Afghanistan Digital Library

adl0208

http://hdl.handle.net/2333.1/tht76hs0

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


بعون عنایت خالق کون و مکان در زمان سعادت اقتران

دیباچه دیوان سر
سر عنوان و کرشمه از احوال
سر دفتر اهل زبان سخن فهم نکته دان
جناب طرزی صاحب افغان طال
عمره

بسعی و اهتمام محمد انور خان تحریر یافت محمدمان زان؟


بسم الله الرحمن الرحیم
حضرت طرزی مابه الافتخار الکه افغانستان جناب سردار غلام محمد خان بن
سردار مرحوم جنت مکان سردار رحمدل خان حکمران قندهار است که در فن اد
بطرزی تخلص نموده اند، حضرت مشارالیه از شهزادگان با کمال خردمند خطه
پاک قندهار اند که در اصالت نسب و نقاوت حسب در قوم نجیب نجیب محمد زای
حائز مرتبه قصب السبق گردیده اند، سخاوت طبع، ذکاوت فکر، علو همت، مکارم
اخلاق، وفور ادب، حلم و وقار حلل مکلل زیبائیت، وجود مسعود مبارکش متجلی او
در خصوص انتشار ادب و کمال و کسب بذل مال مساعی مالانهایه مصروف داشته
اند، الحق اگر محی ادبیات الکای افغانیه گفته شوند هیچ بعدی ندارد، فنون اد
و کمالات عالیه که حضرت ایزد متعال در وجود مسعود جبلتش نهاده پیر
شمه آنرا قلم شکسته زبان شرح و بیان نتوان داد، در فن شعر و انشا دیوان کمالات
عنوانش دلیل ساطع و برهان قاطع که در جمیع فنون و اقسام ادبیه و تخیلات
و استعارات شعریه و مضامین بدیعه غریبه، ونکات عالیه حکمیه جامع و حکمت، وعلا
برانکه ادبا و فضلای عصر حاضر بر فضائل و مکارمش قائل و ناطقند، سلاطین


عظیم الشان تحسین آفرین جوان هنر و معرفتش گردیده اند سخاوت و کرمش در بیت
اهل کمال بدرجه ایست که ادبا و فضلای عصرش بچنین اشعار مدح و ستایش میکنند
من کلام میرزا احمد علی
فرید عصر و زمان خسرو بلند مکان
یگانه داور دوران غلام محمد خان
بدل قوی و بکف باذل و بدست جواد
بعقل پیر و بجان کامل و ببخت جوان
بذہن ہندسہ خوان و بفہم حکمت دان
بطبع موی شکاف و بمنطق عذب بیان
بعلم و فضل و بلاغت مسلم آفاق
برتبه فخر جمیع طوائف افغان
بطرز شعر چو وارث اعران بود عمان
درانشده تخلص بطرزی افغان
بلی کلام ملوکست چون ملوک کلام
ربوده زان د میان گوی سبقت از میدان
ببزم و برزم ازو با نظام سیف و قلم
برای محرم ازو با دوام شوکت و شان
ولی نعمت عصر او حاتم عهدا
با بر نسبت دستت ابم زہی بہتان
که ابر قطره آبی دهد ولی گرید
کفت چو بحر درر ریز دو توئی خندان
بچشم عقل و خرد تذکره چون حببیست
تواز کمال و ہنر در جید شده چون جان
درین زمان که بود قحط جود در عالم
عجائب است مرا از غرائب دوران
که کسر بیطه غزمین بهر فرود سی
نموده وعده بیریتی یک اشرفی احسان
تو آن شهی که بدادی درین قصیده مرا
صد اشرفی صله ناکرده وعده احسان
همیشه تا بود از نثر معتبر دفتر
مدام تا بود از نظم منتظم دیوان
بود بمدح تو مشحون دفاتر ایام
بود بمدح تو ہمیشه مدحت خوان
سماحت و شجاعت شان بمرتبه ایست که کلام در ربار مبارکش بیت
سر نه مجیدن ز دشمن شیوه شیرستان بود
بروی خصم رفتن کار شمشیر است و بس
شاهد صادق البیان عدلیت معیت کمال گستری و ہنر پروردی نها در افغانسستان


نی بلکه در سائر بلاد هندوستان و ایران و عراق و ترکستان نیز ولوله انداز شهرت
گردیده اند بفضا‌ئل عفت و استقامت و تقوا فاضل و عامی و بخصائص سخاوت
و مکرمت و همت کامل و بادل اند والحاصل سردار بکمالات اقتدار مومی الیه از شهرت و
حسیب نسیب فاضل کامل خردمند شادان در رایت و همیچ افغانستان بکمالات ومعارف
مفتخر و مباهی است بحضرت مشارالیه از قرار ینی که مادهٔ تاریخ ولادت با سعادت
شانست ؛ در سنه هزار و دو صد و چهل و پنج در شهر سه شنبه احمد شاه قندهار از کتم عدم
بعرصهٔ وجود بکوارۀ پیرای عالم شهود گردیده اند فرو مادۀ تاریخ است
از باغ بهار دل طلب تاریخش | زیرا که دل از ولادتش یافت نوید
و چون بسن رشد و کمال قدم نهاده اند اول چیزی که جلب افکار عالی شانرا نموده همان
ترویج و تآمین معارف کمالات بوده است ؛ لاجرم خواه در زمان عم مرحوم شان سردار
کهندل خان مغفور خواه در ایام حکومت والد ماجد بزرگوار مرحوم شان سردار رحمدل
خان چنانچه برادر عالی شان خلف اگیان شان سردار محمد علم خان شهید که در
فن سیاسات ملکی و نظام و انتظامات حربی عسکری اقدامات مجدانه بکار برده ؛
سردار مشار الیه نیز در خصوص انتشار معارف و کمالات و اکتساب فضائل مساعی
ما لا نهایه صرف داشته اند ؛ بعد ازان در وقعهٔ محاربه که مابین عم و والد ماجد شان
واقع شده بود ابراز شجاعت و غیرتی که بکار برده اند لائق شایان هزاران
هزاران آفرینت ؛ چونکه بمقدار جزوی از سپاهیان جانفشان که در رکاب
ظفر انتساب شان مانده بود ؛ فوج بسیار جسمی از مدعی را مغلوب نمودند؛ و بدین سب
فوق الحد مظهر التفات جهان درجات والد بزرگوار خود گردید شهر بسیار
مشهور که از سلاطین صفویه دورا بعهد و در بدست ملوک افغانیه افتاده بود
و نهایت الامر بحضرت والد بزرگوار شان ارثاً انتقال نموده مکافاتاً بحضرت

مشار الیه


مشار الیه عطا فرمودند؛ و کذلک در حادثۀ محاربۀ داخلی که بعد از فوت عم مرحوم
شان سردار کهندل خان بپادرمی کشی و اختلافاتی که در مابین اولاد عم با والد
مرحوم بزرگوارشان وقوع یافت نیز در خصوص محافظۀ بلد و اطفای نایره فساد
مهارت و جسارت فوق العاده ابراز نمودند این خدمت و غیرت قهرمانه شان موجب
ممنونیت و حسن توجه پدر والاگهر بزرگوارشان گردید و مؤخر از فتحۀ آن بو ایلیگری قندها
ممتاز و دسرفراز و مختار گردیدند ؛ و چون عم مرحوم مکرم شان امیر کبیر امیر دوست
محمدخان در سنه از کابل حرکت نموده قندهار را ضبط و استیلا نمودند و حضرت والد
بزرگوارشان بجهت ایران تشریف فرما شدند ؛ حضرت مومی الیه را وقف نامه
بر جمیع املاک مستغار و عائله وصی و وکیل و رئیس مطلق نصب و معین فرمودند؛ و بعد از آنکه
والد ماجد بزرگوارشان در طهران بجوار رحمت ایزد پیوست؛ و حکومت جملۀ افغانستان مستقل
در تحت امارت کابل در آمد ؛ عم بزرگوارشان جناب امیر کبیر با حضرت خجسته اطوار را
نهایت مدت امارت خویش چنانچه شان و فرشان بالا مراد و گلهای اعز عزیز خویش رفتار مینمود
همچنان معامله نمودند؛ و سردار مشار الیه با امیر کبیر باندریا فق امارت و حیاتش
از هیچگونه خدمت و صداقت چنانچه شایان بزرگانست تقصیر و تعطیل نورزیدند امیر
کبیر حضرت مومی الیه را در صنف شهزادگان و امرا ادخال بلقب ارجمند دانشمند
ملقب و سرفراز و بمعاش یکصد و بیست هزار روپیه مختار نمودند ؛ و اکثر اوقات
حضرت خجسته اطوار را در پای تخت امارت یعنی شهر کابل کابل بحضور خویش بنا بر لیاقت فضل
و کمالش اکرام نموده نگهداشتند ؛ دیوانۀ قوم بنابر استعداد و قابلیت جبلّی که در وجود
مبارکش مرکوز است بخدمات عم محترم مکرم خود ترقی و اعتلا جسته اند و همیشه در
خصوص امتیازات معارف و کمال استشارات و معاً افکار مشار الیه بر طبع عا
حضرت امیر عالیمقدار پسندیده و مقبول افتاده است ؛ و بعضی اشعار ابدار غرائى که


که در مدح امیرکبیر از طبع خدادشان سرزده است در دیوان مسطور است باالجملہ حضرت
امیر باشوکت و شان شهزاده اسعد قند بخت انرا با نهایت حمر گرانمایه از اکثر اولاد
و اقارب معزز تر و مکرمتر میداشتند و قدر و کمالاتش را وقایه نموده روز بروز در رتبه و
حرمتش افزودند علی الخصوص در سفری که بمحاربه سردار سلطان احمد خان برادر زاده
خویش بسمت هرات رفته بودند و در انجا بعد از محاصره چهارده ماه قلعه هرات را فتح
تسخیر و بعد از فتح قلعه تب در وز دنیا فانی را ترک و بدرود نمودند درین محاربه مذکور
که دم واپسین امیر مرحوم جنت مکانست صداقت و استقامت فوق العاده که از
سردار نامدار مشاهده نمودند حسبالی ممنونیت و جالب امنیت امیرکبیر مذکو را فتاد
چنانچه سلطان احمد خان چاره را بر خویشتن از چار طرف بیچاره یافت بحیله رشوت
دادن و صرف زر و سیم نمودن در آمده بسیاری از امرا و کبرای اردو امیر را بطرف خود
جلب و میل نمودند از انجلہ از برای حضرت مشارالیه نیز تخته مبلغ کلی ارسال و بوعده
بسیار اطاعت خویشتن را اظهار نموده بود اما چون وجود مسعود ایشان از آلایش و
نقصان چنین اعمال خیله که منافی طریقه همت و استقامت است مبراست از اخذ و گرفت
ان استنکاف ورزیده از جاده صداقت و استقامت غم بزر گوار خویش سرمو انحراف
ننمودند و بعد از وقوع فتح چون این معنی برای مهر انجلای امیر کبیر روشن گردید در حق
حضرت مومی الیه یک بر هزار محبت و رعایت را افزوده در اخر دعای خیر نیز در حق شانالوا
نمودند و چون بعد از وفات امیرکبیر مرحوم دور امارت بر ولدار شدشان جناب
امیر شیر علی خان که ولیعهد بود میسر گردید حضرت مشارالیه بمعیت امیر جدید از هرات سو
مرکز امارت که کابلست مراجعت نمودند و ذات خجستہ صفات با امیر حال نیز در محاربا
و اسفار متعدده کثیره که تفصیلات آن سخن بطویل میدهد مدت مدید مجاده راستی بیخردی
سرآورده و اوامیر مذکور نیز در دست مالوجه خویش رفتار می نمودند و بعد از ان چون امارت از
دست


دست امیر شیر علیخان برآمده در تحت تصرف برادرانش امیر محمد افضل خان و امیر محمد اعظم
خان در آمد امیرین مذکورین نیز در حق سردار حشمت مدار بر طریقه اسلاف خویش حرکت نموده
و منظور هر گونه حرمت و رعایت گردید. تا ماموریات ممتازه ولایته ممتاز گردیدند. و چون و
ثانی باز حکومت امارت بدست امیر شیر علیخان افتاده برادرانش خلع و تسلیم گردند در شه
رفته جمیع افغانها تر استقلالاً و منظوراً در زیر اداره در آورد. از جهاد و ستیزه والد بزرگوار
خود انحراف ورزیده اکثراً اقربا و شهزادگان درانی را از پا در آورد و زمام حکومت را بد
نا اهلان و فسده مایگان سپرده. الا جرم حضرت مشار الیه را نیز از پا در انداخت و مدتی محبوس
و بعدۀ تخلیص و معاش تقاعدی از برای شان تاسیس نموده. و حضرت سردار بکمال تا مدار
مدت یازده سال در حکومت امیر شیر علیخان عزلت و گوشه نشینی اختیار نموده و کسب
فضائل و پرورش اهل کمال بسر آوردند. و چون حکومت امیر شیر علیخان چنانچه تفصیلات آن
وظیفه تاریکست لغو و ابطال گردیده بسوی ترکستان فرار نمودند و دولت انگلیس بر افغانسان
عسکرسوق نموده امیر محمد یعقوب خانرا جانشین پدر بود محبوس ساخته و کابل و قندهار را ضبط
و استیلا کرده بعد ازان عموم افغانیان بلوای عمومی نموده انگلیسها را مجبور بترک افغانسان
و تفویض امارت را به امیر عبدالرحمن خان پسر امیر محمد افضل خان نمودند. و امیر عبدالرحمن خان
بسرعت فوق العاده از سمرقند آمده امارت افغانسانرا وارث گردید. هنگامیکه امیر عبد
الرحمن خان دارد چهاریکار گردید حضرت پدر بزرگوارم محرر سطور را از کابل بچههاریکار بحضور امین
فرستادند حضرت امیر نیز در حق بنده خیلی اعطاف و مکرمت امیرانه را اجرا و از برای
حضرت والد بزرگوارم خلعت وزارت و نوید مکرمت و تبشیر عاطفت در کابل ارسال داشتند
و چون بکابل رسیده اعلان امارت نمودند با حضرت مشار الیه بنا بر اخلاص و صداقت
کمال و فضیلت شان یوماً فیوم در عزت و اکرام و رتبه و جا شان افزوده مغبوط و محمود
اقرانش گردانیدند. اتا بنا بر فحوای لِكُلِّ عَدَاوَةٍ مُصْطَلَحَةٍ إِلَّا عَدَاوَةَ الْحَسُودِ بعضی از


حاسدین قبا خصمین بر منوال مصرع چشم خفاش کجا دیدن خورشید کجا
بر کمالات خدا داد و تقرب نیا و عواطف بیشمار امیر که در حق شان مرعی میداشت رشک
و حسد برده در اکثر اوقات خالیه افکار حضرت امیر را در حق ایشان در تشویش می
انداختند تا انکه بعد از محاربه امیر با سردار محمد ایوب خان در قندهار وقوع یافت حضرت
سردار معارف کردار بنا بی انکه سبب حقیقے آن اثبات یا بد مخبر و محبوس نمود
و بعد از مدت سماء حبس محط اهل و عیال و اولاد با انکه جمیع املاک عقار و مواشی و حشم نقدا و
جنس غصب تا راج نمود منقب ا و مجبو سا بسوی هندوستان برآورد و تا بسرحد حدود
انگلیس که عبارت از پشنک است در انجا بدولت انگلیس تسلیم نمود اما دولت انگلیس که
دول متظمه است با سردار نامدار بر جاده تمدن و انسانیت سلوک نمود کرنیل واتر فیل که
در انوقت اجنٹ سند و بلوچستان بود با حضرت مشارالیه در مقام پشنک ملاقات بر خلاف
وحشت و جهالت حکومت افغانیه اجرای تمام اصول قوانین را نموده گفتند که دولت
فخیمه ما با شما در این چند سخن خود را مجبور و مکلف میداند اول انکه شما را بنظر مجوسیت نمی بیند
بلکه جودا ر ا د میدانند ثانیا تا وقتیکه در تحت حمایت او باشید با شما از هیچگونه نوازش
و احترام و مهمان نوازی چنانچه در خور و حسب و نسب شماست تقصیر نمیکند و ثانثا
معاش ما هانه که شمار کفایت کند نیز تعین میکند رابعاً در هر شهری از شهرهای هندوستان
که خیال اقامت داشته باشید مختارید و هر وقت که خیال رفتن کنید آزادید الا بسمت
افغانستان پس حضرت مومی الیه ازین کلمات مونسانه کرنیل واتر فیل اظهار خوشنودی
نموده اقامت کراچی را بمناسبت بعضی از اقاربی که داشتند اختیار فرمودند و حکومت نیز
جمیع مایحتاج سفر به شانزا نقداً و جستا از خیمه و دواب و خرچ راه بدارک داده بمعه جمیع عائله اتبا
شان بولایت سبوی و از انجا در ریل نشانده راست بمحل اقامت اختیار پیشان
واصل نمودند و ما هانه ششصد روپیه کلدار نیز برای معاش تخصیص دادند حضرت

مومی الیه


مومی الیه مدت سه سال در کراجی هند با معیت سردار شیر علیخان که قبل از در وحضرت طرزی صا
ساکن کراجی بودند اقامت ورزیدند بعد از ان بعزم سیاحت هندوستان از دولت مستعد
و در مدت ششماه اکثر بلا و هندوستان را مانند بمبئی وحیدر اباد دکن و بنگلوره د میسوره ومدراس
واحمد اباد و گجرات و اجمیر واکبراباد و دهلی دسرہند و امرتسر ولا ہور و پنڈی و
پشاور و سمی ملا و کثیره دیگر را سیاحت کرده پس بکراجی رجعت نمودند، بعد ازین سیاحت
ششماهه مرات قلب نور اششان که متجلی از انوار رحمانی بود از زنگ ظلمت شروران
دولت کافرسنگ ابا نموده نخواستند که این اثرعمر در تحت حمایت ومعاشس این کفر شر
لاجرم در صدد ان شدند که از هند هجرت نموده بدولت علیه عثمانی پناه آرند، پس از دولت
انگلیس استحصال رخصت نموده و بترک معاشش کشته عزم زیارت بغدا دو ہشت ابا و مینا
بهاوند، و بعد از مخابره و مذاکره با انگلیسان از طرف دولت انگلیس مبلغ نجهزار روپیه از برا
خرج راه شان مقرر گردید در سنه با سی و پنج نفر از عائله واتباع خویش بغداد جنت اباد
آمدند و مدت ششماه در بغداد در جوار مرقد شریف مبارک حضرت غوث صمدانی محبوب
سبحانی شیخ عبدالقادر جیلانی قدس سره العزیز که سالهای دراز ارزو کش این نعمت
عظما بودند بسر اوردند، این با را در صفت بغداد و مدح حضرت پیر بجال نزاکت انشا فرمودند رہا
بغداد بذات شیخ شد سل صفات | چون در مه و سال و نیمه ماه برات
در خوبی بغداد روان می آرد | از صحف دجله آیت شط و فرات
بعدازان بنابر توجه وطیب والی عالی ولایت عراق جناب دولتلو تقی الدین پاشا و شیر
اردوی ششم همایون دولتلو هدایت پاشا که محبت والفت زیاد بر کمالات وفضائل
حضرت مشار الیه بہم رسانیده بودند، عیال را در بغداد گذاشتند و بنده شان محمود طر
که از سایه حمایت حضرت شیر مغالسمیر مذکور بتحصیل لسان عذب البیان تر
عثمانی تا یکدرجه موفق شده بودم بصفت ترجمانی بمعیت عم خویش گرفته بسمت در سعادۀ


استانبول بعزم آستانبوسی و شرفیابی حضرت خلیفه المسلمین حرکت نمودند و قبل از حرکت با
در سعادة كربلای معلی و نجف اشرف را نیز زیارت نمودند و در هنگامیکه در نجف اشرف
بر گرد مرقد مبارك مشغول زیارت و سعادت بودند در میان پرده بر صندوق مدفن شریف
شمشیری مشاهده نمودند و از ما بمضمون بسیار غریبی در سلك نظم کشیده اند که تذکار آن درینجا
خالی از مناسبت نیست نظم مذکور اینست قطعه چونکه رفتم بهر پابوس علی
آن تجلی گش ضیت مانند و طور درمیان مرقدش دیدم ز دور
تیغی اویزان چو شمشیر ضمیر طرزی از ساز نوائی رایتی
گفت با عشاق در آهنگ زیر مرگ هم شمشیر از دستش نبرد
کی جدا گرد و بهم شیر و شیر الحاصل که چون وارد در سعاده استانبول
که مرکز سلطنت عظماء ومقرپای تخت خلافت کبر است گردیدند و بخاک آستان سعادت
و شوکت و شان خلیفة المسلمين ملاذالموحدين سلطان البر و البحر خاقان خشك و تر
ابروی دودمان عثمانا افتخاراریکه صاحبقرانی حضرت سلطان عبدالحمید خان ثانی
ثانی خلد الله ملکه تشرف نمودند حضرت پادشاه مکارم انتماء بسلطان معالی آکا
حضرت مشارالیه را بانواع التفاتهای جهاندار جات ملوکانه نائل و ملطف فرمودند بدار
دولتیخانہ یا دراکرم خود جناب شیخ الوزرا و وتلوا مش پاشا معززاً محترم مهمان فرمودند و در
وقتی که در در سعاده مقیم بودند و در عزت و اکرام و دلنوازی و احترام شان چنانچه داب
مرحمت و مکرمت سلاطین ذیشان عثمانیت لحظه فرو نگذاشتند و بعد از آن هزار غروش
ماهانه با اعطا اراضی از برای شان تخصیص و محل اقامت شانرا نیز در مرکز ولایت سوریه شان
که عبارت از شام جنت مشام است ماس فرمودند و پس حضرت مشارالیه نیز از طبع خدا
غزل قصیده غرایی که در مدح و ستایش آن خسرو عادل و او گستر انشا دولوحه بسیار مطبوی
بنقاشی مجلد ده بهزاد ترتیب و ابا د نموده بتقدیم بارگاه حضرت سلطان بحال پسند مر بوند
فرمودند


فرمودند حضرت پادشاه حقایق آگاه و سلطان اسلام پناه میر در مقابل آن مبلغ دوهزار غروش نقد اعطا و امر و اراده سنیه در خصوص ایصال عائله شان را از بغداد بشام در حین ولایت عراق اجرا فرمودند عزل قضیه مذکوره چون مدح حضرت خلیفة المسلمین بلسان استشهاد یست در خصوص کمالات حضرت مشارالیه نقل انرا درینجا لازم شمرده غزل قصیده

ما سوده ام زفخر برین آستان جبین بر بخت من سپهر برین کرد آفرین
عبدالحمید خان که خطیبان بخطبیش خوانند امام برحق و سلطان راستین
سلطان خافقین و شهنشاه شرق وغرب کاید امین بدین و نگهبان مسلمین
با قامت خمیده چو محراب تکیه زد در تسلمین بسایه دیوار شاه دین
در پیش روی فتنه یاجوج حادثات تیغت کشیده کرد جهان سد آهنین
از بس علوی عز و شرف درشش راه صف نعال بارگهت هست ثرشین
ارسنگ زن پله میزان قدر تو بام نهبان شرم فرورفته در کمین
هر صبح دم ز روی شرف بر جناب تو چون سایه آفتاب نهد روی بر زمین
طرزی کنی دعا چوبی ذات اقدسش روح الامین کند بدعای تو آمین

پس حضرت مشارالیه بنابر امر و اراده سنیه شاهانه بعد از انکه مدت دو ماه مهمان دولت بود در دارالخلافه اقامت ورزیدند ممنوناً و متشکراً بشام شریف که محل اقامت شان مقرر گردیده بود تشریف آوردند و از انجا بنده کمینه خودشان محرر سطور محمود طرزی را ماموراً بسوی بغداد از برای ایصال عائله ارسال فرمودند بنده نیز بسرعت فوق العاده ببغداد رفته اوامر شاهانه را که در خصوص رسانیدن عیال بولایت مذکور با خود داشتم بحجاب واولات تبلیغ و تودیع نمودم وانینر بزودی تمام امر و فرمان واجب الاذعان معظم خود را بجا آورده اسباب و تدارکات سفریه ما را بوجه احسن حاضره مهیا ساخته ومحترماً ومسلماً بشام رسانید داشتند حضرت مشارالیه مدت دو سال در شام شریف که محل اولیا و انبیاکر است اقامت


ورزیده، بعد ازان در سنه دفعه ثانی بعزم آستان بوسی ولی نعمت بی منت خود حضرت علیا
المسلمین عازم در سعاده گردیدند و در ین دفعه نیز بعواطف و مکارم سینیه جناب جهانداری
نائل گردیده معادل هزار غروش دیگر در معاش شان ضم گردید و آنرا برای مأموریت امتحانی
پسران شان نیز اراده سنیه بر ولایت سوریه شرف صدور یافت و حضرت مومی الیه در ین دفعه طراز کار
فوق العاده خداداد شان برسم جامع نور لامع حمیدیه را که در ان هنگام بنابر امر پادشا
در جوار سرای شوکت احتوای همایونی در تعمیر و ترمیم بود بصنعت تار و مهارت کامله ترسیم
و ماده تاریخ انرا نیز معظم چون سحر حلالی مضمیم و بواسطه فرمای مآبی جناب جهانبانه طوطو جا
علی بیک افندی بحضور میامن موفور ملوکانه عرض و تقدیم نمودند و این صنعت ذی معرفت آن پیر
بکمال نیز نهایت درجه مقبول نظر کیمیا اثر پادشاه داد و کرم گستر عدیم المثال افتاده بعد
از ضم معاش وانواع التفاتهای جان نواز ده هزار غروش دیگر نیز در صله آن احسان واعطا
فرمودند چون ماده تاریخ بغایت مصنوع و مقبول افتاده بود نقل انرا درینجا مناسب یافته قطعه

بنای مسجد سلطان عقل طارزی جست
بخط و گفت که تاریخی زین زیاده مجوی
ز احتساب براری چولی کار ان را
بنای مسجد عبد الحمیدی غازی کو

الحق که حسن ماده تاریخ سزاوار آفرین است بچه نکه معلوم است که بی نماز را در مسجد راهی نیست
پس چون عدد بی نماز را از مصرع رابع بدر اریم ماده تاریخ تکبیر بعد حضرت مشار الیه بعد ازین حسا
والطاف نمایان حضرت شاهجان مشکور و ممنون بنام حبت مقام عودت فرمودند و در
اواخر سنه عزم سفر سعادت اثر ادای فریضه حج بیت الله را مصمم فرموده باستیدان دول
د نومسیای ولایت مصوب مجاز عصرت طراز روانه گردیدند گویند و جانفشان خود محمدی
سطور را در شام بر امورات جزوی و کلی داخلی و خارجیها وکیل نصب فرمودند و بعد از ادا
فریضه حج بیت الله و شرفیابی مرقد منور حضرت خاتم الانبيا صلی الله و علیه و آل
وسلم که اقسام فیوضات عالم علو بر قلب صفانزل شان متجلی گردیده عودت نمودند و بعد

بعد از


۱۳
ابداری که درین سفر خیریت اثر از طبع خدا دادشان در وصف کعبه معظمه و مدینه منوره سرزد
یکی در دیوان و رذیل اشعار سفر هند و عراق مسطور است من جمله مضمونی غربی است که در صفت
احرام حضرت کعبه معظمه که در موسم حج بر دمی ببندد انشا فرموده که درینجا بنگر ارتقای انراکت
قطعه در معنی
رفتم چو بهر طواف در خانه خدا
دیدم که کعبه هم چومن احرام بسته است
رفتم بخیر پیش و نهادم جبین بخاک
زیرا که خاطرم غمبش سخت خسته است
گفتم خدا را این کعبه راست کوی
زین بسته سر بتن که از طبع جسته است
عالم برای طواف تو احرام بسته است
در پای بسته است و در انخویش رسته است
اخر بگو تو بهر که احرام بسته
با انکه خاطرت دو عالم گسسته است
گفتا خموش طرزی ازین سر سرنفت
اسرار این رموز دری باز بسته است
زبان بر مبز گفت که طبع منم ز هجر
چون پسته سفیر چاک مباد ادم خسته است
گویند مردمان که منم خانه خدا
من خود ندیده ایم تا من نشسته است
ان یار بی نشان که بگنجد هر دو کون
داری مکرگمان که برین تیغ دسته است
من خود ز هجر سوزم از ان یار بی نشان
این بیت سال من خلل بسته است
من بود هفته کرد در شش سید دهم سبر
ارکان من اگرچه تو بینی نشسته است
من کیستم که در شش باین عظمت علو
با اشک حسرت اررخ او دست شسته است
از قوسین ج دست مانع امکان
یک لامکان جبیر بر از تاب جسته است
گفتا که طرزی ان لب یکتای بی نشان
حفش نزد می هر که بود چشم بسته است
حضرت مشارالیه بعد از عودت این سفر خیر مسب مدتی قدم در دامن استراحت کشیده
و مشغول بمطالعات و عبادات ذات معبود خویش که از وظایف عمری شان است
گردیدند و در سنه ۳۱۰ موفق بر تالیف و ترتیب تهذیب کتابی کردند که بعنوان اخلاق حمیده


معنون در بنام نامی حضرت خلیفة المسلمین موسومست که چنین کتاب چشم روز گاریا
انکه عمرش را در ورق گردانی گذرانیده است اما نظیر انرا خواه در حسن معانی خواه در زینت
نظامی هیچ ندیده است ، و پس از اتمام و اکمال که بدست شنا، صرف نسا
بمحصول انجامیده در نظر فضلا و علما عظام و ارباب ولایت و حکام کرام جلوه گر نمودہ جمیع
اهل عرفان بفضل و کمال حضرت مشارالیه شأخوان و آفرین گویان گردیدند پس
از طرف اعضای ولایت و فضلای بلد چنان توجه و ترغیب کردند که چنین کتاب مستطاب بایستی
بنجر حضور معارف شمیم حضرت جہانبانی دیگر بر اوراق دسرا داد یافت لاجرم حضرت مو
الیه نیز بنده شان محمود طرزیرا به بردن و تقدیم نمودن کتاب مذکور فرمودند : بنده هم
امرو فرمان والد ماجد بزرگوارم را که اطاعت ذی سعادتش بر رقبه ولدتیم فرض عین است بجا
بجا آورده ، با آبهای ولایت جلیله و توصیه شریت علیه حامل ناقل کتاب مستطاب گردیده
عازم در سعادة علیه گردیدم ، و در انجا بواسطه و دستیاری قرین ثانی جناب جہانبانی
عطوفت و حاجی علی بیگ افندی دمعاونت و دلسوزیها پاشای کنایت جلیله و دیگر وزرا
کرام که تفصیلات آن در سیاحتنامه عاجزانه ام مفصلا مسطور است منظور نظر
لازمان حضور معارف نشور همایونی نمودم ، پادشاه دارا در هم شکر سکندر شرکت بکمال بیداد
و کرم گسترش در انگه کره ارض باری دفتر است اکتاب مستطاب را بغایر قدر و
مرتبت مؤلفش منظور و مقبول نظر عاطفت گستر ملوکانه فرموده ، معاش سه هزار
غروش شأنرا بجهار هزار غروش ایقاع و بنده مخلص شانرا نیز مظهر التفات جہاند ر حات
فرموده مسرور الفواد بحضورشان اعزام داشته از مندرجات کتاب اخلاق حمیده و دیجانی
قصیده مدحیه شاهیه اکه ماده تاریخ اتمام کتاب نیز ازان منظور است نقل مینایم
بچرخ تاز مهر و مشتری نشان با شد نشان دولت عبد الحمید خان با
علوشان بزرگی و پاکی ذاتت جو آفتاب به پیش جهان عیان باشد
المهم بر


امام برحق و سلطان مطاع تو از ان که زیر حکم تو شاهان جم نشان باشد
ز فهم کامل و رای درست و عقل سلیم کجا بمثل تو شاه مزاجدان باشد
بموی موی رموزات عقل پیدا ز بیک فهم تو باریک نکته‌دان باشد
ز حسن خلقی تو ایام چون شکر است جهان پیر بعهد تو نوجوان باشد
ز بس رحیم و کریمی بکلی از سر لطف مزاجیه بجان خلق محو خوان باشد
کرم ز لطف توانی در مهربانی جمیع حکم تو بر جان من روان باشد
سحر بعقل سخن فهم نکته دان گفتم که سال ماه و تاریخ این چسان باشد
بخنده گفت که طرزی بخدمت سلطان ز روی عجز بگو گر ترا زبان باشد
ز فتنهای بغی و حادثات جهان مدام دولت و جان تو در امان باشد
چو قبهای بغی کنی برون ز خوان نشان دولت عبدالحمید خان باشد
همیشه تا که بود شرع مصطفی برپا خدای هر دو جهانت نگاهبان باشد
پس ازین احسان رحیمانه پادشاه کریم الخصال حضرت مشارالیه را در خصوص معیت و اتفاق بان
عیال راحت و رفاهیت کامله حاصل گشته اوقات شبانه‌روزی را براحت و رفاهیت بال
مصروف طاعات و ریاضات شاقه در راه استرضای معبود برحق خویش حصر نمودند
نه تنها وجود را بلکه جسم روح قلب سر اخفا ظاهر و باطن را همگی درین راه حصر و صرف ساختند
شام چنان بلدیست که خاک پاکش از جسم پاکان و هوای روح فزایش از ارواح مقدسه
سکان ان گردیده شده و پس زهی سعادت کسی که از عالم و نفوس یک شهر جسمی مانند شام
که اکثر ناسش عباد الصالحین است میبرد و مقدمترین اعمال صالحه و عبادات مرضیه باشید
هیچ وقتی نشده باشد که پنچ ساعت از شب گذشته ایشان در جامع کبیر پرنور بحضور مرشد
مبارک سیدنا یحیی الحصور باذکار رب غفور مشغول نباشد هیچگاهی نبوده
که کسی جمال باکمال شانرا از گد و سه و از طفل و بالغ و از رجال و نساء ببیند بی اختیار دست کوته


مبارکش تقدیم نمود زنده بنده جهان فشان جسارت نموده سوال کردم ایا سبب این همه
موفقیت وباعث این همه سعادت ظاهر و باطنی حضرت والد بزرگوارم را ارچه باشد؟ بجواب
بنده خود حکایت فرمودند که نقل انرا بر قارئین کرام عرضه میدارم حضرت مشارالیه ارسنا
والده مرحومه خویش حکایت فرمودند که قبل از تولد من والده مرحومه ام را دو ولد حضرت باریتعا
عطا فرموده بود که یکی به محمد اسلم و دیگری باسم احمد موسوم بودند و لیکی آن هر دو غنچه نا
شگفته مانده بمدت قلیلی یکی در پی دیگر ازین منزل فانی رخت بسرای جاودا کشیدند و داغها
فراق بر دل غمدیده ام گذاشتند اتفاقاً بکم نزلی به حمل تو حامله گشتم اما از هم و غم ماندن و
نماندت امین نبودم تا انکه تولدت بظهور پیوست چون در دو جگر کبابي برادرانت چشیده بودم
ترا برداشته بنزد عم کبیرت سردار پر دل خان مرحوم که در طائفه باطن صاحب مقرات
بودند، واز مریداان با کمال قطب زمان میان حضرت صاحب شمرده میشدند فرستادم تا در
خصوص بقای عمر تو دعایی فرمایند، چون ترا بحضور لامع النورشان حاضر نمودند اسم ترا غلام محمد
گذاشت و فرمود که این اسم را موافق باسماء اولاد حضرت مجدد صاحب نهادم تا انکه خداوند عالم
برکت طول عمر او را عطا فرماید این همه برکات و سعادت از لثه آن بزرگوار است الحاصل عما
که شده هجری میباشد حضرت مشارالیه در مرکز ولایت سوریه که عبارت از دمشق شام جنت
مشامست در ظل رافت حامی دین مبین خلیفه المسلمین خادم الحرمین الشریفین سلطان عبدالمجید
غازی خلد الله ملکه به کمال عزت و حرمت و رعایت کرامت و نعمت غرقا
در جوامع پرنور و زیارات مقدسه بان فیض میپرورد
سرخیا استان نبی حضور در حالیکه از عالم یک نیم فرش
تقدم و حضور مییابد بدعا بخیر و حسرت
تمام شد ترجمه احوال جناب سلطان سلیمن اراز اوقات قبله دو جهانی طرزی صاحب
طول عمر من تالیف محمود مینماید طرزی بدست محمد زمان ولقیعده ۱۳۰۹


بسم الله الرحمن الرحیم
هزاران حمد و ثنای نامحدود بصدر محراب خجلت آلود نثار بارگاه صمدی که دهان سخن سنجانرا
بجنبش نسیم حرف و بیان چون گل سحری بخنده باز کرده است؛ و زبان لکنت
فهمانرا باهتزاز عبارت پردازی بسان منقار بلبل رنگین بیان دراز ساخته؛
لب سخن سرایانرا در در نظم و نثر مانند جیب صدف از گوهر شهوار مالامال ساخته است؛
و طنطنه سخن را بدستیاری زبان قلم ببیان بگوش دور و نزدیک انداخته خدائی
قادر بر انست که نغمه سخن بهر نمک را از تار چنگ زبان عشاق قانون زن نا پرده گوش
مستمعان برات آهنگ بصدر رنگ ساز و نوا چون صدا رسانیده است؛ و
با و از کوچک و بزرگ عراق و عجم و حجاز عروب خلعت صوت مخالف پوشانیده؛ با
وجودی که سخن بخش بیان بسان صدای سرمه نوشان سراپا در موج مداد سر به
مغالطه؛ لیکن بگوش ترک و تاجیک رسیدنیست؛ هر چند سخن شنیدنی نه
دیدنیست اما از انعام عام او هنگام بیان لباس عبارت بروی صفحه دیدنیست مرتبه بدریظم

اول فطرت که سخن ساز کرد
راه سخن را بسخن باز کرد

حرف نخست ورق کاف و نون
صوت سخن بود که آمد برون

بهر نمک مایهء کائنات
قند سخن ریخت اول نبات

با غچه جان ز سخن تازه گشت
روی خرد از سخن غازه بست

ای سخن نوچه کجا آمدی
تازه رسیدی زکجا آمدی

گرچه توئی حرف نخستین قلم
تازه تری لیک چو گل در سبدم

تیغ زبانراز سخن جوهر است
در سخن خوبترین گوهر است


جان صدف است گهر او سخن
درعبث ضایع ایام مکن
حیف از ان حرف که بی نام اوست
خنده زند صوت که وصفش دروست
جان سخن زنده بمدحت کس
بی سخن حمد مباد حرف کس
پس درود نامعدود و نعت گوهرامود عاقبت محمود قرار دادت ؛ که بالف قامت
بی درماخن سخندانان عالم شکسته است ؛ و راه سخن بر زبان نکته سنجان جهان بسته
فصیح بیانیا که سخن گویان عرب وعجم پیش فصاحت و بلاغت کلامش زبان در
کام خاموشی کشیده است ؛ و شیرین زبانی که نکته سنجان جنیب سلاست و متانت
الفاظش در بان بناخن هرزه گوئی دریده ؛ واز بیم تیغ زبانش عبارت آرایان
چون جوهر در خویش پیچیده ؛ واز سهم خنجر کلام معجز نشانش مخالفان مانند بید بر جان
خود خنجر کشیده صلعم
شاه نبوت نسب سرور امی لقب
انکه منطق و بیان او به جهان بشکست
شوکت دینش ربود رفعت عیسی ز بام
منزلت شان او قدر سلیمان شکست
آیت قرآن او ناسخ توریت شد
مرتبه اش رتبه موسی عمران شکست
شرع متینش محکم حاکم احکام شد
دین مبینش بقدر جمله ادیان شکست
التاب ولمع شهوارانی را درخور است که در راه دین جانها فدا کرده اند و از ظلم ظالمین
دین صدمه نکرده اند صلعم
چهار ناصر دین و چهار رکن رکین
چهار مهر سپهر و چهار اولی الابصار
یکی ستوده خصال و یکی بها و جلال
یکی سپهر کمال و یکی جهان وقار
ازین چهار یکی گر کسی خلاف کند
سیاه باد رخش نزد خالق جبار
بر آل و اصحاب طیبین و طاهرین او سلام باد تا بروز شمار آمین یارب
العالمین در تعریف علی کرم الله وجهه فرمود
چوبا


چو کو رفتم بپابوس علی
در میان مرقدش دیدم ز دور
طره ای از تار موی راستی
مرک هم شمشیر از دستش ببرد
بجز خدای کسی قابل عطا نبود
جهانیان همگی خط بندگی دارند
ز بنده که بخود صبح و شام محتاجست
هر آنچه میطلبی زو طلب که در هر دو
کرونزانده که پست ما ترا بد ہد
گذشت عمر و امیدم بزندگانی نیست
ہر ان گناه و خطائی که صادر من شد
توئی غفور و تو غفار هم خطا پوشی
تو قادری و قدیری و خالقی و رئوف
توئی کریم و رحیم و توئی بصیر و علیم
بمرتضی و امامی وزینب و زهرا
که لطف بر من طرزی زار عاجز کن
آن علی کشر نیست مانند و نظیر
تیغی آویزان چو شمشیر شبر
گفت در عشاق با آهنگ زیر
کی جدا گردد بهم شمشیر و شیر
بلی دهنده و بخشنده جز خدا نبود
زبنده گر طلبی خواجگی روا نبود
تو زو گر طلبی مدعا سزا نبود
جواد و کریم و عطا بخش و رهنما نبود
که غیر ناخن لطفش گره گشا نبود
بجز دست که امروز راهبما نبود
تو عفو کن که بی بنده بیخطا نبود
هزار شکر که جز تو دگر خدا نبود
توئی که جز در لطف تو ملجه جا نبود
کسی بمثل تو رزاق و رهنما نبود
که کس قبول تر از اهل مصطفی نبود
که جز در تو امیدش پادشا نبود
در حمد باریتعالی بر طبق مخزن الاسرار نظام گنجوی
سر خط طغرای کتاب کریم
انکه بر آرنده هستی و نیست
اول او اخر هر بیش و کم
کرد ز یک حرف دو عالم پدید
بسم الله الرحمن الرحیم
ہست بده هستی هرست و نیست
اخر او اول نقش عدم
ہفت شش و نه و چهار آفرید


جرم زمین ریخت برآب روان
باشد و او نیست وجود همه
شد ز نظر دور ز عین حضور
گشته نهان رنگ تماشای او
دیدن او در خور هر دیده نیست
دیده بیدار و ز تار نظر
جلوه کند هم بر و ز آفتاب
رنجه مکن دیده بیننده را
باج غیرت بجگر میخورد
پر خرد را مر و راه او
از کرم او شده بالا نشین
لعل و گهر در جگر کان ز تو
تاب دو رشته یکتای جان
هست نگهبان سپهر درسبا
از رخ خورشید سیاهی سترد
زنده دم یکدم او آدمست
وز نفست روح مسیحا دمت
زنده بتوزندگی مشت خاک
مونس شام غم غمخوارگان
روی زمین را تو بهستی دمی
چاک شد از بیم زبان قلم

حلقه فلک لب سیه و در آن
پیشتر از بود و نبود همه
بسکه عیانست ز نزدیک و دور
بسکه هویداست تجلای او
دیدن او گرچه بعین دیدن است
دیده کور کن ای بی بصر
تا که بر چشم تو بر پر حجاب
ور نه ببینی رخ بیننده را
در حرم او دل و عقل و خرد
عقل کی برد درگاه او
دانش و عقل و خرد دوربین
گوهر دل در صدف جان نهاد
عقد کن گوهر ستبارگان
روز و شب از عجزه دان بارگاه
مشعله داری کواکب سپرد
هستی او هست کن عالمت
ای ز دست جان دم آدمست
جان ز تو جان یافته ای جان پاک
چاره گر چاره بیچارگان
چرخ برین را تو بلندی دهی
خواست قلم حمد تو ساز و رقم


حمد تو گفتن نه حد هر کس است
کوه کشیدن نه حد هر خس است
دست خرد حمد تو بر پشت بست
پای زبان در ره حمدت شکست
حمد تو شد مهر لب انبیا
حمد تو گفتن زکجا ما کجا
گر کرمت یار زبانم شود
حرف ثنای تو بیانم شود
نقد بیانم به ثنا خرج کن
خاشیم را به نوا درج کن
لیک نوائی که ثنایت کند
در سخن صرف برایت کند

ایضا در حمد باریتعالی عز اسمه
ای ز تو پیدا همه پست و بلند
ذات تو فارغ بود از چون و چند
هستی تو هست کن کائنات
از جهت ذات تو برپا جهات
چرخ ز علم تو بود خیمه
زانکه بود حلقه بگردن در
چرخ و زمین و فلک و آدمی
دیو و دد و جن و حوش و پری
جمله بیک حرف تو پیدا شده
فاش بگو باد توانا شده
لیک همه نو نواز بیش و کم
در بر هستی تو گم از عدم
عقل بکنهت نتواند رسید
در تو رسیدن چه تمناست این
طرزی مسکین که سگ کوی تست
زنده دلم از رایحه بوی تست
ای شده از هستی تو نیست هست
از تو بنا یافت بالا و پست
هست شد از تو همه کون و مکان
لیک توئی هم ز مکان لا مکان
کس نتواند که تو داند
ذره بخورشید کجا بارسد
گرچه ز هر ذره نمائی عیان
لیک نشان تو بود بی نشان
ما زکجا در تو رسیدن کجا
تا نشود لطف توام رهنما
لطف تو گر یاوری ما کند
جلوه دیدار تماشا کند


آنکه منم نقش خیال ازل
صورت حال ابد بی بدل
ای چه ازل نقش خیال برون
وی چه ابد صورت حال درون
ای ز تو پیدا شده هر خوب و زشت
هم ز تو شد مسجد و دیر و کنشت
خاکدرت سجده گه خاص و عام
ختم خدائی بتو شد و السلام
حکم تو جاری بسر آب و باد
از غضبت اتش دوزخ زیاد
محو کن نقش خیال دوئی
باد تو سرمایه حرف نوئی
نقش دوئی محو کن سینهیها
صلح پزیرای شهر کینهها
مبذر تو پیدا ز ازل تا ابد
خالق مطلق تو بهر نیک و بد
وحدت تو شحنه بازار شد
دزد شب شرک سر دار شد

طرزی بیکتای تو گشته محو
کز اغیار ز تو جمله صحو

این همان شش فردیست که بلسان اهل حال شرح شده و در رساله حمیدیه
بحضور حضرت همایون اقدس شهریاری امیر المومنین و سلطان المخالفین خادم
الحرمین الشریفین سلطان روف و رحیم سلطان عبد الحمید خان غازی نوشته شد
بود بیت آن صید عزیزم که صیاد رعونت از دبائگ کل بحی کاکفش باه یعنی انسان عالم
تعینات خلقت امکانی جهان وجود صید عزیز مکرم شریف است که خالق انس و جان در حق او
چنین فرموده و لقد کرمنا بنی ادم و صیاد حقیقی که حقیقت حقایق جمیع اشیاست باین صید
آدم است آنقدر الفت و محبت دارد که چاکهای قفس شکنه در رنه تن از هم ریخته او را بتارنهای
رک کل که مراد از رشته لطیف وحی است بخیه زد چنانچه میفرماید و نفخت فیه من روحی ایجا
این قفس تن چاک چاک و بدن قالب رخنه رخنه او را بتار باریک کل و وحی دوخته تا نیدن
نغمه سرا و بلبل هزار داستان جان حیوانیشه هزار دستان در گلستان حمد و ثنا و ستایش آن میان

اندمستم


۲۳

از ترنم زیرو بم در نوا باشند و مدام ساز شیرین کشا بر دل کویا در کاراند کرنام آن بہار ایجا د ہمیزی
است و بند آهنگ خموشی در صوت و صدار تا شکر بکجا خلقت بیدائی در حق او صاد ر شد کجا
ارو پس پس ظاہر وان شده ماه رویش انور آئینهاء مسطحه مانند ماهی جوہر ائینهاء چونکه وجود دیستیا
در عالم امر از تسق خطاء با ی میت العروس احدیت یکباره صفا پرور ظهور جوهر روحانیت مصفا
نمود اند اسنجا به پرده عرض ملون بوقلمون رنگین مزاج جسمانیت نزول کرده در جلوه حسن شخص مرآت
بسته آئینه جهان ا واند و در عکس فروشی آغاز نهاد جو ہر ائینها که عبارت از دل آگاه بیدارد
در هوای قرب وصل آن بحر صفا پرور احدیت و تمنای نزدیکی استحما و انتهاءی حقیقت دروس
شطرا مواج طوفان بیتابی مانند ماهی بی آب بیتابانه میطہد و شب در روز می زارد و مینا لد و سگر بیان
روشن روان او سبب ضعف صحبتی تیره دلان ہوا و ہوس در بستر استراحت طول امل چنان سیراب
در خواب غفلت اند که شور ناله و زاری دل را افسانہ خواب میدانند و صوت طلبیدن در را صدء آبشا را
میخواند نه بر صدا د اکوشی مینهد و نه بر طلبیدن او هوشی میکمارد مر کسی را که ہدایت میر توفق
یا در کنند کشان کشان بحضور پیر روشن ضمیرش میرساند وان مسند نشین محرم خلوت حدث آن دور
آرای ایوان بزم قرب احدیت به انگشت شهادت در قلبی آن پنبه غفلت را از بین گوش سری اویر
می آرد تا ہمدم و منفس جان جہان دار بهزار د ہم آواز دل بیدار آگاه میناسیکر و دو در زمره ایشان بین
حساب میشود صاف دل را سایه تمثال جو و بار ولست یا عکس فضل رنگ کرد و در ائینهای صفا
مشربان عالم حیرت وحدت را خیال عکس استنی بر ہستی خود شخص مانع و حجاب تجلیات ذاتی پرود
واستار انوار اسمای مصطفا جلوه شهود حقیقی حقت اجرا کہ در جلوه زار وحدت هیچ کثرتی کثیف ترا
وجود موہو می خود سالک نیست سالک میتواند که همیله با راعتبار تعینات امکانی د مکانی را
کند همین کثرت بستی وجود خود را نفی کردن حقیقت اثبات بقا بالله است این وجود در سلوک از
مشکلات عظیمه سلوکست و این نفی وجود را ماشا الله بعضی از سالکان باستقامت اثبات بیات
متحققت که هیچه باز گران تر برا ئینہ دل سالکت ساییه تمثال موجود خود سالک نیست مصرع دوم


دلیل مدعاست بداینه چون بصفای وجود سعانی فایض شده و بجزت والی که آخر مقام سلوک است
بکمال رسیده بمحض نفس عکس جود چهرجه جا از نمود از عالم علوی بصفا ذاتی بتخصیص اغیار ضیاء کثرت
نزول میکند همین عکس غیر قطرۂ زنگ کدورت در صفا حقیقی او میکرد در صحبت و شد لان چنان که بتی
صاف بیند عیب خود رو شکر اتقیا، یعنی صحبت متابعت دانشمندان که حضرات مشایخ صوفیه رحمهم الله
بهمجه وجه از دست نباید داد چرا که دل صفا ایشان آئینه صفاست و همین که در آئینه ظاهری بغایل
نگری نیکوئی رشتی خود را معاینه بچشم سر اشکارا بینی و هرگاه متابعت شد لان صاف طبع با بر خود لازم
گیری بر عیوب شخص نفس پنهان خود واقف پیداگردی و حسن فبح زشتی ما را بچه آئینه نماین مکر آینه دل
صفا پرور پیر روشن ضمیر را در اصطلاح صوفیه حمالله روج رامیم نفس میم قلب هم بتائی نامند چونکه نفس کی
روح است جوهریست علوی از عالم امر که بائی خیا ر صفات جہما عارضی دل فرموده پس همیشه توجه حضرت
روح بطرف مرکز اصلی خود که علوی عالم امر بیت باشد و بسوی عیوب هیچ نینگر و چون آئینه رو نا هر رو
ضمیر متقابل میکرد و معاینه یک یک عیب خودرا بچشم سر مشاهده میکند هند بعد از ان با شبا شاقه که تزکیه نفس است
از کمنے حبشی را از آئینه دل خود کم کم کم د محو میسازد تا انسان کامل میکرد د مصرع دو قم نیست شخصی منکر چون نفس
مصفا مجلا د مصفا بسازد صفا سا آئینه اول حسیب نیکنک به شخصی عکس خود او را با و رو رو صفا و پاک نهاد با زون
میفر یکی که در اوست معیت پدار چراکه کاقات عمل است مفت سر قدر کرده و کردون با اقتضای خودشت بموجبه بخار
اتقیا، هر چند ل حسن آئینه سالک طریق سلوک بشارکر و ون دور ماه و مهر کرد و فلکی کرد و دورسیرانا والنعمی عمان
الافلاک کوکب بار سیت لطیفه آسمان بود میکند از سفل بیوت بان مقام ملکوتی هم میتا و چنا که سید الله مرند
الله سدرة مندرجه ضرورت تباه هوت الم تا نها تجلی ذاهر انوار افتا حقیقت من اینجن سفیها این سبعہ رات محصل من
استعدا و نظر پیٹ سالک تا قابلیت مشاهده شهو و پر نو سال ذات احدیت پیدا کند محو راقینها از ان گفته که تو
ر ضی کو عسگران حظه شما و سردیکر ان نقطه خوماست پس نقطه شما و نقطه جنوب فلک افلاک جود آسان
کامل لطیفه قلبی روست بین نقطه جمیع بروج و کواکب آسمانی قالب اشاد کر دست بطری از اینها
جان بخش مسیحا پرورشش میچکوان شد بدان از کوریا غیبهای داسی نظر بشنو که دهم نظیر لب جان بخش پروروش
همه تصورف انسان کامل در کجا کلم شد در یک شعرفوب گفته است، یوسف حضرت استاد دل طرزی چه در شتم با


Marges coupées p. 16
Voir le 2e exemplaire
(incomplet par ailleurs)
qui restitue (presque)
toute la marge
supérieure


[BLANK PAGE]


بفرمان خالق انس و جان در این زمان سعادت اقتران
اشعار بلاغت عنوان فصاحت توامان جناب سردار غلام محمد خان
المسمی بدیوان
جناب طرزی صاحب
افغان طول عمره
بسعی و اهتمام جناب محمد انور خان در مطبع فیض
محمدی صورت اختتام و زیور طبع پذیرفت سنه ۱۳۱۱ هجری


۱۸

بسم الله الرحمن الرحیم

در حمد الله تبارک و تعالی غراسمه

ای لال از اوصاف تو پوسته زبانها
در خامه چوشق مانده از مد تو بیانها

آثار تو ظاهر بهمه کون مکان لیک
از تو نتوان یافت نشانی بمکانها

ای از تو عیان ظاهر و باطن تو مبدا
وی مظهر صنع تو عیانها و نهانها

جان کرده نشان در دم تیر تو اسیران
عشاق ترا هست برین راه نشانها

در فکر تو افتادم و گردید یقینم
کز وهم در ادراک تو وامانده کمانها

اندر طلب وصل تو چون شمع بهر شب
در آتش و آبند همه سوخته جانها

تا خیر تراره ندهد چشم زمژگان
داده بکف مرد مک دیده سنانها

خاموش ز ذکر تو نیم هیچ زمانی
هرسوی مرا هست بیاد تو فغانها

طرزی اگر از دیده انصاف ببینی
آب رخ صدرنگ بهارند خزانها

در حمد الله تبارک و تعالی

ای بسیر غلطان بهرسو در سراغت آبها
گرد خود گردان بجستجوی تو گردابها

گر ضعیفی از شکوه قدرت او دم زند
از نسیمی صد شکن افتد بروی آبها

در تماشای خیال جلوه دیدار تو
دیده ریزند چون انجم ز مژگان خوابها

طرز


تا که طاق جفت ابروی کجت در جلوه شد
کشت از تعظیم هر مو بر تنم محرابها
رشته غم درارم در غمت کوتاه شد
بسکه در دست غم عشق تو نور دم تابها
دل بیاد چشم مستت تلخکام در خون شست
جان بیاد طره‌ات افتاده در قلابها
تا که برق تیغ قهرت جلوه‌گر در بحر شد
میزند بر خاک سر از بیم تو سیلابها
طرزی در وصف خیال عارضت میتراو
میروم هر چند میپوشم بهمان آبها
در حمد باریتعالی
ای بیم تو در سنگ نهان کرده شرر را
انعام تو در ناله نهاد است اثر را
تشریف ساسی تو قبا بهر قدار است
پشت کرمت بهر میان ساخت کمر را
در بحر کف جود و سخا و کرم تو
قیمت نبود بیش ز یک قطره گهر را
از مرحمت عام تو پرورده امان
باشیرۂ جان شاخ شجر طفل ثمر را
قهر تو عیان زهر از دهن مار
لطف تو نهان در دل نی کرده شکر را
صنع تو بظلمتکده محفل امکان
افروخته از نور وضیا شمس و قمر را
جز تو که دهد قوت بینائی اشیا
با این ضعفی که بود تار نظر را
کس محرم اسرار نشد گرچه درین راه
خلقتی ز پی وصل تو خون کرده جگر را
از نور تو یکذره مگر دیده که هر صبح
خورشید در آغوش نهان کرده سحر را
یا رب بدل سوخته ما شرری زن
زان شعله که بر طور برافروخت شجر را
با چشم تر و چاک جگر خامه طرز
در قطع ره شوق تو با ساخته سر را
در نعت اشرف انبیا محمد مصطفی صلی الله و علیه وآله
ای از جمالت آئینه صنع را جلا
خاک درت بچشم ملائک چو توتیا
سوگند ایزد است بموی و بروی تو
در ابتدای سوره والیل و الضحی
الحق که بود ذات تو مشتق زنور حق
زانرو نبود سایه‌ات ای سایه خدا


جهانی که مادح بود خالق جهان
مادح کجا و مدحت ذات تو از کجا
عذرم پدیر زانکه توئی معذرت پذیر
دستم بگیر زانکه در افتاده ام زپا
ارحم لنا بلطفك يا ارحم الأرحم
اشفع لنا بفضلك يا شافع الورى
از عین لطف و مرحمت ای حقتعاله
بنگر بحال طرزی مسکین بینوا
در تعریف مکه معظمه زاد الله تعالى شرفا
عجب معشوق بی پروا بعالم کرده ام پیدا
بظاهر در میان خلق و باطن بود تنها
بپادامن کشان از ناز ناز جلوه می آید
گریبان چاک و دست افشان خندان آمد نیهانا
قیامت میشود تا یک قدم بردارد از تمکین
سرا پا شور استغنا ز ناز بی نیاز یها
نگار شوخ و شنگ و فتنه سازی سحر پردازی
بلب شیرین برنج رنگین بقد از عالم بالا
زهر کنجی زبس صد رنگ طرز جلوه دارد
ندانم قطره خوانم یا محیط موج یا دریا
بسان کعبه معشوقی سیه پوشی نمیباشد
ولی در چشم ظاهر بین بود چون خانه برپا
تجلی حق از هر گوشه این خانه میریزد
بظاهر گر چه در لفظ است پنهان صورت معنی
جهانی از صفا در سعی طوفش میدود بیخود
گهی نامروه در مرهم گهی تا محره و مینا
ز بس از ناودانش آب سمت میچکد دایم
زفرق تشنگان یکقدرود امواج او بالا
نیاید در بیان توصیف تمکین جلال او
که تا مرگان کشایم بر خشد دل میرود از جا
تعالی الله زشان و شوکت عز و علو او
که بر پایش هستی میکند در سجده شب سرا
صدای ذکر تسبیح خلایق در شبش هر سو
بگوش طارم اعلی رسد در مسجد اقصی
بکفتن بر نیاید تا بکنی روی زیبایش
شنیده کی بود مانند دیده بشنو ای دانا
بر هند میبرد پایی بطوفش هر طرف بینی
غریب و منعم و شاه و گدا و عاشق و شیدا
ازین در هیچکس نومید طرزی بر نمیگردد
در آغوشش تمنا آورد دنیا و ما فیها
مسن مطبعه
نام بردن


تا برون شد ماه رویت از در آئینہا
میطید مانند ماهی جوہر آئینہا
نوبہار حست از بس کل کربیان میرسد
عکس رویت میزند کل سر آئینہا
دانہای جوہر از تاب رخت ہمچون سپند
رقص بیتابی کند در حجر آئینہا
جلوۀ می قامت قد قیامت خیز تو
کر د بر پا شور محشر بر سر آئینہا
خط یاقوتی نویسد صاف عکس لعل تو
خوش قلم افتاد از بس سطر آئینہا
ہمچو موج می ز شور سرخوشی برپا شود
از لب لعل تو خط ساغر آئینہا
از قران آفتاب عکس روی انورت
مطلع ہر شرف شد اختر آئینہا
صحبت دشمنان آئینہ نیک و بد است
صاف بیند عیب خود روشنگر آئینہا
صاف دل را سایہ تمثال خود بار دست
عکس قفل زنگ کردد بر در آئینہا
خاطر روشن ضمیر مطبع ساده پوستی
بسته این پرداز شهرت بر پر آئینہا
ہر قدر کرد و چو کرد و ن کرده ماه و آفتاب
چون سخت مہری نہ بیند محور آئینہا
طرازی از لبهای جان بخش مسیحا پرورس
آبحیوان شد روان از کو ثر آئینہا
من طبعه
ماه رویش کری بیند شب بخواب آئینہا
صبحام خیزد زجا چون آفتاب آئینہا
با رخ خویش خوبی کی مقابل میشود
زلف جو ہر را د ہند چند تاب آئینہا
از تماشای عرق افشانی رخسار او
کشتہ بیچون شیشہای پر کلاب آئینہا
کر ہوای جلوہ اش ز آئینہ سرخونش مکندارد
میکند قالب تهی همچون حباب آئینہا
از تماشای رخ و زلف پخش مردم مژده
میخوردمانند جو پہیچ و تاب آئینہا
تا فشاندی برخ انکه زلف مشکین ر
چون دہان نافہ شد پر مشکاب آئینہا
تاکه در اینه عکس لعل میونش فتاد
غرق شد تا فرق در موج شراہینہا
ہر کجا بحر جمالش موج حیرت میزند
افگند کشتی زبیابی باب آئینہا


زان قد آئینه از دوری او شرمنده جال
هست و پیش آفتاب دلمه مهتاب شبها
بسکه دارد روشنی طرزی صفای عارضش
میشود از عکس رویش آفتاب بآبها

من طبعه

تا چند تیر غمزه زنی بر جگر مرا
آخر مزن ز نبش مژه نیشتر مرا

جز خانه خدا و بجز خانه رسول (ص)
در هر دو کون نیست پناه دگر مرا

هر چند آب قد گهر را کند فزون
بی آب کرد پیش تو این چشم تر مرا

واقف نیم بفصل گل و موسم خزان
با دور کرد بسکه ز خود بیخبر مرا

از غم بخاک تا بمیان میبرم فرو
افگند تا چو کوه غمت از کمر مرا

از بسکه درد عشق تو بار گران بود
خم ساخت چون کمان تو آخر کمر مرا

خواهد چو خوب که نشانم کند بتیر
دارد ازان ز دور بزیر نظر مرا

تبدیل بر نه تیر نماید دلم چو چشم
ناوک مزن بسینه ازین بیشتر مرا

پرواز تیر صله نشین کرد تیرا
افگند خود بدام بلا بال و پر مرا

چون شیشه از نازکی طبع میزدم
باشد مدام قوت ز خون جگر مرا

بر سر ز بسکه سنگ چو بادام میخورم
دلخسته ساخت لذت ذوق ثمر مرا

شرمنده ماند بانک تهی مغز از عطاست
آمد بکار عاقبت این گوش کر مرا

یک کوچه کوی نیست که در وی نگشته ام
طرزی چو باد ساخته تا در بدر مرا

بر طبق میرزا بیدل

اشکی که پیرهن نسوزد بیان ما
بال سمندر است همان دودمان ما

امشب بیاد نرگس مستش فغان کن
از سر بر ناله سبک آه و فغان ما

شد بند بندم انجمن افروز گل طور
تا برق عشق شعله زد از استخوان ما

دردا که غیرت دل هیچکس نیست
بر حال زار خار و خس آشیان ما


نام قد چو سرو تو تا بر لبم گذشت
شد راست همچو تیر قد چون کمان ما
باریکتر زموی تو کشتیم مادول
بحث میانست آمده تا در میان ما
تا نگھت خیال تو ره یافت در مشام
گلهای آرزو دمد از بوستان ما
پر گوہر است همچو صدف مخزنیم
بر بسته تا بمهر خموشی دهان ما
از بس نشان تیر تو گشتم ما و دل
کس غیر ناوک تو نیا بد نشان ما
با د بر خ تو کرده بدل جلوه ز آنکه باز
دارد بهار صد چمنستان خزان ما
جائی که کاروان غم و در دمیدرو
باشد فغان نال جرس کاروان ما
از بس دو رنگی است بیان رحیمین خلق
طرزی نماند نام و فا بر زبان ما
بیدل
از لبش نتوان با فسون نا کشی دشنام را
گز رگ یاقوت مشکل کس بگیرد کام را
پیش و پیش حیرت آئینه چون سیماب شد
شوخی حسنش ز بس رم میدهد آرام را
این چمن را غیر بوش بیش خبری با بست
خانه زنبور بشمر دیده با دام را
صحبت کم میکند خود را زحیرت چون حباب
گر کند بخش آور در دریای لطف عام را
آفتاب عارض او خال را در برکشید
روز در آغوش میدار د سواد شام را
از ضعیف یها مشو غافل که شیران صیدند
گرچه اینجا بیشتر از مو نیا بی دام را
نقش زلفش تا بدل شد ثبت نال شکوه ام
موی از فریاد سازد منع طبع جام را
حلقه زلفش ز بهر صید دل در جنبش است
شوق صید آورد در پرواز آخر دام را
از دهان تنگ او نا مد جواب حرف ما
ماند با در شکر از لعل لبش پیغام را
بجز گل حسرت درینجا حاصلی در بائیست
طرزی اتش زن بهارستان ننگ نام را
جواب سلیم
بس کن ای دل چند داری ناله شبگیر را
برده اند از نالهایت قوت تاثیر را


چشم خون افشان ما ار بس که جشت اشکبا گرتو همچون چشم ما می حمله از نخچیر را
گر رسد از شست زنگیر تو روزی ناوت می نشانم چون مژه بر چشم خود آن تیر را
در دگر می آورد فریاد شور انگیز عشق سرمد امدادی که خاموشی کند تقریر را
گل دمان از خنده چون بندد که آن لبهاز نا میبدر رنگ تبسم غنچه تصویر را
در رخش با قامت همچون کمان بشینن ما مگر از گوشه یا بی نشان تیر را
آب چشم ار وشیمنهای که دارد بر سرم خانه نگذاشت الا خانه زنجیر را
سپر جرمیم و خرسندیم کاندر روز حشر خلعتی جز عفو نبود صاحب تقصیر را
تشنه آب دم تیغم و آن بیرحم کو تا دمی بر حق ما مالد دم شمشیر را
در بیابان غم او طرزی از ہم بشیونا گرد خود هر گزندیدم حلقه جز زنجیر را
از طبع خود
با یار تا قریب بدیدم رقیب را دیگر ندیده ام بدل و جان شکیب را
ز لفت خبر ز حال دلم گر نشد چه شد در ملک کفر کس ننوازد غریب را
هر کس نصیب برد ز خوان وصال تو درد اکه نیست بهره من بی نصیب را
مارا که منع کرد ز دیدار گلرخان کس از چمن بیرون نکند عندلیب را
یارب نگاهدار تو از چشم مردمان آن سحر ساز نرگس مردم فریب را
چشمش نساخت چاره در د مرا دریغ بیمار ساخت طالع طرزی طبیب را
جواب صائب
پیرخت گیرم اگر اندر کنار آئینہ را زآه گرم خویش سازم پر غبار آئینہ را
ار دو چشم خون فشانم عارض خود را بپوش زنگ کلفت زود گیرد در بهار آئینہ را
حیرت دل گر بوصف ماه رویت دم زند میکند سیماب آسا بیقرار آئینہ را
خنجر مژگان و رسم که ساز در خه اش دور کن از پیش چشم شوخ یار آئینہ را

بارداد


بار دادی تا ببزم وصل خود آئینه را
کرده ام آزاد ما دم سنگسار آئینه را
هر که محو خود شود دیدار خوبان مفت او
حیرت دل عاقبت آمد بکار آئینه را
صاف دل را نقش بد در سینه نبود جایگیر
عکس خوب و بد نباشد پایدار آئینه را
همچو شبنم پیش خورشید رخت نابود بود
زان کشد زنجیر جوهر در کنار آئینه را
پیش ازین وصف رخ خوبت نیا بدریبان
عکس رخسار تو سازد لاله زار آئینه را
دل جهان تاب جمالت آورد در یک نگاه
شرم رویت ساخت همچون آبشار آئینه را
کرده وصف آه طرزی آنکه صائب گفته است
میتوان کردن باهتی رنگسار آئینه را
جواب کلیم
بر طرخ فکنده طره معنبر نقاب را
سایه مکر که میکند در بغل آفتاب را
زیر نقاب میکنی عارض خود نهان
تاب نیاورد کتان پرتو ماهتاب را
دعوی حسن کرد مه خیر نقاب را ز رو
بشرم حجاب کن باه من آفتاب را
سایه صفت بشرم تو خور بر مین جبین نبد
از رخ همچو ماه خود گر فکنی حجاب را
خواب بدیده نا مدم چه فسانه خوانم
زانکه فسون چشم تو برده ز دیده خواب را
بحت زلف تو بچین گر بخطا گذر کند
غوطه بخون دل دهد نافه مشک ناب را
جای نفس زسینه ام شعله زبانه میکشد
پیش تو گر بیان کنم سوز دل کباب را
پیش لب تو ای صنم دست باده کی کنم
من که چو آب میخورم خون دل شراب را
بر طرف عذار خود طره چه تاب میدهی
چند نهی کیا نچد بر رخ کل عذاب را
مژده وصل آن جوان در دل پیر طرزیا
باز پس آورد روان خرمی شباب را
بر روش بیدل
ز بس دارد دو چشمش در گلویم سر بر سائیها
ز دل فریاد میخیزد بدوش نارسائیها
کجا در دستم افتد دامن جمعیت خاطر
که دل چون شعله از خود بر رقص دارد جدائیها


گل مقابس غنچه تصویر حیرت شد زبان ناله‌ام برداشت نازگین نواهای
بهار خامشی گلهای شهرت در بغل دارد قلم شد چون قلم آوازه‌ام از بیصداهای
گلزاری که باد گلشن حسن گذر دارد چو کشت غنچه میرنگ انیس رنگ صدهای
براه عجز بخراهم درو بیدست و پا نمی زن که تا خورشید شینم را برد بیدست و پاهای
نباشد خود نما پنهان وضع حیرت اندودم که در شش گیر گردون هم کم خود نماهای
بیاد بوسه پای نگارین کسی طرزی سراپا خاک گشتم آخر از بس جبهه ساهای

جواب ناصر علی
برندان غش کردم زبس فریاد یاربها بگردون پر رخون گردید چون تبخاله کوکب‌ها
زبس جوش لطافت میزند لبهای میگونش شود نیلی چو نیلوفر ز عکس بوسه آن لبها
ز شرم سائم در کوی نومیدی چه میپرسی که در طبع کریمان چون عرق شد آب مطلبها
زبس در شعلهٔ شوقش بجان شمع میسوزم عرق بر چهره‌ام اخگر شود از گرمی تبها
کواکب میطپد همچون سپند از جوش بیابی کشیدم آو گرم از بس بیاد آتش دل شب‌ها
زبس شوخی رواج از طفل بازی کوشش می بارد معلم همچون سبکانه بازی مکتب‌ها
بیاد یار زلفش سکته بر خود هر زمان پیچم خلاصه موی براندام من چون نیش عقربها
بیاد بوسه لعل لبش در بزم میخواران ز حسرت غنچه جام می تهی گردند قالبها
زیس دو دل طرازی رود تا آسمان شیب چو اشک از چشم گردون بر زمین افتاد کوکبها

جواب صائب
زہی پر حسرت بیدانت کام عشرتها بیابان مرک صحرای تمنای تو فکرتها
طراز دامن حسن تبولت ذیل عزتها ز چشم افتاده لطفت غبار پای ذلتها
ز شوخیهای حسن نیرنگ جلوه پردازش ز بیتابی چو سیماب است در آئینه جوهرها
بیاد بوسه لعلت تمنای تهی مغزم چو جام می کشد خمیازه در آغوش حسرتها

بتا راز


غبار از پایمال توتیای چشم گردون شد
بود افتادگیها نردبان اوج عزتھا
کجا مارا گذار و لطف توعریان کشم خلق
که پوشد بر قد اشجار انعام تو خلعتها
زعکس جلوه حسن تو دل در سینه تنگم
بخود پیچیده چون آئینه در گرداب حیرتها
دلم بیمار عصیانست از لطف تو میخواهم
دوای درد خود را ای شفا آموز علتها
بجو طرزی که در زندان حسرت میکند زار
جهانی در بهار انست مست ساز عشرتها

بر روش بیدل

ای داغ تمنای خیال تو جگرها
پامال ره شوق تو چون آبله سرها
یکذره اگر عشق دهد رخصت پرواز
در سنگ پر افشان شود از شوق شررها
از شوق تماشای گلستان وصالت
شد جیش مژگان پر پرواز نظرها
از بس سراغ غم درد تو دویدم
خون درزنی ناله من کرد اثرها
تا پای طلب بست بدامان قناعت
در آب رخ خویش زند غوطه گهرها
من با تن چون کاه کجا و ستم عشق
خم کشته ز بار غم تو کوه و کمرها
طرزی بسر کنج نشینی ز قناعت
کر حلقه صفت خم نشوی در پس درها

بطرز بیدل

بگذرد گر باد حسنش جانب گلزارها
از طراوت خون گل جوشد زنوک خارها
تا برخسار تو زد گل لاف خوبی در چمن
عثمان گل را فروشد بسته در بازارها
سرکشیهای تو ظالم گرتنگ سنجر ما
محو گردد سایه چون افتد ز پا دیوارها
تردماغی پرده ساز ناله زار دل است
شد بلند آهنگ چون افسر د پرتو د تارها
دیده تا رخساره ناشسته ات در چمن
گل زحسرت بهر محو شوید بخون رخسارها
گرباین حسن شکو جانب گلشن روی
غنچه بردارد فغان از شوق چون منقارها
در ادبگاه محبت شوخی نظاره چیست
میکند بر پا مژه برد اشتنها دارها


ره نبردم بر در دیر محبت ای صنم
ما بستم از خم زلفت بخود زنار را
در گلستانی که طرزی بلبل دستان زند
رونق از گل میبرد خار سر دیوار را

پیرو شیر علی

گر نسیم لغزش آرد باد در گلزارها
تاب سنبل میدهد خار سر دیوارها
هر کجا یاد جمالت جلوه آرائی کند
هیچ میطلبد در خون گل گلزارها
ماه من روزی اگر از رخ براندازی نقاب
میخرد خورشید حسن سایه در دیوارها
در گلستان وصالش کرمژه بر هم زنم
سیل در دیده ام مژگان بساحل خارها
جلوۀ یارم غرض از کعبه و بتخانه است
ورنه خیز از رشته بود کعبه و زنارها
تار هستی را نفس از بسکه پیچ و تاب داد
شد گره در رشته مطلب بجای تارها
خاک شد آئینه از یر غبار انفعال
از جمال او صفا دارد رخ دیوارها
غیب نو میدی نخیزد ناله از قانون ما
ساز امید مرا از یاس باشد تارها
دامن خورشید کوشی یک چمن بزار گل است
میبرد از بستن شرمش رنگ از رخسارها
در گلستانی که دم از لعل خاموش زنم
غنچه را درس خموشی میدهد منقارها
گر زسامان گذری طرزی سلامت نعمت است
غنچه را سر میبرد برباد از دستارها

جواب ناصر علی

سینه ما شومی بیکر بآتش زند پرها
شود چون حلقه چشم غزالان در هجوم ما
گر آئینه حسن غمزه کش در نظر دارد
که مژگان پر بزا دست در آئینه جوهرها
ز بس در نامه کردم وصف آن دست نگاری
زرنگینی بر طائوس شد بال کبوترها
اگر کیفیت حسنش شبی مستان بیاد آرد
بسان می بجوش آید ز مستی مغز در سرها
اگر عکس لب میگون او بر روی بحر افتد
بجای آب خون گردد گره در چشم گوهرها
ز بس وصف لعل سخنگویش رقم کردم
چو تار چنگ در فریاد آمد خط مسطرها

زخم چون


زندچون موج باد بجرحسن جلوه آرایش
تهی کر سوسن کرد و چون حباب از شوق آموش
زدر و حسرت یا د دم شمشیر بیدادش
دلم چون مرغ بسمل میزند در موج خون پا
عرق بر روی شرمم پرده پوشی کند طراز
بوقت مرگ خاکستر به بندد چشم اخگرها

جواب صائب

بسکه از شوق تو شد آتش نفس نخجیرها
گشت چون نال سمند شبنم شمشیرها
بسکه خوردم بر جگر پیکان بیداد ترا
بر لبم اید فغان من ناله زنجیرها
باک نبود کر مرا بستند این بد طینتان
لایق نخجیر باشد دست و پای شیرها
گلشن را زرحمت بی شرح خواندن شگفت
آیت حسن ترا زان خط کند تفسیرها
بسکه در کنج غمت آه دمادم میکشم
بر سحر بستم نفس از ناله شبگیرها
از سر تعمیرم ای معمار عشرت در گذر
خانه ام را میکند سیلاب غم تعمیرها
کاتب قدرت بنوک خامه اعجاز صنع
آیت حسن ترا از خط کند تفسیرها
بسکه پیکان خدنگت در نشیمن افتادست
میکند چون نغز ترت را بجان نخجیرها
پیش چین تیغ ابروی ستماب کجت
همچو جو هر آب خود میخور د شمشیرها
چند در تدبیر خود با عقل داری گفتگو
کی کند تدبیر طرزی چاره تقدیرها

جواب قاآنی

بخط کعداره نشسته زلف تاره
زده است حلقه مارها بروی سبزه زاره
دو طره شرنده کشاده چون کمندها
به بسته دل به بندها نه یک نه صد هزارها
شگفته گل بباغها نه باغها که را غها
زلاله پر چراغها بمقدم بهارها
بطرفهای گلستان بغنچهای سبلان
بجایهای صوفیان نشانده کف چناره
بروی لاله ژالها چو باده در پیالها
هزار کرم نالها بطرف مرغزاره
نگار می پرستها بپالها بدستها
ربوده دل زمتها بچشم پر خمارها


بنه بکف پیاله باده بین نوا لبها
ز مستی نور و سالها بیا و میکدا را
ز جور لاله رویان عشق سنگ بغربا
سرشکمها چو جویبار روان کوه قطارا
به تیغهای غمزه ها به تیرهای مژه ها
بطعنها بطنزها نموده دل فکارا
کمان باز کرده زه برابر دان ذو کره
بز لغمان چون زره نموده دل شکارا
بنه کوس همرها باین ترانه شعرا
نموده طرزی بحرها بوصف کلمذارا

جواب صائب

از بسکه تازه گشته بویت دماغها
گردد چو لاله داغ دل از سیر باغها
در جستجوی روی تو بر هر کنار جو
دیوانه وار لاله فرو زد چراغها
از شوق انکه تا بلب او نهد لبی
خمیازه ساز گشته ز حسرت ایاغها
مانند غنچه انجه با گشته در چمن
از بس دویده اند ببویت سراغها
دایم چو موج بسته دام کشاکشم
سرگشته ات بخواب نبیند فراغها
دل سوز تر ز داغ ندیدیم هیچکس
سوزد که بر شهید تو غیر از چراغها
لعل سخن طراز که خندید زانکه باز
کان نمک شده لب خاموش داغها
طرزی بیاد لعل می آلود او مدام
از جای باده خون بچکد از ایاغها

من طبعه

زبس دویده ام اندرسراغ ابلهها
بنقش پای گرفتم سراغ ابلهها
میان قطره شبنم که بر کلاب افتد
چنان بروی تو زیبا ست داغ ابلهها
زرشک انکه لبت را پیاله میبوسد
ز خون شده است لبالب ایاغ ابلهها
بپای رهروانت بسکه خار محنت
نمانده قطره آبی بباغ ابلهها
خیال سیر کوی او بسر دارد
چنین بخویش کبا لد دماغ ابلهها
چو غنچه پای بدامن کشید ه میر کنم
زبس براه شکستم ایاغ ابلهها

بکوی یار


بکوی یار توانی که پی بری غماز می براهی که فروزد چراغ آبها
بر روشن بیدل
تحقیق دبانش بود صد جاعقده در دلها لبش از یک تبسم کرد ما را حل مشکلها
بطوف کعبه کویش براه عجز تا رفتم بسان جاده در آغوش دارم پوش منزلها می‌دارد
ز بس تاثیر الفت داشت با شمشیر بیدادش چو جوهر صد گره دارد به تیغش رگ بسملها
زبان احتیاج از بهر نان آن به که نکشا جهان یکبوش گرد است آب دیگ نایلها
جمال وحدت از هستی ما نقش عدم دارد نگو گم گشت دریا در میان از جوش ساحلها
بصحرای غمش از وضع رفتارم چه پرسید بدوش ناله ماند جرس دارم محملها
مزن چون غنچه دم از خنده در صحن چمن هرگز چو گل از یک تبسم میرود بر باد محفلها
بر طغرل بیدل
بر عارض تو پیدا است این شبنم عرقها باشد عیان ثریا بر دامن شفقها
از پرده تا جمالت بصورت نما بر آمد اینها چو حباب افتاد در قلقها
تا نرگس چشم مست زده بر کمان کمین بست شد دل زتیر غمزت پیره چو زقها
آن نو بهار خوبی تا سوی باغ آمد گلشن بی نثارش گل کرده در طبقها
یک سطر جان بیاریست فی مکتب عشقیت باشد به پیش رویت این درسها سبقها
اول ورق درین ره سربازیست طغرل دیوان عشق دارد صد جزو زین ورقها
تا گل منوز دار شرم از روی رنگینت آبی بر خ فشاند از شبنم عرقها
از خار ظلم گردون گلین بطرف گلشن از گل بسر گرفته صد آتشین طبقها
طرزی بیخجالت عشقش از زخم داغ پر چون گل سینه دارم زان یخ ناشقها
جواب صایب
میر دارد شوخی حسنت ز بس آرامها چون نهال بیثبات نبض دامها


۴۴

ما بوی دام آن صید شکاری مگذرذ سبزه کردد دانه چون مرغان کنجم دامها
طاقت مکتوب خواندن نیست معشوق مرا میرسم سوی وار بو کل پیامها
از تبسم تلخی زهر نکاهت کم نشد از شکر شیرین نکرده تلخی بادامها
زان بنام ما سیه و زان فاش میچ کرسواد بخت من شد رنک زلف شامها
می لب لعل می الودت بیزم میکشان موج می خمیازه حسرت کشد در جامها
در تمنای عقیق نامدار لعل تو از نگین چون بوی کل پرواز کیر د نامها
تادم از هستی زدم حرف عدم آمد بیاد چون شرر میخوانم از اغاز خود انجامها
کرشبی در خواب بیند لعل نوشین ترا در شکر چون پسته غلطه دیده بادامها
طرزی از ذوق تبسمهای لبهای خنده دندان نما دارد زشادی جامها

جواب شیخ سعدی

ای از پوب رویت کلها کلستانها کردند زیبستانی صد چاک کریبانها
از بوی کلاب کل شد دامن دل کلشن چون غنچه فرو بردم تا سر بکریبانها
تا جلوه کنان آمد آن شاهد بازاری اینه ز حیرانی حسیدیم بدکانها
از ذکر توکر زاهد در شهر کند منعم بار یک سوان کویم وصفت به بیانها
تا نقش جمالت را چون عکس کشد دربر مخود زحیرانی آئینه صفت جانها
در بزم وفاکیشان سوفار صفت خندم بر سینه کره کردم تا غنچه پیکانها
ای شوخ کمان ابرو تیری بکمانزل ما بیخو د فاکیشان هستیم زقربانها
دیروز مرا پیمان پیمانه شکستن بود امروزکشم بر سر پیمانه به پیمانها
تا دفتر حسنت را دیوان غزل بستم چون آب رو د معنی در جدول دیوانها
باخانه نشین طرزی کو مصرح سعدی وقت دل سودائی میرفت ببستانها

جواب صائب

باین رو سها


۳۳

باین بوی عرق ناک ارخرامی سوی گلشنها زخسرت برسر خود ریزد اتش کل بدامنا
رسن دیوانگانت خاک بر سر میکند از غم بسان سرمه ما یا بست خاکستر بگلخنها
کجا پروای تیر آه آن ابرو کمان دارد که حفظش را بر از حلقه خط است جوشنها
کسی واقف نشد از آه و فریاد دل چاکم بزیرا کوبا ناله ما داشت شیونها
رخت از پرده تا ای آفتاب حسن بیرون شد برد چون ذره از شوق جمالت چشم روزنها
بمقصد سر برید نازی تا آستین بالا زشمشیر محبت نداست قبا بکردنها
بنزمی سخت روچون تن ده پیرناک میگرد که باشد صورت آئینہ و شمشیر را بنها
ندارم چشم امید ز طبع پر خلعت دونان که جسم ماست وقف حبیب پوشنها جو سوزنها
غنی از پهلوی چرب این چنین بخویش میبا که شمع این جعدہ نا دار و ز رو غنها
سواد خال مشکین اش را خط گرفت اخر بلی باشد هجوم مور طرزی برق خرمنها

برد وشن بیدل
بسان اشک کردم هر قدر سعی و دویدنها شدم آب عاقبت از شرم مطلب نا رسیدنها
بصحرای جنون وحشت سراغ ما چه میپرس که از خود رفتم را جستجو دارد رسیدنها
درخت آرزو کن قطع تا بار آرزو آرد دید پر بیشتر در باغ تاک از سر بریدنها
نگردید از تکاپو مدعا صیدم درین واد کشیدم بادا مان قناعت از دویدنها
باین مستی چون نگ کل مد طول امل مردم بحال ما ز حیرت غنچه دارد لب گزیدنها
بیا د عارضت جاهایی دل رنگ فغان دارد رسیدنها بطید نها پریدنها کشیدنها
ندانم بیقرار تیغ بیداد کیم یا رب که در پرواز می آرد بپرم طپیدنها
نباشم اینقدر پر بی جگر در اشک با دید که دل داریم جای اشک ار مژگان چکیدنها
ز صید مدعا طرزی گذر در وادی امکان که مطلب نارسیدنهاست مطلب در رسیدنها
بر طبق بیدل


۴۴

بسکه در آتش شرر زد یاد آن رخساره دود خیز د شعله رنگ از روی اخگر پاره
تا شدم گمگشته صحرای عشق گلعذار در رهم انگشت حسرت گشت نوک خاره
شد بدست استخوان پیمانه از ذوق لبش بر سرم میقدح چون سایه دیواره
حیرت از آئینها چون رنگ از گل میپرد گر بر د یاد رخش را با د در گلزاره
در تماشاگاه ناز نرگس مست او هیچو مژگان پاره گردد دامن نظاره
خون حبرت از سرای تو اندر چشم من خشک شد چون موی چینی رسته نظاره
بسکه کس را با کس کار هر سو میرود طفل اندر کوچه و دیوانه در بازاره
نازکان از بسکه خار خلج کج طبعان بود میکند بر روی گل شوخی ز مژگان خاره
بسکه تار کار خود را هر کسی تابد جدا جای مطلب صد گره افتاد اندر کاره
با در خسار عرق ریزش گلشن گردو موج خون گل چکد از جیب نازک خاره
مردم عمیرا بهیچ و تاب طرفه نیست چون حباب از سر تهی افتاد این ساره
طرز می از نمکین چندان فسر دن عام شد ناله سنگین چون رگ سنگ است در کهساره

بر دوش مولوی جامی علیه الرحمه

از غیرت رخسار تو بر طرف چمنها چون عارض گل سرخ شود روی سمنها
از بسکه بکوچک تو بستی شده شهری در بود و نبود و هن تست سخنها
از بسکه تمنای سرکوی تو دارم شام غم غربت شودم صبح وطنه
از دانم غم عشق تو رفتش چه خیالست بر گردن جان زلف تو افگنده رسنها
در مشهد بیداد تو بر قد شهیدان از ظلم شمشیر بر یدند کفنها
جز عکس رخت دیده ما را نبود نور بی شمع نسوزد بمی غنچه چشم لگنها
طرز سخنت بسکه شکر ریزش طرب شیرین شوید از خواندن شعر تو دهنها

جواب باصر علی

الکنند


گر گشاید گره تارخم گیسو را
حلقه دام شود شوررم آهو را

هر که از وضع تواضع خم گردن دارد
پائی چشم که دارد چوخم ابرو را

خط سرارازل تا ابد خواند صاف
هر که صیقل بکند هراز آینه زانو را

صفحه گل ورق ساده نماید بچمن
میپرورنگ زشرم تو زبس اندو را

در چمن سرزگریبان گل غنچه کشید
شد هوائی هوای رخت از بس بو را

ترک چشم تو چنان مست شد از باده حسن
که کمان برسرخورشید زد از ابرو را

دیده اش جن گل بادام سفید است بلی
انتظار رخت از بس که کشید آهو را

زلف کا کل چو برخسار تو دیدم گفتم
بین که خورشید پرستی کند این ہندو را

تارپستان بتان بار مکیدن ندهد
سیب آبی نتوان چید ازین لیمورا

دل طرزی شود از رشک پراز خون جگر
بده با دست دگر غشائی مو را

جواب صائب

ای بگلگشت عذار از شرم رویت لالها
پر حسنت خط کشد مه گردخود از هالها

دل ز بس بی تاب یادگر می خوی تو شد
جای خون از گرگره شد بر لبم تبخالها

بر لب داغش زبس یاد نگاهت سرمه ریخت
بیصدا از هم شکست ریخت جام دالها

دل جیت دنبال ابرویش رود کان سخت است
برده تا کوی تغافل شوخی د نبالها

در سراغش گرد خود گرد دیبس دیوانگان
حلقه زنجیر ها شد شعله جو الهسها

نکنه در بر قبای لعل رنگ یار ماست
یا برک لاله از شوخی نماید ژالها

در نظر خاک گریبانم خیابان گل است
بسکه کردم نذر دامان آتشین پرکالها

طرزی آخر بند بندم همجو نی سوراخ شد
بسکه در دیدم بدل از بیم خویش نالها

بر طرز بیدل

لال گر چه تنم ساخت جمه سوداها
رساند برافقم مدیم از فرود صها


۳۶
فرود برعدم پاس از در ودنها گهر بجيب صدف يكت است سودنها
بغافلان نبود روشني آگاهي مخواه ديده بيدار از غنودنها
بمحقلي كه ادب سر خط حيا كردد عوض ببستن جشم است لب كشودنها
بروي آينه سايه تيرگي با قيست غبار خط بيشا نيم زدو دنها
بپامالي اهل صف مكن جرات كشنده تر شود الماس از زدو دنها
سراغ حاصل خرمن بجيب دانه كنم كه سعي كاشتم داد بر درو دنها
بجيب غفلت دل نقد عافيت باشد حواس جمع نگردد بجز غنودنها
فزوني سر و سالم زحسرتم ميكا هد كمي فزود بر اعدا و من فزودنها
سراغ پاي گذشتن گرفت آمدم نهان بجيب عدم گشتم از نمود نها
بخامشي توان داد شرح حرف فغان كه عذر ناله بود وقف لب كشودنها
وجود سوي عدم گشت رهبرم طرزي كه نا نمودن من دا نمود بو دنها
بر دوش بيدل

بهر سودا نه غرس كرده ام از خوشه چينها فلك يك مزرع سبز غمت از بي زمينها
دران موي ميان كردم زبس باريك بينها نكه در ديده ام شد خشك همچون بين كينها
ز هر عضو شر جهاني ناز لطف آميز ميريزد سر ابا نازمن از بسكه دارد نازنينها
زبس در معني باريك پيچيدم سراپا را عصا در دستم از مو باشد از باريك بينها
ترا زيبد كه دعوي سخن سنجي كني طرزي كه دارد شعر شيرين تو برجان دلنشينها

چنان از عشق آتش خود دلم دارد حرارتها كه همچون شعله مي آيد برون از غنچه اشارتها
ز رنگ قسمه نيلي نيست آن دنباله ابرو كبود از بس نزاكت گشته از ياد اشارتها
سواد خانه حيرت چشم بته روشن مژه خواباندم وكردم بويرا ني عما رتها

جاز


غبار کرد تراوامانی مجلت سرشت خاسته
از رفت از طبع خنک من سطوفان طهارتها
چو شبنم بیچکه از خامه حرف شعر رنگینم
که از کرمی معنی آب میگردد عبارتها
گلستان همرا تخم چنان در سینه میکارم
که از کل زخم دل را میتوان بردن بغارتها
دل اهل حسد هکز نبیند روی آسایش
شرر در هستی خود میزند از بس شرارتها
زبارنگاه عالم گشته نقش جبهه ام طرزی
بپادکشته ام از بسکه برگرد زیارتها
برطرز بیدل
در بحر غم عشق حباب است دل ما
تا دیده کنی با بخرابست دل ما
پر دود برآید نفس از سینه تنگم
بر آتش غم بسکه کبابست دل ما
تا چشم کشائی بهارم اثری نیست
چون رنگ حنا بار رکابست دل ما
تا باده زمیخانه شوق تو چشیدیم
چون عکس قدح غرق شرابست دل ما
پیچیده ز بس عشق تن لاغر زارم
چون زلف پریشو تو بتابست دل ما
در بزم وصال تو زبس کر یه گزاریم
چون اشک سحرا همرکابست دل ما
از ہستی موہومی ما هیچ نپرسید
مانند شرار موج سرابست دل ما
در محفل خورشید کس افروزہ ہمیت
آنجا که توئی ذره حسابست دل ما
باشانه میارای سر زلف پریشان
در سایه زلف تو بخوابست دل ما
طرزمی کند نظم قیش کرم سرشان
در پیش سخن بار حجابست دل ما
برطرز بیدل
باہستی او در چه شمار است دل ما
چسنگ ترازوی شرار است دل ما
زین صورت خاکی رخ معنی ننمودیم
چون آئینہ در زیر غبار است دل ما
مالب تبسم نکشودیم ز حسرت
پژمرده کل دست بہار است دل ما
با سوزنفس ما هیچ نسازد بمرغان
محروم تر از شمع مزار است دل ما


ماروشن طبع پروانه ندیم ائینه شام شب تار است دل ما
جز یاد نظر برد گهبان باز نکردیم گنجشک دلی باز شکار است دل ما
از باده شوق تو سیه مست شریم بیدرد سرینچ خمار است دل ما
ای کاش برویم در مقصود کشانید از ناخن امید فکار است دل ما
زیبائی معشوق سواد غم عشق است خال رخ آن لاله عذار است دل ما
دامان من از اشک چو ابر چه ایران از گریه کنار بهار است دل ما
چون غنچه بگلزار تمنای وصالت خمیازه کش وست کنار است دل ما
چون زلف بهرسو کنم هرزه درا چون دل نعیم لب یار است دل ما
از بسکه بگان خار تمنای تو خوردیم در پیش تو چون آبله خار است دل ما
در پنجه اشفتگی زلف پریشان بیتاب تر از طره یار است دل ما
هر چند که سرشته تر از دور سپهریم چون قطب بیک جای اقرار است دل ما
طرزی رخ ائینه پر از گرد غبارست تابسته این جسم نزار است دل ما
من طبعه
هرچند چوحم سرخوش جوش است دل ما چون ساغر و پیمانه خروش است دل ما
خون دل من عکس فگنده است برویم چون ساغر می عکس فروش است دل ما
در پای خم شوق تو چون مردم بدست در شور و شر و جوش و خروش است دل ما
در پیش صفائی تو یکدانه کو شت چون دانه در حلقه بگوش است دل ما
در هر طپش دل رسدم مژده رحمت هم نغمه اهنگ سروش است دل ما
در پای تو بر سنگ زنم این دل پرخون تاکی چو سبو بر سر دوش است دل ما
تا چشم سیاه تو مرا خاک بنظر کرد از ضعف صدا سمه فروش است دل ما
طرزی چو حباب از دل بیتاب چه پرسی در بحر فنا خانه بدوش است دل ما
بر علیه


بر طبق بیدل
ای داغ تمنای خیالت هوس ما سرگشته وادی سرابست نفس ما
از بسکه نفس سوخته ام در ره تحقیق چون آیینه باد ندارد جرس ما
صیاد چنان مست شد از نغمه صوتم کز شاخ گل آویخت بگلشن قفس ما
در چنگ خیالت مرا صید مضامین شهباز شکار است همای مگس ما
سر جوش معانیت شراب خم فکرم بر مغز خرد ریخت می دور رس ما
زان یک نفس از یاد تو غافل ننشستم کاندر دو جهان نیست بغیر تو کس ما
با نسخه شق تو طرف می نتوان شد چون ذره گریز د بشب غم عسس ما
آن صید عزیزیم که صیاد بگلشن زد مارک گل بخیه بچاک قفس ما
طرزی برخ عیش جهان دیده گشایم نبشتر سپاه غمش از پیش و پس ما

بر روشن قاسم انوار
پیش رویش بشکند گر رنگ رخسار ما چهره گلگون میکند از جید ما غی یار ما
تا خیال نوبهار حسن او در جلوه شد رونق از کل میبرد خار سر دیوار ما
از سموم عشق از بس کشتم افسرده شد غنچه تصویر دارد خنده در گلزار ما
ای مسلمانان چه پرسی از من ایمان من رشته زلف بتان حلقه زنار ما
از نگاه چشم مستش مرده را جان میدهد الله الله کار عیسی میکند بیمار ما
گر ببازی جان براه عشق یابی زندگی جان فروشی سود دارد بر سر بازار ما
گر فغان ناله کوششم رسد بر بانک چنگ گوش او دارد گرانی از در گفتار ما
ای نفس تا کی بتابی رشته امید را مطلب باشد گره آخر بتار کار ما
در سراغ او بوحشت سو از خود رفته ایم جاده میسوزد چو برق از گرمی رفتار ما
یک نفس فارغ نیم از یاد آن آشوب گر میزند ناخن بدل ہر دم خیال یار ما


بستام تا دل بکفر حلقه گیسوی او
طعنه بر تسبیح دارد رشته زنار ما
تا خیال حسن او طرزی بیاد آورده ایم
صد چمن گل میزند جوشش ازین پرکار ما
جواب کلیم
روز صد بار اگر تیغ کشی بر سر ما
چون قسم بر خط فرمان تو باشد سرما
استخوانم نمکی سر صفت خاک شود
کر غباری بنشیند بتن لاغر ما
در گلستان جهانم ز پی جام پرس
لاله سانست پر از خون جگر ساغر ما
چشم رحمی نرسد دیده خونبار مرا
که پر از لاله و گل کرد همه بستر ما
سست بنیادی ما بین که ز پای آبله
اگر از بال هما سایه فتد بر سر ما
دلبرم دل ببرم برده از ان میگویم
دل بر ما نبود تا نبود دلبر ما
زاهدان مجر دسته زلف کجش
سخت زنار بدوش است بت کافر ما
با شوخی ننهی بر خاکم طرزی
اخگری هست نهان در دل خاکستر ما
بر روش بیدل
جوش فغان میکند هر نمۀ اشگ ما
رشتۀ شوق که شد تار رگ چنگ ما
از هوس آن دهن بیکه گره گشت دل
غنچه گریبان درد پیش دل تنگ ما
مست و خرابم مدام از می اشک دو چشم
نشئه خماری نداشت در می بیرنگ ما
جام سراپادیده شورز انتظا
شیشه کشا بد بغل از هوس سنگ ما
شانه صفت تاختم جمع نگردد بهم
زلف پریشان او گر بکشد چنگ ما
بسی که بدشت جنون حشت ما در رم است
ابله رهیبر شد در قدم لنگ ما
طرزی ازین بس حیا گلشن شرم کیم
تانو بنظاره میکنی می شکند رنگ ما
بر طبق بیدل
آه بیجائی چو زلف خم بخم داریم ما
از پریشان حالی دوران چه غم داریم ما
سیم داریم ما


بکودلیریم همچون غنچه در بستان دهر
بر دل از یک خنده کل صد ستم داریم ما
همعنانم چون شود وحشت که در دشتی جنون
از شکست رنگ روی خویش رم داریم ما
در سراغ او هستی بسکه وحشت خورده ایم
خانه زیر سایه کوه عدم داریم ما
یک سلیما ر چون کردیم ما از ذکر دوست
کامد ر بی فرصت این یکدو دم داریم ما
وصف خط و نقطه خالش نویسم روز شب
تا زبان در کام ماند قلم داریم ما
نوک پیکانش ز زخم سینه ام پر خون شد
در دل صد پاره خون از بسکه کم داریم ما
اندرین محفل ز شیر سوختنها همچو شمع
دایم از چشم تر خود جام جم داریم ما
ساحل از تر دامنیهایم چو دریا بیطوف
بسکه از خشکی بخت خویش نم داریم ما
داغ کردی کجروی گفتیم طرزی که باز
صد چکیدن شمع سان در هر قدم داریم ما
بر روش بیدل
هر قدر هستی بمهر ناک شهر داریم ما
با ریک عالم تمنا زیر سر داریم ما
اندرین محفل ز جوشش خجلت خود همچو شمع
گرچه مینوییم اما چشم تر داریم ما
آسمان بالا گرفت از بس نمای فخر ما
بیضه خورشید رخشان زیر پر داریم ما
تا درین کهسار از مارک مزاجی دم زدیم
همچو مینا قوت از خون جگر داریم ما
ساز کن در پرده ای مطرب بمقام کز
کز نوای مخالف کشمکش کر داریم ما
دانه از شب نشینیها بریم چون سحر
دست امیدی بدامان سحر داریم ما
روز صد بار ار به تسلیم سر خود سازیم ما
چون قلم بر خط فرمان تو سر داریم ما
شد دو نیم ای نور چشم مسکه در چشم ما
بسکه ان موی میان را در نظر داریم ما
آتش دل عاقبت طرزی کند خاکسترم
این سخن از دود اه خود خبر داریم ما
بطرز بیدل
چشم تو سرمه که از بس براه ما
بر دیده سیاه چون ثرو به کت گیاه ما


از اشك چشم منو محيط است بكو ام
برآب ميپيچ رود سطر آه ما

چون شيشه خون زبا نفس ميكنيم
از خون پر است چون رگ ياقوت آه ما

كر طرز جلوه تو چنين هوش ميبرد
ايستد زور چون شرر تار نگاه ما

از بس زجلوه تو كران شد نظار ام
دارد صدای ماندن پاي نگاه ما

از جوش رشك دامن حشر چو غنچه شد
چندان پريد رنك زروی كناه ما

بر فخر پر تاج شهان ناز ميكند
از عجز ما شكست پر خود كلاه ما

از شرم فيض سير خيابان كوي او
ريزد صفاي نور چو شبنم زماه ما

گمراه چون شويم ازين شاهراه عام
كافروخت شمع شرع پيمبر براه ما

در سينه تخم مهر بتان بسكه كاشتيم
آورده بار مهر كيا ه هر كيا ه ما

بر چشم هر سر رنگ تو ديديم يك شي
ريزد چو گرد سرمه زمركان نكاه ما

غافل مشو چو مردمك از تيره روريم
ريزد صفا نور زرور سياه ما

طرزي كل كلاب بدستش عوض ديم
ريزد كسي كه خار زحسرت براه ما

بطرز بيدل

بسكه چون شعله بر افگر دود انديشه ما
ميشود باد شرر در بغل شيشه ما

بسكه در بيشه دل تخم الم كاشت ام
پر زخون چون رگ ياقوت بود ريشه ما

صفت كوهكني كز هنر فرهاد است
جان شيرينهاست بخجا سنگت پيش ما

پيش آتش نفسان كوه طرف چون كرد
بيستون آب شود از شرر تيشه ما

من كجا و هوس مستي سرشار كجا
كه نهان در بغل سنگ بود شيشه ما

سينه من نئي نيستان شده است
زخم دل چشمك شير است درين بيشه ما

در خيال لب ميكنون دو چشم است
باده جوشيده چوخون در بغل شيشه ما

برق فكرم شده از بسكه بياد تو رسا
از فلك ميگذرد تيزي انديشه ما

وبي


خوی گرتش با لالش د هاندیس مرکز
چون شیر کوه خورد در بغل شیشه ما

بر روش بیدل

از نقش پا کسی نبرد پی بجای ما
کز ضعف همچو اشک سرگشت پای ما
از بسکه رفته ایم بشوقت ز خویشتن
در گوش ما ز عجز نیاید صدای ما
ترسم که غرق زنگ کدورت شود سرت
آئینه دور شو ز رخ مصفای ما
همچون سپند سر به جهد از فغان خویش
تا شد بلند شعله برق صدای ما
مشکل که ره بریم بار ام سوی دوست
از خود رمیدن از شو د اشنای ما
چون قطع ره کنیم که از جوش عاجزی
هر قطره اشک آبله شد بپای ما
عریان خوشیم ور نه خور از سوزن مژه
مید و حتی ز اطلس گردون قبای ما
طالب بز هر دولت دنیا نمیرویم
دار و شکر بکام فی بور پای ما
مقصود ما ز دست گریبان نمیر سد
کافی است مطلب آب ز شرم گدای ما
طرزی برهنه پائی ما را نظاره کن
گلزارها دمیده ز هر خار پای ما

بطریق بیدل

از بهار بیخودی گر گل کند سودای ما
چون شرر در سنگ نتوان داشتن اجزای ما
ما برای درد ما خط غبار عاجز است
ناتوانهای ما فهمد مگر انشای ما
در تگاپوی نفس دل عاقبت از دست رفت
آب شد کو ہر ز جوش موج در دریای ما
از شکسته هاست ایجاد من ای مژگان چورشک
با دو صد آغوش نتوان داشتن اجزای ما
جلوهای حسنش از ما میتوان نظاره کرد
در غبار ناله مجنون بود لیلای ما
در ادبگاه محبت از گداز ما مپرس
ہچو شبنم یک نم اشک است سرتا پای ما
دل چو بسمل پر قدر در خون حسرت میطپد
رنگ استغنا شمار دیار بی پروای ما
غیر برنگی خیر دوش از بهانه ام
در بغل چوش پری دارد بهمان صہبای ما


پیداست ای کور باطن با بنه در راه حق
زانکه خار از ناخن کشید است در صحرای ما
یکسر بودر کف ذات او نمی آید ز ما
گرد مدارجهای هر مو دیده بر اعضای ما
بسکه در ذوق فنا از هستی خود رفته ایم
طرز می آغوشش عدم کرد است خالی جای ما

بر طرز بیدل
تا حرف سوز عشق تو شد گفتگو ی ما
چون شمع شعله گشت گره در گلوی ما
نامردمی نگر که بر چشم مردمان
طفل سرشک میدود هر دم بروی ما
در پای خم ز دست درازی محتسب
بر سر گرفته دست تحیر سبوی ما
در سوج ابر و چو غوطه میزنیم
تا قاضی به کست آرزوی ما
زخم میار تیغ تو گوید بزیر لب
آن آب رفته باز نمیاید بجوی ما
زرد و ساده پنجه بر نقش کار هاست
رنگ دو عالمست نهان در کدوی ما
طرزی بیا که عیش تمنای گریه ام
چون شیشه است رانیهن بگلوی ما

بر روش بیدل
کیست تا فهمد زبان بی زبانهای ما
زانکه از خط غباری دورست انشای ما
چون کنم پرواز از دام تمنای رخش
نزد گره صد جا خیال جلوه اش بر پای ما
سوی ما نازک دلان فهمیده ترنه پای ناز
حور وشکست است بر کهسار خم مینای ما
بسکه زهر غم چشیدم در بیابان فراق
سبزه زهر آلود غم سر وید از صحرای ما
زرگ کل کر نباشد رشته در دست صبا
کی شود شیرازه چون کل دسته اجزای ما
تبز آهی میوان انداخت طرزی بر نشان
چون کمان تا خم شد از بار غمت بالای ما

بر طق بیدل
کیس پشت دست نرسد بکوی ما
تا نگذرد ز خاک بالا هوای ما
بسکه بحد کمال شور جنونم رسید
بوسه بصد چشم داد سلسله بر پای ما


بسی محیط دلم جوش معانی زند رشته بکوهر کشد سلسله بر پای ما
بسکه بستکین دلان شیشه دلها شکت ریزه مینا بود سبزه بصحرای ما
تا که نباشد بحک رشته زلف کجش جمع نکرد د بهم دفتر اجزای ما
بسی زشرم رخش طرزی ما آب شد رنک چوشبنم چکید از برکلبای ما
من طبعه
استراحت بسکه نایابست در ایام ما خواب راحت خارحسرت میرند در کام ما
بسکه ما آرامیم حسرت فاغوش رمقت همچو نشتر میخند هر موی بر اندام ما
بیقراری بستر خارای ما را خاره کرد میخند چون خار بر رخ بالش کلنام ما
تاشکار درد طاقت شد تن اندوه ام جز طپش صیدی ندارد حلقهای دام ما
عشرت ما ناتوانان بسکه راحت دشمنت کشت موج باده نشتر بر یار جام ما
تار بستر تن من خط جو سطر میکشد از ضعیفی کشت از بس ناتوان اندام ما
از هجوم بیقراریها از بس برآشتم چون سپند از جاجهد آسودکی از نام ما
بسکه ما افتادکان تعمیر پستی کرده ایم آستان دیگران شد آسمان بام ما
عمر کم فرصت رود از بسکه طرزی در شتاب چون شرر نبود حیان آغاز ما انجام ما
من طبعه
بسکه چون سیل پریشانی بود در کار ما خود بخود از هشتکمی وا میشود دستار ما
رشته جمعیتم از بسکه برهم خورده است کوشش بیجاست سعی دیگران کار ما
نارواجی رونق دکان ما را برده است بیتاعبهات اسباب سر بازار ما
بسکه از سامان عشرت خانه ما بیصفت است از چراغ دیگران روشن بود تالار ما
پای ما از طوف دامان تمنا باز سات همچو طفل اشک بر پهلو بود رفتار ما
بهر عریان حرف تا چون کوه تسکین مینمود کر چه ما را شر ز بوی کل بود کفتار ما


بر جگر از بسکه هردم خارحسرت میچکد خارمیرویدبجای غنچه در گلزارما
میرفد پیشش بناز و عجز وزاری میکنیم بیشتر از ناز استغنا کند دلدارما
تا توانی طرزی در افغان زاری سعی کن رحم آخر میکند برنالهای زارما
جواب صائب
بانفس از صدق زداه سحر عنوان ما مصرح خورشید باشد مطلع دیوان ما
قد نماگر بگذری از دیدۀ گریان ما محو چون آئینه گردد دیدۀ حیران ما
تاکنم پیش تو مرغ ابی دل راکباب میکدمی شیر بر آب دیدۀ گریان ما
از بهار تیره بختی های ابر گریه ام سرمه سارویدچومژگان سبزه در دامان ما
روی گلهای بهار عشق با خون شسته اند غنچه از دلهای خونین است در بستان ما
با گدا رویان چه لازم گوی و چوگان باختن از سر شانه آن بود چون گوی در میدان ما
گرعذار رم چوبرق ازبسکه در راه طلب شعله جای گرد خیزد از ره جولان ما
خلعت حق را نباشد زیر و در میان جامه کوتاهی ندارد بر قد عریان ما
کاسه مانی نصیبان بسکه از نعمت تھیست پاره دل میخورد برخون ما مهمان ما
ز انقلاب بحر طبع صاف دل غافل مباش میشود کام نهنگ هر موج در طوفان ما
هر که در زندان تنگ سینه ما جا کند باغریز مصر بیرون نیاید از زندان ما
از گرانجانی سود عشق ارزان نگذرد طرازمی یوسف میفروشد مفت در کنعان ما
جواب سلطان سلیم
بسکه پر مهرستاست زمین دل ما عوض لاله دمد مهر گیا از گل ما
نخل اندیشه ما ثمر مقصد نیست ریشه گل میکند از باد و بر حاصل ما
بسکه طوفانی شور وشر دریای غمم دامن موج خطر دست لب ساحل ما
رنگ بر روی گریبان شکند پاس کرم خجلت از شرم کشد بسکه رخ سائل ما
حافظ


خاطر نازک من شبنم گلزار و فاست میکشد دوش تمنای سوا شخص ما
عکس دانیے بود چشم من عارض یار صورت خیره امکان مشود حائل ما
بسکه ما پیر خرد دانش و همنفس است عقل را تنگ در اغوش کشد جاهل ما
رفتن اشک همان تا سر مژگان باشد بیخودی ساخته کوتاه ره منزل ما
طرزی جام حجم و مرآت سکندر ها بسکه اسرار نهان گشت عیان از دل ما
بر روش بیدل
غیبت در بر حاضره بهتر ز عریانی مرا نقش پا چون شمع بس باشد گریبانی مرا
گرشرح دردم ای نوخط نمیخوانی مرا لیک بخود هر زمان چون نامه پیچی مرا
گر محراب سجده ام چون تیغ مسن مکن سرنوشت افتادگی شد خط پیشانی مرا
از نگاه حسرت آلودم مشو غافل بیرم داد یگڑگی مکتوب درشت حیرانی مرا
از گشاد دست خود بستم در مقصود را کرد چون آئینه چشم خویش زندانی مرا
پیش رخسار تو مانند سپند از روی شوق بر سر آتش نشینم گر تو بنشانی مرا
سایه دست تحیر از سرم کم مباد جایزم وصل خوبان داد حیرانی مرا
در شهادتگاه نازت بسکه بردم انتظار زیر تیغت شد کفن از چشم قربانی مرا
از صفای طبع از بس صاف و شرکتم رنگ میگیرم بهر رنگی که گردانی مرا
نسخه میم بیالای تمثلین از من مخوان انچه من خود را بدانم کی تو میدانی مرا
از دل ویران به ابادی رسیدم طرزیا گنج مقصود داد دست از خانه ویرانی مرا
جواب هاتف
تا که آمد قد و رخسار تهنت یا د مرا از نظر سرو و گل و نسترن افتاد مرا
صید صد دام بلا ماست تن آزادم کاشکی شوق برد جانب صیاد مرا
در حضور تو نظر بازی چشم بد غیر چون سپند اورد هر لحظه بفر یاد مرا


جای اشکم ز نظر شعله برآید بیرون
بنگر از عشق تو آتش بدل افتاد مرا
کوه جا ذرا بیکی تیشه نکنم از پا
غم شیرین و پنهان ساخته فرهاد مرا
گاه گریم چوسبوگاه چو ساغر خندم
رنده که یا اثر چشم پری زاد مرا
بسر خاک کوی تو در اطراف چمن
در بدر ساخته چون نکهت گل باد مرا
بندم داهم بلا تا به ابد باد اسیر
هر که از دام غمت ساخته آزاد مرا
طرزی اموختم از گریه سرشار ادب
هر سرشکیست بررخ سیلی استاد مرا
جواب امیدی
آتش ز بسکه در در غمت زد بجان مرا
شد آب همچو شمع همه استخوان مرا
وی نانکه دم ز حسر کلوزوندرم
شد همچو شمع شعله گره بر زبان مرا
مانم و نقش جهه تسلیم عاجزی
مشکل جدا کنند از ان آستان مرا
در باغ دهر غنچه تصویر حیر تم
یکسان گذشته است بهار و خزان مرا
در شام هجر بسکه بزاری گریستم
چون تار شد ز نارتن ناتوان مرا
از عار بونگرد سک آستانه اش
پوسیده ساخت بسکه غمش استخوان مرا
زین رود رود ز دیده مرا اشک لاله گون
خون کشته دل بیاد رخ دوستان مرا
طرزی پرس گرچه خمیده است قامت
کرده است پسپ الفت آن نوجوان مرا
جواب صائب
زبس بر اتش رویت برشته اندمرا
چو داغ شمع بر انگر سرشته اند مرا
بآه میشویم از خود خراب مسح حساب
بروی آب تو کوی نوشته اند مرا
از آن چوخون بدل اهل صدق میجوشم
کر آب گرم محبت سرشته اند مرا
بسان زلف بتان سربسر گره گشتم
زبس بزلف تو بی تاب کشته اند مرا
ز باغ دل گل صد برگ درد میبیم
سینه تخم غم از بسکه کشته اند مرا
پیمانه


چو طره کرد سرت مو بموی کردام
درون سینه صد چاک حاکم طرزی

چو زلف گرچه بپای تو رشته اند مرا
زناله دل پرخون سرشته اند مرا

جواب صائب در مشق سام نگاشته

حدیث زخم نوید خط رساله ما
بخدمت شه بغداد میکند پیدا
چراغ روشنی داغ تا که گل نشود
ز دور نشه مستی تهی است ساغر گل
ز دست حسن که اتش بماه انجم زد
بطاق گوشه ابروی سرمه دمه کشید
لبش از دل خونین ما چه میپرسد
شراب تلخی ایام میخورم چوشکر
بکنج خانه خم فکر اربعین دارد
دشت ناررس شوخ من نمیدزدد
بر اتش است چو صائب دلم چنان بیار

زداغ لاله بود مهر بر قباله ما
که باده ما خط جوهر است در پیاله ما
کشیده پرده فانوس رنگ لاله ما
بدوش رنگ بود گردش پیاله ما
گذشته شعله جواله دور هاله ما
ز بسکه کشته رساهد رنگ ناله ما
چو ما نه غوطه بخون میخورد کلاله ما
که شیر شهد شرنگ است در نواله ما
برای کسب صفا باده دو ساله ما
ز عکس سایه خود میرمد غزاله ما
که چون سپند جهد مهر از قباله ما

جواب صائب در مشق سام نگاشته

بپیچید بگوش تو صدای کلام ما
از بسکه سبکبار تر از بانگ در ایم
از حسرت مژگان سر خار تمنا
از بسکه بصحرای هوس هرزه دویدیم
چون زخم بخون غلطم و با تیغ تو خندم
با کاکل او نسبت ما دور و دراز است

بشوکه درازست سر سلسله ما
بر دوش پر میگذرد قافله ما
با دیده پر اب دود ابله ما
افتاد بپا عذر کنان ابله ما
درد و فراخ است لب حوصله ما
ناناف شها در سرسلسله ما


در مسجد اخلاص چو محراب عبادت
پشت خم تسلیم بود قبله ما
از بسکه کنم شکوهٔ تاریک چورک گل
درد سر احباب نکرد و گله ما
از زلزله جور تو از بسکه بلرزم
شد زیر و زبر ملک دل از زلزله ما
بگذشت بیک چشم زدن از سر مژگان
از اشک روانست مگر قافله ما
چون شمع بحلوتگه ناز تو تا صبح
روشن شود از داغ جگر شعله ما
در قرب من ایار سخن دور مینداز
چون بخت درنکست بهم فاصله ما
در دایره سخت گمانان ریاضت
از گوشه نشینان نکند کس چله ما
بیتابتر از شعله از ان پای گذارم
پراخگر سوزنده بود مرحله ما
مانند حنا در رخ نخواهیم
یک خنده شیرین تو باشد صله ما
طرزی سخنم معجز اثرناست چه حسا
نبود چو بپرس مرده در ابله ما
جواب واقف
کیست در زندان غم با همنفس باشد مرا
زان همه حرمان دگر بپرس باشد مرا
بی گل روی تو گر سوی گلستانم برد
صورت گل در نظر شکل قفس باشد مرا
تا دهم با صد زبان شرح جدائیهای تو
کاش دل صد چاک مانند جرس باشد مرا
گوهر جان سیکم چون خاک در پایت نشا
گر نقد جان خویشم نرسرس باشد مرا
در چنین بزمی که همدم هیچ آدم کم بود
همدمی خواهم که چون نی همنفس باشد مرا
چهره شادی بزیر گرد کلفت شد نهان
لشکر غم بسکه صف از پیش و پس باشد مرا
بسکه طرزی ز اختلاط خلق دل آزرده ام
گفتگو غیر تو کی با کس هوس باشد مرا
جواب واقف
یار با هم پیاله کرد مرا
بے از خود چو ناله کرد مرا
یاد رخسار انشین بتان
داغ مانند لاله کرد مرا
دلا


نگاه چشم مست سرشارت
بسکه کردم ز خود تهی قالب
چشم شوخ تو از رمید نها
شحنه کوچه فراق غمت
هر که پر شد ز خود نوا شش نیست
دم سرد فسرده کویا نم
ناله را غیبت روی کوتاهی
بسکه خوردم بدل گره طرزی

چون شراب دو ساله کرد مرا
گرد رویت چو هاله کرد مرا
بک بیابان غزاله کرد مرا
بغم دل حواله کرد مرا
خالی از بهر ناله کرد مرا
بسته مانند ژاله کرد مرا
دفتر آه و ناله کرد مرا
بهزار لغت کلاله کرد مرا

جواب واقف
بسکه راه اد کسان دل شده دلگیر مرا
دل دیوانه کجا روی خلاصی بیند
چشم چون آهوی مست تو زخواب پیرونش
جای یک خنده گل نیست بگلزار جهان
حسن کلرنگ تو از جلوه نعمان فرماک
بسکه خجلت جلوه سر فشاند ز نگاه
خواهم که کنم گریه بهنگام وداع
تر کش نفسم بسکه خطا کرده گناه
دل چو ترکش شده پر تیره پهلو شش دوز

شد بهر بال هما شهر شمشیر مرا
بسته زلف تو بصد حلقه زنجیر مرا
عاقبت ساخت شکار درین شیر مرا
بچمن ساخت از ان غنچه دلگیر مرا
ساخت بخود تر از انینه تصویر مرا
در حضورت نبود قوت تقریر مرا
گریه چون شیشه می گشت گلو گیر مرا
سوخت دل عاقبت از خجلت تقصیر مرا
ترک چشم تو زد از بسکه بدل تیر مرا

جواب واقف
پریرخان که بدل خانه کرده اند مرا
نگاه سر کش چشم سیاه خونش مجان

ز طرز جلوه پریخانه کرده اند مرا
بسان چشم تو مستانه کرده اند مرا


سواد شهر شبم هجوم طفلانست حریف مردم دیوانه کرده اند مرا
زسوختن دلم ای همدمان مترسانید که پیش شمع تو پروانه کرده اند مرا
نگاه کرشمه چشم سیاه سرشارش خراب باده مستانه کرده اند مرا
زحرف بیخودی و مستیم جهان پر شد برای خواب تو افسانه کرده اند مرا
به پیش قلقل مینا و خنده ساقی خمشو چون لب پیمانه کرده اند مرا
نه شیخ شهر شناسم نه محتسب دانم چه عاقلی است که دیوانه کرده اند مرا
بدام شوق تو از دام و دانه آزادم اسیر طره جانا نه کرده اند مرا
زسوز عشق بتان واقفانه طرزی گفت برت کعبه که بتخانه کرده اند مرا

جواب واقف

در غمت میدمند پند مرا کی بود پند سودمند مرا
پیش چشم حسود بد بینت سوخت شوق تو چون سپند مرا
مردم چشم شیر گیر تو باز پوست کرد هم چو گوسفند مرا
هم چو خال رخ تو ید قضا بر سر آتش او فگند مرا
بودم آزاد از گرفتاری زلفت افگند در کمند مرا
کوه چون کر مه از صدا افتد میشود ناله چون بلند مرا
ران بچشم چو مرد یک بنشست هست خال تو دل پسند مرا
مژه ای درار و لدوزت بازی بازی همیگند مرا
سر خوش چشم مست یارم من ساقیا می بده دو چند مرا
گر چه کامم ززهر تلختر است شعر شیرین بود چو قند مرا
نالهائی دل حزین طرزی هم چو نی کرد بند بند مرا

جواب واقف


از بسکه اشک ریخته از چشم تر مرا
دل آب شد چو اشک فتاد از نظر مرا
در گلشن فراق تو هر صبح نو بهار
شوید چو لاله چهره بخون جگر مرا
زین پس پناه بخانه زنجیر میبرم
از با فتاد خانه چو زین چشم تر مرا
بر گلشن است بگذرت هر سحر چو باد
پر خار گشت سینه ازین رهگذر مرا
خواهم طواف گلشن کوی ترا کنم
ور نه چه حاجتست باین بال و پر مرا
در دل بسان ناوک پر زهر میخلد
نی او اگر دهن بتجلی شکر مرا
یکبار دست بر سر ما میتوان کشید
تاکی بسان سبزه کنی پای سر مرا
تیرم زدی و در هوس زخم خنچرم
افتاد کار بخیه بر زخم دگر مرا
دشنام تلخ و عشوه شیرین ادای او
طرزی بکام جان شده چون گلشکر مرا

جواب ناصر علی

از بس فشرده دست غم او ز پا مرا
مانند نقش پا نبرد کس ز جا مرا
از شرم رنگسازی خود آب میشوم
باشد چو شمع گردش رنگ آسیا مرا
فریاد چون سپند ز پرتم جدا نکند
ایکاش همچو سرمه نبودی صدا مرا
بر عمر رفته سوده ام از بس کف افسوس
شد استخوان ز درد به تن توتیا مرا
از بسکه با قبول بود رنگ کاهیم
از خاک هم بخود نکشد کهربا مرا
امداد غیر بر دل من بار محنت است
سخت بد است سایه بال هما مرا
خون میخورم چو غنچه و زان غم نمیخورم
شد قسمت این نواله ز خوان قضا مرا
پیری مرا چو چنگ بفریاد آورد
از قامت خمیده رساند نوا مرا
تا سر کشیده ایم کجاکم نشانده است
پامالیست حاصل نشو و نما مرا
چون گل بباد رفت گریبان طاقتم
شد جیب صبر چاک زدست قبا مرا
طرزی دلم چو آئینه حیران دیدن است
باشد و صالش از دو جهان مدعا مرا


جواب صائب
شب چنان برد زخود جلوۀ دلدار مرا که نماند اثــر سان طاقت دیدار مرا
هست بر محفل عیان سوز درو نم چون شمع در حضورت نبود حاجت گفتار مرا
انچنان محو تو گشتم با و جا و حضور که در آئینه دل شد نفس اغیار مرا
شوخی جلوۀ نظاره بود دام کمین هوس سیر چمن کرد گرفتار مرا
سخنم تنگ شد آن شوخ ستمگر صیاد باض کاش برد جانب گلزار مرا
کرد کش چرخ فلک هوس رها و جنون گرد مه گشته ترا ز حقه پر کار مرا
همه در طالع معکوس ترقی دارم اشک یاسم ز نقره کرده نگونسار مرا
هست در مملکت ہستی مو ہوم وجود بود نابود تر از سایه دیوار مرا
شد چو مینا دل پر خون من از گریه تهی اقرآه بغرض کریه شمار مرا
من که چون رشته زنجیر تو شد م زار و نزار کاش بند ند بمکتوب تو چون تار مرا
طرازی آن کهنه صنایع که در چشم خرد شد کسادی سبب گرمی بازار مرا
جواب واقف
تا که بر خال لبت چشم تر افتاد مرا مردم دیده چواشک از نظر افتاد مرا
از لبم ناله رنجیر برون می آید بسکه تیرت پی ہم بر جگر افتاد مرا
انقدر خاک نباشد که بسر باد کنم بسکه اشک از مژۀ چشم تر افتاد مرا
کوهکن در غم شیرین نکشیدست بکان انچه در ہجر تو شیرین پسر افتاد مرا
با خم زلف درازت سرالفت دارم زندگی باز بسحر و کر افتاد مرا
بعد ازین سوی تو چون شمع بسر خواہم رفت آتش از شوق تو در بال و پر افتاد مرا
بر سر ہر مژه ام اشک چو گل رنگین شد تاکه بر گلشن رویت نظر افتاد مرا
غنچه سان نان جگر بسته دامن دارم ہوس سیر گریبان سحر افتاد مرا

ناله در صف


۵۵
تا که وصف لب لعل تو نوشتم طرزی
سخنان چو گهر در شکر افتاد مرا
جواب صائب
شب چنان برد خیال تو ز سر هوش مرا
که چو آئینه ز خود کرد فراموش مرا
در اد یگاه وصال تو بسان مه نو
کرده خمیازه کش حسرت آغوش مرا
کرده چون فاخته از خاک نشینان چمن
جلوه قامت آن سرو قبا پوش مرا
ننهم پای زمیخانه شوق تو برون
چون سبو گرچه ببندم سر و دوش مرا
چون سر زلف بهر سو ندوم میسرو پا
جانشین ساخته چون خال بناگوش مرا
غنچه سان پیر هن چاکم از شوق قبا
گر شبی یار کشد تنگ در آغوش مرا
خام سوز هوسم شمع صفت ای طره
روز صد بار اگر عشق دهد جوش مرا
جواب واقف
عمر ها در بند غم بود است شیون مرا
از محبت میفشارد زنجیر در گردن مرا
بسکه خوردم بر جگر خار فراق گلرخان
دل بسان بوته خار است در گلشن مرا
بر گلستان نازها دارد طرار دانشم
بسکه مژگان میکند خون دیده در دامن مرا
چاک زخم سینه‌ام را بخیه زخم دیگر است
نوک تیر غنچه ناز است چون سوزن مرا
سوزش عشاق نور بزم معشوقان بود
از گداز شمع این معنی بود روشن مرا
دل مدام از دیده بیدار خواهد به پند
از که نالم دیده روشن بود دشمن مرا
نوک پیکان خدنگ ناز آن ابرو کمان
کرد دل در سینه صد جا چاک چون جوشن مرا
ناله بنیاد دلم را همچو که بر باد داد
عاقبت آتش فتاد از باد در خرمن مرا
از شرار حسن عالم سوز او طرزی مپرس
خوی گرم آتشینش ساخت چون گلخن مرا
مربوطش بیدل
جمع کرد آخر چو زلف او پریشانی مرا
صاف چون آئینه آخر ساخت حیرانی مرا


من بجای هر مژه تیر جفا صید کنم
بس بود در دیده از تیر تو مرغابی مرا
شد ادب سد رهم در نه مقام شکوه بود
دانه دیگر خورده دیگر و است نادانی مرا
چون جناب از تو وجهی شد بچو را در بر کشد
ساخت فارغ از مقا محرم خانه بانی مرا
دیده ای غنچه دجوش بهارستان داغ
همچو گل یک خنده دارم که برسنجانی مرا
همچو چنگ از هر رگم ساز فغان دیگر است
عشق اگر بی پرده یک ناخن بجنبانی مرا
موردی بارم واز این ان مستغیم
کشکوی نیست بالکفرد سلمانی مرا
حیرتی دارم شهید خنجر ناز کیم
گر بن هر موی جو شد چشم قربانی مرا
دشتم شور جنونم بخو دپیمای رحم
اند رینجا نیست الفت با تن انسانی مرا
طرزی آخر آبیار شرم روی کیستی
کین جبین پرعنت کرد است طوفانی مرا

جواب صائب

صید غم کرد چنان چشم نظر باز مرا
که بدل هر مژه شد چنگل شهباز مرا
ناله از بزم توام کرد جدا همچو سپند
کاش درین سر نه بودی طب و آواز مرا
صافی ذاتم از کشمک مستغنی است
آنهم و عیب بردست برو از مرا
ای شرر چند بمن جلوه فروشی دار
هست معلوم ز انجام تو آغاز مرا
در شهر و شور بیابان قیامت افکند
جلوه قامت آن دلبر طناز مرا
بسکه با زلف گرهگیر تو الفت دارم
نشود بی گره زلف تو دل باز مرا
شوخی غمزه چشم تو چو دیدم گفتم
میکشد عاقبت این چشم تو از ناز مرا
چنگ سان بسکه نوای مخالف دارد
هست ناسازی ابنای زمان ساز مرا
بسکه در پیش دو چشم تو خموشم طرزی
شد چو مژگان بلبست طب آواز مرا

بر طبق بیدل

سرشته از گل سرگشتگی ایاغ مرا
صبا ز نکهت گل میکشد سراغ مرا

وانگر


از اتش رخ تو دل چو شمع میسوزد
که من کرم تو روغن بود چراغ مرا
ز دشمنی فلک کاسه باز مینمائی
چو غنچه غوطه بخون میدهد ایاغ مرا
دل شکسته در اغوش داغ نومیدی
مدوش حسرت خمیازه بسته باغ مرا
زسوز سینه افسرده ام چه میپرسی
باتش جگر خود برشته داغ مرا
دلم بگوشه چشم تو رفته است بخواب
زغمزه خار مزن گوشه فراغ مرا
دل کباب من اخر رساند جان بلبش
طلب بچشمه حیوان رساند راغ مرا
ز بس بدشت جنون اشنا ندرم دارم
رسیدن م وحشت کند باغ مرا
خیال چین سر زلف تابدار بتان
چو دام زلف قمر بشک کرده داغ مرا
بمجرم خنده دم باد صبحدم گلزار
دیده بپیرهن غنچهای باغ مرا
جواب صائب
داد ما دیدن آن آئینه رو دست مرا
چشم از خوب و بد سرد و جهان بست مرا
صورت نقش دو عالم بنظر آئینه شد
داد ما ائینه از روی تو در دست مرا
نقش بیداریم ائینه نه بیند در خواب
گر ازین دست برد باد تو از دست مرا
هر زمان پیش تو چون شیشه بسرميغلطم
میکند نزاکت مست تو ز بس مست مرا
فرق از خانه زنبور ندارد دل من
ناوگ غمزه ناز تو ز بس خست مرا
بسکه اشفته تر از زلف پریشان شده ام
نتوان صورت جمعیت دل بست مرا
مومویم چو سر زلف تو از خویش رود
داد تا دست خم زلف کجت دست مرا
بشکنیه خم قلاب دو زلف تو بلاست
کی توان ماهی دل رست ازین شست مرا
صور حشر بقیامت نکند بیدارم
که چنین دیدن چشمت برو از دست مرا
بسکه دلجوئی هر قمری و بلبل کردم
چون صنوبر همه تن صورت نال است مرا
هر زمان طره ی از ان زلف سخن شانه کنم
که ز صد جای خم زلف تو بشکست مرا


۵۸
برطرز بیدل
بگوش شانه که کشته است صدف خوی | که میکند بجگر زلف مشکبوی ترا
ز غنچه رنگ پریدن چو بخنت آهنگ است | مگر نسیم بگلشن رسانده بوی ترا
ز ذوق آب قسم تیغت ار شوم بسمل | بحق ما نگذارد مذاب جوی ترا
شرر برون ز دل سنگ میچکد از غم | اگر به سنگ برم شکوهای خوی ترا
رخ تو آب شود از خیال نظاره | چسان بخواب توان دید ماه روی ترا
ازان بشام دو زلف تو صبح نینجام | که از سیاهی بختم نوشته موی ترا
ز دیده جای نگه مشک سوده میریزد | چو دیدم آن خم گیسوی مشکبوی ترا
نبات از رگ یاقوت میچکد نی نی | ازین زیاده بود شهد گفتگوی ترا
چو برد دل ز نظر رفت اشک هم طرزا | فغان که برد ز کف ساغر و سبوی ترا
برروش بیدل
غنچه اندر سینه پنهان کرد و پیکان ترا | خورده کل بر فرق خود زخم نمایان ترا
دل درون سینه ام صد چاک میکرد در غغم | شانه چون در بر کشد زلف پریشان ترا
عالمی در خویش می بینیم و خود در خود گم | دیده خود بین نباشد شخص حیران ترا
به مزن دامن کھی قتل من از ترس خدا | باش خونم سرخ سازد دست دامان ترام
تا فغان برداشتم دل یک نیسان ناله شد | بسکه اندر سینه خوردم زخم پیکان ترا
دل بمان پته کرد و چاک اندر سینه ام | کر بخاطر بگذرانم لعل خندان ترا
راست گویم کر نمیزنگی ز من ای سرو قد | همچو رنگ کل ثباتی نیست پیمان ترا
چون جرس ای دل جکر از ناله ساز چاک جید | دلخراشیها نباشد آه و افغان ترا
مردمان چشمت از بس خون دل از دیده رخت | رشک گلشن ساخت طرزی دست و دامان ترا
جواب صائب
سواد


سواد خط مشکینت بپوشد روی چهر خشن
که دود تیره دل سازد سیه رخسار اتش را
نمیدانم فسون یا سحر خوانم لعل میگونت
که دارد در میان انمحیوان بازه باتش را
یکی کنج بحث فرم میکند صد اهل دانش را
که دست یک کمان خالی کند ترکش را
بچاه معصیت اندازدت از زین مپندار
گذاری کردی از کف عنان نفس سرکش را
کشد تیغ ترا از ذوق در برچون نیام مردم
مترسان از دم شمشیر رندان بلاکش را
زجیب ذره ما ز جلوۀ خورشید می بینیم
نماید خار چون کل در نظر مستان خوش را
بمیدان جوانمردی شه چابک سواران شد
جهاند از خندق گردون که دان هر که ابش را
ز آه شعله ایجاد من ای طرزی چه میرسی
که از کرمی تن کرم چوانفکر ساخت مغر شش را
جواب صائب
چو تبخاله بردار خود بار خود را
مفکن بدوش کسی کار خود را
مکن شوخ چشمی ببزم محبت
باداب کن رام د لدار خود را
بگفار سر دو بکر دار به
مزن زخم غیرت دل یار خود را
چو خواهی رسی بر در وصل جانان
بیفکن ز پا زود دیوار خود را
چو خواهی بری سود سودای دنیا
بیارا باخلاص بازار خود را
ازین بپنج کهنه چرخ بگذر
تو خود تاب دو رشتۀ تار خود را
بخون دل غنچۀ ارزو ها
چو کل ساز رنکین رخسار خود را
قیامی قعودی رکوعی سجودی
بکار سحر کن شب تار خود را
اگر در ره او بدل راست کردی
بسی کج کن از ناز دستار خود را
ز سوراخ غنچه سر بر آرم
بهموار تار شته ام تار خود را
بکلگونه رنگ خون معانی
بزن غازه رخسار اشعار خود را
میاویز در گوشوار سلیمان
کهر های غلطان گفتار خود را


شود راست کار تو طرزی چو صائب که سازی چو گفتار کردار خود را
جواب سلطان سلیم
میرم ناخن بس داغ درون ریش را پر ز خون کردم چو گل لبهای تخم خویش را
خون ریز د چون بجای آب چشم از دیده‌ام کرده زخمی کاوش مژگان بدرون ریش را
دمبدم زار و نزار و آن شه خوبان مرا آری جز سلطان که جوید خاطر درویش را
از کمان صد تیر کر بر گوشهای دل زند میشوم قربان جان آن شوخ کافر کیش را
از غم رنج ره طول امل فارغ شوم گر کنم نزدیک من این عقل دور اندیش را
تا بوصل نوجوانان انتقام از غم کشم کاش این پیر بخم هم جوان بویش را
گر خیال لعل نوشینش بخاطر بگذرد همچو شان شهد شیرین کام سازم نیش را
طرزی را بر در کش چون دید گفت آن سلیم خاک ره تا چند سازد نامراد خویش را
در دمشق شام گفته شد
در بر خود یافتم دوش نگار خویش را چون هم از دست آغوش نگار خویش را
فارغم از دست تاراج خزان در این چمن همچو کل با خود برم برگ بهار خویش را
صید گردی خوبان سبکدلنیام میکشم در دام حیرانی شکار خویش را
خون دل جای صبوحی میکشم مخمورین کی ازین خم بشکند رنج خمار خویش را
زان حریر کشتن کویم جوش قامتش افتاد رشته‌ام چون پیله من خود تار کار خویش را
تا برآید صاف از خش پیش صرافان مهر بر محک کن امتحان زر عیار خویش را
پیش ارباب صفا از خود نمائی در گذر دور کن از آئینه دلها غبار خویش را
چون گهر من محمل خود را بدوش خود برم کی کشم بر پشت سعی غیر بار خویش را
اختیار کار خود را کی دهم در چنگ غیر داده‌ام با حضرت دل اختیار خویش را
چون ستم گر بند بندم را جدا سازد بتیغ طرزی ار کف کی دهم دامان یار خویش را


جواب صائب
تا فروبستیم از خواهش زبان خویش را
چون گهر در آب تر کردیم نان خویش را

در پیش هر گوشه از بس تیر آه انداختم
زهر کردم عاقبت ابرو کمان خویش را

صاف طبعم همچو آب از بسکه در بحر وجود
آشکارا میکنم راز نهان خویش را

سرمه سائی میکند امشب نفس در سینه ام
بس ضعیف بسکه دزدیدم فغان خویش را

سرکشی ز افتادگان عشق هرگز بر نخواست
باز مین یکسان نمودیم آسمان خویش را

سروها چون قدحرمان در خمیدن سر کشند
کر بکش آورم سر و روان خویش را

تا گردوخته پیکان خدنگ ناز او
از وجود خود کشیدم استخوان خویش را

عمر از سر رفته ام آید روان در جو آب
کر شبی در برکشم سروروان خویش را

پیش او از بسکه اظهار محبت کرده ام
عاقبت هیمر کردم مهربان خویش را

تا بگلشن اسکا دبل دگل دیده است
طرزی آتش زد بر غیرت آشیان خویش را

بر طبق بیدل
کر برآند بر سر من آن ستمگر تیغ را
چون نیام از ذوق گیرم زود در بر تیغ را

بسکه دارد دل هوای نوک شمشیر کسی
سایه بال هما دانیم بر سر تیغ را

خون ما از بسکه خون کرم و فا افتاده است
با دو صد دندان بمیرد همچو جو هر تیغ را

بسکه زهر غم چشیدم کاه کشتن خون من
ساخت زهر آلود هچون سبزه تر تیغ را

عافیت خواهی ز بیداوای جان خود راگذر
زاری بسمل کرچون ساخت لاغر تیغ را

چشمش از ابرو جهانی را چو کان خون کشانید
در کف دست باشد زخم دیگر تیغ را

خون ناحق رخنه در فولاد و اهن میکند
ریش دم گردیدم طرزی اخر تیغ را

من طبعه
ز اشک سرخ کنم پر ز لاله گلشن را
زآه گرم کنم شعله از دل آهن را


صدای ناله رنجیر از نفس خیزد 	دلم بسینه تپیدن کرد بسکه شیون را
زترک چشم توام دل چنان کرد دوچار 	که تیر ناز تو صد جاشگافت جوشن را
اگر زعابرض کلکون نقاب بردار 	چو طوف باغ کنی پر زلاله کلخن را
بنقته پیش سخن آفرینی قلم 	برون زکام برآرد زبان سوسن را
براه یاد خیال تو هر شبی ای شوخ 	کنم ز اشک چراغان طرار دامن را
زخار طعنه اغیار غنچه سان طرزی 	بچشم بسته تماشا کنیم کلشن را

به روش بیدل
بنازم شعله خوبای تمک خون بسمل را 	که چون بال سمندر میکند شمشیر قاتل را
شود پای که مجروح از نظاره زلفت 	ز بس شکرد دست شانه آنجا شته دل را
نشان مقصد ما برق تازان را چه میپرسی 	که جوش وحشت ما کرد بی آرام منزل را
بیاد عارضت کلشن در آب انداخت کلها را 	بلی در آب میشویند مردم روی دایل را
نه این دم بسل ما درس آزادی نمی بردارد 	که با خود داشت اند بیضه دگر تیغ قاتل را
نمیدانم جبین پرعرقنا کیم طرزی 	که شرم من خجلت آب میسازد مقابل را

جواب صائب
بلاست پیش حقا ئینه صاف طبعان را 	غبار زنگ بود دیده می حسیدان را
گشاید از بچمن آن دو لعل خندان را 	زاشک غنچه کند پرزخون کلستان را
کو بجنجر که بارم بخنه خوبیی 	نهان با شرب کرده استجوان را
بجلوه آید اگر با قد چو شعله ناز 	چو شمع آب کند سرودای بستان را
چو جید جبین غضب تیغ ابروی یارش 	به نیم برزو د جوهر به تیغ دامان را
بیاد او دل جمعم زبس پریشان شد 	چسان بچنگ کشم کاکل پریشان را
ز دیدن رخ خوبان مساز منع مرا 	زباغ دور مکن بلبل غزلخوان را
وای


نواءی بلبل طبعم رسید با بچمن
بخون خویش چو بسمل طپید دلم هردم
خدنگش از دل عطری برون نمی آید
خموش غنچه صفت ساخت عندلیبان را
بخواب بینم اگر آن خدنگ مژگان را
که سوز سینه او آب کرد پیکان را

بیروگش بیدل
ز بس دز دیده ام از چشم ستمطأملى را
مزن دم ای دل از جمعیت اجزا هیچی را
زسوز گفتگوی شعله ایجادم چه میپرسی
بسندل سائی هچون شمع سائیدم سراپا را
اسیر الفت اویم و گرنه از سبکروی
نگاه بسمل نازت بایما این نو ا د ارد
لب زخمش ندارد رنگ الفت تا ابد طرزی

نگاهم زیر بال آئینه دارد پر فشانی را
نفس شیرازه دارد این کتاب نگوانی را
نفس آموخت شمع محفل آتش زبانی را
نکردم چاره ای بیدرد درد و استخوانی را
چونکهت در طلسم غنچه دارد پرفشانی را
که دارم از شکست بال ساز آشیانی را
مزن تامیتوانی بر جگر زخم زبانی را

به سرخ غمازه طرا نیم تاب را
زیر نقاب میکنی عارض خود بنهان
دعوی حسن کرد و خیره حجاب نارزو
سایه صفت ز شرم تو خور بزمین جبین نهد
خواب بدیده ام در چند فسانه خوانیم
نکهت زلف تو بچین کر بخطا گذر کند
جانبی نفس زسینه ام شعله زبانه میکشد
پیش تو ای صنم دست زباده کی کشم
بر طرف عذار خود طره چه تاب میدهی

سایه نگر که میکشد در بغل آفتاب را
تاب نیاورد کتان پرتو مهتاب را
برکش و بیحجاب کن بام من آفتاب را
از رخ همچو ماه خود کرفگنی نقاب را
رانگه فسون چشم تو برد وز دیده خواب را
غوطه بخون دل د هد نافهٔ مشکناب را
پیش تو کر بیان کنم سوز دل کباب را
منکه چو آب میخورم خون دل شراب را
چند نهی که باند بر رخ گل غراب را


مژده وصل آن جوان دل پر طر زیا
باز پس آورد روان خرمی شباب را

از لبش نتوان با فسون دکشی دشنام را
کز رگ یاقوت مشکل کس کشد کام را
پیش رویش حیرت افزا چون سحاب شد
شوخی حسنش بس برم میدهد آرام را
این چمن را غیر کوشش نیش چیزی بازیست
خار زنبور بشمر دیده بادام را
معصیت کم میکند خود را ز حیرت چون حباب
گر بیجنبش آوری دریای طافت عام را
افتاب عارض او خال او در بر کشید
روز در آغوش بدارد سواد شام را
از ضعیفی ها مشو غافل که شیران صید اوت
گرچه اینجا بیشتر از مو نیابی دام را
نقش زلفتش تا بدل شد شست دل از شکوه ما
موی از فریاد سازد منع طبع خام را
حلقه زلفش نه بهر صید دل در جنش است
شوق صید آورد در پرواز آخر دام را
از دهان تنک او ناید جواب حرف ما
ماند پا در شکر از لعل لبش پیغام را
جز گل حسرت درینجا حاصلی در بار نیست
طرزی نش زبن بهارستان تنگ اندام را

بس کن ای دل چند داری ناله شبگیر را
برده اند از ناله هایت قوت تاثیر را
چشم خون افشان را زبس نوحشت اشک ریخت
کرد بچون چشم ماهی حلقه زنجیر را
کر رسد از تست زنگیر تو روزی نادکی
من نشانم چون مژه بر چشم خود آن تیر را
در دسر می آورد فریاد شورانگیز ما
سرمه امدادی که خاموشی دهم تقریر را
گل دهان از خنده چون بند د کزان لبها ز ناز
میدهد رنگ تبسم غنچه تصویر را
در هم با قامت چون گل نشین دلا
تا کی از کوشه یابی نشان تیر را
آب چشم از در تهمتهای که دارد بر سرم
خانه نگذشت الا خانه ز نجیر را
بر سر هم می دهم سندیم کا ندار در حشر
خلقتی جر عفو نبود صاحب تقصیر را


تشنه اب دم تیغم دران سیرم کو
تاد می برحلق ما مالد دم شمشیر را

در بیابان غم او طرزی از مهجویان
کرد خود هرگز ندیدم حلقه جز زنجیر را

یار با رقیب بدیدم رقیب را
ز لفت خبر ز حال دلم کر نشد چه شد
هر کس نصیب بد دزخوان وصال تو
ما را که منع کرده ز دیدار گلرخان
یارب نگاهدار تو از چشم مردمان
چشمش نساخت چاره درد مرا دریغ

هرگز ندیده ام بدل جان شکیب را
در ملک کفر کس ننواز د غریب را
دردا که بهره نیست من بی نصیب را
کس از چمن برون نکند عندلیب را
آن سحر ساز نرگس مردم فریب را
بیمار ساخت طالع طرزی طبیب را

جواب صائب
بی رخت کیدم اگر اندر کنار آئینہ را
از دو چشم خون فشانم عارض خود را بپوش
حیرت دل کر بوصف ماه رویت دم زند
خنجر مژگان او ترسم که ساز و رخنه شش
بار دادی تا ببزم وصل خود آئینه را
صاف دل را نقش در سینه نبود جاکیر
هر که محو خود شود دیدار خوبان مفت اوست
همچو شبنم پیش خورشید رخت نابود بود
بیش ازین وصف رخ خوبت نباید در جهان
دل چنان تاب جمالت آورد کز یک نگاه
کرده وصف او طرزی اگر صائب کجاست

ز آه گرم خویش سازم پر غبار آئینہ را
زنگ کلفت زود گیرد در بهار آئینہ را
میکند سیماب آسا بیقرار آئینہ را
در کمین از پیش چشم شوخ یار آئینہ را
کردم از اه و نا دلم سنکار آئینہ را
عکس خوب و بد نباشد پایدار آئینہ را
حیرت دل عاقبت امد بکار آئینہ را
زان کشد ز نجیر جو ہر در کنار آئینہ را
عکس رخسار تو ساز دلاله زار آئینہ را
شرم رویت ساخت همچون آبدار آئینہ را
میتوان کردن آبی زنگبار آئینہ را


سروکیش بیدل

بسکه در اتش دوانیدم سپند ناله را
از غبار ناله کردم سرمه داغ لاله را
شب بیاد گرمی خوی تو از بس سوختم
شمع زد بر سنگ خجلت ساتگنی کاله را
دود دلها گرد رخسار چوماهت حلقه زد
پرتو مه سوخت اخر چون کتان این هاله را
در گلستان سرخ روئی مایه خون خوردنیست
بوستان از خون دل می پروراند لاله را
از فغانم شد گلو صد چاک مانند جرس
یک نفس تا رخصت فریاد دادم ناله را
پیش ابرو چشم تو دنباله داری میکند
اهوی شوخ تو از بس میکشد دنباله را
طفل شوخی خردسالی را بنازم کزنگه
چشم مستش میدراند دام صد ساله را
انکه چون خضرازپی خضرا محب موسی بود
معتقد کی میشود چون سامری گساله را

بر طرز بیدل

چو داری آرزوی جلوه بیخ او را
ز خود بیرون شود آیینه زانو را
بقدر پستی تو اوج جاه میبالد
که خم شدی ابرو چید بد مو را
دو ابرو پیش سر مردمان چو بال همات
ز بس کشیده رسا گوشهای ابرو را
ز بس زلفش بجلون سواد محو شدم
زسایه ام کند امروز طرح گیسو را
بجستجوی اثر مانده ام ز پا افتاد
از آن بسرمه فغانم نفس دپلو را
زبان لال شود شق چو خامه از گفتار
بخاطر اورد اثر مسلسل آن گفتگو را
دل رمیده عاشق حریف رندان نیست
نگرد غنچه سعد پیرهن نهان بو را
سپندسان بطپش داغ میشود طرزے
اگر با آینه گوئیم شوخی او را

بر طرز بیدل

خیال مستی چشم که از جامیبرد ما را
که چشم بیخودی از خود چودریا میبرد ما را
سبکساران ز خود مان روضع رفتارم چه میپرسی
که دایم جبه اسا چشم مینا میبرد ما را


سینه الطف از شوق شعر باو کیم یارب
باین بی طاقتی تاب نگاهش را چسان آرم
بسان موج هر سویم بیکی رفته است از خود
من ازین ضعف از امروز نتوانم گذشتن هم
ندانم خیر از بوسه پای کیم یارب
ز عشق هرزه دام در دامن خورشید میغلطد
که از پس بخود بهمالد از جا سپرده مارا
که هرکس نام او میگیرد از ما میبرد مارا
مکر باد سر زلف چلیپا میبرد ما را
ولی امید وصلت سوی فردا میبرد ما را
که شوق سجده بر پایا اساس میبرد ما را
مکر طرز تماشا کجا ها میبرد ما را

جواب غنی کشمیری
کر شعله دلم کشد از جان زبانه را
هر کز نمیخورد بهدف ناوک مراد
اسنجاست شیشه دلها بتار موی
نازم بهمت بلبل خونین جگر که کل
چون برق اکر ز خانه گذشتم عجیب نیست
پروانه سان زرشک بسوزند بلبلان

سوزد چو خار خرمن و نیک نام را
بر نوک تیر اگر نگذارم نشانه را
مشاطه سوی زلف مبر دست شانه را
بر فرق جای میدهد شبنم اشیانه را
سرکشته ایم می نشناسیم خانه را
خواند چو طرزی این غزل عاشقانه را

جواب کلیم
کر میبرم ببار دیگر در که میخانه را
دل زما شکسته بود بعد عمری عاقبت
بسکه در زلف تو افتاده است دل ها بیشمار
ای صبا کو از زبان شمع بزم یار
مردمک در خون طپید امشب دل نالیدیم
هر صید مرغ دل ببردی غم و از خط و خال
ایکه از کوی جنون در کفم جزسنگ نیست

تا بروز حشر نگذارم زکف پیمانه را
بی بزلف خوبرویان بردم این دیوانه را
ارحجوم دل نباشد کلک شانه را
رحم کن با چند سوزی بی زبان پروانه
بسکه از خون جگر کردم این کاشانه را
صید یک جای ندانم و جای دیگر دانه را
سخنه زین به نباشد مردم دیوانه را جای


۶۸
دل ز چاک سینه حالش میگذارد اسمان کر قفص مرغی برون افکنده بیند دانه را
طرزی ار بی خانمان افتاده ام علیم مکن ز اب چشم خویشتن بر باد دادم خانه را
بر روش بیدل
با تعلق کی بود الفت دل و راسته را دست مژگان پس گرداند نگاه بسته را
دلخراش ما را مکن تکلیف گلگشت چمن غنچه پیکان جگر دوز است طبع خسته را
بسته زلف تو شد دل قصد زارش مکن از مروت دور باشد قتل صید بسته را
لعل خاموش تو ممتاز است در کار آفرین باخبان هر جا بدور غنچه بند د دسته را
با لب خندان اگر سوی گلستان بگذری حسرت لعلت گربيان چاک سازد پسته را
بی لبت از بسکه بر سرسنگ حسرت میزنم ساخت آخر خشکی پر خون دهان پسته را
بسکه تخصیل عیب از شخص حیرت کرده ایم واکنی عکس در آئینههای بسته را
از ضعیفان بد دل آئینه هم نبود غبار بار کلفت کی بود گردی سحاب شسته را
تار قانون باج پرواز مرغ نعمه نست خط بمطر چون مبند د معنی برجسته را
غنچه از خجلت بخون لاله میشود عذار گر کند بی پرده در گلشن رخ نا شسته را
از شکستنها بخود چون تار چنگ افسرده ام ناله بی اهنگ باشد رشته بگسسته را
صورت تمثال او پیداست از هر ذره ی نیست نقصان جوهر ایزینه شکسته را
با هیچ کج خلقی ز ازاد گان عاقل مباش تیغ کج با سرکشها دست تابسد دسته را
اب چشم شمع بی اتش دل پروانه سوخت بیشتر تاثیر باشد گریه اهسته را
نرم شو طرزی چو بیدل تا ز سختی وارهی میکند شوخی مغز استخوان پسته را
بطرز بیدل
عشرت کجاست خاطر از غصه خسته را پرواز پرشکسته بود بال بسته را
نیل ستم بموقع خود حال عشرت است چاک دل است خنده بوقت بسمله را
ازینها


از پا فتاده ایم زما سرکشی مخواه
نشود نما کجاست نهال شکسته را
صیاد در کمین رم صید وحشی است
دون همتی است بستن مضمون بسته را
مضراب شوق بر رگ دل چند میزنی
آهنگ نیست رشته تارگسسته را
ای گل مش ز خواری ما دامن غرور
بی سبزه باغبان نکند بسته دسته را
زحمت برای صید دل ما عبث مکش
نتوان گرفت آهوی از دام جسته را
طرزی بگوی دوست جدائی چه ممکنست
نتوان زجای برد غبار نشسته را

بروش بیدل

کو در کفیکر آورده چشم اور بانم را
که همچون خار بر لب سرمه میسازد فغانم را
ندانم شعله شوق که آتش در بجان من
که همچون شمع سوزد مغز هر شب استخوانم را
زنوک هر خس خار چمن صد رنگ گل جوشید
بستان آرد ارباد صبا برک خزانم را
ندانم عندلیب نغمه پرداز کیم یارب
که از شوق جیا در دیده ساز د آشیانم را
چنان صف لب شیر نت ای شیرین بیان کویم
که یاد لعل شیرین تو می بندد زبانم را
زبس گشتم نشان تیر ناوک آن کمان ابرو
بغیر ناوک او کس نمی یابد نشانم را
باین بیطاقتی دل را بکوه غم چه میسنجی
بیکحسرت تو ان سنجید جان ناتوانم را
چوگل صدرنگ خون خوردیغ مگذار در دلشگفا
بچشم کم مبین طرزی خزان بوستانم را

بطرز بیدل

اگر رخصت دهم یکدم زدن آه دما دم را
چو شام زلف خوبان تیره سازم روی عالم را
کجا با حرص همچون آسیا فردوس سازد
کجا رجنت برون یکدانه گندم کرد آدم را
بدل زخم نمایان دارم از دست گل اندام
که از بس جسم مرهم میکندار و زخم خاتم را
خوشا میخانه و رندان قلاشش که از دستی
نداند چون سفال کهنه خم ساغرجم را
بمحفل نگاه خاشن دم زقربت مکرن ای زاهد
که آنجا کمتر از بیگانگان دانند محرم را