صحیفه 440 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بعد از نماز باشما احوال پرسی میکنیم. بعد از انکه حضرت پدر تنها ادای صلوة نمودند بر سفرۀ طعام جمع آمده حضرت پدر فرمودند.
خوب فرزندان مانده نباشید ! به بینم که چه کردید فردا انشاء الله بجز حرکت دگر کاری نداشته خواهیم بود ؟
گفتم — بهمت و معاونت سعید بیگ تکت‌ها را گرفتیم وابور خدیوی بسیار وابور بزرگ و منتظمیست. بچهـار روز کامل به اسکندریه میرود دیگر اسباب خورا که و نواقصات خود را نیز تکمیل نموده ایم.
فرمودند — وابور آیا بچند بجه حرکت میکند ؟
بسوی سعید بیگ دیده کیفیت را جویا شدم. گفت :
بوقت سه بجه روز حرکت میکند. شما هر وقت که بخواهید در وابور رفته میتوانید. یعنی از حالا تا بسه بجه عصر هر وقتی که بوابور بروید گویا بخانۀ خودتان میروید !
فرمودند — چون چنینست فردا انشاء الله بهشت بجه از یجار وانه میشویم. اول بمایین همایون رفته يك وداعی از حاجی علی بیگ و عثمان پاشاء میکنیم اگر چه وداع رسمی خود را کرده ایم ولی باز هم یکدیدن لازمست.
سعید بیگ — هیچ مانعی نیست. از تشریف تان مسرور میشوند.
فرمودند — از انجا که بر امدیم دگر کاری نداریم یکسر بوابور رفته میتوانیم.
باز بزبان افغانی از ممنونساختن مهماندار ما سعید بیگ جویا شدند بنده حکایۀ خریدن بکس و ساعت و کتابچه را عیناً عرض نمودم. سعید بیگ از فحوای کلام مقصد را دانسته گفت :
از حضرت سردار در بخصوص عرض اعتذار مینمایم ( کتابچه را از جیب کشیده ) هر گاه يك فردی از اشعار خود بقلم مبارك با دستخط خودشان درین کتابچه قید بفرمایند قیمتدار ترین یادگاری برای مخلص


صحیفه ٤٤١ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم

شما همین کتابچه خواهد بود .
حضرت پدرا کتابچه را از دست سعید بیگ گرفته و يك غزل غرای
خودشانرا در ان نوشتند ۵ آن غزل را عیناً در بنجانبت کتابچه یادگار مینماییم.
-- غزل --
از اشك نامه که به او ما نوشته ایم با خط موج معنی دریا نوشته ایم
تایر میفروش دهد میکشی رواج پروانه خط نشه مینا نوشته ایم
تفسیر شرح سوره نور جمال او ما بر بیاض دیده بینا نوشته ایم
افسانه های قصه دور و دراز زلف بر پشت نامه شب یلدا نوشته ایم
باخامه خیال رموزات سر غیب بر دل بطرز رمز معما نوشته ایم
تمثال نقش صورت اورا بکلك فکر بر صفحه های طبع مصفا نوشته ایم
بر شخص نا امیدی گنجینه دار یأس از خون دل برات تمنا نوشته ایم
تفصیل عجز را هروان ره وفا در رنگ نقش آبله پا نوشته ایم
مضمون سوزش غم عشق پریرخان تنها نوشته ایم به تن ها نوشته ایم
دیشب ز روی دفتر آشفته خط زلف يك خوش سواد نسخه سودا نوشته ایم
از چاك زخم تا که نماید جمال داغ ماچون قفس بسینه الفها نوشته ایم
( طرزی ) براه عشق چو (بیدل ) ز عاجزی
« ما هم برات آبله بر پا نوشته ایم »
بعد از انکه غزل فوق را بخط بسیار خوش چون جواهر مبارك
خود نوشتند کتابچه را بسعید بیگ داده فرمودند :
- بیگ افندی ! شما درینچند روزیکه با ما بودید بسیار زحمت کشیدید.
من شما را مانند فرزند خود میدانم و از انسانیت و کمالات شما بسیار شاکر
وممنون هستم .
سعید بیگ - استغفر الله افندم ! بنده هيچ يك خدمتی نکرده ام


صحیفه ٤٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بلکه وظیفه خود را بجا آورده ام . از حسن توجهات عالی شما خود را
مسعود وبختیار میشمارم .
حضرت پدر ساعت جیبی خودشانرا که به پنج لیره از بیروت در ینبار
گرفته بودند از جیب خود برآورده بسعیدبیگ پیش کرده گفت :
-- این ساعت را بصیغه هدیه نی بلکه بذریعه تبرك بشما تقدیم میکنم
بایدکه رد نکنید .
سعید بیگ برپاخواسته وبکمال احترام ساعت را گرفته گفت :
-- ساعتی را که یکمدت همراهی ذات عالی شما را کرده باشد ردنی
بلکه بکمال شوق ومسرت قبول کرده حرزجان خودخواهم نمود .
فرمودند -- منهم ازشما تشکر میکنم .
طعام ازیکوقتی به انجام رسیده بود، حضرت پدر برخواسته گفتند:
-- امروزازمعتادخودزیاده تر باشما نشستم.حالا شمارا تا بفردا بخدا سپرده ام.
بعد ازانکه حضرت پدر به اوتاق خوابگاه خود تشریف بردند
سعید بیگ گفت :
-- چسان ! امشب شب آخرین تانست. آيا بيك سیاحت شبانه آرزو ندارید؟
گفتم -- امشب هیچ حال ندارم . راحت کردن میخواهم .
گفت -- بسیارخوب ! تا بفردا الوداع . صبح زودانشاءالله حاضره بشوم.
اینراگفته روبسوی زینه نهاد..منهم تا بسرزینه اورامشایعت کرده
به اوتاق خود درآمدم . ابومحی الدین راخواسته پرسیدم که :
-- چه خبر است ابومحی الدین آغا ! چه گرفته چه خریده ؟
گفت -- صاحب من ! امروز بیگ افندی را چنان يك تلاش و
استعجالی بودکه هیچ امر نفرمودندکه چه بگیرم وچه کنم ؟
گفتم -- خوب ! اگرچه من نگفتم، ولی آیاخودت نمیدانستی که


صحيفه ٤٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

برای دوسه روز نوالچه بكار است .
پنج ليره از سعيد بيگ افندی گرفتم . روغن اعلا وبرنج باريك عنبر بویه، لوازمات مطبخ و ناشتا و چای و پنير و شيربسته و مسكه و غيره را همه اسبابهای محافظه آن به بسيار درستی و پاكيزه گی گرفته و همه را جابجا کرده ام از هر جهت خاطر خودرا جمع داشته باشيد .
— آفرین محی الدین آقا برو حالا بخواب .
ابومحی الدین رفت . منهم البسه ام را كشيده و بی آنكه سياحت امروزی خودرا بنويسم بخواب رفتم .

— § —

روز دوشنبه ۱۰ ذیقعده

دو ساعت پیش از صبح برخواستم . آهسته بکوتۀ ابو محی الدین آمده بیدارش کردم . و کشیدن يك پيراهن و زیر جامه را به او تنبیه کرده بغسلخانه آمده يك شست وشوی بسیار مکملی اجرا کردم . والبسه ام را پوشيده به اوتاق خود آمدم . ونوشته های باقیماندۀ سیاحت دیروزه را نوشتم . اگر راست بگویم : استانبولرا درینوقت يك دهن اژدهایی می‌بینم! يك آن اولتر ميخواهم كه ازان برايم . تصور و خيال جمال جاذبه دار غازی ، وروز افزونی هوس و شوق وصال آن محبوبه سراسر دلبری باوظيفۀ خدمتگاری حضرت ولینعمی مجادله کرده استانبول را در گردنم حلقه آسا تنگ میسازد و يك آن اولتر ميخواهم كه ازان هوای محيطه بر


صحيفه ٤٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

تضییق و فشار محبت مفرطه تخليص گریبان حیات نمایم هوای محیطه استا
نبولرا نسیم حیاتبخشای عشق و هوای آن دلبر عیار شیرین کار پر برخسار
بماشینهای عشوه ها و جلوه ها و غمزه ها و ناز ها و ادا ها بچنان تضییق و فشاری
در محفظۀ دماغم فشرده که قوا و حواسم را جای بود و باشی در انجا نمانده کم
مانده که سحاب آسا سراسر فرار نمایند .
دوگانه فریضۀ صبح را ادا کرده از او تاق خود بیرون برامدم سعید
بیگ را در صفۀ مهمانخانه یافتم . ابو محی الدین را بجمع آوری بکسها و
صندوقها و سبدها مشغول دیدم . سعید بیگ گفت :
ـ محی الدین آغارا با مصطفی آغا و يك آقای دیگر مهمانخانه با اسبابهای
شان از حالا روان میکنیم که در وابور رفته جابجا شوند .
گفتم ــ بسیار خوب میشود !
و الحاصل آنها را فرستاده خود بحضور پدر آمدیم و تا به نه بجۀ روز
بناشتا و صحبت بسر آورده بعد از ان سوار عرابه شده بپایین همایون رفتیم .
و در انجا بقدر ده دقیقه با حاجی علی بیگ و ده دقیقه با عثمان پاشای غازی ملاقات
وداعیه را به بسیار حسن استقبال و و داد اجرا نموده از مابین بر امدیم .
دو یا ور پادشاهی و حاجی ابراهیم افندی مهماندار دوم در عرابه مخصوصه
دیگر نشسته تا به لیمان ریختم غلطه ما را مشایعت نمودند . در انجا بجز از يك سعيد
بیگ از دیگران به بسیار حسن تواضع و محبت و داع نمودیم . وابور ما باسر ك
سنگ بست بازار منتظم ریختم متصل ایستاده بود . دوازده بجۀ روز بوده
در پیش زینه وابور بسیار بزرگ و بلند يك با دود و د کش کلفت و چهار د کلهای
بسیار بلند که زینت منظرۀ خارجی خوبی داشت رسیدیم . در پیش زینه پر وبار
بسیاری بود . از زینه بالا بر آمده بريك سطح مستو یی بسوی قماره های درجه
اول که بسوی دنبالۀ کشتی بود روان شدیم دالان بزرگ تنزه این و ابور بر سطح


صحیفه ٤٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

منظره سرك سنگ بست ( ريختم ) غلطه و توقف واپور در كنار سرك

ساخته بود که با قالین و میز و چوکیها و کوچهای بسیار منتظم آرایش و پیرایش
یافته بود ، در قمره های خواب از يك زينه منتظمی که در پیش دالان مذکور
بپایان میرفت فرو آمده میشد .
سعید بیگ مارا بدا لان مذکور رهنمایی نموده بر یکی از کوچ های
آن که در پیش غجره های بسوی دریا باز شده آن موضع بود نشستیم. سر قروت


صحیفه ٤٤٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

یعنی خانه سامان یا پیش خدمت این دالاترا که در یک گوشه ایستاده بود آواز
داده گفت :
- صاحب قرۀ نمبر (٥) همین دو افندی میباشد سرقروت به بسیار
تواضع سرفرو آورده سلام کرد ، و پرسید که آیا فرانسوی میدانند ؟
گفت – نی نمیدانند . ولی چون شما عربی میدانید انشاء الله زحمت نمیکشید .
گفت – بلی بلی من کم کم عربی میدانم انشاء الله راحت خواهند فرموده
حالا تکتهای شانرا مهربانی کرده بدهید که قید دفتر نمایم .
تکتها را به قروت دادیم .
سعید بیگ گفت – این شخص بسیار ادیب آدم است هر کار و خدمتی
که داشته باشید در باب آب وضو و غسل و غیره به او امر. بکنید بخوبی اجرا
میکند . من از دیروز برو توصیه و تنبیهات لازمه نموده ام . حالا کپتانرا
هم دیده توصیه و سفارش میکنم انشاء الله به بسیار راحت سفر خواهید کرد.
تشکر کردیم و چون وقت برای حرکت واپور نمانده بود سعید بیگر
تا بدم زینه واپور مشایعت کرده یک وداع بسیار پر محبت و ودادی اجرا نموده
پس بدالان آمدیم .
واپور ما به سه و نیم بجه عصر ریسمانهای خود را از سرک در یختم باز کرده
و لنگر برداشته برهنمائی یک کشتی کوچک قلاووز خود را از میان واپورها
و کشتیها ئیکه لیمانرا برداشت رهائی داده بسرعت ٨ میل برفتار آغاز نهاد.
و بعد از دو ساعت سواد شهر شهیر بینظیر استانبول از نظر نهان گردید.
– ختام جلد دوم –
– ما بعد امروز در جلد سوم نوشته میشود فقط –
– انتها –
– محمود طرزی –


(عدد) کتابخانه (عدد)
۹ مطبعة ۹
عنايت
سياحتنامه قطعه روی زمین
در ۲۹ روز
آسیا * اُورُوپَا * اَفْرِيقَيا
جلد سوم -۱- عودت ازسفر
مؤلف وسیاح آن
محمود طرزى
تاريخ تالیف وسياحت
١٣٠٨
در دارالسلطنهٔ محروسهٔ کابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشکل
کتاب در قید تحریر آمده و درسنهٔ ۱۳۳۳
درمطبعهٔ مبارکهٔ عنایت بزیورطبع
آراسته گردیده است


صحیفه ٤٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مابعد از روز دوشنبه ١٠ ذیقعده

احوال استانبول

جغرافی ، تاریخی ، و سایره

این جلد سوم سیاحتنامه ما از عودت یعنی باز گشت سخن میراند، و چون این قاعده را درین سیاحتنامه رعایت کرده ایم که پیش از برآمدن هر شهر از احوال جغرافی و تاریخی آنشهر بقدر لزوم بر قارئین کرام معلو مات عرضه میدهیم لهذا قبل ازین که سراسر ازینشهر مینو بهر جداشویم یکقدری از احوال جغرافی موقع آن ، و احوال تاریخی ماضی آن عرض میکنیم :

§
احوال جغرافی

(استانبول) بنام دیگر (قسطنطنیه) پایتخت دولت علیه عثمانیه و از روی موقع و موضع بهترین و دلنشین ترین شهرهای دنیا میباشد.
این شهر عظیم استانبول اولا بر چار قسم تقسیم شده که قسم اول آنرا (نفس استانبول) ، و دوم آنرا (غلطه و بیگ اوغلی) ، و سوم آنرا (اسکدار و قاضی کوی) و قسم چارم آنرا (بوغاز ایچی) میگویند.


صحیفه ٤٤٩ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد سوم

یعنی (آبنای بوسفور) .
۱ - (نفس استانبول) بريك شبه جزیره مثلث الشکلی مبنی
میباشد که رأس زاویه این مثلث بسوی شرقی شهر دراز شده است که آخر
نوك این زاویه را (سرای برونی) مینامند که آنهم عبارت از يك دماغهٔ
سبز و خرمیست که از يكطرف به بحر مرمره و از بكطرف بسوی «بوغاز
ایچی» یعنی (آبنای بوسفور) ناظر میباشد . اساس زاویه این مثلث
در جهت شمال غربی شهر است كه يك نوك اين زاوية تا بمحلهٔ ایوب و
خلیج کاغد خانه ممتد شده است . و دیگر نوك آن تابه بحر مرمره دراز
شده رفته است. يك ضلع جهت شمال شرقی این مثلث با خلیج استانبول
که در اثنای سیاحت خود بیان کرده ایم محدود میباشد . و ضلع جنوبی
این مثلث مذکور با بحر مرمره محاط است . همهٔ این شهر مثلث برهفت
تپه مبنی شده است که همهٔ آن از قدیم الایام در میان يك قلعه ئی که در اثر
مانها از قلعه های بسیار متین و محكمى شمرده میشد گرفته شده است تپهٔ
نخستین ازین هفت تپه در جهت « سرای برونی » موجود است .
سرای همایون (طوپقپو) ، وجوامع شریف (ایاصوفیه) و(سطان
احمد) ، و (دائرهٔ عدلیه) و [دائرهٔ اوقاف] و محله ها و کوچه ها و بازار
های متعددی برین تپه میباشد . تپهٔ دوم جامع شریف (نورعثمانی) و
«چنبرلی طاش» و(تربهٔ سلطان محمود) و(باب عالی) و بسی محله ها و بازار
ها بر این تپه مبنی شده است که این تپه را با تپهٔ اولین جادهٔ مشهور فرحفزای
بازار(دیوان یولی) مربوط داشته است. تپهٔ سومین جامع شریف(سلطان
بایزید) ، وجامع شریف (سلیمانیه) ومیدان (دایرهٔ عسکریه) ، و(قلهٔ
یالقمین) و (چارسوی کبیر) و شیله های آن بسی بازارها، وجاده ها و
کوچه ها را در برگرفته است که بلند ترین همهٔ تپه ها همین تپه است . تپهٔ


صحیفه ٤٥٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

چهارمین عبارت از جامع شریف ( فاتح ) و محله و نواحی و اطراف آنست.
تپه پنجم جامع شریف (سلطان سلیم) و محله (چهار تیکر) و نواحی
آنست . ششم تپه (بلاط) است که بسی کوچه ها و محله ها را حاویست
هفتم تپه (یدی قله) و بسی محله ها و کوچه های متعدد آنست که ازین
تپه هاشش تپه آن با همدیگر مربوط بوده از دماغه (سرای برونی) تابه
(ایوب انصاری) يك سلسله تپه ها تشکیل میکند . تپه یدی قله و نواحی
آن ازین سلسله تپه های ششگانه بايك وادی جداشده است که درمیان
این وادی بستانهای سبزی کاری وغیره موجود است . ازین آبهای آزاد
و ارتفاعی که در دوطرف این وادیست يك جوی کوچکی نیز برای آبیاری
کشتزار ها حاصل میشود .
٢ – قسم دوم (غلطه و بیك اوغلی) ست که ازقسم اول که
نفس استانبول باشد با (خلیج استانبول) که آنرا (قرن الذهب) نیز
میگویند جدا گردیده، و بواسطه دو جسری که بران بسته شده هردو
قسم با هم مربوط میباشند . این قسم نیز بر تپه ها واقع شده که غلطه در
دامنه يك تپه از انها میباشد که بر سر تپه (قله غلطه) مبنی شده ، و بردیگر
پشته هائیکه ازین تپه یکر بسوی پیش دراز شده رفته بیك اوغلی ودیگر
محله ها موجود است . تپه های این قسم از طرف خلیج استانبول بامحله
های «قاسم پاشا» . و «خاص کوی» و (ترسانه) یعنی کارگاه کشتی
سازی و دیگر محله ها محاط است . از طرف خشکه این قسم را [فری
کوی] و «شیشلی» و (نشانطاش) و دیگر محله ها و بازارهای متعدد
فرا گرفته است . از جهت آبنای بوسقور با محله های (طوپخانه) ، و
(فندقلی) ، و [قیاطاش] ، و (بشکطاش) محاط است .
٣ – قسم سوم (اسکدار و قاضی کوی) است که از قسم اول یعنی نفس


صحيفه ٤٥١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روى زمين جلد سوم

استانبول ، و قسم دوم يعنى غلطه و بيك اوغلى بايك نوك بحر مرمره و(آبناى
بوسفور) که بوغاز ايچى ميباشد جدا شده است . اين قسم نيز بر تپه ها و دامنه
های تپه هامبنى ميباشد كه نفس [ اسكدار ] ، و (حيدر پاشا) ، و
(قاضی كوی) و كوههای (چامليجه) و قريه های (قزل طوپراق) ،
و(ارن كوی) وغيره راجامع ميباشد .
٤ - قسم چارم (بوغاز ايچى) يعنى آبناى(بوسفور) گفته ميشود
كه عبارت از سواحل دو طرفۀ آبنائيست كه در مابين قطعۀ آسيا و اوروپا
واقعشده و دو طرفۀ آن باقصر ها و عمارتهاى دلنشين وكوهها وتپه هاى سبز
و رنگين و بسی قريه هاى متعدد تشكيل يافته است . قريه های خوش عمارات
اين قسم كه عبارت از محله های آنست در ساحل اوروپا عبارتست از[ اورته كوی،
ارناؤد كوى ، ببك ، روم ايلى حصار ، امير كان ، استينه ، ينى كوى ،
طرابيه ، بيوكدره ، صارى يار ، روم ايلى قواق ] وقريه های مشهور
ساحل آسيای اين قسم عبارتست از [ قوزغنجق ، بيگلر بيگی، چنگل كوى،
وانی كوی ، قنديلى ، اناطولى حصار ، قانليجه ، چبو قلى ، انجيركوى،
يكقوز ، اناطول قواق ] .
غير از ين چار قسمی كه بيان شدسه چار جزيره های نيز در بحر مرمره
واقعست كه آنهم ازمشتملات اين شهر مينو بهرحساب ميشو . ومشهور
ترين آنها (بيوك اطه) و (هكبه لى اطه) وغيره ميبا شند .
پس به اينصورت شهر مينو پهر استانبول دريك نقطۀ واقع شده كه
قطعۀ آسيا و اوروپا دران نقطه بدرجه ئيكه با هم بچسپند نزديكشده اند . و
درعين همان نقطه دو بحر بزرگ كه عبارت از (بحر سفيد) ، و (بحر
سياه) باشند با هم آميخته اند . و دريك موقع مهمی واقع شده كه مركز اجتماع
و اختلاط اقوام وملل مختلفۀ آسيا واوروپاميباشد كه به اين سبب استحقاق


صحيفه ٤٥٢
سياحتنامه قطعه روی زمين
جلد سوم

آنرا دارد . که مرکز همه دنیا گفته شود .
اگرچه در اوایل این شهر از نفس استانبول و غلطه و اسکدار مرکب

آبنای بوسفور به خريطه جداگانه نشان داده شده است
خريطه استانبول : - (١) نفس شهر است که بخلیج در مسافت از یک اوغلی جدا شده است .
نمره [٢] قطعه بين اوغلی و غلطه . و نمره ٣ اسکدار وقاضی کوی میباشد . بوقاز ایچی یعنی

بود، ولی رفته رفته از يکطرف از ( مقری کوی ) و ( اياستفانوس ) تابه
قواقها طولاً . وازدیگرطرف از ( فری کوی ) تابه (ارن کوی) عرضاً


صحيفه ٤٥٦ مساحت نامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

متصل همدیگر عمار تهاو خلهاو محله ها و بازار ها ساخته شده رفته است، و هیچ
جا عمارت منقطع نشده است از انسبب همه اینمسافه جسیمه يك شهر عظیمی
گفته میشود که جمع همه مساحه سطحیه آن با جنگلها و دریاهای آن بوسعت
(٥٩٠٠) كیلومتر مربع میباشد . مقدار نفوس این شهر تقریباً یکنیم
ملیون انسانست که بر هر کیلومتر مربع (۲۳۸) آدم میرسد. جامع آیا صوفیه
که مرکز وسطئی استانبول شمرده میشود در ٤١ درجه و ١٦ ثانیه عرض
شمالی، و ٢٦ درجه و ۳۸ دقیقه و ۵۰ ثانیه طول شرقی واقعست .
تقسیمات ملکیه - اینشهر مینو بهر عظيمه يك ولایت والبنشین اعتبار
میشود که والی این ولایت را( شهر امینی) عنوان میدهند و همه ولایت را
(شهر امانی ، ) میخوانند. شهر امانتی، هم وظیفه والیگری و هم وظیفه
بلدیه را جامع میباشد . از روی اداره بلدیه این شهر مینو بهر برده محله
منقسم است که هر محله در اداره يك دایره بلدیه تابع میباشد و به این صورت همه
شهر برده دایره بلدیه منقسم شده است که مرکزهای آنها ازینقرار است :
۱ - بایزید یا دیر کار ارا سی
٦ - بیگ اوغلی
۲ - فاتح
۷ - بيوكدره
۳ - جراح پاشا
۸ - قا كليجه
٤ - بشکطاش
۹ - اسكدار
٥ - ینی کوی
١٠ - قاضیکوی
جهت ضبط وربت شهریه(نظارت ضبطیه) راجع وعائد است.
جنسیت ومذهب اهالی - گفته بودیم که جمع نفوس استانبول
(١،٤٢٣،٠٠٠) که تقریباً یکنیم ملیون است میباشد. نصف این مقدار
مسلم ، ونصف دیگر آن از روم ، ارمنی ، یهودی، و فرنگ مرکب است.
زبان عمومی و بومئی آن زبان ترکئی عثمانیست . زبانهای رومی، وارمنی،
واسپانیولی و دیگر زبانهای اوروپی نیز مستعمل ومتداولست. اما همه اجناس
ومذاهبی که در استانبول بودوباش دارند ، واستانبولی گفته میشوند بزبان


صحيفه ٤٥٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

تركشی عثمانی آشنا میباشند. ازین سبب که ده دوازده زبان درین شهر متداولست و از هر جنس و هر ملت درین شهر آدمها موجوداند استعداد آنرا دارد که مرکز تمام دنيا و يك نمايشگاه انواع انسانها گفته شود .
ابنیه مشهوره - بزرگترین و مشهورترین بناهای استانبول جوامع

منظره خارجی جامع آیا صوفیه


صحیفه ٤٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شریفه، وسرایهای همایونی، وعمارتهای دوائر حکومتی آنست. درینشهر مینوچهر (٨٢٤) جامعشریف موجود است که مشهورترین و بزرگترین آنها (آیاصوفیه) (سلطان احمد) ، (نورعثمانی) ، (سلطان بایزید) ، (سلیمانیه) (شاهزاده باشی)، (فاتح) ، (سلطان سلیم)، (ینی جامع)

منظره خارجی جامع سلیمانیه

منظره خارجی جامع ایاصوفیه


صحيفه ٤٥٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

( جامع طوبخانه ) ، ( لاله لی ) ، وغیره میباشد که هر يك ازينها بكمال صنعت
و مهارت معماری و زینت و لطافت سنگتراشی از طرف سلاطین عظام عثمانی
بنا یافته است .
جامع والده ، خواجه پاشا ، محمود پاشا ، كدك پاشا ، كوچك آيا صوفيه ،

منظره خارجی (جامع والده ) که از نفیس ترین صـ


صحيفه ٤٥٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

جراح پاشا ، قوجه مصطفی پاشا ، جامع پرالتی ، جهانگیر ، جامع طولمه
باغچه ، جامع حمیدیه ، جامع بیگلر بیگی، جامع حضرت ایوب انصاری و
وبسی جوامع دیگر که هر یکی در نفس الامر خود از بناهای بسیار مشهور
شمرده میشوند موجود است .

منظره داخلی يك حصه از جامعشریف ( سليمانيه )


صحیفه ٤٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بعد از جوامع شریفه ابنیه که شایان افتخار فن معماریست همانا سرایهای
همایونی میباشد . در گلخانه که در دماغه سرای برونی واقعست از سرای
قدیمی که در ان ساخته شده بود در ینوقت قصر همایون ، و خزینه امانات
همایون ، و كوشك چینی که در ینوقت ضرابخانه و موزه خانه دران بنا یافته است

منظره ( چراغان سرای همایون ) در ساحل آشنای بوسفور

منظره قصر همایون در اینکتوز [ نام موقع با صفای آشنای یوسفور]


صحیفه ٤٥٩ سیاحت‌نامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

و دیگر بعضی بناها باقی‌مانده است در اطراف این دائره‌ها بعضی باغها و میدانها ئیکه درخت‌های بسیار بزرگ کهنسالی را حاویست موجود میباشد که بهترین جاها و موقعهای استانبولرا تشکیل میکند . اول بانی این سرای همایون (سلطان محمد خان) فاتح شده بود، و دیگر سلاطینی که بعد از ایشان آمده‌اند

منظرۀ قصر همایونی در [ بیکقوز ] نام موقع با صفای آشنای بوسقور


صحيفه ٤٦٠ سياحتنامه قطعه روی زمين جلد سوم

هر يك جدا جدا قصرها و دايره ها بر آن علاوه كرده سرای مذكور را خيلی وسعت و شكوه داده اند. اما در اواخر يك آتشزده كشی عظيمی بوقوع آمده سوخته است و درينوقت همان اقسامیكه ذكر شد باقی مانده است. اين سرای بسی آثار قديمه دارد كه شايان تماشا ميباشد. سرای بسيار عالی و با زينت (طومله باغچه) و (سرای چراغان) و (سرای بيگلربيكی) و (سرای يلديز) و قصر های همايون (كوكسو) و (بكقوز) و (كاغذخانه) و (واخلامور) از قصرها و سرايهای بسيار مصنع و با زينتيست كه اگر در وصف اصول معماری و اسباب زينت هر يك از آنها درائيم جلد ها بايد بنويسيم. باغچه ها و گلزارهای اين قصرها و سرايها نيز خيلی دلكشا و روحفزا ميباشد.
از ابنيه اميريه يعنی عمارتهاى سركارى مانند باب عالى ، دايرة عدليه ، باب والاى سرعسكرى، دايرة ماليه، طاش قشله ، سلاح خانه ، قشله سليميه، ايستگاههای راه آهن اوروپا و آسيا و غيره بناهای بسيار عالی و ظريفی موجود است كه مدار زينت شهر ميباشند. از ابنيه خصوصيه خانه ها و عمارتهای وزرا و وكلا و توانگران و اوتلها و كازينوهای بسيار عالی نيز بر زينت و شكوه شهر افزوده است. بنك عثمانی ، سفارتخانه المان ، سفارتخانه انگليز، سفارتخانه ايران ، مكتبهای عالى طبيه ، وسلطانيه ، و بازارهای پر شكوه از جمله تزيينات و شكوه اينشهر پر شكوه شمرده ميشود .
حمامهای استانبول نيز از بزرگترين ابنيه ها معدود است عدد حمامهای معروف و منتظم بزرگ (١٧٥) عدد است كه بزرگترين آنها در بازار محمود پاشا، ومحلة چغال اوغلی، وميدان بازار آياصوفيه ، ومحله خاصكوی، و خواجه پاشا، و غلطه سرای بيگ اوغلی و غيره ميباشد. خانهای يعنی كاروانسرا های استانبول نيز از ابنيه های شايان تذكار است بقدر (٣٤٤) خان موجود دارد كه بزرگترين آنها خان والده ، وخان وزير وغيره ميباشد .


صحيفه ٤٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

چارسوی کبير استانبول نيز از بازارهای عجيب دنياست .
آثار عتيقه – آثار عتيقه ئی که از زمان قيصرهای قديم روم مانده
باشد در استانبول کم باقيمانده است . زيرا اختلالهای عظيمه آنها را محو
نموده . چيزيکه باقيمانده مشهور ترين آنها عبارت از چند چيز است : يکی
جامع آياصوفيه بزرگ ، و آياصوفيه کوچک است که در زمانهای قيصرها
کليسا بودند و باز به جامع تحويل يافته اند . جوامع مذکوره بسببی که از
وقت فتح تا بحال بار بار از زلزله ها و ديگر اسبابها قسماً خراب شده و باز
از طرف عثمانیان تعمير گرديده از آثار های قديمه آن کمتر چيزی باقيمانده
است . ديگر چيزيکه از آثار قديمه باقيمانده يك ستون چار رخ منشوری
الشکلست که آنرا ( ديکلی طاش ) مينامند و از طرف قاعده يعنی جای
نشست آن بر زمین کلفت ، و هر چه بالا شده رفته است باريك ميباشد .
اين ستون از يك پاره سنگ است و بقدر ( ۳۰ ) متر ارتفاع دارد ، و بخط
(هيه روغليف) که از خطهای مصر قديمست بعضی چيزها بر ان نوشته
شده است ، و در قاعده آن تصاوير قيصر ( تئودو سيوس ) و رفقای او
نقش شده ، و بحروف لاتينی و يونانی بعضی چيزها نوشته شده است .
اين ستون را ( تئودوسيوس ) مذکور از مصر آورده درينجا بر پا نموده .
در پهلوی آن يك ستون مارپيچ ديگر از مس که آنهم از ان زمانها مانده سر
کوز است که از کمر شکسته نصف آن موجود است . در پهلوی آن به تقليد
ستون ديکلی طاش مذکور و همان شکل يك ستون ديگری از سنگ و چونه و
وسا روج به امر ( قسطنطين پور فيرو جنت ) ساخته شده است . اين
ستونها در ميدان سلطان احمد که به (آت ميدان) معروفست مرکوز ميباشند.
ديگر چيزيکه از آثار قديمه باقيمانده ( چنبرلی طاش ) نام يك ستونيست که
که در محله ئيکه بهمان نام معروفست بر پا شده است . اين ستون از سنگ


صحيفه ٤٦٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

منظره خارجی جامع سلطان احمد ، و ستون برنجی مارپیچ ، و (دیکیلی طاش)

سماق سرخ است که قدر پنجاه متر بلندی دارد . ستون مذکور از طرف (قسطنطين) که اول بانی استانبولست از روما آورده در انجار کز نموده است. بر سر این ستون در اوایل هیکل مجسمه (آيولون) که کنایه از شمس باشد موجود بود قسطنطین این هیکل را مجسمۀ خود میپنداشت . بعد ازان (تئودوسيوس) هیکل خود را بر آن نهاد . در زمان قیصر ( الكسين قومنوس) بسبب صاعقه هیکل مذکور با سرستون خراب گردید . باز


صحيفه ٤٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

[ چنبرلی طاش ]

در زمان ( مانوئل قومنوس ) تعمیر شد ، و بعوض هیکل یک صلیب بزرگ
بران وضع شد. مؤخرا بایک حریق سوخته از هم کفید ، و برای نیفتادن
آن با چنبرهای آهنین آنرا بسته کرده اند که از انسبب بدین اسم موسوم
شده است . دیگر از آثار قدیمه دو صهر نج یعنی ( آب انبار ) بزرگیست
که از قدیم برای جمع کردن آب در زیر زمین ساخته شده است . یکی ازان
دو صهر نج ( بين بر ديرك ) یعنى هزار و يك ستون نام دارد که در بنوقت آب


صحیفه ٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

ندارد وسیاحین از زینه های که برای فرو آمدن آن ساخته شده برای تماشا در ان مید رایند . صهریج دیگرکه ( یره باتان ) یعنی در زمین فرو رفته نام دارد تاحال با آب پر و مملو میباشد . پخته کاری این دو آب انبار خیلی عجیب است. دیگر چیزیکه از آثار قدیمه باقیمانده سور استانبولست که بعضی جاهای آن خراب و بعضی بر حال خود مانده است . این قلعه از طرف (قسطنطین) اول بار بنا شده ، و باز بدفعات از طرف اخلاف او تعمیر و تجدید گردیده است . از طرف خشکه (٧) واز طرف دریا (١٤) دروازه دارد . اکثر این دروازه ها تاحال موجود است . غیر ازینها بعضی آثار خورد و ریزه دیگر نیز در خرابه زارهای سرایهای قیصرا گرچه هست ولی شایان تذکار نیست .
مکاتب ، مدارس ، کتبخانه ها - سلاطین عظام عثمانی در راه نشر علوم و معارف از قدیم الایام صرف سعی و همت فرموده اند ، و در پهلوی هر جامعشریفیکه بنا کرده اند مدرسه های متعددی برای تحصیل و تعلیم علوم نیز ساخته اند ، و برای معیشت و اقامت طلبه علوم عمارتها بنیاد و وقفهای بسیاری برای آنها تخصیص نموده اند. سلطان محمدخان فاتح بعد از انکه شهر را فتح کرده اند در اطراف جامعی که بنامبودند مدرسه های متعددی ساختند که امروزه روز بصدها طلبه علوم در ان تحصیل علوم مشغولند . وغیر از ان بسی مدرسه های دیگر که از طرف دیگر سلاطین عظام ووزرا و کبرا ساخته شده است همه کثی موجود ومعمور میباشند. و چون در انزمانها اوقاف آن مدرسه ها نسبت برایج آنوقت کافی و وافی مینمود مسئله تدریس و تعلیم خیلی مکمل بود. یعنی همه علوم و فنونیکه در انوقت معلوم بود حتی تابه طب و هندسه نیز در ان مدرسه ها تدریس وتعلیم میشد . عدد مدرسه ها ئیکه درینوقت موجود است عبارت از ( ١٦٤ ) مدرسه است .


صحیفه ٤٦٥ سياحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

مكتبهای اصول جدیده از زمان جنت مکان سلطان محمود خان آغاز بنیاد نهاده است و تا بوقت حاضر بسی ترقیات و کثرت دران حاصلشده . عدد مکتبهای عالیهٔ موجوده هفده باب است که عبارت ازینهاست :
« دار الفنون، مکتب ملكيه ، مکتب حقوق ، مکتب عالی تجارت ، مكتب فنون حربيه ، مكتب طبيهٔ عسكريه ، مکتب مهندسخانهٔ بری ، مکتب بحریه، دارالمعلمين ، مكتب نواب ، مكتب صنایع نفيسه، مکتب هند سهٔ ملكيه ، مكتب طبيهٔ ملكيه ، مکتب بيطاريه ملكيه ، مکتب عالئی بحريه، مکتب كپتان بحريه ، مكتب عالی زراعت . »
غیر ازین ( مكاتب عاليه ) متعدد مکتبهای ( اعدادی ) که درجهٔ دوم است و بعد از تحصیل در آنها بمكاتب عالیه دخول میسر میشود نیز در استانبول موجود است که مكتب سلطانی ، ومكتب دارالشفقه ، ومكتب نمونهٔ ترقی ومكتب عشیرت وغیره از انجمه است .
عدد مکاتب رشدیه که درجه سوم است و بعد از تحصیل در انها بمكاتب اعدادیه دخول مییابند از سی باب بیشتر است .
عدد مکاتب ابتدائیه بقدر سه صدباب مکتب می آید . و برای دختران نیز زیاده از بیست باب مکتب موجود است . و غیر ازین مکتبها که سرکا ریست بقدر چهل پنجاه باب مکتبهای خصوصی نیز موجود است که ارباب عرفان آنرا باز کرده اند . والحاصل در پایتخت سلطنت سنيهٔ عثمانیه زیا ده بر (٥٥٠) باب مکاتب رسمیهٔ عمومیه موجود است که همه کی در زیر دیده بانی و نکرانئی نظارت جليلهٔ معارف میباشد . و غیر ازینها بسیار مکتبهای روم ، و ارمنی و یهودی ، ومردم فرنگستانی نیز برای ذکور و اناث موجود است .
عدد کتبخانه های عمومی (٤٥) عدد است که از انجمله در کتاب


صحيفه ٤٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خانه های آیاصوفیه، وبایزید، ونورعثمانی ، وفاتح، وكوبریلی بسی کتا
بهای قلمی خوشخط ونسخ نادره ذیقیمت موجود است. این کتابخانه
ها زیاده از هفتاد هزار کتاب دارد . ده دوازده هزار عدد کتاب های نفیسه
ونادره ئیکه در کتبخانه سرای همایون که موزه خانه دران میباشد داخل
ایحساب نیست .
عدد مطبعه ها ئیکه در استانبول موجود است به ( ٩٥ ) عدد بالغ
میشود ، وبقدر ( ٤٥ ) اخبار یومی وهفته یی نشر میشود .
«موزه خانه» نوباز شده است ، و هنوز خوب وسعت و توانگری پیدا
نکرده . رصد خانه استانبول خوب ترقی کرده است . از جمعیات علمیه
تنها يك جمعیت طبیه موجود است .
خسته خانه ها و خیراتخانه ها – غیر از خسته خانه های متعدده ملکی
وعسکری دولتی بسی خسته خانه های خصوصی نیز موجود است .
برای زنان واطفال ، وفقرا نیز خسته خانه های متعددی دارد . برای تدا
وی دیوانگان نیز يك تداوی خانه منتظم وبزرگی موجود است . برای
فقیر ها ومساكین غیر از ( دارالعجزه ) كه يك بنای بسیار بزرگیست بسی
فقیر خانه ها ویتیم خانه ها نیز موجود است .
خانقاه ها ، زاویه ها ، زیارتگاهها – در استانبول بقدر سه صدباب
خانقاه که به اصطلاح آنجا (تکیه) میگویند موجود است . بزرگترین
این خانقاه ها خانقاه مرکز افندی ، خانقاه حضرت مولانا در طو پقپو ،
ایضاً در غلطه، خانقاه قادری در طوپخانه ، وغیره میباشد [حتى يك خانقاه
قادری در اسکدار ویکی در بکلر بیگی برای افغانها نیز موجود است] .
زیارت حضرت صحابی جلیل ابو ایوب انصاری رضی الله عنه ، و دیگر
بعضی اصحاب واولیا و بزرگان واعزه در هر هر طرف استانبول پدیدار


صحيفه ٤٦٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

است ۵ در پيش هر يك ازين زيارتگاه ها جامع وتكيه وزاويه موجود است.
بعداز ابوالفتح سلطان محمدخان غازی که استانبول پایتخت اتخاذ شده همه
سلاطین عظام عثمانیه وافراد خاندان شان درتربه های مخصوصهٔ خود
شان دراستانبول مدفون میباشند .
فابريكها . دستگاه ها ، صنايع — دراستانبول بنام ( ترسانه
عامره ) فابريكهای مکمل کشتی سازی موجود است که هرگونه دستگا
ههاوحوضهاوآلات وادوات مکمل را مالك است . درین فابریکها هر
نوع سفاین تعمیر وترميم حتی سرازنوهم ساخته میشود . این ترسانه در
خلیج در سعاده کائست که سفاین حربیهٔ دولتی نیز در انجا اقامت دارند .
ديگر فابريك های طوپخانه عامره است که برسه قسم منقسمست یکی فابریک
طوپ، یکی فابريك تفنگ، یکی فابريك قونداق. درین فابریکا، اهرنوع اسلحهٔ
خفيفه ناريه واسلحهٔ ثقيله ناريه ساخته میشود. و نیزدر«دماغهٔ زیتون» يك
فابريك مکمل ریخته گری ، و اسلحه جارحه سازی ، وگله های بزرگ
طوپسازی موجود است . در(مقری کوی ) فابريك های بارودبیدود،
ودود دار موجود است . در ( قرق اغاج ) نام موضع يك فابريك كارتوس
سازی نیز میباشد . درجوارمحلهٔ [ ایوب ] فابريك همایون ( فس يعنی کلاه
ومنسوجات يعنی بافنده گی ) با آلات جسیم ومکمل جدیده موجود است
که فس يعنی کلاه رومی، وماهوت سلطانی ، وقماش عبا ، وقماش پشمی
برك و درب ماند وفانيله ، وکمربیج ، وجوراب، وقالین، وکلیم دران
ساخته میشود . در [ بكقوز ] يك فابريك چرم سازی ، درقپان دقیق
نام موضع يك فابريك بزرگ آردکشی ونان پزی موجود است . در
( هرکه ) نام جایی که درگذرگاه خط راه آهن اناطولی واقعست (هرکه
فابريك همایونی) موجود است که قماشهای متعلق مفروشات وملبوسات


صحيفه ٤٦٨ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم

ابریشمی و نخی و پشمی آن بسیار نفیس و اعلا میباشد . علی الخصوص قالینهای آن بسیار شهرت دارد . از ( فابريك چینی سازی همایونی ) اوانی و ظروفیکه میبراید ، و کارهای نجاریی که از [ مکتب صنایع ] بوجود می آید چشم هر بیننده را بخود جلب میکند .
این فابریکها ئیکه ذکر شد همه سرکاری و میری بود . حالا از شرکتهای فابریکهای اهالی بیان میکنیم : اگرچه عدد اینگونه فابریکهای شرکتی کمست ولی روز بروز در افزونیست . در دو طرف ساحلهای خلیج ، و سواحل بوغاز ایچی ، و بيوك اطه آسیا های بخاری ، در « جبالی » نام موضع فابريك بزرگ سیگریت سازی که [ ١٥٠٠٠ ] نفر زن و مرد در ان کار میکنند . [ شرکت خیریه ] برای وابور هایی که در بوغاز بسیر و سفر انداخته است يك «تعمیر خانه کشتی» در « خاصکوی » نام موضع دارد. در [ ایاقپو ] نام موضع ساحل خليج يك كارگاه ( استمبوط ) سازی . کارگاه تعمیر خانۀ شرکت راه آهن اوروپا در ( یدی قله نام موضع ، وايضاً از شرکت راه آهن اناطولی در « حیدر پاشا » نام موقع نیز از فابریکهای معتبر شمرده میشود . در « باشا باغچه » نام موقع يك فابريك شیشه سازی، و در بکقوز وقرق اغاج فابريك بسيار بزرگ کره میت و طوغله ، در آ خور قپو ، و قباطاش فابریکهای بزرگ ارّه کشی ، و فابريك شمع ریزی، و کبریت سازی ، ونخ سازی ، و ماشینهای موتـردار عطرکشی ، و مسکرات سازی ، و مقارنه سازی وغیره موجود دارد .
تجارت — استانبول بسببیکه درمابین آسیا و اوروپا بمثابۀ يك در وازه میباشد از انرو لازم بود که اهمیت تجاریۀ آن بسیار بزرگ میبود . اما چون از یکطرف راههای آهن روس تا محدود ایران و افغانستان دراز گردید ، وازدیگر طرف كانال سویس بازشد ، ومردمان اناطولی سر راست


صحیفه ٤٦٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

با اروپا از دیگر راه ها تجارت باز کردند از انرو تجارت استانبول نسبت به اهمیت موقعش خیلی تدنی کرده است . اما با وجود آن باز هم استانبول يك تجارتگاه بسیار بزرگ دنیاست . و چون در ین وقت از یکطرف باراه آهن بتمام اوروپا، و از دیگر طرف راه آهن آن با آسیا مربوط شده و راه آهن اناطول استعداد رسیدنرا تا بغداد پیدا کرده اهمیت تجارت آن مضاعف شده است . در لیمان یعنی لنگرگاه استانبول هر روزه بصد ها کشتیهای بادی و واپورها در حمل ونقل تجارت است . هفت هشت کمپنی شرکت های دول مختلفه ، واپورهای متعدد برای داک و نقل مردمانرابه اطراف و اکناف عالم بکار انداخته اند .
وسایط نقلیه و راهها — شهر شهیر صفا تخمیر استانبول بسبب دریائی که درمیان شهر در آمده و یک پارچه را از دیگر پارچه جدا نموده ، واز خشکه نیز در مابین محله های شهر مسافات بعیده واقعه شده لهذا بسی وسایط نقلیه ئیکه در هر ساعت و هر زمان اختلاط و ارتباط را در مابین محله های شهر قایم بدارد موجود است از وسایط نقلیۀ بحریه سه شرکت و اپور است که یکی ازین کمپنی ها در مابین محلۀ (قباطاش) که در جهت اورو پاست، و (اسکدار) که در جهت آسیاست ، و در مابین جسر و بوغاز ایچی یعنی درون آبنا و اپورهای متعددی از صبح تا بشام در آن و هر زمان بکار انداخته که این کمپنی را (شرکت خیریه) مینامند . دوم کمپنی خلیج است که آن از جسر تا بمحلۀ (ایوب) و (خاصکوی) واپورها بکار انداخته که همه دم در مابین دو ساحل خلیج طولاً وعرضاً وسایط اختلاطیه را تأمین میکند که این کمپنی را (شرکت خلیج) میگویند سوم کمپنی ایست که در سواحل بحر مرمره و و جزیره های شهر واپورها بکار انداخته که آنرا (شرکت مخصوصه) مینامند . وسایط اختلاط بریه که در خشکه محله را با همدیگر وصل نموده


صحيفه ٤٧٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم
ازینقرار است : درمابین ( بیک اوغلیو) و(غلطه ) يك تونل يعنی نقب زیر
زمینی ایست که دران يك خط راه آهنی کشیده شده است که واغون ها را
بواسطه ماشین بخار باز نجیر از یکسو بد یگرسوه میکشند . ودر هر ده دقیقه
يك قطار از ان سو به اینسو ویکقطار از اینسو به ا نسو در حرکت می افتد .
استاسیون راه آهن ( حیدر پاشا ) که به آسیای عثمانی میرود


صحیفه ٤٧١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

دیگر خطهای راه آهن تراموایست که یکی در طرف نفس استانبول و دوی آن در جهت غلطه و بیګ اوغلی میباشد. خطی که در طرف استانبولست از جسر آغاز کرده از راه سر که چی و آیا صوفیه به بایزید و از انجا تا به آقسرای میرود، و از انجا دو شعبه شده یکی به طوپقپو، و دیگرش به یدی قله منتهی میشود. دو خطی که در طرف غلطه و بیګ اوغلی میباشد یکی از جسر طرف غلطه آغاز کرده بر کنار ساحل برطو بخانه و بشکطاش تابه (اورته کوی) میرود. دیگر خط آن باز از غلطه آغاز کرده از راه بنک عثمانی

منظره خارجی دارکخانه استانبول


صحیفه ٤٧٢ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

بر تپه باشی و جادهٔ بزرگ بیگ اوغلی تا به تقسیم و از انجا بدست چپ میل کرده
تا به شیشلی منتهی میشود . دیگر از وسایط نقلیهٔ اختلاطیه شمند و فریمنی
ریلهاست كه يك خط راه آهن ( از سركه جی ) نام محل آغاز كرده از راه بدی
قله تا به ( مقری كوی ) و ( آیاستافانوس ) و از انجا تا به اوروپا میرود . ودیگر
از « حیدرپاشا » که در طرف آسیاست آغاز كرده تا به ( قزل طوپراق )

يك حصه از منظر داخلی دا ر كنجانه استانبول : جای داد و ستند مكاتیب


صحیفه ٤٧٣ سراج‌الاخبار سه قطعه روی زمین جلد سوم

(اران‌کوی) و از انجا تا به اناطول میرود. و غیر ازین وسایطی که بیان شد هزارها عرابه و اسپ کراهی، و قایق و صندل. و استمبوط نیز در تگ و دو اختلاط محله هاست بهمدیگر. داکخانه و تلگرافخانه استانبول نیز در امر مخابرات و مکاتبات خیلی اهمیت دارد.
سیر‌جاها و تفرج‌گاهها - باغچه‌های ملتی بسیار با صفای که برای سیر‌گاه و تره عمومی هر قوم و هر مذهب با چوکیها و میزها و مشروبات و ساز‌نواز موجود است یکی در تپه باشی و دیگرش در راه شیشلی که هر دو در بیگ‌اوغلی میباشد. در امیرکان یکی، و در بیو کدره، و ببک یکیک که جمله سه عدد میشود در بوغاز ایچی، و در چاملیجه اسکندار یکی، در قریب آت‌میدان که در استانبولست یکعدد باغچه عمومی موجود است. اما اصل تفرجگاههای استانبول در بعضی جاهای طبیعی ایست که اکثر آنجاها بیشه زارها و چمنستانهای جویبار دار چشمه سار پر آبشار لطافت نثار است. مشهور ترین این نزهتگاهها کاغذ‌خانه، چاملیجه، باغچه فنار، چنزار‌های پر چشمه سار چربجی، و ولی‌افندی، گوکصو، و کوچوک‌صو، و کستانه صویی، وفندق صویی، و چرچیر صویی نام مواقع لطیفه بی‌نظیر است.
آبها - آبی که در استانبول می آید یکچند آبست که از دور جاها بواسطه سدها آورده شده است. آب تقسیم، و حلقه لی، وقرق چشمه آبهائیست که در نفس استانبول و غلطه و بیگ‌اوغلی دایم‌الجریانست. يك آب دیگر بواسطه يك کمپنی از تالاب (در قوس) بانلهانیز آورده شده است. اگر چه همۀ این آبها خیلی شیرین و خوشگوار اند اما در اطراف شهر بعضی منبعهای آبهای خفیف و لطیفی موجود است که اکثر کبرا و اغنیا در میان پیپها آن آبها را آورده ازان مینوشند.
محصولات زمینی - در اطراف استانبول و حتی در میان بعضی محله‌ها

يك حصه از منظره دا خلئی داکخانه استانبول : جالبی دوازده عدد مکتوب


صحيفه ٤٧٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

بسی باغچه ها و بستانها موجود است كه اكثر آنها برای رسانيدن سبزی
كاری و ميوه اينشهر عظيم خدمت ميكنند . در اطراف وخود شهر
(٧٠٠٠٠) آدم برای رفع احتياجات سبزی كاری شهر مشغولند .

يك نهر باصفای (كوك سو) تابزنك هكذا حانيه ندر جهت آسيای آب تابزی بوغور


صحیفه ٤٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اراضی استانبول برای دفع احتیاجات حبوبات مانند گندم و جو و غیره
کفایت نمیکند ، و حبوبات همه از بیرونها می آید . ازانرو همه همت را در باب
دفع احتیاجات سبزی کاری و میوه این شهر حصر کرده اند . از جنس
سبزی کاری : سه چار رقم کرم ، پراصه چند رقم کدو ، باقلی ، چند رقم
فاصولیه ، پالک ، چند رقم طوماته ، بادنجان ، انگنار ، کرویز ، چند
چند رقم مرچ ، شلغم ، چند رقم طورب ، خیار ، کاهو و بیسی سبزی
کاریهای دیگر بسر میرسد . ولی با وجود اینهم سبزی کارئی استانبول به صر
فیات روزمره کفایت نکرده از سواحل بحر مرمره نیز به آوردن سبزی
کاری احتیاج می افتد . از جنس میوه : انگور ، چيلك [ که درینجا آنرا
اشتابری یا توت زمینی میگویند ] ، کلاس ، آلو بالو ، تاك انجير ، بهى ،
همه نوع آلو، انار، قیصی، شفتالو، توت، خربوزه هندوانه خیلی وافر است.
حیوانات - در استانبول و اطراف آن برای دفع احتیاجات شیر ،
و ماست ، و مسکه ، و پنیر و قایماق شهر . گاو و بز بسیار پرو راینند .
میشود . صرفیات ماست و شیر در استانبول خیلی بسیار است . برای
عرابه ها که تقریبا بده هزار میرسد و برای تراموایها و سواری زیاده از
( ٤٠٠٠٠ ) اسپ پرورش می یابد . برای خوردن گوشت ، گوسفند
و گاو از ولایتها می آید . مرغ خانه کی ، خروس ، قاز ، مرغابی ، مرغ
هندی . [ که فیل مرغ میخوانندش در هر خانه و هر ده همجوار استانبول
پرورش می یابد . يك بازار مخصوصیکه آنرا ( طاوق بازار ) میگویند
مخصوص برای فروختن این نوع مرغانست . صرفیات تخم مرغ در سالی
به پانزده ملیون میرسد که تخم خود شهر کفایت نکرده از خارج آورده
میشود . گوشت ماهی نیز برای خوراك مردم استانبول يك موقع مهمی
دارد . بصدهانوع ماهی و ایستریدیه و میدیه و دیگر حیوانات بحری در
دریای مرمره و آبنای بوسفور صید شده بخروار های آن در هر روز


صحیفه ٤٧٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بمصرف میرسد . در جنگلهای همجوار استانبول كرك ، كراز ، روباه ، خرگو
ش شکار میشود . در بعضی جاها در اول بهار خیلها خیلهای بودنه می آید ،
و بقدر چهلروز مانده از راه چناق قلعه بسوی آفریقا میروند ، در موسم
مذکور شکار بسیاری از بودنه بوقوع می آید .

نقشه آبنای بوسقورکه بوغاز ایچی میگویندش


صحيفه ٤٧٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

احوال بوغاز استانبول ـ که آنرا آبنای (بوسفور) نیز میگویند در جهت شمال شرقی شهر استانبول واقع شده . این بوغاز یعنی آبنا قطعه آسیا را از اوروپا جدا کننده ، وبحر سیاه را با بحر مرمره بهم آمیزاننده يك آبنای تنگ و مارپیچ در از یست که در ازئی آن تقریباً (۲۷)کیلومتر است .

منظره (روم ایل حصار) نام موقع با صفادر آبنای بوسفور


صحیفه ٤٧٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

تنگترین جاهای آن که در مابین (اناطولی حصار) و (روم ایلی حصار)
میباشد (٥٥٠) متر عرض دارد . در حد دماغه (سرای برونی) و
(حیدر پاشا) بر آن به (٣٠٠٠) متر میرسد . این ابنا حقیقتاً از غرائب
طبیعت يك نمونه ایست زیرا در هر جائیکه از طرف ساحل اسيا يك دماغه

منظره (بکقوز) نام موقع باصفا در اثنای بوسفور


صحیفه ٤٧٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

برامده کشی حاصل شده باشد در مقابل آن در ساحل اوروپا يك كمته و
درامده کشی پیدا شده میباشد و یا آنکه اگر از طرف ساحل اوروپا يك
برامده کشی پیدا شده باشد در مقابل آن در ساحل آسيا يك درامده کشی

تنزه خانمهای استانبول در پیش روی قصرهای شان در آبنای بوسفور


صحیفه ٤٨٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

حاصل شده ، میباشد که به اینصورت این دماغه های بر آمده و کمابه های در آمده
هفت حوضۀ بهم متصل تشکیل میدهد ، و آبنارا يك شکل مار پیچ بسیار
عجیب و ظریفی میبخشد . يك طرف این آبنا را بحر سیاه، و يکطرف آنرا
بحر مر مره در بر گرفته است . در بحر سیاه نهرهای بسیار بزرگی مانند
طونه ، دنیپر ، دون ، قزل ایرماق ، سقاریه همیریزد ، و بسببی که بحر مذ
کور مانند يك حوضیست که بجز همین آبناد کر بدر رفتی ندارد بعد از تبخرات ؛
آبهای زیاده مانده را از همین آبنا به بحر مر مره میریزاند که ازین سبب در
بوغاز استانبول يك جریان دایمئی موجود است . و در بعضی دماغه های
این آبنا این جریان بصورت بسیار شدتناکی دیده میشود . آبی که این
آبنا از بحر سیاه گرفته در بحر مر مره میریزاند در هر ثانیه (۳۰۰۰۰)
متر مکعب تخمین شده است . اما بمقابل نصف این مقدار از زیر آن جریان
يك جریان مقابل دیگر را بعکس آن از بحر مر مره گرفته به بحر سیاه
همیریزاند . ساحل او رویای این آبنا بدرازی (۳۱) کیلومتر ، و ساحل
آسیای آن بدرازئی (۳۸) کیلو متر است . عمیقترین محلات آن (٥٢)
متر ، و عمق وسطئی آن (۲۷) متر است . دو طرفۀ این بوغاز با تپه های
زمردین بسیار شیرینی مزین ، و همۀ آن تپه ها با باغها و باغچه ها و قصرهای
دلنشینی صفایپر امن است . و کنارهای دریا از دو طرفه باعمار تها وساحلسرا
ها مستور است . برای محافظۀ این آبنا از دخول دشمن در زمانهای قدیم
در تنگترین جاهای آن دو قلعه ساخته شده بود که قلعۀ طرف آسیای آنرا
(انا طولی حصار) ، و قلعۀ طرف او رو پای آنراروم (ایلی حصار)
میگویند . اناطولی حصار از زمانهای نزدیکها مانده است که از همت سلطان
(یلدیرم بایزید) خان فتح شده و سر از نو تعمیر و ترمیم یافته است .
روم ایلی حصار را سلطان (محمد خان فاتح) سر از نو خود بنافر موده اند.


صحیفه ٤٨١ مباحثه مهمه قطعه روی زمین جلد سوم

دروقت حاضر این حصارها چون بدرد محافظه بوغاز نمیخورد لهذا در
مدخل بوغاز بمقابل همدیگر استحکامهای بسیار متین ومستحکمی به
اصول جدید با آلات ناریه عصر حاضر ساخته و آماده شده است .
احوال خلیج استانبول ـ که آنرا (شاخۀ طلا)، وبفرانسه وی [قو
رن دور] میگویند عبارت از یک خلیج تنگ و درازیست که از یکطرف
بانفس استانبول تا بمحله ایوب و از دیگر طرف با غلطه، وترسانه تابه خاصکوی
محاط میباشد. این خلیج محفوظترین جاهای لیمان استانبولست . مد
خل یعنی آغاز دهنه این خلیج در مابین دماغه (سرای برونی) ودماغه
(طوپخانه) واقعشده، واز انجا رفته رفته روبتنگی گذاشته وعادتا شکل
يك شاخیرا پیدا کرده یکسر بسوی شمال غربی ممتد میشود. درازی
این خلیج تقریباً (٦) کیلو متر، و بر آن در حد مدخل (١٠١٠)
متر، ودر نزد جسر تنگ شده مابین هردوجسر به [٩٠٠] متر میرسد،
و بعد از ان تا به ایستگاه ایوب خوب تنگ شده در مصب نهر کاغذخانه تقریباً
به (٦٠) متر واصل میشود. بعد از ان نهرشیرین کاغذخانه که در منتهای
آنست شروع نموده از میان يك چمنزار لطیفی که از جنت نشان میدهد جریان
می یابد . درین چمنزار يك قصر پادشاهی و يك جامع شريف و يك باغچه بسیار
مکملی موجود است. خوبی وظرافت این خلیج مشهور انام است که برای
بعضی رسام های ماهر اوروپا و بعضی شعرا سرمایه قلم و مقال شده است .
جغرافیون قدیم عرب خلیج استانبولرا از بوغاز مرادکرده اند اما اصل
خلیج همین است که ذکرشد .


صحيفه ٤٨٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اجمال احوال تاریخی

استانبول

(استانبول) در اول آغاز وجود یافتن بشكل يك قصبه كوچكی بنام [بيزانس] در دماغهٔ که آنرا در ینوقت (سرای برونی) میگویند بوجود آمده است. این قصبه بیک روایت پیش از میلاد عیسی علیه السلام به (٦٦٨) سال از طرف «بیزانس» نام حکمدار یونان بنیاد نهاده شده مردم یونانی در ان اقامت پذیر گشته اند (تراکی) نام اقوا میکه در انوقتها در انسرزمینها اقامت داشتند اقامت پذیر گشتن این قوم اجنبیرا در ساحلهای خود شان رواندانسته بقصد خراب کردن قصبه مذکور اتفاق کرده هجوم نمودند. تراکیها اگر چه قصبه مذکوزه را محاصره کردند، و بیزانس را کم مانده بود که اسیر سازند ولی به تدبیر زن حکمدار مذکور که (فیدالیه) نام داشت قصبهٔ (بیزانس) رهایی یافته بصورت يك جمهوريت كوچك مستقل يك حکومتی تشکیل یافت. حکمدار ایران [اسفندیار] که پسر (گشتاسب) بود در هنگامیکه از بوغاز استانبول گذر کرده بخاک اوروپا داخلشد این قصبه را ضبط نموده بود. بعد از وفات او باز از دست ایران بدر رفته بود اما بعد از ان که از طرف (اكسرس) که عبارت از (شیرویه) باشد عسکر بذا فطرف فرستاده شد سر از نو بزیر حکم ایران درآمد. بعد از انکه سردار (پاوسانیاس) اسپارته یی عساکر ایرانرا مغلوب نمود (بیزانس) را نیز از حکومت ایران رهانیده بدولت اسپارته تابع ساخت. متعاقب آن (آلکیبیادی) نام سردار آتنه یی بر اسپارته ئیان غالب آمده (بیزانس) نیز در زیر تا بعیت آتنه ئیان درآمد. و بهمینصورت بسیار وقتها از يك اسارت بدیگر اسارت درآمده آخر الامر از مردمان خود بیزانس (تراسیبول) ناميك شخصی خروج نموده استقلال خود


صحيفه ٤٨٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

را پس بدست آورد و سر از نو بیک حکومت جمهوریه مستقله قرار
یافت که در انوقت ( پر و ممنون ) نام يك مجلسی داشتند که آن
مجلس اداره حکومت را مینمود . پدراسكندر ما كدونی ( فلیپ ) برای
ضبط کردن این شهر اگر چه بسیار کوشش نمود ولی بیزانسیان با آتنه
ئیان اتفاق نموده مقابله نمودند و تشبثات اورا عقیم ماندند . هنگامیکه
(رومائیان) به اینطرفها به توسیع ممالك آغاز نهادند بسببی که بیزانسیان
همیشه با آنها متفق بودند این قصبه را تا بسیار وقتها مستقل گذاشتند ، ولی
بعد ازان بعضی امتیازاتی به آنها داده شهر را ضبط نمودند ؛ و در وقت
ایمپرطور ( وسپاسیان ) آن امتیازات نیز رفع گردیده رأساً درزیر حكم
دولت رومه درامد . مؤخراً در اثنای تفرقه های داخلی از طرف امپراطور
(سور) از بیخ و بن برکنده شده خراب گردید . بعد از مدتی از طرف
پسر سور ( آنطون ) از اول بسیار بازینت تر معمور و آباد گردیده ( آنطونیا )
نام نهاده شد . در زمان ( غالیان ) نام امپراطور رومانی بنابر هر سببی که
بود سر از نو تخریب گردید اهالی آن سراسر به قتل عام رسید . اما بعد
ازان باز اهالی خود آن که به اطراف پراکنده شده بود اتفاق کرده باز
بنام ( بیزانس ) سر از نو آباد گردید . و بعدازان از طرف اقوام ( اسکیت )
که از طرف بحر سیاه آمدند هم این قصبه و هم قصبه ( خریسوپولیس )
یعنی ( اسكدار ) نهب و غارت کرده شده بودند .
از ایمپراطورهای (رومه) ( قسطنطین بزرگ ) وقتیکه با ( لیچینوس )
نام امپراطور اعلان محاربات نموده در جوار ( ادرنه ) اورا مغلوب نمود
( ليجينوس ) مذكور به بیزانسیان که از اول با او متفق بودند التجا برد ،
واز انجا به قصبه ( خاكيدون ) که در نوقت ( قاضی کوی ) میگویند در
گذشت . ( قسطنطین بزرگ ) عقب گیرنی (لیجنیوس) را نموده بیزانس


صحیفه ٤٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

را ضبط نمود، و موقع مذکور را بسیار پسندید و برای پایتخت ساختن آن
بنیاد یکشهر بزرگی را دران بنهاد . و از راه بحر سیاه و بحر سفید چوب
و تخته و انواع سنگها و ستونها و هیکلهائیکه مقبول ترین و مصنعترین آثار
مدنیت بودند از شهرهای قدیم و مشهوریکه در یونانستان و اناطولى بخرابی
رونهاده بودند درینجا جمع آورده يك شهر بسیار بزرگ و بازینتی عمارت
نمود، و دیگر همه کبار و اغنیای شهر روما را تشویق نموده به اینشهر نقل داد.
اول نام آنرا ( نیاروما ) یعنی رومای نو نهادند . و بعد از انکه همین سوری
را که حالا موجود است بر اطراف آن کشید نام آنرا به ( قسطنطینوپولیس)
تبدیل داد . رفته رفته اینشهر آنقدر وسعت و زینت و معموریت پیدا کرد
که از روما هم برتری گرفت . سور مذکور چند بار از زلزله ها و محاربه ها
خراب گردیده باز از طرف اخلاف قسطنطین تعمیر و تجدید گردیده است.
این واقعه ئیکه شهر استانبول از حال قصبۀ بیزانسی بر آمده بصورت يك
شهر جسیمی تحویل یافت در سنۀ ( ٣٣٠ ) میلادی بوقوع آمده است.
رسم افتتاح آن در ( ١١ ) هم ماه مئی همان سال شده است که در آنوقت نصف
اهالی آن نصارا و نصف دیگر آن بت پرست بودند . اما شهر در زمان
قسطنطین سراسر خلاص نشده بود بلکه در زمان( قونستاس) که از(٣٣٧)
تا به ( ٣٦١ ) حکومت نموده اتمام یافته است . و در زمان ( والنس ) نام
ایمپراطور که از تاریخ ( ٣٦٤ ) تابه ( ٣٦٨ ) حکمرانی نموده يك بند
بسیار بزرگی بنا نهاده آب بسیار وافری بشهر آورده است که به اینصورت
رونق و طراوت شهر دو بالا گردیده است. این بند بزرگ در ( بلغراد) است
که بالای بیوکدره میباشد و از طرف سلطان سلیمان قانونی تعمیر و تجدید
گردیده تا بحالا باقی میباشد. در تاریخ ( ٣٩٥ ) میلادی از طرف ( تئو
دوسیوس ) دوم اینشهر زیاده زینت و معموریت پیدا کرده بود .


صحیفه ٤٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم

درقرن ششم میلادی يك شورش و فساد عظیمی در شهر برپا شده
شهر قسطنطنیه سراسر محترق و خراب گردید . باز از طرف ایمپرا طور
(یوستینیا نوس) سر از نو آباد گردیده که این ایمپراطو ربا نی ثانی استانبول
شمرده میشود . اما بسیاری از تزئینات اولئی آن محو گردیده بعد ازان
رفته رفته شهر به تدنی رو نهاده است . وازا نوقت تا بوقتیکه بعد از نه قرن
بدست عثمانیان می افتاد این شهر يك میدان اشتهار احوال نامردانه و وقایع
مدهشه حکومت روما شده به بسیار بی شرفی بسر آورده است .
در زمان حضرت (معاویه) در تاریخ (٤٨) هجری درزیر کمان افسرئی
(سفیان بن عوف ازدی) غزاة مسلمین شهر قسطنطنیه را براً و بحراً
محاصره کردند . در خارج سور شهر بقدر (۳۰۰۰۰) اهل اسلام شهید
گردیدند که در میان آنها مانند حضرت ( ابو ایوب انصاری ) رضی الله
عنه بسی اصحاب کرام نیز موجود بود نده در زمان (یزید) بن معاویه نیز
استانبول محاصره شده ، (سلیمان بن عبد الملك) در سنة (٩٨) هجری
بزیر کمان افسرئی ( مسلمه ) برادر خود نیز عسکر براستانبول . عسکر
سوق نموده است . از تاریخ ( ٨٦٥ ) میلادی تا بتاريخ ( ١٠٤٣ ) مذكور
از اقوام شمالی ( وارغ ) نام يك قومی بدفعات بر قسطنطنیه مسلط گردیده
ایمپرا طور ها به بسیار دشواری از آنها خودرا رهانیده تو ا نسته اند . بعد
از بنی امیه خواه دولت عباسیه و خواه دولت سلجوقیه بار بار با دو لت
روم محاربه ها کرده اند ، ولی در زمان یکی ازینها قسطنطنیه از طرف اهل
اسلام در زیر محاصره گرفته نشده است . در تاریخ ( ١٢٠٣ ) میلادی
( اهل صلیب ) شهر را ضبط کرده بصورتیکه سنگ بر سنگ نماند از بیخ و
بن خراب کرده اند . آثار عمران و تزئیناتیکه ازین خرابی خلاص شده
باشد نادر است . در سنة ( ١٣٢١ ) رومها باز شهر را بدست آور دند ،


صحيفه ٤٨٦ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم

ولی دولت روم در انوقت بچنان حالی نبود که برتزئین و تعمیر شهر مقتدر
شود . بناءً عليه معموریت و آبادنی قدیمۀ قسطنطنیه سراسر محو گردیده
شهر بيك حال خرابه زاری درامده بود .
درین اثناها بود که دولت عثمانیه در نزدیکی های قسطنطنیه اساس
يكدولت متینی را بنیاد نهاده ، و بعد از انکه ممالك همجوار اناطولئی خودرا
بدست آوردند به روم ایلی نیز گذرنموده اطراف وجوانب شهر مذکور را
ضبط كردند و شهر را بيك حال محاصرۀ طبیعی در آوردند . و ایمپراطور
های روم بسلاطين عظام عثمانی بمدارا ومماشات مجبور گردیدند . در
سنۀ (٧٩٧) هجری سلطان ( يلدرم بايزيد ) ، و در سنۀ (٨٢٢) سلطان
(مراد) خان ثانی اگرچه شهر را محاصره كردند ولی فتح آن میسر نشد
تا آنكه در تاریخ (٨٥٧) هجری سلطان ( محمد ) خان ثانی شهر را براً
و بحراً محاصره كرده با توپهای بسیار جسیم نوایجاد از طرف خشكه ديوار
های شهر را کوبیدن گرفتند، وازطرف آبنای بوسفور کشتیهای كوچك
را از راه بشكطاش وكاغذخانه بر خشکه آورده در خلیج انداختند ، و
بشدت و فداکاری تمام از هر طرف هجوم بردند ، تا در روز (٢٠) جما
دی الاخره سنه (٨٥٧) هجری و ( ٢٩) ماه می سنه (١٤٥٣)
میلادی عساکر شجاعت نشان عثمانیان ( الله الله ) گويان ، از هر طرف
شهر را فتح کرده داخل شدند .
اینست که از ان روز برای اینشهر يك دور جديدی باز گردیده است .
پس نظر به این وقو عات مذکوره استانبول سه دور گذرا نیده است :
دور اول آن همانست که بنام ( بیزانس ) بيك حال قصبه بوجود آمده .
دور دوم آن همانست که بنام (قسطنطنیه) پایتخت دولت روما گرديده .
دور سوم آن همانست که بنام ( استانبول ) پایتخت دولت علیه عثمانیه شده


صحیفه ٤٨٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

است . پیش ازین بیان کرده بودیم که در اوا خردور دوم ، استانبول
بحال خرابی بود که دولت روم هم از ضعفی که داشت بر آبادی آن مقتدر
نبود . حقیقتاً همچنین است زیرا هنگامیکه عثمانیان در شهر در آمدند
زمینها ئیکه در داخل سور شهر بود قسم اعظم آنها خالی، و یا بعضی ویرانه ها
را حاوی بود . جاهای معمور و مسکون آن بسیار کم بود . غلطه ، اسکدار،
و قاضی کوی هر يك جدا جدا يك يك قصبۀ کوچکی بودند . بیک اوغلی
و دیگر محله های امروزی کمتر از با چه زار بودند . در بعضی جاهای بوغاز
یکچند دهی که بود آنهم عبارت از کلبه های بعضی چوپانان و یا چپرتی بعضی
دهقانان بود . از وقتیکه حضرت ابو الفتح سلطان محمد خان ثانی شهر
را فتح کرد از همان روز به اعمار آن و سکونت دادن مردمان دران صرف
همت فرموده کلیسای ( آیا صوفیه ) و هفت کلیسای دیگر را بجامع تحویل
دادند . و جامع فاتح را بنیاد نهادند ، و جامع ومقام حضرت ابو ایوب
انصاری رضی الله عنه را با جامع نیکیچریها ، و قاسم پاشا ، وجامع شیخ
بخاری را بساختن امر نمودند . از روز فتح این شهر را پایتخت اتخاذ کردند،
از انرو امرا و کبرای دولت، و از هر طرف ممالک اسلامیه فوج فوج مردمان
در انجا هجوم آورده در میان شهر خانه ها ساختند و محله ها تشکیل دادند .
در کم مدت ، داخل سور نفس استانبول با اهالی پر گردید ، وجوامع ، و
ومساجد ، ومدارس . وتكايا وعمارات رفته رفته افزونی گرفته شهر
نسبت به اول باز باز زیاده تر آباد و معمور گردید . در اطراف غلطه كه يك
قصبۀ کوچکی بود محله های بیک اوغلی، وقاسم پاشا، وفندقلی، و قباطاش ،
وبشکطاش و دیگر محله ها تشکیل یافت . اطراف اسکدار ، وقاضی کوی
وسعت پیدا کرده ، و در درون بوغاز قصر ها وعمارتها ساخته شد. روز
بروز در رونق و شکوه آن افزونی پیدا شده رفته است . این معموریت


صحيفه ٤٨٨ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم

از زمان فتح تا به ايندم از همت سعی و تشويق سلاطين عظام عثمانيه روز
بروز ترقی کرده است که امروزه ژوژ قريه های دور دست شهر هريك
بدرجة يكيك شهر مستقلی در آمده و از کثرت عمارت كه يك بديگر متصل
گشته يك شهر جسيم بسيار با شکوهی گرديده است . حتی بچشم خود می
بينيم كه بعضی كشتزارها و چمنزارها روز بروز بخانها و قصرها وعمارتها
پوشیده شده حاليك محله را میگیرد و بشهر ضم و الحاق میشود . چون
پیش ازین چند بار این شهر از زلزله مخسارتهای بسياری گرفتار آمده از انرو
اکثراها لی بساختن خانهای خود را از چوب و تخته رغبت کرده اند .
حالا نکه اینمسئله موجب وقوع حریقهای مدهشی پئی همدیگر شده است
که ازینسبب اهالی دايما به ضرر و زبان گرفتار آمده اند . پس هرگاه این
بلای خانمانسوز حریق یعنی آتش گرفتن نميبود استانبول نسبت به این حال
حاضره خود باربار زیاده تر وسعت و معموریت پیدا میکرد . حکومت
سنيه از چندیست که بضرر اینمسئله هوش کرده نظامنامه وضع نموده که
من بعد ازین هیچکس خانه چوبی و تخته یی نسازد و درین وقت هر قدر خانه ئی که
ساخته میشود همه از سنگ بنا مییابد و رفته رفته چنان معلوم میشود که
هیچ خانۀ چوبی باقی نماند .
حالا آمدیم بروجه تسمیه ( استانبول ) : این اسم از کلمۀ رومی
( ایس تین پولین ) تحریف شده ( استا نبول ) گفته شده است ایستین پو
لین در زبان رومی معنی ( در شهر ) یا ( بشهر ) را در بر میگیرد . این
نام پیش از فتح استا نبول از طرف عثمانیان ، درمیان رومیان نیز زبانزد
بوده است . عربها ( قسطنطنیه ) میگویند. در زبان ادبی عثمانی نیز قسطنطنیه
استعمال میشود . بعضی کسان ( اسلامبول ) مینویسند . انتها
-- 8 --


صحیفه ۴۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

§

در باب احوال جغرافی و تاریخی شهر مینوچهر استانبول که لحظه بلحظه
واپور مارا ازو بمیلها دور می اندازد همینقدر معلوماتی که بیان شد کافی بنظر
می آید . حالا باز بر سیاحت خود رجعت نمائیم :
بعد از انکه سعید بیک را تا بدم زینه مشایعت نمودم و اپس بحضور حضرت
پدر آمدم . فرمودند :
- فرزند ازین دالان چنان معلوم میشود که این واپور ما بسیار منتظم
باشد . زیرا دالان مهمانخانه پادشاهی که دران بودیم نیز به بیم آرایش و زینات
و وسعت این نمی آید .
گفتم – حقیقت همین است که حضرت پدر میفرمایند به این بزرگی
و انتظام يك واپوری بجز واپورهای (مساژری مارتیم) کمپنی فرانسوی
که دوسه سال پیش از ین به امر حضرت پدر برای تقدیم کردن کتاب به استانبول
می آمدم و در یکی از انها سوار شده بودم تا بحال بدیگر وا پوری مانند این
واپور تصادف نکرده ام .
فرمودند - هر چه باشد . ما حالا فکر کار خود را بکنیم . اول باید
رفته قمره خود را به بینیم ، و از اسباب وضوی خود خاطر جمعشده باز به
تدارك يك جای شویم که برای نمازهای نیمشبی من مساعد باشد . زیرا
این واپور به آن واپور روسی نمیاند . سطح بام قمره های آن واپور برای
شغل عبادت من خیلی مساعد و موافق بود . حالا آنکه بعوض سطح درینجا
دالان منتظم آلافر نگه ایست که برای شغل نیمشبی من هیچ بدرد نمیخورد .
گفتم - حضرت پدر هیچ اندیشه نفرمایند ؛ قمره ها همه اسباب استراحت
را دارد . برنده های این دالان نیز برای شغل شب نشینی شان خیلی
مساعد است .
فرمودند - برویم به بینیم .


صحیفه ٤٩٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

اینرا فرموده بپا خواستند. بنده با وجودیکه هنوز بلد و آشنای این
واپور نبودم ولی رنگ نداده رهنمایی را در عهده گرفته به پیش افتادم و بر
زینه‌ئیکه از پیش دالان بپایان فرومی‌آمد روانه شدم از حسن تصادف
سرقره‌وتی که تکتهای ما را گرفته بود بر زینه بالا میشد. نشان‌دادن قرهٔ
خود ما را به او فهما نیدیم. (بفرمایند) گفته به پیش افتاد. از زینه که
فرامدیم در يك دهلیز با صفای طولانی خود را یافتیم که زمین آن با تخته‌های
روغنی بسیار پرقناکی مفروش بود، و يك يك قالین کم‌عرض سرك مانندی
در وسط راهی که در دو طرف دهلیز است گسترده شده بود، طول این دهلیز
تقریباً ده دوازده متر بود. و عرض آن از سه تا چار متر مینمود. در دو
طرفۀ دیوارهای این دهلیز که همه از تخته‌های روغنین بسیار مجلای با صفایی
بود دروازه‌های يك يك پله‌ئی قره‌ها باز میشد که دروازه بودن آنها از
دستگیرهای بلورین، و نمبرهای آنها که بر لوحه‌های كوچك چینی سفید بسیاهی
نقش شده و بر جبهه‌های هر دروازه نصب شده بود شناخته میشد زیرا اگر
این دستگیرها و این لوحه‌ها نباشد دروازه از دیوار شناخته نمیشد.
در وسط دهلیز به ترتیب منتظم به برا بری هر دو قره يكيك ميز
بسیار با صفایی که برای نشستن مردم دو قره یعنی چار نفر کفایت کند گذاشته
شده، و چهار چهار چوکیهای نرم تکیه داری که بر يك پایه ایستاده، و
پایۀ آنهم بهر طرف که خواهش باشد دور میخورد در پیش هر میز گذاشته
شده بود. در ما بین هر دو میز و اهو یکه مانده شده بود باز بهمان قالین کم‌عرض
مفروش بود. میزها و چوکیها همه ثابت بودند یعنی از جای خود بر
داشته نمیشدند آخر این دهلیز دالان مانند يك کولاوی پیدا کرده در وسط
آن کولاوی در دیوار يك آينۀ بزرگی بدیوار نصب شده که عکس دهلیز
مذکور به تما مها در ان انعکاس نموده يك منظرۀ غریبی نشان میداد.


صحيفه ٤٩١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

در پیش روی آینه يك ميز گول بدیوار چسپیده روی سنگ مر مری
گذاشته شده بود . در دو طرفه این میز آینه دار دو دروازه دیگری که از
دروازه های قمره های اطراف بزرگتر و همچنین دستگیرها و نشانهابود
بازمیشد که بر سر دروازۀ یکی بر لوحۀ گلنی زرد بسیار با صفا این عباره که
( مخصوص عائله هاست ) نوشته شده بود و بر دروازه دیگر طرف میز
اشارت ( غسلخانه ، ضرورتخانه) نوشته شده بود .
از زینه که بر آمدیم بدست راست گفته دروازۀ پنجمین قمره را که
نمر ( ٥ ) بر ان بود سرقمر وت باز نموده گفت :
- بفرمائید افندیان ! اینست قمره شما .
قمره خیلی روشن و باصفا و نسبت بقمره واپور روسی بسیار فراختر،
وجای خواب آن که دو کوچ فراخ بمقابل همدیگر گذاشته شده بود که با
فرشها و متکاهای بسیار پاك وسفيد ولحافهای مخملین مانند بت داره فرو
ش شده بود . آینۀ بزرگی بدیوار نصب شده بود . میز روی سنگ مرمر
دو طبقه آن که بدیوار در زیر آینه چسپیده بود با آفتابه لگن چینی اعلائی
که لگن آن تا بلیها در وسط میز فرو می نشست و آفتابه آن در پهلوی آن
جای فرو نشستن داشت مزین بود . دو گلاس و دو تنگ بلوری برای
آبخور دن در دیوار به طاقهای چوبی ئیکه گلاسها و تنگها دران فرونشیند
موضوع بود . در طبقۀ دوم ميز يك پيپ آهنین سبز رنگ مجلای رو غنی
و يك آفتابه بزرگ دهن باز از همان جنس نهاده شده بود که در آفتابه آب
شست و شو و پیپ برای ریختن آب مستعمل لگن چینی را در ان مخصوص
بوده از سقف يك شیشه بیضوی بسیار با صفایی از مابین دو برگ برنجی
آویخته شده بود که اینهم عبارت از چراغ برقی برای روشنی قمره بود .
سر قمر وت اینها را یکان یکان بما نشا نداده گفت :


صحیفه ٤٩٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

— دیگر چیزی امری دارید . یا رخصت شوم ؟
حضرت پدر فرمود : مکملست . رفته میتوانید .
سرقروت که نامش ( آلبرت ) است سلام کرده برآمد حضرت پدر فرمودند :
— در انتظام قمره ما هیچ گفتگو نیست . آنهم بدرجه کمالیست . حالا اگر يك جای گوشه برای شب خود یافتیم دگر هیچ چیزی باقی نمیماند .
گفتم — انشاءالله به بسیار جاهای پسندیده طبع حضرت پدر بر خواهیم خورد .
دروازه قمره خود را بند کرده و از زینه بالا برآمده بر سطح واپور آمدیم . در دو طرفه دالان تنزه و هوا خوری بالای درجه اول که در آخر جلد دوم ذکر آن سبقت نمود دو برنده سر پوشیده موجود است که بدرازی خود دالان دراز شده رفته است . از هر دو طرف این برنده ها يكيك زینه گول هشت مرتبه یی بربام دالان سطح واپور بالا میشود از برنده دست چپ بر سرك پیش روی دالان که از یکطرف با پنجره های بزرگ یکباره آینه دالان و از یکطرف با کناره کنار بحر لطافترسان محاط بود براه افتاده تا به آخر دالان رسیدیم . از انجا بدست راست دور خورده در آخر دنباله واپور خود را یافتیم که از یکطرف با دیوار بی پنجره دالان و از یکطرف با دیوار دنبال کشتی گرفته شده بود . درینجا يك تخت صفه مانند شبکه دار چوبی بود که با دیوار کشتی مربوط و از سطح یکقدم بالا بود .
حضرت پدر فرمودند .
— اگر دگر جایی بهتر ازین نیافتیم همین صفه خوب گوشه تنهایی بی مخلیست .
ازین رهرو دنباله کشتی بدست راست دور خورده در برنده دیگر طرف


صحیفه ۲۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

واپور آمدیم که اینهم عیناً بهمان طول وعرض پرنده آنطرف بود . ازین
پرنده نیزيك زینه دیگر مانند زینه آنطرف بربام دالان بالا برامده بود .
از همین زینه بر بام دالان بالا شدیم . این بام بدرجهٔ خوش فضا و باصفایی
بود که بدلهايك نشاط بی اندازهٔ میبخشید . دائراً مدار این بام بسیار بلند
بامقدارا يك كتارهٔ بسیار مکملی احاطه نموده بود . چند عدد کوچهای
چوبی ثابت غیر متحرك در بعضی اطراف بام موضوع بود . این بام طبقهٔ
ششم واپور است که طبقهٔ آخرین بنیاد آن ؛ واین بام حد منتهای آنست .
گفتم ـــ این بام هم خیلی تنها و با صفاست . على الخصوص در وقتی که
حضرت پدر بکار دارند درینجاها بجز تموج هوای نسیمی دگر هیچ کسی در
گردش نخواهد بود .
فره دند ـــ بلی ، حالا خاطر جمعشدم . جاها بسیار است .
در ینوقت واپور ما دماغهٔ ( سرای برونی ) را دور کرده و بدست
راست نفس استانبول را و بدست چپ جهت آسیا را گرفته در بحر مرمره
از پیشگاه حدود ( مقری کوی ) و( آياستفانوس ) در تك و تاز بود. منظره
های پر غلبه با جوش و خروش شهر عظیم استانبول لحظه بلحظه از نظر
ها دور ، وبا يك غبار دمه مانند تیره مستور میشد . قریب دو ساعت
بمغرب مانده بود که از منظرهٔ اطراف بجز بحر دیگر چیزی نمینمود .
حضرت پدر برای وضو به قمره فرو آمده بودند بنده یکقدری در
دالان سطح واپور نشسته و بعضی اخبارهای مصوریکه برمیزهای مطالعه
گذاشته شده بود سیر کرده از نبودن دیگر مسافران درین دالان تعجب
نمودم . دلتنگ شده از دالان بر امدم و بر سطح واپور بقدم زدن اغاز
نهادم . سطحی که در مقابل این دالان واقع شده يك سطح میدان صاف
و هموار كم ترك ماهی پشتیست که بجز روشن دان طولانی ئیکه بقدر


صحیفه ٤٩٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

یکمتر از سطح بلندتر، و از دو طرف باپنجره های آئینه دار متحرکی پوشیده شده دگر چیزی بران موجود نبود. در پیش یکی از پنجره های باز روشن دان نزدیکشده بپایان نظر انداختم دهلیز دالان مانند قمره های خودمانرادیدم، مگر این سطح ؛ بام قمره های درجهٔ اول است.
در آخر این روشن دان که ببام عمارتهای ماهی پشت میماند يك اوتاق دیگری که بمقابل دالان بزرگ افتاده است موجود بود. دروازهٔ این اوتاق باز و بر دروازهٔ آن. (اوتاق سیگریت کشی) نوشته شده بود. درون دالان باچوکیها و کوچها مفروش و لوازمات اسباب سیگریت کشی دران مهیا بود. درین اوتاق درآمده يك سیگریتی کشیدم. و از انجا برآمده بتماشا پرداختم. در دو طرفهٔ این اوتاق سیگریت کشی دو دو قمره های کوچکی موجود بود که عبارت از اوتاق سرقروت و خدمتگاران قمره ها بود.
تا به انجد حد و دقمره های اولست که از درجه های دیگر درینطرفها کسی نمیآید. اما از مردمان معتبریکه در درجهٔ دوم باشند برای قدم زدن برین سطح آمده میتوانند بعد ازینجاسطح قسم دوم و اپور آغاز میکند که درین قسم و اپور دودکش بزرگ واپور، و ماشینهای بزرگ جراثقال، وپل قومانده، و روی بامچهٔ دو انبارخانهٔ بزرگ، ومطبخ بسیار منتظم و سه چهار قمره های مخصوص آشجیان، و ماکنیت و غیره موجود بود. ازین گذشته روشندان بسیار بزرگ و بلند دریچه دار ماکینه یعنی انجن واپور موجود بود از يك دریچهٔ آینه دار آن بزیر نظر کردم. پستولهای سه دیگ بسیار بزرگ بخاربکمال انتظام بيك آهنگ مطردی به اجرای کار تحريك وسوق واپور کوشش میورزید. زینه های آهنین مارپیچ و رهروهای یکباره آهن مشبك آن، و صفایی و ستره کشی آلات و ادوات ماكینه بدرجهٔ اعلا بود. درعقب این روشن دان ماكينه يك اوتاق دیگری بود که قهوه خانه عمومی سطح نشینان واپور بود.


صحیفه ٤٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

از دو طرف این اوتاق يك يك زينه فراخی که مشابه بزینه قمره های وابور
قورنیلوف روسی بود بپایان فرو می آید، این زینه ها مگر بد الان قمره های
درجه دوم فرو می آمده از ین گذشته تا به نوك بينئی وابور درجه سطح عامست
که از دو طرفه با رواقهای دو طبقه عریض که عرضاً دو دو آدم بستره خود را
بگستراند محاط بود مسافران درجه عام در همین رواقهای زیر و بالا مملو
بودند ، وعجب يك عالمی بود . قیل وقال سخن گفتن ها وخنده های
خوش طبعيها ، وغنى لخوانیهای السنة مختلفه ، و از بعضی رواقها ئيكه با پرده
های شالکی و کلیم وغیره از دیگر رواقها و خارج مستور شده بود آوازهای
گریه های اطفال ، وصداهای آهسته زنان ، و از بعضی رواقها که عائله های
روم وارمنی دران بودند یکرقم دیگر صدا ها بر میخاست که انسان خود را
در پيش يك باند و موزیکه یعنی یک باجه خانه میپنداشت که آوازهای زیر و
بم ، وتيز و پست آن قوة سامعه را به اهتزاز می آورد . او تاق قهوه جائی
این درجه عام بصورت اجاره بکسی که میگیرد با مقاوله نامه مخصوصه يك
سال و یا دو سال داده میشود . ومنفعت کلیشی اجاره دار آن ازان بر میدارد .
زیرا مردم این درجه عام ، قهوه وچای ودیگر هر گونه مشروبات مسکره
وغیر مسکره را از ین قهوه خانه مینوشند . یکچند قدم دور تر از ین قهوه
خانه يك زينه دیگری باز میشود که ازین زینه بقمره های درجه سوم فرو
آمده میشود . منهم چون درین درجه کار داشتم از زينه ئيكه نسبت بزینه
قمره های اول نی بلکه بزینه قمره های دوم نیز نسبت قبول نمیکرد فرو آمدم
آخرین قدمۀ زینه دريك دهليز كوچکی مرا رساند که از ین دهلیز بدست
چپ وراست يكيك دهلیز تنگ دیگری میرفت . درین اثنا از طرف دهلیز
دست چپ يك آواز يك موال خوانی عربی بگوشم رسیده شناختم که
ابو محی الدین آغاست یکسره بآنسو روانه شدم ، دهلیز تنگ تخته یی که از


صحیفه ٤٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

یکطرف با دروازه های قر، ها و از یکطرف با دیوار محاط بود مرا در آخر
دهلیز، در یک دهلیز دالانچه نمائی رسانید که از یک پنجره آینه کلفت مدور
و باز از طرف بحر در آن هوا و ضیا می آمد. این دهلیز بدهلیزهای دو طرفه
دیگر بوضع افقی واقع شده که ازینجا بدهلیز طرف راست گذشته میشود.
در وسط يك میز تخته یی کلفتی موضوع است، و در دو طرف آن يكيك
در از چوکی یی پشتی تخته یی گذاشته شده. دیگر هیچ مفروشات و تزئیناتی
ندارد. از دور دیدم که ابو محی الدین سر برهنه و جاکت را از بدنش برآورده،
و آستین های پیراهنش را تا به آرنج بالا کرده، و پیش بند سفید آشپزی
خود را از کمر تا بزانو آویخته، و بر دیگدان آتشفشان خود دو دیگ را بار
کرده موال گویان و نغمه سرایان بکار خود مشغولست.
آهسته آهسته از عقبش آمده گفتم :
ـ آه يا عينی کان کمان !! ...
ابو محی الدین بتلاش روی خود را گردانیده و وضع احترام را گرفته
و تمنا نموده گفت :
یا سیدی این شما بودید؟ عفو بفرمائید هیچ آمدن تانرا منتظر نبودم.
گفتم ـ چه حال داری؟ ازین جایت ممنون هستی، یانی ؟
گفت ـ امان افندی من! ممنونیت هم سخن است آنقدر براحت و
آنقدر مکمل يك جائیست که به بیان هم برابر نمی آید. بسیار لطفکار هستید
افندی من .
گفتم ـ از وقتیکه بوابور آمده ايم يك بار بطرف ما نيامدي نه يك
خبری گرفتی چرا؟
گفت ـ افندی من! در قمره هائیکه ذات عالی شمایان هستید بمن
هیچ حاجت خدمت نیست. الحمدلله از سایه آسایش و انتظام وابور ها


صحيفه ٤٩٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

می خدمت تان خود بخود اجرا میشود . خدمتیکه در واپور بگردن منست،
همانا خدمت بحق نانست برای حضرت افندئی بزرگ ما . چرا که ایشان
بر سفره آلافرنکه نان میخورند .
گفتم - خوب ، اینرا بکو که برای افندئی بزرگ ما چه پختی ؟
گفت - مپرسید افندی من ! امشب مهمانی کرده ام دورنگ سلاطه
ساخته ام يك مرغ را بریان کرده شکمش را بادل جگرش و پسته و بادام
و برنج پر کرده ام در ین دیگ دیگر با آب گوشت مرغ يك شوربایی پخته ام .
گفتم - آفرین آشپجی باشی . اگر حضرت افندئی بزرگ ما مرا
قبول نکنند هم من ازین طعامت خواهم خورد .
درین اثنا قروت این قمره ها ایشپلاق زده و بصدای آلافرنگه تغنی
کرده به این دهلیز آمد . چون مرا دید بعربی از ابو محی الدین پرسید که :
(افندی شما همین است رفیق ؟) او بجوابش ( بلی ) گفته ، و بعبارت :
- قروت ما مستر ( الكساندر ) است .
بمن او را تقدیم و معرفی نمود :
گفتم - بونسوار ( ۱ ) مستر الكساندار !
گفت - بونسوار موسیو لو بیک .
گفتم - قمره های شما را نیز مانند قمره های خود خالی می بینم .
گفت - بلی نسبت بوقت آمدن مابه استانبول حالا که واپس عودت
میکنیم قمره های ما خالیست . تنها دو قمره ما از هشت قمره ئیکه داریم پر ،
و باقی آن خالیست .
گفتم - درین دو قمرۀ شما چگونه اشخاص موجود است ؟
گفت - قمره های ما چار نفریست ، و از قرار نظام واپور ما همینست
که تا يك قمره بچار نفر پر نشود دگر قمره را باز نکنیم . قمره نمبريك ما بيك
(۱) شام شما مخیر .


صحیفه ٤٩٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

عائله اسلام از مردمان استانبول که عبارت از يك زن پخته سال ، ويك
زن جوان و يك دختر هشت نه ساله و يك پسر یازده دوازده ساله است .
وقره نمره دوم ما تنها مجناب این آشچی باشی صاحب پرو مملو میباشد !
اینرا گفته وقهقهه های متوالی خود را کرده بدست پرشانه ابومحی
الدین زدن گرفت .
ابو محی الدین - قروت افندی ! اگر دیگر مشتری پیدا شتی و يك
قره را بمن تنها . میکردی آنوقت میدانستم که این يك التفاتیست که بمن
کرده ، اما من از شما زیاده تر از مشتریان تشکر میکنم که بواپور شما رغبت
نکرده اند . مانند شما يك قروتی که در يك واپور باشد البته که کسی رغبت
نخواهد کرد. ! واه صورتش رابه بین !!!
گفتم - ابو محی الدین ! اینچه ؟ چنان میپندارم که همراه مستر الکسا
ندر از بسیار وقتست که دوستی بسیار صمیمی قدیمی داری که اینقدر بیا
کانه سخن میگویی .
گفت - خدا نکند که من همراه همچين يك مسخره دوست قديم باشم .
الكساندر - نی افندی ! همراه محی الدین آغا از قدیم باهم ندیده ایم.
ولی چون از بس خلوق وخوش مشرب يك آدمی بود بيكدو قدح که باهم
ر دو بدل کردیم دوست صمیمی قدیمی شدیم ، همچنین نیست آغا ؟
اینرا گفته قروت پی کار خود برفت .
ابو محی الدین را خطاب نموده گفتم :
شاباش ابو محی الدین هنوز جای نشستنت را نایافته بقدح بازی آغاز
نهادی !! احتیاط کن اگر يك روز سرخوش دیدمت باز خواست سخت
خواهم کرد .
ابو محی الدین -- به اینچند سالیکه بخدمت تان کسب شرف کرده ام يك پیک


صحيفه ٤٩٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

روزی مرا سرخوش دیده اید؟ افندی من امین باشد که انشاءالله هیچوقت
حرکتی که موجب رنجش خاطر افندی بزرگ و شما باشد از غلام تان
سرنخواهد زد !
اما افندم ! معلوم عالی شماست که در میان اینگونه قمره ها نان پختن
و دیگدان های آتشفشانرا سوختاندن اگر آتش محبّت قروت نباشد ممکن
نمیشود . لہذا چون دیدم که قروت بك شخص مذاقی خوش طبع میپرست
است از ان رهگذر با او در آمیخته از خود او يك شیشه عرق رابچهار قیمتی
که در خارج شود خریده با هم باده نوشی کردیم و همه اش را بخود او خورانیده
کیفش را راست کردم .
گفتم - خوب ! این همسایه دست راستت را دیده یانی آیا چگونه
مردمان اند ؟
گفت - خوب ندیده ام ولی اول که بوابور آمدم هر دو زن و هردو
طفل در همان گوشه سر این دالان بر در از چوکی در پیش میز نشسته بودند و
و چنان معلوم میشد كه يك حزن والم شدیدی دارند . زیر اتا بوقتیکه وابور
بحركت می افتاد متصل فق فق گریه میکردند. ولی بعد از ان که واپور بحرکت
آمد نمیدانم سرچرخ شدند یا چه شد بر خواسته و چول خورده بقمره خود
درآمدند و تا بحال هیچ اثر شان معلوم نشد .
گفتم - من حالا میروم . بوقت مغرب یکبار به آنطرفها بیا تا از
حضرت پد و استمزاج نموده برای آوردن نان معلومات بگیری .
اینرا گفته از قمره برامدم وبطرف دایره درجه اول روانه شدم.
چون در پیش اوتاق سیگریت کشی رسیدم دیدم که حضرت پدر بايك
شخص ریش ماش و برنج جبه و طیلسان پوشی که از عمامه و قیافتش
بیکنظر شناخته میشد که از مردمان مکه مکرمه باشد در اوتاق باهم نشسته


صحیفه ۵۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

و بزبان عربی باهم صحبت داشتند. منهم درآمده سلام کردم.
فرمودند - کجا بودی فرزند؟
گفتم - تابه آخر واپور رفته ابومحی الدین را یافتم!
فرمودند - این ذات مبارک یکی از تعلقات شریف مکه مکرمه میباشد، واسم شریف شان (زین العابدین الشیبی) میباشد از استانبول بمکه مکرمه میروند.
بجناب شریف سلام متواضعانه کرده گفتم:
- تشرف کردم افندم!
حضرت پدر جناب شریف را مخاطب نموده گفت:
- فرزندم محمود را بشما معرفی میکنم.
شریف - ماشاء الله! خدا او را بسایه والدش محفوظ بدارد.
حضرت پدر - دعای شما موجب برکت است، و همیشه حسن توجه شمارا در حق او تمنی میکنم.
شریف - خدا از و راضی باشد. من خودرا خیلی بختیار میشمارم که بحضرت سردار ومخدوم شان تشرف نموده ام.
مگر این ذات یکی از عمزاده های شریف مکه میباشد که برای عرض خلوص بدربار پاد شاهی آمده و به نشان درجه سوم مجیدی و دیگر احسامات شاهانه نایل شده پس بمکه مکرمه میرود، و در قمره های دوم اقامت دارد. چون برای قدم زدن به اینطرفها آمده با حضرت پدر درین او تاق سیگریت کشی باهم ملاقی شده است.
حضرت پدر - فرزند ابو محی الدین در ینوقت يك چایی بمانوشانید. نخواهد توانست.
گفتم - چرا نمیتواند. امر میفرمایند.


صحيفه ٥٠١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

اینرا گفته بسوی قمره های سوم روانه شدم . ابو محی الدین رابر
دهنه زینه یافتم، بساختن و آوردن چای او را تنبیه نموده و بسرعت تأکید
کرده واپس آمدم .
در ینوقت این جهت و اپور ما از ان عالم تنهایی برامده بيك جنبش
و جوششی درآمده بود. در دالان بزرگ يك مادام وموسيوی جوان،
ويك مادام و موسيوى ميا نه سال نشسته بودند و در بام دالان يك دو
پاس یعنی راهبان قدم میزدند بر سطح بام قمره های ما چار نفر مادامهای
بسیار خوش لباس یکرنگ قماش جوان و تازه دو دو نفر قولهای همدیگر
را گرفته رفتارهای خوش خرام خود قدم میزدند یکدو نفر افندی دیگر
که از کلاه های رومی در ازشان ولهجه وصورت شان مصری بودنشان
پدیدار بود نیز قدم میزدند . در او تاق سیگاره کشی نیز حضرت پدر و
شریف زاده مکی نشسته بودند .
درین اثنا ابو محی الدین چای آورده بود . پتنوس چای را بريك
میزی نهاده به تقسیم چای شروع نمود .
محاوره حضرت پدر وجناب شریف در باب سفر حجاز و همرفاقتی
شان تا مکه مکرمه وغیره بود .
جناب شریف میگفت :
این و اپور یکسر به اسکندریه میرود .ماوشماانشاء الله ازین واپو.
برآمده يكسر بيك و اپور غصه وی که در همانروز بسوی ( پورتسعید )
حرکت میکند می نشینیم و از انجا با و اپور دیگر بازیل سر راست بسویس میرویم.
حضرت پدر – اما این راه در از میشود ، هر گاه از اسکندریه سر
راست باراه آهن بقاهره و از انجا بسويس برویم هم کوتاه تر وهم بی
تکلیفتر است .


صحيفة ۵۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شریف -- البته فرموده شما درستست، ولی من چون بالطبع يك
نفرت و بغضی بمصر و مصریان میبرم وانم از انرو از رفتن مصر کناره جوئی
را اولی میشمارم .
حضرت پدر -- آیا سبب این نفرت جناب شریف از چه رهگذر است ؟
شریف -- سببهای بسیاری دارد که یکی از انها بیغیرتی و بی ناموسی
آنهاست که مانند وطن يك مادر مشفق خودشانرا در آغوش مرد اجنبی
دادند و جماع نامشروع آنرا بچشم می بینند و دم نمیزنند .
این کلماترا جناب شریف بیک صدای حدی مانندی پرعنمنه بلند و شدید
غضوبانه متعصبانه میگفت که آبهای دهن شان هم در پریدن کوتاهی نمینمود.
حضرت پدر -- اینسخن جناب شریف الحق که بسیار مردانه و ناموس
کارانه و دیندارانه يك كلاميست . ولی اگر مساعده فرمائید درینباب
يك چیزی بگويم :
شریف -- استغفر الله بفرمائید مستفيد میشویم .
پدر -- مصر و مصریان را هیچ قباحتی نیست . اصل ماده فساد
این معامله بلای سفاهت و مبتلای عیش و عشرت شدن خدیوهای مستبد
جاهل نفس پرست آنست .
شریف -- بسیار درست میفرمائید . البته اگر آن خدیوها بسفاهت
مشغول نمیشدند و برای استقبال خودکوشش میورزیدند اینقدر ملت و به
این وسعت يك ملك آزاد اسیر چنگال اجنبی نمیگردید .
پدر -- آه این بلای سفاهت و استبداد از وقتیکه در پادشاهان اسلام شیوع
یافته روز بروز قوت و شوکت و جلال اسلامیت را سکته موت عارضی
گردیده .
درین اثنا چای به اتمام رسیده وقت نماز مغرب هم نزدیکشده بود .


صحیفه ۵۰۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
حضرت جناب شریف را امام کرده نماز مغرب را بجماعت ادا کردیم . جناب شریف وداع نموده بطرف قمره های خود برفت . بعد از يك کمتری دفعةً همه چراغهای الکتريك خارجی و داخلی واپور بيك حركت روشن گردید . سطح و دالان و اوتاق سیگریت کشی وقمره ها بیکبار در هر طرف مانند روز روشن شد . درین اثنا زنگ نان نواخته شده بپاسهائى بام دالان ، مادامها وموسيوها از دالان بزرگ سطح بطرف زینۀ قمره های درجهٔ اول فرو آمدند که ازین معلوم شد که مسافران درجهٔ اول مابغیر از ما عبارت از همین شش نفر هستند . دو چوره مادامهای نازنین ادابسوی قمره های درجهٔ دوم روانه شدند که دو افندی کلاه دراز مصری نیز از عقب شان حرکت نمودند که به اینصورت تا یکدرجه مسافران درجهٔ دوم نیز شناخته شدند .
حضرت پدر فرمود :
- آیا ما نان خود را کجا خواهیم خورد ؟
گفتم - امر از حضرت پدر است اگر امر میفرمایندکه بر سطح یا بر بام یا در برنده قروت را بساختن سفره امر کنم هم میشود . و اگر در دالان پایان قمره ها بر میزهای مخصوص نان خوری وسط دالان که برای هر دو آدم يك ميز میرسد نان بخورند هم میشود .
فرمودند - امشب را برهمان میزهای حاضره شدهٔ پایان میخوریم باز به بینیم تا چه میشود .
گفتم - ابو محی الدین را به آوردن طعام امر بدهم ؟
فرمودند - بلی .
لهذا حضرت پدر بسوی قمره ها و بنده برای فهمانیدن ابو محی الدین بسوی قمره های سوم روانه شدم . ابو محی الدین را گفتم که مرغ را


صحيفه ٥٠٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

در صحن کشتی گلیشی سر پوش داری که نو از استانبول گرفته ایم بکشد،
و در کاسه چینی سر پوش دار شور بارا کشیده با سلاط ها بیارد.
وقتیکه در دالان آمدم حضرت پدر تنها در پیش میز یکه روی پوش بسیار
پاك و صافی بر ان انداخته و طبقها و کاردها و پنجه ها و قاشقهای مجلای بر ان
گذاشته شده بود نشسته بودند، و قمر وت كاسهٔ شوربای طعام و اپور را
در پیش پدر گرفته و بزبان و لهجهٔ عربی مصری چیزی بحضرت پدر میگوید.
من چون رسیدم محاوره را بر نجا آورده دیدم که حضرت پدر میفرمودند:
— در خوبی شوربای شما هیچ شبهه ندارم ، ولی من پرهیز دارم .
و بجز طعامیکه داکتر طبیعتم گفته باشد دگر غذا خورده نمیتوانم .
منهم همین افادهٔ حضرت پدر را بقمر وت فهمانیده گفتم :
— شور با را برای من بیار . طعام افندی بزرگ را حالا می آرند.
مهربانی کرده یکی از گارسونها را بگوئید که آنرا گرفته از بالا بیارد.
گارسون رفت و بعد از کمی پتقوس را از دست ابو محی الدین گرفته
بیاورد. و بنابر اشارت من اول کاسه شور با را در پیش روی پدر گذاشتند.
خود من از طعام و اپور نخوردن مجبور بودم . بعد از شوربا مرغ پر کرده را
بحضور پدر گذاشتند . برای من (روستو) نام يك طعامی آورده بودند .
بقمر وت آوردن يك بشقاب خالی را امر نمودم . و با کارد و پنجه يك ران
مرغ را از پیش روی حضرت پدر بریده و يك چیزی از پر کرده گی آن نیز
گرفته عفو تقصیر گستاخی خود را طلبیدم . فرمودند :
— قصد این است که تعصب بخرج نرود و گرنه چیزی نیست !
از تکلم موسیو و مادام جوان که بر میز دست چپ ما نشسته بودند
فرانسوی بودن شان معلوم میشد. و از لهجه و تکلم موسیو و مادامیکه
بطرف راست مانشسته بودند انگلیز بودن شان معلوم میشد .


صحیفه ۵۰۵ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

طعام به انجام رسید حضرت بدر وقت تر از دیگران برخاسته بقمرۀ
خود درا مدند . منهم بر سطح برامدم . و بر بام دالان بزرگ برامده
بنظارۀ بحر و شعشعه پاشی انجم متلالای سمای صاف دران ، و نور
ریزی چراغهای الكتريك واپوز مشغول شده بقدم زدن آغاز نهادم .
درین اثنا مادام و موسیوی جوان فرانسوی نیز بالا بر آمدند. بنابر آداب
تربیه و نزاکت مدنیه متواضعانه يك سلامی بمادام ، و صميما نه يك التفاتی
بموسیو کرده و ایشان نیز مقابله بالمثل را اجرا و هر کدام ما در عالم خود بقدم
زدن آغاز نهادیم . یکچند بار که از یکسر تا بدیگر سر بام رفت و آمد نمودم برای
کشدن يك سیکریت به اوتاق سیگر یت کشی آمدم . دو افندیان مصری
که پیش ازین مذکور گردید نیز در انجابودند. منهم « لیلکم سعید» گفته
و آنها نیز مقابله کرده بر یکی از قولتو قها نشستم . وسیکریت دانم را از
جیب براورده و یکدانه سیکر یتی گرفته بکشیدن آغاز نهادم .
یکی از دو افندی مذکور بمن رو آورده گفت :
- العفو یاسیدی! اگر گستاخی نباشد آیا پرسیده میتوانم که ذات عالی
شما با این وابور تا یکجا نیت رفتن را دارید ؟
گفتم - استغفر الله! گستاخی چه معنا؟ بالعکس از سوال و مکالمه کردن
تان ممنون شدم . بنده بمعیت حضرت سردار افغانستان با این وابور تا به
اسکندریه رفتن میخواهیم . آیا ذات عالی شما ؟
گفت - داعیان شمانیز كذا .
گفتم - آیا از اهالی اسکندر یه میباشید ؟
گفت - خودمن از مردم مصرم ، و جناب افندی از اهالی اسکندریه
میباشند .
گفتم - تشرف کردم .


صحیفه ٥٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفتند — استغفر الله شرف بما عائد است. آیا حضرت شما از اهالی شام نباشند؟ زیرا لهجه عربی تان بعربی مردمان سوریه مشابهت دارد.
گفتم — خوب تخمین فرمودید. بلی از مردمان دمشقم و بخدمت ترجمانی حضرت سردار افغانستان که بطریق مهمانی در شام اقامت دارند مستخدم میباشم.
گفتند — و یا حبذا، من دمشق و اهل الدمشق. آیا از اسم حضرت بیگ پرسیده میتوانیم؟
گفتم — اسم داعی تان (محمود) آیا اسم شمایان؟
گفت — نام من (ابراهیم سهلون) و نام جناب افندی (زیوربیگ) است که در دایره چارم بلدیه در قلم (فانتازیه) مأمور میباشند.
گفتم — بسیار تشکر میکنم و از ملاقات و همصحبتی شما ممنون گشتم. انشاء الله تا به اسکندریه از صحبت شما مستفید میشوم. حالا بنده را مرخص فرمائید زیرا چیزی نوشته دارم در دالان رفته مینویسم.
پس از ان «مساءکم بالخیر» گفته بدالان بزرگ پر زینت خوش مفروش بسیار روشن سطح واپور آمده و در يك گوشه در پیش يك میزی نشسته وقوقعات امروزی را سراپا بیکم و کاست ثبت کتابچه دفتر اعمالم نمودم. ساعت بيك بجه رسیده بود. سرم را هم يك حرارتی پیدا شده بود. از دالان بر امدم، یکقدری بر کناره لب برنده واپور تکیه زده و هوای صاف بحر را در جگر و ششم فرو برده بقمره فرو آمدم. عالم در يك سكوت وسكونت عمیقی بود. آهسته دروازه قمره را باز کرده و بکمال احتیاط البسه ام را کشیده بر بستر بسیار کرم و نرم خوابگاه خود دراز کشیده بخواب بسیار سنگینی فرو رفتم.

— § —


صحيفه ۵۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
يوم سه شنبه ۱۱ ذيقعده
هشت بجه روز بود که از خواب برخواستم. پیراهن و پتلونم را پوشیده و در پیش طشت و ابریق چینی با صابون سرودستها و روی و گردنم را خوب يك شست و شویی کرده و البسه ام را پوشیده بدهلیز دالان مانند خود برامدم . در دالان بجز يك مادام فرانسوی که تنها در پیش میز پنجم نشسته و بنوشتن يك چيزی مشغول بود دگر هیچ کس نبود . منهم در پیش میز دوم نشسته و کتابچه خود را کشید. تاریخ و روز عنوان را نوشتم و از زیر چشم جمال لطافت مثال مادام فرانسویرا نیز از جاده تدقیق تفکر میگذرانیدم . مادام آنقدر متوغل نوشته خود بود که از بودن من در ان دالان هم خبر نداشت .
این مادام بسن بیست بیست و يك ساله تخمین میشد . نه لاغری بود که از هر طرف استخوانهایش پدیدار باشد و نه چنان چاغ و پر گوشتی که محسنات بدن لطیفش را پنهان نماید . قامتش به بلندی مایل بود چهره اش مدور ، ورنگش سفید کم سرخی تر بود . موهایش سیاه ، ومژگانهای چشمهای به ابرو نزد يك شعله فشانش نیز سیاه بود . دهانش قدری بفراخی مايل ، و لب بالایش قدری کلفت تر بود .
کردنش بلند و خیلی صاف و خوش گوشت. مینمود که حد به خنجره اش بر آمده تر بود .
بر امده کشی پستانها و فرورفته کشی کمرش خیلی دلربایی داشت در بیان اشکال این مادام بالطافت فرانسوی نژاد همینقدر ثبت کتابچه نموده قارئین


صحیفه ۵۰۸ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم

گرام معرفی اورانموده توانستم!
کتابچه را در جیب انداخته بر سطح برا مدم. حضرت پدر در دالان سگریت کشی با شریف مکی تشریف داشتند. یکسر بحضورشان رفته سلام کردم، و بجناب شریف (صباح الخیر) گفتم:
فرمودند - حالا از خواب برخواستی فرزند؟
گفتم - بلی پدر، شب یکقدری ناوقت خوابیده بودم از انسبب. آیا حضرت پدر چای نوشیده باشند.
فرمودند - بلی، ابو محی الدین بطلوع آفتاب چای مرا آورده نوشیدم. اگر تو چای نخورده باشی برو بخور.
سلام کرده از اوتاق برامدم. قمروت را دیدم که می آید.
گفتم - آیا چای و ناشتایی داری که بخوریم؟
گفت - حاضر است. منهم شما را جستجو میکردم.
پس در دهلیز قمره ها آمدم و چای و ناشتای مکمل واپور را خوردم. در اثنای ناشتا با قمروت نیز بنای اختلاط را نهادم. این قمروت ما بسیار متواضع و خوشخلق يك آدمیست که در هر دو سخن بهمه حال يك خنده میکند! اول محاورۀ ما ازینجا آغاز کرده گفتم:
آیا کپتان بزرگ واپور درین قمره های درجۀ اول اقامت ندارد؟ زیرا نه در وقت طعام و نه در دیگر وقت او را در ینطرفها ندیده ایم.
گفت - موسیوکپتان در حد پل قومانده در بالا و پایان جادارد، و در صالون مخصوص خودشان طعام میخورند و در ینجا مسافران کمال آزا دی خود شار اما لکند.
گفتم - در قمره های تان بسیار مشتری موجود نیست.
گفت - بلی کمتر است. چه باید کرد کار دنیا همچنین است در وقت


صحیفه ۵۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

آمدن تنها از امریکایكدوجن كامل مادام وموسیو داشتیم اما چه مالها !
چه مالها !!! . . .
قروت اینرا گفته و نوكهای پنجه خود را غنچه كرده و بلبهای خود
بصورت بوسه گیری نزديك كرده ( قاح قاح قاح ) خندیدن گرفت .
ازین وضعیت لاابالیانه قروت تعجب كرده و از وضع و هیئت مسخره
اومیرا نیز خنده آمده گفتم :
ـ معلوم است که جناب قروت بمال شناسی مهارت دارند ، آیا این
یكدرجن مالهای امریکائی به استانبول آمدند ؟
قروت ـ بلی ، اینها از مردمان توانگر احمقی بودند که از بسیاری
پیسه نمیدانستند كه بچه صورت صرف کنند. گویا سیاحت میکنند.مردان
شان چار نفر آدمهای پخته سالی که جوانترین شان چهل چهل و پنجساله
تخمین میشد بود زنان همه جوان و تازه و كورپه مالها بودند که هر مرد
دو دو سه سه از آنها را مترس ـ یعنی خادمه همخوابه ـ گرفته با خود
میگردا نند . از راه آبنای جبل طارق گذشته یكسر به اسكندریه آمده
بودند و از انجا به این واپورما سوار شده به استانبول آمده اند ، و از انجا
خیال آنرا داشتند كه از راه روسیه با شمند و فر مانچوری تا به ( ژاپان )
بروند ، و از انجا بحر محیط كبیر را قطع كرده پس به امريكا رفته سياحت
دورعالم خودرا تمام كنند .
گفتم ـ خوب درین وقت مسافران تان بجز همین دو مادام و دو مو
سیو و دو پاپاس دیگر كسی نیست ؟
گفت ـ عفو بفرمائید ذات عالی خود تان و افندی بزرگ را فرا
موش كردید ؟
این سخن را باز بیكوضع مسخره خنده آوری گفت که بی اختیار


صحیفه ۵۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خندیدم .
چای و ناشتا هم به اتمام رسیده بود، از دالان برامده یکسر بسوی قمره درجهٔ سوم رفتم . ابو محی الدین را دیدم که در پیش دکان قهوه چی سیگریت میخرد .
گفتم – تدارک نان چاشت حضرت پدر را کرده ئیکه درینجا خرامان میگردی ابو محی الدین آغا ؟
گفت – حضرت افندی بزرگ فرمودند که من چاشت نان نمیخورم در وقت پیشین با چای چیزی بسکوت و غراییه برای شان بیارم از انسبب چیزی نه پخته ام .
ازین یک خاطر جمعشده برای دیدن قمره های درجهٔ دوم و آرزوی ملاقات ابراهیم سهلون افندی، و زیور بیک از زینهٔ قمره های دوم فرو آمدم . ازيك دهليز يكه بر اطراف صفهٔ يك انبار خانه دور میخورد گذشته بيك دالانیکه بسیار مشابهت بدالان قمره های درجهٔ اول واپور (قورنیلوف) روسی که دران آمده بودیم میرسانید آمدم . در وسط دالان يك میز با صفایی بود که در یکطرف آن همان چار نفر مادامها که دیروز در اثنای قدم زدن آنها را دیده بودم و دو افندیان مصری نشسته بودند، و از وضع شان چنان معلوم میشد که در باب يك مسئله با هم مذاکره میکردند .
افندیان مذکور چون مرا دیدند برخاسته (اهلاً و سهلاً) گفته استقبال کردند .
گفتم – عفو بفرمائید! بلکه مانع مذاکرهٔ تان میشوم .
گفتند – استغفر الله! بالعکس هم ما و هم مادامو از لها را ممنون میسازید .
بماد مواز لها جدا جدا مراپزه زائته کرده ومنهم بهريك از انها جدا جدا وضع سلام احتراماته را اجرا کرده در پهلوی افندیان مذکور بمقا


صحیفه ٥١١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

پل مادامها نشستم. در آنوقت سخن سعید بیگ بخاطرم آمد که گفته بود «در پهلوی شما چار نفر مادامهای مجارستانی که برای یك رول مخصوصی به تیاتر اسکندریه برده میشوند موجود است» لهذا حکم کردم که مادامهای مجارتی مذکوره همینها باشند.
گفتم – اگر گستاخی نباشد آیا پرسیده میتوانم که جناب مادامها از اجسام لطیفه کدام سرزمین باشند؟
ابراهیم افندی – ترجمه احوال خود و اینهارا بیکدو کلمه مختصر عرض میتوانم کرد: این مادموازلها در اصل مجارستانی میباشند و صنعت حضرات شان آقتریسی میباشد که از اوپه‌رای بزرگ پاریس گرفته تابه بیگ اوغلیی استانبول در همه تیاترها اجرای صنعت کرده اند و شهرت پیدا کرده اند. غیر از زبان خودشان که مجاری باشد زبانهای فرانسوی و رومی را نیز میدانند. زبان عربی و ترکی را نیز میدانند. در اسکندریه از طرف مجلس اداره بلدیه يك تیاتر ادبی بسیار غریب عربی تأسیس یافته که مشخصهای آنهایعنی آقتورهای آنها همه عرب، و حکایاتی که تشخیص میشود همه عربی مثلا حکایت (انیس الجلیس) زمان خلیفه هارون الرشید را تشخیص میکنند. لهذا برای این تیاتر که رسم افتتاح آن در روز آمدن افندینا خدیو اجرا میشود هیئت کپنی تیاتر از حالا به تدارکات مشغولست. مخلص شما که معلم موسیقی تیاتر مذکور میباشم و جناب بیگ که از اعضای آنست از چند یست که در پاریس و استانبول برای تدارکات آن مأمور و مشغولیم، یکدو قافله پیشتر ازینهم فرستاده ایم، اینست که با این قافله خود ما هم روانه شدیم. و حالا در باب نوطه‌های غزلهائیکه در تیاتر بمقامات عربی خوانده میشود و تطبیق آن با اصول نوطه‌های خود اینها مذاکره داریم.


صحيفه ۵۱۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

گفتم — والنعم منكم جميعاً! حقیقتاً که قافلهٔ بسیار خوبی انتخاب کرده اید. تبریکها میکنم و حسن موفقیت تانرا تمنی میکنم.
گفتند— حالا اگر مساعده فرمائید ما دموازلها را بشما معرفی و تقدیم نمائیم؟
گفتم — ممنون میشوم و کسب شرف میورزم.
بیکی از مادموازلها که از همه بالا تر نشسته بود اشارت کرده گفت:
— جناب ما دموازل (آلین) استند، اینکه به پهلوی شان نشسته ماداموازل (مارکریت) ، و اینها ما د مازل (کامیلیا) ، و اینها ماد موازل (لویز) میباشند.
هر يك از آنها جدا جدا سلام داده، و التفاتهای نزاکت ادای شانرا بمقابل گرفته گفتم:
— حقيقتاً خود را از همصحبتی شان بختیار میشمارم.
ما دموازل لویز که بزبان عربی میدا نست گفت:
— تشکر میکنم افندی.
ما دموازل کامیلیا بزبان ترکی پرسید:
— آیا شما ترکی میدانید؟
— گفتم های های ما دموازل میدانم، و از آشنا بودن شما بزبان ترکی خیلی ممنون شدم. زیرا منهم اگر چه عن اصل از مردم استانبول نیستم ولی چون اکثر در استانبول بود و باش کرده ام ترکی را از زبان عربی خوبتر و بهتر میدانم.
گفت — منهم از انسبب پرسیدم، زیرا منهم بممالک ترکیه بسیار گذران کرده ام، و زبان ترکی را آموخته ام.
ماد موازل کامیلیا ترکی را بچنان يك شیوهٔ تلفظ شیرینی ادا میکرد که با وجود پدیدار بودن بیگانکی آن زبان بازهم انسان خود را در پیش یکی


صحیفه ۵۱۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

از خانمهای نفس استانبول گمان میکرد. شیوه ولهجهٔ هر زبان از خود
جدايك کیفیتی دارد که در وقت تکلم مفاد ومعنای هريك مقصد را دیگر
اعضانیزبا زبان معاونت کرده تصویر میکند . واین حرکات دیگر اعضادر
هر زبان نسبت به نزاکت شیوهٔ آنزبان ازهمدیگر فرق داشته میباشد .
شیوهٔ حرکات زبان ترکی زنان استانبول يك نزاکت ولطافت بدیعی دارد
که مخصوص خود آنهاست.
مادموازل کامیليا عيناً تقليد حركات وتكلم لهجهٔ يك خانم نازك
صدای استانبولی را گرفته بی آنکه زمین وزمان وموضوع بحث مساعد
سخن او باشد يك وضعی آقتریسی را گرفته بی محاباجنین گفت :
— آه افندم ! اگربدانید که از آمدنتان چقدر ممنون شدم ! چقدر
لطفکارانه معامله فرمودید ! بفرمائید ، بنشینید !
از ینسخن مادموازل حیرت کردم که بی سابقهٔ معارفه اینقدر متوا
ضعانه ولابالیانه سخن گفتن ! تا میخواستم که بگویم :
— امان مادموازل! بسیار تواضع میفرمائید، حالا نکه مخلص شما ....
مادموازل سخن مرا قطع کرده گفت :
— بسیار حوادثهای گفتنی بشما دارم . رجامیکنم سخن مرا قطع
ناکرده بشنوید : آیا خبرداریدکه (ملاحت) خانم چه کرده ؟ . . . .
مرازیاده ترحیرت گرفت و «ملاحت خانم گفتید؟حالا نکه...»
امادرین اثنا خنده های قهقههٔ مادموازلهای دیگر و « براوو مادموازل ؛
رول راخوب اجرا كرديد ! » گفتن ابراهیم افندی وزیوربیگ فکرم
رابیرم آورده دانستم که روی سخن با من نیست . مگر مادموازل رول
جاریهٔ استانبولی را که پاد شاه استانبول برای شیخ عشیرت نعمان عرب
عطا نموده ودر تیاتر آن رول اجراء میشود پرووه یعنی امتحان میکرد .


صحيفه ٥١٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

والحاصل بظرف یکچند دقیقه با این جمعیت آقنورهای انس پرور و آقتر یسهای مه پیکر یکد وستی و وداد صمیمی پیدا کرده از جمعیت و داع کرده ببالا آمدم .
واپورما دیشب بشب بحر مرمره و بوغاز آبنای ( در دنیل ) را گذر نموده در ینوقت که قریب به نیم روز است در نزدیکیهای سواحل ولایت آیدین در بحر تا زیست . در سطح واو تاق سیگریت کشی و دالان وبام دا لان حضرت پدر را نیا فتم . دانستم که بقمره تشریف برده اند . دردالان بزرگ آمده بريك آرام چوکیی افتادم و از پنجره های باز و بزرگ دالان باصفا بنظاره بحر ساكن و آرام لطافت پیرامشغول شدم . بحر در ینوقت آنقدر مموج و آرام بودكه بيك فرش اطلس دیبائی مشابهت میرساند . هوا ابر ناك و پر دمه بود ولی از باد هیچ يك اثری مشاهده نمیشد . بدرجه ئیکه د سمال بيرق و اپور بر چوب بیرق فرو آویخته شده ادنا حرکتی در ان پدیدار نبود . در طرف های افق بعضی از پاره های پر آب بسیار سیا هیکه بعضی جاهای آن سوخته و سرخ بود بنظر بر میخورد که اینگو نه علامتهای هوائی ظهور یا فتن يك طوفانرا نشان میداد .
تام به دوازده و نیم بجه زنگ طعام نواخته شده بدالان قمره ها فرو آمدیم . در وازه قمره خود را آهسته باز کرده حضرت پدر را نخواپ یافتم . باز پس در را بسته بر میز نان خوری آمدم . طعام به بسیار سکوت وسكونت به انجام رسيد . مسافران موجوده بعضی ببالا بر امدند و کسانی بقمره های خود در امدند . یکی از پاپاسها كه يك آدم قد بلند پر گوشت خوش چهره ریش درازی بود و عمرش چهل چهل و دو تخمین میشد از میز خود برخواسته به میزیکه من در پیش آن نشسته بودم آمده و (نهارک سعيد) كفته در مقابل من بر چوکی بنشست . ( منهم نهارك سعيد تفضل)


صحیفه ۵۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
یعنی ( روزشما خوش بفرمائید ) گفته این محاوره در مابین ما و او بعربی جریان یافت :
من -- جناب راهب افندی عربی را خوب میگویند آیا در کجا تحصیل کرده باشند ؟
پاپاس -- من عن اصل فرانسوی ام، و از طرف جمعیت روحانيه كاتوليك در کلیسا ئیکه در قریهٔ (الهاوة ) شام از طرف جمعیت ساخته شده راهب میباشم. آیا شما جناب محمود بیگ پسر سردار افغان نیستید ؟
تعجب کردم که آیا او مرا از کجا میشناسد !
گفتم -- بلی ، ولی این يك را پرسیده میتوانم که با جناب راهب افندی امروز اول ملاقات من است . آیا جناب شان مرا از چه رهگذر شناخته اند.
پاپاس -- شما ( ناصیف افندی ابوزید ) را میناسیدنی ؟ این است که او شمارا بمن شنا ختانده .
من -- بلی ناصیف افندی از آشنایان ماست که در وقت لزوم خدمت او وکالتی ما را نیز میکند .
پاپاس -- ناصیف افندی از احبابهای صمیمی مایا نست . همیشه از فضایل وکمالات معنوی وصوری حضرت سردار و جناب شمابیان ها میکرد ، هروقتیکه بخانه اش میرفتم اول از همه قوه نظرم را لوحه فوتوگراف حضرت سردار و جناب شما جلب مینمود . این است که به این سیما جناب شما را شناخته، و امروز آن معارفه غائبانه را بمواجهه و مشافهه تحویل دادن خواستم . آیا خارج تربيه يك كاری نکرده خواهم بود ؟
-- بالعكس كمال تربيه ونزاکت را اجرا نمودید . از جناب دوست ما ناصیف افندی تشکر میکنم که موجب پره ژانته غائبانه ما گردید تا آن معارفه غائبانه به این معارفه حاضرانه تحویل یافت .


صحيفه ٥١٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

درین اثنا دروازه قمره باز شده حضرت پدر برآمدند محاوره را بيك
( عفو بفرمائید ) با پاپاس مذکور ختام داده برخاستم . و بسوی حضرت
پدر روانه شدم .
فرمودند - فرزند بقدر یکساعت کامل خواب کردم . حالا وضو
گرفته بر آمدم . شما نان خورده باشید ؟
گفتم - بلی خورده ایم ، آیا حضرت پدر چیزی نوشجان نمیفرمایند؟
گفت - نی ابو محی الدین را از حاضر کردن طعام منع نموده بودم تنها
بيك چای و طعام خفیفی در روزها اکتفا میکنم و در شام طعام میخورم.
با این محاوره تا ببالا برآمدیم . حضرت پدر به اوثاق سیگریت کشی
رفته آوردن چای شاتر اامر نمودند . منهم برای ایفای امرشان بسوی
قمره های سوم رفتم . از زینه ها فروآمده ابو محی الدین را دیدم که چای
را دم کرده و بساختن ظرف چای و غیره مشغولست .
گفتم - حاضری ابو محی الدین ؟
گفت - حاضرم یا سیدی !
درین اثنايك زن پخته سال نورانی ئيكه يك چادر سفید کوتاهی را
از سر بزیر چنه خود با يك پن ربط نموده بود و چادری سیاهش بر دو
شش افتاده بود يك جاینکی بدست گرفته از قمره مقابل برآمده و در پیش
ما نزدیکشده گفت :
- اولادها ! اگر یکقدری آب جوشان داشته باشید درین ابریق
بیندازید ، ثواب تان میشود .
گفتم - هزار بار والده ! بدهید ابریق تانرا !
ابریق را گرفته با آب جوشان پرکردم . و گفتم :
بفرمائید والده خانم ! شمادرین و اپور بیکس معلوم میشود همکار


صحيفه ٥١٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

وخدمت تان که باشد بیقید بر محی الدین آغا امر کنید . من بر او تنبیه میکنم
که هیچ مخالفت نکند .
گفت - تشکر میکنم اولادا خدا از ابو محی الدین آغا راضی باشد دیشب
نيزيك كاسه شوربای بسیار لطیف بماداد. هر قدر ممانعت نمودیم قبول نکرد.
اینرا گفته تشکر کنان و دعا گویان پس بقمره خود برفت از ابو
محی الدین پرسیدم که :
- شوربا را بجه مناسبت به ایشان داده توا نستی؟
گفت - بعد از انکه ظرف طعام را از انطرف آوردم دیدم که همین
خانم و خانم جوان بادواولادهای خودشان در انطرف بر میز نشسته و
طعام میخورند. طعام شان از ان و پنیر و قدری زیتون مرکب بود.
در احوال شان دقت کردم باز هم چنان ایثا نر امحزون وکریه آلود دیدم .
بچه ها اگر چه بشطارت ومسرت طعام خود را میخوردند ولی در چهره
ملك سیمای خانم جوان ، و پیرناتوان آنچنان يك پرده حزن والمی مو
جو د بود که هر بیننده در حال آنرا حس کرده متأ ثر میگردید. لهذا دلم
وابر حال شان يك حس مرحمت و شفقتی استیلا نموده کاسه شوربایی را
که برای خود بر داشته بودم خور ده نتوانسته برده در پیش روی شان
گذاشتم. در اول اگر چه بسیار ناو نوکردند ولی تا به آخر قطره آنرا
خورده با تشکر و دعای بسیار کاسه را بمن پس دادند.
گفتم - آفرین محی الدین آغا. معلوم میشود که در درون سینه ات
يك قلب ودران قلب يك حس انسانیت موجود است. همیشه به امداد آنها
شتابان باشیم زیرا که میداند که چگونه الم دیده ستم کشیده باشند. من
در باب دانستن سبب این حزن شان کوشش میورزم تو حالا چای را بردار
که حضرت پدر چای بنوشند.


صحیفه ۵۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

حضرت پدر بر بام دالان روی سطح در زیر سایبانی که بر آن کشیده
شده بود بريك دراز چوکی نشسته وقروت نيز يك ميز دستی در پیش
روی شان نهاده بود . يکدوسه پیاله چای وچیزی بسکوت و پنیر نوشجان
فرموده ابو محی الدین بساط چای را واپس برد .
حضرت پدر فرمودند :
- فرزند بعضی تپه ها از دور معلوم میشود گمان میبرم که به ( ازمیر )
نزديك شده باشيم .
بسوی افق نظر کردم ، حقیقتاً بعضی تپه ها در بعضی اطراف پدیدار بود.
گفتم – لابد از میراست . زیرا میعاد رسیدن واپور ما به ازمیر امروز
وقت عصر است .
حضرت پدر – حالاً نکه بعصر هم چیزی نمانده .
درین اثنا پاپا سیکه باهم شناسایی پیدا کرده بودیم از زینه بالا برآمده
سر راست بسوی ما آمد . بخدمت پدر احوال شناسایی غائبانه اورا بحضرت
پدر وبنده بمعرفت ناصيف افندی بیان کردم . درین اثناپاپاس هم رسیده
بوضع احترام کارانه بحضرت پدر عرض تعظیم نمود . حضرت پدر نیز
مقابله نموده فرمودند .
– تفضل پاپاس افندی ! انشاء الله احوال شما خوب است .
پاپاس – الحمد لله خوب است . ذات عالی شما چسانید ؟
پدر – الحمد لله ! از احوال شما محمود پسرم چیزی چیزی بمن گفت .
بسیار خوش شدم که در شام غائبانه با يك اخلاصی داشتید در واپور خدیوی
در دیار روم غائب ماحاضر تبدل نمود .
پاپاس – در شام هم چند بار بواسطه (مصطفی افندی سباعی) و ( شیخ
طاهر افندی مغربی ) بالذت آرزوی ملاقات شما را کرده بودم ولی


صحيفه ٥١٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

موفق نشدم .
پدر ـ شما با مصطفی افندی و شیخ طاهر افندی نیز آشنایی دارید؟ حالانکه
آنها از اعز احبای ماست .
باباس ـ از اعز احبای ما نیز هستند ، زیرا من يك مسلكى دارم
که آنرا واگذار شده نمیتوانم و آنهم توغل فوق العاده من است در باب درك
کردن حقایق ادیان مختلفه عالم وازینست که به شرف صحبت بسیاری از
علمای فیلسوف مشرب اسلام که آنرا به اصطلاح خود شان صوفیون میگو
یند نایل شده و بسی فیضها برده ام .
حضرت پدر ـ امید از هدایتهای هادی مطلق است که این مسلك شما
شما را بر صراط المستقیم دین حق هدایت و دلالت کند .
ـ آن هدایت را من هم میخواهم ، ولی هنوز بر راه صراط المستقیم
آن نرسیده ام . زیرا درین وقت خواه در امریکا و خواه در اروپا کسا
نیکه افکار شان بنور فنون متنوعه جدیده منور میشود يوماً فیوم از عقاید
مؤسسه دینیه دوری میگیرند . فوج فوج اهالی از عقاید دینیه بصورت
پنهانی و آسانی در میگذرند . نفوذ و مداخلاتیکه ارباب کلیسا داشتند از
بسیار وقت است که از مجلسهای دولتی اخراج و تبعید شده اند . و در
ین وقتها در مابین علوم و مدنیت جدیده با دین و عقاید عتيقه يك مجادله و
منازعه بجریان آمده است که این مخلص شما این جریانرا تتبع و غوررسی
کرده در پی نتیجه آن کوشش میورزم .
حضرت پدر ـ بلی این سخنان شما راست است ولی این مجادله و
منازعه را اگر در مابین فنون و دین نصرانیت تخصیص بفرمائید راست
تر و صحيحتر يك سخنی گفته خواهید بود . زیرا دین بر حق اسلامی را
فنون حاضره تردید نی بلکه ترجیح و تائید مینماید .


محيفه ۵۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

پاپاس - مقصد منهم دینهائیست که در اروپا متداولست که آنهم عبارت از دین نصرانیت است . چونکه هرگاه بتاریخ ادیان نظر اندازیم اول دینی که در دنیا می بینم دین بت پرستی را می یابیم که آنهم نزیر بار ثقلت باطل بودن خود مقاومت نورزیده خود بخود از هم پاشیدن گرفت .
حضرت پدر - پاپاس افندی ! اگر نصرانیت بصورت اصلیه که از تأثیدات ربانی بواسطه حضرت عیسی علیه السلام در اول امر ظهور یافت باقی میماند در مابین آن وعلوم و مدنیت این مباینت و مجادله مدهشه ظهور نمی یافت . ولی هزار افسوس که شما پاپاسها - عفو بفرمائید اما حقیقت همچنین است که شما پاپاسها - در تواریخ مختلفه هزار گونه لباسهای مختلف و نیرنگهای منافع پرستی شخصی خودتان آن دین صاف و پاك را به بسی آلا یشهای بیهوده از حالت اصلیه خودش کشیده بيك نوع بت پرستی دیگر شکلی ظهور دادید .
پاپاس - عفو بفرمائید ( ظهور دادند ) بفرمائیدنه ( ظهور دادید ) زیرا مخلص شما این حقایقی که میفرمائید همه را علماً و تاريخاً میدانم ، و این فرموده شما را نیز بکمال صمیمیت قبول میکنم که نصرانیت حاضره موجوده بجزيك نوع دیگر بت پرستی دیگر چیزی نیست . زیرا شکل مجسمه و یا صورت حضرت عيسى و مریم را ساختن و به آن پرستش کردن بجز بت پرستی دگر چه باید گفت !
حضرت پدر - معلوم است که جناب پاپاس افندی از ین شکل بت پرستی دین نصرانیت نفرت میکنند ؟
پاپاس - بلی ، بکمال جدیت میگویم که نفرت میکنم . و ازینست که همه علوم وفنون را برضد اینحرکت مییابم ، ومغلو بيت اینچنین دین را در پیش براهین واضحه فنون ظاهر وعیان می بینم .


صحیفه ۵۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

حضرت پدر — آیا عقل کاملی که بمیزان فکر سلیم تفریق خوب و بد را بتواند مسئله (تثلیث) را چسان قبول خواهد توانست ؟ و آنرا بجز اینکه سه آله مجسم مشخص بگویند دیگر چه توجیه خواهند کرد؟ حالا آنکه تثلیث شرک است که بخدای واحد باور نکردنست که اینهم عین بت پرستی نیست پس چیست ؟
پاپاس — [تثلیث] در نزد من آنقدر واهی و غیر معقول یک مسئله است که بهیچصورت در دایره میزان علم و عقل نمیآید . نصارا اگر خود شان را موحد بگویند که ضد مشرك است میباید که بهمه حال تثلیث را انکار کنند. زیرا یك را دو ساختن و دو را سه کردن و باز هر سه را یك گفتن چیز یست که اطفال مکتب که مبادی علم حساب را خوانده باشند باز هم بر عدم امکان آن حکم میکنند. زیرا علم حساب میگوید که یکبار يك يك است یکبار دو دو ، یکبار سه سه دوبار دو چار است هیچ امکان تغیر و تبدیل آن نیست .
حضرت پدر — چون چنین است جناب پا پاس افندی بجز اینکه بر اصل زمان صفوت فطرت دین عیسویت رجعت کرده و انجیل بر حقی که از طرف خدای یگانه بر نبی بر حق او حضرت عیسی نازل شده است مطالعه نموده بشار صادقه او را که در باب ظهور حضرت محمدی داده طوعاً قبول کرده بدین مبین اسلام شرفیابی حاصل کنند دگر چیزی باقی نماند .
پاپاس — بواقعیكه اگر یك دینی را قبول کنم آن دین دین محمدی خواهد بود. اما تا به ایندم تتبعات و مطالعات خود را درینباب بدرجه کامل نرسانیده ام . و ازینست که همیشه در تک و دو راه حقیقت میباشم . زیرا چنانچه فکر و عقلم از دین نصرانیت ابا و اعراض دارد بگرویده شدن دیگر دینها نیز هنوز اقدام نورزیده است . حالا بهمین قدر درد سر شما اکتفا


صحيفه ۵۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صحیفه

میکنم . چونرفتنی شام میباشم امید میکنم که مرا محب صادق خود شمر
ده اگر گاه گاهی بزیارت تان بیایم مرا قبول بفرمایند ، درینباب انشاءالله
از انوار جناب سردار استناره خواهم نمود .
حضرت پدر - من بسیار از دیدن شما خوش شدم ، و در جبین شما
نور هدایت را مشاهده میکنم اگر شما نیائید من شمار ا جستجو خواهم کرد،
واگر بیائید شمارا بصورت صمیمانه قبول خواهم نمود .
جناب پاپاس . و حدييكصورت متأثرانه وجد آمیز انه بر پاخواسته گفت:
يك رفیق دیگر دارم که از دیشب به اینطرف بیمار شده مجبورم که
در قره پیش او بروم و گرنه دلم از مصاحبۀ تان سیر نمیشود .
حضرت پدر -- باز انشاء الله بهم می بینیم .
پاپاس از بام فرو آمده بقماره هارفت . حضرت پدر فرمودند که :
هدایت از جانب پروردگار است . ولی چنان میپندارم که این مرد
استعداد بسیاری برای اخذ پرتو انوار اسلامیت دارد .
گفتم -- انشاء الله از برکات انفاس مبارك مسلمان میشود .
درین اثنا وابورمایکسر بحوضه خلیج شهر لطافت بهر از میر تد ویر
چرخ عزیمت نهاده بود . سواد شهر از دور پدیدار گردید . وابور مارفته
رفته سرعت حرکت خود را تخفیف میداد از میان غبار و دمه هوا آهسته
آهسته خانه های بلند و مناره های جوامع و ساعات شهر معلوم میگردید .
تا آنکه دو ساعت بغروب مانده وابور ما در خارج حوض لیمان از میر که
تعریفات آن در جلد اول کتاب سبقت نموده لنگر انداز اقامت گردید .
سبب بیرون ماندن وابوراز حوض از ینست که در پنجا وابور ما بجزيك اخذ
و عطای داك دگر هيچ کاری ندارد .
مردم وا پور نشین همه بر کتاره های کنار و اپور تکیه زده بنظاره شهر

مشغول :
رفته بود
آمده تما
ایستاده ا
کرده ، و
انشاء الله
در
غالب چند
و بلندرو
میداد ..
کوچکی ا
پیش زینه
مایما نهای
مارابا لوح
علامتها خـ
تابو
سمت غر
عزیمت آ
- فرزا
آمده نماز
بیارد . ژ
(بچشم
مشغولست


صحیفه ۵۲۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم
مشغول شدند . حضرت پدر برای ادای صلوة عصر در طرف دنبال کشتی
رفته بودند . ماد موازلهای مجاری نیز بر سطح بام قمره های درجهٔ اول
آمده تماشای شهر مشغول بودند . جناب شریف مکی نیز در يك طرفی
ایستاده بود . منهم گاه در پهلوی دختران مجاری آمده و یکدو لطیفهٔ صرف
کرده ، و گاه بهمراه افندیان مصری و گاه با افندی مکی ایستاده بسیر و
تماشا مشغول بودم .
در هوا رفته رفته تیزی و تندی پیدا میشد . باد بسیار شدیدی از
جانب جنوب غربی بوزیدن آغاز نهاده بود روی دریا با موجه های پست
و بلند رو کف آورده منظرهٔ زمینهای پست و بلند پر برف را بنظر جلوه
میداد . یگان دانه قطره های بسیار بزرگ باران نیز می آمد . استمبوط
کوچکی که داك آورده و داک واپور را میگرفت به بسیار زحمت و مشقت در
پیش زینهٔ واپور خود داری میکرد . عمله های واپور در باب جمع کردن
سایبانهای واپور که بر بام بود و دیگر تدارکات بند کردن پنجره های قمره
ها را با لوحه های برنجی پیچ دار آن و غیره کوشش میورزیدند . ازین
علامتها ظهوریافتن طوفان محقق مینمود .
تا بوقت غروب آفتاب واپور توقف نموده لنگر برداشت و یکسر بر
سمت غرب جنو بی که طوفان هم از همان طرف می آمد بتدویر چرخ
عزیمت آغاز نهاد . حضرت پدر بقمره ها فرو آمده فرمودند :
- فرزند علایم هوا طوفان شدیدی را نشان میدهد من بقمره فرو
آمده نماز میخوانم توهم ابومحی الدین را بگو هر ما حضری که دارد بزودی
بیارد . زیرا بعداز کمی مجال حرکت برایش نخواهد ماند .
(بچشم) گفته در پیش ابو محی الدین آمدم . دیدم که به کشیدن طعام
مشغولست .


صحیفه ٥٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفتم - رنگ هوا بد است جلدی کن ابو محی الدین !
گفت - هر چیز حاضر است .
طعامی که امشب ابو محی الدین حاضر کرده بود عبارت از يك سرخ
کرده مرغ بود و بس .
طعام را بحضور حضرت پدر آوردیم . يك كمی تناول فرموده
بقمره خود در آمدند . هر انقدر که وابور پیشتر میرفت طوفان همانقدر
شدت میکرد . جنبش وابور زیاد شده میرفت . ابو محی الدین بدشواری
ظرفها را بر زینه و ابور بالا کرد درین اثنا زنگ طعام ما نیز نواخته شده
هر کس آمده بر سفره های خودشان نشستند . مادام فرانسوی بر طعام
حاضر نشد ، تنها موسیو موجود بود . مادام و موسیوی انگلیزی بر میز
خودشان نشستند پاپاس ما نیز بسبب بیماری رفیقش تنها بر میز نشسته بود.
منهم چون تنها بودم جناب پاپاس برخواسته ( ولیلمكم سعيد ) گفته در
مقابل من نشست . هم طعام میخوردیم و هم مکالمه میکردیم پاپاس پرسید که :
- آیا حضرت سردار چرا طعام و ابور را میخورند ؟
گفتم - هر کس بهر طعامی که میل داشته باشد هما را میخورد. حضرت
پدر از طعامهای آلافرنگه حظ نمیبرد. آشپزی مخصوصی دارند که به اصول
خودشان برای شان طعام حاضر میکند .
گفت - گمان میبرم که چنین نیست بلکه حضرت سردار طعام دست
فرنگانرا نمیخورند و از ان نفرت میکنند .
گفتم - خوردن ذبیحه اهل کتاب در مذهب اهل اسلام جائز است
از انرو نمید ندارم که حضرت پدر بنا برین فکر از خوردن طعام و ابور کناره
جویی بکنند .
گفت - بلی درستست . اما اگر حضرت سردار قصار ار ا اهل کتاب


صحیفه ۵۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

میدانستند همچنین بود که شما میگوئید . حالا نکه بدلایل واضحه مشرك
بودن نصارای اینوقت را اثبات کردند که منهم بدل و جان سخن شما را
تصدیق میکنم .
گفتم - چون تصدیق میکنید . ایشانرا معذور بدانید. زیرا طعام
مشرك را خوردن در اسلامیت جائز شمرده نمیشود .
والحاصل به اینگونه سخنها طعام را به انجام رسانیدیم . طوفان نیز
رفته رفته کسب شدت میکرد . جنبش و حرکات و اپور بدرجه رسیده بود
که انسان تا بيك چیزی تکیه نمیکرد خود داری نمیتوانست . بر دیوار و
چوکی تکیه زده بدالان سطح برآمدم . باد بدرجه شدت داشت که مقاومت
با آن مشکل بود . باران هم شدت کرده بود . در دالان روشن سطح آمده
بر یکی از آرام چوکیها نشستم . مادام و موسوی انگلیزی و موسوی
فرانسوی و پاپاس نیز بعضی بقدم زدن و بعضی بمطالعه و بعضی بسیگریت
کشیدن مشغول بودند . پاپاس با موسوی فرانسوی بمکالمه مشغول بودند .
از فحوای کلامشان همیقدر دانستم که پاپاس از احوال مادام پرسید واو
بجوابش گفت که از سر شام سر چرخ شده بخوابرفته است . رفته رفته کار
بدرجه رسید که خارج تحمل نشستن گردید. هر کس برخواسته و بر اشیای
موجوده استناد کرده بقمره ها فرو آمدند . بسوی دریا چون نظر کردم
چنان گمان بردم که آبهای بحر بسیار بلندتر است از واپوړ ما . دریا آنقدر
آماسیده بود که انسان چنان گمان میبرد که حالا همه آبهای آن بدرون واپور
خواهد ریخت . به بسیار مشقت خود را بقمره خود رسانیدم . ولی مجال
رخت کشیدنرا در خود ندیده بجزيك كالر خود را که باز کرده توانستم دگر
هیچ کاری کرده نتوانسته بر بستر خوابگاهم غلطیدم . واپور آنقدر کچپ و راست
حرکت میکرد که گاهی پایهایم آنقدر بلند میشد که سرم بدیوار قمره فشار


صحيفه ۵٢۶ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مییافت، و چون باز به آنطرف دیگر میل میکرد گمان میبردم که بپا ایستاده
خواهم شد .
صداهای مهیب قرچس تخته های اعضای واپور ، و آوازهای ایشپلاق
مانند فشس بادکه از چاکهای اطراف برمیخواست دلها را بيك خوف و
هولی می انداخت. و الحاصل به اینصورت گاه بخواب سرسام مانندی وگاه
به بیداری خواب آلودی شب را بصبح رسانیدیم .

یوم چارشنبه ۱٢ ذقعده

صبح شد ! طوفان هنوز شدّت خود را تخفیف نکرده بود مجال
حرکت را در خود نمیدیدم. حضرت پدر نیز برخوابگاه خودبودند.
فرمودند - چه حال داری فرزند ؟
گفتم - خوب هستم . ولی مجال حرکت را در خود نمی بینم .
فرمودند - اگر مجال حرکت داشته باشی هم حرکت مکن زیرا در
حرکت تهلکه افتادن ملحوظ است .
لحاف را بروی خود کشیده خاموش شدم . آیا اینحال تابکی دوام
خواهد نمود ! حال اما چه حال ! حالیکه نه خواب گفته میشود نه بیداری
نه مستی گفته میشود نه هشیاری ! گویا انسان بمثقالها افیون خورده
باشد سبحان الله ! اینچه شدتست ! لحظه بلحظه طوفان شد تش افزونی
میگیرد و اپور حال يك توپ بادی را گرفته بود. قوۀ آلاستیکی آب بحرو اپور
را گاهی آنقدر بر نوکهای موجهای خود بلند میکرد که بگمان میرسید