[BLANK PAGE]


فضل الله المجاهدین باموالهم وانفسهم علی القاعدین درجه
سخن از بهترین گونی چه بس از نی چه سر پایانی
۱۳۰۸
تاج التواریخ
جلد دوم
سکان رنجبر توق نی چه جابلست او چه جابسا
در مطبع دارالسلطنه کابل حسب الامر شهریار عالمی مطبوع شیراز


بسم الله الرحمن الرحیم
حمد و سپاس خالق رحیم را سزاوارست که بدلیل و برهان اسلام را نور نامید و بآثار و وقاحت کفر را
ظلمت گردانید تا فرق مومن و کافر بین باشد و در شان اسلام در کلام قدیم (آل عمران نهم) فرمود
اِنَّ الدِّيْنَ عِنْدَ اللهِ الْاِسْلامُ وکافه انام را تهدید فرموده تنبه گردانید (آل عمران هشتاد و دوم
وَمَنْ يَّبْتَغِ غَيْرَ الْاِسْلَامِ دِيْنًا فَلَنْ يُّقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْاٰخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِيْنَ
ومومنانرا بنوید جاوید مفتخر و ممتاز فرمود (مایده سیوم) اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دِيْنَكُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ
نِعْمَتِيْ وَرَضِيْتُ لَكُمُ الْاِسْلَامَ دِيْنًا و درود نامحدود بر خلاصه موجودات شمع بزم
هدایات را و بر کل کائنات بنتیجه دعای خلیل الرحمن علیه سلام رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيْهِمْ رَسُوْلًا مِّنْهُمْ
يَتْلُوْا عَلَيْهِمْ اٰيٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتٰبَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيْهِمْ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزِيْزُ الْحَكِيْمُ
و نوید حضرت مسیح ابن مریم علیه سلام (صف ششم) وَاِذْ قَالَ عِيْسَى ابْنُ مَرْيَمَ يٰبَنِيْٓ اِسْرَآءِيْلَ


۳
اني رسول اللهِ اليَكُم مصدّقاً لِما بَينَ يَديَّ مِنَ التَّوريتِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولِ يَأتي مِن بَعدي
اسمُهُ اَحمَدُ شمس الضّحى بدر الدّجی نور الهدی سیدنا و شفیعنا و مولانا احمد محمود المقام محمد الرسول سلم
صلى الله عليه وسلم که رفعت شان محبوبیتش از آیه وافى آیه قل ان كنتم تحبون الله فاتبعوني
يحببكم الله ويغفر لكم ذنوبكم والله غفور رحيم از حد قیاس است و بآل و اصحاب او
که را هنمایان دین اند رضوان الله تعالى عليهم اجمعين اما بعد امید وار رحمت حضرت رحمن عبد سبحان
الملقب برکیدیر بخدمت برادران دین اسلام افغانستان حرسها الله عن الفتن والنقصان التماس
می کند که از مدت در از ذوق و شوق داشتم که بیانی باین سمع قبول کرده شود که خاص و عام از سنه
باریک دشمنان دین حضرت رسول امین صلى الله علیه وسلم واقف شوند و آنها را بدل بشناسند و بفانه
و نقص خود بدانند لاکن کثرت گرفتاری سفر فرصت دست نمیداد از حسن اتفاقات جنگ با سلطنت
اسلام روم با سلطنت نصارای روس که پانزده سال پیش ازین گذشته است و البته قصه و افسانه
کم و بیش بشنیده هم باشند ـ از مدت در از نزد من بود چون مکرر مطالعه کردم جلایه مضامین آن مفید دمهام
یافتم و از زبان عربی بعبارت عام فهم فارسی ترجمه نمودم و نقشه ها و تصویر انکه داشت بنا بر اثبات و متریایان
ثبت کردم ـ باید دانست که قبل از پیغمبر ماصلى الله عليه وسلم دعوی داران دین در عالم طایفه یهود ونصار
بودند احکام الهی مثل رحم و حلال و حرام را تغییر داده تمر د و طغیان و کارهای بی باکی و نافرمانی شروع کردند
و هر دو طایفه مغضوب و ضالین از روی آیات توریت و انجیل واقف بودند که نبی عربی و خاتم پیغمبرم
مبعوث خواهد شد به صدقینکه داشتند در دعای حاجات بدرگاه قاضی الحاجات او را شفیع می آورد
وقتیکه نبی السیف تشریف آورد و مبلغ رسالت نمود فرومایگان یهود و گناه کاتبان کتب الهی
جو و کرباس رشوت دادند که آنچه صفت محمد الرسول الله صلى الله علیه وسلم در توریت و انجیل وارد است
با صفت دجال بد بگرد بنویسید و همان تحریف کلام الهی را که کردند بر خدا دروغ بستند که این کلام خداست


می تراشد گوشت خوک و حرام را که می خورند میگویند از دهن میرود واز مقعد می برآید روح را چه نفع و ضرر
و جواب اینکه سگها هم از دهن میرود و از مقعد می برآید روح را ضرر میرسد و آه واه حکمت و دانائی بر خدای
وحده لا شریک بتان زبان فرزند مکروه اندود کلساهای خود که بنام عبادت میروند شبک بازی و
عشق ورزی ست و ساز ارغون ست چرا نباشد بقول خودشان عیسی مسیح را دانسته اند که خون خود برای
کفاره گناه آنها داده است هر چه کنند رواندارند و حکیم های شان و شاعرهای شان بیان کرده اند که ازین دوام
مادر را سرکس میشناسد پدر شناختن بسیار مشکل ست سبحان الله چه باریکی ست و این همه کارها را آزادی
نام نهاده اند و دین پاک ما مردم را تمسخر میکنند و کفر باطل خود را خوب میدانند اگر دین اسلام را قبول کنند این
بی قیدیها از کجا خواهند کرد و اکثر مسلمانان که این طایفه را خوش دارند محض برای آزادی ست نعوذ با الله
من شرها - در باب دوستی نهانی با این طایفه خدا تعالی در سوره آل عمران آیت یکصد و هفدهم
میفرماید یَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَ
وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ
أَكْبَرُ ۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ ۞ ترجمه آيت ای مؤمنان نگیرید دوست
نهانی با یهود و نصاری غیر خود شمایان یعنی مؤمنان تقصیر نمیکنند این یهود و نصاری در باره شما
فساد کردن را اگرچه شما دوستی میکنند ایشان تقصیر نمیکند در باره شما غما داد و ست میدارند
آنها چیزی که در رنج انداز د شمارا تحقیق ظاهر ست خشم و بغض ایشان از دهن های شان و آنچه پوشیده دارند
در سینه ها بسیار کلان ست تحقیق بیان میکنیم ما برای شما آیات را که شما عقل را کار فرماید تم -
به فضل خداوندست و چرنده نوازی ست که از حال عداوت دل دشمنان مؤمنان را خبر داد و دل
نصاری این ست که اهل اسلام برای نام هم در دنیا نباشند و مذهبشان در دین باطله شان کردیده کفر شان
شوند والا ذلیل و خوار بوده مسلمانان انزار مردار و شرارتشان را پاک کنند و گوشت خوک را تخته کنند


وزن و مرد مسلمان خدمت کارشان باشند اگر یک آدم صاحب غیرت را از مسلمانان می
بیند نیش بجان شان می افتد که در دنیا ماهم باشیم و اینها هم بگردند و نظا سرداری که ملاقات
می کند مسلمان سلام میکند و نصاری جواباً سام میگوید یعنی مرگ بر تو باد بعد شناسایی خون
که نصاری از دور می بیند رفیق دیگر مرامی خود را می گوید می بینی که احمق یهود و جانور بد
می آید چون نزدیک شد خر خنده کرده باز سلام و سام است این مسلمان بدل خود فخر میکند
که دوست من فلانی صاحب ست و بکار من خواهد آمد دوستی که خدا او را دشمن گفته است
وقتی کار خود را کرده دلاله وقحبه را خفیه در خانه او فرستاده و فساد انداخته را و بربادی را یافته و روز
نمی گذرد که زن یا دختر و غیره او دیگری حاکم آمده رسوالی انداخته و دعوی کرده لفظ آزادی میخواهد از روی
قانون آزادی زن است که بو ره کند وجه جواب گفته شود دین ایمان و ننگ و ناموس بدور
بر باد رفت. واگرجایی شنیدند که اهل اسلام ملکی را خرید یا آبادی کرد یا پادشاهی پیدا شد
و بیدار مغزی و با خبری اختیار نمود و خود را مستعد ساخت تا قوم خود ابیدار کرد و آباد گردانید و از مکر و حیله
مرکس را آگاه کرد در باطن تدبیر فساد میکند و قوم را بهم میاندازند و بظاهر انگشت با تا
دست خود را حسرت می گزند چنانچه اشاره این مطلب در سوره آل عمران در آیت یکصد و
نوزدهم است) هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ
وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ
مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ، ترجمه آیت آگاه شوید شما ای قوم که
دوست میدارید ایشان را و ایشان دوست نمیدارند شما را و ایمان می آرید بهمه کتاب الهی و
ایشان چون ملاقات کنند با شما گویند ایمان آوردیم و چون تنها شوند بگزند بر شما انگشتان خود را
از خشم بگو بمیردی به خشم خویش براینه خدا دانا ست بآنچه در سینه هاست و دیگر جا در (سوره)
اگر دین


آل عمران در آیت یکصد و بیستم میفرمايد ان تمسسكم حسنة تسوهم وان تصبكم
سيئة يفرحوا بها وان تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا
ان الله بما يعملون محيط اگر برسد شما را نعمت ناخوش کند ایشان را و اگر برسد بشما
سختی خوشدل شوند بان و اگر شکیبائى كنيد و پرهیزگارى نمائيد هيچ زيان نرساند شما را ایشان
مکرانند خدا بآنچه می کنند در گیرنده است ضحکه از عداوت و بعض و بد خواهى قوم نصارى با اسلامیان
تفاسير و حدیث پر است علمای دین ما حصه کلان عمر خود در تعلیم و تعلم و بحث و ایراد با همی صرف
می کنند و ازین ها هیچ خلاصی ندارند دشمنان دین از هر طرف غلبه می کنند و در فریب
مکر باریک آنها چه قدر خرابی متصورست افسوس به این طرف توجه علمای ما هیچ نیست چون اهل
نصارى علمای دین ما را کامل دیدند و جواب کم شنیدند و بوی بیداری خاص و عام ما در دماغ شان رسید
هر طرف قدم پیش نهادند علمای شان که به نام پادری ها مشهوراند در شوارع عام ایستاده مردم
را از راه می کشند ما ورای آن اگر علمای افغانستان از زبان غیر واقف باشند خواهند دید که در هر ماه
هزار ها رساله و کتابهای واهیات در ابطال دین محمدی نوشته و چاپ نموده بلا قیمت تقسیم
می کنند و ما بان انائو و کبر و خالدورید خلاصی نمی یابیم هر جا که حکومت و خود مختاری اهل اسلام
مفقود است البته از گفتن و نوشتن لاچار هستند و خوف دارند درین وقت که ما اختیار بدست داریم
و بادشاه از خود داریم و حرف حق را گفته و نوشته می توانیم که قوم خود را بیدار شود غیر کهامت مانع چیست
اگر اطمینان در دل است که با ما غرض ندارند بیایند قضیه جنگ سلطنت اسلام روم و سلطنت نصارای
روس را بخوانید که از روی علم الیقین و عین الیقین حقیقت ها معلوم کنید که چطور اتفاق همه پادشاهان
نصاری بر بر بادی و تقسیم سلطنت موصوف کرده بودند و می کنند خداوند حافظ و ناصر اسلام
و ترکان همت و غیرت را از دست ندادند که در احاطه کفار بر مرکز استقامت قائم هستندـ الی ما مردم


جهالت و بخل و حسد را دور کرده به دل انصاف کنیم و راستی را پیشه نمائیم و چشم بصیرت
بگشاییم شکر اجل نعمای واهب العطيات را ادا کرده می توانیم که به ظل عاطفت امیرالمسلمین مروج
شریعت خاتم المرسلین صلى الله عليه وسلم که ته رس دقیق فهم دوست نواز دشمن گداز
بیدار مغز با وقار قوم پرور عدالت گستر امیر ابن الامير ابن الامیر جناب امیر عبدالرحمن خان
خلد الله ملکه آسوده و آرام هستیم جناب موصوف در مدت یازده سال بذات خجسته صفات خود
هر قدر زحمت که کشیده اند عام و خاص افغانستان ازان بخوب وجه واقف است و خبر دارد
اگر خلل مکر باریک دشمنان دین نمی بود و قوم افغانستان نادانی نمیکرد بلاشک و شبه
همه میدانند که کار تنظیمات سلطنت بکجا میرسید و بچه حد ترقی میکرد هر جا اراده الهی باشد
بهر عنوان بظهور میرسد و رسیده و خواهد رسید هنوز هم وقت است این پادشاه را برای خود
آب حیات بدانیم واگر تحقیق اسلام داریم یک دل شویم و کار خودر بشناسیم و راستی را
پیشه کنیم و پادشاه خود را بکدوشن نمائیم و ترقی قوم خود بخشیم که دشمن دین سرس که
باشد از ما حذر کند از بیهود نشستن و گفتن و شنودن اجتناب کنیم و وقت را بغنیمت
دانسته ضایع نکنیم و کار از دست و پای و زبان و گوش و چشم بقدر حصه بگیریم ـ
اکثر مردمان اعزه را دین ام که تصویرهای بی نام عکسی را بجســان نما نام مانده سـاعت خود
تیری میکنند و تصـاویر نصـاری را دین خوش می شوند تصویر ها و عبارت جنگت امـد روم
وروس را هم بطور ساعت تیری اگر معاینه کنند و مطالعه نمایند سیرت و احوال دل
نصاری را خوب دانسته می شوند که سلطنت روم را از دست شان چه رسد و حصد ما
دیدند و در همین مخالفت هستند آن را دین قیاس بر خود هم بکنید و الله الموفق و علیہ
التكلان ولاحول ولاقوة الا بالله العلى العظيم تمت دیباچه ها


۹
بسم الله الرحمن الرحیم
تاریخ جنگ مابین روم و روس معتصاویہ
و تسلط دولت عثمانیہ

باب اول
کیفیت برکنہ ہرزی گونیا و متعلقات آن
بلوہ ہرزی گونیا در باب ہرزی گونیا حکم
حضرت سلطان المعظم – کونسل اندراسی در
آتشنہ و دولت عثمانیہ خواهش صلح کندگان
ہرزی گونیا- دولت مآب علی پاشا
خون دو سفیران یومین در سلونیکا-
تحریر یاد داشت برلین پایتخت جرمن-


۱۰

شارنشاهان تفوق یافته قوی روس را از روی قوت علمی و عساکر متعدده مدتی گذشته
که به مقابل دولت عثمانیه صف ارای جنگ شده بود و در عرصه قلیل تغییرات و تبدلات
تعجب افزا بظهور آمدند در صورتیکه ابتدای جنگ از جانب روسیه بوقوع آمده حال آن بر سرس
عیان گردید لاکن بطرف انجام کار چنانکه روسیه سعی میکند سرکرده هم به کمال تپش چشم براه
هستند. با اراده که این جنگ خونخوار بر پا کرده شده بود بمجرد حاصل شدن مطلب آمادگی و تیاری
روس بنا بر انسداد جنگ مذکور بخیال رعایای یورپ نمی آمد در ۱۸۵۳ عیسوی در سردی کونیا بلوا
بر پا شد و در تمام موسم سرما قایم ماند و در حالیکه سلاطین مختلف بسر شدند بعده در همان سال در ماه متبر
اهالیان سرویه بظلم قوم سلاو شکایت بخت بخضور پادشاه خود کردند و در ماه فروری ۱۸۷۶ عیسوی
مردم بلوا ئی بذریعه یک اشتهار برای خود محض خود مختاری خواستند و امید نمودند که حفاظت
این آزادی ما را روسی خواهد کرد در ماه می سال مذکور در شهر سلونیکا از دست اهل اسلام یک
فرانسیس و یکی جرمنی بغیر کشته شدند و در آخر ماه مذکور از تخت سلطنت مرحوم و مغفور سلطان
عبدالعزیز خان غازی معزول کرده شد و در همن اثنا وزیر خارجیت لندن لارد در بی یاد داشت بران
مکتوب گذشته جهاز های جنگی خود را در بحر بسیکا فرستاد مجد دین ایام سلطنت های با هگزدار روم سروه
نوستینگر و با دولت عثمانیه بغاوت کرده اعلان جنگ دادند مدتی برین نگذشته بود که در بلغارستان
خونریزی شد این واقعات متعل شده روسیان شور و غوغا بر پا کردند که حمایت کنند و ر باشند
قوم سلا و سوای روسی کسی دیگر نیست و بر برادران خود رحم کرده روسیان فوج بیشمار والنه خود را با مداد
سرویه فرستادند. مگر این امید کسی را نخواهد بود که روسیه باعث نام سلا و سوال مشرقی را ترک خواهد نمود
و بدین بهانه جنگ بر پا کرده فوزا در آن خواهد افتاد اهالیان سینت بطرس برگ پای تخت روس
خیال داشتند که اگر چه علم و کار های شنیع ترکان تحقیر میکردند اما ازین بخن مخالفتان کار عظیم پیش می آمد


همت بکنند سامان تیاری کامل بجا دارندرعایای روس کجا آزادی حاصل کردند که آنها را گذاشته
روسیه برای حصول آزادی سرزی کونیامیرود بعوض دیدن حال خود و انتظام خود برای انتظام دیگری
رفتن چه قدر جای مضحکه وقعه است در ماه اپریل ۱۸۷۷ع به مجرد برپاشدن جنگ بر قلمرو عثمانیه حصم
ایشیاسی کوچک مثل اردبان و قارص افواج روسیه محاصره نمود و در علاقه یوروپ بلامزاحمت فوج روس
رود دینوب را عبور کرد و برتر نوایای تخت بلغار قابض شد بر این فتوحات ابتدائی روسیه در جامه
نمی گنجید که در عین اثنا یک خوشخبری دیگریافت که افواج روسیه به آسانی تمام جبل بالکان را
نیز عبور نمود و جرنیل کورکو به طرف ادرینه‌اپوپل پیش قدمی کرده میرود این گمان کرد و که حالا در فتح
قسطنطنیه درنگ نخواهد شد روسیان شادان شده غوغا و شور برپاکردند که ترک که شخصی مریض سقیم
بود فوت شد و به انتقال وی سوال یوروپ به اتمام رسید - درین گمان فضول آنها بسیار غلط
بودند چرا که عرصه قلیل نگذشته بود که به آنها ثابت شد که آن مریض فوت نشده است بلکه در حراست
و حفاظت ناموس سلطنت خود کامیاب و متصدور گردیده است یعنی از راه ایشیای ترکی که
فتح‌مندان روسیه برای فتح قسطنطنیه پیش‌قدمی می‌کردند آنها را شجاعان نامدار ترک متصل مقام زیون
به جلادت و مردانگی زده و کنده شکست داده از حد گذرانیدند در یوروپ نیز برحمله آوردن پلونده روسیان
نقصان سخت بر روی ددمن خود خورده زرگ بافتند و در حمله دویم زیاده بر اول نقصان متضمن
پس پاشدند جرنیل کورکو که پیش قدمی کرده بود در کار خود مایوس گردید و مردمان شمالی بلغار نیز بامعاونت
آزادی خود بعوض وفاداری اظهار نارضامندی کردند- لاکن در اوسط ماه اکتوبر باز اخترحوسیه درخشان
شد و قریه راست افتاد چنانچه احمدمختار پاشا را از دست روسیان ضرر رسید و قارص مفتح گردید
و بر ارض روم محاصره نمودند و پلونا خراب شد و شجاع غازی عثمان پاشا مع پنجاه هزار فوج دلیر بدست روسیا فتاد
کیفیت پرگنه سرزی کونیا و تعلق آن


۱۳
چون میخواهیم که سبب جنگ عظیم روس و روم که فی الحال واقع شده در یابیم پس در ممالک ازاد
ترک که هرزی گونیا واقع ست خیال مارجوع بآن می کند درین ضلع هرزی گونیا اهل اسلام و نصاری
مختلط سکنا دارند و در بعضی پرکنات این ضلع بربعضی مقامات کثرت اهل اسلام و بعضی جا کثرت
نصاری و بعضی جاها اینطور هم هستند که شمارهر دو قوم تقریباً مساوی میباشد و در خاص هرزی گونیا
زیاده ترعیسائیان اباد هستند- در ممالک غربی و شمالی ملک ترک در یک حصه مختصره که هرزی گونیا
واقع ست شمالی آن کروشیا و شرق و شمالی بوسنیا و جانب جنوب مونتینگرو و غروب جنوب
بحر ادریا تک واقع ستنقشه

استریه
رومیلیافیلیوپلس
دریای ستیو
بوسنیا باجگذار روم هرزی گونیا باجگذار روم استریه مالد یویه روس ویلکیا باجگذار روم بلغاریا
باجگذار روم مانتینگرو باجگذار روم البانیه باجگذار روم رومیلیا تعلق پای تخت قسطنطنیه سرویا
باجگذار روم - پرکنه هرزی گونیا بر مقامی که واقع ست برای اگهای آن نقشه اکثر پرکنات ممالک ترک
برای اگهای


۱۳

درینجا تحریر گردید و برغور نمودن این نقشه معلوم میشود که این پرگنه در مغربی ملک مذکور در زمین تنگ تناسب
واقع شده است و شرقاً و غرباً طول آن یکصد و چهل میل و شمالاً و جنوباً عرض آن پنجاه میل است بسب
بودن کوه بندشمار باشندگان آنجا بغایت کم است واگر نظر بر زمین بود و باش شان گردد شود معلوم
میگردد که باشندگان انجا تهذیب یافته باند که نباشند این مردم کوهی هستند بهمین سبب بکار تجارت
مشغول شده دل خود و خود را شاد کرده نتوانستند - این مردم مغرور و آزاداند و ازین جهت با اہل
اسلام معامله خوب ندارند- باشندگان این ملک بسبب پابندی مذهب عیسائی با حاکمان خود
که مسلمان سبباشند گاهی طریقه دوستانه را بکار نمی برند و در سینه خود مرض بی دلی پوشیده گذاشته باشید
اوقات بغاوت و بلوه برپا مینمایند از انجمله بلوه عظیم که تاریخ یکم جولائی بر پا شده بود و در میدان آوری انان
جنگ فی الحال هم همین بلوه شمار کرده میشود پس ما می بینیم که در هر خنده در برده یک اشتغالک میباشد
و در بلوه هنری گونیا اشتعالک بودن ضرور است و این اشتغالک از جانب اهل منوتینگیر و بود
در ۱۸۹۶ عیسوی در موسم سرما ازعلاقه توسینجی هنری گونیا یکصد و شصت و چهار نفر در مونتینگر رفته
سکونت اختیار کردند و سب اصلی این حرکت آن بود که از اهالیان نوتینگر و امداد حاصل نمایند در آنجارفت
اشخاص مذکو از طرف حاکمان اہل اسلام بحال مبالغه ظلم بر خود بیان کردند و شکایت نمودند که در ۱۸۹۴
زارعان در زراعت ناکامیاب محض شدند با زہم عاملان و اجاره داران محاصل از بیچاره و غربا در دسو
رقم های خورد و ریزه دقیقه از ظلم و جفا فر و گذاشت نکردند و کسانیکه غم خود ظاهر کردند و لایق ادای چیر مرو
نبودند آنها را زدند و قید کردند و آن کسانیکه شکایت این مردود د انما را نجوف گرفتاری بحکم سرکار نشان دادند
چون این حال را اہل مونتینگر و شنید بمخالفت دولت عثمانیه اهالیان هنری گونیا را بدرجه بغایت
اشتعالک دادند اشخاص مذکور چند ماه در متونینگر و استقامت کرده باجازت سرکار عثمانیه در ملاک خود
واپس آمدند و در واپسی ہمراہ خود خیالات عقل و دل بی دل آوردند چنانچه درین جوش و خروش باز آواتر


۱۴
از محاصل بدولت عثمانیه صاف انکار کردند و با افسران معین کرده ولایت صوف انکار را بجا و اظهار رسانیدند
بلوه هنزی کونیا
هنگامیکه در هنزی کونیا بغاوت و بلوه برپا شد در همان وقت متأثر شریف یعنی حاکم شهر متارکه سمت شما
برکنه مذکور واقع است شکایت مردم بلوائی شنیده برای تلافی و انصاف آنها در شهر خود طلب نمود مگر
بلوائیان ترسیدند که اگر ما برویم گرفتار خواهیم شدیم و سرامی یابیم باین خیال رفتن آنجا در کنار شخصی عنون
آنها برای کار ضروری و خاص خود بشهر متسار رفته بود او را گرفته قتل کردند و مردمانیکه سلامت روی اختیار
کرده میخواستند که ازین بغاوت دور و در امن زندگی بسرکنند برآنها دست ظلم و تعدی دراز کرده مجروح وستم رسیده
حال خود ساختند و کسانیکه صلح پسند و جدا بودندخانهای شانرا سوختند و کارشانرا مسدود کردند و بخوف
قتل نمودند- این ماجرا را وین و شنیده دولت مآب درویش پاشا حاکم بوسنیا غضبناک گردیدن به
قدری سختی و درشتی با بلوائیان آماده شد ازین جهت بنجا بین جنگهای خرد و ریزه بوقوع آمدند چونکه
از طرفین سپاهیان صلح کم بودند کاری قابل یادگار بظهور نیامد- از انجا که رابطه دلی اهالیان تنوی منکر با بلوا
ئیان هنری کونیا قوی بود گر زار روس بظاهر داری آن که هنوز وقت مقابله با دولت ترکیه علانیه نرسیده است
آنها را از امداد مانع شد یا اینکه دولت اتریه در میان آمده دست کشی میکرد و نیز دولت جرمن بلونگا کونیا
در شریک شدن سبب بنی یافت
حکم حضرت سلطان معظم در باب هنزی کونیا
در ۱۸۷۵ عیسوی سلاطین معظم یورپ با دولت عالیه عثمانیه گفتند که شکایت اهالیان هنزی کونیا
شنیدیم برای دفع مصیبت آنها یک کمیشن بلوائی در برکنه مذکور فرستاده شود چون این احوال بگوش بلوائیان
رسید بذر یعه تحریرات شکایات خود را به سلاطین معظم یورپ رسانیدند تفصیل شکایات این بود که
صاحبان اختیا ر ترک در وصول کردن محاصل همراه ما بان رسم و رواج بیجا به عمل می آرند و برای کلی


۱۵

شوارع عام عیسائیان را بالای کارگرفته میبرند. و اسب‌های مردم را بیخوف و خطرببرای امورات جنگی بزور
میبرند و در عدالت بارشوت و پاره جای گیر شده است و جان و مال و ناموس و عزت و آبروی
خلق الله غیرمحفوظ گردیده است درین شکایت نامه باینقسمی مسیح و باقی مبالغه بود باستماع احوال شکایت
باب عالی ایراد و فرمان بنام نهاد دو حکمنامه در ۱۸۵۶ عیسوی بماه اکتوبر و دسمبرشهر فرمود و از روی این فرمان
دولت عثمانی مساوات اهل اسلام و نصاری ظاهر کرد و برای رفع تکالیف مردمی دل و تسلیتے
وعده فرمود واز قراره حکمنامجات مذکور عدالت‌های خفیف و جلیله از سر نو قایم شدند واین امر قرار داد شد که
بر اجلاس فرعانی عدالت با آدمان ایماندار و قابل منتخب کرده شوند که بالای شان اعتبار هرکس باشد
و بلا ثبوت واجبی این چنین اشخاص از عهده خدمت جداکرده نشوند و در حکمنامجات مذکور این هم بیان
کرده شد که در صنفجات عدالت و سلطنتی بلافریق رعایای سلطانی عهده داران را انتخاب کرده مامورینان
و درمیان اهل اسلام و نصاری مقدماتیکه درپیش اندفیصله آنها بعدالت دیوانی کرده شود و در حکمنامهام
مذکوره رج اقرار بود که در بارمحاصل بر رعایا تخفیف داده شود و جمیع رعایا محاصل بطور مساوت
مقررگردد در محاصل ارضی یک ربع دوائم کم کرده شود وقانون وصول کردن بر محاصل بمعرفت اجاره
داران موقوف گردد بین بلا تفریق مذهب کسانی راکه رعایا پسند و انتخاب کنند آنها را بر وصول محاصل
مقررنمایند و قانون گرفتن بیکار مسدود شود و در امورات تجارت بروفورکشاده گی و وسعت حتی الوسع بجا
عمده وعلاج پذیری عمل آورد شود ماسوای آن در صیغه‌های پیشوایان مذهب عیسوی و هم مذهبانشان
قدری افزوده شد که در سروی حقوق مذهب خودبلامزاحمت سعی کنند چنانکه سابق برین هم از طرف دو
علیه عثمانیه معین بود و در آخرآن مامور و مشخص کردن عهده داران غیر اسلام و قایم کردن آنها سرکارحکومت
برذمه خاص خودگرفته بود. باین قرار با اینهم منظور فرموده آگاه گردانده بود که بوجه داخل شدن عیسائیان
در نوکری جنگی که از بست تا چهل ساله باشند در محاصل بقدری تخفیف گرفت خواهد شد ومکانات


۱۶
وزمین خریده و روپیه خود صرف کنند حق ملکیت خود عیسائیان میگیرند و برای سخنان واجبی بدولت
عثمانیه اگر بخواهند عریضه کنند حق فایده بتمامی انها حاصل است ذلت بسیار دارند

علامات آفات و بلا بر دولت عثمانیه از سراف

حضرت خلافت پناه که از روی مضامین دوحکمنامه مسبوق الذکر قبول فرموده بودند عام وخاص بران
سرشته آن کامل بود چرا که حضرت سلطان در آنوقت چهار دور خود اسباب خوفناک ملاحظه میفرمودند
ومعاملات سلطنت روزبروز خمیده میگردید و درممالک ایشان قحط وگرانی بدرجه کمال بود زار زار رعا
سلطنت ترک را به برجه برجه دیدن منتظر بود زیاده برین خیالات احوال خراب و خالی بودن خزانه سلطنت
ترک شهرت یافت و رسیدن این نوبت برافت باعث فضول خرجی سلاطین عثمانیه بود به مقوله مسفر
برای که در شایع سیاحت قسطنطنیه کرده آمده بود این است که بر تمامی سواحل بحر باس فورس بفاصله
یک میل قصرهای شاهی وعمارات عمده وزیبا برای ساعت تیری سلطان تعمیر شده اند و بعضی عمارات
قیمتی آراسته اندکه از معاینه انها معلوم میشودکه نهایت اصراف ومخارج بجادرآن شده است حضرت سلطان
همیشه تنها تناول طعام میفرمایند و هر روز نود و چهار اقسام مختلفه نعمت های گوناگون بر دسترخوان چیده
میشوند و برای سواری ذات خاص هشت صد راس اسپ آماده میباشند و هفت صد حرم محترم دارند
ودر محل های حرم سراسه صد خواجه سرا مقرر هستند وبرای باشندگان سیع حرم سرا باسالیانه چهل هزار
گاومیش ذبح کرده میشوند و روزمره دوصد گوسفند و یک صد بره ده شیره و دوصد قطعه مرغ و چهارصد
چوزه مرغ و دوصد کبوتر و پنجاه کلنگ نیز بمصرف میرسند این چنین اخراجات زیاده کنند قرض سلطنت چرا
نباشد قرض سلطنت ترک که فی الحال است بیست سال قبل ازین نبود چنانچه در ۱۸۵۴ع بوقت آغاز حرب
کریمیه بسلطنت موصوف سه کرور روپیه قرض بود مگر در هر سال آنقدر افزایش کرد که در ۱۸۷۶ع یک
ارب و هشتاد کرور شد. وقتیکه درعلاقه ترک بلوه و بغاوت شروع گردیده بود و بیدلی رعایا انتشار یافت


۱۷

و هنگامیکه با سلاطین دیگر وقت مباحثه نزدیک شد و در آنوقت حال خزانه ترک این چنین تنگ بنظر آمد
دولت انگلند صاحب غرض و پلتین و موقع شناس را یقین شده بود بنا بر ان بحضور وزیر که راه آمد و شد
هند و تانست حصه های آنرا که در تحت و تصرف خدیو مصر بودند همه را خریده و عام و خاص اثبات کرد
که باعث با شدن چنگ هندستان انگلند را خللی نخواهد رسید لهذا سرکار انگلش مذکور ریگا ها شد فواید را اول گویند

کونث اندراسی وزیر نستریه و دولت عثمانیه

سال ۱۸۷۵ ع بختم شدن آمد مگر بغاوت سرزی کونیا عوض کم شدن زیاده شده رفت در آن وقت
چانسلر آستریه یعنی حامل مهر پادشاهی وزیر اعظم کونث اندراسی یک اشتهار بطور دست آویز تیار نموده
بحضور سلاطین یورپ فرستاد و در این کاغذ بدولت سنیه عثمانیه بطور دوستانه نوشته بود که دولت عمانه
درباب ترویج انتظامات معهوده مملکت خود یک کمیشن مقرر فرماید و ممبران یعنی سرکردگان کیمشن نصف
مسلمان و نصف عیسائی باشند و دولت عثمانیه زمین بیکاره را بزع خواران بدهد تا نان رعایا محتاج بدبار
و سلاطین یورپ در دولت عثمانیه انچه تنظیمات بخواهند که بکنند دولت علیه قبول کند در حالیکه درین قسم
تحریرات و شایع نمودن آن جرمن و روس و استریه متفق الرای بودند و اثبات اتفاق با همی که قابل تصدیق
از اکثر سمنان معلوم میگردید از هر طرف یقین این سخن کرده می شد که با شتمالک روس بخیال تخریب مسلمانان
ترک سرکار استریا این دست آویز شایع کرده است پس درین باب هر کمیشن که قایم کرده می شد لامحاله
طرف داری و رعایت روسیه می نمود و کار روائی تمام بر بربادی آزادی ترک میکردند

خواهش باغیان و بلوائیان سرزی کونیا

از یک جانب بر این تحریر بیکار بحث جاری بود و دیگر جانب بلوه سرزی کونیا بزور و شور تمام زیاده یی
میرفت در آغاز ۱۸۷۶ ع چند جنگ های خورد و ریزه واقع شدند و یک افسر و سرغنه باغیان کشته شد
خواهش های بلوائیان این بود که در ممالک ترک که پرگنات به عیسائیان آباد اند از انجمله سیوم حصه زمین


۱۸

به عیسائیان داده شود برای جمع آوری فوج جنگی به قلعه جات شهر دولت عثمانیه که مکانات و مساجد و
کلیسای نصاری که مسلمانان مسمار و خراب کرده اند سرکار عثمانیه به اخراجات خود آباد و تعمیر کرده بدهد
و زمینداران عیسائی را کم از کم تا یک سال خوراک و آلات زراعت و خرج آن سرکار سنیه عثمانیه بهم
رسانیده بدهد و بر باغیان و بلوائیان تا سه سال محصول مقرر نشود و تا وقتیکه از مسلمانان اسلحه جنگ
گرفته نشود از باغیان نیز گرفته نشود و عیسائیان که مستحمل مضرت باشند ماند برای انجام تلافی آنها وجه نقد
بقبضه یک کشیش بیع دین عیسائی مذهب سرکار عثمانیه تسلیم نماید که باغیانرا بحق برساند. این تمام خواہشات
انقدر سخت بودند که هرگاه سرکار اشیر به واجب بودن آن با روسی نیز متفق می شدند دولت سنیه عثمانیه
هرگز خواہشات مذکور را قبول نمیکرد چہاکہ ہنوز وقت آخری دولت موصوف نرسیده بود بلکہ جہتہ پامال
کردن باغیان در دولت موصوف قوت کامل حاصل بود و تصدیق این سخن در محاربات شده است
مگر بغاوت ہائیکہ هر کوه با واقعه شده شبیر ولایت آب علی پاشا گورنر جنرل سزری کو نیا
یکا یک فرو کرده نتوانست . دفع
کردن بغاوت سزری کونیا ولایت
آب علی پاشا گورنر جنرل آنجا بسلوک
امتداد کوشش بلیغ نمود تصویر انشاہ
موصوف درینجا ثبت ست ازان
معلوم میشود که این صاحب یکنافدہ
و سن رسیده و پخته سال است
البته وقع بغاوت از تدبیر این صاب
دور بوده باشد. درین اثنا حال

فرزند دولت


۱۹

خزانه دولت ترک زیاده ترنازک شد و بردولت عثمانیه قریب دوارب روپیه قرض شد و سود قرضہ
مذکوره ده کرور و چهل لک روپیه سالیانه تقریبا داده می شد و ادای این سود خیلی دشوار گردید برائے
مدافعت این سختی ها وزرای دولت موصوفہ تدابیر ہرگونہ بروی کار آوردند مگر در همان وقت سختی ها و دشواری
های جدید برای دولت عثمانیه پیدا شدند
قتل دو نفر ایلچیان فرینچ در بین شهر سلونیكا

سختی ہا را کہ نام نهادیم بیان آن لازم شد کہ بطور بود و برای اگاہی آن مارا مناسب است که طرف سلونیکا
فکر و نظر خود را برسانیم ضلع رومیلیا از ممالک ترک واقع ملک یورپ سمت جنوب در مرکز سالونیکا
شهر مذکور واقع است از روی معاینه نقشه شهر مذکور بر خلیج سلونیکا نظر می اید بجهت جنوب ادریانوپل در عرابی
بفاصلہ دو صد و پنج میل واقع شده و یک مستقم و راست کوه برکنار خلیج سلونیکا افتاده است بر
فراز آن که نزول آب کوه را ملاحظه کنید بر منظر نزول مذکوشہر سطور آبادست و فصیل اطراف شہر تخمینا پنج
میل محصورست و آبادی آن هفتاد هزار شمار شده و درین آبادی حصه کلان از مردم نصاری است دران
قوم رومن توصیف این شهر بسیار بود و اهالیان شرق و غرب با تجاران این شہر تجارت میکرده اند باجره
ابریشیمین این زمانہ ہم درین شہر بکثرت خرج میشود و جوار وکندم و جو و تنباکو و شحم و اسفنج و شراب چوب
ساگون و غیره اجناس از انجا بیرون میروند و درین شہر عمارات کلیسا و مناره های نهایت عمده از دور برسی
نهایت خوشنما معلوم میشوند در همان کلیسا ہائیکه اول رومن و یونانی پرستش بتان میکردند و از ناقوس عیسا
و اوازان پر صدا بودند تنها را اهل اسلام برای عبادت اللہ الصمد بلند و لم یولد مساجد ساخته اند لاکن با وجود اهمیت
شان و غربت این شہر ادعای بر بزرگوار ی معلوم میشود و بسبب قتل وخونریزی این شہر بسیار بدنام ست چنانجه
در اخر چهارم صدی عیسوی ہزار منظم فوج که پاسبان این شہر بود و افسران خاص و یک بازیگر را کہ در تماشا
سرکس بر اسب سوار شده بازی میکرد بالا ام گناہی قید نموده بود و سر عوام الناس ان شہر تماشاگر میخواستند این


۲۰

سخن با اهالیان شهر مذکور مشتعل بفساد شدند شرار عظم و افسران را بقتل رسانیدند اگرچه گناه مزعومه کور عظیم بود و انچه
بعوض آن نیز یافتند بسیار خفیف بود همت شاهنشاه روم اوایل این اول بمجرد شنیدن احوال قتل افسران خود
یک کرور بهایم خصال از سپاه خود را بقهر و غضب بشهر مذکور مامور نمود و آن حشیان بیایم منش مدت ساعت یان
هزار کس شهری را تیغ بیدریغ نمودند قصه نهنگ اجل نمودند همچنین کل رو حشیانه در صفحه تواریخ عالم نوشته شده است درین
شهر بد نصیب در ماه می شش یک حادثه مصاب افزا شبینه قمر بلغاریه که مسلمان شد بود
کرافته او ال کوچکه در دقایق فکر شجر نمودات
ترسید بوقوع آمد چنانچه نجم ماهی یک دختر بلغار که تصور
آن درج است مذهب عیسوی را ترک داده دین پاک
محمدی علیه التحیة و السلام اختیار کرده بود و کویانان
برقیام با و داشت تبدیل مذهب از وطن آباء و
اجداد بخرابه آتشی سوار شده در شهر سلونیکا داخل
گردید چند نفر عیسائیان کر یک مذهب نیان تصنیف
که دختر مذکور را بخلاف رضای او داخل دین مبین
اسلام نموده‌اند از نگهبانان دختران را بگرفتند و اندرانین
واقعه اهل اسلام سلونیکا نهایت غضبناک شده

روز دوم پنجهزار نفر اهل اسلام جمع شدند هنگامی که اهل اسلام کرم فساد کفر و فجور کردیدند ایلچی فرانس سپی جوان آلمانی
و ایلچی جرمن سمی هنری هیث که در سلونیکا مقیم بودند در مجتمع اهل اسلام رفتند و تا این وقت اهالی سلونیکا
که دختر مذکور را در خانه ایلچی جرمن نگاه داشته اند از جانین مباحثه شروع شد و مسلمانان قهر نضف امده هر دولی ایلام
بقتل رسانیدند و در جائیکه خون ایلچیان گورش دحالت تشویش آنجا از روی تصویر فسلکه واضح می شود *


۲۱
حادثه قتل دو نفر ایلچیان در شهر سلانیکا از دست مسلمانان

مگر بوقوع این واردات از جانب جمیع دول یورپ حقارت کرده شد و جهازات جنگی فرانس و جرمن


۲۲

بفوج در سلونیکا رسیدند و نیمگذاشت بدیم حصولیت فوج شرو سلطنت شان و شوکت مام و مقام فرامبی شروانیان
مقتول را دفن نمودند بخواش پر غضب علیای شرو سلطنت مذکور قاتلان ملح باز دولت علیہ عثمانیه گرفتار کرد بتاریخ
شانزدهم ماهی بلا کشید ورثای مقتول از اهار لاش پینها در ضامند بنو برین تشویش آمیز ز ما نه نظر کرده سرکار
انگلیشه برای حفاظت فواید شرقی جهازات جنگی خود را در بحر دار دنس و شاخ در یا یه خلیج بس کا فورا رسانید

سیمورندم یعنی یاد داشت برلن
مجرد انجام واقعه خونخوار سلونیکا که شوش مجد بود سه سلاطین شمالی یورپ دولت و سلطنت عثمانیه مکرو حیلہ حایل
شدن را شروع کردند قبل از ظهور تحریر کونت اندراسی بر اعظم آستریه هنگامیکه بغاوت در ممالک ترکیه بر پا بود در
همان وقت حضرت خلافت پناه انجه تنظیمات ممالک بذات خاص فرمودند و عده ها کرده بودند سر سه سلاطین
ند کور که حیله سازی بر بسته بودند و شک گمان هم بودند بلکه بخیال خود سلطنت عثمانیه را در نظر محمدشان شکسته
و بر باد نداشته بجای خود حصه رسد و قسم انرا با هم کرده بودند و بر همین خیال بد و زیر روس پرنس کوزه چکاوف
و چانسلر استریه کونت اندر اس در برلن رقیه با پرنس بمارک ملاتی شدند و تاری یازدهم و دوازد جیمی یک ارزان
تبایی خبر درهم یک اشتهار یاد داشت میانرود نام آن را بیان میمورند گذشتند از مضمون این یاداست
مترشح میشد که از روی دست آویز کونسل اندر اسی آنچه حضرت سلطان اعظم در بابے انتظامات قلم خود او
فرمود اندیر انجام شدن و جمیل آن بکار مرکز این سه سلطنت حق دارند مگر استحقاق این مرا آنها انبا
آوردند حوا این جا معلوم میشود ضیله این عوبی باطل رکده و آنی صد جیل ظاهر د ندان زیاد در مدار
خود مختاری خواهد بود و میمور ندم ند کور زیاده جو دمختار ازین جهت شمار کرده میشد که هرگاه قابل تسلی اوطمنا
سلاطین می ربی و لت ثما نیست ظیمات ملت خود علاج وصال حل نکرد یرنی جنگ بای خواجه ایران
کار ند کور که مجبور کرده شود دران تحریر درج بود جرمین را در طرفداری روسیه اصل مطلب بود احوال آن فا
و پاک معلوم می شد لیکن اگر تمام پورب صفا برای جنگ میش سلطنت مذکور را قدری مدا حاصل میکردی


۲۳
و آنهم مهم و این سخن هم بر سلطنت جرمن بیقین کامل ذهنشین گردید که سلطنت اطالیه هنوز در حالت طفویت
شمار کرده میشود و بر حالات و بنور اگر دین میشد الحاق آن با سلطنت معظمه یورپ امر بدیهی ظاهر بود بنا
بر این چار و ناچار اطالیه مضمون میمور ندم برلن را قبول کرد و سلطنت فرانس رشگ عظیم ممتنع
در سلطنت درجه دویم داخل شده بود نیز حالات با همی و درون مملکت خود پیچیده و ابتر بودند و دل او را زیاد
که هر شی را که نامین کنند برای آن جنگ هم کرده میتوانند بر این امورات نازک خیال کرده سلطنت فراس
در باب میمورندم منظوری ظاهر کرد غرضکه در غیاب تمام سلاطین یورپ متفق الرای بودند در اینجا آنچه
کتاب باعث خوش آمد یا مجبوری نوشته است حرف بحرف ترجمه میکنیم و در آخران اظهار خود را بیان داریم
مگر خوش نصیبی دولت عثمانیه که هر طریقه که سلاطین یورپ اختیار کردند انگلند از ان مخالفت ورزید همین مخالفت
و اتفاق رای سلاطین مذکور همه بر باد رفت با الفرض اگر انگلند نیز متفق میشد دولت عالیه عثمانیه شان و شوکت
سلطنت معظمه خود را گاهی کم کر د قبول درخواست نمی کرد و تا جان در بدن داشت دست از قبضه شمشیر می دانید
مترجم گوید خوش نصیبی سلطنت علیه عثمانیه از مخالفت رای انگلند گفتن محض خطاست این باده خوش
نصیبی دولت موصوف چه خواهد بود که از صد ها سال فرمان فرمای ملک مقدسہ نصاری هستند در حالی که با
غزائمه در کتب سماوی بی عده فرموده است که زمین مقدس بیت المقدس را بدست بندگان پاک و فرمان کما
خود همیشه خواهم سپارید نا پاک را پاک چه کار خوش قسمتی دولت علیه عثمانیه محض بتائیدات حی قدیر یمی و بصیر
اگر فضل الهی شامل حال نمیداشت زور بازوی این حسین نبود غیرانگلند دیگر سلاطین چه کم بودند اصل صرا
این است که برای نگهداشت هندوستان کدام نوز انگلاندر جهان می نازد خاموش شدن مخصوص انکر نیز به ویتا
و غیر تعصب مجرد در ایام جنگ مذکور بخو دن گفته بود که ما مردم قومی هستیم که دو فر جنگ میکنند یکی را که بخواهیم خاما
او بر باد بدهم او را از پس پشت آمده و دوست او را چنان قایم میگیریم که از حرکت ماند و بظاهر اور اسیکو یم که ای
مهربان ای شفیق چرا خود را برنج می اندازی دست پای خود رانده و کوفته میکنی بر ما بگذار که خدمت تو کنیم چونکه


۲۴
مدعی اوزبک کشی شده باش رفقای چشم او که گرد بینی شکسته او دال میکند بیکار میکند بلا توقف میکشاید که تو میدانی و میگوید
حقوق یا عهد شاهان
سه شاهنشاهان که مدعی حقوق هستند تصاویر چهره بقدرشان که منسلک نمودیم از ان با
معلوم میشوند چنانچه تصویر بالا اثر شاه جرمن که ولیم نام دارد و جانب دست راست
او شاهنشاه روس الگزندر است و جانب دست چپ شاهنشاه استریا فرانسیس جوزف است
فرانس جوزف شاهنشاه استریا ولیم شاهنشاه جرمن الگزندر شاهنشاه روس
ولیم شاهنشاه جرمن در ۱۷۹۷ع تولد شده بود و فی الحال با وجود سن هشتاد سالگی زرق و برق جوانی دارد
پادشاه


۲۵

با چند شانهای افسرو پری از چهرۂ خوش نمای او نمایان اند شهنشاه موصوف از عنفوان جوانی در فن سپا
گری پرورش یافته و از سال ۱۸۱۵ ع که پروشیا بمقابله فرانس صف آرای جنگ بود در ان
معرکه ولیم موصوف هم شریک حال بود و از سنه ۱۸۴۰ لغایت سنه ۱۸۴۴ ع در مملکت پومیر اکور نر بوده اس
و در اواخر سنۂ مذکور بمجلس سلطنتی ملک خود شریک شده بود و در همان سال ولیم را عهدۂ سپاه سالاری
اعظم افواج پروشیه عطا شده بود و بمقابله فواج بیدل که خواهان تغییر و تبدل سلطنت بودند اورا فرستادند و در
سنه ۱۸۶۱ ع باعث لاولد مردن برادر او ولیم چهارم بر تخت سلطنت این ولیم قابض و متصرف گردید و در
سنه ۱۸۶۶ ع بمقابله آسٹریا صف آرای جنگ شد و باعث بودن تفنگهای قسم تفنگ دست فوج پروشیا
در مقابله او آسٹریا تاب نه آورده هزیمت کار خجالت کشید صلح نمود و بجانب شمال و جنوب جرمن دست برد
خور و خورد ریاست ها بیک ضلع بزرگ در سنه ۱۸۶۶ع قایم کرد و شد و در سنه ۱۸۷۰ع معاونت وزیر راست با
و چالاک و کینه ور پرنس بسمارک در جنگ فرانس آنچه کار روائی کرده ناظرین باتمکین از ان بخوبی مسبوق
هستند شهنشاه ولیم جرمن از روی رشته داری مامای زار روس الکژندرست و درمیان ماما و خواهر زاده
بدرجه غایت یکدلی و یکجہتی میباشد. شهنشاه روس الکژندر ثانی در عهد سلطنت عموی خود الکژندر اول
در سنه ۱۸۱۸ ع تولد شده بود و فی الحال از روی حساب مذکور عمر او شصت ساله است در صغرسنی او را در خواندن
سخت و شاقه انداختند و در ابتدا بر دل اوگران آمده و از خطا شده بود لاکن در چند مدت سياحت کرد
بحال خود آمده استقامت مزاج پیدا کرد و درمیان او و برادر او قسطنطین نام مخالفت سخت انفا
بود و یک گروه فساد پیشه روس کوشش و سعی داشتند که قسطنطین را تخت نشین سازند در فیا
پدرشان نهایت متفکر شده فرزند خود قسطنطین را قبل از ایام مرگ خود اقرار قبولی اطاعت و بعہد
وارث بودن تاج و تخت فرزند ارشد خود الکژندرثانی گرفت - ہنگامیکه شهنشاه حال برتخت افرون
تخت سلطنت شد بالسلاسینیکه معرکه جنگ جاری داشتند همان طور جاری و بر پا گذاشت


٢٦

و اشتہاری نگاہداشت غیرت مملکت خود بضابطه و استحکام مشتهر گردانید از جنگ با فارغ شده
حتی الوسع بحلیت تمام در باب کم کردن افواج و افزونی محاصل و تجارت کوشید و در ۱۸۶۱ع دو کرور و نیمی
کنیز و غلام را آزادی بخشید بنام خود در تمام دنیا مشهور نمود و در ۱۸۶۲ع غلامان قوم پول را نیز آزاد کرد
در ۱۸۶۶ع زار موصوف با امیر ترکستان صف آرای جنگ گردید و در ۱۸۶۸ع امیر موصوف شکست
داده بر شهر بخارا قبضه نمود و در سنگی دنیا امریکا هر قدر ملک که در تصرف دولت روسیه بود آن همه را
در ۱۸۶۷ع بعوض یک کرور و چهل لک روپیه بدست سلطنت متحده امریکا فروخت عمل در آمد تمام
امورات مملکت بر اساس تحصیل علوم میکرد - دو مرتبه در کشتن زار روس سعی کرده شده بود مگر هر دو وقت
داخل شدن بهشت بطرس برگهائی تخت بزار موصوف و آتفنگ کرده شد مگر دست وار کنند را
یک فردورکش که در پس آن بر نشانه کارگر نه آمد چنانچه در صله آن شہنشاہ موصوف فردور مذکور را در زمره
امرای خود داخل کرد مرتبه دویم در ۱۸۶۷ع وقتیکه الکزندر معه دو فرزندان خود در شہر پاریس همراه پولین سوم
در عرابه شاہی برای ہواخوری سوار شده می برآمد شخصی از قوم پول وارکلو را تفنگ کرده بر نشانه کارگر نه آمد و بردو
وارد ویم سیل تفنگی کفیده شہنشاہ از صدمہ محفوظ مان در ۱۸۸۱ع محمد لی الکزندر بشهانی دی جی مرعونا شد بود
و از وی اولاد کثیر شد الکزندر ثانی در ۱۸۵۵ع بر تخت نشست و قبل از ان در ۱۸۳۱ع داخل فوج شده بود
در ۱۸۳۵ع منصب کرنیلی کمپنی اول عطا شده بود در ۱۸۳۰ع برای سیاحت جرمن برفت و در ۱۸۳۹ع افسر
مدرسه شہنشاہی فوجی مقرر شد و افسری فوج چہل کائیسین را نیز کرد عادات ورسم و رفتار جنگ در مزاج
شہنشاہ موصوف از ہر عادات زیادہ معلوم میشوند - شہنشاہ آسٹریا فرانس جوزف در ۱۸۳۰ع تولد ۱۸۴۸ع
و فی الحال بسن چهل و ہشت ساله است چون عموی او فرینند نماندنی از تخت سلطنت کناره کرد پراز
فرانس جوزف بر تخت سلطنت آسٹر یا تمکن گردید و بتجرد تخت نشینی ملک خود را بفساد با همی نفته و رو
آنقدر ناتوان یافت که فورا بودن سلطنت براساس جمهوریه ظاهر کرد و در ملک ہنگار یکہ مخالف استریا

بغاوت


۲۷
بغاوت سربیا و با تزا به عانت روس فرو نشاند و بتجربه و چالاکی جبرئیل زحمت کشیده خود را ذمی نسکی مملکت
اطالیه را در قبض خود آورد بمقصد در گردید و در ۱۸۵۳ء دولت روسیه را از معرکه آرایی با دولت سینه
عثمانیه بازداشت و شہنشاه روس امید داشت که براه من در جنگ معاون خواهد شد بر عکس آن
آتشرو مانع گردید ازین سبب رنجید جهت نمود شهنشاه استریا طویل القامت و خوبصورت
است از تصویر نیسلکه معلوم میگردد و فی نفسه بسیار بهادر۔ یک نظیر شجاعت در جنگ استا
از وی بظهور آمده بود۔ با دختر نیک اختر دیوک میک میلیمن جوزف مسماه ایلی زبیت در ۱۸۵۴ع
کتخدائی او شده بود و در ۱۸۶ع زوجه خود را همرا گرفت در قلمرو خود سفر کار به ولطالیہ سیاحت
نمود و مجوسان عزم سلطنت را از هس منافی بخشید و در ۱۸۶۶ع با پرو شیا صف آرایی جنگ گردید
بو دو شکست خورد مگر فوزا صلح کرد و در نظمات ملک خود مصروف شد در ۱۸۶۹ع چون نهروز را
کشا دند شهنشاه موصوف نیز در انحا موجود بود و در ۱۸۷۱ء با شہنشاہ جرمن به کرو فروشان و شوکت طلاقات
نمود و دست یمین این شهنشاه کونت اندراسی است که در جنگ حال بشهرت بسیار یافته است
باب دویم
تواریخ و جغرافیه بلغار - عیسائیان بلغار و امداد دولت عثمانیه - تدابیر روسیه در باره
بغاوت ممالک عثمانیه - خورش روسیه در فتنه انگیزی بممالک عثمانیه- تجاوز بغاوت دربوسه
منظر دلچسپ و نزول جبال بالستان - شهر فلیپولیس - معزول شدن از سیر سلطنت سلطان
غازی عبدالعزیزخان ۔ باشی بوزوق و سرکیشن سپاهی- متزهی البث بفر کلیسیا - غوغای قتل
بلغاریان پراگگنده تحقیق کے شفران نکاح مشرب یک ۔ سزا دادن سرکار سینه عثمانب طالمانرا
تواریخ و جغر افیه بلغار
علاقه بلغار در ترکی یورپ واقع است و شمالی آن والچیا و مالد بیا وجنوبی آن رومیلیا و رخ مغرب سسیرویا وقت


۲۸
مشرق بحر اسود واقع شده اند و کوه‌های عظیم فاصل بلغار و سرویه گردیده‌اند و کوه بالقان
رومیلیا را و رود دنوب ولاحیا و مالدیویا را علیحده می‌نماید و جانب جنوب علاقۀ بلغار
به باغات میوه دار معمورست مگر حصه شمالی کوه بند و ویران است و در علاقۀ مذکور گوسفند
و چرم و شاخ حیوانات و چوب شمشیر و گل سرخ پیدا می‌شوند و کارخانجات پارچه پشمی و
چرم مصقلا و یراق‌های تفنگ نیز در آنجا موجوداند و حصه کلان آبادی آنجا مفلس و دهاقین
می‌باشند بدین وجه تجارت کلان در انجا نمی‌شود و کارخانجات وسعت پیدا نمی‌کنند از آن حصه
که روسی خریده می‌شود از همان حصه بلغاریان نیز برآمده اند بهمین باعث کشش دلی روسیا
بجانب بلغاریان همیشه میباشد آبادی مواضعات بلغار تخمیناً سی لک سنجیده شده است هرگاه شخص
بسیاحت بلغار براید قصبات آنجا نصف مشرقی و نصف مغربی مثال رعایای شهری خواهد یافت
آبادی این مقام اگر سه حصه نیم یک حصه اهل اسلام اند و زمین بلغار چنان خوب باشندگان چنان
آسوده اند که روسیان حسرت میخورند و همیشه شکایت     شمسیس یعنی پادری گریک چرچ بلغار
می‌نمایند این سخن که حاکمان مسلمان بر رعایای
نصاری آنجا تندی میکنند بالکل معلوم و
نمی‌شود سر گرفت شده است و میشود هم از روی
فساد و تعصب استام گرد و ثروت کلان
باشندگان بلغار عیسائیان اند مگر در میان
خودشان بسیار حصه‌های مذهبی شده‌اند قسمیکه
بلغار در قبضه اقتدار دولت بیه من عثمانیه اندبود
مردمان تعجب اند سبب گریک چرچ داشتند
مرد و دولت


۲۹

مدد دولت عثمانیه بنصارای بلغار

مردم نصارای بلغار در مذهب خود سخت پابند هستند و بمقابل دین و مذهب همه اشیاء را هیچ میدانند
در مذهب گریک چرچ که روسیان پابند هستند بلغاریان نیز در اول در همان مذهب بودند مگر در شهر
مطیعان پریشنشت و رومن کتھولک در خودشان پیدا شدند با وجود اختلافات مذهب رعایای خود
که عیسائیان بلغاراند سرکار ابد پایدار سنیه عثمانیه بنظر رحم و تلطف می بیند و مذهب داران را در
امورات مذهبی خود مختاری بخشیده چون در شرع دولت عثمانیه بذریعه اشاعت یک حکتام
بلغاریان را از دست پادری کلان باشنده قسطنطنیه مخلصی بخشیده بود ازین سلوک بلغاریان ممنون
احسان سرکار عثمانیه گردیده آماده اظهار وفاداری و صداقت شعاری گردیده بودند چنانچه مجرد شهرت این
حکمنامه مذکور ایالیان بلغار با هم کنکاش کرده یک دست آویز نوشتند و همه را آگاه کردند که بعد برداشت
مصائب سخت و تکالیف اشد پس از مشقت و تجاوز ده سال خواہشات مدت مدید ما با
واجداد ما و سببر و تحمل بر بلایای مصیبت زده امور شایده را در آغوش می بینیم و این عوض ونعم البدل
از صدق رای معدلت آرای فرمان فرمای خود که سایه عدالت و رعیت پروری بر فرق ما گسترده است
یعنی شهنشاه اعظم حضرت سلطان المکرم به مایان حاصل شده ـ بعد سوالیکه مایان تمامی کوشش
را بر عمل آورده و خیالات خود را رجوع کردیم حسب دلخواه ما انجام آن از جانب سرکار عثمانیه شد
و این امر ثبوت عمده و اراده الفت سرکار موصوف بطرف مایان است و بمایان معلوم شد که سرکار
ممدوح اراده دارد که مایان را در حفاظت خاص خود نگاه دارد وطیینه آن ازین زیاده چه خواهد بود و مایا
یقین می کنیم که سرکار موصوف بلغاریان را بدرجه رعایای صادق خود خواهد رسانید و نشان
صحیح آن ازین بهتر چه باشد باین قسم خیالات مردم بلغار از دولت عثمانیه مبدل شدن محال می نمود

تدابیر روسیه در باب بغاوت ممالک عثمانیه


۳۰
قسمی که بیان شد اهالیان بلغار یک جانب مایل دولت عثمانیه بودند و دیگر جانب روسیان آنها
از دولت موصوف بی وفا گردیده میخواستند که بطرف خود کش کنند و کوشش هامی نمودند چنانچه اطفال بلغار
در ملک خود طلب نموده در مدارس این چنین تعلیم میکردند که کلان شده در ملک خود شمال و سیاحت و
کارکرده بتوانند در ۱۲۹۱ ع در عهدنامه بخارست که روسیان از دولت عثمانیه گرفته بودند اقرار تحریری بود
که عیسائیان رعایای ترک که در مذهب گریک چرچ باشند مربی احوال آنها روس خواهد بود و حق حمایت
آنها روس دارد بعدازان در علاقه بلغار در باب مذهب مذکور در اختیار خود روسی وقعت و وسعت داد
در ۱۲۹۶ ع در جزیره کریت واقع بحرشام که از ممالک عثمانیه است بغاوت بر پاشد این وقت را غنیمت
دانسته روسیان مفسده پردازان یونانی را که بهایم خصال و وحشی بودند برای آشوب و فساد در بلغار فرستادند
از وحشیان و بهایم خصالان یونانی اهل بلغار به تنگ آمدند و انقست در لاچار شدند که عنه آنها را گرفتار کرده
تسلیم سرکار عثمانیه نمودند جماعت مفسدان مذکور را روسیان علاقه ولنچیا و شهر بخارست در مجالس پوشیده
فهمانیده بودند که برخلاف دولت عثمانیه رعایای آنجاستحد بغسا دست مگر این سخن در آنجا
محض بی ثبات دریافت شد از جمله مفسده پردازان مذکور یک شخص را سرکار عثمانیه بدار کشید بر وقت پاس
دادن از جیب او یک خط برآمد که خود او برای مجلس پوشیده مذکوره نوشته بود و مضمونش اینکه ما را در میدان حیات
میخوانند که بطوله بزنند و در کوه ها پوشیده میگردیم و گرسنه می میریم و بغیر تسلیم شدن بسر کار چاره نمیدانیم
و شما چا ز این قسم برای رعایای زمانه آئید ه و صاف برای مردم غیر کار کردن راحیله و مکرنموده اید آیا بنام
تهذیب و ترقی کار عمده کردن لا برآمده اید آن کار همین کارست آیا به نحوست شما مال و متاع ما
بر باد خواهد رفت خانه من ویران شد و عنقریب است که نذرانه مصیبت این نوجوانی خود را دادند
دار شوم آمی بدبختان شما و شرکای شمارا خداوند خراب کند جانهای بی بهای کسانی را که
شما نذرانه داده اید آنها را هرچه ضرار سیدنی ست ازان بخت تره و گران تر سزاها در مطلق نصیب بخشه
فتوای دیگر


۳۱
خواهش روسیه فساد انگیزی در دولت عثمانیه
در مقاماتیکه قوم سلاو آباد بودند در تحت یکبار بطورتخلف سفارش ها کرده تمامی آنها را در
یکجا جمع کردن و ماتحت یک حکومت نمودن کوشش زاران روس و وزرا و عوام روس
از زمان پطرس عظم کرده می آید مگر خیری را که روس میخواهد بآسانی حاصل شدن آن غیرممکن
ست بنابراین زار روس برای هستام کردن ارادۀ خود خواه بطور نیک یابد تدبیر ها می کند و غایه
خود و چالاکی خود را و خصایل بد خود را در لباس فواید عام پوشانده برای انجام اراده خود مفاسد
جانهای بندگان خدا ضایع شوند و هر قدر خلل که در آسایش انسانی بیافتد و هر قدر املاک خراب شود
نزدیک اوجه انصاف و سخن واجبی است و همچنان مردمان را بسیر می فهماند و ذهن نشین
می کند و در سرانجام خصایل بد زار روس واقعات پوشیده بارهاست و مجلس هاست که ظاهر
گردیده و کارزار روس است که بصرف زر خطیر و بمشقت تمام قسم قسم حیلہ سازی ها کرده در
سلطنت های غیر هر جا که قوم سلاو آباد باشد بغاوت برپاکند. در ایامیکه اهل بلغار از بدکرداری این انجمن
های پوشیده در گرداب طوفان افتاده بودند در ان وقت دولت مآب مدحت پاشا که درزمان
حال بسلطنت عالیه عثمانیه خوب مشهور شده اند گورنر جنرل بلغار بودند در ایام حکومت پاشای
موصوف اهل بلغار به آسایش تمام بسر می بردند و درین آسایش امید ترقی داشتند پاشای
موصوف برای فایدن عام واهالیان ملک راه ها و سرک ها را بعمده قواعد ساخت و زیور خانه گران و
راه زنان را شکستاند غرضیکه برای فواید رعایا بسیاری کارها قابل تحسین کرده بود و هر وقت که بغاوت
سرزی گونی بر پاشد در آنوقت اهل بلغار آرام و قرار نشسته بودند اگرچه زین احوال زار روس را آگاهی
بود و باشد مگر برای انجام اراده خود مبالغه عام برخلاف ترکان در مشتھر نمودن احوال دست بردار نمی شود
و سز در باب برپاکردن بغاوت و ترقی دادن آن ہادیهای مذهبی در هرجا یافته میشوند و ہادیمهایی که


۳۲
جابجا مثل تصویرئیستکه عیسائیانرا مخالفت حکام اهل اسلام اشتعالک بغاوت بجوش خروش میدهند
یک وحشی پادری بلغار بمخالفت اهل اسلام عیسائیان بلغار را اشتعال میدهد


۳۳
تجاوز بغاوت در بلغار
سلیم الطبع و فساد ناپسند بالیان بلغار را مردم اشتعالک دهنده و فساد پیشه انقدر در پوست درآمده و گپی
دادند که اگر شما فساد برپاکنید از طرف سلاطین صرف به روسیه واسلحه به شما امداد میشود بلکه فوج آنها هم برکمک
شما خواهد آمد لاچار مستعد بغاوت شدند و مشتعل مخران برای کامل جوش و خروش گفته شد که درین فساد هر قدر
امکانات و کشت و خونشی خراب و برباد شود بعوض آن از طرف روس صندوق های سکه طلا آتر
می رسد پیشوایان بغاوت در هفته اول ماه اپریل در یک موضع بلغار جمع شده تجویزات این نقصان
عظیم نموده باین امر قرار داد کردند که برای قتل اهل اسلام هر طوریکه باشد راه های ریل را خراب کرده مسدود
نمائیم و در اذر یه نوپل یک صد جا و فیلیو پلیس پنجاه جای در داده شود و شمار کثیر مواضعات غارت کرده شده
و در داده شود و برمقامات ضرور ولا بد قبضه کرده شود و سرتا مار و بازار و جک سه سر را دم حواله شونده برای
قبض و تصرف اسباب گودام های سرکاری در هر جا یکبارگی بلوه کرده شود و در ممالک بلغار هر سیکه
شریک بغاوت نشد بزبردستی و تخویف شریک کرده شود تاریخ پنجم می جناب نجیب آقا بخوبی نشات
بغاوت فهمیده فورا این چنین اشخاص را گرفتار کرده داخل حبس نمود و از بشوره بغاوت فاش شدن
امر را مشاهده کرده سرگروه باغیان اراده بغاوت یک بارگی کرد و در ابتدا برای رهائی دو نفر مفسد از حپس
رفتند و ناکامیاب آمدند و بر حصه قصیل بالیان پولیس نجیب آقا حمله آور گردیدند و بوجه نبودن اسلحه کامل
نزد اهالیان پولیس نذرا اسلحه بغاوت شعاران گردیدند و جناب نجیب آقا مجروح شده فرار گردید ازین
احوال چون سرکار عثمانیه اطلاع یافت فوجی که در فیلیپو پس جمع شده بود آن را فورا حکم شد که روانه مقالات
آورت والان و اطراف آن کوچ کند مگر قبل از رسیدن فوج مذکور بغاوت شعاران بدکردار مقداری
از اهل اسلام را شربت شهادت چشانیده بودند باعث موجود نبودن فوج قواعد دان نزدیک
جوانان رعایای فیلیپو پلیس بازار یک را اسلحه باغیان داده بکار برباد دادن باغیان مامور نمودند


۳۴
منظر دلچسب و نزول جبال بالقان
هرگاه یکه هزار مشقت و جوش و خروش بغاوت باغیان عیسائی فرو کرده شد اهالیان اسلام باعث مصائب و شداید که برادران دین خود دیده بودند انقدر غضبناک شدند که از قبضه بیرون رفتند باز هم برای انتقام عیسائیان که مخالف دین اند جای خوب را مثل نزول جبل بالقان جانب جنوب من لایل اسلام شد برین مقام قطار قله های بلند جبل بالقان برآمده ست وقتیکه در این حصه کوهی پهلو از جنگل غنچه بان قدرت الهی بنظر عمده و زیبا معلوم میشود با این قسم در تمامی یورپ شاذ و نادر مقام خواهد بود که در نظر انسان جلوه خوش نمائی بدهد در عدم موجودی انسان مثل مقامی که خالی از عمارات باشد همچنان حصه کلان این مقام معلوم میشود و قله های کوه بلباس مناره ها و لنگرها در وادیهای تنک نمایان شده سایه سن سیاه خود را در زیر قد صحانی خود بر کوه های طویل می اندازند و از پهلو آن بنظر کوه ها در سیاهی فرو ده پدید به زیاده می شود یک جانب عالم خموشی و در دل فرحت افزا بعد خوفناک بنظر می آید و جانب دویم نظر بر دشت که دین شادوبی چرم و آبادی و مقامان ساده لوح در نظر می آید ایک حصه آسایش دهنده دل و دین می شود و از سیاهی رخ سیاه کوه ها انبوه های دود سیاه برآمده خبر می دهند که در آنجا از دیوارهای کوهی و جنگل غنچبان و راه های ویران جدا شده قدری مختصر و یک طرف مواضعات آباداند و از خوب صورتی قدرت کامله نمایان سبزه و نباتات سردی بخشنده بصارت و پر از روحات این کوه ها هستند وقتیکه از مقامات بلند برق افروز روانی های آب را چون نقره می بینم که از چشمه سار جمع شده بجوش و خروش دوادوش دارد در ان وقت جلوه گری این کوه ها خسته دلهارا معلوم می شود که از حیطه تحریر بیرون ست و در شگافهای جبل بالقان مثل هامون گذران کردن و خورد خورد قصبات آباد بودن شاهدی باشندگان قدیم است که در زمانه قدیم از حد و دور عبور کرده با دنیا آه بیرون قسم تجارت کردن را بثبوت میرسانند درین قصبات برای ضرورت و در جائیکه بغاوت مچلب
[زیر و زبر؟]


۳۵

زدو و شور برپا و جاری بود قصبه های تاتار و بازاروجک و فیلیپ پولس و غیره های وی می باشند
منظره شهر فیلیپوپولس در طرف جبال بلکان

از قرار است که شهر فیلیپوپولس نمایان است و در کنار رود سپلیا از ادرنه نود و شش میل
فاصله دارد و در سنه ۱۸۱۸ ع یکبار از زلزله عظیم حصه کلان این شهر غرق و خراب شده بود
مگر قبل ازان حال شهر مذکور نهایت خوب بود چنانچه حال هم از معاینه مساجد و کلیسای
مشهور و معروف و عمده شهر معلوم می شود در شهر مذکور پارچه پشمی و ابریشمین و پنبه
و تنباکو و صابون و چرم طیاری شود و فی الحال در شهر مذکور چهل هزار مردم دران آبادستند
و چهار هزار نفر در زلزله سنه ۱۸۱۸ ع فوت شدند در شهر مذکور سکه هایکه رواج دارند ازانجمله
یک سکه قدیم ملک یونان است که در زمان قدیم از وقت پادشاه فلیب معلوم میشود ازان


۳۶

صاف ظاهر است که محشر فیلیپ پولیس شهرز ما نه قدیمی باشد از برکات باغبان که گرد نواح
این شهر بودند شهر مذکور درین صدی خوب شهر وار گردیده بطور و طرز خاین شهر مثل شهرهای شرقی یافته میشود
مغزول سر بسلطنت سلطان غازی عبدالعزیز خان

وقتیکه در سزی کونیا نهایت تشویش و پریشانی بود و هنگامیکه آتش بغاوت در بلغار اشتعال
داشت در آن وقت احوال خزان دولت عثمانیه ابتر و خراب بود در هوش و حواس سلطان
موصوف خلل یافته شد و این نوبت که یافتند در وجود سلطان عبد العزیز خان بود و همدران وقت
خوف عظیم فساد پیشه گان سلطنت های غیر مدون گیر بود و نیز حضرت سلطان بیک سخن
حملہ سازان اراکین دولت سلطنت های غیر را میفرستند درین باب از سمه مشهور و از دیانت دور
سفیر چالاک روس جرنیل اغناطیف بود و در در بار عثمانی بلباس سفارت موجود . این شخص
در فن سپاه گری ضدی و مزاج خنده رو و طول کنند فساد و صاحب شر و در مجید ردو سائل
عادت و خوش کننده ترکان بود و برحضرت سلطان که در اعضای رئیسه شان خلل و فتواور
سراشده بود دام فریب خود را کسترده بر اعتماد خود کامیاب گردید و شمر را برین صرف تعیین کامل
شد که تقویت دهنده خلاف قانون و بر سر از نقصان رعایا بسلطان مرحوم غیر جرنیل اغناطیف
دیگر کسی نیست و مقصد فریب جرنیل مذکور این بود که بدرجه نهایت نقصان ترکان شود و روسها
خود را فایده برسانند وقتیکه در فکر و حضرت سلطان هر طرف بغاوت بر پاشد سلطان معظم آن
مجسم فریب سفیر روسیه را نهایت دانا وامتا دانه تصور نموده مشوره فرو کردن بغاوت نیز
باوی هنر نمودند این موقع را جرنیل مذکور غنیمت دانسته ببارگاه عالی عرض پرداز شد که این
بغاوت چندان چیزی نیست و حضور عالی بهیچ اندیشه را بخود راه ندهند و قواعدان سپا را
جمع نموده خواه مخواه در مقامات بغاوت روانه کردن چندان حاجت نیست بلکه این کار آفت

بما قواعدان


۳۷

بلأ قواعد دان باشی بوزوق می براید پس در فریب آن شیطان نابکار آمده همان باشی بوزوق
هارا که از آنان همیشه مکرو ظلم و تعدی بود مامور اطفای آتش بغاوت فرمودند تصویر سلطان فترت
خورده و ناتوان درج ست حضرت سلطان عبد العزیز
خان در ۱۸۳۰ع تولد شدند و سترزند دلبند شاهر
سلطان محمود خان مرحوم که در ۱۸۳۹ع این جهان
بی بقا را گذاشته داعی اجل را لبیک گفته سفر آخرت
نمودند. میباشند بعد انتقال پدر مرحوم برادر اکبرشان
سلطان عبدالمجید خان غازی بر سر سلطنت عثمانی
جلوس فرمودند بعد حکومت مدت بیست و یکسال
مرحوم سلطان عبدالمجید خان غازی نیز در ۱۸۶۱ع
این سرای ناپایدار جهان را بدرود نموده موجب قانون اسلامی حضرت سلطان عبدالعزیز خان کلان ندان
شاهی بود بدین وجه تخت سلطنت عثمانی را بقدوم میمنت لزوم خود زینت بخشید در کارهای فوجی از برادر
کلان خود زیاده تجربه حاصل داشت بنا بران در وقت خود بسیاری کشتی های دودی جنگی زیر کثیر صرف نود
و برای درستی حال خزینه سلطنت بسیاری قرض کرد که همان سبب دو تفریحه یکی ها در سلطنت پیدا شد و در بان
نگذاشتن حق نهر سوئیز خدیو مصر شاه فرانس را سلطان موصوف شرمنده ساخت و سلطان موصوف
با انکلند و فرانس عهد نامه تجارت بسته بود در ۱۸۶۷ع چونکه سلطان ممدوح برای معاینه نمایش گاه پارس سفرت
فرما شدند سیر لندن نیز فرمودند و در لندن عیسیم و تکریم غازی موصوف بدرجه غایت شده بود. بغیریت غیر
طایفه بهماجم خصال یونانیان بمقام کریت واقع ممالک عثمانیه باشندگان آنجا بغاوت کردند و نهایت ضرر
رسانیدند مگر بغاوت مذکوره در ۱۸۶۹ع بالک فروکرده شد و تسلط کامل حاصل کردید لاکن سلطان موصوف مخار


۳۸

انتظامات جدید بودند از باعث بعضی حوادث و تمرد اقوامی شرع شریف درانجا تخلیه نماید صلح نامه ۱۳۲۶
سلطان موصوف از سریر سلطنت معزل نمودند درین والا حضرت سلطان عبدالعزیز خان غازی بی لطف نیکویی را
نمایند که و بتاریخ چهارم ماه جون شروع خود کشی و از ین دار نا پایدار بطرف عالم جاوید رحلت نمود مقصد در ایاد کاز عالیه

سپاهی باشی بوزوق و شیشین
از اقوام را نترنان که ویش باشی بوزوق سپاهی که در افواج دولت عثمانیه میباشند اگر چه ملاقو ا عدد ان اند ممر درته

نهایت سخت هستند این گروه را تعلیم قواعد مخده
داده نمیشود افسران آنها بر گروه نو کدو سختی نمی کنند
عادات گروه وحشیانه میباشد تصویر یکه یکساکت
شاه تفضایل آنهاست و معنی لفظ باشی بوزوق
ناتوان مغز و کم فهم است بدین معنی که بخود کرده شود
پس ثابت میگردد که کارهای این طایفه کم فهم سقا
نیم وحشی هستند چنانچه در جنگ کیمیا این طایفه
بکار مضر کرده بودند در انوقت معایب نامردان
و کار وحشیانه انها ظاهر شد در افواج باشی بوزوق
باقسام مختلف کلل الوجود پیکرو و از زنده گان
مستغنی و عادی خصایل ذمیمه اند قومیکه قوم
عیسائی آنها را بنظر حقارت می بینند کسان تالیان
اسلام عثمانی نیز ناپسند دانند در افواج بیضصایل

سبیه شیشین
و بلقواعد دان باشی بوزوق تعدادی از سپاه شیشین نیز داخل اند مصایب ختی را که مردم شیشین بربرات

فراینه


۳۹

میکند ازان سبب سخت شدن مزاج آنها چندان تعجب ندارد و قوم سرکیشین باشندگان مملکت قفقاسیه
اصل این قوم از شمالی نزول جبل کاکس است روسیان بر قوم مذکور آنقدر ظلم و ستم کردند که بر جلاء وطن
مجبور گردیدند و در ممالک ترک آمدند ۔ ما بین دولت عثمانیه و روسیه در ۱۸۳۹ع که در باب ادرینه پول
عهدنامه شده بود در آنوقت دولت سنیه عثمانیه تمامی سرکشیا را بقبضه روسیان سپرده بود مگر از مدت دراز
قوم مذکور بصدق دل حقارت حاکمان عیسوی مذهب میکردند و بکمال مردانگی و شجاعت با روسیان
چنان مقابله ها کردند که روسیان عاجز شدند ۔ سردار قوم سرکیشین جناب دولت مآب شامل پاشا که
شجاع و دانا بود که از شجاعت ذاتی و دانائی خود عاقلان جهانه در ورطه تحیر انداخته بود ۔ قومیکه روس را بصدقا
دل حقارت میکرد و از طفولیت تعلیم آزادی و اسلحه جنگی یافته بود همین قوم را روسیه در غارهایی کوه ها آو
پست و بلند جنگ می نمود و هزار ها جان را نذر میکرد و میخواست که فرمان بردار شوند آخر الامرعاقبت الامر
جای گیر شدن عداوت سخت بطرفین چیزی حاصل نشد ۔ هر یکه مگر رحم و انسانیت را یکبار برون غفقا
کشته بود و از دل فراموش کرده بودند ۔ روسیان که حاکم شدند افواج کثیر همرا گرفته بر قوم سرکشین چنان ظلم
و جور و جفا آغاز کردند که قوم مذکور عاجز و خراب شد و بچهای معصوم و زنهای نازنین و مردان ضعیف
آنها را بکمال بیرحمی قتل میکردند بموجب این چنین جفا و ظلم سرکشین بتنگ آمدند سه لک نفوس قوم مذکور را
روسیان از ملک سرکیشیه بدر کردند مصایب این مصیبت زده ها بدرجه رسید که بخدمت ملکه و کطوریه
سرکار ای لندن درخواست حایل شدن نمودند و از انجا نیز ناکام و مایوس ماندند در ۱۸۵۹ ع سردار نامدا
شجاع آنها دولت مآب شامل بک نیز گرفتار شد و در ۱۸۶۰ ع شصت هزار سرکیشین ممالک روس را
گذاشته در استنبول آمد و سکونت اختیار کردند و در ۱۸۶۴ ع بمجرد موقوف شدن جنگ شمار کثیر قوم سرکیشن
در استنبول رسیدند و این وقتی ست که حال خزینه دولت عثمانیه خراب بود در همان وقت برای جلای وطنان
و مصیبت زده گان مذکور سرکار عثمانیه بست لک روپیه مرحمت فرمود که در حفاظت و پرورش شان صرف شود


۴۰
و در ممالک ترک در حصه های مختلف زمین و جای بود و باش داده شود افسوس که در مدت قلیل این قوم اندارستان
شدند بخوبی های قوم مذکور نیز بیان می کنیم که شجاع و خیرخواه وطن و مهمان نواز می باشند و زنهای شان در
خوب صورتی و نزاکت شهرۀ افاق اند و انها را برای زنانه عالی خاندان ترک خریداری می کنند درین کتاب
که تصویر مرد
سیر کشین
منسلک است
ازان معلوم میشود
که قوم مذکور
لغایت طویل
ونازک و درود
و تمکین میباشند
واز چهره شان
چستی و چالاکی
و جنگجویی ظاهر
میشود و در شکار
و سواری اسپ
نیز کاروشل بلاقواعد سپاه ماشی بوزوق در افواج دولت عثمانیه
این مردم درین باب درکل ایشیا کمیاب اند مترجم گوید که درصل کتاب فیصله باشی بوزوق نکرده و کیر کشین
را جدا از مدعا نفهمانده است انچه شنیده ام و حال بفکر من رسید و اینست که قوم مذکور در حقیقت سیر کشین مشهور است

چون بوزوقش


۴۱
چون پرورش و حفاظت از جانب دولت سنیه عثمانیه برای قوم مذکور شده داخل فوج بلاقواعد شدند لقب باشی
بوزوق از طرف سرکار مقرر شد مثل خاصه دار دولت سنیه افغانیه اکنون که معنی باشی بوزوق را که فهم و قانون
نفهم میکنند البته باعث ایذارسانی و نافرمانی خواهد بود که این معنی سکنه و تبعه ممالک انقاضه خلط مبحث میکنند

سر هنری الیت سفیر دولت انگلاشیه
در باب تصر نمودن بی قانون سپاه جنگی مثل باشی بوزوق و سرکشیدین بنابر فرو کردن بغاوت رعایا آ

عیسائی سر هنری الیت سفیر دولت انگلیش
مقیم استنبول بحضرت سلطان
عبدالعزیز خان منع کرده بود چنانچه
تصویر سفیر مذکور منسلک است این
شخص فرزند دویم یک اسمرسقوت
در ۱۸۱۷ ع تولد شده بود در کالج
یعنی مدرسه مشهور لندن معروف
باسم این تحصیل علوم کرد و در ابتداء
نوکری سرکار ماتحت بطران فرانک
لین گورنر تاش مینیا بعهده اید
کانگ سکرتری مامور شد و در سنه ۱۸۴۲

در صیغه خارجیه در لندن مقرر گردید و در ۱۸۴۱ ع بمقام سینت پطرس برک پای تخت روس نائب سفیر
مقرر شد در ۱۸۴۸ ع بمقام سیگ و در ۱۸۵۲ ع بمقام و بنابر عهدهای ذمه برداری سرانجام کار نمود در ۱۸۵۹ ع
بخدمت والی سیسلی مع پیغام خاص فرستاده شده بود و در ۱۸۶۲ ع بحضور والی یونان برای امور آ

مددگار حضور نقاش در است


۴۴
سلطنتی روانه گردیده بودند در ۱۸۶۳ع در اطالیه مقرر شد و در ۱۸۶۵ع در پای‌تخت عثمانیه بعهده سفارت تعین
گردید و تا ۱۸۷۷ع که عبارت از ده سال باشد باین خدمت را انجام داد بعد ازان در بیومی کونسل ایند
شریک وزرا شد در ۱۸۷۹ع سفیر جلیله بی اوغلی عطا گردید سفیر مذکور بحضرت سلطان مشوره‌های نیک داد بو
لاکن در بارگاه عالی قبول نشد فقط مترجم قصه گوید آنچه در مطالعه کتب واقعات مذکور خوانده‌ام و شنیدم
و با سرکردگان دولت علیه عثمانیه که هر جا دیدم نیک مشوره دادن سفیر برنشس بحضرت سلطان غلط است
بلکه همان کار قومی خود کرده که در صفحه بیست و سوم شمّه بیان کرده‌ام دست‌های سلطان مکرم را از پس بت
محکم گرفت تا جبریل اغماطیف سفیر روس نزدیک شد و سلطان را بزمین دشمینی و رومی زدو بر باد داد
اصل مدعا اینجا بود که سلطان عبد العزیز خان بسیار مسلمان صادق بود تدبیر میکرد که ملک خود را از چنگ
جدال خلاص کند یا اسباب و دولت وافر شود که هر کس بنظر بدسوی ما دید چشم او کور کنیم بیدار مغزی و هوشیاری
و دینداری او اہل غرضان رشک بردند و می ترسیدند که اگر این شخص دوام کرد اگر انتقام نگرفت ملک با ہی جمع
کرده خود را بزودی خلاص خواهد کرد و از دول یوروپ غیر دولت برطانیه ملک عثمانیه را کسی گرو نکرده است
اگر کرو خلاص میشد کار روائی حکمت عملی از کجا انجام میشد بلکام سلطان عبد العزیز خان هر سو برجه اجراد خی حکت صلح
خود سر شده بر باد چرا میشد بر باد و خرو شید و جن و واز درون جا و از کردن دائی مکرین بیث شاد این قصه تما میکنم

من از بیگانگان هرگز ننالم + که با من آنچه کرد آن اشنا کرد

غوغای قتل عیسایان در لندن

عمال سخت طعنه دار در ماه می شده بود و اخبار این در لندن در اخر ماه جون رسید چنانچه اول شور بر پا
که سلک نصاری را مسلمانان قتل کرده‌اند و یک صیغه واضعات را در داده‌اند و در بین اخبار اظہار
ظلم سخت و خونریزی و خراب کردن زنها بکمال بی‌رحمی و سوختانیدن عیسایان نظائر تعجب
انگیز نموده بودند تصویر در دادن موضع با نامک که در کوهستان واقع است در شب ثبت کردیم


۴۳
موضع باتک آبادی عیسائیان بلغار را مسلمانان در داده اند

بقیه مصیبت باشندگان باتک از حیطه بیان خارج است یعنی مردهای مرد و زن و اطفال معصوم قتل انبار


۴۴

افتاده بودند و خانهای بسیار سوخته خاک سیاه شده بودند قانسل امریکا متوسلینه بامر بیان کرده است که باشندگان
بالک بی گناه محض بودند و انها مقابله مسلمانان هرگز نکرده بودند مگر در بلای ناگهانی گرفتار شدند و احمد پاشا
افسر باشی بوزوق یک صد زن جوان و خوش شکل را برای خود زن نگاهداشته باقی همه را حکم قتل
فرمود بر سخن قانسل امریکا مردمان اعتبار کرده طومارهای دراز ساختند اما این شخص مخالف دولت عثمانیه
ثابت شد و بر گفتار او اعتبار کامل نماند بعد ازان پریس درخواست گفت تا بیان امریکا قول اورا انه تصدیق
نمودند این امر بدیهی است که در این چنین ایام عصبیت بالا خود مطلقاً مشتعل شده هر چند امید مبالغه غوغا بیان میوود

تحقیقات کمشتران ترک و شهربرک

برای تحقیق و حصول اطمینان و تصدیق کلام سرکار سندی عثمانیه بلاق بی دیووان افندی را فوراً مقرر فرمود
که بر واقعات مذکور رفته واقعات این حادثه را معروض دارند ایشانان بکمال باریک بینی تحقیق بنمونی
استظهار کردند که در ابتدا از جانب عیسائیان با اہل اسلام نهایت بیجا معاملات بوقوع آمدند جنانچه عصابات
متصل تر نوانذات خود به بلاق بی خبر دادند که متمولان ترک این همت که باعث کمال انصاف است تسلیم آردی
و فیاضی زمانه سر دل غرز شده بودند انها را عیسائیان بدنها در زن در زمین گور کرده و نصف جسدشان
از زمین بیرون گذاشته سنگسار کردند و باین مصیبت و سختی بطور وحشیانه انها را هلاک نمودند پس سرکار سندی چنین
بیاناتقوم برای عیسائیان خود نمایند لاریب فیک زیاد اعتبار راباید شاید از انجل شیر برک نبر که خودرا
نماینده تحقیق نمود و حتی الوسع انصاف و آزادی را کار فرموده بیان می کند که اهل اسلام عیسائیان را
قتل کردند و سرهای شان از تن جدا کرده در عرابه ها بار نموده در محله و کوچهائیکه عیسائیان آباد بودند گشتاندند
و دینه لیوپولیس و تا تار و بازار و یک زن و بچهای عیسائیان فروخته شدند و چهل جوان دختر را خراب
کرده و جوال با انداخته در دادند و بیست و پنج هزار بندگان خدا را بی گناه قتل کردند و شصت یا یکصد اضعاب
در داوند و غیره انچه زیاده ازین مشهور است غلط است . در ابتدا شهرت قتل دو لک نفر شده بود که شماره صحیح

نشان


۴۵
مقتولان در انرد وازده هزار درست شد و در قسطنطنیه که شهر ملی ارود عوض شهری ایست بغیر مقرر شده‌اند
از روی تحقیقات او سه هزار و نه صد مقتول باثبات رسیدند از روی این حساب شمار مقتولان بتحقیقات
غلط
باریک از دولک تخمیناً بچهار هزار رسید و ملار د ذربی گفته شد که چنانکه در بغاوت کریث فی یکصد ده صحیح و لوده
شهرت یافته بود همچنان این مبالغه هم راست برجای خود قرار گرفت بلکه در جناب نسبت کریث زیاده مبالغه
سزا دادن سرکار سینه عثمانیه ملزمان
در این چنین وقت سرکار سنتیه عثمانیه یک هموکرده مخالفان خود را موقع نکته چینی بدست داد چنانچه شهرت
بر عیسائیان ظلم کرده بودند آنها را بعوض سز انعام‌های معقول و تمغه‌های بیش بها بخشید و سرافراز نمود
و الزام مقرر نمودن فوج غیر قواعد دان برای دفع بغاوت نیز بر حضرت سلطان عبدالعزیز خان عاید کرد شده
است هنگامیکه با سر کار ترک سلاطین یوروپ مکالمه شروع کردند سرکار موصوف ترک چند ملزمان را
گرفتار نموده سزا داد از جانب ولت علیه برای سزا دادن ملزمان بلغار که عدالت فیلیوپولیس مقیم شده بود
عدالت مذکور تاریخ پنجم ماه اگست شصت نفر را با مشقت و حبس دوام سزا داد و بیست و پنج را بها نمی کشید
دو شخص از پها نسبی خلاص شدند و چهارده صد نفر را بیگناه دانسته رها نمودند و یکصد و پنجاه نفر را برای تحقیقات
کامل به ادرنه پوپل و غیره اطراف فرستادند و بست و پنج نفر مرک خود فوت شدند و دو صد نود چهار نفر را سرای قید مقرر
و در ادرینه پوپل یکهزار و دصد قیدی بارا نگاهداشتند از ان میان پانزده نفر را در بغاوت خصوصیت تصدیق مادی
۱۸۷۵ع باعث شرکت بغاوت اسکی زغرا پھانسی دادند در باب تحقیقات قیدیان ملت یعنی اسلام نصاری
که عدالت عالیه در ادریه پوپل مقرر شده بود نصفان ممیزان که د بلغاری می قوم کتاطیل مستدعی هومی معین شده بود
باب سوم
سوقی قسطنطنیه تجویز معزولی سلطان عبد العزیز خان تدابیر معزولی سلطان عبدالعزیز خان
سلطان جدید سلطنت عثمانیه سلطان مراد خان خودکشی سلطان عبدالعزیز خان شهید کردن وزرای ولت عثمانه


۴۶
صوفتۂ قسطنطنیه
یک سلطنت تن واحد را اگر رو باشندگان خدا اکثر اوقات میشود که موافق یکدیگر میشوند خوف و خطر هم یکدیگر را
مساوی میباشد اگر چه در شمارشان فرق بیشمار باشد لاکن اصل اصول یکی میباشد چنانکه بر شخصی از یک جانب
باران آفات شروع شود و جانب دیگر بی عدد مصایب نمایان شوند برابر از یاد بردنهم باقسام مختلف آفات
و مصیبت بیک سلطنت می افتد و همچنین مصایب صعب سلطنت ترک در انوقت گرفتار شده بود چنانچه
یک طرف سه سلطنت زور آور در منضم کردن دولت عثمانیه فکر و تجویز میکردند و مصروف بودند و طرف ثانی
در ممالک ترک خونریزی عظیم بود و جانب سیوم مردمان خاص شهر استنبول بیدل معلوم میشدند باشندگان
شهر موصوف گمان میکردند که ذات شاهانه و وزرا بر کته غرض آلود سلطنت های غیر را میبرند و عیسائیان را
از حد زیاده حقوق عطا میفرمایند و بر حضرت سلطان شعبد های روس زیاده اثر کرده است و ملک این هم
یقین داشتند که طوریکه در سنه ۱۸۳۳ ع از روی عهد نامه انکیار اسکیلسی برای امداد جناب سلطان محمود ثانی
تزار روس تجویز فرستادن فوج بحری و بحری خود کرده بود همان طور سلطان عبدالعزیز خان را نیز حاسد و مفسد
جنرال اغناطیف سفیر روس در واهم فریب پابند خواهد کرد و با خائینکه در ممالک عثمانیه بشرارت روسیان شده
است برای دفع همان بغاوت با مداد دولت عثمانیه روسیان فوج خود را میخوانند که بفرستند و اینهم افواه بود
یک حصه فوج بحری روس بطرف بحر باس فورس روانه شدنی است ازین شهرت ها مردم نهایت متردد
شده بودند و در همین اثنا در استنبول یک واقعه جدید ظهور پذیر گردید و اغاز او رخ نمود یعنی در استنبول گروه طالبان
علم بلقب صوفته مشهوراند و از دور و دراز آمده در مدرسه های شاهی تحصیل علوم می کنند و بعد تکمیل و امتحان
علوم دستار فضیلت بسته در مدرسه ها برای معلمی معین میگردند و بعد چند مدت از طرف شیخ الاسلام پیوست
سند عطا میشود تمامی قانون ممالک عثمانیه از روی شرع شریف ساخته میشوند و همین وجه علما را بر عهده عهدات
و غیره سرفراز می نمایند چرا که از غرامت وضع قانون بقرار شرع برآمده می تواند تقسیم انعام و عهده های ندی ہے
لعلما داد


۴۷
بعلما داده میشود غرضنکه گروه صوفیه اینقدر ذیشان است که قانون داخل شدن در فوج بر آنها جاری نمیشود
بنابران شمار آنها کثیر است و صاحب نفوذ هم می باشد و در حب وطن این طایفه یکتای روزگارند
و در هر وقت در خیرخواهی ملک مصروف هستند و برای سلطنت ابدیت عثمانیه بی روحی و ریا خواهان
افزونی می باشند ـ در باب مخالفت سلطنت و فواید طرفین که با همی فساد شود این طایفه نامسند دارند
و رفاه خواه و طالب ترقی ملک خود هستند چنانچه تصویر صوفت مذکور مسلک ست فقط

صوفیه قسطنطنیه برای کار روائی سلطنت مجتمع شده اند


۴۸
تجویز معزولی سلطان عبد العزیز خان
تاریخ هشتم ماه می طایفه صوفیه در استنبول نهایت تشویش انداخته تبادله وزرا در خواست کردند ازین
جهت وزیر عظم دولت مآب محمود پاشا را مغزول کرده بر عهده کار او محمد رشید پاشا مامور گردید و رجب بیه
موصوف در بارگاه عالی عرض کرد که در جماعت وزرای محمود پاشا که وزیر مدحت پاشا تا ماه گذشته دیر
شریک بود و قانونی برای انتظامات پیش کرده بود از روی همان قانون نظام کرده شود و در
خاندان شاہی که تنخواہ مقررست در تنخواه مذکور تخفیف کشیر کردن لازم است و برای اختیارات
خاص سلطانی یک قانون وضع شود و از در خانه و قرب شعار روسیان قطع مودت ضرورت
و با دولت متبره دوست موافق کلمتہ اتحاد لازم است مگر برین عرضداشت ذات شاہانہ
هیچ خیال نفرمودند بنابران جماعت وزرا برین سخن اتفاق نمودند که برای یک شخص یک سلطنت را
خراب کردن لازم نیست و درین باب مدحت پاشا را نیز شریک و زرا کردند و صرف برین قرار گرفت
ہر گاهیکه از انتظامات سلطنت سلطان مانع و حائل باشد باید که سلطان از تخت سلطنت معزول گردد
و عملدرآمد این کار تاریخ سلخ ماه می وقت نصف روز دوازده و نیم حجت قرار داد شد. در سلین طیبه
سلطان را از تخت معزول کردن امری جدید نیست چرا که در زمانه قدیم هم این امر بار بار بوقوع آمده
است و درین طور بهنگامه سلطان شهید هم شده اند نزد جمهور اسلام سلطان خلیفه وقت است
مگر با وجود این مرتبه و شان سلطان را توصیف خدائی متصف نمی کنند و بر خلاف قانون
شرعی از سلطان هیچ واقع نمیگردد بر خلاف قوایدر عایا خیال کرده نمی تواند لکن در حینیکه سلطان
مستحکم دل باشد و محبت او در دل فوج باشد و دوست وزرا هم باشد چیزی کرده نمی تواند لکن
سلطان عبد العزیز خان با تو ان دل و فوج هم با او زیاده محبت نداشت و مخالف وزرا از قدیم بود
غرضیکه سلطان موصوف تنها ماند ما سوای آن مصلحت با نیکه مخالف سلطان موصوف میگردید

اخبار انرا


۴۹

اخبار انرا یک مصاحب بتاریخ بست و نهم می در نیم شب بسلطان رسانید بمجرد شنیدن سلطان
موصوف وزیر حرب حسین عونی پاشا را طلب حضور فرمود و وزیر مذکور بهانه ناسازی صحت
کرده نامد سلطان معظم دوباره ادم فرستاد بازهم وزیر مذکور هیچ خیال نکرد لاکن در پیغام دوم
وزیر حرب دوراندیشی کرده بفورا اطلاع داد و تمامی وزرا و شیخ الاسلام را در اداره حربیه مجمع نموده مشوره نمودند
و شیخ الاسلام گفتند که از روی قانون شرع شریف فتوی بنویسید که هر سلطان که خلاف طریق شرع
باشد مغزول کردن اور واست و فرزند کلان سلطان عبد المجید خان و برا در زاده سلطان عبدالعزیز خان را
سلطان مقرر کردن نیز فتوی نوشت و این فتوی را جماعت وزرا بلا گفتگو قبول کردند و برحسب آن اراده نمفذ بود
تدابیر معزولی سلطان عبدالعزیزخان

درین باب هر گونه تیاری شروع گردید و بحکم دولت ماب حسین عونی پاشا افسر اعلای جماعت
حرب ردیف پاشا باغچه و لمعه یعنی محل شاهی سلطان عبدالعزیز خان را بجانب خشکی بافواج پیاده
و بسمت بحر با سفورس بیک جهاز اتشی جنگی محاصره نمود وافسر اعلای صیغه بحری علی پاشا
قیصری بر گلوت مسعودی که سلطان عبدالعزیز خان چند عرصه قبل ازین خریده و روبروی محل
شاهی لنگرانداز بود رفت درین اثنا یک حرج و مرج تازه بر روی کار امد یعنی جدید سلطان شدنی
شاهزاده مرادخان را سلطان عبدالعزیز خان در محل شاهی مانع حرکت و برامدن گردید وقتیکه
شاهزاده موصوف را طلب بیرون کردند جواب انکار محض شنیدند این واقعه را شنید حسین عونی
پاشا بر اسپ سوار شده و در اردلی خود دو طرب سوار گرفته در محل شاهزاده مرادخان در آمد و
در شب ابوسیله ملازمان شاهزاده را از خواب کاه بیدار کرده در اداره حربیه اوردند و در ان مقام
اهل اسلام و عیسائی تخمینا شش صد کس مجمع بودند در شب آورده روبروی عبدالمطلب
شریف اعظم شهزاده مراد ملقب بسلطان مرادخان پنجم حلف را کرده شد در انوقت انچه نعظیم


۵۰
و تکریم سلطان جدید کرده شد از روی تصویر عمده و مسلک ناظرین را تمکین تر معلوم خواهد شد
تعظیم سلطان جدید مراکش هم از جانب عامه فوج


۵۱

روز دویم وقت مخبر به یک صد و یک ضرب توپ سلامی گرفت شد و بنام عظیم بر اداره
حربیه و منارهای بلند نشانهای شاهنشاهی افراشته شدند و ازین مژده جمیع افسران
دولت را آگاهی دادند و سفیران سلطانی که در سلطنت های غیر مقرر بودند اصحاب انرا بعبره
تار برقی اطلاع دادند ازین تبدلات جمیعت طیبه صبح جدید را که دید بغایت غمناک صبح بود
یعنی آسمان به هجوم ابر با سیاه معلوم میشد طرفه ماجرا اینکه این قسم تبدلات جدید سلطنتی را کسی
خوب نمیدید سلطان عبد العزیز خان آگاه شده دانست که بر ما چه میکند رد بسبب خوف جان
در حرم سرای پنهان شد و فی الفور ردیف پاشا مع معدودی افسران و سپاه در حرم سرای
عبد العزیز خان درآمده بهنگام ملاقات نمود خواجه سرایان شور و شغب بر پا کرده آماده مقاتله
و مقابله شدند مگر آنها را گرفت دار کرده خاموش نمودند و سر وقتیکه سلطان عبد العزیز خان
از بیرون بر آمدن انکار کرد بجواب گفتند که اگر جناب شما بیرون تشریف ارزانی نفرموئید
لاچار در حرم سراهای شما مردان نامحرم خواهند در آمد این سخن بشنیده عمره والده ماجده خود
سلطان موصوف بیرون تشریف فرما شد و فوراً سلطا نرا فتوای شیخ الاسلام در باب عزل تخت
سلطنت کشیده نشان دادند و خواندند و گفته شد که مدت سلطنت جناب شما ختم شد و این محل
شاهی را خالی فرمائیه در سلطان موصوف نهایت غضناک شده فرمود که تو دروغ میگوئی
ردیف پاشا به سختی جواب داد که از در محقنفر فرمائید که دگر در محل شاهی چه احوالست حضرت
سلطان چون دیدند دانستند که محاصره خشکی و تری شده است و بلاشک این فوج جنگی که محاصره
کرده است مطیع سلطان جدید است لہذا از مزاج خود مخالفت را دور نموده لاچار تن دادند۔ باز
ردیف پاشا گفت که اگر جناب شما را زندگی عزیز ست این محل شاهی را خالی نمائید
سلطان موصوف خاموش شده آماده رفتن محل تو بتغو که برای شان معین شده بود گردیدند


۵۲
چنانچه تصویر سلطان معزول معه کشتی شاهنشاهی که سوار شده به توپقپوسیروند مسلک است
رفتن سلطان معزول عبدالعزیز خان بسواری کشتی شهنشاهی بقصر توپقپو
هروقت که سلطان معزول برای سوار شدن کشتی برخاست در حق برادرزاده خود سلطان مراد دعا
مذکر دو گفت که هرگاه میدانستم که مراد این قسم نهالست بآب نرم آبیاری او میکردم که هرگز بثمر نرسید
در آنوقت سخنان گذشته را در خیال آورده بسیار بر زبان آورد که همه نظامات را حالامی کنم مگر وقت
آن گذشته بود و اختیارات سلطان عبدالعزیز خان محو شده بودند بر سخنان او کسی التفات هم نکرد
سلطان جدید سلطنت عثمانیه سلطان مراد خان
حینیکه سلطان مراد خان بر تخت سلطنت جلوه افروز گردید سن مبارک سی وشش سال بود از چهارده برادر زاد
ذکور واناث سلطان عبدالعزیز خان یکی همین سلطان جدید بود و سلطان عبدالعزیز خان پنج اولاد
داشت بقرار قانون اهل اسلام سلطان مراد خان وارث تخت سلطنت شد والا نه سلطان عبدالعزیزخ
میخواست که حق تلفی کرده بفرزند خود یوسف عزیر الدین سر سلطنت میداد و سلطان مراد را بهمین بات
محل نانی


۵۳

در محل شامی نظربند نگاه کرده بود در سال یکمرتبه در جشن همراه شریک شدن حکم داشت
و اجازه داده بود سلطان مراد خان زبان فرنچ را خوب و جه گفته و نوشته می توانست و بسیار
هوشیار از خصایل عمده و حمیده هرکس که نزد شان آمد و رفت میکرد رای خوب و را اخذ میکردند
در ابتدا سلطان عبدالعزیز خان با سلطان مراد بسیار محبت داشت مگر از یک سخن اتفاقی
سلطان عبدالعزیز خان آزرده شده بود یعنی هنگامیکه سلطان موصوف در پارس با شهنشاه
نپولین ملاقات کرد و اثنای گفتگو نپولین استفسار احوال شاهزاده مراد نمود و خواهش ملاقات
در همان مجلس کرد بحکم خلیفه مبین که شاهزاده موصوف آمد برای تعظیم او نپولین ایستاده شد لاچار
سلطان عبدالعزیز خان را نیز ایستاده شدن لازم شد از همانروز سلطان موصوف از شاهزاده مراد
آزردگی را بنالداشت چراکه شهنشاه را تعظیم شاهزاده خلاف مرتبه بود مترجم گوید بقرار قول خدا
و رسول صلی الله علیه و سلم قوم عیسائی بظاهر و باطن در ضرر اسلام می کوشند نپولین هم از همان
قوم بلکه متعصب تر بود چگونه محمد ضرر را در زمین خوب و اماده کشت و خانه ترک را برباد داد
لازم بود که شرط ادب سلطان مستقل نگاهداشت میکرد چه جائیکه عمو می او بجای پدر بود خود
شهنشاه نپولین که بتعظیم بر خیزد سلطان عبدالعزیز خان الحمدلله مسلمان و با ادب بود بلحاظ
نپولین را خواه مخواه باید که میکرد اگر فساد اندیشه نمی بود ضرور نخواستن شاهزاده دران مجلس به بود
یا خود بقرار آداب خود خیال کرده باشد که القاب مدر و بچه کیست سخن باندازه خود گفته برین
بیت اوستاد ختم میکنیم بیت آب چون در روغن افتد نعره خیزد از چراغ * صحبت ناجنس آتش را
بفریاد آورد * بضرورت افروزی سریر سلطنت سلطان مراد خان حکم فرمود که در صیغات لابدتر
محاصل و غیره سرکاری ترمیم کرده شود و در نسل شاهنشاهی که خرج سالیانه داده میشود رقم ان کثیر است
در ان نیز تخفیف نموده شود و در املاک بادشاهی و مواضعات سرحدا مدنی دارند در فواید رعایا صرف


۵۴
کرده شود ازین سخنان تسکین آنزیستلی با لامان استنبول شد که انتظام سلطنت بوجه خوب خواهد شد
خودکشی سلطان عبدالعزیز خان
اقرار این تنظیمات جدیده بغور اتصال انتقال هوش ربای سلطان عبدالعزیز خان بطور عادت
نه صرف در ممالک ترک بودند بلکه در تمام یوروپ بکمال مغمومی یاد می شد مگر انتقالات سلاطین
قدیم استنبول اکثر بیرحمین و تیره شده بودند از در غیاب هم چندان تعجب معلوم نشد اول مردمان
گمان کردند که سلطان عبدالعزیز خان ہلاک گروه شد لاکن در آخر بپایه تصدیق رسید که جناب
شان خودکشی کردند بعد معزول شدن بروز دویم سلطان عبدالعزیز خان برای برادرزاده خود
نامه مبارکبادی فرستاد و دعا کرده درخواست نمود که خواهش بود و باش خود در قصر چراغان را
دارم و از حضور سلطان جدید این اجازت منظور شد و عبدالعزیز خان معہ لواحقان خود
بتاریخ سی و یکم ماه مئی داخل قصر مذکور شد و در یکم ماه جون سلطان موصوف آثار دیوانگی خود را
ظاهر ساخت و نهایت مشوش و بی آرام بسرمی کرد و از خورد نوش انکار کردن آغاز نمود- و
محافظان را مچگونه تشنگی ترس کشتن نشان میداد این واقعات را بین مصاحبان که همرا بودند سیاست
بطور پوشیده اسلحه را دور کردند لیکن چهارم جون بوقت صبح سلطان موصوف در خوابگاه
خود چپ پر کرت حصہ جسد بالا و پا ها برزمین خون آلود در از کشیده یافته شده بودند این تو
معاینه نمود وازرعا های سلاطین مختلف نوزده داکتران تجربه کار را طلب نمودند و همه شان
متفق الرائی خوض کامل کرده تحقیق کردند و رای خود اظهار نمودند که سلطان متوفی بمقرین
شریان دست خود بریده خودکشی کرده است
شهید کردن وزرای عثمانی
از هر خبر یگہ سلطان جدید را خوف دامنگیر باشد باید که از وفات مرحوم سلطان عبدالعزیز خان
خوف نہار


۵۵

خوف مذکور دور شود مگر در اواسط ماه چون چند واقعات چنان بوقوع آمدند که خیال کل
یوروپ با نظرف دولت عثمانیه رجوع شد چنانچه پانزدهم جون جلسه تماپ
وزرا در خانه دولت مآب مدحت پاشا شد و یک افسرحسن بی نام در خانه مذکور داخل
گردیده تیفین که حسن عونی پاشا را زد درین فرصت وزیر خارجه رشید پاشا و وزیر
بحری احمد قیصر لی بجای خود نشسته ماندند و دیگران ترسیده و گریخته در خانه درون
درآمدند و رشید پاشا را غشی طاری شد مگر احمد قیصر لی بکمال شجاعت برخواسته
دست قاتل را محکم گرفت و قاتل مذکور نیز به نهایت زور دست خود را خلاص کرده
بیک چاقوی سرشین یک گوش احمد قیصر لی برید و چند جای دیگر هم زخمی کرد
احمد قیصر لی او را گذاشته و زخمی شده بیرون برآمد و گلوله که حسن عونی پاشا رسیده بود
هنوز روح وی مفارقت نکرده بود میخواست که چبار خاوک کرده بدروازه خانه برسد مگر قاتل
مذکور دوید و کار او را تمام کرد بعد از ان قاتل بجانب رشید پاشا رجوع کرد و گفت که
توخاموش نشسته میخواهی که مرا گرفتار کنی این گفته و از گلوله کرد و کار او نیز تمام نمود بعد
ازان در خانه که دیگر وزرا متحصن شده بودند و دروازه محکم بود با سجا رفته بنهایت زور و شور
دروازه را زد و چـرا بنمود که در را بکشایید و بآواز بلند گفت که او وزیر اعظم دروازه را کن
من ترا ابدا نمیـرسانم و نه اراده کرده ام صدر اعظم موصوف محمد رشدی پاشا از درون
جواب داد که ای فرزند فی الحال برو چراکه درین وقت تو درین قدر غصّه و غضب
هستی که بخوب وجه حرف را نمی شنوی آخر کار حسن بی از سوراخ دروازه یک بار گلوله
کرد مگر ازین گلوله کسی نقصان نرسید بعده آنچه اسباب و سامان در خانه
بیرون بود همه را حسن بی شکستناندن آغاز نمود و پرده ها را در داد و فانوس و قندیل ها را


۵۶

ریزه ریزه کرد غرضنکه تمامی اسباب خانه مذکور را خراب وخسته نمود بعدازان وزیر احمد آقا
و شکری بی بی عرت جرأت کرده بیرون آمدند همین که حسن بی هردور ا دید به وار
گلوله هردور القمه نهنگ اجل ساخت آخر الامر قاتل دلاور بسخت مشکل گرفتار شد
مگر درگرفتاری مذکور یک فرد و سپاهی پولیس را قربان سر خود کرد و شش سپاھی
جنگی را زخمی نمود کشمکش گرفتاری خود حسن بی هم زخمی شد و در انوقت از نزد او
شش روالور هفت کچه و شصت کارطوس برآمد و داکتر رانگذشت که بزخم او مرهم بگذارد
آخر کار بتاریخ هژدهم جون حسن بی را روبروی اداره حرب پھانسی دادند بر روقت
پھانسی براه زخم او که تمام خون بدر رفته بود بنھایت ناتوان شده بود ۔ قاتل مذکور
برادر حقیقی زوجه سلطان عبد العزیز خان بوده واز قوم شرکسین بود و این شخص همیشه
مغرور مزاج و خصایل مفسدانه داشت باعث رشته قرب خاندان شهنشاھی
از بد خصالی او چشم پوشی کرده می شد و او را عھده جنرگی داده بمرتبه اعلی رسانیده
بودند همشیره او زوجه سلطان عبد العزیز خان بعد بقتال شوهر خود بروز چهارم نفر قراری
نمود وبوجه بقتال حضرت سلطان مرحوم عبد العزیز خان حسن بی را هم حکم رفتن بغداد
صادر شده بود و از رفتن بآنجا انکار کرد بھمین سبب او را قید کرده بودند سروقت که از قید خاه
خلاص شد از روی خجالت غضبناک شده خون چند اشخاص ما فوق الذکر کرد ۔ خیال کرده میشود
که حسن بی بھایت غضبناک وجاهل و بد خصال شخص بوده مقوله بعضی اشخاص است
که انتقام شوھر خواھر خود سلطان عبد العزیز خان را گرفت و بعضی میگویند اشخاصی که
در عزل سلطان مرحوم جہد وکوش بلیغ کرده بودند برای مستحق این سزای وفاق
ومعقول شده است از دست قاتل وزیر انقمت بیصرفی بحالت مرگ نجات یافت

حسن بی


[BLANK PAGE]