صحیفه ۵۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

که از روی آب در جو هوا بالا برانده، باز دفعتهً چنان يك نزول وسقوطی برایش پیش می آمد که گمان میشد بقعر بحر فرو رفت .

خلاصه این شدت طوفان تا بوقت ظهر بيك وتيره دوام ورزيد . بعد از ظهر آهسته آهسته رو به آرامی نهاد . یکساعت بعد بدرجهٔ رسید که انسان حرکت بتواند . حضرت پدر برخاسته وضو گرفتند و آهسته از قمره برآمدند . منهم بهزار مشقت برخواسته وشست وشو وتوالت خود را تا یکدرجه انتظام داده برای یکقدری فرو بردن هوای تازه بر سطح برآمدم . از دیدن دریا انسانا دهشت می آمد ، روی دریا منظرهٔ يك کوهستانی را بنظر جلوه میداد که زروه های آن با برف مستور باشد . كفهائی که از مصادمه امواج حاصل میشد مسافه های بسیاری را مانند برف سفید میکرد . بدشواری تا بر کناره کنار بحر رسیدم . کناره را گرفته بسوی بحر نظر کردم . چه عجب منظره ! موجها وابور را گاهی آنقدر بلند میکرد که تا محطهای طبقه های چارم و پنجم آن از آب بیرون برآمده يك كودال بسيار عميق ومدهشی در زیر نظر تشکیل میداد، وباز چون موج از زیر وابور پس میشد کنار وابور تا به آب میرسید که انسانرا دهشت گرفته غیر اختیاری خود را از کنار بکنار میکشید .

باد سراسر شدت خودرا تخفیف نموده بود . شعاع شمس از میان ابرهای پاره پاره شده گاهی رخسار جهان افروز خودش رانشان میداد و گاهی پردهٔ حجاب را بر روی خود میکشید . ولی دریا از تلاطم وانه می ایستاد . در سطح و دالان و هیچ طرف کسی دیده نمیشد . مگرکه حضرت پدر در دالان سيكريت کشی نشسته نماز میخواندند . زیرا ایستادن میسر نمیشد .

موجهای کوه آسا به يك تپه زار پست و بلندی تحویل نمود طپش


صحیفه ۵۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بحر نسبت به اول کمتر شده میرفت . آهسته آهسته بطرف قمره های سوم روان شدم . آنطرف را بيك حال فلاکت اشتمال عجیبی یافتم . مسافران سطح درجه عام همه بحال بیهوشی در زیر لحافها وشالکیهای خود خزیده بودند . استفراغهای بسیاری از رواقهای مسافرین برسطح ریخته بود که عمله های وابور بشستن آنها مشغول بودند . وهنوز بعضی سرهای ژولیده موی زرد رخسار چشمها برامده از رواقها برآمده به استفراغ کردن دوام داشتند . چیغس اولاد ها ، و آه وانین زنان ، با خرخره استفراغ کنان آمیخته يك منظره بدهیبتی تشکیل میداد .
کناره های زینه را گرفته آهسته آهسته بقمره های سوم فرو آمدم ابو محی الدین را در دهلیز نیافتم . پیچ قمره اش را تاب داده باز کردم يك هوای بسیار ناخوش ومتعفنی بروی ودماغم برخورد ابو محی الدین بربستر طبقه پایانی خود افتاده ولگن در پایان سرش مانده بيك حال مدهوشی بود . (ابو محی الدین !) گفته او را آواز دادم . چشمهای خود را باز کرده (یا سیدی !) گفت :
گفتم — چه حال داری !
گفت — مپرسید ! از دیشب تابحال هزار ها موت احمر را دیده ام .
گفتم — حالا چسانی ؟ طوفان آرام شد . یکقدری همت کن ، بر خواسته یکقدری هوای تازه فروبر .
اینرا گفته از قمره برآمدم . از قمره مقابل که نشیمنگاه عائله ترکی استانبولی بود يك واويلا وفغان وشور عاشوری شنیدم . بی اختیار به آنطرف بسرعت رفتم . ونزدیك بود که بروی بیفتم ، ولی خود داری کرده تا به پیش دروازه شان رسیدم . دروازه را باز یافتم . بدرون اوتاق نظر كردم يك منظره فاجعه انگیز مدهشی دیدم پسر ده دوازده ساله ئیکه


صحیفه ۵۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

پیش ازین مذکور شده بود در پیش دروازه درمیان قره برپشت افتاده،
وجبین ورخسار وموهایش درخون آغشته ، وخانم جوان چنگ بمو
های خود انداخته ، و بیکنظر مجسم دهنده حزن و نا امیدی بطرف
پسر درخون آغشته خود دیده ، و :
امان اولاد ! امان جگر پاره ام ! امان ( فؤاد ) جانکم ! وفات کرد .
مرد ، مرد ! یارب امداد امداد ! ...
گفته فغان بر میکشید . زن پخته سال :
یا رب ! قربان جلوه های جلالت شوم . اینچه مصیبت اینچه فلاکت !
عفو کن ما را خدا ! اولاد مارا ببخشا یارب !
گفته واویلا ومناجات میکرد . دخترك خرد سال بر بستر خود افتاده
زار زار میگریست .
( خیر باشد ) گفته به اوتاق درامدم . اول دست بر دل پسر مانده حرکت
دران حس کردم . گفتم :
غم مخورید خانمها ! الحمد لله اولاد شما زنده است . ولی بیهوش است.
یکقدری بمن مدد کنید که او را برداریم .
پس خود من از زیر بغلهایش گرفته و زن جوان که والده پسر بود از
از پاپهایش گرفته از اوتاق بیرونش کشیدیم ، و برمیز بزرگ دهلیز در پیش
کلکین بر پشت خوابانیدیم . ابو محی الدین را آواز دادم که آب بیارد . تا او
آب میآورد بمددکارتي والده اش جا کتش را از برش کشیدیم . درین اثنا
ابو محی الدین ابریق ولکن را آورده بود . سر پسر را از میز بپایان میل
داده بدست خود سرو جبهه وروی پسر را شستن گرفتم .
بیچاره والده :
واه اولادم ! واه اولادم ! گفته فغانها بر میکشید . بعد از شستن ، زخمیکه


صحیفه ٥٣٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صحیفه

بر پیشانی پسر خورده بود پدیدار گردید. از دیدن زخم دهشت کردم. زخم
بصورت عمودی بر ابروی راست پسر تخمیناً بدرازی يك سانتیمتر و عرض
نیم سانتیمتر باز شده بود گوشت و مغز و چربی آن بیرون برآمده یکحال کیفی
نشان میداد . خانمها را خطاب کرده گفتم :
والده خانم، همشیره خانم ! مراق نکنید انشاءالله خدا اولاد شما را
بشما میبخشد . بیهوشی او را رفتن خون بسیار سبب شده است .
شما یکقدری آرام کنید و جزع وفزع نکنید . من رفته داکتر و اپور را
پیدا کرده بیارم .
اینرا گفته و ابویحیی الدین را تنبیهات لازمه نموده ببالا دویدم طوفان
بسیار کم شده بود . و اپور نسبت باول کمتر می جنبید یکسر بسوی پل قو
مانده رفتم . در پیش زینه پل بايك شخص سرخ چهره تصادف کردم که
از علامت لباسش کپتان دوم و اپور معلوم میشد . بعربی ، وباز به ترکی
از داکتر و اپور پرسیدم که کجاست . کپتان بسخن من هیچ ندانسته بحیرت
بحال تلاش و اضطراب من نگریستن گرفت . درین اثناءمادموازل ( لویز )
مجاری را که بر سطح هوا میخورد دیدم .
مادموازل ! مادموازل !
گفته آواز دادم . او نیز بسوی من آمده گفتم :
رجا میکنم مادموازل ! یکقدری زحمت ترجمانی مرا با جناب کپتان بر
خود اختیار فرمائید .
از واقعه افتادن پسر از خوابگاه فوقانی قمره و خوردن سرش به آهن
دروازه ، و پیدا شدن يك زخم تهلكه ناك و لازم بودن داکتر بیان کردم .
مادموازل نیز آنرا عیناً بکپتان بفهمانید . کپتان يك ایشپلاقی کرده یکی از
عمله های و اپور بتاخت بیامد. کپتان چیزی به او گفته عمله از زینه که از زیر پل

پلان فر
مگرد ا[؟]
روانه شـ
در
زخم و
بعضی تـ[؟]
نزدیکر
گفته
نی تهلكـ
نا
بسیار متـ[؟]
را خارج
ش کو
بمالیدن
در قمره
نسخه آ
آمده خـ
از
گفته


صحیفه ٥٣١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

پایان فرو میآمد فرامده بعد از دوسه دقیقه بايك جوان جنتلمنی بالا برآمد
مگر داکتر همین شخص بود . کپتان به او چیزی چیزی گفته داکتر با من
روانه شد . مادموازل لویز را نیز مراق پیدا شده با ما رفاقت نمود .
در پیش میزیكه پسر مجروح بران افتاده بود نزديك شديم داكتر
زخم و نبض ودل مجروح را معاینه کرده . و هماندم قروت را آواز داده
بعضی تنبیهات بر و نمود . قروت بسرعت بالا برآمد بعد از پنجدقیقه با دو
نفر دیگر و بعضی آلات و اسباب عودت نمود داکتر زنار ابدور شدن امر نموده
بیچاره والده ، از جگرپاره اش دور شدن نمیخواست .
گفتم ـ همشیره ! ساکن شوید . خاطر خود را جمع دارید . داکتر
بی تهلکه بودن زخم را بیان نمود شما یکقدری به اینطرف براحت بنشینید .
ناچار ، دريك گوشه نشسته سيلابه اشك را از چشمان شعله افشان
بسیار مقبول میشی رنگش جریان داد .
داکتر بمعاونت دو معاون خود آپانسمان مکملی اجرا کرده وزخم
را خارجاً و داخلاً شست و شو کرده بدوختن آن آغاز نهاد . وبقدر پنج
شش كوك آنرازده ، وبقواعد داکتری آنرا بسته امر به برداشتن و خوا
بانیدن مجروح نموده معاونهایسر را برداشته به احتیاط تمام بر خوابگاهش
درقمره شان خوابانیدند . داکتر بواسطه ماد موازل آلیز گفت :
ـ هیچ تهلکه نیست . پسر به استراحت محتا جست ازین دوائیکه
نسخۀ آنرا نوشته ام درهر ساعت يك يك قاشق بخورانيد . فردا باز
آمده خبر میگیرم .
ازداکثر تشکرها کرده ، داکتر برفت . مادموازل الیز بمن گفت :
ـ آیا اینها عایله خود شماست ؟
گفتم ـ نی ، ماد موازل !


صحیفه ۵۳۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفت — از اقربا و تعلقات شماست؟
گفتم — نی ماد مواز ، لکن چون همه ما انسانيم من حيث انسا
نیت هم از يك عايله وهم اقربا و تعلقات هستیم .
گفت — البته ! آیا دیگر احتیاجی بمن دارید ؟
گفتم — بسیار تشکر میکنم مادموازل ! بغیر از حسن توجه و التفات
شما که همیشه محتاج آنم دگر چیزی نیست .
مادموازل ، عشوه کارانه يك تبسمی کرده برفت .
ابو محی الدین را گفتم :
— حضرت پدر صبح هم چای ننوشیده اند ، و تا نوسما وارت را بجوش
آری وقت میگذرد ، چاينك را چای انداخته از پیش قهوه چی بقیمت
آبجوش در ان ریخته دم کن که ناوقت نشود .
ابومحی الدین (سمعاً وطاعته) گفته بکار خود مشغول شد .
خودم در او تاق مجروح آمده پسر را معاینه کردم . پسر چشمهای خود
را باز کرده يك (آخ) گفت . والده و آنایش را گفتم :
— تبريك میکنم . انشاء الله فؤاد بیگ رهایی یافت. به بینید چشمش
را باز کرده نبضش منتظم . تنفسش مکملست هيچ اندیشه مکنید .
والدۀ پسر پیش آمده گفت :
— بیگ افندی ! ازین لطف انسانیت کارانه شیکه که در حق ما و جگر پاره ام
فؤاد اجرا نمودید بسیار تشکر میکنم .
خانم بخته سال — اولا د من! خدا از شما راضی باشد . اگر بسر گذشت
احوال ما خبر شويد حقيقتاً دل تان بر ما میسوزد و بر سر آنهمه فلاکتها این
فلاکت افتادن (فؤاد) همه جوارح و اعصاب ما بیجارگانرا بيك آلام شدیدی
گرفتار آورد . بچنين وقت اگر خدا مانند شما يك ملك الصيانة را بسر


صحیفه ۵۳۳ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

وقت ما نمیرسانید ما بیچارگان چه میکردیم.
اینرا گفته و مانند سیلاب آتشینی اشکهای شان جریان گرفت حقیقتاً
احوال بیچارگی و بیکسی ان دوزن بیچاره و وضع کبارانه و اصیلانه آنها
بر دلم يك تأثیری کرده چشمانم را اشك فرا گرفت.
گفتم ـ والده ، همشیره ! من هيچ يك چیزی نکرده ام که موجب
تشکر باشد. بلکه وظیفۀ انسانیت را بجا آوردم که هر انسان به ایفای آن
وظیفه موظف و مکلف است.
گفت ـ آه اولاد ! انسانها همه یکرنگ نیستند. در میان انسانها
چنان خونخوار، چنان ظالم، چنان بیمرحمت مخلوقاتی هستند که بخون هم
نوع خود تشنه هستند.
گفتم ـ راست میگوئید خانم ! لکن آنچنان انسانها را انسان نباید
گفت. هر چه که باشد! خداوند هر کس را بجزا و مکافات اعمالش میرساند.
حالا من از خدمت شما مرخص میشوم. ابو محیی الدین برای شام فوادبیگ
شور با حاضر میکند. مرا بهر خدمت و معاونت خود مهیا بدانید.
اینرا گفته از او تاق بر آمدم. ابو محیی الدین نیز چای و بسکوت وشیر
پسته و پنیر را حاضر کرده بود. یکجا بر زینه بالا بر آمدیم. حضرت پدر
در او تاق سیکریت کشی تشریف داشتند. فرمودند :
ـ آیا ابو محیی الدین با این طوفان دیشبه چه حال داشت.
گفتم ـ حال فلاکت !
درین اثنا چشم حضرت پدر بر آستین من افتاده بتلاش فرمودند :
ـ این چیست فرزند! بر آستینت لکۀ خون پدیدار است! بسوی
آستین خود نظر کردم. بواقعیکه اثر خون در کف پیراهن و دهن آستین
جاکتم بود. لہذا کیفیت را از اول تا به آخر بیان کردم. حضرت پدر


صحيفه ٥٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم

ازین خبر بسیار متأثر شدند، و بر اجرای معاونی که کرده بودم تحسین
فرمودند . وبر ابو محی الدین تنبیه نمودند که در باب چای و نان و خدمت و
معاونت شان قصور نکند . بنده را نیز امر فرمودند که رفته پیراهن والیسه
ام را تبدیل کنم . بنابرین بقماره فرو آمدم و از بکس البسه یکدست دریشئی
دیگر و پیراهن کشیده ودستها و سروروی خود را شسته ودریشی کرده
محضورشان آمدم حضرت پدرچای نوشیده بودند . منهم يك دو پیاله
چای وشيرويکقدری پنیر خوردم .
مگر کسب خفت نمودن طوفان از نزدیکشدن وابور بسواحل بلاد
یونان بود . از هر هر طرف تپه ها و جزیره ها پیدا میگردید . واپوردر
میان آبناها و تپه ها رفتار داشت دو ساعت از نیم روز گذشته و اپورما در
آبنای پره داخل شد ، وبعد ازيك ربع ساعت در حوض ليمان یعنی لنگر
گاه (پره) در امده در پیش سرك سنك بست ليمان لنگر انداز اقامت گردید.
همه مرد مان قمره های اول و دوم بر سطح واپورجمع آمده بنظارهٔ
شهر مشغول بودند . وابورما در اینجا نیز خیال اقامت زیادی ندارد. بوقت
مغرب حرکت خواهد کرد .
ابراهيم افندی ، وز یور بیگ باماد موازلبهای مجارستانی حاضری
برامدن راداشتند . در پیش شان رفته پرسیدم که : ( آیا چه خیال دارند؟)
خیال برامدن خود را برای تماشا بیان کردند . گفتم :
ـ وابوردر اینجا بسیار توقف ندارد . آیادوسه ساعت شماچه خوا
هید دید؟ به اینفرصت تنگ به ( آتینه ) هم رفته نمیتوانید .
مادموازل اليز بيکوضع دلربایانه پیش آمده گفت :
ـ بیگ افندی ! بعد ازین طوفان بلای دیشبه که دل و جگر مارازیر
وزیر نموده هر گاه درینوقت برین سرکهای هوادار فراخ يکقدری گردش


صحيفه ٥٣٥ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم

نکنیم، ويك دود و قدح شامپين را درين ميراخانه های منتظم بر سر نکشیم
پس بچه چيز جبيرة مافات طوفانر اخواهیم کرد؟
گفتم – حقداريد مادموازل ! بصفای خاطر تشريف ببريد ، و از
حالا ( نوش ) گفته تمنی میکنم که شامپین نوشتی تان بعشرت و سرور
دوام نماید .
مادموازل ( کامیلیا ) گفت :
— شما با ما رفاقت نمیکنید ؟
گفتم — بهمراه شما رفاقت را عين سعادت میشمارم ولی مع التأسف
که حالا همراهی کرده نمیتوانم . هر گاه فرصت دست دهد خود را بشما میرسانم.
والحاصل ماد موازلها ، وافندیان مصری از زینه واپور فر و آمده
در يك قایقی سوار شده رفتند . حضرت پدر با شریف زاده مکی بر بام
دالان نشسته صحبت داشتند . بحضور شان رفتم . فرمودند :
— فرزند ! ما وشما پره و آتینه را دیده ایم . وقت هم مساعد نیست .
لهذا به بر آمدن چندان لزوم نمی بینم .
گفتم — همچنین است که حضرت پدر میفرمایند .
شريف زين العابدین افندی گفت :
— آیا شمایش ازین پره و آتینه را دیده اید ؟
حضرت پدر — بلی در وقت آمدن یکشبانه روز واپور ما درینجا بماند.
ماهم رفته آتینه را تماشا کردیم . ولی بر دل من يك قساوت و قبضیتی
در اینجا پیدا شده زود واپس آمدیم .
شريف — اگر وقت میبود منهم خواهش تماشای اینشهر را داشتم .
گفتم — آتینه را دیده نمیتوانید ولی پره را میتوانید که بظرف یکدو
ساعت خوب گردش کنید .


صحیفه ٥٣٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

حضرت پدر – بلی محمود راست میگوید اگر خواهش تماشادارید .
محمود بلد است . شما را راه بلدی میکند .
شریف بمن رو آورده پرسید :
- میروید یا حضرت البیگ ؟
گفتم – امر میکنید میروم .
حضرت پدر – بروید يك تماشا کرده پس میآئید .
شریف بپا خواسته ( تفضل ) گفته براه افتادیم . از زینه وا پور
فرو آمده و در یکی از قایقها نشسته بسر زینه سرك ریختم برامدیم .هماندم
يك عرابه گرفته به اشارت عرابه چی را فهماندیم که بر سرکها واطراف
شهر بگرداند بظرف یکساعت همه اطراف شهر و حوض لیما نرا گردش
کرده پس به بندر آمدیم .
شریف زین العابدین افندی گفت :
- یا حضرت البیگ! اگر در ین قهوه خانه يك قهوه بنوشيم مانع هست؟
گفتم – هیچ مانعی نیست بفرمائید !
پیسه عرابه چی را داده رخصت کردیم ، و خود ما در کازینویی که بلب
دریا بود در امده بر قهوه چی آوردن دو فنجان قهوه را امر کردیم . جناب
شریف نار کیله نیز طلب کردند . قهوه چى يك نار كیله بلورى نی مار پیچ در ازی
آورده در پیش جناب شریف گذاشت .
این قهوه خانه بر دو قسم منقسم بوديك قسم آن بطرف بحر ناظر بود
که همین قهوه است که مادران نشسته ایم ، و يك قسم دیگر آن در مقابل این
قهوه است که بطرف باغچه نظارت دارد .
درین اثنا چشم جناب شریف به آن قسم کازینو که بطرف باغچه بود
برخورده گفت :


صحيفه ٥٣٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

- لعنت ، این قحبه‌ها در نجاهم مثل کله خر سبز شدند !
گفتم - کرا مراد دارید ؟
گفت - ببین این زنان فاحشه افرنج را که در واپورا ز دست خنده‌ها
و غزل‌سرائیهای شان آرام نداشتم درینجا باز در پیش روی من نشسته اند.
چون نظر کردم بواقعیكه مادمو ازلهای مجازی بود . به اشارت يك
سلامی بطرف شان كرده . آنها نیز به اشارت بمن چنان فهمانیدند كه «ببین
كه از كه بریدی و با که پیوستی » !
جناب شریف را خطاب نموده گفتم :
- يا حضرت السيد! این كازینوست هر رقم مردم در آن میباشد شما خود را
آزرده خاطر نسازید . هر كس میداند وكارش .
گفت - ببینید ، آن دو ملعون مصری نیز با ایشان نشسته در واپور هم
همیشه با آنها يكجا ست . و با آنها غزل‌سرایی میکنند .
گفتم - بلکه خویش و اقربای شان باشد !
گفت - نی این قحبه‌ها رقاصه‌ها و آن دله‌ها مغنی شانست.
گفتم - امامی بینید بد مالها نیستند یا حضرت سید !
گفت - لعنت الله عليهم اجمعين . اینها شیاطین اند اللهم احفظنا منهن.
گفتم - آیا اینها بکجا میروند و کار و صنعت شان چه خواهد بود ؟
گفت - هیچ نمیدانم . در واپور هم ندیده بودم، دیروز دیدم که با من
همسایه بودند . ازانرواز همه واپور نفرت کردم دیدم.
که جناب شیخ خیلی زاهد خشك متعصبیست . لہذا گفتم :
- حضرت سید نباید که در اثنای سیاحت بر خود هر چیز را دشوار
بگیرند . در واپور و ریل و اینگونه جاهایك سیاح هر گونه مكروهات را می
بیند و میگذرد . پس اگر هر مكروه طبع خود را بر خود دشوار بگیرند


صحيفه ۵۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

ازسیاحت خود هیچ حظ نخواهند گرفت .
گفت - من سیاحت نمیکنم بلکه بمجبوریت این اول بار است که از مکه مکرمه بر امده ام .
گفتم - آیا مجبوریت حضرت سید چه بود ؟
گفت - آه چه بگویم ! از دست ابن عمم عون ، نی نی بلکه فرعون ، آن ظالم ملعون که همه عبادالله وحاجیان وخویشان وبیگانگان را بجان رسانیده مرا مجبور به آمدن استانبول نمود ، ولی بسایه رسول الله چنان سفارش نامه از حضرت سلطان بدست آوردم که آن ظالم ملعون دوباره سر خود را شور داده نتواند .
گفتم - یا حضرت السید ! پس معلوم شد که در دنیا تنها این قحیه ها ملعون نی بلکه ملاعین بسیار است ! ! . . .
گفت - آه یا حضرت البیک ! اگر شما از اعمال وافعال ناشایسته این شریف ناشریف کثیف خبر شوید این قحبه هارانی بلکه سگ شانرانیز بر او شرف میدهید .
ازینسخن جناب شریف بحیرت رفتم . آن زهد وتعصب كجا ، و اینگونه تفوهات غيبتانه حسودانه کین وغرض آلودانه کجا ! من فدای اخلاق دیندارانه حضرت پدرم شوم ، که در همه کون ومکان تنها با خدای خود کار دارد ، و بادیگر کسی هیچ کار ندارد . در نظر عارفانه خداپرستانه او همه افعال محبوب محبوبست ، همه را از و میداند ، همه را اومی بیند ، همه عالم را نفی کرده او را اثبات نموده . این سلسله نفی واثبات يك محویت و حیرتی برای او پیش آورده که دمبدم در يك دریای نوری شناوری میکند !
والحاصل بغروب یکساعت باقیمانده از قهوه خانه برخاسته بلب زینهٔ

صحيفه

سرلك
بطرف
وابور ما
خو
شري
زرگی
بو
مرا به از

گفتم
فرمو
شام را با
شريف
نه آشپزو
دارم اك
حد
باشد . |
در دهلیز
گفتم -
گفت
دم پخت د
سبب دار


صحیفه ۵۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم

سرك حوض آمدیم ، و يك قایقچی را فریاد کرده در قایق نشستیم و
بطرف سه دقیقه بلب زینۀ وابور آمده بالا برآمدیم حضرت بدر بر سطح
وابور ما را منتظر بودند به بسیار بشاشت استقبال فرموده گفتند :
— خوب شد که بخیر آمدید . جناب شریف انشاءالله پره را تماشا کردید؟
شریف — یا حضرت سردار ! بیکساعت بسرعت عرابه شهر به این
بزرگی را هر قدر تماشا که ممکن شود ما هم همانقدر تماشا کرده توانسته ایم.
بواقعیكه گفتۀ جناب شریف درست بود. بظرف یكساعت ، بسرعت
عرابه از يك شهر چه دیده خواهد شد ؟
حضرت بدر فرمود :
— آیا ابو محی الدین برای شام ما چیزی طعامی حاضر کرده توانسته باشد؟
گفتم — هیچ شبهه نیست ! حاضر کرده باشد .
فرمودند — اگر حضرت زین العابدین افندی قبول بفرمایند طعام
شام را با هم میخوریم .
شریف — های های افندم ! یکجا طعام میخوریم . زیرا خود من
نه آشپز دارم ، و نه قمره را باطعام گرفته ام با پنیر و زیتون و خرمائی که با خود
دارم اکتفا میورزم .
حضرت بدر بفارسی بنده را فهمانید که از نان با خبری کنم که درست
باشد . لہذا ایشانرا در انجا گذاشته بطرف قمره های سوم روانه شدم .
در دهلیز قمره ها ابو محی الدین را محاضری طعام مشغول یافتم :
گفتم — چه پخته ابو محی الدین؟ زیرا حضرت افندی بزرگ مهمان دارند!
گفت — از فضل خدا هر چیز موجود است . شوربا دارم مرغ پلاو
دم پخت دارم ، سلطه دارم ، ماست چکه دارم ، از شیرینی باب مربای
سیب دارم ، نانهای دبل اعلا که در داش آشپز خانۀ بزرگ آنرا کرم


صحیفه ٥٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

کرده ام دارم و ....
گفتم - بس بس! در واپور به این طوفانی این یك مهمانی باشکوهی شمرده میشود . آفرین محی الدین آغا . حالا این رابگو که از بیمار همسایه ات خبرداری که چسانست ؟
گفت - یکساعت پیش ازین بنابر فرموده شما چای برای شان ساخته دادم . احوال پسر الحمد لله خوبست، ولی بسیار زهیر شده . آه افندم اگر دعاهای شانرا در حق خود بشنوید ! از نیکویی شما آنقدر شکر گذاری میکنند که اندازه ندارد .
گفتم - تو طعام را حاضر کن که من یکبار پرسان پسر را بکنم .
گفت - بسرو چشم .
در پی دروازۀ شان آمده آهسته دروازه را زده گفتم :
- خانم والده ! رجا میکنم احوال صحت فؤاد بیگ را بمن میگوئید که چسانست ؟
خانم جوان دروازه را باز کرده گفت .
- بفرمائید بچشم خود به بینید . بسیار فضل پروردگار است . از در درآمده پسر را دیدم که به پشت افتاده و چشمهایش باز ولی رنگش از سبب ضایع شدن خون بسیار از حد زیاده زرد و پریده است . نبضش را گرفته پرسیدم :
- چسان خود را می یابی اولاد !
گفت - شکر است . تشکر میکنم .
خانمها را پرسیدم که علاج داکتر را منتظماً داده اند یا نی ؟
گفتند بلی منتظماً داده ایم. و هر بار که آن دوا را خورده قوت برایش حاصل شده .


صحيفه ٥٤١ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم

گفتم – خاطر جمع باشيد انشاء الله تهلكه نيست حالا شما را بخدا
سپرده ام ، فردا باز همراه داکتر آمده می بینم.
گفتند – تشکر میکنیم . بسلامت باشید .
از اوتاق برا مدم . ابو محی الدین را در باره فراموش نکردن طعام آنها
تاکید کرده بحضور پدر آمدم و از حاضر بودن طعام خبر داده برای حاضر
کردن میز طعام خوری در پی قروت رفتم قروت را پیدا کرده گفتم .
– يك ميز كوچك دستی با روی پوش پاك آن از شما میخواهم که در اوتاق
سیگريت کشی ببری .
گفت – برای چه ؟
گفتم – حضرت افندی در انجا طعام میخورد .
گفت – عفو بفرمائید ! من میبرم ولی طعام خوردن در ان او تاق ممنوعست.
اگر کپتان خبر شود از من بازخواست میکند
گفتم – حالا کپتان کجاست . بگیر اینر او . یزوا گرفته بپاراينرا گفته يك
ناپولیون ده فرانکی بدستش چسپانیدم . قروت تشکرها کرده میز را با میز
پوش پاك آن و صراحی و گلاس آبخوری بیاورد . ابو محی الدین طعام را نیز
آورده و بر سفره چیده حضرت پدر و جناب شریف و من هر سه بر سفره
نشسته طعام را خوردیم . زنگ طعام نواخته شده دیگران نیز طعام خور
دند . بعد از طعام علایم لنگر برداشتن و اپور نیز پدیدار گردید . ماشین های
جراثقالهای کشیدن لنگر به گرگر آمده ایشپلاقهای کپتانها دمیدن گرفت ،
تک و دو عمله های واپور آغاز نمود .
واپور قريب بهشت بجه شب بود که از حوض لیمان برامده یکسر بسوی
قطعه افريقا دریانوردی آغاز نهاد. هر کس چون دیشب را به بیراحتی گذرانیده
بودند از وقت بقمره های خود شان در امدند . حضرت پدر بعد از طعام


صحیفه ٥٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بقمره خودرفته استراحت کرده بودند . منهم بعد از بر امدن واپور از
حوض لنگرگاه ایمان پره بقمره درامدم و به آهستگی لباس خود را کشیده
بخواب راحت و بسیار سنگینی فرو رفتم .

روز پنجشنبه ۱۳ ذقعده

صبح پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاستم . لوازسات توالت خود
را اجرا کرده بر سطح بر امدم . دامنه افق شرقى يك رنگ سرخ فجرشمالی
پیدا کرده بوده دریا اگر چه پر موج بود ولی بدرجه که و اپوررا بجنبش
زیادی بیا رد نبود . در هر طرف واپور سکوت و سکونت بر کمال بود .
حضرت پدر بر بام دا لان واپور دريك كوشه برسجاده خود شان نشسته
بوظا یف خود مشغول بودند . بقدر نیمساعت برسطح و در برنده دالان
قدم زد م . افق روشن شده میرفت . هوا ، سما، دريا يك بديگرتبريك
قدوم شمس جهان آرا را مینمودند . تابش آفتاب يك حیات وحرکت
در عالم اجسام میدمید . آهسته آهسته نوکهای دکلهای واپور طلاکاری
میشد . نوکهای کنار زروه های موجهايك درخشنده گی پیدا میکرد .
از وابور تابدا منه افق شرقی که نوکوشه کلاه خورشید از ان پدیدار شده
بود يك خط سيمين بسیار درخشنده که مانند يك سرو آتشینی بود
بنظر برمیخورد .
درین اثنا ابو محی الدین باجای و ناشتا از جهت مقابل هویداشد .
اول سوالی که از و کردم استفسار احوال صحت پسر آن عايله نبكس بود.


صحیفه ٥٤٣ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

گفت -- دیشب چیزی شوربا و چیزی برنج برای شان بردم . پسر بر جای خود تکیه زده یکچند قاشق شوربا نوشید . ولی نانرا جویده نتوانست زیرا بحرکت جویدن زخمش درد میکرد . حالا هم خانم پیررا دیدم که وضو گرفته نماز میخواند پرسیدم گفت خوبست و شب براحت بود.
اینرا گفته گفته تا ببالابر امدیم . و بحضرت پدر سلام کرده از احوال صبحیۀ شان استفسار نمودم .
فرمودند - دیشب به استراحت تمامی خوابیدم. هیچ کسالتی در خود نمی بینم خودت نیز انشاء الله همچنین خواهی بود .
گفتم - الحمد الله بسیار خوبم . خواب کامل براحت کرده ام .
فرمودند - آیا آن پسر بیچاره که سرش شکسته بود چسانست ؟
ابو محی الدین - خوبست یا سیدی .
درین اثنا پاپاس فرانسوی ثم الدمشقی از زینه های بام بالا برامده یکسر بطرف ما آمده بحضرت پدر سلام داده بر کوچ مقابل در پهلوی من بنشست.
حضرت پدر بعد از جور پرسانی باپاپاس مذکور فرمودند :
- آیا جناب پاپاس افندی از نوشیدن يك دو پیاله چای ما نفرت نخواهند کرد؟
پاپاس - استغفر الله ، نفرت هم سخنست ! چای شما را از مأ مقدس خود ما بقدسیت فرببتر و چون آبحیات زنده گی آور میپندارم .
چای و نان و پنیر و بسکوت را در پیش پاپاس افندی پیش کردیم به بسیار اشتها و ذوق چای و ناشتار انموده گفت :
- بدون مبالغه میگویم که تا بحال همچنین يك ناشتای لذیذ نکرده ام.
حضرت پدر - عافیت با شد . دل من چنین گواهی میدهد که در سینۀ شما يك نوری در درخشیدن هست ، ولی بعضی پرده های حجاب اوهام وشکوكات آن نور نیر در خشنده را میپوشد . که رفع انحجاب هم


صحیفه ٥٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بيك سعی و اقدام كاملانه و يك عزم جزم مردانه موقوفست .
پاپاس - مقصد عالی تانرا درک کردم . بلی نور وحدانیت الهی و
تبرای ( تثلیث ) وشرك در دل من از بسیار وقتهاست که شعشعه افشانی
دارد ، و هیچ جای شك و شبهه برایم در انباب نما نده . اما در ینوقت آن
پرده حجابیکه دیده میشود عبارت از بعضی فروعا تیست که بعد از وحدا
نیت و نبوت است .
حضرت پد ر - معلوم شد که شما كلمه ( لا اله الله محمد الرسول الله )
را ایما ناً بر زبان میرانید .
پاپاس - بلی قلباً و لساناً میگویم که ( لا اله الا الله محمدالرسول الله ) .
حضرت پدر - پس شما دو نزد من مسلمان هستید بدهید دست تانرا
که مصافحه کنیم .
پاپاس وحضرت پدر هر دو بپاخواسته مصافحه کردند . و هردوی
شا نرا رقت دست داده با چشمهای اشكبار قوة مغنا طيسية نظريۀ خود
شانرا بهمد يگر دو چار کردند ، و لحظه ساكتانه و مبهوتانه بهمدیگر نظر کر
دند . پاپاس خم شده دستهای حضرت پدر را بوسید حضرت پدر نيز جبینش
را بوسه دا ده نشستند .
پاپاس گفت :
حضرت سردار امین باشند که اكريك پردة اوهام وشكوكي در دل
من بود آنهم بهمیندم از دم بفيض جاذبه معنویۀ شما رفع کردید اسم من ( شارل )
است اما مرا شما بعد ازین ( محمد دین ) بگوئید .
حضرت پدر - محمد دین برادر ! شما را از دل وجان تبريك میگویم .
هدایت وضلا لت مخصوص ارادۀ ذات پروردگار فرد یگانه است که به تا
ییدات صمدا نتی خود در دلها القا میکند . درین هیچ شبهۀ نیست که


صحیفه 545 سیاحتنامه شبه قطعه روی زمین جلد سوم

يك نور خفتی از لی از کارگاه عشق الهی در دل شما تابش یافته که شمارا بر
راه حق سوق نموده . یعنی شمارا خدا دوست داشته که بهدایت ایمان نائل
نموده . پس چون در ینوقت خودرا بحضور یکدوستداشتۀ خدا می بینم
برخود میبالم ، وجد می آرم ، شکر میگذارم .
محمد دین – تا بحال در تردد بودم که آیا خودرا اظهار کنم و یا اخفا ؟
وچون در بعضی مسائل هنوز تحقیقات و تنبهات خودرا بسر نرسانیده
بودم اخفارا اولتر میدانستم ، وهم دل خودرا باین تسلی میدادم که لباس
مانع دین نیست . از انر و در زیر این لباس پاپاسی مانده ام . اما در ینبار خیال
دارم که چون بشام برسم رسماً اعلان اهتدای خودرا کرده از ین لباس
برایم و بخدمت شما با عمامه و جبه بیایم ، البته قبول خواهید فرمود .
حضرت پد – من بهر لباسی که با شید شمارا قبول میکنم . کلمه
طیبه را از زبان شما شنیدم . شمارا پاك میدانم و مهتدی میشمارم و بس .
درین اثنا چای و ناشتاهم به اتمام رسیده بود . حضرت پدر ابا محمد دین
افندی گذاشته خودبرای جستجوی داکتر بسوی پل قومانده روانه شدم .
داکتر را در پیش زینه یافتم به اشارت گفتم که مجروح رامی بینید یانی؟ اشارت
قبول نشان داده با هم روان شدیم . از زینه قره های سوم فروآمده در
وازۀ قره عایله بیچاره را زده از آمدن داکتر خبر دادیم .
دروازه را باز کردند . داکتر در پیش بستر خوابگاه پسر خم شده نبض
وزخم اورا معاینه کرد . دستمالهای بسته آنرا تبدیل نمود ويك رجته
دیگر نوشته بواسطه قمروت فهمانید که يك آبیست که همیشه با آن زخم را
تر بند داشته باشند و هم فهمانید که از زخم هیچ اندیشه نکنند دو روز بعد
سراسر التیام یافته نخ دوختن آنرا میکشم . اینرا گفته برامد . خانم ها را
خطاب نموده گفتم :


صحیفه ٥٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

— والده، همشیره ! شما را تبريك میکنم که اولاد شما را خدا رهایی داد . یگانه بیم داکتر و ما از ان بود که مبادا يك نوبت همایی بیاید .
خانم جوان بتلاش پرسید که :
— آیا هنوز آن بیم با قیست یانی بیگ افندی ؟
گفتم — نی خانم . آن بیم دیشب بود ، چون دیشب همانیامد دگر نمی آید انشاءالله . حالا اگریك قدری دروازه قمره را باز بگذارید ، و كلكينچه را نیز بکشائیم که هوای خانه تبدیل شود بد نخواهد بود شما اگریك قدری بالا بر آمده هوابگیرید برای صحت تان فائده میبخشد . من شما را رفاقت میکنم.
گفتند — تشکر میکنیم بیگ افندی . الانمیرویم اما اگر آرزو بفر مائید در دهلیز باشما یکقدری می نشینیم . و شمه از سرگذشت فجیع پر الم خود بشما حکایت میکنیم .
گفتم — بفرمائید بنشینیم . بسیار شکر گذار لطف شما میشوم بلکه در راه تخفيف الم ودردتان يك خدمتی بتوانم .
هر سه نفر ما بدالان دهلیز مانند قمره ها برآمده بمقابل همدیگر نشستیم . خانم جوان در حالتیكه چادری بر سر داشت و با چادر سفید داكه خود مو های پیش جبین خود راستر کرده و از پشت گوش خود در زیر زنخدان لطیف خود آورده باین ربط داده بود . خوش گوشت خرمئی پست قامت بود . چهره مدور بسیار سفید کم سرخیش را يك گلگونه حجاب عارضى ، ويك تیره گنی حزن دایمی استلا نموده بود . چشمهای باز و بزرگ شوخ میشیش را که درمیان مژگانهای غلو و دراز همرنگ موهای زرد تیره اش در شعله فشانی بود از کثرت گریه بسیاری که کرده بوديك سرخی خون آلودی فرا گرفته دورهای کاسه خانه چشمش را نيزيك بنفشئی احاطه نموده بود . ابروهای کوتاه وغلوى افقیش بامژگانهایش آنقدر بهم نزدیکبود که گویا در


صحيفه ٥٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

باب اخذ يك انتقام مدهشی باهم سر گوشی میکردند. دهن افقی یکقدری
فراخ نوك تاب خورده آن در میان دو لب نسبت بر خسارش سرختر که
در زیر لب زیرین و بالای سیب زنخدان آن يك چقورکی بسیار لطیفی پیدا
شده بود در اثنای سخن گفتن نوکهای دوصف دندانهای سفید منظمش
را نشان میداد . والحاصل این زن که عمرش از بیست تا بیست و پنج تخمین
ميشديك مجسمه حسن و ملاحت بود !! نی نی بلکه يك هیکل حزن و
فلاکت مینمود !
خانم پخته سال تقریباً سی و پنج چهل ساله يك زن اصیل چهرهٔ تمکین
با تمکینی بود که قوۀ نطقیه بلیغانه اش بر ذهن سامع يك تأثیری میبخشید .
خانم پخته سال بسخن آغاز کرده گفت :
— افندم ! شما بما نیکویی کردید . در حال اضطراب و پریشانی ما بما
امداد و معاونت رسانیدید . که اینهم از نتیجه اصالت و خاندانی شماست .
زیرا محی الدین آغا شما را بما شنا ختانده است — حالا ما نیز خود را بشما باید
بشناسانیم . به بینم که بعد از شناختن نیز بما نزدیکی وروی التفات خواهید
نشانداد یا مانند مازدیده از مارم خواهید نمود ؟
از ینسخنان خانم ترکی استانبولی نژاد بحیرت رفتم. و با خود گفتم
که مبادا بعضی اسرارهای متعلق ناموس عائله شان باشد که اینچنین
میگوید . لهذا گفتم :
— خانم والده ! هرگاه حکایت شما کدام اسراریکه متعلق عائله باشد
شنیدن آن برای من لزوم ندارد .
گفت -- نی ، اینچنین نیست . اول از اسم خود شما را خبر میدهم .
نام من ( زهرا ) نام آروس من ( لامعه ) خانم است فؤاد مجروح ، و
( نظيره ) كوچك اولادهای خود منست . ( لامعه ) بیچاره رفیقه حیات


صحیفه ٥٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

یعنی زوجه پسر بزرگم (مصطفی) بیگ است که پنجه غدر و ظلم استبداد او را
از آغوش مادر ربوده بچه های بسیار دور انداخته و ما را بفراق او در خاك
و خون نشانیده . یعنی ماعائله فلاکت دیده يك (منفی) میباشیم . چسان
بیگ افندی ! آیا از مارم نخوردید ؟
گفتم - عفو بفرمائید خانم والده ! بالعکس رم نی بلکه پیشتر از
اولینسخن شما موجب رقت قلبم گردید ، و علویت شما بیشتر در نظرم
جلوه نمود . زیرا محقق میدانم که منفیان این زمان همان اشخاصیست
که فدائی شرف و شان وطن هستند .
گفت - این است که جگر پاره ام (مصطفی) نیز فدای همین شرف
وطن گردیده است .
اینرا گفته زهر اولا معه خانمان هر دو سیلابه سرشك آتشین خودشانرا
جریان دادند . بعد از لحظه باز بسخن آغاز کرده گفت :
- آه ! اگر زبانم یاری دهد ، و دلم توانایی که این سرگذشت الم انگیز
خود را تصویر بتوانم !
گفتم - خانم والده ! رجا میکنم ، بسیار خود را آزار ندهید می بینم
که اینحکایت شما را متأثر میسازد . از نقل آن صرف نظر کنید . اینقدر شکر
کنید که مصطفی بیگ بر حیاتست . دنیا بريك حال دوام ندارد ممکنست
که باز با اولاد خود ملاقی شوید . این را بگوئید که حالا نیت رفتن بکجار ادارید ؟
لامعه - افندم ! شوهرم را پنجه خونین (عبد الحمید خان) ظالم نفی
کرد ما خود را خود در عقب آن نفی کرده ایم . یعنی در پی او تا به طرابلس
غرب و از انجا تا به (فیزان) نام منفای جهنم آسایی که در نزديك حدود
صحرای کبیر افریقا ست میرویم .
گفتم - شوهر شما از صنف ملکی بود یا عسکری ؟


صحيفه ٥٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

گفت— آه افندم! عسکر بودم بسیار ذکی مستعد با ناموس يك افسر نوجوانی بود که در پیش از نفی شدنش بیکسال نو بمنصب ملازمی — یعنی صوبه داری— از مکتب حربیه برامده بود. دو سال پیش ازین حکومت یونانیه در کرید القای فسادات میکرد ملت از بحال بجوش و خروش آمده بود. پادشاه متمادیاً از راه معاشات و مسامحه در آمده بنای واگذار شدن کرید را گذاشته بود. شوهرم مصطفی در قهوه خانه محله خود با بعضی از رفقای خود نشسته همینقدر سخن گفته بود که: «سبحان الله ! انچه مصیبتی ست که بر وطن عزیز ما وارد شده زخمهای التیام ناپذیری که روس در سینه ما کشاد درداً ترا هنوز میکشیم ، وجود نازنین مقدس وطن پاره پاره گردید ، هنوز خونهای آن خشك نشده که جلاد مستبد آن دیگر پارچه آنرا بریده بدهن گرگ می اندازد.» این است که اینسخن او را رپوت نویسان ملعون که ملیونهای سه دولت برای اجرای مظالم آنها صرف میشود و در هر هر طرف مملکت مانند میکروب وبا منتشر میباشند و هزاران خانه ها را ویران کرده اند بگوش جلاد ملت و وطن یعنی عبد الحمید رسانیده يك نيمشبی بود که خانه ما از طرف یاور ها و پولیسهای خونخوار در زیر محاصره گرفته شد.
دخترك كوچك شيرينك دستهای خود را بيك حرکت معصومانه بگردن (لامعه) خانم انداخته گفت:
— آبلا جانکم! و الله بیاد من هم هست! یارب! چه شب پر دهشت بود!....
لامعه — بلی همشیره ککم ، همان شب بود. نیم شب بود که مصطفی بیك در پیش میز نشسته و خریطه ممالك عثمانی را در پیش روی خود باز کرده بحسرت بسوی آن مینگریست. من بر کوچ مقابل آن دراز کشیده بودم . درین اثنا در وازه کوچه ما زده شد . دفعته بی اختیار دلم يك


صحیفه ۵۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

فلاکت قبل الوقوع را حس نموده بپریش افتاد. بزودی بر خواسته از
پنجره بکوچه نظر کردم . دیدم که چند نفر پولیسها و چند نفر یاورهای
روب و سرشانه زرین کریچ بند، مانند مارهای زهرداری که بشکل طاووس
درآمده باشند جمع آمده دروازه را میزدند . بتلاش فوق العاده بشوهر
خود رو آورده گفتم :
ـ امان بیک من ! اینچیست ؟ در پیش دروازه مابيك كله مردم جمع
آمده اند . افسرها ، یاورها ، پولیسها همه یکجا شده اند دروازه مارا
میزنند . آیا امروز در حق پادشاه کدام سخن مخفی گفته یا چه شده؟ از برای
خدا زود بگوئید ! ... ایواه !
مصطفی ــ چه میگوئید ؟ یاورها ، پولیسها ! ...
درین اثنا باز دو ازه زده شده يك صدا از بیرون چنین آواز داد :
ـ از چه وقتست که در میزنیم ، چرا دروازه را باز نمیکنید ! مصطفی
بیک آیا در خانه است ؟ مابا او دیدن میخواهیم .
مصطفی از جای برخواسته و در پیش پنجره آمده گفت :
ـ در خانه هستم ، چه میخواهید ، و شما کیستید ؟
از بیرون ــ ما مأمور های مخصوص حضرت خلیفه رب العالمین
هستیم . زود باز کنید . باشما کار داریم .
مصطفی ــ درین نیم شب مانند کابوس بلا بر در خانۀ يك شخصی
بچه حق وصلاحیت جمع آمده اید ؟ در ملك میگوئید بسایۀ شاها نه
آسایش برکمالست : آیا این چه سان آسایش است؟ فقرۀ قانونیۀ مصونیت
املاک کجا رفت ؟ در نیمشب مانند يك جماعة رهزنان اطراف خانۀ مارا
قفل کرده جگرهای زنها و اولادهای مارا پاره پاره میکنید ، در هیچ گوشۀ
وطن نیست که شما خاینهای دین ودولت ، وشما پایمال کنندۀگان حقوق


صحیفه ٥٥١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

وطن و ملت برخانه های افراد رعیت تعرض نکنید . آیا این حق تعرض
را کدام شریعت کدام قانون بشما بخشیده ؟
از بیرون يك صدای ظالمانه — بسیار ترهات مگوئید . زود در را
بازکنید ، وطن که میگوئید هر گوشه آن هر نقطه آن مال پادشاهست ،همه
سكنها ، همه املاك و عقار از خود اوست . ما درینجا از روی قانون نیا
مده ایم با اراده شاهانه آمده ایم . زود باز کنید مارا بزور و شدت مجبور
نکنید . چونکه اگر همیندم باز نکنید در را شکسته داخل خواهیم شد .
زود شوید ، زنهاهم چادری کرده حاضر باشند .
مصطفی — چه میگوئید ؟ زبانیهای جهنم ، ملکهای عذاب را بدست
خود بخانه خود داخل کنم ؟ این محالست محال! بشکنید، در آئید !
لامعه خانم در بجا سکوت کرد ، وبادسمال ابریشمین خود اشکهای
چشم خودرا پاك نمود . بصدای لطیف پر اهتزاز خود اینسخنان زهر آلود
را چنان میگفت که متأثر نشدن و غمگین نگشتن یکدل سنگ مثالی میخواست .
زهرا خانم بسخن آغاز کرده گفت :
— آه بیک افندی! چه بگویم ، مصطفای من آنقدر آتشین مزاج و متفنن
و باغیرت يك افسری بود که غیرت وطنیه اش موجب فلاکتش گردید .
هرا نقدر که گفتمش « آمان اولاد ! اینگونه سخنانرا مگو . با اینگونه
جانورهای خونریز مانند تووارى يك مخلوق ضعیف چه کرده میتواند .
اینها سگهای عقور هستند . آدم میپالند که او را بگزند . »
گفت — امان والده ! من بدست خود چسان دروازه را بروی
این خائنان ناموس ملت باز کنم ؟
درین اثنا صدای يك قرچس شکستن دروازه بالاشده آواز پای
مردان بر زینه شنیده شد . من و لامعه زود چا درهای خود را بسر


صحیفه ۵۵۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

كرديم . مصطفی نيز کمربندش را كه كریچ به آن آویخته بود بر کمر بست.
يك صدای جر و كلفت – زنها کو شه شوند . زیرا ما مجبوریم که
اینجا را بپالیم .
اینرا گفته در دالان مادر آمدند. و مصطفا بیك را خطاب نموده گفت:
– بیك افندی! شما او راق مضره ئیکه در او روپا در بدی پادشاه
منتشر میشود میخوانید، و بر دیگران میخوانانید، و آنرا نشر میکنید.
بنابرین کتابخانه شما را بپالیدن مجبوریم .
مصطفا – من در دنیا مضرتام هیچ چیزی را نمیخوانم. تنها کتابخانة
مرانی اگر از ته دای خانه مرا زیر و زبر سازید اوراق مضره نام چیزی
نخواهید یافت . اما یکچند کتابی که شما آنرا اوراق مضره میشناسید بدست
خود آورده بشما تسلیم میکنم .
همانشخص مجهول روب زرین – خوب آنها را بیارید که به بینیم .
بلکه هما نها کفایت کند ، وز حمت پالیدن آسا نترشود .
مصطفا از کتابخانه خوديك كلام الله شريف وكتاب قانون اساسی
را کشیده و در پیش روی شان نهاده گفت :
– بفرمائید کتابهائیکه شما آنرا مضر میشناسید! کتابیکه هر آیت آن
يك دستور حکمت، و هر سوره آن يك مجموعه فضیلت است . کتابیكه ظلم
را قبیح ، و عدل را مدېح گفته است که آنهم قرآن کریم است . اینهم
قانون اساسی که حقوق ملت را محافظه کرده است . بردارید بسوزید،
محو كنيد ! ...
یکی دیگر که از اشارات افسر یش بزرگتر ازان مینمود گفت :
– افندی ! حد خود را تجاوز میکنید . از هر سخن شما نمایانست که
خائن پادشاه ، دشمن خلافت يك شخص مضری میباشید . بنده های


صحیفه ٥٥٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

صادق خلیفه را تحقیر میکنید، محقق بدانید که همین سخنان شما بر خیانت شما کافیست. از همین دقیقه شما محکوم و بندی هستید. باز هم ما از پالیدن فارغ نمیشویم تا در محکمه راهی شهادت آویز وسند هم بدست آریم.
این را گفته پولیسها و یاورها را گفت:
— يك قسم شما بالا برائید. هرانقدر صندوق، دولاب و غیره که بیابید باز کنید خوب بپالید، نالینها رختخوا بها حتی تا بزی گلیمها همه را بپالید، هيچ يك سوراخی، هيچيك جای پنهانی را بی پالیدن نگذارید بروید موفقیت تا نرا بچار چشم انتظار میکشم.
نادر بیگ ! ولی بیگ ! شمایان هم بغلها و جیبهای این بیگ و خانمها را بپالید.
نادر بیگ بسوی من روانه شده گفت:
— خانم ! ما را آزار ندهید. اگر اوراق و رسائل مضره پسر شما در نزد تان باشد بر ضای خود بدهید. و گرنه مجبور میشویم که بزور از شما بگیریم. زیرا امر پادشاهی همچنیست.
گفتم — این چسان سخن است. بيك زن نا محرم چسان دست دراز کرده میتوانید؟ پادشاه محافظه عرض و ناموس همۀ ملت خود مأمور است، او چسان تعرض کردنرا بر زنان رعیت خود امر میکند؟
بازهمان افسر بزرگ — چه می بینید! این زن را بسخن گفتن مگذارید! چادرش را پس کنید. سینه، پشت، حتی میان موهای شانرا خوب بپالید! بوالده هائیکه بخلیفه اولاد های عاصی بپرورانند همچنین معامله باید شد.
نادر بیگ نام خبیث لعین، وولی بیگ نام کافر بیدین مانند دو سگ عقور میخواستند که بر من و لامعه هجوم نمایند که درین اثنا مصطفی کرپچ


صحيفه ٥٥٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

خود را کشیده بوضع تعلیم کریچ نوکش را بربرابری سینه شان گرفته گفت:
- شمشیری که برای ناموس کشیده شود دنیا را بلرزه میآرد! ای
خائنین ناموس ملت ! بشما اخطار میکنم که اگر بوالده ورفیقه من دست
دراز کرده بودید نوک کريچم از پشت تان خواهد برامد .
پولیسها ، ویاورها از پشت وهر طرف بر مصطفی هجوم بردند ، و
دودونفر يكيك دست او را گرفته واودست وپازده خود راخلاص کردن
میخواست و آن دولعین مذکور بازبر ما هجوم نموده ازدیدن اینحال مدهش
ورسیدن دست اجنبی بجان من ولامعه هر دو بیهوش شده از خود در
گذشتیم !!!...
اینرا گفته زهر اولامعه خانم ها هر دوزار زار بگریستن آغاز نهادند .
مرانیز از دهشت اینحکایه موهایم بر بدنم راست شد . و دماغم را يك
حرارت آتشینی استیلا نمود.ابرهای مظلم پر دودی در پیش چشمم آمده
قطرات باران سرشك از دیده ام ریختن گرفت .
بقدر ده دقیقه یك سکوتی پیدا گردید . این سکوت را صدای ابو
محی الدین خللپذیر نموده گفت :
- خانمها ! گریه مکنید بخدای خود صبر کنید . انتقام مظلومها
را از ظالمها خدا میگیرد.
اینرا گفته و يك يك پیاله چای شیر داری در پیش روی هرکدام ما
بايك بشقاب بسکوت وكعك نهاد .
خانمها چشمهای خود شانراپاك كرده گفتند :
- چرا زحمت کشیدید .
گفتم – هیچ زحمت نیست . نوش جان فرمائید.یکقدری راحت
بکنید . ان الله مع الصابرين .


صحیفه ۵۵۵ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم

از ابومحی الدین پرسیدم که برای « فواد بیگ » چای و شیر برده‌يانی؟ گفت:
— بلی برده ام ، و تا بحال در پیشش بودم و ساعتش را تیر میکردم .
زهرا ، لامعه ، نظیره كك كوچك چای خود شانرا خوردند زهرا
خانم باز بر حکایت خود دوام ورزیده گفت :
— بعد از انکه بهوش آمدیم . خودر ا تنها یافتیم . نظیره و فؤاد پیش
سر ما نشسته و گریه میکردند . مصطفی را برده بودند .
خلاصه چند روز به ( طاش قشله ) نام چونی جنایت خانه دوام
نمودیم و دیدن مصطفی را طلب میکردیم . موفق نمیشدیم . آخر شنیدیم
که بفیزان نفیش کرده اند ، اینست که حالا ترک دار و دیار کرده در پی جگر
پارۀ خود میرویم .
گفتم — آیا شما تکت خود را تا به طرابلس غرب گرفته اید ؟
گفت — نی اولاد ! این واپور تا به طرابلس نمیرود تکت خود ما نرا
تا به اسکندریه گرفته ایم . از انجا بادیگر واپوری که برای رفتن طرابلس
پیدا کنیم سوار شده خواهیم رفت .
گفتم — آیا در اسکندریه آشنایی و دوستی با کسی دارید که شمار ادرباب
پیدا کردن واپور و گرفتن تکت مدد برساند ؟
گفت — نی ، هیچکس نداریم ، ذاتاً از استانبول نیز بصورت خفیه
و فرار برامده ایم .
گفتم — خاطر جمع باشید والده ! انشاء الله مرا معاون بهر خدمت
خود تان خواهید یافت . چنانچه شما را والده ، و لامعه خانم را همشیره
خطاب نموده ام امیدوارم که شما نیز مرا بفرزندی و برادری قبول فرمائید
و منهم انشاء الله سعی میکنم که خود را بشما يك فرزند و برادر لایقی سازم .
زهرا — من شمارا فرزند خوانده ام ، خدا از شما راضی باشد حقیقتاً


صحیفه ٥٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

صاحب قلب يك اصيلزاده ايد. لطف و مهربانی شمارا هیچگاه فراموش نخواهم کرد.
لامعه - منهم شمارا بدین و دنیا برادر خوانده ام. در ینوقت بجز دعا از دست ماد کرچیزی نمیآید که ماهم يك خدمت لایق بشما کرده میتوانستیم. مکافات خوبیهای شمارا از جناب الله تمنا میکنیم.
گفتم - همشیره! آیا ازین بهتر و عالیترچه مکافات باشد که خداما نند شما يك همشیرۀ ملك خصال حور مثالی، و مانند زهرا يك والده شفقت آماده با کمالی مرا اعطا نمود. دنیایيك حال نماند شما در ینوقت بالخير والعافيه عازم بلاد افریقا، میباشید وانشاء الله بكمال صحت ومسرت شوهر جسور غیور خود تا نرا در آغوش میکشید، و من بسوی بلاد سوریه بد مشق شام میروم باز ملاقی شدن ما و شما اگر چه يك احتمال بعيدی دارد ولی به امید همان احتمال بعید بازهم مسرور وشادمانم. هر گاه ممکن میبود که با شما تا بطرابلس غرب میرفتم هیچ قصور نمیکردم، ولی اطاعت امر پدر را واجب می بینم رفتنم بشام ضرور یست، ولی بازهم در اسکندریه تا شمارا در واپورتنشانم جدایی نمیکنم.
گفت - برادر عزیزم! بسیار تشکر میکنیم. شما خود را برای ما بزحمت نیندازید. البته برای خود يك چاره پیدا خواهم کرد.
گفتم - خدمت شما را من از نقطه غل و غش معر اساخته برحمت میگویم شما هیچ اندیشه مکنید - از جناب حق میخواهم که این فلاکت شما را بسعادت مبدل کند و پنجه غدارانه ظلم و جور استبداد را بشکند. حالا بحضور پدر خود میروم. پدر من بسیار بزر گوار يك ذات مرحمت شعار يست از احوال شما شمه خدمت شان عرض کردم. تنبیهات مؤکده در باب خدمت ومعاونت شما هم بر من و هم بر محی الدین آغا فرموده اند. محی الدین آغارا


صحيفه ۵۵۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

عیناً خادم خود بشمارید هر خدمت خود را بیقید و بيباك بر او امر کنید.
رخصت میشوم . باز بخدمت میرسم .
اینرا گفته بر پا خواستم ، و ازیشان و داع کرده و بر ابو محی الدین
سفارشات لازمه اجرا نموده ببالا آمدم . به نیم روز یکساعت باقی بود .
دریا آرام بود جنبش و طپشی نداشت. ولی از موج هم خالی نبود . مردمان
سطح نشین درجه عام بيك شور و شغف وشن و شطارتی بودند. غزل سرا
ئیهای شان دوام داشت. از زینه قره درجه سوم که بالا برآمده میشد در مقابل
دروازه يك رواقی بود كه يك چند نفر در ان اقامت داشتند . این رواق
نسبت بدیگر رواقها پاکتر و ستره تر و مردمانی که در ان نشسته بودند مردمان
ثقه و معتبر بودند . از جمله یکدو نفر بقیافت علمای مصری هم در ان نشسته
بودند که بچای نوشی مشغول بودند .
از زینه که بر امدم بمواجهه شان آمده ( السلام عليكم يا حضرت
الشيخ ) گفتم . ( عليكم السلام يا حضرة البيگ بفرمائيد بنوشيدن يك
پیاله چای ما تنزول نمیفرمائید ؟ ) گفتند :
گفتم - استغفر الله تنزل نی بلکه تشرف میکنم .
اینرا گفته برواق بالا برامدم . نشینندگان بقرار عادت شرق برپا
خواستند ، و (تفضل تفضل) گفته مرا نشانیدند، و (آنستونا ، شرفتونا )
گفته اکرام نمودند . درین رواق چهار نفر هم اوتاق بودند که دو نفر
آن بقیافت علما ، و دو نفر آن مردمان ریش تراشیده دریشی پوش فس
درازی بودند . شیخ عمامه داری که اول با من سلام علیک و بچای دعوت
کرده بود پره زانته یعنی شناسایی خود و رفقای خود را بمن نمود . ازین
اشخاص، خودشناسایی دهنده شیخ (حسن الدمياط) نام دارد، و از حفاظ
بسیار مشهور مصر است. ويك عمامه دار دیگر شیخ (ابوالنصر) نام داشت


صحیفه ٥٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

که از مدرسین جامع ازهر مصر بود . دو نفر ریش تراشیده دریشی پوش یکی (غانم) و دیگرش (رشید) افندیان نام داشتند که از شعرا و ادبای شهر اسکندریه میباشند .
بعد از انکه خودشانرا بمن شناسانیدند. شناسانیدن خودم را نیز به ایشان از من رجا نمودند . من در ین سیاحت چون برخود لازم گرفته ام که بجز مقامات رسمی دیگر در همه جا خود را بخدمت ترجمانی حضرت سردار افغانستان معرفی میکنم، و جای و موقع را دیده گاهی خود را شامی و گاهی استانبولی برقم میدهم. و اینهم ازینست که آزادانه، و بیقیدانه سیاحت بتوانم و مشار بالبنان نباشم . لهذا گفتم :
ـ مخلص شما از مردمان شرقی میباشم، و بهمراه حضرت سردار افغانستان مامور ترجمانی هستم . نامم محمود است .
گفت ـ مشرف شدیم بحضرت محمود بیگ .
گفتم ـ شرف بمن عائد است که بصحبت چون شمايك حافظ قرآن مجید که اشراف امت است و مانند جناب شیخ ابوالنصريك عالمیکه رتبه شان اعلی الرتب است، و این ادبای کرام شرفیابی حاصلکردم .
غانم افندی كه يك جوان قد بلند اسمر چهره بود گفت :
ـ ایا در ینوقت حضرت بیگ بکجا تشریف میبرند ؟
گفتم ـ به اسکندریه، و از انجابشام رفتنی میباشم .
ـ ایا در اسکندریه یکچند روزیت اقامت را داشته خواهید بود ؟
گفتم ـ گمان نمیبرم که بسیار ماندنی باشم . زیرا رفتنم بشام حسب الو ظیفه ضروریست .
گفت ـ اگر یکچند روزی ما ندنی اسکندریه میبودید بلکه از صحبت ادیبانه تان استفاده میکردیم .
گفتم ـ ادب بشما عائد است و استفاده بمن . زیرا عنوان ادیب را هنوز


صحيفه ٥٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مستحق نشده ام .
گفت ـ استغفر الله ! شما بعنوان ادیب کامل سزاوار هستید ، و البته
که طبیعت شعریه نیز مالک میباشید . زیرا دوسه باری که جناب شمارا دیده
ام قلم و کتابچه بدست ، و مستغرق استغراقات شاعرانه یافته ام .
گفتم ـ اما عفو بفرمائید ! هر گاه این حسن ظن شما را تصدیق کنم
چنان گمان میبرم که خود ستائی کرده خواهم بود . زیرا بنده چنین
میپندارم که عنوان (ادیب کامل) نسبت به استعداد طبیعۀ بشریه به
بسیار کم مردمان نصیب و میسر میشود . حالا نکه این عاجز حقیر در خود
هیچگونه آثار ادبیه مشاهده نمیکنم . و کتابچه ئیکه مرا مشغول نوشتن
آن دیده اید شعر نیست بلکه مشهودات و مسموعات سیاحت من است
که یوم بیوم بلکه ساعت بساعت در قید تحریر می آرم .
گفت ـ معلوم عالی تانست که مهمترین شعبۀ فن ادب تصویر کردن
حسیاتیست که از مشهودات و مسموعات حاصل میشود . پس یک شخصی
که وقوعات دیدنی و شنیدنی خودر اهر روز از حس هیولاء غیر مرئی سمع
و بصر گرفته شکل و صورت بدهد ، و بنوک خامه آنرا بر صفحۀ کاغذ
تصویر و تحریر نماید آنر اادیب نگوئیم پس چه بگوئیم ؟
گفتم ـ شما گفته میتوانید ، ولی من مشکل قبول کرده میتوانم
زیرا فن ادب بخود شما معلوم است که تا چه درجه واسع و معظم يك فنى
میباشد پس اگر بر حقایق اکثر آن فن انسان علم حاصل نکرده باشد
خود را چسان ادیب گفته میتواند .
گفت ـ راست فرمودید وسعت فن ادب يك (کائنات) است که
ذهن بشر به کنه حقایق آن نمیرسد. ولی مقصد ما از ادیب آنست که شیوۀ
تحریر و تقریر آن دلپذیر باشد، و کلامیکه به آن تکلم بکند معقول و دلنشین


صحیفه ٥٦٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

افتد. تکلم و تقریر شما را دلپذیر می بینم، و قوهٔ قلمیهٔ شما را بدرجهٔ که حسبات مشهودات و مسموعات خود تانرا تحریر و تصویر بکنید تصدیق میکنم. لہذا بجز آنکه شما را ادیب بگویم دگر چیزی گفته نمیتوانم.
گفتم — حسن ظن و توجه التفات شما را رد کرده نمیتوانم لهذا من هم بجز تشکر دگر گفتنی نمییابم.
درین اثنا شیخ ابوالنصر بسخن آغاز کرده گفت:
— یا حضرت البیگ! غانم افندی فن ادب را یك (كائنات) تصور نمود، و باز آنرا تنها به دلپذیری شیوهٔ تحریر و تقریر و تکلم تنزل داد که مقصدش ازین مسئله اگرچه ظاهراً مدح و ستایش شما بود ولی معناً خودستایی ذات خودشان بود. زیرا در خطهٔ مصریه جناب شان محرر یگانه و شاعر فرزانهٔ عصر خود میباشند اشعار آبدار شان همهٔ بدایع و و لطایف ادبیه را جامع میباشد، و به این قوتی که در تحریر و صفوتی که در تقریر دارد خودشانرا ادیب کامل، نی نی بلکه یك كائنات میشمارند. قاح قاح، قاح، قح، قح قح!!!
بنابرین قهقهه های شیخ همه اهل مجلس را یك خنده و بشاشتی حا صلشده مجرای بحثی که جاری بود به دیگر سخنان تبدیل یافته بنابر رجا های حاضرین جناب شیخ حسن افندی یك عشر از قرآن کریم را بيك لهجه و صوتی قرائت نمودند که بی اختیار مرا بگریه آورد. خلاصه بقدر یکساعت همراه این افندیهای مصری صحبت نموده بسوی سطح درجهٔ اول آمدم حضرت پدر را در دالان سيكريت کشی باجناب شریف مکی گرم صحبت دیدم. سلام داده از امر و خدمت شان جویا شدم. فرمودند:
— هیچ چیزی احتیاج ندارم فرزند! چای ما را ابو محی الدین بوقت دیروز بیارد. زنگ طعام نواخته شده شما بروید طعام بخورید.


صحیفه ٥٦١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

سلام داده بدالان بزرگ آمدم . مسافرین درجه اول همه کی در
دالان بزرگ جمع آمده بودند . و به اتفاق آرا طعام خوردن خودشانرا
درینجا خواهش و آرزو کرده بودند . سفره بزرگی در وسط دالان
گذاشته شده بود . مسافرین بر اطراف آن نشسته بودند . چوکئی
خود را خالی یافته بران نشستم . مادام فرانسوی و پاپاس دیگر که رفیق
مهتدی محمد دین بود نیز حاضر بودند . مادام و موسیوای فرانسوی در عالم
خودشان بمکالمۀ شیرینی مشغول بودند که از اوضاع و حرکات مکالمه‌شان
شاعرانه بودن آن پدیدار بود . مادام و موسیوای انگلیزی چنان معلوم
میشد که بمصاحبۀ جدئی خانه کثی خودشان مشغول بودند . چوکئی
من که بمقابل مهتدی محمد دین و در پهلوی پاپاس رفیق او تصادف نموده بود
طبعاً برای مکالمۀ مابین با هم‌دیگر يك زمینی تشکیل داده بود .

اول در مکالمه را محمد دین بازکرده پره‌زانته یعنی معرفی ما و رفیق
خود را نمود . نام این پاپاس (پوروفیسر آلبرت) بود که او نیز فرانسوی
الاصل است ، و در یکی از مکتبهای پاریس معلم است ، و درین‌وقت برای
سیاحت آثار عتیقهٔ خرابه‌زارهای ( تدمر ) و ( بعلبك ) بطرف سو
ریه میرود . و بعد ازان خیال دارد که تا به بغداد رفته خرابه‌زار شهر بسیار
قدیم (بابل) را نیز سیاحت کند . بجز زبان فرانسوی و يك كمی ایتالیائی ،
وروسی بدیگر زبان آشنا نیست .
مهتدی محمد دین افندی را گفتم :
— آیا در پیش روی رفیق‌تان شمار ابنام اصلی‌تان خطاب کنم یابنام
جدیدتان ؟
گفت — نی مرا بنام خودم ( محمد دین ) خطاب کنید . من به نفس
خود حر و آزادم . ذاتاً آزادی ادیان قانون لایتغیر تمام اروپاست . هر


صحيفه ٥٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

دینی را که قبول کنم اختیار دارم. و هم جناب پروفيسر از افکار من باخبر است و خود او نیز از نصاراهای متعصب بخبر نیست.
گفتم ـ محمد دين افندی ! يك چیزی از شما میپرسم.
گفت ـ بپرسید.
گفتم ـ با این مسئله راهبی و تجرد، گروه راهبها و راهبه های نصارا بيك عذاب بسیار الیمی گرفتار خواهند بود. زیرا آتش شهوانیه طبیعیه انسانیه بهمه حال التهاب میکند. راهبه ها و راهبهای بیچاره را دران میسوزاند. آیا همچنین است یا نی ؟
محمد دين افندى يك تبسمی کرده و بزبان فرانسوی این سخن مرا به پو روفيسر ترجمه نموده بمن گفت :
ــ بیگ افندی ! این سخن شمارا جناب پور وفيسر آلبرت خوب جواب میداد اما چه چاره که بزبان عربی و یا ترکی نمیداند که بگوید.
ــ پروفيسر افندی البته مرا عفو خواهد فرمود . این سوال من اگر چه خارج دایره ادب است ، ولی خیلی ساده وطبيعى يك سوالیست . درینباب معلومات حاصل کردن میخواهم.
باز محمد دین افندی اینسخن مرا به پور وفیسر ترجمه کرده گفت :
ــ پروفيسر میگوید که اگر جناب بیگ افندی آرزو داشته باشد که اینمسئله را عين اليقين كشف نمايد يكچند روز بلباس راهبی تبدیل قیافت کرده در یکی از کلیسا ها یا مناسترهای ما درایند ، و به بینند که مجرد بودن راهبها و راهبه ها چه معنها دارد ! ؟
گفتم ـ برای حاصلکردن این معلومات بدرجه ئیکه بلباس راهبان تبدیل قیافت کرده در مناستر و کلیسا داخل شوم يك شوق و آرزویی در وجدان خود حس نمیکنم.


صحيفه ٥٦٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

محمد دین افندی گفت :
— من بشمايك مختصری از مفصل بگويم: در مذهب نصارا بعد از انکه
حضرت مسیح را خدا گفتند پاپ بزرگ را نيز وکیل و جانشین مطلق
او اعتقاد میکنند ، و همان قوت واقتداری که در مسیح می بینند همۀ آنرا
دروكيل مطلق او جمع ميدانند . و هر پاپاس چون وکیل پاپ بزرگ
شمرده میشوند آنها نیز همه اقتدارات را مالك هستند . مثلایکی ازجمله
اقتدارات ما این است که ( گناه بخشی ) بكنيم . یعنی اگر يك شخصی
از بنده گان ما ( حاشا ثم حاشا ) گناهی بکنند و در نزد ما آمده اعتراف بر
گناه خود بکنند ، و حقیقت حکایت گناه خود را بیان نمایند و عفو آنرا
طلب کنند ما اورا عفو کرده میتوانیم. حتی خود من در کلیسائی که در قریهٔ
الهامهٔ دمشق دارم پنج شش نفر زنهای بسیار خوبصورت جوان مست
والست نصارای دهاتی آن قریه را عفو کرده ام .
گفتم — آیا بچه اصول و چه صورت عفو کردید ؟
گفت — در هر كليسايك موضع مخصوصی برای پاپاسها موجود است
که گناهکار در ان خانه پیش پاپاس می آید و زانوی تضرع بر زمین نهاده
گناه خود رابیکم و کاست بیان میکند ، پاپاس نیز بهر رنگی که آرزو کند
اوراعفو میکند والسلام!
گفتم — شما چسان عفو میکردید ؟
گفت — اين يك معلوم است که گناه زنان جوان دهاتی چه خواهد
بود . البته که بايك دهقان جوانی در لب کدام پلوانی عشقبازی کرده
خواهد بود ، و یا آنکه در کدام شب مهتابی بر سر کدام خرمنی با کدام
یار خود یار آمده بشوهر خود خیانت ورزیده خواهد بود . این است که
اینچنین گناه از ازن جوان سادهٔ بیچاره بیکم و کاست از اول تا به آخر باجز


صحیفه ٥٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

تيات و تفرعات آن در پیش پاپاس حکایت میکند ، و پاپاسهائیکه در برآوردن
اینگونه گناهها مهارت داشته باشند زنزاباريك باريك پرسشها میکنند و
نازك نازك سخنها میگویند . و به او بخوبی میدانانند که این گناه او عفو
شدنی نیست مگر که به پاپاس تسلیم نفس نماید ، و بعد از آن که تسلیم نفس
نمود پاپاس بهر کیفیتی که دلش بخواهد او را از گناه پاك میکند ! ....
گفتم - معلوم شد که پاپاسها به اسم گناه برآوردن مردمانرا بگناه میدارند !
گفت - بلی همچنین است ! حالا رهبانیت که مبنای آن بر نفرت و
اجتناب زنان نهاده شده دیدید که چه حکمتها مستتر دارد . راهبه ها و را
هبهائی که چله نشین دایمی خلوتخانه های مناستر ها هستند بيك عيش و
عشرت سر مدی حظوظات شهوانیه خود شان بسر میآرند . پس به
بینید که اعتقاد بر تثلیث و شرک به پروردگار یگانه تا چه درجه کارها
بمیدان میآرند ! ...
ازین گفته ( پاپاس شارل ) قدیم و [ ملا محمد دین ] جدید بحیرت
رفته بر چنین گروه لا یفلحون نفرینها خواندم ، و ( الحمدالله علی دین
الاسلام ) گفتم . و مخاطب خود را بر ترک نمودن اینچنین دین واهی تبریکها
نموده بپا خواستم .
ذاتاً طعام هم از یکوقتی به انجام رسیده بود . مادامها و مسیوهای فرانسوی
و انگلیزی از وقت برخواسته بقدم زدن در برنده مشغول بودند .
حضرت پدر برای وضو بقمره هافرو آمده بودند . و اپور ما در ینوقت ،
در وسط بحر سفید یکسر بسوی جنوب غربی در قطع کردن بحر سفید را
بعرض کوشش میورزد . جریانهای شدید مختلف الاستقامه آبهای بحر محیط
اطلسی که از آبنای تنک ( جبل طارق ) در بحر سفید میریزد از زیر
چرخهای و اپور ما در میگذرد . یك باد خوش جریانی از سمت غربی


صحیفه ٥٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

در وزید قست . روی دریا پر موج و نوکهای سر موجها پر کف سفید است،
ولی چنان موجی نیست که وابور را طپش و لرزش دهد .
در ین اثنا از طرف قمره های دوم چار مادموازل مجارستانی با دو نفر
رفقای مصری شان پدیدار شدند که برای قدم زدن بعد از طعام برین سطح
می آمدند . در پیش دالان سیگاره کشی باهم روبرو آمده بهمدیگر سلامها
ودستهادا دیم ، واز احوال همدیگر جویا شده با همدیگر بقدم زدن
اشتراک ورزیدیم .
در اثنای قدم زدن مادموازل (کامیلیا) بزبان ترکی بمن گفت :
ـــ بیگ افندی ! آیا شما در شام سکونت دارید ؟
گفتم ـــ بلی مادموازل ..
گفت ـــ آیا موسیو (برلان) را میشناسید ؟
گفتم ـــ موسیو برلان فرمودید ؟ بجزيك اجزاجی (برلان) نام
که در طرفهای (سوق علی پاشا) اجزا خانه بسیار بزرگ و مکمل دارد
دیگر (برلان) نام شخصی را نمیشناسم .
گفت ـــ تمام همان اجزاجیست ! آیا اشکال او را بمن تعریف میتوانید؟
گفتم ـــ يك شخص بلند ، و با ريك سفید چهره سیه موی ریش
تراشیده دهن كوچك بروت تاب داده خوش خلق شیرین سخنی نیست؟
گفت ـــ آفرین ! خوب تعریف کردید . تام خود اوست .
گفتم ـــ آیا باجناب مادموازل قرابت دارد ، یا آشنایی ؟
گفت ـــ حكايت من وبرلان يك تفصیلی دارد ، و از شما درين باب يك
خدمت طلب میکنم .
گفتم ـــ امر میکنید مادموازل ! بهر خدمت تان مرا حاضر و مهیا بدانید .
گفت ـــ اگر یکقدری زحمت کشیده با من تا به دالان قمره های خود


صحفه ٥٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

ما رفاقت نمائید ممنون میشوم.
(حاضرم) گفته بازوی خود را بما داد و ازل تقدیم کردم او نیز قول
خود را بقولم انداخته، و بدیگر رفقا (عفو بفرمائید) گفته روان شدیم و
در دالان قمره آمده در پیش میز مقابل همدیگر نشستیم.
این ماد موازل (کامیلیا) يك محبوبه بالا بلند سیاه چشم-سیاه موی
سفید پوست گلگون چهره متناسب الاندام شیرین کلام بیست و چار بیست
و پنجساله ایست که طرهٔ طرار خوش پیرایش آن بر جبین یکقدری تنگ
ترك او بيكوضع بسیار دلنشینی سایبانی داشت. و دو ابروی سیاه و کم مقوس
پیوسته اش بر دو چشم بادامی بزرگ شوخ پرغمزه و نازش مانند دو
شهبال چشم باز قسوف ازش که پنجه های مژگانهای بلند برکشته خویش
را در صید مرغ دل عشق پیشه گان حیرت زده جمال اجسام لطیفه مانند
چنگ شاهین باز داشته بود تیز پروازی حرص دلربایی مینمود! بینی
لطیف ظریف متناسبش نه کوتاه و پست ، و نه بلند و دراز بود اما سر بینی
سیمینش يك كفیده گی طبیعی لطیفی بهم رسانیده سوراخهای آن بشکل
بادامی از طرف نوك بینی تنگتر و از طرف پایان فراختر بنظر می آمد که
اینهم از روی فن فیسولوژى ، احتراصات شهوانیه مفرطه اش را مینمود.
دهن تنگ ییقدری مایل، و لبهای باريك نوك تاب خورده سرخ بسیاهی
متمایلش دلیل کثرت رشك وغيرتش را نشان میداد . زاویه های رخسارش
اگرچه نسبت بجسامت وجود نازنین خوش گوشتش کوچکتر مینمود
ولی زنخدان چقوری دار قدری طویلترش این قصور چهره اش را بيك
لطافت دیگری جلوه گر میساخت . غبغب بسیار لطیف پر گوشت لذت
آور ش با گردن سیمین کمتر بلند بسیار شفافش برای گرمی بازار متاع بوسه
سحر پردازی ها مینمود. خالهای خدایی مشکین فام کوچک کوچکی


صحیفه ٥٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

چون نقطه های انتخاب بوسه در بعضی نقاط رخساره لطیف المنظره
اش مانند کنج لب ، و گوشه چشم ، ونزديك بناکوش و زنخدان و
غبغبش بيكوضع طبیعی بسیار بدیعی افشانده شده بود که انسان از دیدن
آن بجز آنکه تهلیل وتکبیر بگوید دگر چاره نمی یافت .
این مادمو ازل که شمه از اوصاف چهره لطیفه اش را در پیش نظر
قارئین کرام تا یکدرجه ترسیم نمودیم در مقابل من نشسته با صدای بسیار
صاف آهنگدار خود بسخن آغاز کرده گفت :
— « برلان اگرچه در اصل خود از مردم عرب ارض فلسطین
است ولی هنوز در سن صباوت بود که به ( ویانه ) برای تحصیل فن
اسپنجیاری آمده در مکتب اسپنجیاری ویانه داخل شده بود . پدرش
( یورکی ) افندی نام يك پیر مرد محترمی بود که با پسر خود یکجا به ویانه
آمده بود . در انوقت من بسن سیزده سالگی بودم ، و با والده خود در
خانه ئیکه نزديك مکتب داشتم اقامت میورزیدیم . در خانه خود او تاقهای
بیکار خود را با فرش و اراسته کی آن بمسافرانیکه پیدا میشد به اجاره
میدادیم ، و اجرتی که از ان حاصل میشد بر حوایج ضروریه خودصرف
میکردیم . یورکی افندی بسبب نزديك بودن مکتب اپارتمان ما را برای
اقامت خود مناسب یافته دو او تاق آنرا بکراهه گرفت . مدت سه ماه
در انجا اقامت نمود ، و پسرش برلانرا در مکتب جابجا کرد . و درین سه
ماه برلان نیز در مکتب عادت گرفته ، و بزبان فرانسوی و اسلاوی آشنا
شده و با والده ام و من انس و الفت گرفته پدرش عزم سفر بلاد خود را
نمود . و برلان را بوالده ام تسلیم نموده مصارف مکتب و کراهه او تاقش
را نیز تمامها بدست والده ام سپرد .
« من در انوقت بابرلان بيك شوق وشطارت معصومانه، وحسیات


صحیفه ٥٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

طفلانه هم آغوش بازی و صحبت میبودیم. من هم در مکتب صنایع دختران که قریب مکتب اسپن‌جیاری برلان بود دوام میورزیدم. از خانه یکجا میبرآمدیم، وبعد ازانکه از مکتب میبرآمدیم همدیگر خود را انتظار کشیده یکجا بخانه می آمدیم .»
درینجا مادموازل فلو را یکقدری سکوت کرده و دستمال ابریشمئی خودرا از جیب خود کشیده يك قطره اشك گوهر آسائی که بر نوکهای مژگانهای رسایش جمع آمده بود پاك نمود . در اثنای حکایت کردن مادموازل ، من بیکوضع حیرتانه مبهوتانه برجمال با کمال او نظاره میکردم ، و آهنگ صدای دلربای او بر تارهای رگها و پیهایم يك اهتزاز لطیفی بظهور میآورد . تأثرات قلبیه (کامیلیا ) بردل عشق منزل محمود بینوا نیز تاثیر یاد آوریهای حالات عشق وهوا را اجرا داشته چشمهایم را اشکبار نمود . لهذا مصرع استاد که «تو از برای یکی زار و صد هزار برایت» بخاطرم آمده گفتم :
ـ مادموازل! خود را بسیار متأثر نکنید. چشمهای شوخ دلربای شما را چون بشعله انوار عشق مالامال می بینم وجود نازنین‌تان در نظرم بسیار يك وجود عالیی می آید . تاثیر عشق را قلبی میداند که ضربه مدهشه آنرا خورده باشد . افتاده عاجز شما نیز در ده يك دلی دارم . رجا میکنم خودرا متأثر مکنید بگذارید که این دو چشم دلربای شما انوار سرور و وشطارت بیفشاند نه آنکه اشکبار یأس و حسرت گردد .
مادموازل کامیلیا ، بیک‌نظر عاشق نوازانه دلبرانه من نظر کرده و يك تبسم عشوه پردازانه بکار برده گفت :
ـ « توباش ژوراور ! که من حکایت خود را تکمیل کنم . شنیدن اینحکایت گمان میبرم که برایت فائده برساند . زیرا اگر اجرای کار برا


صحيفه ٥٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

که در آخر حکایت بر تو تکلیف کنم و تو آنرا در عهده بگیری آنوقت بی
مکافات نخواهی ماند !!! . . . .
این لفظ مکافات را بيك حرکات دلربایانه مشتهیاتکارانه آقتریسی نما
یانه تلفظ نمود که تصویر آن ممکن نیست .
گفتم — آه مادمو ازل ! از حالا بشما وعده میکنم که اگر تکلیف شما
بر قدر فداکاریهای عظیمی متوقف باشد باز هم به اجرای آن در خود قوت
واقتدار فوق العاده حس میکنم بگوئید ، حکایت تانرا تمام کنید ، تايك آن
اولتر مرا لایق مکافات حیاتبخشای خودتان بنگرید .
گفت — « هان ! اینراهم بگویم که من از ابتدای حال صباوت خود
به آقتریسی گری يك ميل و هوسی فوق العاده در خود حس میکردم . در
همان بازاری که ما بوديم يك تيا ترخانه بسیار بزرگی نیز موجود بود که
آقتریسهای آن تیاتر همیشه نظر دقت مرا بخود جلب مینمود . در وقتهای
شام چون میدیدم که آ قتريسها در عرابه های مکمل میان لباسهای فاخر
ابریشمین و سمور و سنجاب غایت ثمین در پیش دروازه پشتسای تیاتر
از عرابه فرو می آمدند آب دهن حسرتم میریخت . رفته رفته سه
چهار سال به اینمنوال گذران یا فت . حال صبا وت ما و برلان به يك حال
پر جوش و خروش شباب تحویل احوال نمود . نظرهای ما چون بمر
دمکهای یکدیگر تصادف مینمود يك شراره الکتریکشی دیگر نوعی از ان
حاصل آمده در تمام و جود مايك حرارت عجبی محسوس میگردید .
اول که قول بقول همدیگر انداخته بمکتب میرفتیم و یا از مکتب می آمدیم
از تماس نمودن جان ما بیکدیگر هیچ يك چیزی حس نمیکردیم . اما در ینو
قتها آنچنان نیست . بمجرد تماس نمودن جانش به جانم يك رعشه در بدن
خود حس میکردم . از نظاره جمالش يك ديگر لذتی میگرفتم . از


صحیفه ۵۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

مکالمه همدیگر محظوظیت دیگر رقمی پیدا میکردیم . حس شوق و هوس
آقتریسی ئیکه اول داشتم تنها بر ذوق لباسهای فاخر و عرابه های مطنطن
آنها بود . حالا نکه درینوقت آقتریسی خودرا از بهر این هوس میکنم
که من در صحنه تیاتر چون برایم ، برلان دسته های گل بر من بیندازد
و اعلان عشق بر من کند .
« والحاصل شام روز یکشنبه بود که با برلان برای هواخوری در چمنزار
های بیرون شهر برامده بودیم . در چمنزار ( هوبغار ) در يك كنار نهر
در زیر در ختان بهم پیوست بید نشسته و از هر درو رهگذر مکالمه
میکردیم . تنهایی ، سکوت هر طرف را استیلا کرده بود . مهتاب عالم
را غرق انوارداشت . برلان بسخنهای عاشقانه شیرین خود مرامست
حسیات عالم ذوق وعشق وسرور نموده بود .
درین اثنابرلان دست مرا بيك عشق ومحبت شدیدی گرفته و بر دل
خودمانده بيك زبان رقت آور عجز پروری گفت :
— کامیلیا ! ببین که دلم چسان میطپد . آخر تا بکی بر حال عاشقت
مرحمت نیاری . آیا از عشق من شبهه داری ؟ امین باش کامیلیا ، خاطر
جمع شوروح من ! برلان دایما از تست از دیگری نمیشود .
اینسخنان برلان ، و نظر رقت آور پر آتش شوق او بر پی ها و رگهای
همه وجودم يك تأثير گرمى فوق العاده محبت اجرا کرده در دستها و
اعضايم يك رخاوت وسستی پیدا گردید . بی اختیار دستهایم بگردنش
پیچیده گفتم :
— برلان ! من از تستم ، از هیچکس نمیشوم . آخ عشق ! تو چه
لذت داری ........
« بقدر دوساعت دران عالم تنهایی از خودی خود ووجودکائنات


صحیفه ۵۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بیخبر مانده بیکعالم بیهوشی هم آغوش مانده بودیم . صداهای شرشر
جویبار ، اهتزاز شاخسار اشجار، نالهٔ بعضی مرغان شبخوان نغمه گسار
این ازدواج عشق مارا تبریک میگفتند !
« والحاصل مدت یکسال دیگر بیک عالم حظ و سروری بسر آوردیم.
درین اثناشوق و هوس و استعداد فطرتی ئیکه در آقتریسی مرا بود نظر
دیرکتورها و پروفیسرهای تیاتر را جلب نموده از والده ام دوام ورزیدن
مرا در تیاترشان رجا نمودند . بعد از یکمدتی که دوام نمودم درجه لیاقت
و قابلیت من در ان فن ظاهر گشته به نخواه خوبی رسماً به اجرای رولهای
ابتدائی در صحنهٔ تیاتر برامدم . اول دسته گلی که در مقام تحسین در صحنهٔ
تیاتر پیش پایم افتاد از طرف برلان بود . اما چون رفته رفته این دسته
های گل تنها به برلان منحصر نمانده از هر طرف باریدن گرفت برلان
را عرق رقابت ورشك غیرت بجوش آمده بشدت مرا برترك آقتریسی
تیاتر تکلیف نمود . حالاً نکه قبول کردن این تکلیف او در انوقت برای
من ممكن الاجرا نبود . زیرا والده ام سه ساله با دیرکتور تیاتر بزرگ و
یا نه قونتورات نموده بود.
« برلان بعد از شبی که اول معانقهٔ عشق ما اجرا یافته بود. مرا نامزد
خود اعتقاد نموده يك انگشتری الماسی نیز خریده به کلکم کرده بود .
منهم خود را منحصر برای او میپنداشتم .
« برلان اکمال تحصیل کرده و شهادتنامه گرفته برآمد و برای رفتن
وطن خود آماده گردید . یکهفته پیش از رفتن خود باز یکشبی که دلهای
ما بهمدیگر چسپیده، و وجود همدیگر ما با هم یکوجدوگشته بود گفت :
— کامیلیا ! بر من مرحمت کن ! بر وسعت عشق و محبتی که بتو دارم
و یانه تنگ می آید. برویم بصحراهای بسیار وسیع و فراخ شام ! هوای


صحيفه ۵۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شام ، میوه های شام ، آبهای جاری شام خوش تان می آید . ازدواج
میکنیم ، مسعود میشویم . من يك اجزاخانه مکمل باز میکنم ، وکوشش
میورزم که ترا مسعود و بختیار سازم . آه كاميليا ! اگر مانند تو ملك مثال
يك زوجه را مالك شوم بختيار ترين مردم روی زمین خودرا خواهم شمرد!
« این تکلیف برلانرا بی رضای والده خود اجرا کردن برای ممکن
نبود . حالا آنکه والده من يك زن عنودی بود که به اینصورت هیچ راضی
نمیشد . زیرا اولا قونترات پرفائده تیار را فسخ کرده نمیتوانست . ثانياً
رفتن عربستان مرا هیچ موافق نمیدید . اگرچه درینباب چندبار برلان
دستهای والده ام را بوسیده ورجاها کرد و منهم بسیار زاریها وسوز و
گدازها کردم ولی هیچ ثمره نه بخشید .
« برلان برفتن مجبور بود ! من بپاسداری خاطر والده ! یکشبی که
باز من بابرلان تنها بودم گفت :
كاميليا ! برای ما و تو دگر چاره بجز اینکه فرار کنیم باقی نماند !
بدنم بلرزه آمده گفتم :
آه ! آیا فرار ؟
گفت – بلی ، فردا بيك بجه روز يك واپور کمپنی ( لوئيد ) از
(تریسته) سوراست بسوی سواحل سوریه حرکت میکند ما اگر با ترن
وقت سحر ازینجا حرکت کنیم به ده بجه روز به تریسته میرسیم و هماندم در
واپور رفته مسعود و بختیار میشویم .
گفتم – آیا نمی اندیشید که من يك والده پیر عصبی المزاجی دارم که در دنیا
یگانه مدار زندگانی او منم محقق میدانم که بمجرد شنیدن خبر فرار ماسكته
قلبيه برایش پیش شده وفات می یابد .
گفت - آه محبوبه من مرا عفو بکن . عشق مرا از عقل و هوش بیگانه


صحیفه ٥٧٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

ساخته . حرارت فوق العادة محبت مرا بهزیان گویی مجبور نموده. چکنم ؟ چنانچه تو والده اترا مقدس میدانی من هم يك پدر ناتوانی دارم که در آخر ترین مکتوبهای خود آمدن مرا بصورت قطعی امر میکند، و مینویسد که «بیمارم اگر زود نیامدی دیدارها میسر نخواهد شد». لہذا مجبورم که از تو وداع کنم و بوقت سحر حرکت کنم !
گفتم — برو برلان! وظیفه مقدس است . اطاعت و رعایت والدین مقدس است . من بر دل خود جبر میکنم توهم بردل خود جبرکن . برای تمام شدن مدت قونقرات ما با تیاتر و یکسال باقی مانده بعد از یکسال آزاد میشوم ، بلکه تابه آنوقت والده ام نیز روی موافقت بنماید و به امید خود برسیم .
گفت — بلی، روح من ! بجز این چاره نیست . منهم یکسال صبر کرده باز می آیم به بینم که خدا چه میکند .
« والحاصل همچنین عهد و پیمان کرده از هم جدا شدیم . برلان رفت ، ازان تاریخ تاحال یکسال و دو ماه مرور نمود . در ظرف اینمدت در احوال روحیه خود بسی انقلابات و تحولات یافتم . مسلکی که به آن سلوك كرده ام يك مسلکیست که بی عاشق ماندن من یکدم ممکن نمیشود. عاشقهای متعدد پیدا کردم . مانند پروانه در میان برگهای بسی گلها خزیدم و هزاران آغوش محبت را برای خود بازیافتم . اگرچه یکمدتی صبر و وفارا پیشه گرفتم ولی آخر تاب آور مقاومت نشده خودرا در عالم ذوق وسرور بی پایان سفاهت پرتاب نمودم . در ینوقت خود را لایق زوجه گی برلان نمی بینم زیرا طاقت محکومیت و اسارت يك زوج را در خود نمی یابم ، و بيك برلان قناعت کرده نمیتوانم . عاشقهای بسیاری آرزو دارم ! »
اینسخنان را آقتریس کامیلیا بچنان یکوضع مشتهیانه حیا براندازانه


صحيفه ٥٧٤ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم

صرف نمود كه مغلوب تأثیر جاذبة كفتارش شده بی اختيار كفتم —
— آه ! در سلك زمرة عاشقان شما محسوب گشتن چه سعادت است !
گفت — حاصلكردن اين سعادت بدست خود شماست. اگر خدمتی
كه به شما تكليف ميكنم اجرای آنرا در عهده بگيريد از حالا در زمرة
عاشقان خود تر اثبت دفتر ميكنم .
کفتم — زود امر كنيد . امين باشيد كه باجرای هر گونه اوامر شما
حاضرم دلبركام،ليا !
مادموازل آ قتريس يك خندة قهقهة مستانه شوخانه كرده بيكعشوه
فروشی پر ناز و ادائی گفت :
— هان ! ديدی كه بچه تلاش و اضطراب افتادی بیك افندی! شما مردان
همچنين هستيد . بمجرد يكى از زبان من آرزو و هوس مرا بعاشقهای
بسيار دا شتن شنيد يد ديك حرص وشهوت تان بجوش آمد ، و در همين
وقت خيال پلو لذت هم آ غو شئی وصال مرانموديد، حالآنكه بمجرد كاميابی
تان بر حظ و سرور يكسا عته خودتان باز همه عهد و پيمان و داد و محبت تان زايل
شده حق همه نان و نمك مارا فراموش ميكنيد .
گفتم — عفو فرمائيد مادموازل! من از ان مردان بيو فایی نمكحرامی
نيستم كه شما كمان فرموده ايد . او لا خدمت شمار انظر به وظيفة انسانيت
ايفاميكنم نه از بهر پختن خيال پلوی كه شما خيال كرده ايد . ثانياً تنها يك
آشنايی و دوستی خالصانة شمارا آرزو دارم و بس .
مادموازل باز يكخندة پر پيچ وشكنی نموده گفت :
— واه ، واه ، واه ! حضرت بیك افندئی انسانيت پرور ماچه چيز ها
ميفرمايند ! مرا نيز عفو فرمائيد بیك افندی بكمال جسارت عرض
ميكنم كه ذات عالی شمارا بخوبی شناخته ام كه تا چه درجه حسن توجهات


صحیفه ٥٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

عظیمه در حق ما طایفه بیچاره نسوان میپرورانید ! آقای من! چنانچه داکتر
ها از علایم خارجی بیمارها بامراض داخلی انسا نهایی میبرند این عاجزه
دست بسته شما را نیز در باب شما مردان چنان مهارت و ملکه حاصلشده که
بمجرد دیدن علایم و جریه تان و شنیدن کلام تان میدانم که حسبات شما چیست
و میل و توجه شما بما طایفه عاجزه بچه درجه است ! از وقتیکه باشما بسخن
آغاز کرده ام از کشف ما فی الضمیر شما یکدم خالی نبوده ام . چشم تان تان بچنان
یک نگاههای گرم پر شوقی بسوی لب و زنخ و غبغبم نظر میکرد که گمان میبردم
بامژگانها آنرا مکیدن میخواهد . آغوشت هردم بخمیازه هم آغوشی ام
بی اختیار باز میگردید ، در زبانت يك رکاکت و لکنتی پیدا شده سخنت را
شکسته و ریخته برون میریخت . گاه گاه در تمام وجودت يك رعشه پیدا
میشد . آیا همچنین نیست ؟ اگر بگویی که نی دروغ گفته خواهی بود.
امر میکنم ، اعتراف کن ! . . . .
مادمو ازل این سخنانرا بچنان يك نطق جربزه داری میگفت که از
حیرت بحیرت می افتادم . گاهی خودم را در اوپه رای بزرگ پاریس در
تماشای يك آقتریسی که رول تجسم دادن الهه حسن و جمال یعنی (وه نوس)
را در عهده گرفته باشد مبهوت میدیدم ، و کاهی چنان میپنداشتم که
من خوابم و در خواب با او این گفتگو را میکنم .
گفتم - مادموازل ! جاذبه مقناطیسه که در وجود لطافت آلودشما
طایفه اجسام لطیفه بشریه مخلوط شده تنها من نی بلکه پدر ما آدم، نی نی
بلکه همه کائنات در پیش جذب عشق و محبت آن تاب آوره قاومت نمیشود.
علی الخصوص در پیش مانند شما يك پریچهره معدن ملاحت . اعتراف
میکنم که مغلوب ، محکوم ، اسیر شمایم بهر امر شما حاضرم !
گفت - ها ! همچنین بگو . . . حالا بشما در باب تکلیف خود، و مکافات


صحیفه ۵۷۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

شما حرف میزنم : تکلیف من بسیار ساده و چیزئی يك تکلیفیست که آنهم
عبارت از تودیع يك امانتیست که آنرا از طرف من با يك مكتوب به برلان میدهی.
گفتم ـ هزار بار. این هيچ يك خدمتی نیست که به اجرای آن لایق مکافات شوم
گفت ـ همينقدر نیست ! در نجا كاريك باريكی دارد که اصل مطلب
من از شما اجرای همان باریکی میباشد . و اگرنه امانت ومکتوب را بڈاك
نیز روانه میتوانستم .
گفتم ـ چسان باریکی ؟ بگوئید تا بدانم .
گفت ـ شما میبايديك رول آقتوری بعمل آرید. من بشما دو مکتوب
ويك انگشتری که برلان بمن داده بود و پیش از ین مذکور کردید میدهم.
هر مکتوب بجدا جدا مضمون نوشته شده، شما اول برلان رايك استنطاق
میکنید. هر گاه ازدواج کرده بود مکتوب پاکت سرخ را به او میدهید، و اگر
ازدواج نکرده بود مکتوب پاکت زرد را به او میدهید . اما انگشتر را بهر
دو حال به او میدهید . این را گفته و دو پاکت از جیب خود بر آورده بر
میز گذاشت، واول پاکت سرخ را باز کرده بخواندن آغاز نمود که مضمون
پاکت سرخ ازینقرار بود :
« برلان !
« سه ما هست که مکتوب تا نرا نمیگیرم ! معلوم است که پیش از ین
چیزی که نوشته بودید درست برآمده یعنی با دختر عم خود ازدواج کردید.
آه برلان ! چقدر ظالم نا انسانیت بودید . لهذا من هم از شما نفرت کردم. وعده ئیکه
با شما کرده بودم پس گرفتم . هدیهٔ شما را بشما رد میکنم. الوداع ای برلان
وفا دشمن ! (امضا) کامیليا.»
مکتوب پاکت زرد اینچنین نوشته شده بود :
« برلان !


صحيفه ۵۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

پیش ازین نوشته بودید که اگرچه پدر و اقربا و تعلقات تان شما را بر ازدواج
دخترعم تان اصرار میکنند ولی شما بر وفا و وعده خود ثابت قدم بوده اصرار
شانرا بیکار میمانید .
« جان من برلان ! بشما يك خبر فلاکت آوری میدهم مرا عفو فرمائید .
دنيا بيك حال نمیماند . هر زخم بمرور ایام التیام پذیر میشود . جراحتی که
عشق و محبتت بر دلم کشاده بود بهم آمده عشقت در دلم وفات یافت . نامیرا نید
مرا ازیاد خود ببرید .
« برلان ! من يك زوجه لایق بشما شده نتوانستم مسلکی که دران
سالک بودم مرا بر حال خودم نگذاشت . مادرم نیز بجز اين يك هیچ آرزوی
نداشت که مرا دایما در لباسهای فاخر ابریشمین وزیور و جواهر ثمین
مستغرق به بیند . جوانان توانگر بر من هجوم آوردند . قلبها و طلاهای
بسیاری بمن از هر هر طرف تقدیم شدن گرفت . ولی تا یکمدتی ثبات
و پایداری نمودم بعد از ان نتوانستم . در عالم سفاهت پویان شدم . در بسی
آغوشها خود را پرتاب نمودم .
« برلان ! مرا عفو کن! بکمال عافیت با دختر عمت ازدواج کن . برای
مسعود شدنت دایما دعا میکنم . کامیلیا »
بعد از خواندن هر دو مکتوب ماد موازا کامیلیا گفت :
- حالا دانستید بیگ افندی ! خدمتیکه از شما طلب میکنم همینست
که این رول خود را بکمال مهارت اجرا نموده و بعد از کشف احوال یکی
ازین دو مکتوبها را با انگشتر به او بدهی . و کیفیت را به پته و عنوانیکه بشما
میدهم در اسکندریه برای من بنویسی . چسان آیا قبول کردید این
تکلیف مرا ؟
گفتم - بسر و چشم قبول کردم ! من خبر ازدواج و عدم ازدواج


صحیفه ۵۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

او را از خود اونی از دیگر طرف بخوبی تحقیق کرده نظر به آن تحقیقات بدادن یکی از مکتوبها و انگشتری اقدام مینمایم.
— آفرین خوب خط حرکت!
اینرا گفته مادموازل بر پا شد، و يك چشمك بسيار معنیداری بمن کرده گفت:
— بیا تا انگشتر را بشما تسلیم کنم.
از عقبش روانه شدم، به قمرهٔ خودش که از اصل دالان بزرگ بايك دائرهٔ مخصوصی بشکل آپارتمان جدا شده است درآمد، وبمنهم (درآی) گفته درآمدم، او در را به بست ....
مادموازل در قمره امانتی که برای برلان میداد بمن تسلیم نمود. و بقدر نیمساعت با او مانده و بعضی تعلیمات لازمه و سفارشات موکده داده گفت:
— تو بر و من هم یکقدری توالت موهای خود را انتظام داده از پشت می آیم.
گفتم — مادموازل! امین باشید که لذت این مکالمه و مصاحبه امروزی شما را تا مادام حیات هیچ چیزی از صفحهٔ دلم حك نخواهد کرد! بدهید دست تانرا که ببوسم.
مادموازل بکمال عظمت و جلال دست خود را در حالتی که بر بستر خود تکیه زده بود بسوی من دراز نمود. از نوك پنجه اش گرفته بکمال شوق و احترام دستش را بوسیدم. و دروازهٔ قمره را باز کرده بدالان بر آمدم.
بمجردیکه از دایرهٔ اپارتمان بر آمدم با جناب شریف مکی رو برو تصادف نمودم که خم خم و نالش کنان برای آبدست گرفتن میرفت. چون مرا دید گفت:
— آخ! مرحبا یا حضرت البیگ. درین قمره های زنان فرنگی چه میکردید؟


صحيفه ۵۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بی آنکه تلاش کنم گفتم :
یا حضرت السيد ! از دیروز به اینسو ذات عالی شما را بر سطح ندیدیم، بمراق افتادیم . برای پرسان شما آمدم ولی چون قمره شما را نمیشناختم بجستجوی قمر وت افتادم که او تاق شما را بمن نشان بدهد .
گفت — بسیار تشکر میکنم فرزند ! از دیروز شام به يك پیچش سختی گرفتار آمده ام . سر خود را بالا کرده نتوانستم .
گفتم — مراق مکنید . انشاء الله شفا می یابید . ذاتاً فردا بده بجه روز به اسکندریه میرسیم تداوی میکنید !
اینرا گفته بر سطح بر آمدم . وقت هم بعصر رسیده بود. در بحر اثر شورش نبوده حضرت پدر را با محمد دین افندی فرانسوی ، در دالان بزرگ یافتم که بصحبت مشغول بودند . چون بحضورشان رسیدم فرمودند :
فرزند ! وقتیکه بشام برسی همان نسخه کتاب ( طرز طرزی ) که بخط میرزا غلام حسین نوشته شده بخدمت محمد دین افندی تقدیم کن زیرا از آثار من برای یادگار چیزی طلب نمودند در پنجا چون موجود نبود بر شما حواله نمودم .
گفتم — بسرو چشم . حالا میباید که از جناب محمد دین افندی پته و عنوان جای و مقام سکونت شانرا در شام بدانم که کتاب را خدمت شان برده تسلیم نمایم .
محمد دین — در ینوقت پته و مقام خود را تعیین کرده نمیتوانم زیرا سه روز در اسکندریه خیال اقامت را دارم ، و بعد از آن از بندر (یافه) بقدس شریف میروم ، وعلاقه که با عالم کلیسای نصرانیت دارم رسماً قطع کرده بشام می آیم و در شام بعد ازان برای خود محل سكونت ومسلك معيشـت تدارك خواهم كرد . لهذا اول من خود خدمت شما خواهم رسید .


صحيفه ۵۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
حضرت پدر فرمود :
- محمود را در شام بهر خدمت ومعاونت خود مهیا خواهید یافت .
در باب تدارك خانه ، وزو شناسایی شما با اعزه و علمای شام رهنمایی مینماید.
شما اول که بشام میر سید برا بر در پیش خود او مسافر شوید. خانه درویشنی
ما تایکدرجه اسباب استراحت شما را تأمین خواهد نمود .
محمد دين - بسيار تشکر میکنم ، انشاء الله مرا جعنگاه یگانه خود
دولتخانه شما را خواهم دانست ورهبر روحانی وجسمانی خودذات بزر
گوارانه شما ر اخوا هم شمرد .
حضرت پدر مرا خطاب نموده فرمودند :
- فرزند ! ما وشما و محمد دین افندى يك امشب با هم یکجا خواهيم
بود وفردا از همدیگر وداع کرده من بسوی مصروسویس باشمندو فرو
شماباو اپور دیگر بسوی بیروت ، روانه میشویم . محمد دین افندی خود
در اسکندریه میماند . هرگاه فردا که واپور ما به اسكندريه رسيد اگر يك
واپور دیگری که بسوی بیروت حرکت کند موجود بود هماندم بکس و
حوایجت را به آن واپورنقل داده يك آن اولتر حرکت کن ، واکر حاضر
نبود لابد يك شب در اسكندريد گذرانیده فردا بهمه حال و اپور پیدا میشود.
گفتم - امر حضرت پدر را بجان اطاعت میکنم ، ولی بر طالع ناساز
خود بسیارافسوس میکنم که از حضرت قبله گاه دل آگاه خود جدا میشوم!
فرمودند - تو هیچگاه از من جدا نه در حواس و قلبم همیشه
موجودی . بودن تو در شام موجب تسهیلات سفر حجاز من میشود که اگر
حج نکنی به ثواب آن داخل هستی .
محمد دین - بلی اطاعت امر پدر ثواب عظیمی دارد . اگر بعضی
موانعات نمیبود من در ینسفر بخدمت حضرت سردار بحج بیت الله


صحیفه 581 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
شرفیابی حاصل میکردم اما انشاء الله در سنه آینده نیت دارم که با بیتراب
رحمت برفع گناهان خود موفق شوم .
حضرت پدر - ( نيت المرء خير من عمله ) رسول الله فرموده .
امید است که این نیت شما تا بوقت رفتن شما موجب ثواب شما شود .
باز بمن خطاب فرموده گفتند :
- ها ! مالك رفیق طریقی داشتیم امروز او را هیچ ندیده ام .
گفتم جناب شریف را مراد میفرمایند. بنده هم بمراق افتادم نقمره
های دوم برای پرسانش رفته بودم مگر بیچاره مریض شده بود. حالا
یکقدری بهتر است .
فرمودند - خوب با خبری از یشان کرده باش اگر یچیزی احتیاج
داشته باشد معاونت کن .
گفتم - بهر دو دیده حالا رفته باز میپرسم .
حضرت پدر برای وضو و نماز نقمره ها فرو آمدند . ما و محمد دین
افندی یکقدری صحبت با هم کرده از دالان بر امدم . و بقمره های دوم
آمده دیدم که جناب شریف در دالان با دو افندی مصری بمحاوره
بسیار شدید جنگ آمیزی سرگرم اند .
وقتیکه من رسیدم محاوره شان به ایندرجه رسیده بود که شریف میگفت:
- شما مردم مصر را من میشناسم که تا چه درجه بیجیا مردانی هستید.
هیچ شرم تان نمیآید . يك گله فاحشه را با خود بار کرده از شهری بشهری
میگردانید ، و این بیماری را برای خود شرف میشمارید. و با غزل سرایی
و آرمونی نوازی خود مغزهای ما را میخورید .
مصریان - یا حضرت سید. هیچکس از گناه خالی نیست شما خود
را نمیگوئید که از یکطرف خود تانرا اولاد رسول میخوانید و از دیگر


صحفه ٥٨٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

طرف با اشقیای بدوی راست آمده مال و جان امت محمد را تلف میسازید. و برای یکچند روپیه مال دنیا خانه آخرت خود تا را میغلطانید.
شریف بقهر شده و « یلعن ابوكم » گفته بنای چنگوی را گذاشته بود که من در میان شان درآمده ، و « خیر باشد ، چه شده ، صلوات بگوئید ، لا حول بخوانید . خوب نیست . » به اصلاح ذات البين كوشش ورزیدم و به تسكين و تسلی شریف کوشیده، وافندیان مصری را بیکسو کشیده نائرۀ جنگ را خاموش نمودم .
شریف — بر پدر این طایفه قبطی دیوس لعنت ! دیشب تا بصبح این دو دله ها با آن چار فاحشه های فرنگی چه رذالتها که نکردند . شراب ها زرد و کردند . سازها نواختند غزلها خواندند مرا سراسر بیراحت کردند.
گفتم -- عالم سفر است. برای رهای یافتن از همدیگر یکچند ساعتی باقیمانده . عفو کنید . از خورد الحشیدن از کلا با بخشیدن گفته اند . اینرا بگوئید که حالا بیماری تان چسانست ؟ حضرت سردار از احوال شما میپرسد و مرا بخدمت شما فرستاده که اگر بخدمت و معاونت من چیزی امری داشته باشید اجرا کنم .
گفت — الحمد لله حالا از پیش بهترم . خدا از حضرت سردار و شما راضی باشد . اگر آدم شما یکقدری شور با برای من امشب بپزد بسیار ممنون میشوم.
گفتم — حاضر ، دیگر چه امر است ؟
گفت — سلامتی شما .
از نزد شریف برآمدم . و بطرف قره های سوم آمده ابو محی الدین را بر حاضر کردن يك كاسه شوربای بسیار اعلایی برای جناب شریف تنبیه نمودم . و از احوال عایلهٔ فلاکت دیده استانبولی نیز خبر گرفته بالا بر آمدم. وقت بشام رسیده بود حضرت پدر نماز شام را بر بام دالان سطح ادا کردند .


صحیفه ۵۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بسبب تقرب وا پور ما بقطعه افریقا هوارا یك گرمئی پیدا شده بود ، اكثر
مسافران قمره های مابر بام دالان قدم میزدند دختران برچهره مجاری
نیز برسطح قمره ها قدم میزدند .
امشب باز طعام را در دالان بالایی حاضر کرده بودند پنجره های دالانرا
از هر هر طرف باز کرده بودند . انوار چراغهای متعدد الكتريكی براوانی
و ظروف بلورین میز طعام خوری که در وسط دالان گذاشته شده بود شعشعه
پاشئی لطیفی داشت .
حضرت پدر بعد از صلوة مغرب بقمره ها فرو آمده آوردن طعام را
امر نمودند . برای تبلیغ امر حضرت پدر بقمره های سوم آمدم ابو محی الدین
بحاضر کردن طعام مشغول بود. عایله استانبولی نیز بر طعام نشسته بودند .
پسرک مجروح شان نیز از قمره برآمده بر پیش میز نشسته بود . بسوی شان
روا نه شده گفتم :
شام شریف تان بخیر باد والده همشیره ! تبريك ميكنم كه بيگ كوچك
ما بر سفره نشسته است .
گفتند - شام شریف شما بخیر باد اولاد ! صدشکر پسر حالا بسیار خو
بست هیچ درد هم باقی نمانده است .
گفتم - حالا لازم است كه بيگ راهمه ما وشما يكيك هديه صحت بدهيم .
من به او يك قطی نقل بسيار رنگ آمیز و يك كتابچة بسيار خوش جلد و يك
ایشپلاق بلند آواز میدهم .
اینرا گفته آوردن چیزهای مذکور را به ابو محی الدین امر نمودم و
او آورده يگان یگان را به بیگ تقدیم کرده گفتم .
خوب همشیره خانم ! شما هدیه صحت چه به بیگ میدهید ؟
لامعه - برادر ! من يك بكس دستی بسیار ظریف دارم به او میدهم .


صحیفه ٥٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین ٦٨٥ جلد سوم

اما شما همچنین بپا ایستاده اید وما نشسته بفرمائید بنشینید محی الدین
شوربای بسیار اعلا وتخم نیمرو برای ما پخته منهم بدست خوديك سلاته
بسیار خوبی ساخته ام . حلوا و زیتون مانزخوبست اگر باما طعام بفر
مائید چه میشود .
گفتم ـ های های ! از سلاته شما میخورم آیا من از افراد عائله تان نیستم ؟
چرا با شما طعام نکنم .
اینرا گفته نشستم وبقدر یکچند دقیقه به تسلئی دل الم منزل شان کوشیده
با ابومحی الدین که طعام حضرت پدر را حاضر کرده بود بالا برآمدم . طعام
حضرت پدر را بحضور شان برده و خود بنابر امر شان بدالان طعامخوری
برای طعام خوردن آمدم . زنگ طعام نواخته شده بود . بيك سکوت
و آرامی طعام نموده از دالان برامدم . ابو محی الدین نیز ظرفهای خود را
گرفته بطرف قمره خود میرفت. بردن شوربای شریف را برا و تلنه و تأکید
نموده نمبر او تاقش را به او آموختم . وبقدر یکساعت قدم زده بقمره خود
فرو آمدم البسه ام را كشيده بيك خواب سنگینی فرورفتم.

روز جمعه ١٤ ذیقعده

۳
افریقا
واپور ما از دیشب در بحر حدود قطعه افریقا تدویر چرخ عزیمت دارد .


صحيفه ٥٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم

صبح بوقعت بچه از خواب بر خواستم ، و بعد از شست وشوودریشی
بالابر آمده حضرت پدورا با جناب شریف زاده مکی و یا باس سابق محمددین
افندی در دالان سیگريت کشی گرم صحبت دیدم .
سلام داده و بارفقای شان ( صباح الخیر ) گفته از او امر شان
جویا شدم . فرمودند :
— چای خور ده ایم . دیگر کاری نیست ، بنشين اينحکایت شریف
زین العابدین افندی را بشنو !
گفتم — آیا واقعه جنگ شان با افندیان مصری ؟
فرمودند — بلی، میگوید که اگر تو نمیرسیدی زدوخوردشان چسپیده بود.
شریف — بلی، آیا همچنین نیست بیگ افندی ؟
گفتم — بلی . همچنین است !
شریف — یعنی،چه عرض کنم . از روزی که با این جماعه قبطیان بیدین
همخانه شده ام یکدم راحت نکرده ام، شبها را تا بصبح بسر می آرند. فاحشه
های فرنگستانی را اشعار عربی می آموزانند، و آنها با و از بلند آنرا بمقامهای
عربی میخوانند و آن ابراهیم مغنی منحوس با آرمونی اصول گرفته آنها را
شعر و موسیقی تعلیم میدهد .
محمد دین افندی لطیفئه گفت :
— یا حضرت السيد ! ازين بشما چه ضرر میرسد بلکه هنو ز بی آنکه
يك پیسه مصرف كنید ، وزحمت کشید بشنیدن موسیقی وغز لسرائی
اینگونه پریچهره گان کامیاب میشوید !
شریف — لعنت برين پریچهره گان ! از همه بدتر این را بشنوید که
این شعرهای عربی در باب يك حكایت خلیفه معظم اسلام (هارون الرشيد)
از طرف خودشان و امثال شان کافران ساخته شده که در تیاتر آنرا تصویر
وتشهیر کردن میخواهند . لعنت !


صحیفه ٥٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

محمدین ـ آیا شما از گناهی که ایشان بکنند مسؤل و باز خواست میشوید؟
شریف ـ اگرچه نمیشوم . ولی نهی عنی المنکر را وظیفه میشمارم؟
حضرت پدر ـ هرگاه جناب سیدیکقدری تصوف شعاریرا پیشه سازند، و در تجلیات متخالف الآیات پربینات اسمای صفات ذات اقدس خلاق کائنات غوطه خوار گرداب حیرت شده عرض تسلیمیت و مطاوعت نمایند بسیار راحت خواهند کرد . اسمای صفاترا جداگانه حکومتهائیست که حکومت هر يك ازانها جداگانه فعالیت و حکمرانی دارد. در وقت حاضر ما سلطنت اسم جلیل (مضل) اجرای فعالیت دارد. جای دم زدن و چون و چرا نیست تسلیم شدن لازمست . عالم پر از منکرات است نهی آن خارج قوهٔ بشریهٔ ما و شماست . ازینکه بادیگران مشغول شویم اگر یکقدری با خود مشغول شویم راحت و سلامت می یابیم. اگر از نهی دیگران به نهی خود پردازیم بیشتر فائده خواهیم گرفت.
گفتم ـ بسیار حق میفرمائید. علی الخصوص در عالم سفر و سیاحت انسان با هر رقم مردم و انواع خلایق سر دو چار میشود اگر بر خود تنگ بگیرند بسیار مشکل میشود .
والحاصل این محاوره به انجام رسیده هر کس برای جمع کردن کالا و اسباب خود برخواستند . زیرا سواحل قطعهٔ افریقا آهسته آهسته سواد خود را پدیدار میکرد .
اول بقمرهٔ خود ما آمده بکس و بعضی اسباب پراکنده شدهٔ خود را جمع کردم و بعدازان بقمره های سْوم رفته ابو محی الدین را بگردآوری کالا و حوایجش امر نمودم. زهرا و لامعه خانممان را نیز گفتم که حوایج خودشانرا جمع کرده هیچ تلاش نکنند و از جهت قایق گرفتن و برامدن و بکجارفتن خود پریشانی خاطر بخود راه ندهند که انشاء الله همه را بخوب


صحیفه ۵۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

صورت سرشته میکنم .
ابو محی الدین گفت - آیا يك دو شب در اسكندريه خواهیم ماند يا سر
راست خواهیم گذشت .
گفتم - هان ! خوب كردی كه بخاطرم دادی . بتو بعضی گفتنیها دارم .
گفت – مهربانی میفرمائید . ذاتا منهم به بعضی نصایح و وصایای
شما محتاجم که خط حركت خود را بدانم .
گفتم – اول این را بدان که از واپور چون فرانیم بكسريه استاسيون
ريل كه بسوی مصر میرود ميرويم . شما وحضرت پدر در ريل نشسته
بالخير و العافيه بسوی مصر وسويس ميرويد من از ايستیشن واپس آمده
در دیگر واپور بسوی بیروت روانه ميشوم .
گفت – آه ! مگر یکدو سه ساعت دیگر بخدمت بیک خود مشرف
خواهم بود ؟
گفتم - بلی ، پس یگانه وصیت و نصیحت من این است که خدمت
حضرت پدر بعد ازین تنها بر خودت میماند. میباید که چشمهایت را خوب
باز داشته لحظه تغافل نورزی تا بهره وردین و دنیا شوی . از طرف عایله
خود خاطر جمع باش که انشاء الله همه ما يحتاج آنها را بالذات سرشته میکنم .
گفت - سیدی بیگ از من رهگز تشویش نکنید انشاء الله بجان
و دل در خدمت سید خود کوشش خواهم ور زید . و از طرف عیال
خود هم خاطر جمعم . زیرا برا صالت و نجابت کریمانه شما اعتماد دارم . اما
از جهت خود یکقدری پریشانم که در غربت مبادا مفلس شوم و بحضرت
افندی بزرگ خود هر وقت عرض کرده نمیتوانم .
گفتم – ششما هه تنخواه ترا پیشینآ بتومیدهم و مابقی پنج لیره ئیکه
پشت مانده آن نيز بصيغة بخشش از تو با شد دگر چه میخواهی .


صحیفه ۵۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

ابو محی الدین دستهای مرا بوسیده گفت :
بسیار تشکر میکنم افندی من ! دیگر هیچ نمیخواهم .
درین اثنا صدا های بکار افتادن ماشینهای جر اثقال و تردد عمله ها
اشعار نمود که لنگر گاه ( اسکندریه ) نزدیکشده باشد . بر سطح برامدم
بواقعیکه درختها و مناره ها و عمارات شهر مانند خیال میالی پدیدار شده بود.
بعد از مرور یکساعت و اپور ما به لمان لنگر گاه اسکندریه تقرب نمود .
اسکندریه دو لمان یعنی حوضهٔ لنگر گاه دارد که یکی را ( لمان جدید )
و دیگرش را ( لمان قدیم ) مینامند . در دهنهٔ هر يك ازین لمانها يكيك
منار چراغ دو از بزرگی موجود است .
بسببی که در لمان بزرگ غربی اسکندریه در وقتهای پیش برای
تقرب نکردن کشتیهای دشمن بسی خرسنگها انداخته شده بدون رهنما
وقلاوز کشتیها در لمان داخل شده نمیتوانند . لهذا بمجرد تقرب نمودن
کشتی ما يك و اپور استمبوط كوچك قلاوز آمده و ریسمان و اپور را بخود
ربط نموده بسوی حوض لمان که با هزارها کشتی و و اپور پر بود کشیدن گرفت.
همهٔ مسافرین و اپور نشین بر سطح جمع آمده بودند . پریچهره گان
مجارستانی دریشیهای بسیار فاخر خود شانرا در بر وکلاه های پرگل و پر
بزرگ خود شانرا بر سر کرده و شمسیه ها و بکسهای خود شانرا در دست
گرفته بکمال شوخی و شطارت قدم میزدند ، و بیکدیگر شریف زاده مگی
رانشان داده با خودشان بسی بذله گوئیها میکردند .
حضرت پدر فرمودند :
درینجا باز مانند استانبول به تأنی و درنگ برائیم یعنی بعد از انکه
مردم برایند به برامدن آغاز کنیم .
گفتم – همچنین میکنیم انشاء الله .


صحيفه ٥٨٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

بعد از مرور نیمساعت و اپور كوچك قلاوز واپور بزرگ جسیم ما را در میان حوض لیمان آورده در موقع مخصوصش رسانید . واپور مادو لنگر ثقيل جسیمش را بشدت در بحر انداخته توقف نمود . قایقچیان هجوم آوردند، مردمان بفرو آمدن آغاز نهادند . قایقها و صندلهای منتظم درجه اول طبعاً در پیش زینه درجه اول و اپور نزديك شدند . اول كسانیکه از واپور برآمدند . ماد مو ازلهای مجاری و دو افندی مصری بودند که استقبال کننده گان شان که مرکب از دو مادام پخته سال و سه چار نفر جوانان خوش منظر بودند در واپور آمده ایشانرا فرو آورده باخود بردند . خواه مادمو از لها و خواه افنديهابا من وداع و سلامهای صمیمانه اجرا کردند . منهم نیز عرض تواضع نمودم . در اثنائیکه ماد مو ازل ( کامیلیا ) از زینه پایان میشد بيك ناز و ادای بسیار عشوه کارانه بمن نظر کرده و « جواب تا ترا بزودی منتظرم » گفته و منهم بيك كلمه «خاطر جمع باشید ماد مو ازل » جوابداده از زینه فرو آمد . مادامها و موسیو های فرانسوی و انگلیزی نیز فرو آمدند . درین اثنا دو نفر راهبها و دو نفر راهبه ها از زینه واپور بالا برآمدند . محمد دین افندی و رفیقش به استقبال آنها شتافتند . و صمیمانه همدیگر دستها دادند مگر اینها به استقبال شان آمده بودند . محمد دین افندی آنها را گذاشته در پیش حضرت پد ر آمده و و داع بسیار پرسوزی کرده بهمراه راهبها و راهبه های مذکور از واپور بر آمدند .
درین اثنايك قايقچيئي پاك وستره سياه رنگ سفید پوشی بمن نزدیکشده گفت:
— افندی ! شما خیال برآمدنرا ندارید ؟
گفتم — چرا و لکن مانند شمايك قايقجئی با ادب کامل ر انتظار میکشیدم .
گفت — من خدمتگار شمایم . امر بفرمائید .


صحیفه ۵۹۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

گفتم — درینجا من و حضرت افندی هستیم، و يك بکس کوچکی با ماست اما اصل اسبابها و نفرتی ما در قمره های سوم است اول شما میباید که آنها را دیده تخمین کنید که چند قایق مارا بکار است و از همانقرار برای ما قایق تدارک کنید.
گفت — بفرمائید نشان بدهید.
هر دوی ما بسوی قره های سوم روانه شدیم. ابو محی الدین و صندوقهای او را بقایقچی نشان داده و حوایج عایلۀ استانبولی را با نفرتی شان نموده گفتم:
— چیزیکه از شما مطلوبست همین است که این عایله را به بسیار درستی و راحت به بندر برآورد. در نزدیکترین اوتلهائیکه به بندر باشد اینها را جا بجا کنی و تا آمدن من واپس به بندر از همه جهت استراحت شانرا دقت نمایی تا بخشش وافری از من بستانی.
گفت — بعد از انکه وعدۀ بخشش وافر را از مانند شمايك بیگی بشنوم خاطر جمع باشید که بچشمهای خود ایشانرا خدمت خواهم کرد .
گفتم — شما هم خاطر جمع باشید که اگر ایشان از شما تا آمدن من ممنون بودند غیر از اجرت بشما يك گینۀ مصری انعام خواهم داد.
گفت — ممنون میشوم . مرا خدام خود بدانید حالا برای شما سه قایق بکار است، یکی برای آدم و حوایج شما، و یکی برای سواری خود شما، و یکی برای ایشان که این قایق را به بندر برده و از انجا کنار سرك سنگ بست لیمان را گرفته در پیش زینۀ (ناپولی) نام اوتل ایتالیانی میبرم، و سر راست خود شانرا و حوایج شانرا به اوتل میبرارم. این اوتل هم نزدیکترین اوتلهاست به بندر، و هم در نظافت و پاکیزه گی و حسن خدمت معروفست. و هم دایره های مخصوصی برای عایله ها دارد.
گفتم — بسیار مناسب. زود قایقهایت را بوابور نزديك كن.
گفت — بفرمائید حاضر است.


صحيفه ٥٩١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم

گفتم – نمبر قایق و اسم خود تانرا بدهید که قید دفتر کنم .
قایقجی از جیب خود يك جزدان و از جزدان يك کارتی براورده بمن داد . برکارت مذکور نمبرقایق (۱۸) واسم قایقجئی آن ( حمادالاسود ) نوشته شده بود. کارت مذکور را نگهداشته در پیش عایله آلمدیده که در انطرف همه یکجا نشسته و حوایج شان بر میز در پیش روی شان گذاشته شده بود نزدیکشده گفتم .
والده ، همشیره ! این قایقجی حماد الاسود شما را بهمراه حوایج تان به بندر میبرارد . تذکره های راه شما را قید میکند ، و شما را به يك اوتل نزديك بندر میبرد و برای شما يك دایره مخصوص میگیرد. خود من بهمراه حضرت پدر خود تا به ایستگاه راه آهن میروم . و بعد از انکه ایشان سوار شمند و فر شده روانه شوند من بخدمت شما میرسم و باز در باب واپور پیدا کردن و سایره خرف میزنیم .
زهرا خانم – امان اولادم ! به اینقدر زحمت خود را برای ما گرفتار میکنید ، آیا ما بچه صورت از عهده شکر گذاری شما خواهیم برامد . مارا بگذارید . خداوند مددرسان عاجزانست ، تکلیف و زحمت شمارا هیچ روادار نیستیم .
گفتم – والده البته که ذات اقدس آلهی مددرسان عاجزانست از جمله مددرسانیهای اوست که در چنین حال غربت این عاجز شمار ابفرزندی و خدمتگذاری شمار سانید . در دلم بدرجه ئیکه همشیره و والده اصلی خودم باشد بشما يك محبت و شفقت القانمود . رجا میکنم اسم تکلیف و زحمت را بر زبان میارید . چنانچه عرض میکنم قبول فرمائید .
لامعه خانم ، بيك بيبا کی سرورانه برادرانه گفت :
برادر عزیز من (محمود) ! راست میگوئید این همه تجلیات حکم


صحیفه ۵۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم
الهیست . شما از افغانستان، ما از استانبول دريك واپوربهم تصادف كنيم،
و باز بيك محبت صمیمانه همدیگر خود را برادر بخوانيم بجز حكمت الهی
دگر چه چیز است . برادر ! عرض خدمت ترا قبول كرديم . از دل
سوخته برایت دعا میکنیم هر چه شما مناسب به بينيد قبول دا یم .
گفتم – تشکر میکنم همشیره .
حمادالاسود را گفتم :
برو کشتیبانان و کشتیت را حاضر كن خانمهارا بااشیای شان در
قايق جابجا كن . بعد ازان ماخواهیم برآمد .
حمادا لاسود ( على الرأس والعين ) گفته ببالا شتافت و بعد ازيك
کمی باسه چار نفر کشتیبانان چست و چالاك آمده حوايج و اشیای آنها را
و ازمارا برداشته ببالا برآمدند . ما نیز با همه افراد عايله و ابو محی الدین در
عقب آنها بالاشديم .
حمادالاسود را تنبیه کردم که خودش عایله را در کشتی خودبردارد،
و ابومحی الدین وحوا بجش را در ديگر قایق بگذارد و خود با دو قایقجی
دیگر بحضور پدر آمده و از حاضر بودن قایق خبر داده يكجا از زينه واپور
فرو آمده در قایق نشستیم . و درظرف يكدو سه دقیقه در پیش زینهٔ
سوك سنگ بست ریختم لیمان یعنی بندرگاه شهر شهر اسکندریه برآمديم.
معامله دیدن پسا پورط یعنی تذکره راهداری و گمرك و صحيه
را بظرف نیمساعت به انجام رسانیده ، و دو عرابه گرفته حضرت پدرو
جناب شریف زین العابدین افندی وبنده دريك عرابه و ابو محی الدین
وحوايجش در ديگر عرابه نشسته یکسر بسوی ایستگاه راه آهن روان
شدیم . حمادالاسود نيز معامله معاینهٔ تذکره و غيره عايله را اجراو از
راه دریاآنهارابه سوی او تل ناپولی روانه نمود .
منظره يك حصه ازبندر گاه اسکندریه


صحیفه ۵۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

منظره يك حصه از بندرگاه اسکندریه

از سرکها و بازارهای بسیار منتظم از آدم و عرابه پر متعددی عبور نموده در پیش بنای بسیار بزرگ و محتشم ایستگاه راه آهن رسیدیم . اجرت عرابه ها را داده به ایستگاه در امدیم . اشیا و حوایج را نیز بواسطه حمالان در ایستگاه آوردیم . برای حرکت قطار يك ربع باقیمانده بود . بنا بر امر حضرت پدر دو تکت درجه اول برای حضرت پدر و جناب


صحیفه ٥٩٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

شریف ، و دو تکت در جۀ سوم برای ابو محی الدین و غلام بسیار کاهل
حبشی جناب شریف گرفتم . ابو محی الدین و حوایجبش را جابجا کرده
حضرت پدر را تا واغون درجۀ اول شان مشایعت نمودم . و در پیش در
وازۀ واغون من دستهای مبارك شانرا و حضرت پدر از جبهۀ من بوسیده
يك وداع بسيار جانسوز دلخراشی از هم نموديم .
قطار بعد از يك دقيقه حركت نمود . چنان گمان بردم که طایر روح
من نیز با آن پرواز نمود . سیلابۀ اشک چشمانم را پوشیده قطار از نظرم
پنهان کردید . حسرت فراق حضرت پدر در هر سفر حواس و روح و
جودم را ابتر و زیر و زبر نموده. اما درینبار از همه سفر ها زیاده تريك المی بر
دلم رسانید . زیر ادر دیگر بارها یا حضرت پدر در خانه مانده اندو من مسافر
شده ام، و یا آنکه ذات بزرگوارانه شان بسفر رفته من در خانه مانده ام .
و یا آنکه بمعیت خود شان یکجا از خانه برامده و بازیکجا بخانه آمده ایم .
اما جدائی در اثنای سفر این اول بار است که بوقوع می آید .
والحاصل بادل پاره پاره و چشمهای اشك آلوده از ایستگاه برآمدم .
ويك عرابۀ گرفته یکسر به بندر آمدم در انجا اگر چه خود حماد الاسود
را نیافتم ولی یکی از قایقچیانی که ما را آورده بودند یافتم که با صندوق اسباب
من در زيريك بارقی نشسته بود . چون مرا دید (آمدید) گفته استقبال
نمود از حماد الاسود پرسیدم :
گفت — خانمها رابه اوتل رسانیده پس آمد ، ولى يك مشترى پيدا
شده آنرا بواپور تمساوی که بطرابلس غرب میرود برد. حالا....
سخنش را قطع کرده گفتم — چه گفتید ؟ واپور تمساوی که بطرابلس
غرب میرود ؟
گفت — بلی، بعد از دو ساعت يك واپور تمسه از يجا بسوی طرابلس، -


صحيفه ٥٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

و جزایر، و جزيره ( مالطه ) حرکت میکند . بتلاش پرسیدم که :
- آیا اجنته خانه آن وابور نمساوی کجاست ؟
گفت - چه مگر خیال تکت گرفتن را دارید ؟
گفتم - بلی ، زود بگوئید که کجاست ؟
گفت - اینقدر تلاش مکنید هنوز وقت بسیار است بیائید که شما را به اجنت کمپنی نمساوی رهبری کنم .
اینرا گفته و « مورکن ، مورکن! » فریاد کشیده رفیق دیگر خود را آواز داد . رفیقش که يك کشتبیان حبشیئی چپرغت کلا گلناری بود از انطرف آمده « چه میگویی ؟ » گفت :
من از اسم مورگن چنان گمان برده بودم که این نام کدام اوروپایی خواهد بود. زیرا در عربی همچنین يك نام بخاطرم هم نمیگذشت. چون دیدم که مورگن يك حبشيئى عربی بمیدان برآمد بمراق افتاده پرسیدم که :
- آیا این رفیق شما عربست ؟
گفت - بلی عرب سودا نیست .
گفتم - اینچه سان نامست که بر او نهاده اید ؟
گفت - ما این نام را نمانده ایم . از پدر و مادرش باید پرسید که این زغال سیاه سوخته را به مورگن سرخ لطیف بجه دلیل مشابهت داده !
دانستم که نامش « مرجان » است . مصریها چون جیم را بکاف فارسی تبدیل میکنند از انرو مرجان را مورگان میگویند .
والحاصل قایقجی که محمد نام داشت صندوق و اشیای مرا به مرجان رفیق خود تسلیم کرده با من روانه شد در يك كوچۀ تنگ يك بازار بزرگ و فراخ درامده داخل دروازۀ اجنت شدیم .
بعد از تحقیقات معلوم شد که بواقعی واپور( فرانسوا ) نام کمپنی لوئید


صحیفه 596 سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

نمای دوسه ساعت بعد بسوی طرابلس حرکت میکند. لهذا دو قطعه تکت
تمام و دوقطعه نصف نصف از تکتهای قمرهٔ درجهٔ دوم را بقیمت (11) طلای
فرانسوی گرفته از اجنت که قریب بندر بود برامده به بندر آمدم . حمادالا
سودر ادیدم که ما را استقبال میکند. گفتم :
چسان حماد آقا ؟ آیا و اپور فرانسوا چه وقت حرکت میکند؟
گفت ـ حالا از و اپور آمدم دو ساعت بعد یعنی به سه بجهٔ روز حرکت میکند.
گفتم ـ بسیار خوب حالا مرا از کدام راه به اوتل ناپولی زودتر
رسانیده میتوانی ؟
گفت ـ باقایق از راه دریا !
گفتم ـ صندوق و اشیای مرا در قایق بگذار که برویم .
محمد و مورکان اشیا را برداشته در قایق گذاشتند من هم نشسته بعد از یکدو سه
دقیقه در پیش زینهٔ سرک سنگ بست در پیش روی او تل بر امدیم. در طبقهٔ دوم
او تل يك او تاقی که نجره هایش بسوی بحر باز میشد گرفته و اشیای مرا خدمهٔ او
تل که اکثرش زنان جوان سرخ و سفید ایتالی بود در اوتاق بسیار با زینت و آرایشی
که برای من تخصیص نموده بودند جابجا کردند. حماد الاسود را تنبیه کردم که
قایق را جابجا نگاهدارد و بدایرهٔ تیکت عاملهٔ فلاکت زده اقامت داشتند آمدم.
بعد از اجازه به اوتاق بسیار خوش فرش آنها درامده سلام دادم .
زهراولامعه خانمان هر دو بيك تلاش و اضطراب گفتند :
ـ خوب شد که زود آمدید ! آیا خبر دارید ؟
گفتم ـ از چه خبر دارم ؟
گفت ـ از حاضر بودن و اپور برای رفتن طرابلس !
گفتم ـ از که شنیدید ؟
لامعه ـ از قایقچی که ما را درینجا آورده بود .


صحیفه ۵۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

زهرا - بلی، من ازو پرسیدم که آیا از روز حرکت وابورها که به طرابلس غرب میرود خبر داری؟ او گفت: امروز يك واپور برای سفر حاضر است. از انسبب به اضطراب افتادیم. زیرا يك آن اولتر بجگر پاره خود مصطفی رسیدن میخواهم.
گفتم - والده! شما هیچ اضطراب و اندیشه نکنید. دو ساعت بعد انشاء الله ره پیمای صوب مقصود خود خواهید بود همه چیز حاضر است بفرمائید که بواپور برویم.
لامعه - اما اول تکت های خود مانرا باید بگیریم.
گفتم - همشیره! شما اندیشه مکنید. تکت را درواپور میگیریم. بفرمائید که برویم ناوقت میشود.
اینرا گفته حما دالاسود را به برداشتن کالا و اشیای شان اشارت کردم. و (برویم) گفته در پیش روی شان افتادیم ایشان نیز از عقب من روانه شدند. از اوتل که برآمدیم حما دالاسود را گفتم كه يك سبد را از نان، وگوشت یخنی، و پنیر وزیتون و میوه پرکرده از لوکانطه اوتل گرفته باما بیارد.
والحاصل همه اشیا را در قایق جابجا کرده و از دست خانمها گرفته در قایق نشستیم. بظرف پنجدقیقه بواپور رسیدیم. از زینه بالا برآمده در قره های درجه دوم رفتیم وقروت قره ها را پیدا کرده تکتها را نشان دادم او قره نمبر ۸ که جداگانه از دیگر قره ها بود وبرای عائله ها مخصوص بود نشان داد. خانمها را در قره برده وحوایچ و اشیای شانرا جابجا کرده و سبدۂ خوراکه وتکتهای واپور را پیش شان نهاده گفتم:
- والده، همشیره! این تکتهای شما، اینهم یکچند روزه قوت لایموت شما، چکنم حق والده گی و همشیره گی شمارا درین وقت ازین


صحیفه ۵۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

زیاده ادا کرده نمیتوانم . مرا عفو فرمائید، و از دعا و رضای خود هیچوقت فراموش نکنید . حالا دستهای تا نرا بدهید که بوسیده رخصت شوم زیرا برای حرکت و اپور کم وقت باقیمانده .
زهرا و لامعه خانمان هر دو بر پا خواسته زهرا خانم گفت :
اولاد! من در ینوقت محقق میدانم که دو اولاد را مالکم یکی مصطفی دیگری محمود . محمود خدا از تو راضی باشد . ما از شما راضی و شکر گذار هستیم . اگر ترا اولاد نمیدانستم ممکن نبود که تکتهای شما را قبول میکردم زیر الحمد لله آنقدر محتاج نیستیم که از گرفتن تکت خودمان عاجز باشیم . و اگر رد کنیم مثل شما يك فرزند خود را آزرده خواهیم کرد . لهذا قبول کردیم . بیائید که شما را در آغوش کنم .
اینرا گفته و دستهای خود را بگردانم انداخته سیلابۂ اشک را جر یان داد ، و از جبهه ام بوسیده « فر زند ! ترا بخدا سپرده ام ! » گفت منهم دستهایش را بوسیده گفتم .
والده ! شما را هم بخدا سپرده ام . انشاء الله بصحت و عافیت برادرم مصطفی را خواهید داد . از من نادیده به او سلام بگوئید .
بعد از ان لامعه خانم پیش آمده گفت :
برادر عزیز! امین باشید که هیچگاه سیمای لطیف نجیبانه شما را از آئینۀ فوتوگرافی دل الم نزلم بیرون نخواهم کرد. حتی در نفس واپسین حیات خود نیز تصویر لطیف شما را در نظر آورده تسلیم روح خواهم نمود. بچنین وقت فلاکتی که دیگران از سایۀ ما هم رم میکردند ، شما بما نزدیکی نمودید ، بمعاونت ما شتافتید ، دستگیری ما را کردید . آفرین بر انسانیت و اصالت شما ....
اینسخنا نرا تمام نکرده بود که جوش گریه گلویش را گرفته مانع


صحفه ٥٩٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم

تکلمش شد .

گفتم - همشیره ! شما نیز امین باشید که این حکایۀ فاجعۀ الم انگیز
شما بر دل من چنان تأثیری نه بخشیده که جمال ملك مثال شما را مرګ
هم از دلم محو بتواند ! اګر در روز رستخیز برخیزم باخیال شما همدوش
خواهم برخواست . تأثرات قلبیۀ تانرا یکقدری تسکین نمائید برای شما
قوت و توانایی لازم است . خود را زبون قهر و الم نکنید . حضرت
صانع حقیقی این سیمای ملکوتی اذا ، واین چشمهای خوشهای صفوت
انتها را برای اشتمزازات الم واشکباری ستم خلق نفرموده . آه استبداد !
پنجۀ غدر و ظلمت را خدا پاره پاره کند . چه چهره های ملك مثال ،
وچه چشمهای شوخی نثار را کریه بار آلام ظلم وجور نفس پرستی خود
کرده ! یا منتقم ....

ګلوی مرا نیز ګریه ګرفته دګر چیزی ګفته نتوانستم .

اولادهای كوچك شیرین نیز پیش شده دستهای مرا بوسیدند. هردوی
شانرادر آغوش كرده بوسیدم و تلطیف و نوازش كردم . لامعه خانم نیز پیش
آمده دست مرا ګرفت ، و بیكنظر بسیار لطیفی نګریسته ګفت :

-- شما را چون برادر بزرګ خود میدانم منهم دست شما را میبوسم .

ګفتم - اګر چه بعمر از شما بزرګ تر باشم ولی جناب شما را بقدريك
ملك پاك ومقدس می بینم .

اینرا ګفته دست همدیګر خودرا بوسیدیم . ویك وداع بسیار پر سوزی
از همدیګر كرده از قمره برآمدم . و قمر وت را نزيك دو مجیدی بخشیش
داده سفارش خانمها را بر ان كرده از واپور بر آمدیم. وسرراست به اوتل آمده
با حماد الاسود در باب واپوریکه بسوی بیروت برود مذاکره نمودیم . ګفت :

-- یکروز درمیان بلافاصله منتظم واپور از اسکندریه به بیروت میرود.

ديروزيك واپور كپمنی روس حركت نمود . فردا واپور كمپنی ایتالیایی


صحيفه ٦٠٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

حرکت میکند.
گفتم - آیا بچند بجه حرکت میکند ؟
گفت - تا به نه بجه روز روان میشود.
گفتم - خود من مانده شده ام و سرم درد میکند شما يك خدمت دیگر هم برای من بکنید.
گفت - يك خدمت نی هزار خدمت بفرمائید.
گفتم - يك تکت قمره درجه اول را تا به بیروت با طعام از اجنت خانه کمپنی برای من گرفته بیارید. و فردا بهشت بجه مرا به واپور مذکور برسانید.
اینرا گفته و يك بانكنوت ده لیره یی بدستش دادم. حماد الاسود برفت. من به او تاق خود درآمده وکلاه و جاکت خود را کشیده یکقدری بربستر لطیف بسیار نرم و بلند پشه خانه دار او تاق خود « اوخ ! » گفته دراز کشیدم سرم مانند يك وولقانی در آتش فشانی بود. صدمه فراق حضرت پدر که بجدائی شان از آوان طفولیت تا بحال کم عادت کرده ام همه حواسم را زیر و زبر نموده بود. وداع جانسوزیکه در ایستگاه راه آهن بوقوع آمد کثرت مردمان، مردمان دیده ام را بخالی کردن دل خود میدان نداده بود. در گادی و باز بهمراه لامعه، وزهرا خانمان در واپور فرصت اشکباری بسیاری دست داده بود که مغز سرم را بسبب ریختن چشمه سارا شك يك حرارت فوق العاده استیلا کرده بود.
بقدر یکساعت کامل در يك استغراق بیهوشانه ماندم. بعد از ان برخاسته بساعت نظر کردم. از سه ربع گذشته بود. تحفه تر انیکه امروز طعام هم بیادم نیامده. حالا آنکه گرسنگی هم حس نمیکنم. دكمه زنگ الكتريك او تاق را فروزد، يك زن خدمتگار کانیه بسیار خوش لباسی که موهای سر خود را بيك آرایش لطیفی پیراسته، و يك رو دامن بسیار سفید و پاکی بر


صحیفه ٦٠١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم

کمر و با یکيك فیتهٔ کتو سفیدی از شانه آویخته بود در آمد . و بزبان ایتالی
بامن چیزی گفتن گرفت . به اشارت فهمانیدم که به ایتالی نمیدانم به فرانسوی
گفتن گرفت . باز کله جنبانی نفی نمودم . به ترکی بسیار شکسته . « چه
امر میکنید ؟ » گفت . يك آفتابه آب گرم و صابون و يك طشت برای شستن
پاهای خود طلب کردم .
خادمه بر امده بعد از یکچند دقیقه لوازمات را گرفته بیاورد . منم
تا به آنوقت زیر پیراهنی ام را که بر عرق شده بود بر اورده و بدنم را با قولونیا
دلك كرده زیر پیراهنی را پوشیده بودم . خادمه خوش بدن لطیف المنظر
يك زیر لگنی موم جامه ئی گسترده طشت سفید را بر ان نهاد ، و پاهایم را
بدست خود با صابون و آب گرم پاك شسته ضروف خود را پس برد .
منهم تبدیل دریشی نموده و توالت خود را اجرا کرده از اوتاق بر آمدم .
در دالان اوتل حماد الاسود را دیدم که مرا انتظار میکشد .
گفتم ـ چه خبر است یا اخی حماد !
گفت ـ این است تکت شما را گرفتم و بسیار جهد کردم تا به پنج
و نیم لیره فرانسوی با طعام تا به بیروت گرفتم . واپور ایتالی ( هومبرتو )
نام دارد . دو شب در راه روز سوم به بیروت میرسد . بندرها ئیکه تا به
بیروت بران وارد میشود عبارت از ( پور تسعید ) ، و ( یافه ) میباشد .
فردا بهشت بجهٔ صبح باید در وا پور باشیم .
گفتم ـ آفرین حماد آغا ! باقمانده با نقنوت را پیشت نگهدار فردا
حساب میگیریم .
گفت ـ امر از شماست افندم ! اما اینرا بگویم که جناب بیک تا فردا
هشت بجه وقت خود را بچه صورت گذرانیدن آرزو دارند ؟
گفتم ـ ازین سوال شما هیچ چیزی ندانستم من بر گذرانیدن
وقت خود مختارم . جهت تعلق آنرا بشما ندانستم !


صحیفه ۶۰۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم

گفت ــ بیگ افندی مرا عفو بفرمایند! مقصد من از ین سخن این
است که مانند شمابیگها وافندیان جوان و توانگری که وارد اسکندریه
میشوند . وعلی الخصوص که یکشب ماندنی هم باشند ــ هیچ امکان
ندارد که از عالم با صفای اسکندریه بی بهره کی را قبول کنند . صنعت
یگانهٔ من چون غیر از قایقچیگری رهبدنی سیاحین میباشد بجناب شما
عرض خدمت میخواهم . چنانچه همه جاهای دیدنی این شهر شهیر
بمن معلومست هر گونه محلات ذوق وصفای آن نیز بمن از هر کس پیشتر
عیانست . امین باشید که اسکندریه خواه در معموری و زینت و خواه
از جهت کیف و صفا هیچگاه از پاریس با کم نمی آرد .
از ین سخنان حماد الاسود با خود گفتم : «عجب تصادف! بواسطهٔ
رهبرئی این شخص با وجود یکه کم وقت در اسکندریه ماندنی هستم اما بدیدن
بسیار چیزها کامیاب خواهم آمد .» لهذا گفتم:
ــ خوب حماد آغا! حالا نکه ما بسیار کم وقت داریم ، و دیدنیها بسیار ،
آیا شما چگونه يك خط حرکت برای سیاحت ما در پیش میگیرید؟
گفت ــ اگر سیاحت را برأی من بگذارید من چنین پلان برای آن
میسازم که اول از اوتل برآمده يك عرابهٔ فایتون بسیار اعلارا بگرایه
میگیریم داخل و خارج شهر را تا بشام که چارساعت کامل داریم سیرودور
میکنید . بوقت شام در (منشئیه) نام موضع باصفا آمده در (گراند اوتل
اسکندریه طعام تناول میکنید . و تا یکساعت دیگر در جاهای بانزهت
منشیه گردش کرده به ۹ بجه در محتشم ترین تیاترو های اسکندریه که
(زیزینیا) نام دارد میروید . و تادوازده بجه تیاتر دوام مینماید . بعد ازا
نجا که برآمدید ...
درینجا حمادالاسود یکقدری مکث و درنگ نمود . گفتم: