[ILL]
سراج الاحکام
[ILL]


والله سريع الحساب
المنة لله بفرمان همایون حضرت شهریار دام ملکه کتابدانش اکتساب مسمی به
۱۳۰۳
شهاب الحساب
بتصحیح و ترجمه و خط کهف الحاج حاجی میراتب علیشاه لکھنوی سلمه الله
بدار السلطنه کابل طبع شد


بسم الله الرحمن الرحیم
سپاس بیقیاس مر صانع یگانه مطلق را سزاست که از معلوم مخفیه و عمه
عدم اصناف وحدات را بوجود آورده بضروب محاسن پرداخت از حاصل
مربع هستی فانی و جمیع اجزا منطق جاودان بناقص و تام تمام ساخت جذبه هان
ادنی حکمتی از حکم او و بیشمار جواهر و مرکبات آلاء نمونه قسمتی از نعم او است
و درود بیعد و حد نثار در بار درباره مؤلفی که قواعد رستگاری و قوانین سیار
در دفتر مراتب او صفر لیست مکتوب دفتر لیست منسوب و از تألیف
صحبت او جواهر اربعه را اعتدالی کامل حاصل و نسبتی پیکر و ضعف متواصل
اما بعد در این اسعد اوان و حسن الزمان در عهد آسایش و آرامش مهد
حضرت عدالت سریر ممالک تسخیر کیهان خدیو عادل باذل کامل شایه


۳

رحمت یزدان الامیرابن الامیرابن الامیر که اسم اشرف همایونش
از کریمه آلملک یومئذ الحق للرحمن وكان يوما علي الکافرین
عسیرا خلدالله ملکه چون آفتاب جهانتاب بر طارم چارم جهان کشور کشائی
پیدا و هویدا فامتثالاً لامره الشریف حکمه الوريف كتاب بحر الحساب لغت اردو
یعنی زبان هندی به رماحله ترجمه فارسی زیب و زینت یافت تا فائده آن عام
و فیض بخش انام از خواص و عوام گردد و طراوتی تازه و رونقی بی اندازه اشر
حاصل شود و آن مشتمل است بر یکصد و پنجاه سوال که هر سوالی قاعده ایست
مرغوب و قانونیست در ریاضی بسی مطلوب که از استفهام و استعلام آن
فکر را تیزمی وكان مِنش جواهر خیزی اللهم ضاعف عمره الشريف
وعدله الحنیف ابدله الملک بدوام السنین
مدودا وحزب بنی از اعدائه ولا تدع على ظهر الارض
منهم احدا پس این نمکخوار خوان الوان بیدریغ همایون حضرت سایه حقیت
سنجا دام ملکه المولى الحاج باقر الرضوى الکهنوی به ترجمه آن پرداختم و در لقا
لغت آن روان لهجه فارسی انداختم و به شهاب الحساب موسوم ساختم
فحسبنا الله نعم الوكيل نعم المولى و نعم النصير


۴
سوالات متفرقة
سوال اوّل
۲/۲۵ - {۶/۵ × ۱/۵} × ۱۲/۲۵ ۱۵ ۱/۳ ÷ ۲ ۳/۱۰ × ۱/۳
۱/۲۱ ۳ ۳/۱۰ ÷ ۱/۳ ۵/۹ × ۲۱/۵۰۰
۹ ۱/۲ × ۲/۵ {۱-۶ ۵/۱۳}
جواب سرا
. صفر
سوال دوّم
کدام است آن چهار عدد که حاصل جمع آنها برابر باشد حاصل مربّع آنها را
جواب س ۲
۱/۳ و ۲/۳ و ۱ و ۱ ۱/۳
سوال سوم
مثلاً آـ ب ـ س سه نفر بحضرت پادشاه برای ملازمت حاضر آمدند
و همگی ملازم شدند باین شرط که آ و ب را بیست روپیه ماهواری داده میشود
و ب و س را سی روپیه و آ و س را بیست و چهار روپیه ماهواری از میان
شود که برای هر کدام چند چند تنخواه مقرّر شده


۵
جواب س ۳
آ ۷ روپیه ب ۳ روپیه س ۱ روپیه
سوال چهارم
کدام است آن عدد که اگر بردو تقسیم کرده شود یکی باقی بماند و اگر برسه قسمت نمایند
هیچ از آن نماند و اگر بر چهار منقسم شود سه بماند و اگر برپنج انرا تقسیم نمایند هیچ باقی نما
جواب س ۴
۱۵
سوال پنجم
یک سٹرک یعنی راه رست به درازی یک میل طیار کرده میشود که از برای آن ۱۴۰۸۰ فت
سنگریزه بر لین یعنی رسته راه مکعب انداخته شده پس چقدر سطبر طه سنگریزه
بر لین پهن کرده شود اگر عرض گوله ۹ فت گذاشته شده
جواب س ۵
۱/۲ ۲ انچه
سوال ششم
دو نشانه نوکدار ده ده فت بلند بر سطح زمین نصب اند و سر آن هر دو از یکدیگر بفاصله


۶
هشت میل از دیدن باز میماند پس بیان شود که نصف قطر زمین چیست
جواب س ۶
۳۲۲۴ تقریبا

سوال هفتم
زید از یک صرافی - ۶۸۵۰ روپیه قرض گرفت باین تفصیل که چند مبلغ را بقرار
فیصد پنجروپیه چندی بقرار فیصد چهار روپیه و چندی فیصد سه روپیه و چند
فیصد دو روپیه و چندی فیصد یکروپیه لیکن صراف زید را گفت و قرار داد نمود هر زمان که
سود با اصل مساوی شد هر دو را اداء ساز زید همچنان کرد پس بیان شود که از هر قسم
سودی چند چند اصلی بوده و زید در چند مدت همه روپیه را ادا ساخت

جواب س ۷
۳ سال ۹ ۴/۳ ماه جواب دیگر
۶۰۰ روپیه و ۷۵۰ روپیه و ۱۰۰۰ روپیه و ۱۵۰۰ روپیه و ۳۰۰۰ روپیه از سود تولدین صراف

سوال هشتم
یک دائره که قطر آن ده فُت است پس مماس قوس چهل و پنج درجه چقدر دراز خواهد بود

جواب س ۸
۵ فُت


۷
سوال نهم
نزد زید و عمرو متساوی العدد ترنجها است زید نصف از ترنجهای خود فی یکفلوس
دو تا و باقی را فی یک فلوس سه تا فروخت و عمرو همگی ترنجهای خود را فی دو فلوس
پنج پنج بفروخت و در این فروش از برای زید یک فلوس فائده ماند پس بیان شود که نزد
هر یک چند چند ترنج بوده
جواب س ۹
۶۰ – ۶۰ ترنج
سوال دهم
دو مرد و هشت صبی در دو روز بجهت مقابل آن کاریرا بعمل می‌آرند که یکمرد و یک صبی
در یکروز بعمل آورده میتوانند پس بیان شود که هر دو آن کار را که یکمرد در نه روز
میتواند در چند روز بعمل خواهند آورد
جواب س ۱۰
۶ روز
سوال یازدهم


۸

۲/۱۲ : ۳/۴ {۱/۱۵ / ۶۳۲ : ۵/۳ / ۳/۶}
----------------------------- - ۲/۱۲ : ۳۴/۵۵ هم مختصر کرده شود
۱/۳ ۲ / ۱/۵۸۳ ۵/۶ / ۵۱۴۲۸۵۷ × ۵/۲۵ / ۱۶۰۶

جواب س ۱۱
. صفر

سوال دوازدهم

کلکته از دهلی چهارصد فرسنگ تحقیقاً در میان جنوب و مشرق است و بریلی از دهلی
پنجصد میل تحقیقاً در میان مشرق و شمال است پس بیان شود که از کلکته بریلی چقدر
دور است ع

جواب س ۱۲
۱۳۰۰ میل

سوال سیزدهم
چیست درازی آن دائرہ که ۵۳ درجه او برابر ۵۹۸۷۵ میل است ع
جواب س ۱۳
۴۲۴ میل


۹

سوال چهاردهم
دیواری که چهل فٹ بلند است از بیخ آن ماری برآمده شروع کرد به بالا شدن آن مگر
از فجر تا شام سه فٹ بالا میرود و از شام تا صبح دو فٹ بپائین می لغزد پس دریافت
شود که در چند مدت بر این دیوار بالا خواهد رفت

جواب س ۱۴
۳۸ روز

سوال پانزدهم
قیمت اسپ چهارساله پنصد روپیه معین است پس دوصد روپیه چند ساله
خریده میشود

جواب س ۱۵
۱۰ ساله

سوال شانزدهم
کدام است آن عدد که اگر آنرا مربع بسازند از اصلی نصف میماند

جواب س ۱۶
۰.۵


۱۰
سوال هفدهم
بعد از یازده بجه هر دو سوزن ساعت چه هنگام در یکجا خواهند بود و زاویه
قائمه کی خواهد شد و چند مرتبه هر دو سوزن در سمت مخالف آمده دور کنند ع
جواب س ۱۷
۲۷ ۳/۱۱ دقیقه دفعهٔ اوّل بعد از آن ۴۶ ۲/۱۳ دقیقه بعد از آن باز ۱۲ بجه هر دو
سوزن بیکجایی خواهند بود
سوال هجدهم
مقسوم علیه اعظم و ذو اضعاف اقل این اعداد کدام است ۱۳ ۱/۳ و ۱۷ ۱/۲ دریافت
کرده شود ع
جواب س ۱۸
عاد اعظم ۵/۶ جواب دیگر ۷۰
سوال نوزدهم
حاصل جمع مربعات دو عدد مساویست - ۲۵۰۱۰ را و حاصل هردو
عدد ۱۹۸ است پس بیان شود که کدام است آن دو عدد ع
جواب س ۱۹
۴۷ و ۱۵۱


۱۱

سوال بیستم
قیمت چوبیکه یک گره مکعب است یک آنه است پس چوبیکه عرض وطول وعمق
آن یک یک گز است قیمت آن چند است

جواب س ۲۰
۲۵۶ روپیه

سوال بیست و یکم
مختصر و کوتاه

جواب س ۲۱
. صفر

سوال بیست و دوم
۱۲
بعد از دوازده بجه سوزنهای ساعت و دقیقه در یک راسته کدام هنگام خواهند بود
اگر رفتار سوزنها در سمت مخالف باشد

جواب س ۲۲
۲۷ ۹/۱۳ دقیقه بر ۱۲ بجه


۱۲
سوال بیست و سوم
بافنده نه روپیه را پنبه خریده ۲/۳ را ململ باقی تنزیب بافته در بازار به هشتاد هفت روپیه فروخت و بافنده دیگر نه روپیه را پنبه خریده ۵/۹ را ململ و باقی را تنزیب بافته در بازار فروخت نسبت به بافنده اول چهار روپیه نقصان کرد پس بیان شود که پنبه یکروپیه چند حاصل کرد ۸
جواب سر ۲۳
ململ ۱۱ روپیه تنزیب ۴ روپیه
سوال بیست و چهارم
زید از عمرو ده روپیه قرض گرفته قرار داد نمود که ده روپیه را تا یک سال دوازده روپیه میدهم باین شرط که ماهی یکروپیه تا یک سال اداء میسازم و زید در خط[؟] دشت دوکانیکه ماهی یکروپیه کرایه او برای من می آید آنرا بقسط داده تا دوازده ماه اداء میسازم اتفاقاً دوکانش از تصادم باران منهدم و کرایه موقوف شد زید نزد عمرو آمده ماجری بیان نموده گفت که هیچ آمدنی و جایداد برای من نیست که قسط ماهواری مقرره را اداء سازم مگر آنچنان وقتی را برای من بنائی که همگی روپیه ادا نمایم و در آن نقصان طرفین هم نباشد عمرو همچنین کرد


۱۳
پس بیان شود آن بیک وقت

جواب س ٢٤
٦ ١/٢ ماه

سوال بیست و پنجم
دورۀ شهری هشتاد و پنج میل است زید بر دور آن گشتن شروع کرد مگر در
دو روز بر فتارسی و پنج میل گشت و عمر و نیز در سه روز ده میل گشتن شروع
کرد پس بیان شود که هر دو بیکوقت از یک جای که روانه شوند بکدام وقت و
کدام جای بهمرسند و از جائیکه شروع دوره کرده بودند در چند روز باهم
آنجا میرسند

جواب س ٢٥
در ٦ روز با هم یکجا خواهند شد و ۲۰ میل از جا شروع پیش رفته یکجا شدند
و در ۱۵۲ روز بر جای شروع بازگشته خواهند رسید

سوال بیست و ششم
زید و بکر برای خریدن پارچه بر آمدند و هر دو برشت ویسه داشتند و نزد هر دو


۱۴

آن تعدادی که روپیه داشتند بقدر همان تعداد گز فی روپیه پارچه خریدند
چون دیده شد شانزده گز پارچه نزد بکر زیاده برآمد پس بیان شود که
پیش هر کدام چند چند روپیه بوده

جواب س ۲۶
زید ۳ روپیه و بکر ۵ روپیه

سوال بیست و هفتم
در طاقت گاو میش و نرگاو نسبت ۳ و ۵ است و در طاقت اسپ و قاطر
نسبت ۷ و ۹ است و در طاقت قاطر و نرگاو نسبت ۳ و ۸ است در
گاو میش و فیل نسبت ۱ و ۶ است اسپ شصت من بار می برد اگر یک یک
حیوان از حیوانات مذکوره بکار داشته پس ۱۳۴۷ من بار چند روز نقل کرده
خواهد شد

جواب س ۲۷
در ۱۰ روز

سوال بیست و هشتم
زنگتره فروشی از باغبانی بحساب فی یک فلوس دو تا خرید و فی دو فلوس پنج پنج


۱۵
فروخت پس بیان بشود که در سوداگری یک صدر و په از برای رنگره فروش
چه نفع و نقصان رویداد
جواب س ۲۸
۲۰ روپیه منفعت شد
سوال بیست و نهم
یکخانه را که ۳ مرد در پنجروز طیار میکنند پس چند خانه را در ۳ روز طیار
خواهند کرد
جواب س ۲۹
یک خانه
سوال سی ام
عددی که اگر بر دو تقسیم کرده شود علی ہذا القیاس تا هفت بر هر کدام که تقسیم نامید
یکی باقی می ماند پس آن عدد کدام است
جواب س ۳۰
سوال سی و یکم
۴۶ ن۴۲۸۵ آ۲ : ۲ ن ۱۴ء۷۵ن + ۲۴ - ۱۲ - ۱۳ × ۱۳
۱×۱ ۱۲ / ۵ / ۷
۱۸ / ۲۴۸۵آء ۴


۱۷
سوال سی و چهارم
بیضه فروشی ثلث کل بیضهای خود را بشخصی فروخت و انچه باقی ماند ثلث
آنرا به شخصی دیگر مکر این شخص بیضه را سر سودائی برد و هر چه باقی ماند بشخص سومی
فروخت بیضه فروش چون حساب کردند در هر یک در حساب مساوی یافت پس بیان
شود که بیضها در شمار چند بوده
جواب س ۳۴
۹ بیضه
سوال سی و پنجم
شخصی دو قسم از حشم گندم خرید قسمی بقرار فی روپیه یکمن و انرا بقرار فی یک روپیه ۲۴ سیر
فروخت و قسم دیگر را بقرار فی یک روپیه ۳۰ سیر خرید و بقرار یکمن فروخت پس بیان
شود که در بیع و شراه برای بائع چه نفع یا نقصان رویداد
جواب س ۳۵
۵ آنه و ۴ پائی
سوال سی و ششم
بیان شود که کدام است انعدد که اگر آنرا از یک تا هشت بر هر عددیکه تقسیم کنند


۱۸

بیکسر قسمت میشود مگر چون بر ۵ تقسیم باید سه کسر باقی بماند

جواب س ۳۶
۸۴۰

سوال سی و هفتم
اگر شخصی سپلداری را بجهة حفر گودالی که طول و عرض و عمق آن یک یک گز هست
بیکروپیه اجاره داده اگر سپلدار مذکور گودال را چهار گره دراز و چهار گره پهن
و چهار گره گود کنده برود پس سپلدار را چند داده شود

جواب س ۳۷
یک فلوس

سوال سی و هشتم
زید و بکر برای تفریح شطرنج میبازند اوّل زید یکروپیه می‌بُرد پس زید و بکر در چند جیت
و تعداد روپیه با هم مساوی شدند اگر بکر از زید یک روپیه می‌بُرد نزد بکر پنج چند زید
می‌شد پس بیان شود که پیش هر کدام چند چند روپیه بوده

جواب س ۳۸
نزد زید ۲ روپیه و نزد بکر ۴ روپیه


۱۹
سوال سی و نهم
عمارتی در ارگ مبارکه که تعمیر میشود از سقابی ستی مشک آب بقرار فی یک
فلوس دو مشک دستی مشک بقرار فی فلوس سه مشک و از یک سقاب دیگر
نیز بقرار نرخ مذکور ستی ستی مشک خریده شده و هر دو را بحساب فی دو فلوس
پنج پنج قیمت داده شد پس بیان شود که نقصانی بکسی از اینها رسید یا نه و اگر رسید
چند نقصان کرده
جواب س ۳۹
سقا بے درمی فی فلوس نقصان رسید
سوال چهلم
۲۸۶/۵۷۵ ÷ ۱۱/۲۵ × ۳/۲۶ / ۲۵/۵۲ ÷ ۱۱/۲۶ × ۵/۶ × ۳/۴ { ۱۱/۱۳ + ۲/۳ ÷ ۳ ۱/۹ - ۲ ۱/۳ } مختصر
و کوتاه کرده شود
جواب س ۴۰
. صفر
سوال چهل و یکم


۲۰

در امتحان داخله مدرسه نمبرهای انگریزی امیر علی نسبت به نمبرهای ولی محمد
دو زیاده و نمبرهای حسابی ولی محمد نسبت به نمبرهای حسابی امیر علی ده زیاده
ونسبت به نمبرهای انگریزی سی و دو زیاده نمبرهای حسابی انگریزی ولی محمد
نسبت به نمبرهای انگریزی امیر علی هشتاد و شش زیاده و نسبت به نمبرهای
انگریزی ولی محمد نمبرهای جغرافیه و تواریخ امیر علی بیست و چهار کم و نمبرهای اردوی
امیر علی نسبت به نمبرهای فارسی خودش یازده کم و نمبرهای فارسی ولی محمد
نسبت به نمبرهای حساب امیر علی سی و پنج کم و نمبرهای جغرافیه و تواریخ و انگریزی
با نمبرهای حسابی خودش برابر و نمبرهای اردوی ولی محمد نسبت به نمبرهای
جغرافیه و تواریخ هفت زیاده و نسبت به نمبرهای اردوی امیر علی دو کم نسبت ها
هر یک بیان شود ج

جواب سوال ۳۱
امیر علی انگریزی حساب جغرافیه و تواریخ اردو فارسی
ولی محمد ۵۶ ۷۸ ۲۴ ۴۳ ۵۴
۵۴ ۸۸ ۳۴ ۴۱ ۴۳

سوال چهل و دوم
از گور کھپور میرزاپور تحقیقا در میان مغرب و جنوب بفاصلهٔ ۴۹۰ میل است


۲۱

و از کوکهپور شاهجهانپور تحقیقاً در سمت مشرق بفاصله ۳۰ میل است
پس بیان شود که میان میرزا پور و شاهجهانپور چقدر فاصله است ع
جواب ۴۲م
۵۰ میل
سوال چهل و سوم
یک دائره که دورۀ آن یعنی گردی آن بیست و دو فت۲۲ باشد در داخل
آن دائره جیب نودی درجه چه اندازه مستوی خواهد بود ع
جواب ۴۳م
۷ فٹ
به امید انعام چند کس ارادۀ حضور پادشاه کردند چون بر دروازۀ ارگ
مبارک رسیدند دربان نصف آنها را گذشت که داخل شدند چون
به دروازۀ دوّم رسیدند دربان آن دروازه نصف را نگذاشت نصف
داخل شدند بر دروازۀ سوّم نیز حاجب آن دروازه نصف را گذشت
تا در دروازۀ هفتم بر هر دروازه نصف نصف بماند پس نصف دروازۀ
هفتم چون بحضور پادشاه رسیده تعظیم بجا آوردند پادشاه ایشان بدین قرار


۲۲
دستار انعام و عطاء فرمود اول را یکی دوم را دو سوم را سه علی
هذا القیاس همگی را انعام بخشیده شد چون از حضور واپس آمدند و کسانیکه
بر دروازهها مانده بودند با خود آوردند و چون همه جمع نموده تقسیم کردند بهر
کدامی یک یک دستار رسید پس بیان شود که همگی چند بودند و چند کس بحضور
پادشاه رسیدند
جواب سوال ۴۴
جمع همگی ۳۲۶۴۰ و بحضور پادشاه ۲۵۵ نفر رفته بودند
سوال چهل و پنجم
چاهی که بیست فت آب دارد و در این هنگام شانزده فت ریسمان باو
میرسد وقتی که آن چاه هفت گز ریسمان می برد چند گز آب دارد
جواب سوال ۴۵
۵ گز
سوال چهل و ششم
خریداری نزد بزازی آمده نرخ میرنه و ململ دریافت نمود بزاز گفت میرنه
فی گز سه روپیه ململ فی روپیه ۳ گز خریدار ۵ روپیه بزاز را داد که از هر دو قسم


۲۳
نه گز پارچه بمن بده و از مبلغ هیچ واپس نمیخواهم پس بیان شود که بزاز از
هر دو جنس چقدر چقدر گز بدهد که نه روپیه را نه گز شود
جواب ۴۶
مرینه ۲ ۲/۴ گز ململ ۶ ۳/۴ گز
سوال چهل و هفتم
در استیشن ریل دو مسافر آمدند در بقچه یکی چند درعه چرمه و کناری زری
بقرار قیمت فی درعه دو آنه ۱/۲ پائی بود و در بقچه دومی چند کلاه بقرار
قیمت فی کلاه یک آنه ۱/۲ پائی بود اتفاقاً بسبب جلدی و شتابی بقچها
هر دو باهمدیگر بدل شدند چون بخانهای خود رسیدند و اشیاء مذکوره
بفروختند قیمت و بهای هردو مساوی حاصل شد پس بیان شود که اشیاء
هر کدام چند چند بوده
جواب ۴۷
چرمه و کناری ۵۴ درعه کلاه ۹ عدد
سوال چهل و هشتم
مزروعی که درازی آن ۶۰ ۶ گز و پهنائی آن ۴۰ ۴ گز است و ۱۴ چهارده مرد


۲۴
در سی و دو روز آن را درو میکنند و مزرعه دیگر که پهنای آن ۶۶۰
گز و درازی آن چقدر گذاشته شود که هشت مرد در هشتاد و چهار روز
آنرا درو کنند ع
جواب س ۴۸
۶۶۰ گز
سوال چهل و نهم
آ کاریرا در ده روز و ب در نه روز و س در دوازده روز میکند
هر سه با هم کار را شروع کردند و س تا آخر کار میکرد و آ بعد از سه ۵/۳ روز
ترک کرد و ب در ۴ ۵/۳ روز ترک نمود پس در چند وقت آنرا تمام خوا
کرد ع جواب س ۴۹
۵ ۵/۳ روز
سوال پنجاهم
[۱ ۴/۱ را ۳/۱۳} / {۴/۱ ۳ را ۷ ۳/۱-۲} / ۷ - ۹/۲ * ۲/۱ مختصر و کوتاه کرده شود ع
جواب س ۵۰
. صفر


۲۵
سوال پنجاه و یکم
ق کاری را در بیسیتی و ز هرگاه بقرار فی یوم هفت ساعت عمل نموده
تمام میکند و ن در چهارده روز بقرار فی یوم هشت ساعت بعمل آورده
تمام می سازد پس همان کار را ق و ن در ده روز چند چند ساعت بعمل
آورده تمام خواهند کرد
جواب س ۵۱
۶ ۱/۲ ساعت
سوال پنجاه و دوّم
ق و ج باتفاق یکدیگر کاریرا در ۳/۸ روز تمام میکنند ق
علیحده در ۱/۳ روز آنقدر کار را بعمل می آرد که ج در ۵ روز تمام
میکند پس همان کار را جدا جدا در چند چند روز خواهند کرد
جواب س ۵۲
۱/۴ ۱۴ و ۲۱ ۱/۲
سوال پنجاه و سوم
سه کشتی پر از مال در دریا میروند کشتی پیش بسبب گرانی بار مشرف بغرق شد


۲۶
مالک کشتی آنقدر مال از آن کشتی برآورد که در کشتی دنبال بود و دو چند
آن همچنین از کشتی دوّم که مشرف بر غرق شد و دو چند سوّمی برآورد پس
چون مالک نظر کرد در هر کشتی بار برابر شده بود بیان شود که اوّل در هر
کشتی چند چند مقدار بار بوده ع
جواب س ۵۳
۱۹ و ۵ و ۳
سوال پنجاه و چهارم
در گاو خانه سرکاری بیست راس گاو سه نمبری هستند گاوهای نمبر اوّل پنج سیر شیر
میدهند و نمبر دوّمی یک نمبر سوّمی ۴/۱ سیر شیر میدهد و شیرهای همگی یکجائه
بیست سیر میشود پس تعداد هر یک از نمبر مویشیهای مذکوره بیان شود که چند
است ع جواب س ۵۴
۳ و ۱ و ۱۶
سوال پنجاه و پنجم
یک دائره که قطر او هشت فِٹ است در میان آن مماس قوس شصت درجه چه خواهد
بود هر گاه جیب مستوی برابر ۳۴۳ فِٹ است ع


۲۷

جواب س ۵۵
۴ مسافت

سوال پنجاه و ششم
میوه فروشی رنگتره ها در بازار آورد شخصی نصف آنها را خریده یک رنگتره را
سرسودائی گرفت و شخصی دویم نصف باقی را خریده یکی سرسودائی برد شخص
سیومی نصف آنرا خریده یکی سرسودائی برداشت برد همچنین شخص چهارمی نصف را
خریده یکی سرسودائی گرفت پیش میوه فروش چیزی از آن نماند پس
بیان شود که چند رنگتره آورده بود
جواب س ۵۶
۳۰ رنگتره

سوال پنجاه و هفتم
شخصی زید را چند روپیه برسود فی صد ۴ روپیه ماهواری و عمرو را ۳۴
روپیه فیصدی سالیانه قرضداد و از هر دو سود ماهواری مساوی وصول
میکرد پس بیان شود که هر دو را چند چند روپیه قرض داده بود
جواب س ۵۷
زید ۵ روپیه و عمرو ۲۰ روپیه


۲۸
سوال پنجاه وهشتم
کشت زاری که مدورست سه صنمبی برگرد آن میخواهند گشت یکی در ده
دقیقه دور آنرا میگردد و دو می در هفت دقیقه و سومی در پنج دقیقه دور
میکند هر سه به یک وقت روانه شدند پس بیان شود آن جائیکه راهی شدند
کدام وقت هر سه در آنجا می آیند
جواب س ۵۸
۷۰ دقیقه
سوال پنجاه و نهم
کدام است آن عدد که اگر جذر آنرا بگیرند از اصل عدد دو چند شود
جواب س ۵۹
۱/۴
سوال شصتم
{ ۴/۵۰ ÷ ۲/۵ } { ۱/۲ + ۳/۸ / ۴/۷ } { ۶۰۰۱۷ / ۶۰۳۴ + ۱۳۷۵ / ۷۲۲۵ / ۱۵۶۹ } ۶۰۱۵ / ۶۵۱ ÷ ۳۵
= ۹/۱ مختصر وکوتاه کرده شود
جواب س ۶۰
صفر


۲۹
سوال شصت و یکم
آ و ب دو مدرسه هستند و در هر دو پنج پنج ساعت تعلیم داده میشود لیکن ساعت
آ مدرسه شصت دقیقه مقرر شده و ساعت ب مدرسه چهل و هشت دقیقه مقرر
شده اگر دروازه آ مدرسه تحقیقا ده بجه مفتوح شود پس دروازه ب مدرسه را کدام
وقت بکشایند که هر دو بیک وقت بسته شوند

جواب س ۶۱
۱۱ بجه

سوال شصت و دوم
نزد من اسپ است که بپنصد روپیه آنرا خریده ام و یک بگہی و یک ٹمٹم دارم
اگر اسپ را به بگہی به بندند نسبت به ٹمٹم قیمت بگہی دو چند میشود و اگر اسپ به
ٹمٹم بسته شود نسبت بقیمت بگہی سه چند میشود پس قیمت بگہی و ٹمٹم بیان شود که چند
است جواب س ۶۲
بگہی ۳۰۰ روپیه ٹمٹم ۴۰۰ روپیه

سوال شصت و سوم
کدام است آن عدد که اگر مربع آن در او شامل نمایند برابر شود ۱۳۲ را


۳۰
جواب سر ۶۳
۱۱
عمل
۱۱ را در ۱۱
۱۲۱
۱۹۳۲
سوال شصت و چهارم
مربع ۴۲۵۲۰ است پس مربع هم هم چند خواهد بود بغیر عمل
جواب سر ۶۴
۱۹۳۲
سوال شصت و پنجم
شهری را ده دروازه و نه در بچه ست و هشت بدر رفت دارد و بیرون شهر
هفت مسجد و دور مسجد شش تالاب برگرد تالا بها پنج قبرستان بگرد
قبرستانها چهار شهرک برگرد شهرکها سه کشت زار است و شبان دو نفراند
پس بیان شود که در شهر چقدر چارپایان تنبی نقص کسر همگی تقسیم کرده شوند
جواب سر ۶۵
۲۵۲۰ چارپان
سوال شصت و هفتم
بیان نمائید که از یک تا ده مکعبت را حاصل جمع چند است


۳۱
جواب س۶۶
۳۰۲۵
سوال شصت و هفتم
زید شش راس بز و چهار راس ماده گاو و دو راس گاو میش یکصد و سی و ۱۳۰ روپیه
خریده و عمرو سه راس بز و شش راس ماده گاو و سه راس گاو میش یکصد و
شصت و پنچ روپیه خریده پس بیان شود که قیمت یکراس چند است
جواب س۶۷
بز ۵ روپیه گاو ۱۲ روپیه گاو میش ۲۶ روپیه
سوال شصت و هشتم
یک قطعه زمین کشتی قائمه الزاویه آ ب د را که قاعده آن بیست و یک
یک فٹ و وتر آن چهل و دو فٹ است از زاویه د ماده گاو زید برسمانی که سی
یک فٹ در از است بسته است و علف درون کشت را میچر و باقی علف انرا گا و
عمرو میچرد پس بیان شود اگر قیمت یک بیگه علف یکروپیه است هر یک
از زید و عمرو چند قیمت چراندن میدهند
جواب س۶۸
زید ۱۵۰۱۵ روپیه و عمرو ۲۴۳۱ روپیه


۳۲
سوال شصت و نهم
زید بقرار نفع فی صدی یک و نیم روپیه ماهواری و عمروبقرار فیصدی یک ونیم روپیه
سالیانه چند چند مبلغ روپیه از صندوقخانه بر این اقرار قرض کردند که هر وقت
اداء کردیم نفع آنرا متساوی میداده باشیم مگر نفع را مع اصل هر دو شخص در یک
سال ۲۷۲۶ روپیه اداء کردند پس بیان شود که هر یک چند چند روپیه قرض
گرفته بودند جـواب سـ ۶۹
زید ۲۰۰ روپیه عمر و ۲۴۰۰ روپیه و هر دو ۳۶ و ۳۶ روپیه نفع دادند
سوال هفتادم
۱- {۱- {۱-۱} } +۱ اختصار کرده شود
جـواب سـ ۷۰
صفر
سوال هفتاد و یکم
دو عدد که حاصل تفریق آنها ۵ است و حاصل جمع مربعات آنها ۶۲۵ است پس بیان شود
که آن دو عدد کدام است جواب سـ ۷۱
۱۵ در ۱۵ و ۲۰ در ۲۰
۲۲۵ ۴۰۰
۶۲۵
۱۵ و ۲۰


۳۳
سوال هفتاد و دوم
بعد از دوازده بجه هر دو سوزن ساعت یعنی سوزن ساعت گرد و سوزن
دقیقه گرد بیک جای چه هنگام خواهند بود و در میان کدام ساعت اگر سوزن
ساعت و دقیقه در سمت مخالف دوره کنند
جواب س ۷۲
هر ۵۵ ۵/۱۳ دقیقه بعد از ۱۲ بجه و در میان ۱۲ و ۱ بجه بهم میرسند
سوال هفتاد و سوم داد
اگر سوال ۶۸ نرگاو عمر و بزاوية ابته تباع بیان شود که عمر و چند و زید چند خواهد
جواب س ۷۳
زید ۶۵ ، ۲۶۵ میدهد و عمر و ۵ ، ۱۱۵ میدهد
سوال هفتاد و چهارم
دوره یکفرد عراده دنباله گادی ۲۲ ۱/۲ فت است و دوره عراده پیش
۱۱ ۱/۲ فت است پس بیان شود که گادی چقدر خواهد رفت اگر هر یک از عراده
بی کسر درست دور کند
جواب س ۷۴
۸۵۵ فت


۳۴
سوال هفتاد و پنجم
دو عدد که حاصل جمع آنها ۴۵ است و حاصل تفریق مربعات دو عدد که
۲۲۵ است پس بیان کن آن دو عدد کدام است
جواب ۷۵
۲۵ و ۲۰
سوال هفتاد و ششم
زید و عمر و بکر و خالد بر دور شهر یك احاطه آن مدور است گشتن شروع کردن
و دوره شهر ۵۷ میل است و رفتار هر یك فی یك ساعت ۵ - ۹ -
۱۴ - ۲۰ میل است پس بیان کرده شود از جائیکه هر چهار نفر از یكطر
گشتن شروع کردند بر همان جای در چند مدت آمده یکجا خواهند شد
جواب ۷۶
۵۷ ساعت
سوال هفتاد و هفتم
مجموع مربعات اعداد از یك تا بیست را بیان کنید
جواب ۷۷
۲۸۷۰


۳۵
سوال هفتاد و هشتم
بغیر از عمل مربع ۳۵ چه خواهد بود
جواب س ۷۸
۱۲۲۵
سوال هفتاد و نهم
یکم ماه جنوری ۱۸۸۴ زید از عمرو صد روپیه بقرار نفع ماهوازی فیصدی
پنچروپیه قرض گرفت باینقرار داد که بعد از یکسال روپیه نفع شامل اصل کرده
شود اگر عمر را ضرورت افتد در آخر ماه ستمبر ۱۸۸۶ از زید روپیه خود را
مطالبه نماید پس بیان شود که زید مع نفع چقدر روپیه بعمر و اداء خواهد نمود
جواب س ۷۹
۴۰۹۵۶ روپیه
سوال هشتادم
۱/۵۹ + ۱۱/۸۳ + ۱/۴ ÷ ۵۹/۲۳۲ + ۱/۲ ÷ ۱۱/۱۲ ۲۷۹/۲۸۸ رام ۱/۵۳ ÷ ۱۱/۱۵۹ + ۱۶/۱۷ - ۱۱/۱۲
÷ ۴۶۴/۴۶۸ } ۱/۲ ۱/۱۰ - ( ۱/۳ ) ۳ ۱/۲ + ۱۰ ۱/۷ ÷ ۳/۴ ÷ ۲۷ ۲/۱۱ { ) را مختصراً نمائید
جواب س ۸۰
صفر


۳۶
سوال هشتاد و یکم
زید چند روپیه عمرو را بقرار سه روپیه پنج آنه فیصدی ماهواری بر نفع داد
و چند روپیه بکر را بقرار دو روپیه پانزده آنه فیصدی ماهوار بر نفع داد و
گفت که آنه و پائی هرگز نمیگیرم هر وقت که روپیه برابر شدند آنوقت بدهید
پس زید بعد از شانزده ۱۶ ماه روپیه خود را از هر دو مطالبه نمود عمرو و بکر هر دو
روپیه را متساوا اداء کردند پس بیان شود که هر یک از عمرو و بکر چند چند روپیه
قرض کرده بودند
جواب س ۸۱
عمرو ۴۷۰۰ و بکر ۵۳۰۰ روپیه
سوال هشتاد و دوم
سوداگری در معامله او شکست افتاد و نزد او ۵۵۵ را مال برآمد و سه پسر
داشت به پسر بزرگ ماجرا گفت و استمداد خواست او جواب داد که نزد شما چقد
روپیه ست سوداگر گفت که نزد من ۵۵۵ روپیه ست پس آن پسر بزرگ بر
پنج درجه سوم تعداد مذکور یک نقطه گذاشت یعنی این ۵۰۵۵ همچنین پسر
دومی بر پنج درجه دوم یک نقطه و همچنین پسر سومی نیز بر پنج درجه اول یک


۳۷
نقطه گذاشت پس بیان کرده شود که هر یک ازین سه پسر چند چند با پدر خود
امداد کردند

جواب س ۸۲
- پسر اول ۴۵۰۰ روپیه - پسر دوم ۴۵۴۵۰ روپیه - پسر سوم ۴۵۴۵۴۵ روپیه

سوال هشتاد و سوم
از میان دو زاویهٔ مثلث قائم الزاویه یک زاویه ۳۰ درجه است ضلع
مقابل ۹۰ درجه را بضلع مقابل ۳۰ درجه چه نسبت خواهد بود

جواب س ۸۳
نسبت ۲ و ۱

سوال هشتاد و چهارم
کاریرا آ در ۲۵ روز میکند و ب در ۵۰ روز و س در ۴۲ روز هرسہ
تا دو روز آن کار را کردند بعد آ و ب کار را ترک کردند و س تا ۳/۵ ۸
روز کار میکرد باز آ آمد و د را با خود آورد و هر سه با هم آن کار را در سه روز
تمام کردند پس بیان شود که آن کار د علیحده در چند روز خواهد کرد

جواب س ۸۴
۲۲ ۱/۲ روز


۳۸
سوال هشتاد و پنجم
یک کتاب که صد صفحه است مع جلد ۱۳ روپیه خریده شد کتابی دوم که ۳۰
صفحه است مع جلد ۳ روپیه و ۱۳- آنه و یک پائی خریده شد پس کتاقیمت
جلد چند است و قیمت یک ورق کتاب چند است
جواب س ۸۵
۲ آنه ۱۱ پائی قیمت جلد ۲ ۱/۲ پائی قیمورق
سوال هشتاد و ششم
اسپ پنجساله بقیمت دو صد روپیه خریده شده پس بیان شود که پنصد روپیه را
چند ساله اسپ خریده خواهد شد
جواب س ۸۶
۲ ساله
سوال هشتاد و هفتم
از شاهجهان آباد کرنال بسمت جنوب بفاصلهٔ ۲۹ کروه آباد است و از کرنال
حصار بسمت شمال بفاصلهٔ ۳۱ کروه آباد است و از دہلی مراد آباد بسمت مشرق بفاصله
۳۴ کروه آباد است و از مراد آباد بریلی بسمت مغرب بفاصلهٔ ۳۴ کروه آباد است


۳۹

پس فاصلۂ بریلی را از حصار بیان نمایند ع
جواب س ۸۷
۹۰ کروه

سوال هشتاد و هشتم

حاصل جمع زید و عمر و بکر ۱۶ است و حاصل ضرب هرسه مساوی بهم است
پس هر یک را جدا جدا بیان نمایند ع
جواب س ۸۸
زید ۳ عمرو ۴ بکر ۵

سوال هشتاد و نهم

شخصی دوازده راس ماده گاو شیری و سه پسر دارد و گاوها بقرار تفصیل ذیل شیر میدهند
اول یک سیر دوم دو سیر سوم سه سیر علی ہذا القیاس تاوازدهم و دوازده سیر هر سه پسر بپدر
خود گفتند چون که عمر شما بسیار و نزار هستید اگر در حضور خود گاوها را برما تقسیم نکنید البته بعد از
شما در میان ما برادران گفتگوئی واقع خواهد شد قسمی که شما تقسیم میکنید ما را منظور است
پس پدر حساب کرده و سنجیده گاوها را بر هر سه پسر خود تقسیم نمود پس هر کدامی چون شیر
گاوهای خود را وزن کردند از هر یک مساوی بود پس بیان شود که نزد هر یک از آن


۴۰
پسران کدام کدام ماده گاو رسیده ع
جواب س ۸۹
پسر اول ۱ و ۶ و ۷ و ۱۲ پسر دوم ۲ و ۵ و ۸ و ۱۱ پسر سوم ۳ و ۴ و ۹ و ۱۰
سوال نودم
۲۳ + ۵۳۲۳ - ۶۰۲۳ } ۳۲۳ ۴ ۱۵
۱۲ : ۱ ۲ + ۳ + ۴ ۳ + ۴ ۲۱ ۵۳۱ ۴ / ۶۰۲۳ ۲۱۰۵
را ۴۵م را ۳ ۴ - ۱ ۹۳
این را اختصار کنید ع
جواب س ۹۰
. صفر
سوال نود و یکم
پنج شتر بقطار زیر بار براه میروند چون شتر پیش بسبب گرانی بار خواست
بنشیند مالک آنقدر مال را از شتر پیش برداشت که بر شتر دنبال آن بود
شتر دنبال نیز بسبب گرانی بار خواست بنشیند مالک آنقدر بار را از او برداشت
که بر شتر دنبال آن بار بود یعنی سومی چون سومی چهارمی خواست بنشیند بار را متقلاً
دنباله تا برداشت وقتیکه بر شتر اخیر بار کرد بار همگی مساوی شد پس بیان شود وقتی که
شتر پیش کسل شده بود بر هر شتر چقدر چقدر مال بار بود ع


۴۱
جواب سوال ۹۱
۳۱ و ۵ و ۱۵ و ۴ و ۱۲ و ۸
سوال نود و دوم
از دهلی کلکته تحقیقا در شمال واقع است از کلکته بنارس بر پنجاه درجه است بلند شهر
بر ۲۱۰ درجه است لیکن آن فاصله که از کلکته در میان بنارس است همان فاصله
از کلکته تا بلند شهر است پس از بنارس بر درجه بلند شهر واقع است و هرگاه فاصله
کلکته و بلند شهر ۲۰۰ کروه فرض کرده شود پس فاصله کلکته را از دهلی بیان کنید؟
جواب سوال ۹۲
۳۰۰ کروه
سوال نود و سوم
اکبر پادشاه برای استراحت بحجره تشریف فرما شدند حرم محترم نیز تشریف آوردند
پادشاه چون آن گل ارم حسن و نزاکت را دید بمیل استشمام بسوی خود کشید در اثنای
ملاعبه و دستباز حمایل مروارید که در گردن آنسیمتن بود بگسیخت و مروارید غلطان
بهر جانب بریخت و چیزی از آن لالی بر دامن آنصدف بحر دلربائی بماند در آن
هنگام آن آب گوهر درج طهارت از جاریه استفسار فرمود که این حمایل چقدر


۴۲
مروارید داشت جاریه کورنش بجای آورده بعرض رسانید که حال وقت
علاقه بندی آن این خاکسار نمیداند مگر از مضمون این رباعی چندیت مروارید توان
دریافتن رباعی پا گرفته ربع آن در بر سریر + سدس این اندر حضورت جلوه گر
نصف میخالد بد ریا سر بزیر + سُتی بدا من در صدف ده منیر
پادشاه از استماع اینکلام نهایت مسرور و فرحناک شدند پس بیان فرمائید که
آن حمایل چقدر مروارید داشت
جواب سر ۹۳
۳۶۰ دانه مروارید
سوال نود و چهارم
پادشاه - زید و عمرو و بکر و خالد و والد را ۱۳۸ روپیه انعام و بخشش نمود
مگر باین تفصیل که حاصل جمع زید و عمر و ۲۴ است و حاصل تفریق زید و بکر ۲۴ است
و حاصل ضرب زید و خالد ۱۴۴ است و حاصل تقسیم زید و والد مساوی است و را
و حاصل جمع عمرو بکر ۳۰ است و حاصل تفریق عمرو و خالد ۲ است و حاصل ضرب
عمرو و والد ۷۵۲ است و حاصل تقسیم عمر و زید ۳ است و حاصل جمع بکر و خالد
۳۲ است و حاصل تفریق بکر و والد ۸ است و حاصل ضرب بکر و زید ۳۸۴ است


۴۳

است و حاصل تقسیم بکر و عمرو ۲۵ است و حاصل جمع خالد و والد ۸۰ است
و حاصل تفریق خالد و زید ۱۰ است و حاصل ضرب خالد و عمرو ۴۸ است
و حاصل تقسیم خالد و بکر ۳ است و حاصل جمع والد و زید ۹۰ است و
حاصل تفریق والد و عمرو ۶۶ است و حاصل ضرب والد و بکر ۷۲ است
و حاصل تقسیم والد و خالد او می آید پس بیان شود روپیه هر یک که چند
چند بوده

جواب س ۹۴
زید عمرو بکر خالد والد
۱۸ ۶ ۲۴ ۸ ۷۲

سوال نود و پنجم
زید از عمرو صد روپیه و از بکر یک هزار روپیه دادن داشت وقتیکه هر دو بر زید
تقاضای شدید نمودند زید یک راس اسپ بعمرو و دو راس کبر را داد و بهر دو
سوداگر گفت که شما هر دو روپیه خود را مجری گرفته باقی را هر دو مساوی بین پسرو
بدهید آنها همچنین کردند پس قیمت هر یک از آن اسپها بیان شود که چند است

جواب س ۹۵
۹۰۰ روپیه


۴۴

سوال نود و ششم
ده تفنگچی که در ۳ دقیقه ۵ فیر میکنند و هزار کس را در یکساعت بقتل میرسانند اگر
ضرورت کشتن ۸۰۰ کس باشد و تفنگ داران در ۵ دقیقه ۳ فیر کردند پس بیان
شود که چند تفنگ دار دیگر زیاده کرده شوند ع

جواب س ۹۶
۴۰ تفنگچی

سوال نود و هفتم
شخصی چند روپیه دارد و میگوید اگر این روپیه سه چند شوند مسجدی عمارت خواهم کرد
از فضل و لطف الهی مراد او برآمد مسجد را تعمیر نمود باز گفت که اگر باقی مانده روپیه
باز سه چند شوند مسجد دیگر بناء خواهم کرد همچنان شد باز همچنین مسجد ساخت علی
هذا القیاس سه مرتبه چنین کرده بمسجد پرداخت پس نزد او چیزی باقی نماند بیان
شود که آن شخص چند روپیه داشت و چند چند روپیه بر هر مسجد مصرف رسید

جواب س ۹۷
۱۳ روپیه داشت و بهر مسجدی ۲۷ روپیه بمصرف رسید

سوال نود هشتم


۴۵
شخصی دو طاقه پارچه خرید طاقه خورد بقدر تعداد گنز که دارد همان تعداد درو چند
پنس فی گز قیمت او است و قیمت کل این طاقه ۲ پوند- و ۴ اشلنگ نسبت
به طاقه کلان زیاده است و نسبت گزهای هر دو- ۳- و- ۴- است و قیمت
طاقه کلان فی گز آن قدر پنس است که تعداد گز دارد یعنی بقدر تعداد گز فی گز
همان قدر نیز قیمت دارد

جواب س۹۸
۵۴- ۲ ۷ درعه

سوال نودونهم
بر کنج کشت زاری مستطیل درختی واقع است گاوى بآن درخت بر ریسمانی بسته
از میان کشت زار مذکور علف زمینیم ۱۵- گز مربع چرید خورد پس بیان
شود که گاو مذکور بچقدر در از ریسمان بسته بود

جواب س۹۹
۱۴ درعه

سوال صدم
۱۵ / ۱۱۲۵ + ۹ / ۲ در ۴ / ۱ : ۵۱ / ۴۰۰۰۱۶-۱ / ۱۳
را ۴۹ / ۶۵۸۷۵ - ۴۰ / ۵۰۱ ) ۱۰۰۷۲۵ / ۲۹ <۲۵
را ۱ / ۳ ۱۲ / ۲۲ / ۵ : ۴۲
مختصر و کوتاه نمائید


۴۶

جواب س ۱۰۰
. صفر

سوال صد و یکم
زید و بکر و عمرو سمتی سفر کردند زاد راه زید دو قرص نان از بکر سه قرص از عمرو چهار قرص
وقتیکه بر منزلی هر سه باهم نشسته خواستند که نان بخورند خالد و والد اتفاقا وارد شده
همگی آن نانها را بخوردند خالد و والد نه نه فلوس در عوض خوراک خود داده رفتند پس
بیان شود که زید و عمرو و بکر آن فلوسها را چه قسم در میان خود تقسیم نمایند ۸

جواب س ۱۰۱
زید یک فلوس بکر ۶ فلوس عمرو ۱۱ فلوس

سوال صد و دوم
در لشکر گاه پادشاه در دوازده مقام ساعت نواخته میشود باین دستور که اول ساعتی که
نواخته میشود یک دقیقه پس از ساعت دومی و سومی یک دقیقه پس از دومی ساعت چهارمی
یک دقیقه پس از سومی نواخته میشود علی هذا القیاس دیگر ساعتها را نیز مینوازند پس بیان
شود که هر دوازده ساعت در یک حین بکدام وقت نواخته خواهند شد

جواب س ۱۰۲
۴۲م ساعت


۴۷

سوال صد و سوّم
آ و ب و س و د یک حوض است بسمت آ و ب -۱۰- دهنه درآمد
آب و بسمت س و د -۱۰- دهنه بدر رفت آب هستند دهنه اولی درامد آب
سمت آ و ب در یک ساعت حوض را پر میکند و دهنه دوّمی در دو ساعت و دهنه
سوّمی در سه ساعت علی هذا القیاس دهنه دهمی در ده ساعت حوض را پر میسازد همچنین سمت
س و د یازدهم دهنه بدر رفت آب تمام آب حوض را در یک ساعت خالی میگرداند
و دهنه دوازدهم در دو ساعت علی هذا القیاس دهنه بیستم در عرصه ده ساعت خالی
می سازد دهنه اولی سمت آ و ب و دهنه بیستم سمت س و د تحقیقاً دوازده بجه
روز کشاده شد و بر هنگام یک بجه دهنه دهم سمت آ و ب و دهنه یازدهم سمت
س و د کشوده شد و همچنین برهنگام دو بجه دهنه دوّم سمت آ و ب و دهنه
دوازدهم سمت س و د باز نموده شد علی هذا القیاس یکساعت از این سمت
و در ساعت دوم از آن سمت همچنین نیز تا دوازده بجه شب دهنه های درآمد و برآمد
کشوده شدند پس بیان شود که بعد از دوازده بجه چقدر آب در حوض خواهد بود اگر
گنجایش ۲۰ کر آب دارد پس آن آب چند کر خواهد بود

جواب س ۱۰۳
صفر کر


۴۸

سوال صد و چهارم
یعنی میله که
عبارت از
اجتماع خلق
در محل
مخصوص
است ۱۲
شنبهی که روز اول سال عیسوی میباشد در همان روز وقت نه بجه عشرت
عام در عیدگاه میشود اگر یکم ماه جنوری سنه ۱۸۸۴ع روز سه شنبه نه بجه
عشرت عام شروع شد پس بیان نمائید که در ماه جنوری سنه ۱۸۸۵ع روز شنبه
عشرت عامی که شروع خواهد شد در میان هر دو عشرت عام چند ثانیه فاصله
خواهد بود
جواب س ۱۰۴
۳۲۱۴۰۸۰۰ سکنڈ یعنی ثانیه

سوال صد و پنجم
دو عدد که حاصل تفریق آنها مساوی ۵ - است و حاصل تفریق مربعات
آن عدد - ۲۲۵ - است پس بیان شود که آن دو عدد کدام است
جواب س ۱۰۵
۲۵ و ۲۰

سوال صد و ششم
در دائرهٔ که یک جیب مستوی - ۹۰ - درجه دارد پس در آن دائره
چه خواهد بود


۴۹
جواب س ۱۰۶
۳۲ ۸ ۲ ۶
سوال صد و هفتم
رأس مثلث متساوی الساقین زاویۀ قایمه است اگر از رأس بر قاعده عمودی
انداخته شود پس ثابت کنید که در عمود و قاعده چه نسبت خواهد بود
جواب س ۱۰۷
۱ و ۲
سوال صد و هشتم
مساحت یک مستطیل ۳۰۰ فث است و در اضلاع آن نسبت ۳ و ۴ است
پس وتر آن چه خواهد بود
جواب س ۱۰۸
۲۵
سوال صد و نهم
مساحت یک دائره ۶۱۶ فث است پس حبیب التمام ۹۰ درجۀ آن
دائره چه خواهد بود


۵۰
جواب س ۱۰۹
۱۴ فٹ
سوال صد و دهم
۳۱ء + ۲۱ء — ۵ء + ۲۱ء ÷ ۵ء ۴۵ — ۱۳ء — ۰۳ء — ۲۷ء مختصر و کوتاه سازید
۱۰۳/۴۲۵ را ۱۱۵/۶۰۲۴ را ۴۸۱/۱۰۰
جواب س ۱۱۰
. صفر
سوال صد و یازدهم
زید صد من شکر تری به نرخ فی من ده روپیه خرید و چیزی شکر تری که نرخ
آن فی من پنجه روپیه بود در آن مخلوط ساخته همگی را بقرار قیمت فی من ده روپیه
بفروخت حصہ یازدهم سرمایه فائده شد پس بیان شود که چقدر شکر قیمت
مخلوط ساخته بود
جواب س ۱۱۱
۲۰ من
سوال صد و دوازدهم
در مساحت دو مربع نسبت ۹ و ۴۹ است اگر موافق اضلاع هر دو مربع ضلعیها


۵۱
کشت زاری مستطیل گذاشته شوند پس وتر مستطیل مساوی ۲۵
میشود پس اضلاع مربعها را بیان نمائید
جواب س ۱۱۲
۱۵ ۲۰
سوال صد و سیزدهم
زید و عمر و مساوی روپیه بهمرسانیده تجارت کردند زید ۲۰۰ روپیه
نقصان کرد و عمر و را ۲۰۰ روپیه منفعت رسید باین سبب مبلغ عمر نسبت
بمبلغ زید سه چند شد پس بیان کن از هر یک چند چند روپیه بوده
جواب س ۱۱۳
۴۰۰ روپیه
سوال صد و چهاردهم
درختی ۱۰ فٹ بلند ایستاده است و از بیخ آن درخت بفاصله ۲۰ فٹ
غدیریست بر درخت دو میمون نشسته بودند یک میمون از درخت فرود آمد
برای آشامیدن آب بر غدیر رفت و میمون دومی طرف بالای در خت
جسته از انجا بجانب غدیر خزید بر انجائیکه اولی از انجا آب می اشامید


۵۲
او نیز از آن محل بنوشید مگر هر دو مسافت را مساوی طی کردند پس بیان شود که میمون دومی به بالای درخت چقدر بلند برجسته بود ❁
جواب س ۱۱۴
۵۰ فٹ
سوال صد و پانزدهم
پنج جهاز پر از مردم در دریای سمندر بیک قطار میرفتند جهاز پیش بسبب زیادتی آدمیان نزدیک بود که غرق شود مالک جهاز آنقدر آدمیان از آن فرود آورد که در چهار جهاز دنبال بودند پس در جهازهای دنبال در هر یک دو چند شدند و همچنین جهازیکه دنبال جهاز پیش بود چون مشرف بر غرق شد باز مالک از جهاز دومی آنقدر آدمیانرا بر جهازها نقل نمود که در آنها بودند مع جهاز پیش باز جهاز سومی چون مشرف بر غرق شد همچنین باز مالک جهاز نقل و تبدیل نمود غرض تا آخر همچنین اتفاق افتاد و نقل و تبدیل بعمل آورده شد تا آدمیان بر همه جهازها مساوی شدند پس بیان شود که ابتداء بر هر جهاز چند چند از آدمیان بودند ❁
جواب س ۱۱۵
۸۱ - ۴۱ - ۲۱ - ۱۱ - ۶


۵۳
سوال شانزدهم
سوداگری ۱۶ درج دارد و بقرار تفصیل ذیل در هر درجی مروارید گذاشته
است در اولی یک و در دومی دو و در سومی سه علی هذا القیاس در شانزدهم
۱۶ دانه بودند در خانه سوداگر دزدان ریختند و در چهار اوز دید بگریختند
و چون در تقسیم آن مسروقه در میان دزدان گفتگو بر وائی کشید اتفاقاً
ریاضی خوانی حسابدانی در رسید سبب منازعت را از اینان پرسید دزدان
ماجرا بیان نموده گفتند که این مروارید و در چهار برا چنان تقسیم کن که مروارید
و درجها هم مساوی برابر سند آن حسابدان چنانکه میخواستند تقسیم نمود پس
بیان شود که هر دزدی را کدام کدام درج داد که مساوی تقسیم شد
جواب س ۱۱۶
اول را - ۱۶ و ۹ و ۸ و ۱- دوّم را- ۱۵ و ۱۰ و ۷ و ۲- سوّم را- ۱۴ و ۱۱ و ۶
چهارم را- ۱۳ و ۱۲ و ۵ و ۴
سوال هفدهم
کرایه کشی فی یکروز ۱۴ آنه مزدوری میکند مگر اسب خود را روزمره دو آنه علف
و دو آنه را دانه میدهد و روزیکه بمزدوری نمیرود دور اعلف و یک آنه را


۵۴
دانه میدهد باین قرار داد در میان سیتی روز هشت روپیه و دو آنه جمع
نمود پس بیان شود که چند روز اسپها بیکار ایستاد و چند روز بکرایه فریت
جواب س ۱۱۷
۱۰ یوم بالیستاد و ۲۰ یوم به کرایه فریت
سوال صد و هجدهم
شخصی چند راس گاومیش بچهار هزار روپیه خریده است و اگر ۱/۴ از همه
گاو میش دیگری بود و قیمت همان بودی پس قیمت فی گاو میش هشت روپیه
کم میشد پس بیان شود که انشخص چند راس گا و میش خریده بود ع
جواب س ۱۱۸
۵۰ گاومیش
سوال صد و نوزدهم
از دهلی بلند شهر بر ۴۵ درجه بفاصله ۳۰ گروه آباد است و از
کرنال دهلی بر ۱۳۵ درجه بفاصله ۴۰ کروه آباد است پس
بیان نمائید که از بلند شهر تا کرنال چقدر فاصله است ع
جواب س ۱۱۹
۵۰ کروه


۵۵

سوال صد و بیستم

۴۱ / ۶۶ + ۳۱ / ۲ ÷ ۵ × ۱ ۱ / ۳ - ۵ = ۱۱ / ۱۴ / ۳ / ۸

۳ / ۲۰ را ۵ / ۹ ÷ ۱۶ ۱ / ۵ مختصر کرده شود

۴۱ / ۶۶ + ۳۱ / ۲ ÷ { ۱ ۱ / ۳ - ۵ / ۱۱ / ۱۴ / ۳ / ۸ }

جواب س ۱۲۰
. صفر

سوال صد و بیست و یکم
روپیه زید و عمرو و بکر و خالد و والد باهم یکجا ۲۷۵ روپیه مخلوط است و زید : عمرو :: ۵ : ۶ - عمرو : بکر :: ۲ : ۳ - بکر : خالد :: ۹ : ۷ - خالد : والد :: ۱ : ۴ - والد : زید :: ۵ : ۸ پس بیان نمائید روپیه هر یک را

جواب س ۱۲۱
۱۵ روپیه - ۳۰ روپیه - ۴۵ روپیه - ۳۵ روپیه - ۱۰۰ روپیه

سوال صد و بیست و دوم
پوشش در مدسه علیگده ۵۲ ۱ / ۲ دراز و ۱۶ فټ پهن است و بفاصله ۱ / ۲ ۷ شتیر ۱ ۱ / ۲ فټ مربع عرضا انداخته شد ند و برآن شتیر با هم ۱ / ۲ ۵ انچ مربع چوبهای پوشش بفاصله یک یک فټ انداخته شده و هر شتیر با یک یک فټ


۵۶

و پر چوبها شش شش انچه بر دیوار سوارست اگر ۱ ۱/۲ فٹ مکعب چوب
دو روپیه قیمت دارد پس مصارف چوبها و شتیرها چند مبلغ خواهد شد

جواب س ۱۲۲
۲۱۶ روپیه ۷ ۱/۲ پائی

سوال صد و بیست و سوم
چاهیکه قطر او ۷ فٹ باشد حفر خواهد شد و چک چوبی یک فٹ سطبر برای او
ساخته شده است و پخته کاری ۱۵ فٹ زیر آب فرو بردن است و آب
از زمین ۴۰ فٹ پائین است اگر عمارت درون آب دو روپیه و هشت آنه
و عمارت دومی یکروپیه و هشت آنه فی مکعب فٹ خرج شده و فرو بردن
پخته کاری چاه فی فٹ پانزده روپیه و هشت آنه پس بیان شود مصارف
آن چاه چند خواهد شد قطر را بمحیط آن نسبت است که یک را ۲۲/۷ است یعنی
۱ : ۲۲/۷

جواب س ۱۲۳
۲۲۷۸ روپیه ۵۳ ۱/۲ پائی

سوال صد و بیست و چهارم


۵۷
پنج پنج فٹ دو چوب برزمین نصب اند و در سر چوب ۵ فٹ ریسمانی
و در چوب دومی ۳ فٹ ریسمانی بسته است و بهر دو ریسمان دو اسپ
بسته اند و از چهار طرف آن هر دو چوب علف میچرند پس بیان نمایند که مین
علف یک اسپ بادومی چه نسبت است هر گاه هر دو چوب یک یک فٹ
در زمین نصب اند
جواب س۱۳۴
نسبت مساوی دارند
سوال صد و بیست پنجم
زید و بکر کاریرا با هم بالاتفاق شروع کردند اگر علیحده علیحده میکنند پس در
- ۳۴ و ۳۸ - روز با تمام میرسانند لیکن زید تا آخر کار میکرد و بکر
چهار روز پیش از اختتام کار ترک کرد پس بیان نمائید که زید آن کار کی
تمام خواهد کرد
جواب س ۱۲۵
۱۹ ۴/۵ روز
سوال صد و بیست و ششم


۵۸

ا و ب و س سه جویچه هستند ا و ب در ۴ ساعت حوضرا
پر آب ساختند بعد ا و ب چون باز نموده شدند در ۲۰ ساعت تمام
آب حوضرا خالی کردند و ب و س چون جاری باشند در ۶۰
ساعت حوض مملو میشود پس بیان نمایند ا و ب علحدہ علحدہ در چند
چند ساعت آن حوض را پر خواهند کرد

جواب س ۱۲۶
ا ۳ ۹ و ب- ۴/۴

سوال صد و بیست و هفتم

حاکمی سه نفر بدمعاش را جدا جدا در یک یک حجره محبوس ساخت وقتیکه نان از
خانه آنها آوردند یک محبوس را حکم شد که حصه خود را خورده بیا آن محبوس ثلث
آنرا خورده آمد دومی را نیز حکم شد که حصه خود را خورده بیا چون سر نان
آمد خیال کرد که هنوز کسی ازین نان نخورده باشد باین خیال او ثلث این نان را
بخور دو رفت سومی هم موافق حکم سر نان آمده بهمان خیال که محبوس دومی
کرده بود پنداشته او هم ثلث را خورده بازگشت پس چند نان باقی ماندند
زندان بان باقیمانده نانها را بحاکم اخبار نمود حاکم فرمود که این باقی نانها را


۵۹
مساوی برآنها تقسیم کن زندان بان همچنان کرد و نان هم نشکست پس
بیان کنید تعداد نانها را
جواب س۱۲۷
۸۱ نان
سوال صد بیست وهشتم
جواهر فروشی صد نگین از الماس دارد و آنها را در هفته قطی چنان تقسیم نموده گذاشت
بود که هر قدر کسی خرید نماید از همان قطیها بقدر آنچه بکار افتد برمی آورم تاکشو
همه قطیها حاجت نباشد پس بیان نمایند که جواهر فروش در هر قطی چند چند
دانه الماس نهاده بود
جواب س ۱۲۸
۳۷ - ۳۲ - ۱۶ - ۸ - ۴ - ۲ - ۱
سوال صد بیست ونهم
از کنار دریا بر فاصله ۱۰۰ فٹ مسجدی بناء شده است که گلدسته آذران
دو صد فٹ بلند است و بر آن گلدسته دو بوزینه نشسته بودند آن
هر دو بر کنار دریا طرفی که مسجد معمور بود ماهی را دیدند و اراده کردند که


۶۰
اول کدام یک او را بگیرد یک بوزینه از گلدسته فرود آمده است
طرف دریا را گرفت و بوزینه دوم چون از بالای سر گلدسته
بطرف دریا بر جسته و خزید بر کنار دومی دریا رسید و از آنجا دوت
بطرف کناره دوم راه گرفت هر دو بوزینه نزد مار در یکوقت رسیدند
مار چون آنها را بدید بگریخت و بسوراخ در آمد پس بیان شود که عرض دریا
چه بوده اگر هر دو بوزینه فاصله را برابر طی کرده باشند
جواب س ۱۲۹
عرض دریا - ۵۰ فت
سوال صد و سی ام
را مختصر نمایند
جواب س ۱۳۰
صفر
سوال صد و سی و یکم
زید علف سبز لگاهمی که یک ضلع آن- ۲۸ جریب چمن است بقراری بیگهم


۶۱

یک روپیه اجاره گرفت و بکر را باین شرط اجاره داد که بر چهار کنج آن
چهار میخ نصب نموده بهر میخ - ۱۴ جریب ریسمانی دراز بسته چهار پایان
خود را بچراند و فی بیگهه صد روپیه بدهد بکر قبول نمود و در باقی زمین
چارپایان خود را بچراند پس بیان شود که در چنین اجاره گرفتن و باز باجاره
دادن زید را چه نقصان خواهد شد ع
جواب س ۱۳۱
۱۶۸ روپیه برای زید نفع شد و چار پایان مفت بچریدند
سوال صی سی و دوم
زید یک چیز را بچند روپیه خرید مگر بخند روپیه که خریده بود بر نفع همان
چیز است فیصدی بفروخت پس آن چیز - ۲۶۴ روپیه فروخته شد
پس بیان نمائید که زید بچند خریده بود ع
جواب س ۱۳۲
۱۲۰ - روپیه
سوال صی سی و سوم
مستطیلی را که و تر آن ۵ - و مساحت آن - ۱۲ - است پس ضلع مستطیل را


۶۲
بیان نمایند
جواب س ۱۳۳
۳ و ۴
سوال صد سی و چهارم
صدفٹ بلند ستونی بر زمین ایستاده است از بیخ آن کرمی
شروع کرد بالا شدن آنرا روزمره یک فٹ بالا میرود و هنگام
شام - ۱ - فٹ بہ سفلی فرو می لغزد پس بیان شود که آن کرم در چند
روز بر آن ستون بالا خواهد شد
جواب س ۱۳۴
در ۱۰۰ روز
سوال صد سی و پنجم
- ۴۷ را چنان دوجایی کنید که حاصل تفریق مربع آنها برابر
- ۷۸۳ باشد
جواب س ۱۳۵
۴۸ - ۳۹


[BLANK PAGE]


۶۵

۱/۴ را { ۳۵/۳۸ ÷ ۵ ۱۱/۱۲ + ۱۶/۲۵ } - ۱/۳ { ۳/۱۳ ÷ ۱/۹ را ۵/۶ + ۱/۲ } ۹/۱۱
مختصر و کوتاه کرده شود - ؏

جواب س ۱۴۰
. صفر

سوال صد و چهل و یکم
قاعدهٔ مثلث قایمة الزاویه از مجموعهٔ دو ضلع باقی حصهٔ پنجم است پس بیان
کنید که از کدام هر سه ضلع مثلث را ؏

جواب س ۱۴۱
۵ ۱۲ ۱۳

سوال صد و چهل و دوم
نزد من نفع چند روپیه جمع است و آن نفع برابر زیاده شده میرود
و از آمدنی آن نفع ۱۵- کاریگر را تا - ۱۱ - هفته یا - ۳۱ - کاریگر را
تا - ۵ هفته یکشابر مزدکاری داشته میتوانم پس بیان نمائید که - ۱۹
نفر کاریگر را بدین دستور تا چند روز برکار داشته میتوانم ؏

جواب س ۱۴۲
تا - ۲۰ هفته


٦٦
سوال صد و چهل و سوم
زید اسپی را بچند مبلغ خرید مگر مبلغی که خریده بود همان قدر فیصد
نقصان کرده بقیمت ١٦ روپیه بفروخت پس بیان نمائید که اسپ
را بچند خریده بود
جواب س١٤٣
٨٠ روپیه
نقصان فیصدیک
٨٠ روپیه
از ٨٠ روپیه --- ٦٤ روپیه
١٦ روپیه
سوال صد و چهل و چهارم
زید ٤٧ روپیه دشت آنرا بر سه تقسیم نموده بر انتفاع داد قسمت
اوّل را بقرار فیصدی پنجروپیه و آن تا هفت ماه ماند و قسمت دوّیم را
فیصدی سه روپیه و ان تا ده ماه ماند و قسمت سوّم را بقرار فیصدی چهار روپ
و آن پنجماه ماند لیکن انتفاع هر سه قسمت مساوی حاصل آمد پس تعداد
هر سه قسمت را جدا جدا بیان نمایند
جواب س١٤٤
٢١ ١٢ ١٤
سوال صد و چهل و پنجم


۶۷

رئیسی ۹ نفر ملازم داشت بزرگ آنهارا ۱۰۰ روپیه و دوم را
۹۰ روپیه و سوم را ۸۰ روپیه و چهارم را ۷۰ روپیه و پنجم را
۶۰ روپیه و ششم را ۵۰ روپیه و هفتم را ۴۰ روپیه و هشتم را ۳۰
روپیه و نهم را ۲۰ روپیه داد و گفت که همگی شما در نخاس ترکستان
رفته اسپها خریده بیارید مگر اسپها از هر کدام شما از یکدیگر کم و زیاد نباشد
و در قیمت مساوی باشند از شما خوشنود خواهم شد و در این امر امتحان
هوشیار شما منظور خاطر دارم پس ملازمان تعمیل نموده چون اسپها را خرید
آوردند رئیس نهایت تحسین و آفرین فرمود پس بیان شود که چند چند اسپ
بچه نرخ خریده آوردند

جواب س ۱۳۵
هر یک ملازم ده ده اسپ خریده برد

سوال صد و چهل و ششم
بافنده ۱۲ روپیه را پنبه خریده ۱/۴ ململ و ۱/۴ را تنزیب ۱/۴ صحن سفید
ساخته قیمت همگی در بازار ۸۲ روپیه شد و بافنده دیگر هم ۱۲
روپیه را پنبه خریده ۱/۴ را ململ ۱/۴ را تنزیب ۱/۴ را صحن سفید ساخته


۶۸
قیمت همگی در بازار – ۲۰۱ روپیه شد پس بیان نمائید که اگر یک یک
روپیه را پنبه آورده اشیاء مذکوره بافته می شدی چه قیمت قرازا
می یافتی
جواب س ۱۴۶
ململ ۱۲ روپیه تنزیب ۷ روپیه صحن سفید ۲۱ روپیه - جواب
ململ ۱۲ روپیه تنزیب ۱۹ روپیه صحن سفید ۷ روپیه
سوال صد و چهل و هفتم
۱۲۳۴۵۶۷۹ - را در کدام کمتر عدد ضرب نمایند که در
حاصل ضرب همه اعداد سه سه آیند
جواب س ۱۴۷
در ۲۷ عدد
سوال صد و چهل و هشتم
۱۲۲- را به - ۴۸۱۲۴ ضرب نمایند مگر در عمل ضرب باید از سه سطر
زیاده نباشد
جواب س ۱۴۸
۵۸۷۱۱۲۷


۶۹

سوال صد و چهل و نهم
مربع ۲۵ روپیه ۵ آنه ۴ پائی برابر است
۴۰ + ۱۶ / ۱۲
۲۵ + ۱۲ / ۱۶
۲۵۰ + ۲۰۰ / ۱۲ + ۱۶

+ ۶۲۵ را ثابت کنید که

صحیح است یا غلط و نام قاعده را بیان نمایند

جواب س ۱۴۹
مساوات برابر است بموجب قاعده چلیپا

سوال صد و پنجاهم
نزد من دو قطعه طلاّ رنا جیده است که یک قطعه آن بنرخ ۱۸ روپیه
و قطعه دوّم بقرار نرخ ۱۵ روپیه ست مگر وزن آن هر دو
پاره طلاّ معلوم نیست و بسبب گداختن نرخ آن
۱۲ روپیه شد پس بیان نمایند که هر دو قطعه در وزن
چقدر چقدر بودند

جواب س ۱۵۰


قطعهٔ که نرخ آن- ۸ روپیه است و قطعهٔ که نرخ آن - ۱۵ روپیه است
۳ ػ ۶ ػ

علاماتیکه
در این زمان ریاضی دانان هند از قرار داد حکماء انگلیس استعمال مینمایند
بدینموجب است
علامت جمع علامت تفریق علامت ضرب
+ - x
علامت تقسیم علامت مساوات علامت تناسب
÷ = :

تنبیهه در جائیکه اینصورت ء همزه در شمار واقع باشد باید دانست
که در یسار همزه مراتب صحیح و در طرف یمین همزه کسر مرقوم می باشد
و بر این قیاس اگر نقطه در طرف یمین کسر باشد آن کسر بر همان نسبت که داشت
باقیست چنانچه ۵ء ۵۰ء ۵۰۰ء یعنی ۵ نصف ۱۰ و ۵۰ نصف ۱۰۰
و ۵۰۰ نصف ۱۰۰۰ - و اگر نقطه در یسار کسر باشد ده چند مقدار آن
کم می باشد چنانچه این کسر را ء ۱ یک نقطه یا زیاده که در طرف یسار با نظر
نیز ء
از نقطه کم
در طرف راست
همزه ۱۳


مرسوم باشد ۰۰۱، ۰۰۰ معنى حصهٔ صدم وحصهٔ هزارم می بخشد
تَمَّـت
الْكِتَابِ بِعَوْنِ الْمَلِكِ الْوَهَّـابِ
خاتمة الطَّـبع
بحمد الله تعالی شانه در این زمان فیض تو امان و بهنگام مسرت فرجام بفرمان سعادت
اقتران کیهان خدیو رعیت پرور جهان بان عدالت گستر که اسم اشرفش از طارم
چهارم الرحمن على العرش استوی طالع نور بخش عالم اسلام است
خلد الله ملکه با نتظام شایسته و سرانجام بایسته شجاعت پناه جناب سار جن میجر
اقا میر محمد عظیم خانصاحب دام الله ظلاله این قواعد لائق و قوانین فائق به ترجمه پرداز
و تصحیح سازی رسید و سند سید حاجی میر باقر علیشاه لکهنوی باهتمام حقیر
سراپا تقصیر کمترین نقش آفاق منشی عبد الرزاق دهلوی
در مطبع دار السلطنه کابل جنت تقابل بتاریخ
هفتم ذی الحجه الحرام سنه ١٣٠٣ھ پیرایۀ
طبع و زیور انطباع پوشید


۷۲