فلك بنك حسود ان چہ ميكني تنزل
زانکه هست مرا غصہ بجان مدغم
بپیش صرصر عزمت فتاد از تک باز
كمينہ بندۀ دركاه تو بجان دارا
بلطف چون تو لطيفی نديدہ چشم پدر
زانکه ست صفاتت برون ز حد کمال
اگر بتیغ سحرکنی جهان چہ عجب
توانک تیغ کشیدی برون زشام نیام
ز خوف طائر روح عدو چنان لرزد
روز رزم چوکبری بقلب لشکر ها
زینکه طرزمی افغان مدح ذات تو گفت
ہمیشہ تا بود این تختہ فلک ثابت
محت قدر ترا باد دستين در حكم
قدم بمنزل ششتم نہ ای نكو منظر
ازانکه ست مرا غصہ قید ابد مضمر
بہ پیش لشکر حلمت فتادہ کہ ز کمر
لمینۂ چاکر دربان تو ز دل مسخر
بجود چون تو جوادی نزاده از مادر
مدایح تو کنجه بکامه و دفتر
کہ ہست چہرۀ خورشید و انجمت لشکر
سر بریده خورشید را گرفته سحر
که خورده ناوک قهر تو بر جگر تا پر
شود ز نعره کوس تو گوش کر دون کر
کبود کشت زبانش بسان نیلوفر
مدام تاکه بدستت طاس مہر و قمر
عدوی جاہ ترا باد مهره در ششدر
قصیدہ در توصیف امیر کبیر امیر دوست محمد خان
نمود ناگه ز نیفای چرخ دار و منی
سپہر اطلس ایام سایبان انداخت
دست مهر بی افشانده مہر بہر نثار
بسان ماہی سیمین ز نیلگون قلزم
هلال عید بپچرخ است یا که از عشرت
گر بخو شه ابرو اشاره کرد هلال
من اصلاح طرب از کجا که هر ساعت
افتاد یوسف خورشید آسمان در چاه
میان عرصه کردون خیمه ماہ زو خر کاه
کشد ثور فلک را ز حلقه ماهی
نمود ماه زماهی فرج سید باہ
جهان زخرمی افکنده بر سپهر کلاه
بیاد شاہ بیاراج روح بخش کجراه
خدنگ غمزه زند بر دلم که در بیجا


ز دست عشق تو دل را متاع پر هنرا
ز شرم عارض خورشید طلعتت ایجان
موش چشم من ای نور دیده تا که زدی
کنایه ایست ز قد بلند تو طوبی
فروغ روی تو مشعل فروز دیدۀ جان
نسیم طرۀ آشفته تو می آید
ز دامن تو اگر کوته است دست امید
بخاک پای عزیزت که ای مه کنعان
که زرنجور وخاور نه اینک از ستمت
امیر دولت کبر چتر عکس
بفرق فرقۀ اسلام سایۀ رحمت
عیان ثنا و صفاش ز جملۀ اقوال
چو رشحۀ کرمش لطف عام می کند
ز بهر کسب شرف دائما مه خورشید
نه در قلمرو لطف و عدالتش احیا
قبولش از سر راه صواب آمده شده
ببارگاه رفیعش کجا خیال رسد
بلال تیغ و سم رایت و اسد حمله
مجاوران در دولتشی علی قدر
بدینش پرچم شمس فلک نماید
چو نور چشم جهان بین آن حبیب برین
بدست زلف قمر مار است آه بر سر آه
چو شام زلف بمانست روز ما بسیاه
چو خار میخلد بم مژگان بدیده نگاه
نمونه ایست ز خط و رخ تو لاله و ماه
خیال زلف کجت رهبر دل گمراه
که همچو زلف ز خود رفته ایم راه براه
رساست در تم زلف توه ماره آه
دلم چو یوسف مصر است از ان درینجا چاه
بآه و ناله و فریاد میروم سو شاه
ربوده از سد نوشیروان بعدل کلاه
که هست پرده اش زمانه ظل اله
که هست ذکر جمیلش فتاده در افواه
ندار بآب گوارا بنوشت زار گیاه
نهند روی بدرگاه او که و بیگاه
نه در ممالک رحم و مروتش اکراه
بجرمان بجز خسته عذر خواه گناه
که نه فلک بود انجا چو قبه خرگاه
سپهر رتبه کواکب سپاه فلک بیگاه
سماطزان حضور مقدسش درگاه
ز چرخ و انجم او ساخت بارگاه و سپاه
به پیش رأیش فروزند مشعل خورشاه
بیگد


بیک مقام کنند کبک و شاهباز مقام چو گیرداز سر شاهین عدل داد کلاه
بوستان گذردگر نسیمی از لطفش دهد بکار مغیلان حواس مهر گیاه
اگرنه پای تو ای سرور آمد بمیان زفرط ظلم شدی کارملک ملک تباه
زخط حکم تو هر کس که سرکشد چو قلم بریده باد تیغ ستم سرش ناگاه
زبیم عدل تو خوبان نگاه میدزدند کبوتر دل عشاق را ز باز نگاه
هلال شکل رکاب تو داشت شد پرنور فتادند ازان رشک در غم جان کاه
هلال تیغ تو در فتح شهر با منشو که فتح شهر منجو نمود ماه بماه
شهارجود شریفت بود ز در نایت شهنشهی جود شهان بدولی تو شاهنشاه
بودیگرخداوند در نقطه مکروه اگر نبندکیت بنده کند اکراه
بمهر و لطف مدارا و حسن خلق کریم کنی چو دشمن بد خواه را تو دولتخواه
رعین حکم لطیفت قلم صفت چودوات زخشم خصم را می همیشه آب سیاه
اگرچه خودش بیگانه پرور مدرسها زد دستی تو قوم خوش کنند سپاه
تمامی اوج شکوهی ددیگران عصفور بشیر شرزه مقابل کجا شود روباه
بسان شیر بود بر وجود او هرمو کسی که با تو زبد طینتی بود بدخواه
بدیده ام بتماشا خدنگ دل ترا که عالم است چو چشم رخ تو در نگاه
زمهر تو که سفید است عارض مه نو سیاه باد رخ دشمن تو همچو نگاه
مادام تیغ توجاری بفرق کینشان همیشه مرغ تو ساز دسینه بدخواه
بقای دور تو از دور چرخ افزون باد که در پناه درت برده بی پناه پناه
مکن ز بهرطمع مدح مجلس طرزی شنید که زبان حریص بود کوتاه
مات بلیت شطرنجشهمان فیل سوار پیاده وار رخ آورده بردرستهای شاه
ربیکه شام و سحربد دعای عمر توام مرات آه شبان در دو صبحگاه کواه


مدام تا اثر فتح باب افلاک است کشاده باد بدولت همیشه این درگاه
مباد مسجد و منبر زمنع تو خالی بحق اشهد ان لا اله الا الله
قصیده ثانی در مدح امیر کبیر امیر دوست محمد خان
زین حصه مرا گشت بهار جان جگر دل کز بهر چه دانند به از حق ره باطل
دارد ز چه رو فخر ادا فی باعا باشد ز چه رو فضل اراذل با فاضل
از صد هنر و فضل نظر پوشد و بیند یک عیب ز خود ساخته را مردک جاهل
اقبال شود یار چو با او همه کس را دانند بزرگ همه و سید قبائل
انرا که بود روشنی طبع سرشتش سوزد همه شب شمع صفت در همه محفل
ارباب کمالست زبس خوار درین عهد خاری همه گر غنچه شوی ای دل غافل
زین درد کجا داد زنم با که بگویم کس نیست بفریاد رسی در دل بابل
دارا دژ بهرام سپه شاه جوان بخت کز بخشش او رفته سؤال از لب سائل
سالار سپهدار امیری که بتدبیر باشد بسپهر مشکل کردن قائل
با نعل سمند تو مجالس مگر یار زانسان که بیانات شب کوتاه قطع منازل
صد عقده نگشوده بیک فکرگشای کز فهم رسائی بجهان عاقل کامل
گر پرتو همت بیکی ذره بتابد از بیم نگردد ببیان هیچکس حائل
من ذره ام و مهر تو خورشید جهانتاب سرسو کنخ از می منم آن سو متمایل
لطف تو بما هرچه قدر تشنه ترفتیم سیراب دریا نتواند لب ساحل
از تشنه جگر آب گرفتن چه خیالست کس منع طپیدن نکند از پر بسمل
با اینهمه اسباب کمالات که دارت سرگشته یک لطف تو ام ای شاه عادل
مقبول شدم مردک آسان نظر را تا قابل لطفت شدم ای خسرو عادل
کابل شده بودم بسی از وصف سراها برطبع من اوصاف تو گردید محصل
غزنی


طری شده مداح تو از لطف طبیعت
اندر نظر اهل کمال آمده کامل
تا تیرگی شام و صفای رخ صبح است
تا فصل زمستان بتموز است غالب
بر خواهش طبع تو شود دور فلک
بکام تو یکسان رود این دهر بساحل

قصیدهٔ ثالث در مدح امیرکبیر اسیر مرحوم محمد خان

تو آن شهی که ز سهم مهیب هیبت تو
برد دل شه توران بسان خانهٔ دو نیم
ز برق تیغ کجت لشکر عراق و عجم
چو برگ بید بلرزند بر خود از بیم
شه ممالک ایران و خان ترکستان
به پیش تیغ تو دارند از سر تسلیم
یکی زغصهٔ خویشتن به چون دال
یکی فکنده سر خویشتن به چون جیم
بباز تیغ تو سرها بتیغ سوهان فکند
بسان برگ که ریزد بمی ز باد نسیم
گرفته نام تو چون ماهتاب روی زمین
گرفته صیت تو چون آفتاب هفت اقلیم
نکرده چون تو کسی کلک نظم را تزیین
نداده چون تو کسی سلک ملک را تنظیم
کسی بشتاب تو نی همچنان با دستمال
کسی درنگ و قری بیک مقام مقیم
ز ترکتاز تو ای پادشاه کشور جان
با شمس و جهان تنگ شد چو حلقهٔ میم
شه ما به راه بریدی بیک صدای طراز
توئی که باد صبا پیش سیر تست عقیم
از ان عدوی تو افتاده در مضیق عنا
که پای خویش کشیده است پیشتر گلیم
کسی که پای ز اندازه می نهد بیرون
سزای اوست بلای عظیم و رنج الیم
چه شد که با تو کند دشمنت فسون و فریب
سحر جان ببرد ساحر از عصای کلیم
کسی که با تو بود در تمرّد و عصیان
نصیب اوست چو نمرود نار ابراهیم
شها ز عجز برت طرزی عرضکی دارد
که پیر عقل مرا کرده شب بآن تعلیم
بگویم از یمن از صدق عهد می بندد
نه عهدست که محکم بسان عهد قدیم
چو حاجبست بود عرض مدعا طرزی
که نیست جای تقاضا به پیش طبع کریم


همیشه تا که بگلزار در بهر هر سال
نسیم صبح بده خنده غنچه را تعلیم
مدام باد دلت خرم و لبت خندان
بسان گل که بود خنده زان تبسم نیم
قصیده در مدح سردار محمد امین خان پسر امیر دوست محمد خان
ایاشهی که بمیدان جود و لطف و کرم
ربوده دست سخای تو گوی از حاتم
تویی که مثل تو اندر شرایط امکان
کسی بعالم هستی نیامده ز عدم
شکسته رتبه و شان تو شوکت دارا
ربوده حشمت قدرت کلاه از سر جم
بهر صفات سعادت بذات تو مضمر
تمام عزو شرف در جناب تو مدغم
تراست رتبه قدر رفیع در ای معین
عزو قوی و کرم پیشه عزم مستحکم
زبیم قهر تو کرده است باز نسلخ پلنگ
زصیت عدل تو گورا ز اسد ندارد رم
نموده باز کبوتر بدوش خود شاهین
گرفته منت آهو بچشم خود صیغم
ز داد عدل تو از شیر می نترسد گور
زداغ پشت پلنگ آهوان نداردرم
چو دست عدل تو بکشود پنجه احسان
در آستین حوادث شکست دست ستم
بدھر چون تو جوانی فلک ندارد یاد
نزاد چون تو پسر ما باین دم از ادم
زبسکه لطف تو غنچه ارا دم افتاد است
بزخم سینه حاتم نمی رسد مرهم
ابا یگانه دوران که بهر تعظیمت
نموده قامت تسلیم چرخ گردون خم
سخا و جود تو از کان بحر باشد بیش
به پیش حلم تو از کاه کوه باشد کم
شده زشوق سخایت سفید چهره سیم
نموده دست عطای تو زرد روی درم
به پشت گرمی تو پشت چرخ کرد درست
زبار جود تو قد سپهر کردد خم
ز بس مسلمه در دول گرفتارات
بسان حلقه مدامم نشسته بر در غم
تنی چو ابروی خوبان زبار هجر دو تا
دلی چو طره جانان شکسته در برهم
مرا ز بهر سفر چونکه مارکیب شده است
بزیر بار گران قامتم خمیده و خم
برای


برای گستری چندی که بار بردارد
کند ز دوش دلم بار رنج و محنت کم
توقعت که آن سرور رفیع جناب
بخشد مزده جود و مهر و لطف و کرم
بدوست من بنهد این بار منت احسان
که تا شود ته بار عنایت تو دلم
زراه مدح تو طرزی عنان نگردانم
هزار بار سرش کر قلم شود چو قلم
همیشه تا که بود ماه بر فلک تابان
مدام تا که بود نور شمس در عالم
مدام سر تو جاوید باد و دولت نام
همیشه خاطر تو شاد و طبع تو خرم

قصیده در مدح سردار غلام حیدر خان پسر بزرگ
امیر کبیر امیر دوست محمد خان

عذار مهوش وزلف مسلسلش روزی
بچشم مرد مک دیده چون نگاه رسید
دلم چو زلف بصد پیچ و تاب گفت چرا
وصال عارض تابش باین سیاه رسید
زبخت تیره زلفش اگرچه تارنکم
بقعر چاه شدم او باوج ماه رسید
دماغ طره بر اشفت گفت ای طرزی
مکن خیال پریشان که با تو جاه رسید
بکن سوره واللیل کاین عروج مرا
زخاک دبی درگاه پادشاه رسید
شه ممالک افغان غلام حیدر خان
که صیت عدل و سخایش بمهر ماه رسید
فلک مطیع و قمر چاکر و سپهر غلام
زمانه تابع و خورشید پیشگاه رسید
میانه اجل و قهر آن شہنشاہی
قیاس خلق بسر حد اشتباه رسید
جهان بخشش عامش چنان مخلع شد
که اطلسی بفلک بهر اکتباه رسید
چنان کشود بروی زمانه باب کرم
که زر سرخ به تسخیر رنگ کاه رسید
دلی بداد دل پاره پاره ام رسید
اگر چه ناله و آهم بکوش راه رسید
بحق حق که غلط گفتم و خطا کردم
که رشحه کرم او باب کیاہ رسید
شهنشهی که ز تاثید شحنه کرمش
برای حلقی جهان رحمت اله رسید


بکجا کیای توای نور چشم مردم عین
که کرد راه تو در دیده چون نگاه رسید

کجا روم بکه آویزم از پریشانی
که در گه تو مرا در جهان پناه رسید

ولی بچشم تو طرزی ز جوش بیقدری
حقیر تر ز خس و خوارتر ز کاه رسید

شها غبار ملالی بخاطرت نرسد
ز آمدن بدرت گر ز من گناه رسید

چرا که بردرت از بس کدورت خوار
بهار خنده ام آخر بآه آه رسید

قصیده در مدح امیر شیر علیخان از زبان محمد امین جان
پسر طرزی صاحب افغان فرموده اند

رسید مقدم نوروز و در کمال جلال
فشاند در غنچه عشرت بدامن مه و سال

ز اعتدال مزاج هوا عجب نبود
که بر دمد گل و ریحان بپاس نفح شمال

گل از سله چه خلوت نهاد پا بیرون
بطرف صحن چمن بامبر از غنچه و دلال

زبان طفل بنفشه بمهد چون عیسی
کند دعای ترا ای سپهر جاه و جلال

گشاده دست بقای امیر ما خواهد
بصد زبان تضرع ز ایزد متعال

کسی که نیست دعاگوی در ست از سر صدق
زوال بیند ز مال و ز منال و بال

دعای دولت و قت فرض هر خلقی
علی الخصوص که صادق ترست در اقوال

سیر کوکبه موکب همایونت
شکو فد کر و مدر در نتاج چون اطفال

توازن شهی که غبار سم سمند ترا
سجده سخت کند جای سرمه با د شمال

بدل ز دشمن مکار خود مرنج هرگز
چه شد که خرسدان جنگ استقبان

ز جود سردی ببالین شیر می آید
اجل چو تنگ کند بین دشت با نفزال

بجیله دشمن تو جان ز تو نخواه بدرود
پیش شیر بود مکرو مندا مر محال

دو شیر هست بنام تو درن غیبن غیوب
که شیرهای جهان پیش است کم ز شغاب

شها امین کمین مشتت عرسگی دارد
شکسته شد دلم از درد غصه و مالامال

سوختم


نه خبر داد خدایت بعالم اسباب که کس ندیده ببیند بچشم خواب خیال
یکی بکه از و باب روز کار عنین جوان و کار کن و کاردان در همه حال
چو سایه در عقب فتح اوست فتح و ظفر چو کرد باد پی اسب او دود اقبال
دوم وزیر امینی که از ره مذهب ملنگ و شیر شهر آور در کوه و جبال
سوم دبیری بیری که در سیاق حساب بنوک خامه کند روی ملک را غربال
سخن بطول کشید ای امین بیان در کش که وقت عرض دعاست فی مقام آل
شگفته باد عذارت چو غنچه گاه بهار سیاه باد رخ دشمنت بسان زگال
قصیده در مدح امیر محمد اعظم خان پسر امیر کبیر
امیر دوست محمد خان فرموده
ای چشم تو از فتنه گری نرگس جادو چشمت بفسون ساخته ما را ز هم یکسو
از حیرت ابروی تو خم ماه شب آهنگ وز حسرت گیسوی تو سوَن نافه آهو
روی تو و خوبی همه چون گل طرب افزا قدت و نکویی چو صنوبر همه دلجو
بر روی تو گیسوی تو چو موست بر آذر بر چشم تو ابروی تو چون مد سرامو
بر لعل روان بخش تو خالت بچه ماند هندوست که بر چشمه حیوان زده زانو
تسخیر دلانت بنظر دیده مورست تمثال میانت بخیال آمده چون مو
بر خد تو خط تو چو دود است بر آتش بر قد تو پستان تو بر سرو دو لیمو
از سینه تو خسته مرا سینه چو بادام وز سیب تو ام چهره کبود است چو آلو
در مصر غم از چین سر زلف تو شب و روز بر روم روان نیل سرشک است چو آمو
در حسرت رخسار تو ای مردم چشم صد چشمه خون چشم دل کرد بهر سو
تا چند ز هجر تو زنم حلقه چو مویت تا چند ز درد تو خورم تاب چو گیسو
زین بیش دل زار من از غصه میازار در نه به تن نازکت و ان عارض نیکو


کز ظلم برم شکوه برشاه زبان ان
سردار سپهدار و جهانگير جوان بخت
صد نکته سنجيده يک حرف کشايد
داناست بسر دل هر بنده چو خورشيد
انوار فراست زجبين تو نمايد
از بسکه خيال تو کند کشف معانی
پیش تو عيانست چو بو زار دل خلق
ای شاه بلند اختر وی سرور اعظم
چون دولت اقبال بود داد خداوند
داد دل مظلوم ده وظلم مفرما
دانی که خداوند ميزان عدالت
بر زحمت دسر کشتم خويش نظر کن
از ظلم برادر به بلندی و به پستی
تا لطف خداوند بامد اد تو برخاست
کر در خور نعمت بودت شکر گذاری
از صدق و صفا با تو مرا شوق مقال ست
کبرياست چو کفتار تو کردار تو باشد
با طبع بلندت نرسد دعوی دشمن
از خوی خوشت دشمن بد خوی تر سرد
عنقای سپر از ستم يا حوادث
در چنگل شاهين جلالت ز زبونی

کز جور کنم ناله برشاه سخنگو
کز فهم فلاطون و بعقل است ارسطو
صد عقده کند باز بيک کوشه ابرو
از سیر فلک کرد جهان کرد تکاپو
چون آب که ظاهر بود از چهره لؤلؤ
پیش تو بود پشت ورق ساده تر از رو
چون غنچه کشد کر برخش پرده ده تو
کویم تو يک نکته باریک تر از مو
کن شکر برين حال شوی بهتر ازينکو
بشنو سخن ما مشو بحرف جفا جو
هموزن رزقی کند سنک ترازو
صدره چوسب کرده باطراف تکاپو
چون باد بسر رفته و چون آب به پهلو
صد شهر گرفتی به توانای بازو
بر تر شودت جاه بحسن کبر و ملکو
ورنه برسینه نرود بحث زاهو
سر سبز نشين سر وصف برطر جو
باکل نزند لاف صفا لاله خود رو
باشد سبب مرک جعل غنچه خوشبو
در قصر جلال تو در ايد چو پرستو
سيمرغ سپر بال فلک صيد چتيهو

برشاه


بانس کوه موج تو شعر م نهد پای
سرکوه گران را بتوان بست بیکمو
طرازی بره صدق کمر بسته بخدمت
گرتیر زندخم نکند گوشه ابرو
ناقوس بفرمان خدا شکست بکنش
تاتیغ بچنگ است چاکهانست بپازد
اعدای ترا زه چو کمان باد بگردن
بدخواه ترا تیر جفا باد به پهلو
قصیده در تعریف امیر محمد افضل خان پسر امیر کبیر امیر دوست محمد خان فرموده
نرگس فتان تو بسکه بود فتنه گر
در عوض پرنهد تیر بکمان برسر
طره پرچین تو بررخت از سکسکے
دائره بر مه کشد حلقه زند بر قمر
نکهت زلف کچت کر بخطا بگذرد
نافه چین را شود خون جگر مشک تر
بر رخ تو زلف تو مار بود بر سمن
برلب تو خط تو رسته نبات از شکر
روی تو از بهر صفای بت فرخ لقا
آئینه سان میشود داغ ز تاب نظر
لعل تو بر گریه ام لب به تبسم کشود
اشک چو یاقوت شد بر طبق چشم تر
ای نازک بدن چون سرمویت بکن
پنجه چه بر مو کنی دست منه بر کمر
ار گلستان حسن ساز تکلم کنی
پسته شیرین تو خنده زند بر شکر
خنجر مژگان تو چون دم تیغ امیر
لرزه بنصرت گرفت وی زمین تاسپر
ای سرو سرفراز ما کز شرف سرور
مایه گردن کشی رفت سرافرازتر
علم تو کش بدل دانش و عقل و خرد
حلم تو که را دهر تیغ و کلاه و کمر
رای توگردیده باز خصت میدان دهر
سوزن مژگان شود رشته تار نظر
حکم تو قطع سفر گر کند از مردمک
تکیه مژگان کند دیده زضعف بصر
حلم تو با ازوقار پای نشیند چوکوه
خصم سبکپای طلی همچو صبا در بدر
تیغ تو چون آفتاب لمعه زرین رکاب
از در خاور گرفت تا بدر باختر


در دل اعدای تو تیغ خود مهر نفس
بر تن بدخواه تو موی رند نیشتر
بر سر دشمن ز فعل تیغ تو آرد پیام
در دل اعدا ز مرکت ب تو آرد خبر
گر ز غضب روز جنگ تیغ بگیری بچنگ
دشمنت از بیم جان افکند از کف سپر
آهوی توشه را زیر بغل پرورد
کبک تو شهباز را قجا دهد زیر پر
برق دم تیغ تو چونکه شود آشکار
در برخارا خرد دشمن تو چون شرر
عرضکی چندی کنم پیش تو از صدق دل
بر سخنم از خرد پیش بها چون گهر
پیش خدا و گارسجده شکرانه آر
تاکشود کار تو حق بازخوبتر
ظلم بمردم مکن داد دل خلق ده
تاکه شود نام تو باد شه داد گر
مال یتیمان مبر تا نبرد مال تو
تاندرو پرده ات برده مردم مدر
شاه بدی پیش ازین بد و شد بعد ازا
یاد کن از این و آن هیچمک از دل ببر
شاهی و فرماندهی داد خدا و ندیست
نیست بتوپ سپاه نیست بدنیا و زر
چونکه خدا یارگشت بخت مدد کارگشت
برزندان شدی صاحب تیغ گر
از ره اخلاص و صدق با تو مرا گفتگوست
ورنه نه آهموست عیب بحت بر نیز
دوست نماید ترا راه خدا و رسول
با تو نماید عدو فعل بد و راه شر
ظاهر و باطن مرا با تو بود دوستی
نه که چو دون همتان کرده بپیک سو نظر
بر سخن نیک خواه گوش کن ای پادشاه
تاکه خدائیش فلک ازین بیشتر
طرزی عاجز بتو گفت همه گفتنی
باقی تو دانی تر است مایه نفع و ضرر
شاد بزی تا بود عشرت و غم در جهان
نیک بمان تا بود تابش شمس وقمر
سینه اعدای تو باد چو مل پر زره
روی نکوخواه تو با دز گل تازه تر
ایضا در مدح امیر محمد اعظم خان
ای که حسنت برده گوی خوبی از حور وپری
نرگس جادو چشمت خواند در سالح سحری
طاق


طاق ابروی تو محراب نماز اهل دین
پیش قدت میکند سرو گلستان بندگی
بنده چشم مور در تنگی نشان آن دهن
غنچه پیراهن درد کز از خجالت غم شود
سبزه از حسرت چو مژگان آستین افشان شود
قد موزونت اگر خطا به بود از سروست
زلف دلیندت کند در دلبری سحر و فسون
پویش کلته بعیت ای سروران با وفان
ار تبخیر گفت طرزی سخت کامل افتاده
این سؤال از چیست با پادشاه گردون اقتدار
سرور و سردار اعظم انکه از روی شرف
آسمان پای قدرش خاک چرخ کیستی
خرم از لطفش بود گلزار و باغ و نو بهار
چشم هم از انتظار بخشش او کرد سفید
جان گدازتی رو از تیغش تن بدخواهان
عرض چندی پیش تو دارم به عرضم گوشدار
فرق خوب زشت کن پر شور د حبانکه دود
گر بقدر صدق خدمت رتبت معطی شده
هم مرا اخلاص کشی در حوا نمردی نمود
کمرداز شعر انکه در دیوان فرد روز کار
شعر شاعر باعث احیا نام پادشاست

رشته زلفت بود زنار کفر و کافری
پیش رویت میکند خورشید خاور چاکری
شد نگاه آهوان سوی میان از لاغری
گر باین رخسار و قامت سوی گلشن بگذری
گر کند چون چشم خود طرف گلستان منجری
لیک در معنی کند از شکر بستان برتری
لعل جان بخش کند اعجاز در جان پروری
گز حیا بر هر جهان شد تنگ چون انگشتری
ساده طبعی هیچ ننگشودت زشعر و شاعری
بازگو را زودل وز لطف او جو یا وری
گرچه شاهان عمر اور رتبه باشد در بوری
چرخ در انگشت حکمش کمتر از انگشتری
روشن از رویش بود خورشید و ماه مشتری
زرد شد از شرم جودش روی زر جعفری
سرفرازی دارد از فرقش کلاه سروری
عرض جوهر میکند مردم به پیش جوهری
از ره عقل و تمیز خود مبادا بگذری
همچو شاهان گر از ملک دولت برخوری
هم مرا خط خوش علمست فضل و شاعری
شد بنجر هم ردیف وزن نام انوری
دیده بکشا بر شخص ای ظهیر و انوری


۹۴
گر نشان اہل سامانرا بسپرسی بیان مطلع غرد وکی برخوان دسمر بر
نام محمود این چنین مشہور اند در جهان گشت باعث شعر فردوسی بنظم مختصره
دانش و فضلم فر شعر و کمالم بگیر ہمچو سانر نوکرانم بین بچشم نوکر
لب ببند از گفتگو راه سخن کوتاه کن انچه کج طبعیت آخر با که داری باور
ختم کن طرزی سخن را بردعای شهریار انکه در احسان بود لطفش بعاجز پرور
تا بود چون قطب ثابت مرکز روی زمین تا بود سیار چون رشید و مریخ و مشتر
کوکب بخت عدویت باد چون مریخ شوم اختر بخت بود در سعد طالع شتر
قصیده که در واسط عمارات مجریه است
چند زناز بر سمن خط بنفشه بر کشی نرگس نیمخواب را فتنه بزیر سریستی
سنبل بوی تاب می بر طبق کل بھیجے چند ستاره بر شفق پسر بکند یکر بے
غنچه نیم باز را چند زخند و میدی در بغل عقیق تر کشته بر در ہے
بیضه باز صبح را در پر زاغ شب کے صورت مور عنبرین بر زبر شکر سے
ریخت بحبیب کمر با غداب از طوق من سلک کهر بوحر او بر سر سل سر ہے
لاله بطرق می نهد پیشه لوطشت شیرین چون تو بطرف گلستان افسر زریبر سے
روز و که گشت سعد شده ماده وقت کر نظر پنجه بشیشه بکشی باده بجام زر ہے
برلب آب خشک پی آتش تر بریزی پرده آب بسته را چند بر سر سے
اشک شفق اگر نهی بر در جلال آتشین زهره و ماه مشتری بر طرف قمر سے
پیش تو از خرد وصف شراب میکنم کر تو بطرف حرف من کوش بلطف بر سے
شکل چون شاخ رز ماه بود میان خم خورشید دازده شرف چونکه بجام زر سے
اینه افتاب من هم کل دیم گلاب کن سر نکنم زپای تو گر قدم بر سے
دلبر و داستان من صاحب بخو کن رسم دفاد عهد را از همه خوبتر ہے
در سایه


بدریا، طرازیت دوستی سحر دمد سایه دست مرحمت کن بکو جوبری
روز نبر در گفت تیز شوم چو تیغ تو تا که زخاک خود مرا بر بدار برت
پیش تو جان خویش را پیش طل اسپر کنم چون تو بقتل دشمنان بر سر خود پسر
دوستی توام عرض پیش سار گفتگو نی ز طمع که در کحم کیسه سیم و بربری
باد عدوی تو چوش پس کج بی فشی چون تو بکنج معدلت عامر حق کن محری
قصیده در تعریف امیر علیجان و تاریخ جشن ولیعهدی عبد ا...
بیا که نوبت حکم امیر در در است حکومش بطراوت چوار بیهات
بد ونش دل مردم کل شگفته تریست که عهد او بطرب موسم بهارا نست
دهن بخنده شادی گل کشاده ترست که دیدن رخ او روز عید قزبانست
زظلمت الم و غم نجات یافت جهان که ظل سایه او آفتاب تابانست
درین رواق زبر جند چوبادشاه بد پیش صورت او همچو نقش ایوانست
زنوک خنجر او با د شاور و من ختن چو برک بید بسبت همیشه لرزانست
زبرق تیغ جهانگیر دل دشمن بسان شعله آتشیان نیز است
کشند جو تیغ بجان عدو ز ملک و جود بهرای مرک شهر عدم گریزانست
چو تیغ کج بکفش دیده عقل با خود گفت هلال شب بظاهر بطرف نیوا نست
سوار بر سرتوسن چو یکش گوید که بر هر پین آفتاب خشانست
چو با تخت مرصع که داردار شوکت قران شتری با ماه تابانست
هلال تیغ و در تسخیر ملک خورشیدار بگیر شهر خراسان که بر خورا ساتست
چنانکه پیش خورا سان بود گرفتن آن نزد عزم تو زان حمله جز اسانست
هر انچه با دشهانزا بو و ترا با شد نیاز بر هنر خود که جای ناز انست
بدین سریر نشسته بسی امیر کبیر چنین سپاه بعهد که زان امیر است


مدیر سپاهی که درشت افغان
که در زیر حکم تو مانند خیل مژگانست
چنین پاس کنه بها و رای روش تو
نه در فرهنگ آثور و نه در بنابر انست
بفکر موی شگافی بعقل سرانجام
برای قلعه کشائی محنت افزایست
سخن شناس سخن رس ضمیران اللطیف
بفهم صاحب استاد نکته سنج است
بکار خانه اسباب انتظا بلند
بکار وصنعت تو عقل و فهم حیرانست
زتوپ تا تفنگ از کرنیج تا بکلاه
زوانش تو سراسر زیب و سامانست
هران صفت که بانسان کا ملیت ضرور
همه بطبع شریف امیر افغانست
امیر شیر علی خان که کاه جود و عطا
کفش زجوهر سخا آبروی نیسانست
بخت کار و سپاه تو حاصل است
در ان خلاف یکی یک قطره پیش عمان است
زیبکه خلعت رنگین بخلق عید می داد
نه سرخ و زرد جهان همچو روی بستان است
بهیچ نسبت جودت اگر کنم بخطا
نه حرف است ا و بلکه محض ہذیانست
بروز رزم دل اهل بزم از الفت
چو گل کشاده جبین غنچه خندانست
شهابند خیالا بزرگ و قرب ستا
همین قصیده که از طرزی پریشان است
مرا ز مدحت تو نیت شاعری مطلب
که شعر من همه خاره وضع انشائست
مرانچه وصف تو گفتم در ان مبالغه نیست
که واقعست نه اغراق و صرف بہتان است
تو شکر نعمت حق کن در وجود بشریف
کمال دانش و عقل و صفا و ایمان است
بعہد توجه سزانه که کرده طور
رزشک و حسرت ان غم نصیب نتان است
چنین سپاه که تو دار کسی کجا دارد
که افسران تو هر یک چو پور دستانست
تنی بهیچ ہنر پیش دیگری محتاج
که ہر کمال تو به از کمال ایشانست
تونی مطاع معظم شو مطیع کسی
که کجلابی تو به زتاج سلطانست
سپاه تو همه افغان قواعد افغان
سپاه حه خانه تو بلارسیت افغانست

نقل


افگند توپ قلعگی را بطس دفا
زصوت جبین که همه کار امکانست
زوانس تو درین کارخانه میسازد
چنین صفات نمایان کارپنهانست
شده حساب طالبت نتاج تو افغان
بحقی که ذات تو امروز فخر افغانست
اگر کنم بتاج تو فخر فخر است این
دگر بذات تو نازیم جای ناز انست
نداش نور رسیده باین چنین دولت
وگر نه مردم ماخرسوار کور انست
نه این سخن بخوشامد دروغ میگویم
که انچه گفته ام آن یک بیک نمایان
وگر ز انچو شاد صفت کنم زیبا
که چرخ با تو تعظیم کل جهانست
بذات حق که زحکم تو سر کشی نکنم
بسر جو خامه روم برخلی که درمانست
خلاف ای تو زین پس نمیروم قدمی
مرا قسم بخدا و رسول قرانست
زحکم و کشم کردن ز مسلمانی
که امر نافذ وارشر و طابعانست
زبعد امر خدا و رسول امر ترا
کنم قبول ز جان ز انکه حکم فرمانست
گر است زهره که از امر تو کشد کردن
که حکم تو چو دم خنجر تو برانست
کمال دانش اثر حد وصف بیرون است
خود تشریح کمال تو محو و حیرانست
زیاده زین نکنم ارز عرض عین کلمات
که یک نوشته طراز هزار دیوان
بغیر طرزی محرم که از تو محرومست
همه صفات هنر درشن ان بنیان
نویسمش مشکل ایام عشر تست دلی
که روز عید ولیعهد عبدالله خانست
جو جان کنم عرض خود در ین هنگام
که از طرب لب مردم چو غنچه خندان
زجشن عید ولیعهدی سپهر جلال
زمین چرخ برا نیم همه چراغا
پرا نکویش بناله زمانه از شادی
که روز عشرت فرزند شاه افغانست
زجوش شوق تماشای انچنین عشرت
مدان تو جوشش هم افغان که جسم حیر
جهان ز دن بکم گل پوست سید روییم
که شهر و کوچه و بازار طرف بستانست


بزرگی نمود در سر شادوست خرسند
فضا ی وسعت این بزم حشر نتوانست
دکان آئینه پوشد لباس رعنا
که نوعروس تماشای خرامانست
زچهار طاق ودیوارست زلور زر
که شخص عیش درین شب عزیز جهانست
سیاهی شب این بزم در تاب لطف آمد
سواد ظلمت تاریک ابحیو انست
زعطر سای نقطش مداد دود چراغ
چو چین طره معشوق عنبر افشانست
ز هراک چنین جشن با نظاره
طرب دو اسبه بمیدان جن بازاست
در ین طر کده از بو شش محله چراغ
سو ا و روی زمین کاغذ زرافشانست
با مرشاه چنین رفت رنج از دلها
که جای حسنی سر تا سر نجاست
زلب شکفته دلی عام شد درین ایام
ولی شگفته درین بزم آزدا انست
خوشی و عیش و مطرب شادمانی وعشرت
کسی که نیست درین بزم شخص جرمانست
ز بسکه چهار طرف شد چراغها روشن
زموج شعله تو گوئی که نهر طوفانست
عقل باده تا ریخ جسن هستم و گفت
بیا که جشن ولیعبد عبد الله خانت
منوش باش که از خاک گشت انسان
دعای دولت وکوئی ما نرا جانست
مدام تا که بهر مه شود ہلال دو بین
ہمیشہ تا که هر سال عید قربانست
تن عدوی توہمچون هلال بادنحلان
اگرچه در نظرخویشتن بدرما بانست
کسی که باتو زند لاف همسری از جهل
تواد کش نشما ری که عین حیرانست
ہمیشہ روز تو نور و ز و صبح عیش و طرب
شبت چو شام برات از خوبی احسانست

قصیده در مدح امیر محمد یعقوب خان پسر امیر شیر علی خان

از میان قدمین ثنا ت نوبر حاصنران
زان میان هیچ نگویم سخن دهان
رسته بر وجه حسن سبزه خط از رخ یا
یامکر سنبل تر بر ورق قرانست
زره خط تو بر عارض گل بسته کره
گرنه زلف ترا محلقه بردی یمن آن
ماننجا


تا غبار خط مشکینان بلب لعل تو خاست
طالع تیره من تارتر از طره تست
جعد مشکین رخ چون روزه پر گره است
شمع سان سوختم از سوز درون و خجلم
سروار او تو قدراست نه از شمشاد است
تا چو شمع از رخ تو انگلیم یافت فروغ
چشم تاریک مرا چرخ تو نور که است
از تن ما پهر سن حس چگویم که نشود
دل بلف تو کجا روی خلاصی بیند
چون نگردد ز رخت هر شره ام شاخ
دور گل بلبل بیچاره نواساز کند
بکه سوز جگر اتش بوجودم فردست
تیغ ابروی سیه تاب تو خونریز تر است
ان امیرابن امیر است محمد یعقوب
اسمان جاه وفلک منزل و خورشید کلاه
پای قدر تو اگر پای گذارد بر کوه
دشمن رو به از بسکه ز بیمش تر سید
پروای نام شمشیر کج خونریزش
طمع از چرخ بریدم بتو دارم امید
ظاهر خوب تو بر حسن باطن دا
شخص دولت بوجود تو حیاتی دارد

دل قوت پر ارخون چو عقیق بین است
زلف سرگشته ات اشفته تر از کارست
زلف پر چین خم اندر خم و پر شکن است
زانکه در عشق تو پروانه خطم سوختن است
قد شمشاد و سمن نیز تر از نارونست
هوای تو بهر کوشه دو صد انجمن است
دیده وعکس رخت صورت شمع و لگن است
تن من شعله فانوس وبهر من است
که سراپا همه چین و خم تاب و شکن است
دامن خار که از عکس رخت جان چمن است
بهرخ خوب تو را تم نه دماغ سخن است
هیچ دانم کف خاکسترم اثر کفن است
باکه شمشیر کج تیز اسیر ز من است
که ر عکس رخ او باغ امارت چمن است
مشتری قدر و زحل رتبه عطار و فتن است
کوه از گاه سبک سنگ تر کم از وزنیست
چون حتاحون دلش چنگ درون ها
ریزد خون سینه دشمن چو عقیق یمن است
زان سخت تو جوان بخت فلک خود مس
خلقت نیک بان معنی خلق حسن است
دولت و شخص تو چون صورت جان و تن است


گوشت با سخن پاکی طبع تو شنید که نهان در صدف از شرم نو در عدن است
صاحبا باد شها قدر شناس و حیا عرض طرزی بشنو زانکه چوجب سخن است
تیغ امری که ترا داده بکف قدرت حق قاطع فتنه و آشوب بلای سنن است
عمر باد است کسی با و نه بندد بکر و عیش انیست آلی آب زرفتن بحن است
چون ضرورت از ین هر که نشتر شانیا گوشه خلائیه نکرده ببیت الحزنست
دست ظالم شکن تا ید قدرت دارا زانکه ظلم و ستمش موجب شور و فتزان
هر که مال قمر بدر دی خورد خون یتیم شمع سان لایق کردن آن سرزدن است
هر که عیب دگری گفت بکو بد نیست هر که مال تو نهان خورد و ر راهزنست
حکم حق هر که نیاورد بجا حکم ترا کی کجاور دان عهد شکن پر زمن است
خبر از دولت نو کیسه نه بینی هرگز گر چه سه مرغ سنگره چشم یمن است
طرزی تا چند کنی قصه که خود با د شهر عاقل و عادل و خود واقف مرعلا دوست
دولتش گر چه جوانست نگخت پیراست زان سبب تابع امرت یک مرد وزنست
دارم از لطف تو امید رخصت بدهم که مراد وق تماشای مجاز و یمن است
این تمنا نه از امروز من معتر شد بلکه عمریست که این آرزویم همرد من است
وجه یا مینه بگذشت اگر لطف شود از کرمهای تو بسیار تحسین و حسن است
در ر یک کاغذ رخصت که بهر جا چروام گویم این پیرحم از ادن امیر ز من است
ترک تنبائی دین امد و اسلام تمام هیکل و حج ره اسلام برا بر شکن است
پیش هر کس که روم قصه که که ربان ذکر اوصاف تو هر جا که روم در دهن است
این همه حرف بیان طبع ادای یک بات نیت غیبت و منظور من ممتحن است
ختم کن حرف سخن را مدعایش طرزی زانکه در نزد شهان حرف معا خوش نخون
تا که در دستان تیغ و بسراج بود تا که زیر کف حلمش کمکی مردو زنست
قاطع بدعت و آشام چو مهدی زمان بر رخت عمر مدید و انچه در هر کهن است ۲


تاج ملکت بسر پادشهان بادروان
تاج بفرق تو تا دور سپهر کهن است
قصیده برای مستوفی الممالک افغانستان سر[؟]
حبیب الله خان فرموده شده
ای از خدنگ ناز تو ام سینه پر ز تیر
مردم دگر بکشتن من تیغ بر مگیر
چشمت چو ترک زاده بدست فقه[؟] کر[؟]
کاهی به تیغ سینه درم لحظه به تیر
مرد مخن تو مجسمه صرف جان ستان
تیرین ناز تو بدلم فکر دلپذیر
تاب چور سنبل زلفت کی شود
نقش رخت که بر دل من گشته جایگیر
بر عارض تو خط مسلسل کشیده سنخ
پاشش بپای مور نماید بروی شیر
هرچند روی خوب تو گلگون بود چو گل
رویم ز یاد غصه تو زرد است چون پنیر
از بسکه آب گرم کشم میتوار و کان[؟]
باشد لیم[؟] راه دما دم چوباد سیر
تا چند از جفای تو ای شوخ دستان
کارم بصبح و شام بود ناله و نفیر
بگذر ز ظلم و در نه بروی خودت قسم
گیرم بدست دامن[؟] است[؟] دامن[؟] وزیر
مستوفی الممالک افغان که از خرد
بنیاد کیشم[؟] کشته اندیشه در ضمیر
زان کار ملک راست شد از رای عالی است
با بخت نوجوان بود پیر عقل پیر
در عالم مثال تراب که مثل نیست
آئینه هم مثال تو ناورد در نظیر
هر حلقی که چرخ بزد بهر قامتس
باشد بقدر قامت او یکوجب قصیر
چون حلقه کمان بکجی کو شه کیر نیست
در راستی رو د و و قد هم مسیر رتب[؟]
نور از رخ تو مطلع زان گرفته است
چرخ از جلال کاسه در یوزه چون فقیر
پنهان و هر که از جهل تار بود
از رای روشنت شده چون پای مبر[؟]
هرچند با نی قطش وست سخت بات[؟]
گاه وغای شیر و یکمان دلیر
در امتر بود ضرر او کم از سبیل
در کار خیر نفعش بیش از کثیر


ای صاحب خلقے ای معنی عقیق
در مدح ذات تست مرا طبع گر حسیب
طرزی بمدح تو چه نظمی در آورد که پنا
شبه تو در خیالم و مثل تو در نسیب
آن کا ملی که مدح ترا مدح مدعست
آن باذلی که بحر بود پیش تو غدیر
از بسکه حسن خلق تو صیاد عالست
یک شهر مرغ دل شده بیدانه ات اسیر
خلق خوش تو کر سبب رنج دشمنت
از بوی خوش همیشه جعل را بکو بمیز
خوی خوش تو مایه حیرت بشکو
اخلاق دیگران بر خلقت بچوی سیر
جاہت برتبہ پای نهد بر در سپهر
قدرت بمرتبہ گذرد از سه امیر
در همران وجود شریف منورت
چون ماه چارده بود اندر شبان قیر
کر منکر کمال تو دشمن بود مرنج
قابل بنور خور نشود دیده ضریر
طبع لطیف نازکت با بزمین تو
در کار و بار ملک کشد موی از خمیر
از خیر محض شخص ترا آفریده اند
با آنکه خلق ما بود از شور و شر شریر
از طبع تازه و دل خرم بر آمده
همچون بهشت لاله و ریحان دلپذیر
طرزی بخدمتت دو سخن عرض میکند
شاید که بشنوی سخن عاجز فقیر
زرقیم چوک خانه لطف تو بسته است
بر عرض کرد نم ز کرم خور دیا کبیر
تو حاکمی و ما همه محکوم حکم تو
میمیم از بقهر و غضب کونیم بصیر
با حق اگر زپیش تو میداشتم علاج
چون عندلیب خامه من کی زدی صغیر
دیگر زبان درازیم از التفات تست
ورنه کراست زهره که گوید سخن دلیر
خواه سال ماند و و سال دگر رسید
ور ظلم حاکمان مذب زب ادی زمیر
بگذشت سال با همه لطفت که با مست
یک چند ز آن بعهد رسیده است یکشهیر
با هندیان هند چنین لطف میعمان
یا سمعان کنند چنین رحم بر اسیر
در کوئیم اسیر اندرین دیار
چون باد میروم بخند از در و زیر
طرزی


عذری جو سوسن از من مشکوی من بخوا اینجا کسی نمیشنود نالهٔ اسیر
کر طبع نازکت نشد آزرده روز و شب گویم که طالع تو جوان باد عمر پیر
باشد همیشه تا که با بروی گلرخان تار و کرشمه چون دل عشاق جایگیر
تا فتنه سایه پرور مژگان دلبر است تا ناز و عشوه بر لب خوبان بود امیر
بادا دل تو شاد و سرت سبز و دین درست تا نوبهار و لیل و نهار است ماه و تیر

جهته مستوفی حبیب الله فرموده

رسید عید و جهان در نشاط و عیش و سرور سرور ما همه از شادی دل مستور
چه عید و عیش کدامست پیش اهل خرد خرد ز اهل خرد مسند قیود و سرور
خرد چو روح و خرد مسند هم سرور بود وجود مردم دانا چو تخم و عقل چو نور
بران خرد که نهان در خزانهٔ عیب است بران کمال که پیدا است و بود مستور
برانچه دانش و علم و حیا و ادابست برانچه مردمی و خوبی است و فضل و شعور
بران مروت و احسان که در جوانمردی است بران فتوت و مردی که آمده مسطور
بران وفا که بود بهر آدمی در کار بران صفا که با انسان کاملاست حضور
بران سخن که به پیش رسول مقبولست بران کمال که نیکو است نزد رب غفور
بران صفت که کسی گفته است یا گوید و یا که کرده در اندیشه خیال خطور
همه بذات شریف تو مجتمع باشد که جان تست مخمر زنور عقل و شعور
نماید از بدن نازک تو نور خرد چو رنگ باده که عکسش فتد بجام بلور
به پیش طبع لطیف نزاکت اندازت بود چو حسنی سوداگر کور عصفور
چو افتاب شود پر ز نور عام حساب ز رای روشنت از لطف عهد بجور
ز بس کشاده جبینی شگفته روئی تو چو نوبهار بباغ ارکنی ز ناز عبور
بهار لطف تو یکسان کند ز بس احسان زخاک سبزه دمد چون ثریا سکندور


۱۰۴

بغیر کام تو کرشان شهد لب ریزست
بعهد ما همه یا عقربند یا زنبور
باین جلال کمال ار روی بباغ بهشت
ز شرم معترف ایند حوریان بقصور
ز سنگ قدر تو ار برسهل یک زخم
بروی خاک در افتد سبکتر از پر مور
بغیر وصف تو حرفی نمیخورد در کوش
زبسکه ذکر تراکسی کند مذکور
درین زمانه همه هیچ و دو تیره دلند
توئی که از دل روشن سراسری چو نور
تو همچو طفلی اعدای باطن عالم
تو همچو باز سفیدی و دشمنت عصفور
چو قشس زیر کف پای تو سر دشمن
چو سایه در قدمت میدود خوشی سرور
ز دل بحت دل تو باد تا سر سخت
عروج دشمن تو باد دار چون منصور
کسی که با تو کند همسری تن مورش
بپنجه دو شه با دا بسان سمر قتور
بر آستان تو گردن کشان شهر و کُشور
روی عجز نهند بر زمین کلاه غرور
کجد منت و علامند حهیچ و سام بها
که هست نام یکی عنبر و دگر کافور
کسی که مست ز جام شراب لطف تو شد
چو چشم یار نگردد بعمر خود مخمور
گهی بشیره و که در سبو شود پنهان
ز بیم دامن پاک تو دخت انگور
بستان های ترا محرر ز روی شرق
چو سایه بوسه زند آفتاب از ره دور
زبسکه منت احسان تو کشد گردون
خمست پشت فلک زیر بار چون دوتا
بچشم قهر اگر بنگری بجانب کوه
خرد چو مرد مک او نمیشنت بدیده مور
کمی چو م لقلب حقایق اشیا
بسان شعله رود آب از دهان تنور
ز حضرت نمک قدر و جاه منزلتت
چو لاله داغ دل دشمنت شود ناسور
ز پس خنجر الماس گون تیز دست
شده ست صارم مریخ کند چون ساطور
ز آب سنه تو باز دیدۀ اسلام
ز آب شنه تو حبز قلبنار قور
بحر لطف تو ران غوطه میخورم هر دم
که هست حامل در و گهر دل در دور

زبان


زبان بنطق کشایند از زبان دانی کلام روح فزایت چو بشنود طیور
سخن دو وزلی خامه‌ات بسبحان که شهر بند معانی بود ز تو معمور
سخن بعهد تو نازد چو گل بفصل بهار سخن برشک بود از تو چون سخن مشهور
اگرنه پای شریف تو آمدی بمیان سخن بمیان سخن سنج میشدی مهجور
سخن بمدح تو بالد چو در حبیب خدا سخن بوصف تحسین دچو داغ شمع زنور
چنین صفات طبعات چرا نباشد جمع که هست پیش تو آئینه خاطری مجذور
کجاست ائینه و جام جم چه حرف است که جسم مردم دانا بود چو دل پر نور
جناب میر حسن کج بود بتجلی حسن میان مردم دانا بستان خود مشهور
من از کجا و صفات کمال او بکجا که نور روز چه داند دل شب دیجور
کمال علم وحیا و دها و علم و ادب صفا و عقل و شعور آمده از و بظهور
مبردات شریفش کجاست معلومی بشهر ما که شریعتش بود بشهر رو شرو
چه شکر گویمت ای صاحب حلیم مثل که این دانش فضل است پیش تو منظور
نیاده بانو بگویم بخیر و نیکی گوش که هست جمله جها نرا عبور بر لب کور
درین نفس نکوئی بجان دریغ مدار که نام نیک تو ماند علی مرور دهور
به بندگان خدا کن روش که بعد از چنان صفات تو گوید که این زمان محصور
بپای ظلم مدار و ثبات عمر حباب بیای خیر بریسد بعمر روی غیور
بیاد شیران نام نیک حاصل است نمرد آنکه بنام نکو بود مشهو
بوقت نعمت و دولت زبان بشکر کشا چو صابران بغم و رنج و درد باش صبوح
که تا همیشه رسول از تو شاد خلق رضا که تا مدام بود از تو خوش خدا غیور
همیشه تا که محرم یکی وعید دوبار قضا گره زده بر رشته سنین شهور
عد و جاه ترا عید چون محرم باد نصیب جان تو هر روز عید باد و سرور


۱۰۶
قصیدۀ ثالث در توصیف مستوفی حبیب الله خان مشحون بصنایع گوناگون فرموده
ز فیض ابر گهربار و لطف ابر بهار
ربود دل ز گل بوستان نسیم نسیم
به خواب امن ازو انجمن که خار ریس
بمالسیم بهاری زهر خم زلفت
بسیر زلف کجت جان که سیر سرآورد
به من که در غم هر حصن او ستاد و صین
بریز غرض گل ست باش گو در کف
بریز خون می از علبله به پیش سبو
ایا صفای نسیم بهار مار شکن
بدامن چمنان شنم می پر نگین
چنان جمال چمن یافت زیب از روت
چو غنچه بخت که دید سیب غبب
بما نجل شده از نور روی تو دم صبح
بدست چین شده از موی مشکبار تو خم
گسسته چشم شب گیسوی تو برخ روز
بخم گیسوی طرۀ حمیدۀ دال
شدست دشت یکت بکاه چون گل رخ
بقامست تو ز سرو سمن تنه بارز شد
درون چشم تو عکسی گرفته در رخسار
شد است دامن گلشن چو طرف عارض یار
سوهی روح فزا و به برخ گل بی خار
ز چشم جان من از مار میکشد ازار
هزار نافه تا تار برده از هر تار
بهر شکنجه دو صد چین و تبت و تا تار
بگوشه مین چو گدایان هزار شک دتار
تو پای ساغر و دست سبو بفصل بهار
بکف جام ددلم را کشا ز بند خمار
حجاب از رخ معشوق غنچه اسرا
که بوی ان به دل کل شکفته نشتر خار
که غبغب کلش از صحن غنچه دارد بار
جبین بو بقیص برده پرستش نگار
و با بهار شده منفعل از وصد بار
نهان بیاف غزالان و آهوان تتار
مرا سیاه چو ابروی تو بامد مار
بسان بروی تو جان من شد است نزار
ز تابناک رخت بس تاب است در گلنار
زداستی چو روان لکشن ست در رفتار
چشم مردمک میره دل رو دانوار


جوماه روی توبندیده ام فرما
بر آورده کرمای نمود ماهی وار

چونگرد سینه بی ارد داروت
دلش چونا وک شست ار کشا دیار

بوسف ناوکت از چرخ هفتمین کیوان
زبانش ار پی او از زور و واز کار

بیامداز کمان و ناو کش منصور گیر
بدیده اش بنهام زشوق تا سوفار

ریاض دل چو بکریم خرمی خوردن
گہی ز سرخوشی پاکلرخان ان کلزار

همین خرس است کجانیکو حمائم سو
کبار حوی کویی در کل نکوی کماز

چو بوی کل بخبشا هوا یهم ابر غم
برابر انچه که دارم هوای کوی تویار

ز بسکه درد تو دارم روی حره ام بخم
مزار بار شدم از غمت سجان بیزار

من از هوای خست با جها ستیزه م
خیال روی تو دارم چه میدی ازار

چورعذار مه سن دویده موی سراید
چو بوی ساربد ینی ابر طاحبان شب تار

بسان مردم مور د مید مرا
زرشک موی خط خوب آن نفقه عدار

به پیش جاش نوی کل اگر کویم
رشک کل خُش آزار میکند چون خار

ورز چو بر سن او با د سبز ناگاه
بحق که بدرش از چهار سو سدار آر

زعلق او سخنی کو یم ار بگوش چمن
زخشن رشک شود سرخ سوی آمار

سیم علق در بر است کان خورشومی
شکنه غنچه دمدارد غش دامن خار

نه بوی کل رشیم بمار با شد آن
زکل شکفته ترت کو یم ای پری رخسار

در یز نیکت نهادی که با د خوی خوشش
به بوزباد بهاری همیر د دستار

اگر جاک جنانش که از شرف دار
هزار مرجه عزت زگو هر شهوار

به سب آب بجار ار به و وصف کنم
بجای موج عرق سبر در وی بحار

زپیش تیری خش نگر بجنب نمین
که خیر سا یه تیش کجاست جای فرار

عجب صفت مجلس من بخت من
کد اوست اک ملک دمدار و مرد بار

کینه براو دوار بد چون شیر کارزار امد
زمیغ تین کیند ان اندوه بر ارد

نه من بان کو یم که ان شیر کوی شوی
و هم می نپزی چوی کار زار امد

هواسم حمت زان کوی چنان بوی شمیم اورد
که بوی نام او تم حبهال فدای کار زار امد

کوی کوی ای بادام
با خوی می فدای کار زار امد

فتد بزمی که در ان سر مداب کار زارمدا
مارنگ نازش که در ان سربلند کار زار امد

پیش یل قد
زینجا خوی حق جا کجا اورد
سر بخت خوش کر د خون کو خوی

بکوی کو ی ای باد ام
به بوی می فدای کار زار امد

با خوی می فدای کار زار امد
بکوی کو ی ای باد ام


رخش او که بود هشت ملک را زینت آل
رخش ملک زینت مال
پیکت او که بود تخت کلمات کمال
پیک اوت ملک روی جمال
تویی معلم و معمر عالم و تویی که مفصل
تویی معلم عالم تویی که مفصل
تویی به ادن عدل عادل و تویی که بیدل
تویی به عدل عادل تویی بیان
همیشه لطف تو غمخوار ما غریبان است
لطف تو ما غریبان
بطبع تست چو بسیار و لنواز بها
بطبع بسیار و لنواز
ممالک ملکوت کمال را سرور
مالک کمال سرور
تویی معلم اول که عالمی در علم
علم
علوم دائره دار تو و پره اسلام
علوم دایره دار رسوم تو
چنان ز دهر شد آقات از وفاق تو گم
افاق از وفاق تو
مباد و همه آفاق را دبات بود
افاق را دبات بود
چشم مست تو از نشه پر خمار شود
چشم تو نشه پر خمار
زروی خوب تو چون طرف لاله زار شود
روی طرف لاله زار
هزار بار بجان تیر مار یار نشت
هزار بار ان تیر یار نشت
ز درد هجر تو دارم را برویت چون مو
درد دارم از رویت چون
دو چشمت از پی مستی که هست در مراد
چشمت مستی در
مرا بغیر گناه و بجر جرم و خطا
بدون جرم و خطا
چه غنچه است دور لغت که عالمی را دل
زال عالمی
بزلف سرکش تو ما قد و و تا گویم
زلف قد و تا
همیشه بسته ز هر در کنی طپش محکم
بسته در خاک طپش
دو دو دیده پی سایه اش عظمیه عکس
دو دیده پی

مدار کار سیه رونق صغار و کبار
با دست ناز کی شهر کوچه و بازار
زهمسران همه فاضل ز اقربا سالا
ز هجران همه مادل به همدان سروا
مادل
تر است در کمربسیار دلنوازی کار
بسیار و لنواز
خوش است تو با مر غریب حیران با
اغالی کلمات کلام را سردار
تویی که کرد پیش تو عالمان اقرار
نجوم را بچه زان تو بر فلک دوار
که طبع مردم آفاق می کشد آزار
افاق می
مباد بدم محن وفات سیل و بها
برایتی که خماری بود دلی بشیا
خط چو سبزه ولی سبزه چو خط عبار
بذوق خورده ام و از فغان نکرد قرار
خورده ام فغان
هزار ناوک پرخار زان گل بیخار
ناوکان
بغمزه خون ل مردمان بریز و خوار
غمزه خون ل مردم بریزد
دو زلف سر کش تو تا بپای ژل چنیا
زلفت
بهار موی بیاویز و از یمین و یسار
بیاویزد
که دل چین و خم و پیچ تست تا بر سا
بنار و لطف خداوند خالق جبار
لطف بر خداوند
که بهر عدل و کرم آمده درین بازار
بهر عدل

رخش او که بود هشت ملک زینت مال
پیک او که بود تخت کلمات کمال
تویی معلم عالم تویی که مفصل
تویی به ادن عدل عادل تویی بیان
لطف تو ما غریبان است
بسیار دلنواز تست تو ما غریبان
مالک ملکوت کمال را سرور
عالم علم و علوم دایره دار تو
(افات از وفاق افاق ) کی کینه
افاق را دفات بدم افات
چشم تو نشه پر خمار است
روی تو چو طرف لاله زار است
هزار بار تیری بخان نشت
فغان ز درد هجر دارم برویم چون
دو چشمت از
بجهت کناه بخره خون مردمان
جرم و خطا
زلف دل عالمی بوی آویزد
باقد و تا
بسته خاک طپش عظمت امد
عدل به عدل کرم بر کرم اورد


مدار بر کرم و جود شفقت است بکود
بجز تو هر که در وجود
بوقت جود پر سیم داد، دادن مال
دادن
مزربرای سخا می تو زیر و وا بر درو
زر و دار در و
بخاک در گهت قطره مدار دیگر
ندارد
سه چیز کیست که با بست بست خواجه ما
سنت خواجه ماست
کمان بیچ وقلم را نشان ده تو کجوی
نشان او بگوی
کمان تو دو پر وشد پرند نک تو راست
کمان تو دو پر است به خدنگ است
مدو چو ناوک پیکان سهر پر ت بیند
خاره پر
بدر کنی چو برشت آن کمان خارا در
درینه کی کفت بجا کر گوی ساید
کف بجا کند کر می ساید
ز قدر کی بسرو کانه بزر کی در غم
بسر کاسه سرکی در
ترا بر دیگر و گشت طین عقل خم حت
طین عقل حقم جست
چه است است و دست و زیر دانا امیر
و زیر دانا
بر آن خدا کی سنش نهاده پهلوی هم
آمان
که هیچکس زبان وصف کششت کند
زبان
ز قلمهای سخایت که میرسد برزر
میر سد بر زر
زجام باده و دولت اگر چه بارمینی
مدل محب لله داری و دیگر
سفر
مادت چوند م پای بر سر بر نهاد
دل چوند م آی
سفر نهاد
بیامد است از میری بمثل تو بوجود
امید
بعالم ارچه سلت وزیر دیده ندید
عالم سلت وزیر ی ندید

کسی نیامده مثلش بسیح شهر و دیا
سخت شگفنه تر از کل بود میان مبا
درم بروی دژم رز و روست چون انا
بپیش داد تو کان و چنشه بر یکنا
که بکز خواهد از ا جار جو دا و دا و ار
که دست قبضة و کلک سملک داوه مدا
چو طوطی که به پشت کلنگ کرده قرار
بگوشهای کما نهایزو چوز ، ما چار
کند ز خانه ش جان و شمن تو سژا
بفرق قیصر د د ارای آسمان مقدا
غلام بار کهت پانهد را ستکبار
بنظر گفت که نو مرد سا ده پر کار
که بجر را بکف جود تست استظها
سفیدی برخ روز و سیاهی شب تا
اگر چه موی آمد بر زباش از گفتار
همان جواتیجا نست در دُان نکار
انجاست در دُان
ولی بر فتو و حشمی بی بشرح در هر کار
عر و جاه و بلندی قدر و عز و قار
پرو جاه قدر
ر به رسته فرقی و ز پر کرده قرار
روایت از فصلا خوانده ایم از اخبار
بعلم وفضل و کمال و بداشتن اطوا

از قلمهای سخایت که میر سد بر زر

همان چو انتحا نست در دان نکار
اول چو ندم نهاد بر زدند پای

دند پای
مغز جان از ندوی دم تو دا دارد دوست

ندوی دم تو دا رود دوست
بجاه دلپذیرت و پاینده بمای طاق ایوان
بجاء دلپذیر تست بیمای طالق در ایوان
کنند چا کری کی بد
چهره سا ی کی بدم

بدستار بند سر میکنند پادان
ببندند بر سر میکنند پادان


خوب بودی مدح تو میسرایم من
تا زمان در ان چو خامه بود

مبادا رنج و درد و غم بیادش
همیشه تازه و تر دل گلزار

رونده است بکو شاعری چوطاری هم
بمردمان صغیر و بشاعران کبار

خوش است اینکه مدح تو میسرایم من
خوش است اینکه ز لطف تو میکنم تکرار

بکود مدح و ثنای تو می سرایم من
که با و میدهم بلبل دل این گلنار

همیشه تا که زمان در دهان چو خامه بود
بلب ثنای ترا روز و شب کنم تکرار

مباد روی گلستان چرخ چو ماه و مهر
همیشه با د دل او نهاد عیش بهار

مدام خاطرت از غنچه تازه تر سچمن
دل تو از دل گلها شگفته تر بکنار

قصیده در مدح ناصر الدین شاه قاجار فرموده شد

بخوشد ا قفل زار ما باه رسید
بگوش چاکر درگاه پادشاه رسید

دمی که اهل جهانرا شرار آفت سوخت
بدان طریق که آتش ببرگ کاه رسید

بجانب خون دل عاجزان مسکین ریخت
بچرخ ناله فریاد دادخواه رسید

سرشک چشم یتیمان کشید دامنه
فغان ناله مظلوم تا بماه رسید

زنغمه زخمه صد شکو و سنجلید دل
زبس بگوش نوای دی او خاه رسید

کشود باب اجابت بچهره دعوات
ز بسکه بر فلک افغان آه آه رسید

نگشت این همه مردود بارگاه قبول
که نادکی بهدف تیر گاه گاه رسید

نمی‌شود اگر از بنده باورت اینک
ز قول خواجه بصدق منت گواه رسید

سروش عالم غیبی ز زبان حافظ گفت
بیا که رایت منصور پادشاه رسید

جهان فتنه چو نیهاور و ب ویرانی
ز فصل حضرت ایزد جهان پناه رسید

شهی مظفر منصور ناصر الدین شاه
خطاب نصر من الله در گواه رسید

یگانه خسرو خاقان نژاد سلطانی
که هم بارث سارا افسر و کلاه رسید

ز فیض مرحمتش دهر را فلاح آمد
زمین گرفت خلایق رفاه رسید

قد خمیده پیر سپهر راست شود
که نخل تازه جوانیش شگیر گاه رسید

برای


برای کشتن دجال سیرتان دجال
بسان حضرت مهدی باین پناه رسید
پی رجوم شیاطین دهر پندار
ز اوج نه فلک از قدسیان سپاه رسید
ز پیش پیش صفش جده شد بساط عدو
که ریخت ظلمت از انحا که نور ماه رسید
از ال برتبه شاهین شهادت داد
بقای دولت او را ابد گواه رسید
چو بوم بنجبر فی القصور خواند منقبویش
بگوش عالم ارواح انتباه رسید
چو ابر رحمت حق از سحاب مکرمتش
ترشحی بلب تشنه گیاه رسید
بمهر شاه بمانیم سال سال برسد
بماه کاسه پر زر چو ماه ماه رسید
کناص عام بود سکه عام انعامش
به پیر میکده و شیخ خانقاه رسید
برآمد اهل جهان از مذلت ابدی
بدان دیار که رایات پادشاه رسید
سرسر رستمسان برسم پا انداز
برای ان عملی الی بخاک راه رسید
هر انکه از نظر مرحمت فتا د بیقین
ز اوج عرش بعلی بقعر چاه رسید
رسیده است ببدخواهش انچه از دوزخ
بمجرم از سبب نامه سیاه رسید
نمود بر تن باغی چو لفظ سوزنده
شراره دم شمشیر کج بر تباه رسید
بدفع ظلمت ظلم زمانه غدار
بسان پرتو خورشید صبحگاه رسید
کنیزت شمس ز بس طالع و کنان اسما
چو از صیای جلالش شعاع راه رسید
نشان نماند ز مظلوم در جهان تاپس
زداد پیش قهر با د داد خواه رسید
بیکرم حظر رایت همایونش
غبار موکب عالیبش چرخ گاه رسید
نی بدیده جهاز از تو ضیا بخشد
باین دیار که کرد انتیان پناه رسید
برای شاه صمد خود نهاده ام عمر
چگونه کم شود آن گو بشاه راه رسید
بدین رحمت سلطان عصر مظلومان
چو صید تشنه بسن بانگاه رسید
سرم بسجده در گاه شاه از ان باش
که از زمانه بصد رنج و هم گاه رسید


پس این که کشته طرزی بعرض این احوال
ندیده ظلم چنین کس ز خصم بیګانه
باور قهر شهنشه رسد بسګ آن کسان
زیاده سال و مه عمر شد که در همه عمر
بجګاک پای شهنشاه دادخواه رسید
بما هر انچه زا قوام دل سیاه رسید
ګرنو بما همه عمر و سال و ماه رسید
بداد ما همه آن رو حنافداه رسید
قصیده در تعریف پسر ناصر الدین شاه در حضور خجسته نام شاعر فرموده
بیاور لف نو ای ترګ ماه چهرۂ من
زچین زلف خم اندر خم پریشانت
چسان ز چنک تو ګردد خلاص مرغ دلم
هنوز سعی تو در دلبری دلداریست
زانګر شقه دلها شکست زلف کجت
ز هجر زلف تو راز رسای سرکش تو
جلال دولت دین آسمان جاه و جلال
تو آن شهی که مه وا فتاب از ره فخر
ز سنک قدر تو کاری سبک شد و چون کاه
بمدح خلق خلیقت رسیده در السان
ز رتبه شرف ذات و پایه رفعت
نجوم شکر و چرخ احتشام ګردون قدر
عدو ز هیبت تیغ تو بر زمان راند
بپیش رمح تو د شمن چوپیش اثر در مور
اګرچه دورم از ان استان حیم در بان
ز شام تا بسحر از ره هوس کحکال
چو طره تو زخود رفته ایم راه برا
مراد لی است پر از دود د سینه پر از آ
که هست زلف ترا دام شصت نا نجنا
ز بار بردن دل ګرچه زلف تست دوتا
زسبز زلف تو مجروح کشت های نګاه
چوروز دشمن کشت عمر من کوتاه
یګانه پور شهنشاه ناصر الدین شاه
برآستان نو سایند رخ که و بیګاه
زسنک قهر توکوه ګران شد و چون کاه
ثنای ذکر جمیلت فتاده در افواه
تران چرخ که تشت است قبه خرګا
فلک سریر وملک قدر واسمان بګاه
بکاه رزم و دغا لا اله الا الله
بپیش تیغ توا عدا چوپیش شعله کبا
ولی بجان و دلم خاک راه آن درګا
هزار بوسه بران خاک درګاه شفا
بیاور


۱۱۳
بپادمالک در شرع دل سینه طپید
سفیر شاه برین عرض مدعاست کوا
جو بی نظیر سگی که از کمال خرد
بود مدام باسرار سر و ل آگاه
بلند طبع و بلند همت بلند مکان
بلند رتبه و عالی نژاد و الا جاه
درین میاده کو پیش پادشه طراز
که عرض خویش فضولی است برانشا
مدام تا بجهان فتح باب ارزاقست
کشاده باد بابواب دولت این درگا
همیشه وی زراز نام تو مزین باد
بحق اشهد ان لا اله الا الله
محب خد تو بر چرخ رتبه چون خورشید
عدو جاه تو چون سایه باد در چاه
قصیده در مدح وزیر خراسان مؤید الدوله
چوبوی میر اسسج در مشام آمد
خجسته دلبری نیک اختری بدام
بد البری که شکر رسا طبع سلیم
طراف طبع و سخنگوی و خوشکلام ام
رموز فهم و ادادان ملک سنج و خطو
بلند طبع و هنرند و نیکنام آمد
بشهرت سخن شهیار ملکستان
ببوستان هنر سر و خوشخرام آمد
برم خیمه نهان یار بی خرد من
بعارضی چو مه نو بوقت شام آمد
ز در در آمد و چشم بت گفت بین
که ذکر دوست به از ساغر مدام آمد
هر چه میگذرد ذکر دو ستان خوشتر
که نام دوست طب فکر بر ذمام آمد
از جای جستم و پیشش ستم دگنم
که دوستدار که و دلستان کدام امد
بسخطه گفت که طرزی چه بخت بخیری
بهاء خلق نکویش بهر مشام آمد
وزیر ملک خراسان مؤید الدوله
که بنظم منطقش ملک را نظام آم
امیر معدلت آرای معدلت پیرا
که صیت جود و سخایش بخاطر عام آمد
بفضل بذل خحاباب جود و کان کرم
بعقل و فهم رساسرور انام آم
هوای شد مخدوم شرم کشتم
که صید طبعم از امین سخن بدام آمد


چرا زنگهت این باغ فصل تخمیرم مکردماغ مرا علت زکام آمد
وما دو دیده علم چوبخت خواب آلود بخواب در زد و در پرده سنام آمد
چه شکر کومیت ای بار بی نخستین که از لب تو بگوشم چنین پیام آمد
مرا بخدمت ای صدر سندر تجم دو عرضیکیست که برلب زطبع خام آمد
یکی مدح تو کان زیب خامه و چامه است دوم مطالب سر دل غلام آمد
توئی که از تو نیاید بجز نکوکاری توئی که کار جهان از تو با قوام آمد
زحسن خلق تو کرد د چو جنت الفردوس بهر کجا که ترا منزل و مقام آمد
از ان بعشرت عیش اند مردم مشهد که عدل تست می ناب غلوس جام آمد
شعاع فکر منیرت پس تجلی کرد به پیش رای تو خورشید در ظلام آمد
چه حصت است که رو بر در تو آورد است که خادمان تو با خیل و احشام آمد
چو زا فتاب کر یزد شب سیا په روز عدو ز تیغ تو ران سان با نهزام آمد
برای تیر تو ترکش زمین دشمن برای تیغ تو جان عدو نیام آمد
بهر که خشم تو با چشم بد نظاره کند زشهر بند خودش در انعدام آمد
جهان مطیع و رمانت کمینه فرمانبر سپهر چاکر و کردون ترا غلام آمد
صلای جود تو آفاق را و با انفاق سخا و فضل تو بر خاص و عوام آمد
چو مکر و لطف تو دولت بدوستان فست مرا هم از کرمت چشم انقسام آمد
روا مدار که طرزی مدام غصه خورد که غم بعهد تو خوردن چو می حرام آمد
زمانه سیکه بمن نا درست افتاده دلم چو کاکل خوبان در انحطام آمد
زمانه دشمن و ایام در عداوت و نقص فلک معاند و چرخم با ختصام آمد
ز بسکه زلزله غصه شد بدل نازل بنای قصر وجودم در انهدام آمد
جفای چرخ چو طغرل شتم که یک بپوست غم زمانه چو شاهین دلم حمام آمد
طاین


۱۱۵
یا من کرم تست دست حاجت من که اسمان بمن از راه دشمنی هم آید
نو زیاد و ازین پیش عاقلان حذر که وقت عرض دعا گاه احتشام آید
یمن نامه هر سال عید نوروز است مدام تا پس هر صبح رفته شام آید
عدو جاه ترا روز تیره تر از شام محب قدر تو با عز و احتشام آمد
قصیده در مدح ناصرالدین شاه گفته شد و برادرم غلام حیدرخان
در طهران بحضور رسانید در عوض صله دو هزار روپیه در سالانه
اضافه فرمود و چهار هزار قرض برادرم را ادا نمود قصیده
عاضت از روی مه حرف خجالت کرده لعل شیرین تو مانند نمکدان پر نمک
تاب رخسارت چو خورشید تابان میکن روی صبح حسنت افکند صد مه در پشت مک
با وجود آن دهن دل بود در و هم و خیال در حق آمد یقین شد نقطه موهوم شک
تا گشادی در چمن بند قبا مانند گل غنچه را در پیر هن از خجالت افتاد بک
استان جنت حسن ترا از روی عجز حوریان هر مسجد م رو بند با بال ملک
از تمنای لب شیرین شور انگیز تو دل چنان بگداخت کا مدراب بکنی از زق
ای نشانده غمزه ات بر سینها صد نیش غم وی فکنده طره ات کردن جانها حشک
بهر فتح شهر بند دل لطلب عاشقان غمزه ات شگر کش و مژگان بر تیرت بریک
در خور معیار شوقت کی بود قلب حسود بر دل من زن که دارم نقد صبا چونک
قدر شب قدر اسیاسترم باشد ز خار با رخ قایم نما پوشیده تو فرد فلک
تا بکی سازی زتار طره مشکین محق چند اندازی یکجنی طائر دلها شرک
تا بکی در چنگ شاهین غمت دل چون پز چند در چنگال بازت ابون ترا ذکر یک
بگذر از بیداد و ظلم ای دلبر سیمین بدن ورنه گویم قصه ظلمت بسلطان په سبک
شهریار ملک ایران وارث تخت کیان قصر ایوان جلالش چون فلک عالی سک


شاه شاهان نصر الدین شاه کاند ژتبه اش
چون خصیص چاه در پستی بود اوج فلک
در میان تیغ قهرش با اجل در مصاف
میشود در هم دخیل از بخیر مشترک
سارم مریخ قهرش کرد چون را رایتی
ناو ک قهرش باش پیش کین کردهاک
کر بخشم بد عهد و مینه خیالش را بخواب
سلب کرد د قوت بینایش از مرد مک
جست اندیشه علش کوه سنگین را زحم
کیست اندر پیش علش خصم کهر جسم طفک
شهر ما را هبر زیب و عظمت از باغ طبع
همچو در آبدار آورده ام اینک بچک
جم نشان دارا در اسکندر نوا خسروا
زان کشی در بر عروس در را چون بوک
بست بحر مملکت را خنجر تیز تو فلک
هست شیرین عدالت را تیغ خونریزت نمک
بست پیش چابک بارت سن طاغور چاکر
پست پیش سمندت خنک کردن شان بیک
رخش کنجابی ایران برد عالمی بر میان
میزنی بر قلب دلبها بک تن الله معک
بهر قتل دشمنان چون دست پیچی بر عنا
فیلبان از عرش کو بیدت که الله مچک
ہردم از بیم دم شمشیر عالمگیر تو
مور اندام عدویت است نغز د چوب بک
نفحه خلق نکویت دوستان را نو بهار
لمحه شمشیر تیزت دشمنان را ارنبک
با تو لاف ہمر ہائی عدو دانی که چیست
طیش صوت ارغنون آوارتنی سنگاسک
خصم کو دن طبع تو ساز مخالف کوه کون
لیک بند و تار سکت را بگردن آن پاک
دشمن بیقدر تو با توجه سنجی خویش را
در شمار عقل کی آید برابر بات بک
شاہ پیل افکن توئی بہرام شیر اوژن توئی
دستگیری کن که افتادم چو ماهی در سبک
طینت اخلاص مرا در خدمت اب عیش
میکنم برای زردیت در ین معنی محک
سینه چاکم از غم نابودنت مژگان صفت
تیره روزم از غم نا دیدنت چون مردیک
چند باشم دور از ان درگاه ها در سفتان
چند باشم در از ان ابی جیبت درک
شوق ابوسن د دارم لیک این من صفت
توسن عزمم فرو ماند است چون خر در شکلات

ای


ای بکفش آن مباحث که طرزی د با زخون
چون عساکر د درعزم بپای بوست نهنگ
تا که بروح شباشام زد صیقل صبح
تا که برقلب کواکب جو رنگ مرکب زنگ
مر محرمنا لشکرحورشید از ایران شرق
به شده مغرب زهیچ نپمی آرد لنگ
باد در فرمان مملکت هند وکشمیر وتبت
باد دراذعان امرت چین وما چین و پلنگ
باد داعی تا ابد بر شاخسار روزی
صحنه جهان عدوبت کشته از زخم تفنک
قصیده در مدح حسام السلطنه در هرات گفته و بمشهد فرستاده شد
دیشب زناز بر سرم آن آفتاب من
آمد بصد هزار فسون وفریب و رنگ
چون کل گرفته جام می لاله گون بکف
مانند غنچه جلوه کنان د نقاب می تنگ
چشمش کرشمه ساز د لبش عشوه پیچ نام
مژکان خدنگ و غمزه برد چون بر خدنگ
در کف گرفته شیشه د بر لب نهاده نی
در سر خمار باده و در بر کشیده چنگ
با پردهای راست به عشاق سبزه را
راه عراق ساز نمود از نوای تنگ
کستاهم بکوشش من از مخالفان
کشار سد کرشمه که موری میباش زنگ
نخشب تما بیا دکف دست شهریار
ماجام دیسم صفا سینه از درنگ
بخودر جای حشم داقنا دوش بیا
گفتم بنام شاه بگوای نگار شنگ
کشنا حسام سلطنه اکبر قباد تیغ او
از روی آفتاب غیرت بپرد ه رنگ
چون عکس تیغ او ز د د اسمان د بوم
لرزد زغضب د دل پادشاه زنگ
خلا مهیب صولت او پنجه هژبر
در روز هیبا بیت او ناخن پلنگ
هر ماه چون هلال کند فتح شهرها
در دست قهر ماست مکر رجم او درنگ
در دست عدلت رستم دستان زال کو
در چنگ او چو پشه مسکین پیر پلنک
از بس قوی دلسه ضعیفان بعهد او
طغرل کر یزدا ز اثر سانه کلنگ
از سنک قدر اوست تن کاه پنچه کوه
از زان وقر اوست دل کوه پر ز سنک


حرم زمین پیش نگینش بود شتاب
عزم صبا به پیش شتابش بود درنگ
کس قدر را بچشم نه بیند بعہد او
الا مگر بگوشه چشم بتان شنگ
ای پادشاه کشور جان در ثنای تو
عقل از کار مانده و فکرام ربودش رنگ
آن باذلی که در هوس دست بوس تو
سیم و گهر چو آب برآید برون زسنگ
از بس گشاده روی فتاده است دست تو
جز بر عنان نمیده کسی پنجه تو چنگ
کلک تو کار بسته بس عقده بر گشاد
بر روی زر گره نتوان کرد راه تنگ
از جانب کمان تو در سینه عدو
پیغامهای سخت همی آورد خدنگ
از تاب تیغ تیز تو در تابه محیط
ماهی صفت کباب شود پیکر نهنگ
آهو بود ز عدل تو مستغنی به مرغزار
روبه زند زپاس تو بر پنجه پلنگ
گر حمیت تو بدرقه عاجزان شود
نی چرخ را چو دانه برد دوش مور لنگ
هر تیره دل که با تو زند لاف همسری
پرده دروش ارهالش باد چون تفنگ
ای آنکه سطوت تو گرفته است شام و صبح
باج از دیار چین و خراج از شه فرنگ
چون دورم از بساط تو از بخت نارسا
دارم غریو و ناله و فریاد با غژنگ
از شوق عظمیه بوست ای آسمان پناه
ریزم زجوی دیده خود آب با درنگ
ز اوارگی بگریه هم غنچه کرد باد
ایم بطوف کعبه کویت بصد شتنگ
نی نی غلط نمودم و کردم بسی خطا
این حرف حرف سر دیو و عذر عذر لنگ
گر دوریم زت بودم از رضای دل
بادا بکام جان شکر زندگی شرنگ
بازم هزار شکر که پشت بجلوه شد
معنی بکر من چو عذار بتان شنگ
گر مرگ مهلتم بدهد بهر پابوس
ایم بسر زشوق بسوی تو لنگ لنگ
از دور عرض طرزی مسکین از ان جناب
این است کای دلاور میدان و جنگ
مسکین را بدرم که ز یار و دیار خویش
وا مانده است مانده برو قرض و البتنگ

از قرص


۱۱۹
از فرش دار فانی و سازی مریمش
کرد در پیش مقر نامد است از سنگ سنگ
خوانم زفیض عظمی تو همچو گل
اید برون ز ارض مقدس بابارنگ
نا سر روش نیم و گویم که نان بین
شد معل افراز از افتاب سنگ
تاخاک را درنگ بود باور اشتاب
تا با و ر ا شتاب بود خاک را درنگ
عمر عدو تو چو حبابا باد در شتاب
ایام دولت چو زمین با د با درنگ
بادا بکام دشمنت هر قطره آب زهر
با دا محب جاه تراشهد از شنگ
کرده دل حسود تو چون پسته سینه چاک
با د اسر عدو تو چون خند زیر سنگ
قصیده در جواب سلمان ساوجی در مدح ناصر الدین شاه فرموده
بای امی زشمیمت مشام روح معطر
که شد زشاخ شکوفه مچو صبح سور
بیا که بی لب میکون ز زلف غالیه سایت
شد است باغ یمن داغ ولاله زار چو از ر
بین که سرو و صنوبر حیان فر اختلفا
بین که لاله حمرا چسان فروخته لشکر
شکوفه چون کف موسی زشاخ کرده تجلی
بنفشه چون لب عیسی بمهد کشته سخنور
نهاده غنچه چو مستان بکف صراحی مینا
گرفته نرگس فتان بدست ساغری از زر
فتاده صبح ز شبنم گلاب بر رخ لاله
چکانده ابر ژاله در ربساط عمر
شکنج طره سنبل فتاده بر گل سوری
چنانکه موی به پیچد بخویش بر رخ از ر
بباغ لاله حمرا کشیده اطلس دیبا
براغ سبزه خضری فکنده دیبه ششتر
نمود چهره لاله زرنگ سبره بان سان
که ماه عارض لیلی ز زیر زلف معتبر
نظر عبر اکر افکنی بطرف گلستان
نگاه مست تو پوشش کند چو لاله حمبر
بسان شخته برار کشته باغ ملون
بیا اگر هوس جام داری اسر ساغر
ی بیار بطی ساغری زلب دیرین
برنگ چشم خروس وشکل خون کبوتر
بیا که خاک و بود م باد بر دو بجم
ببریز اتش نم زاب خنک بر قدح زر


همچو سند بکوس کرده خسروان حکم
و یا بغارت لاله بسته دران مضمر

مابیشه لعل تو گراز سنگ نزدلی ان
که در مذاق کواتر است قند مکرر

شب فراق جا از رخ چوماه منیرت
خیال خال تو گردد بخواب اگر مصور

زتاب اتش هجران شعله حرمان
چو زعادشه ناله چون صبا مجهر

بیا که بمیو جوانان بباغ گشته مخمر
بیا که بسته عرو سابق بکسره زیور

هزار وسار بسرو و چنار صبح گلشن
نشسته همچو خطیبان شاه برسرمنبر

شهی که نصر من الله است نقش خاتم نامش
چنانکه هست یدالله خطاب ساقی کوثر

شهی که خلعت ظل المیست راست بقامش
چنانکه خلعت ناد علی بقامت حیدر

شهی ممالک ایران خدیو کشور توران
که هست خسرو و خاقان در ابواب او چاکر

خدا یگان سلاطین خدیو حشمت تکین
که هست شاهی فرمان پیشبان چاکر

گرفته کشور دین را بطعن رمح ز دشمن
نموده زمین را بضرب تیغ مسخر

لمیده صولت قهرش نهنگ دل اژدها
رمیده هیبت خشمش پیشه شیر دلاور

شهنشها ملکا داورا خدیو زمانا
تراست فر فریدونی و جلالت نوذر

ببزم و حزم د هیرم و زرم ای شه خوبان
توئی سکندر و دارا توئی ملکشه و سنجر

ببذل عدل برای وصف چرخ ثنائی
بنو دحاتم و نوشیران خسرو و قیصر

عدالت تو زمانستم کینه جنگل
سیاست تو ز شاهین ظلم ریخته شپر

هم اشیان شده از هیبت طغرال تیهو
بهم قران شده از صولتت عقاب کبوتر

زسهم شیر توگرد وقد عدو چو کمان خم
زنیم تیغ تو چید بخویش خصم چو جوهر

زسیل فتنه و طوفان حادثات گنجد
بهر کجا که کند کشتی و قار تو لنگر

گرفته غنچه بوی معاندان پیکان
کشیده بید بروی مخالفان خنجر

خیال تیغ تراگر عدو بخواب به بیند
ز شعله بستر و بالین کند بسان سمندر


ندیده دور زمان چون تو شهریار ملک خو
ندیده چشم جهان چون تو کامگار هنرو
بچشم همت تست محیط هم زبلی آن
که نیست بکف جودت سحاب بحر برابر
زیکر یحکومستانند ز ابر قطره و بخشد
تو همچو کان نشانی میدهی در و گوهر
شهاب کینه غلام تو طرزی العفان
بشهر خویش غریب است همچو در بصدر
بدو محنت شده دشمن عزیز و آبادر
زحادثات شده خصم آشنا در باد
زکینه عزیزان یافته بخار بدان سان
که فرق آن نتوان کرد در خیال مصور
تو با در کنی از انجا که نیست شنبه تو مانو
تو داور کنی از انجا که نیست جنس تو داور
برادر و پدرم جان فدای راه تو کردند
مراست نیز همین آرزو و داعیه در سر
که نقد جان گرامی کنم نثار قدومت
اگرچه لایق شه نیست این متاع محقر
چگوب نهم در قدوم خیل خیالت
کرطینتم قدیم این چنین شد مخمر
مرا محبت شه از ازل بجان شده مدغم
مرا عقیدت شه تا ابد بدل شده مضمر
بلب ثنای تو گویم بدل دعات هی ریم
بسر راه تو پویم چو خاصه تا بود سر
مراست نام وزبان روز وشب بت کاشتا
در این حدیث ندارند خادمان تو باور
گواه خویش دومت آورم که شیالان
از انکه هست دو شایسته شرع مطهر
زبان کلک بروی کتاب خیر نبات
کر از دهان دوات اور وحکایت دیگر
زبان خامه برم بریزم آب رنگ
اب دوات ببندم سبکی کنم رخ دفتر
همیشه تا که بود مهر ماه در گردش انجم
مدام تا که بود نور ماه و تابش اختر
جهان نقش نکینت چو مهر باد بدست
زمین بپای زمینت چو چرخ باد مسخر
مراکز نزد دعا با تو باد و از خجلت
تنش بپند بلا باد همچو مهر سکندر

قصیده در مدح ناصر الدین شاه

نمود خسرو خاور چو در حمل مسکن
جهان زمقدم او کشت سربسر گلشن


سپاه مام مه را عداد باد نوروزی
زدند رایت سلطان گل بطرف چمن
زلاله سوخت مجر اطبله‌ها عود و عبیر
ز غنچه ساخت صبا ناهما مشک ختن
درخت شد زشکوفه چو نخل طور سماع
چمن ز سوسن گل گشت وادی ایمن
صبا بهاون نرگس چه زعفران سود
که گل بخنده بطرف چمن کشوده دهن
ببرج عقرب تحویل کرده جرم قمر
و یا بنفشه فتاد است بر عذار سمن
قد بنفشه خمیده ز بیم فانی عمر
چو طفل غنچه گرچه در شتران لبن
گرفته شاخ کمان غنچه ساخته پیکان
کشیده تیغ سبز باب از کمین سوسن
زشکل لاله بها و بر چمن مغفر
زموج سبزه کشیده زره بر گلشن
گرفته بید کف تیغ نوک خار سنان
ز بیم تیغ و سنان گل سپر کند مجن
نهاده سر بر سر تیغ زهر آلود
بهر طرف شده بیلک کنار داد گزن
چهار آینه بسته بخویش آب روان
چمن بسایه گل کرده در مدار جوشن
بقلب لشکر گل همچو رستم دستان
شکنج طره سنبل شده شکار فگن
ببهر رزم چو گو در ز از بر کهسار
فراخته است شقایق علم و بر گردن
مسلخنه جوانان باغ از پی آن
که جان کنند فدا در کاب شاه حسن
شهی ممالک ایران ناصرالدین شاه
که ذیل مرحتمش بر جهان کشد دامن
دلاوری که بروز مصاف در میدان
کشد چو تیغ وزند تازیانه بر توسن
کند ز شعله تیغش کجاک تیره مقام
هزار بهمن و اسفندیار روئین تن
بروز معرکه چون خنجر شرر بار کشد
زیک شراره شود خصم سوخته خرمن
ورمخ اوست تن حاسدان چو جوشن چاک
ز تیر اوست دل دشمنان چو پرویزن
زبرق شعله دندان شیر شمشیرش
ببدی خاک بریزد عقود ثش پروین
فروغ طلعت اجلال او در مطلع حسن
جمال خویش نماید اگر بوجه حسن
بسان


میان سایه رو و ماهتاب بے کلیم
بسان ذره خرد آفتاب در روزن
شمیم لمحه حلمش اگرسچین گذرد
شود بنافه زغم خون مشک ناب ختن
نسیم عاطفش گرببوستان پوزد
دمد شگوفه نور زشاخسار کهن
زمدح رای زرخشش کلان هم خجل
بوصف ذات رفیعش زبان فهم اکن
بهروز بتنا سرورا جوان بختا
توئی که از دم تیغ تو شد جهان روشن
نسیم خلق تو باشد چو گل فشاند دین
کف جواد تو باشد چو ابر در بهمن
کرآب تیغ ترا آهن آورد بخیال
زرشه درگذرد آب چشمۀ سوزن
زبسکه معدلت داد داد خواهان داد
نیاید از لب بخیر هم برون شیرین
اگر بجلت امر تو وصل نهی کند
نکو دو بارۀ نیاید بدیده روشن
کبوترلب بام تر از عز و شرف
فلک ز خوشۀ پروین همیدهد ارزن
بهار خلق تراگردر آورد بخیال
بجای شعله دمد گل زآتش گلخن
ستم بعهد تو چون شیرن اوفتاده بکجا
حفا بدور توچون دال درکف بهمن
زبسکه معدلت پاسبا علم خردان
چراغ گشته نگردد ز ظلم باد فتن
اگر بصلابت حکم تو منع ظلم کند
ز باد تند نیفتد بروی آب شکن
زانتظار کفک شد سفید دیدۀ سیم
ز شرم جود تو زرگشت زرد در معدن
برح ذات تو آبستن مفکرت من
اگرچه می نشود بکر هرگز آبستن
عدوی جاه توگر خیمه بر سپهر زند
طناب حکم توچون میخ سایدش گردن
ایاز چون تو خلف نایب در دیار زمین
و یا زچون تو ولد مام دهر ناسترن
حکایتی ززبان قلم بخدمت تو
ز روی صدق کنم عرض کوش کن آدین
نشان مهرتو دارم بظاهر و باطن
محت جاه و جلال تو ام بسروعلن
زروی صدق اگرعرض کرده ام
زحرف ماست مریخ و ز من مشن آیمن


۱۲۲
ار انکو چه درکریت بابخدا ما ن
بخاطر د بر مان سپیم خامه خیرسخن
در ازگشت سخن طرا با زبان در کش
که نیست طول سخن نزد عقل مستحسن
همیشه تا که درین طاس نیلگون طارم
فروغ مجلس شاهان بود ز شمع ولمن
عدوی جاه تو بادا مدام همچون شمع
سرش بریده تیغ و تنش نعان ملکن
وجود خصم تو چون خسته با دختہ سنگ
دل حسود تو چون پسته چاک نا دامن
در جواب کاغد صدر اعظم ناصرالدین شاه
مژده ای دل که علی الرغم بد اندیش حسود
صبح امید رخ از مشرق مقصود نمود
هدهد خوش خبر از آصف جمجاه رسید
وز بشارت در رحمت بدل دیده کشود
مخلصانرا بکتابی و خطابی کا لو حی
ساخت مسرور ز الطاف نوازش فرمو
از سواد خط مشکین عبیر انبریش
نور در مرد مک دیده غمدیده فزود
یارب این رایحه نفخ روح القدسست
کز پی خرمی گلشن جان یافت ورود
یا نسیم دم جان بخش مسیح مریم
یا حیات خضر و یا نغمات داؤود
یا بود رشحه فیض رقم صدر صدور
که چنین را نیزه دلها بزدود
داور کشور جان داده ملک شان
آصف ملک سلیمان سرسردار جنود
سر و سر کرده آفاق سپهدار عرا
معدن مرحمت کان سخا مخزن جود
ای کریمی که بجود و کرم و جود وسخا
دیگری چون تو در آفاق نیامد بوجود
نور مهرت بدل خلق چو مهر انور
سایه ات بر سر آفاق چو ظل ممدود
نیست بندی که در ارای مشین پویست
نیست عقدی که در کلک افیت نکشود
روی عزم تو شرر در دل خاقان اند
دست حزم تو کلاه از سر فغفور ربود
در نکوئی جلال است شبهت معدوم
در نکوی و کمال است نظیرت مفقود
نیست مضری که نباشد بخیالت ظاهر
نیست سری که نباشد بضمیرت مشهود


١٢٥

بیدار خصم شبی شعله تیغ تو بخواب شمع سان با بقیامت دودش از سرور
سرورانیت مرا بعد شهنشاه جهان جز خیال رخ تو با دگری گفت و شنود
مهر شاهنشه ایران نه بدل امروزیت کز ازل نقش بلم خدمت ان حکه بود
نو بحر خاک کف پایش دل با مقصود نیست جز طوف سر کویش جان را مقصود
سالها شد که دل از محنت هجرش شود عمر ها شد که دو چشم ز فراقش نغود
دارم امید که دستم ز بدارد و شرف خاک در گاه شهنشاه جهان بهر جود
مقبل در گه او هست چو آدم مقبول مدبر بار گهش هست چو شیطان مردود
خواهم از حق که رود قوم نصارا لعین همچو فرعون بزیر اب بثار عوود
زاتش قهر خدا وندی و تیغ اسلام غرفه باد فنا با د نصارا و یهود
صاحبا میطپدم دل بهوایت لیکن دورم از عاطفت ظل همای تو چو سود
چند گریم بتمنای وصالت چون شمع چند سوزم ز جفاهای فراقت چون عود
در گلستان جهان طرزی افغان دایم همچو سوسن بی مدح تو زبان کرده کبود
تا بود شعله مهر فروزان روشن تا بود کلبه تاریک فلک قیر اندود
باد دایم رخ احباب تو روشن چون ماه باد دایم رخ اعدای تو تاریک چو دود
در مدح سپهدار ناصر الدین شاه که بوزارت رسید بود
زهی عقل از درک وصفت قصیر نیابد نظیرت خرد در مسیر
حریم تو بالاتر از سقف چرخ جناب تو برتر ز اوج اثیر
وزیر خرد مند ایران زمین که سوری نماند مگر از سعیر
بعقل و بتدبیر و رای درست سپهدار بودی کشتی اسیر
عروج از چنین است مر شان تو توانی گذشت از امیر کبیر
فلک در جنابت بهنگام بار خور و پیش پائی چو مرد ضریر


۱۲۶
درت تکیه گاه وضیع و شریف حریمیت پناه صغیر و کبیر
خاطوار خلقت خلایق با من ز انوار فضلت جهان مستنیر
تن بد سگالان تیغت دو نیم سر دشمنان در کمندت اسیر
به پیش تف تیغت اعداش بش بجنب کفت بحر عمان غدیر
کهی سیر باران ابر کھان چو غربال سازی عدو را به تیر
ز نوک خدنگت بروز مصاف زبرق سنانت کهی دار و گیر
دل مفسدان پر ز خون چون انار رخ حاسدان زرد تر از زریر
خدنگت چنان بگذرد از عد و که سوزن بیاید برون از حریر
سنان تو در سینه دشمنان بود همچو قول پدر دلپذیر
خدنگت بود در دل بد سگال چو عشق رخ مهوشان جایگیر
عدوی کج اندیش بدخواه تو اگر عیب تست خود اندر خبیش
بصد پرده پوشد بسان پیاز به پیشت برهنه بود همچو سیر
بدر پای ان دست و تیغ و سنانک چو ماهی و مار است در آبگیر
بروی زره روز میدان جنگ نشیند خدنگت بجای تغیر
ز بس محش کار زار تو دید عدویت گرفتار درد زیر
اگر برق فکرت شود جلوه گر گریزد شباشب سیاهی زقیر
و گر حکم رجعت کند امر تو جوانی پس آید در اغوش پیر
زنامت دنا ئم شود پر کلاب ز وصفت شود ما دام عبیر
کبوتر نهد پای بر پشت باز بزیر سر آهو کند دست شیر
قصیده در مدح ناصرالدین شاه فرمود
ریختم از دست هجرت بیگر خون برزمین از سر شکم چون پر طاوس تنگین شد امین
حیرت القا بر دیوانا بلکنه


جز خط مشکین که از برک کل روی است
شهد شیرین کر کند لبهای شور انگیز تو
مهر غرت اسب پر عل ما مدارست نیز خر
تا عرق بر چهره ات شبنم فشار میکند
بر سرم کل بین چون کل خرامان بکذر
هر رک نابی بر تنم پر تیر چون ترکش بود
تا بردن باید خیال کلشن حسنت چو خواب
در دماغ نافه بوی چین زلفت تا رسید
اشک میها تو شادی روی کردان شد زره
جور و بیدادت بس بر دل چوبم دارد خو
با غریبان میکنی بیداد خود واقف
شاه ایران ناصر الدین بادشاه بندشان
بسکه آواز صدایی طبل بنهانش رسد
داد بر ایران زمین شاه بلند اختر که هست
اختر برج کرم راروی نیکویش شرف
خواست ار چاره مر در عتاب در امهال
کر ز اوج جاه اقبالش بکویم فلک
کوه کردد آب از بیم سنانش روز رزم
آن شهنشاه بلند اختر که فوج قدسیان
شخص معنی را روانی نست دانش را توان
هر که در کاه تراس منزل مقصود کرد

کس ندید ه سبزه روید از عذار یاسمین
چون شکر در شهد بگذارد ز خجلت انجبین
بر عقیق دل بکندم ناله ماست این کمین
در کف دست صدف پوشید لؤلؤ در ثمین
میشود از نقش پایت دامن کلچین زمین
بسکه کرد از کرشمه چشم کها مارا بکین
از مژه برکرد چشم خویش کردم خادچین
مشک از راه خطا برکشت با اقصا چین
وز جفاهای تو عشرت رفت از طبع حزین
سینه پر خون کشت دل ناشاد شد خاطر حزین
از عدالتها شاهنشاه تخت کی نشین
انکه پیش فتنه تیغش است سد آهنین
صیت عدلش کرده رو از شام تا اقصا چین
حکم از بهر شخص رشید چرخ چارمین
کاخ دولت را وجود او بود حصن حصین
اوستردن گفت خود را از ادب در زمین
همچو قشس باکرده در خرمن روی زمین
کربرون آید بمی سر پنجه اش از استین
کوس اقبال ترا نالند بر چرخ برین
پای عزت را یساری دست قدرت را یمین
یک قدم بالا رود از اوج چرخ هفتمین


۱۲۸
گر بسلب قوت ذاتی اش با دسم زهر گردد در دهان دشمنانت انگبین
از مهیب همت مردانه ات در روز جنگ از شکاف ناف بگریزد عدویت چون جنین
تیغ خورش بدخشان باشد و کوه بلند یا که با شمشیر کج گشتی سواره پشت زین
میشود چون آستین از کار دست دشمنان دست جرات هر کجا بیرون برآرد ز استین
دشمنان گرگ خوی زبمر احمت پیش تو همچو روباه نموزی باشد و شیر عرین
لاف اعدا با وجودت هیچ میدانم چیست چون صدای شهر پشاپین و آواز طنین
بسکه معماری کند جهد تو در احکام دین برسمان همت تابند بنای قصر دین
چرخ دین گردید روشن از فروغ روی تو گر ز نور جبهه خورشید روشن شد زمین
افتاب از بزم دلچویت یکی روشن چراغ کاسه گردون بدست همتت یک سالگین
طوطیان شکر ستان حیا وی در ثبوت عندلیب آسا کند بر عقل و فهمت آفرین
بسکه فهم کاملت باشد خبر دار امور عقل کامل از تو درس فهم گیرد بر سنین
باز طبعم در حضورت نان همایگر و چک در شکار صید شاہان باشد هم طبعم تسعین
بعلیت است اگر نخل شاہان بگذرد میرود در خود فرو از شرم و آن نقش نگین
طرز ی با خود چوکه یاد از لطف حال نجبت کند آفرین بر جان کند هر لحظه بر جان آفرین
تا که جای عشوه باشد در لب شکر لبان تا که ابروی بتان شد غمزه را جای کمین
از شهاب ثاقب چرخ کلاست تا ابد تیر غم با دا بقلب دشمنانت جانشین
ملا لولالی لؤلؤ لالای متلالای کف دست صدف حلقه گرداب دریا
طبع چون آب زلال
ز بس شور ملاحت ریزد از لبها خنداس نمک بار آورد رسم نبات شکرستانش
چنان سرمه میغلطد نگا چشم فتانش که ریزد سرمه جای خون بزخم تیغ مژگاش
چه شورانگیز افتاد است یارب لعل شروینش که دل کان نمک شد از تبسمهای پنهانش
سحر


کمند مارچون ماری بمیدان سوارش
گریبانش زرنگ بوی گل آلوده میگرد
بروی مصحف یاقوت بک حس گلزارش
بجای خنده برسم لبش خط سر برون آرد
صفای مسجد مهرر و دسن چرخه مارم
ممد خورشید کیوان فرازنه فلک هر دم
نصیر دین ست بخت حیدر صفدر
ز انوار جمال پرتو روی جلال او
ز نقش جبه اش اسرار دانش صاف میخواند
ز برق تاج بخش روی عالم روشنی گیرد
اگر لعل لبش در بدخشان پرتو اندازد
وگر در چشم کمان بر طول قصرش پرتو اندازد
بمهد اوز بس سرگشتگی شد دور از عالم
چنان دارد بها رحسن خلق او طراوتها
مراکش بنده و دربان اگر پیر طرف باشد
فراخ از بسکه گسترده است خوان لطف عام ا
جهان او را ولیعمت بروی چرخ میخواند
کم و بیشی ندارد یک سر مو طه عدش
پنگ از سرمه دان داغ خود از پاش دل ا
چوگویم از عروج پایه در گاه اقبالس
ز بس قصر مینش ساز و سامان صفا دارد

بپنجه جان او گسترد و کرد جولانش
باب روی کوهر شستیه کو ما بد فشانش
نویسد آیت خوبی غبار خط ریحانش
تبسم گر بخاطر بگذراند لعل خندانش
نکرد و دیده بوسید است خاک پای در بانش
همیگویند سلطان السلاطین شاه ایرانش
که سلطان ناصرالدین شاه میخوانند شاهانش
براید سایه نورانی چو صبح از زیر دامانش
بلی پیداست از نامها از خط عنوانش
ز بس دارد تلاطولوی لالای رخشانش
بخون لعل شوید روی خود لعل بدخشانش
یقین کن تا ابد نتوان رسیدن بر عرض و طولش
فلک را نیست دوران سرابی دور دورانش
که روید غنچه خندان جان کل از طرف گلستانش
چه پرویز و چه هرمز چه بهرام و چه ساسانش
فلک چون برک سبز کنده ما افتاده برخوانش
زمان خود را نوید چنده بر پشت ایوانش
که با سنگ چلوکسنه ند در وزن میزانش
کشد از مار کرد سرمه در چشم غزالانش
رسد تا کهکشان از بس درازی چوبی در بانش
مه و خورشید باشد خادمان خانه سامانش


بعهد شب نخوابد دیده خورشید از حسرت
طریق کلش کویش بهار روشنی دارد
نه بیند روی تاریکی غریبان سر کویش
ز آب قلزم تیغش چو موج فتنه بر خیزد
اگر در خواب بیند جوهر تیغش شقی دشمن
وگر از هیبت سهمش خبر در بم روز افتد
پس آئینه چون سیماب لرزان میخزد در گل
ندانم با چه معنی روی اوصافش کنم رنگین
پی مضمون بکر و لفظ شیرین بینوا دارم
اگر طر ز بیت افغان لیک از طر ز سخن دان
پی شاگردی آن شهر علم و فضل میخواهد
بظاهر کر سرم مینی جدا از آستان او
الا تا روی گلشن از بهاران تازگی دارد
همیشه بر مراد طبع و کام خاطرت کردد
از بس محو تماشای رخش شد چشم حیرانش
گل خورشید روید از سر خار مغیلانش
صفای صبح ریزد از رخ شام غریبانش
هزاران کشتی جان بشکند در موج طوفانش
پر از خون جان کند یا قوت گردد رشته جانش
بطفلی پیر گردد زال سان سام نریمانش
اگر از دور اندازد نظر بر تیغ عریانش
اگر بر حسن این گویم خجل میکردم از شانش
که بر لطف سخن خود میرسد طبع سخندانش
رسد هر دم مدد از فیض لطف شاه مردانش
که گردد این چو سلمان بشود آن همچو حسانش
بباطن دان کدم کرد د غبار پای دربانش
بود در خنده عشرت همیشه طبع خندانش
جهان تا بود گردان سپهر ماه کیهانش
غره عرای افکار ابکار زمره حسیبان مشتری خصال
تنق مجله مثمن مثلث متساوی الاضلاع شکل عروس نگین خیال
باز چشمت چومی از بمره و ساغر زده است
غرقه ام چاک ز دو سینحه صد تا قیت
صید کبک دل بیچاره بخون میغلطد
شیر مست آهوی چشم تو ز خواب گوش
لب رنگین و دران لوچو دیدم گفتم
لب جام میسی بر سر خود زده است
حکیم دل با الفت تو کافر رغداست
باز چشم تو چو شاهین کبوتر زده است
پنجه شیر شکاری بجگر در زده است
فعل لعلی است که بر حقه گوهر زده است
آخر ازان


اعزاز سرهم است در شکر و شیر گداخت
لاف از وجه شد ار قند مکرر زده است
مانده در چین سر فکر خطا میگوید
زلف مشکین کجت غوطه بعنبر زده است
بچنین ناز زمین میکذرد میدانم
بوسه بر خاک در شاه مظفر زده است
شاه شاهان جهان پادشهی فلک ستان
که غلام در اوپای بقیصر زده است
کیت قیصر که کین چاکر ش از رتبه و جاه
پای از فخر برین کنبد اخضر زده است
وارث تخت کیان ناصر دین تاج جهان
که قدم بر سر دارا و سکندر زده است
کیست دارا و سکندر که مسوجن ز قبا
جای در خاک درش بر سر افسر زده است
رتبه و فخر و شرافت همه زان یافته است
که کف غنچه بدامان پیمبر زده است
شده سیراب بحر کرمش تشنه لبان
تا که ساغر بکف ساقی کوثر زده است
شیر و خورشید نشان یافته از شیر فلک
تا لبش بوسه بخاک در حیدر زده است
تا علی شیر خدا بر کمرش بست میان
دست نا برده بسر خنجر او سر زده است
آن شهی شاه نشانی که ز قدر تو فلک
تاج بر جبین سایت برهمن بر زده است
آیت ناد علی خط بجبین تو نوشت
زان کفت تیغ دو سر بر جگر فرزده است
استانت علو بسکه شرافت دارد
بی مجار و بقات بال ملک پر زده است
بارگاه تو زبس سر به بلندی فراست
خیمه اش چتر برین چرخ مدور زده است
کوهر ذات تو از کسب صفاتی بین
دامن پاک تو صد طعنه بکوهر زده است
شیر شمشیر تو مانند شرر آتش قهر
در دل دشمن جون دو تو ادر زده است
و اتش از کوه فولاد چواند ردهات
شخص شمشیر تو زان غوطه بجو هر زده است
دشمن از هیبت سهم تو سخن گفت مگر
که نفس در دل او رم چو خنجر زده است
ساقه قلب و جنا حین و پرنک مجمو کست
مر کجا جرأت عزم تو بلشکر زده است
کوه چون موج رود بر سر طوفان فنا
کشی قدر تو هر جای بلنکر زده است


در مدح تونی سفتم و عقلم میگفت
طرزي از فكر رساتر بتك و پتر ده است

با ميد نم لطف شهي اسلام پناه
روي اميد بكفار و بدين در زده است

چون نیارم بدرت روی که عم و پدرم
همه برخاك درت جبهه فروز ده است

انقدر ذوق تماشاي تو دارد دل من
كز مژ ه پيش ز نظاره دلم سر زده است

ای خوش آن روز که بر خاك درت سرسمو
مرغ دل بهر چنین دانه ي پر زده است

طرزی این عرض گذر را بکشی قدر شناس
سکة نام تو بر زر زر زده است

تا که با سکه نامت رخ خود شمس کند
زر خورشید که بوته خاور زده است

باد زیر قلم و تیغ تو شاهان جهان
تا عطارد قلم و تیغ دو پیکر زده است

مطلع مطلع جلوة شوخیهای حسین و جمال یار عیان ساز پرور سرا
بستان سخن شیرین بیان فکر افتاب مثال

چو بر عزم صبوحی مست خیزد چشم دگاس
صفای صبح ریز د بادة خورشید از جامش

به پشت سایه سازد پر دیوارش و دپیزه
گر سحر سحر جور د است مهتاب لب بامش

چنان شیرین حرکا م جان نباشد هر نگاه آ
بشکر خواب هم تلخی ندیده چشم بادامش

شدم صید غزال شوخ چشمی جلوه پردازی
که نتوان قید کردن حسن که در حلقه دامش

چه جاد و كرده يا رب گشتن نرم بيجورا
که در پای نگه بند د حصار تنک می جامش

ندارد نخته د حامی می خمخانه شونش
دہد صد جوش مغز بخگان امادة خامش

شبی کز بی نقابی طرف گلشن بگذرد یارم
چومینا میکند رنگین چمن برار دی گلخاشش

گر منظور شاهنشاه آمد منظر یارم
که دار د روشني چون صبح صادق سایه پایش

سر شاهان عالم ناصر الدین شاه کز نسبت
کم از زالی بود سام نریمان پیش صمصاش

بعزم صید چون خانم کند شش دام انداز
کند چون گور بهرام فلک را حلقه دامش

اگر خورشید شیر توي بر چرخ اندازد
شب زنگی برآید صبح شب از پرده شامش

در درون


زگردون رفعت قصر منیرش خواستم گفتا
مه و خورشید کلهائی بود از طاق ایوانش

بکویم پیش ازین رفعت جاه و جلال او
فرودر خود رود نفش کمین از هیبت بانش

قبای اطلس زردور گردون نیست لایقش
که آمد یک دم حبکه تاه بر بالای اندامش

بهار لطف عامش بسکه گل گل بشکفد هر دم
چو فصل نوجوانی تازگیها دارد ایامش

کند گر تیغ ایرانی رجبین جوهر زنگش
شود شمشیر نیز رومیان پر زنگ از شامش

چو گلبن دشمن از گلهای رحمش بار می بندد
گر خندیده برق ابر تیغ تیز گلفامش

کنی رو ماه بازی ای عدو پیش خمید او
در و شیر فلک از هیبت چنگال ضرغامش

فلک یک کرده خورشید منیر سمرقند او
زراغ از بسکه گسترده است دای خوان انعامش

زهی سلطان دین پرور حبیب الله خان هم چاکه
که از شمشیر شیر آرد نشان مهرشباهش

بر آرد کام ما کامان زبهر کام امید او
سپهر وانجم و خورشید میجوید از آن کامش

مجال همسری دارد عدو بکشای جوشن را
زپوشش خون سودا شد مضاعف در سرسامش

سواد لشکر کشش اعداد انجم بیش میآید
خرد کی پی تواند برد بر آغاز و انجامش

چو شخص انقص حکمش چنان عزم بردارد
شود خنک شمر سنگ گردون زیر زین رامش

اگر بر عزم جولان بر سمند عزم زین بندد
فرازنه فلک باشد قرار اولین گامش

چنان بتابد در افتاد در عزم جهانگیرش
که چون خورشید یکساعت بجائی نیست آرامش

سماکش ابلق گردون صباح الخیر میخواند
که حرف خیر مقدم نقش می بندد بر اقدامش

چرا طرزی نسازد بر سخنهای شکرقاسم
که مدح شاه ایران لعل شیرین کرده در کامش

سخهایم بدخشش از رساد ارو
رسد با گوش سلیمان در عدم اواز صمصامش

الا تا رونق بزم فلک از جام خور باشد
بیزم عیش دایم جام عشرت با دور کامش

جواهر زواهر جیب و کنار آویزه گوشوار بن گوش بناگوش حوران
صبح معشوقان باغچه و دلال محفل کمال


۱۳۴

خضیض بار که پادشاه چرخ لوا
میان قصر رفیعش حصار چرخ فلک
ز عرش تبة در گاه عالیش هستم
بجحر کهکشان مرغ آستان درش
چرا چنین نبود بارگاه در گاهش
شهاب چرخا با توان شهنشاهی
گذشته رتبت از کیقباد و کیکاوس
هلال تیغ تو همراه شهر نو گیرد
که تا ز حلقه بگوش درت حشاشم
ز پیش بینی عقل تو فکر پر نظر
چو رای روشن تو افگند برون پرتو
بچنگ کردن عنقای راز میگیرد
چو خط روی کفن است سرفرو برده
نقوش لوح قضا نوک خامه فکرت
سواد خط تو با مشک نیستی خاتم
بجبحہ ست سحابی که یم نماید نم
بذوق جود تو زرکشت آفتاب جبین
محیط نسته رو و همچو آب زیر حجاب
ز آبروی نجابت سر ته خاک درت
بر آسمان افتاده جای گرد و غبا
ز سنگ قدر تو کوهسار کشته یسر سار

خسته یک سرو گردن فراز از جوزا
بود چو بیضہ عصفور در روضہ بیضا
کراج ذروة جا حس رسیده تا بکجا
فتاده دور چو شت سماک روی سما
که هست بار که شاه ناصر الدین شا
که قصر شرع پیمبر بروز تو بر پا
گذشته منزلت از سکندر و دارا
ز بسکه عزم جهانگیرت قلعه کشا
برون دود ز صدف سفته لؤلؤ لالا
بخوانده از خط امروز معنی فردا
بسان سایہ خزد آفتاب پشت سها
زبسکه شیر شبہار فکرتت رسا
بنوک خامه خیال تو میکند اما
ز موج آبرو ان صانعت کند انشا
بدو دمان مد او تو نیست اصل خطا
بپیش بحر کفت قطره بود دریا
بشوق است تو شد سپهر دامہ سیا
نهنگ تیغ کند در کفت چو سر بالا
شد آسمان فروزان جمیع مجمع شرفا
تمام حشمت و جاه و جلال و عز و علا
بسان کار رو د کوہ ہر چو از صدا

عرفی


عروج جاه و جلال تو از بکمال علو
نهاده پای برین هفت گنبد مینا
دعای ذات تو گویند اهل روی زمین
بفای سر تو خواهند فالاعلی
بزیر پای تو چون خاک پامال شود
چو گردباد اگر دشمنت رود بهوا
بان سوی عدلش تا بلب شیرین
زبسکه زود رود دشمنت براه فنا
عدو زبیم تو از بسکه خشک میزیبد
گذشت از عدم آن سودئیک وبقبا
بناو حکم تو پابسته چون تحرک باشد
چه شد عدوی تو وارد مخالفت هوا
سمند عزم تو جائی که گام بردارد
چو گردباد بگردون فلک دواند جا
ز پاس عدل تو در بزم عیش مخموران
برون چرخ رنگ و دمی نه دامن مینا
به بند چاره توست چو تیر شد میزان
میان منطقه از هم گست در جوزا
بزیر تیغ تو از بسکه میکند زاری
دل عدوی تو از ناله چاک شد چود را
ببان پند بد و لب ذی افتاد است
خدنگ راست نشان تو در دل اعدا
چو حرف عشق که افتاده دلنشین جان
سان چنان دل دشمنت نشسته بکجا
اگر چه طرزی افغان باصل افغانست
ولی بطرز عجم میکند سخن انشا
دل تو شاد و سرت سبز خاطرت خرم
همیشه تا که بود اسمان و درش بها
عدو جاه ترا باد سر بزیر زمین
محت قدر ترا باد با بفرق سما

باریکیهای مضامین بلب دعا و نازک کاریهای دشمین جا
افسون طرازیهای خاطر جادو کار سخنان سحر حلال

هر که سرخم بر در شاه مظفر یافته
پاره شمس کیمیا لا فزاتر یافتم
شاه ایران ناصر الدین شاه کر خاک درش
تازه روئی چشمه حیوان چو کوثر یافتم
بسکه آبروی عزت کرده خاقان قدرش
اشکش چون صدف در داب بحر یافتم
بسکه نقش بورشه شاهان فتاده بر درش
خاک ان چون عارض آئینه جوهر یافته


از جلای جلوه گاهی مرابوالسوسن صبح    ماه نور ور دوش مهر شید اور یافته
اطلس زر تار زردوز فلک را آسمان    از عطایش خلعتی بر دوش حور دریافته
از عروج پایه درگاه عالی رتبتش    چار طاق نه نگاری چرخ اخضر یافته
شخص لطفش بسکه شکر از لب جان می مکیبد    جیب خود ایام پر بادام شکر یافته
خاک پای زائران کعبه در گاه او    چون زر و یاقوت حبا بر تاج و افسر یافته
آن شهنشاهی که دارا و سکندر در رهش    آن یکی آئینه و این جام و ساغر یافته
زان کرمشی بک جمشید و فریدون و قباد    اری جام و تاج کیخسرو سکندر یافته
از سپهر واقعات شاه را نجم علت    تخت و کوس بیدق مهر کا ب لشکر یافته
تیغ عدالت کشته لاغری مات مملکت دے    شخص ملک فربهی از تیغ لاغر یافته
آفتاب از لعل آتش رنگ تاجت نوریا    شعلداری روشنی از روی اخگر یافته
بسکه سهمت از روی شخص دشمن پیدا    خویش را چون عکس در آئینه بر در یافته
دوش هر نوع عروس محنت از غمش    لعل های چیده گوهرهای بر تر یافته
این نه دشوار بود در خور هر کوش و آ    طبع در کوش تو آویزه در دریافته
پادشاه ملک ایران شبستان دل مبین    ای که از تیغت امان اسلام کافر یافته
سرفرازان بسکه میدانند معظم ترا    سرکشان تیغ ترا چون تاج بر سر یافته
پیش یاجوج حوادث از دم تیغ نجبث    چار حد مملکت سد سکندر یافته
با عروج کوکب سعد سپهر دولتت    افتاب از ذره خود را قدر کمتر یافته
دشمن حق صعوه در پیش عقاب صولتت    خویش را کوچکتر از کبک و کبوتر یافته
بسکه از تیغ شرر بارت میان آتش است    دشمنت در شعله ها چون سمندر یافته
دشمن بیدینت از تاب فروغ حشمتت    سینه پر آتش ز حسرت همچو مجمر یافته
روز جشن عید مولود تو ماه و آفتاب    طاس سیمین مذاب جام پرزر یافته

طرزی


طرازی از امداد ونصرت بجاهشیت
راه بیرون مصدر شام ظفر گاه باشمد
كعبه مقصود جهان پنهان شو در چشم من
چون تو شاهی را درین بحر تو همراه باشيد
بر اميد لطف حال ما نخواهی شد ببد
بعد جهان در شمار خاك آن درگاه باشید
من جهان نومید برگردم ز لطف عام تو
خادماهم از درت لطف كرم راه باشید
از قد مان بگذرم الحال از الطاف تو
هر یکی از ما ز تو كنجي مقدر راه باشید
في جوان آفتاب دولتت تابنده باد
تا فلك تاج وكمر از ماه ونخجو راه باشید

ترنگ ترانه ای نغمه پرده چنگ تار ساز رنگ صدا ر رنگ
بابد نوای نکیسا آواز قانون بزم چشن عشرت خمر شیرین فضل فضل

سخن يوسف لبس چون خاصاهم شد گوهر
روانی سهم طبعها بکوثر
نبات بهره خط نبت کرد بر عشرش
که فوج مور شبیخون به سنگ شکم زد
پاس کنج گهر برد نان درج عقیق
خطت ز خال نشانی بمشك وعنبر
خمیده ابرو علش ز عقل ستم و گفت
لبش شیر سحرمی نمند و شکر زد
مگر دوش نبی کرم و بدور باد دسیر
براب خشک لب لعلش آتش تر زد
بگوشه لب سیراب یار خال سیاه
چوهندو نیست که را نو به پیش کوثر زد
بدور دائره ناله افتاب خزید
چوزلف کرد رخش ناله معنبر زد
بگرد عارض او طره اش بخود بچید
چوزلف دور که خود را بروی آذر زد
چوافتاب بگردد جلال دیگر ماه
مگر بخاك درش بوسه ماه انور زد
معین دین مبین شاه ناصرالدین شاه
که تیغ او همه گرد در شرق کافر زد
حصیص فر که زر ناد آسمان سایش
وزند بسطانی سپهر اخضر زد
ز بس بیاد دستی جاه سرشار نست
گدای او بسرجم بکام و ساغر زد
ز سرمد ان مشرف کرد توتیا دیدم
از ان غبار درش پا بچشم اختر زد


۱۳۸

بزنگ باقه رود قلب منقلب گردد
برای رجم شیاطین جان تیرش را
کمین غلام درش پروین اندر بام
توان شبی که طلالو لولوی تاجت
ز راه صبح سوی شام افتاب گریز
جهان ز پاس تو رنجیر عدل گشت چنان
زبسکه عدل تو غمخوار زیردستانست
زبسکه پاس تو پهلوی کل خزان دارد
بچرخ حکم تو از بس بلند پروازی
نسیم تیغ شرربار تو عدو خود را
زشاد کامی شان مان شیرینت
چوبر بلندی قدر و علو جاه تو دید
طلای بوته خورشید میکداز گدخت
بچرخ رتبه شود ماه آفتاب جبین
بسان عطای تو خوان کرم فراخ کشید
میان باغ مصاف تو نرگس شهلا
بکوهسار برد از ماتم تیغت
زبسکه خاک درت موج آبرو دارد
شهامید تو طرازی ز طبع چرخ کمان
بلی زرتبه ممدوح مدح میبالد
عذار صفحه بمدح رخت گلستانست

بهرکجا که جنابش بقلب لشکر زد
زطرف چرخ کمان ناوک تو برزند
اگر چه کوس تهی هیچ وقت سنجر زد
هزار طعنه روشن بماه و بر خوزد
چوبرق تیغ تو خود را بملک خاورزد
که حلقه بردر آوازه سکندر زد
ز بیم تو نتوان باز با کبوتر زد
بروی شمع نیارست لطمه صرصر زد
حمام صعوه بشاهین و باز شهپر زد
بسان دود سیه دل بروی آذر زد
عدوی تو چوکس دست با سنان سرزد
سپهر شش تو خود را ز ذره کمتر زد
چوفکر پای ز زین تو سکه بر زر زد
کسی که از سر اخلاص در بران درزد
که بانگ صیت سخایت بیفت کشور زد
بفرق دشمن تو تیغ و تیرونشتر زد
مخالفان تزا برگ بید خنجر زد
غبارکوی تو پهلو بآب کوثر زد
گرفت تیر سخن را بروی محور زد
سخن بوصف تو ران یا بچرخ اخضر زد
ر بس محار کمین زخامه ام سر زد

بصحیفه


هستی پرعظم شد چومردمک روشن
بمدت تو خطم پای با قبطر زد
همیشه تاج بلند تو باد عالمگیر
چنانکه چرخ فلک ماه بر سرزد

قصیده در تعریف میر عبدالرحمن خان در بندی خانه در قندهار فرمود

هلال عید چو شد جلوه گر ز چرخ دورنگ
افق شد از کل سیاره پرده ارژنگ
زگل فشانی ماه و ستاره روی سپهر
بحشم خلق نماید چو کارگاه فرنگ
ببحر اخضر گردون ستاره در غوص
بود پدیده چو در باد ماهیان و نهنگ
هلال عید نماید با بخم روشن
دیا که شهر طغرل میان خیل کلنگ
میان مزرعه چرخ نیست داس هلال
فتاده پاره کشتی شکسته در گنگ
هلال عید چو دیدی شراب عیش بگیر
زدست ساقی گلرخ ببوستان ترنگ
هلال احنجم چرخ بلند می بینم
دیا که تیغ و کف شهر یا ر و اسب کرنگ
میان چرخ چراغیست هلال عید بود
و یا که تیغ کج پادشاه دشت پلنگ
هلال عید بدور سپهر میکردد
و یا که نعل سم اسپ شاه با فرسنگ
خوشا هلال شب عید و نوک خنجر شاه
که بهرور مین کرده شرو اژدر چنگ
یکی بنور و ضیا کرده چرخ را تسخیر
یکی به تیغ ز کابل گرفته تا در کنگ
امیر ابن امیران که عبدالرحمن است
که لرزد از دم تیغش چو ساره فرسنگ
افسانه گوی نیم همچو شاعران لاف
بران صفت که تو داری بصفحه سازم زنگ
اگر شراره تیغش فتد در بحر
میان بحر زهیبت شود کباب نهنگ
چو در وغمره دشمن ترا رسد بگوش
زوی بردی عد و چنگ جنگ ان چنگ
در دوشمر بساک خضر نوکشاه
که نوک تیغ تو در فتح شهرها ست رنگ
بیک رکاب کشودی تو شهر احمد شاه
بیک عنان تو گرفتی زترک تا بفرنگ
بقدر قامت جاه تو کرد گونیه
قبای اطلس زر دوز اسمان دورنگ


بتیغ شهر تو مریخ بر کشی نیام
بتیغ مهر چو خورشید نامور دی روز
ز بس بتیغ تو میدان جنگ تنگی کرد
بروز معرکه از بیم تیغ خونریزت
ببین که تیغ کج تو عجب تنگ آبست
زنی تو تیغ ز حمزت بفرق شیر ژیان
برای خدمت تو کوه با همه تمکین
بگو که با تو چسان دشمنت عنان پیچد
تو بر سمند جهان ناز چون سوار شوی
تدارک تاختند ازین توسن جهان پیما
سمند کرم روات با چنان شتاب و دو
چو کرم پویه شود توسن سبک خیزت
بهر کجا که کمی عزم توسن تو رسد
ببزم پویه اگر دست بر عنان پیچی
هزار مرحله در تک روز ز فردا پیش
سمند تیز تگت را اگر زنی مهیمز
بسان نور بصر تند بگذرد ز نظر
گهی شتاب چو ماه نوی سبک رفتار
تو شهریار جهانی دیم سپهدار
ببزم بزم توئی کیقباد و کیخسرو
توئی همیشه چو اسفندیار بسته کمر

ظفر ز پیش کله کش بیآورد در جنگ
گرفتی ملک پدر را بروز جنگ بچنگ
چو چشم مور جهان گشت بر عدوی تو تنگ
عدو چو باد صبا میدود بصد فرسنگ
رسد چوبر سر دشمن شود قلابم کنگ
زنی خدنگ ز هیبت تو بر چقاق پلنگ
بفرق تیغ بر آرد کشیده دامن سنگ
که هست پیش سمند تو خنگ گردون لنگ
چو شاعلان رکابت زنند مهر و پلنگ
که پیش قدر تخنگ فلک بصد فرسنگ
که آبش از پیلستان جو از سفیده کنگ
رود چو شعله بر آتش با شراره سنگ
بسان فاسد اندیشه های بی فرهنگ
شتاب باز پس افتد چو شش مار و زنگ
بپشت زمین سمند ارکشی تو تسمه تنگ
برای پویه کشی گر عنان اسپ گرنگ
بسان تعمه سگ بگذرد ز دشت و خنک
بسان کوه نجیبی زجا بوقت درنگ
کسی ندیده چو شهریار پر اورنگ
بروز رزم توئی پور سام پور پشنگ
تونی همیشه چو افراسیاب عاشق جنگ

غلام از


۱۴۱
مدام از دو سخن است طبع تو بکوشش دل همیشه از دو سخن است خاطرت مل تنگ
یکی شنیدن حرف عبث دوم ساز است که هست آینه طبع تو از و پر زنگ
دو دعاکه طبیعت همیشه دل چاپس است یکی شنیدن عرض دوم دمار جنگ
مجدال و جود و مراء و سخا بنقص و هنر بعقل و فهم و برائی خرد بهوش فرهنگ
توهیچه باز سفید و دیگران عصفور تو طغرل و شہمان دگر بسان کلنگ
زبسکه دست حوادث بخود باشد باز بغیر قبضه خنجر ندیده چنگ قشنگ
کنون عدل کرشی ز کلک و شیران حساب عقل زبوز رجمہر بردی بجنگ
بزنگی از دهن دشمگنت بخاک افتد گذشت بر بکوی او زبس که بیان ننگ
نوز بیم شه چین موی چینیہا اگر ز قعر قند بر جبین تو ارژنگ
وگر حمایت لطفت رسد ضعیفان را شکوه ملک سلیمان دہی بمور کلنگ
کہی درنگ یکجا کنی مقام چو کوہ کہی شتاب چو باد صبا کنی آهنگ
عدالتت بکند باز ظلم را چنگل سیاستت ببر ید است استخوان پلنگ
به پیش عقل تو افتاده زیرکان حیران به پیش کار تو افتاده کاردان بہنگ
به پیش قدر تو بی سنگ دشمنان چمنون به پیش وزن تو بی وزن آسمان و درنگ
بسکه مجار غم خود نوکرده دیده سفید که در سهم از غم دست تو بند از سنگ
صدای توپ سمد از بس بدشمنت نازل نمودی ایت زلزالہا زتوپ تفنگ
چسان مدام ستیر تو میرسد دشمن که ست طالع دشمن چو سبزه نه رنگ
شیشه دل طز می عجب مدار شها که بر بنزدم بشکست زان نخواست رنگ
از ان بلند نیامد صدای شیپورل چرا که پیش از بین شمنت شکسته چنگ
دشمنی سرشه باد تا ابد مجروح که میکهای تو عاقبت برآرد رنگ
ہمیشہ تاکه سپہرست در شتاب دود مدام تاکه زمین را بر آب داده در نگ


۱۳۲
حسان عمر عدوی ترا بروبشتاب
ز مام کشتی جاه ترا بر و بدرنگ
همیشه با دل دو ستان تو پرشهد
بکام دشمن تو شهد ناب با دشرنگ
قطعه که از زبان پر محمد امین جان عندلیب تخلص جهته امیر شیر علیجان فرمود
اسپبی که داد امیر معظم باین غلام
از بسکه سیز بو د و تند تیزگاه
اسپم بسان با د و منم پشه ضعیف
کی در میان پشه و با د است اتحاد
خواهم ز شاهزاده عالی مقام خویش
اسپی چو آب راهرو و نرم و خوش نها
آن شاهزاده که مانند نو جوان
دوران ندیده است ندارد فلک بیا
چون نوجوان مباد ندارد بهان پیر
چون تو پسر مادر گیتی دگر نزاد
از پاسبانی تو سپهر مقیمت و کشور
وز کاردانی تو پدر خرمست شاد
از برق تیغ تیزوای شاہ شیر گیر
آتش رشک در تن جان عدو فتا
تاسمان و زمین است برقرار
دوران بخواهش تو جہات بکام باد
قطعه جهته سردار محمد امین خان فرمود
ای بسپس سهم مژگانت دل خوبان د
طره ات بر گردن حور شر اینکده چنگ
بر عذار لاله رنگت از نگاه گرم ما
همچو بر وردار نسیم صبح افتاد و شکنک
قامتت از خوشخرامی قد طوبی کرده عب
عارضت از لوح خوبی ماه تابان کرد دک
شرحه شرحه شد دلم نا شرعه آور دشتیت
مهر و پشتم شکستی تا تو بستی رنگ
تا یکی شمس مرادم باشد از صحب غیم
تا یکی ماه مرامم ببیند از ظلمت بهک
چند از سوز جگر بر دل فروزی شیر
چند از شور یم بر جگر پاشی نمک
رشته صبرم شد از تیغ غمت قطع ایجاب
گردن گردان ز شمشیر امین جان دلک
بست سقراط و فلاطون پیش عقل تو حمق
بست سقراط و ارسطو پیش فهم تو فلک
یا مه نو آفتاب از نیلکون خضری عمود
یا به پشت فیل باشد شاه با برق محملک

تابحال


۱۴۲
با جلال خنجرت آمد بکید شهره
شد کسان عیار مه بر جان و تن خصمت سبک
شیر بامون پیش حزمت شد از پا ها و بستان
پیش گردون پیش رخش عزمت شد کرک
از فراست مقتدات بگذشت دوش تا
از صریر صدارت نشکست صید است شک
روز غن وقت عشرتگاه بزم ارگوش تو
تن دو بر نالهای طنبک تا بانگ چک
آن بهنگ ترک ابر شریعت خواند پیش تو
که خففه در سازد بگانس سر اشکک
نقطه نابود جان دشمنان گج شمرت
در محیط خط دست ما دماند تلچکک
قطعه برای محمد رفیق خان
ای آنکه به پیش سمت اهل زمان
چون سنگ سیاه است ضمیر انتیق
با همت عالی تو طبع و ناک
چون در دشراب پینش صهبا رحیق
طور و روشت چو طارم چرخ بلند
غور سحنت چو بحر ذ خار عمیق
ہر کار تو در جهان چو شد یار عیان
ہر فکر تو با صواب چون عقل قرین
مرک است انیس او جو شد تو مدد
بخت است رفیق او چو شد با تو شفیق
دشمن جو برزم و حرم و حزمت نگر
در بحر عرق شرم کردید غریق
زان روی همیشه با خیال رخ تو
شب تا سحر مرا عقیدت و طنیق
خواہی که مطلب د مرادت بچے
کن سعی بمطلب عزیزان مشفق
طرزی ز تو رخصت وطن میخواهد
این مطلب ما با تو و توفیق رفیق
بر مطلب خود کوچهان می برسم
زیرا که مرا جو تو رفیق است شفیق
قطعه در خصوص نائب محمد علی فرمود
ہر کجا حرف دم تیغ و زبان قلمست
در کف مرد مکرمت توقع دو دمت
کیست تا وصف تو گوید که مبار زارین
مجلس اوصاف علی شیر و در م معرفت است
موج دریا سخن گرچه نگردون گذرد
لیک تا مدح تو چون قطره هم شن است


زیر و بالا نبود در سخن مدحت تو
صفت مدح تو بحریست که پاکی سر وست
مهرسطر زمان با تو عیانست چو روز
گرچه خانو دولت آئینه حجام جمست
در صف لشکر شیران جهان ممتازست
سرفرازی که در انام محمد علمست
خلعت اطلس زردوز فلک گر چه رساست
یک وجب بر قد و بالا تواین جامه کمست
زان گهر ریز بود تیغ شرربار بہا
کف دست سخای تو یم بحر کر مست
زیر بار کرم منت جودت چو کمان
گردن و قامت پشت کمر چرخ خمست
میزند سکه بضرب تو بزر نقش درم
زان درم در کف دست تو ندیم ندم است
سخن مرگ با د شمن جرب پیش برد
نا وکت قاصد چالاک ند راه عدمست
هر که چون سایه بزیر قدمت سر بنهاد
همچو خورشید بعالم بزرگی علمست
طرزی زان دست امیدی بگر بیانت
که دل کوته ضعیفش سپرخیر غمت
همه انوار سعادت ز جبینت پیداست
گر صفا جبه پر نور تو چون صبح دمست
طرزی این قطعه که ننوشت بنام نور تو
چنگ اخلاص مرا بر سخنش زیر و بمست
سال تاریخ نام کل این قطعه عقل
خواستم زانکه مراد اقف هر یک قمست
گفت بردار گل غ ارم را طرزی
زانکه تاریخ تمامش گل باغ ارمست
با د طبع تو شکفته چو گل فصل بهار
تا که در باغ جهان عشرت و عیش نغمست

مخاطبه با سید را محمد علی فرموده

ایا فصیح زبانان که در معارج علم
گذشته پایۀ شعر تو از سر شعری
ز روی شاهد مضمون چو پرده برداری
ز شرم در صفت حور خرد بجب بها
بہار نثر تو آورده گل ز کل بیرون
صفای نظم تو آئینه را فروده جلا
نکات شعر تو از مغز رباید هوش
نقاط خط خوشت پای دل برو از جا
مداد کلک تو با عود نسبتی خاست
سواد خط با مشک شبتی ست بخط


چرا که سود بجز دوستی ندارد بو
چرا زشک بیجر بو دکر جو نعمت کجا

مداد کلک ترا یک بهار نکته خوب
بهر عبارت شیرین بیان بود صد جا

مرا حکایت سه کار میرزا حساب
زروی صدق دوسه عرضکیست پابرجا

که طبع من گهان با کسی نمیماند
که هر چه در نظرت مست دران بود بالا

صراحت قلم من چو آب تیغ روان
صلابت سحنم کوه را کند از جا

سرم بشوکت و حکمال خم نشود
چه جای شوکت سلمان خسرو است حجا

تو نظم سازی ساری بنام من نخود
تو شعر کوی و کوئی مجاز ران شما

مرا چه نفع شعری که دیگری کوید
مرا چه راحت ازان میت کز تو یافت بقا

ینظم کس نکنم رو بی شعور نگین
بشعر کس نکنم قدر شعر خود بالا

از انکه طبع بلندم زیر فی غلمان
کشید بطلان معانی زبیضه عنقا

نه از معارضه کویم چنین سخن باتو
که سرح ذیل خویش میکنم افشا

زروی صدق و دل شیشه روشن
و و نخته دگری کویت از ان جملا

اگر باز کرم خواهش سخن داری
بیان خامه بجز حرف ما مکن انشا

وکر سخن از روی عجب میکوئی
بجو شعر نمک قلم مر ان قطعا

بحق حق که مرا هیچ و استاد
ولی شعر بود طبعم ارحجان دلا

سخن بطول کشیدست طر زیا تمن کن
که جای ختم سخن آمد است دقت دعا

همیشه تا که زبان قلم بروی کتاب
ز بعد حمد کند نعت مصطفی انشا

سر تو سبز و دلت شاد خاطرت خرم
ضمیر صاف تو با واجواب روی نما

قطعه در تعریف چای فرمود

باده نوشان کر تمان هسته گل سل شراب
ساغر چای نوشند بکجای محمل آب

جرعه چای بدل زندگی حضر و هد
خورده از آب بقا سبزه آن کوی آب


خیر بیداردلان قیمت او کی دانند
زانکه این لعل مذابست، با یاده نواب

پیر را جرعه آن بهتر از ایام صبی
شیخ را شمه آن خوشتر از اوان شباب

جرعه آن نتوان داد بصد ساغر می
شمه آن نتوان بصد جام شراب

هر کجا راست شود ناله جوشیدن چای
غیبت حاجت بنوای نی و آهنگ رباب

گرمی مجلس آن گرمی می داده بباد
رونق نقل آن دفتر می شسته بآب

گوسیاه قدح چای خطائی بنگر
ای که گوئی نشود جمع بهم آتش و آب

سبب گرمی هنگامه بود هر روز
خاصه آن روز که خورشید بود زیر سحاب

خاک میخانه ز آب رخ او رفته بباد
خانه پیرمغان ز آتش او گشته خراب

گرچه رنگش بود افروخته چون آتش لیک
هست در طبع گوارنده مرا همچون آب

خنده قمقمه جرعه چای حسنی
فارغم ساخته از قلقل مینای شراب

دو سه جامی بده ای ساقی ازان چای من
که عمش لذت شهد است همش بوی گلاب

تا که چای ختنی دیده شراب عنبی
بسته از جام زبجاجی رخ خویش نقاب

مست آن چای ختایم که بیک جرعه آن
چکد از جبهه عرق چون صدف در خوشاب

چشم از باده بپوش قدح چای نوش
که بهر باب به از فعل خطا راه صواب

گرچه فرحت ده طبع وطرب افزای دل است
لیک بی صحبت احباب بود عین عذاب

خورده ساغر چای از کف جانان طرز
شسته یکبار ز دل نقش خیال می ناب

قطعه در تعریف باغ قندهار طرزی صاحب

حبذا زین خانه دلکش که از بس زیب و شین
مرده گویی خونی از نقش و نگار قندهار

روی دیوارش زبس رنگین بسواد اقفان
مردمک از عکس آن گرد د چوگل رنگین عذار

غنچه گلدستهایش بسکه موزون بسته اند
از خجالت غنچه میرز و بخاک از شاخسار

بسکه رنگین است اطرافش چو رخسار بتان
بسکه گلگونست هر جایش چو روی نوبهار

از تماشایش


۱۴۲

از تماشایش چوگل رنگین شود نطف نگار
سقف و طاق او نکر دون میکند هر کرزین
یک گهر از سقفاسد طاقش ارجام بلور
یافته قصر نور نق از بیهای آن قصور
کر کند باد صبا تعریف تصویرش بچین
بیدار بهر او شوخیهای تصویرش بخواب
آنه خیر افتاده است از بس هوائی دلکش
چار دیوارش زبس آئینه بر خود چیده اس
بنگرد در راست صد جانشان پیش دید
کی شود و صف کتاب او بیکیا با نجاب
منظر خوش منظر ش ار بام چرخ
بیکو طرازی بر مجالسش راحت اسود
کوشکی را بر سان که گشتم نیست لایق بر زمین
تا بود در انحصار آسمان نیلگون
باد دیوارش بسان کوه برجا تا ابد

از تمنایش کند یکره دو پر پرنگار
چار دیوارش چرکن چرخ گردان استوار
شمع از بیرون دیوارش نماید آشکار
گشته طاق طاقدیس از صیقل آن شرمسار
میشود سیماب ساروح مانی بیقرار
مقد جان او کند چون نسیم در پایش نشاء
میشود بدست اگر در وی نماید هوشیار
کریکی در وی بتر طینی نماید صد هزار
طوطی قالین او در گفتگو اید چو سار
کم نگرد در کرشمارم با تو تا روز شمار
شمه سقف فرخش وارو از خورشید عا
محفل او خواب سکین ترکنه از فوجها
آسمان باید که در گوشش کند چون گوشو
تا بود بر یک قرار این کردش لیل ونها
باد سقف او چو سطح خاک دائم بر قرار

تعریف بهار در جواب کلیم میسرود

برگ شگوفه از بر شاخ سر کشید
از تار شاخ غنچه گل سر کشید اس
برگ سمن نہ برگل سوری فتاده است
در چاک جیب پیرهن غنچه خارها
تا دولت بهار بعالم کشند نمود

یا بیضهای غنچه گل بال پر کشید
یا جو د برشد دانه لعل د هر کشید
جراح باد پنبه بر زخم جگر کشید
چون کودکیس که از رحیه سر کشید
از مایه سیاه بکوه و کمر کشید


یک ساله راه آمدہ کل در هوای باغ
این زحمت سفر همه بهر سمر کشید
در برک سبز غنچه کل نیست آشکار
طوطی ز شاخ سر هوای شکر کشید
گفتم که وجه عشرت کل راست چه بود
خندید غنچه وز بغل شیشه زر کشید
بر ک شکوفه بر کل و نرکس فتاده دید
طرز ی زکفشهای کلیم این هنر کشید
برک شکوفه رقعه معشوق باغ بود
نرکس از ان کرفته و بر چشم تر کشید
بردوش خندہ بسته تماشائیات کل
تا لب کشودہ رخت بملک دکر کشید
تا رنک غنچه شعله بر افروخت در چمن
کل چون شرر ز رخنه دیوار سر کشید
بر طبع غنچه بسکه کران کشت بار کل
تا بسته رخت بار بعزم سفر کشید
فریاد سار و بلبل وقمری بلند شد
خود را زباغ غنچه ازین شور و شر کشید
طوطی غنچه از سر شاخ درخت کل
زود آشیان پرید و کوی کوه پر کشید
کل زیر بار حاصل یک روزه خسته شد
طرز ی ملال طبع ازین رهکذر کشید
در تعریف سلطان السلاطین سلطان عبدالحمید خان غازی
تا سوده ام ز فخر برین آستان جبین
بر بخت من سپهر برین کرد آفرین
عبدالحمید خان که خطیبان مجیدش
خوانند امام بر حق و سلطان راستین
سلطان بما تلحین و شہنشاہ شرق و غرب
کامل امام دین و نکہبان مسلمین
با قامت خمیدہ چو محراب تکیه زد
دو قبلتین بسایه دیوار شاہ دین
در پیش روی فتنہ یاجوج حادثات
تیغت کشیدہ کرد جہان سد آهنین
از بس علوی غزد شرف فرش راست
صف نعال بار کهت هفت نشین
از وزن سنک پلہ میزان قدر تو
نام شهان ز شرم فرو رفته در نگین
ہر صبحدم ز روی شرف بر جناب تو
چون سایه آفتاب نهد روی بر زمین
طرز ی کنی حوالی ذات قدسیش
روح الامین کند بدعای تو آفرین

در تعریف


۱۴۹

در تعریف سلطان البر و البحر سلطان عبدالحمید خان غازی
خلدالله ملکه و دام ظله

بچرخ تاز مه و مشتری نشان باشد
نشان دولت عبدالحمید خان باشد

علوشان و بزرگی و پاکی ذاتت
چو آفتاب به پیش جهان عیان باشد

امام بر حق و سلطان مطلقی تو از آن
که زیر حکم تو شاهان جم نشان باشد

ز فهم کامل و رای درست و عقل سلیم
کجا بمثل تو شاهی مزاج دان باشد

بموی موئی رموزات عقل میدانی
ز بسکه فهم تو باریک و نکته دان باشد

ز حسن خلق تو ایام چون بهار شگفت
جهان پیر بعهد تو نوجوان باشد

ز بس رحیم و کریمی بحق اهل کرم
ترا همیشه بجان خلق مدح خوان باشد

کرم ز لطف بخوانی دم بدم فقرا
چو تیغ حکم تو بر جان کند آوران باشد

اگر چه دورم از آن در ولی ز روی نیاز
سرم چو سایه بر آن خاک آستان باشد

سحر عقل سخن فهم نکته دان گفتم
که سال ماه و تاریخ این جهان باشد

ببنده گفت که طرزی بخدمت سلطان
ز روی عجز بگو گر ترا زبان باشد

ز فتنهای طبعی و حادثات جهان
مدام دولت و جان تو در امان باشد

چو فتنهای زمینی برون کنی برخوان
نشان دولت عبدالحمید خان باشد

همیشه تا که بود شرع مصطفی بر پا
خدای هر دو جهانت نگاهبان باشد

رفتن جناب طرزی صاحب پیاده از بیت المقدس الی
مرقد شریف خلیل الرحمن علیه السلام

شدم رهسپر سوی جناب خلیل الله
بطبع شاد و دل صاف و خاطر آگاه

مرا چو برق بپا این طریق طی نکنم
که فیض صحبت روح القدس بود همراه

رهم از آن سرک کل جهت
که لطف او پس و پشت است و فیض او سر راه


زپس که میتت براه ولا پای مانده بمن
زمنجنیق فلک سنگ اگر ببارد
چرا که پیش بلندی خاکساریها
زمین شوق نشستم بقاس چرخ د[ژ؟]
چو صبح گرچه سفید است مو برنگم
زبان کند بدمان ذکر نام پاک خلیل
به پیش محکمه صدق و مفتی اخلاص
بدشت روضه اثر از بسکه داغ حسرت[؟]
ز بسکه مهر محبت براه او فرش است
سکان قدس خیالات که شرف متنز[؟]
کمی بقدس دوم که کعبه که خلیل
بغیر فضل تو ای لاشریک و بی مانند
سر فتاده طرزی فتاده پیش درت

زاشک اظهار گلست جاده و راه
چوتمشکین ما چشم سرزخاک آن درگاه
عروج جاه نماید فزونتر از این چاه
زضعف گرچه بچشم رسان تار نگاه
ولی چو شام سیه[؟] ماست که من گناه
دلم بسینه بود در خیال الا الله
مقال راستی از قول من گرفته گواه
سواد داغ برخ لاله اش نکرد سیاه
بجای سبزه ز خاکش دمیده مهر گیاه
برای طوف درش[؟] خیمه خرده دان[؟]
وسیله است بلی این همه بفضل الله
کجاست منزل امن و کجا ست جای پناه
بوجه دلکشش و زیباصورت دلخواه

قطعه در خصوص عیب پوشی فرموده

سودای لب لعل می آلود کسی
ناگاه دل آگه و بخت بیدار
دیدم که بهر طرف بت غنچه دهن
از ذوق لب لعل نمک جوش زنان
ساغر همه دیده در تماشای سبو
دریاد لب لعل سخنگوی کسی
باخنده بکوشش جام مینا گشا

بربست مرا رخت خرد در شش و پنج
شد راهنمو غم بمی[؟] باده فروش
برداشته بود نعره نوشا نوش
خمها همه در جوش و لیکن خاموش
افتاده سبو بپای ساغر مدهوش
ساقی همه گفتگو و ساغر همه گوش
از مژده رحمتی که آورده سروش

چون


چون مژده رحمت آمد اندر گوشم
از ذوق و الم چو خم آمد در جوش
رندی کشاءر گوشه در گوشم
کای خرقه بدوش می کشان بینوش
چون حرف می آمد از وی اندر گوشم
گفتم مخروش پیره ای رند خموش
کم عیب است خرقه پوشا زامی
کنار که پوش خرقه عیب پوش

در تعریف معشوق

شگفتاز دوخش برخ زلف تابدار
کرد آشکار سورۂ واللیل و النهار
با انکه گران شده ام پیش یار گو
جامی برای دفع خمار من از خم آر
ساقی بیا که بهر قدومتد بحر چشم
سد کوه بر شک کند مردمان نثار
چشمم بود براه چو نرگس بیار می
زین بیش ندو و زار مدارم ز انتظار
مطرب بنغمه تر و خوش داوبهای کل
فتوی که می حرام بود موسم بهار
از بس دلم برنگش عشقت کباب شد
بیرون بجای آه روداز لبم شآر
یکسب بلبی بچمن با هزار شوق
بی عارضت بدیده خلد کل بجای خار
شب تا سحر چو غنچه خونین جگر ز غم
خون میخورم بیاد لب لعلت ای نگار
یکسان بپای کل و لاله در سمن
هر دم فغان کنم ز فراق تو چون هزار
چون جام می شراب بتکلیف میخورم
گاهی نخورده ایم شرابی باختیار
گر بیقرار شد ز رخش ہو عجیب نیست
بر روی آتشست کجا موی را قرار
ای آفتاب رخ که پنچه ترا
کرد و چو راستین بد بیضاش آشکار
ای ما از اشراق رخ آفتاب تو
شامم چو روز زلف سیاه تو گشته تار
خطت روم برده سپاه حبش ز این
تاترک حشم تو کشد از فارسی دمار
صد عقده بکش بدل شاگ چین کرد
گر یک گره گشای از ان زلف تابدار
هندوی زلف پر خم و پیچت بهر مکش
خوبان روس را چو تتاری کند شکار


۱۵۲

از حسن نیرنگ تو در کشور فرنگ
زرد است رنگ چهره خوبان گلعذار
از مشرق تا بغرب بهر شهر و هر دیار
طاقست تیغ ابرویت ای مه هلال وار
گنجد اگر لبت بشکر خنده دم زند
بند و نبات مصر ببندد برود بار
گشته روان ز چشمہ چشمم چو آب
طی روان من قدم از لطف رنجه دار
می آئی منه بدیده من پا که از مژه
ترسم رسد بپای تو خار د شوار
از دیده جا بدل دهمت لیک احتیاط
دارم کزان بدامن نازت رسد شرار
القصہ پُرس من این قصہ همچو شمع
پیوسته زار سوزم و سازم بدرد یار
طرزی نکرد بس ز فغان و دلی چو سنگ
در گوش شهریار فغانش نکرد کار

تعریف مزار خواجہ عبدالله انصاری رضی اللہ تعالیٰ عنہ
مزار خواجہ عبداللہ آمد بابی از جنت
که کل کل بشگفد از نفحه هایش غنچہ دلها
اگر خواهی صفا یابد دل چرکینت از عصیان
بکا ز رگاه یک دم بگذار ای صاحبدل انجا
جنابش را فلک زوّار پایش را ملک زائر
حجابش را فرشتہ ساجدست قدسیان موا
وثاقش استوار بها چو سقف خانہ گردون
رواقش از بلندیها چو طاق گنبد خضرا
برون درکش چون اندرون گلستان دلکش
مبان در صفہ حسن و صفہ فردوس را پیدا
خیابان آن در کعبہ صفا جویند چون ضون
پرستاران آن در خسته پشتی خویی چون حور
کسی کو بهر اعزاز عجز مالد روی بر خاکش
جهان روشن کند چون آفتاب از پرتو سیما
نباشد این درخت سایه افکن بر سر خاکش
کہ ہر پای بستش سر کشیده شاخی از طوبا
نہ لوح است اینکه بینی بر آن منبع رحمت
بود فوارۂ نوری که دارد بس تسلا
بود سر چشمہ تسنیم و کوثر حوض آب او
نه بل تسنیم و کوثر قطره باشد زان دریا
چه دریائی که از بس جوشش انوار متوار
حباب آب او بر دست آب از لولو لا لا
جنابا سرور ا شها توئی کا ندر ره قدرت
زمین ماندی ز رتبت بر فراز طارم اعلا

۱۸۷


١٥٣
لند بنده خاک حریمیت طرزی افغان
ز طوق آستانت سعید چون فرقه شد برگردن
زخاک آستانت در نمائم خاک اگر گردم
جدا از ان روضہ ام گرد و ز فرقت سینه چون روزن
ز لطف عام و انعامات خاص خویشتن شاہا
سر و کارم در افتاد است یارب با چنین بومی
چنانم ساز مستغنی ازین خلق و ازین عالم
بود تا بر مدار قطب دایم گردش انجم
مزارت باد چون خيف و منا احرار را مرجع
که او را غیر درگاهت نباشد مسکن و ما وا
که ریز د نور بر خاک درت از عالم با
زیبای با سپانت سر به بچم کر قم از پا
جدازان در که هم باشد ز حسرت تا به مد چون بالا
خلاصم کن زبار منت دونان این دنیا
که اشرافش بود از راع باشد عالمیش ادنما
که حرف احتیاجم بر زبان ناید برون قطعا
بود تا آسمان گردان بدور توده غبرا
جوارت باد چون مرو و صفا ابرار را ملجا

ترتیب چهار یار کبار رضی الله تعالی عنهم
اولین صحابه ابو بگر است
یار غار نبی برند هماست
دومین است حضرت فاروق
کیندر روی شش ملقب کفر
سومین است حضرت عثمان
کاتب وحی جامع قرآن
جانشین علیست بشیر خدا
شاه خیبر گشای کافر بند
یا الهی بحق این اصحاب
سخن اهل صدق این باشد
یار می دوستی چنین باشد
که ز عدلش مداردین باشد
شهسوار زمان همین باشد
که حیا طاق بر زمین باشد
جای او جنت برین باشد
پیش او اسمان زمین باشد
که خدا بروی آفرین باشد
حشر طرزی باین و بین باشد

ترتیب اسمای دوازده امام رضی الله تعالى عنهم
علی آمد امام اولینم
حسن باشد مرا چون شب چراغم


۱۵۴
حریم کعبه مقصود جاست بزین العابدین گردم توّلی
بوصف باقر و جعفر چگویم که شد عالم زنورشان مصفا
بسم خود بنده موسی کاظم که دودین هست گشته بر پا
تقی را با نقی من خود غلامم بهر عسگری مال و جان فدا
نیاید وصف مهدی از زبانم که اینجا قاصر امد عقل و دانا
خداوندا بحق این بزرگان که طرزی را بسازی رو بفردا
یازده نام شیخ عبدالقادر جیلانی قدس سره
غوث و قطب و شاه و مولانا و سلطان سید و مخدوم و درویش و مسکین و فقیر
یازده نام ترا طرزی سبک نظم هر پیرانی مدد یا غوث الاعظم دستگیر
مکالمه بزبان حال با کعبه معظمه زاد الله تعالی عزّه و شرفاً
رفتم بجهر طوف در خانه خدا دیدم که کعبه هم چو من احرام بسته است
رفتم برنج پیش نهادم جبین بخاک زیرا که خاطرم ز غمش سخت خسته است
گفتم خدا بر ایمن ای کعبه راست گوی زین است هر شرفه که از طبع جسته است
عالم برای طوف تو احرام بسته است در پای بسته است و در از خویش رسته است
آخر بگو تو بهر که احرام بسته با انکه خاطرت ز دو عالم گسسته است
گفتا خموش طرزی ازین سر سر نهفت اسرار این رموز در ی در بسته است
زان پس بمز گفت که طبع منم ز هجر چون پسته سینه چاک چو بادام خسته است
گویند مردمان که منم خانه خدا من خود ندیده ایم نه با من نشسته است
آن یار بی نشان که نگنجد درکون داری مگر گمان که برین تیغ دسته است
من خود بهجر سوزم از ان یار بی نیاز این تهمت وصال بمن خلق بسته است
من خود همیشه گرد درش میدوم بسر او کان من اگرچه تو بینی نشسته است


۱۵۵

من که یتیم که عرش باین عظمت و علو
با اشک حسرت از رخ او دست شسته است
ار قوس چرخ و شست کمان زود بر کمن
یک لامکان چو تیر پر از تاب جسته است
کشاد طرزی آن لب یکتای بی نشان
حشر نزوی هر که بود چشم بسته است
قطعه در فراق کسی گفته شده
دیشب کنج محنت و غم با دل حزین
گفتم که ایدل از چه مانده تابی
تا کی بسان طره جانان مشوشی
تا کی چو زلف یار پریشان و درهمی
از غم چرا چوا ه یتیمان معلقی
از خون چرا چو خاک شهیدان مخمری
آهوی چشم خوشنگان نیستی چرا
هر دم ز دیده من غمدیده در رمی
دائم چو چشم یار چرانی چنین سقیم
پیوسته همچو ابروی دلدار در خمی
هر دم بغم انیسی و با تاب و تب جلیس
هر دم بآه توام و با ناله همدمی
یکدم نشد که از تو نیابم ملالتی
یک لحظه نیست کز تو نبینم ماتمی
ما چند موجب ستم و رنج و زحمتی
تا چند باعث الم و مایه غمی
هر دم چوقد دلشده کان تا بکی خمی
هر دم چوچشم ماتمیان چند پرنمی
یکدم قرار گیر ز خونخوارگی و لا
اخر ز سنگ خاره نمی قطره دمی
چون دل شنید گفت شنیدم کنون طپید
گفتا چسان بجان نکنم ناله هردمی
جان عزیز از بر من سید و کنون
آنجا که نیست تاب جدائی از و دمی
جانی چه جان مجانیه جانی مصور
روحی چه روح روح روان مجسمی
دریا به پیش همت او کم ز قطره
دنیا بچشم حیرت او کم ز شبنمی
مهرش برای خاطر غمدیده مونسی
لطفش برای سینه صد پاره مرهمی
بی او چسان بباغ و گلستان روم که هست
باغ و بهار بی گل رویش جهنمی
طرزی صبور باش که در باغ روزگار
خرطوش است و اینش هر نوگلی شمی