Afghanistan Digital Library

adl0179

http://hdl.handle.net/2333.1/crjdfn89

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.

NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


کتابخانه
(جلد)
مطبعه
۹
عنایت
سیاحت
صاحب
محمود طرزی
در ۲۹ روز در
آسیا و اوروپا و افریقا
حرکت از شام
مؤلف و سیاح آن
محمود طرزی
تاريخ تأليف و سیاحت
۱۳۰۸
بفردوسمکان غازی امیر حبیب‌الله‌خان پادشاه [ILL]
افغانستان در کابل شرف‌آماد و بواسطه سرپرستی
[ILL] معارف‌پرورانه سردار محمد عنایت‌الله‌خان معین‌السلطنه
ادارات [ILL] [ILL] [ILL] [ILL]


[BLANK PAGE]


۹
۸
۱
۱۱
[ILL]


المرصع خوبی های معظم بهتر
بیا برآمد ازین ساده روی پرسی خار
که خط به سختی و در پی کوچه سبزه
[ILL]


(عدد)
۹
مطبوعات
سیاحت در سر قطعه روی زمین
در ۲۹ روز
آسیا - اروپا - افریقا
حرکت از شام
مولف و سیاح آن
محمود طرزی
تاریخ تالیف و سیاحت
۱۳۰۸
در دارالسلطنه محروسه کابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشکل
کتاب در قید تحریر آمده و در سنه ۱۳۳۳
در مطبعه مبارکه عنایت بزیور طبع
آراسته گردیده است
(عدد)
۹


الله اكبر
۲۴۹
عکوسات کابل افغانستان
صحیفه ۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

عزیزی بنیان (محمود طرزی) درین سیاحتنامه خود يك اسلوب تحریر بسیار بدیعه بکار برده است که علم، فن، ادبیات، سیاسیات را بیکطرز ناول آسانی در سیاحت درج و مزج نموده است. و خواننده را از مطالعه آن يك کشایش ذهنیه، ولذت و حلاوت حسیه حاصل میشود. اگرچه از بعضی وقوعات عاشقانه شاعرانه نیز حاکیست ولی نظر بدیگر فواید آن ضرر آن کمتر دیده میشود. و نیز چون سیاح مشارالیه وقوعات یومیه واقعی و طبیعی خود را بدون کم و کاست در قید تحریر آورده و هم قبل ازین به بیست و پنجسال که در عین عنفوان جوانی او بوده آنواقعات رو داده هیچ شبهه نیست که با حال و احوال امروزینه او منافی شمرده میشود. و ازین سبب است که بدون حك و اصلاح هر آنچه نوشته و در قید تحریر آورده بود عیناً بطبع آن اجازه عطا کردیم.

این سیاحتنامه از سه جلد مرکب است که جلد اول آن از عزیمت سفر، و جلد دوم آن از مواصلت به استانبول، و جلد سوم آن از عودت بحث میراند. این کتابرا هم امر نمودیم که مصور چاپ شود تا خوانندگانرا از دیدن تصاویر منظره های بلاد مختلفه نیز استفاده حاصل آید.

مقصد یگانه ما از طبع و نشر اینگونه آثار طرز جدید، دیگر هیچ چیزی نیست مگر اینکه ابنای وطن عزیز خود را بمطالعه آثار جدیده و طرز تحریر ادبیات عصر حاضره که باطرز تحریر اصول سابقه خیلی مباین افتاده است عادت و آموختگی بخشیم. زیرا عصر عصر تجدد و ترقیست. چنانچه در هر چیزی يك نوی و تازگی را درین وقتها طبایع آرزو میکند در اصول انشاء و کتابت نیز این آرزو طبیعی شمرده میشود قلم خوش تقریر تجدد تحریر محرر شهیر وطن عزیز ما (محمود طرزی) حقیقتاً يك اسلوب نو، واصول تازه در انشاء کتابت بروی کار آورده است که بمقصد و مسلك ما که عبارت از تأسیس


صحيفه ٦ سیاحت‌نامه سه قطعه روی زمین جلد اول

( مطبعة عنایت ) است خیلی موافق آمده است ، و از انست که میخواهیم که هیچ يك از آثار قلمیۀ او ضایع نشود ، و مطبعهٔ عنایت آن آثار برگزیده را از محو شدن وقایه و محافظه نماید . این است که این سیاحت نامۀ مشار الیه را نیز بطبع رسانیدیم .
ومن الله التوفيق .
امضا
عنایت
مدیر مطبعه


صحيفه ۷ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

هو الذي يسيركم في البر والبحر
در مکتب حبیبه
عرض مقصد

بعد ادای ما وجب علينا
قارئین گرامی که به خواندن این اثر ناچیزا نه تنزل فرمایند ، اول چون اسم کتاب را به بینند حیرت و تعجب خواهند کرد که آقای سیاح ما این چنین سه قطعهٔ جسیمه را آیا در ۲۹ روز چسان دور و سیاحت کرده باشد ؟ زیرا تنها مساحت سطحیهٔ قطعهٔ آسیا ( ۴۲۱۷۵۱۹۸ ) کیلومتر مربع است که دور و سیاحت همهٔ این قطعه به بیست و نه روز نی بلکه بدو سه سال کسی را میسر نمیشود .
این سیاح عاجز را ذوات محتر میکه درین وقت میشناسند بخوبی میدانند که طبیعت منزویانه ، و جانشینی مفرطهٔ عاجزانه او با این دور و سیاحت برق مثال او خیلی دوری و مباینت دارد .. مبادا که این سیاحت او خیالی و تصوری نباشد ؟
لهذا برای رفع شبههٔ مطالعه کنندگان کرام عرض میکنم که من رومان نمینویسم ، سیاحتنامه مینویسم . نه ( فلیاس فوق ) ماشین آسایی ام که به هشتاد روز دورا دور کرهٔ زمین را سیاحت کنم ، ونه ( کپتان نمو ) ی بحر پیمائی ام که بار بار کرهٔ زمین را از زیر بحر دور نمایم !


صحیفه ۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

این سیاحت از انچنان سیاحات خارق العاده تصوری نیست بلکه خیلی ساده و بسیط و محدوديك سياحتیست . زیرا تنها در يك قسمی از سواحل حوضهٔ بحر سفید بوقوع آمده . یعنی از (شام) شریف که در آسیاست حرکت ، و به (استانبول) که در اروپا ست مواصلت ، و از راه (اسکندریه) که در افریقاست باز بشام معاودت میباشد .
و هم درین سیاحت تنهانیم ، بلکه بمعیت ذیسعادت پدر بزرگوار شفقت کردارم حضرت (طرزى صاحب) رحمة الله عليه رحمة واسعة سفر کرده ام . و از ابتدای حرکت تا منتهای سیاحت ؛ روزمره وقایع دیدنی و شنیدنی خود را در قید تحریر آورده ام . و علاوه بران از احوال جغرافی و تاریخی ممالك و بلدانی که بر ان مرور نموده ام معلومات مکمله و مفصله بیان شده است که به اینصورت مطالعه کنندگان کرام تنها سیاحتنامه نی ، بلکه جغرافیه و تاريخ يك قسمی از ممالک عثمانیه را نیز مطالعه میفرمایند .
نسخه این سیاحتنامه در یکی از کتابچه های جیبی در همان سفر بقلم پنسيل روز بروز نوشته شده بود . چون در ینوقت که شمس بازغه عدالت گستری و معار فپروری پادشاه بزرگ مستقل دولت خداداد افغانستان ، و متبوع مقدس محبوب القلوب عالمهٔ افغانيان اعلحضرت (سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان) مزرعهٔ خشکیدهٔ هنر و معارف و کمالاترا باشعاعات حیات صفات خود سر از نو احیا نموده از انرو نخواستم که این اثر در اوراق فرسوده محو و بی نشان گردد. این است که از صحایف فرسوده کتابچه های جیبی آنرا بواسطهٔ يك میرزای خوشخط پاکنویس کرده بحضور عالی شهزادهٔ عرفان وسادهٔ جوانبخت معظم (سردار عنایت الله خان معين السلطنه) صاحب افخم عرض و تقدیم نمودم . چون ذات اقدس الله عظيم الشان جل سبحانه و جود مسعود این شهزادهٔ عرفان شیم مار اپیرو افکار معالی آثار عرفان پروری


صحيفه ٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

والد ماجد كثير المحامد شان خلق فرموده، سياحتنامه عاجزانه ام را از درجه لياقتش خيلی بيشتر پسنديدند . و باوجوديكه لايق طبع و نشر را نداشت باز هم در «مطبعۀ مباركه عنايت» كه از تأسيسات معارفپروری عالی شانست طبع و نشر آنرا امر و اجازه فرمودند. حقيقتاً زبان عجز بيان اين بنده ناتوان از شكران زندگی بخشايی كه اين شهزاده معظم عرفان شيم به آثار سراپا انكسار بنده گانه ام احسان فرموده عاجز است. اين را هم اعتذاراً عرض ميكنم كه درين سياحتنامه عاجزانه بعضی سخنان عاشقانه و بحثهای اجسام لطيفه نيز كه بصورت طبيعی در اثنای سياحت پيش آمده مسطور است كه بمسلك و حالات روحيه اين وقت و اين زمان زندگانی اين محرر عاجز سراسر منافی وضديت دارد. اما چون هيچكسی در دنيا تصور نميشود كه حال سن شباب آن با حال سن كمال آن موافقت داشته باشد، از انرو وقوعات احوال بصورت واقع بدون كم وكاست تصوير شده است كه البته نظر خطا پوش ارباب عرفان آنرا عفو خواهند فرمود. اين محرر عاجز به كعب حضرت شيخ سعدی عليه الرحمه رسيده نميتوانم. حال آنكه آن ذات مبارك نيز ادوار حيات شان از نشيب وفراز احوال روحيه طبيعيه خالی نمانده است!!!..
مع ذالك اين اثر ناچيز انه باز هم از فايده سراسر خالی نيست اگرچه بسيار كم فايده داشته باشد ولی فايده باز فايده است. حتی هر چيزيكه ضرر دران متصور نباشد عين فايده است.
فوائد ومنافعی كه سياحت دارد هيچ قابل انكار نيست. اين يك حكمتآ به تحقيق پيوسته كه عمر خود ر ا انسان هيچگاه از حد طبيعی آن تجاوز داده نميتواند زير اعروق واعصاب و قوای نوع انسانی تا يك حده معين فعاليت وكار گذاری خود ر ا اجرا كرده بعد از ان از كار می افتند، وحرارت غريزی خاموش شده حيات انسان ختام می يابد. حالا نكه بدو چيز افزونی عمر


صحیفه ۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

انسان ممکنست . یکی بمطالعه تاریخ ، و دیگری بسیاحت . زیرا مقصد از درا
زی عمر دیدنیهای بسیاری را دیدن، و سخنان مردمان بسیار بر اشنید نست .
فرق جوانان باپیران نیز همینست که جوان نسبت به پیر کمتر دیده و کمتر
شنیده است .
مطالعه تاریخ دیدنیها و شنیدنیهای انسانر اتا بخلقت عالم تمدید میدهد ،
وسیاحت دایرهٔ رؤیت انسائرا وسعت بلا انتهایی می بخشد .
یک عمر ۲۹ روزه بسیار كوچك و مختصر يك عمریست كه اگر در يك شهر
ويايك خانه بسر آید عبارت از يك حیات بسیار محدودی میماند ، ودیده
نیهای انسان بر چند کوچه و بازار، ويايك چار دیواری منحصر میشود
حالا نکه اگر بسیر و سیاحت بسر آید از سه قطعه روی زمین در میگذرد !
این را نیز عرض بکنم که همه سیاحتهای این سیاح عاجز عبارت از همین
سیاحتنامه ۲۹ روزه نیست بلکه همه سیاحتهای من تقریباً ۲۱ ساله سیاحت
است زیرا بنده در سنه ۱۳۰۱ از وطن عزیزم برآمده و در سنه ۱۳۲۲ پس
بوطن مقدسم مراجعت کرده ام که همه این عمر گرانمایه در سیر و سیاحت
امرار یافته است، واگر حسیات سیاحتنامه نویسی یومیه را چنانچه درین
سیاحتنامه ۲۹ روزه خود مراعات کرده ام در همه سیاحتهایم دامنگیر خیال
میبودومینوشتم مجلدها کتا بها از آن بعمل می آمد . تنها از شام به استانبول -
غیر ازین بار که یومیه وقوعات را در قید تحریر آورده ام - هفت بار سفر
کرده ام که در یکی از ان سفر هاتانه (پاریس) هم رفته اور و پاراسیاحت نموده
ام. ولی افسوس که تنها به نوشتن همین یك سیاحتنامه خود کامیاب آمده دیگر
سیاحات عاجزانه بطرز مکمل و مدون نوشته نشده . بلکه بعضی پارچه ها
از سیاحت سنه ۱۳۰۶ هجری خودهم نوشته ام که بعضی فقرات آن در کتاب
( از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی ) مندرج است .


صحیفه ۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

والحاصل این است که من دیدم و گردیدم ، و دیدنیهای خود را بنظر
مطالعه دیگر اخوان خود عرض و تقدیم نمودم .
ومن الله التوفيق
امضا

محمود طرزى


صحيفه ۱۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

مقصد اصلی ازین سیاحت چیست ؟

اساس مقصد ازین سیاحت این است که حضرت قبله گاه معظم پدر بزر
گوار محترم عازم ادای فريضۀ حج بیت الله شریف میشوند . اگر چه قبل
از ین هم دو بار بكعبته الله شریف به ادای فريضه موفق شده بودند ولی درینبار
خواستند که به اجازه و ارادۀ خلیفة المومنین و خادم الحرمين الشريفين اداى
فریضه را بجا آورند . زیرا عنوان حضرت قبله گاهی ام ( مهمان خاص شاهانه)
میباشد که از وقت دخول بخاك دولت علیه همین عنوان را از طرف دولت حایز
شده اند. لهذا خواستند که وظیفۀ مهمان بودن خود را بجا آورده اجازۀ
عواطف مهمان پروری شاهانه را حاصل ، و به حرمين الشريفين كه ذات شاهانه
بخادمی آن خود را مفتخر میدانند واصل شوند . دیگر هيچ مدعا
ومقصد نيست . این بندۀ کمینۀ شان تا به اسکندریه بمعیت شان همراهی
دارم . بعد از ان برای سرپرستی و ادارۀ اموریتیه و ماهانه رسانیدن وجه
برای شان پس بشام می آیم .


صحیفه ۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

حرکت از شام شریف

روز دوشنبه ۱۹ شوال المکرم ۱۳۰۸ هجری
از دیروز همه لوازمات سفریه ما حاضر و آماده شده بود حتی تکت عرابه (دلیژانس) خود را نیز گرفته بودیم. و با جناب والی ولایت سوریه (عثمان) پاشا نیز مراسم وداعیه را اجراء و یک توصیه نامه نیز بر نظارت جلیله داخلیه استحصال کرده بودیم. پس امروز بجز حرکت دگر کاری برای ما باقی نمانده.
به پنج بجه صبح از خواب برخاسته و البسه سفر را پوشیده بحضور حضرت پدربزرگوارم حاضر شدم.
فرمودند - آیا وقت حرکتت فرا رسید؟
- بلی پدر! چرا که دلیژانس بساعت ۶ حرکت میکند.
با والده و اهل و عیال وداع جانسوزی اجرا کرده بمعیت حضرت پدر از خانه برآمدیم. و در عرابهٔ مخصوصی نشسته به ایستگاه «دلیژانس» آمدیم.
دلیژانس، یک عرابهٔ مخصوصیست که از طرف یک کمپنی در مابین شام و بیروت بکار انداخته شده است در ظرف دوازده ساعت از شام به بیروت و از بیروت بشام مواصلت میکند. در درون عرابه شش نفر براحت می نشینند، و سه نفر بالای عرابه در عقب عرابه چی جای سکونت دارند. به شش اسپ توانا بسته شده است و لجام هر شش اسپ بدست یک عرابه


صحیفه 14 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

جی بسیار ماهری میباشد که به بسیار سرعت و مهارت عرابه را سوق و اداره میکند . در هريك ساعت مسافه يك استیشن دارد ، در انجا بقدر ده دقیقه توقف کرده واسپها را تبدیل داده باز براه می افتد . در هر روز دو عرابه

حضرت سردار غلام محمد خان طرزی صاحب افغان

از شام بسوی بیروت و دو عرابه در همان زمان از بیروت بسوی شام حرکت میکند . عرابه که بصبح حرکت میکند ( دلیژانس ) و عرابه که بشب حرکت میکند ( آنطور ) نام دارد . آنطور از دلیژانس کوچک تر است و شش آدم در ان میگنجد و بچهار اسپ بسته میشود . مبلغ گزافی این کمپنی که این عرابه ها را براه انداخته ازین رهگذر منفعت بر میدارد . چونکه اموال


صحیفه ١٥ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

تجارتی را نیز با مال گادیهای بزرگی که آنرا (کارات) میگویند نقل میدهد.

والحاصل وقتیکه به استیشن رسیدیم هنوز برای حرکت دلیژانس نیمساعت
باقی مانده بود. در دالان بزرگ انتظار ایستگاه، بسیاری از احباب و دوستان
برای مشایعت و وداع ما حاضر بودند. اسباب و بکسهای سفری ما برابر بام عرابه

(سیاح محمود طرزی)
این عکس ده سال بعد ازین سیاحت ـ یعنی
درسنه ١٣١٨ گرفته شده


صحيفه ١٦
سياحتنامه سه قطعه روی زمين
جلد اول

جابجا کردند ، و بساعت ٦ با احباب وداع کرده دليژانس حرکت کرد .
مقصد اصلی از سیاحتنامه نگاشتن چون تعریف و توضیح بلاد و امصار يست
که سیاح در انجاها قدم مینهند. لاجرم ما نیز این قضیه را رعایت کرده اول از
احوال جغرافی و تاریخی شام جنت مشام که نقطه اولین قدم برداشتن ماست
ابتدا نمودیم .

- شام شریف -
احوال جغرافی و تاریخی و خصوصی و عمومی
یکی از ولایتهای معروف و معتبر دولت علیه عثمانی ولایت ( سوریه )
میباشد که مرکز اداره آن شهر (شام) شریف و نام اصلی آن ( دمشق ) است .
شام ، بسیار معمور و پر آب ، و پردرخت ، و پرمیوه يك شهریست که
بقدر ( ٢٥٠٠٠٠ ) نفوس دارد . مرکز اردوی پنجم عسکری دولت علیه
نیز همین شهر است .
در ( ٣٣ ) درجه و (٢٠) دقیقه عرض شمالی ، و ( ٣٣ ) درجه و
( ٥٦ ) دقیقه طول شرقی واقعه شده ، و از سطح دریای شور دو هزار و چار
صد قدم ارتفاع دارد .
اینشهر مینو بهر در حد ود شرقی بادیه سوریه در يك دشت همواری افتاده
که طرف جنوب غربی آنرا ( جبل شیخ ) و ( جبل حوران ) ، و جهت
شرق آن را سلسلة (جبل قلمون) احاطه کرده است . شهر در دامن(جبل
قاسيون ) که از شعبه های سلسله جبل قلمون میباشد واقعه شده . چار اطراف
شهر با باغچه ها و بستانهای پر میوه محاط است .
غوطة دمشق ، به امتداد سه چهار ساعت راه عبارت از بستانهای جنگل


صحيفه ۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مانند یست که همه درختهای آن از میوه های لذیذ و شیرین رنگارنگ
مختلفه الاجناس است .

نهر برده از وسط شهر میگذرد . ( صحيفه ۱۸ )

هرگاه از دامن جبل قاسیون بسوی شهر نظر شود هیئت عمومية شهر
مانند يك قصر دلآرای اعلایی دیده میشود که در میان يك بستان بسیار


صحیفه ۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بزرگ جنت نشانی واقعه شده باشد. محیط همه شهر عبارت از (٦٥٠٠)
زراع است . سطح شهر مدور یا مربع منتظمی نیست بلکه جهت جنوبی
آن بريك خط طولانی در از شده رفته است که به اینصورت شکل آن بيك
شتر خوابیدۀ عظیم الهیکلی میماند که گردن خود را بسوی جنوب دراز
کرده باشد .
نهر(برده) از وسط شهر جاری میباشد. سر چشمۀ اصلی این نهر از قریه
[ زبدانی ] که در جهت شمال غربی شام بمسافاتش هفت ساعت راه واقعه شده
نبعان میکند. و يك کمی پایینتر با آب (عین فیجه)كه يك چشمۀ بسیار عجیب و
لطیف و بزر گیست یکجا شده در میان درۀ که از عین فیجه تا به (ربوه) که ابتداء
مدخل شهر است در میان يك درۀ جنت مثال سبز و خرمی جریان دارد. و
پیش از انکه بشهر در اید . بيك طرز و ترتیب هندسه وی بسیار منتظمی
بر هفت جوی تقسیم میشود . اصل نهر برده در وسط شهر، و شش جوی
دیگر از هر هر طرف شهر در میان کوچه ها و بازارها از زیر زمین جاری شده،
و بهزار ها قسمت تقسیم شده هیچ خانه و هیچ مطبخ و هیچ آبدستخانه و
هیچ حمام و هیچ جامع و هیچ کوچه و بازاری نیست که باحوضها وفوازه
های آب جاری مزین نشده باشد . و بعد ازان اینهمه آبهای مستعملی
که در شهر جریان دارد از زیر زمین باهم یکجا شده در خارج جهت شرقی
شام بنام ( عقربه ) يك نهری تشکیل میدهد و در بیرونها اراضی را
آبیاری میکند .
هوای شام جنت مشام خیلی معتدل است ، وزمینهایبسبب كثرت آبها
رطوبت ناکست . در زمستانها کمتر برف میبارد ، واگر ببارد بسیار دوام
نمیکند. اما عجبتر اینکه در تابستانها بقیمت ارزان در بازارهایبرف فراوان پیدا
میشود . زیرا ( جبل شیخ) و دیگر بعضی کوههاییکه بسیار دور نیست در


صحیفه ۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

زمستان و تابستان با برف مستور است و از انجا برف همیشه بشهر میآید . در موسم تابستان شدت گرما از (۳۰) تابه (۳۶) درجه بالا میشود که به این سبب در زمستان چنان سردی شدیدی که موجب زحمت و عذاب شود، و در تابستان چنان گرمی که موجب شکایت گردد پدیدار نیست .

خانه ها و سراهای شام نیز بيك طرز بسیار دلنشینی ساخته شده است حتی مردمان شام خانه های خودشانرا به قلوب مؤمنین تشبیه داده اند که ظاهر آنرا آرایش و زینت خالی و باطناً مانند يك بهشت عالی میباشد . زیرا سراهای حولی دار شهر زینت منظره خارجی را هیچ مالك نیست. ولی چون از باب دهلیز آن داخل حولی سراشویم خود را در يك سرابستان مینو نشانی می یابیم که صحن حولی سراسر با سنگهای آئینه مثال شسته و رفته مرمر سفید ، و سماق جوهر دار زرد بيك اصول هندسه وی بسطح مستوی فرش شده. در وسط حولی ها يك يك حوض آبی موجود است که آنهم از سنگهای كوچك سماق سرخ و سماق سبز و سماق زرد و مرمر سیاه و سفید بطرز ( موزاييك ) يعنی خاتم بندی به اشكال مختلفه هند سی تزئین یافته . در وسط حوض يك فواره سنگ مرمر بكمال صنعت سنگتراشی موضوع ، وازان فواره بكمال شدّت يك آب وافر بسیار سرد و براقی در ریختن است. در هر گوشه و کنار سرا درختهای نارنج و لیموهای بسیار بزرگ ، وسنتره و غیره و انواع بوته های گلها و ریاحین در میان کتاره های سنگی گرفته شده است . اوتاقها و نشیمنگاههای شان از آرام چوکیها و کوچها و مندرها همه از قماشهای ابریشمی خود شام ، و چوبکاری آنها همه از صدفکاری صنعت خود بلد مفروش است . طرز عمارت و بناهای خانه های سراها نیز بطرز مخصوص قدیمی دمشقی میباشد . که ( لیوان ) و [ قاعه ] نام محل نشیمن از لوازمات ضروری هر سرا شمرده میشود. « لیوان » يك چیزیست که


صحیفه ۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

غلط (ایوان) است.. مثلاً ایوان کسراء و آن ششک قوسی بسیار بلندیست که دائماً در جهت شرقی سرا میباشد و سقف آن از سطح سرا تا ببام سرا بلند است. و از نفس زمین حولی یکقدری سطح زمین ایوان بلند تر است.

قاعه . ایوان . (سراهای شام) . صالون . فرنگه .

زمین این ایوان از زمین خود سرا با سنگهای مرمر و اعلا تر مرمر یا سماق


صحیفه ۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بسیار مجلا و مصفا فرش شده میباشد و عرض و طول آن نسبت بسراهای
بزرگ و كوچك فرق دارد. این ایوان ها نشیمنگاه صیفی ست که به بسیار
زینت و آرایش با رام چوکیها و میزها و کوچها تفریش شده میباشد و گلدا
نیهای اقسام گلها در آن میباشد. دروازۀ «قاعه» هم در نفس همین ایوان باز
شده يك خانۀ طولانی بسیار سرد و هوادار مزینی میباشد که بهمه حال یا در
وسط آن یا در جبهۀ آن بدیواريك حوض آب بسیار مصنع و ظریف سنگ
مرمر با فوارۀ آب موجود داشته میباشد. غیر ازین ها هر سرا بالاخانه های
منتظم دالان دار و اوتاقهای هر رقم هم دارد که با صطلاح خود شان بالا
خانه راه فرنگه» و دالان را (صالون) میگویند.
خانه های طرز جدید اروپایی ساخت نیز موجود است که سر از نو در دو کنار
نهر برده و راه صالحیه و محلۀ مهاجرین، و طرف محلۀ نصارا ساخته شده است.
حمامهای شام نیز از چیزهایی نیست که نظیر آن در دیگر جاها دیده شود.
سطح و دیوار و همه بنای حمام، باز از همان سنگهای آئینه مثال مرمر و سماق
تشکیل یافته هر حمام بر سه دایرۀ بزرگ منقسمست. دایرة اول آنرا
(برانی) ، - یعنی بیرونی و دوم آنرا «وسطانی» ، - یعنی میانه و سوم
آنرا (جوانی) . - یعنی درونی میگویند. دایرۀ اول جای البسه کشیدن
است که عبارت از يك صحن بزرگ بسنگهای شسته و رفتۀ سماق یا مرمرى
مفروش شده، و در وسط آن يك حوض بسیار بزرگ و بلند سنگی مو
جود است که از چار کنار حوض و وسط آن فواره های بسیار بلندی در
میان حوض آب میریزاند، در اطراف حوض در گلدانیهای بسیار اعلا
هر نوع گلهایی که در هر موسم موجود باشد چیده شده است. در چار طرف
این دایره چهار رواق بلندی ساخته شده است که به سه چهار پته زینه بران
برآمده میشود. این رواقها به قالینهای بسیار نفیس ایرانی و اناطولی فرش


صحيفه ۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین مجلد اول

شده ، و بقدر بیست بیست و پنج آرام چوکیهای يك يك نفره در هر هر
طرف آن گذاشته شده ، و نهالین های ابریشمی بسیار نرمی که بر روی آنها
روکشهای بسیار پاك و سفید قماشهای بافت خود شام کشیده شده است
گسترده ، و تکیه های بسیار نرم و پاکی از هر طرف آن نهاده شده. این آرام
چوکیهابيك وضعیتی ساخته شده که در زیر آن يك صندوق کش داری
موجود است که آنرا کشیده مشتری لباسهای خود را در ان میگذارد.
این يك از عادات حمامیان شامست که هر مشتری چون از دروازه
حمام داخل شود، بفریاد بلند« اهلاً وسهلاً ومرحباً » گفته مشتری را
استقبال میکنند و هرکس را بقدر اعتبار وحیثیت او بطرف این رواقها
رهنمایی میکنند ، و در کشیدن دریشی و لباس و جابجا کردن آنها معاونت
میورزند. و چون زیر پیراهنی آخرین را مشتری بکشد همان دم باسه چار
قدیفه های پت دار بسیار نرم و پاك سفید خوشبو بدن مشتری را میپوشانند، و بر
سرش نيز يك دستمال ابریشمی قماش خود بلد پیچانیده، و از زیر بغل مشتری
گرفته وکناوه ها -- یعنی نعلینهای چوبی صدفی بسیار بلند بلندی بپاهای
انسان کرده ازین دایره بدایره وسطانی میرسانند . این دایره باز بهمان
درجه بزرگ يك دایره ایست که سطح و جدارش همه از سنگهای خوشنمای
با صفاست. و هوای آن گرم تر است درینجا مشتری را دلاکهای شست وشو
دهنده تسلیم میگیرند، و بر صفه سنگی مدور بسیار بزرگی که در وسط دایره
ساخته شده تا بدرجه که یکقدری عرق کند می نشانند ، ولی این مجبوری
نیست بلکه تابع کیف خود مشتریست . بعد از ان داخل دایره جوانی که
خیلی گرمتر ازینست میبرند، و در انجا مقصوره های خصوصی بسیار پاك
و نظیفی موجود است که در هر مقصوره اگر یک نفری باشد يك حوضچه
سنگی و اگر مقصوره دو نفری یا بیشتر از ان باشد همانقدر حوضچه ها در پیش


صحیفه ۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
دیوار مقصوره بشکل یک شبه کاسه بزرگ موضوعست که از دیوار دوشیر
دهن برنجی یکی آب سرد و یکی آب گرم دران میریزاند .
و الحاصل در باب نظافت و پاکیزه گی و حسن خدمت و شایستگی حما
مهای شام بینظیر است .
یکی از مزایایی که شام شریف دارد این است که آنرا دروازه حرمین
الشريفين میشمارند زیرا قبل از انکه راه آهن حجاز تمدید یابد و بعد ازان
دایما راه قافله حجاجی که از ایران و عراق و اناطول و غیره برای ایفای فریضه حج
میرفتند و میروند از شام بوده است . هر سال در ماه شوال ( محمل شريف )
و ( صره همایون ) و ( شمع نبوی ) بايك الاي والا . وبك احتفالات
شوکت و عزت انتها از شام شریف بسوی مدینه منوره حرکت میکند .
و قوافل حجاج که تقریبا همه ساله يك لك دولك آدم میباشد با عسکر وطوب
بمعيت امير الحاج وصره امینی که دو مأمور بزرگ دولت اند براه می افتند .
محمل شریف عبارت از يك هود جیست که با پوش زرکار نقده دوزی بسیار
مکلقی پوشیده شده است و دیگر معنایی ندارد مگراینکه يك علامه برای
احتفال و اجتماع حجاج است . محمل شریف در روز پنجم شوال از دایره
عسکریه در حالتی که همه امرا و مأمورین عسکریه با اونیفوره های بزرگ
خودشان ملبس و بر اسبها سوار میباشند و عساکر شاهانه از هر صنف و
موزیکهای عسکری و مشایخ و علما و شاگردان مکتبها و هزارها آدم با آن
همراه میباشد بر شتر بار شده از میان بازار درویشیه تا بباب مصلا که دروازه
آخرین شهر است و دو طرفه با مردم تماشا بین بام ها و درها از زن و مرد پر


صحيفه ٢٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

ميباشد ميگذرد كه حقيقتاً از مراسم احتفال بسيار عجيبی شمرده ميشود. جوامع شريفه كه در شام شريف موجود است در حسن بنا ، و زينت و صفا خيلی مقدس و دلنشين است. مشهورترين جوامع (جامع

منظره محمل شريف در دايرة عسكريه قبل از حركت

امويه) است كه مدفن سر مبارك حضرت [يحيى] عليه السلام ، وجای گذاشته شدن سر مبارك حضرت [ حسين ] رضی الله عنه در انست .


صحيفه ٢٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

این جامع شریف از آثار بسیار قدیمی میباشد که از زمانهای (آرام)

منظرۀ يك حصۀ از صحن خارجی جامع شريف امويه و ( مناره عروس ) با يك قسمی از منظرة عموميه جهت شرق شهر شام شریف

بن «نوح» عليه السلام معبد اتخاذ شده مانده است . و در آنوقت بنام هيكل
(رامون) نام معبود. معبد ساخته شده بود . و در وقت بنی اسرائیل


صحيفه ٢٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

عبادتگاه بزرگی بود بعد از ان از طرف یونانهای قدیم معبد گاه بنا شده، و در زمان « ارخادیوس » قيصر روم به کلیسای نصارا تحویل یافته ، و در وقت فتوحات بهادرانه اسلام به جامع مبارک اسلامیه مبدل شده است .

بعضی از مفسرین آیه کریمه [ والتين والزيتون وطور سينين و

يك حصه از منظر داخلی جامعشریف امویه و مقام حضرت يحيى عليه السلام

هذا البلد الامین ] را چنین تفسیر کرده اند که حضرت پروردگار جل وعلا که به


صحيفه ۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اینچنین چیز ها قسم فرموده اند مقصد از تین و زیتون عبارت از همین میوه
های معروف نیست بلکه تین عبارت از «بیت المقدس» و زیتون عبارت
از همین جامع شریف است . زیرا در زمانهای قدیم در دایره حولی

مقام مبارك رأس حضرت یحیی علیه السلام در داخل جامعشریف اموی که به بسیار زنیات
و زیبائی از سنگ مرمر بسیار اعلا و مجلا ساخته شده

بیت المقدس شریف درختهای تین یعنی انجیر بسیاری بود، و در حولی این جامع
شریف درختهای زیتون وافری موجود بود که در انوقتها آنرا [ وادی


صحیفه ۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

تین] واینرا «معبد زیتون» مینامیدند . پس این قسم به میوه انجیر و زیتون نی بلکه بهر دو مقام مقدس است طور سینین که عبارت از مقام

منازه اصل جامع - قبه ها : - تکیه و مدرسه جامع
جامع و تکیه سلطان سلیم در (مریجه) نام موقع شام . عمارت بلدیه : - شفاخانه غربا : -

مبارك [ طور سينا ] و بلد الامین که مقصد از کعبه مکرمه است چیزیست معلوم. در شرافت این جامع همین يك دلیل کافیست . حالا تكه مقام دفن


صحیفه ۲۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

سر مبارك يك نبی عظیم الشام مانند حضرت « یحیی الحصور» علی نبینا وعلیه
السلام نیز همین جامع شریف است . و مقام سره بارك حضرت ( حسین )
رضی الله عنه ، وعبادتگاه حضرت ( زین العابدین ) رضی الله عنه يك
شرافت دیگر بجامع شریف مذکور بخشیده .
( منارۀ بیضا) که نزول حضرت (عیسی) علیه السلام بران موعود
است یکی از مناره های سه گانه همین جامع شریفست . بنایی که درین وقت
موجود است از زمان ( عبدالملک ) بن مروان مانده است . درحسن
تعمیربنا و صنايع نفیسه معماری و سنگتراشی و زینت مفروشات ، وکثرت
تنویرات آن هرچه که سخن گفته شودکم است . [ علی الخصوص که درینو
قتها تنویرات آن همه با ضیای الكتريك است .]
غیر ازین جامع شریف، بسی جوامع دیگر معمور و آباد خوش فرش و
خوش زینت نیز در شام موجود است که معروفترین آنها جامع (سنانیه) و
جامع[ درویشیه ] و جامع « توبه » و جامع ( سلیمیه )و جامع حضرت
( شیخ اکبر) که مقام قبرمبارك حضرت شیخ محی الدین عربی قدس سره
در یکطرف آنست وغیره میباشد .
زیارات – از انبیای عظام یکی قبر حضرت نبی الله( ذو الکفل ) علیه
السلام، ويکی مرقد رأس مبارك حضرت ( يحيى ) علیه السلام معروف
وزیارتگاه است . در مقبرۀ « باب الصغیر » حضرت امام [زین العابدین ]
وحضرت(بلال حبشی) رضی الله عنهما ، واز اهل بیت حضرت خدیجه
ورقيه ، وام کلثوم ، وام حبیبه، وزينب كبرا، و سكينه رضى الله عنهن
دفین خاك عطرناك ميباشند .
مقابر شریفۀ حضرات اصحاب کرام در شام شریف بسیاراست . مرقد
مبارك حضرت(ابوالدردا)به درون قلعۀ شام است . از اولیای کرام نیز بسی زیا

رات بر مقصورۀ(ام مریم)بركوهی باشترفيه زيارت ن ميرد(؟)حرم شريف در مدينه منوره سنگی مسلم مسمی بمحراب حضرت فاطمه زهرا دران بپاست برويت ان سنگ مسطح


صحیفه ۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

رات بافیوضات موجود است .
بازارهای بزرگ شام بسیار منتظم و مزین و معمور است
دو قسم بازار در شام موجود میباشد كه يك نوع آن بطرز بازارهای او
روپائی بدون سقف است. اما بازارهای مخصوص خود شام همه گی در
زیر سقف سر پوشیده میباشد . مشهورترین این بازارهای طرز مخصوصه
خود شام « سوق حمیدیه » و « سوق مدحت پاشا » و « سوق جدید »
نام بازارهائیست که عرض آنها بدرجه که دو عرابه به سهولت تمام ازان
بگذرد میباشد. بلندی سقف آن از سطح زمین بازار تخمیناً پانزده شانزده متر،
و دو طرفه بازار بیکطرز و يك نسق دو پوشته بناشده است که قسم پایانی
دکان ها و مغازه ها، و قسم بالایی آن خانه ها و اپارتمانها میباشد. دکان که گفته
شد آنرا چنان دکانهائی که بقدريك گز از زمین بلندتر، و درون دکان تنگ
و محقر باشد تصور نباید کرد. سطح دکان از سطح بازار يك فوت بلند تر است.
و زمین هیچ دکانی درین بازارها تصور نمیشود که باسنگهای مصفای مجلای
مرمر یکدست و همواری فرش نشده باشد. اسباب زینت و آرایش هر دکان
و هر مغازه بدرجه ثروت و صنعت آن دکانست. بعضی ازین دکانها بدرجه
فراخ و وسیع و بازینت است که انسان خود را در يك دالان بسیار مکلف
سرایهای حکومتی تصور میکند . حتی بعضی طعامخانه و بقلاوه و شیر یخ
فروشی که درین بازارها موجود است با آئینه های قدنما و ظروف و اوانی
چینی اصل چین و ژاپان بدرجه معمور و مملوست که در بسیار خانه های توانگران
نیز پیدا نمیشود. حتی حوض آب فواره دار سنگی بسیار مصنع نیز در آن ها
موجود است. سوق حمیدیه ، و سوق جدید يك بازاریست که نصف آنرا


صحيفه ٣١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول

سوق حمیدیه و نصف دیگرش را سوق جدید میخوانند. و از ( باب برید )

منظرۀ يك حصۀ از ( سوق حميديه ) نام بازار مشهور سر پوشيدۀ شام شريف

که دروازۀ جامع امويه شمرده میشود تا به دروازۀ دایرۀ عسکریه ممدود شده است. وسوق مدحت پاشا از جهت شرق شهر از شمال بجنوب بر يك خط مستقیمی دراز شده است که از انهم بنام سوق ( خياطين ) وسوق [مدينة] و سوق « بزوريه » بازارهای سرپوشیدۀ دیگر جدا شده تا بسوق حمیدیه وجامع بزرگ امویه فرو آمده است. درین بازارها هر نوع اموال واشیا وخوراکهای متنوع و میوه های گوناگون ، ولوقانطه یعنی طعامخانه ها،


صحيفه ۳۲
سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین
جلد اول

و اوتلها بكثرت موجود است مکتبهای بسیار ابتدایی و اعدادی، ويك يك
مكتب رشدی و اعدادی عسكری ، ويك مكتب اعدادی بسیار منتظم
ملكى، ويك مكتب اعدادى طبي و يك مكتب صنايع، و دوسه مكاتب رشدیۀ
دختران موجود دارد .
يك شفاخانۀ بسیار بزرگ عسكری، ويك شفاخانۀ بزرگ ملكى
برای غربا ، و دیگر شفاخانه های ملل مختلفه نیز بسیار است .
دایرۀ حکومت، و دایره عسكری، و دایره عدلیه ، و دايره ضابطه
و پولیس، و بلديه، و تلگرافخانه و داگخانه نیز از بناهای معتبر شام شریف
شمرده میشود .
[کتابخانۀ ملك ظاهر] نیز از آثار بسیار معتبر این شهر مینو بهر است
که هزار ها جلد کتاب در ان برای مطالعه ارباب مطالعه موضوعست . قبر
سلطان صلاح الدین ایوبی که از مشاهیر مجاهدین اسلام است در نزدیکی این

قبر سلطان صلاح الدین ایوبی است که در سمت [ILL] [ILL] [ILL] [ILL]


صحيفه ۳۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کتابخانه وجامع شریف امویه موجود است.
هرنوع صنایع وتجارت درشام شریف ترقی دارد برای قماش (دامسکو) يك كارخانه بسیار معتبری در شام موجود است . که در اصطلاح ملك ما دامسکو را « کامسكوت » میگویند و غلط محض است . این قماش دامسکو از زمانهای بسیار قدیم در خود شام ایجاد شده است که تا بحال در هر جای دیگر که این قماش ساخته شود بهمان نام موسوم میشود . چرا که در زبان اوروپائیان دمشق را (داماس) میگویند و (کو) آداة نسبت است که چون (دامسکو) گفته شود (دمشقی) ازان مراد است. هر گونه قماشهای ابریشمی از خود کارگاه ها دارد. که از قرار حسابی که کرده اند در نفس شام بقدر پانزده هزار دستگاه ابریشم کاری ، وسی وسه هزار آدم ابریشم کار موجود است. صنعت نجاری و صدفکاری و مسگری، وجواهری وغیره نیز خیلی ترقی دارد .
شام چار صنف مردم دارد . یکی صنف بزرگان و خاندان و توانگران. دوم صنف تجار و اصناف وصنعتگران . سوم صنف علما ومشایخ طریقه ها وسادات. چارم يك صنفی ست که آنرا (زگرد) بنام دیگر [معتر] میگویند. بزرگان وخاندان شام اوضاع بسیار كبارانه ومهماننوازانه و خلیق و بشوش دارند. و خانه های شاهان بسیار بادبدبه و سامان، و همیشه سلاملق یعنی سراچه بیرونی شان باز، و رفت و آمدشان باهمدیگر، وقبول کردن ملاقاتیان شان دائمی ست. مهمانیهای شان بسیار مکلف وطعامهای شان آنقدر تنوع دارد که انسانرا حیران میسازد. علی العموم مردم شام خورنده وشکم پرور هستند. بلباس خوب وعیش وذوق وصفاعلی الخصوص به شنیدن ساز و آواز خوش يك ميل طبیعی مفرطی دارند. بحب جاه و دبدبه و دارات مایل ، و در اخذ رتبه ونشان ومأموریت ومنصب دولتی همیشه


صحيفه ٣٤ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد اول

شاغل میباشند. گروه اصناف و تجارشان نيز يك عالم خصوصی در بین خود دارند. علماهای بسیار معتبر و محدث ومفسر وفقیه در شام موجود است. طریقه های مختلف ومتنوعی که درشام دیده میشود در دیگر جاها کمتر نظیر آن دیده خواهد شد. طریقۀ قادری ، نقشبندی، شاذلی ، رفاعی ، بدوی، شیبانی، مولوی وغيره وغیره بسیار است که مشایخ آنها نیز در پیش ارباب طریقۀ شان اعتبار زیادی دارند. خانقاه های هر طریقه جدا اصول و ذکر وفکرشان جداست. ذکر دومعتريك صنفی هستندکه بقلاشی و بداعشی و کاکه گری و میز بزنی معروفند. در میان اینها نیز بعضی ذکردهای خانه دار خاطردار پیدا میشود.

حالا یکدو کلمه در باب ذوق وحظ وسرور وصفای شام هم باید بگوئیم: غیر از قهوه خانه ها و تیاترها بعضی باغهای باصفا موجود است که بسیار اسباب ذوق وسرور رامالك میباشد. اول این را بگوئیم كه يك صنف زنان مغنیه ها از طایفۀ یهود در شام موجود است که بحسن وجمال وخوش آوازی و عشوه پردازی خانه های بسیاری از جوانان بمیراث رسیده را بخاك يكسان کرده اند. این است که از ین خوانندۀ های مغنیۀ یهودیه را بعضی قهوه خانه والاهای باغچه دار بايك مقاوله نامه که با آنها میکنند بايك دسته ساز مکمل که از عود، وقانون، ونای، وکمانچه، ويك دف كوچك مركب است بريك تخت بلندی که به انواع زینت ها آراسته و پیراسته شده آورده مینشانند. باغ هم با میزها وچوکیها وگلها و آبشارها وچراغهای گاز هوایا الكتريك آرايش و پيرايش داردكه انسان خود رادريك عالم ديگری دران تصور میکند. انواع مشروبات مسکر وغیر مسکر موجود است. زنها ومرد های طایفۀ یهود ونصارای خود شام كه يك قسم کای نفوس شام از ان تشكيل يافته باغ را پرداخته میباشند. سازو اواز وجمالهای رقم رقم با یکدیگر دمسازی


صحیفه ٣۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

وهم آوازی دارد * معروفترین این رقم باغچه ها «سوفانیه» و [بلدیه]

(سوفانیه) نام باغچه باساز وسرود پر از اجسام لطیفه یهودیه و نصرانیه باب
شرقی که بر دو کنار نهر رده صف میباشد *

و غیره است * افسران و مامورین و سوداگران توانگر و جوان با این اجسام
لطیفه یهودیه بصورت خصوصی نیز جمعیتها و عالم های ذوق و صفا تشکیل داده
میتوانند. مثلا هر شب در خانه یکی از احباب يك جمعیت مهمانی بسیار خاصی


صحيفه ٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

تشکیل یافته يك دو عدد ازین فتانه های یهودیه را می آورند و بادسته های ساز و
وجودهای لطافت دمسازشان ذوق و حظ را تا بصبح بسر می آرند که این نوع
جمعیتها را [سهره] مینامند. سهره ها تنها برای يك صنف نی بلکه در همه
اصناف دایر و دارج است. اما از وجود اجسام لطیفه یعنی مغنیه های یهودیه
سهره های دیگر خالی ست و تنها با سازنده های مردانه اکتفا ورزیده میشود.
عالم زرگرها و معترها جداگانه يك عالمی میباشد. در خصوص عالمهای ذوق و
سروری که شام دارد يك کتاب تحریر بکار است که بهمینقدر اکتفا ورزیده شد.

احوال تاریخی شام شریف

شام شریف که نام اصلی آن (دمشق) است و فرانسویها تخفیف داده
[داماس] گفته اند از چنان شهرهای بسیار قدیم دنیاست که از زمان تاسیس
و بنای آن تاریخ اظهار عجز مینماید.
نظر به وقایعی که در نزد تاریخ معلوم و مظبوطست چنین است که شهر
مذکور در اوایل از طرف حضرت «داود» علیه السلام ضبط شده بود.
اما در اواخر سلطنت حضرت (سلیمان) علیه السلام (ریزون) نام يك
صاحب ظهوری بظهور آمده به تسلط در انجا يك دولت مستقلة تشکیل داده
است که دولت بنی اسرائیل تا بسیار زمانها با این دولت محارب بوده اند.
اسباب و احوال این محاربات اگرچه بدرستی معلوم نیست ولی چنان
معلوم میشود که بنابر پوليتيك دولت يهودا بود که دولت دمشق را بر دولت
اسرائیلیه شمالی برمی انگیخت. یکی از حکمداران دولت دمشق (بن حداد)
نام داشت که در هرگاه و بیگاه اراضی ممالك اسرائيليه را استیلا میکرده
و پادشاه حکومت اسرائیلیه که (اهاز) نام داشت با او محاربه ها میکرد.
بزرگترین دشمن حکومت اسرائیلیه «خزائیل» نام حکمدار دمشق بود


صحيفه ٣٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول
که از عداوت و خصومت دو حکومت اسرائیلیه که مابین خود شان افتا
ده بود فرصت جسته ممالك اسرائیلیه را بی مانع و مزاحم استیلا نموده

دایره حکومت شام بر کنار نهر برده

بعد از ان [ پروبوعام ثالث ] نام حکمدار بنی اسرائیل سطوت و قدرت
اول حکومت خود را واپس بدست آورده دمشق نیز بدست حکم و ادارهٔ


صحیفه ۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

[ یروبوعام ] درامده است *
بعد از یکمدتی ازینزمان حکمدار اسرائیل ( بقاه ) نام با [ رزین ]

قشله — یعنی چاوشی عسکری در شام

نام حکمدار دمشق اتفاق کرده بر « بهوسام » نام حکمدار یهودا قیام و
خروج نمودند * حکمدار یهودا درینجا يك خطای بزرگی کرد که برای دفع


صحيفه ۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

[رزین] و (بقاه) از دولت «آشوریه» که در بابل بود مددگاری طلبیده این حرکت غیر موافق منجر به این گردید که همه دیار فلسطین

دایره بلدیه — یعنی مینیپالی — شام

و سوريه بيك انقلاب عظیمی افتاده حکومت دمشق و هر دو حکومت اسرائیلیه در پی همدیگر در زیر حکم و اداره دولت (آشور) و [کلدان] در آمدند.


صحیفه ٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

در نزد آشوریان حکومت اسرائیلیۀ فلسطین به نام ( ایمیریسو ) و
حکومت شام به نام [ دامسکی ] معروف بود .

میدان حریت ، ومنار یادگار حریت در شام

شام پیش از هجرت نبوی صلی الله علیه وسلم به ( ٢٣٥٤ ) سال از
طرف [ تیفالاسار ] نام حکمدار دولت آشور ضبط گردیده است ، وبعد


صحيفه ٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ازان بدست [شلمناصره] نام حکمران بابل ، و بعد از انقراض دولت
بابلیه بدولت فرس انتقال نموده است .
٩٥٥ سال پیش از هجرت در واقعات (اسکندر) بدست رومها افتاد ،
و بعد از وفات اسکندر بدست دولت « سلفکیان » درامد . و بعده بزیر ادا
رۀ ( بطالسه مصر ) ، و پیش از هجرت به ٨٢٥ سال باز بدولت سلفکیان
تعلق گرفت . بعد از یکمدتی باد شاه عربستان [ الحارث ] آنرا استیلا کرد ،
واز و بدست [ دیقران ] نام حکمدار ارمنستان درامد . و پیش از هجرت به
٦٨٦ سال بزیر ادارۀ دولت (روما ) درامد ، دران دور شهر دمشق متمدن
ترین و تجارتگاه ترین شهرهای دنیا بود . داخل شهر بناها و عمارتهای
بسیار مکلف و سرکها و بازارهای مستقیم معمور و منتظم بود . و یکی ازین
سرکهای بازار یکسراز شرق بطرف غرب ممتد شده بود که تقريباً يك ميل
طول داشت و همه این جاده از اول تا به آخر از دو طرف با عمودهای بسیار
بلند سنگ سماق از همدیگر نه کم کم فاصله مزین شده بود که این عمود ها
و دیگر آثار قدیمۀ شهر در ین وقت در زیر هزارها من خاك پنهان مانده
است . زبان اهالی در انوقت زبان سریانی و دیانت شان بت پرستی بود .
درین اثنا ها عشایر عرب که از اصل از طرف یمن آمده در حوالی دمشق
ساکن شده بودند بر دمشق مهاجمات شدیدانه یی هم اجراء میکردند ، و دولت
رومار اسراسر عاجز و نا آرام میساختند. حتی یکبار یکی از عشایر که ( بنی غسان)
نام داشت و در جوار ( حوران ) سکنا پذیر بودند در شهر مذکور تا یکمدتی
حکومت هم کرده اند .
این است که بعد ازین مدت بیک کمی بغزای اکبر ( یرموق ) در زمان
خلافت حضرت فاروق رضی الله عنه یعنی در سال چاردهم هجری دولت رو
مادر قطعه سوریه انقراض یافته شهر دمشق در زیر ادارۀ حکومت عادلانه


صحیفه ٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اسلام درامده است.
در سال چهلم هجری چون حضرت (معاویه) دولت امویه را درشام
استقلال تمام دادشام مرکز حکومت این دولت گردید. و تا بوقتی که این دولت
بر قرار بود شهر شام يك منبع فیوضات وکمالات مدنیت اسلامیه شمرده میشد.
بعد از آن بدست دولت عباسیه در امد. و درسنه ٢٦٥ هجری (احمدبن
طلون) که در مصر اعلان حکومت کرده خود را از ربقه اطاعت عباسها وار
هانید شام را نیز ضبط و استیلا نموده بعد از ان یکمدتی بدست (قرامطه ها)
افتاد. و در سنه ٣١٨ در زیر اداره (اخشید) درا مد و در سنه ٣٣٤ در
حكم (سيف الدولة) حمدان، و در سنه ٣٥٩ در زير ادارۀ ملوك (فاطميه)
درآمد . و درسنه ٤٦٨ دولت (سلجوقيه) آنرا ضبط نمود.
در سنه ٥٢٠ شام شریف از طرف اهل صلیب در زیر محاصره و تضییق
گرفته شد، ولی بهمت مجاهدانه (ملك سیف الدین غازی) و (ملك
نورالدین شهید) که از ملوك سلجوقیه بودند مها جمات نصارابی نتیجه و
بی فایده ماند و به اینسبب ملك شام به (ملك نور الدین) انتقال نمود. نور الدین
به انواع فضایل وکمالات انسانیه متصف، و از اعاظم رجال اسلامی بود
در زمان او در جاهای مهمه که در زیر تابعیت او بود و علی الخصوص درشام
بتأسیس بسی بسی آثار خیریه مدنیه موفق و کامیاب آمده. و قبر مبارکش
در ینوقت زیارتگاه مردمانست، و در (مدینه) نام بازار شامست.
بعد از وفات نور الدین، از خاندان (ایوبیه) سلطان (صلاح الدین)
حکمران شام گردید که فتوحات ومدافعات دلیرانه بهادرانه او که بمقابل مها
جمات اهل صلیب که بر قدس شریف و اراضی (سوریه) اجرا میکردند
مشهور ا یام است.
در سنه ٦٥٨ بدست استیلای (هلاکو) افتاد. و بعد از یکمدتی که طایفه


صحيفه ٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
مغول مغلوب شده از انسرزمينها عقب کشیدند حکومت اتراك آنرا استيلا نموده
و یکمدت کمی یازده خيول استيلای (غازان خان) تاتاری گردید، و بعد از ان

تلگرافخانه و داکخانه شام

بملوك (چراکسه) انتقال نموده
در سنه ٨٠٣ هجری بید غالبا نه امیر تیمور) افتاده به انواع خرابیها


صحيفه ٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و فلاکتها دو چار آمده است . بعد از وفش امیر تیمور باز بدست چرا که ها افتاده
تا آنکه در سنه ۹۲۲ بهمت جها نگیرانه سلطان ( سلیم ) خان اول بسلك
ممالك دولت علیه عثمانیه داخلشده از ان تاریخ تا بحال در زیر همان اداره
میباشد . اللهم لايزيل عنه .

منظره عمومیه نفس شهر شام شریف


صحيفه ٤٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

- § -

در باب احوال جغرافی و تاریخی شام همینقدر سخن گفته
حالا باز بر سیاحت خود نقل کلام مینمائیم :

عرابه متین سریع خوش نظارت (دلیژانس) از ایستگاه خود برآمده و
بسرعت برق آسایی از پل آهنین پیش روی ایستگاه مرور نموده راه وادی
(ربوه) را در پیش گرفت سیرانگاه پرنزهت (ربوه) را که مدخل دره است
بظرف ده دقیقه در گذشته و قریه های (دمر) و (الهامه) را که در میان
دره واقعشده اند در ظرف یکساعت در نوردید .
این وادی یعنی درۀ شام شریف نیز از دره هائیست که در لطافت مناظر
طبیعی بیهمتاست . از سوی شام ( ربوه ) اول مدخل دره است که از انجا
تا به قریه (زبدانی) که از شام شش ساعت دور افتاده بصورت مارپیچ دراز
شده رفته است . نهر بزرگ خوش آب (برده) بيك جوش و خروشی از
میان دره جریان دارد . دره تا بکمر های کوه از دو طرف با جنگل درختهاي
بید و چنار و میوه های خوشگوار مستور است . و از هر هر جا آبشار ها و چشمه
سارها بيك لطافت و شادابی در ترشح و جریان میباشد . در بعضی جاها دره
آنقدر تنگ آمده که سطح دره عبارت از نهر و همین سرك تخته عرابه رو
میماند . و در بعضی جاها فسحت پیدا کرده قریه ها و باغچه ها و کشتزارهای
جنت مثالی تشکیل داده است . صیفیه ها و قصر های مردمان توانگر شام در
هر هرجا این دره را مزین ساخته ، و در بعضی جاها قهوه خانه ها واو تلهاو
طعامخانه هانیز برای سیاحین و مسافرین موجود است.
عرابه دلیژانس ما تابه قریۀ (الهامه) این دره را تعقیب نموده و در قریهٔ
مذکور بقدر ده دقیقه اسپان خودرا تبدیل داده بر پشته ها و دشتهای همواریکه
سرك خودرا در ان کشیده ره پیمای عزیمت گردید، و راه دره را وداع نمود.
نیمروز بود که عرابه ما در ایستگاه ( اشتوره) که نصف راه بیروت وشام

منظره عمومیه نفس شهر شام شریف


صحیفه ٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

است توقف ورزیده این ایستگاه در داخل قایمقام نشینی (بقاع العزیز) وا قعشده که در يك دشت طولانی بسیار منبت و محصولداری در مابین (جبال شرقیه) و (جبل لبنان) افتاده است . مرکز قایم مقام نشینی آن قصبه ( معلقه) است که با قصبه (زحله) که از مضافات جبل لبنان است توأم میباشد . و از شام دوازده ساعت بعد مسافه دارد .
( اشتوره) خیلی با نزهت يك موقعيست . يك اوتل و طعامخانه بسیار مکمل درینجاء وجود است . عرابه ما در ینجا بقدر نیمساعت توقف ورزید ،

ایستگاه (اشتوره) و اوتل آن ، و توقف عرابه های دلیژانس

مسافران طعام خوردند حضرت والد بزرگوار وضو کردند و صلوة ظهر را ادا فرمودند و تنها يك چای وقدری شیر و بسکوت که از اوتل بکمال نظافت حاضر شده بود اکتفا ورزیدند . اینعاجزد ر طعامخانه اوتل رفته مکمل طعام چاشت خود را تناول کردم .
بعد از نیمساعت طرم حاضری عرابه جی طنین اندازسماخ مسافرین


صحیفه ٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

شده هرکس در جای خود نشست. شش اسپ توانا عرابه را بکمال شدت و
سرعت درکشیده ازدامنه جبل لبنان بر زروه آن ببالا شدن آغاز نهاد.
-- جبل لبنان --
(جبل لبنان) که حضرت سعدی علیه الرحمه در ذیل يك حکایتی نام آنرا
در گلستان یادکرده یکی از کوههای بسیار معروف و نامدار دنیا ست.
این جبل يك حکومت متصرفی مستقلیست که بصورت ممتازه از طرف
دولت علیه عثمانیه اداره میشود. و درما بین ولایت (بیروت) و ولایت شام
واقعشده است .
( جبل لبنان) يك کو هیست که در قسم وسطی ولایت شام از جنوب
غربی یکسر بسوی شمال شرقی باساحل بحرسفید متوازی ممتد شده رفته
است . درازی آن بقدر (١٥٠) کیلومتره می آید . و مرتفعترین قله های
آن به بلندی (٣٢١٢) متر است. و دو زروۀ دیگر آنست که به بلندی سه
هزار متر میباشد . به بلندی (٢٠٠٠) متر درۀ ها وگذرگا هها دارد .
بهترین اقسام این کوه قسم جنوبی آنست که با درختزارهای پسته ،
و مزرعه های انگور و تنباکوی سیگار سبز و خرم و معمور و آباد است.
مرکز متصرفی آن قصبۀ ( دير القمر) است که از بیروت پنج ساعت بسوی
جنوب شرقی واقع شده است.
همۀ [ جبل لبنان ] داخل همین متصرفی مستقله نیست بلکه متصرفی بر
همین قسم جنوبی آن منحصر است. در طرفهای بالای این کوه بسی غارهای
طبیعی عمیقی موجود است که درمیان آنها استخوانهای بسیاری از حیوانات
منقرضۀ پیش از طوفان، و آثار های احوال ابتدائی انسانها پیدا شده است.
قریه های بسیار آباد و معمور و عمارتهای خوبی دارد .
در طرف شمال این سلسلۀ لبنان اقوام ( مارونی) و در جنوب شرقی آن
«درزیها » مسکون میباشند. زبان همه شان عربی میباشد . و از جنس
عرب، وفنيكه ، و سریانی بوجود آمده اند. اکثر اهالی آن بمذهب مارونی،


صحيفة ٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ومذهب باقی آن مسلم ، درزی ، روم كاتوليك ميباشد.
و الحاصل عرابه ما فرازها و نشیبهای بسیاری راطی کرده و در هر
ایستگاه اسپانر اتبدیل داده بساعت سه و نیم به ( عاریا ) نام موضع که مر
تفعترین ایستگاه گذرگاه سرك دلیژانس میباشد رسید از ( اشتوره ) تابه
انجا یکسر رو ببالایی قطع مسافه کرده ایم .
این موقع عاريا منتهای نقطه رو ببالا برا مد است . ازینجا در پیش نظر
سياحين يك منظره لطافت آور بسیار غریبی جلوه میکند. دامنه طرف
جنوبی جبل که باتپه های پست و بلند سبز و خرم پسته زاری محاط و مستور
است و قصرها و بنا های سفیدی که در میان آن تپه های سبز انشا شده است
خیلی نظر ربایی دارد. مردمان جبل زراعت خود شاتر ادر بغله ها و سطحهای
بسيار مایل کوه میکارند. زیرا دیگر زمین هموار ندارند . لهذا بقدر دودو
زرع زمین را از سدهای سنگ بست بالا كرده يك سطح دوكزه بوجود آورده
اند که به اینصورت ، بصد ها مرتبه ها بر هم دیگر موضوع شده است که
در هر دو سه مرتبه یکنوع چیزی کاشته اند . متن زمین کوه سبز ، ودر
میان آن کشتزارهای مرتبه دارسنگ بست ، و در هر مرتبه يك رنگ مخصوص
عليحده مزروعات متنوعه ، و در هر هر جا خانه های رنگارنگ، و درختهای
مختلفۀ شوخ و شنگ و آبشارها ئیکه در بعضی جاها برای آبیاری مزرعه
های مرتبه دار از مرتبه بمرتبه میریزد الحق که درايك نشاط وروح را
يك انبساط بی اندازه می بخشید. در منتهای دامنۀ این تپه ها ، بحر خضرا
مانند يك آئینه مجلایی میدرخشید .
درینجا تا اسپها تبدیل می یافت و مسافرين يك آبي يایک پیاله قهوه مینوشید
حضرت پدر صلوة عصر را ادافرمودند. و باز در عرابه نشسته ره پیمای
صوب مقصود شدیم .


صحیفه 49 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بعد از این ایستگاه، عرابه ما یکسر رو به نشیب در تک و تاز است. به غروب یکساعت باقی مانده بود که از کوه فرو آمده بر زمین همواری که زمین ها، و باغچه ها، و بسته زارهای بسیار لطیف و ظریف بیروت را تشکیل داده تدویر چرخ حرکت نموده و ده دقیقه بشام مانده بود که در شهر (بیروت) داخل، و از بازارهای شهر گذر کرده بساعت پنج شام در ایستگاه بزرگ خود که در [منشیه] نام موضع بافضای مشهور شهر دارد، درآمده توقف ورزید.

[ابو محی الدین] نام خدمتگار شامی ما که پیش از سه روز از شام بسوی بیروت با اشیای سفریه در عرابه کارات حرکت کرده بود بمجرد ایستاده شدن دلیژانس در راباز کرده سلام داد:

گفتم — وای! تو یی ابومحی الدین؟ چه وقت رسیدی؟

گفت — امروز بوقت ظهر رسیدم افندی من.

بکسهای دستی خود را به او داده از عرابه برجهیدم و در فرو آمدن حضرت والدبزرگوار خود معاونت کرده ابو محی الدین را بحاضر نمودن عرابه امر نمودم. بصدها عرابه و حمال، و سپه سارهای اوتلها در ایستگاه موجود بود. در یکی از عرابه های درجه اول حضرت پدر را نشانده و خود، در پیش روی شان به آداب لازمه که واجب است نشسته، و ابو محی الدین با بکسها در پهلوی عرابه چی برآمده عرابه را بسوی اوتل (کوکب شرق) اشارت حرکت دادم.

این اوتل از اوتلهای بسیار بزرگ، و مشهور و کبارانه یک اوتلیست که مدار زینت (منشیه) بیروت شمرده میشود. (منشیه) یك میدان مربع مستطیل فراخیست که در عین وسط آن یك باغچه ملتی خیلی بازینت و طراوت از طرف بلدیه ساخته شده است. دورادور این باغچه بعرض ده متريك


صحیفه ۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

سرک بسیار پخته و مزین که با اشجار پیراسته ، و با پیاده روهای یکپاره برداشته شده دور خورده است .
یکطرف این سرکها را کناره آهنین بسیار مصنع باغچه وسطی بیضوی الشکل بلدیه گرفته . طرف دیگر آنرا از جهت شرق بنای باشکوه سرای حکومتی، و جهت جنوب آنرا يك چونی كوچك يك مفرزه عسکر سواری، و ایستگاه عرابه دلیژانس، و (قونقورد یا ) نام (کافه شانتی) که طبقه بالای آن « کافه شانتی » یعنی مشروبات خانه با ساز — وطبقه زیرین آن طعامخانه بسیار با نظافت و لطافت دمسازی تشکیل داده ، واوتل بریتانیا ، و دیگر بناها و دوکانها و دهنه های دیگر بازارها میباشد احاطه کرده است .
جهت شمالی آنرا اوتل بزرگ عثمانی، و بانک عثمانی و ( البرته ) نام عمارت و تیاتر خانه ها و قهوه خانه ها و غیره عمارات و دکاکین در برگرفته است.
جهت شرقی میدان منشیه مذکوره را همین اوتل کوکب شرق و دو اوتل بزرگ دیگر تزئین داده . این اوتل مرکب از سه طبقه است که طبقه آخرین آن از دکانهای بسیار مزین سر تراشی ، و سیگاره فروشی و غیره میباشد . این را هم بگوئیم که دکانهای سرتراشی که گفته شد بگمان قارئین کرام ما نرسد که مانند دلاکهای سرتراش لب دریای بازار نشین این صفحات خواهد بود . دکانهای سرتراشی دران مملکتها از معتبر ترین و با زینت ترین دکانها شمرده میشود. از رو بروی این دکانها چون گذار انسان می افتد پیشتر از داخل شدن بدکان، بوهای خوش اقسام عطرها ولوانته ها انسانرا بی اختیار میسازد. دکان از سرک پیاده رو باز ار یکقد مه بلندتر . وجبهه یعنی مواجهه روی دکان با بلورهای یکپاره مزین، و در شبها با لامپ های بزرگ غاز هوا یا الکتريك روشن میباشد . صحنش با سنگهای مجلای با صفاء مفروش . وسقف و دیوارش با انواع نقش ها ولوحه ها منقوش است . میزهای روغندادهٔ


صحیفه ٥١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مجلای کم بری بدرازی دکان در پیش دیواری که در مقابل مدخل دکان است، و آن دیوار از اول تا آخر با آئینه های رونمای قدمای چوکات طلاکاری گرفته شده است که در پیش روی آن میز کبر و آئینه های سکندری فر ، آرام چوکیهای بسیار مصنع نرم و لطاف دواری که بر یک پایه ایستاده است مانده شده، و انواع شیشه های عطریات ولواتئه ها ، و پودرها ، و صابونها و غیره چیزهای اسباب آرایش و پیرایش بران میز گذاشته شده ، مشتری که از مدخل دکان داخل میشود دلا کهای بسیار خوش لباس سر برهنه که مویها و ریشهای شانرا برای نمونه نشان دادن مشتری آراسته و پیراسته کرده اند به استقبال میشتابند، و چوب دست و بالاپوش انسانرا به بسیار تواضع و بشاشت گرفته برجاهای مخصوصش می آویزند، و ببر یکی از ان چوکیها در پیش میز و آئینه موصوف مینشانند و بی آنکه کالر و دسمال گردن انسانرا بکشند با یک صنعت و مهارت عجیبی به آرایش و تراشیدن ریش و شست و شوی سر و روی انسان میپردازند که انسانرا حیران میسازد. و از همه عجبتر که در مدتی که انسان به سر تراشی مشغول میباشد از نظاره بازار و رفت و آمد عرابه ها و تراموایها نیز محروم نمیماند. چرا که همه بازار در آئینه که بمقابل است عکس انداخته در پیش نظر مشتری ظاهر است. دکانهای سیگار فروشی نیز بمناسبت کار خودش بمحیان درجه مزین است. طبقه دوم آن کافه شانتی یعنی مشروبات خانه باساز است. طبقه بالای آن اوتلست که تقریبا بقدر چهل پنجاه متر از صحن بازار بلند تر میباشد. این اوتل مانند دیگر اوتلها طعامخانه مخصوصی ندارد. مسافرین در طعام خوردن خود آزادند که در هر لوکانطه یعنی طعامخانه که دلشان بخواهد نان بخورند و یا آنکه از لوکانطه خاطر خواه خود در همین جانان بخواهند. در باب استراحت مسافرین از اوتاق های بسیار خوش هوا و فرح افزا، و فرشهای خواب، و زینت و آرایش اوتاقها، و نظارت در یامانند این اوتل دیگر اوتلی


صحيفه ۵٢ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول

نيست . چون اين عاجز دو بار پيش ازين در اثنای رفتن استانبول درين اوتل

يك حصهٔ بازاری که از منشيه بسوی قشله ميرود وتراموای الکتريکی
از مناظر بيروت

اقامت کرده بودم و انتظام و مکمليت آنر ادانسته بودم حضرت پدر بزرگوا
رم را در همین اوتل آوردم .
بمجرد ايستاده شدن عرابه بدر وازهٔ اوتل خد متکاران اوتل
بکسهای ما را بر داشه بر زينهٔ بسيار فراخ و روشن سنگ مر مر اوتل


صحيفه ٥٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

برامده از يك دروازۀ بسیار بلند و فراخ یکباره آئینه داری داخل دالان بزرگ اوتل که با سنگهای لطیف سنگ مرمر بسیار سفید سرتاسر تفریش شده بود ، وبقدر يك يك متر قالین انگریزی بسیار اعلا در دورا دور دالان گسترده شده بود داخل شدیم . با دو جار بسیار بزرگ گاز هوا دالان مانند روز روشن منور بود .
صاحب اوتل را بحاضر کردن دواتاق يك نفره که پنجره های آن بسوی دریا و (منشیه) باز باشد امر داده و ابو محی الدین وبکسها را در اوتاقهایی که برای خدمتگاران مقرر است جابجا کردیم
حضرت پدر در او تاق مخصوصۀ خودشان در امده صلوه مغرب را ادا کردند و باز در برندۀ بسیار بلند دالان اوتل که بسوی شهر و منشیه و دریا نظارت داشت برامده بریکی از آرام چوکیها استراحت ، وچای و شیریکه حاضر شده بود تناول فرمودند. بنده نیز بحضورشان نشسته بودم.
فرمودند که :
— حقیقتاً منظرۀ شهر بیروت در اینوقت خیلی دلکشاست .
— بلی صاحب من الحق که بیروت از شهرهای بسیار خوب و معمور دنیاست .
— ولی وا اسفا که مادرین شهر بسیار ماندنی نیستیم . زیرا ایام وقت حج که به آن نیت برامده ام نزديك رسيده ، و سفر استانبول هم پیش روست . تو میباید که فردا صبح در بندر بروی وتحقيق نمایی که واپور بسوی استانبول چه وقت حرکت میکند .
— بسرو چشم پدر ! شما مستریح باشید انشاء الله فردا بوقت، مسئله را معلوم میکنم . در ینوقت آیا بطعام میل دارند .


صحيفه ٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

-- بلی اگر يك طعام پاكی باشد باك نيست.
لهذا او تلجی را امر کردم که از لوكانطه سليم شامى يك صحن برنج
ويك طبق سوزی كاری ، ويك چيزی كباب و شيرينی و ميوه بيارد. بعد
ازده دقیقه طعام حاضر شده و حضرت پدربزرگوار به اوتاق طعام خوری
آمده با هم بر سفره نشستيم ، و بمهربانيهاى شان و كلمات حكم آميز
شان بكمال فرحت از طعام فراغت حاصلشد .
فرمودند كه :
-- من حالا به اوتاق خود ميروم. تو فردا اگر می بينی يا نميبينی رفته احوال
وابور را تحقيق نما.
اطاعت کرده حضرت پدر را تا به اوتاق خوابگاه شان رسانيدم و خودم
در برنده آمده و قهوه چی را به آوردن يك پياله قهوه امر كرده بقدم زدن،
و نظارة عوالم بيروت مشغول شدم .
بیروت در ين وقت يك عجب منظره بنظر جلوه میداد . ازین برنده
(كوكب شرق) تا بسیار جاهای شهر و بندرگاه ، و دریا معلوم میشد. شهر
در يك انوار چراغ مستغرق بود . چراغهای رنگارنگ کشتیهائی که در بندر
لنگر انداز بودند منظره را يك ديگر رونقی می بخشید .
على الخصوص منظره (منشيه) يك طرب و سرور ديگری داشت . صدا
های روح نواز خوش آهنگ موسیقیهای که از کافه شانتی های اوروپی بر
میخواست با صدای سازهای تیاترهای ترکی ادا و ساز خانه های مصرفی حجازی
نوا، مانند اهتزاز نسیم صبا دمساز گشته براستی که دلهای عشاق را به نغمه های
مخالف و جد و شوق برقص می آورد.


صحیفه ٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

تا به نه بجه شب در برنده مذکور غوطه خوار گرداب خیالات شاعرانه

از مناظر بیروت
يك حصه از منظره عمومی شهر

خود بماندم. بعد از ان ابو محی الدین را خواسته گفتم:
— تو در نزديك دروازه اتاق حضرت پدریم برین چوکی بنشین.
من بقدر يك ساعت در کافه شانتیایان میروم. هر گاه کاری خدمتی بفرمایند


صحيفه ٥٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اجرا میکنی ، وگرنه تا آمدن من درینجا میدانی.
این تنبيهات را کرده در او تاق مخصوص خود بیامدم. و سر و روی خود را
از گرد راه با صابون و قولو نيا پاك شسته در کافه شانتی طبقه وسطانی اوتل
خود فرو آمدم ( ١ ) و یکی از آرام چو کیهای بسیار خوش قماشی را انتخاب
کرده مقابل مر بمی که موسیقی نوازان بر آن اجرای آهنگ میکردند
نشستم. و يك كلاس شربت پورتقال طلبيده به استماع مشغول شدم .
این کافه شانتی یعنی مشروبات خانه باساز عبارت از دالان بسیار بزرگیست
که با چراغهای متعد د گاز هوا مانند روز روشن شده است و در هر هر جا چو کیها
ومیز ها به ترتیب بسیار خوشنمایی چیده شده و مر دم انبوهی در آن جمع
آمده اند . پیش هر میز بر چند چوکی چند نفر رفقا نشسته میباشند ، و هرکس
بهر نوع مشروباتی که ذوق داشته باشد در پیش روی شان گذاشته میشود.
میز ها همه از سنگ مرمر و سماق است .
شطرنج ، تخته نرد ، قطعه ، میزهای بازی بلاردو نیز برای شوقیهای
آن موجود است. در آخر دالان بقدر يك متر از صحن دالان بلندتر يك
صحنه موجود است که با آینه ها و گلها و بيرقها تزئین یافته. برین صحنه بقدر
پانزده بیست دختران پری پیکر نازنین اوروپی که از سن هجده تا بیست سالگی
میباشند و همه يكرنگ لباس پوشیده اند ، و یکرنگ توالت یعنی آرایش
کرده اند موجود هستند که بدست هر یک از انها يكيك كمانچه و ديگر آلات
موسیقی اوروپی بوده هواهای مختلف پارچه های (اوپه را) را مینوازند .و
در هر ده دقیقه كه يك مقام را نواختند آلات موسیقی خودشانرا گذاشته
در صحن دالان و برنده برای دم راست کردن و تنفس منتشر میشوند ، واگر
کسی یکی بادو از آنها را برای نوشیدن يك پیاله قهوه و چای و یا دیگر مشروبات

( ١ ) معنی کافه شانتی چون از همین بیانات حکایت احوال پدیدار میگردد ، حاجت
به این نیست که بگوئیم (كافه شانتی ) چه معنی دارد .


صحیفه ٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بر میز خود دعوت کند بکمال ممنونیت قبول کرده آزادانه ــ اما ادیبانه نه رذیلانه ــ در مقابل آلکس می نشیند و بهر مشروبی که ذوق داشته باشد طاب میکند، ولی پیسهٔ آن را باید که دعوت کننده بدهد و تا بوقتیکه باز وقت موسیقی نواختن شان برسد میباشد و صحبت های شیرین میکند، و باز بر سر کار خود میرود.
والحاصل بقدر یکساعت در انجا نشسته بالا برآمدم. ابومحی الدین را دیدم که بر چوکی نشسته بخوابست آهسته بر شانه اش زده بیدارش کردم پرسیدم که :
ــ چیزی هست ؟
گفت ــ نی !
گفتم ــ برو بخواب .
از پس در از استراحت والد بزرگوار خود خاطر جمع شده به او تاق خود آمدم ، و تا بساعت یازده روزنامچهٔ آنروز را نوشته بخواب رفتم .

روز سه شنبه ٢٠ شوال

صبح بساعت ٨ از خواب بر خاستم و بچابکی توالت خود را اجرا کرده والیسه ام را پوشیده از او تاق خود برامدم .
حضرت پدر بزرگوارم (طرزى صاحب) بقرار عادت دایمنی خود بعد از نیمشب بر خواسته و صلواة تهجد و تلاوت کلام قدیم خود شانرا تا بوقت نماز صبح بجا آورده و نماز صبح را خوانده بعد از اشراق بخواب رفته بودند .
بچابکی تمام از نردبان اوتل فرو آمدم، ویکی زعرابه ها را اشارت کرده


صحیفه ۵۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

دران برجهیدم. عرابه چی را بسوی بندر بحرکت امر دادم .
در بندر از عرابه فرو آمدم . در پیشگاه كمرك بایکی از سمساران واپور
ها که پیش ازین با او معارفه داشتم برخورد م، و بتحقیقات آغاز کردم. نتیجۀ
تحقیقات این بعمل آمد كه و اپور داك كپنی فرانسوی سه روز بعد از اسكندریه
وارد بیروت میشود و در همانروز حركت كرده سه روز در راه روز چهارم
به استانبول مواصلت میكند. و یك و اپوردیگری هست از كپنی روس كه فردا
بوقت عصر حركت میكند، و بعضی سواحل را دور کرده بهشت روز واصل
استانبول میشود . اجرت تكتهاى درجات مختلفة و اپورهاى هردوكپنى را
نیز بخود معلوم كرده به اوتل آمدم .
حضرت پدر را دیدم كه در دالان بزرگ اوتل منتظر من نشسته اند .
پرسیدندکه :
- چه خبر فرزند ؟
معلوماتیکه در باب حركت و اپور ها حاصلكرده بودم عرض كردم .
فرمودند كه :
- سه روز را بیهوده در نجاگذرانیدن دشوار مینماید. تكت و اپورى را
كه فردا حركت میكند بگیر. هیچ نباشد همین سه چار روزی را كه در بیروت
بگذرانیم بسیاحت دیگر بلاد و امصار بسر آورده خواهیم بود .
سمعا و اطاعة كفته و ابو محى الدین را با خود كرفته با زبر بندر آمدم،
و به اجنت كپنی روس رفته دو تكت در جه نخستین یکی برای حضرت پدر
ویكی براى خود تا به استانبول به « ۳۰ » پونداگليزي ، و يك تكت
سطح وا پور را برای ابو محی الدین به دو پوند گرفته و دیگر حوایج
ضروریۀ سفریۀ خودمانرا نیز از بازار خریداری کرده به اوتل آمدیم، و از
حاضر بودن همه چیز و فردا به سه بحۀ روزلازم بودن رفتن به واپورعرض كردم


صحيفه ٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

حضرت پدر ر ازین خبر بشاشتی حاصل شده فرمودند که :
امروز صلوة ظهر را در جامع بزرگ شهر میخوانیم و تا بعصر در انجا
مانده وقت عصر برای هوا خوری میرویم .
گفتم – بسيار مبارك است .
بعد از طعام بمعیت ذي سعادت شان از اوتل بر امدیم و در جامع شریف رفته
بجماعت نماز خواندیم . بزرگترین جوامع بیروت همین جامع شریفست که
در میان بازارهای طرز قدیم شهر واقعست . این بازار تار وتنگ و بناهای آن
همه از سنگست . درین جامع شریف زیارتگاه مقام حضرت نبی ذیشان
(یحیی) عليه السلام نيز میباشد كه بيك روایت گویا جسد مبارك شان
و بدیگر روايت يك دست مبارك شان درينجا مدفون است.
بعد از ادای صلوة از حضرت پدر بزرگوار خود پرسیدم که :
آیا زیارت حقیقی حضرت (يحيی) عليه السلام این خواهد بود
یا آنکه در شام است ؟
فرمودند - اصل حکایت آن به اینصورتست که برایت بیان میکنم
تا آگاه باشی .
گفتم - بسیار مرحمت است . بفر مائید .
پس به اینصورت حکایت کردند :
«حضرت يحيی» عليه السلام از انبیای متأخر است، و پسر
حضرت (زکریا) علیه السلام است، والده شان (اليساع) عليه السلام بود
که عم زادۀ حضرت (مریم) علیها السلام میشوند پدر شان حضرت
(زكریا) علیه السلام از نسل حضرت (داود) عليه السلام است .
«حضرت زکریا علیه السلام وز وجه شان بسیار پیر شدند و مالك او
لاد نبودند . حضرت زکریا بدرگاه حضرت کبریا جل و علا در باب احسان


صحيفه ٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و عطا فرمودن يك ولد نیاز و دعا نمود . حق تعالى دعای او را مستجاب
فرموده با وجود پیری به او ( حضرت يحيى عليه السلام ) را عطافر مود .
حضرت یحیی علیه السلام از زمان طفولیت خود بعشق الهی گرفتار آمده
بزهد و تقوی و اشكبازیهای بلا انتهای خود از زمرة مقبولان صالحین بارگاه
خاص الهی گردید . حتی در قرآن کریم اوصافی که در حق حضرت یحیی علیه
السلام حضرت باریتعالى جل و علی ذکر فرموده بجز حضرت خاتم الانبيا
( محمد مصطفی ) عليه الصلوة و التحايا در حق دیگر هيچ پيغمبری نفرموده .
« حضرت یحیی علیه السلام اکثر اوقات بصحراها میرفت و بعبادت ، مراقبه،
و وحدت و گریه بسر میآورد و هنگامیکه بشهر داخل میشد بوعظ
و نصیحت مردمرا براه حق دعوت میکرد . و ورود حضرت مسیح را که در
تورات خبر داده شده بود تصدیق مینمود .
«در ان وقت در ارض فلسطین (هرود) نام یک پادشاه ظالمی حکمدار بود.
هرود میخواست که یکی از اقرباهای بسیار نزديك خودراکه در شریعت(موسی)
علیه السلام ازدواج آن جائز نبود زن کند . حضرت یحیی علیه السلام بشدت
منع نمود. به اغوای همان زن فاجره هرود ظالم او را شهید کرد . چون سر مبارك
شانر پیش (هرود) در ميان يك طشت آوردند همان سر بریده بزبان فصیح
فرمود که « این زن بر تو حرامست مکن » .
جسد مبارکشان در قدس شریف در جائیکه آنرا (سبطيه ) میگویند
مدفونست. وسر مبارکشان در شام شریف در جامع کبیر، و دست مبارکشان
همین است که در حضور آن نشسته ایم » .
گفتم - چقدر مرحمت فرمودید . هیچ معلومات درینباب نداشتم حالا
خوب واقف شدم .
فرمودند - خود من حظها و سرورهای معنویی که از روحانیت پر قدسیت


صحيفه ٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

این نبی ذیشان گرفته ام و امیدم میگیرم تو از آن واقف شده نمیتوانی فرزند !
گفتم - به پروردگار خود هزار ها شکر میکنم که مرا پیر و و مطیع
چون حضرت شمايك پدر مهربور و ولینعمتی شفقت گستری گردانیده
امید است ه از فیض پیروی پدر بزرگوار خود به این فیوضات معنوی نیز نایل
و مسعود شوم .
اینرا گفته و دستهای مبارك شان را بوسيدم.

منظره يك حصه خارجی جنگل پسته زار پرکار از بیروت ٦


صحيفه ٦٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

فرمودند -- بلی بسیار شکر کن، و خدار اثنا بگو که دل و حواس و روح
مرا بتو بدرجۀ عشق مایل ساخته و مرا از تو بسیار راضی و خشنود داشته .
دلایل سعادت همینست فرزند!
گفتم -- شکر این نعمت را ادا کرده نمیتوانم پدر .
والحاصل تا بوقت نماز عصر در جامع شریف مذکور بحضور مرقد حضرت
نبی حصور بهمین گونه صحبتها در گذشت تا آنکه آذان عصر شده جماعت
حاضر شد، و نماز عصر را ادا کرده از جامع شریف برامدیم . و در (منشیه)
آمده یک عرابۀ منتظم فیتون را بحساب ساعت کراهه کرده از ابه را بگردش
پسته زار دامنۀ (جبل لبنان ) اشارت دادیم .
این پسته زار شهر بیروت نیز از نزهتگاها و سیر جاهای بسیار لطیف
المنظریست که نظیر آن در کمتر جاها بهم میرسد این پسته زار پر گلزار در دامنۀ
جبل لبنان بجهت شمال شرقی بیروت واقعست و از هر هر طرف در میان
این جنگل پسته زار ، سرکهای منتظم کشیده شده، و هر هر جای آن با باغچه
های بسیار شیرین و دلکشی مزین شده ، و این باغچه ها خیلی پر آب و شاداب
و بهر نوع درختنهای میوه مانند نارنج و لیمو، و پورتقال، و کته، و مته، و توت
و لوقات، و کیله و پسته و غیره مملو، و باغچنهای گل خوشبو میباشد در هر باغچه
چوکیها و میزها و انواع مشروبات موجود است.
والحاصل تا بشام درین پسته زار مینو آثار سیر و سیاحت کرده بوقت شام
به اوتل عودت کردیم . حضرت پدربزرگوارم فرمودند:
-- من بطعام میل ندارم ، نماز خفتن را خوانده میخواهم ، شما در حرکات


صحيفه ٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

خود آزادید .
اینر افرموده به اوتاق خود داخل شدند. من ابومحی الدین را تنبیهات
و تعلیمات لازمه داده از اوتل برآمدم، و در یکی از لو کانطه یعنی طعامخانه
های منتظم طعام شام خود را خورده، و بقدر یکساعت در سماعخانه موسیقی
شناسان مصری استماع لحنهای خوش آهنگ عربی را کرده به اوتل آمدم
و در اوتاق خود داخل شده بخواب راحت غوطه خوار استراحت شدم .

روز چهار شنبه ۲۱ شو ال

٨ بجه روز بود که از خواب برخواستم ، و دریشی کرده بحضور پدر
حاضر شدم .
فرمودند - من چای خود را بوقت نوشیده ام تو نیز چای خود را خواسته
بخور که با هم يکقدری بسوی بازار برویم .
گفتم – بنده در ینوقت بچای نوشیدن احتیاج ندارم منتظر امر شمایم .
- بسیار خوب برویم .
بمعیت عالی شان از اوتل بر آمدیم و در بازار بزرگ اوروچی بیروت
آمده ، و بعضی چیزهای لازمی که حضرت پدر را بکار بود مانند عينك ،
و احرام ، وقلم وغيره را خریداری کرده و در بازار يکقدری گشت و گذار
کرده بيك بجه روز به بندر آمدیم .
حضرت پدر در دایرۀ گمرك رفته با مدير كمرك كه عاصم بيك نام داشت


صحيفه ٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و پیش ازین با او معارفه و آشنائی بود ملاقات کردند. و می الیه از تشریف
آوری شان اظهار ممنونیت و تشکرهای بسیاری کرده از نا خبر بودن خود
به تشریف شان در بیروت اظهار تأسف نمود .
من بنابر امر پدر به اوتل آمدم و
حساب خودر ا باصاحب اوتل قطع کرده
و ابو محی الدین و اسباب و بکسهای خود
را برداشته به بندر آمدیم، و در دایره
مخصوص پاسپورت تذاکر مرور خود
را قید و ثبت نموده، و يك قایق یعنی کشتی
کوچکی حاضر کرده ابو محی الدین و
اشیای خود ما را در آن نهاده بحضور
پدر آمدم .
فرمودند - آمدی فرزند ، گمان
میبرم که وقت رفتن بواپور نزدیک
شده باشد .
گفتم - بلی ، از قرار وعده که
بمسافرین خودداده نیمساعت بعد باید
حرکت کند .
- آیا يك قايق گرفته ؟
- بجز حرکت فرمودن حضرت
پدرهیچ چیزی باقی نمانده .
با حضرت پدر از جناب عاصم بيك
وداع کرده و در قایق نشسته بواپور
آمدیم . واپور ما ( قورنیلوف ) نام
دارد و خيلی متين ومنتظم يك واپور
تجارتی سه دکله بزرگیست. ماشینخانه
اش سه دیگ بخار بزرگ دارد و بسیار

منظره بندرگاه بيروت : اوتاق پاسپورت . زمینه سنگ، قایقها . واپورها .


محیفه ٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

منتظمست. قماره‌های درجه اولش بنهایت انتظام و پاکیزه‌گی و آرایش است.
دالان بزرگ وابور با چراغهای بزرگ گاز روشن و از همه جهت اسباب
استراحت در ان مبرهن است. قماره‌های دو نفره آن عبارت از يك يك اوتاق
كوچك بسیار ظریفیست که دو خوابگاه در مقابل همدیگر دارد. بستر خواب
بسيار پاك و نظيفی بالخافهای خوب اروسی بر ان گسترده شده. آفتابه لگن
چینی و آینه و تنگ و کالس آبخوری و آب وضو و صابون و برس همه درین
اوتاق بسر رشته بسیار خوبی موجود است.
وابور ما يكساعت بعد از وعده خود یعنی بساعت چار لنگر بر داشت و تدویر
چرخ عزیمت نمودن آغاز نهاد، و یکسر بسوی شمال شرق در ساعت نه
ميل بقطع مسافه آغاز نمود.
حالا لازم آمد که پیش از انکه ازین شهر با صفا و داع کنیم از احوال جغرافی
و صناعی، و تجاری و تاریخی این شهر شهیر نیز بر قارئین کرام خود بعضی
معلومات بیان نمائیم:

احوال بیروت

جغرافی، تجارت و معارف وصنايع، وتاريخي
شهر (بيروت) از شهر های معمور و بزرگ مشهور ممالك عثما نيه
میبا شد که در قطعه سوریه واقع و مرکز ولایت بیروتست. این شهر بر
يك دماغه که از جبل لبنان جدا شده و در اطراف يك كوانه بحر كه يك
نصف دایره تشکیل داده، در يك سطح مایلی مبنی شده است. و در وسط سا
حل سوریه در ٣٣ درجه، و ٥٤ دقيقه و ٨١ ثانیه عرض شمالی، و ۳۳ درجه،
و ٧ دقیقه و ۸ ثانیه طول شرقی وا قعست.
موقع و منظره آن خیلی لطیف و دلنشین است يك سور قديم با برجهاى
مربع، الشكل خود، اصل شهر قدیم را احاطه کرده، و در خارج سور و در


صحیفه ٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
سطح مایل جبل بازارها و جاده ها و عمارتهای بسیار منتظم طرز جدید .
يك حصه از منظره عمومی شهر بیروت
و باغچه ها و قصرها و نزهتگاههای بسیار عالی را مالك است . نفس شهر بیروت بقدر (۱۳۰۰۰۰) هزار نفوس دارد كه از يك ثلث آن بیشتر مسلم و متباقی آن فرقه های مختلف نصارا. و یکمقداری یهود میباشد . زبان همه شان عربیست .


صحیفه ۶۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بیروت پیش ازین خیلی کم آب بود اما چند سال پیشتر ازین يك کمپنی
انگلیزی از (نهرکلب) بواسطه ماشین ونل آب وافری در شهر آورده
درین وقت هیچ خانه و بازار و باغچه نیست که آب نداشته باشد. بعد ازان
يك کمپنی فرانسوى يك (لیمان) یعنی حوض لنگرگاه کشتیها وریخته یعنی سرك
سنگ بست لب دریا که کشتیها به آن نزدیک شود انشا نموده تجارت
ومعموریت بیروت را دو چندان کرده. و چون این لیمان بايك سرك پخته
جسیمی که هر نوع عرابه دلیژانس و مال گاوی بران رفت و آمد میتواند با شام
مربوط شده از انرو بندرگاه معتبر تمام سوریه بیروت شده است. حتی تجارت
عراق. و ایران. وهندوستانرا نیز به این بندرگاه جلب نموده است. (*)
اخراجات تجارتی که از بیروت به بیرون میبراید عبارت از ابریشم ،
وقوزه، وحيوانات جاندار، وروغن زیتون، و میوه های خشك وتر ،
پشم، پنبه ، لیمو، پورتقال ، اسفنج ـ یعنی ابر ـ وپوست واستخوان ،
کنجد و دیگر انواع غله است.
صنایع نیز در بیروت خیلی مترقیست. فابريك آرد، فابريك نخ سازی ،
فابريك یخ سازی ، فابريك های روغن زیتون کشی، وصابون سازی ،
ونيز قماشهای ابریشمی ونخی بسیار اعلا بافته میشود در خصوص صنعت زر
گری نیز زرگرهای این ولایت در اکثر نمایشگاههای اوروپا مدالها گرفته اند.
فابريك مقوا سازی ، وكبريت سازی ، بيروت نیز مشهور است صنعت
نجاری ، وسراجی ، ودباغی نیز مترقیست .
در خصوص معارف وعلوم ، بيروت ازشهرهای درجه اول ممالك
عثمانیه شمرده میشود. على الخصوص در ادبیات عربیه بدرجه که با مصر رقابت

(*) على الخصوص که درین وقت خط راه آهن از بیروت تا بشام و از شام تا حجاز وحلب کشیده
شده است. و شام و بیروت به تراموایهای الکتریکی و چراغهای الکتریکی مزین و منور گشته


صحیفه ٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بکندرسیده است. بقدر هشتاده مطبعه های بسیار مکملی در بیروت مو
جود است که آثار علمیه وادبیه بسیار نفیس طبع میکند ، از مدت چهل
و پنج سالست که بسیاری از کتب فنیه وادبیه عربیه را طبع کرده است . و
بقدر بیست اخبارسیاسی وادبی و فنی ورسایل موقوته نشر میشود بقدر
پنجاه شصت باب مکتبهای مختلف دولتی ملل مختلفه موجوداست که در همه آنها
لسان تحصیل عربی میباشد بزرگترین مکتبها مکتب طبیه امریکاست.

احوال تاریخی بیروت

شهر بیروت از شهر های بسیار قدیمی ست که از مرکز های تجارتی
بسیار بزرگ (فنيكه ئيان) قدیم بود. بعد از ان بدست اسکندررومی درآمد.
ودر محاربات ملوك الطوایفی که بعد ازاسکندر بوقوع آمد خراب گردید.
وباز ازطرف (رومائیان) سر از نو آباد و تعمیرشد ، ودرا نوقت يك
مکتب بزرگ ومشهور (حقوق) دران تأسیس و بنایافت . دراوایل
عصرهای میلادی دوبار از زلزله رخنه دار شده بود . ودر زمان خلافت
حضرت عمر فاروق رضی الله عنه از طرف ( یزید بن ابی سفیان ) فتح
گردید ؛ ولی بعد از چندی باز بدست رومهادرافتاد. ولی درعصر حضرت
(معاویه) باز استردادشده بود . در تاریخ ۵۰۳ از طرف اهل صلیب ضبط
شد ، ودر سنه ۵۸۳ از طرف سلطان (صلاح الدین) ایوبی بازضمیمه
ممالك اسلامی گردید در سنه ٩٦٣ از طرف ياوز سلطان « سليم »
بممالك عثمانی ملحق شده .
بعده از امرای (دروز) امير فخرالدین که از ( آل شهاب ) بود
بیروت راگرفته بعضی تعمیرات دران بعمل آورد که سوربیروت نیز از
عمارات اوست. و چون (ابراهیم) پاشای مصری بدولت علیه عثمانیه عصیان
نموده سوریه را استیلاکرد دولت عثمانیه بمعاونت کشتیهای جنگئی اوستريا


صحيفه ٦٩ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

وانگلیز سر دوباره بیروت را گرفته تابحال در زیر ادارۀ حکمرانی شانست.
الهم لا يزيل عنه.

حالا باز بر سیاحت خود دوام ورزیم :
تکت ماچون از قماره های درجۀ اول وابور است از انرو زاز همه جهت
اسوده گی وراحت ما بر کمالست. هوا اگر چه قدری بارانیست ولی از طوفان
وطلا طم اثری نیست .
سواحل دلنشین بیروت ، ودامنه های زمردین فام جبل لبنان خیلی
نظر ربایی دارد . علی الخصوص درین وقت که در هوا نیز خیلی لطافت
شاعرانه پدیدار است . ابرهای پاره پاره رنگا رنگ آب آلود ، سمارامانند
بحریر امواج طوفان اثری جلوه میدهد. گاه گاهی خارقۀ عجیبۀ سماوی
قوس قزح نیز پدیدار میشود .
وابور ما هر انقدر که از سواحل دلنشین شهر بیروت دوری میگیرد
آفتاب جهانتاب نیز همانقدر بعجله گاه افق غربی خود نزدیک میشود ، و
مانند يك محبوبۀ نازنين شرمگینی گاهی رخسار دلارای خویش را با چادر
ابرها پوشانیده ، و گاهی یك گوشۀ چهرۀ زیبای خود رانشانداده در نقطۀ
التصاق ماء وسماغروپ نمود.
بحر را يك طبش کمی پدید آمده شعاعات آخرین چراغ دوار رهنمای بندر
بیروت نیز از نظار غایب گردید . پردۀ ظلمت شب بحرو سما را فرا گرفت.
حضرت بدر بزرگوار نماز شام وخفتن را بر سطح بام قمره های درجۀ
اول وابور که با کوچها وارام و چوکیها آراسته ومحل تنفس و هوا خوری
وقدم زدن مسافران آن درجه است ادانموده بمعيت شان از زینۀ دالان
بزرگ قماره هافرو آمدیم .


صحيفه ۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

دالان خیلی روشن ومزین بود چند نفر مردان و زنان فرنگستانی کسانی
بمطالعه و کسانی بقطعه بازی و بعضی به پیانو نوازی سرگرم عوالم خود بودند.
خدمتکاران سفره پرداز دالان نیز به ترتیب وتنظیم سفره بزرگ طعام
خوری که در وسط دالان موضوعست مشغول بودند .
حضرت پدر بقمارهٔ خودشان که نمبر ۶ بردروازهٔ آن نوشته شده بود
داخل شدند. دروازه های همه قماره ها ازدا لان باز میشود . قماره نیز
بايك چراغ بسيار بزرگی که از سقف آویخته شده روشن میباشد .
حضرت پدر فرمود :
– فرزند ! اگرچه تکتهای مابا تان گرفته شده ولی خودت میدانی
که نشستن من بر سفرهٔ طعام با روسهاو خوردن نان آنها خیلی بعید است.
ابو محی الدین را بگو که برای من یکقدری نان و پنیر و چیزی مربا و بقلاوه
که باخود دارد درهمین جابیارد. وخودت بر سفره حاضر شده طعام بخور.
گفتم – منهم با شما بهمین طعام اکتفا میکنم ، برسفره نمیروم.
فرمودند – نی فرزند ! در نظر آنها خود را سرا سر متعصب و متنفر
از انها نشان نباید داد . زیرا سراسر از مارم میکنند. حالا نكا یکچند
روز هنوز با آنها سر و کار داریم .
گفتم – امر از شما است .
لهذا حضرت پدر را در قماره گذاشته خودم بر سطح درجهٔ سوم وابور
آمدم، وفر مودهٔ پدررا بجا آورده برگشتم . بعد از طعام حضرت پدر
بخواب رفتند و من دردالان برآمده در نزديك پیانو كه يك مادام آنرا بکمال
مهارت مینواخت نشسته به استماع آن مبهوت ماندم .
درین اثنا زنگی که حاضر بودن طعام را اخبار مینمود بنوا ختن
آمده همه مسافران بر سر سفره جمع آمدند . بر صدر میز طعام کپتان


صحیفه ۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بزرگ واپور که يك مرد سرخه میانه بالای تنومند ریش درازی بود
جا گرفت ، و در دو طرف اوکپتا نهای دوم و سوم واپور نشستند، وبر دیگر
چوکیه هر کس بقرار نمبر قره خود نشستند . چوکی ششم و هفتم برای
حضرت پدر و من مخصوص بود. من بر چوکی خود نشستم چوکی
ششم خالی ماند . سفره پرداز بمن نزدیکشده بزبان ترکی شکسته خود گفت:
— آیا افندی بزرگ نمی آیند ؟
— گفتم نی ! افندی بزرگ پرهیز دارند .
طعام بکمال سکونت و خاموشی به انجام رسیده . اکثر مسافرین
برای قدم زدن و سیگاره کشیدن بر سطح برآمدند من وقوعات امروزی
خودرا تا به اینجا قید روزنامچه نموده، و دروازه قاره را بکمال آهستگی
باز کرده و البسه ام را کشیده بر خوابگاه خود که بمقابل خوابگاه حضرت پدر
بود بخوابرفتم .

روز پنج شنبه ۲۲ شوال

واپور مامگر پیش از نیم شب به لنگرگاه ( طرابلس شام ) لنگر
انداز اقامت گردیده است . صبح وقت که بیدار شدم واپورراغير
متحرك يافتم . بزودی البسه ام را پوشیده بر سطح برآمدم هنوز اول
طلوع سپیده دم بود . حضرت پدر برسجاده خودشان در یک کوشه
بعبادت مشغول بودند. آهسته از زینه درجه اول به سطح درجه دوم


صحیفه ۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

آمده ابومحی الدین را بیدار کردم وحاضر کردن چای حضرت پدر را
امر داده و يك آبدستی گرفته صلوة صبح را ادا نمودم . و چای وشیر
معقدی که از پیرت گرفته بودیم با كايك وعسل و پنيريك سفرة حاضر
کرده بحضور حضرت پدر حاضر آوردیم .
آفتاب جهانتاب بر تختگاه افق لعل فامی که با پرده های سحاب
خوش قماش رنگارنگ آراسته شده بود جلوس مینمود . کشتیها ، وقایقها
ومعونه های بادبان دار بسیاری که برای مال گرفتن و مال آوردن از بندر
گاه طرابلس بسوی واپور مادر آمدن بودند يك بر دیگر سبقت می ورزیدند
حضرت پدر فرمودند :
- چنان گمان میشود که واپور ماتا بسیار وقتها درینجا توقف داشته
باشد . بازهم از کپتان و اپور وقت وميعاد حرکت واپور را خوب بخود
معلوم کرده هرگاه وقت باشد يك قایقی بگیر که رفته طرابلس را تماشا کنیم.
گفتم - بچشم هر چه تو گویی همان کنم.
كپتان و اپور ما در جایی که آنرا (پل قومانده ) میگویند با يك دوربن
فرنگی ایستاده ، وبا دوربین بندر طرابلس را نظاره میکرد. خیلی خوش
طبع يك آدمی بود ، و بزبان عربی مصری هم يك قدرى ميدانست :
از زینه های پل قومانده بالا برامده وكپتا نرا بيكو ضع احترامی
مخاطب کرده گفتم :
- نهارك سعيد کپتان ! [یعنی روز شما خوش]
کپتان - نهرك سايد ! [همان عبارۀ بزبان شکسته]
من - آیا از وقت حرکت (قورنیلوف) خبر میدهید که چه وقت لنگر
بر می دارد ؟
کپتان - مگر خیال بیرون برامدنرا دارید ؟


صحیفه ۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

من — بلی کپتان !
کپتان — قورنیلوف بدو بجه بهمه حال حرکت میکند. نیمساعت پیشتر باید که در واپور باشید .
این معلومات را گرفته و کپتانر اسلام داده میخواستم که از زینه فرو آیم یکی از مادامها (۱) بمن نزدیکشده بزبان عربی بسیار درست گفت :
— اگر گستاخی نباشد ، آیا سوال کرده میتوانم که این ذات عمامه بزرگ که شما بجمعیت او هستید کیست و از کجاست ؟
من— حاشا ، هیچ گستاخی نیست، این ذات یکی از پرنیسهای افغانستان، و بسیار معزز و محترم و توا نگر يك ذاتیست .
مادام — شما به او چه میشوید ؟
من — بخدمت ترجمانی شان مأمورم .
مادام — البته از مردم استانبول خواهید بود ؟
من — نی از نفس استانبول نیم ولی از اطراف استانبولم !!
مادام — عفو بفرمائید افندی ، شمار ا درد سر دادم .
من — استغفر الله مادام، لطف فرمودید : اما اگر گستاخی نباشد منهم يك سوال میکنم .
مادام — استغفر الله افندی ، يك سوال نی ده سوال کرده میتوانید.
من — تشکر میکنم مادام ! از لهجهٔ زبان جناب مادام چنان معلوم میشود که این زبان اصلی فطری شان باشد، آیا همچنین نیست ؟
مادام — بلی من از رومهای اورتودوقس قدس هستم. زبان اصلی من عربیست . زبانهای فرانسوی و رومی و روسی را خوب میدانم. به ( اوده سا ) برای دیدن شوهر خود که در انجا نوکری دارد میروم .
از جناب مادام نازك لطیف قدسی بسیار تشکر و منتدار ی کرده و حاضرین را سلام داده بحضور پدر آمدم و کیفیت وقت حرکت واپور را عرض کردم.
(۱) مادام کلمه فرانسویست . برای احترام زنانه فرنگستانی استعمال میشود. به انگلیزی مدم — یا — میس میگویند .


صحيفه ٧٤
سياحتنامه سه قطعه روی زمین
جلد اول

فرمودند :
به احتساب چار پنج ساعت وقت خود را بخوبی در طرابلس گذرانیده میتوانیم . زود يك قايق تدارك كن !
درین اثنا یکی از قایقچیان که برای مشتری پیدا کردن به واپور آمده بود بمن نزد يك شده گفت :
افندی ! اگر خیال بیرون برامدنرا داشته باشید قايق بسيار ظريف درجه اول من حاضر است .
من ـ بلی خيال بیرون برامدنرا داریم . ولی بشرط باز گشتن . چونکه محض برای سياحت ميبرايم .
قایقچی ـ بهر خدمت تان حاضرم وسعی میکنم که شمارا از خدمت خود ممنون سازم . اگر بفرمائید ره بلدی شمارا هم میکنم . وبازبوقت وزمان حرکت واپور شمارا پس می ارم .
من ـ تمام شد . قایقت رابلپ زینه واپور نزديك كن .
بخدمت حضرت پدر آمده از حاضر بودن قایق عرض کردم . وبمعیت عالی شان از نرد بان واپور فرو آمده در قایق نشستیم .
قایقچی ما (ابو احمد) نام دارد و يك گرگ باران دیده دريا ديده معلوم میشود . بادبان قایق رابکمال مهارت اداره کرده بظرف ده دقیقه مارا بجه (مينا) نام بندر (طرابلس) براورد .
پلیس ومأمورين كمرك برلپ اسکله آینده گان و رونده گانرابنظر دقت گرفته آسایش خلق را دیده بانی میکردند . از میان مردمان انبوهی که در اسکله جمع بودند برهنمائی (ابواحمد) در گذشته داخل بازار (مينا) كه يك ناحية مدبر نشینیست شدیم .
بازار اگرچه خیلی وسعت نداشت ولی خیلی گرم و پر جوش بازاری بود . گرمی تجارت در هر طرف بازار مشاهده میشد. از بازار برامده از پیش


صحیفه ٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

روی دایرۀ حکومت، مدیرنشینی بیک میدانی برامدیم که مرکز (تراموای) بود.
از ابواحمد پرسیدم که «این تراموای بکجا میرود؟»
گفت— بشهر طرابلس که باتراموای نیمساعت مسافه دارد میرود.
هماندم سه تکت تراموای را گرفته در تراموای نشستیم . تراموای
بحرکت افتاد. با سرك راه آهن تراموای يك سرك پختۀ عربه رو نیز
برابر رفته است دو طرفۀ این جاده همه باغچه های بسیار لطیف وزنگین
لیمو وپورتقال . وامثال آنها محاط بود. روایح لطیف بهار آنها تعطیر
مشام جان مینمود .
در ظرف نیمساعت تراموای واصل شهر طرابلس شام گردید از

تراموای فرو آمده
بگشت و گذار شهر آغاز
کردیم . شهر طرابلس
در کیفیت بازارها و خانه
ها ولباس ملی اهالی ،
و لهجۀ زبان مردم،
و مأکولات بشام
خیلی مشابهت و
مناسبت بهم میرساند .
که به این سبب نسبت
آن بشام بیجا نیست .
سرای حکومت ، وقلعۀ
قدیم طرابلس ومیدان
نزهتگاه وبازار های
شهررا بقدر یکساعت

تراموای که مارا از بندر بشهر رسانیده


صحیفه ٧٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

گردش کرده در یکی از قهوه خانه های بانشاط آمدیم و ابواحمد را بحاضر
کردن يك صحن ( جزمز ) نام کباب ماست دار شامی که دکان آنرا در شهر
دیده بودیم امر دادیم . بعد از صرف طعام و قهوه در جامع بزرگ شهر
نماز پیشین را بجماعت ادا کرده ، و در تراموای نشسته پس بپینا آمدیم .
و يك سبد میوه های متنوعه طرابلسی گرفته به و اپور آمدیم . ابو احمد را
زیاده بر اجرت معینش بخشش هم داده رخصت کردیم .
و اپور ما تا بساعت سه بأخذ و عطای مال و نفوس در (طرابلس)
پرداخته فك لنگر اقامت نمود . هوای نسیم لطیفی که از بیروت تا
بطرابلس دروزیدن بود بيك بادمخالفی تحول نموده هر انقدر که و اپور از
سواحل جدا شده در بحر ژرف پیش میرفت موجهای بحر نیز بهمان
نسبت افزونی و تجسم میورزید ، و روی بحر را چنان بنظر جلوه
میداد که گویا تپه های مسلسل زنجیر آسائیست که نوکهای ژروه های
آنها پر از برفست . موجها کف برلب افگنده یکی از پی دیگر باو اپور
مصادمه مینمودند . و اپور تاب لطمه های امواج شدیده را نداشته بی
اختیار مانند مستان بیخود بچپ و راست حرکت مینمود .
روی هوا گاهی با ابرهای قسوت انگیزی تیره شده باران شدیدی
نیز باریدن میگرفت ، و گاهی ابرهای مظلمیه تاب پر آب رفع شده شعاع
شمس جهان آرا احیاکننده دلها میگردید .
پیش از غروب هیچکی از مسافرین و اپور را مجال نشستن در زیر
خیمه بام سطح قاره های درجه اول نمانده هرکس دردالان زیر جمع
آمده بودند .
حضرت پدر نماز خفتن را در قاره خود شان ادا کرده بخواب
رفتند . در وقت طعام خیلی کم از مسافرین بر سفره جمع آمده


صحیفه ٧٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بودند. مرا نیز هیچ اشتهایی بطعام نبود . دريك گوشه دا لان خزید ،
بنوشتن این سطر ها پردا ختم . وطوفان خواب باطوفان آب جمع آمده
بقماره درآمدم ، والبسه ام را کشیده برخوا بگاه خود که طوفان مانند
گهواره اش بچپ و راست برفت و آمدداشت غلطیده بخواب رفتم .
حالا چیزی از احوال جغرافی و تاریخی ( طرابلس شام ) که در
دا خل حساب سیاحت امروزی ماست بیان نمائیم :
احوال طرابلس شام
طرابلس شام يك مرکز متصرف نشینی ایست که به ولایت بیروت تابع. و
درجهت سواحل شمالی ولایت مذکور واقع است. از بیروت بمسافه ٦٥کیلو
متر بجانب شمال شرقی، وبرنهر( ابوعلی)دردا من يك كوه منفردی افتاده.

در جائیکه این نهر
ابو علی بدریا میریزد (مینا)
نام يك ناحیه دارد که بر
لب دریا مبنی میباشد ،
جمله نفوس شهر و مینا
(٢٤٠٠٠) نفوس است.
نفس شهر از ساحل بحر
بقدر ٣ کیلومتر بالاتر است.
يك قلعه کهنه که
از زمان اهل صلیب باقیمانده
، و ١٧ جامع شریف،
و ٣٨ مدرسه و کتبخانه،
و ١٥ خانقاه ويك مکتب
اعدادی ، و ٢٢ مکتب
دیگر ، و ١٢ كليسا ومنا
ستر ويك سرای حکومت

سرای حکومت شهر طرابلس شام
ومناره ساعت آن


صحيفه ۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

منتظم که به (سرای الست) معروفست ، و بازار بسیار منتظم و پر تجارتی را مالك است . فابریکهای متعدد ابریشم ، و دباغخانه های مکمل ، نیز موجود دارد لنگوته های کمر ابریشمی ، و چادری های ابریشمی زنانه ، و دیگر قماشهای ابریشمی طرابلس شام خیلی مشهور و مقبولست ، صابون سازی . و معمل های بهار نارنج گیری خوبی هم دارد باغچه های بسیار خوبی دارد که از پورتقال و لیموی آن تجارت بسیاری میشود . در اطراف بحر طرابلس اسفنج که در کابل ما آنرا (ابر) میگویند بسیار صید میشود که این تجارت نیز در طرابلس

يك نمونه از طرز عمارتهای طرابلس شام


جلد اول
سیاحتنامه سه قطعه روی زمین
صحیفه ۷۹

خیلی مروج است . بلکه مرکز این تجارت طرابلس شمرده میشود.

احوال تاریخی

طرابلس شام کهنه يك شهریست که از طرف مهاجرین صور ، وصیدا ، وار وادتأسیس و بنا یافته بود . و در انوقت از سه محله مرکب بود که هر کدام آن با قلعه های جداگانه محاط بود . وازا نسبب آنرا (تريپو ليس) نام نهاده بودند که بمعنی (سه بلده) میباشد . در زمان (رومانی ها) و امپراطورهای روم قسطنطنیه خیلی معموریت پیدا کرد. و در دور ظهور اسلام زیاده تر.معمور و آبادان گردید. و بيك کتبخانه بزرگی مالك شده بود. و چون بدست اهل صلیب در امد این کتبخانه قیمتدار احراق بالنار گردید . و در زمان آنها با وجود سوء اداره شان بااوروپا مناسبت پیدا کرده بسی فابریکهای شیشه سازی .و ابریشم کاری ، ودیگر فابریکها کشاده شده بود. از طرف سلطان (صلاح الدین ایوبی) محاصر شده ، واز طرف (قلاون) فتح و استرداد شده است. شهر قدیم طرابلس در همین جا که حالا شهر میباشد نبوده بلکه در انوقتها در ساحل بحر مبنی شده بود که در ینوقت آثار عتیقه آن شهر قدیم در اطراف ناحهٔ (مینا) پدیدار است .نهایت از طرف سلطان (سلیم خان اول) با دیگر ممالك سوریه ضمیمه ممالك عثمانی گردیده است.
اللهم لا يزول عنه .

نيم شب بود كه بيك طراقة هولناکی از خواب بر جهیدیم مگر طوفان و شورش بحر بدرجهٔ شدت کرده بود که موجهای مدهش در واپو ر میریخت ، و واپو ر آنقدر بچپ و راست و پیش و پس حرکت و جنبش میکرد که کاسه ها ، بشقابها ، وکاردها ، و پنجه ها ، وقاشقها

يك نمونه از طرز عمارتهاى طرابلس شام
لم وروپا
هاى مکمل
ن ابریشم
قبولست
دارد با هم
ت بسیار د
ل ما آنرا
در طرابلس


صحیفه ۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و دیگر آلات و اسبابهای که در یکی از اوتاقهای سفره پیراها بود و بغفلت تخته پیش روی رفی را که آنها بران موجود بود محکم نکرده بودند همه این اسبابها ریخته و این طراقه هولناك را در قاره ها بوجود آورده است ! خواستم از خوابگاه خود بر خواسته بیرون برایم و ببینم که چه حالست . ولی هنوز قدم خود را نبر داشته بودم که بچنان حرکات غیر اختیاری بطرف مقابل برو رفتم که اگر دستگیر دروازه قاره بدستم نمی آمد به شدت بر حضرت پدر که بر خوابگاه خودشان بودند می افتادم . پدر فرمود — اگر از من میشنوی فرزند ، از خوابگاهت بر مخیز و تا میتوانی سعی کن که بخواب بروی . زیرا در راه رفتن و حرکت کردن در چنین وقت جنبش و بیقراری واپود تهلکه افتادن بی اختیاری ملحوظست .
این فرمودۀ شان راعین صواب دانسته پس بر خوا بگاهم غلطیدم . ولی خوابکجاست ! صداهای مزعج پراینتی که از هر جز ،ی از اعضای وابور بر می آمد ، و صریر های مدهشی که از دگلهای وا پور بر میخو است ، و طراقه های هولناکی که از صدمات امواج بالا میشد و حرکات لا یعقلانه واپود خوابم را یکقلم به یغما داد . اما لله الحمد که نه بمن و نه بحضرت پدر سر چرخی، و استفراغی که از دیگر قاره ها صدای غرغرۀ آنرا میشنیدیم پیش نمیشد .
نمیدانم که این تابع مزاجست و یا از دیگر چیز است که بعضی مردمانرا این مرض داء البحر پیش میشود ، و بر کسانی این مرض هیچ تأثیر ندارد . پیش ازینهم هر قدر سفر در یائیکه کرده ایم و جنبشهای بسیاری دیده ایم ولی هیچوقت استفراغ نکرده ایم حال آنکه به بعضی آدمها تصادف کرده ایم که اگر ادنا يك


صحیفه ۸۱ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

چلپشی در بحر پیدا شده هیچ سر خود را از بستر بالا کرده نتوانسته اند و پشی هم صفراقی کرده اند .
والحاصل گاهی بخواب و گاهی به بیداری در میان این شور و رستاخیزی بسر آورده شب را بصبح رسانیدیم .

روز جمعه ۲۳ شوال

به بسیار مشقت و در هر حركت بر يك چیزی تکیه زده از خوابگاه خود برخواستم و البسه‌ام را پوشیدم . حضرت پدر به تیمم، و بر جای خود نشسته ادای صلوة صبح را نمودند .
فرمودند - چه حال داری فرزند ؟
گفتم – الحمدلله در حال خود هیچ خرابی نمیبینم، اما حال واپور را خراب میبینم .
پدر - اندیشه مکن ! من از بسیار وقت بیدارم ، و احوال طوفانرا ملاحظه میکنم . هر شدتی که داشت تا بساعت دوی شب اجرا کرد، ولی بعد از ساعت دو رفته رفته نسبت به اول خوبتر شده میرود.
من - الحق همچنین است . بنده هم فرق میبینم ، هر گاه امر حضرت پدر باشد یکبار رفته از ابو محی الدین یك خبری بگیرم که چه حال دارد.
فرمودند - بسیار خوب برو . لکن خوب دقت کن که نیفتی.
من- انشاءالله دقت میکنم و سعی میکنم که نیفتم خاطر شریف را جمع داشته باشند.


صحیفه ۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بر دیوار و در تکیه زده زده از قماره برآمدم ، و بهمین منوال از زینه دالان برسطح بالا شدم . چوکیها ، و کوچهای حصیری بام قماره های خودمانرا دیدم که با ریسمانها با کناره ها بسته اند . بسوی بحر نظر کردم . سبحان الله ؟ بحر را آنقدر آماسیده و پرجوش و خروش دیدم که موجهای تپه آسای آن وابور مارا مانند يك پوست پسته گاه آنقدر بلند میکرد که در زیر پای وابور، يك وادی بسیار عمیق و يك گودال جسیمی بنظر میخورد، و چون باز آنموج از زیر وابور میبرآمد ، تابه نزديك كنار خود در آب فرو میرفت ، و درین اثنا اكر يك دو موج باهم مصادمه میکرد آبهای بسیاری در درون وابور بر سطح آن همیریخت و هماندم باز از مجراهای اطراف وابور پس بدریا میریخت .

آهسته آهسته و کناره های کنار وابور را گرفته گرفته از زینه سطح درجه اول برسطح درجه دوم فرو آمدم . اگر چه در روی این سطح و اطراف آن پرده های بسیار کلفت و مضبوطی برای استراحت مسافرین کشیده شده ولی بازهم شدت باد ، وریختن آب مسافرین این درجه را بحال بسیار فلاکت اشتمالی درآورده بود . هرکس بربستر خود که برصفه روی انبارخانه وابور گسترده بودند مانند مردگان غیرمتحرك افتاده و تا بسر در زیر لحافها و عباهای خود درآمده بودند .

ابو محی الدین برای خوديك جای بسیار محفوظی تدارك كرده بود چونکه با آشپز و قهوه چی وابور راست آمده در دهلیز سر پوشیده که در ما بین قماره های انجنیز، وسرعمله وکپتان سوم و قهوه جی و از یکطرف دیوار ماشین خانه واقع شده بود جایگیر شده هم از باد و سردی محفوظ مانده بود، وهم


صحيفة ٨٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کالاو مالزمه ما كولتش تر وخراب نشده بود .
گفتم --- چه حال داری ابو محی الدین . ؟
گفت الحمد الله تیارم یاسیدی . آیاسید بزرگ ما چسانند ؟
گفتم --- الحمد الله خوبست . آیا در چنین جای محفوظ که فقط مانند
يك قمره راحت دارد چسان ترا گذاشته اند ؟
گفت -- مپرسید ؟ خدا از سبده میوه که از طرابلس آورده بودید
راضی باشد . بيك چند دانه کیله و پورتقال که به آشپز باشی و قهوه چی
تحفه گویا دادم این نعمت را بدست آوردم !
گفتم --- آفرین ! آیا از طوفان سر چرخ نشدی ؟
گفت --- در اول یکد و بارقی کردم ولی باز بخواب رفته هیچ خبر دار نشدم.
درین اثنا کپتان بزرگ واپور از زینه پل قومانده فرو می آمد .
ابو محی الدین را گذاشته در پیش روی او رفتم :
من --- نهارك سعيد کپتان ! آیا از طوفان چه خبر است ؟
کپتان --- هیچ اندیشه ندارد ، تابوقت ظهر هیچ جنبشی باقی نمیاند.
بواقعه که همچنین بود ، رفته رفته در تحريك سكونتى حاصل میشد
وقتیکه شمس جهان آراطلوع نمود از ابرهای قوت انگیز یکه روی
سما را احاطه کرده بود هیچ اثری باقی نبود . آفتاب حیات بخشا بتابش
عاطفت خود مسافرین سطح واپور را زنده کی تازه بخشیده یگان یگان
سرهای خود شانرا از زیر لحافها و عباها میبرآوردند ، ولی بسبب جنبش
واپور که هنوز دوام داشت مجال حرکت را نداشتند .
مسافرینی که در واپور موجوداند از اجناس مختلف تشکیل یافته
در قمره های درجه اول که ما دران اقامت گزیدیم دو نفر جوان سیاح
ایتالی خیلی خوش طبع و بذله گو ، ويك نفر قونت فرانسوی با مادام


صحيفه ٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

خودش ، ويك جنتلمين انگليزی با مادام خودش . و ما دام قدسی
عربی الاصلی که از مکامله خود با او خبر داده بودیم و خود ما اقامت گزین
میباشیم . غیر از ما دام قدسی الاصل که در قماره يك نفرینی نمبر (٧)
که نزديك قمره ما ومتصل زینه دالانست دیگر همه مسافران در قمره های
دو نفری اقامت دارند .
در قمره های درجه دوم بجز عیالهای قوماندان بیروت که رفتنی
استانبول اند دیگر مسافری نیست. در سطح واپور که درجه سوم گفته
میشود مسافرین بسیاری هستند که از انها تنها باعلى بيك نام افندى
که در مالیه شام کاتب بود و از خانزاده های (قوزان) میباشد ، و دیگر
پسر سید یعقوب خان سفیر (کاشغر) معارفه و مکالمه داریم .
رفته رفته جوش و خروش دریا آرام شده میرفت ، واپور نشینانرا
نیز جان تازه پیدا میشد. حاضر کردن چای و ناشتای حضرت پدر را بر
ابو محی الدین تنبیه کرده بر سطح قماره های خود برامدم حضرت پدر
نیز از قمره خود بر سطح قمره بر آمده بر یکی از آرام چوکیها نشسته بودند.
چون بنده بخدمتشان رسیدم فرمودند :
— ابو محی الدین را دیدی چه حال داشت ؟
من — خوب بود ، و جای خوبی برای خود تدارک کرده بود حالا
با چای بحضور خواهد رسید .
درین اثنا دیگر مسافرین اوروپی نیز یکان یکان میبرامدند . و هر
کدام بيك نظر احترام ومعامله تعظيم كارانه بحضرت پدر نظر کرده
کسانی تقدم زدن و بعضی بر چوکیها آرام گرفتن بر سطح بام در جه اول
منتشر گشتند . طایفه نسوان در پیش اوروپائیان خیلی معزز و محترم
شمرده میشوند . لهذا حضرت پدر نیز این قاعده را رعایت کرده باصر :ان


صحيفه ۸۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

هم خانه و همسایه بوقار و تمکین، و بامادامهای آنها به التفات ادیبانه شیرین
حسن تواضع و معامله متقابله را اجرا میکردند .
همه مسافرین همخانه و هم کاسه مادر ینوقت برسطح جمع آمده بودند .
ابومحی الدین چای را نیز آورده بود . دو جوان سیاح ایتالی بيك حس
تجسس و مراق در پیش ابو محی الدین که چای می انداخت بپا ایستاده
اصول انداختن چای را در استکانهای بلوری تماشا میکردند . زیرا این
اصول چای نوشیدن را با چای نوشیدن خودشان منافی میدیدند ، چونکه
مردم فرنگستان چای را بسیار تیره و سیاه در پیاله های کلان چینی میخورند،
و اکثر شیر هم با آن می آمیزانند. ولی چای را در میان پیاله الماس تراش
بلورین به اینچنین رنگ یاقوتی مثال چنان معلوم میشد که ندیده باشند .
حضرت پدر این وضع حیرت آمیز آنها را دیده ابو محی الدین را
به انداختن دو استکان چای امر داده به اشارت به آنها تکلیف نوشیدن
کرد مومی الیهم بکمال بشاشت و شطارت قبول کرده بر چوکیها نشستند ،
و پیاله ها را گرفته بنوشیدن آغاز نمودند .
مادام فرانسوی که با شوهر خود دور تر نشسته بودند بزبان فرانسوی
که کمترکی از ان میدانم ازینها پرسید :
— آیا ( پونج ) نیست ؟
گفتند — نی نی ، خالص چای بسیار اعلاست !
( پونج ) يك نوع شراب براندی گرم است . حضرت پدر را ازین
سوال و جواب ایشان عرض کردم . فرمودند :
— برای رفع شبهۀ شان باید که به آنها نیز بنوشانیم .
لهذا دو پیاله چای را در يك پتنوسی نهاده ، و يك بشقاب پسته شوریكه
از شام با خود داشتیم با آن ضم و علاوه کرده ابو محی الدین برده در پیش روی


صحيفه ٨٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

شان نهاد .
مادام و موسیوی فرانسوی به اشارتها و وضعیتها کله جنبانیهای
تشکرانه کرده چای را نوشیدند . مردمان فرانس و انگلیز در طبایع و
اخلاق از همدیگر خیلی فرق و مباینت دارند . فرانسوی ها زود مألوف و
مأنوس میشوند . حتی برای الفت ومأنوسيت دايمايك وسیله و بهانه
میجویند ، المانها و ایتالی ها نیز همچنین هستند . بخلاف انگلیزها
که بدون معارفه و شناسایی با هیچکس الفت و معاشرت نمیکنند ، و اگر
بی معارفه به آنها کسی سلام بدهد با انسان بجنگ ایستاده میشوند.
والحاصل بحر را رفته رفته سکونت و آرامی حاصل میشد مردمان
وابور نشین را نیز حرکت و شطارت پیدا میشد . در میان هم خانه
و همسایگان خود تنها مادام قدسی الاصل خود را ندیدم . به اندیشه افتادم .
آیا بیمار است ؟
سبحان الله ! حضرت مولانا جلال الدین رومی قدس سره : «همزبانی
خویشی و پیوندیست » فرموده که الحق سخنی بسیار صحیح و حکمت
آمیز است . با این مادام قدسی منش بسبب همزبانی و یکد و سه بار مکالمه
يك الفت و محبتی در دل خود حس میکنم لاجرم بی اختیار به دالان
فرو آمدم . در دالان نیز او را ندیدم. دروازۀ قماره اش را آهسته
یکد و بار زدم .
بصدای بسیار نحیف بزبان فرانسوی جواب داد که :
— کیستی ؟
بعربی گفتم — منم مادام ! شما را از دیروز به اینطرف ندیدم ، به اندیشه
افتادم . برای احوال پرسی شما آمدم .
مادام — تشکر میکنم بیگ ! در ائید .


جلد اول
سیاحتنامه سه قطعه روی زمین
صحیفه ۸۷
پیچ دروازه را تاب داده درامدم . بیچاره در بالا پوش در از خود پیچیده بر خوابگاه خود افتاده بود . رنگش خیلی پریده و سیمای لطیفش را يك زردی استیلا کرده . اطراف چشمان سیاه مژگان بلندش رايك حلقه بنفش رنگی احاطه کرده بود . موهای سیاه غلوی حلقه دارش پریشان و بی آرایش و پراکنده بهر هر طرف دوش و سینه اش پریشان افتاده بود .
گفتم - مادام عفو بفرمائید ، از ندیدن شما بسیار پریشان شدم، و چون بسبب همشهری گری و همزبانی بشما يك حس احترامی میپرورانم جرأت کرده برای احوال پرسی شما آمدم .
گفت - بسیار ممنون شدم : از وقتیکه و اپور از طرابلس حرکت کرده تا به ایندم سر خود را بالا کرده نتوانسته ام . بسیار مضطریم .
گفتم - آيا بيك چیزی احتیاج دارید ، من بهر امر شما حاضرم . اگر امر شما باشد داکتر و اپور را خبر داده بیارم .
- نی نی به داکتر احتیاج ندارم . این فرنگها بسیار بیمروت مردماني هستند . هیچیکی از انها تابه ایندم از من نپرسیدند شما بسیار لطفہ کار آدمی هستید .
- استغفر الله مادام ! رجا میکنم مرا مخلص و دوستدار خود بشمارید اگر یکقدری بر سطح و اپور برآمده هوای تازه تنفس بکنید خیلی فائده خواهد کرد . من بمعاونت شما حاضرم .
- خوب میشود . یکقدری بیرون برائید که توالت و لباس خود را انتظام بدهم .
اطاعت کرده بیرون برآمدم . و در دالان بقم زدن انتظار اور اکشیدم .
بعد ازده دقیقه دروازه قمره بازه شده مادام برآمد بشتاب پیشش


صحيفه ۸۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

دویده بازوی خود را تقدیم کردم . مادام دست خود را ببازویم انداخته به آهستگی برزینه بالا برآمدیم. بیچاره به بسیار زحمت بالا میشد ، ودستش در زیر بغلم میلرزید .
بکمال احتیاط بر یکی از آرام چوکیها نشاندمش . حضرت پدر پرسیدند که :
-- این بیچاره را چه شده ؟
از کیفیت عرض کردم. برو افسوس ، ومرا تحسین فرمودند ، و ابومحی الدین را بساختن يك گلاس شربت لیمو امر نمودند. شربت را بمادام تقدیم کردم ، یکچند نفس نوشیده گفت :
-- تشکر میکنم . راحت کردم ! نمیدانم که بچه صورت مقابلهٔ لطف شما را بجا آرم !
گفتم -- هیچ حاجت تشکر نیست ، وظیفه انسانیت همین است که هرکس به اجرای آن مجبور است . حسن توجه والتفات شما هزار چندان مقابله ومکافات آنرا بمن بخشیده است .
والحاصل امروز را بعد از پیشین بيك هوای خوشی بشام رسانیدیم . حضرت پدر از سر شام بقمارهٔ خود تشریف بردند . طعام شام خود شانرا که عبارت ازيك شور بای مرغ بود درقمره تناول فرمودند و تا بوقت نماز خفتن بقراءت کلام مجید مشغول شده بعده از نماز خفتن بخواب رفتند .
من در دالان آمده دريك کوشه نشستم . زن کپتان و اپور، پیانورا بکمال مهارت مینواخت ، و دو سیاح ایتالی در خواندن با او هم آواز شده يك نشاط بی اندازه بهم میرسانید . تا بوقت حاضر شدن طعام که ۹ بجهٔ شب ساعت مقرری هروقته آنست به استماع ساز و نواز بسر آورده


صحیفه ۸۹
سیاحتنامه سه قطعه روی زمین
جلد اول

بنواختن زنگ طعام همه مسافرین بر گرد سفره طعام جمع آمدند ، و منهم بکمال اشتها طعام خودرا در مقابل مادام قدسی نشسته و سوالهای او را که در باب احوال افغانستان وشام مینمود جواب داده طعام شام را به انجام رسانیدیم . وبعداز طعام بر سطح واپو بر آمده و یکقدری قدم زده ، واین سطرها را نوشته بقمره آمده بخواب راحت رفتم .

روز شنبه ٢٤ شوال

امروز نمیدانم از چه سبب است بسیار ناوقت از خواب برخواستم . وقتی که بالا برآمدم حضرت پدر از یکساعت پیشتر چای و ناشتای خودرا تناول فرموده بودند .
حضرت پدر پرسید که :
- فرزند مرا به اندیشه انداختی . چرا اینقدر ناوقت برخواستی انشاء الله بیمار نیستی ؟
گفتم - الحمد الله بیمار نیستم ، ولی خواب بر من غلبه کرده وقت تر بیدار نشدم .
فرمودند - آیا چای نوشیده ؟
گفتم - نخورده ام . اگر امر بفرمایند رفته ابو محی الدین را بگویم که چای بسازد .
فرمودند - برو ، برای طعام چاشت من پختن یکچند دانه تخم را نیز تنبیه کن .


صحيفه ۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
برسطح دوم واپور آمده ابومحی الدین را بساختن چای امر دادم
ويكچادری باعلى بيك و پسر سيد يعقوب خان کاشغری نشسته چای خودرابا
آنها خوردم. و باز برسطح آمده بحضور حضرت پدر نشستم . فرمودند :
- چای نوشیدی فرزند ؟
بلی نوشیدم .
فرمودند - امروز بعد از فراغت عبادت خالق یگانه بحر وبر بسوی
موجهاي آب نظر كرده يك غزل تازه و تری از طبعم سربرزد بشنو که بخوانم.
- سراپا گوشم مرحمت فرمائید :
( غزل )
موج را دانی چرا هردم رود بر روی آب
بهر استقبال حيرت ميدود بر روی آب
تاکه از شور وشر طوفان دریا وارهد
موج خودرا سوی ساحل میکشد برروی آب
بسکه طوفان خطر زین بحر جوشد دمبدم
موج آفت از پی هم میرسد برروی آب
در هوای میکشی هر دم حباب پوچ مغز
کاسة خالی خودرا مینهد برروی آب
عزت و بیعزتی در هر کجانظاهر شود
در بود در زیر آب وخس بود برروی آب
گر نمی کنم از یم لطفش بدریا دررسد
بحربشت قطره از خجلت خزد برروی آب


صحیفه ۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
بردماغیم اگر بوی منى لطفش خورد
موج بخود ترزبدستان فند بر روی آب
در هوای گوهروصالش بدریای طلب
(طرزی) همچون موج بیخود میدود بر روی آب
هزارها تحسینها کردم. والحق شایان تحسین و آفرین يك غزل وصف الحال تصوفى مآبی بود. بعدازان حضرت پدر به اطراف نظر کرده فرمودند:
— در افق جهت شمالی بعضی کوها معلوم میشود، آیا به (ازمیر) نزديك شده باشیم؟
— از قرار حساب فردا باید به از میر برسیم. این خشکه که دیده میشود شاید یکی از جزیره های بحر سفید باشد!
درین اثنا کپتان اول واپور از وظیفه خود فارغ شده و از پلقه مانده فرو آمده به اینطرف می آمد. چون بر سطح که ما بران بودیم رسید بر خواسته از کیفیت خشکه مذکوری که بطرف شمال غربی پدیدار بود سوال کردم.
گفت — جزیره (رودوس) است.
گفتم — آیا (قور نیلوف) در رودوس لنگر خواهد انداخت؟
گفت — نی، در رودوس کار ندارد. فردا بوقت پیشین در (ازمیر) لنگر می اندازد.
تشکر کرده بحضور حضرت پدر آمدم، و کیفیت را عرض کردم. درینوقت در یا بنهایت آرامی و سکونت است. سطح بحر چنان بنظر می آید که گویا بايك اطلس لاجوردی براق ساده مفروش شده باشد.
حضرت پدر برای استراحت به قمره خود فرو آمدند من تابوقت


صحیفه ۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

عصر با مادام قدسی و دو جوان ایتالی بمکالمه های هر در و هر رهگذر در
حالتیکه وظیفه ترجمانی را جناب مادام ایفا مینمود بسر آوردیم . مگر
این دو جوان ایتالی از گروه (موسیونر) بودند . موسیونر ، مردمانی
را میگویند که بزمره رهبان منسوب اند، وبظاهر در لباس خدمت ،
در راه نشر دین نصرانیت و در باطن برای کاشتن تخم پولیتیک سیاستی
دولتی که به آن تابعند بهر هر طرف دنیا منتشر میشوند .
خدمتهائیکه گروه مسیونرها برای دولتها وملتهای خود کرده اند
بیحد و بیحساب است . شرط یگانه موسیونری بسیار عالم متفنن ، وسیاسی
شناس همچون جن بودن آنهاست که اکثراً آنها فدایی وار در راه ا بخدمت
از وطن خود میبرایند .
این دو موسیونر ایتالی برای اینخدمت از مدت پنجسا است که در ممالك
(حبشستان) ودیگر سواحل افریقا گشت وگذار کرده اند ، وحالا
بملك خود بر میگردند .
مکالمه ما و آنها اول از پرسیدن احوالهای ممالک افغانستان وهندوستان
که آنها از من میپرسیدند ، واحوال ممالك ایتالیارا که من از و میپرسیدم
منحصر بود . ولی رفته رفته طرز مکالمه بمباحثه منجر گردید . زیرا
موسیونر ایتالی مادام را مخاطب نموده گفت :
- شکر کن مادام که شوهرت عرب یا ترك یا ایرانی و یا افغانی نبود ،
وگرنه با چهار انفاق و یکچند صورتی چسان گذران میکردی ؟
مادام قدسی منش بمن اینسخن موسیونر را ترجمه کرده گفت :
- حقیقتاً زنهای مسلمانها بسیار مغدور ومظلوم يك مخلوق میباشند .
گفتم - اینچنین نیست مادام ! شریعت ما حقوق زنها را بسیار محفوظ
داشته ، و هر گونه مراعات وخاطرداری ، آنها را بما امر نموده ، ومارا


صحيفه ۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

برهمه گونه اسباب راحت ، وحاضر کردن مایحتاج معیشت آنها مکلف ساخته است .

گفتند – زهی مراعات وخاطر داری ! آیا برای يك زن بیشتر ازین عذاب ، وبدتر ازین معیشت چه تصور شودکه شوهر خود را در آغوش دیگرزنی به بیند ؟

گفتم – شما از حقیقت مسئله واقف نیستید . دین ما مارا هیچگاه بر گرفتن چار زن بصورت قطعی امرننموده ، يعنی يك مرد مسلمان ديناً به این مجبور نیست که حکماً چارزن بگیرد ، بلکه امر شرعی چنین است که اگر یک شخصی عدالت نتواند هیچگاه ازيك زن بيشتر نگیرد ، واگربگیرد گنهگار خواهد بود. وچون این عدالت ممکن نیست از يك زن بیشترگرفتن هیچوقت جایز نیست .

گفتند – هر گاه چنین میبود که شما میگوئید میبایست که هیچ مسلمان از یک زن بیشتر زن نمیگرفت حالا آنکه خودمن بصدهامسلمان را درمصر ودیگرجاها دیده‌ام که سه چارزن دارند .

گفتم – این مسئله چارزن گرفتن یک جواز شرعیست که بر اسباب بسیاری مبنی میباشد، وبسی شرطها دارد ولی اکثر مردمان بنابرشهوات نفسانیۀ خود شان از همین جواز استفاده کرده و در پی خوب وبد آن نگشته برین کار اقدام نموده‌اند .

مادام قدسى بيك وضع افسوس کنانه بمن نظر کرده گفت :

– ای کاش که همین جواز هم نمیبود !

گفتم – مادام ، این جواز در اوایل ظهور اسلام داده شده بود که در انوقت مسلمانها کم بودند ، واکثر مردان بفتوحات وغزوات میرفتند وشهید میشد ند ، وازانسبب زنان بسیاری بیوایه و بی حمایه میماندند . لہذا در انوقت


صحيفه ٩٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

این جواز داده شد تا هم زنان بیچاره صیانت و حمایت شوند، و هم ذریت افزونی گیرد. با وجود آنهم عدالت را شرط اعظم قرار داده بودند و چون در آنوقت اخلاق اهالی بسیار صاف و خوب، و احکام دینی خیلی متین و مستحکم بود مسئلۀ عدالت ممکن الاجرا بود. حالانکه در ینوقت چون عدالت مادی و معنوی برای انسانها خیلی نادر و شاذ میسر میشود از انرو مسلمانها در زیر حکم این آیۀ کریمه میباشند که (فان خفتم الا تعدلو فواحدة).
گفتند ـ بهر صورت که باشد این جواز تعدد ازدواج زنان مسلمانانرا همیشه در زیر تهلکه دارد باز هم میگویم که مادام بسیار شکر کند که بسایۀ دین مسیح ازین تهلکۀ خلاف طبیعت آزاد است.
گفتم ـ اوه! من تاحال باشما شرعی سخن میگفتم و چون شما کلام را بر طبیعت آوردید، و تعدد ازدواج را خلاف طبیعت گفتید. نهم مجبور شدم که از طبیعت باشما حرف بزنم. آیا در عالم طبیعت نمی بینید که چنانچه جنس کبوتر بايك ماده گذران میکند جنس خروس بايك ماده نی بلكه يك خروس ده دوازده ماکیانرا در عهده میگیرد؟ پس درینجا خلاف طبیعت چه چیز است؟ ناتوریل، یعنی طبیعت انسانها نیز تابع حکم همین قانونست. آب، هوا، مزاج هر مملکت، جدا جدا خاصیت و طبیعت دارد. ممالک عربستان همین خاصیت و طبیعت را مالك است که مردا را قوت باهیه زیاده تر میبخشد نسبت بزنان. پس اگر حضرت (محمد) صلی الله علیه و آله و سلم که شما هم (حاشا) بر حکیم سیاسی شناسی بودن آن قایل هستید هرگاه این مسئله را از همین نقطه در زیر نظر دقت گرفته این حکم تعدد ازدواج را داده باشد چه باك دارد؟ آیا نمیبینید که در بعضی حیوانات طبیعت جنس نسوانرا و در بعضی حیوانات جنس رجال را قوت، فعالیت باهیه می بخشد؟ هرگاه


صحیفه ٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اختلاف طبایع انسانها را در زیر نظر تدقیق ومطالعه درارید هیچگاه
تعدد ازدواج رجال را باتعدد ازدواج نسوان مغایر طبیعت نخواهید یافت زیرا
چنانچه شمایان مانند کبوتر بيك زوجه قناعت کرده اید وموجب تعجب ما
نمیشود ، شما هم بر چار زن گرفتن خروس مانند ما تعجب نکنید . حالا که
مردمان اروپائیان شما را نیز بدیگر نوع يك تعدد ازدواجی مبتلا می بینم .
– ( متعجبانه ) چه ؟ در اروپا تعدد ازدواج ؟
– بلی ! آیا کدام مردی در اروپا دیده میشود که بقدر وسع قدرت
و ثروت خود از يك ( مترس ) تا ده مترس ( ١ ) نداشته باشد .
– اوه ! شما هم چه چیزها میگوئید . مترس بازی را با تعدد ازدواج
چه مناسبت ؟
– بسیار مناسبت ! مترس گرفتن يك تعدد ازدواج غیر مشروع
میباشد که چون در دین ما زنا قطعیاً ممنوع است ، از انسبب برای وقوع
نیافتن زنا تا چهار زن گرفتن جواز شرعی داده شده است که آنهم بر همان
شرایطی موقوفست که در فوق بیان شد. حالا نکه شما اروپائیان باربار
بیشتر از ما به تعدد ازدواج گرفتارید و بخود خبر ندارید .
درینجا هر دو موسیو بزبان خود در مابین خود شان بمباحثه
افتادند . از مادام پرسیدم که :
– چه میگویند ؟
گفت – به تردد افتاده اند ، و در مناسبات مترس با تعدد ازدواج
گفتگو دارند :
گفتم – رجا میکنم ، به اینها بگوئید که در بعضی جزایر هند يك

(١) مترس یار و یار بازی را میگویند . هر مترس اروپائیان خیلی بیشتر از زن منکوحه
اش از جهت خانه و لباس و عرابه و غیره مخارج و مصارف دارد .


صحيفه ٩٦
سياحتنامه سه قطعه روی زمین
جلد اول

طایفه موجود است که چهار مرد به ازدواج بايك زن اکتفا میکنند.
آیا در باب این قانون طبیعت آقای موسیونرها چه می فرمایند ؟
مادام قدسی نژاد بقهقهه آمده سخن مرا به ایشان ترجمه کرد.
گفتند — شما (ناتورالیست) هستید، از انرو مباحثه ماباشما نیست.
اینرا گفته برخاستند . وقت هم بشام رسیده بود . منهم بر
خواسته مادام را گفتم :
— شماهنوز نشسته اید مادام ؟
گفت — نی ، هوا بسردی میوزد منهم در دالان میروم .
پس هر دو براه فرو آمدیم . در راه آهسته بمن گفت :
— بسیار ممنون شدم که این موسیونرهای كاتوليك را ملامت كرديد.
مادام در قمره خود درامد منهم بحضور حضرت پد‌ر در قمره آمده منتظر
امرشان شدم . فرمودند که :
— خانه سامان قمره آمده بعضی چیزها بزبان خود بمن گفت من
ندانستم که چه میگوید تو بخود معلوم کن که چه میخواهد .
از قمره برآمده خانه سامان خودمانراکه ( هانری ) نام داشت جستجو
کردم . اما درهیچ جا او را نیافتم . بالابر آمده دیدم که در طرف قمره های
درجه دوم گردش دارد. از سطح درجه اول فرو آمده بر سطح درجه
دوم بسوی اور وان شدم، وازو پرسیدم که بحضرت پد‌ر چه مقصد
عرض کرده باشد، از فحوای کلامش چنان معلوم شد که گویاکپتان اورا
ازقمره‌های درجه اول رانده بدرجه دومش انداخته و ازینسبب خیلی مایوس
ودلگیر شده ، ازمسافران درجه اول رجا میکند که در حق اوبخوبی
شهادت بدهند که پس بدرجه اول مقرر شود .
والحاصل این معلوماترا ازو گرفته وابومحی الدین را به آوردن طعام


صحیفه ۹۷ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد اول
شام حضرت پدر را امر داده بحضورشان آمدم و مقصد خانه سامان را عرض کردم . فرمودند :
- اگر ممکن باشد چارهٔ تسویهٔ آنرا بکن .
بعد از انکه حضرت پدر طعام شام خود را تناول فرموده بخواب رفتند در دالان آمده نشستم دیگر مسافران نیز همه جمع آمده بودند . مادام قدسی نژاد را از کیفیت عرض خانه سامان بیان کرده درینباب توسط او را نیز رجا کردم .
گفت - بلی . هانری خیلی با تربیه يك خدمتگاریست بمن هم در بخصوص رجا کرده . اما نمیدانم که قباحتش چیست که کپتان او را از نجا رانده است .
گفتم - قباحتش بما و شما لازم نیست مادام . چون او بما و شما التجا کرده باید كه يك سخنی خیر درباب او صرف کنیم اگر شد شد و اگر نشد وظیفهٔ خود را ایفا کرده خواهیم بود .
گفت - من سعی میکنم که زن کپتانرا نیز با خود درینباب شريك سازم . بلکه قونتس فرانسوی و مادام جنتلمن انگلیزی را نیز با خود شريك میسازم .
اینرا گفته از پهلوی من برخاست . و در نزد مادام فرانسوی که بمطالعهٔ کتاب مشغول بود برفت . و یکقدری با او سخن گفته باز نزد من آمده گفت :
- خاطر جمع باشید گمان میبرم که ( هانری ) امشب پس بر سر خدمت خود باز گردد .
درین اثنا زنگ طعام نواخته شده همهٔ مسافرین بر سفره جمع آمدند موسیو نرهای ایتالی به خوش طبعیها و بذله گوئیها وقت سفره نشینانرا