صحیفه ۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

خوش میکرد. قونتس فرانسوی که يك زن بسیار لطیف المنظر خوش
طبع شیرین زبانی بود کپتانرا مخاطب نموده بیکوضع دلر بایانه گفت :
— موسیوکپتان ! آیا از قباحت (هانری) خانه سامان سوال کرده
میتوانم که چرا موجب دل آزرده کشی شما از و شده باشد ؟
کپتان — اوه ! هانری ، در وظیفه خود بسیار تکاسل میورزید .
قونتس — هرگاه تکاسل او در خدمت ما مسافران باشد هیچیکی از ما در
خدمت او قصور ندیده ایم، واز و راضی هستیم . آیا همچنین نیست
مادامها ، موسیوها ؟
همه مسافران بيك زبان گفتند — بلی بلی ، حق همین است که فر
مودید قونتس !
جاذبه حسن و شیرینی کلام قونتس . و شهادت همه مسافران همین
نتیجه را بخشید که ( هانری ) باز بر خدمت سابقه خود مقرر گردید .
بعد از طعام برای قدم زدن همه مسافرین پراگنده شدند. منهم
با مادام قدسی نژاد بر سطح برآمدم و بنا بر تکلیف مادام بر یک کوچی
نشستیم مادام بسخن آغاز کرده گفت :
— افندی ! يك امشب باشمادرین و ابور هم خانه ام، و فردا از همدیگر
وداع خواهیم کرد !
از ینسخن بی اختیاريك رعشه در وجود خودحس کردم و به حیرت
بسوی او دیده گفتم :
— آیا وداع خواهیم کرد :
گفت — بلی ، چونکه این وابور از ( از میر) بسوی ( پره )
و ( سلانيك ) میرود. و بعد از آن به استانبول آمده به ( اوده سا )
میرود. حالا که من در ازمیر فرو آمده با دیگر وابور همین کمپنی یکسر


صحيفة ۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

به اوده سارفتن میخواهم.
گفتم – این خبر خیلی دهشت آوريك خبر يست مادام ! من چنان
گمان داشتم که هنوز یکچند روز دیگر نیز بشرف صحبت شما کامیاب
خواهم بود .
گفت – منهم همین آرزو را داشتم ، ولی چه باید کرد ایجاب
مصلحت هم چنین اقتضا میکند
گفتم – آیا ممکن نیست که با همین واپور به اوده سابروید ؟
گفت – نی ، زیرا اگر با این واپور بروم ده روز بعد باید که در
اوده سا برسم که تا به آنقدر مدت شوهرم به ( پتر سبورغ ) خواهد
رفت ، و این سفر من بیهوده خواهد شد .
گفتم – آه ما دام ! شیرینترین ایام حیاتم همین چند روزی بود که
درین واپور با شما گذرانیده ام . هزار افسوس که آنهم مانند خواب
و خیالی بود که گذشت . که میداند که باز شما را کجا خواهم دید ؟
گفت – آیا شما در شام سکونت ندارید ؟
گفتم – بلی .
گفت – ممکنست که یکوقتی در شام بیایم ، وملاقات ما و شما نصیب
شود . یا آنکه شما یکوقتی در قدس بیائید و با هم به بینیم . و یا آنکه
بواسطه قلم با هم مخابره کنیم . لهذا باید که از نام ونشان وپته و عنوان
همدیگر واقف باشیم .
مادام اینرا گفته از جیب خود يك كتابچه كوچك جیبی برآورد ،
ويك ورق سفید آنرا پیدا کرد، و کتابچه را بمن داده گفت :
مهربانی کرده درینجا نام و شهرت خود را قید و ثبت نمائید .
کتابچه را گرفته نام وپته وعنوان خود را دران تحریر کردم . و


صحیفه ۱۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کتابچه خود را نیز تقدیم کرده تحریر کردن نام و نشان خودش رجا نمودم.
مادام لطیف الاندام قدسی اتسام خوش ابتسام در کتابچه من این کلمات
را قید و ثبت نمود:

- سلمی آرنستی -
معلمه زبان فرانسوی در مکتب لازاریست
بنات در قدس شریف

والحاصل تا به یکنیم بجه شب با جناب مادام سلمی آرنستی در انجا
مانده بدالان فرو آمدیم، و از همدیگر وداع بسیار پر سوزی کرده بقمره
خود داخل شدم، و به بسیار آهستگی البسه ام را کشیده بر خواب گاه
خود غلطیدم .
-- § --

روز یکشنبه ٢۵ شوال

دیشب اگر بگویم که هیچ خواب نکرده ام مبالغه نخواهد بود .
دوساعت بطلوع فجر باقی بود که حضرت پدر بزرگوارم را دیدم که از
خوابگاه خود بقرار عادت مستمری خود شان برخواستند، ومشغول
وظیفه خود شدند منهم گاه بیدار و گاه خواب شب را بسر آورده صبح
وقت خوابگاهم را ترك داده و وضو گرفته نماز صبح را اداء و ابو محی الدین را
بیدار کرده اوامر لازمه را عطا نمودم .
واپور ما بايك هوای خوشی رفته در سواحل ولایت ( آیدین)


صحیفه ۱۰۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

تقرب میورزید . لطافت و نظافت قصبه ها و قریه ها ، و سبزی و خرمی تپه ها و کوهها که واپور ما از نزديك آن ها میگذشت دلها را نشاط بی اندازه و انبساط فوق العاده میرسانید .
چای و ناشتای صبح را با حضرت پدر به بسیار نشاط و خرمی بر سطح واپور صرف نمودیم . حضرت پدر بزرگوارم را امروز خیلی بشاشت و سروری حاصل بود، و دو غزل بسیار غرائی که بسلك نظم آورده بودند خواندند . الحق که از مضامین بدیعه آن مرا نیز حظ و سرور وافری دستداده تحسینها و آفرینها نمودم .
ساعت هشت روز بود که واپورما داخل دروازه حوض ( لیمان ) یعنی لنگرگاه پخته کاری بسیار منتظم ( از میر ) که مرکز ولایت ( آیدین ) است گردیده در پیش ( ریختم ) یعنی سرك سنگ بست بازار بزرگ شهر لنگرانداز اقامت گردید .
این هفتم بار است که رفت و آمد این سیاح عاجز برین بندرگاه شهیر بوقوع می آید که گاهی تنها و گاهی بمعیت ذی سعادت حضرت پدر برای رفت و آمد استانبول پیش آمده است .
مردمانی که فرو آمدنی اینجا بودند به جمع آوری اسباب و کالای خود شدند . از جمله مادام قدسی نژاد ما نیز با بکس و اسباب خود حاضر و آماده حرکت بود .
حضرت پدر پرسیدند که :
ـ این آشنای ما هم درینجا میفراید ؟
گفتم ـ بلی ، با دیگر واپور به اوده سا میرود .
درین اثنا يك قوميسر پولیس بواپور آمده مسافران واپورنشین را در زیر نظر دقت و تفتیش میداشت . خوفناکی و احتیاط کاری حضرت


صحیفه ۱۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

سلطان ( عبدالحمید خان ) در هر بندر همین قاعده تفتیش و معاینه را
برای آینده گان و رونده گان از طرف پولیس و خفیه ها اجرا میدارد
که مبادا اشخاص و اوراق مضره موجود باشد . مگر وضع و قیافت حضرت
پدر نیز نظر تفتیش و دقت قومیسر را جلب نمود که آمده بيك وضع احترامی
سلام داد ، وقلم و کتابچهٔ خود را کشیده از نام و نشان و از کجا آمدن و
بکجا رفتن ما یگان یگان سوال کردن و نوشتن آغاز نهاد . منهم بنا بر وظیفهٔ
ترجمانی جوابهای لازمی آنرا دادم ، ولی جناب قومیسر به این هم
اکتفا نکرده از مقصد و مراد رفتن ما به استانبول نیز بنای سوال کردنرا
گذاشت .
گفتم — قومیسر افندی ، عفو بفر مائید ، برای نزاکت بهمین قدر
سوالهای شما جواب دادم. حالا انکه از مقصد ما هیچ حق سوال را ندارید.
گفت — من خارج وظیفهٔ خود حرکت نکرده ام همه این سوالها دا
خل وظیفهٔ منست .
دیدم که سوال و جواب بطول می انجامد لہذا از دست قومیسر
گرفته و بیکسو کشیده گفتم :
— افندی ! اگر شما آدم را دیده و از علایم خارجی آن بر عنوان با
طتنی آن استدلالات اجرا کنید بوظیفهٔ خود بهتر خدمت کرده خواهید
بود . بفرمائید این کاغذرا بخوانید تا بخوبی خاطر جمع شوید .
اینرا گفته و توصیه نامهٔ والی ولایت سوریه عثمان پاشا را که در باب
رعایت و معاونت حضرت پدر بروزیر داخلیه داده بود بدستش دادم .
بعد از انکه مطالعه نمود، در وضع وحركات جناب قوميسر يك تغير
و تبدلی پیش آمده گفت :
— عفو بفرمائید افندی ! اگر قصوری کرده باشم از حضرت سردار عذر


صحیفه ۱۰۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مرا بخواهید و مرا به هر امر و خدمت شان حاضر و آماده بدانید .
بحضرت پدر گفتنی اورا ترجمه کردم فرمودند :
— من هیچ قصوری ازو ندیده ام . آیا از چه سبب اعتذار میکند ؟
لهذا از محاوره خود با او حکایه کردم . تبسم کرده فرمودند که :
— قباحت این بیچاره نیست . حضرت سلطان المعظم ما همه حواس خمس
خود را تنها برقوه سامعه خود حصر نموده است . ازینسبب است که اینها
خدمت گوش او را میکنند ، حالا نکه ( شنیده کی بود مانند دیده ) .
قومیسر پولیس به بسیار تواضع سلام داده برفت . درین اثنا همه
مسافران کشتی نشین از واپور میبرآمدند . مادام قادسى نيز يك قايق تدا
رك كرده ، و باحضرت پدر مراسم وداعیه رابجا آورده واپور قورنیلوف
را ترك نمود ، تا بسر زینه او را مشایعت نمودم ، و بار بار با هم دست داده ،
و از فراموش نکردن همدیگر خود یکدیگر را تأمین و خاطر جمعی داده
وداع نمودیم .
حضرت پدر فرمودند :
— آیا میدانی که واپور ما تابکی درینجا توقف میکند ؟
گفتم — بلی ، صبح از کپتان شنیدم که بوقت عصر یعنی به پنج بجه
حرکت میکند .
فرمودند — اگر چه از میر رایش زاین نیز دیده ایم و لی ازینکه تا بعصر
درواپور باشیم بهتر آنستکه در شهر يك سیاحتی اجرا نمائیم .
گفتم — بسیار خوب میشود اگر امر باشد قايق تدارك كنم .
فرمودند — بلی ، يك قايق تدارك كن .
در واپورقایقچیان بسیاری برای پیدا کردن مشتری آمده بودند ،
قایق را حاضر کردم . بجمعیت حضرت پدر در قایق نشسته به بندر برآمدیم .


صحيفه ١٠٤ سياحتنامه قطعه روی زمین جلد اول

بر لب زینه سرك بندر قوميسريكه در واپور آمده بود ايستاده بود، به بسيار عزت و احترام پيش آمده رجا کرد که يك پياله چای در او تاق او که در دایرهٔ پاسپورت بندر است بنوشیم . حضرت پدر قبول فرموده در او تاق او که همانجا بود رفتیم ، ویكقدری در انجا آرام کرده و يك پياله چای نوشيده حضرت پدر خواهش گردش شهر را فرمودند . قوميسر افندی یك نفر پولیس را بحاضر کردن عرابه امر داده ، و يك پولیس را برهنمائی مقرر کرده در عرابه نشستیم ، وبقدر دو سه ساعت داخل وخارج شهر را گشت و گذار کرده ، ودر محلهٔ عثمانی آمده دريك لوقانطهٔ اسلام صرف طعام چاشت را کرده ، ودر جامع بزرگ بسیار عالیی که مشهور به [ جامع عيسى ] ست صلوة ظهر را ادا کرده پس بواپور عودت کرديم.

احوال ازمير

این شهر شهر بی نظیر ( ازمير ) از بزرگترین ، و معمورترين و مقبول ترین شهرهای آسیای عثمانیست که بعد از ( استانبول ) به این رونق وزينت شهری در ممالك عثمانی نیست . این شهر دلپذير مرکز ولایت ( آیدین) است که در نهایت خلیج همنام خود در ٣٨ درجه و ٢٤ دقیقه عرض شمالی ، و ٢٤ درجه و ٥٢ دقیقه طول غربی واز استانبول به بحر ( ٤٣٠) کيلو متر بسوى جنوب غربی واقعست .
اين شهر بقدر ( ٣٥٠٠٠٠٠ ) نفوس دارد که نصف آن مسلمان ترك ، وباقى آن روم نصارا ، ويهودى ، وسه چهار هزار اورو پایي میبا شند . وبسبب تمديديافتن راههای آهن اهميت تجاریه ، وافزونی نفوس آن روز بروز ترقى میکند . على الخصوص ( ليمان ) يعنى حوض لنگرگاه قلعه ما نند بسيار متين آن که بصدها واپور و ديگر سفاين تجاريه دران


صحیفه ١٠٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

میکنجد تجارت وزینت این شهر را بدرجهٔ اعلا رسانیده است .
این حوض یا قلعهٔ بحری تقریباً بقدر يك كیلومتر مربع چارگوشه
يك قلعهٔ سنگیٔ بسیار متینی است که از چار طرف بايك دیوار سنگ بست

جاده (ریتم) که دلگشاترین وفرح افزاترین جادههای ازمیر است

محکمی احاطه شده ، روی این دیوار عبارت از سرك بسیار منتظمیست


صحیفه ١٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

که از سه طرف بقدر ده ده متر عرض دارد ، واز طرف شهر با (ریختم)
یعنی جاده منتظمی که بیست و پنج متر عرض را مالك است و بقدر چار کیلو
متر بشكل قوسی همه خلیج ازمیر را در بر گرفته است محاط میباشد ،
کشتیها از يك دروازه عریضی داخل این حوض میشوند .
در جهت جنوب شرقی شهر يك تپه بلند وسبز و خرمی ، و بران تپه
يك قلعه بسیار قدیم و متینی مبنیست ، يك قسم شهر بر دامنه این تپه ويك
قسم آن در زمین هموار تا بساحل بحر ممدود شده است که منظره عمومی
آن خیلی دلربا وخوشما میباشد .
دلک็اتر ، وفرح افزا ترین جاده ها و جاهای ازمیر همین ریختم
ساحل بحر است که بشکل قوسی بر همه ساحل خلیج ممدود شده رفته است .
این ریختم از یکطرف بالبحر ، واز يكطرف باعمارات بسیار بلند ودلنشینی
که زیر آنها همه کی دکانها وقهوه خانه ها وطعماخانه ها ، وتماشاخانه های
بسیار دلنشین فرح افزای میباشد محاط است . باغچه های ملتی ، وتیاتر
خانه های منتظمی را نیز مالك است . خطهای راه آهن ریل ، وتراموای
بر هر طرف شهر گردش کرده ، وهمه دهات وقصبه های اطراف شهر را
به آن مربوط داشته است
در درون شهر يك بازار سر پوشیده قوس دارسنگینی بسیار منتظم،
و دیگر بازارهای او روپی ساخت مکمل که بادکانها ومغازه های پر مال
و اسباب بازینتی مزینست موجوده میباشد .
کاروانسرا های بسیار بزرگ و مکملی دارد که بزرگترین آنها
(کاروانسرای وزیر ) نام دارد . بقدر (٤٠) جامع بزرگ وبسی
مساجد ومدرسه ها و یکچند خانقاه ، ويك اصلاح خانه برای اولاد یتیم
وبیکس، ویک شفاخانه غریبا و چند شفاخانه ملکی و عسکری، یک مکتب
بزرگ اعدادی عسکری ، و يك اعدادی ملکی ، و چار مکتب رشدیه
عسکری وملکی ، وبسی مکاتب ابتدائیه طرز جدید ، و (ترقی) نام


صحيفه ۱۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

يك مكتب خصوصی ، و چند مكتب رشدی و ابتدائی دختران ، و بسی
مکتبهای روم و ارمنی و غیره موجود است .
بغیر از اخبار رسمی بقدر ۱۸ اخبار غیر رسمی بزبانهای مختلف
در ازمیر نشر میشود . شانزده عدد مطبعه یعنی چاپخانه دارد . یک
سرايه حکومتی بسیار مکمل وبزرگ ، ويك قشله یعنی چونی بسیار
مزین و عالی عسکری را مالكست .
در خصوص محصولات ارضيه ، ومعمولات صناعیه نیز این ولایت
خیلی توانگر و متر قیست . هرنوع حبوبات ، وافیون و پنبه و توتون
یعنی تنباکوی سیگاره ، و قوزه ابریشم ، وغيره حاصل میشود که
مهمترین این محصولات را (جو) بعمل می آرد که در هر سال ازین ولایت
یکنیم ملیون یعنی پانزده لك ليره عثمانی جو بخارج فروخته میشود که
ازین مبلغ تنها نه لك ليره آنرا دولت انگلیز خریداری میکند .
تجارت کشمش وانجير خشك از میر نیز از تجارتهای بسیار معتبر
و پر منفعت دنیا شمرده میشود. کشمش سبزی دانه ، وکشمش سرخ
و سیاه ، ومنقع ، و آبجوش وغيره از میربا وجود کساد بودن آن در شوقت باز
هم در سال پنج لك ليره عثمانی زر سرخ از خارج در ینولایت داخل میکند.
اینرا هم بگویم که این انواع کشمش ولایت ازمیر، هیچگاه در خوبی
وشیرینی و بزرگی از کشمش ها وانجیرهای ولایت ( قندهار ) ما تفوق
وبرتری ندارد . اما هزار افسوس که بسبب بی علمی وعدم معرفت در
اصول تجارت ، مردم ما از کشمش و انجیر خود شان بخوبی استفاده
نمیکنند . کشمش و انجير خشك ازمير در میان قطی ها وصندوقهای
کاغذی پر نقش ونگار صورت دار بسیار ظریف ومزين بوضع وترتيب
خیلی خوبی بفروش میرسد که خود من در هر باری که بر از میر گذشته
ام محض از برای زینت قطی وصندوق آن نه از برای کشمش و انجیر آن
چار پنج لیره را ازان خریده ام .


صحیفه ۱۰۸ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

حالا انکه احوال کشمش و انجیر قندهار ما معلومست که تاجر های نادان آن بچه چتلی و چه بی اصولی آنرا در جوالهای منحوس پشمی تخته کرده بهندوستان میبرند ! !
میدان سرای حکومت، و منار ساعت از میر هم خیلی منتظم و دلربایی دارد.

میدان سرای حکومت و منار ساعت ازمیر


صحیفه ۱۰۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

احوال تاریخی ازمیر

شهر ازمیر که آنرا اروپائیان (سمیرنا) میگویند از شهرهای بسیار کهنۀ دنیاست . پیش از میلاد عیسی علیه السلام به یکهزار و پانزده سال از طرف قبیلۀ (ائولیان) نام یونانیهای قدیم تأسیس و بنا یافته بود. شاعر مشهور یونانی (اومیروس) که پیر و پیشوای شعرای یونان شمرده میشود در همین شهر تولد یافته است.
بعد ازان [لیدیائیان] که در طرفهای آیدین و صارو خان اقامت داشتند این شهر را از دست یونانیان ضبط کرده خراب کردند ، و بعد از وفات اسکندر کبیر [آنتیغون] نام حکمدار یونانی در نزديك خرابه زار اول سر از نو بنا و تاسیس یافته ، و در زمان (لیسیماخوس) نام حکمران یونان وسعت و زینت عظیمی پیدا کرده از شهرهای درجۀ اول آسیای صغری شمرده میشد.
بعد ازان بدست حکمداران (پرغمه) ، و از دست آنها بدست حکومت (روما) درامد . و در زمان (تیبر) نام ایمپراطور روما بايك زلزلۀ بسیار شدیدی سراسر خراب گردید. و چند بار دیگر نیز بنا و باز لزله ها و طاعون


صحيفه ۱۱۰ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ها، وحریقها خراب شده تا آنکه باز از طرف (مارق آورل) نام ایمپرا
طور روما معمور و آبادان گردید، و در انزمان در تجارت، و علوم و معارف،
وصنايع اهميت بسیار بزرگی پیدا کرد ، و مدرسه های متعدد فلسفه و
ادبیات دران بنا یافته بسی مشاهیر فلاسفه و ادبا نیز در ان ظهور نموده بود.
در تاریخ (٤٧٧) هجری از طرف یکی از ملوك سلجوقیه ضبط
گرديده يك حكومت كوچك اسلامی در ان تشکیل نمود. ولی بعد از سیزده
سال باز از طرف (یان دوقا) نام ایمپراطور روم ضبط و استرداد گردید . و
درسنه ۷۳۳ هجری بدست (آیدین اوغلی) که یکی از امرای سلجو قى
بود در آمد. و در سنه ۷۹۲ در زیر حکم سلطان یلدرم بايزيد) خان عثمانی
داخل شده در واقعه محاربه امیر تیمور با سلطان مغفور مذکور از دست امیر
تیمور خراب و تاراج گردید تا آنکه در سنه ٨٢٦ هجری از طرف سلطان
(مرادخان) ثانی فتح و ضبط شده ضمیمۀ ممالك دولت علیه عثمانی گردید.
در انوقت مرکز ولایت شهر آیدین بود و از میر از مضافات
متصرف نشینشی او بود . بعد ازان اگر چه شهر از میر مرکز ولایت
گردید ولی نام ولایت همچنان آیدین بماند.
در سنه های ۱۲۵۷ و ۱۲۶۱ اگر چه بدو حریق بسیار مدهشی
خراب شده است ولی در کم مدت تلافی مافات کرده بیش از پیش معمور و آ
بادان ، وبسايه حكومت عادلۀ علیه عثمانیه روز بروز در ترقی و عمران است .


صحيفه ۱۱۱ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

اللهم لا يزيل عنه .

منظره عمومی شهر ازمير

§
هنگاميكه سياحت ازمير را به انجام رسانيده واپس بواپور آمديم ،
واپور را از مسافرين سراسر خالی يافتيم . زيرا درحاليكه از ازمير تا


صحیفه ۱۱۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

استانبول بیش از یکشبانه روز مسافه نیست و اپور (قوزنیلوف) میخواهد
که اینمسافه را بهشت روز قطع نماید . لاجرم اکثر مردمی که رفتنی استا
نبول بودند درواپور کمپنی یونان که یکسره بسوی استانبول در حرکت بود
نقل نمودند . اگر چه برای زود رسیدن به استانبول برای ما نیز همین
نقل لازم بود ، ولی بسبب کوچکی و غیر منتظم بودن واپور یونان ، و
نیت سیاحت بلاد یونانستان حضرت پدربه این نقل و خروج راضی نشدند.
واپور مابسا عت پنج ونیم از لنگرگاه ازمیر فك لنگر اقامت نموده
یکسر بجانب جزیرۀ (ساقز) بشناوری آغاز نهاد .
درهوا وبحر لطافت وسکونت بسیار خوشی پدیدار است مخل آسایش
هیچيك چیزی درهوا ودریا موجود نیست . درداخل واپور نیز سکونت
وسکوت عمیقی حکمفرماست . بجزصدای يك آهنگ مطردیکه ازماشین
واپور برمیخیزد وشرشر خوشصوتی که از مصادمۀ واپور باموجهاى نازك
بحر بظهور می آید دگرهیچ چیزی سکوت وسكونت راخلل نمیرساند .
ازغروب نیمساعت گذشته بودکه هزارها چراغهای الکتریکی وگاز
هوایی که شهر شهر بینظیر ازمیر را تنویر مینمود از نظر غایب گردیده ،
و پردۀ ظلمت شب جها را فرا گرفته شعشعه پاشئی نجوم درخشان صفحۀ
دریا را زرافشان مینمود .
بخدمت پرفیض وسعادت حضرت پدر بر سطح نشسته وازهر در
ورهگذر مصاحبه میکردیم . درین اثنا يك شخص نوی از زینه های
دالان قمره هائیکه ما در ان هستیم بالا برآمده يكقدری دورتر از مابر
یکی از چو کیها نشست . این شخص يك قیافت عجیبی را مالك بود .
کوته قد ، وتا یکدرجه فربه ، وتقریباً شصت ساله ، بروتها وزنخش
پاك ترا شیده ، واز دو طرف رخسارش يك ريش جوگندمی آویخته


صحيفه ۱۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
و از چشمان كوچك فرورفته اش انوار ذكا وكثرت مطالعه پدیدار بود. يك كلاه كوچك و پست فرنگی بسر ، و لباس رسمئی سیاه درازی دربر داشت . حضرت پدرفرمود :
— این شخص از ازمیر نو بوابور ما آمده باشد ؟
گفتم — همچنین باشد زیرا پیش ازین او را در وابور ندیده بودیم .
فرمودند — عجب قالب وقیافتی دارد ! و بسیار عالم يك آدمی بنظر میآید .
مگر چنانچه قالب وقیافت او نظر دقت ما را بخود جلب کرده بود ، قیافت افغانیۀ حضرت پدر ، وقیافت تركی من وشیوۀ تکلم لسان فارسی ما نظر و سمع او را نیز جلب کرده بود که از جای خود برخاسته بی محابا به پیش ما آمده ، و بدست يك تمنائی كرده بزبان تركی بحضرت پدر خطاباً گفت :
— شما را از مردمان این صفحات نمی بینم ، آیا گستاخی نخواهد بود که بپرسم از کجا میباشید ؟
سخن اورا ترجمه کرده بحضرت پد رعرض کرد م .
فرمودند — بگو که ما افغانيم ، آیاشماچه کاره وكجایی هستید ؟
چون نام افغانراشنید « اوخ ! اوخ ! بسیار تشکر میکنم .» گفته و چوکی خودرا پیش آورده بنشت .
گفت — بسیار آرزو داشتم كه بايك افغان ملاقات کنم و از احوال افغانستان بعضی معلومات بگیرم چونکه من از منتسبین موزه خانۀ (پاریس)، وفرانسوى الاصلم . اسم من ( هار مان ) است ، و در ینوقت محض برای تتبع بعضی آثار عتیقه بجزیرۀ ( ساقز ) میروم .
— آیا آرزوی شما برای دیدن افغانیان ازچه رهگذر است ؟
— ازین است که از آثار عتیقۀ آنجاها بپرسم که چیست و رفتن به آنجا بجه طریق میسر خواهد شد ؟ از وضع و هیئت جناب شماچنان معلوم


صحیفه ١١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

میشود که از بزرگ زادگان افغانستان باشید آیا در بخصوصها یمن معلو
مات میدهید ؟
— دنیا چون بسیار دنیای کهنه فرسوده میباشد البته که در هر طرف
آن آثار کهنه عتیقه پیدا خواهد شد . در افغانستان اگر جستجو شود
بسی آثار عتیقه گرانبها پیدا میشود ولی چون هنوز يك موزه خانه
در انجا تأسیس نیافته کسی در پی جستجوی آثار عتیقه نیفتاده ، و هیچگاه
حفریات و تحریات در بخصوص اجرا نشده است .
— منهم از همین سبب آرزوی رفتن آنجا را دارم که در بنباب حفر
یات و تحریات اجرا نمایم . و امید قوی دارم که بسی آثار گرانبها از انجا
بدست آرم .
— خیر عفو بفرمائید موسیو هارمان ! آثار عتیقۀ افغانستان برای خود
افغانستانست . و هم رفتن شما در افغانستان خیلی مشکل بنظر می آید .
زیرا که در وازه های افغانستان برای مردم اجنبی مسدود است .
— آیا این مسدودیت از تعصب فوق العادۀ شانست ، و یا آنكه يك
مقصد سیاستی دیگر است ؟
— برای ضرور بودن این مسدودیت همين يك سخن كافيست كه شما
در بحر سفید سیاحت میکنید و آرزوی بدست آوردن آثار عتیقه افغا
نستانرا بسر میپرورانید . از همین مسئله قياس بفرمائید که سخن
تا بكجاها میکشد !
حضرت پدر اینسخن را فرموده و از فیلسوف فرانسوی اعتذار
کرده برای استراحت بکمره فرو آمدند ، و وظیفه ترجمانی منهم تا به
اینجا ختام یافت .
بعد از انکه حضرت پدر تشریف بردند موسیو هار مان پرسید که :


صحیفه ۱۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

این ذات محترم بکجا رفتنی میباشد؟
گفتم - به استانبول .
درین اثنازنگ طعام نواخته شده به اتفاق بدالان فرو آمدیم بر
سفره طعام امشب بجز کپتان اول و کپتان دوم و مادام کپتان و من وموسیو
هارمان دگر کسی نبوده موسیو هارمان به اختلاطهای شیرین خود سفره
مختصر را خیلی پرشطارت میداشت و با مادام کپتان بعضی مطایبه ها کرده
موجب خنده های قهقهه حاضرین میگردید .
بعد از طعام هر کس پراکنده شده منهم در يك كوشه دالان بنوشتن
واقعات امروزی خود پرداختم ، وبقدر دوساعت به آن مشغول شده ،
و خواب هم برمن غلبه کرده بقمره درامدم و به احتیاط بر بستر راحت
خود غلطيده بيك خواب عمیقی فرو رفتم .

روز دوشنبه

٢٦ شوال
صبح وقت بساعت پنج و نیم بصدای لنگر انداختن کشتی از خواب
بر جهیدم ، وابوررا بحرکت یافتم . دانستم که بجزیره [ساقز ] رسیده
باشیم . بزودی البسه ام را پوشیده بر سطح برآمدم چراغ دوار بندر ،
و دیگر چراغهای شهر که هنوز خاموش نشده بودند در دریای بموج
آرام شعشعه نثاری داشت .
وابور ما درین جزیره بقدر اخذ و عطای داك توقف میورزد که
به این سبب از وابور برامدن و شهر لطیف (ساقز) را سیاحت و گردش
کردن میسر نمیشود .
هر انقدر که روشنائی روز بیشتر میشد منظره شهر وایمان ساقز نیز


صحیفه ١١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بنظرها بیشتر عرض اندام لطافت مینمود . جزیره بسیار سبز و خرم و شاداب ، و در میان آن سبزیهای زمرد آسا خانها و عمارتهای سفید بیضای متلا لایيك لطافت و زینت بدیعی جلوه پیرا بود . آسیاهای بادی بسیاری نیز دیده میشد .
حضرت پدر از نماز و وظیفهٔ خود فارغ شده بنظارهٔ شهر و نوشیدن چای عادتی خودشان مشغول شدند . فیلسوف فرانسوی جناب موسیو ( هارمان ) بالا پوش بلارین دار دراز خود را پوشیده ، و بکس دستی خود را در دست داشته منتظر رسیدن استمبوط داك بود که در ان نشسته بساحل براید .
حضرت پدر بنوشیدن چای او را تکلیف نمود . به بسیار محبت و بشاشت قبول کرده بکمال خوش طبعی و بذله گوئی دو پیاله چای را پی هم نوشید .
کشتیبانان و ملاحان چست و چالاك جزیره با کشتیهای پر میوهٔ خود اطراف و اپور را گرفته بودند . ولی کپتان و اپور چون خیال بسیار توقف را در نجا ندارد بالابر امدن فروشند کانرا بواپور منع نموده بود . با وجود آنهم ابو محی الدین ما از خریداری آنها خودداری نتوانست ، ويك سبدهٔ را بيك ریسمانی بسته و يك دو مجیدی در ان نهاده در یکی از قایقهای براشیا آویخت ، میوه فروش از هر گونه میوه های موجوده ، سبده را پر کرده ابو محی الدین آنرا بالا کشید . در سبده انار، بادام ، انجیر پورتقال ، مندالینه یعنی سنتره ، لیمو ، انگور ، کشمش ، وزیتون و در ميان يك كاغذ ساقز که باصطلاح ملك ما آنرا مصطکشی رومی مینامند موجود بود .
بعد از یکساعت استمبوط داك آمده داك ساقز را بواپور ، و داك ديگر اطراف را بساقز دور و تسلیم نمود . فیلسوف فرانسوئی خوش طبع ما


صحيفه ۱۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

نیز بار بار حضرت پدر ، و بنده دست داده و (آدیو) (۱) هاگفته و از زینهٔ
واپور فرو آمد . من تا بزینه او را مشایعت کردم .
اگرچه درین شهر فرونیا مدیم و گردش نکردیم ، ولی چون واپور
ما دران توقف ورزیده لازم آمد که از احوال جغرافی و تاریخی این جزیره
نیزيك نبذه بر قارئین کرام خود عرض نمائیم تا ترتیب و اصول سیاحتنامه
نگاری ما ناقص نماند .

- احوال ساقز -

این جزیره که اصل نام رومئی آن (کیو) و در مابین عثمانیان بسببی
که درختهای ساقز یعنی مصطکئی رومی دران خیلی وافر است جزیرهٔ
ساقز زبانزد شده است یکی از جزیره های بزرگ ممالك عثمانیست که در
( بحر جزیره ها ) واقع ، و یکی از چار متصرف نشینی ایست که ( ولایت
( جزایر بحرسفید ) از ان تشکیل یافته است .
این جزیره در ۳۸ درجه ، و ۳۸ دقیقه عرض شمالی ، و ۲۳
درجه ، و ٤٣ دقیقه طول شرقی واقع است . وانهای که در مابین ساحل
آسیای صغرا یعنی انا طول و این جزیره است و اسعترین محلات آن ۱۸
کیلومتر است . شکل این جزیره بيك کمانی میماند که از شمال بسوی جنوب
دراز شده باشد . در ازئی آن بقدر ۵۵ کیلومتر ، و بر آن کم و بیش ۲۰
کیلومتر می آید مساحهٔ سطحیهٔ آن (۸۲٦) کیلومتر مربعست ، و نفوس
همهٔ جزیره عبارت از (۷۰۰۰۰) نفوس است . مرکز حکومت متصرف
نشینی این جزیره شهر (ساقز) است که در نزد اهالی آنجا بنام (قاسترو)
یعنی ( قلعه ) معروف میباشد . تنها همین شهر (۲۵۰۰۰) نفوس دارد
که (۳۰۰۰) آن مسلم ، و باقی آن روم و غیره است .

(۱) آدیو در زبان فرانسوی بمعنی کلمة ( بامان خدا ) می آید .


صحیفه ۱۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اراضی این جزیره اکثر کوهستانست ، و از اراضی (برکانیه)
یعنی (آتشین) میباشد . بلند تی بزرگترین کوه های این جزیره که
(آی ایلیاس) نام دارد (١٢٦٧) متر است . آبهای جاری در نجزیره
اگرچه بسیار است ولی اراضی قابل زراعت آن کم خاک دارد ، و زیر آن
خاک همه سنگستانست . اما مردمان کوششمند جزیره سدهای بسیار
متینی ساخته نمیگذارند که خاک منبت آنها را سیل ببرد ، و آبهای خود
شانرا بواسطه جویها در هر طرف اراضی خودشان میرانند .
زراعت جهت جنوبی جزیره بسیار تر و با برکت تر و اهالی آن جهت
نیز بیشتر است . هیچ یک وجب جای آن بی زراعت نیست . ولی با وجود
آنهم ذخیره آن به احتیاجات اهالی آن کفایت نمیکند . اکثر اراضی
آن بدرخت زار ثمره دار مانند لیمو ، و پورتقال ، وسنتره ، و نارنج و
بادام ، وانار و انجیر ، و دیگر میوه ها منحصر است که ازین میوه ها و
على الخصوص از پورتقال و لیمو تجارت بسیار خوبی بعمل می آید .
انگور این جزیره نیز بسیار ، و خیلی خوبست که شراب بسیار اعلای
آن با عرق مصطکشی دار آن در هر طرف دنیا ومشهور است . از ساقز ، یعنی
مصطکشی این جزیره نیز تجارت بسیاری میشود .
جنگل ندارد ، از حیوانات وحشیه بجز روباه و خرگوش دیگر چیزی
پیدا نمیشود ، كبك و دیگر مرغان برای شکار بسیار است . هوایش
ملایم و بسیار درست است ، ولی تحولات آن گاه گاهی سردی بسیاری
بهم میرساند . اهالی آن اکثر از ملت روم است . مسلمانهای این جزیره
نیز بزبان رومی تکلم میکنند . مردمان ساقز به تجارت بسیار مستعد
میباشند . و توانگرهای بسیاری از انها ظهور نموده است .
برای اهالی مسلمه این جزیره يك مکتب رشدیه ، و يك مكتب


صحیفه ۱۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ابتدائیه ، و یک مکتب دختران ، و دو مدرسه ، و نه جامع و دو تکیه
یعنی خانقاه موجود است . و برای اهالی روم آن يك مكتب اعدادی ،
ويك رشدی ، و هفتاد و دو مکتب ابتدائی ، و برای کاتوليك ها سه مكتب
و برای یهودها يك مكتب موجود دارد . رومها يك كتابخانه هم دارند
که بزبان رومی ، و فرانسوی ، وغیره ( ۱۲۰۰۰ ) جلد کتاب دران
موجود است .
يك خسته خانه بسیار مکمل ، و ( ۱۴۳ ) مغازه های تجارت ،
و ( ۱۰ ) عدد معصره روغن زیتون کشی ، و ۱۶ دباغ خانه ، و ( ۵۵ )
آسیای بادی دارد . والحاصل شهر ساقز با وجود كوچكي يك قصبۀ
بسیار معمور ويك بندر تجارتگاهیست که در هر هفته واپور های متعددی
دران رفت و آمد دارد . یکچند سال پیش از ین اگر چه از زلزله خیلی
رخنه دار گردید ولی باز زود تعمیر یافت .

احوال تاریخی

اهالی قدیمه این جزیره از ( یونان ) آمده درینجا توطن کرده
بودند بعد از ان مهاجرين فنيكه ، و بنی اسرائیل نیز آمده توطن کرده اند .
بسیار وقتها بدست جمهوری ( جنو ) و بعد بدست حکومت ( روما ) بوده
تا آنکه در تاریخ ۹۷۳ هجری از طرف سلطان ( سلیمان خان قانونی ) فتح و
تسخیر شده تا بحال ضمیمۀ ممالک عثمانی مانده است. اللهم لا يزيل عنه .

واپور ما دو ساعت در جزیره ( ساقز ) توقف ورزیده بساعت ۸
روز دوشنبه مذكور فك لنگر اقامت نمود . بحر امروز آنقدر صاف و هموارست
که قدر چین جبین يك موجی نیز بر روی آن پدیدار نیست . بعضی
اطلسهای ساده آبی رنگ که کم حالرا دیده باشید که بجه صافی و براقی میباشد .


صحیفه ۱۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

این است که بحر امروزی را گویا با توپهای همچنين يك اطلسی تفریش
کرده باشند !
واپورما از مسافرین سراسر خالی مانده ، درقمره های درجهٔ اول
بجز حضرت پدر و بنده دیگر هیچ مسافری نیست در قمره های درجهٔ
دوم که در وسط واپور واقع شده دو نفر تاجر اوروپى و يك مامور تلگراف
عثمانی اقامت گزیدند که از ازمیر سوار شده به سلانيك رفتنی میباشند. درکور
ته يعنى سطح در جهٔ عام بجز ابومحی الدین دگرهیچ مسافری موجود نیست.
حضرت پدر فرمودند :
- فرزند! از مد تیست که ابو محی الدین طعامهای اصول شام را با
خورانیده ، حالا تکه دل من يك قورمه پلاو اصول ملک خود مابسیار
میخواهد ، پس امروز اگر يك ديگچه پزائی بكنيم بد نخواهد بود !
گفتم - بسیار مبارکست . بنده هم طعامهای فرنگستانی راخورده
خورده سقوط اشتها شدم . اگر امر حضرت پدر باشد در قورمه پلاو
پختن دسترس کامل دارم .
فرمودند - هیچ درنگ مکن فرزند ! چونکه عجب فرصتیست
. باز اگر واپور ما از مردم پر شد به پختن چیزی فرصت نخواهیم یافت .
هماندم در نزد ابو محی الدین آمده دیدم که دو مرغ را حلال کرده
و بپاك کردن آن مشغولست .
گفتم - چه خیال داری ابو محی الدین ؟
گفت - بحاضر کردن طعام چاشت حضرت سید خود مشغولم .
گفتم - چه میپزی ؟
گفت - آقای من! در میان اینچنین بحر ذ خار البته که طعامهای رنگارنگ
اشپز باشی شام خود تانرا آرزو نخواهید فرمود ! مانند هر روز همان


صحيفه ۱۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

(مخدورز) را میپزم .
گفتم – امروز ، هرچه که من ترا بیاموزم همچنان بپز . آیا پیاز داری ؟
گفت – بلی از ازمیر وقتیکه قفس مرغ و دیگر لوازمات را میگرفتم پیاز هم گرفته ام .
گفتم – پیاز بسیاری ریزه کن ، مرغها را هم پاك كن .
ابو محی الدین مشغول کار خود شد . منهم يك چوکئی سفری از قهوه چی واپور گرفته در پیش دیگدان فرنگی که ابو محی الدین دران زغال آتش کرده بود نشستم ، و دیگ آلو مینیوم خود ما ترا بار کرده بظرف یکدو ساعت قورمه پلاو بسیار اعلا و لذیذی حاضر شد .
محضو ز پدر آمده از حاضر بودن طعام خبر دادم . بحاضر کردن طعام امر فرمودند ، و هم خواهش کردند که بر سطح واپور طعام تناول میفرمایند . لهذا هانری خانه سامان را آواز داده يك ميز كوچك طعامخوری با دیگر لوازمات سفره را ببالا آوردن امر نمودم . هانری سفره و مالزمه آنرا حاضر کرده بیاورد . ابو محی الدین نیز پلاو را کشیده آورد .
درین اثنا زنگ طعام نیز نواخته شد . هانری آمده از حاضر بودن طعام بمن خبر داد . گفتم :
– من امروز با حضرت افندئی بزرگی طعام میخورم .
حضرت پدر فرمود .
– اگر یکقدری ازین طعام خود برای کپتان بفرستیم چیزی بیمنا سبئی نخواهد بود ؟
گفتم – نی هیچ بدی ندارد .
لهذا يك طبق از پلاو افغانی خود بدست هانری برای شان فرستاده گفتم :
– کپتان و جناب مادام را بگوئید که این پلاو افغانی بود از انرو آرزو کردیم که شما هم از ان تناول بفرمائید .


صحیفه ۱۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

والحاصل طعام را به بسیار اشتها و سرور به انجام رسانیدیم میوه های گوناگونی که ابو محی الدین از ساقز گرفته بود نیز بر طعام صرف کرده حضرت پدربم برای وضو گرفتن وصلوۀ ظهر را ادا کردن بقمرهٔ خود شان فرو آمدن خواستند . بر سر زینه با کپتان و مادام که در بالا بر آمدن بودند تصادف کرده هردوی شان با حضرت پدر دست داده بسیار ممنونیت و شکر گذاری خود را اظهار کردند . و در وصف لذت و خوشی پلاو مذکور بیانها کردند .
واپور ما درین وقت درمیان آبناها وکوهها رفتار دارد که از روی نقشهٔ بزرگی که در دالان آویخته شده معلوم کردید که این کوهای جزیره های کوچک و بزرگ دریای ( یونان ) است . لهذا تا به اینجا سیاحت قطعهٔ آسیای ما تمام شده بعد ازین در قطعهٔ ( اوروپا ) سیر و و سیاحت ما بوقوع می آید .

--۲--
اوروپا

-~ لنگرگاه پیره ~-
واپور ما در میان جزیره ها و آبناهای که در مابین دودو جزیره واقع میشد، و حقیقتاً منظره های بسیار خوشنما و دلربای تشکیل میداد قطع مراحل نموده بساعت چار یعنی دو ساعت بشام مانده واصل لنگرگاه ( پیره ) گردید .
لیمان ( پیره ) در يك خليج بسیار كوچك و پنهانی واقع شده بود که تا واپور ما داخل لیمان نشده بود آثار عمران و شهر هیچ پدیدار نبود .
واپور ما داخل در وازه حوض قلعه آسای بسیار مکمل ومتین لیمان پیره گردیده در يك گوشۀ درون حوض لنگر انداز اقامت گردید .


صحیفه ۱۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کشتیبانان لنگرگاه (پیره) مانند مورچه گان که يك ملخ مرده را بیابند
برواپور ماهجوم آوردند، ولی وا اسفا که درواپور بجز سه چار نفر مشتری
که برای تماشا بیرون بر آیند کسی را نیافتند .
بنا بر امر حضرت پدر از وقت و زمان حرکت واپور از کپتان جویا
شدم . مگر واپور ما امشب و فردا را درین جا بحمل و نقل اشیای تجارتی
و زغال سنگ بسر آورده یوم چارشنبه بوقت طلوع فجر بحرکت می افتد
کپتان اینرا نیز علاوه نموده اخطار کرد :
-- که اگر خیال بیرون بر آمدن را داشته باشید فردا بوقت شام بهمه
حال باید که بواپور عودت کنید .
ازین کیفیت بحضرت پدر عرض کردم . فرمودند :
-- فرصت و وقت بسیار است . خوب سیاحت میتوانیم . هیچ نباشد
یکشب را در خشکه گذرانیدن هم غنیمت است . زوديك کشتی تدارك كن .
حاجت به تدارك و جستجو نبود . چونکه مشتری کم . و قایقچی
بسیار ! بمجرد اشارت پنج شش نفر کلا هارا کشیده دویدند . و بزبان
رومی خودشان که يك کلمه آنرا نمی فهمیدم بر عرض خدمت بر یکدیگر
سبقت ورزیدند . ولی من تأنی میکردم که بلکه کدام زبان آشنا در میان
شان پیدا شود . آنها نیز مگر این فکر مرا درك كردند كه یکی بزبان شکسته
فرانسوی و دیگری بزبان شکسته انگلیزی از اوصاف قایق و خدمتگذاری خود
بیان ها آغاز نهادند . ولی چون دیدند که من هیچ اثر فهمیدنرا اظهار نکردم
یکی از میان شان پیش آمده بزبان ترکی بسیار شکسته گفت :
-- افندی ! تورکجه بیلیر ... بن ... قایق کوزل وار ... (یعنی
ترکی میداند من ... قایق خوب است ...)
این بود که جستنئی خود را یافته گفتم :
-- بسیار خوب قایقت را در پیش زینه واپور نزديك كن . اما به این شرط


صحیفه ١٢٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

که نمبر قایق و نامت را بمن بدهی، و فردا باز بهمین وقت ما را پس بوابور بیاری.
قایقجی هماندم از جیب خود یك کارتی بر آورده بمن داد که اسم و شهرت
و نمبر قایقش بر ان نوشته بود . بمعیت حضرت پدر از زینه فرو آمده در
قایق نشستیم ، و بلب زینهٔ بسیار فراخ و سنگنی سرك سنگ بست بندر
که از واپور ما تا به آنجا خیلی کم مسافهٔ بود برامدیم .

یك حصهٔ حوض، و بازار بندرگاه شهر جنیوه


صحیفه ١٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

درینجا از پرسیدن تذکره راهداری و پاسپورت و تفتیش پولیس اثری
نیافتیم. به بسی دلالهای اوتلها، وطعامخانه ها وغیره بر میخوردیم که
کارت‌های خود را بما پیش کرده بزبان رومی و فرانسوی و سائرہ تعریفها
و رهمانئیها میکردند. ولی من بهیچ یکی ازانها التفات نکرده منتظر يك
زبان آشنایی میبودم، و همان روشی که با قایقجی کرده بودم با اینها نیز
پیشه گرفتم.
تصادف باز بداد ما رسید. يك آدم میانه بالای گندم گون ریش ترا
شیده بروتی شابقه (١) بزرگی پیش آمده بزبان فصیح و درست ترکی گفت:
- شام شما بخیر باد افند یها! آیا باواپور روس امروز تشریف آورده اید؟
گفتم – بلی همین است که از واپور برآمده ایم. شما ماشاءالله خوب
ترکی میگوئید. آیا کجایی میباشید؟
گفت – من در اصل از اهالی جزیره (کرید)م، و در استانبول
و ازمیر هم بسیار وقتها بسر آورده ام. در ینوقت در اوتل (اوتومان)
که در (آتینه) است صفت ترجمانی دارم. آیا شما خیال رفتن آتینه
را ندارید؟
گفتم – بلی میرویم، اما فردا همین وقت باید که بوا پور واپس
عودت کنیم.
گفت – تا فردا این وقت بسیار فرصت است. به ده دقیقه ازینجا
به آتینه میروید تا بوقت خواب شهر را خوب سیاحت می کنید. شب را
بکمال استراحت در اوتل ما که همه اسباب استراحت را مالکیست بسر می
آرید. فردا باز سیاحت خود را کامل کرده در ینوقت همینجا میباشید.
این ترتیب و پلان ترجمان اوتل (اوتومان) را بحضرت پدر ترجمه
(١) شابقه کلاه فرنگی را میگویند.


صحیفه ١٢٦ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد اول

کردم . خیلی مناسب وموافق یافتند ، وفرمودند که : « با او شرط بکنم
که از همیندم تابه فردا همین وقت نوکر ماباشد وازما جدا نشود . »
ازین شرط با او گفتم .
گفت – ذاتاً وظیفهٔ من همین است . اگر شما قبول بفرمائید مع الافتخار
حاضرم .
گفتم – درچنین جائیکه نه بزبان کسی میدانیم و نه کسی بزبان ما
میفهمد وجود شما را غنیمت میشماریم . باید که اول ازسیاحت ( پیره )
آغاز کنیم .
( بسیار خوب ) گفته يك عرابه فایتون منتظم را حاضر کرد در
عرابه نشسته بقدر یکساعت هر طرف این بندرگاه را گردش کردیم .
اینشهر بقدر ( ٧ ) کیلومتر بسوی غرب جنوبی آتینه که پایتخت
دولت یونان است واقع شده ، و بندرگاه پایتخت مذکور میباشد . بقدر
( ٢١٥٥٠ ) نفوس دارد . لیمان یعنی حوض لنگرگاه قلعه مانند آن
خیلی متین و مکمل است ، ولی ظرافت و لطافتی که لیمان شهر ازمیر دارد
درین لیمان دیده نمیشد . کوچه ها و بازارهای منتظم و فراخ . و فابريك
شیشه سازی ، و فابريك ابريشم بافی و سان بافی ، و يك دو خرابه بسیار
عجیب آثار عتیقه که در زمان قدیم گویا تیاتر خانه بوده است و دیگر محلهای
شهر ( پیره ) را دورو سیاحت کرده بساعت شش و نیم وقت شام به ایستگاه


صحيفه ۱۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

راه آهن آمدیم که نیمساعت بحرکت شمند و فری یعنی ریل باقی بود .
حضرت پدر در يك گوشۀ خالی و تنهای استاسیون به نماز شام مشغول شدند. ولی چون مردم یونانی به چنین عمامه بزرگ افغانی تا به ایندم يك شخصی را در استاسیون به نماز خوانی تصادف نکرده بودند جم غفیری برای تماشا جمع آمده بحیرت و تعجب بسوی حضرت پدر میدیدند ، ولی ایشان به این حیرت و تعجب آنها هیچ التفاتی نکرده نماز خود را بکمال حضور قلب ادا ، و بعد از نماز در دالان انتظار آمده بر یکی از کوچها نشستند .

منظرۀ عمومی شهر پیره

درین اثنا ما و ترجمان نیز تکتهای درجۀ اول ریل خود را گرفته بحضور شان آمدیم. بعد ازده دقیقه ریل بحرکت حاضر شده در واغون (۱) درجۀ اول نشستیم ، و بصرف ده دقیقه واصل شهر ( آتینه ) شدیم .
حضرت پدر فرمود :
- ترجمانرا بگو که اول ما را به اوتل ببرد. زیرا وقت هم نمانده، وظیفه های من هم باقی مانده سیاحت شهر را بفردا میگذاریم امشب سیاحت نمیشود .
( ۱ ) واغون خانه های ریل را میگویند .


صحيفه ۱۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ترجمان هماندم يك عرابه حاضر كرده در عرابه نشستیم و به اشارت
ترجمان عرابه چی از بسی بازارها و کوچه ها عرابه را رانده در پيش يك
عمارت بزرگ خوش منظری که اوتل [اوتو مان] بران نوشته شده
بود توقف ورزيد . در طبقهٔ دوم عمارت مذکور دو او تاق يکی برای حضرت
پدر و يکی برای من باز کردند . او تاقها از همه اسباب استراحت مکمل بود.
حضرت پدر يكسر به اتاق خود تشريف بردند ، و فرمودند :
— من طعام هم نمیخورم وظیفه های خود را کرده خواب میکنم.
شما در هر حركات خود مختارید . فردا بوقت صبح بسياحت شهر
آغاز ميكنيم .
ابو محی الدين را تنبيهات لازمه نموده با ترجمان برای يك سياحت شبانه
از اوتل برآمدیم ، و در میدان بزرگی که با نزهت و پر صفا ترين شهر است
آمده در يك غاز ينوی بسيار بزرگ عالی و صفانا کی که با هزاران چراغهای
غاز هوا و پترول روشن بود ويك موزيكه ناز کی از طرف دختران پری
پيكر لطيف المنظر رومی نژاد در ان نواخته میشد بقدر يكدو ساعت نشسته،
و طعام را نيز در لوكانته همين غازينو صرف کرده و یکدوسه چار ساعت
ديگر را نيز بتماشای بازارهای بزرگ ، و تیاتر ، و دیگر بعضی جاها بسر
آورده به او تل خود عودت كرديم . و در او تاق خود داخل شده به
استراحت تمام بخواب عمیقی فرو رفتم .

روز سه شنبه ۲۷ شوال

صبح به ۷ بجه از خواب برخاسته و بزودی تمام دریشی کرده


صحیفه ۱۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بدالان برآمدم که حضرت پدر در آنجا نشسته و چای که ابو محی الدین از
اوتل حاضر کرده بود مینوشیدند .
فرمودند - فرزند ! درینجا صفوت قلب . و صفای باطن خود را
سراسر ابتر می بینم و يك قساوت و ظلمت تیره در روح و حواس خود
حس میکنم هر قدر كه يك آن اولتر از ينشهر برآئیم بهتر خواهد بود .
گفتم - آیا در همین وقت به استاسیون رفتن آرزو میفرمایند ؟
فرمودند - نی، ترجمانرا بگو يك عرابه منتظمی بحساب ساعت حاضر کند.
حساب خودر با اوتل نیز قطع کن. این شهر قدیمی را که بسی حکما و فلاسفه
از ان ظهور نموده و تصادف مارا در ان آورده نادیده گذشتن نمیخواهم .
گفتم - بسیار مبارک است . شهر نیز آنقدر بزرگ نیست ، بطرف
یکچند ساعت سیاحت آن به انجام میرسد .
لهذا ترجمان را از اوامر حضرت پدر آگاه ساخته ، و با اوتل حساب
خود را قطع کرده و در عرابه نشسته بسیر و سیاحت شهر (آتینه) آغاز نهادیم.
اول از محله های تنگ و چتل قدیم شهر مرور نموده به بازار ها
و جادهای بسیار فراخ و منتظم شهر جدید برامدیم که طرز عمارات و بناهای
آن خیلی خوش بود . این جاده ها بيك میدان بزرگ مدوری که بسیار
بازينت و باانتظام بود منتهی میشد که سرای نشیمنگاه قرال یعنی بادشاه
یونان ، و ولیعهد ، ودایره پارلمنت و ، بلدیه و اوتلها و غازینوهای بزرگ ،
و مگازها و دکانهای منتظم همه در همین میدان و بازارهای اطراف آنست
ولی سبزی و خرمی ، و نظارت و شطارت بیروت و ازمیر را در این شهر
نمیدیدم ، بلکه يك خشکی و قساوتی مشاهده میشد .
بعد از ان در پیش يك بنای مکملی که بافیل پایه های بسیار بلند و کلفت
سنگئی متعددی مزین بود رسیدیم که ترجمان ما آنرا (دار الفنون ) گفته
تعریف نمود. از عرابه فرو آمده درین بنا داخل شدیم . کتابخانه بسیار مکمل
آنرا بباغچه مزین، و دایره های تدریسات مختلفه آنرا تماشا کرده برآمدیم.
رصد خانه ، و تياتر بزرگ ، و خسته خانه بسیار مکمل ، ومكتب


صحیفه ۱۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

صنایع که از بناهای مکمل ومشهور شهر است نیز بصورت سطحی تماشا
کرده بنابر اشارت ترجمان ، عرابه جی مارا بسوی قلعه خراب قدیم
شهر برد که ازین قلعه بعضی آثار باقی بود .
دریغا (پارتنون) نام يك خرابه معبدی دیده شد که تنها بعضی
ستونهای بسیار مصنع پیش روی آن، ويك مناره خرابه آن، ويك
چند دیواری از ان پدیدار است .

خرابه زار ( پارتنون ) نام معبد در آتینه


صحیفه ۱۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

در باب احوال این معبد رساله های کوچکی چاپی در جلدهای بسیار ظریفی بزبان یونانی از طرف رهنماهای آنجا فروخته میشد که یکی از انها را گرفته خلاصه مال آنرا ترجمان ما به اینصورت برای ما ترجمه نمود :
«معبد ( پارتنون ) بزرگترین و صناعترین معبدهای شهر قدیم ( آتنه ) بود که در قلعه داخلی شهر بنا یافته بود . این معبد برای عبادت ( آتنه ) یعنی ( زهره ) نام معبودیکه آلهۀ عقل و حکمت اعتقاد ، و حامیۀ شهر مذکور یاد میشد از سنگ مرمر سفید ساخته شده بود . و باستونهای سنگ سماق از هر طرف محاط بود . درازنی آن بقدر ( ۷۰ ) متر بود ، و دیوارهای داخلی آن با نقشها و تصویر های بر آمده از طرف معمارها و سنگتراشهای بسیار مشهور آنوقت مزین شده بود .
« بعد از ان از طرف دولت فرس که مخرب این شهر را ضبط و تسخیر کردند احراق بالنار گردید . ولی بعد از ان باز از طرف ( پریقاس ) مشهور بصورت بسیار مکملتر از اول تجدید و تعمیر یافته ، بمهارت هیکلتراش مشهور ( فیدیاس ) با هیکلها و نقشهای بسیار خوبی تزئین شده بود . علی الخصوص هیکل ( آتنه ) یعنی زهره نام معبود که بچیره دستی هیکلتراش مذکور از عاج و طلا ساخته شده بود و یکی از عجایب سبعۀ عالم شمرده میشد نیز در همین معبد وضع و رکز شده بود .
« هنگامیکه دین نصرانیت در یونان انتشار یافت این معبد به کلیسا تحویل یافت . و چون شهر آتنه از طرف دولت عثمانیه فتح گردید بجامع شریف تبدیل نمود ، و همین مناره خرابه از انوقت باقی مانده است . در سنۀ ۱۶۸۷ میلادی وقتیکه شهر آتنه از طرف ( وندیک ) ها محاصره شد این بنای قیمتحا ر با کله های طوپ خراب شده اینست که در ینوقت بهمین حالیکه دیده میشود باقمانده است . اکثر هیکلهای آن به موزه خانه


صحيفه ۱۳۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

های ( لندن ) ( و پاريس ) نقل یافته است . »

( معبد پارتينون )

از آثار عتیقه بسیار مشهور شهر آتینه

این معلومات را ترجمان ما در عرابه جا از روی رساله مذکور ترجمه
میکرد که تا تمام شدن آن عرابه ما باز بجاده کبیر ومیدان پانزهتی که ذكر آن
سابقاً مذکور گردید رسیده بود . درينجا حضرت پدرفرمود :


صحيفه ۱۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اگر یکقدری درینجا آرام ورزیم و يك چای بنوشیم و بعد از ان یکسر بسوی استاسیون برویم بد نخواهد شد .
لهذا عرابه چی را در پیش یکی از غازینوها به ایستادن امر کرده از عرابه فرو آمدیم . این غازینواز قهوه خانهائیکه دیشب دران آمده بودیم نبود ، بلکه غازینویی بود که ساز و دیگر مشروبات دران نبود و چای و قهوه و شربت و سوده و لیمونیت در ان موجود میشد . سه شیشه لیمونیت خواسته و یکقدری استراحت کرده یکسر به استاسیون آمدیم و تکتهای خود را از رفتن ، و از ترجمان را از رفتن و بازگشتن گرفته سوار قطار شمند و فرشدییم ، و ازین شهریکه افلاطون ، و ارسطو ، وسقراط وغیره از ان ظهور یافته وداع نمودیم ، وبظرف ده دقیقه واصل بندرگاه [ پیره ] گر دیده و قایقچئی خود را پیدا کرده و از ترجمان خود به بسیار خوشنودی طرفین وداع کرده به بچه بودنه درواپور خود که حکم آشیانه ما را گرفته است داخل شدیم .
حالا لازم آمد که شمهٔ از احوال تاریخی و جغرافی شهر آتنه نیز بر قارئین کرام خود عرضه نمائیم :

آتنه
بزرگترین و مشهورترین شهرهای ممالک یونان شهر [ آتنه ] است که امروزه روز پایتخت دولت مذکور است . در زمان قدیم نیز مرکز مدنیت یونان همین شهر شهیر بود .
این شهر در ۳۷ درجه ، و ۸ دقیقه ، و ۸ ثانیه عرض شمالی ، و ۲۱ درجه ، و ۲۳ دقیقه ، و ۲۹ ثانیه طول شرقی واقعشده و اکثر جهات آن با تپه ها محاط ، و تنها از جهت شرق تا به خلیجی که بندرگاه ( پیره ) در ان واقعست کشاده میباشد . ( پیره ) بندرگاه این پایتخت است که با يك خط


صحيفه ١٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

شمندو فر با همدیگر مربوط شده است .

شهریکه در ین وقت موجود است تنها در يك قسم موقع قديم خود مبنی میباشد که بقدر ( ٨٠٠٠٠ ) نفوس دارد ، واصل شهر قديم رتبه که در ینوقت آنرا ( آقر و پول ( یعنی قلعه داخلی میگویند و بجهت غرب و جنوب این تپه است مبنی شده بود ، و در ینوقت این شهر که روز بروز در وسعت و ترقی میباشد در طرف شرق وشمال تپۀ مذکور یکسر بنیاد و امتداد دارد .

در زمان قدیم شهر آنقدر وسعت داشت که قلعه دور ادور آن زیاده از ( ٣٦ ) كيلو متر بود . رفته رفته آنقد ر كوچك شده رفت که در زمان حکومت عثمانیه یعنی در تاریخ ۱۷۸۰ میلادی ۷ کیلو متريك سوری که در اطراف آن کشیدند همۀ شهر را در بر گرفت .

بعد از انکه باز بدست یونانیم ادرآمد سور مذکور را خراب کردند که در ینوقت در بعضی جاها بعضی آثاری از ان سور باقی مانده است در زمان قدیم در شهر ( آتنه ) آنچنان عمارتها و بناهای عالی و مکملی موجود بود که از عجایب عالم شمرده میشد . همۀ این بناها بچنان هيكلها ، ونقشها، ونوشته های مصنعی مزین بود که بعضی از انها که در دیگر موزه خانه های معتبر دنیا نقل داده شده است مدار زینت یگانه آن موزه ها شمرده میشود. در ینوقت تنها خرابه زار ( پارتنون ) موجود است که این بنا برای معبد زهره نام معبود که حامیهٔ شهر ( آتنه ) شمرده میشد ساخته شده بود، و باز بکلیسا و بعد از ان بجامع تحویل یافته و در ینوقت باز بحال اصلی خود رجوع کرده سیرگاه هوس کاران آثار عتیقه میباشد . در زمانهای قدیم از شهر ( آتنه ) تابه ( پیره ) يك راهی موجود بود که دو طرفۀ آن بايك سوری محفوظ بود . در ینوقت در بعضی جاها آثار آن سور پدیدار است .


صحیفه ۱۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

شهر آتنه در ین وقت اگر چه چنان بناهای عالی که در زمان های قدیم
داشت ، و ذکر بعضی از انها گذشت ندارد ، ولی منتخبتر ین بنا های
اینوقت سرای قرال ، ودارالفنون آن که يك كتبخانه مکمل هم دارد ،
ورصد خانه ، و تياتر ، و خسته خانه ، و دایره مبعوثان ، و مکتب صنایع
و دیگر یکچند مکتب آنست .

* احوال تاریخی *

تأسيس و بنای این شهر خیلی قدیم است در اول امر از طرف يك قومی
که از مصر در زیر ریاست (کقروب) نام يك رئیسی آمده بودند بنا یافته
بود . دران وقت شهر عبارت از همان قلعه داخلی که بر سر تپه وا قعست
میبود . و درانوقت این شهر را (کقر و پیا ) میگفتند .
پس از زمانهای بسیاری که معبد (آتنه ) یعنی (زهره ) دران بنا
یافت به نام این آلهه یعنی (آتنه ) موسوم گردید .
این شهر در زمان سلاله ( پیلسترات ) که پنجصد سال پیشتر از میلاد
عيسى عليه السلام ریاست داشتند خیلی وسعت و زینت پیدا کرده بود .
بعد ازان پادشاه ایران (اردشیر ابن بهمن) برین جاها تسلط یافته شهر
مذکور را ویران ساخت ، و بعدها از طرف ( پریقلس ) نام حکمدار
ذی اقتدار یونانی فوق العاده توسیع و تزئین یافته بود . بعد از ظهور
(اسکندر کبیر ) ماكدونی اگر چه (آتنه ) استقلال و در خشائی خود را
غایب نمودولی اسکندر به این شهر هیچ خرابی نرسانید، و طوایف الملوکی
که بعد ازو بر سر کار آمدند بعضی ازانها در تعمیر و تزئین آن نیز کوشیده
اند ، وباز هم بسیار وقتها این شهر مرکز علم وعرفان مانده بود .
بعد از ان بدست دولت (روما ) درآمد ، ولی اهالی آن با ( مهرداد )
هفتم که در آسیای صغرا حکومت داشت اتفاق کرده، با دولت روما محاربه


صحيفه ١٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول
کردند . تا آنکه (سیلا) نام حکمدار رومانی آمده یونان را ضبط، و آتنه را ویران نمود . بعد ازان از طرف بعضی حکمداران روماس از نو آباد شده است . ولی (نرون) نام حکمدار رومانی آثار قیمتدار مصنعه این شهر را به (روما) نقل داده است .
بعد از شیوع یافتن دین نصرانیت (آتنه) خیلی وقتها اعتقاد قدیم و معارف خود شانرا اگر چه محافظه کرده توانسته اند ولی رفته رفته نصرانیت غلبه جسته معبدهای شان به کلیسا تحویل یافته بود ، و در قرون وسطا معارف قدیم شان سراسر بی نام و بی نشان گردیده بود .
در سنه ١٢٠٤ میلادی وقتیکه استانبول از طرف اهل صلیب ضبط گردید در (آتنه) نیزيك حکومت دوقه یی فرنگ تشکیل یافته بود . در سنه ١٣٢١ بدست قرال (سیچیلیا) قره دایقای دوم درآمده بود ، و در سنه ١٣٧٠ بمعاونت و مدد رسانی (سلطان مراد خدا وندکار) از طرف حکمدار فلورانسه که (آچیا ئولی) نام داشت ضبط و تسخیر گردیده بود . نهایت الامر در سنه ١٤٥٦ میلادی یعنی سنه ٨٦٢ هجری از طرف (سلطان محمد خان ثانی) که فاتح قسطنطنیه بود فتح شده ضمیمه ممالک عثمانی گردید ، و معابد قدیمه آن بجوامع شریفه تحویل یافته مدت چارصد سال در زیر اداره عادله دولت علیه عثمانیه مانده یکی از شهرهای اسلام شمرده میشد .
در سنه ۱۸۲۱ میلادی در اثنای اختلال بزرگ یونان که تا بسیار وقتها دوام ورزید شهر مذکور ویران شد . نهایت الامر در سنه ١٢٤٥ هجری به اتفاق همه دولتهای اوروپا دولت یونان دولت مستقل شده شهر (آتنه) پایتخت آن اتخاذ شده است .
در (آتنه) در زمانهای قدیم علما و حکما و فلاسفه و مشاهیر یکه


صحیفه ۱۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

ظهور نموده تعداد آن خارج شمار است. سقراط افلاطون ، ارسطو ،
سوفوقل ، اکسنوفون ، اوریپیداسکیل ، دوموستن ، اسکین ، فیدیاس
از جمله آنهاست .

*
**

و الحاصل وقتیکه به واپو رآمدیم بجز یکچند نفر عمله وکپتان سوم
واپور دگر هیچ کسی درواپور نبود. حتی کپتان اول و مادامش نیز
برای تماشا به بیرون برآمده بودند. ماکینه های جر اثقال واپور بکمال
فعالیت به اخذ و عطای اموال در کار بودند. و کپتان سوم و سکرتر واپور
بنظارت و کارگذاری آنها مشغول بودند .
حضرت پدر یکسر به قمره خود شان فرو آمده به وضو و ادای
صلوه ظهر مشغول شدند .
منهم هازی خانه سامان را پیدا کرده حاضر ساختن آب گرم و
صابون ، و قدیفه را در قمره غسل خانه واپور تنبیه نمودم. زیرا بشست
وشوی بدن ، و تبدیل جامه محتاج بودم .
بعد از یکساعت یک حمام بسیار مکملی کرده ، و جامه و دریشی پاک
تازه پوشیده و نماز سفریانه خود را ادا کرده بادور بینی که در قمره خود
داشتم بر سطح برآمدم و تماشای شهر و لیمان مشغول شدم .
درین اثنا کپتان وما دامش نیز آمدند. با همدیگر احوال پرسی
کرده کپتان پرسید که :
- آیا آتنه را تماشا کردید؟
گفتم - بلی خوب سیاحت کردیم شما هم به آتنه رفته بودید؟
گفت - بلی ما هم به آتنه رفته بودیم.


صحيفه ۱۳۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

گفتم - آیا قورنیلوف چه وقت حرکت خواهد کرد؟
گفت - فردا بچار بجه .
کپتان بامادام بقمره فرو آمد . منهم در و اپور بگردش آغاز کردم .
گاه بسوی پینی و اپور ، و گاه بریال قومانده بگذرانیدن وقت بسر آوردم .
بعضی مسافرین که از و اپور بیرون برامده بودند واپس عودت میکردند .
وقت شام بود که حمل و نقل اموال واشیائیکه و اپور مابه آن مشغول بود
ختام یافته ماشینهای جراثقال تعطیل حرکت نمودند .
حضرت پدر بر سطح و اپور بر امده پرسیدند که :
- آیا ابو محی الدین طعام ما را حاضر کرده باشد ؟
گفتم - بلی حاضر است . اگر امر بفرمائید بگویم بیارد .
فرمودند - بیارد . چرا که من دیشب هم طعام نخورده ام و در ینوقت
خیلی گرسنه شده ام .
هماندم ابومحی الدین را با وردن طعام امر نموده ، و سفره را حاضر
کرده حضرت پدر طعام تناول کردند . منهم بوقت معین در دالان فرو
آمده طعام رابا کپتان اول و دوم و مادام خوردیم بعد از طعام بنوشتن
سیاحتنامۀ امروزی خود پرداخته و یکقدری پیانوی مادام را شنیده
بخواب راحت فرورفتم .

یوم چارشنبه ۲۸ شوال

به ۷ بجۀ صبح از خواب برخاسته بر سطح برامدم . حضرت پدر


صحیفه ۱۳۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بقرار عادت مستمری خودشان بریکی از چوکیها نشسته بودند سلام
داده از صحت و عافیت و امر و خدمت شان جویا شدم .
فرمودند - صحت وجودم اگرچه بر کمالست. ولی صفای روحانی مرا
خاک و هوای یونان خیلی ابتر نموده است. خدا کند تا یک آن اولتر واپور ما
ازینمملکت تیره دل برامده بخاک صفا ناك ممالك اسلاميه عثمانیه داخل شود.
گفتم - از علامات واپور چنان معلوم میشود که بعد از یکساعت
دیگر واپور ما حرکت کند .
فرمودند - تا به آنوقت ما هم چای خود را بنوشیم .
گفتم - بسیار خوب میشود .
لهذا ابو محی الدین را به آوردن چای امر کرده بحضور شان آمدم .
فرمودند :
لطافت و طراوتی که از شام تا به اینجا دیده ایم درین خاك هيچ اثری
ازان مشاهده نمیشود .
گفتم - بلی همچنینست بنظر بنده هم آتنه و پیره خیلی خشک
و بی طراوت درآمد.
فرمودند - خود دولت یونان نیز نسبت بدیگر دولتهای اوروپا خیلی
بی آب و لجه است . شکل مملکت آن نیز در خریطه که دیدم فقط بيك اختا
بوطی میماند .
گفتم - الحق خوب تشبیه فرمودند. زیرا-واحل این شبه جزیره یونان
در امده گیها و برامده گیهای بسیاری دارد که خلیجها و دماغه ها و جزیره
های کوچک کوچکی که بر اطراف آن واقع شده يك شکل عجیبی برای
آن بهم رسانیده .
درین اثنا واپور ما نیز به برداشتن لنگر آغاز نهاده بعد از یکساعت


صحیفه ١٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

حوض لیمان ( پیره ) را ترك کرده یکسر بسوی شمال غربی بطرف بندر (سلانیك) بسرعت ١٢ میل در ساعتی تدویر چرخ حرکت نمود .
بحر خیلی آرام، وهوا صاف است خلل و شورشی در هیچ چیزی معلوم نمیشود . واپور ما هم از مسافرین رهرو تنها مانده . در قمره های اول بجز ما دگر هیچ مسافری نیست . قمره های درجه دوم و گوورته یعنی سطح درجه عام نیز خالی و تنهاست .
طعام چاشت را با حضرت پدر بر سطح واپور خوردیم . چونکه کپتان و مادامش نیز امروز طعام خودشانرا بر پل قومانده صرف کرده به دالان نیا مدند. ولی در اثنای طعام کپتان بمقابل پلاو افغانی که دو روز پیش ازین برایش فرستاده بوديم يك صحن شیر برنج معقد قالبی اوروپی بخت فرستاد .
بعد از طعام بنا بر امر حضرت پدر بر پل قومانده رفته از جناب مادام و کپتان تشکر کردم . کپتان گفت :
— مادام از وقتیکه پلاو شمار اخورده هیچ روزی نیست که از لذت و خوبی آن بحث بمیان نیارد. لهذا بمقابل آن حیران بود که چه چیز بشما تقدیم کند، امروز این شیر برنج را يك طعام لذیذی دانسته برای شما تقدیم نمود .
گفتم — چون چنین است ازین یاد آوری جناب ما دام به ایشان تشکرات خود را تقدیم میکنیم ولی وا اسفا که بسبب ندانستن زبان تر جهانی را از جناب شما توقع ورجا میکنم .
کپتان ترجمانی را ادا کرده مادام کله جنبانیهای تشکرانه را ایفا نمود.
گفتم — اگر میدانستیم که جناب مادام پلاو افغانی ما را پسند فرمو ده هر وقت برای شان تقدیم میکردیم .
گفت — اوخ ! بسیار اعلايك پلاوی بود که تابحال در مدت عمر


صحیفه ١٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

خود چنین برنجی نخورده بودیم . اما هر وقت بزحمت شمار و ادار نیستیم .
والحاصل از مادام و کپتان وداع کرده بحضور پدر آمدم و کیفیت
را عرض کردم . فرمودند :
ـ تابه استانبول که از هم جدا میشویم خوبست که با اینهايك حسن
سلوکی شد . یکدو بار دیگر نیز از پلاو خود به آنها باید بخورانیم .
گفتم ـ حسن خلق عالیجنابانه بزرگوارانه حضرت پدر دوست و
دشمنرا مجلوب التفات عالی داشته است .
والحاصل امروز را به بسیار هوای خوشی تا بشام رسانیدیم . به
هشت بجه شب بر سر سفره طعام با کپتان و مادام ، وكيتان دوم وسوم
جمع آمدیم . از قرار قول کپتان چنان معلوم شد که واپو. ما به شش بجه
شام از حدود ممالک یونانیه در گذشته محدود ممالک عثمانیه داخلشده است.
طعام را بصحبتهای مختلف به انجام رسانیدیم . کپتان از سیاست
و پولیتیقه افغانستان با دولت انگلیز و روس نيز بيك مناسبتی بحث در میان
آورده گفت :
ـ بسیار افسوس است که دولت افغانستان همه معاملات ومناسباب خود
شانرا تنها با دولت انگلیز منحصر داشته و بادولت ما هيچ تعلق ومعاملاتى
بهم نمیرساند .
گفتم ـ معلوم عالی شماست که افغا نستان يك دولتيست مستقل . و در
آسیا مابین شما و انگليز يك سدیست حایل و هیچگاه شما را دشمن و انگلیز
را دوست ویا بعکس آن يك فكر و مسلکی اتخاذ نکر ده بلکه باهر دو
دولت همسایه خود بيك سان وسيان معاملات دوستانه و صلح پر و رانه خود را
رعایت کرده ومیکند . ولى بسبب قربيت وتماسی که با دولت انگلیز دارد .
و از زمانهای بسیاری معاملات ومناسبات تجاريه ، وحقوق ومعاهدات


صحيفه ١٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

سیاسیه شان جاری شده آمده است از اثر و داد و ستد و رفت و آمد ما با دولت انگلیز بیشتر است.
والحاصل در بخصوص بحث ما بسیار بطول انجامید که اگر همه آن مبحث را درینجا بنویسم سیاحت نامه ما بيك سیاست نامه تبدیل خواهد یافت. و چون ساعت هم بده بجه رسیده لهذا از تحریر این بحث صرف نظر کرده به بسیار کدورت قلب وحواس پریشان بکمره خود برای استراحت داخل شدم. ولی راحت کجا ! ...

روز پنجشنبه ۲۹ شوال

دیشب خواب راحت از دیده ام به یغما رفته بود. محتيكه با روسها در باب وطن مقدسم (افغانستان) بوقوع آمده بود افکارم را زیر وزبر نموده بود. زیرا در اثنای بحث دیشبه کپتان دوم گفته بود که : - «انگلیزها افغانستانرا دولت مستقلی نی بلکه در زیر حمایه خود در عالم رقم داده اند. و تنها روسهاست که اینسخن آنها را قبول نکرده افغانستان را دولت مستقل و آزاد میشناسند .»
اگرچه واهی بودن اینسخن در پیش من عیان بود ولی بازهم همه رگها و پیهای حمیت وغیرت وطنیه ام را مانند ماشین بجلی به تشنج واهتزاز درآورده بود. و ازین بود که نخواب کردم و نه راحت توانستم.
سبحان الله ! این کلمۀ (وطن) چقدر مقدس وعزيز يك کلمه ایست! شرف ، ناموس ، عزت ، حیات همه در همین سه حرف این کلمۀ مقدس مندرج است. آیا چسان انسانی تصور شود که شرف وناموس وحیات خود را در زیر حمایت دیگری به بیند. وزنده گانی بتواند ؟


صحيفه ١٤٣ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمين جلد اول

يك افغان ، در هر جای که باشد به آزادی و استقلالیت افغانستان ،
خود را افغان میشناسد ، ملیت ، قومیت هر فرد بوطنش قایم است . وطن
چون در اغوش حمایت دیگری باشد ملیت و قومیت کجا باقی میماند ! شرف
و ناموس کجا میرود ؟
والحاصل این تفکرات عمیقۀ وطنیه تا بصبح مرا بیتاب و در پیچتاب
انداخت . هر انقدر که لاحول خواندم و بمحاكمۀ عقل سلیم اینگونه ارا
جيف را رد کردم ولی با زهم از تشویش و وسوسه خالی نماندم . و تا بصبح
بگریه بسر آوردم . نیم ساعت هنوز بطلوع فجر باقی بود که خوابگاهم را
ترك كرده از قمره بر سطح بر آمدم . حضرت پدر را که قیام اللیل از عادت
و وظیفۀ عمری شانست بعبادت رب معبود قایم و دایم دیدم . زهی توفیق،
و خهی طریق سعادت رفیق که در بحر و بر بجز راه حق بدگر سو نمی پوید،
و در خشك و تر بجز او دگر چیزی نمیجوید .
كائنات در گرداب سکوت ، و سکونت مستغرق بود . بجز صدای
رفتار وابور که جگر بحر را از هم دریده و بفریادش میداشت دگر چیزی
خلل آور سکوت و سکونت دیده نمیشد. بحر بغایت سکونت ، هوا بنهایت
لطافت بود . سمای صفا سما ، دریای سکونت پیما را به عکوس انجم ضیا
نثار غرقۀ انوار شعشعه باری نموده بود! وابور ما چونکه یکسر بسوی غرب
شمالی روان و پویا نست لهذا مقابل با نقطۀ شرقی بر یکی از آرام چوکیها
منتظر دمیدن صبحدم نشستم . سرم را که مانند کورۀ حداد در شعله
افشانی بود برهنه کرده بهوای سرد دریا معروض نمودم .
نصف دایره افق شرقی را دیدم که لحظه بلحظه محلول نوری احاطه
میکند ، تا آنکه دایره افقی که نقطۀ تلاقی بحر با سما بنظر می آمد بايك
جدول نقره فامی از هم تفریق گردید . ربع دایرۀ سما با ربع سطح قاعۀ
دریا روشن شده میرفت . گویا از نقطۀ که بر ان نظر دوخته بودم يك


صحیفه ١٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
چشمه نوری ظهور مینمود که دم بدم از ان چشمه نور يك نهر آب حیات نشوری در جریان می آمد ! مذهب صحایف دیوان کائنات کویا همه معادن الماس دنیا و مروارید های بحر را جمع آورده و از ان يك محلولی ساخته با قلم معجز کار قدرت به آرایش سر لوحه طرف افق پرداخته است !
رفته رفته کار ازین بالا تر شده رفت . یعنی محلول الماس و مروارید بيك محلول لعل و یاقوت تبدیل ورزید ! دایره افق با جدول یاقوت فامی، از صحیفه الماس ارتسام اولین جدا گردید. پاره های ابر های كوچك كوچك از هم پراکنده دامنه افق رنگهای مختلف الوان سبعه قوس قزحی را پیدا کرده کنارهای بالایی آنهايك رنگ گل خار بسیار لطیفی ، و سطح وسط آنهايك بنفشی سنبل و سوسنی، و کنار متصل افق آنها بيك رنگ آتشی لاله یی تحویل یافت !
سبحان الله ، اینچه حالست ! عالم را يك رونق دیگری پیدا شد . صفحه کائنات که قبل ازین غریق انوار بود ، حالا مستغرق ضیای شعشعه بازی گردید . آیا در نقطه افق شرقی کوه آتشفشانی بظهور آمده ؟ آیا کدام از در آتشین نفس روایات اساطیرالاولین از پشت پرده افق دهن خودرا باز کرده! ؟ نی نی! نه این است و نه آن بلکه؛ مخلوق بسیار بدیع حضرت بدیع السموات والارض جل و علایعنی آفتاب جهانتاب طلوع میکند. بلی ، بلی ! لحظه نگذشته بود که کلاه زرین شعاع سلطان شمس خاوری از گوشه افق پدیدار گردید ، و بعد از کمی بکمال دبدبه و جلال بر تخت افق یاقوت مثال خود جلوس نمود ! و پدیدار فرحت آثار خویش بر عالم کائنات ضیای حیات نثاری ایثار فرمود .
بيك سوزوگداز اشکبار، و گریه های زار زار ، از درگاه خالق لیل و نهار ، نیاز پر عجز و انکسار نموده مناجات نمودم که : ای خلاق عظیم


صحیفه ١٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

الشان کائنات ، وای حیات بخشای ،نان جمله موجودات ! وطن عزیز
مقدسم را از شر دشمنان بدکیش ضرر اندیش پر قوت آن که یکی از طرف
شرق و جنوب مانند يك اژدر دو سر آتشین پیکرکریه المنظر ، ازتوقل
(كوژك) و (دره خيبر) برای بلع نمودن وجود نازنین لطافت اثر او
هر دو سر پر شور و شرر پرور خود را برون آورده؛ و دیگری مانند سیلاب
خروشان بلا توامانی که آب آن از چرکاب نجاست آلود خانه برانداز دین
و ناموس تشکیل یافته ، و از مدت مدیدی از تالابهای منجمده شمال ،
و کوه های (اورال) بجریان آمده ، و آهسته آهسته صحراهای ترکمن ،
و اراضی واسعه آسیای وسطی را با چرکاب خود پر و املا نموده ، و
آخر الامر از طرف غرب و شمال کوههای شامخ وطن عزیز ما را سد حایل
جریان خود یافته ، و لحظه از پیدا كردن يك مجرایی برای جریان خود فارغ
نه نشسته بفضل وکرم نامتناهی وحفظ وحمايت صمدانی خود محافظه
وصيانت فرما. و پادشاه بزرگ منش با تدبیر صاحب رأی زرین ما حضرت
(ضياء الملة و الدين) را که ناموس ملت و وطن مارا از چنگ اژدر دو
سر آتشین نفس بعصای موسای تدبیر و سیاست ، و ید بیضای بر ضیای
شمشیر شجاعت وارهانیده همیشه براعمال خيريه ، و سیاستهای عالم
پسندانه شان موفق و كامیاب فرما . يارب ! يا الله !!
درین اثنا حضرت پدربزرگوارم از نماز اشراق خود نیز فارغ شده
برچوکی مستمری خودشان که همیشه بر آن می نشستند ، و هیچگاه آنرا
تبدیل نداده اند نشستند . بنده چون در يك گوشه پنهانی نشسته بودم
در اول امر مرا ندیده بودند . برخواسته بحضورشان رفتم ، و سلام
داده بپا ایستادم . حضرت پدر شفقت پرور چون بسوی شکل و سیمای
من نظر فرمودند به اندیشه و تلاش افتاده پرسیدند :


صحیفه ١٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

-- فرزند! حالت را خیلی ابتر می بینم! اینچه سیماست؟
گفتم -- هیچ نیست پدر، دیشب خوب خواب نکرده ام .
فرمودند -- نی! تنها بیخوابی نیست، گریه بسیار هم کرده،
چشمهایت مانند کاسه های خون گشته، سیمایت يك شكل مدهشی
پیدا کرده! مرا از اندیشه رها کن زود بگو چه درد داری؟
این را فرموده نبضم را معاینه نمودند، ودست مبارک را بر جبینم
نهاده فرمودند:
-- اینچه آتش! اینچه حرارت! ها... دانستم حقیقتاً بر تو ظلم شده،
هنوز یکماه از از دواجت نگذشته بود که ترا از رفیقه حیاتت جدا کرد.
بسفر بر آوردم، محبت مفرطه ات را نیز با او میدانم که بچه درجه است!
اما يك افغان اینچنین نباید باشد فرزند!
گفتم -- قربانت شوم پدر! دردم درد زنانه خانگی نیست، بلکه
درد مردانه افغانیست! زیرا حضرت پدر مرا دایماً بر حب وطن ومحبت
ملیت، ومحافظه شرافت افغانیت توصیه و تربیه فرموده اند.
فرمودند -- آری هم چنینست؛ باز هم توصیه یگانه من همیشه
همین است وهمین خواهد بود. اما مقصدت ازین چیست؟
لاجرم از مباحثه دیشب وفقره مدهشه کپتان دوم. وتاثیرات
صاعقه آسای آن بر حواس و وجود ناتوان یکان یکان عرض و
بیان کردم.
تبسم کرده، ودستم را فشار داده فرمودند:
-- فرزند! اینسخن مرد روسی هیچ موجب اندیشه نیست.
ازين يك ايمن وخاطر جمع باش که افغانستان هیچگاه حمایت هیچ دولت
بیگانه را بهیچصورت قبول نمیکند. علی الخصوص که آن دولت غیر


صحیفه ١٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

دین هم باشد.
گفتم – اعتقاد کامل بنده هم همین است، ولی دو مسئله مرا به اندیشه
و اینهمه اضطراب انداخته است.
فرمودند – کدام مسئله ؟
گفتم – یکی اینکه اگر انگلیزها براستی همچنین يك شایعۀ در عالم
انداخته باشند، و افکار عمومی را برین قانع ساخته باشند که افغانستان
در زیر حمایت اوست این شرافت و افتخار و این آزادانه زندگانی پر مسار
خود را درین مملکت غربت بيك زندگانی خالی از شرف شرمسارانه
محول می یابم. زیرا در هر کس که بنگرم چنان میپندارم که بمن میگوید
« این مرد افغان در زیر حمایت انگلیز است » . ثانیاً اینکه ....
حضرت پدر سخن مرا قطع کرده فرمودند :
– باش فرزند ! اول این شبهه و اندیشه ترا رفع کنم : اینسخن مرد
که روسی از دو حال خالی نیست. یا اینست که انگلیزها همچنين يك شایعه
غلط و بی اساسی را در عالم نشر نکرده باشند که جنبه اصح هم بفکر خود
من همینست. زیرا اینسخن را تا بحال نه من و نه خودت نه در يك جریده
دیده، و نه از زبان کسی شنیده ایم. انگلیزها مردمان عاقلی هستند.
اینچنين يك كذب صريح غیر معقولی را هیچگاه ارتکاب نکرده خواهند
بود . یا این است که انگلیزها بر همچنین يك اشاعه کاذبی ارتکاب کرده
خواهند بود : در انحال چنانچه روسها اینسخن انگلیزها را قبول نکرده
افغانستانرا دولت آزاد و مستقل دانسته اند دیگر دولتها چرا همچنین
ندانسته باشند ؟ آیا بجز دولت روس دیگر هیچ کسی در دنیا از علم حقوق
دول آگاه نیستند ؟ آیا شناختن حقوق استقلال وزیر حمایت بودن يك
دولتی تنها منحصر بر دولت روس است ؟ درینزمان اطفال مکتب هم


صحیفه ١٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

میدانند که دولت آزاد چیست. وغیر آزاد کیست . فرزند من!
نوابها و راجاهای هندستان زیر حمایت انگلیزاند که نه عسکر شان در
زیر فرمان شانست و نه اداره حکمرانی شان. آیا انگلیزها در کدام محاربه
خود از افغانستان عسکر گرفته وسوق کرده است؟ حالا نکه در محاربه ها
ئیکه با ما افغانیان کردند اکثر عساکر را جواره ها، ونوابی های هندستانرا
طعمه تیغ وسنان ما ساختند. حالا شبهه ات رفع شد فرزند؟
گفتم -- بلی، درینباب وجدانم خیلی مستریح شد.
فرمودند -- حالا دیگر شبهه ات را بگو .
گفتم -- این کلامهای مبارک قبله گاه دل آکاهم همه شبهه هارا از
دلم بر طرف نمود، وهیچ اندیشه در دلم باقی نگذاشت.
فرمودند -- نی، تو دو شبهه داشتی که میخواستی بگویی ولی من
برای رفع شبهه اولت سخنت را قطع کرده بودم.
گفتم -- آن شبهه ام ازین بی اهمیت تر است، زیرا بسببی که از احوال
سیاسی امارت موجوده افغانستان بخوبی آگاهی ندارم بخیالم گذشت
که مبادا در ابتدای امارت يك معاهده نامه درینباب با انگلیزها نشده باشد؟
فرمودند -- هیچگاه اینچنین شبهه را بدلت راه مده . زیرا حضرت
امیر ماحفظه الله آنقدر ذکای خدا داد مقرطی را مالك است که بهیچصورت
انگلیزها اورابازی داده نتوانسته اند. من اعلحضرت امیر عبدالرحمن
خانرا خوب میشناسم، وبسیار عمرها با او گذران کرده ام. حتی در
اوایل تشریف آوری شان در ینبار ورھایی دادن افغانستانرا از چنگ
انگلیزها و اجرای مصالحه وعقد معاهده نیز با ایشان همراه بودم، بلکه
مرا از خود پیشتر بچارکار بحضورشان فرستاده بودم. غیور، جسور،
ذکی، دانايک پاد شاهیست. غیرت، شجاعت، اصالت او چسان معاهدهٔ


صحيفه ١٤٩ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد اول

را که حمایت در ان باشد قبول میکند ؟
گفتم – بسیار درست ، بسیار معقول ! کلام درربار حضرت پدرمرا
سر از نو حیات تازه بخشید و گر نه از وقتی که از زبان این روس منحوس
اینسخن را شنیده ام خود را آنقدر ذلیل حقیر سفیل یافتم که مرک و
حیات را مساوی دانستم .
حضرت پدر شفقت برور جبینم را بکمال محبت بوسیده فرمودند :
– آفرین پسر غیور وطنیپرست من ! حب وطن همچنین باید باشد . ولی
این را هم بتو بگویم فرزند که این مرد روسی که اینسخن را صرف نموده
محض بنابر اظهار خلوص و ابرازيك جمیله گفته . واکر میدانست که بر تو
اینقدر تاثیر میکند بلکه نمیگفت . يك بنجر وزي که با ایشان كرفتاریم
بحسن معامله بسر آورده من بعد ازین زنهارکه ازینگونه مباحثه ها با آنها
مکن . چونکه مبادا بصحتت خللی برسد . حالا برو یکقدری بخواب
زیرا بسیار بیراحت می بینمت .
دستها و قدمهای مبارك شانرا بوسیده امرشانرا اطاعت کردم ، و
بقمره آمده بکمال استراحت فکر و وجدان بخواب بسیارگرانی فرو رفتم .
يك بجه روز بود که ابو محی الدین مرا از خواب بیدار کرد .
گفتم – خیر باشد ابو محی الدین ؟
گفت – حضرت سیدی کبیر مرا فرستاد که هم از احوال شما ببرسم ،
و هم استفسار کنم که آیا در دالان طعام میخورید یا بمعیت حضرت شان ؟
گفتم – طعام حضرت پدر را حاضر کرده ؟
گفت – بلی حاضر است ، و لی فرمودند که اول از شما ببرسم باز
طعام را بیارم .
گفتم – چه بپخته ابو محی الدین ؟


صحیفه ١٥٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

گفت — يك چند دانه تخم مرغ را با پنیر فلمنگی در روغن سرخ کرده ام، و يك سلاته بسیار خوبی هم ساخته ام که آقای مرا بسیار پسند خواهد آمد، یکقدری مسکه و قند میده، و چیزی میوه هم حاضر است دگر چه میخواهید؟
گفتم — آفرین محی الدین آغا! در اوتل دیقری شام نیز ازین بهتر يك طعام چاشتی میسر نمیشود! از حالا دهنم را پر آب کردی برو عرض بکن که بمعیت حضرت پدر طعام میخورم . هانری را نیز بگو که سفره را حاضر کند، تو هم طعام را بیار.
گفت — آیا سوال کرده میتوانم که امروز چرا بخلاف عادت بروز خواب کردید؟ انشاء الله صحت تان خوب است؟
گفتم — الحمد الله خوبم ولی دیشب خواب نکرده ام!
گفت — مقصد همین که صحت تان خوب باشد . ولی شبها بخواب ماندن تان يك چیز طبیعیست!!
این سخن را گفته ويك تبسمی نمود . دانستم که او نیز بهمان گمانی که حضرت پدر در وقت صبح اول بار تخمین فرموده بودند میباشد .
گفتم — چسان ابو محی الدین! آیا در بخواب ماندن بشبها حق دارم یا نی؟
گفت — های های یا سیدی! فرنگها ماه اول عروسی را (ماه عسل) مینامند، و اکثر این ماه را با عروس بيك سیاحت دیگر شهر یا قریه بسر می آرند . حالا تکه ماه عسل شما را ماه حنظل باید گفت .
اگر چه این تعبیر یکقدری گستاخانه و غلیظانه بود ولی تا یکدرجه درست شمرده میشد. لہذا خنده کردم و او را بپئی کارش فرستاده خواب گاهم را ترك نمودم و وضو و توالتم را اجرا کرده بحضور پدر آمدم.


صحیفه ۱۵۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

فرمودند ـ چه حال داری فرزند ! راحت کردی انشاء الله ؟
گفتم ـ الحمدالله بسایهٔ شفقنها و مرحمتهای حضرت قبله گاه دل آگاه
خود خوب راحت یافتم ، وحالا هیچ زحمتی ندارم .
طعام را به بسیار فرحت وسرور باهم خورده ، واز صحبنها و مکا
لمه های حکیمانه شان لذتها واستفاده هاکرده ، آنروزرا تاشام نگذاشتند
که از حضور شان مفارقت ورزم . طعام شام را بنا بفرموده خود شان
دردالان بقرار عادت هر شبه با کپتان وما دام تناول کردم . ازحسن
تصادف کپتان دوم امشب برسفره حاضر نبود و بعوض او کپتان سوم
موجود بود . طعام خیلی ساکتانه بانجام رسید . بعد از طعام برسطح
برامده یکقدری بقدم زدن ، و یکقدری بنوشتن این سطر ها بسر آورده
بقمزه فرو آمدم . حضرت پدر بخواب رفته بودند . به آهستگی تمام
البسه ام را کشیده بر خوابگاهم غلطیدم .

-- § --

روز جمعه ۳۰ شوال

به شش بجهٔ صبح بصداهای لنگر انداختن واپور ازخواب بیدار
شدم. البسه ام راپوشیده برسطح برآمدم . واپور ما در لیمان بندر گاه


صحیفه ۱۵۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

شهر شهیر (سلانيك) مکر لنگر انداز اقامت گردیده است .
جادة بسیار عالی و یکنم بندرگاه شهر سلانيك

توقف نمودن واپور همان بود . و هجوم آوردن قایقچیان و کشتی‌بانان
سلانيك همان . حضرت پدر فرمودند :
— از کپتان مدت اقامت واپور را درینجا تحقیق کن که اگر فرصت باشد هم
نماز جمعه را درینشهر بخوانیم، و هم باجناب مشیر (حسین فوزی) پاشا که
آشنایی و رفاقت سابقه با او داریم يك ملاقات بکنیم .
لهذا پريل قومانده رفته از کپتان وقت و میعاد حرکت واپور را


صحیفه ۱۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

تحقیق کردم . کپتان گفت :
قوزنیلوف امروز را تانیم شب درینجا میماند . ولی اگر شما خیال
رفتن (سلانیک) را داشته باشید میباید که بوقت عصر در واپو باشید .
بحضور حضرت پدر آمده از افادهٔ کپتان عرض نمودم . فرمودند :
— تا بوقت عصر بسیار فرصت است . قایق تدارک کن .
والحاصل درینجا چون زبان عمومی ترکیست بدون مشکلات يك
قایق منتظمی تدارك كرده بمعیت حضرت پدر بريختم سلانيك برامدیم
بعد از تفتیش پساپورت و معرفی پاپولیس که از لوازمات بندرگاهای ممالک
عثمانیست در يك عرابه فایتون مکملی نشسته عرابه چی را برفتن سرایهٔ
عسکری مشیری امر دادیم ، بعد از پنج دقیقه در به مادر پیش يك بنای عالیی
بسیار مكلف ومزینی توقف نموده در میدان پیش روی آن عساکر سواره
وپیاده نظامی بيك منظره هیبت نمایی به تعلیم وقواعد مشغول بودند.

سرای عسکری شهر سلا نيك


صحیفه ١٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

در اثنائیکه بر زینهٔ عریض سنگ مر مر بنای مذکور بالا میشدیم کپیدان احمد بيك که یاور جناب مشیر است و در شام با مشیر پاشا یکجا و با ما آشنا بود در پیش روی ما آمده بکمال بشاشت و مسروریت دستهای حضرت پدر را بوسیده در اوتاق بسیار بازینت انتظار ایصال نموده گفت :
- اینچه سعادت ! آیا چسان تشریف شمادرنجا بوقوع آمد ؟
ترجمهٔ گفتم - قسمت ما را آورد .
گفت - بروم حضرت پاشار اخبر بدهم . چقدر ممنون خواهند شد.
اینرا گفته برآمد ، بعد از دو دقیقه آمده گفت :
- بفرمائید . پاشا شما را منتظر است .
برخاسته بدالان بزرگ درامدیم . حضرت مشیر تا به نیم دالان استقبال نموده و دست حضرت پدر را گرفته بکمال مسرت و محبت مراسم خوش آمدی را بجا آورده در صدر دالان نشاندند ، و در پهلوی شان نشسته ، و با این حقیر نیز التفات فرموده بمکالمه ها و مصاحبه های محبتا نه آغاز نهادند .
مشیر حسین فوزی پاشا در سنهٔ ١٣٠٥ در شام که مرکز اردوی پنجم دولت علیه عثمانیت مشیر شده آمده بودند ، و مدت دو سال در انجا مشیر شده مانده بودند. از افسران بسیار نامدار و ذی اقتدار دولت علیهٔ عثمانیه میباشند . در حسن خلق ، ونزاکت طبيعت بيظير بك ذاتيست . در مدت مأموریت شان در شام شریف با حضرت پدر و این عاجز باخاك برابر محبت و آشنائی زیادی بهمرسانیده بودند . و بنا بر همان محبت و وداد بود که حضرت پدر نخواستند که به سلانيك بیایند و حضرت مشیر را که درینوقت در سلانيك كه مرکز اردوی سوم دولت عثمانیه میباشد نه بینند .


صحیفه ١٥٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

حتی در اثنای مصاحبه که حضرت پدر از نیت ادای فریضهٔ حج و رفتن به استانبول ، و بسبب دوار بودن و اپور وارد شدن خودشانرا به سلانیك حکایه میفرمودند جناب پاشا گفت :
— من از دوار بودن این واپور شما هر قدر تشکر که بکنم هنوز کم است ، و اینهمه جاذبهٔ محبت الکتریکیِ من بود که شما را بدینجا جذب نمود تا بعد از دو سال از محبت شما مستفید شوم .
والحاصل با جناب مشیر پاشا تا بوقت دوازده بجهٔ روز از هر در و هر رهگزر مکالمه و مصاحبه کرده و بنا بر تکلیف شان طعام را با هم تناول کرده از همدیگر وداع کردیم . مشیر پاشا تا بسوزینه حضرت پدر را مشایعت و بسیار آثار نزاکت و محبت بکار بردند .
بعد از برآمدن از جای مشیر عرابه جی خود را برفتن يك جامع بزرگ شهر امر دادیم . عرابه بسی بازارها و کوچه های شهر را دور و گردش کرده در پیش دروازهٔ ( حور تاجی ) نام يك جامعی توقف نمود . این مسجد خیلی قدیم و بزرگ و بسی آثار های موزايك کار قدیم را حائز بود . نماز جمعه را ادا کردیم و بعد از نماز هر هر طرف شهر ( سلانيك ) را که تعریفات آنرا در زیر بیان میکنیم دور و سیاحت کرده یکساعت بشام مانده بواپور آمدیم .

سلانيك
شهر سلانيك ، در خطهٔ قدیمهٔ ( ماکدونیا ) . و در ( بحر جزیر ها ) که از شعبه های ( بحر سفید ) است ، و در خلیجی که بنام خود سلانیك معروف است ، بمسافهٔ (٥١٠) کیلو متر بجهت غرب جنوبی استانبول ، در (٤٠) درجه ، و ٣٧ دقیقه ، و ٢٨ ثانیه عرض شمالی،


صحيفه ١٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و (٢٠) درجه ، و ٣٧ دقیقه، و٤٦ ثانیه طول شرقی واقع شده است.
این شهر مرکز والی نشینشی همه ولایت سلانيك است که مساحه
سطحیه همه ولایت عبارتست از ٥١٦٤٩ کیلو متر مربع ، و مقدار
نفوس همه ولایت ١٠٢٨٣٧٧ نفر است. اما خود شهر سلانيك
(١٥٠٠٠٠) نفوس دارد که بقدر نصف آن اسرائیلی یعنی یهودی،
و قسم اعظم متباقی آن مسلم ، و باقائی آن روم ، بلغار ، فرنگستانی
میباشند .
درینشهر که بعد از استانبول از شهرهای درجه اول او روپای
عثمانی شمرده میشود ٥٦ جامع شریف ، و ٧ مدرسه ، و (١) کتبخانه
عمومی . و ٢٣ تکیه یعنی خانقاه ، و ١٦ کلیسای نصا را ، و ٢١ معبد
یهود ، وسه خسته خانه ، و ( ١ ) بدستان یعنی بازار بزرگ سرپوشیده
سنگی ، و ٥١ مسافر خانه، ٢٧ فابریکهای صنایع مختلفه ، و يك تياتر
خانه مکمل ، يك مكتب اعدادئی ملکی ، يك مكتب اعدادئی عسکری،
و ٢ مکتب رشدى ، و يك مكتب رشدی عسکری، يك مكتب صنايع،
يك مكتب زراعت،سه مكتب بسیار منتظم خصوصی که یکی (فیض صبیان)
و دیگری (ترقی) و دیگری(روضه تعلیم ) نام دارند موجود میباشد،
متعدد مكاتب رسمی وخصوصی ابتدائیه ذكور واناث ، وديگر بسی


صحیفه ١٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مکتبهای متعدده ملل مختلفه نیز موجود است.

مکتب دختران قوم یهود ، وصفوف طالبه های آن در شهر سلانيك

شهر سلانيك عموماً باچراغهای غاز هوا تنویر شده است و از ساحل بحر
بسوی بالا بريك سطح مایلی واقع شده که در واپور منظره شبانه آن خیلی
لطافت بهم میرساند. لیمان وریختم سلانيك نيز خیلی مکمل ومتین است.
شهر بایک سور بسیار متین برج وبارو دار زمان قدیم محاط میباشد
که این سور از آثار عتیقه شهر معدود است. از طرف دریا این قلعه را


صحیفه ۱۵۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

خراب کرده اند و در باره آن پر کرده اند ، و ریختم یعنی سرک سنگ بست بسیار متین و منتظمی از ان بوجود آورده اند که بازارهای بسیار منظم ، و تجارتخانه های مکمل، و اوتلها ولو قانطه های بسیار مزین ، وعمارتها و محله های عالی شهر همگی در همین طرف واقعست .
از جمله آثار عتیقه شهر يك طاق ظفر بسیار قدیم و جوامع شریفه آنست. مثلا جامع (حورتاجی) و (ایاصوفیه) و (قاسمیه) و (مسجد جمعه) از بنا هائیست که در زمانهای بت پرستی بتخانه بودند، و باز در زمانهای انتشار دین نصرا نیت بکلیسا و چون از طرف مسلمانها فتح شد بجوامع شریفه تحویل یافته اند که با بسی تزئینات صناعیه موزاييك و نقوش زمانهای قدیمه مزینست .

يك جاده با صفا در شهر سلانيك


صحيفه ١٥٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

شهر سلانيك با راه آهن بزرگی که از اوروپا آمده با تمام اوروپا و واستانبول مربوط شده است که به این سبب حکم يك بندر تجارتگاه بزرگی را گرفته است ، و روز بروز کسب ترقی و عمران میکند . علی الخصوص از طرف ديگر بايك راه آهن خصوصی دیگر مستقل به استانبول ، و از يكطرف دیگر بایکی از بندر های بحر ( ادرياتيك ) مربوط میشود که از انرو اهمیت تجاریۀ آن فوق العاده اهمیت پیدا میکند .

پیش ازین گفته بودیم که نصف بیشترئ اهالی سلانيك اسرائیلی میباشند . این اسرائیلیها از زمانهای قدیم از ظلم و جور انگیزیسیونهای اسپانیا از اسپانیا به اینطرف هجرت کرده آمده اند ، لهذا تا بحال درمیان خود بزبان اسپانیولی تکلم میکنند ، و عموماً بزبان ترکی مکالمه دارند . هر صنف اهالی سلانيك به صنایع و تجارت و علوم و معارف خیلی مستعد و ذکی و کوششمند اند .

چشمۀ حمدیه در سلانيك

يك جادۀ با صفا در شهر سلانيك


صحیفه ١٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

اراضی اینولایت خیلی منبت ومزروع است . هر نوع حبوبات و
پنبه ، و توتون یعنی تنباکوی سیگاره بسیار اعلا ازینو لایت بعمل میآید
میوه و سبزی کاری آن نیز بسیار است . برای ابریشم کشی ، ونخ ، و
شیشه ، و صابون ، و کاغذ فابریکهای متعدد دارد .
— § —
احوال تاریخی

شهر سلا نيك در زمانهای قدیم (ترمه) نام داشت . اول بانی
اینشهر (قساندر) نام حکمدار ماکدونیست که داماد (اسکندر) کبیبر ما
کدونی مشهور به رومی بوده (قساندر) مذکور این شهر را بنام زوجه
خود که همشیره اسکندر بود (تسالونیکی) نام نهاده بود. رفته رفته تسـا
لونیکی به سلا نيك تخفیف و تبدیل یافته است .
بعضی از رومائیها سه چار صد سال پیش از میلاد عیسی علیه السلام
به سلا نيك آمده توطن کرده بودند . رفته رفته همه ماکدونیا باشهر
سلانيك سراسر بدست ضبط رومائیها در امده بود. بعد از ان (قسطنطین)
رومی سور و لمان آنرا ساخته ، و شهر را توسیع و تزئین کرده بود . بعد
ازان در زمان ایمپراطورهای روم قسطنطنیه شهر سلانيك میدا نگاه بعضی
فسادها و نزاعهای داخلی شده بود . در قرن هفتم میلادی در اثنای يك
زلزله بسیار شدیدی که یکچند روز دوام ورزیده بود شهر مذکور خراب
واز طرف اقوام اسلاو غارت ویغما گردیده بود .
بعد از ان از طرف صربها نیز اگر چه ضبط و تسخیر گردید ولی محافظه
نشده بود . در تاریخ ۱۱۸۵ میلادی بدست ضبط نورمان های سیجلیا
در امده قتلهای عام بسیار دهشتناکی در ان بوقوع آمده بعد از ان بدست


صحيفه ١٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول

ونزدیکها درامده بود .
در سنه ٧٩٦ هجری از طرف سلطان (یلدیرم بایزید) خان عثمانی فتح شده بود ، و در وقعه تیمور باز از دست برامده بود . تا آنکه در سنه ٨٣٢ از طرف سلطان (مراد) خان ثانی بصورت قطعی فتح شده بممالك عثمانی ضم و علاوه گردیده است ، و از انوقت تابحال دائما مرکز ولایت شده مانده است . اللهم لا يزيل عنه
*
**
والحاصل هنگامیکه بواپور آمدیم یکساعت بشام باقی بود. ماشینهای جر اثقال واپوز از هر هر طرف به فعالیت تمام به اخذ اموال و اشیای تجارتی سرگرم کار بود . مسافرین بسیاری نیز از زن و مرد هر قوم و هر ملت برای رفتن استانبول بواپور ما آمده اند . در سطح درجه عام وابور يك ازدحام وقيل وقال عجیب مختلف الآهنگی مشاهده میشد . در خصوص تدارک کردن جای و گرفتن موقعهای خوب بعضی جنگ و جدالها نیز بوقوع می آمد .
در قمره های درجه اول ما نيز يك چند نفر مسافر نوی پیدا شده است . ولی بسبب اسباب راحتی که درجه اول دارد پیدا شدن مسافر موجب فرحت و مسرت میشود نه موجب دلتنگی . علی الخصوص که مسافر از نوع اجسام لطيفه نسوان باشد !
يك ساعت از شام گذشته ماشینهای جر اثقال وابور از کرکر وایستا دند ، ويك سکوتی در وابور حاصل شد . طایفه های وابور به بند کردن دهنه های انبارهای مال ، و جمع آوری ریسمانهای کلفت وابور ، و بر داشتن زینه ، و حاضری لنگر برداشتن ، و کشیدن پرده های سر سطح


صحیفه ١٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

وابور برای محافظه مسافرین از بارش و تابش مشغول شدند .
تماشای یگانه جنگ وجدال مسافرین درجه عام در وقت بندشدن
سر پوشهای روی انبار خانه های وابور است زیرا بهترین و باراحت ترین
جاهای درجه عام همین روی انبار خانه هاست که بقدر نیم متر از دیگر سطح
عام بلند تريك صفه میباشد پس برای ضبط کردن آن بعد از بسته شدنش
مشت و لگد جنگی خوبی بوقوع می آید. مشاتمه ها و مکالمه های پرجدل
مسافرین و قیل وقالهای زبانهای مختلف اقوام واردین وابور نشین را
بقدر یکساعت تماشا کرده ، و از طرف دیگر از نظاره شبانه شهر سلانيك
و چراغان ساحل دریای آن استفاده نموده بنابر نواخته شدن زنگ طعام
بدالان فرو آمدم .
حضرت پدراز سر شام بقمره خود آمده عدم میل خود را بطعام به
ابو محی الدین امر فرموده بودند . سفره طعام ما امشب يك رونق و
زینت فوق العاده بهم رسانیده بود. زير ايك جمعیت عائله روم ۵ مرکب
از شش نفر اند از سلانيك بوابور ما آمده اند . این عایله از يك مرد ریش
جو گندمی که عمرش تخمیناً پنجاه ساله بنظر می آمد ، و دو پسری که یکی
تقریباً هفت ، و دیگرش دوازده یا سیزده ساله عمر داشت ، وسه زن که یکی
هم سن مرد مذکور ، و دومش از بیست و هشت تاسی وسومش از هجده
تا بیست تخمین میشد تشکیل یافته بود .
بر سر سفره ، چوکی مرد مذکور به پهلوی راست من تصادف نموده
بودكه يك چوکی بالاتر از و مادام همسالش و در پهلوی او پسر هفت ساله جایگر
شده بود ، پسر دوازده ساله و دو مادام جوان در جهت مقابل ما مأوا
گزین شده بودند . مادامهای مذکوره نزاکت و لطافت و او صاف
حسن و ملاحت را مالک بودند . اینرا هم بگوئیم که زنان طایفهٔ


صحیفه ۱۶۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

روم علی العموم خیلی لطیف الاندام، و شیرین کلام، و صاحبه حسن و جمال مالاکلام میباشند.
در اثنای طعام با رئیس عایله که در پهلوی من نشسته بود معارفه پیدا کرده او از نام و نشان من، و من از نام و نشان او جویا شدیم. مگر نام خود اینشخص موسیو (دیمتری) میباشد و از باشندگان استانبول است که خانه اش در (قوم قپو) نام محله استانبول کائست. صنعتش جواهر فروشیست در بازار (غلطه) نام استانبول که دکان بسیار بزرگ و منتظمی در انجا دارد. نمبر و موضع دکان خود را نیز بمن نشان داد که اگر چیزی خریداری آرزو کنم بلا مشکلات دکانش را پیدا بتوانم. از زوجه خود مادام (دیمتری) دو پسر و يك دختر دارد که پسر دوازده ساله اش (نیقولا) و پسر هفت ساله اش (آنتون) نام دارند. دختر مه پیکر هجده ساله اش مادموازل (ژولی)، و دختر خاله زوجه اش مادام (ماری) که مخفف مریم است نام دارند. غیر از زبان اصلی خودشان که رومیست زبان ترکی را نیز مانند ترکان استانبول تکلم میکنند، و بزبان فرانسوی نیز همه شان آشنا میباشند. آمدن شان به سلانیک برای ملاقات اقربا و تعلقات شانست که در انجا دارند. مدت پانزده روز در سلانيك اقامت کرده و از انجا مادام (ماری) را که زوجه عمزاده موسیو (دیمتری)، و دختر خاله زوجه اوست با خود برداشته این است که واپس بمملکت خود یعنی استانبول برمیگردند.
این بود ترجمه احوال عائله رومی مذکور که بیان گردید. در اصطلاح مملکت افغانستان ما همه مردمان استانبول و ممالک عثمانی را رومی میگویند. حالا آنکه درین مملکت اگر كسى يك ترك مسلمان را رومی بگوید چنانست که به مسلمان کافر خطاب کنند. زیرا روم يك طایفه نصار است که بمسلمانان این سرزمین اینگونه نسبت هیچگاه جائز نیست.


صحيفه ١٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و الحاصل در اثنای طعام با هر يك از افراد این عایله خوش طبع
شیرین منش جداجدا صحبتها و مکالمه ها کرده بکمال شطارت و بشاشت
طعام را به انجام رسانیدیم .
الحق که سفره های اصول او روپی بوجود اجسام لطیفۀ نسوان
رونق وحيثيت وزيب وزينت فوق الحدی بهم میرساند ، و بی وجود
لطافت آمود این مخلوق ظریف خلوق ، سفره چون يك جسد بیجان ،
ویا باغچه بی گل وریحان میماند .
بعد از طعام ؛ مسافرین بسطح و اپور برای تنفس و قدم زدن برآمدند،
من در پیش میز نشسته تا بساعت یازده شب به تکمیل تحریر این صفحات
روز نامچه سیاحت خود پرداخته به آهستگی تمام در قمره درآمدم ، و
غنودۀ خواب راحت گردیدم .

روز شنبه ۱ ذیقعده

صبح به هفت بجه از خواب برخواستم . چون بر سطح برآمدم
واپور را در بحر ذخار پر موجی پویان یافتم که از هیچ طرف از خشکه اثری
پدیدار نبود . هوا ابر آلود ، بحر موج آمود بود . يك باد تند سردی
در وزش ، و واپورما نیز آهسته آهسته به لرزش و جنبش آمده بود .
حضرت پدر بوقار وتمکین مستمری خود بر آرام چوکی خود شان نشسته
بودند . سلام داده به امر و خدمت شان منتظر ماندم . فرمودند :
- فرزند ! هوا مخالف میوزد . دریشی که پوشیدۀ بمحافظۀ سردی


صحیفه ١٦٥ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

هوا کافی نمی آید . برو بالاپوشت را پوشیده بیا که چای باهم بخوریم .
گفتم — اول رفته ابومحی الدین را بحاضر نمودن چای امرکنم .
فرمودند — ابو محی الدین حالا چای را می آرد ، تو برو خودرا بپوشان.
مبادا سردی هوا برتو اثرکند .
لهذا بقمره آمده و بالاپوشم را پوشیده بحضورشان آمدم . ابو
محی الدین چای و ناشتای صبح را آورده بود به بسیار شیرینی صحبت چای
و ناشتا را صرف نمودیم . درین اثنا کپتان اول وابور از پل قوماندۀ خود
فرو آمده برسطح درجۀ اول بالابرآمد . و بحضرت پدر سلام کرده بز
بان عربی شکستۀ خود گفت :
— اگر مهربانی باشد يك پیاله از چای خود بمن هم بدهید زیرا از
بالا چای نوشیدن شمارا دیده اشتهای چای نوشی برایم پیدا شد .
فرمودند — بفرمائید بنشینید ، چای حاضر است .
کپتان نشسته یکدو پیاله چای را بنوشید . پرسیدم که :
— موسیو کپتان ! امروز هوا خیلی مخالف میوزد آیا از طوفان
بیم و اندیشه خواهد بود ؟
گفت — هیچ اندیشه نیست. دوساعت بعد قور نیلوف به (آینوروز)
میرسد ، و در آنجا تا بشام لنگر می اندازد . و دو روز بعد وارد
استانبول میشود .
کپتان این را گفته برپا خواست ، وبدالان فرو آمد . درین اثنا
مسافران دیگر نیز یگان یگان بالامیبرآمدند . اول مادام (ماری) ، و
ماد موازل (ژولی) که هر يك مجسمۀ حقیقی حسن ولطافت شمرده
میشدند برسطح برآمده به هوا خوردن و قدم زدن آغاز نهادند . و
هوای نسیمی محیط را بروایح لطیفۀ خودشان معطر نمودند .


صحیفه ١٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بده یحه روز ازدور قلعه جبل مخروطی الشکل بسیار عجیب الخلقت
( آینوروز ) پدیدار کردید . نیمساعت بعد واپور مادر يك خلیج کو
چکی در دامنه يك كوه پر جنگل سبزو خرم بسیار عجیب و غریبی لنگر
انداز اقامت کردید .

— ٭ آینو روز ٭ —
آینوروز، بنام دیگر ( آینه روز) از کلمه رومنی ( آیون اوروز )
که بزبان مذکور بمعنی (جبل مقدس) میباشد گرفته شده است . در
نزد ملت روم این جبل از جاهای بسیار مقدس ومتبرکی محسوبست .
همین کوهیکه آینو روزش میگویند عبارت از يك كوهيست که
بشكل يك برزخ و دماغه بسوی دریا پیش برآمده است که درازئی آن از
شمال غربی بسوی جنوب شرقی ( ٥٠ ) کیلو متر است و مرتفعترین
ذروه این کو ١٩٣٥ مترمی آید . این ذروه از اصل كوه بيك وضعيت
مخروطئی برج مانند بسیار عجیبی بلند شده ، ورفته رفته يك ميل وكجی
بسوی دریا پیدا کرده که انسان چنان گمان میکند که حالا بدریا می
افتد . رنگ این قله کوه نیز از رنگ خود کوه فرق نمایانی دارد . همهٔ
این کوه چنان سبز و خرم است که خاك و سنگش از کثرت سبزه، و درختان
صنوبر ، وارچه ، ومازو ، وفندق ، و بوته های ارغوان سرخ وزرد
معلوم نمیشود . حالا آنکه این قله مخروطی مایل آن از سنگهای کلسی سفیدی
ترکیب یافته که بقمامش خود کوه هیچ مشابهت ندارد .
برزخ ( آینوروز) از طرف غرب جنوبی با خلیج حوض مانند مستطیلی
که بنام خود آینه روز موسومست ، واز سه طرف دیگر با بحر جزیره ها
محاط است که از طرف شمال غربی با يك برزخی که ٢٢٨٥ متر ، عرض ،


صحیفه ۱۶۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و ۱۵ متر بلندی دارد مخندکه مربوط میباشد . نظر بروایت بعضی از مورخین یونان قدیم چنان معلوم میشود که این برزخ را (شیرویه) نام پادشاه ایران که بر یونان عسکر سوق نمود ، بود باز کرد، و به این شکل کانال مانندی در آورده است. حقیقتاً بعضی اثر ها ئیکه از صنعت دست بشر باشد درین خلیج پدیدار است، و بسبب طوفانهای شدیدیکه هیچگاه از پیشگاه بحر آینوروز کم نیست اگر باز کردن این خلیج مجبوریت حاصل شده باشد میشاید .
آینوروز با وجود کوچکی موقع خود مرکز قایمقام نشینی میباشد که بولایت سلانیك تابعست . اما شهر و یا قصبهٔ درینجا موجود نیست . مگريك ده کده كوچك محقری که ( قریس ) نام دارد . خود قایمقام و یکچند نفر پولیس وژاندارمه درینجا اقامت دارند . اما هر قدر عمارت و آبادانی که هست همانا عبارت از کلیساها ، و مناسترها ، و صومعه های گروه راهبان و پادریان نصار است . اراضی ، وباغ ، و جنگل ، و وکشت ، وزراعت اینجا همگی منحصر به پادریان کلیسانشین ، و راهبان صومعه گزینست . و هر واردات و عایداتی که ازینجا حاصل میشود همه گی مال کلیساها و مناسترهاست . هر مناستر وصومعه مانديك قلعه بسیار جسیم ومتینی میباشد . خلاصه کلام آینه روزيك مملکتیست که عبارت از ملك پادریان و راهبانست .
این مناسترها و صومعه ها سراسر از تکالیف میریه و مالیه دهنی حکومت معاف اند . تنها مبلغ هزار لیره در هر سال بصورت مقطوع از طرف وکیل مخصوص مناستر ها راه براه مخزنِیهٔ مالیهٔ استانبول برده تسلیم میشود ، و به اینسبب این قایمقام نشینی مستثنا میباشد که دوزیر نظارت قایمقام دولت بايك مجلسی از وکیلمائیکه در هر سال از طرف مناسترها


صحيفه ١٦٨ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول

وكليساها و صومعه ها انتخاب میشوند اداره میشود .
مناسترهای اینجا بر سه صنف منقسمند : يك قسم آنها که بزرگترین
شانست ۲۰۰ چله خانه راهب را مالکست ، و قسم دوم و سوم
آنها شصت شصت چله خانه دارد . عدد همۀ مناسترهای آینه روز
۱۲۹ عدد است که پادریها ، و خدمه و سايرۀ همۀ آینه روز بقدر ۲۰۰۰۰
نفوس است . و همۀ این نفوس ذکور است ، جنس اناث يكقلم موجود
نیست . زيرا دخول و اقامت زنان در آینه روز بنابر اصول و قاعدۀ که
پادريان اینجا اتخاذ کرده اند جایز نیست . لهذا داخل شدن و اقامت کردن جنس
نسوان سراسر ممنوعست . حتي حيوانات ماده را نيز در مناسترها و صومعه ها
داخل نمیکنند . مزرعه ها و کشتزارهای انجا را ( مترخ ) مینامند که
همۀ آنها بر بغله ها و دامنه های کوه واقع ، و جملۀ مال مناسترها و پادريانست.
از جنس حبوبات خیلی کم زرع میشود ، و زیتون زارهای آن نیز بقدر
کفاف مناسترهاست . ولی فندق بسياری از نجا بخارج نقل میشود .
در مرکز حاکم نشینی که عبارت از ده ( قریس ) است بقدر ۲۰۰
دکان موجود است که این دکانها نیز مال راهبهای مناسترهاست . راهبها
کلاه و قاشقهای چوبی و دیگر چوب کاریهای بسیار ظریفی که در مناسترها
میسازند درین دکانها بفروش میرسانند . در سال يكبار در نجايک نما
يشگاهی نیز بر پا میشود که بهزارها زوار روس ، و روم در نجا می آیند
و از معمولات و صنایعی که در مناسترها مانند صلیبها و زنارها و دیگر
چیزهای تبرکات نصرانیت که میسازند بيع و شراً میشود .
در هر مناستر از خود پادریها و راهبها خياط ، بوت دوز و دیگر
اصناف موجود است . راهبهای بعضی مناسترها روس و از بعضی روم
میباشند که در میان این دو قوم که هر دوی شان هم مذهب اند حسد و


صحيفه ١٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

رقابت زیادی نیز موجود است.
در هر سال بقدر (٤٠٠٠) از وار روس، و (٢٠٠٠) روم
برای اجرای عبادت و چله کشی درینجا می آیند، و ماهها درینجا در
صومعه ها میباشند. در اکثر مناسترها يكيك کتابخانه بزرگی نیز موجود
است که درین کتابخانها هزاران کتابهای دینی و مذهبی کهنه و نو . و
پیدا میشود. ولى يك ورق از کتابهای علوم وفنون جدیده حکمیه یافت
نمیشود که سبب آنهم بر ارباب بصیرت هویداست!

*
**

روسها به این کوه حقیقتاً يك اعتقاد بسیار کاملی دارند . زیرا از
وقتی که وابور در پیش گاه این کوه عجیب و غریب توقف نموده طایفه ها ،
و ماکینیست ، وکپتانهای واپور متصل بطرف قله مخروطی کوه مذکور
کلاههای خود شانرا کشیده ، و تعظیمها و احترامهای پرستشکارانه
بجا می آرند . حتی موسیو و مادام (دیمتری) رومی ۱۰ نیز اوضاعهای عجیب
و غریبی بسوی کوه مذکور نشان میدادند . مادموازل ( ژولی ) نیز اگر
چه گاه گاه به این اوضاعهای عبادتکارانه پدر و مادر خود اشتراك ميورزيد.
و لى مادام ( ماری ) در يك كوشۀ نشسته بکمال بیقیدی و بی پروایی با
دوربین کوچکی که با خود داشت سواحل را تماشا میکرد و گاه گاهی که
نظر ماد . وازل ( ژولی ) بسوی اومی افتاد يك تبسم استهزا کارانه در
میان شان تعاطی میشد .
این مادام ( ماری ) حقيقةً خيلى شوخ مشرب ، و ازاد طبیعت و
خوش خلق ، و خنده روى يك زنیست که چشمهای شوخ مژگان بلند
سماوی رنگش در زیر ابروان افقی کوتاه و پرچوزی رنگش يك لحظه از عشوه


صحیفه ۱۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و غمزه باز نمی ایستد. دهن میانه گنج تاب خورده، و لبهای یاقوت مثال تبسم آماده اش آن به آن بخنده بسیار خوش نغمه، دو صف دندانهای مروارید آسای منتظمش را از نظر بدایع پرستان معانی پنهان نمیگذارد. موهای نرم و باریک انبوه جوزی رنگش را آنقدر خوش آرایش و پیرایش ساخته که هر تار طره طرارش جدا جدا برای بدام آوردن دلها از زیر کلاه کج نمای فرنگی ادا بر جبین صاف و هموار فراخش در تموج و حرکت است. رخسار بسیار سفید کم سرخی او از حد دو شقیقه تا بناگوش، و از بناگوش تا بزنخدان چنان یک شبه دایره منتظم الاضلاعی تشکیل داده که در پیش قلم مهندس خلقت بجز حیرت دگر چیزی بفریاد نمیرسد. چقوری بسیار کم وسط زنخدان، و غبغب کم اما سیده زیر آن با گردن بلند بسیار سفید خوش بستش آنقدر یک تناسب لطیفی بهمرسانیده که بوسه لبهای حرارت انگیز تشنه گان حسرت پیشه گان ارباب ذوق سلیم را به آبحیات وصال طلبی هردم و هر لحظه دعوت میکند!
والحاصل بيك تقريبی به نزد این هیکل مجسمه لطافت و جمال نزديك شده بسبب معارفه که دیشب بهمرسانیده بودیم بیقید پرسیدم:
– مادام ماری! آیا شما چرا این اوضاع عبادتکارانه پرستشانه را به این کوه مقدس خود تان اجرا نمیکنید؟
مادام يك تبسم شیرین عشوه کارانه نموده گفت:
– چون میدانم که اینهمه خرافات، و ترهات غیر حقیقت است از انسبب تنها بنظاره منظره طبیعی آن اکتفا میورزم.
گفتم – هزار آفرین مادام! معلوم است که چنانچه قلم صنع قدرت حسن و جمال بیمثال شما را مافوق عالم بشریت خلق فرموده عقل و فکر شما را نیز خیلی عالی، و از قبول کردن خرافات بمعنی سراسر خالی آفریده!


صحیفه ۱۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مادام خنده قهقهه شوخ مشرفانه پر پیچتاب عادتی خود را جریان
داده گفت :
— ازین مدایح شاعرانه درگذرید ! آیا شما میدانید که ازچه سبب این
کوه را مقدس میشمارند ؟
گفتم — نی نمیدانم . اگر لطف فرموده بیان بفرمائید دو عنایت
خواهید فرمود . یکی اینکه به تکلم حیات توأم شیرین تبسم خود مرا
دمبدم جان تازه خواهید بخشید . دیگر اینکه از سبب این حکایت آگاهم
خواهید نمود .
گفت — بازشعر ! چه عجب زبان بازی ! اگر شعر میگوئید منهم
حکایت نمیکنم .
گفتم — بفرمائید ، سراپا گوشم !
گفت — میگویند که در زمان قدیم ( پاولوس ) نام يك پاپاسی بود .
این پاپاس بسیار سالها درین کوه آمده به چله ها و ریاضتها بسر آورد ،
و از طایفه زنان خیلی متنفر و بیزار بود . رفته رفته آنقدر ریاضت
کشید که آخر الامر بر سر این قله مخروطی مایل که می بینید برآمده
از انجا یکسر بجنت پرواز نمود !
مادام اینرا گفته و باز یکقهقهه باغنج و دلال طبیعی خود را ادا
نموده گفت :
— بیائید حالا این خرافاترا باورکنید !
گفتم — مادام ! اگر مساعده بفرمائید من این مسئله را برای شما
شرح وتفسیر بدهم تاشماهم باورکنید !
مادام ماری ازین سخن من يك رم آهو مثال لطافت تمثالی خورده گفت :
— اوه ! مگر شما اینرا باور می کنید ، ها ! !


صحیفه ۱۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

گفتم - بلی باور میکنم اما بچه صورت ؟
گفت - بچه صورت ؟
گفتم - به اینصورت که ( پاولوس ) بیچاره در اول امر بهر سببی که باشد ، یکبار از طایفه نسوان که الطفترین مخلوقاتست بیزار شد ، یا آنکه بهر سببی که باشد این گلهای بستان قدرت از و بیزار شدند . لاجرم چاره بر و منحصر شده و از دنیا و زنده گانی به تنگ آمده گوشه گیری اختیار کرد و درین کوه آمد . سالها بغم و اندوه محرومیت الذترین این نعمت وصال مخلوق با کمال زحمتها و عذابها کشید . آخر الامر به این درد و اندوه جانفرسا تاب آور مقاومت نشده به انتحار قرار داد . پس برای از قوه بفعل آوردن این فکر و تصور پاولوس بیچاره بهتر و خوبتر ازین قله مخروطئی بسوی دریا مایل کجا تصور خواهد شد ؟ اینست که از اینجا پرواز نمود ، اما بجنت نی ؛ بلکه بقعر بحر ! و اگر بجنت بگوئیم هم گنجایش دارد ! زیرا عذاب و الم حرمان وصال شما طایفه لطافت آماده چنان جهنم است که انتحار ، جنت نعیم آن شمرده میشود !
مادام ماری بهتر از پری چنان یک نگاه مخمورانه دلکشی بسوی من انداخت که از تصویر آن قلم اظهار عجز و ناتوانی میکند . و بيك خمیازه متبسمانه عشوه بازانه ساعد های سیمین خوش گوشت خود را در پشت سر لطافت افسر خود برده ، و بر تکیه پشت کوچ خود را تکیه داده گفت :
- خوب تفسیر کردی ، افسونکار شاعر !
در اثنای این مکالمه من و مادام ماری ماشینهای جر اثقال واپور اخذ و عطای جزئی که با ( آینوروز ) داشت به انجام رسانیده تعطیل حرکت نمود . حالا نکه صدا های گوشخراش آنها ستار مکالمه راز


صحیفه ۱۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و نیازانۀ ما بود ! لاجرم ما هم از کلامهای شاعرانه در گذشته از همدیگر
جدا شدیم . مادام ماری بدالان فرو آمد . موسیو ، و مادام دیمتری
هنوز بدعا و عبادت کوه خود مشغول بودند ، ماداموازل ژولی و
نیکولاکی ، و آستون برپل قومانده برآمده بامادام کپتان بسیر و تماشای
قیل وقال ، و غزل سرائی و حرکات مختلفه مسافرینی که در درجۀ عام
سکونت پذیر اند مشغول مانده اند . ساعت هم به دوازده بجه رسیده بود.
حضرت پدر مرا آواز داده فرمودند که :
-- آیا ابومحی الدین طعام را حاضر کرده باشد ؟
گفتم – نمیدانم . اگر حاضر باشد بیارد ؟
فرمودند – بلی بیارد . زیرا هم گرسنه ام و هم بیخواب !
هماندم در نزد ابومحی الدین آمده از حاضر بودن طعام جویا شدم.
گفت – ده دقیقه بعد حاضر میشود . زیرا يك يخنی پالو گوشت
كبك پخته ام و حالادم کرده ام هنوز دم نخورده .
گفتم – كبك را از کجا بدست آوردی ؟
گفت – درسلانيك ازيك يهودى بيك مجيدى خريده بودم.
گفتم – آفرین استا !
گفت – تنها همینقدر نیست ! آشپز باشی کپتانرا چنان بدام آورده ام
که هر چه بخواهم به يك چند پيسه از و بدست آورده میتوانم .
گفتم – احتياط كن چونکه این يك نوع خیانت شمرده میشود .
گفت – بمن چه ! من به پیسه میخرم. خیانت وعدم خیانت بکردن
آشپز باشیست . و هم بدیگر چیز احتیاج ندارم روغن برنج تخم مرغ پنیر
زیتون ترشی مربا سر که تا بمرچ و مسأله و نمك همه چیز از بيروت تا به اینجا
ناقص نشده ، ولی بدو چیز محتاج میشوم یکی گوشت تازه ، و یکی سبزی


صحيفه ١٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کاری . مرغ و مرغ آبی و قاز زنده در قفسهای مخصوص واپور بسیار
است . این است که با آشپزباشی درینباب راست آمده ام .
گفتم – آیا به پیسه احتیاج داری ؟
گفت – از بیست مجیدی که در بیروت داده بودید سه مجیدی آن باقی
مانده اگر یکچند مجیدی دیگر بدهید بد نخواهد بود زیرا برای این جایی
که گرفته ام به بخشش دادن قهوه چی و آشپزباشی مجبور میشوم .
پنج مجیدی کشیده دادم . نان هم حاضر شده بود امر به آوردن
آن کرده بحضور پدر آمدم . بعد از کمی ابو محی الدین نیز طعام را حاضر
نمود . با حضرت پدر یکجا طعام خوردم در اثنای طعام از احوال آینو
روز و اعتقاد نصارا در حق این جبل بیان کردم . فرمودند :
– فرزند ! در هر گاه و بیگاه اول همین شکر را بخداوند عظیم الشان خود
باید ادا کنیم که ما را بر فطرت اسلام خلق فرموده . زیرا در دین مقدس
ما هيچ يك چيزيكه مخالف عقل و حکمت باشد دیده نمیشود . مثلا ( لار
هبانیت فی الاسلام ) فرموده شده که اگر بنظر تدقیق در معانی این امر
جلیل غور کرده شود معلوم میگردد که مدار حیات نوع بشر است . زیرا
معنای حقیقی رهبانیت مجردی و زن نکردنست .
گفتم – الحق که همچنین است . هزار بار ( الحمد الله على دين الاسلام )
زیرا اگر رهبانیت يك امر مؤکد میبود ذریت و نسل منقطع میشد .
فرمودند – تنها ذریت نی بلکه همه امورات تمدن و ترقی نیز منقطع
و منسلپ میشد . زیرا مدار یگانه مدنیت و ترقی در جمعیت و معاونت بنی
نوع بشر است با همدیگر، در يك گوشه نشستن و از خلق کناره جستن و
بمعاونت بنی نوع خود نپرداختن هیچ ثمره برای عالم انسانیت ازان
متصور نیست . دین مقدس بر حق ما در هر روز ما را پنج وقت بمسجد


صحیفه ۱۷۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

محله خود ما با مردم محله بجماعت امر فرموده و در هفته یکبار با مردمان همه
شهر در جامع بزرگ جمعه، و در سال یکبار با همه مردم شهر و قریه ها و دهات
در عیدگاه، و در مدت عمر یکبار با همه نفوس همدین ما در حج مجمع آمدن
و با همدیگر مصافحه و معانقه کردن و همدیگر خود را شناختن و محبت و وداد
حاصلکردن و از احتیاج همدیگر پرسیدن امر فرموده که مقصد یگانه
ازین اوامر مقدسه غیر از مثوبات اخروی آن منافع اتحاد و یگانگی عالم
اسلامیت را نیز شاملست .
گفتم – حقیقتاً کلام درربار حضرت قبله گاهم شرعی ، حکمی و
خیلی دلچسب و موزونست .
درین اثنا طعام هم به انجام رسیده حضرت پدر بقماره فرو آمدند
و اپور ما تا بد و پنجه روز در ساحل دامنه کوه سبز و خرم (آینوروز) که دست
طبیعت آنرا بیک وضعیت بسیار بدیعی وضع نموده توقف نمود در تموضع
آب بحر آنقدر صاف و درخشان يك رنگ لاجوردی پیدا کرده که
با رنگ سمای صاف پهلوی رقابت و همسری میزند ، ساحل يك كمانه پیدا
کرده ، و از کنار بحر که خشکه آغاز میکند دفعتهً حالت کوه را میگیرد.
یعنی اگر کوه را يك دیواری فرض کنیم در بیخ آن دیوار باید دریا را تصور
نمائیم، و ازینسبب و اپور ما بسبب عمقی که در ساحل موجود است خیلی
نزديك بساحل توقف نموده است . از جائیکه آب بحر تمام شده ساحل
آغاز میکند تا مسافه بیست متريك سطح مایلی دوام ورزیده دفعتهً اراضی
عموداً بلندی پیدا میکند . اراضی سطح مایل کنار دریا مزرعست که در
هر کر د بست آن دیگر نوع چیزی کاشته شده و الوان مختلفه پیدا کرده است
کوه عبارت از يك جنگلیست که زمین آن سبز ، و درختان مختلف الاجناس
پست و بلند آن بيك وضع طبیعی قدرتی کوه را چنان مستور نموده که


صحیفه ١٧٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

اگر يك كوه درخت گفته شود جا دارد . بسبب اختلاف اجناس درختان
رنگهای آنها نیز اختلاف پیدا کرده ، سبز تیره ، سبز چمنی ، سبز پستئی ،
سبز زنگاری تیره ، سبز ساق چناری و غیره .
علی الخصوص در میان این زمرد کاری طبیعت در هر هر جا بوته های
ارغوان سرخ ، وارغوان زرد ، ویاسمن ، ونسترن جنگلی يك مرصع
کاری بدیع دیگری تشکیل داده است که لاله ، وسوسن ، وشقايق وغيره
گلهای زمینی آن يك جواهر کاری افزونتری بران علاوه نموده .
واپور ما بدو بجۀ روز از ساحل آینوروز وداع ، و از خلیج لطیف
آن بیرون برامده دریانوردی را آغاز نهاد . در اثنای لنگر برداشتن واپور
عایله موسیو دیمتری بجز از مادام ماری سراسر دلبری از طعام چاشت فارغ
شده بر سطح دويدند ، و عبادتها و پرستشهای آخری خود شا نرا بكوه
پادری جنت پرواز ايفا نمودند .
بدا لان فرو آمد م . مادام ماری را در پیش میز بمطالعۀ يك كتاب
خوش جلدی مستغرق یافتم . چون چشمش بر من افتاد گفت :
— در وقت طعام شمار اندیدم كجا بودید ؟
گفتم — با افندی خود طعام خوردم .
گفت — ها ! خوبشد که بیادم آمد ! چندبار میخواستم که از شما
بپرسم که این ذات محترم کیست ، و شما با او چه مناسبت دارید ؟
من همان تعریفی که پیش ازین بمادام (سلمی آرنستنی) قدسی
کرده بودم بمادام ماری رومی نیز همچنان تعریف و شنا سایی کردم .
گفت — حقیقتاً که آثار نجابت و شهامت از سیمای شان پدیدار است
آیا شما را چند تنخواه میدهد ؟
گفتم — در ماه ٣٠ پوند انگلیزی تنخواه میدهد . نان و اجرت واپور


صحیفه ۱۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مصارفیز خود شان بر ذمه گرفته اند.
گفت - کم پیسه نیست . اگر ترجمان من هم باشید ازین بیشتر
شما را پیسه نخواهم داد .
گفتم - اگر خیال سیاحت افغانستانرا داشته باشید، و مرا بخدمت
ترجمانی خود قبول کنید ازین کمتر تنخواه از شما خواهم گرفت .
گفت - اوه ! من بسیار سیاحت را دوست دارم . اکثر بلاد او رو
پا را سیاحت کرده ام . در پاریس شش سال در مکتب برای تحصیل مانده ام
سیاحت ممالك شرقیه را نیز خیلی آرزو دارم .
گفتم - معلوم میشود که این کتابی که مطالعه میفرمائید کدام
سیاحتنامه باشد ؟
گفت - نی ، سیاحتنامه نیست . دیوان اشعار ( ویقتور هوغو ) ی
فرانسویست .
گفتم - اوخ ! چقدر ممنون شدم . زیرا چون میل طبیعت عالی
شما بشعر باشد البته که این افتاده خود را از سخنان شاعرانه منع
نخواهید فرمود !
مادام ماری باز غمزه های جلادانه خود را تحريك بيداد داده .
گفت - من شعر را خیلی دوست دارم !
گفتم - البته مادام ! زیرا وجود لطافت آمود خود شما يك مجموعة
شعریست که اگر عين عينك عشق را بر دیده نهاده سر تا پا مطالعه شود
هزاران معانی بدیعه ملكوتی ، و میلیونها مضامین غریبه لاهوتی در هر
نقطه آن ظاهر و هویدا میشود ! و اگر . . . . .
مادام لطافت اندام سخن مرا قطع کرده ، بيك حركت دلكشانه
و عشوه سحر بازانه گفت :


صحیفه ۱۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

— عفو بفرمائید بیگ افندی ! من شعر را دوست دارم ، اما قصیده سرائی که در مدح خود من سروده شود مرا آزار میدهد ، و شرمسار میسازد .
گفتم — چرا مادام ؟
گفت — چونکه در خود اینقدر جمالی که شما میگوئید نمی بینم ، پس بشبهه می افتم که این مدحست یا ذم !
يك وضع استرحامانه نیاز مندانه گرفته گفتم :
— رجاء میکنم مادام ! اینقدر تواضع و شکسته نفسی از حد اعتدال بیرونست ! حسن وجمال يك چیزیست كه بیننده و نظر كنده آن قدر و قیمت آنرا میشناسد . عین حسن ، شخص جمال ، مجسمه لطافت چه میدانند که اینها چیست ! مثلا اگر حسن را يك شخص مجسمی فرض کنیم خود آن شخص مجسم حسن ، از مزیت و حقیقت حسن بخبر میماند ، يك گل خوش بوی خوش رنگ از رنگ و بوی خود و حقیقت گلئی خود هیچ آگاه نیست که چیست ؟ زیرا بالنفس ، بالذات همان چیز است . مزیت و حقیقت آنرا بیننده میداند . بشرطیکه آن بیننده اعمی ، واز حس و شعور مبرانباشد ! پس اینسخن جناب مادام در حق این افتاده دلداده شان تحقیر و تکدیر صریحیست که موجب هلاك من خواهد شد ! مگر که آئینه بفریادم رسد .
مادام بتلاش افتاده گفت :
— گمان میبرم که از من چنان يك کلامی صادر نشده باشد که مستوجب تحقیر و تکدیر شما باشد . حاشا !
گفتم — وای ! مگربيك کوری حس و شعوری نسب دادن تحقیر نیست چیست ؟


صحیفه ۱۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مادام ماری حسینتر از پری باز چنان يك جلوۀ پر عشوه، و يك
ناوﻙ پرتاب غمزه برجگر گاهم حواله نمود که اگر عبرتهای سرگذشتهای
ماضی، و اندیشۀ آمالهای استقبال دامنگیر خیالم نمیشد عقل و هوش
وقلب و حواسم را همه‌گی بتاراج داده بود. ولی مثل مشهور است که
« مار گزیده از ریسمان سیاه میترسد » از انسبب در ان واحد پس بر خود
مالك گرديده و بلاها و عذابهای که سابقاً از عشق دیده و کشیده بودم
یکان یکان در مد نظر دقت آورده بر ضبط نفس خود موفق آمدم. ما
دام حساس ذکاوت اساس ازین تبدل آنی، وتغير ناگهانی من مانند
يك شکارتی که صید خود را بوجه تمام هدف نتواند، و از انداختن گله خود
صرف نظر نماید يك وضعی گرفته گفت :
بیگ افندی ! آیا شما در استانبول بسیار وقت اقامت خواهید کرد ؟
گفتم — افندتی من نیت رفتن حجاز را دارد، و چون موسم حج
نزدیکشده گمان نمیبرم که بسیار وقت در استانبول بمانیم ! اما مقصد جناب
مادام را ازین سوال ندانستم که چیست ؟
مادام يك تبسم شیرینی نموده گفت :
- مقصد من این است که برین وسعت افکار شاعرانۀ شما این
حجم محدود واپور قورنیلوف را خیلی تنگ و پر فشار می بینم. لهذا
میخواهم که در يك فضای بسیار بزرگ، و يك دایره بسیار وسیعی
از صحبتهای شاعرانۀ شما استفاده کنم، و چنانچه موسیو دیمتری نمبر دکان
خود را بشما داده، منهم نمبر خانه خود ما نرا بشما میدهم که مرا —
اگر آرزو کنید — به این پته و نمبر جستجو خواهید توانست !
اینرا گفته و يك کارت ویزینی از حبیب خود بیرون آورده، و در
پشت کارت مذکور این عبارﻩ را بقلم خود نوشته بمن بداد :


صحيفه ۱۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

« قوم قپو . نزديك استيشن نمبر ۲۷ »
کارت ویزیت مذکور را بکمال ممنونیت و احترام گرفته و نامش را
بوسیده گفتم :
مادام ! با آنکه بر عدم لياقت خود سراسر معترقم ، بازهم به این
التفات عال العال جناب مادام بسيار عرض تشکر و ممنونیت میکنم و اكريك روز
هم در استانبول باشم تا بخدمت شمار سم و از صحبت شما شر فیابی حاصل نکنم
از استانبول نخواهم برآمد .
در ین اثنا حضرت پدر از قمره بر آمدند، و به مادام ماری التفات فرموده
و او نیز کله جنبانی متبسمانه ایفا نموده بمعیت شان برسطح بر آمدیم . مادام
ماری نیز از عقب ما بالاشده با جمعیت عائله خود پیوست .
حضرت پدر مادام ماری را بنظر تدقیق و غور ملاحظه فرموده و
بسوئى من يك تبسم مزاح آمیزی نموده فرمودند :
این زن يك آفت جانست ، وهمه لوازمات حسن و جمالرا بدرجه
اتم مالک است . اما بتويك سخن بگويم فرزند ؟
گفتم – امر میفرما ئید پدر ! .
فرمودند - وقوعات یکسال پیش از ین را فراموش نکرده خواهی بودنی؟
گفتم – نی ، فراموش نکرده ام پدر !
فرمودند – از ان عشق طاقتفرسا که بمرگت رسانیده بود محض
بقوه معنوی روحانیت حضرت یحیی علیه السلام ترارهایی داده توانستم .
زیر از وجه که برایت گرفته ام هدیه ایست که حضرت نبی حضور آنرابه من
برای تو عطا نمود، و بواسطه آن تر ا از دام عشق آن معلماً کافره که به هلاکت
رسانیده بود رهانیدم . پس هرگاه باز گرفتار نجه عشق بشوی تدابیر
برهانیدنت محالست . زیرا دو تدبیر حکما برای علاج مرض عشق بیان کرده اند


صحیفه ۱۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

که یکی ازدواج ، و دیگری سفر است . حالا نکه هردو تدبیر را بکار بردم
پس اگر در اثنای سفر ، و با وجود ازدواج باز مغلوب پنجه قهرمان عشق
شوی چه تدبیر ، و چه علاج خواهم توانست ؟
گفتم — حضرت پدر ازين يك خاطر شریف خود را سراسر آسوده
بدارند که هیچگاه عنان قلب خود را بعد ازین بدست هیچ کسی
نخواهم سپرد !
فرمودند — اگر چنین باشد هیچ مانعی در باب مصاحبت و نشست
و برخاست تو با این زن نمی بینم ، و اگر چنین نباشد ترا از صحبت و نشست
و برخاست او قطعیاً منع میکنم .
گفتم — اگر امر بفرمایند بعد ازین هیچ گاه بسوی او هم
نخواهم دید .
فرمودند — فرزند ! خودت میدانی که درما بین من و تو غیر از
پدری و فرزندی يك رشته رفاقت نیز موجود است ، و اگر حس داشته
باشی درجه محبت مرا نیز بخود میدانی که بچه درجه است لهذا اگر بیم
عشق و علاقه ات با او نباشد هیچگاه مانع صحبت و نشست و برخاست
شما نمیشوم. بلکه اگر لازم به بینم به این زن تشکر هم خواهم کرد که
موجب تسلی دل حرمان منزلت میشود . و لی چون آتشین مزاجئی ترا
و حسن فتان او را تصور میکنم از اندیشه و وسواس خالی نمیانم .
گفتم — حضرت پدر امین باشند که هیچ تأثیری که موجب عشق
و علاقه باشد در خود نمیبینم، و این عرض خود را بقسم هم تأکید میکنم .
فرمودند — پس همینقدر ! در مصاحبه و هر چیز مجز گرویده شدن
و گرفتار آمدن آزادی فرزند !
در این اثنا ابو محی الدین چای عصر را آورده بود . حضرت پدر


صحیفه ۱۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بسوی موسیو دیمتری که به آنطرف سطح با عایله خود نشسته بود به اشارت تکلیف چای نوشی را کرده او نیز بر خاسته به اینطرف آمده و سلام داده بر یکی از چوکیها نشست . و معرفی خود را بحضرت پدر از من رجا نمود . منهم پرزانته یعنی معرفی طرفین را ایفا کردم . حضرت پدر فرمود که بموسیو دیمتری بگویم که « انشاء الله در استا نبول بدکان شما آمده بسیار چیزها خواهیم خرید . »
گفت – بسیار تشکر میکنم . انشاء الله منهم سعی خواهم کرد که از بیع و شرای خود شما را ممنون کنم . در دکان ما بسیار چیزهای نفیس موجود است .
فرمودند – ماهم چیزهای نفیس را دوست داریم ، و مشتری شما خواهد شدیم . حتی اگر از شام هم چیزی بما لازم شود از شما خواهیم خواست .
گفت – امر میفرمائید . من كاتولوك اشیای دکان خود را بخدمت تقدیم میکنم هر چیزیکه از ان به پسندید در اول پوسته برای شما میفرستم .
حضرت پدر ابو محیی الدین را امر فرمود که برای دیگر افراد عایله موسیو دیمتری نیز چای بدهد . ابو محیی الدین بعدد آن اشخاص فنجانهای چای را حاضر کرده میخواست که برای شان ببرد که موسیو دیمتری آنها را آواز داده به اینطرف برای چای نوشیدن طلب نمود تا تکلیف نشود .
مادام دیمتری ، مادام ماری ، مادمواز ژولی ، موسیو نیقولا ، آنتون همه برخاسته باینسو آمدند ، و چوکیهای خود را با خود کشیده و بحضرت پدر جدا جدا سلام کرده نشستند ، و يك جمعیت عجیبی تشکیل دادند . موسیو دیمتری یگان یگان افراد عایله خود را بحضرت پدر معرفی و تقدیم نمود .