صحيفه ٣٥٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

که در زمانهای پیش در ما و دیگر دولتها هم جاری بود . اما این اصول اگر
چه بسی کارها کرده و میکند ، ولی چون در زیر قاعده و نظام نیست بی
ثبات و بی اساس شمرده میشود. حالا آنکه ( نظامنامه قرعه اخذ عسکر )
نیز عبارت از همین نفیر عام است . زیرا بموجب مواد آن نظامنامه هر فرد
عثمانی که دستش سلاح گرفته تواند بمجردیکه بسن بیست سالگی قدم
نهد عسکر میشود ، در قشله آمده البسه عسکری را میپوشد و دو سال کامل
همه تعلیم عسکریه را می آموزد و چون دوسال خود را کامل کند تذکره
رخصت به او داده شده بخانه اش میرود ، و بعنوان احتیاط بکار و کسب
خود مشغول میشود و سه سال بهمان عنوان میماند ، و باز بصنف ردیف
درآمده سه سال به آن عنوان میماند، و باز بصنف محافظ درآمده سه سال
دیگر بخدمت عسکری مکلف میماند، و بعد از ان سراسر آزاد میشود که
در وقت لزوم هرگاه صنف ردیف وصنف احتیاط وغیره جمع شود عبارت
از همان نفیر عام میماند . اما نفیر عام منتظم ومعلم .
پدر — من امروز خیلی مفتخر و مباهی میباشم که بشرف صحبت مانند
شما يك مجاهد بزرگوار شجاعت و بسالت نشانی نایل وسزاوار شده ام .
در اثنای محاربه ( پلوته ) اوصاف و محامد فداکاری شما را چون در او
راق حوادث و اخبارها میخواندم قلباً يك حس احترام بزرگی درباره
شما میپرورانیدم. حالا آنکه امروز شما را عیاناً می بینم ، و از کلمات عسکریه
شما بالذات مستفید میشوم ! چه مسعود یت !
پاشا — استغفر الله ! شرف بما عائد است ! خوب در انطرفها اخبار های
وقوعات محاربه می آمد ؟
پدر — بلی در انوقت حکومت امیر شیر علی خان مرحوم بود هفته
وار اخبار ها می آمد و ما هم میدیدیم.


صحیفه ٣٥٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

پاشا -- آیا در باب مغلوبیت ما چه گونه حسیات و چه تصورات میپرورانیدند؟
پدر -- در باب فتح و نصرت شما در همه جوامع علناً و خفیةً دعاها
میکردند و نذورات نذر میکردند از خبر عدم موفقیت شما همه دلخون و
محزون شدند .
پاشا -- آیا اسباب مغلوبیت ما را بر چه حمل میکردند؟
پدر -- درینباب روایتها مختلف بود ولی اکثر همین را میگفتندکه :
پاشایان رشوت گرفتند .
پاشا -- اسباب مغلوبیت ما را بر دیگر هیچ چیزی حمل مکنید مگر
بر کمبودی وسایط نقلیه و خطوط مواصله . مانند راههای آهن و سرکهای
منتظمۀ پخته. برای سوقیات عسکریه ما بر حدود ، بسبب بی ریلی و بی راهی
ماهها طول میکشید . حالآنکه دشمن ما بسبب مواصلت راه آهن بطرف سه
روز عسکر کشی سوق میتوانست .
پدر -- البت که همین درست است .
و الحاصل طعام به اینصورت به انجام رسیده بعد از شرب قهوه حاجی
علی پاشا پدر را خطاب نموده گفت :
-- ذات شاهانه امروز شما را بسلام روز جمعه بحضور خود سرفراز
فرمود . و مخصوصاً بطعام دعوت نمودند . ومبلغ دو صد لیرۀ عثمانی بصیغۀ
مدد خرچ برای شما احسان فرمود و برای پسر شما محمود بیگ رتبۀ ثالثه
اراده فرمود . و شما را بسبب تقرب موسم حج رخصت فرمودند ! روز دو
شنبه با واپور خدیوی یکسر بسوی اسکندریه حرکت میفرمائید .
پدر -- ازین الطاف مالا نهایۀ شاهانه عرض تشکر و منت داری مینمایم
و دعای خالی از ریای دوام دولت و سلطنت اسلام را شب و روز ورد زبان
صداقت مینمایم . و بعرض تشکرات بیغایات خود بخاکپای شاهانه جناب


صحیفه ٣٥٧ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم

شمارا توکیل میکنم.
حاجی علی بیگ — بسیار خوب عرض خواهم کرد.
بعد ازان از جناب عثمان پاشا و حاجی علی بیگ و دو ذات دیگر نیز با تشکرات و تعظیمات رخصت طلبیده از دالان برآمدیم. شوکت بیگ و سعید بیگ و حسن شهاب افندی در کوریدور ما را انتظار داشتند همه‌شان بپا خواسته عرض تبریکات کردند ممنوناً و متشکراً از مابین همایون با هم برآمدیم، و باز بهمان صورت که رفته بودیم پس بمهمانخانه آمدیم شوکت بیگ، و حسن شهاب افندی را حضرت پدر به بعضی هدایا و وجه نقد دلشاد فرموده رخصت فرمودند.
سعید بیگ گفت :
— حالا دو نیم بجه است. برای شام سه و نیم یا چا ساعت وقت بدست داریم، هر گاه سیاحتی که بران قرار داده بودیم اجرا کنیم هیچ مانعی نیست.
پدر — فرزند ! این سیاحت ما بنابر قراری که دیروز داده بودیم مغایر آمده زیرا بصبح قرار داده بودیم نه بشام !
سعید — امر از شماست مقصد کلگی ما ابراز خدمت و دوام راحت و و رفاهیت شماست.
پدر — چون چنین است مرا امروز عفو فرمائید. از فردا تا روز دوشنبه وقت از ماست، هیچ کار هم نداریم همه را بسیاحت بسر می آریم.
بنده — بسیار مبارکست.
فرمودند — وظیفه های من هم مانده، من به اوتاق خود داخل شده بوظایف خود میپردازم شما و سعید بیگ بحرکات خود آزادید.
اینرا فرموده و وداع کرده به اوتاق مخصوصۀ خودشان داخل شدند.
سعید بیگ گفت :


صحيفه ٣٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم

خوب حالا بفرماييد كه چه خيال داريد ؟
گفتم — خيال من تابع خيال شماست . بچه آرزو ميفرمائيد ؟
گفت — خيال من اينست كه حالا بنده يكقدرى كار دارم . تا به مطبخ عامره براى سررشته بعضى كارهاى مهمانخانه ميروم بوقت شام حاضر ميشوم و طعام شام را با حضرت سردار تناول كرده بعد از آنكه به اوتاق خود تشريف بردند ما و شما باز يك سياحت شبينه عوالم بيك اوغلى را اجرا ميكنيم چسان ، آيا سياحت ديشبي پسندتان نيامد ؟
گفتم — نغمه روایح لطیفه ماد موازل فلورى ، وصدای خوش نغمه حنجره ظريفه اش ، وجمال مؤثره گلوسوزش در سماى دماغم مانند ستاره های بسیار درخشانی پرتو نثاری دارد .
گفت — آيا مادام مارى را از يادتان برديانى ؟
گفتم — حاشا ! هيچگاه !
گفت — آفرين برعشق پاك شما ! قح قح قح !!!
سعید بیگ قهقهه های معنی دار خود را بشوخی صرف کرده ، و با هم دست داده گفت :
تا بشام ( آديبو ! ) (١) امشب اگر ماری را از يادت نبردم باز بگو.
گفتم ( اورو وار ) ( ٢ ) هيچگاه ، هيچگاه !!
با خود گفتم : « عجب فرصت است اگر جولان ديروزى وامروزى خود را از روى نوطه هائيكه قيد شده ثبت كتابچه نمايم بهتر خواهد بود. لهذا به اوتاق خود داخل شده و در پیش میز نشسته و وقایع دیدنی و شنيد نى ديروز وامروز را يگان يگان در قوه مفكره و در دستگاه تصور
(۱) آديو كلمه فرانسويست — يعنى بامان خدا .
(۲) اورووار نيز فرانسويست جواب بامان خداست — یعنى باز هم ببينيم .


صحيفه ٣٥٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بی تاب داده تصویر و تحریر نمودم.
نیمساعت بغروب مانده از پیش میز نوشته برخواستم، و دوگانه فرض مسافرانه عصر را ادا کرده و يك وضوی تازه گرفته دريشئی فره کوت رسمی خود را بيك دریشئی لطیف شبگردی تبدیل داده بدالان آمدم.
حضرت پدر هنوز تشریف نیاورده بودند. درین اثنا ابو محی الدین از دروازه در آمده گفت:
- افندی خود را از دل و جان رتبه شان تبريك ميگويم و تعالی شانرا از درگاه الهی رجا میکنم . از التفات و توجهات شاهانه بر باداران خود شکر گذاریها مینمایم.
گفتم - آفرین محی الدین آغا ! آیا دهن شیرینی مبارکبادیت را چه میخواهی؟
گفت -- سلامتی شما را میخواهم . اما یکچیزی عرض کنم:
گفتم - بگو !
گفت - وقتی که در شام بودم این دریشی را چون میپوشیدم خودم را یکی از جنتلمنهای عصر میشمردم اما چون دریشی صنف خدمتکاران این جا را میبینم خودم را از گروه عرابه جیان کراهی میشمارم . لهذا يكدست دریشی اعلا میخواهم .
گفتم - بسیار خوب دریشئی کشمیره زیره ئی مرا بگیر دیگر چه میخواهی؟
گفت -- اوه ! بسیار مرحمتکارید. با آن دریشی عجب يك گردش با صفایی خواهد شد! علی الخصوص که در جیب كوچك وازکت آن پیسه هم صدا های لطیفه برارد !!
دو طلا کشیده بدستش دادم و گفتم:
- اینرا بگیر ولی بیهوده صرف مکن هیچ نبا شد يك چيزی هديه


صحیفه ٣٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

برای عیالت بگیر .
تشکر ها کرده گفت :
والله یاسیدی منهم برای همین میخواستم .
اینرا گفته و سلام داده برآمد . وقت شام دررسید. حضرت پدر
نماز شام را در اوثاق خود ادا کرده برآمدند . در ین اثنا سعید بیگ نیز
آمده بر سفره طعام جمع آمدیم .
حضرت پدر خیلی بر سرور و با شطارت بودند از کلمات لطیفه ادبیه
و حکمیه خود شان سفره نشینان بزم انس رانشه یاب مسرت و انبساط
میفرمودند . بيك مناسبتی سعید بیگ را گفتند :
یکی از بختیاریهای ماهمانها نذار بودن چون شما مهماندارانجات کردار
است برای ما. زیرااداب ، و نزاکت ، و شیرنیهای شما مارا خیلی گرویده
محبت شما نموده .
سعید بیگ ـ آه ! چه سعادت ، چه بختیاری ! برای من توجه و
التفات شما از خزینه های تمام دنیا قیمتد ارتر است. نمیدانم بچه زبان شکران
التفات شما را ادا کنم .
من ـ حقیقتاً سعید بیگ شایان توجه و محبت است .
حضرت پدر بزبان افغانی بمن فرمودندکه : « با این چه بایدکرد؟
اگر بطریق بخشش چیزی به او بدهیم هم نخواهد گرفت و هم چندان
مناسبتی ندارد . لهذا این کار را بتو محول میکنم . هر وقتیکه ببازار باهم
بروى يك چیز مناسبی که خود او به پسندد برایش خریده بده .»
گفتم ـ بسیار خوب فرمودید . انشاءالله در ينباب يك وضع مناسبی
بجاخواهم آورد .
طعام بمسرت تمام به انجام رسید . در دالان آمده باهم نشستیم .


صحیفه ۳۶۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

وتاساعت هفت از هر در و رهگذر بصحبت بسر آوردیم .
حضرت پدر فرمود که :
— خوب ! فردا اگر حیات باشد بر سیاحتی که قرار داده بودیم اقدام خواهیم نمود ؛ یانی فرزندان چه میگوئید ؟
سعید بیگ — امر از شماست . معمافیه اینرا نیز عرض کنم که شهر استانبول ما جاهای بسیاری دارد که شایان دیدنست . اما چون برای ذات عالی شما دوروز دیگر وقت باقمیانده حیرانم که از کجا آغاز کنیم ؟
پدر — بلی راستست . این شعر شاعر گویا تماماً در باب استانبول گفته شده :
« زیبای تا بقدم هر کجا که مینگرم ؛ کرشمه دامن دل میکشد که جا اینجاست . »
اما با وجود اینهم اهم را بر مهم تقدیم کر ده اول بزیارت حضرت ( ابا ایوب انصاری ) رضي الله عنه شرفیابی کردن شرطست .
سعید بیگ — های های افندم ! امر میفرمائید ؛ اما بنده میخواهم که پلان دیروزنی خود را یکقدری زیاده تر وسعت بدهیم .
من — آیا چسان ؟
سعید بیگ — مثلا از راه استانبول بخشکه تا به حضرت ( ایوب ) برویم و درین اثنا جامع ( سلیمانیه ) وجامع سلطان ( محمد فاتح ) وقبر شریف شانرا هم زیارت کرده از ( ادرنه قپو ) برآمده ویکپارچه از سور استانبول را دیده برآ بحضرت ایوب برویم و باز برهمان خط حرکت قرار داده خود بمهمانخانه بیائیم .
من — اما به اینصورت از دره کاغذ خانه به شیشلی بالا برآمده نمیتوانیم .
سعید بیگ — آیا چرا ؟
من — عرابه را چسان باید کرد ؟
سعید بیگ — صحیح ، مسئله عرابه یکقدری مشکل میشود .


صحیفه ٣٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
پدر - چون چنینست همان پلان دیروزه را تعقیب میکنیم والسلام !
والحاصل به اتفاق آرا سخن بر همین قرار یافت . حضرت پدر به اوثاق خود تشریف برده ما و سعید بیگ در دالان ماندیم .
گفتم - خوب بیگ افندی! سیاحت شبینه ما و شما از کجا آغاز خواهد نهاد؟
گفت - شما همینقدر مهربانی بفرمائید که بالاپوش و چوب دست خود را بردارید که یکبار ازینجا برانیم باز الله کریم !
اینرا گفته از دالان برآمد . منهم بالا پوش و چوب دست خود را گرفته و یکچند طلا در جیب انداخته، وروره رو ر كوچك جیبی شگردی را نیز فراموش نکرده بسعید بیگ پیوستم .
چون از دروازه مهمانخانه بر آمدیم باز یکسر راه دیشبه را گرفته به نزديك مكتب حربیه پیاده آمدیم : در انجا منتظر رسیدن تراموای شدیم . چراغهای گادئی تراموای که از طرف شیشلی برای رفتن بیگ اوغلی درآمدن بود پدیدار گردید . همرا به رسید . ولی در سعید بیگ استعجال سوار شدن تراموای معلوم نشد .
گفتم - چرا ایستاده اید ؟ بفرمائید که سوار شویم !
گفت -- اینست که تراموای برای رفتن شیشلی هم نزديك شد سوار میشویم .
گفتم - خوب ! مگر به بیگ اوغلی نمیرویم ؟
گفت - دیشب بدست چپ رفتیم ، امشب بدست راست میرویم ، مقصد سیاحت نیست ؟ چه اینسو ، چه آنسو !
تراموای توقف نموده در ان برجهیدیم ، و بطرف رفتار تراموای مقابل نشسته تراموای بحرکت افتاد .
سعید بیگ گفت :


صحیفه ٣٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

يك مثل مشهور ترکیست که «هر چه قسمتش باشد بقاشقش میبراید»
دیشب از كازينوی (توقاتلیان) در بیگ اوغلی سعادت شرف ملاقات
مادام ماری برای شما دست داده نتیجه آن باهتزازات لطیفه نسیم عبیر ]
آمیز موسیقی مادموازل (فلوری) ختام یافت. امشب به بینیم که کازینوی
(عثمان بیگ) در شیشلی چه نتیجه به بخشد !!
گفتم - آیا به کازینوی (عثمان بیگ) میرویم ؟
گفت - بلی، این کازینو هم از دیدنست !
تراموای بر جاده عریض بسیار درازی که از یکسو پاشای بسیار
جسیم مکتب حربیه و از یکطرف با عمارتها و اپارتمانها محاط بود براه افتاد .
این جاده بزرگی که مبدأ آن بازار غلطه ومنتهای آن شیشلی میباشد از
جاده های بسیار طویل و عریض شهر مینو بهر است که يك مرد پیاده آنرا
بدو ساعت کامل اله اگر طی بتواند .
از جائیکه این تراموای از طرف غلطه حرکت میکند بازار بزرگ
سربالای مایلی را در پیش گرفته و از پیش بانگ عثمانی گذشته بر جاده
بزرگ (اوتل پالا پلاس) بر باغچه ملتی (تپه باشی) و از انجا از پیش روی
سفارتخانه انگلیز گذشته و بازی دست راست مختصر یکبازاری را گذشته
در بازار بزرگ عالی بیگ اوغلی بسوی میدان تقسیم روانه میشود واز
پیش روی (غلطه سرای) ، و (توقاتلیان) ، و (مکتب عالی سلطانی)
وخسته خانه المان به میدان تقسیم و از انجا بدست چپ بر گذشته از پیشگاه
طاش قشله ومیدان آن به (پانغالتی) واز انجا به (شیشلی) منتهی میشود.
وقتیکه تراموای مادر پیش (کازینوی عثمان بیگ) در شیشلی رسید
از تراموای فرو آمدیم. يك بنای بسیار روشن و مزینی در طرف دست
راست جاده نظر دقتم را جلب نمود که با روشنی مفرط خود اطراف را روشن،


صحیفه ٣٦٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

و با آهنگهای لطیف نغمه های موسیقی خود هوای خفیف نسیمی را به اهتزاز میداشت .
این بنارا اگر يك گلخانه بگوئیم زیاده تر مناسبت دارد . این عمارت

منظرۀ جادۀ حلفا آباد در شيشلی در استانبول


صحيفه ٣٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

يك دالان طولانی دیده میشد که دیوار طرف بازار آن سراسر از بلور
های با صفای در چوکات گرفته شده کی ، و سقف آن نیز با هم چنان بلور
های چوکات گرفته شده کی مستور و مسقوف بود .
از يك زينه ئيکه از سرك پیاده رو جاده بر آن بالا میشد بقدر پنج
شش قدمه بالا برآمده داخل گلخانه شدیم که بواقعی هم گلخانه و هم پریخانه بود!
این دالان گلخانه تقریباً بقدر صد و پنجاه قدم طول و شصت قدم عرض
يك مستطیل الشکل دالانی بود که از هر هر طرف با دیوارهای آئینه داری
مستور ، و سقف آن نیز بايك سقف آئینه دار ماهی پشتی پوشیده شده
بود، سقف بر عمودهای تل مانند آهنین برداشته شده بود که این عمود
های آهنین با رنگ چوکاتهای آئینه های دیوارها و سقف همرنگ بود .
زمین دالان با سنگچلهای سیاه و سفید به ترتیبها و اشکال مختلفه هندسی
فرش و چیده شده بود . هر هر طرف این دالان با گلدانیهای بزرگ
و كوچك بسيار با لطافت که در آن گلهای باطراوت طبیعی عجیبه بوذترین
یافته بود . علی الخصوص گلدانیهای ظریفی بود که گلها و سبزه های صنف
عشق پیچان در آنها کاشته ، و بر سر عمودها برطاقهای مخصوصی گذاشته
شده سرتاپای عمود را با برگها و گلهای ظریف خود از بالا روبه پایان
پیچانیده بودند . در هر عمود يك يك قفس بسیار ظریف و لطیفی که
در آن يکیک بلبل ويا يكيك قناریه موجود بود آویخته شده بود .
باهزارها چراغهای لامپ این دالان مانند روز روشن ،منور بود.
در آخر دالان این گلخانه يك (مرسح) یعنی جائیکه بازیگران تپاتر یعنی
آتکی دران بازی کنند موجود بود که پرده بسیار خوش نقش و نگار بزرگ
آن آویزان بود. و از دو طرف با شاخهای سبز درخت دفنه و گلها و چرا
غهای کاغذی رنگه و بیرقها تزئین یافته بود . در وسط بلکه قریبتر به


صحیفه ۳۶۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
مرصع يك تخت کناره دار مزینی که آنهم باشا خهای دفنه و گلها و بیرقها
و چراغها مزین شده بود موضوع بود که برین تخت يك دسته سازنده
آلاترکه نشسته بودند، و با عود و کمانچه و قانون و يك دف كوچك و
آوازهای پر آهنگ مقامات آلا ترکه اجرای ساز و نواز داشتند .
بطرف دست راست مرسح و نزديك بآن بقدرده دوازده سه پایه
هائیکه ورقهای نوطه های موسیقی آلافرانکه بر آن مانده شده بود موضوع
و موزیکه نوازان آن منتظر اجرای آهنگ خود بودند . در هر هر
طرف ، و هر هر جا یکیک میز سنگ سماقئی بسیار اعلا در میان ، و دو
دو ، وسه سه ، و چار چار احباب و رفقا از زن و مرد بر چوکیها دور آن
نشسته بودند ، بر میزها از هر نوع مشروبات خواهش هر کس مهیا بود و
به این صورت همه دالان خنجا خنج با این میزها و مردمان پر و مملو بود .
از دروازه این کازینوی گلخانه پر بخانه چون داخل شدیم حقیقتاً خود
را در يك عالم دیگری یافتیم . بصدها پرنجه پره کان فرنگی منشان بررنگ و
و نیرنگ از میان گلها و برگهای گلخانه شوخ و شنگ از هر هر طرف عرض
دیدار مینمود . سازنده گان باریدی کمان بزم خسروانی، گلخانه را بشکر
فشانی مقامات صفاهانی بجوش و خروش مستانه در آورده بود .
سعید بیگ ، یکچند ثانیه توقف كرده بيك نظر جوالی همه جمعیتهای
داخل گلخانه را از نظر گذرانید . و نظرش دفعته بر يك جمعیتی که مركب
از دو نفر بود ، و هر دوی شان بالباس يك برش و یکرنگ ملبس بودند ، و
نصف رخساره های چون ماهشانرا پرهای بزرگ کلاه های پر گل شان
پوشیده بود بر خورده بتلاش گفت :
- ها یافتم ! مرا تعقیب کنید .
اینرا گفته براه افتاد . منهم از پی اش روان شدم. از میان میزها و چو


صحیفه ٣٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گلهای اینقدر جمعیتها به اصول و قواعدیکه در چنین جاها جاریست یعنی مچوکی،
ویزه و شمسيه و باستون كسی دکه‌نزدن، و هیچ کسی را زحمت ندادن گذشته در
نزدیك مرسح بطرف دست چپ بفاصله دو قدم از میزی كه دو مادام لباس یکر
نگ شوخ و شنگ بر اطراف آن نشسته بودند يك میزی انتخاب کرده نشستیم .
سعید بیگ مادامها را به اشارت سر يك تمنایی کرده مادامها نیز با تبسمهای
گنج لب، و غمزه های گوشه چشم، و پست كردن پشت ابرو، وراست كردن
گردن و مایل ساختن زنخدان بسوی غبغب و سرفرو آوردن بسوی سینه
بهانه دیدن گل سرسینه ، وبسی عشوه پردازیهای دیگر جواب تمنای
سعیدبیگ را مقابله نمود .
این دو نازنین مه جبین — بلی مه جبین بودند: زيرايكيك «بوروش»
ماه و مشتری نشان عثمانی برجبههٔ كلاه فرنگی اطوارشان كه برطرهٔ طرار
شان بطرف بنا گوش چپ يك قدری میل كرده بود موجود بود . هر
دوی شان از يك قماش بسیار لطیف حریری یاسمنی رنگ که بيك رنگ ،
ويك برش كه از فیشنهای آخرین ایام حاضره بود گونهای دامن كشان بسیار
کلو داری در بر داشتند . بکسهای كوچك دستی ، و شمسيه ها حتی
کلاه و بوتین شان نيز بيك فیشن و يكرنگ بود . آمدیم برمسئلهٔ حسن
وجمال شان : در خصوص اول چیزیکه بنظر دقت بر میخورد هماناسیاهنی
موها و ابرو و مژگان و چشمان یكی ، وقهوه رنگنی موها و ابرو وسیاوی
رنگنی چشمان آن دیگر بود . در قد و بالا همدوش بودند . كمرهای
باريك و سینه های برامدهٔ شان بايك جنس استاير تضييق یافته بود كه حسن
اندام شان از یکدیگر چندان فرقی نشان نمیداد . در رنگ ؛ سیه مو اسمر
گلگون رنگ ، وقهوه موا بیض شکوفهٔ سیب رنگ بود .
سعید بیگ گفت :


صحیفه ٣٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ـ چسان ! گازینوی شیشلی گازینوی بیگ اوغلی را از یاد شما برد
یانی بیگ افندی ؟
گفتم ـ هر کدام از خود جدا يك کیفیتی دارد كه بيك ديگر نميماند ذاتاً
قلم اعجاز رقم بدیع الصور خلقت ؛ هیچ دو نقشی را بيك رنگ درین جهان
پر نیرنگ تصویر ننموده که از انرو اسم جلیل (مصور) ؛ فعالیت کلام
« بدیع السموات والارض » را در همین نکته اظهار نموده است .
سعید بیگ ـ اوخ ! بیگ افندی! ماشاءالله طوفانها میفرمائید ! ازین
سخنان مبارك شما خود را گم کردم که آیا من در گازینوی شیشلی نشسته ام .
یا در مسجد محلهٔ خود ما در پیش رحلهٔ تدریس امام افندی ؟ دیشب از عشق
پاك دم میزدید ، امشب راه تصوف را گرفتید . باز تکرار میکنم که در مسئلهٔ
عشق حسن و جمال نسوان نه پاکی را دخل و تعلقیست ، و نه تصوف را!
شاعران و صوفیان اینچنین چیزها را يك نقابی برای خود ساخته اند .
گفتم ـ آیا شما ازین سخن انکار دارید که این دو بدیعهٔ مه جبینی
که در مقابل ما نشسته اند خلق کردهٔ يك خلاق مطلق است ؟
گفت ـ حاشا ! انکار ندارم .
گفتم ـ آیا اینهم ظاهر و آشکار نیست که هر دوی آنها با وجودیکه در
در لباس و همهٔ فیشن تا که توانسته اند خود را شبیه ساخته اند ولی در شکل
و شمایل هیچ مناسبت بهم دیگر ندارند ؟
گفت ـ بلی ظاهر و آشکار است .
گفتم ـ پس بجز يك محویت و حیرتی که در پیش تصاویر مختلفهٔ گوناگون
بوقلمون قلم قدرت اظهار کردم دگر چه کردم که مرا به آن زاهد خشك
ریش سفید دندان افتادهٔ غلیظ امام مسجد خودتان تشبیه فرمودید آقای من؟
سعید بیگ قهقهٔ عادتی خود را صرف کرده گفت :


صحیفه ٣٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ـ بخدا راست گفتید ! امام افندی محله ما را چنان توصیف کردید که
گویا دیده باشید . حالا خوب ! اینرا بگوئید که این دو تصویر بینظیر قلم قدرت را
چسان می بینید ؟
گفتم ـ قلم خلقت رقم حضرت مصور حقیقی جل و علا همه لطافت ها
و ظرافتها را درین دو لوحه بدیعه درج نموده !
گفت ـ بخدا راست بگوئید که اگر شما مصور باشید ، و همچنین يك
دو لوحه تصویر ترسیم نمائید آیا دل تان میخواهد که آنرا در آتش بسوزانید؟
از ینسخن سعید بیگ دانستم که مبحث ما بسیار بطول خواهد کشید
و به بسی کلامهای خارج از حد و د نقل تجاوز خواهد کرد که تجاوز آن حدود
را برای خود موافق ندانسته گفتم :
ـ افندم ! اینگونه بحثها در چنین موضعها ( وضع الشيء في غير محله )
شمرده میشود که عین ظلم است .
ـ راست گفتید ! بگذریم از ینسخنها .
درین اثناصدای يك زنگ مسرت آهنگ دامنه داری طنین انداز
هوای نسیمه ئی محیطۀ دالان کلخانه گردیده هر کس متوجه پردۀ بزرك با تصا
ویر عجیبه که بر روی مسرح (١) آویخته شده بود گردیدند .
موزیکه نوازان فرنگی ئیکه نوطه های خودشانرا برسه پایه های بلند
آهنین گذاشته بودند به راست کردن و كوك نمودن آلات موزیکه خود
شان مشغول گردیدند . موزیکه از کمانچه های كوچك و بزرك و فلوطه
یعنی یک رقم طرم راست سرنا مانند ، ويك پشق ، ويك طنبور كوچك
باجه خانه ، و يك كمانچۀ بسیار بزرگی که صدای طرم بزرگ باجه خانه
ها را میکشید مرکب بود .
(١) مسرح صفۀ را میگویند که در تیاترها بازیگران تیاتردراﻥ بازی میکنند .


صحيفه ۳۷۰ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

باز يك صدای زنگ برخواست . موزیکه نوازان بر پا ایستاده ساز های خود شانرا حاضر گرفته منتظر زنگ سوم شدند . زنگ سوم نیز بفاصلۀ يك دقیقه نواخته شد . موزیکه بنواختن و پرده ببالا شدن آغاز نهاد .
موزیکه مقام رقص ( بالت ) را گرفته بود . این مسرح يك صفۀ بود که از سطح کلخانه نیم متر بلندتر ، و بقدر ده متر در ده متر وسعت را مالك بود ، و در آخر این مسرح باز يك پرده ئيكه بر ان تصويريك دالان فیل پایه دار بزرگ و فراخی نقش شده بود موجود بود ، و دو طرفۀ این مسرح نیز با تصویرهای رواقهای دالان و پرده های آویختۀ آن نقش شده « مسرح » را در نظر بیننده گان چنان جلوه میدادکه گويايك دالان بسیار بزرگیست دفعتۀ درین مسرح شش نفر دخترانی که از پانزده تا هجده ساله تخمین میشدند و بلباسهای یکرنگ ، ويك برش ، ويك فيشن ملبس بودند ، درامده برقص آغاز نهادند .
اما چه رقص، و چه لباس که انسانرا از دیدن آن تعجب و حیرت دست میداد!! يك يك جامن شکن برشکن و چین برچین بالیده ئيكه تا بزانوی شان بود در برداشتند . زیر جامۀ جرابی حریر يك لخت که همرنگ پوست بدن شان بود بجان داشتند . جامن و نیم تنۀ استین دار ظریف شان از قماش سفید بسیار خوبی بود که از حد پستان تا به سر پنجه های دست شان برهنه بود و با يكيك فيته پهن ابریشمین استین مذکور ه از دوش به بدن شان مربوط بود . بوطهای دراز اطلسی بند دار دراز و لطیفی در پا کرده بودند .
رقص شان نیز بسیار عجیب وغریب بود که برقص های مما لك شر قیه هیچ مناسبت ومشابهت نمیرسانید . به اوضاعهای مختلفۀ غریبه بمقامهایکه آنرا موزیکه مینواخت رقص کردند . گاهی يكيك پای خود شانرا آنقدر بلند میکردندکه نوك پنجۀ یکی به نزديك زنخ آن دیگر میرسید .


صحيفه ۳۷۱ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم

این رقص شش نفر رقاصه های فرنگستانی منش بقدر چهل دقیقه
دوام نموده پردۀ مسرح فرو آمد . موزیکۀ آلافرانکه نیز ساکت گردیده،
ساز عود ، وقانون، وکمانچۀ آلاتر که مقام نهاوند را بنوای راست آهنگ
صفاهانی شروع نمود .
سعید بیک گفت :
- حسان بیک افندی ، آیا از موزیکه و رقص آلا فرانکە حظ
میبرید یا از ساز آلا ترکه ؟
گفتم - اینمسئله انتخاب موسیقی بسیار مسئلۀ مغلقيست که تا بحال حل
نشده است. نظر و سمع بهر رنگ و هر صوتی که عادت گرفت از همان رنگ
وهمان صوت لذت میگیرد .
گفت - نظر و سمع شما آیا بچه رنگ و چه صوت عادت گرفته ؟
گفتم - اگر راست بگویم ازین رقص و موزیکۀ آلافرانکه و قیافتهای
نیم برهنۀ رقاصه ها و اوضاعهای عجیبۀ آنها نظر و سمعم را آنقدر حظ و
و سروری حاصل نشد که از نظارۀ منظرۀ لطیفۀ این دو پری پیکر ، و
استماع نغمات مقامات روح پرور ساز آلا ترکه حاصل شد !
گفت - حقیقت که منهم بهمین فکرم .
گفتم - خوب ! بیک افندی ، اینر انفرمودید که آیا این دو مادام نظر
فریب از کدام قوم و کدام ملت است ؟
گفت - هر دوی شان ارمنی نسل استانبولی اصل اند که از (آقتریس)
هایعنی بازیگران تیاتر خانۀ ( ارما نیاق ) افندی میباشند در رقص و غنای
آلاترکه ، وتمثيل و تشخيص حکایاتی که در تیاتر آنرا بازی میکنند خیلی
مهارت کامله را مالک اند .
گفتم - از اوضاع التفأتکارانۀ شان بشما چنان معلوم میشود که از


صحیفه ۳۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بسیار وقتها مظهر التفات و توجهات شان باشید ؟
گفت – بلی من یکی از مشتریان مداوم تیاتر شان میباشم و لوج
مخصوصی در تیاتر شان دارم . با مادام ( آغاسپار ) و مادام ( واسيليك )
از مدت دو سه سالست که دوستانه و نوازشکارانه با هم آشنایی داریم .
گفتم – چنان معلوم میشود که امشب در تیاتر خود کار ندارند ؟
گفت – نی تیاتر خانه شان در هفته سه شب کار میکند .
گفتم – اگر در ینشهر یکچندی ماندنی میبودیم بلکه ما هم از تیاتر
شان مستفید شده مظهر التفات شان میشدیم ! اما چه چاره بيك شب از
دیدن دور آنها چه ثمره ؟
درین اثنا نوبت ساز آلاتر که تمام شده باز نوبت موزيك و رقص آلا
فرانکه آغاز نهاد . مشروبات ما هم به انجام رسیده بود . در مادام های
آقتر یس نیز اوضاع حرکت و برخواستن پدیدار شد . کارسونر آوا‌ز
داده حق نوشیدنی خود را و مادامها را داده بنابر اشارت سعید بیگ بر پا شدیم.
از دروازه ئیکه بطرف باغچه گازینو باز میشد بباغچه برآمدیم . باغچه
واسع و فراخ يك گازینوی خوش فضایی بود که بمهارتهای صنعت باغبانی
طرحها و شکلهای بسیار ظریفی در ان ساخته شده و به ازهار گوناگون و سبزه
های بو قلمون پیراسته شده بود. و در هر هر طرح میزها و چوکیها گذاشته
شده بزمهای احباب بر انها تشکیل یافته بود . هر طرف با چراغهای بزرگ
گاز هوا روشن. و بصدها مرد و زن در هر هر طرف بیکوضع بی ساختی
عقداً انجمن تشکیل نموده بودند . بعضی تنها نشینانی که با عالم خود مشغول
بودند نیز دیده میشد .
درین گازینوی باغچه یی یکقدری قدم زدن که به اصطلاح آنجا آنرا
(پیاسه) میخوانند آغاز نهادیم . بر سرکهای پر طراوت با سنگچل فرش


صحیفه ۳۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

شده مارپیچ گازینو روان شدیم. مادام آغا سیار با مادام واسيليك بريك سرك ديگر بخرامهای لطیفه خود پیاده میکردند.
سرك ، مارا در پیش یك خانه گك ظریف چوتره مانندی رسانید که به بسیار زینت آراسته شده بود جبهه این چوتره مانند دهن خیمه های بسكوت بازبود. یك میز درازی از یکسر تا بدیگر سر بعرض جبهه چو تره گذاشته شده بود که بر سر این میز بقدر پانزده بیست عدد تفنگهای بسیار خوشنمای کوتاهی گذاشته شده ، و یکد ختر بسیار لطیف المنظر فرنگستانی کنوری در پشت میز بپا ایستاده بود. در آخر این چوتره بعضی نمبرها بر کاغذها نوشته و بر چوبهای خوشنمای وضع شده بود.
این چوتره مگر برای ساعت تیرنی نشان زدن است. هر مشتری که در پیش میز می آید دختر پری پیکريک تفنگ بادی بدستش داده و کارتوس يك شاهی به او میفروشد. مشتری یکی از نمبر ها را نشان گرفته تفنگ را خالی میکند. اگر نمبر نشان گرفته خود را زد هماندم نمبر ناپدید شده و صدای يك موزيكه بالاشده بجای همان نمبر مجسمه یکی از حیوانات بالا میبراید و بقدر يك دقیقه یا دو دو دقیقه باقيا نده باز فرو می آید. اما اصل حکمت درین است که اگر انسان هر قدر نشان انداز باشد تاده یازده کارتوس را آتش نکند نمبر را زده نمیتواند و مجسمه حیوان برایش نمیبراید.
ما نیز بقدر ده بیست کارتوس صرف کردیم ، و از نتیجه آن بدید ن برآمدن مجسمه يك گوزن بسیار شاخ بلندی در میان يك جنگل موفق شدیم. اما دیدن گوزن منظور نبود ، بلکه دیدن آن غزالۀ لطیفۀ پیش میز بپا ایستاده و حرکات دلبرانه او در هنگام تفنگ دادن و باز گرفتن و آنرا پر کردن و باز بدست مشتری با کلمات لطف آمیزی تسلیم نمودن انسانرا مجبور میکرد که بهانه صید گوزن خود را شکار آن غزالۀ صحرای


صحيفه ٣٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دلبری نماید !
در آخر انجام تفنگ اندازی بيك يك سيگاره ، ويكيك پاره چپقو
لاته نیز از دست آن نازنین نوازش یافته و داع نمودیم . باغچه صفا آماده
کازینو در ینوقت عجب لطافتها ولذتها بهم میرسانید . روایح لطیفه
گلهای رنگارنگ طبیعی با خوشبوئیهای دماغ نواز صنعی ئیکه از مادامهای
لطیف الاجسام کازینو نشین برمیخواست آمیزش یافته دماغ بدایعپرستان
طبیعت را درمیان يك دریای عطریات لطیفه بشنا وری می انداخت!
گوش ، از اهتزازات لطیفه آهنگهای مختلفه موزیکه های غربیه و سازهای
شرقیه در موجهای طبقات عالیه هوای محیطه جولان تازگی عوالم لطافتها
اجرا مینمود .
چشم از نظاره منظره های بدیعه اجسام لطیفه چنان میدرخشید
که چراغهای بزرگ بسیار روشن گاز هوای داخلی و خارجی کازینو
را از ستاره های درخشنده سیمای لطافت سیما تفریق نمیامود !
بارفیق خود در ین عوالم باصفا قدم زده و گاهی شاعرانه ، وگاهی
فلسفانه ، وگاهی صوفیانه مکالمه ومصاحبه کرده بآخر بستان مینو نشان
کازینورسیدیم . درینجا بيك خانه چوتره مانند دیگری تصادف کردیم
که از چوتره پیشتری درهر چیزی فرق ومباینت داشت . دروازه این
چوتره باپردہ های رنگا رنگ و بیرقها و گلها آراسته ، وبا قندیلهای
رنگارنگ پیراسته شده بود . فرق این چوتره باچوتره سابقه این بود
که پرده دروازه این آویخته و داخل آن دیده نمیشد در پیش دروازه يك
میزی و در پیش ميزيك شخصی برچوکی نشسته تکت داخل شدن را
میفروخت . بر سر دروازه يك قطعه تصویر بزرگی آویخته شده بود که
این لوحه تصويريك زن تا بسینه برهنه بسیار خوش شکلی را نشان میداد .


صحیفه ٣٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

در زیر این تصویر این اعلا ننامه ذیل نوشته شده بود :
«يك غروش بدهید ؛ يك بوسه بگیرید ! »
« ارزانست ، ارزان ! »
سعید بیگ گفت :
– چسان بیگ افندی ! بوسه این زن صاحب تصویر را بيك غروش ارزان نمی یابید ؟
گفتم – بلی ارزانست ، ولی ما برای بوسه گرفتن محال آن نی بلکه برای دیدن بوسه گرفتن دیگران داخل میشویم .
گفت – مگر از کیفیت این اخذ و عطای بوسه معلومات دارید ؟
گفتم – بلی، دوسه سال پیش از ین در ازمیر این سحر پردازی الکتر یك را دیده بود م .
والحاصل يكيك غروش داده و تکت گرفته از دروازه داخل خانه شدیم مختصر يك خانه بسیار روشنی بود . در آخر خانه يك صفه مرسح مانندی يك قدمه بلند ترك ، که در پیش روی آن يك کتاره خوشنمایی کشیده شده بود موجود بود . در پشت کتاره يك زن فرنگی بسیار خوش شکل سینه برهنه پر آرایشی بپا ایستاده بود . در پیش کتاره مردم بسیاری ایستاده بودند .
زن مذکور بکلامهای بسیار شیرین و نمکینی مشتریان خود را به گرفتن بوسه خود تشویق مینمود . ولی هیچ کس جسارت برین امر نمینمود. چونکه گرفتن بوسه نی بلکه تماس دادن دست نیز بدستش محال بود . زیرا پیلهای مثبت و منفی الكتريك كه در وجود و استنادگاه خود تعبیه کرده بود انسانرا امکان نزدیکشدن به او نمیداد و او بزبان بسیار شیرین بصورت معجز کارانه میگفت :


صحيفه ٣٧٦ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم

ای افندیان آیا من اینقدر شایان نفرتم که بوسه های شیرین خود را بشما تقدیم میکنم وشما ازان اجتناب میورزید به بینید چه پستانهای لطیفی دارم ، یکبار اگر بدست بگیرید زنده گی می یابید! بفرمائید افندیان!
از ینگونه سخنان بسیار میگفت ، بعضی کسان سعی میکردند که دست خود شانرا به پستان او برسانند اما ممکن نمیشد .
و الحاصل این تماشا را هم کرده برامدیم . وقت هم به دوازده بجه رسیده بود . سیاحت شبینۀ خودرا بهمینقدر اکتفاداده وبقدر يك دو سه ساعت در آپارتمان های اطراف نیز بسر آورده و يك عرابه گرفت بجای آمدیم . سعید بیک نیز بخانه نرفته در یکی از او تاقهای مهمانخانه خوابید .. منهم در اوتاق خود درامده و البسه ام را کشیده بخواب رفتم.

- روز شنبه ٨ ذیقعده -

صبح وقت بوده از بستر خواب خود برجهیدم . و ضو و غسل بدن و توالت را اجرا ودوگانه طاعت خلاق العباد را ادا کرده بدالان آمدم. نشۀ عالم باصفای شیشلی و تخطر صحبت شيرين مادام ( واسيليك) آقتريس دماغم را بايك غبار خمار ندامت اندود لذت آمودی گاهی با ابر های مظلم تصورات این گرداب بیسروپای عالم عشرت ومعاشرت اوروپی مدنیت ، تیره و تاريك میساخت . و گاهی بايك شعاعـات آثار برگزیده ترقيات عالم بشريت با تفکرات روشنیهای صنايع و اختراعات محيرالعقول عالم فرنگی مدنیت نورافشان و درخشان میداشت !


محيفه ۳۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم

سبحان الله ! دنیاچه بود ، وچه شد ؟ یکوقتی بود که انسا نهایبرهنه
بودند ، مجبورشدند که پوستهای حیوانات را از بدن شان بستم ربوده
برخود پوشیدند . باز بدرجه رسیدند که ریشق پشم آنهارا آموختند،
و ازان عبادر بر کردند . از انهم بالا شده کاشتن پنبه و تربیه پیله را بدست
آوردند ، با طلس وديبا افتخار نمودند . باز كل شى ء يرجع الى اصله
شده دختران لطيفة الابدان فرنگی بصورت نیم برهنه درکازینوی شیشلی
برقص درا مدند !

مرحباحمديت ! که میدانند که رفته رفته سراسر برهنه نبرآیند !
آیا ثروت و توانگری کدام قارون ، وقوت وجودکدام تهمتن نمون،
تاب و طاقت به پایان رسانیدن این دریای نایاب عالم سفاهت عیش و
عشرت گوناگون تمدن شئون خواهد کردید ؟
بلی بلی ! گرداب نایاب سفاهتهای عالم مدنیت چنان دایره بیسرو
پاست که اگر انسانرا عقل سلیم ، ووجدان مستقم رهبرنشود و یکبار
خودرادران گرداب نایاب پر تاب نماید از قوة عن المركزيه گردش آن خودرا
رهایی دادن محال است .
اما تقلید و تعقیب عالم صنایع ، وفنون شهراه مدنیت چنان طريق
سعادت نمویست که انسانها و مملکتها را باوج اعلای سعادتها نایل میسازد.
درین اثنا سعید بیگ داخل دالان شده بيك شطارت و بشاشت
تمامی گفت :
- صباح شریف تان بخیر باد بیگ افندی ، آیا بازچه تصورات
شاعرانه میپرورانید ؟
گفتم - درین رباعی شاعر تفکر میکنم که گفته است :
دیروز چنان وصال جان افروزی ، امروز چنین فراق آتش سوزی
افسوس که در دفتر عمرم ایام آنرا روزی نویسد اینراروزی

حاشیه:
چنانچه در دیگر کره
[کمی؟] طلوعی از طریق
[دو[شیزه]؟ و مرد د[و؟] [عجوز؟]
سراپا برهنه [لخ؟]
همران دو تابلوها [متم]
درین ، مطبوعات
بر دوش گرفته نطق کار
بماوز[؟] نموده [فرما؟]
[بگوشها؟] میزند و لیکن
از آن زمان [فر؟] در آن
گمان نمیکنند که در این
[عالم؟] را برهنگی می[ناز؟]ند
۱۲ م . د


صحیفه ۳۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفت – واخ واخ ! بیگ افندی می بینم که بسیار سوزناك مقامات
میرا نید ! مباداعشق پاك شما باز شورشها و طوفانها کرده باشد و دیشب
را تا بصبح به ذکر و فکر صوفیانه آپارتمان مادام های آقتریس بسر آورده باشید؟
گفتم – اگر بگویم که ازین افکار سراسر فارغ بوده ام راست نگفته
خواهم بود . اما از لذت و صفای آن نی بلکه از نفرت و کدورتی که ازان
عالم حس کردم !
گفت – ما شاء الله بیگ افندی! به این معمای شما باز ندانستم که ریاضی
او لئی شما چه بود و این عبارة نثر شما چیست ؟
گفتم – هر دو توأم همدیگر است ، وصال جانفزای آن دو مجسمه
لطافت اگر چه یك دو ساعتی بود با ز هم چنان عمری نبود که بعمر جدائی
آن برابر آید. ولی چون میسر و یا بودن دایرۀ بزم انس این گروه لطافت
پژوه را می اندیشم ، و ناپیدا کنار بودن این گردابرا تصور میکنم لذت
آن به نفرت مبدل میشود ، و چون درجه ترقیات صناعیه وفنیه عالم
مدنیت را با این آزادی عالم سفاهت مفرطه آن مقایسه میکنم دلمرا یك
کدورتی استیلا میکند که اینچه علو ، واینچه نزول ؟
گفت – افندتى من همین علو از همین نزول بوجود آمده ، آزادی
حقوق شخصی ، وعدم تجاوز بر حقوق غیر سرور و صفا را که شما آنرا
به سفاهت تهمت تعبیر میدهید نتیجه داده ؛ هوس وشوق عیش و عشرت
احتیاج سعی وعمل را بوجود آورده، احتیاج سعی و عمل صنایع و فنون را
توسیع داده . اندیشه های دور و در از را بخود راه مدهید . حیات ، خیلی
محدود و بی ثبا تست پروانه آسا از هر گل و برگ گلزار حیات استفاده کردن
لازم است . اما اینرا هم بگویمت که مانند عاشق کرم ، و مجنون ، و فرهاد ،
و غیره عاشقهای احمق از بهريك معشوقه مطلق به آه و ناله و زاری بسر


۳۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آوردن کار عقل نیست . مبادا که نتیجه این سیاحت دیشبه و بستر نرم
آپارتمان مادام واسیليك و آغوش لطیفهٔ خوشبوی او بر شما تاثیر بدی
اجرا کرده باشد ۵ امروز چنین مأیوس و اندوهگین برخواسته اید ؟
گفتم - ازین جهت خاطر جمع باشید . . بعضی بیماریهائیست که
چون یکبار انسان به آن مبتلا آید و باز رهایی یابد دوباره به آن گرفتار
نمیشود. منهم یکبار بدام عشق يك پریر خساری دوسه سال پیش ازین گرفتار
آمده بودم و بلاها و عذابهای گوناگون مصیبت نمون آنرا دیده بودم .
بناءً علیه درینخصوص مسلك شما را می پسندم از هر گل بوئی گرفته میگذرم ،
واز هر چمن سمنی ربوده میروم .
گفت - هزار آفرین خوب میکنید ، آیا این یک را میدانید که
در ینوقت چرا عاشق کرمها مجنون ها ، فرهاد ها بمیدان نمیبرایند ؟
گفتم - درینباب چیزیكه من میدانم احتمال که مغایر افکار شما باشد .
گفت - شما هر چه که میدانید بدانید اما فکر من اینست که پیش ازین
اسباب حسن و زینت ، و آرایش و پیرایش جمال زنان کم بود . زنها هم
در حجاب و خفا بودند . احیاناً اگر یکوقتی يك زن خوش جمالی بنظر
کدام مرد گرسنه و تشنهٔ وصالی برمیخورد هماندم حواس عشره او بران
نقطه جمع آمده فریادها و فغانهای عاشقانه اش بفلک برمیرسید . مثلا
انصاف بفرمائید :مانند فرهاديك مرد كه دينگ کلفت مجرد سنگ تراشی،
چون یکبار مانند شيرين يك شهسوار حسن و ملاحت را با آن قد و قامت
و آنهمه حسن و ملاحت بلباسهای فاخر و آرایش و توالت پرجواهر
در پیش خود با ادا ها و نازها و عشوه ها و غمزه ها مشاهده کند حال
پر هیجان او چه خواهد شد ! اما اگر آن فرهاد را درینوقتها یکبار در
یکی از بولوار های پاریس آورده چشمهایش را بکشائید بیچاره مرده


صحیفه ۳۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم

خود را گم میکند که آیا برکدام شیرین دل ببندد؟ ازینحال هیجان و
واضطرابش بیشتر میشود ، وچون دریکی از عموم خانه‌های خُرج خودش
رفته بقیمت پنج فرنگ بايك دلبر بهتر از شیرین وشکر همسروهم برگردد
يك سکونت وراحتی گرفته نام شیرین را بر زبان نمی‌آرد . وهمچنین
اگر مجنون .....
سعید بیگ هنوز سخن خود را تکمیل ننموده بود که حضرت پدر تشریف
آورده هردوی ما بوضیعت احترام و آداب سلامز ا گرفتیم. حضرت پدر بعد
از التفات واحوال پرسی فرمودند:
-- فرزندان! امروز در وجود خوديك قوت وتوانائی تمامی درخصوص
سیاحت وزیارت متصورۀ خود می‌بینم . آیا شما چسانید ؟
سعید بیگ -- حاضر و آماده ! منتظر امر شمائیم .
من -- هوا هم امروز بنهایت لطافت وطراوتست که گویا برای سیاحت
با برکت امروزی ما بشارت میدهد .
حضرت پدر -- البته که با برکت است! زیرا معناً چنان میدانم که متصرف
استانبول درعالم روحا نیت حضرت ابا ایوب انصاری رضی الله عنه باشد .
هرگاه يك شخصی به استانبول بیاید و بزیارت این صحابی جلیل الشان
مشرف نشود بر نفس خود ظلم کرده خواهد بود.
سعیدبیگ -- بسیار درست میفرمائید . حقیقتاً شهرما بوجود این
این صحابی جلیل کسب شرف عظیمی نموده است .
درین اثناء مصطفی آغا از حاضر بودن ناشتا خبرداده برسفره جمع
آمدیم . ناشتا را بفرحت وسرور به انجام رسانیده از مهمانخانه برآمدیم.
ودرعرابه نشسته ازراه عقارات همایون به بشکطاش وطوبخانه وغلطه بر
جسردر پیشگاه اسکلهُ واپورفرو آمدیم. سعیدبیگ عرابه چی زیور آغا را


صحيفه ۳۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بعضی تنبیهات لازمه داده از زینه که به اسکله فرو می آمد فرامدیم .
این اسکله ها که آنرا بندر ، یا ایستگاه ، یا موقف ، یا استیشن بگوئیم
بر دو طرف جسر از چوب بر روی آب بر دو به های جسیم میان خالی
لنگر شده بنا یافته است . جسر استانبول يك نقطه ایست که بلاد ثلاثه
یعنی استانبول ، واسکدار ، وغلطه مع بیگ اوغلی را با همدیگر وصل داده
است . جسر بر روی دریاچه که آنرا ( قرن الذهب ) میگویند کشیده
شده است .
این دریاچه را « خلیج در سعاده » نیز میگویند ، و در مابین قطعه
استانبول ، و قطعه غلطه مع بیگ اوغلی واقع شده است . آخر این خلیج
با خشکه مسدود است . زیارت ابا ایوب انصاری در آخر این خلیج مو
جود است که بعد از آنجا آب مجريك تنگئی پیدا کرده آب نهر شیرین ( کا
غذ خانه ) از میان چمنزار ها و تپه های سبز خضرا جریان یافته با بحر می
آمیزد . لهذا جسر این دو قطعه را رأساً بهم وصل داده است .
آمدیم بر سمت اسکدار یعنی سواحل انا دولئی اسیا : این است که جسر
بواسطه این بندر ها یا ایستگاههای واپور خود آنسمت را نیز با اینسمت
مربوط و موصول داشته است .
برای حمل ونقل مردمان را از یکسو بدیگر سر ، و از جای بجای و از
محله بمحله دو کمپنی مشهور واپور ها بکار انداخته است که یکی ( شرکت
اداره مخصوصه ) و دیگری ( شرکت خیریه ) میباشد . این واپور ها
بحجمهای كوچك و بسیار متناسب الاندام واپور هائیست که کمره ها و پرنده ها
و سطح وبام آن بخوبی آراسته و پیراسته میباشد . و در هر چند دقیقه
برای هر سمت واپور ها محركت مهیا میباشد . ایستگاه های این واپور ها
در دو طرف جسر عادتاً يكيك بازار مخصوصی تشکیل داده است ، قهوه


صحيفه ۳۸۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

خانه ها قرائتخانهای بسیار ظریف، دوکانهای میوه وشيرینی فروشی همه
از تخته وبر روی آب مانند جسر بنیاد یافته است . اما از جسریست که راست
که با چند قدمه زينه از جسر بر آن فرو می آيند.
اصل جسر عبارت از يك جاده در از عريض تخته ئی مستقيم و
مستوی ایست که درازی آن تقريباً پنجصد و بر آن شصت متر می آيد .
دو طرف این جاده سرکهای پياده رو ، وسط آن عرابه رو ميباشد ، و
از دو طرف با كتاره های آهنين و چراغها تزئین یافته . بعد از نیمشب از
حد ميانه جسر را باز ميکنند تا کشتیهای بزرگ تجارتی و جنگی از خلیج
به بحر آزاد بر آيند يا در ایند . در دو طرف جسریعنی در مدخل طرف
غلطه ومدخل طرف استانبول پارتها یعنی چوتره های كوچك خوشنمائی
موجود است که درینجا مأمورین رسم گرفتن جسر نشسته اند . از پیاده
يك متاليك وازسوار دونیم غروش و از عرابه يك ربع مجیدی باج ميستا
نند . واردات عظیمی که ازین حاصل میشود بمصارف خود جسر اگر
بدرستی صرف شود گمان میبرم که در ظرف چند سال بعوض این جسر
چوبی پل متین آهنینی ساخته شود . اما از قرار قول سعید بیگ اکثر
این واردات در شکم جناب ناظر بحریه حسن پاشا فرو میرود و الله اعلم بالصواب.
والحاصل عرابه ما چون مال مابین همایون بود کسی باج آنر انستانده
با صداهای برهمایبوی دهل آوازی که از چرخها وپاهای اسپهای بزرگ
ویله آن میبرامد. بر جسر مرور نموده در پیش زينة مدخل ایستگاه واپود
که بدست چپ ما واقع شده بود توقف نمود.
از زینه بر يك پلی مرور نموده داخل ایستگاه شدیم، در پیش دریچۀ
تکت فروش سه تکت درجۀ اول را گرفته از دروازۀ ایستگاه که بطرف
دریا باز میشد بر يك تختۀ که سطح و اپور را باسطح ایستگاه ربط داده بود


صحيفه ۳۸۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم


صحیفه ۳٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گذشته درواپور درآمدیم. درموقع درجه اول بر آرام چوکیهای
چرم پوشیده شده باصفائیکه برسطح واپور بود نشستیم.
سیاحت دراین واپورهای شرکتهای مذکوره عجيب يك عالمى دارد.
واپورها ئیکه درین خلیج و یا آبنای بوسفور درسیر وحرکت اند اكثريك
طرز ويك شكل میباشند . دردو طرف شان چرخهای بزرگ عرابه
مانندی دارند سطح واپورازسطح آب از يك متر تا دو متر بلندی دارد.
واپورهای اداره مخصوصه که درین خلیج در گشت و گذاراند عبارت از
يك سطح بالایی و يك دالان زیری میباشد ، در دالان زیر ازيك زينه
با زیاقی فرو آمده میشود که درموسمهای سرما دران نشسته میشود.
سطح بالایی آن برسه قسم منقسم است . انجن وماشین آن دروسط
واپوراست سطح قسمیکه بطرف دنبال کشتیست درجه اول واپور
است که انهم بايك يك پرده بردو قسم از هم جدا شده . از پرده به آنسو
مخصوص نشیمن زنان اسلام ، وبه اینطرف پرده مخصوص برای مردان
است . وقسمیکه از انجمن بطرف بینی واپور است مخصوص عام است.
شربت ، قهوه، چای ، میوه ، شیرینی کتاب اخبار هر چیزیکه
برای مشتریان بکار باشد درمیان واپورفروشندگان آن موجود است .
( صباح ) نام يك اخبار یومیه را خریده بریکی از آرام چوکیه انشستم.
واپور صفیر آخرین خود را کشیده به تدویر چرخ عزیمت در مابین خلیج
استانبول آغاز نهاد .
دو طرفه سواحل این خلیج يك شکوه وعظمت عجیبی بنظرجلوه
میداد . ساحل دست راست که جهت ( غلطه مع بيگ اوغلی ) گفته
میشود با عمارات و بنا های عالی ئیکه از ساحل بحر تابسونیه بیگ اوغلی
مرتبه بمرتبه بلند شده رفته است تزئین یافته بود . ساحل دست راست


[BLANK PAGE]


صحیفه ۳۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

شده بود و از سر دالان تا به آخر دالان در پیش روی هر در از چوکتی مذکور
سه چهار میز چار چار نفری گذاشته شده بود . که دو نفر از مسافران بر در از
چوکی و دو نفر دیگر بر دو چوکیئی منج بافیکه در مقابل میز سنگی مذکور
نهاده شده می نشینند .
این دالانی را که مذکور کردید برهنموئی مهماندار خودطی نموده
در آخر دالان از يك زینه کناره چوبین داری که چوبهای دستگیر سر آن
کناره ها از چتلی و چر بی لایق دست گرفتن نبود بالا برآمدیم در انجا خودرا
دريك صفه ئیکه از دو طرف بانجره های که بسوی تربه زار باغچه مانندی
بازمیشد یا فتیم .
اسباب زینت این قسم فوقانی لوکانته کباب فروشی از یکفرش تخته یی
وچوکیهای منجی ومیزهای روی سنگ مرمری مرکب بود. از دو پنجره ئیکه
بسوی تربه زار باغچه مانند بازمیشد هوای صافی داخل این صفه شده از
دود جغت بوی داخل دکان یکقدری محافظه دماغ ممکن میشد .
سعید بیگ گفت :
- عفو بفرمائید ، اعلاترین دکانهای کباب فروشی اینجا همین است.
چه چاره مملکت ماجامع الاجناس است در پنجا بهتر از ین دسترس نمیشود.
حضرت پدر فرمودند :
- در پنجا کار فقر و درویشیست ، در اعتاب این ذات بزرگواری که
ما امروز بشرف زیارت آن مشرف میشویم این طعام افخر ترین واشر
فترین طعامها شمرده میشود .
والحاصل غار سون طعامخانه را آواز داده سه بشقاب کباب ماستدار
اعلا طلب نمودیم ، و بظرف یکچند دقیقه طعام را به انجام رسانیده ومبلغ
قیمت آنرا ادا کرده از طعامخانه مذکور برامدیم ویکسر بصحن حولئی


صحیفه ۳۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
بیرونی جامع داخل شدیم.
این حولی خیلی باصفا و دلگشا يك صحن خوشفزایی بود که در یکطرف
آن چنارهای بسیار بزرگ چند صد ساله موجود بود. در طرف دست
راست يك حولی دیگر بود که در یکطرف این حولي يك جامع بسیار
بزرگ و عالی که در بزرگی قبه و بلندی مناره ها، و محراب و منبر بازینت
و مفروشات و تزئینات داخلی خیلی بنای باشکوهی بود و در طرز بنا و تزئینات
مانند دیگر جوامع شريفه این پایتخت عالیبخت بود. در طرف دیگر بناهای
بسیار مبارک و مقدس مرقد پر انوار حضرت صحابی جلیل الشان ابو
ایوب انصاری رضی الله عنه بود.
مدخل زیارتگاه مذکور در آخر حولی اول در نزديك چنارهای
بزرگ موجود بود. در مدخل زیارت برای برآوردن پاپوش و کاوش
مانند همه جامعها یکموضع مخصوص موجود بود. کالوشها را کشیده
از دروازه داخل يك دهلیز با صفای کوچکی که با بوهای بخوردانها معطر
بود داخل شدیم. و از آنجا از يك دروازۀ ديگر داخل يك صحن دالان مختصری
شده و باز بدست چپ میل کرده در پیش دروازه اصل زیارت که قبر شریف
در انجاست ایستاده شدیم. زمین این دالان جميعاً با قالینهای بسیار فاخر
و اعلای ایرانی و اناطولی مفروش شده بود. دیوارها تا بسقف با کاشی
کاری بسیار اعلا تزئین یافته بود. لوحه های بسیار خوش خط مختلف
العبارات و المضامين آویخته شده بود. رحله های بسیار نفیس ، وقر
آنهای وقف بسیار خوش خط و مذهب در اطراف گذاشته شده بود.
بخوردانها و شمعدانهای اعلا و مصنعی در هر هر جا نهاده شده بود.
بسه چارپته زینه سنگ سماقی آئینه مانندی از اصل این صحن دالان
بالا برامده خود را در پیش ضجرمقدس مبارك مشرف يافتيم وبخضوع و


صحیفه ۳۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

خشوع تمام فاتحه شریفه را خوانده و حضرت پدر چیزی قرآن کریم را تلاوت نموده و آداب ومراسم زیارت را بجا آورده برامدیم. قبه وطرز نمای اصل زیارت نیز به بسیار زینت و آراستگی بود. فیوضات روحانی این صحابی بزرگوار بر دلها نشر انوار مینمود .
زیارت را به انجام رسانیده بودیم که آذان پیشین گفته شد . لهذا از زیارت برآمده و نذرانه زیارت راعلی قدرالاستطاعت در موضع مخصوص آن انداخته بجامع بزرگ آمدیم . و نماز را بجماعت ادا ساخته دريك رواق داخلی جامع برای استراحت بنشستیم .
حضرت پدر سعید بیگ را خطاب نموده گفت :
امروز ازین سیاحت با سعادت خود خیلی خود را مسعود و بختیار میشمارم . وازره بلدی شما نیز تشکرها میکنم .
سعید بیگ - منهم مسعود ترین ایام خود را همین روز فیروزرا میدانم که بجمعیت مانند شما يك ذات بزرگواری بزیارت با برکت این ذات بزرگوار که بسبب کثرت اشغال از مدت دوسه ماه شرفیابی نکرده بودم نایل شدم .
حضرت پدر فرمودند :
روحانیت حضرت این صحابی جلیل از پرتو تجلئی نبوت يك قندیل بسیار روشنیست که درین شهر مینو هم برافروخته شده است .
بنده پرسیدم که :
آیا حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه در کدام تاریخ به استا نبول تشریف آورده باشند ؟
حضرت پدر - اگر زحمت درد سر برای سعید بیگ نباشد از احوال این صحابی جلیل القدر چیزی معلوماتی برایت بیان کنم . تا بخبر نمانی.


صحیفه ۳۹۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

سعید بیک – استغفر الله این عاجز نیز استفاده میکنم . بفرمائید زیرا هنوز وقت هم بسیار است ، هم زیارت میشود و هم تجارت .
حضرت پدر – عنوان شریف اصلی این صحابۀ مکرم « مهامندار » حضرت رسالپناهی میباشد . زیرا هنگامیکه اول بار حضرت فخر عالم صلی الله علیه وسلم از مکه مکرمه بمدینۀ منوره هجرت فرمودند بخانۀ این صحابی بزرگوار شرف نزول فرمودند . اسم اصلی شان (خالد) نام پدر شان (زید) کنیۀ شان (ابوایوب) و از صنف صحابیان (انصار) وقبیلهٔ شان (بنی خزرج) میباشند که به اینصورت (خالد بن زید ابو ایوب الانصاری الخزرجی) گفته میشوند .
هنگامیکه پیام سرور آور هجرت فرمودن حضرت فخر الانبیابرای مردمان مدینۀ منوره واصل شده بود هر روز بوقت صبح همهٔ مردمان از شهر برامده تا به (حره) نام موقع رفته بانتظار تشریف رسالپناهی منتظر میشدند و تا بوقت ظهره آفتاب کرم میشد در انجا مانده و اپس بخانه های خود میرفتند. تا آنکه در روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول وقتیکه مردم مدینۀ منوره بقرار هر روزه به انتظار تشریف حضرت رسالپناهی تا بظهر نشسته بازپس عودت کرده بودند یکی از رجال یهود موکب آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم را از دور دیده و بمدینۀ منوره درامده بشارت تشریف آنحضرت را تبلیغ نمود .
انصار کرام رضی الله عنهم اشکریز مسرت و شکران گردیده و مسلح شده به استقبال شتافتند و دیدارهای خود شان را بجمال با کمال آنمهر سپهر نبوت منور نمودند . آنروزيك روز بسیار فیروز صفا اندوزی بر مردمان مدینۀ منوره بود . دختران عربی الاصل وجوانان اوس و خزرجی النسل دفزنان ونشیده گویان ، و : –


صحيفة ۳۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

طلع البدر علينا من ثنيات الوداع وجب الشكر علينا ما دعاللة داع
ايها المبعوث فينا جيث بالامر المطاع
گفته گفته موکب همایون آن حضرت را تا بجائیکه آنر ( قبا ) مینامند
و از مدینه یکچند فرسخ دور تر است واصل نمودند ، و در آنجا آنحضرت
چند روز اقامت فرموده و اساس مسجد ( قبا ) را وضع فرموده از آنجا
در روز جمعه بسوی مدینه منوره متوجه شدند . اشراف بنی نجار که
بقرابت حضرت سید الابرار مسعود و بختیار بودند شمشیر بسته در پیش
پیش موکب همایونی همیرفتند . وقتیکه بمنازل بنی سعد آمدند وقت نماز
جمعه در رسیده حضرت فخر عالم صل الله علیه و آله و سلم با يك خطبهٔ
بلیغه پیغمبرانه نماز جمعه را ادا فرمودند . در نجا با حضرت فخر كائنات صد
نفر مسلمان ادای صلوة فرمودند . موکب همایون از نجا حرکت کرده
بمدینه منوره داخل شدند . همه مردمان برای تماشای دیدار ساطع الانوار
محمدی در راهها و کوچه ها ریخته بودند .
آنحضرت در انروز بر ( جدعا ) نام ناقهٔ خودشان سوار بودند .
همه انصار کرام برکاب آسمانتاب حضرت رسالتپناهی شان مسلحانه میرفتند .
و در دلهای یهود و منکرین دهشت می انداختند .
هنگامیکه ( جدعا ) از کوچهای مدینه آهسته آهسته در گذشتن بود
در هر محله ئیکه میرسید بزرگان انصار آن محله در رهگذار حضرت پیغمبری
برامده ، و از بسیاری و دلاوری قبیلهٔ خودشان بحثها و بیانها کرده ، و
به ناقهٔ حضرت پیغمبری علف نشان داده و بمضمون این بیت که : —
« رواق منظر چشم من آشیانه تست کرم نما و فرود آکه خانه خانه تست »
تضرعات عاشقانه کرده از خاك پای حضرت فخر المرسلین نزول فرمودن شانرا
در خانه خودشان رجا و نیاز میکردند . و حضرت فخر المرسلین دل و خاطر


صحیفه ٣٩٤ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد دوم

هر يك از انها را جدا جدا با تعبيرات جليله مرحمت و سیمه خوش و خرم ساخته میفرمودند که :
ـ « راه ناقه مرا بگذارید . زیرا او مأمور است و جایی را که مشیت الهی بر اثر فته باشد آنجا را ناقه من خود میشناسد . »
پس باین صورت (جدعا) آهسته آهسته روانه شده در جائیکه درین وقت دروازهٔ مسجد نبوی میباشد زانو زده توقف شده گردن و روی خود را بر زمین مالید . و هنوز حضرت فخر عالم بر او سوار بودند که از انجا بر خاسته در پیش دروازه منزل حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه که نزديك به این محل اولیکه « جدعا » در انجا زانو بزمین نهاده بود خوابید. و باز از انجا بر خواسته در محل اول آمده زانو بر زمین نهاد . حضرت روح الكائنات عليه افضل الصلوة والتسلیمات فرمودند که :
ـ « هذا المنزل انشاء الله »
خانهای کسانیکه از بنی نجار در انحوالی نزديك بود هر كدام جدا جدا منتظر تشریف قدوم آنحضرت شدند ولی ابو ایوب انصاری رضی الله عنه بار و اسباب آنحضرت را که بر ناقه بود برداشته بخانه خود برد و تنها ناقه که افسار را نیز از سر خود کشیده بود بخانه حضرت اسعد بن زراره رضی الله عنه) گذاشته شد و خود آنحضرت صلی الله علیه و سلم تا وقتی که خانه سعادت شان و مسجد شریف در جائیکه ( جدعا ) اول بار خوابیده بود بناشد در خانه ابو ایوب انصاری بیتوتت فرمودند .
پس بنگرید که شرف و شان این صحابی جلیل الشان تا چه درجه علویت دارد .
گفتم ـ الحق که ازین بزرگتر شرافت و سعادت تصور نمیشود .
سعید بیک پرسید که :


صحيفه ٣٩٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ـ آیا بکدام تاریخ درینجا تشریف آورده باشند؟
حضرت پدر ـ این صحابی جلیل القدر در غزوهٔ (بدر) و غزوهٔ (احد)
و غزوهٔ (خندق) و دیگر غزوات دایما همرکاب شرافت انتساب حضرت
رسول مقبول صلی الله علیه و آله وسلم بوده‌اند، و در دیگر غزاهائیکه بعد
از آنحضرت از طرف خلفای راشدین اجرا شده علی الخصوص در اکثر
غزاهائیکه از طرف حضرت علی کرم الله وجهه بوقوع آمده موجود بوده است،
و از هوس و غیرت زیادیکه بجهاد داشت در زمان حضرت معاویه وقتیکه
بزیر کمان افسرتی پسر خود یزید يك اردوی عسکری مکملی برای فتح
قسطنطنیه میفرستاد حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه با وجودیکه
در انوقت بسن شیخوخیت رسیده بودند بسببی که این حدیث شریف را
( : « لتفتحن القسطنطنیه فلنعم الامیر امیرها ولنعم الجيش ذالك الجيش»
شنیده بود به این اردو التحاق نموده استانبول را محاصره کردند. و در تاریخ
(٥٠) هجری در خارج سور قسطنطنیه ارتحال دار بقا فرمودند.
گفتم ـ حضرت پدر به این افادات عالی خود بندهٔ شائرا هم محظوظ
وهم بسیار چیز های مشکوك را در نظرم روشن فرمودند. زیرا بخیال
حقیر میرسید که آیا این صحابی جلیل الشان چسان شده باشد که تا بدینسر
زمینهارسیده اند.
سعید بیگ ـ اینهم از حسن تصادف است که حدیث شریف
( لتفتحن القسطنطنیه... ) در حق حضرت ابوالمغازی سلطان ( محمد
خان فاتح ) شرف تعلق گرفت ، و در انوقت فتح میسر نشد چونکه مخلص
شما نیز در تاریخ عثمانی خوانده ام که مظهر روحانیت این حدیث شریف
حضرت سلطان محمد خان فاتح شده است.
بنده مجددا ت حضرت پدر عرض کردم که:


صحیفه ٣٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آیا اردوئیکه بایزید آمده بودند هیچ يك نتیجه از محاصره حاصل نکردند.
فرمودند – این اردوی عساکر اسلام در راه بسی بلاد را فتح کرده
در استانبول رسیدند و شهر را محاصره کردند . مدت دوسال متمادیاً بر
محاربه دوام ورزیده قلعه بندان را در زیر تضییق و فشار در آوردند .
حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه چون بسیار پیر و ناتوان شده
بودند وجود مبارك شانرا این متاعب سفریه و حربیه زیاده تر ناتوان
ساخته به بستر بیماری موت در افتادند . قبل از وفات شان بیکروز یزید
را که سردار اردوی مسلمین بود با دیگر اکابر مجاهدین به نزد خود دعوت
کرده و در فضایل جهاد بسی احادیث منیفه بر آنها خوانده گفت :
– « بسبب ضعف پیری محققست که فردا ارتحال داربقا نمایم . لهذا
یگانه وصیت من بشما همینست که بعد از وفاتم جسد مرا در وقتیکه با دشمن
حرب بکنید تا بهر جائیکه صفوف اسلام در انجا برسد و از انجا پیشتر رفتن شان
ممکن نشود همانجا دفن نمائید. و بعد از انکه در انجا مرا مدفون ساختید خاك
مزار مرا در زیر سمهای اسپهای خود تان پامال و ناپدید ساخته هیچ اثر
ظاهری از ان نگذارید . تا که از طرف اعدا جسدم اخراج نشود.
اگرچه محقق میدانم که بشرف (نعم الجیش) مشرف نشدم ولی آرزو
دارم که در زیر پاهای اسپهای آن جیش مانده نائل اجر وثواب شوم .»
بعد ازین وصیت روح پر فتوح شان بعالم علیین پرواز نمود . همه
عسکر اسلام از وفات مشار الیه سوزان و گریان شدند. بعد ازان به اتفاق
آراء مجاهدین اسلام از طرف امير الجیش یزید برای (تکفور) قیصر
روم این نامه آتی نوشته شده ارسال گردید :
– « از اصحاب کرام پیغمبر ما و من جهة الاسلام از قدمای اهل توحید
يك ذات مقدسی در اردوی ما وفات یافت. بنابر وصیت خود او نعش مبارکشرا


صحیفه ۳۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

درین مقام دفن کردن ما مقرر است . لهذا برای شما مینگارم که
اگر شنیدیم که بقبر و جسد او سوء قصد نموده بودید محقق بدانید که بعد
ازین در تمام بلادیکه بدست ماست صدای ناقوس شنیده نخواهد شد.»
وقتیکه این مکتوب به قیصر رسید بابزرگان قوم مشورت کرده
دانستند که اگر در اجرای این امر موافقت نکنند همه حقوق و مراعات
کلساهارا عن بهادر بلاد خودشان محو خواهند کرد . ازانرو جوابنامه که
متضمن بر اجازه دفن و عدم تعرض بود فرستادند. وحضرات اصحاب
کرامی که موجود بود ذات مشارالیه را تجهیز و تکفین نموده درینجا که
حالا قبرشان موجود است دفن نمودند .
سعید بیگ گفت :
– حقیقتاً ازین تفصیلات حضرت سردار بسیار استفاده نمودیم .
بنده هم چیزیکه از تاریخ عثمانی درینباب بیاد دارم اگر اجازه فرمایند
عرض میکنم .
حضرت بدر – بفرمائید ممنون میشویم .
سعید بیگ – در تاریخ فتح قسطنطنیه نوشته اندکه جناب فاتح جلیل
المناقب ( سلطان محمد خان ثانی ) درسنه ( ۸۵۷ ) هجری استانبول را
فتح نموده پایتخت سلطنت را از ( بروسه ) به استانبول نقل داد . و به
بشارت حدیث ( لتفتحن القسطنطنیه .. ) نائل شده مغبوط ملوک اولین
و آخرین گردید .
سه روز بعد از فتح ، سلطان باجناب (آق شمس الدین) علیه الرحمه
که از اولیاء الله کرام و بکشف و کرامت مشهور انام بود و در اردوی حضرت
فاتح میبود ملاقات کرده از حضرت مشارالیه رجا و نیاز نمود که بصورت
مکاشفه محل قبر حضرت ابو ایوب انصاریرا تعیین نماید . زیرا اگرچه


صحیفه ۳۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بنابر معاهده ئی که یزید با قیصر نموده بود قبر مشارالیه تا بسیار وقتها معین و معلوم بود حتی یك قبهٔ سفیدی نیز بر آن ساخته شده بود ولی بمرور ایام از آن اثری نمانده در وقت فاتح سراسر ناپدید شده بود .
حضرت شیخ بمراقبه محل قبر شریف را تعیین کرده در همین جا بهمراه حضرت فاتح بیامد، و بر عصای مبارك تکیه کرده و لحظهٔ باستغراق فرو رفته فرمودند که « همین جا که بیخ عصای من بر آن نهاده شده قبر شریف است . » و بعد از آن دو شاخ چنار را کنده یکی را بطرف سر قبر و یکی را بسوی پای قبر خلانیده موضع قبر شریف را تعیین فرمودند.
حضرت سلطان محمد فاتح برای آنکه شبهه‌اش سراسر زایل شود بيك تجربهٔ تشبث ورزید : چنانچه بعد از انکه بهمراه شیخ عودت نمودند در شب سلحدار آقای خود را طلبیده گفت :
ــ که این انگشترتی مرا برداشته در انجا برو و در همانجایی که حضرت شیخ نوك عصای خود را نهاده بود همین انگشتری را دفن نما و شاخهای چنار را از انجا برداشته بقدر بیست قدم دورتر بطرف قبله بخلان .
سلحدار آغا این امر شاهانه را بجا آورد . فردا حضرت فاتح بجهت حضرت شیخ بمحل مذکور برفتند و ذات شاهانه رجا کرد که یکبار دیگر باز حضرت شیخ مراقبه کرده موضع قبر را بخوبی کشف فرمایند ، حضرت شیخ باز مراقبه فرمودند و بر همانجای اولی نوك عصا را گذاشته فرمودند که :
ـ موضع قبر همین جاست شاخهای چناریكه من درینجا خلانیده بودم بدیگر جا رفته است .
بعد از آن اوهام و شكوك از قلب فاتح سراسر زایل شده امر بکندن آنجا نمودند . بعد از کنده شدن زمین مذکور در اول امر بعضی خشت


صحیفه ۳۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

پاره ها و چونه پاره ها و بعد از ان سنگها و در میان سنگها يك سنگ سفیدی که بران بخط کوفی این عبارۀ نوشته شده بود ظهور یافت :
« هذا قبر خالد بن زید »
گفتم — که البته بعد ازین هیچ شبهه برای منکرین اسرار عشاق الهی نمانده باشد : بیگ افندی !!!
سعید بیگ از فحوای کلام من مقصد پهلودار مرا دانسته، و يك تبسم معینداری نموده بر سخن خود دوام نمود :
— و این چنارها ئیکه حالا دیده میشود همانشاخهای چنار است که درا نوقت نشانده شده بود !
حضرت بدر پرسیدند .
— که آیا همین بنای موجوده جامع شریف و قبر مبارك همان بنائیست که سلطان محمد خان فاتح بنانهاده یا آنکه از طرف دیگر سلاطین بنانهاده شده باشد؟
سعید بیگ — اگر چه درینباب خوب بخاطر آورده نمیتوانم که این همان بناست یا نی اما اینقدر به خاطر دارم که تربه حضرت خالد رضی الله عنه دوبار از طرف حضرت سلطان محمود خان اول بصورت فوق العاده تعمیر و ترمیم شده است . و داب مستحسنه شمشیر بستن سلاطین عثمانی که در اول روز جلوس درینجا میشود از طرف سلطان بایزید خان ولی ایجاد و احداث شده است .
حضرت بدر گفت :
— خدای عظیم الشان گذشتگان سلاطین عثمانی را بیامرزد و سلطان حالائی ما را توفیق کرامت فرماید ، و آیندگان شانرا سعادت استقبال کند .
این را گفته بر پا خواستند، و بروح قدسئی حضرت فخر کائنات و آل واصحاب و حضرت ابو ایوب انصاری فاتحه خوانده از جامع فیض لامع


صحيفه ٤٠٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه بر امدیم . و برهنمائی سعیدبیگ
از دروازهٔ دیگر حولئی اولین بر امده و يكدايرهٔ قوسی دور کرده باز
پس بهمان بازار و جاده ئیکه اول آمده بودیم روان شده به ایستگاه واپور
آمدیم. در قهوه خانهٔ کوچکی که متصل ایستگاه بر روی دریا بود نشستیم.
اینرا هم بگوئیم که در همه اسکله ها یعنی ایستگاههای کنار دریا بانفس
ایستگاه يكيك قهوه خانه مربوطست که نسبت به بزرگی و کوچکی موضع
و موقع ایستگاه قهوه خانه بزرگ و یا كوچك، و منتظم و یا غیر منتظم میباشد.
قهوه خانهٔ ایستگاه محلهٔ ( ایوب ) نسبت به لوقانطهٔ کباب خانه اش
تا یکدرجه منتظم تر بود بر چوکیهای خیزران آن نشسته ويكيك گلاس
شربت لیموطالبیده، بقدر نیمساعت در انجا آرام نمودیم .
درین اثنا واپور نمبر ( ٢٧ ) شرکت خیریه از طرف ساحل استانبول
رسیده و چون نزديك به ایستگاه گردید از شدت رفتار وا ایستاده وبدور
خوردن و خود را بلب ایستگاه برابر ساختن روی دریا آبکفهای سفید بموج
پر تضییق و فشار سفید ساخته آهسته آهسته بلب ایستگاه چسپید و ریسمان
آنرا مأمورین مخصوصهٔ آن به استوانه های صحن خارجی ایستگاه ربط
نموده واپور توقف نمود . یکی از عملهٔ واپور به آواز بلند ( ایوب ) گفته
مردمانرا از رسیدن واپور به ایستگاه محلهٔ ایوب آگاه گردانید .
مردمان بسیای از واپور بر امدند. بعد از بر امدن مردان زنان بسیاری
نیز با چادرها و چتریهای ابریشمین رنگارنگ بنازها و جلوه های شوخ و شنگ
که مخصوص زنان ترك استانبولیست برمیدان ایستگاه برفتار آغاز نهادند.
و اکثر زنان مذکور در قایقها و صندل ها که بصد ها در این موقع انتظار
مشتری داشتند سوار شده بطرف دره کاغذ خانه رهسپار گردیدند .
وقت هم نزديك بعصر رسیده بود . سعید بیگ گفت :


صحيفه ٤٠١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

ـ اگر حضرت سردار استراحت کرده باشند و امر بفرمایند که بر سياحت مقررة امروزی خود دوام ورزیم اله که نماز شام را بمهمانخانه رسانیده بتوانیم.
حضرت پدر ـ پس چون چنینست زیاده برین توقف نمودن جائز نیست. بفرمائيد بسم الله !
اینرا فرموده برپا خواستند . سعید بیگ درمیان قایقها يك قايق بسیار منتظمی را انتخاب نموده قایقجی را به نزديك کردن قايق امر نمود . و از بازوی حضرت پدر گرفته در فرو آمدن شان بقايق معاونت نمود . قايق بالهالينجه ها و متكاهای نرم سفید آراسته ، و دو قایقجی سفید پوش جوان و توانا به پر کشیدن دران آماده بودند .
ایستگاه محلة ایوب آخر ترین ایستگاههای این خلیج در سعاده میباشد که پیش ازین دیگر ایستگاه واپور نیست . یعنی هر کس که آرزوی تماشای دره صفاء پر ورده کاغدخانه را داشته باشد از جسر جديد يا جسر عتیق یا دیگر ایستگاههای یمین و یسار این خلیج منافع نهج تابه این ایستگاه با واپور های مذکور آمده از نجا در قایق نشسته نهر پیمای سیر وصفا میگردند . اما این امر مجبوری نیست بلکه از جسر عتیق و یا جسر جدید یا دیگر سواحل انسان رأساً باقايق و یاصند ال وکسا نนี้که استیمبوط یا موتربوت داشته باشند تا منتهای نهر لطافت بهر رفته میتوانند .
قايق، بنا بر اشارت سعيد بیگ از ساحل خودرا کنده و از میان قایقها و صندالهای پر و خالی آهسته آهسته راه برای خود پیدا کرده رو بپیمای سمت کاغذ خانه گردید .
قایقها اکثر از اجسام لطيفة نسوان ترکی نژادان استانبولی و ظنان مملو بود . دره رفته رفته از وسعت بحری به هیئت نهری میدرامد تا آنکه بعد


صحيفه ٤٠٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

از یکچند دقیقه از بحر هیچ اثری نمانده شكل يك نهر با صفای پر لطافتی
را گرفته دو طرفه این نهر را چمنزارها و تپه های پست پست زمرد قبا احا
طه نموده بود .

مدخل نهر لطافت بهر ( کانت عانه )


صحيفه ٤٠٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

کاغذ خانه از سير انگاههای مشهور اينشهر مینو بهر است که در فراخی
ميدان با صفا ، و وسعت فضا بر دیگر سیرانگاه های سواحل استانبول تفوق
میورزد ، آب این نهر نیز خیلی خوشگوار است . درموسم سه ماه بهار
وسه ماه خریف سیرانگاه عموم استانبول همین درۀ کاغذخانه است . این
نهرکاغذ خانه ازشمال غربی بسوی جنوب شرقی یکسره در جریانست ، و
با این نهر يك نهر دیگر که آنرا درۀ علی بیگ مینامند بصورت موازی روا
نست . درمیان این دو نهر يك شعبۀ از کوه های (استرانجه) حایل آمده است .
در کنار نهر کاغذ خانه يك قريه موجود است که آنرا (قریۀ کاغذخانه)
میگویند . خط نصف النهارطولی که از استانبول مرور آن توهم میشود
از سر همین دره که موازی و برابر بادالان بزرگ « وزارت جليلۀ بحريه »
میباشد میگذرد .
برای رفتن بسمت کاغذخانه سه راه موجود است که یکی ازانها راه بحری
ودو دیگر آنها راه بری میباشد . راه بحرفی آن همینست که ما بران آمده
ایم، یکی از دوراه خشکه آن ازمحله ایوب تابه قریه کاغذ خانه ممدود شده که
اگر آدم از ایوب بخواهد به کاغذخانه برودبی آنکه بکشتی بنشینداین جاده را
گرفته تابه آنجاءیرسد . راه خشکه دیگر آن سرك پخته منتظمیست که ازمقا
بل قریه کاغذ خانه تابهشیشلی بيكساعت کامل عرابه برآن بالاء میراید، وازآنجا
بسرك تراموای مربوط شده به بیگ اوغلی وغلطه وسایراطراف میرود.
این است که خط حرکت ما از همین راه بحری و همان سرك پخته
بریست که بشيشلى بالاء میراید . حالاچون خط حرکت مامعلوم شد باز
برکیفیت سیاحت خود آغاز میکنیم :
کشتی مادرمیان کشتیهای متعددی که مانند مرغابیان برکۀ صفا در
شناوری باشند بشناوری آغاز نهاده هر انقدر که بسوی بالا روان میشدیم


صحیفه ٤٠٤ ضیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

وسعت نهر کمتر شده میرفت ، و کشتیها باهم نزديك میشدند . در هر کشتی
سه چهار نفر دلبران سیمین اندام نازنین استانبولی نژاد نشسته میبود .
و یا آنکه دوسه چار نفر افندیان نوجوانان ترکی بسیار جنتلمن با آرایش
نشسته میبود .
اما قایقهای زنان : اقایق نی بلکه يكيك باغچه پر از هزار نگارنگ روانی
باید گفت! چادر بهای خانم های استانبولی يك منظره لطیف بسیار بدیعی دارد.
رنگهای مختلف چادر بها و چتریها که آنهم از لوازمات ضروریه نسوان
این دیار است ، وروایح لطیفه بدنهای سیمین، وحسن و جمالهای دلکش
این ملائكة الارض کشتی نشین افکار و حواس انسانی را در سموات
عالم خیالات شاعرانه عاشقانه به پرواز میآورد .
در چمزار های اطراف نیز چون نظر میشد در هر هر جابه این گونه
اجسام لطیفه رنگین عوالم جمال و کمال تصادف میشد که در دامنه ها و
چمنها جمعیتهای كوچك كوچكی تشکیل داده بودند .
چه حسنها، چه لطافتها ، چه نزاکتها ، چه معاشقه ها ، چه ناز
ها ، چه نیازها، چه اشارتها، چه وعد ها، چه وعیدها ، چه دعوتها،
چه ایجابها ، چه رد ها که درین عالم نهر پیمائی در مابین کشتی نشینان عالم
ذوق وشوق بزبان «ارق من النسیم اذاسرا» اجرا نمیشد ؟
دريك قایقی که بسیار بما نزديك بود بنابر اشارت خفیفه خفیه سعید
بیگ نظر کردم : دودیعه حسن ، و دو معجزه دست خلقت را دیدم
که هر دو از يك رقم قماش چادر بهادربر ، و يك رنگ چتریها بر سر داشتند.
نقابهای ناز كباف گاچ سفیده خودشانرا بيك طرز بسیار نازنینی بر بالای
غره غرای مستانه رنگ خود شان انداخته جمال با کمال شانرا مانند
شعشعه شمس جهان آرا جلوه پیرا نموده بودند .


صحیفه ٤٠٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

اگر مجسمه حسن گفته شوند هیچ مبالغه نیست . حسن گلو سوز
شان نظاره را جرأت بر تیز دیدن شان نمیداد . و الحاصل از ینگونه جما
لهايك نه صد هزارها گاهی از زیر نقاب و گاهی بی حجاب بنظر بر میخورد.

از عالمهای کاغذ خانه یک نمونه از مجسمه های لطافت


صحیفه ٤٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

کشتی ما آهسته آهسته در میان این شهرستان حسن و جمال رفته رفته در پیش زینه که بر آمدن بر ان لازم بود توقف نمود .
سعید بیگ گفت :
— سیاحت نهری ما تا بدینجا ختام یافت ازینجا باید برآمده یکقدری در خشکه هم قدم بزنیم .
حضرت بدر — بسیار مناسب است زیرا وقت نماز عصر هم رسیده يك نماز هم اگر ادا بکنیم بد نخواهد بود .
سعید بیگ — های های افندم . بسیار خوب میشود.
از قایق بر آمدیم . اجرت و بخشش وافری قایقچی را داده بر زمین های سبز و خرم پرگل و ریاحین موقع مذکور بره پیمایی آغاز نمودیم . خواه بر سرك و خواه در زمینهای هموار کنار نهر بسی عرابه های قوپه ، و فیتن ، ولاندو های بزرگ ، وغیره که پر از اجسام لطیفه اوروپی منش و ترکی روش بودند موجود بود . عرابه چشی خودماز بور آغا را نیز دیدیم که عرابه قوپه خود را در کنار سرك بزیر سایه یکدو درخت بیدی ایستاده کرده و بکمال عظمت بر موقع خود نشسته بود .
این عرابه ها همه از سمتهای بیگ اوغلی و غلطه و شیشلی و سائره برای تماشای کاغذ خانه آمده بودند . چون وقت نماز عصر خیلی تنگ بود شالکنی روی پایی را که در عرابه ما موجود بود از عرابه گرفته در يك گوشه گسترانیده نماز عصر را بجماعت ادا و در عرابه خود نشسته بسوی شیشلی ره پیما گردیدیم .
در اثنای راه سعید بیگ پرسید که :
— انشاء الله از سیاحت امروزی چیزی تکلیفی بر حضرت سردار پیش نیامده باشد ؟
حضرت بدر — نی نی ، بالعکس بسیار محظوظ و مسرور هستم اولا بزیارت


صحیفه ٤٠٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه مشرف شدیم که بهترین و مسعود
ترین مقصد سیاحت ما همین بود. ثانیاً از منظره های بدیعه طبیعیه اینموقع
با صفا بهره ور گردیدیم . ثالثاً از نظاره اینقدر مجموعه های حسن و جمال بر
خوردیم که هر يك غارت كر یکعالم عقل و هوش بود. حتی مضمون این بیت
میرزا صایب را که: «تاب یکر خسار آتشناك را صد دل کم است من بیکدل
عاشق صد آتشین رخساره ام» امروز درینجا دیدم.
ترجمه کرده سعید بیگ را فهمانیدم. بیت مذکوره را در کتابچه خود
نوشته گفت :
ماشاء الله حضرت سردار دل آگاه ماطبیعت شان خیلی عالی ، وقلب
شان از کمالات صوری و معنوی مالیست.
فرمودند - فرزندان ! ازین شعری که برای تان خواندم و تقریر یکه
کردم البته بخیال تان خواهد رسید که این پیر ابوالعمامه را ببینید که بیکدل
عاشق صد آتشین رخساره کشته. ولی ....
سعیدبیگ سخن شانرا قطع نموده گفت :
- استغفر الله ! حاشا که بخیال بنده تان همچنین چیزی برسد.
فرمودند - البته که بخیالتان نمیرسد. ولی از يك سبب باید برسد.
زیرا من بیکدل بر صد آتشین رخساره نی بلکه بملیونها مصنوعات متنوعه
بلا انتهای خالق بیهمتای یکتای بچون و چرای خود عاشق نالان گریانی
هستم. ديدن يك گل رنگین خوشبوى ، يك سبزۀ زمرد رنگ خوش
قماش ، یک جویبار مصفای خوشگوار ، يك صوت بلبل مختلف النغمات
مرازار زار بگريه مى آرد. اسرار عجيبه وبدايع غربيه را که در هر برگ
گل، وسبزه می بینم جویبار سرشك از چشمم روان میشود، و مانند بلبلان
هزاران فغان میکشم. حالا آنکه بهترین اینهمه بدایع را در صورت و جمال


صحیفه ٤٠٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

نوع انسانی که (فتبارک الله احسن الخالقین) در شان اوست نظاره باید کرد. کدام حواس جامد اساسی باشد که از دیدن اینهمه بدایع متحسس نگردد؟ آیا جناب بیگ مرا اینقدر جماد غیر متحسس خیال کرده اند؟
سعید بیگ و بنده از شنیدن اینسخنان حضرت پدر خیلی متأثر گردیده و اعتذار نموده دستهای مبارک شانرا بوسیدیم.
والحاصل به اینگونه صحبتها عرابه ما سرک دور و دراز سر بالای شیشلی را طی نموده از راه باغقالی بوقت نماز شام در پیش دروازه مهمانخانه توقف نمود.
از عرابه فرو آمدیم. خدمتکاران مهمانخانه وابو محی الدین ما را استقبال کرده از زینه های مفروش و روشن در دالان آمده نماز شام را بجماعت ادا کردیم. بعد ازان بر سر سفره طعام آمده طعامهای مکملی که حاضر شده بود به اشتهای تمام تناول نمودیم. در اثنای طعام حضرت پدر بنده را فرمودند که:
— فردا من خود بهیچ جا نمیروم. اگر بر جناب سعید بیگ زحمت نباشد بهمراه شما در باب خریداری تکت واپو و خریداری بعضی اشیا معاونت میکند. تکتها را گرفته، و اشیای ملزمه سفریه را تا به اسکندریه بتمامهامیگیرید. پس فردا انشاءالله یوم حرکتست. همچنین نیست فرزند؟
گفتم — بلی حضرت پدر. از قراریکه معلومات گرفته ام روز دوشنبه بدوبجه روز واپور داک خدیوی بسوی اسکندریه حرکت میکند و سه شب در راه روز سوم وارد اسکندریه میشود.
فرمودند — پس چنانچه گفتم اجرا کنید.
اینرا هم بزبان افغانی بمن فهمانیدند که ممنون ساختن سعید بیگ را فراموش نکنم. اینرا فرموده بپا خواستند، و از ما وداع کرده به اوتاق مخصوصه خود تشریف بردند.


صحیفه ٤٠٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

سعید بیگ گفت — فردا پنجبجه برای اجرای اوامر حضرت سردار رفق آرزو دارید .
گفتم — صبح به پنج اگر حرکت کنم چه ضرر دارد .
گفت — من حاضرم . لهذا امشب از خدمت شما رخصت میشوم .
گفتم — امر از شماست .
سعید بیگ را تا بدم زینه مشایعت کرده از هم وداع کردیم . منهم به اوتاق خود درآمده و تا به دوازده بجه شب سیاحت امروزی خود را ثبت دفتر نموده بخواب راحت فرو رفتم .

یوم یکشنبه ٩ ذیقعده

صبح هنوز در خواب بودم که دروازه اوتاقم آهسته آهسته زده شده از خوابم بیدار نمود .
گفتم — کیستی ؟
گفت — ابو محی الدین خدمتگار شما .
گفتم — درآی . چه خبر است ؟
ابو محی الدین دروازه را باز نموده درآمد ، و از آمدن سعید بیگ و انتظار کشیدن او در دالان خبر داد .
ساعت را دیدم از پنج یک ربع گذشته بود . بزودی تمام خوابگاهم را ترك نموده ، و وضو و توالتم را اجرا کرده و یکدست دریشی خوش برشی پوشیده در پیش سعید بیگ آمدم .


صحيفه ٤١٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

سعید بیگ — صباح شریف تان بخیر باد بیگ افندی ! به پنج بجه وعده میدهید به پنج و نیم از خواب بر میخیزید .
گفتم — عفو بفرمائید بیگ افندی ! شب تا بسیار وقت نشسته بودم از انسبب . . . .
گفت — آیا باز خیال عشق پاك مادام ( ماری ) شما را بخواب نگذاشته بود ؟ یا بکدام عشق پاك دیگری از درۀ کاغد خانه نایل شده اید ؟
گفتم — اگر بگویم که باخیال مادام ماری هم آغوش نبودم تا یکدرجه غلط گفته خواهم بود . اما نهچنان خیالیکه شما خیال کرده اید .
گفت — عفو بفرمائید ! حاشا که خیال من بغلط باشد ، زیرا خیال من همینستکه مانند شما يك پير محترم ضعیف از تصور مانند مادام ماری عجوزۀ سر سفید روی پر چین خمیده قامت بجز پاك بازی دیگر هیچ خیال و تصوری باید نه پروراند !! . . .
گفتم — رجا میکنم بیگ افندی ! حالا یکقدری مزح را گذاشته جدی مکالمه نمائیم زیرا امروز جداً بمعاونت شما محتاجم .
گفت — مخلص شما هیچگاه قصور نمیورزم . بهر امر شما حاضرم . ذاتاً يك امروز و يك امشب بصحبت شما نائل خواهیم بود .
گفتم — بسم الله بفرمائید . در راه سخن میگوئیم .
اینرا گفته با هم بر خواستیم . ابومحی الدین را برای برداشتن سه سبدی که برای خریداری لی لو ازمات ارزاق لازم بود تنبیه نموده از زینه فرو آمدیم . عرابۀ قوپۀ سرکاری ما حاضر بود . در عرابه نشسته و ابو محی الدین در پهلوی عرابه بر آمده عرابه چی را برفق سوی جسر اشارت نمودم .
سعید بیگ گفت — اول میباید که از کار تکت گرفتن واپور آغاز کنیم . حالا تکت اجنت کمپنی واپور های خدیوی در (يوكسك قالديرم) نام موضع


صحيفه ٤١١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

غلطه موجود است وشما مرا به بی را برفتن جسوا می دادید .
گفتم - این است که من هم از شما همین معاونت را رجا میکنم که مرا

( یوكسك قالديرم ) نام کوچه از بازار غلطه


صحيفه ٤١٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

بالمحسوس رسانيده خود شبانه اجنت رفته تکتهای مارا بگیرید .
گفت — مقصد تانرا ندانستم . واضحتر بفرمائید .
گفتم — برادر ! خودت میدانی که وعده خلافی چقدر بد و ناسزا يك كاريست . علی الخصوص كه آن وعده با جنس اجسام لطيفه بوقوع آمده باشد، على الخصوص که آن جسم لطيف يك بديعه محاسن خلقت باشد ؛ على الخصوص که آن بديعه محاسن خلقت بقوهٔ جاذبه حسن و جمال فوق العاده خود بر حواس خمسه ده گانه .....
سعید بیگ سخن مرا بریده گفت :
— شما حاكمه باشد ، على الخصوص که آن حاکمه هم مطلقا مادام مارثی حسینتر از پری باشد ، وعلى الخصوص که شما هم برای عشق بازی پاک با او وعده کرده باشید علی الخصوص که ..........
سخنش را بریده :
گفتم — بس ! همینقدر که رسیدید ، آفرین سعید بیگ !
گفت — حالا بگوئید که معاونت من در ینباب بشما از چه رهگذر میرسد . شما امر کنید من حاضرم .
گفتم — من مجبورم که هفت و نیم بجه در پیش ایستگاه وابور هائیکه بسوی بوغاز میروند بر جسر حاضر باشم . عایلهٔ موسیو دیمتری بساعت مذکور در انجا می آیند . باهم یکجا نابه ( بیوک دره ) میرویم ، روز را در انجا میگذرانیم ، بوقت عصر باهم می آئیم . حالا آمدیم بر معاونت شما : معاونت شما همینست که تکتهای درجه اول قره وابور مارا تابه اسکندریه میگیرید ، و بساعت شش قریب مغرب مرا در قهوه خانه بشکطاش یا در دیگر جائیکه خود شما بگوئید انتظار میکشید، در انوقت بنده آمده بمعیت شما بمیهمانخانه میرویم.
گفت — همینقدر معاونت ؟


صحيفه ٤١٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم — بلی ، بهمین لطف خود مرا خیلی شکر گذار خود خواهید ساخت .
گفت — هیچ اندیشه مکنید ! همه را حاضر خواهید یافت . اما اینرا
بگوئید که این وعد و وعید شما چه وقت با ما دام بوقوع آمده . حالا تکه
ما و شما هیچ روزی از هم مفارقت ننموده ایم .
گفتم— آیا فراموش کردید ؟ سه شب پیش از ین در کازینوی تو قاتلیان.
گفت — ها ! بیادم آمده مگر در هما نشب وعده رفتن ( بیو کدره )
را با هم داده اید ؟
گفتم — بلی ، حتى وعده ئی بلکه دعوت و مهمانی شانرا قبول کرده ام .
گفت — شما را تبریکها میکنم . بنده شما را در بیره خانه سرجسر که
علاوه آنجا خواهم رسید و شما را نشان خواهم داد انتظار میکشم .
گفتم — تشکر میکنم .
درین اثنا عرابه ما جاده بشكطاش و فند قلی ، وطو بخانه را طی کرده
در بازار کم عرض بسیار پر جوش غلطه به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهاده
بود . این بازار غلطه از میدان آخر بازار بزرگ طوبخانه ابتدا ورزیده
تا میدان فراخ غلطه بصورت مستقيم تقريباً ( ١٠٠٠ ) متر درازی ،
رده با پانزده متر بر دارد . عمارات دو طرفه آن از سه تا پنج و شش طبقه یی
میباشد که زیر این عمارات همه یکسر دکانهای بهم پیوست اصناف مختلفه
فروشنده گان میباشد . و در هر یکچند مسافه دهنه هاى يك يك بازار و
کوچه های متعددی در یمین و یسار این بازار باز شده که از طرف دست را
ست این بازارها و کوچه ها تا بسر تپه بیگ اوغلی با لا شده رفته است ، و
از طرف دست چپ تا بکنار دریا . درین بازار و اکثر بازارها و کوچه هائیکه
بطرف دست راست بسوی بیگ اوغلی با لا شده است بجز مردمان روم
و ارمنی و فرنگ دیگر قوم ومذهب اقامت ندارند . ازدحام مرورخلق


صحیفه ٤١٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

این بازار بدرجهٔ فوق العاده ایست که اگر از یکی از پنجره های طبقه های
فوقانی عمارات این بازار بسوی پایان نظر شود انسان چنان گمان میبرد
كه يك نهر پر جوش و خروش انسانست که در جریان امده . تراموای،
عرابه، پیاده، سوار همه از همین بازار تنگ در گذر اند . بالوها ، میخانه ها،

جادهٔ طوپخانه و جامع نور لامع آن


صحیفه ٤١٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بیره خانه ها، تیاترها، فاحشه خانه های عمومی بقیمت بسیار ارزان
برای مردمان عادی، وعوام الناس همه گی در همین بازار پر ضیق وفشار
و کوچه های دوکنار آن میباشد. بعضی کوچه هایی درین گوشه و کنار
موجود است که بصد ها دکانهای روشن وفراخ يك دوپته زینه بالا از
جاده موجود دار دکه متاع و اموال این دکانهاجمله عبارت از وجودهای
سفید و خوش گوشت نیم برهنه زنان فرنگی مفشان است . از تصویر
نمودن عوالم سفاهت و رذالت این کوچه هاقلم را حجاب شر مساری میگیرد.
مشتریان اموال این دکانها اکثر مردمان دون وشقاوت پیشه ، وحمالان
وکشتیبانان وکسبه و فعله میبا شند. باز هم در میان مالهای این دکانها بعضی
چنان آفتهای فتان موجود است که در میان مشتریان خالی از اذعان شان
بسبب آنها بسی جنایتها بوقوع می آید. برای معتبران و توانگران سیاحان
نیز ازین دکانها و مالها اگر چه موجود است ولی آنها اکثر در بیگ اوغلی
وجاده های معتبر آنست که عبارت از عمارتهای بسیار عالی و خانه های
منتظم وصالونها و اوتاقهای خوش فرش مزین است. بالوخانه های بازار
پرفشار غلطه نیز از دکانهای مذکوره آن پس نمیاند . یعنی همان زنان
همان دکانها و همان مشتریان خالی از اذعان در شبها بالباسهای بالوی خود
شان در دالان فوقانی بالو آورده با همدیگر رقص میکنند . اما بالوخانه
بزرگی که در بیك او غلی موجود است خیلی معتبر و مخصوص جنتلمنها
ست . تیاتر وها ، و کافه شانتا نها ، و میخانه ها و بیره خانهای این بازار
پرفشار غلطه وجاده بزرگ بیك اوغلی نیز بهمین نسبت است .
حالا بخیال قارئین کرام این سیا حتنامه عاجزانه خواهد آمد که آیا
این سیاح ما تا چه درجه خراباتى سفاهت پیشه بوده که در یمدت هفت
هشت روزیکه در ینشهر مانده برهر رقم احوال اینگونه عالمها علم اوزی


صحيفه ٤١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

توانسته است !
لهذا برای رفع شبهه قارئین کرام عرض مینمایم که این عاجز سه چهار بار دیگر نیز قبل ازین به استانبول آمده ام . حتی یکبار تنها آمده نه ماه کامل در ینشهر مشهور پر سرور مانده ام که مدت پانزده روز این نه ماه را تماشای ( اکسپوزیسیون ) یعنی نمایشگاه سنه ۱۸۹۰ که در پاریس بر پا گردیده بود صرف نموده ام . پس اگرچه اینهمه علم آوریها را درینبار بعمل نیاورده ام و در ین سفر دیدنی وشنیدنی و گفتنی و کردنی من عبارت از همین است که قارئین کرام آنرا میخوانند ولی در اسفار سابقه نه ماهه در هیچیکی از ین عوالم نیست که علم آوری نکرده باشم . بلی ، يك سیاحی که نه او کسی را بشناسد و نه کسی او را بشناسد ، ومحض به مقصد سیاحت هر رقم احوالعالم برامده باشد ، و تایکدرجه زرسرخ هم در جیب داشته باشد محض برای علم آوری مجبور است برینکه هر چیز را به بیند ، وبه نادیدکان آن بواسطه میانجی قلم خبر بدهد .
گذشتن عرابه ما از بازار پرفشار با بیر و بار غلطه به اعطای اینقدر معلومات ما را مجبور نمود . حالا باز بر سیاحت خود رجعت نمائیم : بازار غلطه را مرور نموده به فسحت میدان آن آمدیم واز انجا بدست چپ در بازار فراخی که موازی با جسر افتاده و دو طرفه آن اکثرا از دکاکین پر تزئین جواهر فروشی متشکل است سرراست در قریب جسر از عرابه فرو آمدیم در دست چپ منتهای بازار در پهلوی ( قره قول ) یعنی تانه عسکری و مقابل بنك ( قریدی لیونه ) يك بيره خانه بسیار بازينت عالی موجود بود که سعید بیگ آنرا بمن نشانداده گفت .
— بیگ افندی ! اینست موعد ملاقات ما وشما. از ساعت پنج تا بساعت ٦ مغرب شما را درینجا منتظرم .


صحيفه ٤١٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم - تشکر میکنم . حالاچون وقت نمانده شما را وداع میکنم .
گفت - بخدا سپردیم !
منهم ( بخدا سپردیم ! ) گفته مجلدنی تمام بر جسر روانه شدم . ومتليك
باج سنا را بدستش چسپانیده بر سرك پیاده رو دست چپ پوئيدم . بعد
از پنجاه شصت قدم طی مسافه در پیش زینه ئیکه که با کنارهای آهنین گرفته
شده بسوی بازارچه ایستگاه و اپورها فرو می آمد چار پنج پته زینه فرو آمده
خود را در يك بازار كوچك تخته یی که زمین و دکاکین آن همه چوبین بود
یافتم . طرف دریای این بازارچه را بارقهای تکت فروشی مامورین شرکت
واپورها ، وطرف جسر آنرا بعضی دکانهای میوه فروشی وشیرینی فروشی
ورساله وکتاب و اخبار فروشی ، در بر گرفته است .
در منتهای بازار و در پیش دروازه ئیکه مردمان از آنجا بر سطح واپور
میر اینديك قهوه خانه منتظم تخته یی نیز موجود بود . ساعت از هفت ده دقیقه
گذشته بود . هنوز از عایله موسیو دیمتری اثری معلوم نبود . یکبار به
اندیشه افتادم که مبادا رفته باشند . ولی ساعت وعده غلط بودن این اند
یشه مرا حکم مینمود .
مردمان درین اثنا بگر فتن تکت آغاز نمودند . واپور نمبر ( ۲۱ )
نیز برای حرکت آماده بود . هنوز از عایله موسیو دیمتری خبری پیدانشد .
در ینوقت يك اضطراب عجیبی در خود حس میکردم آیا چرا نیامدند ؟ بلکه
نیاییند ؟ مبادا رفته باشند ؟ بیمار نشده باشند ؟ و الحاصل از ینگونه شبهه ها
وسوالها بسیار !
بحركت و اپور پنجدقیقه مانده بود که از زینه طرف جسر مادام ماری
وماد موازل ژان و مادام فریدیس و موسیو شارل و آنتون پدیدار شدند .
موسیو دیمتری و مادام دیمتری و پسر بزرگ شان نبودند . مجایکی به استقبال آنها


صحیفه ٤١٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

شتافتم:
و باهم دست داده و از احوال همدیگر پرسیده در نزد دریچه تکت فروش
آمدیم و بعدد اشخاص موجوده تکتهای درجه اول و اپور را گرفته داخل
واپور شدیم که واپور نیز هماندم فریاد آخرین خودرا کشیده حرکت نمود.
این و اپور از واپور های بسیار منتظم و با نزهت شرکت خیریه بود که بـبام هوا
دار درجه اول آن بايك زینه بسیار عریض کناره برنجیی بسیار خوشنمایی
بالا میبرامد. سطح بالایی با کوچها و چوکیهای بسیار مزین و اعلایی تـ
تئین و تفریش شده بود. بنابر اشارت مادام ماری يك كوچ و دو سه چوکیهای
که از مردمان کناره تر بودو رو بر فتار واپور نهاده شده بودند نشستیم.
از مادام و موسیودیمتری جویاشدم. مادام ماری بسخن آغاز کرده
بلطافتهای مخصوصه که داشت گفت :
— موسیو و مادام بسیار مهمان دوست مردمانی هستند. برای خوب
شطارت پیدا کردن مهمانی امروزه ما از دیروز با آخر ترین واپور ها
به (بیو کدره) رفته اند. شب راهم در انجا گذرانیده اند. اوتل ولوکانته
باغچه دار ساحل را که در زیر اجاره یکی از دوستان شانست برای شرف
ضیافت مایان در زیر انحصار آورده. امید میکنم که امروز خوب يك ميله
خواهیم نمود.
گفتم — در خوبی امرو زبنده هیچ شبهه ندارم. زیرا در نفس خود
چون ملاحظه میکنم مسعود ترین ایام حیاتم را عبارت از همین روز فیروز
می یابم که بشرف همصحبتیی مانند شما و مادام و موسیو شارل نایل شده ام.
مادام فریـدیس و موسیو شارل تواضع وتشکر نمودند. مادام ماری گفت:
— اما بیگ افندی ! اگر همچنین سخنان رسمانه ستایشکارانه را
امروز خط حرکت کلام خود بگیرید خود تانرا بعذاب گرفتار خواهید کرد.


صحیفه ٤١٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم - چون امر میکنید که لا ابالیانه و از تکلف آزادانه سخن گفته شود حاضرم. اگر دیگر بار گفتم زبان خود را دندان خواهم گرفت.
واپور یکسر بسوی ایستگاه بندر (بیگلاربیگی) که در ساحل طرف قطعه آسیای بوغاز بی انباز این شهر لطافت دمساز واقعست رهسپار بود. در هوایك لطافت و طراوت بدیعی موجود بود. در مادام ماري يك شطارت و شوخی زیادی مشاهده میشد. توالت و آرایش خود را نیز به بسیار اعتنا و ظرافت ساخته بود، کلاه پردار چون گلزار خود را بیکوضع بسیار دلربایی بیکطرف سر محاسن افسر خود کج نهاده، و موهای چون رشته جان آفتاب خود را از زیر آن بصورت انگلیزی پیرایش داده، و بیاض گردن سیمینش بايك گلوبند دولرمی و اریدی زینت یافته بود. بلوز بالاتنه که سینه بیكینه آئینه مثالش را بدان پوشیده بود از قماش حریر بسیار خوش برشی ساخته شده بود. دامن طاوس مثالش از قماش كرمسوت خارای سیاهی بود که کمر نازک نازنینش را تنگ در بر گرفته. و پستانهای چون رمان نعیمش را بشکل عمودی از زیر بالاتنه بیرون برآورده بود. در حالتیکه من مستغرق تماشای لطافتهای جمال با کمال ماری بودم واپور در ایستگاه بندر بیكلر بیگی توقف نموده بود.
این سیاحتهای بوغاز بی انباز استانبول خیلی بینظيريك عالمی دارد واپور در هر بندر و ایستگاهی که توقف میکند یك جوش و خروش فرو آمدن و بالا برآمدن مردمان مختلف الالوان برپا میشود. واپورها اکثر بصورت مارپیچی در بوغاز رفتار دارند. یعنی یکبار بساحل آسیا و یکبار بساحل اوزوپا نزديك میشود.
از قرار نوشته تکت، واپور ما تا بيوكدره پنج شش ایستگاه سواحل آسیا و اوروپا را زیارت کرده بمنزل مقصود واصل خواهد شد که این ایستگاه


صحیفه ۴۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

یکار بیکی اول استاسیون آنست.
مادام ماری سراسر دلبری به شطارتها ونزاکتها وشوخ مشربهای طبیعی خود وقت وخاطر رفقای همنشین خود را خوش میداشت: گاهی از لطافتهای منظره های بوغازبی انباز بحث و بیان میراند، و گاهی برایندگان و دراینده گان واپور را سرمایه مقال اتخاذ کرده در قالبها و قیافتهای مختلفهٔ آنها مضمونهای خنده آوری ایجاد میکرد. من و مادام (فریدیس) المانی پرورش استانبولی منش نیز در ایجاد مضمون به او مدد رسانیده فرحت و شطارتش را دوبالا مینمودیم. درین اثنادو ر برامدن مسافران بیرون بر اینده تمام شده نوبت درایندگان واپور رسیده بود.
از جمله آیندگان يك جماعت زنان اسلام استانبولی بودند که چادریهای ابریشمین مختلف الالوان و چتریهای پرزینت شان نظر ربائیها مینمود.
موسیو شارل گفت:
— این قیافتهای زنان اسلام استانبول هم از قیافتهای مخصوصه ایست که در دیگر اطراف عالم نظیر آن دیده نمیشود.
ماری — آیا درخوبی نظیر آن دیده نمیشود، یا در بدی؟
شارل — مقصد در خوبی و بدی آن نیست، تنها همینقدر میگویم که یکطرز مخصوصیست که خاص در استانبولست وبس!
فریدیس — معلوم میشود که این قیافتهای مادامهای ترکی فکر وهوش شما را خیلی مشغول میسازد. زیرا دیروز هم یکبار ملاحظه کردم. منظارهٔ رفتار پرچین وشکن يك زن آنقدر مشغول شده بودید که سخنی که بشما میگفتم مجبور بتکرار آن شدم.
شارل — عفوکن فریدیس! فکر وهوش من بغیر از وجود نازنین خودت بهیچ چیزی مشغول نمیشود.


صحیفه ٤٢١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ماری — حقیقتاً شما مردان بسیار زبان بازیهاید دارید . آقای بیگ ما نیز آنها را آنقدر بدقت ملاحظه میکرد که گمان میبردم بچشم های خود خیال خوردن شانرا دارد !
گفتم — مادام ! من خود از بقیافتها چندان محظوظ نمیشوم . اما اینرا هم اگر بگویم که تشنه دیدارشان نمیشوم غلط کرده خواهم بود. زیرا هوس و شوق انسانی آرزو میکند که باش به بینم درین قالب و قیافت و در زیر این پرده نقاب پر لطافت آیا چه گونه يك حسن بدیع الصورت مستتر خواهد بود؟
ماری — بلی بلی ، همین شوق و هوس شما را ساعتها به تعقیب آنها سر گردان میسازد ، بحرف اندازیها و اعلانهای محبت مجبور میگرداند ، بعد از هزاران ناز و استغنا چون حسن قبولی به بینید و پرده نقاب حجاب از روی کار بالاشود خود را در پیش يك زن روی پر چین و شکن دندان افتاده یافته لاحول گویان فرار میکنید !
قهقهه مادام (فریدیس) و ماداموازل ژان سخن مادام ماری را پیروی نمود .
گفتم — بسیار درست گفتید مادام ! سودای نادیده اینگونه خسارتها دارد. حتی یکبار بر خود من همینگونه یکواقعه پیش آمده که خیلی مضحک است.
مادام فریدیس و مادام ماری به تلاش و اضطراب خنده کنان بر پرسیدن حکایت اصرار نمودن گرفتند .
وابور ما نیز درینوقت از پیشگاه بیگلر بیگی حرکت کرده باز دریای بوغاز را بعرض مایل بقطع کردن و بسوی ساحل اوروپا به پوئیدن آغاز نهاده بود . بیگلر بیگی از قریه های بسیار بزرگ ساحل آسیای بوغاز لطافت طراز است . ساحلخانهای خوش و زیبایی که از عمارات بسیار خوشنما بر کنار دریا تشکیل یافته درین قریه موجود است اکثراً ساکنان این قریه مسلمانست . در دامنه های کوهیکه تپه های سبز و خرم (چاملیجه)


صحيفه ٤٢٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

را تشکیل داده بسی صیفیه ها و عمارتهای عالی را مالکست . بیشه ها و در
ختزارهای لطیفی دارد . در ساحل بحريك سرای بسیار عالی سلطنتی
دارد که منظره لطیف سفید آن فرح بخشای دل نظاره کنندگان آن
میگردد . يك جامع بسیار شیرین دو مناره داری را نیز مالکست . يك
شفاخانه عسکری ، يك مكتب رشدى ، و ديگر مکتبها نیز درین قریه مو
جود است .
مادام فریديس — خوب افندم ! حکایت خود را تکمیل نفرمودید ؟
گفتم هيچ تفصيلاتی ندارد ، همان تفصیلاتی که مادام ماری بیان نمود
همه حکایت مرا در برداشته .
ماری — باز نگوئی که چسان به اظهار ما فی الضمیرت بقوه کشافی
خود موفق شدم .
گفتم — قوه ساحرانه مقناطیسیه شما را کسی که انکار دارد چشم و
حس نداشته باشد .
ماری — امروز هوس من برین آمده که ترا بسیار آزار بدهم .
گفتم — آزار شما را قبول دارم ، وحلاوت آنرا تقدیر میکنم . و
منهم عزم کرده ام که امروز باشما بسیار هزله گویی و بزله سرایی نمایم .
زیرا ایام حیاتم را خیلی محدود می بینم . يعنى يك امروز نظاره جمال تان
را می بینم و کلامهای شیرین تانرا میشنوم . فردا بعد از ظهر وا پور
کپدنی خدیوی مرا از شهریکه هوای نسیمی آن بوجود لطافت آمود شما
معطر است در هر ساعت هجده میل مسافه دور می اندازد .
ماری — آه مگر رفتن تان برای فردا محقق است !
من — بلی مادام ! حتی برای گرفتن تکتهای خودما نیز امروز یکی


صحیفه ٤٢٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

از رفقای خودرا توکیل کرده ایم .
اینرا گفته و یکنظر استرها مکارانه ونیاز مندانه ئیکه تنها يك نجاذبه
الکتريکی مثبت و منفی دو نظر آنرا درك كرده میتوانست در مرد مکهای
چشمهای شوخ پر کارماری عطف نمودم . بقدر یکچند ثانیه نظر ها بهمدیکر
تعاطی افکار نمودند . و بعد از يك سكوت لطیفی که اجرای حكم نمود
آواز پر اهتزاز لطافت ده سازماری هوای نسیمی را بدرجه صوت يك
موسیقی بسیار لطیفی به تحريك آورده گفت :
ــ به بینید که چقدر وفا کار آدمی هستید ؟ به اینقدر مدت یکروز برای
ملاقات ما نیامدید . واگر تصادف ما و شما را چند شب پیش ازین در کازینوی
توقا تلیان باهم ملاقی نمیکرد امروز هم این صحبت میسر نمیشد .
من ــ عفو بفرما ئید مادام ! المأمور معذور . امین باشید که اگر عذر
نمیبود اگرچه از دورهم میبود در روز یکبار چشمم را بدیدار تان روشن
مینمودم .
درین اثنا وابور ما به ایستگاه بندر قریۀ (بیک) که نام دیگر آن (همایون
آباد ) است مواصلت نموده بود . جمعیت نسوانی که از بیگلر بیگی در وابور
آمده بودند در بندر گاه ( بيك ) فرو آمدند در پیش سرك تخته ئی ایستگاه
جمعیت زیاد دیگری از خانمهای لطافت ادای استانبولی قبا جمع آمده بود
که از اوضاع وحركات شان چنان معلوم میشد که همدیگر را استقبال
مینمودند .
موقع دریایی بيك يك معقری ، پیدا کرده و از طرف مقابل آسیا
دماغۀ موضع ( قند یلی ) درین حد بسیار پیش آمده ساحل قریه بيك
حكم يك حوض بسیار ساکن و آرامی را گرفته است .


صحیفه ٤٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

منظره آرناؤد در حد ( ببك ) و ( قنديللي )

ساحلخانه های منتظم قصرها وصیفیه های بسیار مکمل، باغچه بزرگ
بلدیه قصر پادشاهی جوامع عالی وغیره از مدار تزئینات این قریه است .
واپور ما بعد ازيك اخذو عطای کمی که در ببك اجرا نمود دور چرخ


صحيفه ٤٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

عزیمت را باز بسوی ساحل آسیا نهاده راه میسره گاه (کوکصو) را گرفت.
مادام فریدمیس درین اثنا بر سطح واپور قول بقول گرفته قدم میزدند.
مادام ماری مرا گفت:
- امروز قوالیه ری (١) مرا در عهده باید بگیری.
گفتم - کسب شرف میکنم مادام.
موسیو شارل درین اثنا بمن تقرب نموده گفت.
- درینجا منظره بحر را می بینید که چقدر لطافت دارد.
گفتم - راستست موسیو. عادتاً انسان خود را دريك حوض لطافت گمان میکند.
واپور ما در ظرف ده دقیقه به ایستگاه سیرا نگاه لطیف (کوکصو) رسیده توقف نمود. درینجا اخذ و عطای واپور عبارت از دو سه شخصی بود که بهم رد و بدل نمود. کوکصو عبارت از يك نهریست که از چشمه سارهای دور و نزديك تپه های زمرد آسا بهم جمع آمده يك نهر آب وافری تشکیل داده از يك وادی تنک و مایل بسیار پر درخت در بحر میریزد. در جای ابریزش آن به بحر، مدخل نهر تا بسیار جاها وسعت پیدا کرده برای سیر وصفای کشتی سوارنی موسم صیف با دره کاغذ خانه رقابت همسری مینماید. درختهای سایه دار بهم پیوسته کهنسال دو طرفه نهر و زمینهای سبز و خرم پرگل های رنگارنگ آن و سرك سنگ بست پخته پهلوی ان دلهای بینندگان انرا بابك حس سرور وشادمانی پر و مملو میسازد.
واپور ما ازینجا یکسر راه بیوکدره را پیش گرفته از بسی ایستگاههای دو طرفه خود صرف نظر نمود. سبحان الله بی مبالغه گفته میشود که این منظره های مختلفه این آسنای (بوسفور) استانبول را کره زمین از نشان دادن دیگر امثال آن اظهار عجز مینماید.

(قوالیه ر) فرانسویست. مردی که قول زنرا بقول خود انداخته در رفتار به او معاونت کند.


صحيفه ٤٢٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

منظره بحيره شتارنبرک و کوه موريته در قطعه باواريا


صحیفه ٤٢٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بهترین شهرها ئیکه سیا حین روی زمین بخوبی آن به اتفاق قایل
هستند همانشهر ها ئیست که بر دو طرف نهرهای جسیم واقعه شده باشند.
مثلا: پاریس، لندن، پترسبورغ و غیره از همانشهر ها ئیست که بر دو کنار
نرهای بزرگ افتاده اند. حالا نکه این شهر مینو بهر به سیاقۀ ساختها
بردو کنار اینچنین یك نهر لطافت بهر آبنای بوسفور واقعشده است.
واپور ما از ده يك ربع گذشته و اصل ایستگاه قریه بزرگ (بیوکدره)
گردیده خود را برك تخته ئی ایستگاه بچسپانید. واپور نشینان فرو
آیندگان بفروآمدن آغاز نمودند . مادام و موسیو شارل قول بقول انداخته
بر پا شدند. ماد مو ازل ژان دست برادر خودرا گرفته منهم قول خودرا
بمادام ماری تقدیم نموده گفتم:
- مادام تنزلا قبول میفرمائید.
مادام (های های!) گفته و ساعد سیمین خود را بدستم انداخته
از واپور برامدیم. در ایستگاه مادام و موسیو دیگری را دیدیم که مارا استقبال
میکردند. یك دو مادام دیگر نیز با ایشان بود. به بسیار فرحت و بشاشت
دستها با هم داده و احوال پرسی کرده و موسیو دیگری مرا مخاطب نموده گفت:
- امروز از شما هم من و هم مادام خیلی اظهار شکر گذاری میکنیم.
بدعوت ما اجابت نمودن شما را بجز آنکه بر کمال نزاکت و اصالت شما حمل
کنیم دگر چیزی در راه تشکر گفته نمیتوانیم.
گفتم- تشکر و شکر گذاری بمن عاید است که در افراد عایله خود مرا
بدعوت خصوصی خود شريك فرموده اید.
مادام ماری سخن ما را قطع نموده گفت:
- تشکر بزرگ بمن عاید است که من تکلیف کردم و طرفین تکلیف
مرا قبول کردید. حالا از ترسیات در گذشته ما را رهنمائی کنید.


صحیفه ٤٢٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بعد از ان بدو مادام دیگر نزدیک شده همدیگر خود را تر ابوسیدند و مرا خطاب کرده گفت:
- مادام فورستر و همشیره شان مادموازل الیزابت را بشما تقدیم میکنم. صاحبه اوتلی هستند که ما در انجا میرویم.
منهم پیش آمده بکمال تواضع با مادام و مادموازل دست داده عرض تشکرات خود را از دیدن شان بیان نمودم . و هر کس با قوایه ر خود دست بدست انداخته بر جاده بزرگ قریه باصفای بیوکدره حرکت نمودیم.
این قریه با صفا از لیمان یعنی لنگر گاه استانبول که قریب بحسر است بمسافه (١٥) کیلو متر بطرف شمال شرقی در میان قریه های (دماغۀ کرج) و (صاری یار) وا قعشده است . (دره) نهرهای را که در میان واد یها و دره ها در جریان باشد میگویند. و (بيوك) بمعنی بزرگ. در یکطرف این قریه چون يك نهر بزرگی از کوههای پر جنگل دور دست با بحر آمیزش دارد به آن نام معرو ف شده است .
قریه مذکوره مرکز دایره هفتم بلدیه استانبول میباشد که بزرگترین قریه های بوغاز استانبولست . يك بازار بسیار منتظمی که با عمارات عالی و مزین و دکانهای مکمل و منتظمی آراسته میباشد . تلغرافخانه ، پوسته خانه مکتبها مدرسه ها ، جوامع ، وعمارتها ، قصرهای صیفیه بسیار دلربا ، وصیفیه های بعضی سفارتخانه ها و اوتلهای مکملی را مالکست. ریختم يعنى سرك سنگ بست پخته کنار دریای آن بسیار منتظم و دلکشا يك جاده فرح افزا ئیست که در شبها با چراغهای بزرگ روشن شده روی دریای بوغاز لطافت سهار از رافشان طلای محلول نور مینماید . آب های جاری لطافت نثار و پیشه زارهای چمنزار نیز در هر هر طرف برای سیرانگاه دارد که دلها را نشاط بی اندازه می بخشد .
بسیار
محاط


صحيفه ٤٢٩
سياحتنامه سه قطعه روی زمین
جلد دوم

منظرۀ يك حصۀ از قصبه ( بيوكده ) در آبنای بوسفور

جاده و بازار را مرور نموده در دامنۀ يك تپۀ سبز و خرم رسيديم كه يك بنای
بسیار شیرین و ظریف دو طبقه یی که از یکطرف با بحر و از یکطرف با چمنزار پر از هاری
محاط بود در مقابل ما آمده مادام مازی بيك طرز معنی داری آهسته بمن گفت :


صحیفه ٤٣٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

همین است اوتل موعودما !
برهنمائی مادام فورستر ، و مادموازل الیزابت که قول بقول از همه پیشتر
میرفتند داخل يك دهلیز صفوت انگیزی گردیدیم که طول این دهلیز از
هشت تا ده و عرض آن از دو تاسه متر تخمین میشد زمین دهلیز باسنگهای
صاف و هموار مربع مرمر سفید و سیاه بصورت خانه های تخته شطرنج تفریش
شده بود . از آخر دهلیز يك دروازۀ دیگر آئینه داری در يك باغچۀ بسیار
خوشطرح پر گل آراسته و پیراسته باز میشد . در طرف دست راست و دست
چپ دهلیز يكيك دروازۀ باز میشد که بر دروازۀ دست چپ لوحۀ آویخته
شده بود که لوکانطه یعنی طعامخانه بودن آنرا اشعار مینمود ، ولوحه ئی که
بر دروازۀ دست راست آویخته شده بود مشروبات خانه بودن آنرا اخطار
میکرد . این لوکانطه و قهوه خانه از طرف یمین و یسار با يك يك جبهۀ عریض
آینه داری بسوی جادۀ عریض باز از ناظر است که اصل مدخل لوکانطه و قهوه
خانه نیز از همانطرفست ، و این دروازه های میان دهلیز برای اوتل نشینان
و اقامت گزینان اینجا مخصوصست . از پهلوی این دروازه ها يكيك زینۀ
قوسنی کولی که باکتاره های چوبی روغنی مصفای گرفته شده از یمین
و يسار بالا میشود که آن زینه ها انسانرادر او تاقها و صالونهای اوتل میرساند.
ما نه ازین زینه ها به طبقۀ فوقانی اوتل، و نه از دروازه ها بقسم لوکانطه
و مشروبات خانۀ آن داخل شدیم بلکه یکسر از دروازۀ مقابل دیگر بباغچۀ
صفا آمادۀ با طراوت اوتل درآمده از سرکهای كوچك كوچك خوشطرح
سنگچل فرش شدۀ آن به چوترۀ بسیار زیبای خوش فزای که برکنار
بحوئی بلکه بواسطۀ پلهای چوبی بر خود بحر بيكوضع بسیار ظریفی
ساخته شده بود رسیدیم . يك سفرۀ طعام خوری که به بسیار پاکی و پیزینگی
بكمال اعتنا پیراسته شده بود و از دوازده چوکی مرکب بود در وسط چوترۀ


صحيفه ٤٣١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

باگلدانیهای گلهای خوش رنگ آراسته ، موضوع بود .
سفره پردازان سر برهنه موها پیراسته خوش لباس (بفرمایند موسیو ها
مادامها ) گفته ما را بر سفره قبول نمودند . مادام فروستر وماد موازال
الیزابت مهمانان خودشانرا چوکیهای شانرا نشانده، ( لطف فرمائید ،
راحت کنید !) گفته عرض خدمت مینمودند .
هرکس بجای خود نشسته ، و به لطیفه ها و نطقها و بذله گوئیها و
شطار تها سفرۀ بزم پرنای و نوش انس را بظرف دو ساعت کامل بکمال مسرت
وسرور به انجام رسانیده دو بجه روز بود که از سفره پراکنده شدیم .
سفره پردازان بجمع آوری سفره و مهمانان يكيك دو دوچار چارشده
در باغچه و کنار دریا ب قدم زدن و باهم مصاحبه کردن و سیگاره کشیدن
آغاز نهادند .
من بامادام ماری و مادام فورستر که صاحبه اوتل بود در یکی از قمره های
که در میان باغچه باگلهای یاسمن پوشانیده شده و يك كنبه باغشی در ان نهاده شده
بود باهم نشستیم . ماری پرسید که :
— آیا اوتل مادام را پسندید ؟ من چنان گمان میبرم که در بسیار جاها
در نظافت و هواداری و حسن خدمت مانند این اوتل پیدا نشود !
گفتم — حق دارید مادام ! اولا اینگونه موقعی در عالم نظیر ندارد ثانیاً
طرز ساخت و بنای عمارت و این باغچه و این چوترۀ دریا و این چمنزار
کنار آن در بسیار جاها امثال آن کم پیدا میشود . علی الخصوص که مانند
مادام فورستر يك صاحبه را مالك باشد . هرگاه در ینشهر یکچندی اقامت
میداشتم . بهمه حال در ین اوتل آمده يك دايرۀ برای تخصیص فرمودن
مخلص شان از مادام رجا میکردم .
فورستر — استغفر الله افندم ! امر میفرمودید .


صحیفه ٤٣٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ماری — خوب اگر حالا فرصت ندارید بلکه بعد از چند ماهی یا یکسالی بیائید شما را توصیه و سفارش میکنم که در همین جا اقامت نمائید.
گفتم — درین هیچ شبهه نیست که بدیگر جا بروم . حتی اگر مادام آرزو بفرمایند از حالا برای سال آینده بگرفتن يك دایره حاضرم .
مادام ماری بامادام فورستر يك اشارت و رمزی باهم تعاطی نموده مادام فورستر گفت :
— بسیار خوبست چون چنینست شما باید یکبار دایره های اوتل ما را از نظر بگذرانید . اگر پسندید هیچ مانعی نیست ! ...
مادام فورستر يك زن خوش گوشت فربه میانه سال به پستی مایل بسیار خنده روی سرخ چهره ایست که از بشاشت طبیعت ، چهره اش دایما يك شکرخنده بنظر تصویر میدهد !
مادام ماری — فورستر راست میگوید . سودای نادیده باز میترسم بالای دسمال نقاب روی را بر شما بیارد. بفرمائید رهبری و گردانیدن شما را در دایره های اوتل من بعهده میگیرم .
هر سه ما برپاخواستیم . در قره باغی دیگر که نزديك این قره ما بود مادام و موسیو دیمتری نشسته بودند . مادام دیمتری ماری را خطاب نموده گفت :
— بکجا میروید ؟
ماری — يك مسئله بسیار تحفه پیش آمده که اگر بگویم از خنده گرده های تانرا درد خواهد گرفت :
مادام فریدیس و ماد مواز ل ژان و الیزابت که در کنار دریا نشسته بودند از خنده مادام ماری و سخن او برپا خواسته و به اینطرف آمده بتلاش پرسیدند که :
— برای خدا زود بگوئید چه مسئله است ؟


صحيفه ۴۳۳ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم ـ مادام مسئله را بزرگ میسازند وگرنه هیچ تحفه کی ندارد بلکه خیلی بسیط و ساده يك مسئله ایست.
ماری ـ آیا تحفه تر ازین چه باشد . بیگ افندی ما فردا از استانبول سفر میکنند. برای یکسال بعد که بیاید از حالا از مادام فورستريك دایره استیجار کردن میخواهند.
مادامها و مادمواز لها اگرچه از ینسخن چیزی ندانسته بخنده آغاز نمودند ولی موسیو شارل که بیک وضع چرت زنانه بر آرام چوکی افتاده بود سر خود را بالا کرده گفت :
ـ براوو (۱) بیگ افندی! اینگونه کارها در عالم بسیار شده و میشود. حتی خود من در المانیا در شهر ( فرانقفرت ) يك جنتلمن انگلیسی را میشناسم كه يك صیغیه را سه ساله کرایه کرده و ده روز در ان نشسته دو باره هیچ نیامده است.
گفتم ـ بابا من همچنان هم نمیکنم. در سال آینده برای يك مصلحتی بهمه حال خیال آمدن استانبولر ادارم. برای آنوقت از حالا برای خود يك دایره حاضره میکنم که در وقت آمدن خاطرم جمع باشد که برابر بخانه خود فرومی آیم. زیرا موقع این اوتل و یکچندی اقامت کردن در ان خیلی دامنگیر ضمیرم گردیده. حتی من این تکلیف را نیز بر مادام فورستر ندارم که دایره مرا بدیگر کسی تا آمدن من ایجار نکند نی بلکه من در ینوقت سه ماهه برای سال آینده استیجار میکنم و پیش از آمدن خود به پانزده روز مادام را بتلگراف خبر میدهم که دایره مرا حاضر کند. پس درینجا چه تحفه کی و غرابت است که مادام ماری میفرمایند؟
همه گفتند ـ هیچ باکی ندارد بکمال آزادی گرفته میتوانید!
ماری ـ خوب بابا تو دانی و کارت. بروید که رهنمایی دایره ها رایشما
(۱) براوو کلمه فرانسویست : یعنی شاباش.


صحیفه ٤٣٤ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم

بکنم. زیرا خوب بلدهستم.
اینرا گفته هر سه ماروان شدیم. این باغچه اوتلرايك حولی مربع فرض
کنید که سه طرف آنرا عمارت و یکطرف آنرا بحر و چوتره روی بحر محاط
داشته است. عمارات عبارت از صالونها و دائره ها و اوتاقها و متعلقات آنهاست
اوتاقها و دایره هائیکه بر سر دروازه و جبهه اوتلست بطرف جاده، و دو طرف
دیگر آن بر چمنزار و دریا و باغچه نظارت دارد. غیر ازان دو زینه ئیکه در
دهلیز برای دایره های فوقانی بود از باغچه نیز بهر دو طرف زینه های حلزونی
چوبی کتاره دار خوشنمایی دارد که از زینه سمت مغربی ببالا برآمدن آغاز
نهادیم. از زینه در يك برنده بسیار خوش هوای برآمدیم که از یکطرف بابحر
و از یکطرف با باغچه نظارت داشت. از برنده در يك دهلیز واز دهليز بيك
دالان كوچك وازا نجا در يك دایره مستقله كه يك اوتاق خواب و يك اوتاق
كار و يك غسل خانه و غیره را دارا بود درآمدیم. حقیقتاً در فرش و
انتظام وصفائی رخت خواب و سایر لوازمات این اوتل همه اسباب استراحت
مسافرانرا جامع بود. بنابر انتخاب مارثی سر اسر دلبری دایره مستقلی که پنجره
يك اوتاق آن بسوی بحرو از یکی بسوی چمن و بیشه زارباز میشد پسند
نموده با مادام فورستر بکوتاه کردن و فیصله کردن آن بگفتگو آغاز نهادیم.
مادام فورستر گفت:
- رجا میکنم شما در دالان مخصوص این دایره بسیر و تماشای لوحه های
شاعرانه ئیکه به بسیار عقبها آنها را جمع کرده در صالون آویخته ام مشغول
شوید تا من رفته فاتوره و نظامنامه اوتل خودرا بیارم.
اینرا گفته مادام فورستر برفت ...
والحاصل بعد از یکساعت یکمه ر سعادت! حساب خودر ابامادام فورستر
قطع کرده و مقاوله نامه ایجار و استیجار را فیصله کرده دست مادام مارثی


صحيفه ٤٣٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

سراپا عشوه کرتی سر اسر دلبری را گرفته بجمعیت خود التحاق نموديم .
و تا بچار بجه روز بصحبت وصفا بسر آورده به ایستگاه آمدیم ، و باواپور
يكه بساعت مذكور از انجا حرکت میکردسوار شده و کنارهای ایستگاهای
( طرابيه ) و ( ارنبودكوى ) و ( بشكطاش ) که همگی درساحل اوزو
باست یگان یگان لب بوسی تمنا کرده بساعت پنج و نیم عصر به جسر
رسیدیم . وازانجا با يكوداع بسيار جانسوز دلخراشی از هم جدا شده آنها
بسوی استانبول ومن بسوى غلطه بسرعت روان شدم .
در نزد پیر اخانه موعود چون رسیدم از دور چشمم بر سعید بیگ برخورد
که در دم پنجرۀ پیره خا نه نشسته بمطالعۀ جريده مشغول بود . در پیر اخانه
درامده بميزيكه او بران نشسته بود توقف نموده ( وقت شریف تان بخير باد
بیگ افندی » گفتم .
گفت – وای ما شاء الله ! بخیر آمدید ! مانده های سفر !
گفتم – سلامت باشید ! آیا از تکت چه خبر ؟
گفت – بفرمائید بنشینید ! تا بیان کنم .
گفتم – اول بگوئیدکه تکت گرفتیدیانی ؟
گفت – آسوده باشید هر چیز بکمال دلخواه شما اجرا شده . لهذا
در پهلوی او نشسته منتظر تفصیلا تش نشستم .
گفت – اولا خود با لذات بو اپور خدیوی که پرنس ( عباس ) نام
دار در فتم .
گفتم – آیا پیش از گرفتن تکت ؟
گفت – بلی ، زیرا با خود اندیشیدم که اول رفته واپور را ملاحظه
میکنم ، وقره های آنرا می بینم . اگر فرصت یافتم باخود کپتان ساخته
تکت را در هم انجا میگیرم .


صحیفه ٤٣٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم ـ خوب کرده اید تشکر میکنم .
گفت ـ قمره های درجهٔ اول واپور را بنهایت صفایی و فراخ ورو
شن یافتم . اسباب لوازمات آنها را هم مکمل دیدم . دالان بزرگ قمره
های اول ، ودالان بزرگ بالای آنها را خیلی بازینت و ترتیب یافتم . واپور
خیلی جسیم واپور یست که در ساعت ۱۸ میل مسافه قطع میکند ، و
چار دیگ بخار دارد تنویرات همه چراغهای واپور باالکتریکست .
گفتم ـ عجب تصادفی شد که درین واپور سفر نصیب گردید .
گفت ـ هنوز این را چه میکنید که از یکتصادف دیگر شما را بشارت بدهم.
ـ زود بفرمائید بمراقم انداختید ؟
ـ مراق مکنید . طالع شما بسیار بلند است ! درین واپور نیز همسایه
های بسیار بدیعهٔ را مالکید .
ـ آیا که باشد ؟
ـ این یک همسایه نیست بلکه سه چهار نفر زنان مجارستانیست که در
صنعت آقتر یسی یعنی تشخیص دادن تیاترها مهارت فوق العادهٔ دارند ،
و از طرف هیئت تیاتروی اسکندریه بمصر خواسته شده اند . زیرا خدیو
درینروزها از سیاحت اوروپا بمصر عودت میکند از طرف بلدیهٔ اسکندریه
بشرف ورود او بسی تدارکات جشن و شادمانی دیده میشود . که اینهم
ازجملهٔ آن تدارکاتست . اینست که در همسایه گیی اینگونه پریچهره گان
مجاری یک قمرهٔ دو نفر ئی بسیار فراخی را برای شما و حضرت سردار به بیست
پون انگلیسی باخوراك تا به اسکندریه گرفتم . این است تکت آن ، و
یک قمرهٔ درجهٔ سوم برای محی الدین آغا گرفتم . زیرا اگر از مردم
قمره نشین نباشد در قمره های اول کسی او را پیش شما نمیگذارد . این
است تکت او .


صحيفه ٤٣٧ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم

اينرا گفته و دو تکت مذکوره را بمن تسليم نمود .
گفتم - هزارها تشکر عزيز من ! بسيار ممنون شدم .
گفت - خواهش معاونت شما از من همين نبود؟ اين است که آنرا بجا آوردم.
حتی زياده برين از عجله که شمارا دست داده بود و مجاذبۀ مقناطيسيئی که گرفتار
آمده بوديد محی الدين آغا را نيز تنبيه نموديد که چه بگيرد . اين است که ...
گفتم - راست فرموديد . سراسر فراموش کردم . آيا چسان شد؟
- چسان بشود ! مبلغ پنج ليره عثمانی به او دادم که همه ضروريات و
لوازمات خود را گرفته بشما حساب بدهد .
گفتم - هزار آفرين بر معاونت شما. مرا ممنون احسان خود فرموديد.
اگرچه از حسن کار آگاهی شما امين و خاطر جمع بودم ولی همه روز گاه
گاه قلبم يك طپشی ميکرد . حتی مسئلۀ محی الدين آغا در يك اثنای بهترين
عيش و ذوق و صفا بخاطرم آمد، عيشم را به طپش مبدل نمود .
گفت - خوب بيگ افندی! شما از خود بحث نفرموديد که آيا روز تان
چسان گذشت ؟
از کيفيت روز خود تا يکدرجه آگاهی داده گفتم:
- حالا اگر بفرمائيد که بسوی جای حرکت کنيم اله که تا بشام برسيم .
زيرا حضرت پدريتم در انتظار خواهند بود .
« بسم الله » گفته بر خواستيم، و يك عرابۀ فائيتونی گرفته عرابه چی را
برفتن نشانطاش امر داديم . عرابه ما از جادۀ بزرگ بشک عثمانی و باغچۀ
بلديۀ تپه باشی که در ين وقت مانند يك گلزار پريرخساران فرنگ مينمود
بر جادۀ بزرگ بيگ اوغلی و تقسيم بسوی منزل مقصود خود به تکاپو
آغاز نمود .
سعيد بيگ درين اثناء کم مانده بود که فراموش کنم » گفته دست


صحیفه ۴۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بجزدان جیبی خود برد. وجزدان خود را کشیده مبلغی که از بانقنوط
صد لیره کشی که از برای مصارفات به او داده بودم زیاده مانده بود بمن تسلیم
نمود. عرابه ما درین وقت ببازار بزرگ بیگ اوغلی رسیده بود. دريك
دکانی دفعةً چشمم بريك بکس دستی افتاده سخن حضرت پدر بخاطرم
آمد که فرموده بودند «بکس دستی من که کلام الله مجید و وظایف خود را
در ان میگذارم کهنه شده اگر يك بکس دستی خوبی بچشمت بر خورد بخره»
هماندم عرابه جی را بتوقف امر نمودم. سعید بیگ پرسید که:
— خیر باشد افندم!
کیفیت را به او فهما نیده گفتم:
— اگر زحمت نباشد بفرمائید که يك بکس بخریم.
هر دوی ما فرو آمده بدکان درامدیم. از پشت جبهه یکباره بلور دکان
اسبابهای بسیار نفیسی در دکان چیده شده بود. درون دکان خیلی روشن
بود. شعاعات چراغهای گاز هوا اشیای موجوده دکانرا میدرخشایید.
چیزیکه بکسها بران افتاده بود نزديك شده يك بکس مناسبی که لازم مینمود
بقیمت يك پون انگریزی خریداری کردم. درین اثنا سعید بیگ يك
ساعت مینا کاری را ملاحظه میکرد باز سخن حضرت پدر را بخاطر آورده
برای ممنون ساختن مهماندار خود همین وسیله ساعت را فرصت یافته انتظار
کشیدم. سعید بیگ چون از قیمت آن پرسید:
خدمتگار دوکان (۲۰) لیره نا پولیون قیمت نهاد، سعید بیگ ساعت
را پس بجایش گذاشت.
گفتم — بیگ افندی! شما خیلی مروت کار و مرحمت شعار يك ذاتی
هستید. يك رجای دیگری نیز دارم که اگر بلطف و مروت انسانکارانه
خود آنرا نیز اجرا بفرمائید موجب از دیاد شکر گذاری من بشما خواهد شد!


صحیفه ٤٣٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفت – خیر باشد باز به این شامی مرابکدام وابور خواهید دوانید؟
گفتم – امین باشید. این بار چنان تك و دوها در میان نیست. همینقدر
که به ایفای یك امر واجبی بواسطه قبول فرمودن شما موفق وكامیاب آیم.
گفت – بفرما ئید تا به بینم که آخر این واجب ماجب چه میشود!
گفتم – امر پدر را بجا آوردن واجب است. ایشان بمن فرموده اند
که از طرف خودشان يك هدیه یادگار محبت و و دادکه همیشه آنرا دیده مارا
بخاطر آریدگرفته خدمت شما تقدیم نمایم. وچون شوق شما را به این ساعت
می بینم لطف نموده آنرا قبول فرمائید.
اینرا گفته خواستم تاپیسه ساعت را بدهم. سعید بیگ دست مرا
گرفته گفت:
– هرگز قبول نخواهم کرد. اما چون میل خاطر حضرت سردار
برای عطا فرمودن يك تذکار شیا نست منهم این کتابچه جیبی را بنام تذکار
و داد حضرت سردار گرفته امضای عالی شانرا بايك شعرشان را بخط
مبارکشان در ان میگیرم که بهترین یادگارهای حیات خود آنرا خواهم شمرد.
اینرا گفته وكتابچه را که به آن اشارت کرده بود و جلد آن از استخوان
دندان فیل بود برداشت و مرا بدادن وجه آن اشارت کرد.
هر انقدر عذر نمودم سودی نبخشید. آخر الامريك ليره قیمت آنرا
داده از دکان بر امدیم. شاگرد دكاندار بكس را با ما برداشته بعرابه بیاورد.
عرابه چی نیز اسبها را قمچین نواخته راه نشانطاش را گرفت. بغروب
ده دقیقه مانده بود که عرابه ما در پیش دروازه مهمانخانه پادشاهی توقف نمود.
از عرابه فرو آمده بسرعت بالابر امدیم. حضرت پدر درد الان
مارا انتظار داشتند. بکمال بشاشت و اشتیاق ماراقبول فرمودند. چون
وقت نماز مغرب در رسیده بود فرمودند که: