صحيفه ٦٠٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خوب حماد آغا! بعد از آنجا که برآمدیم ؟
گفت – این است که اصل مسئله مهمه که قدر رهبرتی مرا بشما بشناساند
بعد از آن جا که برآمدیم ظهور مینماید !
اگر چه مقصد حماد را از ین مضمون دانستم که چیست ولی تجاهل عارف کرده گفتم:
– هر رهبر همچنین لاف میزند ، ولی بجز همان عموم خانه هائیکه رفتن آن
برهبر حاجت هم ندارد دگر هيچ يك فوق العاده گشی در آن دیده نمیشود.
حالا نکه با وجود نظافت و پاکیزه گی و آرایش و زینت ، وتنوع اجسام لطيفه
که در آنچنان جاها موجود است ولی من از جاهای خصوصی زیاده تر محفوظ میشوم!
گفت – چون چنينست . بسر شما كه يك چيزى بشما نشان بدهم
که تا بحال بعمرتان ندیده باشی .
گفتم – آيا فرنگستانیست ؟
گفت – نی، از مردمان خود مصر است ، و اسرارهای بسیاری دارد!
حالا برویم که ناوقت میشود در راه بشما تفصیلات میدهم .
از اوتل برآمدیم . حماد آغا بزودى يك عرابه بسیار مقبول وظریفی
را گرفته بساعت بالو فیصله كرد . ذاتا ساعت اول عرابه های درجه اول
بيك مجيدى و بعد از ان هر قدر ساعت که شود به نیم نیم مجیدی زده شده
گیست که هیچ حاجت کوتاه کردن ندارد .
در عرابه نشسته حماد را در پیش روی خود نشانیدم . حماد خط
حرکت عرابه چی را به او تعین نموده اشارت بحركت داد . محض بمقصد
اینکه از اسرارهای بسیار مصریه ئیکه حماد بیان نمود باخبرشوم باز به استنطاق
حماد اغا آغاز نهاده گفتم :
– خوب حماد آغا ! از اسرارهای این مصریه فوق العاده ات بیان
نکردی که چه اسرار است ؟


صحیفه ٦٥٤ سیاحتنامۀ قطعهٔ روی زمین جلد سوم

بزیارت ملا صاحب آمدن، و بعد از ملاقات پس بوابور عودت کردن خود بیان نمودم.
ملاصاحب يك شخص افغان بسیار صالح و پرهیزگار و عالم فاضل يك شخصیست. از بسیار سالهاست که از وطن خود برامده و اکثر عمر خود را در زوایۀ همین تكیۀ افغانهای یافه بصیغۀ شیخی بسر آورده است. خواه افغانها و خواه مردمان یافه و خواه حکومت محلیه از حسن سلوك و خوشخلقی او ممنون و او را مرعی الخاطر میدانند. بقدر یکساعت با جناب ملاصاحب از هر در و هر رهگذر صحبت نموده و بفیوضات دعای شان نایل شده، ويك قورمۀ افغانی را بهمراه شان خورده و نماز پیشین را بجماعت ادا ساخته رخصت طلبیدم.
جناب ملا در اثنای مصاحبه گفت:
- بسیار شایان تأسفست که دولت خود ما درینجاها مانند ديگر دولتها نه يك سفیری دارد و نه يك قونسولی که از انسبب ما افغانها درینجاها حكم اولاد بی پدر و بی حامی را داریم.
گفتم - در ممالک عثمانیه شما هیچگاه حكم بی پدر و بی حامی را ندارید. زیرا این دولت هم دین و هم مذهب خود ماست و چنانچه ما دولت علیۀ عثمانیه را از خود میدانیم ایشان نیز ما را از خود میدانند، همۀ ما یکوجو دهستیم.
گفت - بلی، اگرچه معناً همچنین است که شما میفرمائید ولی مادۀ اینچنین نیست. زیرا بخود جناب شما معلوم است که تابعیت رسمی یکدولت را قبول کردن بترك کردن ملیت انسان توأم است.
گفتم - بسیار درست میفرمائید. اما چه چاره دولت ما در يك گوشۀ دور دنیا افتاده، رفت و آمد گفت و شنید با هیچ دولتی بجز دولت انگلیز ندارد، و خود ما برای پیدا کردن مناسبات دولیۀ خود تا بحال هیچگونه


صحيفه ٦٠٥ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد سوم
سبحان الله ! تسلط اجنیتی غیر دین بر وطن چه نتیجه‌های مدهشی میبخشد! خدیویت، امارت، سلطنت، ثروت قارونی، عظمت و شوکت فرعونی، عیش و عشرت خسروانی، ذوق و صفای بهرامی آیا بعد از مطیع بودن بقانون اجنبی چه ثمره خواهد داد! حقیقتاً این محاکمات و نظریات بر دلم يك كوه سنگین حسرت و قساوت را فرو آورد؛ و نظر به اخوت اسلامی موجب حسرت و کدورت بیشمار طبیعتم گردید. اما دلم را بهمینقدر تسلی داده نو افسته با خود گفتم: (سخن مانند حماد الاسود رهنمای این کوچه کارها را چه اعتبار! که میداند که این حکایت او يك صنیعه خود تراشیده گران فروشی متاعش نباشد؟)

عرابهٔ ما در ینوقت از يك جادهٔ بسیار باصفای فراخ و ممدودی که دو طرفهٔ آن باعمارات بسیار بلند و خوش زیب عالی محاط بود قطع مسافه داشت. ازین جاده بدست چپ در يك بازار از جاده گمتر بسیار پرجوش و خروش با ازدحامی درآمد که دو طرفه عمارات آن بيك طرز و سیاق ساخته شده بود و از چار و پنج طبقه کمتر عمارت درین بازار نبود. دکانهای آن همه عبارت از پرچون فروشی و مأکولات و سائره بود. اکثر مردمان دکانها و روندگان و آینده‌گان این بازار حتی بعضی زنهائیکه از پنجره‌های عمارتها معلوم میشدند از مردمان اسلام مصر و اسکندریه و زی و قیافت خود مملکت دیده میشدند رفته رفته ازدحام خلق بیشتر میشد. صداهای سازهای مختلف نیز از جهت مقابل بگوش بر میخورد. تا آنکه در پیش روی ما قوسهای بلند بلند طاق ظفر مانند مصنوعی پدیدار گردید که با قماشهای رنگارنگ و قندیلهای کاغذی و شیشه یی ملون و گلها و برگهای نباتات مختلفه تزئین یافته بود. دو طرفهٔ بازار نیز بقدر بیست سی دکان با بیرقها و قماشها و هزارها قندیلها و لامپه ها و شمعدانها و سبزه ها آراسته و پیراسته شده بود. سه طاق ظفر که یکی در مدخل و یکی در وسط و یکی در مخرج يك قسم محدود بازار وضع شده بود از وسط


صحيفه ٦٠٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

آنها لامپه های بزرگ صد و پنجاه نمبری آویخته شده بود که همین قسم بازار را
از روز روشن تر داشت . در بال قونها و پنجره های طبقه های بالائی
خانه های طرفین بازار - پرده ها و قاشهای ابریشمینی آویخته شده بود و
خواه در بالقونهای بالائی و خواه در دکانهای پایانی فرشهای قالینئی اعلا
گسترده شده و چوکیها ومیز ها در ان گذاشته شده بود . در پیش روی
دکانها از دو طرفه بازار تختهای چوبی کناره داری گذاشته شده و با فرشهای
اعلا، فروش شده و همه آنها و دکانها و بالقونها با مردمان مصری و اسکندرانی
پرو مملو بود . سازهای گوناگون مانند داول و زورنا ، وباجه خانه و
طاقمهای سازنده و خواننده و در بعضی بالقو نها طاقمهای ساز بارقا صه
های پریچهره در خواندن و نواختن بودند .
از حمادالاسود کیفیت این هنگام ، و جشن پر شور و شغف را پرسیدم
گفت - جمعیت عروسیست .
گفتم - آیا اینها از خود خانه ندارند که در بازار عروسی میکنند ؟
گفت از عادات مردم مصر و اسکندر به است که جمعیت عرس شان
در بازاریا کوچه هاء میشود . علی الخصوص که خانه و دکان این صاحب عرس
نیز در همین بازار است که نامش (السید عبد الله العشيق) ، وتاجر بزرگ
پشمینه فروشیست .
والحاصل عرابه ما به بسیار آهستگی از بازار پر زینت مذکور برفتن
مجبور گردید که این آهسته رفتاری آن برای سیر و تماشای ما مساعده خوبی
مینمود . مردمانی که در دکانها و تختها و بالقونها بودند همه بالباسهای خو بترین
خودشان ملبس و بنوشیدن شربتها و قهوه های یکی هم ، و صحبتها و خنده
های خود مشغول بودند در پيش يك د كانى كه يك تخت بسيار بلند تر و
از طاق ظفرها آرایش یافته تر گذاشته شده بود مردم انبوهی جمع آمده


صحیفه ۶۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بودند. برین تخت يك طاقم سازی نشسته بود كه مركب از يك قانون
ويك عودويك كمانچه و يك نای بود . رئيس موسیقی شناس خوش آواز
این طاقم از قرار قول حماد (سید عبد الحی) خواننده مشهور مصری
بود. حقیقتاً موسیقی مصر بخيال خود من بسیار بنظير يك موسیقی
ایست . موسیقی شام نیز عیناً موسیقی مصر است اما این حکم را نظر بطبیعت
و مزاج خودم میدهم نه بصورت عمومی زیرا در بنياب موسيقی و حسن
و جمال يك اتفاق آرای عمومی هنوز نشده است .
بقدر ده دقیقه عرابه را توقف داده از نغمه های بسیار شیرین محرق
آن سامعه ام را در نشاط آوردم . سید عبد الحی موال میخواند . همین
يك مصرع را بخاطر گرفته توانستم که :
«اتانى الهوا من قبل ان اعرف الهوا» ذاتاً ده دقیقه نی بلکه
شبانیم ساعت بلکه بیشتر بتكرار همين يك مصرع از طرف موسیقی شنا
سان کامل عرب صرف میشود . اما در هر تکرار بدیگر نغمه و دیگر اصول
میخوانند که اصل مهارت در نجاست . مثلاً اگر یکبار (اتانی الهوا...)
را بمقام راست بخوانند دوم بار آنرا بحجاز و سوم آنرا به نهاوند باصبا و غیره
گفته گفته باز بهمان راستی که بآن آغاز کرده بود به انجام میرساند . هر
باریکه خواننده (اتانی الهوا...) میگفت از اطراف و اکناف ، و
بالا و پایان از همه مردمان (آه) گفته فریاد ها میبرآمد ، و کسانی «کمان،
کمان یا سیدی عبد الحی» میگفتند . رقصهای پرپیچ و شکن رقاصه های
بمجهره بالقون نشین نيزيك عالم دیگری داشت .
بطرف نیمساعت ازین بازار پر ساز و سرور مذکور بر آمده توانستیم .
وقت هم بهشت بجه رسیده بود . در معده خود يك گرسنگی زیادی
حس کرده حمادا لاسود را گفتم :


صحیفه ٦٠٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

- حالا به لوکا نطه ئیکه وعده کرده مرا برسان چرا که گرسنگی
هجوم آورد ! آیا معده حماد آغا چسانست ؟
حماد - آه افندم ! چه عرض کنم بيك صحن كباب رو ستوويك
شیشه شراب بوردو معده خود را چنان محتاج می یابم که مپرسید .
اینرا گفته عربا به جی را برفتن ( منشیه ) اشارت نمود . عربا به ما
از بسی کوچه ها و بازارها مرور نموده به بازار میدان نمای بسیار فراخ
با نزهت و شکوه مستطیل ( منشئيه ) واصل گردید . این میدان بزرگ
عالی محتشمتریین موضعهای نزهتگاه ( اسکندریه ) شمرده میشود . در
وسط میدان مذکور هیکل مجسمه ( محمد علی پاشا ) خدا بياول مصراز
برنج ریخته شده موضوعست كه بريك اسپي سوار و بکمال هیبت و عظمت
برپاست . در دو طرف این مجسمه باغچه های خوشطرح گلهای رنگارنگ
در کناره های پست آهنین گرفته شده کی و دو حوض بسیار خوشنمایی که
از فواره سنگی بسیار مصنع بلندی که در وسط آن هاست آب های سر
شارنيل مبارك طبقه بطبقه در ریختن است . سرکهای بسیار فراخ دو
طرفه این میدان مستطیل منشئیه که با سیمینت آئینه مثال سنگ آسائی
فرش شده بودازيك طرف با عمارتهای بسیار عالی دلنشین که عبارت از
مغازه های بسیار بزرگ ولو کا نطه ها و کازینوهای منتظم و او تلها و غیره
بود، و از دیگر طرف با درختهای بسیار خوشنمای خرمنی ( د فنه ) و
حوض و باغچه های میدان محاط شده بود با هزاران چراغهای کارهوا
والكتريك و پترول منور شده میدان مانند يك روز روشنی مینمود .
عربا به ما بنا بر اشارت حماد الاسود در پیش يك بنای بسیار با زینتی که جبههٔ
طرف بازار طبقه زیرین آن با یکپاره بلور بسیار شفاف که فرق بلور داری و
یا خالی بودن آن نمیشود گرفته شده بود از پشت بلورهای مذکور داخل بنا


صحيفه ٦٠٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

( منشيه ) نام موقع باصفای اسکندریه

با تمام لطافت و ظرافت خود عرض دیدار مینمود .
این بنا مگر (گراند اوتل اسکندریه) است . از عرابه فرو آمده از مدخل
لوکانته که طبقه آخرین اوتل است و باسه پته زینهٔ بسیار عریض سنگ مرمر
بر آن بالا برآمده میشود داخل لوکانته گردیدیم . پیش از آنکه به دروازه درآئیم


صحیفه ٦١٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

حماد الاسود بمن گفت:
— شما تا طعام بخورید من هم در یکی از آشپزخانۀ همجوار بدفع جوع خود
میپردازم و بعد از ان آمده در دهن دروازه شما را انتظار میکشم .
گفتم — چرا در همین جا طعام نمیخوری ؟
گفت — این محل معتبرین و جنللمنهاست و در خورد مانند ما اشخاص
نیست . از انسبب .
بنابر مراقیکه بمن پیدا شده بود میخواستم که حمادرا در باب خانم چرکسی
مصری استنطاق کرده معلومات کامله بگیرم لہٰذا نخواستم که از من جدا شود .
گفتم — آیا درین لوکانته قمره های خصوصی نیست که انسان تنها
دران طعام بخورد ؟
گفت — چرا نیست افندم . اما طعام در انجا دو چند اجرت دالان لوکانته را دارد.
گفتم — در انجا البته شمارا با خود برده میتوانم .
گفت — های های افندم! تنها مرانی بلکه (ست مبرتو) را نیز بکمال آزادی
با خود آورده میتوانید .
گفتم — ( ست مبرتو ) گفتید چه معنا دارد .
گفت همان شخصیست که بشما وعده کرده ام .
این سخن را گفته از زینه های مرمر بدروازۀ آینه داری که باز بود داخل
دالان بزرگی شدیم که بانور چراغهای برقی منور و با همه لوازمات زیب وزینت
مکمل بود . از کازینو و لوکانتۀ ( تو قاتلیان ) بيك او غلی این لوکانتۀ اسکندر
یه را بزرگتر و در زینت با آن همسر و برابر یافتم . میزهای بزرگ و كوچك نان
خوری بارو کشهای بسیار سفید و اوانی بلورین و نقره ئین در شعشعه فشانی
بود . جمعیتهای زنان و مردان مختلف الالوان در هر هر طرف لوکانته نسبت
بجمعیت نفری خود بر میزها نشسته بودند . حمادالاسود بيك خدمتگاری که


صحیفه ٦١١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

در يك گوشه بپا ایستاده و برسفره پردازان نظارت میکرد نزدیك شده گفت :
ـ افندی اوتاق مخصوصه برای طعام خوردن میخواهد خدمتگار (بفرمایند) گفته و تا به پيش يك زینه بسیار عریضی ما را مشایعت کرده اشارت بالاشدنرا نمود . و خودش يك دکمه الکتریکی را تاب داده در بالا زنگ نواخته شد و تاما از زینه بالا میشديم يك خدمتگار آلا فرانکه بسیار خوش پوش پاکی بر سر زینه ما را استقبال کرد . و تا به دروازه يك اوتاق آمده و پیج دروازه را تاب داده ( بفرمائید ) گفت .
او تاق بسیار با زینت و آراستگی بود با يك نجره بسیار بزرگ یکپاره آینه بسوی بازار ناظر بود . سفره طعام دو نفری با همه زینت در وسط خانه مانده شده بود . در پیش میز نشسته حماد را در مقابل خود به نشستن امر نمودم . خدمتگار ( لیسته ) یعنی ورقه فهرست طعام ها را آورده در پیش رویم نهاد و منتظر به ایستاد . از بیست و دو رنگ طعامیکه در لیسته نوشته شده سه چار رنگ طعام و برای حماد يكدو شيشه شراب بورد و و چیزی شیرنی و میوه طلب کردیم .
هم طعام میخوردیم و هم مکالمه میکردیم :
گفتم ــ خوب حماد آغا ! شما نام شخصی را که بمن وعده داده اید ( ست مپرتو ) گفتید . ست را دانستم که بمعنی خانم یابی بی میباشد اما این ( مپرتو ) را ندانستم که فرانسویست انگلیزیست ایتالیست چیست ؟
گفت ــ منهم مانند شما ازین اسم بمراق افتاده از خودش وجه تسمیه آنرا سوال کرده بودم برای من ( مپرتو ) را به [ صنوء القمر ] ترجمه کرد .
دانستم که ( مپرتو ) نی بلکه ( مه پرتو ) است زیرا اکثر کنیزکان چهره سرایه های استانبول را نیز بهمین نام شنیده ام .


صحیفه ٦١٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفتم – معلوم میشود که (ست میرتو) با شما خیلی نظر التفات عظیمی
دارد که وجه تسمیه نام خود را هم بشما گفته است .
گفت – یا حضرت البیک ! مانند ما مردمان که اینگونه صنعت رهبری
یارا برایاران پیشه گرفته ایم البته كه يك حق پرسیدن نام يك محبوبه را
داشته خواهیم بود !
درین اثنا طعام ماهم به انجام رسیده بود . حماد آغا را پرسیدم که :
– حالا آیا چگونه رهبری میکنید . اول از کجا آغاز میکنید ؟
گفت – من زیر امر شمایم . اما اول به تیاتر میرویم . زیر اتیاتر
امشبی نیز چیزی نیست که هر وقت بدست آید . چونکه موسیقی شناس
مشهور خطه مصریه ( الشيخ سلامه الحجازى ) حكايت ( جينفيا ف )
را خود از زبان فرانسوی به نظم و شعر عربی ساخته و بالذات خودش
آن حکایت را تمثیل و تشخیص میدهد . ذا تا رفتن ما بجای موعود بعد
از ساعت دوازده لازمست .
گفتم – چرا ؟ آیا پیشتر از ساعت دوازده رفته نمیتوانیم ؟
گفت – نی ! زیرا ست میرتو او قاتش مقسوم است . بیگانگان
رهگذری را بعد از نیمشب قبول میکند .
گفتم – بیگانگان رهگذری چه معنا دارد ؟
گفت – دوسه چار رفیق که از مردمان باشنده اسکندریه دارد با آنها
از وقت عصر تا به ده دوازده بجه بسر میآرد . وشب کسی را از مردمان
بومی در خانه خودنگه نمیدارد. اما اگر سیاحان و هگذر جنتلمن توانگری
تصادف کند بعد از نیمشب تا بصباح با او بسر میآرد که اینهم یکنوع مرا
قیست مخصوص خود او . اما اینرا هم بگویم که ست میرتو از مردمان
رهگذر استانبولی بسیار حظ میبرد . امشب از من به بردن شما خیلی


صحیفه ٦۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مسرور خواهد شد .
گفتم — بلکه امشب کدام رهگذر دیگر در انجا راه یافته باشد، و ما بس
گردن خود را خاریده واپس بگردیم ؟
گفت — نی ازین خاطر جمع باشید . زیرا ست مبرتو برای هر جایی
نشدن ، و بزبان هر کس خودر انینداختن خود بسیار دقت واعتنا میور
زد. بجز من که مأمور پیدا کردن سیاحان توانگر جنتلمن اویم دیگر کسی
به این سر او خبر ندارد . حالا نکه امشب بجز شما دیگر رهگذری نیست.
گفتم — حماد آقا ! حالا راست بگوئید . این ست مبر توی شما آیا
لایق اینقدر تکلفات را دارد که انسان خودرا برای او به آن گرفتار آرد؟
گفت — خواهید دید ! حالا برویم که وقت بالا شدن پرده اول
تیاتر نگذرد .
برخاسته و پوصله حسابی که خدمتکار اوتاق آورده بود از نظر گذ
رانیده ، وسه مجیدی که حق او بود با نصف مجیدی بخشش به اواد انمو
ده از لوکانطه برآمدیم . و به تیاتر خانه که کم مسافه بود آمده و تکتهای
خودمانرا گرفته به بنای محتشم تیاتر خانه داخل شدیم . تیا تر بساعت
(۹) آغاز میکرد که بنجدقیقه وقت مانده بود . تیاتر خانه خیلی منتظم
بود آرام چوکیهای بازو دار نرم آن همه نمبر زده شده بود که همان نمبر بر
خود تکت هر شخص نیز موجود بوده هرکس چوکی خودرا بلازحمت
پیدا کرده بران مینشیند . ما هم به آسانی نمبرچوکی خود را پیدا کرده
نشستیم تیاتر خانه يك بنای بیضوی ماندی بود که همه با چراغهای الکتر
يك روشن بود . لو جهای دوطرفه آن از دوطبقه مرکب بود که همه
آنها پرومملو بود . ذاتاً همه آرام چوکیهای درجه اول ودراز چوکیهای
درجه دوم نیز مالامال بود . مردمان مصر وشام به تیا تر خیلی هوس و


صحيفه ٦١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مراقی دارند ويك استعداد و قابلیت عجیبی در تشخیص و تمثیل دارند . در اوایل
بشام آمدم ( ابو خلیل قبانی ) نام شخصی يك تیا تری تشکیل داده بود
که چنان تیا تر خیلی کم دیده شده بود . هنگامیکه خود ابو خلیل القبانی
بقییافت خلیفه هارون الرشید در صحنه تیاتر میبرآمد، و پسران لطیف المنظر
نصارا و یهود را که بقیافت کنیز کان پریچهره میبرآورد و انغام لطیفه ئیکه
بمقامات عربی در آن خوانده میشد از دیدن آن انسان خود را هشت نه
عصر پیشتر دريك عالمی میدید .
اینرا هم بگوئیم که به ایندرجه هجوم خلق امشب درین تیاتر خانه محض
از برای آنست که تیاتر بنام ( شیخ سلامه حجازی ) بر پاشده . اینشیخ تنها
در مصر نی بلکه در شام و استانبول نيز يك شهرت فوق العاده در فن موسیقی
عربی دارد . علی الخصوص که امشب فن موسیقی را با تجسم و تشخیص دادن
يك حكايت يكجا بظهور می آورد . پیش از دو سه سال بشام آمده بود ، و در
باغچه بلدیه آنجا هر روز از عصر تا به دوازده بجه شب به اجرای آهنگ نغمات
میپرداخت که از هجوم خلایق در باغچه مذکور راه با ماندن نمیماند . مدت
یکماهی که در آنجا بود خود من نیز هر شب در باغچه مذکور دوام نموده ام. حتی
اگر بگویم که امشب درین تیاتر آمدنرا که قبول کرده ام محض از برای شنیدن
نغمات شیخ سلامه حجازیست نه از بهر دیدن تیاتر .
پرده بسیار. صنع روی صحنه بالا برآمده يك صحنه بسیار منتظمی كه يك
دالان بزرگ شاهانه را تصویر میداد پدیدار گردید . زینت دالان از هر
جهت مکمل بود در يكطرف دالان يك میز پایه طلا کارئی گذاشته شده يك
مرد و زن جوان در پیش آن قریب بیکدیگر نشسته بودند . مرد بقیافت
( شوالیه ) های عصرهای سابق اوروپایك جنتلمینی بود. زنش بدرجه كمال
حسن و ملاحت بسن هجده تا بیست يك پری پیکری بود که بلباس و توالت دوسه


صحيفه ٦١٥ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم

عصر مقدم زنان شواليه ها خود را آرايش كرده بود . كردن سيمينش تا بحد
نصف پستانهاى لطيفش برهنه و دامن بسيار پر چين و درازش آويخته بود .
مگر اين يك شواليه ايست كه نو ازدواج كرده وزوج وزوجه همديگر خود
شانرا بدرجه پرستش دوست دارند . و در ينوقنت از باب عشق و محبت خود
شان وسعادت ازدواج شان حرف ميزنند .
در ين اثنا يك خدمتگار بكمال آداب واحترام در امده يك مكتوب پاكت
بزرگی را در پيش روی شوالیه مینهه و پس پس کشیده از دروازه میبراید .
شواليه بكمال حيرت بمكتوب نظر كرده پاكت راپاره كرده « آه! مكتوب
قوماندان سر حد .. » گفته بكمال تلاش مکتوبرا سرتا بپامطالعه ميكند ،
ولی رفته رفته علایم قهر و تهور از جبهه اش نمایان میشد تا انکه از جای خود
برخواسته و كاغذ را از قهر در ميان پنجه های خود فشار داده و بشدت زنگ
را نواخته هماندم يك خدمتگاری در امد . خدمتگار را خطاب کرده گفت .
— بزودی سرقوماندانرا بخواهيد !
اما این مكالمه ها بشعر و نغمه های موسیقی اجرا ميشود . خود شيخ
سلامه بقيافت شواليه در امده بود . ليلا خانم كه از مغنيه هاى بسيار جميله
مصر است رول زوجه كرنى شوالیه را در عهده گرفته بود .
والحاصل خدمتگار برامده جنرال داخل شد . اين جنرال يك آدم
بسيار بلند بالایی بود كه يك ريش سياه كوسه دم بوده و بروتهاى كوچك تاب
خورده داشت و بلباسهای فاخر عسکرتی آنعصر ها ملبس بود . وغدر و
خيانت از چشمهایش پديدار بود .
جنرال مذکور بكمال آداب و احترام به شواليه زوشواليه سلام داده
منتظر امر به ايستاد . شواليه جنرال را خطاب نموده گفت :
— دشمن بر حدود ملك ماتجاوز نمود حالا مکتوب قوماندان حدود


صحیفه ٦١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

برایم رسید. عساکر محافظ حدود ما اگر چه بمحاربه مقاومت نمودند ولی بسبب کثرت عساکر دشمن کاری از پیش برده نتوانستند. این شوالیه (غونتران) غدار که بر ملك من هجوم آورده سزاوار پاره پاره شدنست. همیندم عسکر حاضر شود. رساله دراغون حالا حرکت کند. خودم بالذات رفته آن دشمن خائن را بکیفر کردارش میرسانم.
جنرال عسکر واری يك سلام اطاعت کرده و از زیر چشم بسوی شوالیه ژ یعنی زوجه شوالیه يك نظر خائنانه پنهانی کرده، و يك وضع و حرکتی که معنی «آه! انچه دلرباييك زنیست!» را نشان میداد اجرا نموده از خانه برامد.
شوالیه یکدو قدم بسوی زوجه نوجوان خودش كه بيك وضع بسیار متأثرانه و حزینانه بپا ایستاده بود برداشته و دستهای زوجه خود را بدست گرفته بيك صدای بسیار محروق و عاشقانه از وقوع یافتن اینگونه حادثه و جدا شدن مجبوری خود ازو و تأثیرات شدیده فراق و غیره را بگفتن گرفت.
شوالیه ژ نيز بايك آواز بسيار سوزناك جگر خراشی از درجه عشق و محبت خود به او، و هنوز حظ وصل را ندیده این وقعه مدهشه پیش آمدن و غیره نغمه سرا گردید.
درین اثنا باز جنرال در امده «هر چیز بموجب فرمان والا حاضر است!» گفته تعظیم نمود.
شوالیه جنرال را خطاب نموده گفت:
- من میدانم که بجز خود من، شوالیه غونتران را کسی دیگر مغلوب کرده نمیتواند. لهذا شمارا در مملکت وکیل مطلق خود نصب کرده ام و رسرای و مملکت را به زیر نظارت و دیده باشی با درایت تو گذاشتم.
باز به شوالیه ژ رو آورده گفت:
- ژرمن! من از تو جدایی نمیخواستم ولی چه باید کرد که وظیفه مقدس است.


صحیفه ٦١٧ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

اینرا گفته زوج وزوجه هم آغوش شدند وبقدر یکچند ثانیه دست
بگردن همدیگر و روهای خود شانرا بسینۀ همدیگر مانده رول یک وداع بسیار
جانخراشی را بخوبی بجا آوردند که درین اثنا جنرال نیز نوکهای نخیۀ خودرا
بلبهای خود برده ووضع بوسه گرفتن را نشان داده بنظرهای خائنانه و اوضاع
ابلیسانه زود برامدن شوالیه را آرزو مینمود .
بعد از چند ثانیه شوالیه وشوالیه ز از هم جداشده شوالیه ز بيك نغمه
بسیار محرق مقام حجاز اینچند شعر را خواند که مضمون آن به اینصورتست :
— شوالیه ، زوج عزیز من! برو ترا بخدا و ملائکه های سما سپردم . وطن
مقدس است. محافظۀ آن برای تو بدرجه محافظۀ ناموس من الزمتر است وطن
که بدست دشمن بیفتد حیات چه بکار است. برويد شوالیه ! من بفراق
شما بادل خود حرب میکنم . صبر وطاقترا پیشه میگیرم .
شوالیه باز زوجه خود را بوسیده و ( بآمان خدا ) گفته برامد ،
جنرال نیز در اثنای برامدن بازميك نظر خائنانه انداخته از عقب شوالیه برامد .
شوالیه ز آه گفته وبر يك كوچی خودرا انداخته بگریه آغاز نهاد. وبقدر
يك دو دقیقه بهمان حال مانده برخاست و یکچند غزلهاى فراقيه بسیار
جگرسوزی را بيك نغمه بسیار شیرین مقام راست خوانده ازيك
دروازه دیگر از دالان برآمد .
کف زدنها، و آهها ، و تحسینهای سیرکننده گان سقف بنای تیاتر
خانه را به اهتزاز آورد .
بعد از يك دقیقه پردۀ دروازۀ دالان که شوالیه و جنرال از ان برامده
بودند بالاشده جنرال بيكوضع خائنانه درامده و بمر هر طرف يك نظرى
کرده به نغمه مقام نهاوند گفت :
— آه زير من ! بيك نظر بر تو دلباختم ! با بتو خواهم رسید، و یا خود را


صحيفه ۶۱۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

با تو یکجا محو خواهم کرد .
و غیر ازین نیز بسی سخنان عاشقانه خائنانه و اوضاع عجیبه نشان داده برآمد . بعد از یکدقیقه باز شوالیه ز ژرمن در دالان از دروازه شیکه برآمده بود در آمده بر چوکی در پیش میز نشست . و چند غزل‌های فراقیه حسر تانه در فراق شوهر خود سروده و سر خود را در میان دو دست خود گرفته آرنج‌های خود را بر میز نهاد .
بقدر یکچند ثانیه بهمین وضع دلنشین مانده بود كه يك خدمتگار ریش جو گندم بسیار خوش سیمای با آدابی درآمده و بیکصدای لرزانی از آمدن جنرال و آرزوی ملاقات او باشوالیه ژ بیان نمود .
شوالیه ز ژرمن يك اشمئزاز و استکراهی نشان داده بيك جدیت بسیار متأثرانه از بد آمدن و استکراه کردن خود از جنرال بیان نمود و بدل بدی و استکراه گفت بیاید .
جنرال درآمد ، و تا بزمین خود را خم کرده عرض تعظیمات نمود . و بنابر اشارت شوالیه ژ بر چوکی شیکه دور از شوالیه ز گذاشته شده بود نشست .
مكالمات و وضعیتها شيكه بقدر چهل دقیقه از جنرال و شوالیه ز درین فصل جریان نموده تصویر و تحریر كردن یکان یکان آن از دایره سیاحت نامه نویسی ما خارج افتاده. لهذا خلاصته میگوئیم که نتیجه این مکالمه ها به این منجر شد که جنرال در پیش روی شوالیه ز زانوی عجز و نیاز بر زمین نهاده و اعلان عشق نموده ، طلب وصلتش را نمود و شوالیه زبکمال نفرت و کراهت طلب او رارد و خودش را لعنت کرده از پیش خود براند .
بعد از برآمدن جنرال ، شوالیه ز ژرمن خدمتگار پیر خود را خواسته درد دل خود را به او ریختن گرفت . در حالتیکه خدمتگار در حضور شوالیه ز ایستاده و بکلمات تسکین آمیز او را دلداری مینمود دفعه جنرال در


صحيفه ٦١٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

آمده پیر مرد بیچاره را بيك ضربة كريچ بر خاك هلاك غلطانيد. و(بيا
ئید !) گفته . دو نفر افسر و سه چار نفر عسکر درا مدند . جنرال به افسران
وعسکران مذكور از صداقت و راستی خودش ببادارش که شوالیه باشد
بحث رانده ، وگوارا بودن بی ناموسی او را بر خود بیان کرده ، واز اجرا
کردن فعل شنیع خدمتكار باشواليه ژرمن بتأكيد و قسم سخن رانده و
واجب دانستن کشتن او را برای محافظۀ ناموس بادار خود داستانها زده
شوالیه ژرمن را تا به آمدن جواب از شوالیه نظربند نمود .
این فصل تياتر خیلی فاجعه ناك والم انگیز بود. زیرا حالهائیکه ازین
قتل ناگهانی خدمتکار صادقش ، واین تهمت ناحق و نظربند شد نش
برشوالیه ژرمن بیچاره می آمد و ستیلا آن رولها را بکمال مهارت اجرا
میکرد يك تأثير عجیبی بر حواس انسان اجرا مینمود ؛ همۀ آن گفتگوهای
نغمه دار را بطول قلم تحریر دادن سخن را به رومان نویسی می اندازد.
از انرو خلاصه میگوئیم که این مجسمۀ غدر و خیانت یعنی جنرال کیفیت
کذب و افترای خود رابيك لباسی که باور شود برای شوالیه مینویسد .
وکاغذ يکه خود ژرمن مینویسد آنرا از راه دزدی میکند ، و از شوالیه
امرنامۀ قتل ژرمن را حاصل میکند، و جلادها را که دو مرد سرخ پوش
مهیبی میباشند طلب کرده ژرمن را برای کشتن به او تسلیم میکند. و در
اثنائیکه جلادها دست بموهای ژرمن انداخته آن بیچاره بیگناه را برای
کشتن میبرند پرده فرو آویخته میشود .
در اثنای آویخته بودن پرده مردمان سیر بین تیاتر و نشین پراکنده
شدند . من وحمید نیز برای كشيدن يك سيگاره و يكيك فنجان قهوه
بیرون برآمدیم . در نفس بنای تیاتر جای تنفس، وقهوه و دیگر مشرو
بات حتی طعام سرد نیمشبی نیز موجود بود که دریکی از آنها درآمده يك دو


صحیفه ٦٢٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

پیاله نوشیدنی خود را نوشیده و یکیک سیگاره صرف نموده بنواخته
شدن زنگ و اپس بجاهای خود عودت کردیم .
درینبار چون پرده بالا شد صحنه بيك دشت وجنگلی تحویل نموده
بود که بجز تنهایی و سکوت دگر هیچ چیزی نبود از آخر جنگل دو جلاد
كه هريك از يكيك بازوى ژرمن گرفته می‌آوردند پدیدار گردید . خلاصهٔ
مکالمه‌های شدید جلادان ، ونغمه‌سراییهای سوزناك ژرمن که در باب
بیگناهی خود وصداقت عشق خود به شوالیه بیان میکرد چنین نتیجه
بخشید که جلادان بربیگناه بودن او علم الیقین حاصلکرده ودلشان بر و
سوخته بشرطیکه بسوی شهر نیاید ژرمن را آزاد میکنند .
در پردهٔ سوم بازهمان دالان اولی پدیدار میشود شوالیه بعداز یکسال
مظفراً عودت کرده میباشد . افسران وعسکر در دوطرفه دالان ایستا
ده میباشند . جنرال پیش از همه در حضورش ایستاده میباشد . شوا
لیه حکایات یکساله سفر خود را ونتیجهٔ ظفر خود را ورهایی دادن وطن
خود را از چنگ دشمن ، و از غم فراق و الم خیانت ژرمن بسیار در
اضطراب بودن خود را بچنان يك رول خوش نغمه بیان میکند که ناظرین
وسامعین تیاتر از کف زدنها و تحسینها و (کان کان) گفتنهایشای تیاتر
را بجوش وخروش می‌اندازند .
شوالیه در آخر کلام خود اینرا نیز میگوید که من تنها زوجهٔ معشوقهٔ
خودرانی بلکه اولاد جگرپاره خودرانیز ضایع کرده ام . زیرا بمن گفته
بودکه « از سه ماهست اولادت را درشکم خود میپرورانم » . اینرا گفته
زار زار میگرید. جنرال در اثنای اینسخنها از رنگی برنگی میدراید که از اوضاع
وحركاتش آثار خوف خائنی ، وعلایم بیم غداری واضطراب وجدانیش
معلوم میشود . شوالیه بقهر و غضب « مرا تنها بگذارید ! » میگوید ،


صحیفه ۶۲۱ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

همه افسران و عسکر و جنرال بیرون میبرآیند .
اصل مهارت موسیقی شناسی خود را شوالیه یعنی الشیخ سلامه حجا
زی درین فصل تنہائی خود بمخرج میدهد نشیده های عاشقانه محرقانه
محزونانۀ او بسیاری از سیر بینان تیا تر نشین را که یکی از انجمله رفیق ما
جهاد الاسود باشد زار زار بگریه آورده بود (آهها ، بکائھا) را حد و نهایت
نبود . در ین اثنا يك زن میانه سال فقیر ما نندی میدرآید . شوالیه بقهر
محزونانه بطرف او دیده از سبب آمدنش و که بودن خودش سوال میکند
زن میگوید يك امانت دارم که بشما تقدیم میکنم اینرا گفته يك پاکتی
بشوالیه میدهد . مگر این همان مکتوبیست که ژرمن برای شوهر خود
در باب کیفیت خیانت جنرال و اعلان عشق آن خاین و بیگناه بودن خود
با دلایل مقنعه نوشته بود . و خود این زن آن مکتوبرا از پسر خود که
یک نفر عسکر بود بدست آورده نگهداشته بود که بنا بر پاس نمکخواره گی
بشوالیه برساند .
خواندن این مکتوب زیاده تر موجب حزن والم شوالیه گردیده قهر
و غضبش نیز افزونتر میشود . و بر پا خواسته زنرا انعام میدهد و رخصت
میکند . و میگوید ە [ در بخونه بی ژرمن خود را در میان يك آتش
سوزانی حس میکنم . بهر چیز یکه نظر میکنم ژرمن را بخاطر می آورد ،
همە چیزھا بر بیگناهی او شهادت میدهد . از ین خانه يك بوی جنایت
و خون ناحق استشمام میکنم . طاقت ندارم . بصحراھا و جنگلها میروم
بلکه بشکار و گردش یکقدری غمم تسکین یابد . ] اینرا گفته از دالان
بیرآید پرده هم آویخته میشود .
در پردۀ چارم صحنۀ تياتر بيك جنگل پر درخت و سبزۀ تحویل میکند
در يك کنار این جنگل یعنی در نزد يك كنار صحنه که بسوی سیر بینان


صحیفه ۶۲۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

موجود است يك کلبهٔ خس پوش فقیرانه و يك زن ژولیده موی پژمرده
قیافت دیده میشود که از میان آن لباسهای کهنهٔ فرسوده رخسار چون
بدر منیرش هر کس را میشناساند که ست لیلا یعنی شوالیه ژرمن است.
يك طفل یکنیم یا دوسالهٔ بسیار محبوب و خوش سیمایی نیز که بايك قبای
کهنه ملبس است در پیشش نشسته . و یکقدری به آنسو يك آهویی نیز
دیده میشود که در سبزه ها چرا میکند .
ست لیلا درین رول خود داد مهارت موسیقی و تشخیص را میدهد .
از هواهای صاف جنگل و آبهای خوشگوار آن بحث میراند ، از گردشهای
فلك کجرفتار، و مغرور نشدن انسانها به اقبال وسعادت نصیحتها میکند.
در قدسیت و شرافت ناموس و عصمت مدیحه ها میسراید . این فلاکت
و ادبار خود را عین نعمت و دولت عظمی میشمارد . چرا که در راه محافظهٔ گنج
پر گوهر عصمت و ناموس خود بآن گرفتار آمده . آخر همه سخنان از
درجهٔ افراط عشق و محبت خود بشوالیه سخن رانده آه هافریاد ها فغانها
ناله ها میکند . نغمه های مختلف مقام آواز او مردمان تیاترنشین را
بوجد ها و فغانها می آورد .
درین اثنا از طرف آخر جنگل يك دود خفیفی و در عقب آن یکصدای
تفنگی شنیده شده آهوی بیچاره بر زمین میغلطد . زن بیچاره و طفل زار
زار بکریه شده بطرف آهوی خود روان میشوند ، ازا نطرف نيزيك
شکاری که بيك نظر شيخ سلامه یعنی شوالیه بودنش را بینندگان درك
میکنند بدویدن برای یافتن شکار خود می آید . از ده قدم فاصله همدیگر
خود را می بینند . در طرفين يك توقف و محویت حاصل میشود . اوضاع
و حرکاتیكه درینجا شیخ سلامه و ست لیلا در رول شوالیه ، و ژرمن
تشخیص میکنند آنقدر نازکیهایی دارد که به ده دوازده صفحه تصویر


صحيفه ٦٢٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

و تحریر آن نیز ممکن نمیشود. خلاصه هر دو عاشق یکدیگر خود را شناخته
و شوالیه : « آه ژر من !... » و ژرمن « آه شوالیه !... » گفته هم
آغوش بیهوشانه میشوند که پرده نیز فرو آویخته میشود .
در پرده پنجم صحنه بازیگاه تیاتر بازبهمان دالان بزرگ اولی که درین دفعه
شکل و هیئت يك درباری را گرفته میباشد پدیدار میگردد . خود شوالیه، و
شوالیه زبالباس تمام رسمی بزرگ خودشان ملبس و در صدر دالان بر تختهاى
بلند بازینت و ه آراستگی نشسته میباشند . افسرها، یاورها، و چند تاما دامه،
ويك دو پاپاس در دو طرفه تختها صف بسته احترام شده بپا ایستاده میباشند .
جنرال خاین غدار در وسط مجلس بيك حالت فلاکتی که دستهای خود را
چپراس وار بر سینه گرفته و سرش را فرو افگنده بپا ایستاده میباشد . خلاصه
نغمه پردازهای این مجلس اینکه جنرال اعتراف بر جرم و جنایت خود میکند،
وبك حال بسیار دهشت اشتمالی در و پیدامیشود، عقلش سر اسر زایل میشود.
چشمهایش از کاسه خانه ها بیرون میبراید، دهنش پرکف میشود . موهای
خود را کندن میگیرد. آخر الامر هر دو دست گلوی خود را گرفته میفشارد
و خود را خود خفه کرده مرده بر زمین می افتد. بعد از ان شوالیه و شوالیه ز
از تخت فرو آمده بپامی ایستند، و پاپاسها و مادامها و غیره در دو طرفه شان
ایستاده همه بيك وزن و يك آهنگ يك نشیده ادبیه با معانی غریبه را میخوانند
که مضامین آن عبارت از قدسیت محافظه عصمت و ناموس شوالیه ز ژرمن، و
عبرت نتیجه کار غدر و خیانت جنرال بوده پرده می افتد، و بازی به انجام میرسد.
اگر چه این بازی را من پیش ازین دريك تيا تر خصوصی که از طرف
شاگردان مكتب نصارای روم درشام بميدان يك كلیسایی ساخته شده بود ،
و پیسه شیکه از ان حاصل میآ مدبرای فقرای مات شان داده میشد دیده بودم،
ولی هیچگاه انتظام صحنه و پرده ها و خوانندگان و تشخیص کنندگان این تیاتر


صحیفه ٦٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اسکندریه با آن مناسبت ندارد صرفنظر از همه تنها وجود شیخ سلامه وست لیلا کافیست برینکه بگویم این هزار درجه بهتر ازانست.
ماکه درینجامۀ آن حکایت دیدنی وشنیدنی خودرا برای قارئین کرام تحریر و تقریر نمودیم محض برای آنست که بامادرتیاتر مذکور خودرا یکجا دیده و تا یکدرجه ازرفتن اسکندریه وتیاتر (زیزبنیا) مستغنی مانده ازچیزیکه خود این سیاح عاجز بدیدن وشنیدن آن مستفید شده قارئین کرام این سیاحتنامۀ عاجزی نیز تا یکدرجه از قرائت آن مستفیدشوند. وگرنه همۀ اینحکایت را بيك سطر که « در تیا تر رفتیم و تا بدو ازده بجه شب درانجا مانده برامدیم » ادا کرده میتوانستیم. اینرا هم عرض کنیم که بنا برقول غانم افندی مصری که دروابور گفته بود « دیدنیها وشنیدنیهای خودرابنوك قلم تصویر وتحریر کردن ازصنایع دشوار ادبیاتست » الحق که این قول او درستست.
حالا باز برسیاحت امشبۀ عالم باصفای آزادی ردای آسایش قبای اسکندریۀ خود رجعت کنیم:
وقتیکه ازتیاتربرامدیم درهوا وسمايك لطافت فوق العاده دیده میشد. چراغهای الکتریکشی خانه ها وجاده ها ومیدان منشئیه با نجوم درخشان سمارقابت وهمسری مینمود. رفت وآمدعرابه ها، ومرور وعبور خلایق نسبت بسر شام کمترشده بود. در هر طرف شهرکه انسان نظر میکرد عالم را مستغرق يك دریای انوار كيف وصفاو عيش و عشرت بلاانتهایی حس میکرد. ازهر هرطرف صداهای مختلفۀ سازهای عربی، ترکی،فرنگستانی قوۀ سامعه را به اهتزازمی آوردآگاهی نظریريك عرابه دواسپه میخوردکه دران يك معشوقۀ بامعشوقش پهلوبه پهلو بلکه دل بجگر همدیگرنزديك نشسته دایرۀ میدان منشئیه را دورمیکنند. گاهی يك جماعتی که ازسه،چهار،و پنج وشش، حتى ده دوازده مادامهای سیمین بدنان فرنگی نژادان مرکب بودند دیده


صحیفه ٦٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

میشدند که دست بدست گرفته قدم میزدند. گاهی که یگان زنهای عیاره های
خانه های مصری الاصل مصرفی اللبس از نظرم میگذشت نقاب عجیب الشکل و
چادری غریب الطرز آنها دفعتهً مرا از او رویانه افریقا پرتاب مینمود.
برهنمائی رفیق خود از یکدو بازار و یکدو کوچه گذر نموده در یک بازاری
رسیدیم که همه خانه های دو طرفه آن دو طبقه خانه های یکطرز و یک نسقی
بود که پنجره های همه آن باز و بالقو نمایعنی برنده های آن پر از اجسام لطیفه
زنان نیم برهنه فرنگی منش بود . حمادالاسود را گفتم :
ـ حماد آغا ! مبادا (مبرتوخانم) شما در همین جاها اقامت داشته
باشند ؟ زیرا طبیعت شمارهایرهای اینگونه کار ها را میدانم که یکی از همین
مالهای بدیعه اینگونه جاها را نامهای مختلف و روایتهای مخالف برای
شان اختراع کرده مانند ما بیچارگان نابدار انادانسته دران دام می آورند.
گفت ـ عفو بفرمائید یا حضرت البیگ. پنج انگشت یکدست یکرنگ
نیست. بواعقیکه همچین رهبرها نیز هست. ولی این بنده تان از انها نیست . چیز
یکه در حق (ست مبرتو) بشما گفته ام بحق همه افره های دین خود قسم میخورم
که ذره خلاف نیست خانه او هم بسیار دورتر است ازینجا. مع مافیه اگر اعتماد
تان برمن نباشد بروید. درینجاها هم آنقدر بدیعه های حسن و جمال موجود
است که نظرتان حیران و عاجز خواهد ماند که کدام یک را انتخاب کنید .
اگرچه خود من برفتن اینچنین جاها میلی نداشتم ولی نام مه برتوبر حواسم
یک تاثیر عجیبی اجرا کرده دیدن آنرا، یکساعتی با او صحبت کرد خیلی آرزو
میکردم. و این آرزو و خواهش من از دو چیز پیش آمده بود: یکی هوس دیدن جا
ریه های قفقاسی سرایه های خدیوی، و دیگرش که مهمتر است هوس شناختن
این زنست که آیا همان مه پر تو یست که من میشناسم یا دیگر مه پرتو است ؟ مه پر
توی که من میشناسم نیز از جاریه های سرای پادشاهیست که بصیغه خدمتگذاری
بیکی از خواجه سرایان سلطانی (زاقر آغا) نامی از طرف پادشاه داده شده بود.


صحیفه ٦٢٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

و بعد از ان زافر آغا در شام نفی شده یکمدتی اقامت نمود، و بعد از انکه او وفات یافت مال و اموال بسیاری برای مه پر تو مذکور بمیراث گذاشت. بسبب حسن و جوانی زرو مال بفراوانی بسی جوانان توانگر طالب ازدواج او شدند، ولی نخود زن و نه دیگر کسی از استبداد سلطان عبد الحمید خان جرأت بر ازدواج نمیتوانستند. لهذا یکمدتی بکیف و صفاهای پنهانی خود بسر آورد، که دران اثنا اول کسی که از رفقای بزم الفت و موانستش بود من بودم. نهایت از شام به پنهانی فرار نمود، و باز هیچ ندانستیم که چه شد. لهذا از وقتیکه حماد الاسود نام مه پر تو را برده بهمین فکر و مراق افتاده ام که مبادا این مه پر تویی که این میگوید و آن مه پر تویی که من میشناسم يك شخص واحد باشد، و این حکایات و روایاتی که حماد در باب او بیان میکند همه حرفهای ساختگی باشد!
لهذا يك آن اولتر واصل شدن را آرزو کرده حماد الاسود را گفتم :
حماد آغا اگر هنوز مسافه بسیار باشد يك عرابه بكرایه بگیریم که زودتر برسیم.
گفت - ما شاء الله! آتش حرص دیدن ست ماشما را بیتاب کرده این هنوزيك هوس نادیده ایست. اما اگر به بینید گمان میبرم که تکتهای قره اول و اپورتان بجبب مانده از اسکندریه حرکت نتوانید!...
گفتم ـ واه! اینچنین يك قوتی را که مرا از سفرم مانع آید دیدن میخواهم.
گفت - این است که رسیدیم . حالا خواهید دید ! اما میدانید که آیا چرا شما را با عرابه تابه اینجا نیاوردم ؟
گفتم – نی ندانستم.
گفت - چونکه ما و شما از دروازه بزرگ رسمی قصر عالی ( ست میر تو ) با عرابه رفته نمیتوانیم. بلکه از راه کلکينچۀ عقب باغچه بقصر داخل میشویم.
گفتم - از هر راهی که باشد باشد، مقصد به (ست میر تو ) رسیدنست.


صحیفه ۶۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خواه رسمی باشد ، وخواه غیر رسمی !
درین اثنا بواقعیکه در پیش یک کلکینچه باغچه ئیکه از سرک بزرگ
بیک راه تنگ و بچراغی به آن رسیده بودیم آمدیم .
حمادالاسود از جیب خود یک کلیدی برآورده وکلکینچه را بازنموده
درآمد . و ( بفرمائید ) گفته منهم از عقبش درآمدم . حماد دریچه
را بند نموده در پیش روی من بیفتاد . بریک سرک تنگ کمتر روشنی که ازدو
طرف با درختهای بسیار بلند نخل ودیگر درختان بقعه افریقا محاط بود
روان شدیم . ازین سرک بریک سرک بزرگ کول طرحی که در اطراف آن
گلدانهای بزرگ چینی وطرحهای بسیار پرصنعت گل کاری موجود
بود برفتن آغاز نهادیم که این سرک با عمودهای شش هفت چراغئی الکتریک
روشن بود، سرک مذکور را بازگذاشته بریک راهی که در یک چمن سبزی
کشیده شده بود ، و هیچ روشنی دران نبود رفتیم تا در پیش یک زینه
مارپیچ آهنین کتاره دار معلقی رسیدیم . ازین زینه در یک قصر بسیار
عالی ئیکه منظره خارجی آن خیلی محتشم وباشکوه دیده میشد بالابر آمدیم.
اصل جبهه این قصر از دیگر طرفست که این زینه در پشت عمارت است.
از زینه که بالا برآمدیم خود را در یک برنده تنگ کتاره آهنین یافتیم که
بعد از پنج شش قدم در یک دروازه دهلیز بسیار خوش فرش باشمع
روشنی درآمدیم . در دهلیزیک خادمه بسیار جمیله لطیفه ایستاده بود .
چون حماد را از پیش ومرا از عقبش بدید به حماد پیش آمده آهسته
بمربی گفت :
--ستنابه توالت خود مشغول است یکساعت درین اوتاق بنشینید تا خبر بدهم.
اینرا گفته دروازه یک اوتاقی که بدست چپ دهلیز بود باز کرده
بزبان ترکی خالص استانبولی گفت :


صحیفه ۶۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

— بفرمائید بیگ افندی ! خوش آمدید صفا آوردید !
گفتم — خوش یافتم صفا یافتم ! ای دلبر مهماننواز !
گفت — يك کمی بنشینید تا من رفته حضرت ست را خبر بدهم !
اینرا گفته برآمد. حماد نیز از عقبش برآمد. این اوتاق يك اوتاق
میانه خوش فرش پاك و نظیفی بود که تنها با دو شمع روشن بود. و از انسبب
نسبت بخانه هایی که باالكتريك نی بلکه بالامپه های تیل خاک روشن باشد
نیز خیلی تاریکتر مینمود . ازین قصر و این اوضاعهای پنهانی دانستم که
حمادالاسود راست گفته است وصاحبهٔ این قصر از زنان عادی نی بلکه
کبار و اشرافست .
بعد از پنج دقیقه حماد درآمده گفت :
— بیگ افندی ! گمان میبرم که امشب يك حظ وسروری بگیرید
که تا بسیار وقتها حماد تاز افرا موش نکنید .
گفتم — چسان حماد آغا ؟
گفت — خادمه دختر را استنطاق کردم . گفت ست تابه یازده بجه
با بعضی مهمانهای خود در چوترهٔ باغ نشسته بود بعد از یازده بجه مهمانان
را رخصت کرده بد الان آمد و بمن گفت امشب مهمه حال حماد مهمان خوا
هد آورد . زیرا وابور پر قس عباس از استانبول آمده لابد يك استانبولى
بدام ما خواهد افتاد . این است که از ینسخن چنان معلوم میشود که
مطلوب ست حاصل شده و ما نند شما يك استانبولی رابه دامش انداخته
ام . امید است که بسایه شما بخشش خوبی ازست بگیرم . حالا نکه بخشش
شما هنوز جداست .
گفتم — من از حالا بشما بخشش وعده نمیدهم . زیرا وعده بخشش
سودای نادیده درست نیست .


صحیفه ۶۲۹ سیا حتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفت - حق دارید! منهم از حالا وعده بخشش شما را نمیخواهم . به بینید! اگر چنانچه دل تان میخواهد یا قتید آنوقت به انصاف خود شما را جع است دادن مبلغ حق وصل در غجابرای شما نیست . زیر است از مردم استانبول بسبب همشهری گری چیزی نمی ستاند بلکه تنها کیف خود را با آنها می بیند . ولی از بعضی مردمان توانگر اور و پئی، واهل عراق سر ای خدیوی در یکشب بصدها پون هم قناعت نمیکنند . پس بهر قدر مبلغی که شما اور الایق به بینید ودل شما حکم کند که برای یکشب وصل همچنین يك دلبر لطیفی بدهید من به نصف همان مبلغ راضی میشوم . و ...

هنوز حماد آغا سخن خودرا تمام نکرده بود که خادمه آمده «بفرمائید! ست شما را انتظار میکشد» گفته از عقبش روان شدیم . ازین دهلیز بر آمده در يك خانه دراز و فراخ تاریکی که بايك شمع روشن بود در آمدیم . دالانرا قطع کرده در آخر دالان خادمه پیچ يك دروازه را تاب داده گفت :

- بفرمائید ! حضرت ست در ینجاست .

بمجردیکه دروازه باز شد خودر ادر يك دالان بسیار خوشبوی فراخ ودلکشان که با ضیای شدید الکتريك روشن، و با جمیع لوازمات زیب وزینت مزین بو دیا فتم . در وسط دالان در پیش چشمم يك جسم لطیف بدیعی تصادف نمود که از دیدن آن بی اختیار يك لرزه در وجود خود حس کردم. ولی به اول نظر دانستم که این آن مه پر تویکه من او را در شام میشناختم نیست .

با تمام آداب و احترام لازمه ئیکه برای پنگونه محبوبه پریچهره ادای آن لازم وضرور باشد بسوی ست پیش شده گفتم .

- از شرفیائی خود به فیض ملاقات مانند شمایك ملکه شهرستان حسن و جمال عرض تشکرات عظیمه مینمایم .

بيك آواز پر اهتزاز بشیرینی دمساز و يك ادای پر عشوه و ناز دلنوازی گفت:


صحیفه ۶۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خوش آمدید! منهم از آمدن چون شمايك همشهری ادیب عزیز خود ممنون شدم.

اینرا گفته دست لطیف نازنین خود را برای مصافحه پیش کرد. بکمال حرص و شوق دستش را از نوك پنجه گرفته بلبهای پرگرمی عشق خود نزديك کردم و بوسه های متواضعانه زاری کنانه خود را بر ان نهادم. گفت - آه! چه جوان آتشین نفسی! بیا که بنشینیم. گفته بريك كوچيكه در یکطرف دالان بزرگ بازینت گذاشته شده بود نشسته مرا هم در پهلوی خود نشاند.

بقدر یکساعتی که در پهلوی این بدیعه لطافت نشسته بودم خودم را در يك عالم ملکوتی دیگری مییافتم. زیر ا همه لوازمات حسن و لطافت که برای يك زن متصور باشد در (مه پرتو خانم) موجود بو. در رنگ پوست و مو و چشم و مژکان به مادام مارتی استانبولی نژاد رومی بنیاد مشابهت بهم میرسانید. یعنی سفید پوست، گستانه موی، چشم میشینی مژگان برگشته بود. در قامت وسط یکقدری به پستی مایل، و در بدن، خوش گوشت يك کمی به فربهی متمایل بود. گردن سیمینش بلند، و غبغبش نسبت به فربهی وجودش کم حجمتر، زنخدانش مدور بسوی دهن يك میل بسیار خوشنمایی کمی یافته، لب زیرین لعل رنگ آبدارش بشکل افقی، لب بالایش بشکل قوسی، بینیش منتظم، رخسارش مدوريك محبوبه مه پیکری بود.

لباس لطیفی که در بر داشت گلابی کم رنگی بود که با گلگونه رخسار سفید دلارایش يك مناسبتی بهم میرسانید. از جنس زیور و زینت بجز يك ماه و مشتری بزرگی که از الماسهای پارلانت بزرگ دانه بکمال صنعت زرگری ساخته شده بود و در مابین غره موهای گستانه رنگ خود زده د دیگر زیور در سر و بر نداشت. موهایش را از پس سر جمع کرده بر


صحفه ۶۳۱ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم
فرق خود مانند يك تاجی تشکیل داده بود.
اگر راست بگويم لطافت و ملاحت فوق العاده ، و نظرربائی اطوار عشوه کارانه، و جاذبهٔ حرارت مشتهیانهٔ این زن بر همهٔ قلب و حواسم يك تأثير عظیمی حاصل نموده و بی اختیار از پهلویش برخاسته در پیش رویش آمده ایستادم، و بقدر یکچند ثانیه از فرق تا بقد م او را بنظرغور و تدقیق مو شکافانهٔ شاعرانه نظر کردم و در پیش رویش زانو برزمین نهاده و از دست سیمینش بوسه های آتشینی گرفته گفتم :
ـ دلبر محبوبه! حقيقتاً يك مجموعهٔ حسن و لطافت و يك معدن کمال و ملاحت میباشید . امشب خود را در يك نعيم سرمدی میبینم از قبول فرمودن این عاشق دلدادهٔ خود عرض شکران بی پایان دارم.
سیتمبر تو يك تبسم لطیفی نموده گفت :
ـ شما استانبولیان همه تان شاعر، و شیرین زبانید . زود عاشق میشوید . قلب های تانرا گویا از خمیرمایهٔ عشق آفریده اند ! و لی وا اسفا که عشق تان از برق خاطف نیز سریع الزوالتر است.
گفتم ـ همه مردمان یکسان نیستند خانم ! این عاشق دلباخته تانرا بدیگران قیاس مفرمائید .
گفت ـ يك امشب منهم برتو عاشق و توهم برمن عاشق ! بهمینقدر اکتفا میورزیم و بس . دنیا همه عبارت از يك خواب و خیالیست! هیچ چیزی دوام ندارد. عشق و محبت طایر تیز بالیست که زود در فضای نامتناهی غایب شده به اصل خود مراجعت میکند . لذات عشق و محبت در تنوع و تجدداست . از وصل آغوش لذت همدوش من امشب استفاده کنید، و مراهم مستفید کرده راه خود را گرفته بروید وفردامرافراموش کنید. زیرا منهم شما را فراموش کرده میباشم . حالا برخیزید که باهم یکجای


صحیفه ۶۳۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
نمیشی محبت بنوشیم.
اینرا گفته بر پا خواست ، و دروازه یك او تاق دیگر را باز کرده
مرا با خود داخل اوتاق نمود . این اوتاق خوابگاهی بود که در صدر او
تاق یك تخت خواب بسیار با زینت فراخ و بلندی موضوع بود همه پرده
ها و كنار های آن با قماشهای بسیار نازك و لطیفی و گلهای فیته ابریشمی
پوشیده شده بود .
ست میر تو بريك آرام چوكی عریض ابریشمینی نشستن مرا اشارت
کرده خودش در اوتاق دیگری که با يك در پرده بسیار مصنعی ازین او تاق
جدا شده بود در امد .
در لوحه های تصاویر بزرگی که درین او تاق خوابگاه خوشبوی
بسیار بازینت آویخته شده بود چون نظر کردم خود بخود يك حجابی برایم
حاصل شد . زیرا همه لوحه ها عبارت از تصاویر برهنه زنان پری صورت
بود كه به اوضاع مختلفه رسم شده بود و داد مهارت رسامی در ان داده
شده بود .
از دیدن این لوحه ها و طرز کلام فلسفه کارانه، وحكميات مشتهیانه ،
و وقوعات سابقه و لاحقه مه پرتو بخوبی دانستم که این زن به افراط
شهوات نفسانیه ، وحظوظات شهوانیه مجلوب شد. يك زن شوخ مشر
بیست. لهذا منهم خط حركت خود را از همان رهگذر قرار داد. برای
گذرانیدن وقت خود را بخوشی و مسرت با او به اختراعات كلمات و حر
کات مناسب حال و وقت مشغول گشتم .
ذاتاً برای یك سیاح زیاده برین چه لازم است. ( بهر چمن که رسیدی
گلی بچین و برو ) ! قارئین کرام مانظر بصلاح و تقوایی که در خود می بینند،
و چون نسبت بملك صاف وپاك خود ميكنند البته که ازین سخنان سیاح


صحیفه ۶۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

عاجز را بسی توبیخها و تقبیحها خواهند کرد . حالا نکه اگر بکدری
انصاف بفرمایند قباحت را تنها برسیاح عاجز نی بلکه بر سبب شده گان
این سیاحت نیز می یابند . در سن صباوت که هنوز چشمم را نو بدنیا باز
کردم از وطن اخراج شدم . آیا بچه سبب ؟ آنهم مجهول ! قریب به
سی سال در همچنین ملکهای آزاد مملو از مکروهات بسر آوردم . جوانی،
بیغمی ، آزادی ، تا یکدرجه زر سرخ ، در هر قدم کام نهنگ ، دهن
اژدها ! آیا کدام دل کدام حواس خودداری تواند ، کدام زهد و تقوا
بداد برسد! برای کسانیکه بداد شان رسیده نادر است (و النادر
کالمعدوم ) ! . . .
والحاصل من به این محاکمات فکریه مشغول بودم که دروازه باز شده
از پشت در پرده جناب ست مه پرتو مانند بدر منیری به پرتو نثاری ظهور نموده
سبحان الله ! چه منظره ! مه پرتو بيك لباس نیم برهنه بسیار لطیفی
تبدیل قیافت نموده بود . موهای بسیار وافر و غلوی کستا نه رنگش را
سراسر بازداشته ، و در حد گردن از پشت بران بايك فيته ابریشمين كلنا
رى يك كره گل ما نندی بسته ، و مانند يك خرمن مشك از فراز دوش
تاحد سرین بر پشت خود انداخته و گردن ودوش وسینه و بازوهایش را
که گویا از خمیرمایه مهتاب ساخته شده باشد سراسر برهنه داشته جلوه
کنان ، و تبسم کنان آمده بر تخت آراسته و پیراسته خود تکیه زد !! . . .
والحا صل تا بوقتیکه اول شعاعات طلوع شمس جهان آر از پنجره او
تاق داخل میشد یعنی تقریبا سه ساعت کامل تماشاگر منظره لطیفه جمال
با کمال ، و مسحور عشوه ودلال ، ومستلذ نغمای بزم وصال مه پرتو بد
یعتة الجمال مانده و به شش بجه صبح وداع پرسوز با معانقه پر بوسه مسرت
توشه نموده از دایره فاخره بسیار عالی شبکه در ین وقت همه منظره خارجیه


صحیفه ٦٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

آن در نظر جلوه مینمود بیرون برآمدیم .
حماد الاسود گفت :
- چسان ؟ انشاء الله شب تان بمسرت گذشت ؟
گفتم – بلی گذشت اما نه بدرجه که تکت قمره درجه اولم در جیب بماند ! لهذا يك آن اولتر بواپور باید برسیم .
گفت – هیچ اندیشه مکنید ! هنوز وقتست به بسیار راحت بواپور خواهید رسید .
اینرا گفته و يك عرابه چی ئیکه درین اثنا عرابه خالی خود را برای پیدا کردن مشتری به اینطرف و آنطرف میگردا نید آواز داده در عرا به برجهیدیم . بعد از مرور نیمساعت عرابه ما در پیش اوتل ( ناپولی توقف نمود . یجا یکی بر زینه ها بر آمده دروازه خود آمدم و حساب خود را با صاحبه او تل كه يك زن بسیار فربه سرخ چهره بود قطع کردیم . خادمه لطیفه کلینه ئیکه دیروز پاهایم را شسته بود در اثنای که بامن در بستن بکس معاونت میکرد گفت :
- دیشب بسیار انتظار تا نرا کشیدم نیا مدید .
گفتم – چرا انتظار میکشیدید ؟
گفت – بلكه يك كار و خدمتی پیدا میتید ؟ ! . . .
مقصدش را دانسته دو مجیدی به او بخشش دادم . حماد الاسود با مور گن یعنی ( مر جان ) رفیق خود صندوق و بکس و غیره را برداشته از اوتل برآمدیم ، و از پیش سوك سنگ بست او تل از زینه بکشتی نشسته بظرف پنجدقیقه بوا پور آمدیم . اشیای خود را در قمره جابجا کرده و حماد الاسود را زیاده از امید خودش به بخشش دلشاد کرده و البسه ام را از بر کشیده بيك خواب بیهوشانه فرو رفتم . اگر بگویم که در خواب با خیال ( ست


صحيفه ٦٣٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

به پرتو ) همخوابه نبودم غلط گفته خواهم بود ! . . . .
— § —
روز شنبه ١٥ ذیقعده
اسکندریه

موقع جغرافى ، احوال تاريخی
حالا قبل از انکه واپور ما از لیمان شهر شهر عیش و عشرت نخمیر اسکندریه حرکت کند بنا بر قاعده واصولیکه در ین سیاحتنامه خود لازم دانسته ایم باید که یکقدری از موقع جغرافی و احوال تاریخی این شهر آباد و معمور دنیا که ( پاریس افریقا) گفته میشود بمعلومات بر قارئین کرام خود عرض نمائیم:
( اسکندریه ) در جهت غربی دالیه نهر نیل مبارك و در ساحل بحر و بقدر ( ٢٠٠ ) کیلو متر در جهت شمال غربی قاهره مصر در ( ٣١ ) درجه و ( ١٢ ) دقیقه عرض شمالی ، و ( ٢٧ ) درجه ، و ( ٣٢ ) دقیقه طول شرقی واقع شده است .
نهر جسیم با فیض و برکت نیل مبارك كه تا از درونهای قطعه افريقااز ( جبال قمر ) می اید ، و در اثنای راه از بسی جنگلها و صحراها و دره های كوهها شلاله های بسیار عظیمی تشکیل داده میباشد بعد از انکه از مصر میگذرد در نزديك اسكندريه مانند دیگر نهر های جسیم که در نزديك آمیزش جای خودشان بابحر برشا خها و غنچه ها و شعبه های متعددی انقسام یافته به بحر میا میزند ، که آنرادر اصطلاح جغرافیون (دالیه) میگویند، این است که این


صحيفه ٦٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلدسوم

شهر در جهت غربی این دالیه بر دماغه يك زبانه در از وتنگی که یکسر بسوی
شمال دراز شده رفته است و این زبانه بحیره (مربوط) را از بحر تفریق داده
بنایافته است . در دو طرف این دماغه یکی بنام ( ليمان جديد ) ودیگری
بنام ( ليمان عتيق ) دوليمان یعنی حوض لنگرگاه دارد که در دهن هريك

(بورسه) نام عمارت عاليه اسكندريه


صحیفه ٦٣٧ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

ازین ایما نها يكيك منار چراغ دواری دارد که از جاهای بسیار دور کشتیها را
رهنمایی میکند .
اسکندریه بعد از مصر بزرگترین شهرهای قطعه افریقاء میباشد ، و
با زینت ترین شهرهای ممالك شرقیه شمرده میشود . علی الخصوص محله
فرنگستانی او که میدان منشئیه هم داخل آنست در زینت و معموریت و انتظام
از با زینت ترین شهرهای اوروپا هیچ فرقی ندارد . در(رأس التین)نام محل يك
سرای بسیار بزرگ محتشم و مطنطن و خیلی منتظم و مزین برای خود خدیو
مخصوص است . چند سرای ها و قصرهای دیگر بسیار مزین نیز موجود است
که از افراد خاندان خدیوی میباشند . (بورسه)(۱) بسیار مکملی هم دارد .
مكتبهای متعدده یکچند جامعهای بزرگ دارد. در لیمان جهت غربی آن يك
کارخانه کشتی سازی مکمل، و یکچند حوضهای کشتی سازی رمالکست . باغچه
های بسیار بزرگ و با آرایش عمومی و نزهتگاههای بالطافت و طراوت،
و میدانهای بسیار با رونق و زینت در هر هر طرف شهر موجود است که
مقبولترین و با زینت ترین آنها (میدان محمدعلی) ست که در(منشئیه) نام موضع
موجود است که از طرف محمدعلی پاشا اعمار شده، و باحوضها و فواره ها و در
ختها تزئین یافته است . بعد از ان در وسط این میدان يك هيكل مجسمۀ محمدعلی
پاشار از برنج اسپ سوار ریخته برپا نموده اند . يك عمود استوانى الشكل بسيار
بلند بنام ( عمود سواری ) ، و يك سنگ منشوری الشکلی که به ( دیکیلی طاش)
استانبول مشابهت داردبنام (مسئله فرعو) ن دارد که این مثله دراصل
دوعدد بودولی یکی از آنها غلطیدها نگلیزها آنرا به لندن نقل داده اند .
نفوس شهر اسکندریه پیشتر از سه لك است که از انجمله بقدر هشتاد هزار
آن اوروپائیست . تجارت اسکندریه خیلی واسع و کرم بازاری دارد .

( ۱) برای کلمۀ ( بورسه ) يك کلمه نمی یابیم مگر بگوئیم ( قمارخانه اقتصادی )


صحيفه ٦٣٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

صحيفه
شده ا
شهر نیا
خان
نزديك

نمونه يك بازاری از بازارهای اسکندریه

مناره قدیم اسکندریه
سفینه های متعدد هر دولت دایما لیمانهای اسکندریه را برداشته میباشند . اخراجات یعنی برآوردنیهای مصر عبارت از پنبه ، و شکر، و دیگر محصو لات زمینیست . ادخالات آن نیز عبارت از مال ومتاع اوروپائیست که بمصر وسودان روان میشود .
لیمانها یعنی حوضهای لنگرگاههای آن بسیار محفوظ ومتین است، ولی بسببی که در مدخل لیمان جهت غربی خرسنگها انداخته وسدها ساخته


صحیفه ٦٣٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شده است بدون ( قلاووز ) کشتی ها درآمده نمیتوانند . محمدعلی پاشا از
نهر نيل يك جویی کشیده به اسکندریه آورده که آنرا هم بنام (سلطان محمود
خان ) (محمودیه ) نام نهاده است . در دو طرفه این نهر که به اسکندریه
نزديك ميشود محله های بسیار باصفا و نزهتگاههای دلگشا موجود است .

نمونۀ يك بازاری از بازارهای اسکندریه


صحیفه ٦٤٠ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم

در جهت غربی اسکندریه بمسافه سه ساعت (محلة الرمل) نام يك موضع
خوش هوای باصفایی موجود است که اکثر صیفیه ها، و قصرها و عمارتهای
مردم توانگر و اغنیا در آنجاست در موسم گرمیها اکثر مردمان در آنجا
برای تبدیل هوا میروند.
احوال تاریخی-: شهر اسکندریه پیش از میلاد حضرت عیسی علیه السلام
به ( ٣٣١ ) سال از طرف اسکندر کبیر اول بار بنا یافته است و بعد ازان از
طرف حکمداران ( بطالسه ) که در مصر خلف سکندر شده بودند پایتخت
اتخاذ گردیده خیلی از خیلی توسیع و تزئین شده بود. از خرابه زارهای شهر
های قدیم بسی مسله ها و دیگر اثرها آورده شده این شهر را بصورت فوق العاده
با آنها نیز زینت و آرایش داده بودند که در اواخرها مسله ها و عمودها و دیگر
آثار زینت بروما و استانبول نقل داده شده است. موقع قدیم شهر اسکندریه
نیز بر زبانه ئیکه در مابین بحر و بحره (مریوط) واقعه شده بود. موجود بود اما دما
غه ئیکه حالا شهر بران مبنیست در انوقت از خشکه جدا و بشكل يك جزيره بود
که منار بسیار بلند و عجیب وغریبی که به (منار اسکندریه) معروف بود و از
جمله عجایب سبعه عالم شمرده میشد بر همین جزیره بنا یافته بود. بعد از آن
( بطلمیوس فیلادلف ) در مابین جزیره و شهر يك ريختم يعنی ديوار سنگ
بست پخته در میان دریا بنا کرده لیمانرا بدو قسم جدا نمود. و در مابین این
ديواريك دروازه ئيكه باز و بسته میشد نیز گذاشته بود. بمرور زمان این دیوار
برزخ آسا از دو طرف باریکها ئیکه نهر نیل و موجهای بحر آورده است پر شده
وسعت پیدا کرده ، و رفته رفته خشکه با جزیره یکی شده شکل يك دماغه
ويايك شبه جزیره کوچکی را گرفته است که حالا بر همین دماغه یا شبه جزیره
شهر از موقع اول خود نقل نموده است .
در زمانهای قدیم اسکندریه را دو جاده واسع و بزرگ بسیار دراز که یکی


صحیفه ٦٤١ حبا حثنا مه سه قطعه روی زمین جلد سوم

از شمال بجنوب ودیگری از شرق بغرب دراز شده رفته بود بر چهار قسم منقسم گردانیده بود . جهت غربی آن بنام ( را خو تیس ) برای عوام، و جهت شرقی آن بنام ( بر و خیوم ) برای اغنیا و بزرگان مخصوص بود . سراهای بزرگ دولتی، ومعبدهای جسیم و دیگر همه آثار عمران در همین قسم دوم بود. يك معبد بسیار بزرگ خیلی مصنع که بر قاعده، یعنی جای نشستگاه بنای آن باصدقدمه زینه بالا برآمده میشد و نام آن معبد ( سراپیوم ) بود در همین قسم شهر موجو د بود. به این معبد يك کتبخانه بسیار توانگر و مکملی، وبنام (موزیوم ) يك دار الفنون بسیار جسیمی، وبه این دار الفنون نيز يك کتبخانه مشهوری مربوط بود. بعداز وفات اسکندر اعتبار و اهمیت (آتینه) و دیگر بلاد یونانیه نما نده مرکز مدنیت بوتا به شهر اسکندریه شده بود ، و به تشویق وحمایة ( بطالسه ) که صاحبان اسکندریه بودنداز هرهر طرف علما و حکما در آنجا جمع آمده علوم وفنون از انجا بهر هر طرف عالم انتشار مییافت.
مقدار نفوس اسکندریه در زمان های ( بطا لسه ) ازشش لك كم نبود . حتی بيك روايت نه لك نفوس را مالك بود .
غلبۀ روماشیها معموریت ومدنیت اسکندریه را خراب وتبا. گردانید. ذاتاً درزمان ملکه ( قلیو پاتر ) که ملکه مصر و اسکندریه بودمحاربه هائیکه در مابین ( قیصر ) و ( آ نطو نیوس ) بوقوع آمد شهر سر اسر خر اب گر دید ، و معبد های آن از بیخ وبن غلطانیده شد ، و بزرگترین کتبخانه های آن احراق بالنار گردید در عقب آن نصرانیت ظهور نموده علم وحکمت سر اسر منقرض گردید و اسکندریه مرکزيك تعصب جاهلانه شد. یکان یکان از باب علم و معرفتی که مانده بود ند به رفض متهم شده جستجو میشدند . وچون پیدا میشدند بقتل میرسیدند. باوجودا منهم بازشهر بزرگی بود که چون عمرو بن العاص در سال ( ٢٠ ) هجری این شهر را


صحیفه ٦٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

فتح نمود در مکتوبی که برای حضرت عمر رضی الله عنه نوشته بود از جملهٔ
تعریفات شهر (٤٠٠٠) حمام، و (٤٠٠٠٠) اهالی یهود آنرا ذکر
کرده بود که هم ازین و هم از دیگر چیز هائیکه ذکر کرده بود معلوم و
آشکار میشود که شهر خیلی بزرگ و اهالیش نیز خیلی زیاد بوده باشد. بعد از
فتح اسلام رومها باز آمده اهالی اسکندریه را به نقض عهد مجبور کردند.
و بعد از انکه آنها را مجرم ساختند مالهای آنها را گرفته رفتند. بنابرین
واقعه اکثر اهالی آن که از جنس روم بودند گریختند که از انسبب شهر
خیلی تدنی نمود. قلعه آن از طرف عمروبن العاص غلطانیده شد.
بعد از شیوع اسلامیت در قطعه افریقا شهر درجه اول خطهٔ مصریه
(قاهره) بود، و اسکندریه بدرجهٔ دوم میماند، ولی با وجود آنهم در
زمان مروان بن عبدالعزیز نفوس شماری که در اسکندریه اجرا گردید
مقدار اهالی آن (٦٠٠٠٠٠) نفوس به تعداد آمده بود. بعد ازان
در محاربه های اهل صلیب و علی الخصوص در زمان (مماليك) و [چرا کسه]
بسببی که برای بسی حربها و بسی فتنه ها میدان وقعه گاهی شده بود بسیار
تدنی و نزول نموده بود. و بعد از انکه راه دماغه امید کشف شده تجارت
هندستان با آن راه اجرا شدن گرفت اسکندریه اعتبار و اهمیت تجاریه
خود را نیز بتمامها غائب کرده بحال يك قصبهٔ کوچکی درامده بود. حتی
در وقتیکه از طرف سلطان سلیم خان یاوز فتح گردید شهر بهمین حالی بود
که مذکور گردید. و اخیراً چون بزیر ادارهٔ محمد علی پاشا در امد بیشتر از
(٦٠٠٠) هزار نفوس نداشت محمد علی پاشا اسکندریه را سر از نو اعمار
و توسیع نمود. بعد از ان اخلاف او نیز براعمار و تزئین او دوام ورزیده
شهر اسکندریه باز رونق قدیم خود را پیدا نمودن گرفت. و بعد از انکه
کانال سویس باز شده تجارت هند و چین منحصر برین راه بماند و از سوء


صحيفه ٦٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

تدبير و نفس پرستی خديوها، وضعف و عدم ادارهٔ دولت عثمانیه، و
جهالت و بیخبری اهالی و عصیان و طغیان عساکر بی نظام و بی لکام بدست
انگلیز ها در آمد رونق و زینت آن روز افزون شده حالابدرجه ئی که ذکر
شد معموریت و مدنیت را مالك گردید .

- § -

حالا باز برسیاحت خود دوام ورزیم . هشت بجهٔ روز بود که در قمرهٔ
خود در آمده بخواب رفتم . هنوز خوابم نبرده بود که از حرکات لنگر بردا
شتن واپورا دانستم که حرکت نمودیم دو بجهٔ روز بود که از خواب برخاستم.
اینچنین خواب ، و اینچنین بیداری این اول بار است که درینسفر بر
من تصادف نموده است . بقدر یکساعت دیگر برجای خود به کهالی کشیدن،
وازيك پهلو بدیگر پهلو غلطيدن بسر آوردم و تصورات دور و در از وقوعات
واحوالات گوناگون این سیرو سیاحت خیریت رهنمون را در زیر نظر
تخيلات ذهنية خود آورده در هیچ نقطه تابه ایندم بجز چیزهای مسرت
آور فرحت پرور تصادف نشد نرا اندیشیدن گرفتم . هنوز من اندیشه
های خود را به انجام نرسانیده بودم که علامات لنگر انداختن واپورا از
کرکر ماشینهای جر اثقال و باز کردن زنجیر های لنگر حس نموده دانستم
که به ( پورتسعيد ) تقرب نموده ایم .
بعجله خوابگاهم را ترك داده ، وتوالت و دریشتی خودرا کرده از
قمره برامدم . وبر سطح واپور برآمده به اطراف نظر کردم . بواقعی دیدم
که واپور به اول مدخل کانال در تقرب کردنست . ازدور منار بلند هيكل
د ( لیسلپس ) مهندس معلوم میشد .
این واپور ما در حجم و بزرگی و انتظام قمره ها بدرجه واپور ( قورنيلوف)
الروسیست . ولی خواه در دالان پایان و خواه بر سطح بام قمره های اول


صحيفه ٦٤٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بجز خود ويك پيرمرد فرنگستانی دیگر کسی را ندیدم . پیرمرد مذکور
يك دوربين دوچشمه بدست داشته اطراف را به آن سیر میکرد .
اختراعات عجايبات قوه مفکره بنی بشر الحق که درین اعصار بدرجه

بندرگاه (پورتسعید) در قنال سويس


صحیفه ٦٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شایان حیرت رسیده . یعنی اگر کسی بصورت لغز و چیستان بگوید « چیست
آنچیزیکه انسان دريك شهر پرزینت و آرایشی ، دريك خوابگاه نرم پر
آسایشی بخوابد و چون از خواب برخیزد باز خود را در يك شهر پرزیب
وزینت بسیار دور دیگری بیابد » . حالا نگه این سفر مابین اسکندریه و پور
تسعید من این چیستانرا بداهتهً حل مینماید . آیا بعد از دوسه عصر دیگر
دیگر هنوز چه چیزها بروی کار بیاید که این اختراعات محیر العقول حالایی
ما برای اشخاص آن عصر ها کارهای کهنه و فیشن قدیم دیده شود ؟
والحاصل بعد از یکچند دقیقه واپورما از پیش روی هیکل ( فردیناند
دولیسیپس ) که در مدخل کانال بيك وضعیت با هیبت و عظمتی بپا ایستاده،
و دست خود را بيك وضعیت فخر و مباهاتی بسوی کانال در از کرده « بفرمائید
راه باز است » میگوید در گذشته ، نزديك سرك سنك بست با زار لنگر
انداز اقامت گردید .

—§—

* پور تسعید *

از کپتان که بر پل قومانده بدیده بانی مشغول بود کیفیت چه وقت حرکت
کردن واپور را پرسیده تحقیق کردم که یکساعت بعد از شام یعنی بهفت بجه
حرکت میکند و صبح وقت به (یافه) میرسد . به انحساب دوسه ساعت
کامل برای سیاحت پورت سعید بدست است !
هماندم يك قایقی گرفته به بندر برامدم . در دایرهً گمرك که دردم
بندر بود تذکرهً مرور مرا طلب کردند . نشاندادم . گفتند :
— برای سیر آمده واپس بوابور میروید ؟
گفتم — بلی ،
گفت — چون چنینست تذکره خود را همین جا بگذارید وغرهً آنرا


صحیفه ٦٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
گرفته در وقت باز گشتن ازینجا بگیرید .
گفتم - درینجا قانون شما همچنین است ؟
گفتند - بلی ،
لهذا تذکره را بدست مأمور گرفتن تذکره داده نمبر آنرا در جیب
جاده (فرانسوا روژه‌ف) نام پور سعید


صحيفه ٦٤٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

کردم . از دایرهٔ گمرك كه بر آمدم در پیش روی من يك سر جادهٔ بسیار دراز خوشنمایی پدیدار بود که از یکطرف با عمارات و بناهای دلنشین ، واز دیگر طرف بابحر محاط بود. ازین جاده بدست چپ گفته بازارهای متعدد

دایرهٔ گمرك و بازاری که از کشتی در آن بر آمده میشود
جاده ( فرانسوا ژوزف ) نام برده تسمیه


صحيفه ٦٤٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بسیار بازینت و صفایی و خیلی شیرینی و فراخی یکسر بصورت متوازی بسوی
جنوب ممدود شده رفته است. و باز این بازارهای متوازی در هر یکچند مسافه
با بازارهای دیگر متوازی که از شرق بغرب ممدود شده است همدیگر خود را
تقاطع کرده است که هیئت مجموعه شهر عادتا بيك شبکه بازارهای راست
وصاف مختلف الاستقامت میماند .
این شهر يك جوان سی ساله تر و تازه ایست که پیش از سی سال يك كلبه
ویرانه هم درینجا نبود . بلکه يك دشت صاف و هموار بی آب و علفی بود .
از وقتیکه ( فردنیاند دوالیسیپس ) مهندس مشهور فرانسوی بعملیات
کشادن کانال متصوره خود شروع نمود و اینموقع اول مدخل کانال بود از انوقت
اینشهر نیز در اینجا اساس و بنیاد گرفت شهر در منتهای شمال کانال واقع شده
و روز بروز در وسعت و ترقیست .
شهر پورتسعیديك شهر فرنگستانی ایست که بهیچ چیزی بشهرهای
ممالک شرقیه نمیماند . يك جوی از نیل هم کشیده شده در آن آمده است که
آبیاری و طراوتش را سبب شده است .
از اول بازاری که بدست چپ بسوی جنوب دراز شده بود داخل شدم
فراخی و صفایی زینت دکانهای آنرا خیلی نظر ربا یافتم . عمارتها و بناهای
بلند و جسیمی دیدم که تنها از آهن و آینه های بلور بوجود آمده بود . بظرف
یک ساعت از بازار ببازار گردش کرده واپس بهمان بازار اولین آمدم که
درین وقت شام هم شده بود ، و همه شهر بیکباره کی بچراغهای بسیار روشن
الكتريك منور گردیده بود . علی الخصوص چراغهای بزرگ و بلند لب
بندر آنقدر يك روشنی وافر مهتابی داشت که اگر مبالغه نشود برای يك
شهر کفایت میکرد ! از دکانهای عکس فروشی بسیار با زینتی که درین بازار
بود یکچند قطعه عکس فوتوگرافی مناظر مصر واسکندریه و پورتسعید را


صحیفه ٦٤٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

با چند قطعه عکس دلبران مصری گرفتم . و قتیکه میخواستم برایم .
صاحب دکان گفت :
افندی اگر میخواهید دگر رقم عکسهای بسیار اعلا هم دارم .
گفتم – نشان بدهید که به بینم ؟
مرا بدرون دکان برده از رقم تصویر های برهنه زنان ، و انواع رذالتهای
مستهجنه شهوت برانگیزانه را دیده تعجب کردم . مگر همین چند دکان
عکس فروشی ئیکه درین بازار است اگر چه در ظاهر بر روی دکان خود
شان تصاور فوتوگرافی ، مناظر مختلفه واشخاص متنوعه را گذاشته اند
ولی در حقیقت تجارت یگانه شان عبارت از فروختن همین گونه تصویر های
مستهجنه است که بر سیاحین رهگذر میفروشند ، و پیسه های بسیاری
کماهی میکنند .
والحاصل از دیدن این تصویر ها اوتاق خوابگاه (ست میرنو) بیادم
آمده دلم را یک تیره گی و تنگشی پیدا شده از دکان برامدم و برلب دریا آمده
و تذکره مرور خود را از جائیکه تسلیم نموده بودم گرفته و در یک قایقی
نشسته بوابور آمدم .
رسیدن من در وابور همان بود و برداشتن لنگر همان وابور بحرکت
افتاد . در ین اثنا زنگ طعام نیز نواحته شده بر سفره بسیار مختصری که
بسبب گرمی هوا برسطح بام قررها گذاشته شده بود نشستیم . جمعیت سفره
ما از دو کپتان ، و پیر مرد فرنگستانی و خود من مرکب بود . از اجسام لطیفه
نسوان اثری نبود که سفره ما تند چشم بی نوری مینمود ! ...
طعام بکمال سکوت و سکونت به انجام رسید . هر کس پی کار خود رفتند .
منهم یکقدری نشسته و حوادثات باقی مانده امروزئی خود را قید و ثبت کتابچه
خود نمودم . و با وجودیکه روزیقه در شش ساعت خوابیده بودم باز خود را


صحيفه ٦٥٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

بیدار خواب دیده بقمره فرو امدم و البسه ام را کشیده بخواب راحت فرورفتم.

روز یکشنبه ١٦ ذیقعده

شش بجهٔ صبح بود که بصدای لنگر انداختن واپور از خواب بر جهیدم. از قروت واپور در باب ممکن بودن يك غسل وشست وشوی بدن سوال نمودم . گفت :
- واپورما همه اسباب استراحت مسافران خود را مهیادارد بفرمائید که غسلخانه را بشما نشان بدهم. اسباب تغسیل همه درست بود. يك شست و شوی مکملی کرده و دریشی کرده و دوگانه فریضه معبود بر حق را بجا آورده بر سطح برامدم. آفتاب جهانتاب نواز گوشه افق شعاعات زرین خود را بر عالم اجسام نشر مینمود. واپور از بندر خیلی دورتر ایستاده بود. بندرگاه یافه بطوفان و قضاهای بحری مشهور است . لهذا واپورها بسیار دور از بندر به توقف مجبور میشوند . بعد از تحقیقات معلوم شد که واپور ما تا بعد از عصر درنجا لنگر انداز اقامت خواهد بود .
سبحان الله ! يك مسافری چون از سفر بسوی خانه می آيد يك اضطراب و خلجان عجیبی در دل خود حس میکند که آن اضطراب هم محض از برای این است که يك آن اولتر بخانه رسد . این توقف واپور را تا به عصر در چنین موضع بی سیر وتماشا اگر راست بگویم خیلی برخود دشوار دیدم .
چاره چیست؟ صبر باید کرد ! با خود گفتم: ازینکه اینوقت خود را


صحيفه ٦٥١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

بیهوده در وابور بگذرانم بهتر آنست که هرچه باداباد گفته به بندر برایم، اگرچه دوری وابور از بندر وتهلکه ناك بودن لمان یافه راشنیده بودم ولی چون دریا بسیار آرام و بموج بودرفتن را اولتر دانستم. ذاتا ملاقات (ملاجاندر) نام يك افغانی که با حضرت پدر از سفر زیارت بیت المقدس شان آشنا شده بود و اوصاف اورا از زبان حضرت پدر بارها شنیده بودم نیز دامنگیر خیال شده از قایقهای که بورتقال و لمبو و غیره بوابور آورده بودند یکی را بکرایه گرفته بظرف پانزده دقیقه به بندر برامدم.

یافه

(یافه) يك قصبه ایست که مرکز قایم مقام نشینی ایست از قایم مقام نشینیهای متصرف نشینی قدس شریف. از قدس شریف بمسافة (٥٥) کیلو متر بجهت شمالی، و در مابین بندر (عکا)، و (غزه) واقع شده است. بقدر ده پانزده هزار نفوس دارد. در اطراف و جوانب این قصبه بسیاری از باغچه های فرحبفزای پورتقال بسیار اعلا که در خوبی و لطافت مشهو، وتجارت منفعت آوری دارد، و لمبو، وانار، وانجیر، و بادام و دیگر میوه ها موجود است. کوچه هایش تنگ و تاريك و بی رونق يك قصبه ایست. اما بسببی که بندر بیت المقدس ميباشد يك اهمیت مخصوصی دارد. این قصبه بسیار قديم يك قصبه ایست در جغرافیه های قدیم یونانی بنام (يوبه) ذکر شده است و در تورات بنام (یافو) مذکور است. و بعضی گفته اند که بانی آن (یافث بن نوح است که نسبت بنام خودش آنرا (یافه) گفته اند. در نزديك بندر كه از قایق انسان بخشکه میبراید خرسنگ پاره های بسیار جسیمی در زیر آب موجود است که در وقت ارامی دریا اگر چه نوکهای بعضی از ان پدیدار بوده کشتیها خود را ازان محافظه


صحیفه ٦٥٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

میتوانند ولی در وقتهائیکه دریا بجوش و خروش باشد سنگهای مذکور سراسر از نظر غایب گردیده موجب ضایعات و فضازده گیهای بسیاری میشود. قایقها در اینجایك راه باریکی دارد که از میان دو سنگ پارۀ جسیمی میگذرد. و چون موجها بسیار بلند شوند سنگهای مذکور دیده نمیشود و کشتی بسنگ خورده آبگینۀ حیات کشتی نشینانرا بصدمۀ سنگ فنا از هم میشکناند. ولی کشتیبانان این بندر چون عادت گرفته اند و درینباب مهارت پیدا کرده اند از سیر و سفر فارغ نمیشوند.
والحاصل بايك هوای خوشی به بندریافه برآمده از بسی کوچه های تنگ و تاريك گذشته بيك بازار واسعی که نو بطرز جدید ساخته شده بود آمدم و در آنجایك عرابۀ بكرایه گرفته شهر و اطراف شهر را بيك ساعت گردش کرده از عرابه چی جای و موقع ملا جلندر نام افغانی را پرسیدم که میشناسد یا نی؟
گفت — خود اور اشخصاً نمیشناسم، ولی اگر باشد در تکیۀ افغانها که در قرب جامع (عفار) است خواهد بود.
گفتم — هانجاببر!
عرابه چی بعد از طی کردن يك کمی مسافه در پيش يك جامعيکه در يك بازار بود عرابه را توقف داده از عرابه فرو آمده و اجرتش را داده بجامع داخل شدم. جامع حولی واسعی داشت و در هر طرف آن رواقها موجود بود. يك نفر افغانی را در يك رواقی دیده بسوی او روان شدم، و بزبان افغانی به او.
گفتم — برادر! آیا میدانی که (ملا جلندر) در کجا اقامت دارد؟
افغان مذکور که از وضع و قیافتش چنان معلوم میشد که از مردمان اچکزایی یا کاکری باشد، و هم نو به اینطرفها وارد شده باشد بطرف


صحیفه ۶۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

قیافت وعینکهای من به تعجب نظر کرده برفیق دیگرش که در درون اتاق بود آواز داده بزبان افغانی گفت :
شابدین ! ته راسه وگوره چه داترك حه وایی زه نه پوهیږم!
یعنی : تو بیا ببین که این ترك چه میگوید ، من نمی فهمم !
گفتم ـ زه پشتون یم په پشتواستاسرخبوری کوم حه رازته پوهیږی ؟
یعنی من افغانم وبزبان افغانی باشما حرف میزنم چسان نمی فهمید؟
گفت ـ حه پوهیږم چه لك تاغندی چارچشمه پشتونهم پیدا کیږی ! په خبرده پوه شوم چه ملاجلندرآخنددی غوشت بیا باورمی نشوچه تاسوپه پشتو خبرکوی !
یعنی من چه میدانم که مانند تو افغانهای چارچشمه هم پیدا میشود! بسخت فهمیدم که ملا جلندر آخند را میخواستی . باز باورم نیامد که شما به افغانی سخن میگوئید !
درین اثنا ( شابدین ) نیز از اوتاق برآمد . بمجرد دیدنش مرا «سردارصاحب» گفته ودستم را گرفته ببوسید . مگر این شابدین شهاب الدین اسحاق زایی میباشدکه چند سال پیش ازین در شام بوده ومرا میشناخته است . بعد از احوال پرسی افغانی با من یکجا بسوی اوتاق ملاجلندر روان شد .
اوتاق ملاعبارت ازيك حجره خوب وباصفائی بود خودملا برای وضو رفته بود . بعد از یکدوسه دقیقه بیامد بعداز معانقه ومصافحه باهم نشستیم وازکیفیت آمدن خود به استانبول وازانجا تا به اسکندریه ورفتن حضرت پدر بسوی حجاز، و آمدن من بسوی شام ، ورسیدن وابور به یافه ومحض


صحیفه ٦٥٤ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم

بزیارت ملا صاحب آمدن ، و بعد از ملاقات پس بوابو رعودت کردن خود بیان نمودم .
ملاصاحب يك شخص افغان بسیار صالح و پرهیزگار وعالم فاضل يك شخصيست . از بسیار سالهاست که از وطن خود برامده واکثر عمر خودرا در زوایۀ همین تكیه افغانهای یافه بصیغۀ شیخی بسر آورده است. خواه افغانها و خواه مردمان یافه و خواه حکومت محلیه از حسن سلوك و خوشخلقی او ممنون و او را مرعی الخاطر میدانند . بقدر يكساعت با جناب ملا صاحب از هر در و هر رهگذر صحبت نموده و بفیوضات دعای شان نایل شده، ويك قورمه افغانی را بهمراه شان خورده و نماز پیشین را بجماعت ادا ساخته رخصت طلبیدم .
جناب ملا در اثنای مصاحبه گفت :
- بسیار شایان تأسفست که دولت خود مادر نجاها مانند دیگر دولتهانه يك سفیری دارد و نه يك قونسولی که از انسبب ما افغانها در نجاها حکم اولادبی پدروبی حامی را داریم .
گفتم - درممالك عثمانیه شما هیچگاه حکم بی پدرو بی حامی را ندارید. زیرا این دولت همدین و هم مذهب خودماست و چنانچه مادولت علیۀ عثمانیه را از خود میدانیم ایشان نیز مارا از خود میدانند ، همۀ ما يكوجو دهستيم .
گفت - بلی، اگر چه معناً همچنین است که شمامیفرمائید ولی مادۀ اینچنین نیست . زیرا بخود جناب شما معلوم است که تابعیت رسمی يك دولت را قبول کردن با ترك كردن ملیت انسان توأم است .
گفتم - بسیار درست میفرمائید . اماچه چاره دولت مادر يك كوشۀ دوردنیا افتاده ، رفت و آمد گفت و شنید با هیچ دولتی بجز دولت انگلیز ندارد ، وخودما برای پیدا کردن مناسبات دولیه خود تا بحال هیچ گونه


صحيفه 655 سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اقداماتی بکار نبرده ایم. به تعبیر صحیحتر دشمنان دوست نمای ما هزارها حیله
های موانع درین راه برای استقلال ما برانگیخته اند .
گفت — گفت و شنید ، و رفت و آمد موجب تاسیس مناسبات و اختلاط
میشود . هر دولت نسبت به تعداد رعایای خود که در دولت غیر داشته باشد
قونسلوس، یاویس قونسلوس در انجا میفرستد . حالا نکه در ممالک عثمانیه
اگر حساب شود تقریباً ده پانزده هزار افغان موجود میباشند . اگر چه
از طرف دولت علیه عثمانیه در نفس پایتخت و همه ولایات حتی قصبه های
بزرگ ملك شان تکیه های متعدد که همه آنها اوقاف مکمل دارند موجود
داشته است و افغانها را همه عثمانیان بنظر محبت برادرانه می بینند ولی اگر يك
دعوی حقوقی در ما بین يك رعیت افغانی بايك رعیت دیگر دولت اجنبی
واقع شود و حل وفصل آن بمحاکم قانونیه عثمانیه بیفتد می بینیم که با تبعه
دولت اجنبی ولو نه دولت ایران باشد از مأمورین سفارتخانه شان يك مأمور
مخصوصی با تبعه اش بمحکمه آمده نمیگذارد که حقوق آن فرد رعیتشان به
اغراض نفسانیه پایمال شود ، ولی افغان بیچاره ازین محروم است. با وجود
اینهم اگر حقیقت را عرض کنم مقصدیگانه من از لازم دانستن قونسلوس
وسفير يك چیز دیگر است .
گفتم — چه چیز است .
گفت — ما مردم افغان يك قوم و ملتی هستیم که به قومیت و ملیت
خود همیشه فخرولاف میزنیم ، ومردم عوام ما دولت متبوعه خودشا
نرا از همه دولتها برتر و پرقوت تر زعم میکنند . حتی دیروز در همین او تاق
من مدیر تحریرات انجا که ( قدری) افندی نام دارد و به این عاجز يك
محبت و اخلاصی میپروراند آمده بود ( توکل) نام يك کابلی که هنوز نو
وارد شده نیز نشسته بود . افندی مذکور بمزاح از من پرسید که :


صحیفه ٦٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

- این برادر افغانی خود را نومی بینم . حتی قیافت شان نیز بدیگر افغانها نمی ماند . به بینید این لنگوته تاب داده و این شف دراز تا پاشنه ، و بر سر این جاکت گلنار ساتی سهارا که در بر کرده این لنگوته تاب داده دیگر را به بینید که به چه پیچ و تاب بر کمر بسته . عجب قیافت ! آیا این گل نو از باغچه کدام شهر افغانستان باشد ؟
گفتم - این کاکه توکل آغا ست که از مردمان نفس کابل و صنعتش شاطریست و هنوز یکسال نشده که از کابل برآمده !
گفت - بعربی میداند ؟
گفتم - يك کلمه هم نمیداند .
گفت - مهربانی کرده شما ترجمانی مارا بکنید که یکساعت این برادر خود را آزار بدهیم . بپرسید که افغانستان عساکر منتظمه بطرز جدید دارد؟
توکل را خطاب نموده سوال افندیرا از و پرسیدم :
گفت - - نو مه مز میش ره نمیفامم . بگو پیشه ! اگه پلتنای اوغانستانه ببینی عقلت از سرت کوچ میکنه !
گفت - خوب ! آیا طوپ دارد ؟
گفت - بگه پیشه ! طوپای او غانستان مثل طوپکایو نیست. فیلا کشش شان میکنه فیلا !
گفت - خوب ! آیا ریل دارد ؟
گفت - - و بابا ، لیر چیست ؟ ده عين دو بدن يك كرت دیدی که قسش برامده لق کده آغا ستاده شد. گپ از قطارهای شتر بزن که پدر لیرت است.
درین اثنايك صدای وابور بلند شده قدری بیگ پرسید :
- - خوب برادر! این را راست بگو که همچنین وابورها امیر شما دارد؟
گفت - ای ره بی اونی ! بگو پیشه ! اگه ای دریا آبی که تو داری


صحیفه ٦٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اوغانستان میداشت او وقت میدیدی که اوگوت چه ره میگن . بازم میگمت بگو پیشه ! دخدا امیر ما ار فیلی داره که قاانش این از کابل ده جلال آباد میرسه !
قدری سبک گفت :
شما افغانها بغیر ازینکه لافها و پتا قهای خشک بزنید دگر کاری ندا رید . دولت شما هنوز در جمع دولتها داخل نیست ببین بیرق همه دولتها در هر هر شهر ، و در هر هر بندر ما بر سفارتخانه ها و قونسلوسخانه های شان برافراشته شده ، تکتهای دا ك شان ، ضرب و سکه شان بانکنوتهای شان سوداگری شان در همه طرف دنیا دارج و معتبر است . از افغانستان كدام يك ازین چیزها را از وقتیکه از افغانستان برآمده در کدام جا ديده ؟
توکل بیچاره در یجا تگهایش سست کشته گفت :
ـ ده اینجه کئت آمدیم آغا ! چه کنیم ددستم نیست که بیرق سفیر خوده این د مو پایتخت میزدم .
این است که مقصد یگانه من باز از روی همان شرف و شان ملیتی و قو میتنی ماست که با وجود بالانی و درویشی و گوشه نشینی از همین فخر ولافی که توکل دار د منهم دست بردار شده نمیتوانم ، وازین است که هیچ نباشد دیدن يكيك بيرق دولتی خود را در نجاها آرزو میکنم .
گفتم ـــ آخند صاحب ! ملك ما بخود ما و شما معلو مست که هنوز خود ما در ملك خود بيرق دولتی نداریم و نمیدانیم که بیرق دولتی چیست و چه معنا دارد چه جایی که در خارج ! این سخنها که شما میفرمائید موقوف بر علومیست که در مکتبهای ملکیه و حقوق خوانده میشود . مردمان عالم این علوم که کثرت یافت خود بخود این کارها جاری میشود . حالا نکه در ملکهای ما هنوز مکتبهای ابتدائی طرز جدید وجود ندارد ! حتى


صحیفه ٦٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

از ین بیعلمی ما دولت همسایه خاین و غدار ما یعنی انگلیز استفاده
کرده ما را بتمام عالم حکومت غیر مستقل وتحت حمایت خود نشان داده است،
و ما هم چون از بیعلمی خود، معانی آزاد ومستقل و نیم مستقل وغیر مستقل را
ندانسته ایم ساکت مانده در پی این و آنش نگشته ایم و تنها بيك لاف و گزاف
خشك وخالی اکتفا ورزیده ایم .
گفت – بلی راست میگوئید ! این انگلیز پدر لعنت ملعون درینجاها هم
دایما برماها حق سیادت ورعیتی خود را ادعا میکند . واکثر مردمان ماهم
از جهالتی که دارند به تشویق قونسلهای آنها به گرفتن تذکره وپاسپورت انگلیزی
رسماً تابعیت انگلیزی را قبول میکنند . آه ! این يك درد جانخراشیست که
همیشه دل مرا پر خون داشته است . خدا قهر کند انگلیزها را ! خدا بردارد
جهالت را ازما ! ما هنوز طفلی هستیم که بدنیا آمده ایم . از دربار خالق فعال
لمایرید میخواهم که همه ترقیات ومظفریات را بپادشاه غازی رها دهنده
ناموس وطن ما را از چنگ دشمنان امیر عبدالرحمن خان عطا فرماید .
والحاصل جناب ملا و چند نفر افغانان دیگر مرا تا به لب دریای بندر
مشایعت نمودند. در انجاچون بطرف بحر نظر کردم بی اختیار موهایم بر بدنم
راست گردید . آن بحریکه صبح در وقت آمدن مانند يك اطلس خارایی
مینمود ، درین وقت بيك تپه زارپست و بلندی تحویل یافته . دوری مسافه
واپور ، موجهاى دهشت آسای این بحر پر شر وشور سنگلاخهای پنهانی راه
از چنان تهلکه های عظیمه نبود که انسانرا بلرزه نیندازد . اگر شرم و
غیرت افغانی نمیبود ، و در پیش این افغانهای خود سبک و بی آب نمیشدم با وجود
شوق و آرزوی زودرسیدن خانه ، واز دست برآمدن صندوق و اشیائیکه
در وا پور داشتم ازین سفر مهلك صرف نظر میکردم . ملا جلندر گفت :
- بحر بسیار خرابست .


صحيفه ٦٥٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

گفتم — چه چاره ؟ باید خود را به واپو برسانم .
گفت — خدا خیر پیش کند .
وقت یک و نیم بجه رسیده بود، یک باد شمالي بسیار شدیدی در وزيدن
بود . موجهای دهشت انتمایی که از طرف بحر بقوت باد يك بر دیگر بالا
برامده و از پی هم دویده بسوی ساحل می آمد، و بقوت و شدت تمام باخر
سنگهای کنار بحر مصادمه میکرد آبهای آن گاهی بقدر ده پانزده گز بالا
برامده و کف سفید مهیبی حاصل کرده جگر ها را صداهای پر هیبت
آن بلرزه می آورد .
و الحاصل در صدد جستجوی يك قایق متین ، و قایقچیان مهارت
کین افتاديم يك قایقچی کهنسال تنومند چشم چقور ریش تراشیده بزرگ
برونی پیش آمده و دستهای ملا جلندر را بوسه داده گفت :
— این مهمان شمارا من بوابور میبرم بر دیگر قایقچیان اعتماد نکنید.
زیرا بحر را می بینید که چسانست ؟ ذاتا دیگر قایقچی را که جسارت بر
رفتن کند هم نخواهید یافت .
ملا جلندر بمن رو آورده گفت :
— آقای من! در ینوقت برای شما دو کار است : یا اینکه از رفتن صرف
نظر میکنید که اواز و بعقل نزدیکتر هم همین است . یا اینکه تهلکه را بچشم
گرفته و توکل بر خدا کرده میروید . اگر بهمه حال رفتنی باشید بر (عبود
الدقیر ) آغا اعتماد کنید که در فن خود مهارت کامل دارد . و مانند دیگر
قایقچیان این بندر که مشتری را در نیم راه در یافت کنند نیست .
گفتم — سبحان الله ! مگر قایقچیان اینجا این صنعت را هم دارند ؟
گفت — بلی ، این مشهور است . مثلا در اول با مشتری از بندر بيك
مجیدی بردنش را به وابور کوتاه میکنند چون به نیم راه برسد، میگوید


صحیفه ٦٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
اگر چار مجیدی میدهید خوب وکرنه پس میکردم ، هر قدر گفتگو
کنید ممکن نمیشود ناچار مجیدی نگیرد ، اما عبود آغا ازان رقمها نیست !
آیا همچنین نیست عبود برادر ؟
عبود — حاشا ياسيدى ! على الخصوص که مهمان شیخ ما باشد !
ملا — خوب صاحب ! شمایك لیرهٔ فرانسوی حق وحلال به عبود
آغامیدهید ؟
گفتم — يك مجيدی هم بالا تر !
عبود — هیچ اندیشه مکنید ! به برکت حضرت باز عبد القادر ودعای
حضرت شیخ بسلامت میرویم . بفرمائید که ناوقت میشود و رفته رفته
طوفان زیاده تر شدت میکند .
با جناب ملا و دیگر برادران افغانی خود وداع با مصافحه ومعانقه اجرا
کرده از سر زینه کنار بحر در قایق در امدم قایق باریسمانهای محکم به ستون
میخهای کنار بحر بسته شده بود . در قایق بغیر از خود عبود چار نفر
جوانهای تنومند دیگری نیز بودند . خود عبودسکانرا بدست گرفته چار
نفر قایقچی دیگر دو طرف و دو بدیگر طرف پر ها را گرفتند عبود گفت :
— اولادها ! خوب چشمهای تانرا باز داشته هوش و گوش تانرا بر
امر و قومانده من بدارید .
اینرا گفته وريسمانها را باز کرده قايق مانند يك عرابه فایتون کوچکی
که به چهار اسپ ویلهٔ بدمست بسیار بدعملی بسته باشد ودفعتهً عرابه چی
آنها ايك قمچین بسیار محکمی بنوازد و اسپها برهوا شده عرابه را بکشد ،
موجهای مدهشه بحر نیز قایق را همچنان قوتی بر هوا نموده بقدر بیست
سی قدم دفعتهً به پیش براند . یا آنکه قایق ، يك بالون پر از غازی بود
که بمجرد بازشدن طنابهایش بشدت بر هوا برامد. اماقایق مابالونی بود


صحيفه ٦٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

که بر زروه های تپه های موجهای بالا انتهای دریا بر امدن و فرو آمدن گرفت . نه بروی هوا !
بر تخته های چو کشی قایق نشستن را ممکن ندیده بر زمین آن فرو آمدم و بدو دست از تخته های مذکور محکم گرفتم . بنابر امر و قوماندۀ کپتان عبود چهار پر کشهای تنومند پرهای خودشانرا بی آنکه بکشند بدست محکم گرفته بودند و قایق را تابع حرکات امواج بحر گذاشته زور بر راندن کشتی نمیکردند. ومانند دو چوب بازی که در مقابل همدیگر آمده ، ومتصل بر اطراف یکدیگر خود گردش کرده ، وبمجردیکه حریف خودرا خالی بیابد چوب خودرا بران حواله کند کپتان عبود نیز با موجها همین قلو به بازی را گرفته بود . در اثنای شدت موج که قایق را بالا میبر ا و ر دبه قوماندۀ ( وقف ) پرکشهارا از پر کشی منع ، وچون موج از زیر قایق میگذشت هماندم به قوماندۀ (عجل) بيك حمله خود را بر زروۀ موج دیگر میرسانید .
قایق ما در نقطه مهلکۀ مدهشه که عبارت از دو تپۀ خرسنک زیر دریا که کشتیها از تنگنای دهشتناك آن بگذشتن مجبوراند تقرب ورزیده بود . کپتان عبود ( دقت ) گفته فریاد بر آورد . عمله ها پرها را سست ماندند . تهلکه خیلی مدهش مینمود . مردمان و اپورنشین با دوربینها ازواپور، ومردمان ساحل نشین که ملاجلندر و رفقایش نیز در ان داخل بود از ساحل بکمال اضطراب و هیجان حرکات قایق را با خرسنگها تماشا میکردند . حواس دما غمر جملةً از محاکمه عاجز مانده ، وخونهای همه وجودم در دل هجوم نموده در خود يك افسردگی و بی حسیئی میدیدم !
قایق در مدخل تنگنای خرسنگها مانند شکار تیکه شکار خود را ترصد کند برای یافتن يك موج مناسب منتظر ومترصد بود . کپتان درین اثنا باز يك « دقت » ودرعقب آن «عجلویا اولاد» گفته هر چهار پرها بیکدم در کشیدن


صحيفه ٦٦٢ سياحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم

شدند . قایق از روی يك موج بسیار بلنديكه در این اثنا از جهت مقابل آمده روی تپه خرسنگها را استیلا نموده بود بيك خیز بالا بر آمده و مانند کسیکه از سربالایی رو به نشیبی یخ مالك بخورد به آنطرف خرسنگها لخشیدن گرفت . از طرف واپور صدا های « هوررا » و از طرف ساحل صداهای « سلامت ، سلامت » برخاست .
قایق ما اگر چه از جهت دنباله خوديك مصادمه كمی باسنگ نمود ، ولی بسبب خاصیت الاستیقیشی آب ، موج آنرا زود بالا کرده بقدر بیست قدم بیکباره کی پیشش انداخت . ازین تهلکه مدهشه خرسنگها بسهولت گذشتیم ، و باز بهمان اصول وقاعده ئیکه کپتان پیش نهاد خود گرفته بود بر ذروه های موجها بالا بر آمده و از دامنه های ساحل آن تپه ها خود را لخشاند. به تقرب ورزیدن و اپور کوشش میورزید . بوقت حرکت واپور هم کم وقت مانده بود . حال دریا و قایق ما در ینوقت بيك پوست پسته و يك طشت آب بزرگ پر آبی مشاهبت میرسانید که آب طشت را بقوت هر چه تمامتر به استقامتهای مختلف بشو ربیارند، و پوست پسته را در ان آب بیندازند . این است که حرکات غیر اختیاری قایق ما بهمان حرکات پوست پسته مشابهت میرسانید. از کثرت حرکات مختلفۀ زیر و بالا شدن و بچپ وراست میل کردن، چنانچه انسان از دود زغال يك زغالی بسیار شدیدی بشود منهم بهمجنان يك حالی گرفتار آمده بودم . درگوشهای خود يك كرانی و پُرْسِ عجیبی حس کرده هیچ چیزی نمیشفیدم ، اطراف در نظرم ماننديك دايره ئيكه بچرخ افتاده باشد بر میخورد. از کلاه تا به بوتهام، البسه ام تر شده بود . در وجود خودم يك سستی و رخاوتی حس میکردم . خوف وبيميك حس حسرت و نا امیدی در دلم انداخته بود !..
قایق ما بواپور تقرب نمود ! لكن اصل تهلکۀ عظیمه در پنجا بظهور پیوست .


صحیفه ٦٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم

زیرا نزدیکشدن قایق بواپور وبرامدن قایق نشین بر سر زینه آن در چنین موج ، واینچنین رستخیز از تهلکه هائیست که گذشتن خرسنگها در پیشش هیچ است .
کپتان عبود بر من بانگ زده گفت :
ـ بیگ افندی ! یکقدری خود را استوار کنید . زیرا در صد نود ونه احتمال شکسته شدن قایق ما را دارد. از قایق در گذشتیم . بسلامت برامدن شما مطلو بست که آنهم يك قدری بچستی و چالا کی شما نیز متوقف میباشد .
گفتم ـ هر وظیفه ئیکه در باب معاونت شما بر من ترتب کند به اجرای آن آماده ام .
گفت ـ من بيك مانوره بسیار جسورانه تشبث میکنم معاونت شما همینست که در باب رهانیدن جان خود مان با ما یاری کنید .
گفتم ـ چه سان ؟ واضحتر بگوئید .
گفت ـ موجهای عظیمه را می بینید که واپور را نیز تپيچه درجه بالا و پایان میکند . قایق ما که مانند يك توپ پایه کی بادی در جست و خیز است تا در نز دزینه واپور تقرب کند موج او را بشدت بواپور میزند که هماندم پاره پاره شدن قایق در صدی صد محتملست .
گفتم ـ بسیار خوب است ! ماهم بشکستن قایق در قعر بحر نایاب رفته طعمه ماهیان دریا میشویم والسلام !
گفت ـ شما خاطر جمع باشید . بحول الله تعالی و مددالانبیاء والا ولیا تا جان در بدن داریم برای رهانیدن شما کوشش میور زیم . ولی شما را هم لازمست که بمجرد تماس قايق بواپور يك چالاکی بخرج برده بر زینه واپور خود را پرتاب کنید و زنجیر عمودی ئیکه زینه بآن محکم آویخت


صحيفه ٦٦٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد سوم

شده است گرفته خود را برهانید . بعد ازان بر ما و قایق هر انچه آمد خوش آمد!
گفتم - البته هرانقدر سعی و قوتیکه داشته باشم برهاندن جان خود صرف خواهم کرد . واگر تقدیر الهی بر غرقم رفته باشد نه من ونه تو ونه همه دنیا مرا رهایی نخواهد داد .
کپتان به مانورهٔ خود آغاز کرد . رفقای خود را تنبیهات و تاکیدات لازمه ئیکه درباب اجرای مانوره لازم بود نمود . مانورهٔ کپتان عبود خیلی ساده و از تکلف آزاده بود . یعنی رهانیدن من ، و فدا کردن قایقش .
کپتان مرا از جائیکه نشسته بودم بر ایستادن اشارت نمود . و ( دوت ) گفته رفقای خود را به قوماندۀ ( مجلو ) و خودش بدور دادن سکان آغاز نهاد !
درمابين من و غرق يك خطوه باقی مانده بود ! کپتانها و داکتر و عملۀ واپور بر کنار واپور جمع آمده بودند و چنبرهای را برای میان خالی برای رهانیدن مغروقین در دست داشتند . حتى يك دو نفر عملهٔ واپور بر زينه نیز فرو آمده بودند .
کپتان عبود : «يا مدد الصالحين !» گفته در اثنایی که موج به برابری زينه واپور رسیده بود یکدم کشتی خود را بواپور نزديك كرد .
کشتی ، بشدت هرچه تمامتر بادیوار آهنین واپور مصادمه نموده بيك صدای شراق هولناکی از طرف بینی دو پاره گردید . من بمعاونت عبود اگرچه بر زينه واپور جهیدم ولی تنها زنجیر زینه بدستم آمده و موازنهٔ خود را قایم کرده پایهایم را بر قدمۀ زينه رسانیده نتوانستم و در حالتی که هر دو دستم بزنجیر چسپیده بود بدریا افتادم و تا بسینه در آب فرو رفتم اما عبود که او نیز دو زینه بالا تر از من بکنار زینه دستهای خود را چسپانیده


صحیفه ٦٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بود به امدادم شتاب نمود ! در همانحال سکرات الموت خود چشمم
بدریا افتاده دو نفر قایقچی خود مانرا دیدم که در میان چنبرهای رابری که
از واپور برای شان انداخته شده بود درامده بودند ، و دو نفر دیگرشان
هنوز در روی موجها بشنآوری دوام داشتند و خود را بچنبر رسانیده نتوا
نسته بودند . از قایق اثری هم در بحر نبود ! . . .
در اثنائیکه عبود بگرفتن بازویم ، و کشیدنم از بحر کوشش مینمود يك
موج بزرگی از زیر پایم آماسیدن گرفته تا به قدمه های پنجم و ششم واپور بالا
برامد که شدت برخاستن موج بقوت تمام مرا بر قدمه زینه واپور پرتاب نموده
و پیشانیم را بشدت غیر اختیاری بدیوار واپور زده از شدت درد ، و هیجان
و اضطراب فوق العاده از خود در گذشته بیهوش افتادم ! . . . . .
وقتی که بهوش آمدم خود را در يك اوثاق زیرین قومانده بريك فرش
خوابگاهی افتاده یافتم . اول چون چشمم باز شد برسیمای مردانه جسورانه
کپتان عبود افتاد که با قاشق در دهنم دوا میریخت . اول سخنی که از
دهنم برامد این بود : « الحمد لله ! تشکر میکنم کپتان عبود ! زود خبر
بدهید که رفقای ما رهائی یافتند ؟ »
گفت — بلی الحمد لله ! خود را چسان می یابید یا حضرت البیگ ؟
گفتم — بجزيك سستی اعضا و ناتوانی قوادیگر ناگواری در طبیعتم نمیبینم .
گفت — خیر است. این سستی و رخاوت از رفتن خون بسیار است .
گفتم — آیا بسیار خون ضایع کرده ام؟ چرا که من از خود خبر ندارم که بعد
از غرق شدنم چه پیش آمده است ؟
گفت — شما غرق نشدید موج شمارا بر زینه واپور انداخت به
تعجب افتاده گفتم :
— آیا من در بحر غرق نشدم، و شما مرا از بحر بیرون نکشیده اید ؟ حالا تکه


صحيفه ٦٦٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

من چنان حس میکنم که من در زیر ثقلت آبهای بسیاری مانده ام .
- بلی شما غرق شدید . ولی بر زینه واپور در زیر آب غرق شدید . آب های موجی که شما را بر زینه پرتاب نمود از سر شما آنقدر بلند شد که در پته پنجم زینه مرا نیز سراپا غرق نمود ولی اگر (مدد الصالحین) نمیبود و مرا بزودی بسر وقت تان نمیرسانید، و از دست تان گرفته بدست دیگر بزنجیر زینه خود را نمیپیچیدم آب موج ما و شما را هر دو واپس بقعر بحر میرسانید .
ازین سخن او واقعات مدهشه گذشته باز بخاطرم آمده و يك آهی کشیده بی اختیار چشمهایم خود بخود پوشیده شد! نمیدانم که چقدر مدت باز در عالم بیخودی مانده ام . دگر بار چون چشمم را باز کردم عبود را دیدم که بدنم را با اسپریت دلك مینماید . و يك جوان فرنگستانی را دیدم که پیشانیم را پاك میکند، و دوا گذاشته بسته میکند . مگر این شخص داکتر واپور بود .
هماندم شکستگی سر پسر عایله فلاکت دیده استامبولی بخاطرم آمده از چنین مکافات دست بدست عالم امکان حیرت کردم، و شکر ان الهی را بجا آوردم که مرا بر خدمت ومعاونت آن بیچارگان بی خانمان سوق نمود تا عبود و این فرنگی را بمعاونت من مجبور نمود!
آری! آری! نکویی کن تا نکویی بینی ، بدی مکن تا بدی نه بینی .
داکتر سرم را بسته گفت :
- چسان هستید ؟
گفتم - بسیار خوبم . آیا زخم سرم بسیار وخیمست یا همینقدر است که خودم حس میکنم ؟
گفت - شما چسان حس میکنید ؟
گفتم - يك سوزشی بسیار کمی حس میکنم !
گفت - همچنین است! بیهوشی شما را هیجان فوق العاده تان و صدمه که بشما رسیده سبب شده است . وگرنه زخم پیشانی شمازخم نی بلکه يك خراشه


صحیفه ٦٦٧ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم

کی ایست که تنها پوست و يك كمترى گوشت از هم كفیده و به استخوان هیچ
ضرری نرسیده . امید است كه تا فردا شام هیچ اثری نماند !
گفتم - مرا بقمرهٔ خودم چرا نبرده اند ؟
گفت - در قمره بدرجهٔ کفایت هوا نبود . حالاً نکه جکروشش شما
بهوای صافی تازه بسیار احتیاج داشت ازانسبب شما را درین اوتاق که هوا
داراست خوا با نیدم .
داکتر - هنوز دو ساعت مانده که به بیروت برسیم . حالا یکقدری
آب گوشت میگویم برای شما بیارد آنرا خورده تا میتوانید سعی کنید که
خواب تان ببرد ، زیرا دو ساعت خواب راحت برای شما از صدمن دوا
بهتر است .
اینرا گفته ، از اوتاق برامد . بعد از پنجدقیقه کارسون آمده يك
کاسه آبگوشت بسیار تیره و مزه داری آورد . آنرا نوشیده ، و عبود را
نیز بخواب اشارت کرده خودم نیز بخوابرفتم .

روز دوشنبه ۱۷ ذیقعده

- بیروت -
ضیای آفتاب که از پنجرهٔ اوتاق بر رویم افتاده بود از خوابم بیدار
نمود . در اوتاق هیچکس نبود ! بسوی ساعت دیواری کوچکی که بدیوار
اوتاق نصب بود نظر کردم . دیدم که ساعت هشت است . از غیر متحرک
بودن واپور و تردد ، و قیل و قال مردم ، و کرکر ماشینهای جراثقال
فهمیدم که در ( بیروت ) هستیم .


صحیفه ٦٦٨ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

از جای خود برخاسته نشستم . گوشهایم هنوز در غرس بود . در سر خود بجز يك سنگینی خمار مانندی دیگر دردی حس نمیکردم . و جود خود را تندرست ، و تا یکدرجه توانا و با قوت یافتم .
درین اثنا داکتر و کپتان عبود درامده گفتند .
چه حال دارید ؟
گفتم — هزار بار شکر ! خیلی خوبم .
دریشی وزیر پیرهن وزیر جامه و جراب و بوت مرا چون تبدیل کرده بودند ، و از خود زیر پیرهن و پاجامه و جراب و يك دریشی خواب بمن پوشانیده بودند داکتر گفت :
— چون البسهٔ شما سر تاپا تر شده بود بالمجبوریه تبدیل دادن آن لازم آمد . چون صندوق خود شما را باز کرده نمیتوانستیم یکدست کالا و دریشی خواب خود را بشما پوشانیدم . ها ! اما گمان نکنید که مستعمل بود ! نی بلکه پاك و شسته بود . البسهٔ خود شما را کارسو نها خشك كرده و او تو نموده این است که در پیش سر شماست، هر گاه دریشی بکنید هیچ مانعی نیست .
گفتم — آیا اگر بقمرهٔ خود رفته دریشی بکنم مانع هست ؟
گفت — هیچ مانعی نیست . رفته میتوانید .
لهذا بر پا خواسته ، و عبود از دستم گرفته آهسته آهسته بقمره فرو آمدیم . از عبود پرسیدم که :
— آیا رفقای شما چه شدند ؟
گفت — همه در وابور هستند . زیرا احتمال باز گشتن شان به بندر نماند. قایق پاره پاره گردیده غرق شد . دیگر آله نقلیه ئیکه عودت کنند موجود نبود . لاچار بو ابور برآمدند .
گفتم — حالا چه میکنید؟ آیا در بیروت یکدو روز میمانید ؟ یا پس میروید؟


صحيفه ٦٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفت— در بیروت چه میکنیم. حالا خبر گرفتیم که دو ساعت بعد يك و اپور روسی بطرف یافه، و پورتسعید و اسکندریه آماده حرکتست لہذا ازین واپور برامده سر راست به آن و اپور میرویم.
گفتم — عبود برادر ! منهم در حال سفرم. مقابلهٔ خدمت شمارا بهیچصورت کرده نمیتوانم . زیرا شما بحیات من خدمت کرده اید که مقابل آنرا بجز جان دگر چیزی کرده نمیتواند . معما فیه برای جبیره قایق شما و اجرت پاس عودت کردن شما این ده پوندر از من قبول کنید که شش آن از خود شما باشد و چهار لیره از چهار رفیق شما. چه کنم خدا میداند که در وقت حاضر بیشتر ازین ندارم اما اینرا هم بشما وعده میکنم که بمجرد رسیدنم بشام همین قدر مبلغ دیگر بواسطه شیخ جلندر افندی برای شما روانه میکنم.
گفت— یا حضرت البیگ ! من از خاطر پیسه و پول بشما خدمت نکردم. من بجناب شیخ افندى بك اخلاص و عبودیت صمیمئی دارم. شما را مهمان شیخ افندی گفته خدمت کرده ام. اکر يك پیسه هم ندهید هم ممنون میشوم ولی چون شماده لیره انگلیزی بعامیه هميديك ليره ومجيدی پیش ازین هم داده اید. زیاده تر ازین انعام نمیشود و نه حق داریم.
مبلغ مذکور را از صندوق کشیده بنامبرده دادم و دریشیئیکه گارسون آنرا خشک کرده آورده بود آنرا نیز بمعة بوتهابه او بخشیدم. عبود از من وداع کرده و ممنون شده برامد. منهم كالا و دریشی داکتر را کشیده وبا یکدست پیراهن وزیر جامه پشمینۀ بسیار اعلایی که در پنهار از استانبول خریده بودم بايك شیشه لوانته بسیار فاخر و يك دو سمال ابریشمی با کالای خود داکتر در يك دسمالی پیچانیده بدست گارسون قره برای داکتر فرستادم خودم نیز کالا و دریشی خود را پوشیده وصندوق واشیای خود را بسته بالا برآمدم.


صحيفه ٦٧٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

داکتر را دیدم که بر سطح قدم میزد . چون مرا دید پیش آمده گفت :
- چسان خود را می یابید ؟
گفتم - الحمدلله . هیچ درد و الم بجز یکقدری ضعف و سر گنکسی ندارم .
گفت - امروز میباید که در يك اوتلی رفته بجز راحت دگر هیچ کاری
نکنید . طعام را نیز خفیفه تر بخورید ! امید است که فردا هیچ چیزی نماند .
گفتم - من رفتنی شام میباشم ، وبوقت شام باعرابه داك حرکت
میکنم و نمیخواهم که همچنین سر با دسمال بسته بخانه بروم زیرا موجب
پریشانی عایله میشود . آیا هنوز زخم سرم به بستن احتیاج دارد ؟
گفت - بیائید که بازيك معاینه کنم .
بادا کتر باز به اوتاق اول رفتیم . دسمال زخم را باز کرده زخم را معاینه
کرد و آپانسمان لازمی را اجرا کرده پس بسته نمود . و يك شیشه دوای
کوچکی داده گفت :
- امروز تا بشام باز نکنید ، و ازین آب در هر دو ساعت یکبار زخم را
تر کرده باز دسمالرا به بندید . فردا وقتی که بخانه میرسید دسمالرا اگر باز
کنید هیچ ضرری ندارد ولی راحت کردن امروزئی تان تا بشام
ضروریست .
از داکتر وداع کرده و يك قایقی گرفته به بندر برامدم . سرقومیسر
لیمان بیروت که ( حسن ) افندی نام دارد ، و از سالها بهمین مأموریت
در بندر میباشد ، وبسبب رفت و آمد بار بارما برين بندريك دوستی و محبتی
با هم رسانیده ایم بر لب زینه مرا استقبال کرده ، وبيك تلاش واضطرابی
دست مرا گرفته گفت :
- الحمدلله علی السلامه ! شکر شمارا زنده و سالم یافتیم خدا میداند که
بسیار پریشان بودیم .


صحفه ۶۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفتم — مگر از وقوعات خبر دارید؟
گفت — يك تلگراف ازیافه دیشب به نیم شب گرفته‌ام که مضمون آن
از روانه شدن شما از بندر بسوی واپو رباقایق ( عبود الدقمر ) و قضا زده
شدن قایق بود . ازین تلگراف خدا میداند که بچه اضطراب وصول
یافتن واپو ر را انتظار میکشیدم ! واپو ر پیش از طلوع فجر واصل شد
هماندم خودم بالذات بواپو ر آمدم ، شما بخواب بودید از صحت شما مطمئن
شده پس به بندر آمدم . حالا بفرمائید که در اوتاق خودم يك قهوه
نوشیده راحت بکنید .
با جناب قوميسر افندی به او تاقش آمدیم . و حکایت قضازده‌گی
خود را تا بجائیکه خود من دیده بودم . و بعد از بیهوشی خود چیزیکه از
عبود شنیده بودم يکان يکان حکایه کردم ، و بقدر یکساعت در انجا مانده
برآمدم . ويك عرابۀ گرفته ، و صندوق و اشیای خود را در ان نهاده
یکسر به ایستگاه عرابۀ دلیژانس که در (منشئیه ) بود آمدم . صندوق و
اشیای خود را در انجا تسلیم نموده و تکت عرابه (آنطور ) را که دروقت
شام حرکت میکند گرفته از ایستگاه بر آمدم ، وسرراست به اوتل (کوکب
شرق ) آمده ، و يك اوتاق هواداری را باز کرده بموجب قول داکتر
استراحت کردم . و تا بدو حصه روز گاهی بخواب و گاهی به بیداری گذرا
نیده از او تل بر آمدم. هيچ بيراحتی در خود نمدیدم. بيك لوکانطه آمده
خفيف يك طعامى خوردم و وقوعات مدهشه مهلکه ئیکه بر سرم آمده
بود در پیش نظرم يکان يکان تجسم نموده قلبم رايك دهشتي استيلا نموده
ایا گردستم بزنجیر نمی آمد و همجنا نکه موازنه خودرا غایب کرده پایم را
برزینه رسانیده نتوانستم هر گاه دستم نیزبی آنکه بزنجیر برسد یا زنجیراز
دستم خطا خورده در بحر میافتادم هیچ شبهه نیست که دوباره روی دنیارا


صحيفه ۶۷۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

نميديدم . زيرا بقدر ذره از شناوری بهره ندارم . افتادن من در بحر ، و
فرو بردن موجها مرا در زير و ابور بديهی و آشکار بود که بعد از ان بالا برا
مدن ازان محال مينمود . و چون بالا نمیبرامدم غواص نيز مرا پیدا نمیکرد .
مگر که جسد بيروح مرا که آنهم بشرطيکه از دندان سگ ماهيان رهايی
می يافت ! چنبرهای آلات تخلیصیه که برای مغروقین از واپور بدریا انداخته
میشود هیچ بدرد من نمیخورد . زیرا آن حلقه ها برای کسانیست که
شناوری بداند ، وبشناوری خودرا به آن رسانیده بگیرد !
والحاصل این تصورات و تخیلات بی اختیار وجودم را بلرزه آور
ده از لوكانته برامدم ، وسرواست بجامع مبارکی که دست مبارك حضرت
یحیی علیه السلام دران مدفونست و ذکر آن در جلد اول سیاحتنامۀ
عاجزانه سبقت نموده آمدم و دوگانه شكرية الطاف الهی را بجا آورده
نماز پيشين را بجماعت ادا کردم . وبعد از نماز بقدر وسع وقدرت عاجزانه
بر فقر او مساكينی که در جامع و مدرسه موجود بودند چیزی خيراتی کر
ده از جامع بر آمدم .
عرابة ( آنطور ) به شش بجۀ شام حرکت میکرد . لہذا يك عرابۀ
گرفته بقدر دو ساعت در باغچه های صنوبر زار جنگلهای دامنۀ جبل لبنان
گشت و گذار کرده بوقت معین به ایستگاه آمدم . عرابه حاضر شده بود .
عملۀ عرابه صندوقها و اشيای مسافرين را بر بام عرابه جابجا میکردند .
زنگ حرکت زده شد. در عرابه داخل شده نشستم وبايك دو مسافريكه
موجودبود مساء الخير گفته دريك گوشۀ خزیدم .
سبحان الله ! انسان چه مخلوق غريبیست ! بجه گونه اسرارها ، و
چه طبیعتها ، وچه افکار محاطست ! یکماه پیش ازین که از همین راها
میگذشتم از خانه بر آمده رو بسفر نهاده بودم . حواس وافکارم در انوقت


صحیفه ۶۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

در همین راهها بدیگر گونه افکارات و دیگر نوع تخیلات مصروف بود، و در ینوقت اگرچه عرابه همان عرابه، راه هم هانراه است ولی افکار و تخیل سراسر مغایر آنست. در انوقت یگانه افکارم برین معطوف بود که چیزهای نوبه بینم. و شنیدنیهای نو بشنوم، و با مردم نو سخن بگویم احالاً آنکه درینوقت آنها را همه دیدم و شنیدم و گفتم! حالابجز اینكه يك آن اولتر بخانه برسم دگر هیچ آرزو هیچ تفکر، هیچ تخیل ندارم !
والحاصل شب را تا بصبح در عرابه آنطورگاه بخواب و گاه به بیداری بسر آورده صبح وقت روز : (مرد اندلس ملکی)

سه شنبه ۱۸ ذیقعده

عرابه ما داخل ایستگاه کمپنی دلیژانس شام جنت مشام گردید. هماندم از ایستگاه برآمده و يك عرابه گرفته بخانه آمدم. هنوز از کوچه نگذشته بودم که بعضی از خدمتگاران مرا دیده برای بشارت بخانه دویدند و بعضی مرا استقبال کرده و صندوق و اشیا را برداشتند.
هزار شکر خدارا! حضرت والده، همشیرها رفیقه حیاتم همه را بسلامت یافتم و سیاحت سی روزه کامله خود را به انجام رسانیدم :
منم که دیده بدیدار دوست کردم باز
چه شکر گویمت ای کار ساز بنده نواز
تمام انتها شد

محمود طرزی


صحيفه ٦٧٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد سوم

نقشه سياحت : خط حرکت خط سياه جلی ميباشد

کتابخانه محمد اکبر
عشقی
کارته سه کابل افغانستان


مؤلف این کتاب
مدیر و سر محرر جریده سراج الاخبار افغانیه
محمود طرزی


100 / 3 31
90
100
90
10
IV

534

صاحب
در جناب محترم سر معلم الشهدا
مکتب سید جمال الدین افغانی
المقدم ارجمندم غلام حسین ولد غلام علی
متعلم صنف 6 الف ثبت مرجع
شد


[BLANK PAGE]


( قیمت )
روپیه کابلی
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


صحیفه ۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

نواختن زنگ طعام همه مسافرین بر گرد سفره طعام جمع آمدند ، ومنهم
بکمال اشتها طعام خود را در مقابل مادام قدسی نشسته و سوالهای او را
که در باب احوال افغانستان و شام مینمود جواب داده طعام شام را به
انجام رسانیدیم . و بعد از طعام بر سطح واپور بر آمده و یکقدری قدم
زده ، و این سطرها را نوشته بقمره آمده بخواب راحت رفتم .

روز شنبه ٢٤ شوال

امروز نمیدانم از چه سبب است بسیار ناوقت از خواب برخاستم .
وقتی که بالا برآمدم حضرت پدر از یکساعت پیشتر چای و ناشتای خود را
تناول فرموده بودند .
حضرت پدر پرسید که :
فرزند مرا به اندیشه انداختی . چرا اینقدر ناوقت برخاستی
انشاء الله بیمار نیستی ؟
گفتم — الحمد الله بیمار نیستم ، ولی خواب بر من غلبه کرده
وقت تر بیدار نشدم .
فرمودند — آیا چای نوشیده ؟
گفتم — نخورده ام . اگر امر بفرمائید رفته ابو محی الدین را بگویم
که چای بسازد .
فرمودند — برو ، برای طعام چاشت من پختن یکچند دانه تخم را
نیز تنبیه کن .


صحیفه ۹۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

بر سطح دوم وابور آمده ابومحی الدین را بساختن چای امر دادم
و یکقدری با على بيك و پسر سید یعقوب خان کاشغری نشسته چای خود را با
آنها خوردم . و باز بر سطح آمده بحضور حضرت پدر نشستم . فرمودند :
— چای نوشیدی فرزند ؟
بلی نوشیدم .
فرمودند — امروز بعد از فراغت عبادت خالق یگانه بحر و بر بسوی
موجهاى آب نظر كرده يك غزل تازه و تری از طبعم سر بر زد بشنو که بخوانم.
— سراپا گوشم مرحمت فرمائید :

( غزل )

موج را دانی چرا هر دم رود بر روی آب
بهر استقبال حیرت میدود بر روی آب

ناله از شور و شر طوفان دریا و از هد
موج خود را سوی ساحل میکشد بر روی آب

بسکه طوفان خطر زین بحر جوشد دمبدم
موج آفت از پی هم میرسد بر روی آب

در هوای میکشی هر دم حباب پوچ مغز
کاسه خالی خود را مینهد بر روی آب

عزت و بیعزتی در هر کجا ظاهر شود
در بود در زیر آب و خس بود بر روی آب

گر نمی کم از یم لطفش بدریا در رسد
مخویشت قطره از خجلت خزد بر روی آب


صحيفه ۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

بر دماغيم اگر بوى مئی لطفش خورد
موج بیخود تر زند مستانه قد بر روی آب
در هوای گوهر وصلش بدریای طلب
(طرزی) همچون موج بیخود میدود بر روی آب
هزار ها تحسینها کردم، والحق شایان تحسین و آفرین يك غزل وصف
الحال تصو فی مآ بی بود . بعدازان حضرت پدر به اطراف نظر کرده
فرمودند:
— در افق جهت شمالی بعضی کوهها معلوم میشود ، آیابه ( از میر )
نزديك شده باشیم ؟
— از قرار حساب فردا باید به از میر برسیم . این خشکه که دیده میشود
شاید یکی از جزیره های بحر سفید باشد!
درین اثنا کپتان اول و ابور از وظیفه خود فارغ شده و از پال قومانده
فرو آمده به اینطرف می آمد . چون بر سطح که ما بر ان بودیم رسید
برخواسته از کیفیت خشکه مذکوری که بطرف شمال غربی پدیدار بود
سوال کردم .
گفت — جزیره ( رودوس ) است .
گفتم — آیا ( قورنیلوف ) در رودوس لنگر خواهد انداخت ؟
گفت — نی ، در رودوس کار ندارم . فردا بوقت پیشین در ( ازمیر)
لنگر می اندازد .
تشکر کرده بحضور حضرت پدر آمدم ، و کیفیت را عرض کردم .
در ینوقت در یا بنهایت آرامی و سکونت است . سطح بحر چنان بنظر می
آید که گویا بايك اطلس لاجوردی براق ساده مفروش شده باشد .
حضرت پدر برای استراحت به قمره خود فرو آمدند من تابوقت


صحیفه ۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

عصر با مادام قدسی و دو جوان ایتالی بمکالمه های هر در و هر رهگذر در
حالیکه وظیفه ترجمانی را جناب مادام ایفا مینمود بسر آوردیم . مگر
این دو جوان ایتالی از گروه (موسیونر) بودند . موسیونر، مردمانی
را میگویند که بزمره رهبان منسوب اند، وبظاهر در لباس خدمت،
در راه نشر دین نصرانیت و در باطن برای کاشتن تخم پولیتیک سیاستی
دولتی که به آن تابعند بهر هر طرف دنیا منتشر میشوند.
خدمتها ئیکه گروه مسیونرها برای دولتها و ملتهای خود کرده اند
بحد و بحساب است. شرط یگانه موسیونری بسیار عالم متفنن، وسیاسی
شناس همچون جن بودن آنهاست که اکثر آنها فدائی وار در راه انخدمت
از وطن خود میبرایند.
این دو موسیونر ایتالی برای اینخدمت از مدت پنجسا لست که در ممالك
(حبشستان) و دیگر سواحل افریقا گشت و گذار کرده اند، وحالا
بملك خود بر میگردند .
مکالمه ما و آنها اول از پرسیدن احوالهای ممالک افغانستان و هندوستان
که آنها از من میپرسیدند، واحوال ممالك ایتالیا را که من از و میپرسیدم
منحصر بود . ولی رفته رفته طرز مکالمه بمباحثه منجر گردید . زیرا
موسیونر ایتالی مادام را مخاطب نموده گفت :
— شکر کن مادام که شوهرت عرب يا ترك يا ایرانی ویا افغانی نبود،
وگرنه با چهاز انماق ویکچند صورتی چسان گذران میکردی ؟
مادام قدسی منش بمن اینسخن موسیونر را ترجمه کرده گفت :
— حقیقتاً زنهای مسلمانها بسیار مغدور و مظلوم يك مخلوقی میباشند .
گفتم — اینچنین نیست مادام! شریعت ما حقوق زنها را بسیار محفوظ
داشته، وهرگونه مراعات و خاطرداری، آنها را بما امر نموده، ومارا