صحيفه ۱۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

و حضرت پدر نیز باهريك جداجدا تلطف ها و مهربانیها فرمودند که وظیفه ترجانی را بنده ایفا مینمودم. و قت هم بشام رسیده بود. حضرت پدر برای ادای نماز شام بقمره فرو آمدند . بنده تا بوقتی که زنگ طعام نواخته میشد با این جمعیت عایله بملاطفه ، ومصاحبه ، ومکالمه بسر آوردم که گرمئی صحبت همه ازو جود لطافت آلودماری وسخنهای مزاح آمیز پرعشوه باقهقهه او بود. به نواخته شدن زنگ طعام به اتفاق بدا لان آمدیم . وهر کس بجای خود نشسته از حسن تصادف چوکی من باچوکی مادام ماری بمقابل همدیگر وا قعشده بود که به اینسبب به يك شوخی و شطارت تمام طعام را به انجام رسانیدیم . بعد از طعام ، کپتان ومادام کپتان ماد مواز ل ژولی را به پیانو نواختن به اصول مقامهای رومی تکلیف و اصرار نمودند. لهذا ماد مواز ل بر خاسته در پیش پیانو بیامد ، و انگشتهای لطیف خود را بيك مهارت تمامی بر پرده های پیانو بحرکت آورد . مادام ماری ، ومادام دیمتری حتی خود موسیو نیز با اصول پیانوی ماد مواز ل بغزلسرائی رومی دمساز گردیده چنان يك نشأ وسروری در دالان وا پوربر سطح بحر شور بوجود آوردند که خارج دایره تصویر است . مادام ماری چنا نچه در حسن و دلبری بی نظیر است ، درصوت وصدا نیز خیلی مهارت دارد که صوت لطیف او همه رگها و پی های سامعین را بيك اهتزاز بسیار عجیبی میدراورد . بعد ازماد مواز ل ژولی ، دور پیانوازی به مادام کپتان رسید . این مادام کپتان كه يك زن بسيار نازك و لطیف زرد موی ریزه پیزه ایست باشوهرش كه يك مرد بسيار کافت و دبنگ ریش دبه ایست هیچ مناسبت و موازنت بهم نمیرساند، ولی همدیگر خود شانرا بدرجه نهایت محبت دوست دارند . کپتان وکپتان دوم و مادام کپتان نیز بقدر نیمساعت به اصول روسی خواندند ونواختند ، و حظ وسروررا


صحیفه ١٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

دو بالا کردند بعد ازان کپتان گفت :
— واپور ما امشب را در دریا لنگر انداز اقامت خواهد ماند . چونکه حالا در مدخل آبنای ( چناق قلعه ) میرسد ، و چون در شب دخول واپور ها از داخلشدن آبنای مذکور ممنوعست مجبوراً در خارج آبنا لنگر باید بیندازد .
اینرا گفته و از حاضرین وداع کرده با کپتان دوم بالا برآمد . مادام ماری از من پرسید که :
— بیگ افندی! آیا اصول موسیقی روسها را پسندید یا از رومی ما را ؟
گفتم — اين يك مسئله بسیار عمیقیست که تا بحال از طرف حکما بخوبی حل و فصل نشده مادام !
گفت — اوخ ! شما هم طوفان میکنید . من چه میپرسم شما چه جواب میدهید ! درینجا چه مسئله ، و چه عمقست ! هر کس که دو گوش شنوا داشته باشد البته فرق خوب و بد موسیقی را میتواند .
گفتم — درست میفرمائید مادام ! ولی این گوش شنوا را همه ملل مختلفه روی زمین یکسان و سیان مالك میباشند . پس چرا هر ملت و هر قوم موسیقی خودشانرا می پسندند ، و از موسیقی دیگران حظ کامل نمیگیرند ؟
گفت — من اینسخن شمار اهیچ تصدیق نمیکنم . زیرا من هما نقدرحظی که از موسیقی رومی خود میگیرم از موسیقی آلا ترکه ، و آلا فرنگه نیزها نقد ر حظ و سرور حاصل میکنم .
گفتم — اگر مساعده بفرمائید سبب این را عرض کنم .
گفت — بگوئید تا بشنوم !
گفتم — جناب مادام ازین سبب ازین سه نوع موسیقی حظ میبرند که


صحیفه ۱۸۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

در استانبول ، و فرنگستان عمر گذرانیده اند . و گوشهای تان سالها به
شنیدن موسیقی رومی و ترکی و فرنگستانی عادت گرفته . لهذا ازین هر
سه موسیقی محفوظ میشوید . اما اگر موسیقی هند ، یا چین ، یا افریقا را
بشنوید گمان نمیبرم ۵ بجز آنکه گوشهای تانرا ازان محکم به بندید و
نفرت کنید دگر کاری بتوانید . حالا نکه يك هندی ، يايك چينی ،
يايك حبشی از اصول موسیقیهای خودشان سرمست میشوند ، و چون
موسیقی فرنگستانی یا ترکی یارومی را بشنوند نفرت کرده گوشهای خود
را می بندند . پس معلوم شد که گوش بهر موسیقیی که عادت گرفت همان
موسیقی را می پسندد ، و از انسبب هر قوم و هر ملت موسیقیی خود
شانرا می پسندد . زیرا قوه سامعه شان بهمان موسیقی عادت پیدا کرده .
موسیو دیمتری بسخن آغاز کرده گفت :
— بیگ افندی حق دارد ! زیرا من بنفس خود تجربه کرده ام وقتیکه
اول در پاریس رفتم در اوپه را خواندن خواننده های مشهوری را که در
هر شب ده هزار فرانك ( ۱ ) پانزده هزار فرانك اجرت میگرفتند شنیدم.
با خود میگفتم که این مردم پاریس عجب مردم احمقی هستند که از چنین
اصوات غیر اصول حظ میبرند و اینقدر اجرت گزافی به این خواننده
ها میدهند . ولی چون دوسه سال برای آموختن جواهر سازی در انجا
ماندم ، وهر شب در هر هر جا موسیقیی آلا فرنگه را شنیدم در آخر ها
بدرجه رسیدم که از بعضی پارچه های آن زارزار میگریستم .
گفتم — چسان مادام ؟ حالا تصدیق فرمودید ؟
گفت — جواب سخن مرا نگفتید ! من از شما پرسیدم که شما از مو
سیقیی روسی یا از موسیقیی رومی حظ کردید ! شما در س فلسفه را

( ۱ ) يك فرانك تقریباً يك كمی از روپیه كابلی بيشتر يك سكه فرانسويست .


صحیفه ١٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

آغاز نها دید !
گفتم - بدون ریا و مبالغه عرض میکنم که از صوت خوش آهنگ
جناب مادام ، ونواختن خوش اصول ماداموازل همه رگها و پیهای مرا
يك رعشه و اهتزاز عجیبی بهم رسید ، و از موسیقی روسی هیچ تأثیری
بر من حاصل نشد !
گفت - شما هم روم نیستید. پس چرا بر شما موسیقی رومی تأثیر بخشد؟
گفتم - از دو سبب : یکی آنکه در استانبول بسیار بارها موسیقی رومی
را شنیده وقوه سامعه ام با آن الفت پیدا کرده ، دوم آنکه همین مقام رومی
که شما خواندید بمقام حجاز عربی ، و مقام جوگ هندی خیلی مشابهت
میرسانید ، و چون به آن هر دو اصول موسیقی نیز الفت و آشنایی دارم
طبعاً استلذاذ نمودم . و اینراهم بگویم که اینمسئله اختلاف طبایع انسانها
تنها در موسیقی نیست بلکه در حسن و جمال طایفه لطیفه نسوان هم شاملست.
مثلا چنانچه مردمان عرق ابیض از حسن و جمالیکه مردمان عرق اسود و یا
عرق اصفر دارند خوش نمیشوند ، همچنان مردمان عرقهای مذکوره
نیز از حسن و جمالیکه عرق ابیض دارند نفرت میکنند . حتی اینمسئله
در افراد هر عرق نیز شامل بوده کسانی از يك قسم حسن ، و کسانی از
دیگر رقم جمال حظ میگیرند. چنانچه در موسیقی نیز بعضی از مقام حجاز،
و بعضی از نوا محظوظ میشوند .
درین اثنا صداهای شدیده لنگر انداختن واپور بلند شده و واپور از
حرکت وا ایستاده هر کس برای تماشا ببالا برامدند ، ولی مادام ماری از
جای خود حرکت نکرده بمن هم اشارت نشستن را نموده گفت :
- بنشین کجا میروی ، در شب چه خواهی دید. از فرصت استفاده!..
فردا از همدیگر جدا خواهیم شد . چه میدانیم که باز همدیگر خود را خوا


صحیفه ۱۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

هیم دیدیابی!
گفتم - ما دام! به اینقدر توجه و التفات شما هیچ لیاقت ندارم.
نمیدانم بچه زبان عرض شکرگذاری و منت داری خود را ادا نمایم. هر
دقیقه که از سلانيك به اینطرف با شما گذرانیده ام مقابل همه عمر گذشته
خود میدانم، و هر نفسی که از هوای محیطۂ که بوجود سیمین نازنین شما
تماس میکند و من آنرا در دل و جگر خود فرو میبرم چنان میپندارم که
حیات ابدیرا مالك میشوم! و چون ... ...
مادام، سخن مرا قطع کرده بيك جلوۀ دل آشوبی گفت :
- بس کن ازینقدر مبالغات شاعرانه! جان من داری راست بگو
ترا چه رقم حسن پسند می آید؟
من، چنانچه يك نقاشی برای تصویر کشی بروی شخصی که تصویر
آنرا میگیرد متوجه شود همچنان يك وضعیتی گرفته، وجمیع اوصافیکه
درمو، وابرو، ورو، وچشم، ومژگان، ودهن، ولب، وزنخدان،
وغبغب، وگردن، و بدن خود مادام ماری سراسر دلبری که صانع حقیقی
بکمال اتقان دران تصنیع فرموده یگان یگان بیان کرده گفتم :
- این است محبوبه بدیعه که من می پسندم، وحیات خود را برای
يك ناز و ادا، وعشوه وغمزه جانفزایش که تصویر و تعریف آن بزبان
بیان نمیشود در هر لحظه بفدا کردن حاضرم .
مادام، بيك ناز و ادای جلوه پیرائی از چوکی خود برخواسته، و
خرامان خرامان به پیش آئینه قد نمای دالان رفته، وبيك حس غرو
ری جمال با کمال خود را سراپا تماشا کرده، مغرورانه، وغضوبانه، ولی
ضمناً لطفکارانه يك نگاهی بسوی من که برپا ایستاده و از عقب مادام به
آنسوی میز آمده بودم انداخته گفت :


صحيفه ۱۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

— آیا میدانی که به اینسخنان خود علناً بر من به اعلان عشق جرأت
ورزیده؟
گفتم — آیا گستاخی کرده ام ؟
مادام تبسم پرعشوه نموده گفت :
— هر چه که کردی ، من ترا عفو کردم . حالا بازوت را پیش کن که
ببالا برویم . مبادا کسی بر ما بشبهه بیفتد !
بازوم را بکمال احترام و ممنونیت تقدیم کرده قول بقول بسوی زینه
روان شدیم . در اثنای راه آهسته بمن گفت :
— من هم از يك شخص گندم گون شاعر مشرب آتشین مزاج شرقی
الاصلی حظ میبردارم . وعده ات را فراموش مکن ، به پته و نمبری که
ترا داده ام بهمه حال مرا در استانبول دریاب .
سمعاً و طاعته گفته بر سطح بر امدیم. چراغ بزرگ دوازه مدخل
آبنای ( چناق قلعه ) در شعشعه پاشی ، و چراغهای سبز و سرخ بعضی
کستیهای جنگی محافظ ، واستحکامات جسیمه مدخل نمایان بود. و اپور
ما تا بصبح باید درین دهنه مدخل آبنای مذکور توقف ورزد . لهذا
یکقدری با مادام ماری و دیگر جمعیت عایله موسیو دیمتری بر سطح قدم زده
برای خواب هر کس بقمره های خود فرو آمدیم. و بعد از انکه باقیمانده
دیدنیها و گفتنی ها و شنیدنیهای امرو زینه خود را ثبت کتابچه سیاحت
نمودم آهسته بقمره در امده ، و بر خوابگاه خود غلطیده بخواب راحت
فرو رفتم .

— § —


صحیفه ۱۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

روز یکشنبه ۲ ذیقعده

آبنای داردانل -- قلعه سلطانیه - گلیبولی --

صبح وقت پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاسته و در غسل
خانه واپوريك غسل و صابون کاری مکملی اجرا کرده و زیر پیراهنی و
لباس پاکی پوشیده ، و دریشی کرده برسطح برامدم . هنوز آفتاب
طلوع نکرده بود. لهذا دو رکعت نماز فرض صبح را ادا کرده بتماشای مدخل
این آبنای مشهور که دروازه طبیعی استانبول و بحر سیاه و بحر سفید شمر
ده میشود مشغول شدم .
واپور ما در مد خل بوغاز یعنی آبنا توقف دارد . دريك طرف این
آبنا كه ما نزديك دروازه واقعه شده (قوم قلعه) نام يك قصبۀ مستحکمی
که با استحکامها و طوپهای بزرگ دور اندازی تحکیم شده است موجود
است که این قوم قلعه در جهت قطعه آسیا بر کنار چپ آبریزش نهر (مند
رس) کائست ، و بقدر (۲۰۰۰ نفوس دارد .
در جهت مقابل آن (شدالبحر) نام قلعه و استحکامات متینی


صحیفه ۱۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول
موجود است که آنهم با استحکامات وطوپهایمجهزه میباشد در جهت قطعه او

منظرۀ مدخل آبنای داردانل

سد البحر

قوم قلعه

روپاست . واپور ما بساعت ۶ بجۀ صبح یعنی بعد از طلوع به ۱۰ دقیقه
اشارت اجازۀ دخولرا از استحکامها گرفته از این دهنه داخل آبنا گردیده


صحیفه ۱۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

این آبنا که درین وقت به (بوغاز چناق قلعه) معروفست در زبان
یونانی قدیم (داردانل) گفته میشد که در زبانهای فرنگستانی تا بحال
بهمان نام زبان زد میباشد، و نام قدیمتر یونانی آن (هلیسپونت) است.
این اسم (دار دانل) از قصبه (داردانیه) حاصل شده که قصبه
مذکوره در جهت جنوب (قلعه سلطانیه) که بچناق قلعه معروفست
کائن میباشد. آبنای داردانل از آبناهای بسیار معروف ومشهور دنیاست
که (بحر جزیره ها) - یا - بحر ایجه را به (بحر مرمره) - یا -
مارمورا اختلاط میدهد، و از غرب جنوبی بسوی شمال شرقی سر راست
ممتد شده است. از مابین سد البحر، و قوم قلعه که پیش از ین ذکر شد
تایه (کلیبولی) امتداد می یابد که طول آن (۷۰) کیلومتر، و عرض آن
در بعضی جاها (۱۸۰۰) متر، و در بعضی جاها (۷۰۰) متر است.
سواحل جهت او روپای آن کوهستان، و سواحل جهت آسیای آن
صاف و هموار تر است. عمق آب این آبنا در اکثر جاها در مابین (۵۰) تا
(۶۰) متر است. تنگترین جاهای این آبنا در مابین (قلعه سلطانیه) و
(کلید البحر) میباشد. برای محافظه این آبنا در دو طرفه آن در هر هر جا به
اصول جدیده استحکامهای بسیار متین و جسیمی انشا شده که با اسلحه ناریه
آخرترین سیستمها مجهز میباشد.
از وقتی که واپورما از دهنه مدخل آبنا داخل شد حقیقتاً خیلی
منظره های دلکش بنظر میخورد. واپور ما در میان دو قطعه عظیمه
کره ارض یعنی آسیا، واوروپا رفتار دارد. در طرف راست ما سواحل
دلنشین آسیا، و در طرف چپ ما سواحل خوش زمین او روپا هسرو
برابر میرود. بمناسبت موسم ربیع تپه های دو طرفه سواحل صفا منزل
مانند پارچه های زمرد سبز و خرم است. در بعضی جاها دو ساحل با


صحیفه ۱۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

هم خیلی تقرب یافته بحر در میان آن مانند نهری میماند .
دو ساعت بعد از دخول واپور ما در آبنای دار دانل به پیشگاه
( قلعه سلطانیه ) که بین العوام به ( چناق قلعه ) معرو فست واصل شده
بقرار اصول و قاعده بحریه که از طرف دولت علیه عثمانیه وضع شده است
بقدر نیمساعت بی آنکه لنگر بیندازد توقف نموده ، ويك کشتی استمبوط
عسکری آمده واپور را خارجاً معاینه و تفتیش کرده اجازه حرکت داد .
( قلعه سلطانیه ) در ساحل آسیای آبنای ( دار دانل ) واقعده
که از مرکز متصرف نشیتی ( گلیبولی ) که در ساحل او روپا واقست
( ۳۲ ) کیلومتر بسوی غرب جنوبی می افتد . این قصبه مرکز متصرفتی
مستقل [ بیغا ] ست که بقدر ( ۱۲۰۰۰ ) نفوس دارد .
قصبه خیلی معمور و متر قیست ۱۱۰ جامع و مسجد ، ٤ کلیسا ،
يك مكتب رشدیه ، ويك مكتب ابتدائيه ، و مكتبهای متعدد صبیان ، و
برای ملل مختلفه مکتبهای متعدد ابتدائيه ، ٦ حمام ، ٤ كاروانسرا ، ٣
مسافر خانه ، ٥٢ دکان و مغازه ، ۱ دباغخانه ، ۲ آسیای بادی ، ويك
آسیای بخاری ٢٦ داش نان پزی ، ۱۲ داش کاسه و کوزه سازی که
اسبابهای بسیار ظریف گلی چینی مانند از ان بعمل میآید ، ۱۳ چشمه
آب ، ۱ کلپ بسیار معتبر ، و در اطراف و جوانب قصبه بر ساحل بحر
استحكامات جسیمه بسیار متین و مستحکم ۵ آبنای را از هر طرف چنان
محافظه نموده که مرور کشتیهای دشمن خیلی مشکلست و چونی های
متعدد عسکری را ما لكست .
اهالی این قصبه مرکب است از اسلام ، وروم . وارمنی، واسرائیلی
و فرنگستانی که محله های هر جماعت جدا جدا میباشد . این قصبه بد
فعات متعدده بآتش زده گیهای بسیار مدهشی گرفتار آمده ولی باز


صحیفه ۱۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

سر از نو بهتر از اول از سنگ بنا یافته . کوچه ها و بازار هایش هموار و فراخت . هر رو، وابور های مختلف درنجا وارد میشود، و با هر طرف خوب تجارت میکند .
استحکامات قلعه سلطانیه را در اول امر ابو الفتح سلطان (محمد خان ثانی) تأسیس داده بود . بعد ازان در تاریخ ۱۰۷۰ هجری (کوپریلی محمد پاشا) در اثنا ئیکه استحکامات (سدالبحر) که قبل ازین ذکرش سبقت نمود ، و (کلید البحر) که بمقابل قلعه سلطانیه در ساحل اوروپا واقع شده و از اقسام قلعه سلطانیه معدود است و درین وقت با استحکامات جسیمه طرز جدید مستحکمست بنا مینمود قلعه سلطانیه را نیز با استحکامات طرز همان وقت خوب تحکیم نموده بود ، و مرکز استحکامات آبنای بحر سفیدش ساخته بود، که از انوقت بنام (قلعه سلطانیه) ملقب شده مانده است . درین زمانهای اخیره استحکامات مذکوره بطرز جدید و بسیار مکمل تجهیز و تحکیم شده است .
وقتیکه وابور ما از قلعه سلطانیه حرکت میکرد چای صبح را بمعیت حضرت پدر نوشیده به انجام رسانیده بودیم . دیگر مسافرین وابور نشین نیز یگان یگان بر سطح میبرامدند. بعد از قلعه سلطانی که تنگترین محلهای آبنای داردانل است آبنار فته رفته وسعت پیدا میکرد . تا آنکه بساعت ۱۱ وابور ما در پیشگاه (کلیبولی) که منتهای آبنای (داردانل) است واصل شده دريك ليمان طبیعی بسیار محفوظی توقف نمود . وهماندم ماشینهای جراثقالش بحرکت آمده به اخذ و عطای جزوئی که با ایجاد ارد آغاز نهاد .
(کلیبولی) مرکز متصرف نشینی ایست که تابع ولایت (ادرنه) میباشد از طرف استانبول و بحر مرمره مدخل آبنای (داردانل) واز


صحیفه ١٩٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

طرف بحر سفید منتهای ابنای مذکور است . و در جهت شمالیتی آن
بخاك او روپا واقع ، و از استانبول بمسافهٔ ٢٠٥ کیلو متر بجهت غرب
جنوبی افتاده است .
این شهر خیلی تجارتگاه يك بندریست که بقدر ٢٠٠٠٠ نفوس
دارد. استحکامات بسیار مستحکم، و جسیم و مجهزی دارد. دو
لیمان صنعی ، و يك لیمان یعنی لنگر گاه طبیعی ، ٤ جامع بزرگ ،
و بسی مسجد های كوچك ، يك خانقاه بسیار بزرگ و معمور حضرت
مولانای رومی ، و ٨ خانقاه دیگر ، و متعدد زیارتگاه ها و مرقدهای
مشاهیر ، يك مكتب بزرگ اعدادی ملکی ، ٣ مکتب ابتدائی رسمی
متعدد مکتبهای صبیان ، ٢ مكتب روم ، و يك مكتب ارمنى و يك مكتب
اسرائيلي ، يك آسیای بخاری ، ٨ دستگاه بادبان سازی برای کشتیها ،
٦ دستگاه قماش بافی را مالك است . اطراف بلده همه با باغها و باغچه ها و سیر
گاهها محاط است .
نام (گلیبولی) من حیث التاريخ يك وجد عظیم ، و شور و شغف
بلیغی در دل عثمانیان ، بلکه در دل جمله اسلامیان پیدا میکند . زیرا اول
بلدی که از قطعهٔ اوروپا بدست مجاهدان شجاعت نشان آل عثمان در آمده
همین بلد گلیبو لیست . فاتح گلیبولی شهزاده سلیمان پاشا ست که برادر
سلطان [ اورخان ] غازیست . سلطان اورخان ، و شهزاده سلیمان هر
دو پسران سلطان [ عثمان خان] غازیست که نخستین پادشاه عثمانی میباشند.
شهزاده سلیمان که هم برادر و هم صدر اعظم سلطان اورخان بود
در سنهٔ ٧٥٨ هجری با هشتاد نفر غازیان جانفشان از ساحل آسیا با نجله ها
بقطعهٔ اوروپا گذر کرده شهر گلیبولی را بحمله های دلیرانه از دست رومیها
در ربود ، و بعد ازان بر بسی بلاد آنسامان مستولی شدند .
شهزاده مشار الیه در گلیبولی مدفونست ، و مدفن شان زیارتگاه


صحیفه ١٨٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول

عام و خاص است . در پیش تربهٔ مبارک شان از طرف سلطان ( مرادخان
خداوندکار ) يك جامع بسیار بزرگ و مصنع بنا یافته است . در یكطرف
دیگر آن يك جامع بزرگ بسیار ظریف دیگر از طرف ( مسیح ) پاشا
که وزیر سلطان [ بایزید خان ثانی ] بود ساخته شده است که این هر دو
جامع از آثار عتیقهٔ بدیعهٔ این شهر حساب میشود .

نقشهٔ آبنای داردانل را عرض انظار خوانندگان سیاحتنامه خود نمودیم


صحیفه ١٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

واپورمابيك پنجه روز از لیمان طبيعی كليبولى فك لنكر اقامت نموده
در بحر مرمره به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهاد . بعد از یکساعت از
سواحل هیچ اثری باقی نمانده از هرطرف سما با بحر التصاق نمود ، و
منظره لطيفه آبنا بر طرف شد. این بحر ( مرمره ) ماننديك حوض
بسيار لطيفيست که در مابين آبنای [ داردانل ] و آبنای « استانبول » که
مشهور به ( بوسقور ) است واقعه شده ، و درميان قطعه [آسيا] و(او
روپا ) افتاده که با آبنای (بوسفور) با «بحر سیاه» ، وباآبنای (داردانل)
با «بحر سفید» اختلاط و امتزاج میکند . نام قدیم یونانی این بحر
[ پروپونیس ] بوده درین وقت بسبب جزیره (مرمره) که درین بحر
واقعه شده به بحرمرمره زبانزده شده است.

درازئی این بحر از شرق بغرب ٢٨٢ كيلومتر ، وبرآن در بردارترين
جاهای آن ٧٩ کيلومتر ، و عمیقترین محلات آن ۱۳۳۸ متر ، وهمه مساحه
سطحیه آن ١١٤٧٢ كیلومتر مربع است.

تابوقت شام واپورما درین بحر دریا پیمایی نموده بوقت تاريكئی شب در
دایره حدود شهر شهیر ( استانبول ) داخل شده در نزديكئی دماغه كه به
( موده برونی ) معروفست لنگر انداز اقامت گرديد . و این لنگر انداختن
واپور درینجا به این سبب است که در شب واپورها داخل لیمان نمیشوند.

بامادام ماری بر کتاره سطح واپور تکیه زده منظره شبانه شهر را
که خیلی نظر ربایی و لطافت دارد تماشا میکردیم ، و پر از های لطيفانه،
و نکته های شاعرانه و درد جدایی و وداع همديگر تابوقت طعام صحبتها
كرده برای طعام بدالان فرو آمدیم . بعد از طعام بعضی ازمسافرین بر
سطح برآمدند و بعضی بقمره های خود درآمدند . منهم سطر های آخرین
سياحتنامه امروزي خود را درپیش میز نوشته بقمره در آمدم ، والسهام را


صحیفه ۱۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

کشیده، و بر خوابگاهم غلطیدم و هنوز خوب بخواب نرفته بودم که بنا گاهان يك غلغلهٔ عجیب، و واویلا غریب بر قبل و قالی در سطح وابور بر پاگشت. از اصوات مخالف زیر و بم که سایر گروه مأمورین و طایفه ها و عمله های زیر دست خود بر میکشیدند، و آنها را بر سرعت و استعجال اوامر شدیده اعطا میکردند، و تك و دو کارگذاران وابور که بچپ و راست میدویدند ، و صداهای حسرت و تأسفی که کشتی نشینان بر میکشیدند هیچ شبهه ام نماند که البته وابور را يك صدمهٔ مدهشهٔ در رسیده باشد! یکبار بخیالم رسید که مبادا دیگ بخار و اپور ترکیده باشد ، باز بخیالم گذشت که بلکه بايك وابور دیگری مصادمه کرده باشد . و الحاصل ازین قیل وقال وتك و دو سطح وابور قطعیآ حکم کردم که يك بلای بر وابور ما رسیده باشد .

لهذا برای آنکه خودمانرا چابکتر بر سطح برسانیم و يك چارهٔ نجاتی جستجو کنیم بحضرت پدر کیفیت را عرض کردم. حضرت شان از وقار و تمکینی که داشتند هیچ حرکت نفرمودند ، و خبر حقیقت را بخود معلوم کردنرا بمن امر فرمودند. بتلاش تمام با البسهٔ خوابی که در بر داشتم ويك بالاپوش را بر دوش انداخته بالا برآمدم .

کشتی نشینانرا دیدم که همه گی بر کنار وابور ایستاده بسوی بحر نظرد وخته اند. از کیفیت جویا شدم . گفتند :
— يك آدمی از سطح وابور بقعر بحر شور در افتاده .
مگر اینهمه قیل وقال و گیر و دار از بهر همین مسئله بوده است .
در آب نظر کردم ، دیدم بلی ، يك جسم سیاه گاه غوطه میخورد ، و گاه بالابرآمده بصدای جانکاهی ( واشتول ! واشتول ! ) که معنی آنرا نمیدانم فریاد میبرارد
کپتانها اگرچه چند عدد حلقه های آلات تخلیصیه را برای رهایی


صحيفه ۱۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

دادن آنمرد غريق بینداختند، ولی بحر بمناسبت جریان شدیدی که درینمحل دارد غريق مذکور را مجال نزديك شدن به حلقه های رابرئی مذکور نداده لحظه بلحظه از واپورش دور تر مینمود . اما چنان معلوم میشد که مرد در آب افتاده فن شناوری را خوب میداند که تا فرو آوردن قایق ، و نشستن ملاحان دران ، ورسیدن به پیش آن شنا وری کرده ، و در حا لتی که نیم جان شده بود ملاحان رسیده او را در قایق بر داشتند، و در واپور بالا براوردند .
اکثر مردم واپور نشین بسوی پینی واپو رکه غریق مذکور را به آنسو کشیده بودند شتاب نمودند . مادام ماری بمن رجانمود که بالور فاقت کرده بروم به بینم که کیست و چیست .
دست مادام را در بازوی خود انداخته از زینه سطح درجه اول فرو آمدیم ، و از سطح درجه عام که با مردم عوام پر بود بمشقت تمام برای مادام راه پیدا کرده تابه پینئی و اپور رفتیم .
اطراف مردیکه بدریا افتاده را خیلی مردم احاطه کرده بودند ، و کپتان دوم او را استنطاق میکرد . مگر اینشخص در آب افتاده يك مرد ایتالیائی بود که تخمیناً چهل و پنج یا پنجاه ساله يك آدم میانه قد تنومندی بود، مانند قول شاعر که : «سگ بدریای هفتگانه بشوی چونکه ترشد پلید تر گردد .» از سر و پایش آب چکان ، ومانندبرك بید لرزان ایستاده بود.
از نتیجه استنطاق و تحقیقات چنان معلوم شد که مرد مذکور در اصل يك خفت عقلی دارد ، و بر سر آن خفت عقل ، شراب بسیاری هم خورده سراسر از عقل بیگانه شده است . از سرمستیی بسیار برکنار کناره واپور برآمده ، و پایهای خود را بطرف دریا آویزان کرده نشسته است، رفقای دیگرش او را از تحرکت منع کرده اند ، ولی او از شناوری ماهرانه


صحیفه ۱۹۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول

خود، و بی پروایی خود از دریا بخت رانده دفعتاً خود را بدریا انداخته است .
پس چون خفت عقلش برکپتان عیان گردید تا بفردا که به پولیس
او را تسلیم کنند امر بحبسش نمودند . بعد از مشاهده این وقوعات ما و ما
دام ماری پس بطرف دایره خود آمده و حکایت را بدیگر رفقای خود بیان
کرده بدالان فرو آمدیم ، و هرکس بقمره های خود داخل شده بخواب
راحت فرو رفتیم .

انتهای جلد اول

محمود طرزى


صحيفه ۲۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

مطبعه
عنایت

دارالسلطنه کابل


( عدد )
۹
کتبخانه
مطبعه
عنایت
( عدد )
۹
سياحتنامة قطعة روي زمين
در ۲۹ روز
آسیا، آوروپا ، آفریقا
جلد دوم
—{ }—
مواصلت به استانبول
مؤلف وسیاح آن
محمود طرزي
تاريخ تأليف وسياحت
١٣٠٨
در دار السلطنۀ محروسۀ كابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشكل
کتاب در قید تحریر آمده و در سنۀ ۱۳۳۳
در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع
آراسته گردیده است


صحیفه ۲۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

قسم ثانی سیاحتنامه ما از رسیدن به (استانبول) ،
و وقوعات دیدنی و شنیدنی ، و گفتنی
و کردنی که در یکشهر شهیر بزرگ
روزمره پیش آمده بیان میکند.

روز دوشنبه ۳ ذیقعده

قسم ثانی
مواصلت به استانبول

صبح وقت به پنج و نیم بجه روز از خواب برخواسته ، و وضو و توا
لت خود را اجرا کرده ، ودریشی رسمی سیاه خود را پوشیده ، واشیا


صحيفه ۲۰۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و حوايج مختصره خود را که ازمدت ده دوازده روز در قمره که حکم
آشيانه مارا گرفته است پراگنده شده بود جمع آوری نموده برسطح برآمدم .
حضرت پدر بقرار عادت عمرنی شان دو پاس ازشب بيدار بودند . نماز
صبح را بجماعت ادا کردیم . ابومحی الدین نیز وقت تر چای و ناشتا را
بخلاف دیگر روزها نیاورد . زيرا بجمع کردن وبستن اشیا و حوايج
خود مجبور بود .
واپور ما به شش ونيم بجه ازجائیکه لنگر انداز اقامت بود حرکت کرده
داخل ليمان فيض رسان يك شهری گردید که در بزرگی ، وكثرت نفوس،
وتجارت ، و عمارت از جمله شهرهای بسیار معتبر ومعروف كره زمين
شمرده میشود ، و در شكل ووضعيت قدرتی ، ومحاسن ولطافت طبيعي
در عالم نظیر آن ديده نميشود . اين شهر مينوسهر — چنانچه بعد ازين
بتفصيل بيان خواهد شد — برسه حصه یا پارچه منقسمست كه يكي را
(استانبول) وديگرزی را(غلطه مع بيك اوغلی ) ، وسوم آنرا(اسکدار
مع حيدرپاشا) میگویند . لیمان یعنی لنگر گاه تجارتی شهر که بهزارها
واپورها وكشتیهای تجارتی ملل مختلفه در ان لنگر می اندازند يا از ان لنگر
میبردارند یکی در سمت استانبول ، ودیگری در سمت غاطه میباشد .
واپور مابلیمان سمت استانبول حرکت کرده، وازميان صدها کشتیهای
كوچك وبزرگ بادی ، وصدها وابورهاى كوچك وبزرگ برهنمائی يك
استمبوط كوچكی كه ( قلاووز ) میگویندش فريادكنان وخبردارگویان
آهسته آهسته در گذشته بجای مخصوصی که توقفش دران لازم بودلنگر
انداز اقامت گردید .
قايقچیان وملاحان لنگرگاه برای حمل ونقل مسافرين وابور نشين
هجوم آوردند، درسطح عاميك هرج ومرج وقيل و قال عجيب مسا فر ان


صحيفه ٢٠٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و کشتیبانان برپاشد . برای زود برآمدن از واپور يك بر ديگر سبقت می
ورزيدند ، ويك جنگ و جدل و زد و خوردی در مابین شان برپا میشد.
حضرت پدر فرمود .
— در باب بیرون برآمدن هیچ استعجال نباید کنیم . تا همۀ واپور
نشینان نه برآیند ، و بجز خود ما دیگر کسی نماند برای قایق گرفتن
تشبث نکنید .
گفتم — بسیار خوب فرمودند . همچنین میکنیم .
والحاصل بظرف یکساعت هیچ کسی در واپور باقی نماند ، آخرین
قافله بر آیندگان عائلة موسیو دیمتری بود که با حضرت پدر و بنده هر کدام
شان جدا جدا بکمال صمیمیت وداع نموده از واپور برآمدند . در اثنائیکه
مادام (ماری) با من دست داده وداع میکرد آهسته گفت :
وعده ات را فراموش مکن !
منهم تا بسر زینه واپور او را مشایعت کرده گفتم :
— تاجانی در بدن دارم شما را فراموش نخواهم کرد !
درین اثنا يك قوميسر پولیس از زینه واپور بالا برآمده و بمن سلام داده گفت:
— بیگ افندی ! آیا از شما سوال کرده میتوانم که سردار افغانستان
(غلام محمد خان طرزی) نام يك ذات محترمی درین واپور هست یا نی ؟
گفتم — بلی هست . و منهم بشرف ترجمانی شان مفتخرم . اما
این سوال جناب قومیسر افندی از چه رهگذر است ؟
گفت — محمود بیگ افندی شما اید ؟
گفتم — بلی منم !
گفت — از ازمیر برای ما بتلگراف خبر آمده بود که حضرت سردار
با واپور قورنیلوف نام روسی بسوی در سعادت حرکت کرده است . لهذا


صحیفه ۲۰۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

درینجا تشریف شان انتظار میشد. بجز ابراز خدمت و عرض احترام
دیگر مقصدی نداریم .
گفتم -- تشکر میکنیم ! بفرمائید که شما را بحضور شان رهنمائی کنم.
باقومیسر مذکور که طاهر افندی نام دارد برزینه سطح قره ها برامده
بحضور حضرت بدر آمدیم و پازانته یعنی معرفی قومیسر را کرده و از
مقصدش عرض کردم .
حضرت پدرباقومیسرافندی التفات و نوازش نموده ، بزبان افغانی
بمن فرمودند :
اینهم از احتیاطهای خوفناکیئی حضرت سلطانست ، هیچ شبهه
نیست که پیش از آمدن ما خفیه ها و جاسوسها احوال مارا ربوط کرده باشند!
و الحاصل برهنمائی قومیسر طاهر افندی دوقایق منتظمی گرفته ، و
باکپتان و اپورومادامش مراسم و داعیه را بجاه آورده از واپورقورنیلوف
که وقوعات دیدنیهای قسم اول سیاحت نامۀ مارا تشکیل داده بود وداع
کرده برامدیم . و دريك قايق منتظمی خودماودریکیابومحیالدین با اشیا
نشسته به ریختم كمرك جهت استانبول از قایق برامدیم .
در ريختم بعضی مأمورين كمرك و دیگر قومیسرهای پولیس به احترام
و تواضع پیش آمده و معاملۀ معاینۀ راهداری واشیای مارابکمال نزاکت
اجراکرده در یکی از اوتاقهای مخصوصۀ مفروشة آنجا ما را داخل ، و
قهوه و سیگاره نیز تقدیم کردند .
سرفومیسر از حضرت پدربپرسیدند .
آیا در مدت اقامت استانبول در کجا سکونت خواهید فرمود ؟
این سوال از قواعد مخصوصۀ پولیسها وخفیه های اینجاست که بهمه
حال اقامتگاه واردین استانبولرا بخود معلوم میکنند. حضرت پدربمن


صحیفه ۲۰۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

فرمودند که بگو :
ما در شام شریف هم بصیغه و عنوان مهمان خاص ذات شاها نه
اقامت داریم . در نجا نیز هر جائیکه ذات شاها نه امر بفرمایند خواهم
نشست و درینوقت اگر بامايك معاونت و خدمتی میتوانید همین است
که تا بخانه ( ناظر داخلیه ) مارارهبری کنید . و تا معلوم شدن نتیجه اشیا
و آدم مارادر همین جا محافظت نمائید .
ازین سخن ، سر قومیسر خیلی اظهار ممنونیت نموده ، و یکی از پو
لیسها را بحاضر کردن يك عرابه امر داده ، و اشیا و ابومحی الدین را در يك
او تاقی گذاشته و تابعرابه ما را مشایعت ، و يك پولیسی را نیز برای
رهنمایی مقرر نمود .
عرابه چی مارا از راه امین اوگی ، وسرکه چی ، وقوری چشمه،
و ایاصوفیه بمیدان سلطان احمد ، و در ان جوار در پيش يك عمارت بزرگی
توقف داد . پولیس ره بلد ما از پهلوی عرابه چی فرو آمده ، و دروا
زه عرابه را باز نموده گفت :
ـ بفرمائید همین جاست .
پولیس مذکور را يك دوسه مجیدی بخشش داده رخصت کردیم و
از دروازه بزرگ عمارت داخل شده بر زینه عریض مفروش بالا برامدیم.
بر سر زينه يك خدمتگار بسیار خوش لباس و خوشرویی مارا استقبال
کرده گفت :
خوش آمدید ! آیا کرامیخواهید ؟
گفتم ـ باجناب ناظر داخلیه (خلیل رفعت ) پاشا ملا قات میخواهیم!
( بفرمائید ) گفته و دريك او تاق بسیار مزین و آراسته مارا داخل
نموده گفت :


صحیفه ۲۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول

— در نجا یکقدری آرام کنید .کارت ویزیت خود را بدهید که تقدیم کنم.
در بیروت بنده اینمسئله کارت ویزیت را اندیشیده بودم لهذا در
مطبعه ( خلیل سرکیس ) هم برای خود و هم برای حضرت پدرصد
صد قطعه کارت ویزیت های بسیار مزین و خوش خطی چاپ کرده بودم.
برکارت ویزیت حضرت پدر این عباره نوشته شده بود :
مهمان خاص حضرت شهریاری
برادر زاده امیر اسبق افغانستان مرحوم دوست محمد خان
سردار غلام محمد خان طرزی
مقیم شام شریف
عنوان رسمی حضرت پدر از ابتدای دخول شان بممالک عثمانی
همین عباره بوده است که در براتهای تنخواه شان و سفارش نامه ها و غیره
از طرف حکومت سنیه عثمانیه همچنین نوشته میشد.
و الحاصل کارت ویزیت را خدمتگار بکمال احترام گرفته براه مد .
بعد از یکچند دقیقه یک ذات فربه میانه بالای باوقاری در او تاق در امد .
برپاخواسته او را استقبال کردیم ، و چون ناظر داخلیه را شکلا نمیشناختیم
بشبهه افتادیم که آیا ناظریپاشا همین ذات خواهد بودیانی. ولی خودافندی
مذكور يك چوكی گرفته و ما را به نشستن اشارت کرد. خودش نیز در
مقابل ما نشسته بعد از رسم خوش آمدی و جورپرسانی از کار و مقصد
ما، وسبب خواهش ملاقات مابا حضرت پاشاجوياشد . منهم بنا برفر
موده حضرت پدر گفتم :
— در اول امر باید ذات عالی شما را بشناسیم که با که صحبت داریم .
گفت — من هم باجناب پاشا قرابت دارم و هم مدیر دایره شانم . اسم


صحیفه ۲۰۸ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

من (رشید) است هر مقصدی که داشته باشید آزادانه بمن گفته میتوانید.
تشکر کرده توصیه نامه که والی ولایت سوریه عثمان پاشا بنام ناظر
داخلیه داده بود بر آورده بجناب رشید بیگ دادیم. رشید بیگ بعد از
مطالعه، توصیه نامه مذکور را گرفته برآمد. و بعد از یکچند دقیقه آمده
و « بفرما ئید پاشا شمارا منتظر است » گفته از عقبش در دالان بزرگ
رسمی قبول داخل شدیم.
در یک طرف دالان يك ذات ریش سفید سرخ چهره فربهی بر
يك آرام چوکی تکیه زده نشسته بود ، و دیگر هیچکسی در دالان نبود،
مگر خلیل رفعت پاشا همین ذاتست.
جناب پاشا قیام نموده نزدیک خود حضرت پدر را برای نشستن چوکی
نشاندادند، و بنده را نیز در پهلوی شان امر به نشستن کرده به بسیار نزاکت
و حسن تواضع رسم احوال پرسی و خوش آمدی را ایفا نمود.
حضرت پدر نیز بواسطهٔ ترجمانی این عاجز کلمات مناسب حال و
مقام صرف فرمودند. و بقدر نیم ساعت از هر در ورهگذر سوال و جواب
نموده ناظر پاشا گفت :
من از مقصد شما آگاه شدم. پس حالا شما را با رشید بیگ بمابین
همایون ملوکانه در پیش حاجی علی بیگ روانه میکنم . او احوال شما را
بحضور ذات شاهانه عرض میکند: هر ارادهٔ سنیه که شرف صدور یابد از همان
قرار حرکت خواهید کرد.
ترجمتاً بحضرت پدر کلام ناظر پاشا را فهما نیدم، و بنابر امرشان گفتم:
که مقصد ما هم از حضرت پاشا همین است. بسیار تشکر میکنیم.
پاشازنگ الکتریکی خود را تاب داد. رشید بیگ درامد. و به او گفت:
با حضرت سردار در مابین میروی. و ایشانرا بحاجی علی بیگ تقدیم


صحیفه ۲۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

میکنی، و سلام مرا رسانیده و این توصیه نامۀ والی سوریه را نیز نشان داده عرض شدن احوال شانرا بخاکپای شاهانه رجا میکنی.
اینرا گفته بر پا خواست . ما هم عرض تشکرات بسیاری کرده با رشید بیگ از دالان بر آمدیم . و در عرابۀ خود مان که ما را انتظار میکشید سوار شده بسوی مابین همایون یعنی سرای همایون ( یلدین ) حرکت کردیم . باز از همان راهی که آمده بودیم فرو آمده و از سر جسر بزرگ مرور کرده، از غلطه و جادۀ طوپخانه ، و طولمه باغچه به بشکطاش و از انجا بر تپه یلدین برامده بمابین همایون رسیدیم. ویکسر در قصر بسیار عالی که بمابین مشهور است بالا برامده در اوتاق جناب حاجی علی بیگ برهنمائی رشید بیگ داخل شدیم.
حاجی علی بیگ عنوان قرین اول شهریاری ، و سر ما بینجی را حائزيك پير مرد باصلاح و تقوائیست که در سفرهای اول و دوم بمعیت حضرت پدر ، و در سفر سوم تنها و درینبار باز بمعيت حضرت پدر با ایشان ملاقات دست میدهد با حضرت پدر و این عاجز خیلی محبت و آشنایی بهمر سانیده اند ، واین چارم بار است که با ایشان ملاقات میکنیم ،
از دیدن حضرت پدر خیلی مسرت و بشاشت ابراز و تا به نیم دالان استقبال و مسافحه و معانقه نموده در پهلوی خود نشاندند. رشید بيك سلام ناظر داخلیه و توصیه نامۀ ولایت سوریه را تقدیم کرده رخصت شد .
اگرچه بی واسطۀ ناظر داخلیه نیز ما بمابین بنابر معارفۀ سابقۀ که با حاجی على بيك داشتیم میتوانستیم بیایم ولی سیاسته و رسماً اینواسطه ناظر داخلیه را اولتر و آسانتر دانستیم .
والحاصل حاجی علی بیگ بحضور شاهانه رفته و بعد از یکساعت وا پس آمده گفت :


صحيفه ۲۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد ۱

— احوال شما را بخاکپای شاهانه عرض کردم . به تبلیغ کردن سلام
مخصوص شاهانه را بشما مأمور شدم .
بنابر مراسم مخصوصه که از آداب دیرینه سلاطین آل عثمان است
گاه سلام شاهانه به کسی تبلیغ شود میباید که آن شخص همچنان
وضعیتی بگیرد که گویا بحضور خود شاها نه ایستاده ورد سلام میکند
لهذا همچنان يك وضعیتی گرفته از حد زمین سه بار تمنا کردیم . حاجی
علی بیگ باز بر سخن خود دوام نموده گفت :
— فرمودند که : تا یکچند روز در مهمانخانه شاهانه ما مهمان خاص
شاهانه ما خواهید بود .
باز کرنش و تمنا !
— بعد از انکه یکچند روز استراحت کنید برای رفتن حجاز بشما
رخصت میدهم .
تشکرها و دعاهای دوام دولت شاهانه را بجا آوردیم . بعد ها جناب
حاجی علی بیگ خدمتگار خودر اخواسته بحاضر نمودن مهمان دار خاص
سعید بیگ ، و مهماندار دوم حاجی ابراهیم افندی امر نمود .
بعد از یکچند دقیقه هر دو مهماندار از دروازه دالان درآمده و تا
مين يك تمنایی کرده منتظر امر شدند . حاجی علی بیگ افندی سعید
بیگ را خطاب نموده گفت :
— حضرت سردار، مهمان خاص ذات شوکتسمات شاهانه میباشند.
در مهمانخانه خاص موقع ( نشان طاش ) ایشان را میبرید و از همه جهت
اسباب استراحت و احترام شانر احاضر و آماده میسازید ، و طعام شانرا
از مطبخ خاص مقرر میدارید ، یگانه آرزوی شاهانه راحت و رفاهیت
مهمانان عزیزشافست ، از همانقرار عمل میدارید .


صحیفه ۲۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
مهمانداران تا بزمین تمنا نموده اطاعت نمودند. حاجی علی بیگ گفت:
- حالا وقت طعام نزدیکشده اگر بر شما تکلیف نباشد طعام را باهم
بخوریم، و نماز پیشین را ادا کرده بروید بد نخواهد بود.
گفتیم - بسیار تشکر میکنیم. صحبت شما تکلیف نی بلکه عین فخر
و شرف است.
گفت - منهم از صحبت شما بسیار محفوظ میشوم. آیا در راه از سبب
طوفان یا دگر رهگذر زحمت ندیده اید: (*)
گفتم - الحمدالله به بسیار آسودگی و سیاحت خوبی آمدیم. هیچ
زحمت و کلفتی ندیدیم.
گفت - در شام شریف انشاء الله درین وقت براحت هستید، و از
جهت امور معیشت چیزی تنگی و مضایقه ندارید؟
گفتم - الحمد الله بسایه مرا حمایه حضرت خلیفة المؤمنین هیچ
مضایقه نداریم از وقتیکه تنخواه ماهانه چهل لیره عثمانی ابلاغ فرموده شده
بکمال راحت و آسودگی معیشت میکنیم. امور اداره خانه و اکثر رسو
مات دنیوی خود را بگردن فرزندم ( محمود ) انداخته ام، خودم بعبا
دت وطاعت حضرت خلاق عظیم الشان خود در حضور حضرت یحیی
علیه السلام، و دعای ترقی دولت اسلام مشغول میباشم.
والحاصل تا بوقت طعام به همین گونه صحبتها بسر آورده در اوتاق طعام
خوری بر سفره نشستیم، و به بسیار محبت و شیرینی طعام را به انجام رسا
نیدیم. و نماز پیشین را نیز بجماعت ادا کرده با مهماندارهای خود به مهما
نخانه که برای ما تخصیص شده بود روانه شدیم. عرابه کراهنی خودما
(*) بعد ازین در سوال و جوابی که بتبعیت حضرت پدر با بزرگان و ارکان دولت گفتگو
میشود هرگاه (گفتم) بنویسم معلوم باشد که کلام طرفین را ترجمه کرده (گفتم) مینویسم.


صحیفه ۲۱۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

مارا انتظار داشت در عرابه نشسته مهماندار ما عرابه چی را (نشان طاش) گفته امر بحرکت داد .
ازین تپه که سرای ( یلدز ) بران وا قعشده و تپهٔ دیگری که نشان طاش موقع مرتفع بسیار با نزهت دران کائنست درمیان این هر دو تپه يك وادی بسیار عمیق پر سبزه و درخت بسیار لطیفی واقعشده ، وسرکهای بسیار پخته و منتظمی ازین تپه تابه آن تپه از میان این وادی عبور نموده است . این است که عرابه چی همین وادی را تعقیب نموده برتپهٔ نشانطاش برامد ، ودريك جادهٔ بسیار صفادار عریض پاك وخوش هوایی واصل شد که در دوطرف این جاده عمارت ها و باغچه های بسیار عالی وخوش بنایی مبنی شده است که این بنا ها وعمارات باشوکت وزینت همه گی مال نشیمنگاهها وحرمسراهای وکلاو وز را واصحاب رتب عالیه میباشد .
مهماندارماجناب سعید بیگ عرابه را در پیش يك قصر بیقصور معمور پرسروری به توقف امر نمود . مهماندار دوم ماحاجی ابراهیم افندی که پیشتر ازما برای ترتیبات آمده بود بادیگر خد متگاران مهمان خانه در پیش عرابه آمده دروازهٔ عرابه را باز کردند ، و (بفر مائید ، خوش آمدید، صفا آوردید)گفته در دایرهٔ مهمانخانهٔ شاهانه مارا داخل ، ودرطبقهٔ دوم عمارت مذکور واصل کردند. سعید بیگ به بسیار تواضع پیش آمده گفت :
بهترین دایره های مهمانخانهٔ شاهانه همین دایره است که برای شما تخصیص کرده ایم. این دالان بزرگ قبول کردن مهمان و نشستن شما، این اوتاق خوابگاه خود حضرت سردار ، این اوتاق استراحت وکار شان ، این او تاق خوابگاه بیگ افندی ، این دالان نان خوری اینهم غسل خانه که هروقت آب گرم وصابون وهمه لوازمات حمام دران موجود


صحیفه ۲۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

است، این هم اوتاق كوچك آبدست گرفتن و توالت .
مهماندار مایگان یگان ازین اوتاقها را باز کرده بما نشان داد . این
دایره حقیقتاً خیلی منتظم، و بترتیب تمام تزئین یافته . از زینه سنگ مر
مر باقالین انگریزی مفروشی در يك (كوريدور) که در عمارتهای ملك
ما آنر ارهرو یا کوچه میگویند بالا میشود، این کوریدور، یار هر و یا کوچه
بشکل مدوريك دايره ایست که مساحه سطحیه آن تخمیناً ده متر مربع
می آید . کتاره برنجی گلت کرده زینه بسوی شرقی این دایره واقعده،
و بمقابل آن دروازه دالان قبول کردن مهمان و نشستق باز میشود که پنجره
های بزرگ یکباره آئینه آن در برنده که بسوی جاده است باز میشود .
زمین دالان باقالین های ایرانی و اناطولی بسیار ظریفی مفروش، و با
میز و آئینه های قد نما، و چوکی و کوچهای اطلسی مزین است . در
خود كوريدور نیز در جاهای مناسب کوچها، و آرام چوکیها، و آئینه
ها گذاشته شده، و زمینش باقالین انگریزی خوشرنگی مفروش میباشد.
دروازه های اوتاقهای خواب، و استراحت و غسل خانه و غیره همه کی
از همین کوریدور باز میشود . او تاقهای خواب، و استراحت ما نیز از هر
جهت مکمل و خیلی مزینست . علی الخصوص چارپایی های برنجی گلتی
آن با چنان فرشهای نرم و لطیف پاک و پشه خانه های خوش قماشی
آرایش یافته که بهتر از ان در کراند اوتل پاریس هم تصور نمیشود . این
مهمانخانه شاهانه بغیر ازین دایره که برای ما تخصیص یافته پنج دایره دیگر
را مالك است كه سه دايرة آن در همین طبقه وسطی، و سه دایره دیگر
در طبقه سومین میباشد . اما بسبب مرکز بودن این دایره منتظمترین
و خوش فرش ترین دایره ها شمرده میشود .
و الحاصل با حضرت پدر در دالان بزرگ نشستیم . سعید بیگ


صحیفه ٢١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

که از ارباب رتب ممتاز است نیز با ما نشسته از لوازمات مهما نداری لحظه فرو
گذاری نمیکرد . درین اثنا که دو ساعت بشام مانده بود حضرت پدر فرمود:
- ما و تو هم عجب بیوفا مردمی هستیم !
گفتم - ندانستم پدر ؟ آیا چه مراد میفرمایند ؟
فرمودند - آیا مادیگر رفیقی نداشتیم ؟
گفتم - ها ! ابو محی الدین !
فرمودند - بلی ، آن بیچاره را سراسر فراموش کردیم . همین دم بر
خاسته برو ، عرابه هم حاضر ایستاده است . هم يك تلگرافی بشام میکنی
که آن بیچاره ها خاطر جمع شوند ، و هم ابو محی الدین را گرفته با خود
می آوری .
سمعاً و طاعتهً گفته برخاستم ، و در عرابه نشسته عرابه چی را
برفتن كمرك استانبول امر نمودم . عرابه چی اسپهای خود را که خوب
دم شان راست شده بود قمچین کرده از جاده عالی نشان طاش برجاده
(عقارات همایون) كه يك جاده بسیار با شوكت و هیبتی میباشد ، و ازدو
طرف با عمارات بهم متصل يك رنگ و يك نسق که از همدگر هیچ فرق
عمارات آن نمیشود فرو آمده در (بشکطاش) که از محله های معتبر است،
و از پیش روی سرای شوکت احتوای (طولمه باغچه) که تعریف آن در
فصل مخصوصش بیان خواهد شد، و جاده بزرگ تراموای بر (قباطاش)،
و (طوپخانه) و بازار (غلطه) ، و جسر جدید را مرور نموده بر (امین
اوکی) به كمرك استانبول آمدم که این مسافه بیشتر از چهل دقیقه
يك مسافه ایست .
از عرابه فرو آمده داخل دارۀ كمرك و ازا نجا به ريخنم آمدم .
ابو محی الدین بیچاره را در جایی که گذاشته بودم یافتم که بر بکسها و بستره ها


صحيفه ۲۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم
تکیه زده بخواب رفته بود . ( ابو محی الدین ! ) گفته آواز دادم . بتلاش برخاسته گفت :
آه افندی من ! مرا چقدر به اندیشه و وسواس انداخته بودید ! الحمد لله که شما را سلامت دیدم .
گفتم – چرا به اندیشه افتادی ابو محی الدین ؟
گفت – یاسیدی ! چسان به اندیشه نیفتم ! آمدن قومیسر پولیس به واپور ، ورفتن شما با پولیس ، و تا بحال معلوم نشدن شما مرا بهلاکت رسا نیده زیرا شنیده ام که درینجا به ادناشبهه انسانرا بقعر بحر غرق میکنند . اگرچه استبداد ، و خوفناکی حضرت عبد الحمید خان درینباب ابو محی الدین را ذی حق میشمارد ، و بسی از ینگونه وقوعا تها شده است ولی الحمد لله که ما مرد مان مسافر و مهمان دولت را از ینگونه واقعات برکنار داشته . لهذا ابو محی الدین را گفتم :
هیچ اندیشه مکن ! آن پولیسها برای عزت و احترام ما بودند نه از برای فلاکت . برخیز اشیا ات را بردار که برویم .
يك دو حمالی گرفته اشیا را بعرا به نقل دادیم . و از کیفیت احوال امروزی به ابو محی الدین آگاهی داده و بردن اورا بمهمانخانه پادشاهی بر عرابه جی تنبیه نموده خودم به تلگرافخانه که نزديك كمرك ومتصل جامع بزرگ ( ینی جامع ) بود آمده به اینمضمون يك تلگرافی بشام کشیدم : ( شام – خانه سردار افغان – صحت داریم – به التفات شاهانه سرفراز ، و در مهمانخانه شاهانه مهمان شدیم – خاطر جمع دارید – اخبار صحت خود تا برا بتلگراف روانه کنید . (محمود طرزی) این تلگراف راهم دو طرفه کشیدم که زود جواب آن بیاید . بعد از کشیدن تلگراف يك عرابه پايتون منتظم گرفته از راه غلطه و بيك


صحيفه ٢١٦ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم

اوغلی، و شيشلی، و مکتب حربيه به نشان طاش، و مهمانخانه آمدم. حضرت پدر نماز شامرا خوانده و انتظار مرا داشتند. فرمودند:
— آمدی فرزند!
گفتم — بلی، ابومحی الدین را پیشتر فرستادم خودم برای کشیدن تلگراف یکقدری معطل شدم.
درین اثنا خدمتگار سفره که آنرا (سفره جی باشی) میگویند درآمده و (طعام حاضر است) گفته بيك وضع احترامی بایستاد. برخاسته به اوتاق طعامخوری در آمدیم. در آنجا سعید بیگ ما را استقبال نمود میز طعام به بسیار زینت و پاکی حاضر شده بود، و به اصول ترکی ترتیب شده بود. ولی برای دونفر چوکی و بشقاب و کارد و قاشق و پنجه گذاشته شده بود. حضرت پدر فرمود:
— سفرۀ ما ناقص است برای يك نفر دیگر نیز لوازمات را حاضر کنید.
سعید بیگ گفت:
— سفره برای حضرت سردار، و بیگ افندی آماده شده، و برای محی الدین آغا در پایان سفره گذاشته شده است!
گفتم — مقصد ما از محی الدین آغا نیست. آیا جناب بیگ با ما بطعام خوردن تنزل نمیفرمایند؟
گفت — استغفر الله! حد من نیست که با مهمان عزیز ذات شاهانه بر سفره بنشینم، وظیفۀ من خدمتست.
حضرت پدر باصرار بسیاری سعید بیگ را بر سفره بنشاند. به اشتهای تمام طعامهای متنوعۀ لذیذۀ خوان الوان پادشاهی را خورده، و دعای ترقی دولت و شوکت اسلامیه را ادا کرده از میز طعام برخاستیم. همۀ اوتاقها و دالانها و کوریدور این مهمانخانۀ عالی با چراغهای گاز هوا مانند روز روشن


صحیفه ۲۱۷ سیاحت نامه قطعه روی زمین جلد دوم

تنویر شده است . بعد از ادای نماز خفتن حضرت پدر به او تاق خوابگاه
خود داخل شدند . منهم یکقدری با سعید بیگ در برنده دالان که از آنجا
منظره لطیفه شبانه استانبول تا به بسیار جاها جلوه گری داشت قدم زده
به او تاق خوابگاه خود داخل شدم . و بسبب مانده گی راه زود بيك
خواب راحتی فرو رفتم .

روز سه شنبه ۴ ذیقعده

امروز بسبب مانده گی دیروز یکساعت بعد از طلوع از خواب بیدار
شدم ولی حضرت پدر بقرار عادت دایمی شان از وقت بیدار بودند .
هماندم دریشی کرده بحضور حضرت پدر در دالان آمدم . سلام داده از
صحت و تندرستی وجود مبارک شان جویا شدم . فرمودند :
هوای اینموضع خیلی لطیف ، و دیشب را براحت تمام بسر آوردم .
خودت انشاء الله خوبی ؟
گفتم ـ الحمد لله بسیار خوبم ! آیا حضرت پدر چای نوشیده اند ؟
فرمودند ـ مهماندار ما آمده بود ، و از حاضر بودن چای و ناشتاییان
کرد ولی من گفتم حالا باشد تا ( محمود ) برخیزد .
درین اثنا سعید بیگ آمده ، و با من احوال پرسی کرده گفت :
ـ رجا میکنم از حضرت سردار جویا شوید که انشاء الله استراحت
فرموده اند ، و بچای و ناشتاء میل دارند ؟


صحیفه ۲۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

پدر فرمودند که بگو – الحمدلله بسایه مراحم وافر شاهانه از هر جهت آسوده و استراحت تمام داریم ، و از جناب شما هم مخصوص تشکر میکنیم.
اینرا گفته بر پا خواستیم، و به اوطاق طعام خوری آمده برمیز ناشتا که به بسیار نظافت آراسته شده بود نشستیم. چای ، شیر، مسکه بسکوت، دوسه قسم پنیر ، زیتون ، مربا و غیره موجود بود . ناشتارا صرف نموده پس بدالان آمدیم. هنوز نه نشسته بودیم که خدمتگار مهمان خانه درآمده درميان يك پتنوس نقره ئين كوچك يك تلگرافنامه آورد . دانستم که جواب تلگراف شاه ست، تلگرافنامه را باز کرده به اینصورت بحضرت پدر ترجمه کرده خواندم :
« استانبول – مهمانخانه همایون – تبريك ميكنيم – همه ما صحت »
امضا
« داریم – خاطر جمع باشید . همه افراد عائله سردار افغان »
از ین تلگرافنامه مسروریت زیادی حاصل شد. زیرا از صحت عایله خاطر جمع شدیم . حضرت پدر فرمود :
- حالا لازم آمد که بمکتوب هم مفصلاً برایشان حوادث بنویسیم تا بخوبی خاطر جمع شوند .
از سعید بیگ پرسیدم که :
- آیا روزهای داك سوریه بشما معلوم است که کدام کدام روز هاست؟
گفت – بلی ، در هفته سه بار منتظم داك میرود، امروز روز داکست ، روز پنجشنبه و شنبه نیز داك هست .
حضرت پدر فرمود :
- چون چنین است فرصت را فوت مکن . مکتوب بنویس زیرا چشمههای اشکبار، و وضعیت حسرت آثار رفیقه ات در روز وداع هیچ گاه مرا از تأثیر خالی نمیگذارد . هیچ نباشد در هر داك بمكتوب خود که نصف ملا


صحیفه ۲۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

قات است اوراتسلی دادن ضرور است .
بنابرین هم حضرت پدر وهم بنده در اوتاقهای کار که مینوشته و
همه لوازمات مکتوب نویسی در ان مهیاست آمده يك مکتوب سوز ناك
اشتیاقانه نوشتم . هنوز پاکت را نه بسته بودم که دروازه اوتاقم آهسته زده
شد: « در ائید » گفتم . سعید بیگ در آمده گفت :
میر الای «کنعان» بیگ یاورذات شاهانه برای احوال پرسی
حضرت سردار از طرف ذات شاهانه مأمور آمده در دالان انتظار دارد.
حضرت سردار را خبر بدهید .
هماندم برخاسته بحضور پدر آمدم ، و از کیفیت عرض کردم .
فرمودند : ـ تو پیشتر برو . این است که منهم میآیم .
بدالان آمدم ، وبا کنعان بیگ مصافحه کرده رسم خوش آمدی
را بجا آوردم . واز آمدن حضرت پدر ، وعرض تشکر بیان کردم .
این کنعان بیگ يك جوان رعنای بسیار خوش چهره میباشد که بلباس
نیم رسمی پرگدی و کوردون یاوریی بسیار خوش برش چست وچالاکی
ملبس است .
هنوزنه نشسته بودیم که حضرت پدر تشریف آوردند . کنعان
بیگ وضعیت عسکرتی خودراگرفته، وعسکروارى يك تمثانی کرده گفت :
شوکتما ب افندى مبابواسطه این عبد احقر شان از احوال شما استفسار
میفرمایند ، واز صحت و استراحت شما جویا میشوند ، وهم يك عرابه
مخصوصه از اصطبل عامره برای شما تخصیص فرموده فرستاده اند که تا
بوقتیکه در شهر ما باشید سیرو سیاحت بکنید .
اینسخن او را عیناً بحضرت پدر ترجمه کردم ، فرمودند که بگو :
از مراحم سنیه ذات شوکتسمات ملوکا نه شان عرض شکران
بی پایان میکنم . ازهنگامیکه بزیر جناح مستلزم الفلاح حضرت خلیفه


صحيفه ٢٢٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

المؤمنین دخالت کرده ام همه عمرم را براحت نعیم گذرانیده ام ، در ینوقت در مهمانخانه شاهانه بکمال راحت ورفاهیت دم گذار اوقات حیات بوده دعای خالی از ریای عمر وعافیت شاهانه را ورد زبان دارم .

این گفتگوها بپا ایستاده اجرا شد . بعد ازان حضرت پدر نشسته کنعان بیگ را نیز به نشستن امر نمودند . من وسعید بیگ نیز نشستیم . حضرت پدر با کنعان بیگ محبت و التفات زیادی فرمودند ، و بزبان افغانی بنده را بعضی اوامر عطافرموده بنده نیز برای اجرای آن بیرون بر آمدم . و يك عبای بسیار اعلای ابریشمئی کار حما (١) ويك طاقه شال کار کشمیر، ويك كلاس نقره ئی پر نقش و نگار کار هند که با خود داشتیم دريك پتتوسى گذاشته وبدست يك خدمتگار داده آوردم، و گذاشتن پتوس را در پیش کنعان بیگ امر نموده گفتم .

حضرت پدر قبول فرمودن این هدیه ناچیزانه را بطریق یادگار محبت ووداد آرزو میکند .

گفت - بسیار بسیار تشکر میکنم ، یادگار قیمتدار حضرت سردار را برای تبرك بكمال مفخرت قبول میکنم .

والحاصل بقدر نیمساعت نشسته و يك قهوه نوشیده کنعان بیگ رخصت شده رفت ، بنده تا بسر زینه او را مشایعت کرده پس بحضور پدر آمدم . فرمودند :

- میدانی فرزند که چه کنیم ؟

گفتم - امر از حضرت پدر است !

فرمودند - در همین عرابه که ذات شاهانه برای سوارئی ما احسان فرموده بنشینیم، و برای ایفای شکرگذاری همایون ملوکانه رفته بواسطهٔ حاجی علی بیگ عرض شکران خود را عرض نمائیم .

(١) حماد ر ما بين شام وحلب يك شهريست .


صحیفه ۲۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
گفتم - بسیار مناسب است .
لهذا بامهاماندار خود سعید بیگ در عرابه نشسته بمابین همایون رفتیم
عرابه ما خیلی مطنطن و منتظم ، و بدو اسب ویله صبا رفتاری بسته بود .
حاجی علی بیگ به بشاشت بسیاری ما را قبول کرده گرم گرم احوال پرسی
نمود و از مقصد ما آگاه شده بحضور همایونی برای عرض شکر گذاری
ما برفت. بعد از یکساعت از حضور بر آمده بقرار روز اول باز سلام شاهانه
را آورده تبلیغ نموده گفت :
- شوکتمآب افندی ، میفرمایند که مقصد شاهانه ما همانا راحت
شماست ، تا در استانبول باشید هر روزه بسیر و سیاحت جاهای دیدنی شهر
مأذونید، و برسعید بیگ امر است که شما را بگرداند و نگذارد که دق شوید .
ماباز بهمان وضعیت روز اول تمناهای زمینی و کرنشها و دعاهای لازمه
را ایفا نمودیم . و با حاجی علی بیگ بمصاحبه و مکالمه نشستیم . درین اثنايك
ذات بسیار محترم ریش سفید خوش چهره میانه بالائی در دالان داخل شد .
حاجی علی بیگ به احترام تمام قیام کرده، و «بفرمائید پاشا !» گفته بنشستند .
بعد از جور پرسان پاشای مذکور را خطاب نموده گفت :
- پاشا ! شما جناب سردار راه بشناسید ؟
گفت - نی هنوز بصحبت و شناسایی شان کامیابی حاصل نکرده ام .
بنابرین حاجی علی بیگ معرفتی حضرت پدر و بنده را با پاشای مشار
الیه نمود ، و پاشا را به اینگونه بمانشاسانید :
- جودت پاشا را بشما تقدیم میکنم . یکی از وزرای معتبر دولت
علیه هستند که درینوقت ناظر عدلیه میباشند . خیلی عالم فاضل قانون
شناس مورخ يك ذاتی هستند .


صحیفه ۲۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
جناب دولتمآب جودت پاشا
ترجمه گفتم – تشرف کردیم. اگرچه حضرت شانرا شخصاً ندیده
ام ولی اوصاف کمالات شانرا از وقتی که بدولت علیه آمده ایم میشنوم


صحیفه ۲۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و اثرهای تألیف کرده شانرا دیده ایم . از جمله ( تاریخ جودت ) نام اثر بینظیر شان که از ( ۱۲ ) جلد مرکب است – اگر چه خود من به ترکی نمیدانم و از مطالعه آن محرومم – ولی از مقدمه آن بعضی پارچه هائیکه فرزندم ( محمود ) بفارسی ترجمه کرده و من خوانده ام درجه اقتدار و کمالات شانرا تا یکدرجه استنباط کرده توانسته ام .
جودت پاشا گفت – منهم از ملاقات شما ممنون شدم . پیش ازین هم از اوصاف کمالات شما و صلاح و تقوای شما از بعضی کسانی که از شام می آمدند میشنیدم . از آمدن شما به استانبول نیز امروز بواسطه اخبارها خبر شده بودم. ازین حسن تصادف که با شما ملاقی شدم خود مرابختیار میشمارم .
ترجمتهً گفتم – بختیاری بما عائده است که با دانشمنديك ذات عاليقدر و عالم فاضل ، ومؤرخ شهیری ملاقات کردیم .
جودت پاشا گفت – استغفر الله ! آیا در مملکت شما کدام تاریخها متداولست ؟
ترجمتهً گفتم – تاریخھائیکه بفارسی نوشته شده و در مملکت ما متداولست بهترین آنها ( روضة الصفا ) نام تاریخ خاوند شاه ، وطبری ، وفرشته ، و از همین قبیل تاریخهاست .
گفت – این تاریخها که فرمودید بعضی از آنها را منهم دیده ام ، اگرچه بدنیست ولی بطرز و ترتیب قدیم نوشته شده اند که برای وقت حاضر بدرد نمیخورند . زیرا تاریخهای این زمان يك ترتيب نو خوبی دارد که انسانرا بر احوال عمومی عالم به ترتیب ( قرون ) آگاه میسازد . علی الخصوص که آن تاریخها از عالم فرنگستان هیچ بحث نمیرانند حالا آنکه مهمترین و وقایع تاریخیه را قطعه او روپا بوجود آورده ؛ دیگر اینکه جغرافیا ، و اتنوغرافیا یعنی علم احوال انساب ، و آرخیولوژی یعنی علم آثار عتیقه که اینها اساس علم تاریخ را تشکیل میدهند در تاریخهای طرز قدیم هیچ بحث


صحیفه ٢٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
از انها نمیشود. و هم اکثر انها تاریخهای خصوصیست، تاریخ عمومی نیست
حالا انکه تاریخهای عمومی این زمان بر چهار دور تفریق یافته که دور اول
انرا (قرون اولی) ، و دور دوم انرا (قرون وسطی) ، و دور سوم
انرا (قرون اخیره) و دور چهارم انرا (عصر حاضر) میگویند از
ابتدای خلقت عالم تا به انقراض ایمپراطوری غربی (روما) قرون
اولی، و از ان انقراض مذکور تا بفتح (استانبول) ، (قرون وسطی) ،
و از فتح استانبول تا به انقلاب کبیر (فرانس) (قرون اخیره) ، و
از انقلاب کبیر تا بزمان ما (عصر حاضر) گفته میشود .
حاجی علی بیگ بسخن اغاز کرده بطور مزاح امیز مجودت پاشا گفت :
پاشا ! هرگاه سردار خبر شود که شما واضع قانون ملک ما شده اید،
و فقه شریف را بطرز قانون بنام (مجله احکام عدلیه) ترتیب و تدوین
داده اید این فضل و عرفان فروشی شما بیهوده میرود .
گفت — ایا چرا؟
گفت — زیرا در ملک اینها قانون نیست، و از قانون بد میبرند. بلکه
قانون را کفر میشناسند .
گفت — من اینسخن شما را تصدیق نمیکنم : حضرت سردار هیچگاه
اینچنین يك فکر خلاف منطق را ادعا نخواهند کرد !
حاجی علی بیگ بنده را خطاب نموده گفت :
این محاوره مرا با حضرت پاشا بحضرت سردار بفهمانید .
بنده نیز عرض نمودم بدر فرمود :
اگر قانون مخالف شرع شریف باشد، و احکام شریعت را پامال
کند البته که ما ان قانون را بد، و کفر میشناسیم، و اگر قانون به احکام
شریعت دخل و تعلق نداشته باشد، و برای سیاسیات مملکت وضع شده باشد


صحیفه ۲۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دران قانون هیچ گفتگویی نداریم.
پاشا گفت – احکام شرع شریف دایما محفوظ است در نفس پایتخت
سلطنت سنیه (باب مشیخت پناهی) و در هر ولایت ممالک محروسه (محکمه
های شرعیه) بر پا و احکام شرع شریف مرعی الاجراست. ولی چون
معاملات سیاسیه، و مناسبات مدنیه روز بروز افزونی میگیرد و تجارت
وصناعت واختراعات بشر به بیک سرعت خارق العاده پیش میرود قوه
اجرائیه یعنی حکومت برای حسن اداره وانتظام مملکت و درستی معاملات
داخلیه وخارجیه خود مجبور است که بعضی قوانین ونظامات وضع کند،
وحقوق حکومت را بارعیت وحقوق رعیت را با حکومت بواسطه آن
قوانین محافظه نماید که درینوقت قوانین یک علم مخصوص مدونیست که آنرا
(علم حقوق) میگویند.
حضرت پدر فرمود :
- شریعت غرا هم سراسر حقوق است. وبرای محافظه حقوق
موضوعست.
پاشا گفت – بلی، درین هیچ شبهه نیست، وحقوق از شریعت خارج
نمیباشد. مگر اینقدر شده که در ترتیب وتدوین واصول وضع وتحریر،
(علم حقوق) يك لباس دیگر پوشیده مثلا شریعت غرا قاتل متعمد را
قصاص امر فرموده. پس اگر برای تشکیل اداره ضابطه و پولیس يك قا
نون منتظم مضبوطی وضع نشود، و پولیس های بسیار با دقت و باريك
بین مانندی بهم رسانیده نشود محتسبهای عمامه بزرگ ریش در از مسواک
بسر، قاتل مجهول الاحوال پنهان شده در بدر را چسان بدلایل وامارات
متوالیه، وجستجوها وتحریات موشکافانه وتبدیل قیافت ها و هزارگونه
نیرنگها وحیله ها از زیر هزار پرده ها واختفاگاهها پیدا خواهد توانست؟


صحیفه ٢٢٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و اگر قاتل حقیقی پیدا نشود و بقصاص نرسد آیا حکم شرع شریف معطل
نمی‌ماند؟ علی الخصوص در جاهائیکه نظام و انتظام پولیس منتظم نباشد بسی
ناگواریهای دیگر بظهور میرسد. مثلا بعوض اصل قاتل يك بیگناه دیگری
مغدور میشود، و یا آنکه اصل قاتل پیدا نشده دیت بر بسی بیگناهان دیگر
حواله شده خانمانها خراب میشود و اصل قاتل از میان ضایع شده حقوق
شریعت پامال میشود، حالا آنکه پیدا کردن قاتل از وظایف ضروریه
دولت است، و آنهم بوجود نمی آید مگر بقوانین منتظمه شدیده ضابطه،
و بهمرسانیدن پولیسهای باريك بين جن مانند.
پدر فرمود — در ینباب بشما حق میدهم. زیرا اینگونه قانون محض
برای خدمت احکام شریعت است.
پاشا گفت — من میدانستم که شما حق شناس يك ذاتی هستید و
ازین بود که بمقابل بیگ افندی شما را مدافعه کردم. حالا اگر اجازه بدهید
یکقدری برای شما از تقسیم قوانین موضوعه خود ما بطرز مختصر و فهرست
بیان کنم تا خوبتر ازین فکر شما تصحیح شود:
پدر فرمود — بسیار تشکر میکنم، و موجب استفاده ما میشود. بفرمائید.
پاشا گفت — قوانین، یعنی (علم حقوق) اولا بر دو قسم منقسمست
که یکی را (حقوق طبیعیه)، و دیگرش را (حقوق موضوعه) مینامند.
حقوق طبیعیه، عبارت از همان حقوقیست که در فطرت انسانیه بالقوه
موجود است که بواسطه آن حق و باطل، و خوب و بد را از هم فرق
میدهد، و انسانرا میداند که بچه گونه چیزها حق دارد، و در چه قسم
چیزها حق ندارد، و این حقوق وجدانیه و اخلاقیه است، ولی چون
اخلاق و وجدان در همه افراد بنی بشر یکسان و بيك وتيره کامل نمیباشد
از انرو برای وضع نمودن حقوق موضوعه مجبوریت دستداده است.
منبع و مأخذ حقوق موضوعه عبارت از قوانین، و عرف و عاداتست که


صحیفه ۲۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

در يك مملکتی جاری و مرعی میباشد که آنهم بر دو قسم بزرکی منقسمست . یکی ( حقوق خصوصیه) ، و دیگری (حقوق عمومیه) . حقوق خصوصیه ، مناسبات و معاملات افراد اهالی را با یکدیگرشان تعیین و تحدید مینماید . دیگرش ( حقوق عمومیه ) است که مناسبات دولت را با افراد اهالی و از اهالی را با حکومت معین میدارد. این حقوق عمومیه نیز بر دو قسمتست : یکی ( حقوق عمومیه داخلیه ) . دیگرش ( حقوق عمومیه خارجیه ) . حقوق عمومیه داخلیه سه قسم دیگر را در بر دارد که عبارت از ( حقوق اساسیه ) ، و ( حقوق اداره ملکیه ) ، و ( حقوق جزائیه ) میباشد که هريك ازینها شعبه ها و تفصیلات زیادی دارد . حقوق عمومیه خارجیه عبارت است از قواعدی که حقوق ومناسبات دولتها را مابین همدیگر شان و حقوق افراد يك دولت را با افراد دیگر دولت تعیین میکند و آنرا علم (حقوق دول) یا ( حقوق بین الملل . ) مینامند . پس این است که در باب تقسيم وتعريف ( علم حقوق ) بصورت اجمال همینقدر شمار ا درس دادم ، واگر بتفصيلات وتوضيحات همه آن آغاز کنم باید که ( مكتب حقوق ) را با جمله کتب مدونه مطبوعه قانونیه درینجا جمع آورده سالها دران بحث و مذاکره نمائیم که اینهم بدرد رفیق ما حضرت حاجی علی بیگ افندی نمیخورد !
حضرت پدر فرمود ـ مقصد ما ودعای ما همینست که دولت اسلام دوام و بقایابد ، و ترقی روز افزونرا مالك شود بهر صور تیکه باشد .
وقت به دوازده و نیم بجه رسیده بود . درین اثنا خدمتگار دروازه او تاق طعام را باز کرده و ( طعام حاضر است ) گفته منتظر امر به ایستاد ، حاجی علی بیگ [ بفرمائید ] گفته هر چهار نفر ما در او تاق طعام داخل شديم ، وهرکس بموقع مخصوص خود در اطراف میز مدور آلا ترکه


صحیفه ۲۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
نشسته بکمال مسرت بطعام آغاز شد.
بر سر سفره باز بنا بر تشویق و تحريك حاجی علی بیگ سخن از قوا
نین بمیان آمد ، ومقصد حاجی علی بیگ ازینسخنان محض خواهش يك
مباحثه ومناقشه بود که درمابین حضرت بدر وجودت پاشا بوقوع آید،
و برای خود او يك خوش طبعئی حاصل شود . زیرا تعصب فوق العاده،
وآتشین مزاجی شاه، ادر تعصبات شرعیه بملاقاتهای سالهای سابق دیده
وشناخته بود . حالا نکه از انوقت تا به این اوقات سالها گذشته و تبدلان
کلی در طبایع حاصل شده ! از انرو بیگ افندی بر مقصد خود نایل نیامده
حاجی علی بیگ حضرت پاشار اخطاب نموده گفت :
ـ پاشا ! شما هر چه که میگوئید بگوئید ، اما حضرت سردار همین
شکر را میکند که الحمدلله در ملک خودشان قانون ها و این بدعتهای فرنگستانی
جاری نیست و السلام !
حضرت بدر فرمود ــ مخلص شما به این چیزها سر و کاری ندارم
از ملک خودهم بصورتی نه بر آمده ام که باز خیال رجعت آنرا داشته باشم
در شام شریف بزیر سایه پادشاهی بکمال راحت بسر میآرم . سروکار من
باجوامع شریفه و مراقد مبارکه انبیا ، واصحاب ، و اوليا وصلحاست.
جوامع شریفه ، و مراقد مبارکه را آنقدر خوش فرش ، و منور و با
زینت و معمور می بینم که ما فوق آن تصور نمیشود . هریم شب که ازخانه
خود میرایم تا بجامع حضرت یحیی علیه السلام در بازارها و کوچه های
بسبا پاك وصاف ، وروشن بكمال امنیت و خاطر جمعی میروم نه کسی بر
حقوق شخصیه من تجاوز میکند ، و نه خودرا بر حقوق کسی به تجاوز
ذی حق میدانم . حقوق محفوظ ، صنعت ، تجارت ، معموریت آزادی
را بر کمال می بینم که همین چیزها را برای ملک خود نیز از درگاه الهی تمنى


صحيفه ۲۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دارم . زیاده برین چه ؟
جودت پاشا گفت – آیا یکی ازین چیزها را مخالف شرع شریف می بینید؟
حضرت پدر فرمود – حاشا !
جودت پاشا گفت – پس محقق بدانید که اینها همه از فیض قوانین
منتظمه ایست که وضع شده . جوامع شريفه ومراقد مبارکه از قانون
اوقاف معمور است. راهها وبازارهای پاك وستره روشن از قوانين منتظمه
بلدیه ، امنیت و آسایش از قوانین ضبط وربط ضابطه و پولیس ، محافظهٔ
حقوق از قوانین متینهٔ عدلیه ، ترقی صنعت ، ترویج تجارت ، تزیید معمو
ریت ، از قوانین مکملهٔ اداره ملکیه ، و قانون تجارت ، وقوانين امور
نافعه و قانون معارف بوجود آمده است .
حضرت پدر فرمود – شریعت غرای ما همه این احکام جلیله را در
بردارد ، وكتب فقهیهٔ ما از همهٔ اینها تفصیل داده . پس چرا شما این را
قانون نام نهاده اید ؟
جودت پاشا گفت – درین هیچ شبهه نیست ! ولی علمای ما اینمسئله
ها را خیلی مغلق ، و پیچیده ، و بهم آمیخته وغیرمدون نوشته اند که پیدا
کردن آنرا بورق گردانی بی كتابها، وتعميق بی فکرها واندیشه ها
موقوف کرده اند . حالا نکه قانون در زبان یونانی قدیمی های راست
بر فقرات یعنی بند دار را میگویند . لهذا این کلمه مستعربست که برای
کتابهای قانون که فقره فقره نوشته میشود مستعمل شده است .
درین اثنا حاجی علی بیگ بحضور ذات شا ها نه طلبیده شد که طعام
هم به انجام رسیده بود. لهذا ما هم از جناب جودت پاشا و حاجی علی بیگ
وداع نموده بامهماندار خود که در دیگر اوتاق ما را انتظار میکشید از ما بین
همایون بر آمدیم ، ودر عربهٔ خود نشسته بمهمانخانه آمدیم . اگر راست


صحیفه ۲۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بگویم امروز ازین ترجمانی دور و دراز مسایل قانونی آنقدر مانده و
خسته شده ام که بمجرد بالا شدن بدایرهٔ خودماندم به اوتاق استراحت
خود درآمده و کرتی وکلاه خود را از سر و بر افگنده بر يك آرام جوكی
بی اختیار خود را انداختم ، و (اوخ !) گفته يك نفس درازی برکشیدم.
بقدر یکساعت بهمین وضعیت افتاده ، بلكه يك لمحه خوابم نيز در ربو
ده بود که در اوتاقم آهسته زده شد .
گفتم — کیستی ؟ درآی !
ابو محی الدین درآمده سلام داد .
گفتم — خیر با شد ابو محی الدین آغا ؟
گفت — خیر است افندی من . ولى يك عرض دارم !
گفتم — بگوچه عرض داری ؟
گفت — درده دوازده جیبهائیکه در پتلون و واسکت و کرتی من مو
جود است يك حبه واحد پیدا نمیشود . لهذا از افندی خوديك چند
مجیدی و یكقدری رخصت میخواهم .
گفتم — چند مجیدی را دانستم ، بسیار خوب ! اما معنی رخصت را
ندانستم . در چنین شهر نابلد بکجا میروی ؟
گفت — آیا به بودن بنده چیزی احتیاج دارید ؟ ماشاء الله خدمتگار
ها ، مهماندار ها عرابه جی ها چها چها بخدمت تان حاضر است ! چه
میشود که بنده هم یکدوسه ساعت رخصت شده يك حمامی بکنم ویكقدری
در گوشه و کنارهای این شهر با صفا يك تنفسى بنمايم ! !
گفتم — خانه خراب ! هنوز منکه افندی تو ام يك تنفسی نکرده
ام ترا چه هول گرفته !
گفت — آه افندی من ! هنوز شما دیروز از تنفس دالان قمره های وا


صحیفه ۲۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

پور وداع کرده اید ! ....
اینرا گفته و يك كله جنبانی و تبسم معنیداری نمود که مرا نیز خنده
آمد . ولی خودداری نموده و دو طلا از جیب کشیده به او داده گفتم :
بگیر و بهر جا که میروی برو ، ولی یکقدری هشیار باش که این شهر گر
دا بهای بسیاری دارد ! ها !!! ...
ابو محی الدین تمنا کرده بیرون برآمد . اما افکار مرا باز بيك هوای
نسیمئی لطیف یاد آوریها و خاطر های شاعرانه ایامیکه از سلا نيك تا به
استانبول گذرانیده بودم مشغول نمود ! آه ؛ ماری ! چه لطیف مخلوقی بودی!
تا بوقت عصر در اوتاق استراحت خود به افکار های متنوعه مختلفه
عجیبه و غریبه بسر آوردم . گاهی طائر تیز پرواز قوه فکرم در فضای
خوش هوای لطافت ادای عاطفت نمای بساطین پر ریاحین شام جنت
مشام ، در نهالستان پر از ها رلذيذة الاثمار آن از شاخی بشاخی به پرواز
آمد ؛ و هنوز از لطافت پر ظرافت و دا بهای پر آبشار حیات نثار سایه دار
آن حظ سرور و نشاط خود را اکمال نه نموده بود که شاهین تیز چنگ قدر
او را پیش انداخته در صنوبر زار محاسن آثار بیروت معمور، وره پیمائی
بلاد یونان پر شر وشور، وسلا نيك از نکویی ، وفور ، واستانبول تمدن
نوشورش سوق نموده در گوشۀ این او تاق مهمانخانه به افکار شاعرانه اش
مستغرق ساخت .
والحاصل ازین افکار پر استغراق خود را رهایی داده از او تاق بیرون
برآمدم ، و وضو گرفته بحضور حضرت پدر در دالان آمدم و نماز شام را
یکجا بجماعت ادا کرده ، وبعد ازان بر سفرۀ طعام آمده از مائدۀ لذیذه
خوان احسان شهریاری نواله چین عاطفت شدیم .
در اثنای طعام از جناب سعید بیگ مهماندار خود از حاجی ابراهیم
افندی مهماندار دوم جویا شدم . گفت :


صحیفه ۲۳۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

— حاجی ابراهیم افندی مأمور مهمانخانۀ درجۀ دوم است که آن مهمانخانه در بشکطاش در جادۀ عقارات همایون واقعست . و در انجا کار بیشتر است زیرا درین مهمانخانه مهمانهای بسیار عزیز القدر مانند ذات عالی شما گاه گاهی پیش میشود، ولی در انجا از ولایات شاهانه و اطراف و نواحی ممالك محروسه همیشه مهمان موجود است .
بعد از طعام در برندۀ دالان آمده حضرت پدر از قصرهای باغچه دار بسیار عالی پر زینت و احتشام همجوار مهمانخانۀ ما و صاحبان آنها از سعید بیگ استفسار نمودند . سعیدبیگ بسخن آغاز کرده گفت :
— آن عمارت بسیار بزرگ عالی که در صف مقابل ما در اول جاده واقع شده خانۀ باشکاتب مابین همایون ( ثریا ) پاشاست که رتبۀ شان وزیر و مظهر التفات و توجهات کلیّۀ ذات شاهانه میباشند و سركاتب ذات همایونی شانست . در مقابل آن در صف مهمانخانۀ ما خانۀ ( رضا ) پاشاست که ناظر اوقاف همایونست. و رتبۀ وزارت دارد . در پهلوی آن خانۀ ( غالب ) بیگ است که از اصحاب رتبۀ بالا و بحضور شاهانه خیلی مقرب است . این خانۀ بسیار بزرگ پر حشمت که پیش روی ما واقعست خانۀ ( شاکر ) پاشا یاور اکرم ذات شاهانه است که رتبۀ مشیری دارند و مفتش آناطولی شاهانه و از مشیرهای بسیار قدیم دولتست . در پهلوی آن خانۀ ( سعید ) پاشا صدر اعظم سابق است که شخص بسیار فاضل و مدبر و بار بار مقام صدارت را احراز کرده است . در مقابل آن، و دو خانه پایانتر از مهمانخانۀ ما این خانۀ جدید البنای با شوکت که در صف ما واقع و بسیار بازینت و روشن دیده میشود خانۀ صدر اعظم حالایی ( جواد ) پاشاست که از صنف عسکری و از رتبۀ مشیری بصدارت رسیده اند و یاور اکرم حرب شهریاری هم میباشند .


صحیفه ۲۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

والحاصل همه خانه های بسیار عالی دلنشینی که درین جاده صفادار
خوش فضای بسیار بلند واقعست و همسایه های ماگفته میشوند تا بجای
که بنظر بر میخورد یگان یگان را بما معرفی نمود . حضرت پدر پرسید :
- آیا اگر با صدراعظم ( جواد ) پاشا فردا يك ملاقاتی بکنیم چیزی
مانعی نخواهد بود ؟
سعید بیگ گفت - هیچ مانعی نیست . تنها با صدراعظم نی بلکه باهر
یکی از وکلای دولت که آرزوی ملاقات داشته باشید میتوانید ، و ایشان
خیلی ممنون میشوند .
پدر فرمود - بادیگری ملاقات نمیخواهم ، تنها صدر اعظم ، ویکبار
هم ناظر داخلیه را دیدن میخواهم ..
سعید بیگ گفت - اگر امر بفرمائید فردا از ملاقات شما بجناب صدر
اعظم پاشا خبر میدهم ، و اگر فرصت داشته باشند بخیر میروید و اگر فر
صت نداشته باشند وقت تعیین خواهند نمود .
فرمودند - بسیار خوب میشود . اول اگر استمزاج شود بهتر خواهد بود .
برهمین سخن قرار داد، ونماز خفتن را بجماعت ادا کرده حضرت پدر
به او تاق خوابگاه خود تشریف بردند . بنده نیز بقدر یکساعت دیگر
در برنده دالان با سعید بیگ مصاحبه ومکالمه کرده و يك رشته صحبت و آشنا
ئی خصوصی باهم انداخته به او تاق خوابگاه خود داخل شدم . ولی
در باب ابو محی الدین به اندیشه افتادم که آیا آمده باشد یانی . لہذا پس
برآمدم و در کوریدور از خدمتگار مهمانخانه سلیمان آغا از ابو محی الدین
جویا شدم . گفت :
- ابو محی الدین آغا یکبار برآمده بود و بوقت شام پس آمده لہذا
خاطر جمع شده به اوتاق خود آمده بخواب راحت فرو رفتم .


صحيفه ٢٣٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

روز چهار شنبه ٥ ذیقعده

امروز پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاستم ، و در غسل خانه
مهمانخانه که بکمال نظافت و لطافت همه لوازمات طهارت و پاکیزه گی دران
آماده است يك استحمام مکملی نموده و البسه تازه و پاکی پوشیده ، و دریتی
بسیار خوش برش و خوش قماشی در بر کرده بدالان آمدم . حضرت
پدر هنوز تشریف نیاورده بودند .
از بالقون یعنی برنده دالان بلطافت و نظارت این شهر مینو طر بزرك
که حضرت خلاق کائنات همه محاسن رادران درج کرده مشغول شدم.
دایره نظر ازین برنده تا بسیار جاها ممدود میشود. از تپه بلند ( چاملیجه )
تابه ( حیدر پاشا ) و ( قادی کوی ) که در جهت قطعه آسیاست ، و از
سرای ( دولمه با غچه ) تا بيك قسمی از غاطه و محله ها ئیکه از تپه تقسم
ببيك اوغلی تا بساحل بر يك سطح مایلی واقع شده از جهت اور وپا معلوم میشود.
از جهت استانبول نیز ( سرای برونی ) و مناره و قبه های بزرك
جوامع شريفه و هيبت و عظمت يك قسم شهر بنظر میخورد . و اپورهای
كوچك ( شرکت خیر یه ) که در بردن و آوردن مر دما نورا از سمتی بسمتی و
وازجایی بجایی در میان بحر شناوری دارند نيزيك لطافت دیگری بهم
میرساند. اما بسبب دوری مسافه واپور ها بقدر يكيك قایق كوچكى معلوم
میشود، وقایقها ، وصندالها، واسند بوطها روی دریا را مانند يك آشيانه
مورچگان بنظر جلوه میدهد که قطار ها بوجود آورده باشند . طلوع


صحيفه ۲۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آفتاب وضیا نثاری شعاعات آن بر ملیون ها آئینه های عمارت های شهر، وسطح مجلای بحر تابيده يك چراغان عام بسيار غريب و عجيب صبجينه بوجود می آورد که در پیش این منظره بديعه بحيرت رفتم.

درين اثنا حضرت پدر نيز بدان تشريف آوردند . مهمان دار ما نیز آمده از حاضر بودن سفره ناشتا و چای خبر داد . لهذا در اوتاق طعام خوری آمده از سفره لذیذه مذکوره حظ کامل خود را گرفتیم مهماندار ما سعيد بيگ گفت :

– دیشب بنابر خواهش شما بخدمت جناب صدراعظم پاشا رفته از آرزوی ملاقات شما عرض کردم امروز به نه بجه قبول فرمودن شما را انتظار دارند.

حضرت پدر فرمود – بسیار خوب کردید. انشاءالله به نه بجه میرویم.

سعید بیگ گفت – از صحبت صدراعظم پاشا بسیار محظوظ خواهید شد زیرابسیار عالم وفاضل يك ذاتيست. ودراه و رسمیه بسیار مدبر و آشناست.

پرسیدند – آیا مرد پیریست یا جوان ؟

گفت – تخمینا چهل و پنج یا چهل و هشت ساله يك مردیست و هم طالعش خیلی درخشنده و بلند است! زیرا به بسیار کم مدت به این منصب عالی رسیده!

پرسیدم – چسان ؟

گفت – پیش از ششماه منصب برگیدی داشت، و در کریدکوماندان بود . دفعتهً با ارادهٔ سنیه لوا یعنی جرنیل شد. دو ماه نگذشته بود که فریق یعنی نائب سالار گردیده به استانبول خواسته شد. هنوز در واپور بود که ارادهٔ سنیه بمشیرش شرفصدور یافت . بمجرد رسیدن به استانبول مقام صدارت عظمی را احراز کرده بعداز شرفیابی حضور شاهانه سرراست


صحیفه ٢٣٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

به باب عالی رفته زمام ادارۀ مملکت را بدست گرفت، و در اندك مدتی مسائل مغلقۀ سیاسیۀ که در میان بود بحسن صورت حل نمود.
گفتم ـ عجب ترقیء آنی!
سعید بیگ آهسته بگوش من گفت:
ـ ازینگونه ترقیهای آنی و ناگهانی درین زمان بسیار بوقوع می آید! که میداند که شما هم دفعتهً يك صدر اعظم نشوید؟
گفتم ـ من هیچگاه اینچنین صدر اعظمی بی استحقاق را آرزو ندارم!
گفت ـ حالا همچنین میگوئید، ولی اگر این خیال بحقیقت مبدل شود بغیر از تشکر و قبول هیچ چیزی نخواهید کرد! و چون از حضور شاهانه به بابعالی بروید در راه بواسطۀ جنازه ها برای مردگان نیز خبر این بشارت را خواهید فرستادید!
گفتم ـ اینچه سخن است سعید بیگ! معنی این را ندانستم؟
گفت ـ این يك حکایت است، آیا شما این حکایت را نشنیده اید؟
گفتم ـ نی! بفرمائید، بشنویم.
گفت ـ در زمان یکی از سلطان های گذشته عثمانی یکی از دهقانان مردم انادول که خوب تحصیل علوم کرده بود به استانبول آمده و در مدرسه های اینجا نیز خوب تحصیل خود را کامل نموده و امتحانهادا ده رفته رفته در مراتب علمیه ترقی نموده تا بدرجه که بمنصب شیخ الاسلامی رسید. برادرش که در انادول بدهقانی مشغول و جاهل و بیخبر يك آدمی بود، چون شنید که برادرش شیخ الاسلام شده بیل و چوغ قوله رانیء خود را گذاشته راه استانبول را پیش گرفت. اما پیش از انکه به استانبول برسد شیخ الاسلام از آمدن او خبردار شده بعضی از خاصان خود را بالباسهای فاخر و جبه و طیلسان و اسپ در پیش روی او فرستاد که او را


صحيفه ۲۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بحمام برده و البسه منتظم پوشانیده بشهر داخل کنند . و از یکطرف
بوزرا و وکلا ومفتیان و رجال علمیه که بمعیتش بود بیان مینمود : که برا
درم که یکی از علماء و معتبرین مملکت ماست امر و زیا فردا به استانبول خواهد آمد.
والحاصل به اینصورت دهقان مذکور باجبه و طیلسان منتظم علمی
بباب مشیخت داخل شده از طرف جم غفیری از معتبرین استقبال شد
تا آنکه ذات شاهانه نیز از آمدن برادر شیخ الاسلام خبر شده بنا بر توجه
والتفاتی که در حق شیخ الاسلام داشت برادرش را با خود او و دیگر بعضی
وکلا و وزرا بپایین همایون برای طعام دعوت فرمود .
ذات شاهانه از دیدن برادر شیخ الاسلام خیلی محظوظ و مسرور
شد . اما از طور ادیبانه عالمانه اونی بلکه از اوضاع لا ابالیانه دهقانانه او !
زیرا تا بحال بحضور خود به همچنین يك شخص غریب الاطواری بر
نخورده بود !
در اثنای طعام از خوردن و نوشیدن دهقانی برادر شیخ الاسلام که
ذات شاهانه آنچنان خوردن و نوشیدن گاو مانندی را گاهی ندیده بود
آنقدر خندید و آنقدر مسرور شد که در انروز از دیگر روزها زیاده تربه
اشتها طعام خوردند . حتی در اثنای طعام ذات شاهانه يك دانه سیبی که
گویا نهایت التفات و مرحمتست به برادر شیخ الاسلام بدست خود عطا
فرمودند . برادر شیخ الاسلام سیب را بی آنکه مراسم لازمه را بجا آرد
بيك حركت دهقانی از دست پادشاه در ربوده بهمراه پوست خوردن
گرفت . ذات شاهانه که بعمر خود همچنین حرکتی را ندیده بود ازین
حرکت او آنقدر خندید و آنقدر يك محظوظیت حیرت آمیزی برایش
دستداد که در پی سیب يكدا نه پورتقال، و در پی آن يكدا نه تاك نیز بدست
مبارك به او عطا فرمود .


صحیفه ۲۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آقای دهقان ما بوضع غلیظانه دهقانی خود آنها را نیز در پی سیب
اولی داخل شکم اشتها ستم خود نمود ، و حظ وسرور شاهانه را بار
بار بدان افزود !
والحاصل طعام به انجام رسیده حاضرین از حضور شاهانه رخصت
شدند . شیخ الاسلام بیچاره که ازین احوالها و حرکتهای برادر خود
از خجالت و شرمسازنی بسیار در بحر عرق مستغرق شده بود برادر
خود را هزارها توبیخها وتکدیرها در میان عبرا به کرده میگفت :
— اینچه بی ادبیها وگستا خیها در حضور شاهانه نمودی و مرا از
خجالت بسیار بزمین فروبردی !
برادرش گفت — استغفر الله ! چه بی ادبی از من سر زده باشد که
موجب خجالت شما شده باشد ؟
شیخ الاسلام گفت — آیا بیشتر ازین بی ادبی چه باشد که ذات شاهانه
بدست مبارك خود بتو سیب بدهد وتو آنرابی محابا مانند گاوها خوردن گیری !
برادرش گفت — درین چه بی ادبیست ! آیا مگر برای خوردن نداده بود؟
گفت — عادت اینچنین نیست . هر گاه ذات شاهانه در اثنای طعام
سیب یا دیگر میوه بکسی بدهد آن شخص آن چیز هارا بکمال احترام و
تواضع گرفته وبوسیده برای تبرک در جیب میگذارد ، و مانند حیوان
آنرا نمیخورد .
گفت — بابا ! من چه میدانم . شما از اول این مسئله را بمن تفهیم
نمیده بودید ! انشاء الله دوباره همچنین بی ادبی نخواهم کرد . عفو بفرمائید !
ذات شاهانه از حرکات لاابالیانه برادر شیخ الاسلام آنقدر مسرور
شده بود که شب دیگر بازيك مجلس ضیافتی ترتیب داده وکلا و وزرا و
شیخ الاسلام وبرادرش را دعوت فرمود .


صحیفه ۲۳۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

درینبار برادر شیخ الاسلام بنابر وصیت و نصیحت برادر خود آداب
و احترامهارا به تکلف و زحمت زیادی اجراء مینمود که این آداب و احترا
مهای او نیز بسببی که فطری و خلقی نبود يك وضعیت عجیب و غریب
دیگری پیدا میکرد ، و (تمغل هندستانی) و (خرام کبک و زاغ)
را بخاطر میآورد ، و به این سبب موجب زیادتی فرحت و سرور ذات
شاهانه میشد .
تا آنکه وقت طعام رسیده هرکس بر چوکی خود بدور میز طعام نشستند .
ذات شاهانه درینبار کاسه شوربایی را که در حضور شان افتاده بود بدست مبارك
خود برداشته به برادر شیخ الاسلام تقدیم نمود .
مومی الیه چون از برا در خود در ینباب ، تنبیهات لازمه را
گرفته بود هماندم بپا خواسته و کرنشهای زیادی بجا آورده کاسه
شوربا را از دست ذات شاهانه بگرفت و بکمال ادب کاسه را بوسیده و بر سر
برده در بغل خود فرو برد که شورباها همه گی از پاچه هایش ریختن گرفت .
پس تفکر فرمائید که اینحرکت او تا چه درجه تاثیری بر ذات شاهانه
کرده باشد ! در عقب کاسه شوربا يك بشقاب گوشت سرخ کرده ، و در
پی آن يك صحن ماهی بریان ، و بعد آن يك بشقاب فرنی ، و کاسه ماست
وغیره را عطا فرمودند ۵ جناب دهقان بالطیلسان همه را در جیبها و بغلها
پرمینمود .
ذات شاهانه آنقدر خندیدند ، و آنقدر مسرت حاصلکردند که
حاضرین را خطاب فرموده گفتند :
این برادر شیخ الاسلام الحق که مرد بسیار با آداب و صاحب تربیه
کامل میباشد ! لہذا اورا بمنصب شیخ الاسلامی نصب نمودم .
اراده سنیه چون لایتغیر است هماندم خلعت شیخ الاسلامی را به او پوشانیده


صحیفه ٢٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و همه وکلا و وزرا با او همراه شده باموزیکه و عسکر در عرابه های مکلف دولتی نشسته بمراسم مخصوصه که لازم بود بسوی باب مشیخت پناهی روانه شدند .
در اثنای راه يك جنازه در پیش آمد . جناب شیخ الاسلام نو عرابه خود را به ایستادن امر داده همه ارکان معیت او توقف نمودند . بعد از ان از عرابه فرو آمده بر جنازه کشان امر بگذاشتن جنازه نمود . مردم همه بحیرت شدند که آیا چه میکند ؟
دهقان مشیخت نشان در پیش جسد میتی که در جنازه بود آمده دهن خود را به پیش گوشش برده یکچند کلمه بگفت و باز در عرابه نشسته وجنازه را به برداشتن وعرابه را بحرکت کردن امر نمود .
وکلای که با او در عرابه بودند پرسیدند که :
- آیا جناب شیخ الاسلام در گوش این میت چه فرمودند ؟
گفت – برای اموات گذشته خود خبر فرستادم تا بدانند که رجب آقای دهقان شیخ الاسلام زمان گردیده است !!! .
سعید بیگ ، حکایه خود را تمام نموده گفت :
- چسان ! خوش تان آمد اینحکایت ؟
گفتم – هزار آفرین به اینتشبیه وتمثیل که بمن نسبت دادید !
گفت – عفو بفرمائید بیگ افندی ! حاشا لله نزاکت و آداب نجیبانة اصیلا نه شما باینحکایت نسبت داشته باشد ، ولی من برای خوش طبعئی شما حکایت کردم :
درین اثنا ساعت بزرگ دیوارئی مهمانخانه گززك خودرا نه بار بر زنگ بزرگ خود نواخته رسیدن وقت ملاقات صدر اعظم پاشا را بما اخطار نمود . لهذا بمعیت حضرت پدر و رهنمائی مهماندار خود بخانهٔ


صحيفه ٢٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
صدراعظم جواد پاشا رفتیم .
از يك دروازه بسیار بزرگ خوشنمائی داخل يك دهليز یعنی کوچه
بسیار فراخ و خوش هوای روشن که کوچها و چوکیها در جاهای مناسب
آن گذاشته و ياور ها و خدمتگارهای بسیار خوش لباس با آداب و تربيه
بران نشسته بودند گردیدیم .
بمجرد داخلشدن ما در دهليز مذكور يك آقای بشخدمت جنتلمینی
بابك ياور جوان ريش تراشيده بروت تاب داده در از قامتی که از نشانهای
لباس وروب او کرنیل معلوم میشد بچابکی ما را استقبال نموده ، و ( بفر
مائید ، پاشا شمارا انتظار دارد ) گفته بر راه زینه ما را رهنمایی نمود .
از زینه بسیار فراخ و مزینی در يك دالان بسیار وسیع سقف بلندی
داخل شدیم که دورا دور این دالان بالمار یهای آئینه دار یکپاره پر از کتابهای
ظریف و بازیبائی محاط بود . یعنی این دالان عبارت از کتابخانه بود که
بصد ها جلد کتاب در الماریهای آن موضوع بود . سقف و دیوارها و سطح
و کناره های دور زینه و خود زینه ، وکوریدور پایانی همه از چوب است
اما چه چوب ! آیا بعضی صندوقچه های باجه ، یادیگر اسبابهای فرنگستانی
را دیده باشید که بچه رنگ و روغن و نقش و نگار بر زینتی میباشد ؟ اینست
که خانه صدر اعظم پاشا نیز از همان چوبها تشکیل یافته ! میزها و چوکیهای
این دالان نیز از همان چوب خوش رنگ و روغن مجلاست . تنها بقدر
نیم نیم گزيك راهی از قالین انگریزی بسیار ذیقیمت اعلا از سر زينه تا به
پیش دروازه های دیگر او تاقهائیکه در دالان باز میشود بيك طرز خوشنمایی
ممدود شده است .
بر سر زينه دالان يك ياور جوان بسیار خوش شکل و لباس دیگری
که از اونیفورمه اش منصب بر گیدیش معلوم بود ما را استقبال و پرده یکی
از او تاقهار ابالا کرده گفت :


صحيفه ٢٤٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

— بفرمائید حضرت پاشادرینجا است !
اوتاق بنهایت زینت بوده خود صدراعظم جواد پاشا از پشت يك
میز بسیار بزرگی که کتابها و اوراقهای بسیاری بران موضوع بود ازسر
يك آرام چوکی برپاخواسته ، و بکمال نزاکت و بشاشت يكدو قدم پیش
آمده و با حضرت پدرمصافحه نموده ، دوچوکی که در پیش روی میز بمقابل
میزش گذاشته شده بود نشانداده به نشستن امر نمود .
جواد پاشا چهل و پنج یا چهل و هشت ساله يك آدم خوشصورت

جناب فخامتمآب صدر اعظم جواد پاشا


صحیفه ٢٤٣ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

میانه بالای باوقاریست که بلباس نیم رسمی عسکری ملبس بود. پاشا حضرت پدر را خطاب نموده گفت:
— آیا بزبان ترکی میدانید؟
بنده گفتم — خودشان به ترکی نمیدانند ولی بنده ترجمان شانم.
گفت — بحضرت سردار بگوئید که بسیار خوش آمدید، صفا آوردید. از تشریف شما بسیار ممنون شدم.
حضرت پدر گفت — بگو که ممنونیت و شرف بماند است که بخدمت مانند شمایك وزیر ذیشانی نایل ملاقات شدیم.
والحاصل بعد از ینگو نه مراسم خوش آمدی محبانه سخن از افغانستان و سیاست حاضرهٔ آن بمیان آمده پاشا گفت:
— بسیار شایان تأسف است که افغانستان از ما بسیار دور افتاده، و حایل های بسیاری در مابین واقع شده. حالا فکر دینا مذهباً حتی عنصر آذر مابین ما و افغانستان یگانگی و اتحاد عظیمی موجود است که اگر با این اتحاد و یگانگی معنوی نزدیکی و همجواری مادی نیز منضم میبود فایده های بزرگی در عالم اسلامیت بظهور میرسید.
حضرت پدر گفت — ما افغانیان نیز به این دوری و بعد مسافه خود ها از شما خیلی افسوس میکنیم، ولی باز هم بهمین روابط و اتحاد معنوی استناد کرده به این فرد که: «گر در یمنی چو با منی پیش منی + ور پیش چوبیمنی در یمنی» خود را تسلی میدهیم.
پاشا گفت — بلی این تسلی تا یکدرجه درست است ولی اگر افغانستان و ایران و عثمانی یك اتحاد صمیمیتی بسیار متینی باهم پیدا کنند خیال دوری ظاهری بحقیقت نزدیکی و معنوی و مادی مبدل میشد.
حضرت پدر گفت — بسیار فکر عالی! ایکاش که این مقصد عالی را


صحیفه ٢٤٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

خیly پیشتر ازین ما وشما و ایران تقدیر و تعمیل مینمودیم.
پاشا گفت ـ ماضی گذشت. سخن از حال باید گفت بخیال من میگذرد
که اگر بعضی تدابیری بکار برده شود که يك اتفاق و اتحاد بسیار محکمی
در مابین این سه دولت مستحکم شود، و بمعاونت همدیگر در اسباب ترقی
و تمدن یکدیگر کوشش ورزیده شود، خط راه آهن از استانبول و بغداد
به انجام رسانیده شود، و خط بغداد با خطی که از طهران بیاید اتصال
یافته، و خط دیگر آن بمشهد، و خط دیگر از کابل بهرات کشیده شده این
خطوط بهمدیگر متصل شود دول اسلامیه آسیا را چنان يك شان و شو
کتی حاصل خواهد آمد که بهرگونه تعرضات خارجی سینه کشای مقاومت
بتوانند شد.
پدر ـ الحق که این تصورات جناب پاشا خیلی عالی و برای سطوت و شوکت
اسلامی مدار یگانۀ شرف و تعاليست، و هم وضعیت جغرافی اراضی
نیز درینباب خیلی مساعد و موافق آمده زیرا بی آنکه يك خاك ممالك
اجنبی در مابین حایل باشد هر سه دولت طبیعتاً با هم مربوط و متصل افتاده.
ولی هزار افسوس که درینباب بسی موانع و مشکلات عظیمه در میانست
که مهمترین آن بلای تعصب مذهبی و بغض و عداوت قومی و بی
اتحادی جنسی ست.
پاشا ـ بواقعی که همچنین است. ولی چارۀ رفع اینها مفقود نیست. مثلا
تعصب مذهبی در مابین دو دولت که مراد از ما و شماست هیچ نیست، هم
افغانستان، و هم مایان هر دو حنفی المذهب واهل سنت و جماعت میباشیم.
ماند ایران: ایرانرا ما وشما هیچ گاه خارج دایره دین مبین محمدی نمیدانیم،
واز اهل قران و قبله اعتقاد میکنیم اختلافات فرعیه آن مانع کلی شمرده
نمیشود. هیچگاه اختلاف ما و آنها از اختلاف مذاهب نصارا که در مابین


صحیفه ٢٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

خود دارند مانند (پروتستان) ، (وکاتوليك) وغیره شدیدتر و افزونتر نیست.
حالا نکه آنها اینچیزها را در امورات (سیاسیۀ دینيه) خود بزبان هم نیاورده
دایمادر (سیاست دینیۀ) خود برضد عالم اسلامیت متفقاً حرکت میکنند.
پدر – بسیار درست میفرمائید . اما چه چاره که علمای شما را نمیدانم
اما ملاهای ما وایران از اساس قواعد (سیاسیۀ دینیه) بیخبراند ، بلکه به
این عبارت پی هم نبرده اند. تعصب مذهبی را یگانه مدار کار و بار دیندا
ری میدانند که اگر کسی به آنها بگوید که : « بابا ! شما مذهب همدیگر
خود را قبول نکنید ، و بد بدانید . و لی در اساس دین اسلامی برضد
دشمنان دین خود اتحاد و اتفاق را پیشه گیرید . » اینسخن را نیز بدعت
میشمارند . وعوام آنها این افکار ملاها و آخند های خود را به افراط
بالا برده ادیان غیر را از غیر مذهب یکدیگر خودشان بهتر میدانند .
پاشا – اینهمه از جهالت ، و بی علمی ، و بیخبری از احوال عالم ، و
بی وقوفی بر حرکات واطوارامم پیش می آید . لهذا تدبیر نخستین وچاره
اولین را ازینجا اندیشه باید کرد . مثلا بهر صورتی که باشد ملاها و آخند
ها وعلمارابر نکات امور (سیاسیۀ دینیه) خبر دار باید کرد . درینباب
فرانسها ، مجلسها تشکیل باید داد، فرستاده های با خبريك بيكديگر بايد
فرستاد، نطقها و عظها نصیحتها باید کرد. و چون علماو آخند ها برین آگاه
گردید افراد اهالی را برین آگاه میسازد ورفته رفته اتحاد واتفاق قوت
میگیرد اما با وجود اینهم تخم کاشتن این زرع نافع بر منافع ها ناتمام ساختن
علوم و فنو نست بواسطۀ مکتبها و فرستادن مردمان عاقل و دانای بروپا
گاند والاست بهمدیگرها .
پدر – در اینمسئله اول باید دولت علیه عثمانیه کوشش ها و اقدا مات
بکار ببرد، زیرا هم مرکز خلافت شمرده میشود، وهم از دیگران در علم و


صحیفه ٢٤٦ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

کمال گوی سبقت ربوده اند ومکتبهای مکمل بسیار ، و ارباب فن وعلم
باخبر هوشیاری بهم رسانیده اند .
پاشا — بواقعیکه همچنین است . ولی امید یگانه شخص خود من که
درین اوقات برای پیش بردن این اتفاق واتحادسه گانه مذکوره پیدا
شده همین است که در افغانستان مانند حضرت امیر (عبدالرحمن) خان
يك پادشاه مدبر سیاسی شناسی که تابحال امثال آن دیده نشده ، وجود
میباشد. هر گاه ازین فکر وتصو رباحضرت اميريك مداوله افکار بشود،
ويك مخابرات غیر رسمی ، بلکه شخصی بوقوع آید حاصلشدن فوائد
کلی را در ان میبینم .
پدر — آیا تا به ایندم از طرف جناب شما بهمجنين يك كاری اقدام
وتشبث نشده باشد ؟
پاشا — نی ! نشده ، و هم از طرف من رأساً نخواهد شد . بلکه
بالواسطه از افکار همدیگر خودمان باخبر شدن را آرزو میکنم، و از ینست که
چون از آمدن شما به استانبول خبرشدم بسیار ممنون گردیدم ، وملا
قات شمار ایجان آرزو کردم . پس اگر شمايك راه مخابره را باز کرده ،
و از ینگونه بحثها درمیان دراريد بد نخواهد بود .
پدر — الحق که خود من هم آرزوی بازشدن راه مخابره را باحضرت
امیر خود از جندیست که تصور داشتم . درینوقت این تشویق وترغیب
جناب پاشا را يك فال خیری شمرده انشاء الله اول يك عريضه معذر تنامه
خود رامیفرستم ، وبعد از ان چون راه مخابره باز شود از تصورات وافکا
رات اتحاد اسلام ، و ترغیب وتشویق ترقی در علوم وفنون وصنایع و
غیره که از لوازمات ضروری وقت حاضر است ، وتصورات و خیالات
مدهشه که اور وپادرباب عثمانی وایران وافغانستان میپرورانند و دیگر


صحيفه ٢٤٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

چیزهای لازمی شيئاً فشيئاً مینویسم . وافکار عالی آنها را نیز گرفته با جناب شما در ینباب مصاحبه ها و مذاکره ها خواهیم کرد .
صدر اعظم جواد پاشا ازین سخن اظهار ممنونیت و خشنودی نموده در اوصاف حضرت ضیاء الملة والدین این کلمات را بیان نمود :
— حضرت ( امیر عبد الرحمن ) خان اگر ( بسمارك شرق ) گفته شود سزاست . سیاست و پولیتقه که اتخاذ کرده الحق که شایان تحسین وسزاوار آفرینست . ملك خود را به تدبير وسياست بسیار مستحسنه از دست دولت اجنبی رهایی داده والحق که تا به حال به خوبی هم اداره نموده است . حتی بتوسيع ملك خود هم بسبب ضم و الحاق کردن کافرستان را به افغانستان موفق و کامیاب آمده که از بسیار وقت است که هیچ دولت اسلامی بتوسيع ملك كامياب نشده است . ولی همین يك نكته مرا بحيرت می اندازد که آیا چرا اینقدر اقربا و تعلقات خود را ، مثلا مانند شما مردمان خاندان و محترم را با اولاد وعيال از وطن فرار ساخت ؟
پدر — درینباب چون جناب پاشا از حقیقت مسئله واقف نیستند حق دارند که حیرت بکنند .
پاشا — آیا حقیقت مسئله چه باشد ؟
پدر — حقیقت این است که من برای شما بیان میکنم : اولا اینرا باید دانست که حضرت امیر مادر بخصوص سراسر حق بدست داشت . زیرا هنگامیکه حکومت مستقله افغانستان مضمحل شده دولت انگلیز افغانستان را ضبط واستيلا نمود رؤسا و بزرگان اقوام افغانیه بر دو فرقه شدند که بعضی از آنها طرفداری انگلیزها را پیشه گرفته بوطن وملت خود غدر وخیانت نمودند ؛ وبعضی برضد آنها حرکت کرده با دشمن وطن بمحاربه ومقاتله قيام ورزیدند . وبعد از انکه حضرت امیر عبد الرحمن خان


صحیفه ٢٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

وطن را از چنگ دولت اجنبی رهایی داده اعلان استقلال امارت افغانستا
نرا نمود گروهی را که طرفداری انگلیزها را کرده غدر و خیانت شان بوطن
و ملت ثابت شده بود بسبب این خیانت پر جنایت شان فرار ساخت ، و
گروهی که بعکس آن بود بسببی که هريك خود را فاتح یگانه افغانستان
میشمردند ، و در هر اجراآت حضرت امیر بکبر و نخوت مغرورانه خود
مانع می آمدند از انرو بجز فرار ساختن آنها دگر چاره نبود . و هم چه
حاجت ! دولت علیه شما که ششصدساله یکدولت پرقوت و باشوکت عظیم
الشانی میباشد در ینوقت حاضر در پیش چشم خود می بینم که برادر بزرگتر
شان محبوس و اکثر شهزاده گان خاندان سلطنت سنیه شان مأسور هستند
که اینگونه کارها از امور طبیعتی دولتها دیده میشود .
صدراعظم جواد پاشا از ینسخن حضرت پدر که بسیاست و پولتیقه
حضرت عبدالحمید خانی يك صدمه بزرگی میزد آنقدر رم خورد که هماندم
سخن را بر دیگر واد یها گر دانیده این مباحثه را تبدیل داد ، و بر
پا خواسته گفت :
— امروز بهمین قدر صحبت اکتفا میوز نم زیر ا وقت رفتنم بباب عالی
نزدیکشده امید میکنم که تا در نجا باشیدیکدوبار دیگر نیز باشما ملاقات بتوانم.
حضرت پدر نیز برپاخواسته و دست مصافحه با حضرت پاشا داده گفت:
— از شرفیابی صحبت بابرکت جناب پاشا امروز خودم را بختیار میشما
رم. تنهايك رجا دارم که آنهم عبارت از طلب کردن حسن توجه و التفات
صدار پناهی شانست در حق فرزندم ( محمود ) .
پاشا — فرزند شما کجاست و بجه کار و مأموریت دولت مستخدم است ؟
حضرت پدر— فرزندم محمود همین است که بحضور حاضر میباشد ، وبجز
خدمت گذاری خودمن و ترجمانی بی زبانی من دگر کار و مأموریتی ندارد.


صحيفه ٢٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

پاشا بيك نظر تعجب و استغرابی بمن نظر کرده گفت :
اگر خود شما نمیگفتيد ، من چنان میپنداشتم که جناب بیگ از مردمان ممالک ترکیا خواهد بود . زيرا زبان ترکی او هیچ فرقی از مردم استانبول ندارد . و ضع و هیئتش نیز همچنین نشان میدهد که از مردمان استانبول باشد . بیکار بودن او بهیچ صورت جائز دیده نمیشود . بهمه حال میباید که در دوایر دولت مأمور شود، تا دولت ازو و او از دولت مستفید شود.
حضرت پدر – دولت اگر اورا بهمین خدمت ترجمانی و خدمتگذاری خود من گذاشته اکتفا ورزد موجب افزونی ممنونیت و شکرگذاری من خواهد بود، ولی رجای من اینست که بيك رتبه دولتی سرفراز شود .
پاشا – بسیار خوب من امروز در باب رتبه ثالثه برای او انها میکنم، وانشا الله ترقی خواهند کرد اگر چه رتبه عالیتر را حق دار دولی تدریج را بهتر میدانم.
والحاصل به بسیار فرحت و ممنونیت از حضور صدارتپناهی و داع کرده با مهماندار خود سعید بیگ به مهمانخانه شاهی آمدیم .
وقتیکه از شام شریف میبرآمدیم برای احتیاط مصارف سفريه خودمان مبلغ یکصد لیره در بنک عثمانی داده بودیم که در استانبول بگیریم . و چون در جیب ما چیزی باقی نمانده بود کیفیت را بحضرت پدر عرض کرده برای گرفتن مبلغ مذکور به امرشان در عرابه نشسته عرابه چی را بسوی بنک عثمانی اشارت دادم . عرابه چی گفت :
از راه بالا تشریف میبرید یا از پایان ؟
گفتم – از راه بالا ئی تقسیم و بیگ اوغلی .
عرابه چی اسبها را قمچین کرده دو اسپ کرنگ یکرنگ قشنگ ارابه قوپه زرنگ خوشرنگ را مانند باد صرصر کشیدن گرفت . بظرف ده دقیقه جاده نظافت و طراوت پاش بیدرنگ (نشانطاش) را در نوردید.


صحیفه ۲۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

برجاده بزرگ ( پانعالتی ) و ( شیشلی ) یکسر بسوی میدان ( تقسیم )
و از تقسیم یکسر بسوی دست راست دور کرده براه جاده عظیمه صفا آماده
بازار حشمت آثار (بیگ اوغلی ) را گرفت و بظرف ده دقیقه از میدان

جاده ، و باغچه تپه باشی

منظره خارجی بیک عبقال از طرف بحر . اصل عمارت سنگهای بیخ نشان داده شده .


صحیفه ۲۵۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

تقسیم فرحت وسیم تا به (غلطه سرای) و از انجا بسوی جاده سرنشیب
(تپه باشی) رهسپار گردید که یکطرف این جاده حشمت آماده را دیوار
کتاره آهنین بسیار مزین و منتظم باغچه (تپه باشی) که از باغچه های عمومی
ملتی بسیار عالی این شهر شهیر بینظیر شمرده میشود، و طرف دیگر آنرا
عمارتهاى سربفلك كشيده خوش بنای خانه ها و اوتلها و اپارتیها نهادر بر

منظره خارجی ینگی عثمان از طرف بحر. اصل عمارت مکتب اعدادی نشان داده شده


صحیفه ۲۵۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گرفته است که طبقهٔ زیرین این عمارات جمله گی دکانهای اقسام اصناف
میباشد در گذشته نیمساعت بزوال مانده در پیش عمارت چارطبقه بسیار
عالی و جسیمی که در يك بازار سر نشیب واسعی مبنی بود توقف نمود .
عرابه چی خوش لباس ما دروازهٔ عرا به را باز کرده گفت :
— بفرمائید . اینست ( بنک عثمانی ) .
از عرابه پایم را بپلهٔ آخرین بنای عظمت ادای مذکور نهادم ، و
بقدر چارسه زینهٔ بسیار بر دار دراز را بالا بر آمده از دروازهٔ بزرگ واسعی
داخل بنا گردیدم و بر زینهٔ فراخ و عریض کتاره دار مجلای ده قدمه بالا
بر آمده خود را دريك (کورودور) یعنی صفه یا کوچهٔ وسیع محتشمی
یافتم . در طرف دست چپ از يك دروازهٔ بسیار بزرگی در يك دالان
بسیار جسیم پرمردم و ازدحامی داخل شدم . این دالان اصل بنک
است که در وسط دالان يك دایرهٔ مدوری موجود است که از زمین بقدر
يك متردورادور بايك سد میز مانند دیوار شکل چوبی گرفته شده و بر سر
آن بقدر یکنیم متر بلندی يك کتارهٔ بسیار مزین برنجی طلا مانند دورا
دور این دایره را که بوسعت بیست متر در بیست متر می آید احاطه کرده.
در هر هر جا از کتاره های مذكور يك يك دریچه كوچك كوچكی برسد
میز مانند قوسی مذکور باز شده . و در پیش هر دریچه يكيك مأمورى
نشسته و بر هر دريچه يك لوحهٔ برنجی که موضع کار را نشان میدهد آویخته
است . مأمورین دایره همه گی در درون همین کتاره در پیش سد ها
نشسته اند . والحاصل چون از دروازه داخل شدم در پیش دریچهٔ اولی
آمده ( چك ) يعنى بيچك خود را از دريچه بمأموری که آنجا نشسته بود
پیش کردم . مأمور مذکور چك را گرفته و نمبر آنرا با نمبر کتابی که در
الماری زیر دستش بود تطبیق ، ويك نمبر وا شارتی بر ان نوشته گفت :


صحیفه ۲۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

زحمت کشیده در پیش صند وقدار ببرید .
و بدست خود بسوی راست اشارت نمود . تشکر کرده در دایره
صندوقخانه رفتم که آنجا نيز بايك غجره آهنين فصل یافته بود . از دریچه
يچك را پتاً مورد دادم ، او نيز يك نظری بر نمبر آن انداخته مبلغ صد طلای
عثمانی را حساب کرده یمن تسلیم نمود . طلاها را در جیب کرده از بنگ
برا مدم اما اینراهم بگویم که این بنای پرحشمت تنها از همین قدر نیست که
من دیدم سه چار طبقه يك عمارت پر شکوهیست که بربسی دوایر تقسیم
یافته ، و در طبقه های بالایی آن با (اسانسور) یعنی زینه های جرانقال
رفت و آمد میشود وهمه دوایر آن متعلق امورات اداره ، ومجلس، ودقترها
ومعاملات سنگ است ، وهمه دو ایر با یکدیگر بتلفون مربوط میباشد .
از بنگ عثمانی برآمده و در عرابه نشسته عرابه چی را برفتن سمت استانبول
اشارت دادم . مقصدم این بود که دوست خود (صادق) افندیر ا که در سمت استا
نبول ومحلة (چنبر لی طاش) اقامت دارد ملاقات کنم . این صادق افندی ،
میرزا محمد صادق آخند زاده پسر ملاشیر محمد قند هاریست . هر گاه بخوا
هم که ترجمه احوال اور ادرینجابنویسم میباید که دو جلد کتاب مستقل نوشته
کنم . زیرا این شخص بسن جوانی از وطن خود قند هار ، ترك دار
و دیار کرده به ایران آمده است و درینوقت تخمیناً پنجاه ساله يك آدمي ميبا
شد . نصف این عمر غربت خود را یعنی تقریباً با نزده سال حیات گران
بهای خود را در ایران ، ونصف دیگر آنرا در استانبول بسر آورده که
هريك ازین دو عمر او يك يك جلد كتاب میخواهد . عالم ، فاضل ،
شاعر ، فلسفی ، کیمیاوی، صنعتکار ، خطاط يك ذاتیست . در سفر
دوم استانبول خود با او ملاقی، ودوستی بسیار صمیمانه با هم رسانیده بودیم .
لهذا در بنسفر باز نخواستم که نادیده بگذرم .


صحیفه ٢٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

در اثنائیکه عرابه ام از بازار مایل بانگ فرو آمده از بازار پرنوشتار
جواهر فروشان (غلطه) که مقابل (جسر) افتاده است میگذشت،
بناگهان چشمم بر پسر بزرگ موسیو (دیمتری) پسر رفیق راه مابرخورد
که در پیش دروازه بلورئی دکان جواهر فروشی خود ایستاده بود.
لوحه جسیم بسیار طولانی که در میان چوکات بردار طلا کاری گرفته
شده، و روی آن یکپاره بلور، و بابلور جیوه طلایی حروفات فرانسوی بریده
شده کی نام و عنوان و صنعت موسیو دیمتری و نمبر دکان او به آن بلورهای
بریده شده کی و بر ان لوحه بلوری نوشته شده بود، و در زیر آن بخط
نسخ عربی نیز بهمان عباره يك لوحه آویخته شده بود بخوبی بمن دانستاند
که دکان موسیو دیمتری همین است.
حس انسانی عجب چیز است! همه حسیاتم بيك جوش و خروشی آمده،
و چهره لطیفه متبسمانه مادام (ماری) در نظرم مانند يك لوحه نفیسه
تصویر حسن و عشق جلوه گر گردیده ممکن نشد که عرابه چی را به توقف
امر ندهم!
عرابه چی دروازه عرابه قویه را باز کرده از زینه عرابه پایم را بر
سرک پیاده رو پیش روی دکانها گذاشتم، و باموسیو (نیکولا) پسر مو
سیودیمتری دست داده داخل دکان شدم.
دکانهای جواهر فروشی شهرهای مشهور مدنیت نشو را و روپازاکسا
نیکه دیده باشند میدانند که زینت و جمال آن بچه درجه است. دکان مو
سیودیمتری همه محاسن زینت را دار است. جبهه عریض آن که بطرف
بازار است بايك پاره بلور باصفای بزرگی که تقریبا چهار متر طول، وسه
متر ارتفاع دارد مستور است که در پشت این بلور پاره از طرف درون
دکان رفهای مایل مخمل سیاه که بقدر نیم نیم متر عرض دارد سرتاسر


صحیفه ٢٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

کشیده شده و برین رفها هزاران اسباب زیور وزینت جواهر نشان بيك
ترتیب ووضع دلنشینی چیده شده است . از پهلوی این جبهه بلوری از
يك دروازه بسیار مزین بلوری در داخل دکان درامده میشود. همه و
سعت این دکان بقدر پانزده گز درازی، و شش گز بريكخانه مستطیل الشکلیست
که در وسط خانه میزهای صندوق بلورینی وضع شده در میان این صندوقهای
بلورین انواع زیور و زینت جواهر فروشی از قبیل ساعتها و بورو
شها، ومدالیونها، و گلهای سر، و گلهای یخن و گوشوار و گلوبند و تاج،
وبن وغیره در صندوقچه های مخملین که سرهای شان باز داشته شده در نظر
انظار مشتریان شان زهره آسا منظره پروینی میدرخشاند.
در اطراف دیگر دکان نیز هم چنین است. در شبها، بعضی انوار الکتریکشی
ضیا نثاری نیز در پشت بلور جبهه گذاشته شده درخشندگی آنها بازار را
بيك سمای لطافت غوطه میدهد.
خود موسیو ، دیمتری در جهت مقابل مدخل یعنی دروازه دکان
بريك چوکی یکپایه کناره دار دواری در پشت يك ميز پهن کتابخانه
داری نشسته بود . خدمه دکان که بسیار جوانان با تربیه و خوش لباس
و همه سر برهنه بودند ، در پیش میزها مشتریانرا که اکثر از طایفه لطیفه نسوان
بودند بخریداری رهبری میکردند، و أشیای پسند شده شانرا بر کاغذ
های کتابچه جیبئی خودشان لیسته یعنى بيك وار نوشته باخود ما دام
یا موسیو در پیش میز موسیو دیمتری خدمتگارانه رهبری کرده وخود مو
سيو بيك را یکنظری کرده قیمت آنرا میستاند و مال را مشتری گرفته
پی کار خود میرود.
بمجرد افتادن نظر موسیو دیمتری بر من بيك بشاشت و حسن قبو
لی پیش آمده و با هم مصافحه کرده از احوال صحت و عافیت هم دیگر خود جویا


صحيفه ٢٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

شدیم. او از احوال خودشان و من یکقدری از احوال خودمان سخن رانده بنا بر رجای او با هم نشستیم و يك دو پیاله که حاضر کرده بود با هم نوشیدیم.
گفتم ـ آیا جناب مادام ها و مادموازل صحت دارند؟
گفت ـ بسیار شکر همه شان جور است. حتی مادام ماری در هر وقت شما را یاد آوری میکند.
گفتم ـ نزاکت و شفقت شانست تشکر میکنم. انشاءالله مخصوصاً يك روز بزیارت شان شرفیابی حاصل خواهم کرد.
والحاصل بقدر نیمساعت با موسیو دیمتری صحبت کرده، و يك دوسه پاره اسبابی از دکانش خریده از دکان بر آمدم، و در عرابه نشسته عرابه جی را برفتن سمت استانبول امر کردم که از راه (امین اوکنی) و (سرکه جی) ، و (ایاصوفیه) و جادۀ کبیر (دیوان یولی) به (چنبرلی طاش) برود. عرابه جی (سمعاً و طاعته) گفته بظرف پانزده دقیقه بازار گرم غلطه را ترك، و (کوپری) یعنی جسر حسینتراز پری را بسرعت در گذشته از راهیکه به او اشارت داده شده بود. به (چنبرلی طاش) تام موضع استانبول واصل گردید. از عرابه برآمده عرابه جی را به توقف در همانجا امر نمودم. در کوچه که بدست چپ در بازار داخل میشد درآمده در یکی از عمارتهای آنجا در آمدم، و بر طبقه سوم عمارت مذکور دروازۀ اوتاق نمبر (٣٧) را سه بار آهسته با سر چوب دست خود زده بعد از آنکه جواب (بفرمائید!) را از درون اوتاق گرفتم پیچ دروازه را تاب داده داخل اوتاق شدم:
صادق بقرار عادت مستمرئی خود بکتابت مشغول بود. يك فریادی بر آورده و قلم و کاغذ را بیکسو افگنده بيك سرور فوق العادۀ مرا استقبال


صحيفه ٢٥٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

نمود بعد از مصافحه ومعانقه باهم نشستیم .
گفتم - خوب این چه استغناست میرزا ! از مدت سه روز است که ما در استانبول باشیم و شما تا بحال برای ملاقات حضرت طرزیصاحب نیامدید تا امروز خود آمدم که به بینمت مرده یا زنده ؟
گفت - نیامدنم را سبب این بود که شما بیائید . در فردای روز رسیدن شما به استانبول بواسطه اخبار اقدام خبر شدم . و از مهمان شدن شما در مهمانخانه پادشاهی نیز آگاه شدم . ولی چون میدانستم که شما بهمه حال برای دیدن من خواهید آمد لہٰذا بخدمت شما بحضور حضرت طرزیصاحب تشرف خود را مناسبتر یافتم و از انرو انتظار کشیدم .
گفتم - چون چنین است بسم الله ! عرابه حاضر است .
صادق افندی تا جبه و عمامه خود را يك انتظامی میداد منهم يك سیگاره کشیده به اتفاق هم از عمارت مذکور برامده در عرابه خود نشستیم .
عرابه چی را باز از راه بیگ اوغلی برفتن مهمانخانه امر دادم . بعد از مرور یکساعت عرابه مادریش دروازه مهمانخانه توقف ورزیده با صادق افندی بحضور حضرت پدر شرفیابی حاصلکردیم . و تا بوقت شام از هر در و هر رهگذر حضرت پدر ، با صادق افندی از سر گذشتهای ماضی و حال صحبت کرده و طعام شام را نیز تناول نموده و یکساعت دیگر نیز بصحبت بسر آورده امرو زرا به انجام رسانیدیم . صادق افندی رخصت شده بجای خود برفت و حضرت پدر به اوتاق خوابگاه خود تشریف بردند . منهم در اوتاق خود درامده و وقوعات امروزینه را تا به اینجا در قید تحریر درآورده بخواب راحت فرو رفتم .
- § -


صحيفه ٢٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

روز پنجشنبه ٦ ذیقعده

صبح بوقت از خواب برخواستم . بعد از آبدست ، و توالت در یشانی
خود را کرده وصلوة صبح را ادا نموده در دالان آمدم . هنوز حضرت در بو
ظایف صبحینه عادتی خودشان مشغول بوده بدالان تشریف نیاورده بودند.
از نجره یعنی دروازۀ آینه دار دالان بسوی منظرۀ که (پانوراما)
آسا در مد نظرم جلوه گر بود نظر کردم ، دیدم كه يك غبار آب ود مۀ بسيار
كثيفى همۀ اطراف را استیلا نموده دلبر ناز نين درخشان جبین شهر مینو
بهر استانبول با تمکین را در يك چادر کاچ آب روان مانند ی سراپا پیجانیده بود .
شهر بيك محبوبۀ لطيفۀ برهنه خواب آلوده میماند که با روپوش جاله ستاره
دوزی پوشیده شده است . ستاره دوز ئی آن عبارت از پر تو نثاری بعضی
چراغهای گاز هو است که هنوز در بعضی خانها خاموش نشده است .
رفته رفته دلبر پر ملاحت سراسر صباحت شهر بیدار میشد ، ويك
حرکتی در عالمیان از اوازیکان صدای رفتار عرابه ها و رهسپاران برای کار
ها ، وبگان صداهای تیز ، وزیر استمبو طها ، و صغیره ای برويم وابور
های بزرگ پدیدار میشد ، به آواز آنها آهسته آهسته جبهۀ پرانوار خود
را از زیر چادر دمه ها و امبر هایند ، یعنی در جهت افق غربی که طرف مد
نظرم بود بعضی سرهای مناره های مسجدها ، و خشتهای پختۀ ناوه نمای
بامهای بعضی خانها و نوکهای بعضی درختان سرو و چنار تپه های زمرد
آسا ، ودکلها و دودکشهای بعضی وا پور ها در میان دود های غبار
آسای دمه ها ظهور مینمود .


صحیفه ٢٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آهسته آهسته آفتاب جهانتاب خاوری از طرف شرق بالشکر حشمت پرور نیزه دار شعاعات حیات پرورتی خود برای بیدار کردن محبوبه شیرین کار استانبول همچون پری بسوی افق شرقی تقدم میورزید.
رفته رفته شعاعات پر تو نثار شمس جهان آرا آئینه های عمارات و قصر های طرف (سرای برونی) و (قاضی کوی) و (اسکدار) و (چاملیجه) را بايك قسمی از بحر بدرخشیدن آورد. دمه های کثیف از حرارت حیات نثار شمس جهان آرا محو شده پری بمثال شهر، با همه حسن وملاحت خود عرض دیدار نمود.
سواحل جهت آسیای این شهر شهیر بینظیر از حد دماغه که آنرا (دفتر دار برونی) میگویند تا بسر تپه (چاملیجه) نام موضع دلفزا در پیش نظرم جلوه مینمود. از جهت (استانبول) که او رو پاست از حد دماغه که آنرا (سرای برونی) میگویند، تا بمدائره عدليه ويك قسمى از جامع (ایاصوفیه) و بعضی از مناره های جامع (سلطان احمد) پدیدار میگردید که ما بقای جهت استانبول را تپه های بزرگ سبز و خرم پر عمارت (نشانطاش) و (پانغالتی) و (تقسیم) و (بيك او غلى) باعمارات عظيمه، وقصرها و بازار های جسیمه خود پوشیده داشته است.
من بنظاره این مناظر بدیعه پیشگاه نظر خود مشغول بودم و در لطافتهای بدیعه آن مستغرق خیالات شاعرانه خود گردیده بودم که مهما ندارما (سعید بیگ) از در درآمده (صباح شریف شما بخیر باد.) گفته از احوال ما پرسید.
گفتم — بسایه شاها نه الحمد لله براحت تمام بسر می آریم!
گفت — بیگ افندی! امروز جناب شما را سحر خیز می بینم، وازا نر و منهم چون شما را در دالان دیدم آمدم.
گفتم -- برادر دیشب وقت تر خوابیده بودم از انرو وقت تر بیدار شدم.


صحیفه ٢٦٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

درین اثنا دروازۀ اوتاق حضرت پدر باز شده تشریف عالی خود
را ارزانی فرمودند. سلام و احترام لازمه بجا آورده شد. در مقابل
پرنده نشستند و به نشستن ما هم امر کرده، و به احوال پرسی تلطف
فرمودند.

سعید بیگ گفت :
یگانه آرزو و مقصد ما راحت و عافیت شماست که مهمان عزیز و
محترم ما هستید.

پدر ــ دعا و نیاز ما نیز سلامتی ذات خلافتپناهی و دوام ترقی دولت
اسلام است. از همت شما نیز مخصوصاً تشکر میکنیم.

سعید بیگ ــ استغفرالله، بنده خیلی مقصرم عفو شما را میخواهم.

پدر ــ من شما را فرزند خود میشمارم و از شما هیچ قصوری ندیده ام.

بنده عرض کردم که :
امروز حضرت پدر آیا خیال یک سیر و سیاحت استانبول را ندارند؟

فرمودند ــ اگر جناب سعید بیگ فرزند ما مناسب ببینند امروز
خیال زیارت ناظر داخلیه (رفعت) پاشا و ناظر معارف (منیف) پاشا را دارم.

سعید بیگ ــ بسیار مناسب است البته که در باب عالی و دایرۀ نظارت
معارف با ایشان ملاقات خواهید فرمود؟

پدر ــ بلی. زیرا وزرای دولت را در مقامات رسمی شان ملاقات
کردن از تهلکه آزاد تر است !

اینرا فرموده و یک تبسم معنیداری بسوی سعید بیگ کرده گفتند:
آیا همچنین نیست بیگ افندی ؟

ذات عالی شما بهتر میدانید . البته ! ...

پدر ــ بسیار خوب چه وقت حرکت خواهیم کرد ؟


صحیفه ٢٦١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
من عرض کردم :
پیش از ده بجه دیدن وزرای مشار الیهم ممکن نیست زیرا بده بجه بمقامات عالی خود شان تشریف می آرند که تا به آنوقت چار ساعت کامل وقت داریم هر گاه بعد از ناشتاسوار شده تا به آنوقت زیارت ( خرقه سعادت ) و ( موزه خانه ) را بفرمایند و باز اول بدایره معارف . و باز ببا بعالی تشریف ببرند بد نخواهد بود .
سعید بیگ - بسیار خوب رأى ! ذاتا. قصد یگانه ذات شاهانه افندی ما از تخصیص فرمودن عرابه برای شما همین است که استانبول را سیاحت بکنید . چونکه شایان دیدن یك شهر یست . حالا آنکه حضرت سردار تا بحال هیچ آرزوی سیاحت را نفرمودند !
پدر - چون چنین است ما هم رأی شما را پسندیدیم .
درین اثنا سفره پرداز ما از حاضر بودن ناشتا اخبار کیفیت نمود . بر خواسته بر سر سفره مدور آلآتر که جمع آمدیم. ناشتا. كمل يك طعامی بود که اگر یکقدری بیشتر خورده شود تا بشام کفایت میکند . شیر ، پنیر ، قیماق ، تخم نیم بند به آب جوش داده گی ، مسکه ، بسکوتها کاکهای گوناگون طعام سفره را تشکیل داده بود .
طعام بکمال مسرت به انجام رسید . بعد از طعام ، در عرابه نشسته وقوماندانی حرکت را به جناب سعید بیگ حواله نموده عرابه ما بسوی بشكطاش بحرکت افتاد . ابو محی الدین با دریشنی کامل قره كوت خود در پهلوی عرابه جی مأ واگزید .
جاده مستقیم بزرگ با صفای نشانطاش را وقصرهای بیقصور اطراف انرا بيك سير سریعی گذشته از سر نشیبی جاده بسیار باحشمت ( عقا رات همایون ) به ( بشکطاش ) فرو آمدیم .


صحیفه ٢٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

این محله ( بشکطاش ) بسببیکه بندر بالابر آمدن بمابین همایون و سرای
شوکت احتوای ( یلدین ) میباشد ، وهم بطرف ( سرای چراغان ) که
اقامتگاه (سلطان مراد ) خانست ازینجا میرود خیلی اهمیت دارد و محافظه
اینجا بيك دقت و اعتنای مخصوصی از طرف خفیه ها و پولیس گرفته شده

منظرهٔ محله ( بشکطاش و يك قسمی از سرای « دولمه باغچه » از طرف خشکی


صحيفه ٢٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

است . محافظ آن (حسن پاشا) نام يكدار خونخواریست كه بسی خانمان هارا برباد كرده است . (قره قول) یعنی پهره دار خانه آن مركز بسی جنايتها ميباشد .
در اول اين يك قريه بود كه رفته رفته از جمله محله های شهر شده است . بسيار دلكشا وبا فضا يك موقعيست . اين محله با فضا در ساحل اورو پائی (بوسفور) نام آبنای بيمثال استانبول ميباشد . بسببیکه رغبت يك چند پادشاهان ذيشان به اينموقع شده بود سرای های بسيار عالی وبینظیری دران بنا وانشا شده است كه مهترين آنها در جهت غرب قريه مذكوره [سرای دولمه باغچه] ودر جهت شرق آن (سرای چراغان) است . بنا ها وعما رات آن تنها از ساحلسراها نی بلكه تابر سر تپه هائیكه برین محله واقعست ممتد شده رفته است و بسی محله های معمور وبزرگی تشکیل داده است .
عرابه ما بسوی دست چپ بر جادهٔ وسيع وبزرگ پیاده رو دار با سیمینت پخته شده كه در يك كنار آن خط راه آهن تراموای نیز كشيده شده است ره پیمای عزیمت كرديد. در طرف دست راست اصطبل عامره ، ودر طرف دست چپ سرای عالی دولمه باغچه را گرفته ، ومحله (قبا طاش) ومحلهٔ طوپخانه عامره را بيك سرعت سريع در نورديده واز بازارتنگ پر از دحام مبدأ محله «غلطه» به آهسته روی در ميدان واسع بزرگ بازار غلطه خودرا رسانيد .
در ينجا سعيد بیگ گفت :
– امروز روز پنجشنبه است ، ووقت وقت سماع وذکر مولوِيخانه غلطه ميباشد ، واينهم از جمله تماشاگاههايست كه سياحين استانبول آنرا ناديده نمیگذرند ، هرگاه حضرت سردار آرزو بفرمایند عرابه را بآ نسو امر كنم .
فرمودند – بسيار خوب چون منظور سياحت است وقوماندانی

منظرهٔ عماره ریخته الایش در يك قره قول سرای دولمه باغچه از طرف خشکه


صحیفه ٢٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

سیاحت را بشما محول نمودیم دیدنیهارا بما نشان بدهید .
سعیدبیگ عرابه چی را برفتن ( مولویخانه ) امر داد . از بازار سر بالایی برامدن گرفت و بطرف یکچند دقیقه در پیش دروازه بنای مولویخانه توقف نمود .
این مولویخانه عبارت از خانقاه طریقه حضرت مولانا جلال الدین رومی قدس سره العزیز است که از زمانهای قدیم بنامیده است . و چون سلاطین دولت علیه عثمانیه یک انتساب و اعتقاد تامی بحضرت مولانا دارند خانقاه های این طریقه شریفه در هر شهر دولت علیه عثمانیه موجود و معمور است .
از یک بنای بسیار خوب و منتظمی داخل یک دهلیز و از دهلیز بریک زینه مفروشی بالا برامدیم ، و در یک قمره لوج مانندی داخل شدیم که این قمره مفروش بود و چوکیهای پستی در ان موجود بود . از لب کناره قمره چون بپایان نظر شود یک صحن مدور بسیار با صفایی دیده میشود که اطراف آنهم با رواقهای کناره داری مزین میباشد . درین صحن بقدر صد تا صد و بیست انسان دیده میشد که از قیافتهای یکرنگ و عجیب شان بحیرت افتادم:
برسرهای هر یک ازیشان یکیک کلاه نمدی به برش کلاه سرخ رومی اما تقریباً بدرا زئی یکنیم فوت و سطبرئی یک و نیم انج یک کلاه ! در بر های شان یک انتاری یعنی پیراهن بسیار سفید دراز تا به پاشنه پای ، و دامن آن خیلی وسیع و فراخ و پر چین ، ویک واسکت بی آستین ماهوتی بران پوشیده اند . و بر سر همه یکیک عبای بسیار فراخ ماهوتی که همه وجود شانرا پوشیده بشانه انداخته اند . همه اینها بدوزانوی ادب به بسیار خشوع و خضوع حلقه بسته نشسته اند . بر سر حلقه یک شیخ شان نشسته که آثار صلاح از ناصیه اش پدیدار بود . قیافت شیخ هم بهمینطور بود ولی


صحیفه ٢٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

فرقی که بود این بود که جناب شیخ بقدر دو گره يك عمامه كوچك ململ سبز از طرف کنار پیشانی بر کلاه نمدی دراز مذکور خود پیچیده بود.
در مقابل جبهه صحن مذکور دريك برنده فیل پایه داری که به برابرئی قره ماه میباشد از همین قیافت مردمان بقدر ده پانزده آدم دیگر دیده میشد که شش نفر آنها بپا ایستاده و نی های بسیار درازی را که هريك بطول سه چار فوت می آید بر لبهای خود بوضع عمودی گرفته بيك آواز جان نواز بسیار حزینی مینواختند چار نفر دیگر قانون نواز بودند که قانونهای خودشانرا برزا نوهای خودشان نهاده و به اصوات لطیفه زیر و بم آن ، نی نوازانرا پیروی مینمودند. دو نفر دیگر نقاره های كوچك كوچکی در پیش داشتند که با چوبهای باریکی به اصول مینواختند. سه چهار نفر دیگر به آهنگ حجاز ئی عشاق آسا نواهای براستی مثنوی معنوی را به آوازهای با اهتزاز مقام حجاز میسرودند.
در دیگر قمره ها، و دهلیزها و رواقها نیز مردمان تماشابین موجود بودند. حتی در یکی از قمره های مقابل خود دو زن و دو مرد فرنگستانی را نیز دیدم که بپا ایستاده تماشا میکردند.
شیخ هر خانقاه اگر از اولاد و ذریت خود حضرت مولا نایباشد عنوان شان (چلبی) میباشد و اگر بطریقت بشیخی رسیده باشد (دده) میگویندش. همه این مریدان کلاه نمدی که حلقه بسته بودند بيك اشاره (هو) که از طرف شیخ داده شد همه این مریدان کفهای خود را بيك بار برزمین زده و عباهار از دوش جابجا مانده برخاستند، و دستهای شانرا بیکوضعی که نوک پنجه راست شان بر شانه چپ، ونوك پنجه چپ شان بر شانه راست شان تصادف کرده چپراس وار گرفته ، و سر خودشانرا بيك بغل فرونهشتند.
از اول حلقه دست راست شخص اولی حلقه بهمین وضعتی که مذکور شد از حلقه جدا شده در پیش روی شیخ بیکوضع پر خشوعی سر فرو آورد


صحيفه ٢٦٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

شیخ نیز مقابلة بالمثل را بجا آورده شخص مذکور در حاليكه رويش بطرف
شیخ میبود يکچند قدم عقب کشيد ، دفعته بچرخ افتاد ، در پی آن شخص

یک غرفه قیافت مريدان و دوگان طریقه حضرت مولانا ، پیش از سال ذکر و سماع

دوم سوم و چارم و هم جرا بهمین وضع و طور که بیان شد چرخ زدن
ها در همان صحن خوش فرش با فضا آغاز نهادند . رفته رفته چرخ زدن ها