوی بیابان مرا کند تکلیف
زبان بشکوه در دست نا امان نکنم که طبع و خاطر معشوق نازک است لطیف
ز شوخی سخنی بر نداشتم هرگز که بار حرف کسی بر نداشت طبع لطیف
کجا بطرز سخن حاسدان رسد طرزی که طبع شان نکند فرق خرمهره ز صدف

ردیف القاف دیوان طرزی صاحب افغان
از طبع خود در قندهار کشته

نشتم روی نگار از بسکه کل عرق موج کلاب میچکد از عارض شفق
تا در چمن ز خوبی حسن تو دم زدم از شرم کرد دفتر کل را ورق ورق
در کش رخ تو زعشاق بینوابلبل هزار مرتبه گیرد نوا سبق
کردم زبسکه وصف لب لعلت ای نکار اکنون زبان من چو قلم تا کلوست شق
طرزی درین جهان پی غمخوار می الم دیگر کسی بجز که نداریم غیر حق

از طبع خود در قندهار کشته

با شانه تار موی تو را وقتی کرد فرق مشاطه تا مکز شده در شک ناب غرق
ای کیه تار خن بسیم که م چو آفتاب بکرفت نور ماه رخت غرب تا شرق
جز دود آه شعوه نمای دیکر نخواه خار و خسم چو سوخت ز جوشش بهار برق
تا در چمن ز عارض خود پرده بر گرفت کلشن ز رشک کشت بموج کلاب غرق
نسبت بعارفت نکند آفتاب را انکس که کرده است سفید و سیاه فرق
طرزی نشین و زاهد خود بین مخور فریب چون نیست در طاعت شان در میانه فرق

برویش حافظ در قندهار کشته

از جفای هجر مکینیم و ناشاد از فراق آه و واویلا ز هجر و داد و بیداد از فراق
یاد وصلت خانه عیش مرا آباد داشت عاقبت بنیاد ما را داد بر باد از فراق


من بی تو نصب میکنم جانرا غم شکربان جان شیرین میدهد فرهاد براد ار فراق
ناله دارد سینه بندم کوئی استاد ازل همچونی کل وجودم کرد ایجاد از فراق
چون سپند از اتش هجران کنم شرم فغان بسکه طرزی کرده ام تسلیم فریاد از فراق
از طبع خود در قندهار گفته
تا دیده شد زحسرت لعلت بخون غریق طفل سرشک من بکف آرد در و عقیق
این دم که جز دشمنی الفت ندید کس بامات همچو سایه غم عشق تو رفیق
از دور وعده آمده اکنون بجان دلم ساقی بکام ریز مرا باده رحیق
با شره جان ستانده و الطف جان دهد عیسی کجاست تا که بیاموزد این طریق
پر خون چو غنچه هر سخنت سفت در لب راه و هان تنگ تواند بیکه بست ضیق
رحمت بمهربان نه نامهربان چود بمهر ماه من نشود کسب کینه شفیق
ای نامدار چرخ بدست تو با مران بهر نجات طرزی بی تحفه عونق
ردیف الکاف دیوان طرزی صاحب افغان
از طبع خود در قندهار گفته
از دست تو ای شوخ جفا پیشه بیباک که آه شرر بار کنم تخانها چاک
اول سپه شوق تو بر کشور جان تاخت نگرفت شه عشق توران پیش دل غمناک
مرهم نه دیچه من سینه چاکم این زخم حبیب است گذار چنین باک
هر صوت که ساز نشود از لب خیار زان صوت و صدا نغمه همان میکند در درها
زاہد تو وسجاده و تسبیح مرقع ما و می درین خه و آن در که و آن ها
بگشای تو این دیده حق بین ونظر کن کین خاکدرس که و عالمیست اقال
طرزی چور و دسوی عدم از می روشن شوید و کفن پیش بدہ پر مغان باک
بر روش حافظ در قندهار گفته
روزه


۴۴۱
زوه غدار و انس کن وانس و ملک
فگنده شوربشکرت کلان کلک
زشاه حال اسیرانش باز چشم و گفت
اسیر طره طرار اوست لاپدر ک
مباغ دل زغم طره بار مشک فشان
زتخم سینه بکاریم خنده نمک
دمی نمیکزد گر غمت نمیگذرد
هزارها دک آه از دلم سوی فلک
شود هزار گراز محنت شانه کی شمرد
زبستگان سر زلفش بهر هزاران یک
کسی نماند از خیار غیر ماه طرزی
بکوی دوست بگو کوی اوست سنگ محک

در بندسخانه در شکوه خنک در کابل گفته

بکوزندان جای تنکم بود جای خنک
جای بالین زیر سر باشد مرا پای خنک
بیکو تنگ آمد دلم از خار خار بیشران
بو سهابر دم زنم از عجز بر پای خنک
بکو خونم را بجای باده از عشرت خورد
همچو سینای پر از می گشت مینای خنک
پشته جنگی کیک رقاصی کند در پیش او
برم ما خالی مباد از جام و مینای خنک
کس ازین قوم ستمکش روی آسایش ندید
پشه کاکای عزیزو کیک مامای خنک
پر نمک کردم دو چشم خواب را از اشتیاق
تا بیاید خواب در چشمم سودای خنک
عالمی دارد فغان از اکشش در سارها
چون ننالم مریکه در سندم غوغای خنک
مار پیراهن طلبد چون خار راه ام ما
بسکه جیب و دامنم گشتنت ماوای خنک
از خنک طرزی چه می نالد در ایام ما
این چنین در گریند پنهانست لالای خنک
گر خنک شب سگر و مسخر نمک باشد علاج
زهر کش کین این قوم است صندلی خنک
نیش قهر این حینان گرگز در روزی ترا
میکمان از جان دل باشی نو مولای خنک
در گزیدن در گرفتن درد و دیدن ازدن
مردمان این زمان هستند اقای خنک
بسکه پیش ظلم ایشان پر ز زهر کین بود
میکندر و مردمان غرق خود پای خنک
قیس این کج طینتان مارو کژدم برترست
زیر قهر شان بلی پیا شد مینای خنک


۴۲۲
بر جگر کر شرر و یکبار شد یکریان
کر کر د صد جا نباشد پیچ پروائی خنک
چون بلای آسمان سیر بدار نا لا سر
نیست تنها ستر و بالین پر جای خنک
این سخن طرزی کو در پیش این طبعتان
تا نپندار د جمعیت را رهای خنک
جواب صائب در کابل گفته
کر نگہت گیسوی تو ایجا د کند مشک
دامان صبا را ختن آباد کند مشک
در بوی خم زلف تو ار د بخنتن باد
صد نا فه ره آورد صبا با د کند مشک
در ناف غزالان ختن آب خورد خون
کر چین خم زلف ترا یاد کند مشک
تا نکہت چین سر زلف تو کند صید
دام از خم گیسوی پر یزاد کند مشک
در چین اکر از نکهت زلف تو زنم دم
بدبو چو کل شمع دم با د کند شک
کر صورت چین خم زلف تو نویسد
بر صفحه رقم خامه صد ایجاد کند مشک
خون مشک شود مشک دو خون کشورتجات
کر چین خم زلف ترا یاد کند مشک
کر جلوه کند زلف تو از شرم رخ خود
در چشم نهان تر ز پریزاد کند مشک
من نام ختن را بخطا با زنکیم
با زلف تو طرزی ز چه رو یاد کند مشک
من اشعاره
کر خطش را شد خطا اردست هندستانت
زلف او صد چین د ما چین میدهد با د ان شک
ز آتش رشک خطش از بس دماغ نافه سو
بوی خون آید برون از سینه بر یان مشک
همچو بوی نافه در ناف غزالان ختن
شد سفید از انتظار طره اش کا ن مشک
بر بازار سودای سر زلف کجش
غیر خون دل متاعی نیست در دکان مشک
از حیای سبز خط سفته پر درویش
در بیاض نافه شد پنهان خط ریحان مشک
در تمنای تماشای خطش از روی شوق
سیر در ناف آهو دیده حیران مشک
بسکه ناف نافه شد خونین زرشک طره اش
جای نکهت خون چکد از جیب ناز دامان مشک
در دکان


۴۳۳
در دکان انسا بربوی سودا کاطس هیچونمکت رفته بردوشم جو اسامان شکست
تا بکین جلوه اش طرزی رساند خویش را خون حسرت بشکست میکرو در مغز جان شکست
بروش بیدل در دلی کله
زنبس رنگ تعلق شدید دالم جنگ چو اشک شنم کل خون من چکیده زنگ
زنیکه ستی اودام وحشت آهنگ است چورنگ باد پر رفته از صدای ترنک
چنان بتبا رنفس عاشقی زند مضر اب که میسا پچون کا هم بریده نغمه چنگ
زمانمان رکین او به تنیم زد چو کل زنم والم جای خون ترا و در رنگ
سوی او نتوان کل ز روی بازی زد که داشت نکت کرانی بر و چو بر کل رنگ
زیر به نیر شش مد و مشو غافل ز عاجزی چو کند پشت خم کمان پینک
زبان شکوه کجا کر سرم جدا سازی صدا کره شده چونی مرا بسینه تنک
چنان رسیده روم چون شر در شورجنون کرده نازی ما را عنان کن یک
مرا چه حاجت بیام نامه قاصد که پیک شکر ندارد غم ره و فرسنگ
از ان جو کوه بر اندوه جان کمر بستم که دل کرانی من بسته بر کریبان سنگ
ز طبع نفس کل انداز می بیب دامان شدت صحن چمن همچو کارگاه دو رنگ
ازان و صف کفت کاغذم حنائی شد رواست دست توامروز کل بچه یک
ز طبع نازک طرزی بید باغ مپرس که داشت شیشه ماشکوه از صدائی نک
ردیف التلام دیوان طرزی صاحب افغان
بر طرز بیدل در قند بار کله
ای لعل لبت چاشنی خوان تغافل میر خنده تو شور نمکدان تغافل
رفتم بخیال تو برنکی که بسان مرکت خاکم نشود شرمه مژگان تغافل
مژگان چوکشائی زبی خواب فرا موش چشمت شکند رونق دکان تغافل


۴۳۴

وامانده چشمت یکی ناز و نیاز است در ناله دانه دی توشان تغافل
بس شد را نجوب داد تو کشتم گل ریخته خونم بگریبان تغافل
عالم همه در جوش تغافل طپد امروز چیده است بس چشم تو سامان تغافل
در عهد تو بر عاشق بیچاره نه بیند چشم تو بکرشمه پیمان تغافل
غرقیم بخیال تو و از خود خبرم نیست گویا که منم گوهر عمان تغافل
عالم همه در غفلت دل جلوه فروشست از بس که بلند است ز توشان تغافل
از حسرت دیدار تو خون شد جگر من تا چشم تو در دست دامان تغافل
طرزی بتمنای نگه دل چه گدازد مژگان شده نظاره در ان تغافل
این غزل بد و بحر خوانده میشود
ای لب نو شیرین چو سلسبیل وی شده از چشم تو عالم طفیل
در ره شام سر زلفین تو هست خدا ماه تو ما را دلیل
ای مه من با همه تاب آفتاب چون رخ نیکوی تو نبود جمیل
از روی وصل تو بر دم بخاک جان جانزار دم از غم به نیل
ساختم از درد تو با سوز دل سوختم از عشق تو بیچون خلیل
پیش خط خوب تو گل منفعل پیش قد تو عرعر ذلیل
از پی کوچ سفری طرزی با میرسد از ناله دل الرحیل
بر روش بیدل در قندار گفته
از رشک رخت جامه بجان چاک کند گل وز فکر لبت شعر مقصر در قحط دل
در گلشن اگر نکهت زلف تو برد باد چون مار بخود تاب خورد طره سنبل
سهلت نبشیری خاکستن عاشق یارب نشود دوش نیر تغافل
در ناف غزالان ختن مشک شود خون در چین رسد از را بجز زان خم کاکل

از خام


۴۳۵

از جام دانم چه کشیده است حصراب
معشوق ندارد بخطر شورش عاشق
زنجیر زلف ترا دید چو طرزی

کرذات او در و زبان ساخته قلقل
گل را چه غم از سوز دل ناله بلبل
زان سلسله گردید گرفتار تسلسل

به طرز بیدل در قندهار گفته

با تیغ تو گوئیم سخن در پس پل
صد بار بخون جگر از یاس طپیدم
خون میچکد از تیغ تو بر شهر باطش
در پیش دم خنجر بیداد نگاهش
بر ناله و کل کی نگرد عاشق بیتا
تا برق دم تیغ تو خندید بحالم
آبم تو خورشید دم خنجر نازت
طرزی بدلت هیچکس تیغ رضا است

مرغ دل ما را است وطن در پس پل
تا جای گرفتم چو شکن در پس پل
پیغام مگر برده رسن در پس پل
سازید تر اسینه کفن در پس پل
دار در خیال تو وطن در پس پل
از اشک سمت است عدن در پس پل
بر خون چو فستین منت من در پس پل
مانند پشس کیم وطن در پس پل

بر طبق بیدل در قندهار گفته

بکنم جعد بگویش دل اسیر این فرمندهای گل
لب خنداب زانه چو گلچن کشاد پگنت کو
رمین دهم هوا پرم دل سوس کجا برم
چونکنه خار جفا صبا بدل شکسته خنچها
سدم بکوش دل این سخن ز هجوم تنگی این چمن
من بینوای ترانه کو بخیال تیغ خیال او
دل داغدار خون اثر چو دم زرستی خود حسد
نه بوی سبزه فتاده کل که نسیم باد سحر کسان

که بهار بسته ز بیخودی بطلسم خنده نمای گل
که کررسید خیال او که سبا دیزده قبای گل
همه تن چوسایه جبین شوم که به پیم زپای گل
بچو دلخوشی بچکن روم من بینوای بوی گل
که شکست تاک رخ سمن ز صدای امدن پای گل
چو طپم بخون جگر بگو دل بلبلان جلای گل
تو درین بهار خزان اثر چه طمع کنی ببقای گل
بره قدوم خیال او گلچن کند ز دای گل


۴۲۶
بگوش بلبل نتوانم شنوم سخن این صدا نرسد ترالاب فانسخواری چو غنچه جفای کل
سخنان طرز بد یوانک زبان قلم ز هجوم حیرت نال کشم رخ چو بانمای کل

در شام | این غزل را در اربعین خلوت رمضان مسرح اخر مقطع دیر | شیرین کلو
| | خواب کشته باقی به بیداری | |

چوبوی غنچه ام از بسکه دل ربوده کل
بسان رنگ برینم ز دست سوده کل
وجود ظاهرم آئینه دار مظهر اوست
بهار جلوه بود صورت نموده کل
چمن بگوشه دستار می نهد کل را
زود دمان بهار است اصل و ده کل
به برک و باره ثمر مازگان نه پردازد
متاع رنگ بود بوده و نموده کل
حساب خوبی گلشن هزار شد صبا
چو صفحه غنچه خندونده ست افزوده کل
بهار زندگی کل بخواب نگذشت
کشم نداست ازین طالع غنوده کل
زبسکه خاطر بخت بغنچه تنگی کرد
بدوش رنگ از اب کشوده کل
بصنع دستر چمن باغبان به بی ناز
چو بوجساور و و فرمین دمده کل
به پیش روی جوانان باغ در گلشن
صبا ور ید کر یبان ناکشوده کل
خمیر مایه حسن بستان بود طرزی
زاب رنگ بهار در خاک توده کل

جواب کمال خجند در کابل کشمه
بچین دورلفش مرو ایدل ای دل که چاهیست بس صعب را پست مشکل
زقدت اگر صد بلا بر سر آید نگویم چیزی زبالاست نازل
برفتی و تنها مرا باز ماندی برد خوار کردی که بی مانی ای دل
بآه جکر خستگان میل دارد که سرو چمانت با باد مائل
تو مشمار خوار این دل زار ما را که هست از دو عالم همین یکدل حاصل
بزلفش دلا در مرو بر حذر باش که این راه را کس ندیده ست منزل

هزار


هزار قه برین مادر برصنع بچون
که بیرون برآورد چون گل از گل
بقربان آن قاتلم کزنگاهی
بمیراند سیلاب از خون بسل
زبس دل زلف گره گیر گشت
بلی بسته ای یار عیار پر دل
سیه بختی ما بزلف تو ماند
دلی ما جدا او بگردن حمائل
میان من چشم او صلح نبود
که طرزی تسل است چشم تو قاتل

از طبع خود در کابل گفته شد
زتاب گرمی یاد نگاه چشم خیال
چمد زعازض او چون سپند دانه خال
زحیرت لب لعل سخن طراز کسی
بیان شمع سز اول شد زبان سوال
زبس که گرمی نویش طپیده ام بر مین
دلم چو شعله برآتش زند ز شوغ بال
ز بهر صید خیال قد چو شمشادش
ز ریشه دام مدوش افگند بباغ نهال
ز بهر وصل لب غنچه ات چو بلبل است
زمصحف دوق گل همیشه بکیت و فال
بود نمود وجودم چو آن دهن موهوم
زبسکه مشق ذهانت کمدم بطی خیال
دلم که غنچه حرسش مباحث دارد
رسانده بوی ترا ناشمیم باد شمال
بوصف آن دهن جان طلب رسید بآخر
کسی نکرد چومن عمر صرف امر محال
خیال قد نو بسینه ام نوید لام
هوای زلف تو بر دل نوشت صورث دال
نبات خط و لبش خضر چشمه حیوان
دهان عارض او غنچه ست و آب زلال
چو شد که دیده طرزی چو چشمه ریزد خون
که هست کام و لبش تشنگر زجام سفال

از طبع خود در کابل گفته
خم از مویه می آیدم چو موی خیال
زناله جسم ضعیفم بود بصورت نال
نپیر مرغ درون حجاب کوه دلم
زبیم تیغ و وا بر دی او خمیده یال
زغره زهری عشاق حسن جلوه کند
بپای سرو بود طوق قمریان خلخال


۴۴۸

سینه پر دارد دلم بی مطرب اران ریزد که ضبط آب نمی اید از کف غربال
درآمد سردیجان و دلم شرر افتد شود چواتش سوزنده از نسیم ز کال
مبادا رتش رویت چو جان من سوزد منه زبهر خدا استین مجرد آل
ازان یوسف رخش نمی بنامخم لگبت ز نقش عارض او در جهان خدا تمثال
زوسر کان لب نوشین و لعل شیرینش که مور شکر خط کرد طزریا پامال

ردیف المیم دیوان طرزی صاحب افغان قندهار
از طبع خود در شام گفته شد

بلب راه سخن بستم قلم را بیزبان کردم بجانان عرض حال خود بجاموشی بیان کردم
چو خواب رفته از یاد حریفان حرف نپیمانم زبس از چشم مردم چون نگه خود را نهان کردم
بیاورتم شمشیرت بس برخویش پیچیدم بسان تیغ جوهردار مغز استخوان کردم
نباشد بعد ازینم احتیاج گردش گردون که من از دود دل ایجاد دیگر اسمان کردم
محل از گزند چشم بدبین چون سپند آخر براتش خویش را افکندم و از جان فغان کردم
بکیش گوشه گیران ز نعمت قربان شدم صدراً به پیش ناوکت چون هدف خود را نشان کردم
خیال یاد دشمن سینه را مجروح میسازد ازان دل را گلستان من ببوی دوستان کردم
دل سنگین چو غنچه ان بخت آهنین جانرا چوسوفار خدنگت در لب خندان همان کردم
چو محراب از خمید نهاست عمری با بر روشن جبین را تا که در شش سجده ان استان کردم
بیاد قامت سروروان نوجوان خود دو جو از آب چشم خویش در گلشن روان کردم
مکن اندیشه از خون خوردن مجام دلم طرزی که من چون غنچه خون خویش را پیکان کردم

در وقت بخش طبع از اهل دربار سلطان در شام دمشق گفته

عبث دل را سسپر از سر خط فرمان غم کردم سر بیدرد خود را خود بخود نادان غم کردم
بدشت نیستی آزاد میگشتم چرا خود را همان زنجیر صد گوشه ایوان غم کردم

بما بودیم


۴۳۱

بها بودم جو از باب همایون بسته باب بودم چوسکت صدر خود را بنده سلطان قلم کردم
بصد مضمون نمکین خون دل انچه سان بخوردم من از دیوانگی تصنیف این دیوان قلم کردم
به تصنیف به ترتیب و به تذهیب و به نقطا باین سامان برای کار خود سامان قلم کردم
بسی خون جگر خوردم بگلزار پشیمانی که تا از خون دل رنگین چو گل دامان قلم کردم
چو دیدم بی نصیبم بیهاست من بجم از هر سرشته نظر پنهان بزیر دامن مژگان قلم کردم
ز صدر و امن وجودت خلاصی تا دهم دستم سنم از خود گذشتم ترک این میدان قلم کردم
می طلبم دید گر باش کاتب خوش نگارم له پاد چشمهای در دمن پنهان قلم کردم
برای بی هدایت هم جمیل بی جمالش را عوض با سود نفع مایه نقصان قلم کردم
صنف دل بخشا هم اغرب پر عیوب او به پیش باب عالی خاک کورستان قلم کردم
که تا خود چرخ دیونش شوم از جان و دل من ز پاشایان خریدم بنده نادان قلم کردم
ز روی غمکده بر مکه و طر پیش میرایم نظر پوشیدم و سیر سر استان قلم کردم
نه سیروت نه طلب خواهم نه شام و شومی یقین اعراض کردم عزم هندوستان قلم کردم
برای قطع زنجیر مقیدهای این دولت در انهای طمع خویش را سوهان قلم کردم
ز فیض دری سلطان بلکه مجو حیرتم طرزی بسان نقش صورت خویشتن را حیران قلم کردم

از طبع خود در شام شریف گفته

اگر بار تواضع از ادب بر دوش خم بندم چو خاتم نام خود را بر نگین منفر جم بندم
چو خور گردم بگرد دور عالم در شبانروز بغزم سیر در راه سیاحت گر قدم بندم
سپاه درد نومیتا بگردش جمع میکردد در ان میدان چو من تا له بالای علم بندم
چونو هم جاده راه غمش راطی کنم اول دل خونین بجای ابله بر قدم بندم
زبان فارسی گرگشایم در عرب از هم بمهر خامشی راه سخن را بر عجم بندم
زمرغ و نامش شیرنگ از شهد انگیزم ز شهد خنده لعلش شکر در کام سم بندم


اگر ترک دوا کردم مداوا میدید در دم
وگر جام رضا نوشم بغمردت است همدردم
رسد تا پرده ای چنگت کشش شوکت دوستان
اگر چون شعر طرزی تار قانون عدم بندم

پرویش بیدل در شام شریف گفته

طریق قطع را در خشمش از دل دود بشین سیدم
بخود بگداخت چندانی که من هم آب گردیدم
سحر در دل نفس داری بخود یک غنچه بالیدم
چو شبنم سچدم بر روی کل از ناز خندیدم
چوزلف از بس پریشانی بخود آشفت پیچیدم
ز شور خشکی سودا چو مو باریک گردیدم
شریک او از بسیم هر قدر در خاک غلطیدم
بحال خویش استغنای او بسیار خندیدم
بیاد لعل میگون تو مانند حباب می
بخود یک پنبه مرهم زدم روی جام بالیدم
نگردم چاره درد سرد آب و تب عشقش
بسان شمع صندل بر جبین من چند بالیدم
چو دیدم گردش پیمانه را در بزم میخواران
منم چون خارسنا خود در دور جام گردیدم
دمی آن هم نفس از همدمی بنواخت در بزمم
چو نی هر چند پیشش ناله کردم زار بالیدم
بسان اشک از بس میدوم چابک بد نبایش
پهلو خوردم و آخر بروی خویش غلطیدم
بگلشن صبحدم برباد بصل خنده الودش
بسان غنچه تا وقت سحر از ناز خندیدم
نشد یکذره معلومم کز اقیمای من او
بمیزان خود چندانکه حسن یار سنجیدم
چو بیدل خاک من طرزی خطر کشمکش دارد
بغبار گرد باد امروز آغوش رسانیدم

از طبع خود در شام شریف گفته

به ترکی نماز میزنگی است هرشب غرم شب گیرم
چوبوی کل مدام رنگ نتوان کرد تسخیرم
بود آئینه رنگ شخص عکس نقش تمثالم
برون از آستین کلک نقاش است تصویرم
به پرواز نفس از بول خلاصی نیست آسانم
که من چون ناله صد جا حلقه بند دام زنجیرم
بصبر در خانه صوتم بلب قد نگه گردد
بعرض مدعا پرده الود است تقریرم
چو نی نالیدنم بیجاست و در دشت دل تنکم
صدای گریه میکردد بلب حرف گلو کیرم

جنون


به نوق غنچه پیکان او از بسکه بیهابم
نی تبر خنک من کرانه بوریا باشد
ولی بیدم نمیگردد دم تیغ دم آلودش
بزنم بتیه خوابت سودای سر زلش
بوصف حضرت دل صبحدم طرزی چودرسفتم

در وجیب ہوا مانده شبنم خون نخجیرم
که بردار شبگیری بود صید پر تیرم
پرسش در پریشانم میکو دار و آب شمشیرم
دماغ آشفته خواهم پریشانی است تعبیرم
که ما انسان کامل میرسد معنی تقریرم

ربط ز بیدل در شام محته

من بناز آشفتگی دل را بپائل بسته ام
رنگ مستی همچو ریاحون ندیدم اعتبار
ترک مطلب مرهم کافور زخم تمنی است
تا که در نقش خیالش مونجا فیها کنم
تاکه من خون کلش را کنم در دام صید
تا کنم سیر سواد غیبی راچون حباب
تاکه با دل گرانیها کشم انسان بکان
بسکه می پوشم بیا چشم بد سفت و ام
خیر حق طرزی ندارم نیم و است سچے
طرزی چون بیدل براجی بوکھت نے

موج آبم ریشه در رگهای سنبل بسته ام
زان چو تخت آشیان دامن بگل بسته ام
من ازان پیمان الفت با تغافل بسته ام
من شب فکر عنکب تار تامل بسته ام
خویش را چون مردگی چشم بمبل بسته ام
بر رخ دریای ہستی از نفس پل بسته ام
کوه احسابه کمر سنگ تحمل بسته ام
رگ برک چون تاک بکف ساغر بسته ام
تا بنای کار خود را بر توکل بسته ام
نامه آهی ببال بحث کل بسته ام

من اشعاره

چنان در خامشی چون خامه بهزاد استائم
روایتهای عذر با شک من گرد
زبیاد سیند لی ثبات من چرمی پرسیم
شکست رنگ تصویرم ندارد بال پرواز

که کرد سمه میگرد دغبار پای فریادم
که من غلطیده ام در کان بسان اشک افتادم
که با وما که کردن میدهد برباد بنیادم
ببیرنگی رقم کرد است ایدل کلک بہزادم


به بند قید صید ما ضعیفان کس نپردازد
جهان این همای همت انکس که خصم یادم

گر با جیحون کردم طرف بردارم از راش
همان در سعی همت حسبت دانه فریادم

بباطن از تعلّق تاکم در خاک پابندم
بظاهر گرچه انبارم چون سر از بادم

ز بس حرمان سر در گردم تو تیای پای حسرت شد
تحریک نسیمی چون غبار از جا برد بادم

من از غرب کف مطرب چو دف اند در و ننالم
بکوشش غنچه‌سان ساز عشرت کند فریادم

بپیش پرتو خورشید از جا سایه میخیزد
زیاد خود فراموشم کرا و کرده خود یادم

ز بس پیچ و تاب افتاده تار زلف مشکینش
بصد انگشت یکتا خر گره آن زلف کشادم

بمنزل چون رسد بارم بسعی نارسای طرزی
که من صهبای خم بضعف بید به ترز اشک افتادم

از طبع خود در شام شریف گفته

چون نفس در دل خود بسکه لغزش تک شدم
یکسر امای بخون غنچه صفت در لک شدم

در گداز نفس گرم ز تاسف هوس
شیشه با یست شدن لیک حباب تک شدم

راستیرهای دغا جو مخالف سوتست
تا که بر ساز و من پرده آهنگ شدم

کثرت کرو نفس داشت ز بس در تمثالم
به رخ آئینه وحدت تورنگ شدم

مست یار خود و بیگانه فراموشم شد
بسکه بر حس جوانائیه تو د تک شدم

ما قد قامت خم گشته به تسلیم و نیاز
از پی ذکر تو کوییده تر از چنگ شدم

غنچه‌سان شب بخیال تو بخود پیچیدم
صبحدم در چمن باز نو گلرنگ شدم

تا که دم سینه غم از جای برد باد مرا
ز آمد و رفت نفس اینهمه بی تک شدم

تا که در حضرت دل علم معانی خواندم
طرزی کشف بیان صاحب فرهنگ شدم

از طبع خود در شام جنت مشام گفته

بر چراغ طبع از بس رنگ آتش سوده ام
چون شب قدر است روشن دل ستا و ده‌ام

سایه‌سان از پرتو خورشید چون می‌زدال
بود ما بودی عجب در ملک مستی برده‌ام


۴۴۳

من بهیچوس یک قدمی با راه نرفته یی
چون گهر از بس براجت در صدف اسوده ام
با نکه میخانه دل کوشه کیری کرده ام
از کشائشهای طوفان این گهر اسوده ام
تا نهاد رو هسای بدر زندگی از سر گذشت
چون هلال سلخ از بس کهنگی فرسوده ام
کرد پایم نقشه تمثال تصویر فناست
بسکه چون الماس برهم دست ماتم سودهام
روشنهای برج خور شید روشن اندید
بسکه همجو کر چه عمری نا محب بغنوده ام
کرچه روزی صد گره ز اندیشه فکرم واکند
یک کرۀ اسکن ز تار کار خود نکشوده ام
بر جفای خار خوارم داوا از سلطان بلخ
هر سحر کل زان جبین دامن بکلی اندوده ام
جیب حرص کفته چشممها ملکی پرشود
هر قدر چون صفر برخو د در عدد افزوده ام
طرزی سعی کار بیمغزان ندارد اعتبار
چون خیال سنگ بکر کوششی بیهوده ام

از طبع خود در شام کشم

سیر کش کویت چو پای لنگ بارم
بسان بخت کل بال و پر زرنگ بیارم
اگر کداز دل کرم بی نفس گردد
گهر بجای شرر زود در زنگ بیارم
چو بوی شیرۀ دل نغمه بر صدا بندد
ز جام سینی فغفور چهر ترنگ بیارم
سرشک غنچه قبار از بر گلشن خشم
به پیش نرگس مستت قدح بجنک بارم
کر جو وصف جمال تو غنچه کل را
بسان قطرۀ شبنم ز جیب تنک بیارم
د هم چو شهپر قدرت ببال صیادی
ز خشم طغرل شاہین پر کلنک بارم
بروز معرکه باز و ببازوی جرأت
ز شیر ناخن و هم چنگ از پلنک بیارم
بحر همت عرضم چو افکند قلاب
ز جیب موج برون پیکر نهنک بیارم
ز دم بخنک سگ دور چرخ کرگس پیر
چو کرد باد اکر پای در شلنگ بیارم
ز بسکه تیر تو بر سینه خورده ام چو کمان
بجای آه ز دل ناوک و خدنگ بیارم
بدور گردش آن چشم فتنه جو طرزی
فریب جادو و نیرنگ از فرنگ بیارم


از طبع خود در شام تشریف کنه
چون طب دری طراز ماند قد و بالای توام همچو نیستی رنگ تبخیر نقشه پای توام
گر سرا پا دید، چون ائینه کردم عیب نیست گشته چشم دیدن حسن دلارای توام
رنگ امکان محو بے کلک معنی صورت اما تقیه پرده پنهان پیدای توام
گاه در ستری نگاهی در خطای فلسفه هیچ میدهم ردم به پیدا کردن جای توام
محفل امکان زشور حسن من پر صد است سچو می بیرون نامی تنگ مینای توام
هر نفس رنگی بر وی کار ارد غنچه ام رنگ باز گلشن بیخار و بیخای توام
هر که بیند سوی من بر وی تو میکردد عیان صورت آئینه اسم مسمای توام
با همه افتادگیها سر بلندی جلوه ام سایه تمثال شخص قد و بالای توام
که بگرد عارض دکاهی بدورس ددم همچو کاکل میسرد لی پای سودای توام
چشم قدرت نغبار پای من پر کرده کرد با د ما هیچ رو می صحرای توام
بیقراریهای دل سیماب حیرت میشود بسکه چون ائینه بیتاب تماشای توام
بساط
چون حباب از خود ندارم پیچ طرزی در شورش رنگ ظہور موج دریای توام
از طبع خود در دمشق شام کته
بنقش سجده گر خاک درش را بر جبین بندم برنگ نام شاهان معزت بر نگین بندم
همان از عجز چون پر تو بر ا شس خاک میتوم اگر خود را چو خور بر اوج چرخ چارمین ببندم
ز اغوش مکائم وسعت امکان برون افتد اگر در دل تمنای مکان آن مکین بندم
دل ازاده ام آن سوی ماه وسال میکرد چرا بر تار عمر خود کره از سین وشین بندم
بخوان نعمت الوان کردون چشم کشا یم زاستغنا چو من دست طمع بر استین بندم
مدار کوکب قطبم گر ثابت کند تمکین زو گردش روی دور چرخ ہفتمین بندم
برون نمی ارم از جیب همایون مطلب خود را اگر چشم طمع بر دامن سلطان بین بندم


بحر کم بخت صد گلستان سیدم از دل
من از الفت چه بد دیدم که در دل خارگین بندم
بود ناامید مطلب را بگردون نام اندازی
بسان حلقه فتراک خود را پشت زین بندم
نمیرود ستم آن با لا بلا از روی استغنا
اگر چون نقش پا رنجر خود را بر زمین بندم
چو در را و صبا دامان زلفش را بر افشانم
ره بیرون شدن بر روی بوی مشک چین بندم
اگر نور هدایت شمع در را هم بر افروزد
ز بدعت رو بگردانم قدم در راه دین بندم
طریق راه آگاهی برون از دایره این با شد
چرا افند روی دل خود را بآن هند مبین بندم
از طبع خود در شام شریف گفته
چو شد در دل خیال صورت آن بی نشان بندم
سحر در دیده روش جبین نقش جهان بندم
زمی سعد و نحس کوکب اردستم نمی آید
اگر چون آسمان خود را بقدن فرقدان بندم
بزم عشرت خفتش بهان شمع از شاد
ز رشک شعله آتش حنا بر مغز جان بندم
نشان از ترکش چشمت در ورا اندازی
اگر خود را چو زه بر گوشه های کمان بندم
چو بارم در دفا کیشان کمان ابرو دگر نجیزد
به پیش ناوک نازش نشان از استخوان بندم
ز پیوند خشن چون بزم گلشن را و هم نیست
دل پرخون بجای گل بشاخ ارغوان بندم
بعزم جلوه چون خیزد ز جا نارک میان من
مگر از حلقه چشم پری بر آن میان بندم
در آن گلشن که مرغ با ر محکم کوی تو میگویم
ز دست یکے چو گل راه نفس بردهان بندم
بم سجون صدف پر گوهر شهوار میگردد
زفیض خامشی راه سخن گر بر دهان بندم
بعزم رز می گر خیزم ز جا کاموس گیرد و زا
چو رستم در خم خام کند ککستان بندم
نهان بسیار میخوانم سواد نامه شوقت
که میخوام چو خاتم نقش خط بربان بندم
ز حق خواهم که در پیرانه سر روز می سالے
کمر با نوش الفت بر میان امتحان بندم
بگلشن خار عشق کل بس ناخن زند بر دل
چو بلبل شیون کل در بوته خار آشیان بندم
ز وضع قامت خم گشته ام طرزی چه پر
بجای حلقه خواهم خویش را بر آن مان بندم


از طبع خود در شام شریف گفته
بگلشن غنچه ام در دل چو نقش آن دهن بندم
نوا سنج گلستان بهار عالم نازم
چو خواهم باده معنی برون از جام بر ریزم
می سر جوش معنی تا در بزم ناز اندازم
بیاد چشم در رخسار و قد و روی تو در گلشن
قدر در دل بس باد بهار معنی قدرت
زنم دم چون ز چین زلف مشکین تو عبارت
ازان هر دم گره بر خود خورم پیش سیه روزی
هوای نفس با اشغال کثرت کرده مشغولم
بستم رقعه از خط جامان گر رسد روزی
نفس از دل برون چون تیغ جوهر دار می آید
ز بس دود ار جو ما نیست از بخت سیاه طر
بسان غنچه از حسرت بلب راه سخن بندم
چو بلبل دل بجان بسترگت بوی این چمن بندم
سخن را نونما چون چینی بار فن بندم
سخن بارک بر رنگ ساغر با رفتن بندم
بهار نرگس و نسرین و سرو ونسترن بندم
بسان غنچه مضمون را بلب گل پیرهن بندم
نفس را بر گلوی نافه مشک ختن بندم
که جای خال خواهم خویش بران ذقن بندم
ز وحدت دور ماندم دل از ان با اهر من بندم
چو تعویذش زعزت بر گریبان کهن بندم
بدل از بسکه زلف او بصد تاب شکن بندم
دل خود را بران کا کل بصد افسون و فن بندم

از طبع خود در شام جنت مشام گفته
از بس براه درد تو غلطیده دویدم
چون رنگ بصد شاخ بیاد تو پریدم
یکبار برویم ز پس پشت ندیدی
چون دانه اشک است فتادن و بازگش
چون شعله در آغوش شرار نفس گرم
چون شمع زکم حوصلگی در رخ گلزار
از شرم تو چون شمع بس می شکنم رنگ
چون اشک همان در بغل خویش چکیدم
هرگز زگل روی تو بوی نشنیدم
هر چند بدنبال تو چون سایه دویدم
معکوس نشان مژہ چشم دمیدم
تا خاک شدن بیخود و بیتاب طپیدم
پیرامن جان تا بگریبان بدریدم
تا صبح ز دل تیر پر رنگ کشیدم

چون


چون گشته مر کانِ سیه چشمی آهو
در کوشش من همت با مرد فقیر است
پاک ست ز تصویر رخ غیر دل من
پیوسته عروجی و نزولی زده ام پا
در چله کشی بدست تر از تیر برایم

نگذشت ز ترکش نه نشانم نرسیدم
چون نقش قدم زان بمقامی نرسیدم
تا نقش تو بر صفحهٔ اندیشه کشیدم
تا حبله صفت در بهنجو تو خمیدم
طرزی چو کمان کرچه از ضعف خمیدم

از طبع خود در شام شرف کشه

میگونه زبم توار شرم خجالت ازم
داغ تو کراپورنهم مسیح روشن میکند
پیش مستان باز تخم میگنم ظاهر جو موج
زرو اینجای موج آبروی اصل پاک
من صید شیرین زبانی چون صدا سیم برید
زغوّاص سعی ما در کوشش مطلب بخیر
ناب مانی بدست آید در ین دولاب چرخ
مایه سودای رسوایی ست نفع سود ما
کوش دل در بزم عشاق این چنین بی پرده
مژده زود آمد نمایش بصدا کید و کوش
طرزی حسن در و عشق او باز خرد

در عرق پوش که دارد سر با پیکرم
کو بیا کرد نمک دارد کف خاکسترم
نقش جام جم بود سرمشق خط ساغرم
بر بها گوش نهان غلطیده پهلو گو ہرم
نی کر صد جا کره بند د بپای شکرم
بحر صید مدعا چون سیر بی پر میپرم
روز و شب چون آسیا برگرد خود گرد دسرم
دست شستم پرده ناموس عصمت میدرم
راست پیری را بهنک مخالف کی کرم
کرزبانی کفت قاصد لیک ناید باورم
کر بدست آید بنقد جان روانش میتخرم

از طبع خود در شام شرف کشه

چنان ذوق تماشای رخش برده است از کارم
برد بی صافی مطلق نفس کر دیده زنگارم
ہر محفل که بر خیزد صدای صوت گیتارم

که چون آئینه شخص عکس نتوان کرد بیدارم
میان با و مقصد این تن خاکی ست دیوارم
دل حاسد شود پرشور از شعر نگار ارم


بلب هرخنده مضمون من آئی دگر دارد
زراه پر تو حسش مرا از جا که بر دارد
زسرگردانی وضع پریشانم چه میپرسی
کسی مائل بود نفع سودايم نمیباشد
مجو از نقطه کارم مدار استقامتها
همان تصویرتمثالم بلوح نقشه هستی
ندارد قاصدی در کار مکتوب غمم در دم
ز بس در ذوق یکتائی باستغفار میگویم
بگوش چنگ در بزم حریفان تانوا گفتم
مبينم دویی طرزی کو از غیر پیش من

توگوئی معنی حسن ادای بار دلدارم
که من چون سایه انرا افتاد کیمی از رویام
که چون سنبل سراشفتگی تباهت نسارم
متاع بی بهای کم نمای روی بازارم
بمخرج گردش سر رفت خط دور پرکارم
بخواب غفلتم بیخود بصورت گرچه بیدارم
بجانان میرسد طول و در ازیهای طومارم
بصد لب بخین کوید چو تسبیح تا زنارام
اگر بی پرده گویم نغمه می ساز این بارم
که من بیاد یکتائی ز سنگی گجودارم

از طبع خود در دمشق شام گفته

درین صحرا نفس هستی خود بسکه رم کردم
چنان الفت بشور وحشت من اشنا کردد
بذوق فکر یکتائی زبس بیخویش میبالم
نهالم از خیال بار و بر دلخسته میگردد
عجب بشیر و کمی دارد و هم از آمد و رفتن
زدینا رم میان بار و چون سیم سر اسایم
ز اوج رفعت افتاد گیهایم چه میپرسی
رموز نقش محفل را سرا با صاف میخوانم
بروی کلک شایان نام شهرت بر تکین بستم
ز هستی تا عدم چندان ره دوری نمیباشد

نفس را بهر قطع زندگی تیغ دو دم کردم
که من چون چشم آهو از نگاه خویش رم کردم
دو عالم را میان نقش ما زیر قدم کردم
ازان چون تاک گل از زوار دل ظه کردم
اگر برسال افزودم همان از عمر کم کردیم
ازان از دیدن دی درم رم چوزده ام کردی
که فرق چرخ را چون سایه در زیر قدم کردم
بسان شمع ما از داغ پیدا جام جم کردم
چو خاتم تا بعظیم تو ندار تحجبر خم کردم
زخود تا چشم پوشیدم همان سیر عدم کردیم


شده گوشم خلاص از رو برو چنگ گوشمالیها
چو چنگ هر چند پشت مالهای نرم در خم کردم
بروی صفحه دل نقش تصویر جهانی را
بمان خانه نقاش بامرگان رقم کردم
پریشانند غمو دنیای دون طرزی
ندیم حشم و ابس ندامت باده هم کردم

از طبع خود در شام مکته

از بس ز طبع سرد عزیزان فسرده ام
و امانده تر کجانب درگ خون مرده ام
تمثال نقش صورت امینه خیرت
از بیخودی بکوی تو من راه برده ام
من قطع راه عشق بتجرید کرده ام
چون کبک سنگریزه درین راه خورده ام
فریاد من چوند که بصدا بود
در دل ز بس گلوی نفس را فشرده ام
با دوستی و الفت دنیای دون مزاج
از دل چو موی سبیلت هند و سترده ام
ز آشفتگی همیشه پریشانی میکشم
تا دل بچین کاکل مشکین سپرده ام
در سوئی صید بس ز کمین خارج گشتند
از جای تیر چو کمان سر خورده ام
بر روی من جو آب روان اشک میدود
تا من بچشم دامن مژگان نسرده ام
در پیش روی حضرت الفت بپوش شرم
مردم از اینکه از چه رو روت نمرده ام
طوزی ازین اساس بزرگی که کر و فر
جز پستی بکوی که با خود چه برده ام

بر طبق بیدل در شام کشته

من سایه تمثال تو در عین شهودم
چندانکه ز خود کاسته ام بر تو فزودم
جائیکه توئی از من و ما یم چه نماید
در بود وجود تو همان بود نبودم
ز نقش دوئی وحدت او بود مصی
از عکس خود این آئینه را تیره نمودم
جز صورت حیرت بدلم هیچ نماندست
ز آئینه تمثال دوئی بیکر زدودم
شاید که بیک شک کنم جذب نگاهت
از درد تو گر سرخ و گهی زرد کبودم
گویا شب من بود مگر صبح قیامت
بیدار نشد چشم سحر هر چه غنودم


موی کمرت عقده سربسته میان بود
با ناخن اندیشه من این عقده گشودم
با هیچ نظر درکش ز یاران نظرانه
چون حلقه کمر را ز میان زود ربودم
هر چند که چون آتش طورم تبکی تو
در چشم عدو لیک پر از مار چودودم
در شور و شکفتن دلراد سکندر
من صبح نگه بودم همه را قصه شنودم
دهقان غرودی زسرتخم مدام کت
سر تخم درین مزرعه گشتم بدرودم
از خوبی گلشن بمیان هیچ بجا نیست
طرزی چومن از خواب عدم نیم غنودم
بیدل بدر معبد او گفت بلرزی
چون شمع ز سر تا قدم احرام سجودم
بیدرد کش بیدل در شام گله
از بس بیاد پرواز خویش عالیم
تصویر عکس آبهای خیالیم
با آب زهر لوح سپهرم نوشته اند
همچون هلال مصرع ممتاز عالیم
از بس بموزدان قوافی الفتم
دلچسپ تر بطبع ز مضمون عالیم
تمهید زنگ صافی آئینه جوهر است
نقصان سود من شد صانعکمالیم
داغم سان اخگر سوزنده تند خوست
چون شعله گشت تا پر آتش نهالیم
کو شوق تا که همچو شرر برفشان شوم
در سنگ آخرمیده ز افسرده بالیم
تنگی کند بدیده من وسعت مکان
مژگان شور وحشت چشم غزالیم
در صید گاه بشه خونخوار روزگار
بیکار و هم کار تر از شیر قالیم
ترشد بآبروجه کهرکام خشک من
با شرم قعر ز و بلب بی سوالیم
تسکین سرشک چشم و دل پر زخونام
چیده ست جام و شیشه بکرد حوالیم
برگشت عاقبت ز تمنای یاد یار
آمد بکار این دل از خویش خالیم
چون ابله استانه من تخم حاضری
نشود نمای من بود از پایمالیم
همچون هلال سلخ مپرس از ثبات من
از اسمان فکنده برون کهنه سالیم

غزل


محتاج آب ساغر چین جبین نیم
در رنگ خال یار بس کرد و امحول
طرزی ز هجر گفت چو بیدل سر کشان

لب تر بخود چو دامن جام سفالیم
موهوم تر بدیده ز نقش خیالیم
من شیشه ریزه ام حذر از پایمالیم

بر طرز بیدل در تمام براف گفته

از اشک نامه که باد ما نوشته ایم
با پیر مفروش بامی کشی رواج
تغییر شرح سوره نور جمال او
افسانهای قصه دور و در از زلف
ما خامه خیال رموزات غیب
تمثال نقش صورت او را بکلک فکر
پر شخص نا امیدی گنجینه دار یاس
مضمون غنچه بر مروان رود وفا
مضمون سر گذشتم عشق پریجهان
دیشب ز روی دفتر آشفته خط زلف
از چاک زخم ما که نماید بجمال داغ
طرزی براه عشق چو بیدل حاضری

با خط موج معنی در یا نوشته ایم
پروانه خطابه صهبا نوشته ایم
ما بر بیاض دیده بینا نوشته ایم
پشت نامه شب یلدا نوشته ایم
بر دل بطرز غمز معما نوشته ایم
بر صحیفه ای طبع مصفا نوشته ایم
از خون دل برات تمنا نوشته ایم
در رنگ نقش آینه پانو نوشته ایم
تنها نوشته ایم بتیخها نوشته ایم
یک خوش سواد نسخه سودا نوشته ایم
ما چون قفس بسینه دلها نوشته ایم
ما هم برات آبله بر پا نوشته ایم

تتبع بیدل در قندهار گفته

از بسکه بان خم ده م تیغ تو دارم
در مزرع سینه بجا صل سد چاک
زین بعد بس قطع ره عشق تو سازم
چون گرمی در برم آرام ندارد

هر سبزه پر از خون دمد از خاک مزارم
گر تخم خیال تو بکارم بچکارم
چون شمع ز هر اشک بپا آمله دارم
هر چند از و پر بود آغوش و کنارم


٤٦٤
يافته این نرگس مخمور تو دیدم
گر سینه کنم چاک زفریاد چه حاصل
تا چشم زغم بستی ما را اثری نیست
از حسرت مخموریم اندیشه چه پرسی
طرزی هوای چمن یاس اخرست
میخانه چکد گر بفشارند بهارم
چون خانه نشین سوخته ناله ندارم
گویان ز دم سوخته بر برق سوارم
بسیار خجل دارم و در رنج خمارم
پژمرده و مد غنچه در اغوش بهارم

بر طرز بیدل در قندهار گفته

از ان دو لعل می آلود تا گیرد کام
تا بیدام من ای کبک خوشخرام آئی
دل مراز طپش داغ چون سپند کند
بسینه سوختگان بخت تیره میبازد
زجوش حسرت ما کاسیم چه میپرسی
زسقف بام که شقت صحن خانه ما
چو جای دیده کشودن در ین چمن نبود
شراب خام دلیها نصیب کس نشود
ز گفتگوی جواب دلم چه میپرسی
بنفشه پیش دو زلف سیاه اوست کنیز
گلاب از دهن غنچه میچکد بی می
مر است خواهش دشنام طر زیا در دل
زانظار بسوز دنگه بدیده جام
زانتظار شود سبز دانه ام در دام
بموج آنگه زنگین امید بدارم
که شمع چهره خود بر فروزد اندشام
چو خار کلشکر م مهوم میخله در کام
خراب کرده مرا لنگر گردش ایام
بچشم بسته تماشا کنیم چون با دام
اگر چه سوخته ام هیچ شمع هاشم خام
بحرف هیچ مرازان دهن مید پیغام
بپیش قامت ازاد اوست سرو غلام
در رخت در صدف چون امیدا و بکام
از ان لبی که نیاید از و جواب سلام

بر روش بیدل در کابل گفته

از بد و نیک جهان دون از ان و ارسته ام
در گلستان جهان ناوک بیداد چرخ
کز دل آزاده بر تیغ فلک چین بسته ام
چشم چون بادام نکشایم زبس دلخسته ام

نامیدیم


نامید چشمه با دانه دنان غنچه ات
میباید مغزجان ارخنده همچون پسته ام
از پریشانی نباشد زلفت در دستت بنود
گرشود شگت جمع چون گلدسته ام
جرشک شیشه خاطر نماست در کفم
تا دل پرخون شود در تار زلفت بسته ام
بشود پای نگه مجروح از نظاره اش
شیشه دل بسیکه در زلفت بهم شکسته ام
سیشه دل فارغ از سنگ حقا د هر شد
تا بمطلق جنت ابروی تو دل پیوسته ام
طرزی از فکر رسا در مطلع دیوان مهر
چون قد موزون اویک مصرع برجسته ام
برطبق بیدل در کابل کشته
خار باشد دسته گل بر سر دیوانه ام
ریشه همچون شمع سرتا پا دواند دانه ام
چون نگه قید نیرنگ طلسم بامهرس
اشنا با مردم و از مردمان بیگانه ام
میکشو دقصه ام طاقت بربا افتاده است
خواب را ساز د نمک در دیده افسانه ام
از صفاسیل زبان در سرمه خوابانیده ام
گر کنی غرم جدل آئینه کردو شانه ام
سازش عشاق دارد سوز و ساز دلبرا
شمع مرگان سوخت از سوز پر پروانه ام
دشمنا زافا کمالی میدهم از فضل حق
همت از مردان کرفته همت مردانه ام
دخته کاشانه ام از نور شخیا کشفر
خنده با بر قصر شان میزند ویرانه ام
طرزی و بیدل زبس شیدائی دورگیشتر
شمع دار ولرزه از باد پر پر و انه ام
برطرز بیدل در کابل گفته
دل بخیال تیغ او تا که شهید کرده ام
روز فراق او بدل باش عبد کرده ام
خوش مبر آئی از دلم کل بسرای او برم
گر کل انتظار توخانه سفید کرده ام
در ازل از نظاره ات قطع نظر نکرده ام
این که هست اولین من نه جدید کرده ام
از در یار تا با محقه م است در میان
راه قریب احسبین ارچه بعید کرده ام
تاب رحمت نماند کو در تن خنک پی مرا
خم چو کمان شد ه قد مکته قدید کرده ام