صحیفه ٢٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

صوت موسیقی و خواندنهای حجازی بجوش آمده چنان سرعت پیدا میکرد
که از بالا چون بسوی آنها میدیدم چنان گمان میکردم که در يك مجمعه

غوثیه داخل خانقاه و جمعیت مریدان در حال ذکر و سماع
اما این وضعیتی که درین لوحه نشان داده شده وضعیتیست که برای عکس گرفتن گرفته اند

بزرگى يك عالم چرخکهای سفید پر باچرخ انداخته اند . و این چرخ بقدر


صحیفه ۲۶۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

پانزده بیست دقیقه بیکو تیره دوام میوزید ، و گاهی دست راست خود را
بوضع افقی مایل گرفته دست چپ خود را عموداً با کلاه خود محازی
آورده و نوک کلاه خود را بر ساعد خود بیکوضع خوشنمایی نهاده چرخ
میزنند ، و به این چرخ چرخ فلک را دور و سیر کرده باز بیک اشاره شیخ
از زبان هر یک از مریدان بیک آهنگ یک ( هو ) یی برامده جابجا می
ایستند . و هر کس باز به آرامی برجاهای خود نشسته عباهای خود را
بدوش میکشند . نایها وقانونها که سقف بنای خانقاه را بعکس صدای
وجدافزای خودشان به اهتزاز آورده بود دفعتهً خاموش میشود . یک
حافظ خوش آواز کلام مجید یک ربعی از کلام الله قرائت میکند و عالم را
در ان اثنا یک سکوتی استیلا مینماید . بعد از ان یکی از خوشخوانها یک
قصیدۀ وجد آمیزی بمقام بسیار خوبی میخواند و ختام آنرا بر دعای اسلام
و پادشاه مسکی الختام ساخته ذکر و سماع به انجام میرسد .
وقتیکه از ( مولو یخانه ) میبرامدیم سعید بیگ گفت :
- چسان ؟ انشاء الله ازین تماشا محظوظ شدید ؟
پدر - تماشا نی بلکه یک صفای پر معنایی بود . از روحانیت حضرت
مولانا خالی نبود .
سعید بیگ گفت :
- در نجا دو چیز دیگر نیز دید نیست یکی ( قلهٔ غلطه ) که نزدیکست به
اینجا ؛ دیگر جامع شریف ( یر آلتی ) که در نزدیک ساحل است .
حضرت پدر - اگر وقت مساعد باشد . ما هم بیبینیم!
سعید بیگ عرابه جی را برفتن سمت قله اشارت نمود یک جادۀ نیم
مایل سر بلندی را بسرعت گذشته بر یک تپه برامدیم ۵ عمارتها ی جاده
در نجا همگی از چار و پنج طبقه یی پست تر نبود و همه بهم متصل دو طرفه


صحیفه ٢٦٩ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

جاده را احاطه کرده است. عمارات اکثراً از سنگ و آهن و بلور و چوب
ممترج شده انشا یافته است .
این بازار بزرگ را گذاشته بدست راست در يك باز اوتنگتری ،

بازار تنگتری که به برج قلهٔ غلطه منتهی میشود


صحیفه ۲۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ولی بسیار مستقیم و منتظمی که همه عماراتش بیکطرز و يك نسق و یکرنگ ساخته شده داخل شدیم و در آخر آن در پیش دروازه (قله) عرابه ما توقف نمود .
این قله عبارت از يك برج کلفت مدور بسیار ستبریست که بطرز منار بالا برآمده است . ارتفاع این قله چهل متر است ، و چون ارتفاع موقع آن یعنی ارتفاع ذروه تپه ئیکه قله بران مبنیست با آن یکجاشود این قله از یکصد و پنجاه متر مسافه بر بحر حاکم و ناظر می آید . از يك دروازه که بسمت جنوب باز شده بريك زینه حلزونی یعنی مارپیچی بالابرآمدیم ، بقدر ثلث ارتفاع آن بالا شدیم که در یکدالان مدور بزرگی خود را یافتیم . اگرچه دو طبقه دیگر نیز ازین دالان بالا تر دارد ولی ما بهمینقدر اکتفا ورزیده از چارده پنجره که در دورا دور این دالان مدور باز شده بسیر و تماشای شهر مینو بهر مشغول شدیم ، ذاتاً مقصد از سیاحت قله همین است که منظره عمومیه شهر را تماشا کنند .
الحق که این تماشا لایق دیدن يك تماشا ئیست : چارده پنجره آن چارده آئینه دوربین جهان نمائیست که از هر پنجره آن يك عالمدیگری تماشا میشود، لوحه های حیرتفزای طبیعت که از هر منظر آن منظور میشود در خیالخانه هیچ شاعری نظیره آن تصور نمیشود .
پنجره ها چون بعرض کلفتی دیوار قله باز شده است از انرو عیناً شکل دوربینهای چوبی قطعه های جهان نما را گرفته که به اینسبب لوحه های هر پنجره مانند يك لوحه تصویری در نظر تجسم میکند .
در میان دروازه هر پنجره يكيك چوکیئی گذاشته شده که تماشائی بکمال استراحت بران نشسته مناظر بدیعه ، و پانوراماهای لطیفه را تماشا میکند . اگر ساعتها نی بلکه روزها بتماشا بسر آریم ازین مناظر بدیعه که


صحیفه ۲۷۱ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

در هر آن بهزار لطافت خارقه‌نمائی میکند سیر شدن ممکن نیست. لہذا بظرف نیمساعت ازین چارده رواق بدایع‌منظر همهٔ شهر شهیر بی‌نظیر استانبول را تماشا کرده از قلهٔ عجیب‌المنظره فرو آمدیم.
این قله در اول امر از طرف (آنسطاس ده‌قوس) که یکی از ایمپراطورهای رومای شرقی بود برای آسانی و سهولت دخول و خروج کشتیها بقسم چراغ‌دوار لنگرگاه غلطه ساخته شده بود. رفته رفته شهر وسعت گرفت قصبه‌ها قریه‌های شهر باشهر متصل گردید. و در هر هر وقت زینت و بزرگی قله نیز به نسبت شهر افزونی گرفت تا آنکه در ین‌وقت آئینهٔ جهان‌نمای شهر استانبولش باید خواند.
وقتیکه از قله فرآمدیم سعید بیگ گفت:
- اگر خواهش حضرت سردار باشد بمعیت شان از راه (تونل) بغلطه برآئیم، و از انجا یا عرابه مسجد (یر آلتی) را زیارت کرده به استانبول بگذریم.
فرمودند - چون شما رهنمای سیاحت مائید ازینگونه ره بلدی‌های شما بجز تشکر دگر چه گفته شود.
اینرا فرموده و این شعر فارسی را نیز خواندند:
چون سایه همرهیم بهر جابروان شوی شاید که رفته رفته بما مهربان شوی
سعید بیگ ترجمهٔ شعر مذکور را از من رجا نمود. ترجمه کردم. خیلی مسرور شد، و تشکرهای متواضعانهٔ آلاترکهٔ خود را صرف نمود.
بنابرین عرابه‌جی را بعضی تعلیماتی داده و عرابه‌جی راهیکه بران آمده بودیم گرفته خود ما بدست راست در یک کوچهٔ رو براه شدیم. این کوچه سراسر بامردم روم مسکونست. کوچه به بسیار نظافت و پاکی. سرکش باسنگهای خشت‌مانندی مفروش. دو طرف با پیاده روهای باسیمنت پخته شده‌گی مزین. خانه‌ها متصل بهمدیگر و بیکرنگ و یکطرز بنا از


صحيفة ٢٧٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دو طرف بر سه سه طبقه بنا شده . خانه های دو طرف عمارات کوچه بهمدیگر ناظر . عائله های همسایه با همدیگر معاشر . همه بالقولمها ، و پنجره ها با آینه های بلوری و پرده های با زینت آراسته .
ازین کوچه برامده باز بيك جاده بزرگ باز اوروان شدیم تا آنکه از يك بازار با حشمتی گذر کرده در پیشگاه مدخل تونل واصل شدیم .
استاسیون تونل يك بنای سنگ بست پست و کلفتی بنظر خورد در مقابل این بنا بطرف ديگر باز از يك بنای دیگری نیز مانند این بنا موجود بود که از دودکش در از پخته آن معلوم میشد که ماشینخانه تونل است .
تونل نقب های بزرگ را میگویند . این نقطه که ابتدای (بیگ اوغلی) است از بازار ساحل بحر غلطه خیلی مرتفعست یعنی بیگ اوغلی از غلطه تقریباً ششصد هفتصد متر بلندتر است . لہذا از طرف يك كومپنی تونلی یعنی نقبی از زیر این تپه بلند که همه با عمارات و بازار ها پر است کشیده شده است، و براه آهن تفریش شده يك قطار كوچك ريل بسیار بازينت و رونقى بكار انداخته ، و مدار سهولت عظیمی برای آینده کان و رونده گان غلطه و بيك اوغلی پیدا شده .
تحفه تر اینکه این قطار ریل مانه بيك لو قوموتیفی - يعنى انجن - بسته میباشد و نه ديگريك واسطه کشیدن او دیده میشود! حالا نكه بکمال سرعت و سهولت در میان تونل تار وتاريك زيركوه رفت و آمد میکند!
از مدخل استاسیون که دو قوس طاق نمای بزرگ و وسیعی دارد داخل بنا شدیم. بدست چپ يك قمره چوبینی بود که همه آن تخته پوش ، و تنها در کلکینچه از ان باز بود که مردمان از انجا تکت گرفته از يك دروازه چوبین چرخ دور کننده داری میگذرند ، وبرسرك سنگ بست استاسیون که دروازه های واغونهای ریل با آن برابر است می آیند .


صحیفه ۲۷۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

ریل را دیدیم که با تسمه های بسیار پهن و کلفتی مربوط میباشد که این تسمه ها قطار ریل را کش گرفته استاده است . تسمهای مذکور از زیر بنای مذکور گذشته و از زیر زمین بازار نیز گذشته در زیر بنائیکه مقابل این بنا درانسوی بازار ست در امده است. در انجا بقوت ماشین بزرگی تسمه های مذکور را کشیده يك قطار را از بيك اوغلی بسوی غلطه سوق کرده میبرد، و یک قطار دیگر را از غلطه بسوی بيك اوغلی کشیده می آورد .
تکتهای ما را جناب سعید بیگ گرفته در واغونهای درجهٔ ۱ اول قطار مذکور درا مدیم . استاسیون پر از مردوزن بود . واغونها هم پر بود . در هر ده دقیقه يك قطار از بیگ اوغلی بسوی غلطه و يك قطار از غلطه بسوی بیگ اوغلی در يك آن و يك زمان رفت و آمد دارد که بازهم در هر بار از ازدحام مردم در قطارها جابگی میکند .
واغونهای درجهٔ اول ما بسیار بازینت است . چراغ لامپ بزرگی دران آویخته شده . صفیر ایشپلاق مأمورین وقت حرکت قطار را اخطار نمود . دروازه های واغونها بسته شد . قطار حرکت نمود .
بچند قیقه در میان يك ظلمت بسیار شدید و کثیفی طئی مسافه نموده بعده بروشنایی برامده توقف نمود . همه کس از واغونها برامدند . این استاسیون نیز عیناً مانند استاسیون سابق بود .
مدخل اینطرف تونل در بازار غلطه باز شده است. از مدخل که برامدیم عرابهٔ خودرا حاضر دیدیم . هماندم در عرابه نشسته راه جامع ( یر آلتی ) یعنی زیر زمینی را گرفتیم . و بعد از یکچند دقیقه در پیش دروازهٔ مسجد مذکور توقف نمودیم .
این دروازه را نیز اگر مدخل يك تونلی بگوئیم جا دارد . زیرا این مدخل يك نردبانیست که ازین نردبان بقدر بیست قدمه زینه در زیر زمین فرو آمدیم . و در صحن يك جامعی داخل شدیم که همه قبه های آن برصدها فیل پایه ها ، و


صحیفه ٢٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ستون های عمودی برپا بود در مقابل این مدخل که از ان برامده ايم يك مدخل
باز و فراخ دیگری باز شده بود که از ان دروازه به سه چهار پته پایه بر سر يك
بازار می براید .
این جامع شریف الحق که عجیب البنا يك جامعی بود . درین جامع
شریف سه قبره وجود است که یکی مانند يك تربت مستقل است ، ودوی
دیگر آن در دیگر طرف بايك کتاره آهنیيی گرفته شده است . علی روایته
یکی قبر مبارك صحابه کرام (عمرو بن العاص ) ویکی قبر (عینیه) از تابعین است .
این جامع شریف در سنه صدم هجرت نبویه که از طرف عسکر اسلام
جهت غاطه استانبول فتح شده بود برای ادای فرایض خمسه بنا شده
بود . و مدت هفت سال عسکر اسلام درینجا بمحاصره و فتح بلاد مشغول
بوده و پس بشام عودت کرده بودند . در وقتیکه عودت میکردند بعضی
اشیا و اسباب سنگین بار خود را در داخل جامع نهاده و در وازه انرا سد
نموده سرب بر ان ریختند که ازینسبب چنانچه آنرا جامع (یآلتی) یعنی
(زیرزمینی ) میگویند همچنان به (مخزن سربی) نیز زبانزدو معروفست .
هر يك از سلاطین دولت علیه عثمانی در دست کاری و تعمیر آن قصور
نکرده اند . لکن طرز اصلی بنای مذکور همانست که ابتدا بناشده است.
این جامع شریف چار دروازه دارد که از هر چهار آن بازینه فرو
می ایند . دو دروازه آن بسوی دریا و دو بطرف خشکه باز میشود.
محفل همایون ، یعنی مقصوره ئیکه پادشاه در ان نماز میخوانند نیز دران
موجود است . در بیرون جامع يك چشمه بسیار عالی که از هر طرف
شیر دهنها دارد برای وضو ساخته شده است .
حضرت پدر دو رکعت نماز خالق بینیاز را ادا کرده و يك فاتحه بروح
بزرگواران مدفون آن خوانده از جامع برآمدیم . بنا بر اشارت مهماندار
ما سعید بیگ عرابه یکسر سمت استانبول را گرفت . و بر جسر جدید


صحيفه ٢٧٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

حديد بيك صدای آهنگ داری گذر کرده از پيش روی ( ينى جامع )
- یعنى جامع نو - که مانند يك کوه پر شکوه هیبت نمایی در مقابل جسر بنا و
بر پا بود گذر کرده بر جاده سرکه چی و قوری چشمه به میدان ( ایاصوفیه )

منظره جسر و یی جامع

و پیشگاه دائره بسیار با شوکت ( عدلیه ) برامدیم .


صحيفه ٢٧٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

این جاده خیلی وسیع یعنی بقدر يك میدانی دیده میشود که در طرف
دست چپ آن معبد قدیم بسیار مشهور و پر هیبت (جامع ایاصوفیه) و
طرف دست راست آن از بسی قهوه خانه ها و دکانها در زیر يك بيشه زار در
ختهای بسیار خوش شکل (کستانه) تشکیل یافته موجود است . جبهه این جاده
عظمیه را دایره (عدلیه) ، با شوکت و زینت معماری خود تزئین نموده است.
عرابه ما از طرف دست راست دایره عدلیه در ما بین دایره بنای جامع

مدخل دائره (موزه خانه همایون) یعنی آثار عتیقه خانه


صحيفه ۲۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آیا صوفیه و دایره عدلیه بر يك راه سر بالائی در میان دیوارهای سنگینی بسیار بلندی براه افتاد ، و در آنجا از يك دروازه رواق بلند خوش بستی که بر سر آن يك لوحه بسیار خوش خطی بريك لوحه سنگی حك شده و مطلا گردیده نصب است داخل گردید .
و الحاصل ازین دروازه درامده و یکچند سرکها را دور کرده در پیش يك عمارت بسیار خوش ترکیب جسیمی که در يك باغچه بازیابی بر يك مو قع مرتفعی واقع بود توقف نموده
سعید بیگ گفت :
– این دایره موزه خانه همایونیست بفرمائید !
از عرا به بر آمده بر يك زينه بسیار عریض سنگی داخل بنا شدیم این بنا دایره های بسیاری دارد که قسم تحتانی آن برای لحد ها که یکی ازا نجمله لحد سکندر رومئی مشهور بود تخصیص شده بود . قسم فوقانی آن بر بسی دوایر منقسم بوده هر دایره برای دگر گونه آثار عتیقه تخصیص شده بود . آثار گرانبهای بسیار نادیده درین موزه خانه دیده شد که تفصیل همه آنها را بیان کردن يك جلد مستقلی میخواهد .
در مقابل این بنا يك قصر بسیار عالی که به ( كوشك چيني ) معر و فست موجود بود . این كوشك مستقل يك آثار عتیقه ایست که همه در و دیوار و سقف آن از چینی کاشی کاری بسیار نفیسی مصنوعست .
و الحاصل این سرای همایون ( طوپقپو ) را با موزه خانه و باغچه آن بیکساعت کامل دور و سیاحت کرده از هما نرا هیکه آمده بودیم پس برا مدیم . در پیش این دروازه يك چشمه بسیار لطیف و خوش نمای بسیار مزینی موجود بود که از سنگ مرمر بنا یافته و بصنعت فوق العاده سنگتراشی آرایش گرفته بود . اشعار آبدار ترکی از هر هر طرف بخط بسیار خوش


صحیفه ۲۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بر اطراف آن برسنگ حک شده بود از چند جاشیر دهنها در اطراف چشمه موجود بود مردمان آن اطراف کوزه و ظروف خود را ازان پر میکردند.
یکی از خوبیها و زینتهای این شهر مینو بهر همین گونه چشمه هاست که در هر هر جا و هر هر محله از طرف سلاطین و از باب خیرات ساخته شده است. چشمه ها اکثرشان با زینت و رونق است.
بعد از سیاحت موزه خانه و بر آمدن از (سرای طوپ قپو) بسیاحت جامع مشهور (آیاصوفیه) پرداختیم. به این جامع شریف از دروازه ئیکه بطرف مقابر سلاطین است داخل شدیم. درینجا پنج تربت بزرگ و بسیار با زینت موجود است. یکی ازین تربتها مدفن (سلطان سلیم ثانی) غفرالله له میباشد که حرم محترم شان (نوربا نو سلطان) و (٤٢) نفر از دختران و شهزاده گان شان، و شهزاده گان (سلطان مراد خان ثالث) دران مدفونست. دوم تربت خود سلطان مراد خان ثالث است که (٥٣) نفر از تعلقات شان دران مدفونست. سوم تربت (سلطان محمد خان ثالث) است که (٢٥) نفر از تعلقات شان دران مدفونست. چارم تربت (سلطان مصطفی خان اول) و (سلطان ابراهیم خان) است که (۱۳) نفر از متعلقات شان دران مدفونست. پنجم تربت چار شاهزاده ويك دختر (سلطان مراد خان ثالث) میباشد.
زیارات مبارك سلاطین عظام را زیارت کرده از دروازۀ طرف قبله داخل جامعشریف شدیم. این جامع يك هیبت وعظمت بسیار بزرگی در دلهای بیننده گان خود القا میکند. صنعت معماری را يك هيكل مجسماً تشکیل میدهد. اگر قلم هر قدر در باب تصویر آن بکوشد (شنیده کی بود مانند دیده) گفته از تصویر آن عاجز میماند. باز هم تا بقدریکه ممکن


صحیفه ۲۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

باشد تصویر آنرا در نظر قارئین کرام تجسم دادن وظیفه قلم است :
دو جریب در دو جریب يك صحن مربع مستطیل ترکی تصور کنید
که طرف جبهه یعنی سمت قبله آن به ارتفاع نیم متر بلندی و تقریباً ۲۰
متر عرض يك صفه مانند قوس نمایی بعمل آورده محراب در وسط آنست،
در طرف دست راست محراب منبر بسیار بلند و مصنعی بر پاست . در مقابل
منبر از صفه مذکور پایان يك محفل بسیار خوشنمای لطیف المنظری که بر
ستو نهای مرمر بسیار سفید مجلایی بنایافته است موجود است . این محفل
يك سدره ایست که تقریباً بقدر دو نیم متر بلند بر عمود های رخام بنا یافته .
سطح مربع مستطیل این سدره که بمحراب بوضع افقی می افتد گنجایش
نشستن بیست نفر را دارد سطح آن يك بامچه ایست که با قالینهای بسیار
اعلای فاخری مفروش ، و اطراف آن نیز با کتاره سنگ مرمر مصنعی
گرفته شده و بايك زينه بسیار لطیفی بر آن بر آمده میشود .
درین محفل در روزهای جمعه جماعت تهلیل گویان و تکبیر خوانان
می نشینند ، در طرف چپ محراب يك مقصوره بلند مدور قبه داری که به
بسیار زینت ساخته شده که مخصوص نماز خواندن پادشاه است و آنرا
( محفل شاهانه ) میگویند و در هر جامع استانبول همچنین يكيك محفل
موجود است .
در اطراف این صحن که مذکور گردید رواقهای فیل پایه داری موجود
است که ستو نهای فیل پایه های مذکور از عمودهای يك يكپاره سنگ سماق
جوهر دار سرخ و سبز بسیار بلند برپا شده . دیوارهای رواقهای مذکور
از تخته سنگهای بسیار عریض و دراز جوهر دار عجیبی تشکیل یافته که این
تخته سنگها را سنگتراشان قابل پیش از نصب کردن در دیوار از میان بدو
پاره اره کرده هر پاره آن را بمقابل همدیگر نشانده اند که موجها و خطهای


صحیفه ۲۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

سلیمانی مانند آن مانند سرلوحه های کتاب های طلاکاری قدیم موازی و
محاذی نقشهای خلقتی بوجود آورده است .
برین رواقهايك طبقۀ رواق های دیگر بالا برآمده که آن طبقه از صحن
تقریباً سی چهل گز بلندتر است . ستونهای فیل پایه های این ر واقهای
طبقۀ بالایی نیز ازهمان عمود های یکپارۀ سماقی ست ، ولی باریکتر از طبقۀ
پایانی . بلندی این طبقه نیز کمتر ازده پانزده گز نیست . باذيك طبقۀ مدور
دیگر هم هست که آن تنها یك برندهٔ کناره داردو ریست که از انجا گنبد
برداشته شده . همۀ این صحن به این بزرگی بغیر از صفۀ قوسی جبهه و
این رواقهای مذکورۀ اطراف دیگر همه گی در زیرهمین قبۀ جسیم و گنبد
عظیم واقعشده است .
اصل دروازۀ این جامع بزرگ در طرف مقابل و مواجهۀ محراب
واقعشده است که عبارت از سه دروازۀ بزرگ است در یکجا هم یك دهلیز
یعنی رهرو بسیار طولانی بزرگیست که از دو طرف راه دارد ، واول از
خارج ازین دروازه ها داخل دهلیز و از دهلیز بداخل صحن بزرگ موصوفه
درآمده میشود . زینه های طبقه های فوقانی نیز ازهمین دالان بالا میشود .
اینراهم بگوئیم که همۀ این جامعشریف ، درموسم زمستان باقالینهای
ایرانی وانادولی مفروش ، و در تابستان یك حصیر نازك باف یکپارۀ
بسیار لطیف ونظیفی در آن کسترده شده میباشد .
اول چیزیکه جلب نظر بینندگان را میکند وبيك هیبت خضوعانه
در دلها می اندازد هشت لوحۀ مدور بسیار بزرگیست که در گوشه های
دیوار طبقۀ بالایی نصب شده است . و دائراً مدار جامع را احاطه کرده
است . قطر دایرهٔ هرلوحه بقدر دومتر بلکه بیشترمیباشد . متن هرلوحه
سیاه ، و بخط بسیار جلی با آب طلا و خط ریحانی عربی اسم ذات فی


صحیفه ۲۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

باریتعالی جل جلاله ، و اسم مبارك حضرت محمد صلی الله علیه و سلم،
و اسمهای مبارك حضرت ابوبکر ، وعمر ، وعثمان ، وعلی ، وحسن ،
و حسین رضی الله عنهم اجمعین نوشته شده است . و این لوحه ها در میان
چوکاتهای بسیار عریض طلاکار گرفته شده در هشت گوشه جامع منصوبست.
وقتیکه از دروازه بزرگ داخل صحن جامع میشود در دو طرف
دروازه يك يك صفه بزرگی که بقدر دو دو فوت از صحن جامع بلند تر و
از هر هر طرف با پنجره شبکه دار مصنع آهنین گرفته شده موجود است که
این محل جماعت نسوان اسلامی میباشد .
برای وضو دو عدد خم سنگی مرمر شفاف در دو طرف جامع در
برابری صفه های صفهای نسوان بيك ترکیب زیبایی موضوعست . و
وضع ساخت این خم های مرمر به سماوارهای بزرگ مسی مملکت ما که
آنرا حمام نیز میگویند مشابهت بهم میرساند ولی این خم بزرگ نه دسته
دارد و نه نوله . بلکه از یکپاره سنگست در اطراف این خم شیر دهنها دارد ،
و دورادور این خم برای وضو گرفتن جاها دارد وجویچه سنگی دور خم
آبهای که از شیر دهنها در وقت و ضو دران میریزد از سوراخهای مخصوصی
که دارد از زیر بدر میرود .
قندیلها و شمعدانهای پنجصد شعله بزرگ و لوحه های خوش خط
آویخته شده ، ومحفلهاى سنگ مرمر و محراب و منبر ، ومقصوره های
شاهی و همین دو خم آب ، وسنگهای عجیب و غریب دیوارها ، وعمودهای
سنگ سماقی از زینتهای داخلی این جامع شریف شهیر است که نظیر ومثیل
آنها در دیگر جاها خیلی کمتر دیده میشود .
جامع ایاصوفیه در باب منظره خارجی خود نیز خیلی هیبت نماست .
قبه بزرگ آن با قبه های کوچکتریکه رواقها را پوشیده است با شرفه های


صحیفه ۲۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

نصف کره وی آن و چار منار بسیار عالی و بلند آن يك هیبت با ظرافت و عظمتی نشان میدهد .

منظره خارجی جامع ایاصوفیا

بعد از انکه از جامع مذکور بر امدیم حولی جامع که باسنگ فرش ويك شادروان بسیار عالی و بزرگ را حاوی بود ، ومكتب و کتبخانه


صحیفه ۲۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آنرا زیارت کردیم . کتبخانه آنرا از کتابهای قدیمه خوشخط و مطلا خیلی توانگر دیدیم .

منظرۀ داخلی جامع ایاصوفیا

تا به اینجا دیده گی خود را در باب جامع ایاصوفیه بقوۀ قلم تا یکدرجه تصویر کردیم حالا یکقدری از احوال تاریخیۀ بنای آن بنگاریم :


صحیفه ۲۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

این بنا در تاریخ (۳۲۰) میلادی از طرف (قسطنطین) بزرگ که اول نصرانی شده بود از چوب بصورت کلیسا بناشده بود و کلیسای مذ کور را (آیاصوفیا) که بمعنی (حکمت مقدسه) که یکی از صفات الله است نام نهاد.

بعد ازان در زمان (آرقادیوس) کلیسای مذکور باشعلۀ حریق محو گردید ولی از طرف پسر او (تئودسیوس) سر از نو بصورت مکملتر ساخته شده است. باز در زمان (یوستنیانوس) يك اختلال بزرگی بوقوع آمده آیاصوفیه را نیز در ان اختلال آتش گرفت. اما بعد از تسکین یافتن اختلال (یوستنیانوس) برای تسلی دل اهالی که از اختلال ضرر دیده شده بودند مبلغهای بسیاری صرف کرده این معبد را از سنگ بهمین طرز بنایی که حالا موجود است انشا نمود. معمارهای آن دو نفر بودند. یکی عالم ریاضی مشهور (آنتیموس) ، و دیگری (ایسیدور) . آنتیموس این معبد را بطرز معبدهای قدیمه بنا نموده قبۀ آنرا بشكل نصف كره دائره وی ساخت ، و این قبه را بر چارکمر - يعنى ششك ايستاده کرده، در خارج هر يك ازین کمرها یعنى ششك، بشكل يك يك ربع كره يكيك نيم قبۀ دیگر نیز بنامود ، و به اینصورت معبد را بشكل چلیپای صلیب شکلی درا ورده بود که در انوقت کلیساها را به این شکل و صورت درا وردن در نصا را عادت و رواج داشت.

باز در زمان (یوستنیانوس) يك زلزلۀ بسیار شدید و سختی بوقوع آمده قبۀ معبد مذکور خراب شد. اما در کم مدت باز از طرف برادر زادۀ معمار (ایسیدور) سر از نو بنا شده است که همین قبۀ که حالا مو جود است همان قبه است. این معمار قبه را دائره وی نی بلکه بشكل بيضوى بنامود . و برای متانت و محکمی آن این قبه را بر (۸) ستون صخره


صحیفه ٢٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

سنگی که هريك به بلندئی (٤٥) قدم بود تکیه داده استوار نمود. فاصله ئيكه در
مابین هرستون از دیگر ستون مانده بود بايكيك كمر یعنی ششك های قوسی
متین و بلند سنگی ربط نمود. وبر سر این ششك ها دو را دور يك
طبقه فراخ دیگری بنا نمود که آن طبقه در انوقت مخصوص برای زنان
بود. بر سر این طبقه (۱۲) ستون سنگی دیگر رکنمود که از ستونهای
پایانی کوچکتر بود. شش ستون از یکطرف وشش ستون از دیگر طرف
که برین ستونها قبه های طبقه بالائی را تکیه داده استوار ساخت. معمار
مذکور ازین دوازده ستون فکر تقلید دوازده برج فلك را تصور کرده بود.
در داخل معبد برای گرفتن و محکم داشتن قبه بزرگ، وطبقه پایانی
(٤٠) ستون بسیار بزرگ و بلندی موجود است که بر بالای آنها
(٦٠) ستون دیگر است. در میان این ستونها (۸) ستون سماق سرخ
بسیار بلند و کلفتی موجود است که از يك معبد بسیار بزرگی که در شهر
(روما) برای عبادت شمس ساخته شده بود آورده شده است. و از
معبد مشهور شهر قدیم (افس) که آنرا (ایاسلوخ) هم میگویند و آن
معبد برای عبادت (قمر) ساخته شده بود و یکی از عجایب سبعه عالم بود
(٦) عدد ستون بزرگ یشم سبز آورده شده است. و از مرمر بسیار
سفید درخشان (٤) ستون موجود است. ستونهای دیگر آن از
معبدهای (تروآ) و (آتنه) وغیره گرفته شده است.
والحاصل این معبد به اینصورتی که نقل شد درسنه (٥٤٨) میلادی
به اتمام رسیده است. در دیوارهای آن از صنعت حکاکی وسنگتراشی
بسی تصویر ها وزینتها که همه آن عبارت از صورتهای ملائکه، وعزیز
ها و بت وصنم بودند موجود بود و در ینوقت از انها اثری نیست زیرا بعد
از انکه معبد مذکور بجامع تحویل یافت آن صورتها را برداشتند و یاستر


صحیفه ٢٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

کردند که این ساده کشی آن يك لطافت و زینت دیگری بجامع مذکور بخشیده است .
ایمپراطور ( یوستیانوس ) بنام حرمت نام ( صوفیا ) نام يك عزیزه که در روما ظهور یافته بود نام معبد مذکور را تبدیل نداده همچنان ( آیا صوفیه ) نام نهاد . درازئی این معبد از شرق بغرب ( ٢٦٩ ) ، وعرض آن از شمال بجنوب ( ٢٤٣ ) ، و بلندئی آن از زمین تا بوسط قبه بزرگ ( ١٨٨ ) قدم ــ یعنی فوت ــ است .
این معبد که از سیزده و نیمعصر باینطرف بر پاست بار بار شکست خورده و سر از نو تعمیر و ترمیم شده است .
در تاریخ ( ٨٥٧ ) هجری هنگامیکه ابو المغازی ( سلطان محمد خان ثانی ) ( استانبول ) را فتح کرد معبد مذکور را بجامع تحویل داده از انوقت تا به ایندم سجده گاه مؤمنین شده است . فاتح مشار الیه در جامع آیا صوفيه يك مناره خشت پخته بلندی علاوه نمود ، و يك مدرسه نیز در پهلوی آن بنا کرد . و بعضی اوقافی نیز برای آن تعیین فرمود . بعد ازان ( سلطان بایزید ولی ) يك مناره دیگر نیز بران علاوه ، ومدرسه را تو سیع . و بر اوقاف آن بیفزود . دو مناره دیگر آن را ( سلطان سلیم ثانی ) بوجود آورد . چار محفل مرمر . و دوخم وضوی سنگ مرمر که در درون جامع موجود است از طرف ( سلطان مراد ثالث ) ساخته شده است . کرسئی تدریس مرمر را ( سلطان مراد رابع ) ساخته و کتبخانه ومحفل همایون ، وشادروان ، ومكتب ، وعمارت بهمت شاهانه ( سلطان محمود اول ) بوجود آمده است . لوحه های خط جلی را خطاط مشهور ( ابراهیم ) افندی نوشته است .

بعد از سیاحت جامع آیا صوفیه از حولیئی جامع مذکور بسوی جاده


صحیفه ۲۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بزرگ پیشگاه دائره جسیمه ( عدلیه ) برامدیم . عرابه ما در انجا ما را انتظار میکشید
سعید بیگ گفت :
– آیا جامع شریف را حضرت سردار پسندیدند ؟
حضرت پدر — الحق خیلی بنای عظیم و مبنای جسیم اسلام است . از خداوند قوت و شوکت دولت اسلام را روز افزون میخواهم .
من — راستی که همچنین است خدا سلاطین اسلام را بیامرزد که چه قدر صاحب همت پادشاهان ذیشانی بودند .
سعید بیگ — اگرچه این جامع از کلیسا بجامع تحویل یافته است ولی در استانبول از طرف خود سلاطین عظام عثمانیه جوامع بسیار عالی بنایافته که یکی همین جامع مقابل ماست که مناره های آن پدیدار است و بجامع ( سلطان احمد ) معروفست . هرگاه آرزو بفرمائید بيك چند دقیقه آنرا نیز سیاحت خواهید توانست .
حضرت پدر — چرا آرزو نداریم بسم الله !
لهذا در عرابه نشسته بنا بر اشارت سعید بیگ جاده عریض مذکور را عرضا قطع کرده از ابتدای جاده ( دیوان یولی ) بر کنار ( باغچه ملت ) بمیدان بسیار وسیع و فراخی داخل شدیم که این میدان را (آت میدان) میگویند ، و وقایع تاریخیه بسیاری دارد . یکطرف میدان مذکور را سر تا سر دایره حوالئی جامع شریف ( سلطان احمد ) خان اول در بر گرفته ، جهت جبهه آنرا ( موزه خانه ینی چری ) و (مکتب صنایع ) ، و یکطرف آنرا ( دایره امانت ویرکو)، و (حبسخانه عمومی) و یکطرف آنرا جاده جسیم ( دیوان یولی ) ، و ( باغچه ملت ) در بر گرفته است .
این میدان از طرف ( سبتیم ) نام امپراطور ساخته شده است . و


صحیفه ۲۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

از طرف ( قسطنطین ) نام اینمرا طور بتقلید ( هیپودروم ) نام میدان مشهور یکه در ( روم است ) تزئین و توسیع یافته است . در اوایل بنای آن اطرافش همه باستونهای بلند سنگی و هیکلها و مجسمه های بدیعی مزین بود . بعد ازان از طرف اهل صلیب خراب گردید و اثری از ان چیزها باقی نماند . در وسط این میدان از آثار عتیقه قدیمه تنها يك عمود یکپاره سنگی که آنرا ( تئودوسیوس ) نام پادشاهی آورده رکز نموده است موجود میباشد . این عمود به (دیکیلی طاش) معروفست . بلندی این سنگ بقدر (۳۰) متر است چار رخ يك ستون منشوری الشکلیست که قاعده آن عریضتر و هرچه بالا شده رفته باریکنی اهرامئی پیدا کرده است . بر هر سطح هر رخ آن بخط (هیروغلیفی) که خط مصر قدیمست نوشته شده است . بر قاعده آن که بريك صفه سنگی مدوری نشسته تصاویر ( تئودوسیوس ) و رفقای او و بعضی خطهای لاتینی و یونانی نوشته و رسم شده است .
دريك دایره دیگر کناره دار يك ستون مار پیچ مسی در برابری این ( دیکیلی طاش ) موضوعست که سر آن بریده است . در برابری آن يك ستون دیگری بتقلید (دیکیلی طاش) از سنگ بر پا شده است . که بدرازی ازان درازتر ولی از يك پاره سنگ نی بلکه از سنگ و چونه بطرز بنا برداشته شده است .
این میدان هم در وقت قیصرهای روم و هم در زمان سلاطین عثمانیه با وقتهای بسیار نزديك برای تعلیم اسپ سواری مخصوص بود که در زمان روما ها آنرا از انسسب (هیپودروم) میگفتند . در زمان عثمانیها نیز همان عبار را عینا ترجمه کرده (آت میدان) یعنی میدان اسپ گفته اند.
واقعه معلومه ئیکه در زمان ( سلطان محمود خان ثانی ) در باب لغو


صحیفه ۲۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و باطل ساختن صنف (ینی چری) بوقوع آمده نیز در همین میدان اجرا
شده است .
عرابه ما در پیش دروازه جامع شریف ( سلطان احمد ) توقف نمود
از عرابه فرو آمده داخل حوالی جامع شدیم . حولی این جامع خیلی
بزرگست وشش مناره های بسیار بلند و مصنعی را مالکست . ازيك زینه
عریض مرمر بقدر شش پته بالا برآمده از يك دروازۀ بزرگی داخل صحن
جامع شریف شدیم. در روشنی و نورانیت و صفای معنوی این جامع را بر جامع
آیا صوفیه بلند تر یافتیم . محراب و منبر این جامع شریف نیز بازینت تر
بود . چار عدد ستونهای فیل پایه مر مر بسیار سفید و مجلای رخدار
مدور بس عظیم آن و بر پا بودن قبه بسیار بزرگ و جسیمی بر ان الحق
که خیلی دلنشین و پر صنعت افتاده .
والحاصل این جامع مذکور را که در خوبی و زیبایی بهترین جوامع
پایتخت است بظرف یکچند دقیقه دور و سیر کرده ، وعمارت و مدرسة
آنرا نیز تماشا کرده و يك فاتحه بر روح بانی آن ( سلطان احمد خان اول)
خوانده بر آمدیم .
بنابر اشارت سعید بیگ عرابه جی عرابه را یکسر بسوی جبهه میدان
مذکور براند . و در انجا در پیش دروازه بسیار مزين يك عمارتی توقف
ورزید . سعید بیگ گفت :
- بفرمائید ! مجسمه خانه ینی چری نیز شایان سياحت يك چيزيست .
از دروازۀ عمارت چون در امديم يك زينة جوره ئیکه یکی از سمت
دست راست و یکی از سمت دست چپ بشکل قوسی بالابرآمده و در بالا
هر دو در يك دهليز یکجاء میشود دیده شد که یکی برای بالا برامدن تماشائیان،
و دیگرش برای فرو آمدن مخصوصست . مدخل هر زینه با چرخهای


صحیفه ۲۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دور کننده چوبی گرفته شده است .
داخل شدن درین مجسمه خانه انسانرا چنان بخاطر میدهد که دو
سه عصر پیشتر یعنی از حال بماضی رجعت کرده است .


صحیفه ۲۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

مجسمه های عساکر بسیار جسور و عجیب مردمان ینی چری ، و افسران آنوقت ، و مأمورین كوچك و بزرگ دولتی و بسی وضعیتها و قیافهای آثار قدیمهٔ عثمانیه را از موم و مساله چنان شبیه و چنان مجسم بقد و قامت و جسامت طبیعی انسان ساخته اند و بالباسها و اسلحه و کلاهیکه در آنوقت برای هر صنف و هر کس معین و مقرر بود ملبس و مجهز داشته

يك حصه از يك طرف داخل جامع نور لامع سلطان احمد


صحیفه ۲۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

اند که بجز تکلم هیچ از انسان فرق نمیکند دالان بزرگ طولانی این
مجسمه خانه و رهرو ، و اطراف زینه همه کی باهمچنین مجسمه های قیا
فه های مختلفه قدیمه تزئین یافته . بعضی مجلسهای سیاست و مجازات آنو
قتها، و بعضی مجلسهای بزم آنزمانها، و دیوان و دربار آن اعصار در نظر چنان
تجسم مینماید که اگر در انباب آن يك محرر پنجاه صفحه بقلم تصویر نماید يك دیدن
این مجسمه خانه واضحتر و علانیه تر آنرا در پیش چشم انسان جلوه میدهد .

عکسی مجسمه های ساخته کی میباشد
دالان مجسمه خانه پین جری : ـ آدمهایی که درین لوحه دیده میشود


صحيفه ۲۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

والحاصل مجسمه خانه مذکوره را بيك نظر عبرت و حیرتی تماشا کرده از عمارت مذکور بر آمدیم. و در عرابه نشسته (ات میدان) را از جهت (حبسخانه عمومی) وبغل (باغچه ملت) مرور نموده از پیش روی دایره (ضبطیه) بر جاده بسیار بزرگ و وسیع (دیوان یولی) که از جاده های بسیار دراز و فراخ سمت استانبول شمرده میشود به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهادیم. خط آهن تراموای نیز بريك طرف این جاده کشیده شده است. قالدیره های پیاده رو آن با سیمینت مفروش شده دو طرفه این جاده فراخ با عمارتها وخانه های عالی محاطست که طبقه آخرین آنها از دکانها و طعماخانه ها، وشربت وشيرنی فروشها و قهوه خانه وقرائتخانه ها مرکب است.
عرابه ما تا بحد (تربه سلطان محمود خان ثانی) جاده مذکور را تعقیب کرده از انجا تربه مذکوره را بدست چپ گرفته بر جاده دلکشای (باب عالی) پویان گردید. این جاده نیز از جاده های بسیار معتبر و منتظم استانبولست. خانه ها و عمارتها وقصر های بسیار عالی اطراف آنرا تزئین نموده است. برین جاده بقد رصد قدم رفته بودیم که بنابر اشارت سعید بیگ عرابه مادر پیش يك بنای عالی ساده و بی ساختی توقف نمود.
سعید بیگ گفت :
- بفرمائید ! (دایره نظارت جلیله معارف) .
حضرت پدرحقيقتاً در رهبری پیروی خضر را کرده اید بیگ افندی!
سعید بیگ - تام بوقت وزمانش رسیدیم ، آیا همچنین نیست افندم.
- بلی تام بوقت وزمانش .
از عرابه برآمده در دروازۀ عمارت مذکور که بر جبهۀ آن بقلم جلی وبسیار خوشخط عبارۀ [دایره معارف] نوشته شده و در لوحه بزرگی


صحيفه ٢٩٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

آویخته شده بود درآمدیم . و برهبری مهماندار نزاکت شعار خود بر
زینه بالا برآمده داخل دالان بزرگ انتظار دایرهٔ مذکور شدیم .
سعید بیگ [ کارت ویزیت ] های ما را گرفته بیکی از آقایان ناظر
پاشا نزدیک شده و کارت ویزیتها را داده و بگوشش چیزی گفت :
بعد از دو دقیقه آقا بر آمده گفت :
- بفرمائید !
اینرا هم بگوئیم که در استانبول نوکرها و پیشخدمتهای معتبر بزر
گانرا آغا میگویند .
آغا پردهٔ اوتاق ناظر پاشا را بالا کرده داخل اوتاق کردیدیم اوتاق
تایکد رجه بزرگ بود . بزینت مفروش ، و خود پاشا در پیش يك ميز
خانه دار بزرگی نشسته بود .
از دیدن ما بر پاخواسته ، و «بفرمائید» گفته دو چوکئی که بمقابل
میز گذاشته شده بود نشاندا
ده امر به نشستن نمودناظر
معارف جناب (منیف) پاشا
ست كه يك پير مرد بسيار
عالم و فاضل و كامل يك ذا
تیست . از وزرای بسیار محترم
و قديم دولت علية عثما
نيست . ماموریتها و خدمات
بسيار مهم و بزرگی دو
لت خود را خدمتھا کرد.
است چند بار در ایران و او
روپا بخدمت سفارت مأمور
گشته . رتبه شان وزیر است.

دولتآب منیف پاشا
ناظر معارف دولت علیهٔ عثمانیه


صحيفه ٢٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و بسی نشانهای بزرگ دولت خود را حامل میباشد .
بزبانهای بسیاری عالم ومتکلم میباشند که از انجمله زبان فارسی را به
بسیار خوبی و درستی تکلم میکنند .
بعد از ایفای مراسم خوش آمدی و احوال پرسی جناب پاشا از
احوال در جه معارف واصول تحصیل افغا نستان جویا شده پرسید :
ـ آیا معارف افغانستان بچه درجه میباشد، و چگونه و چسان نظام دارد ؟
حضرت پدر ـ اگر مقصد جناب پاشا از در جه معارف آگاه ییها
یاشنا سائیها که معنای جمع فارسی آنست باشد درجه شناسایی و آگاهی
افغانستان نیز بدرجۀ دیگر افراد بنی بشر هست . مثلا تلخ و شیرین را
بذایقه ، و سیاه وسفید را به باصره و صدای تیز و پست را بسامعه ، وبوی
ها را به شامه ، و خشن ونرم را به لامسه از هم میشناسند . ولی از چگونه
و چسان بودن نظام آن چیزی ندانستم که چه نظام را مراد میفرمایند .
منیف پاشا ـ بلی راست فرمودید ، مقصد ماهم از معارف شنا سایی
و آگاهیست . اما این شنا سایی و آگاهی برای نوع بنی بشر ـ علی
الخصوص درین عصر و این زمان ـ از درجۀ حواس خمسۀ ظاهره ئی
بلکه از خمسۀ باطنه نیز بالاتر برامده نظر به احتیا جات عالم تمدن ، بنی بشر
را خیلی از خیلی بمعارف یعنی شناسایی و آگاهی محتاج بلکه ( مالا بدمنه )
نموده است . ترقی وتمدن هر قوم و هر ملت نسبت بدرجۀ بسیاری وکمی معارف
شانست . لهذا از جناب شما پرسیدم که درجۀ معارف افغانستان بچه در
جه است . وچون هیچ چیزی در کا ئنات بى يك نظام مخصوصی خلق
نشده است از انرو هر دولت و حکومت برای افزون کردن وعام ساختن
شناسائیها و آگاهی ها را در افراد مملکت خود شان يك نظام وقانونى
وضع کرده، و برای اجرای آن نظام وقانون يك دایره بنام ( دائرۀ معارف )


صحيفه ٢٩٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بنیاد داده، و برای اداره آن دایره يك وزیری بنام ( ناظر معارف )
تعیین نموده است . بناءً علیه از چگونگی نظام و قانون معارف افغانستان
جویا شدم .
حضرت پدر — این بیاناتی که جناب پاشا فرمودند در مملکت ماهنوز
اینگونه افکار و تصورات در معرض تصور و تفکر جلوه ننموده خلقت و
طبیعت هر انچه بخشیده همانست .
ناظر پاشا — پس معلوم میشود که هنوز هيچ يك مكتبي به اصول
جدید برای تحصیل علوم و فنون تأسیس نیافته باشد ؟
حضرت پدر — هزار افسوس که نی ! ولی امید است که بهمت باذ
شاه غیور و هوشمند افغا نستان امیر ( عبدالرحمن ) خان چنانچه بسی
آثار نافعه دیگر بر وی کار آمده این امر جلیل نیز ظهور و بنیاد گیرد .
پاشا — اما درینوقت از همه چیز اقدم توسیع و تعمیم معارفست ، و
بفكر من چنان میرسد که اگر در اول امر بقدر بیست تا بیست و پنجنفر
شاگردان افغان در استانبول بیایند و در مکتبهای مختلف اینجا از هر فن
داخل شوند و بعد از تحصیل، بعضی از انها برای آموختن فنون مختلفه به
اوروپا فرستاده شده بعد از تکمیل و تحصیل به افغانستان برگردند آنوقت
اصول وضع و بنیاد معارف در افغانستان کسب سهولت میکند ، زیرا
تادانایان این امر از اولاد خود وطن بهم نرسد ، ونه بینند که چگونه
بنیاد میبایست نهاد، کار پیش نمیرود. و اگر بنیاد معارف را مردمان اجنبی
در وطن شما بنهند بدرد شما نخواهد خورد . زیرا او لا مصارف آن
بسبب تنخواه های گزاف آن ها بیشتر میشود . ثانياً بنابر قول ( کس نه
خارد پشت من جز ناخن انگشت من ) دیگر کسی بر شما چنان دل نمیسوزاند
چنانچه خود شما بر خود دل بسوزانید .


صحيفه ٢٩٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بدر — درست فرمودید . ولی چون افغانستان هنوز يك دولت بسيار نویست از انرو تابحال در پی این افکارها و اینگونه تجددات خارقه نما نیفتاده اند . دولت علیه عثمانیه ششصد ساله يك دولت عظیمی ست که در نفس اوروپا افتاده اند . باز هم در ترقیات مدنیه نقصانهای خود را نسبت به اوروپا اعتراف میکنند . ما بیچاره ها که از استقلال سلطنت قومی خود ما هنوز يکنیم عصر کامل هم نشده، و همین مدت را نیز بهزار گونه اختلالات داخلی، و بلاهای مبرم خانه جنگی، و دوبار استیلای دولت اجنبی بسر آورده ایم و هنوز از ینسخنانی که جناب پاشا فرمودند من که هم از خاندان آن مملکتم و هم بسن شیخوخیت رسیده ام هیچ نشنیده ام چه جای که تصور کرده باشم .
پاشا — راست است . شما هم حق داريد . زيرا اولا مملكت شما بيك خانه میماند که هیچ دریچه و روزنی بخارج نداشته باشد . ثانياً چون ...
بدر — عفو بفرمائید پاشا ! معنی این دریچه و روزن را واضحتر بگوئید تا دانسته شویم .
پاشا — هر مملکتی که در بحر مالك يك ساحل و بندری نباشد آن مملکت را اصطلاحاً خانه بی روزن میگویند. زیرا مقصد از در و روزن همین است که انسان خارج را به بیند، و با خارج گفت و شنید و رفت و آمد بتواند .
بدر — اینهم از بلا های خانه جنگی و بی اتفاقی بود که پیش آمده و گرنه از سند و بلوچستان ماهم این دروازه و روزن را مالك بوديم .
پاشا — حالا برای افغانستان از همه پیشتر سعی و کوشش در ترقی دادن معارف ضرور است . زیرا همين يك چاره نجات است و بس .
والحاصل سخن را بعد ازین بر دیگر وادیها تبدیل داده و از همدردی اسلامی، وافسوس بعد ودوری و غیره بحث و بیان نموده و از همدیگر


صحيفه ٢٩٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

وداع کرده از دایره معارف بر امدیم .
سعید بیگ پرسید که :
آیا از صحبت ناظر پاشا محظوظ شدید .
پدر - چسان محظوظ نشدیم! از صحبت دانشمندان بهتر محظوظیتی نیست.
سعید بیگ - حالا بباب عالی با جناب (خلیل رفعت) پاشا وزیر داخله
ملاقات میفرمائید که آنهم از وزرای پیر با تدبیر دولت است .
در آخر این مکالمه در پیش دروازۀ عرابه خود رسیده بودیم . در
عرابه نشسته بسوی باب عالی روان شدیم . همین جاده راست بباب عالی
میرود . و دیگر جاده ها نیز ازین جاده بزرگ به یمین و شمال کشیده شده
است . سفارتخانه دولت ایران که يك عمارت بسیار بزرگ و باشکوهیست
نیز در همین جاده وقریب به باب عالیست . و در مقابل آن یکدایره بزرگ
دولتی دیگری نیز موجود بود .
والحاصل عرابه ما از دروازۀ بزرگ پنجره آهنین پستی داخل حولی
خارجئی عمارت جسیم با بعالی گردیده در پیش زینه سنگ مرمر سفید
بما توقف نموده سه پته زینه بالا شده از میان يك پرده داخل عمارت شدیم.
از دروازه که در امدیم خود را در يك رهرو بسیار فراخ و واسعی
یافتیم که سطح آن با تخته بسیار مصفایی فرش شده ، وسقف بلند آن نیز
از تخته های مسطح خوش ترکیبی زینت یافته بود . درازی این دهلیز
تقریباً (٣٠) متر ، وعرض آن (١٥) متريك مربع مستطیلی بود .
در طرف دست راست این دهلیز نزدیک دروازه که از ان داخل شدیم
يك رهرو کم عرضتر دراز دیگری یکسو بطرف دست راست دراز شده
رفته بود . بعد ازین مدخل دهلیز باز بطرف دست چپ يك دروازۀ آئینه دار
بزرگی موجود بود كه يك زینه بزرگ چوبه بسوی پایان فرو می آمد.


صحیفه ۲۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بعد از دروازه این زینه باز بدست راست یك دهلیز طویل دیگر مانند دهلیز اولی یکسربسوی راست دراز شده رفته بود.
بطرف دست چپ دهلیز بزرگ و وسیع مذکور دیگر دهلیز باز نشده بود که آنطرف مخصوص دایره صدارت بود. این بنای ( بابعالی ) بيك شكل و هیئت عجیبی افتاده، ازینطرف که ما آمده ایم آنرا باز مین سرك همواریافتیم. حالانکه در طرف دیگر بنای آنرا خیلی بلند واز سه طبقه مرکب مییابیم. و این از انست که بر سطح مایل يك تپه بنا یافته است. جاده ئیکه تا بدروازه پنجره آهنین بابعالی آمده بعد از انکه بدست چپ میل میکند يك سر نشیبی بسیاری پیدا میکند که تابه ( بندر سر که جی ) که ساحل بحر است همچنان مائلا امتداد میورزد. این بازار که بجاده بابعالی معروفست از بازارهای معتبر و مشهور شهر شمرده میشود. اکثر عمارتهای عالی این جاده از مطبعه ها و اداره خانه های اخبارها و آپارتیما نها تشکیل یافته ، دکانهای آن اکثر عبارت از کتبخانه های کتاب فروشی و قرا تخانه هاست.
خود این سیاح عاجز دوسه باریکه پیش ازین به این شهر مینوچهر آمده ام از همه بازارها بیشتر همین بازار جاده بابعالی را پسندیده ام حتی در بارهائیکه تنها بوده ام اقامتگاه خود رانیز در اپار تماهای همین بازار، ویا اوتلهای همجوار انجا انتخاب کرده ام. و این حس از آرزو و هوس زیاده نسبت به دیدن کتابهای رنگین و مضامین شیرین که در پشت آئینه بزرگ جبهه های دکانهای کتاب فروشی این بازار بیکوضع و ترتیب دلنشینی چیده شده اند. حسن طبع ، و ظرافت تجلید و تصاویر ظریف آنها هوس کشان مطالعه آثار قلمیه ادبیه و فقیه را بزودی نمیگذارد که بی دیدن، و نظر کردن حتی یکدو عددی از آنها را خریدن بگذرد.


صحیفه ٣٠٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

والحاصل باز در بابعالی داخل شویم: برهنمایی سعید بیگ مهماندار خود در دهلیز دوم که بدست راست دراز شده رفته است داخل شدیم. این دهلیز بسیار دراز يك دهلیزیست که تا بسیار جاها دراز شده رفته است. طرف دست راست این دهلیز از قوسهای کتاره دار باز بسوی حولی طبقهٔ پایانی بنا ناظر است، وبا يك پل کتاره دار آئینه دار با دهلیز مقابل خود مربوط میباشد. طرف دست چپ دهلیز همه از دروازه های پرده دار اوتاقها و دالانهای دفاتر ودوایر دولتیست که برهر اوتاق لوحه های خط جلئی خوش خط صفت کار و وظایف آن اوتاق را نشان میدهد.

از یکچند دروازه گذشته از يك دروازهٔ بزرگ (دوپله) داری داخل شدیم که برجبههٔ دروازه بخط جلی (مقام نظارت داخله) نوشته شده بود.

آغایان ناظر پاشا برپاخواستند. سعید بیگ بيك دوکلمه ایشانرا از کیفیت آگاهی داده و آنها (بفرمائید) گفته دروازهٔ يك اوتاقی را که برای انتظار مخصوص بود باز کردند. اوتاق بکمال زینت و آراسته گی بود. یکی از آقایان کارت ویزیتها ما را بکمال آداب گرفته و در يك پتنوسی كوچك نقره یی گذاشته از اوتاق برآمد. بقدر ده دقیقه بر آرام چوکیهای دامسکوی ابریشمی راحت کرده بودیم که آقای مذکور آمده گفت:

— بفرمائید جناب پاشا شمارا انتظار دارد.

برخواسته درعقب آغاروان شدیم. ازيك دهلیزكوچك مفروشی گذشته از دروازهٔ يك دالان بسیار روشن و با زینتی در امدیم: دروسط دالان سه آرام چوكئی بسیاراعلایی گذاشته شده بود كه بریکی از آنهايك شخص محترم سفید ریش تنومندی نشسته بود كه جناب دولتآب خلیل رفعت پاشا وزیر داخله همين ذات بود، دو كرستی مقابل آن خالی بود كه برای


صحیفه ۳۰۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ما گذاشته شده بود .
حضرت پاشا برپاخواسته و رسم خوش آمدی را ایفا نموده امر
به نشستن نموده در مقابل شان نشستیم .
پاشا گفت – انشاءالله استراحت دارید، شهر استانبولرا گردش کردید؟
حضرت پدر – از فیض انعام حضرت شاهانه کمال استراحت مادی و معنویرا
نائل میباشیم، و چون توسط ذات عالی شما وسیلۀ توجهات جهاندار جات باد
شاهی در حق ما شده از انرو و بصورت خصوصی از جناب شما تشکر میکنیم .
پاشا – منهم تشکر میکنم که اینو سیله باشمايك وسیلهٔ محبتی شد .
بعد از ینمحاوره قهوه و سیگاره اکرام فرمودند .
پاشا -- از قرار مسموعات چنان معلوم میشود که در افغانستان بسایهٔ
همت پادشاه غیور و جسور آن امیر ( عبد الرحمن ) خان روز بروزتر
قیات دیده میشود که ازین مسئله ما را سرور زیادی حاصل میشود .
زیرا ترقی و قوت افغانستارا برای خود از بسی سببها فوائد و منافع
بزرگی میشماریم .
حضرت پدر – درین هیچ شبهه نیست ! افغانستان چون برا در
كوچك عثمانیست البته كه يك برادر بزرگ به خوبی و ترقی برادر كوچك
خود مسرور میشود، و از و استفاده میکند، و اگر لاسمح الله بعکس آن باشد
البته که بعکس آن نتیجه خواهد بخشید .
پاشا – غیر ازین اخوت دینی منافع مادئی سیاسی نیز همچنین اقتضا
میکند . چونکه اگر دولت افغانستان در آسیای وسطا ترقی کند و قوت
بگیرد رقیبهای شرقی و شمالی آن آزادانه در انسر زمینها حرکت کرده
نمیتوانند، و ماهم از آنچنان پولیتکه استفاده خوبی میکنیم .
حضرت پدر نیز جواب مناسبی عطا نموده بنا برینکه از کارشان مانع نیایند


صحيفه ۳۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

عرض تشکرات کرده رخصت طلبیدند. جناب پاشا نیز بسیار به نزاکت
یکدو قدم مشایعت کرده وداع نمودیم.
از دالان برامده بر راهیکه آمده بودیم واپس به پیش عرابه خود
آمدیم . سعید بیگ گفت:
— پاشایانی را که دیروز آرزوی زیارت آنها را بیان فرموده بودید آیا همینها
بود که زیارت شد یا دیگری هم هست؟
حضرت پدر — بلی همین بود با دیگر کس معارفه ندارم. منیف پاشا چون
از سفر سابق با او معارفه داشتم و با ما يك خط آشنایی داشت ملاقات خود را
با ایشان ضروری میدانستم، خلیل رفعت پاشا چون بسبب توصیه نامه
والی ما عثمان پاشا با هم پره زانته شدیم و واسطه عرض ما بحضور شاهانه
شده اند برای ایفای تشکر زیارت شانرا لازم میدانستم ، و بهمین قدر صحبت
مختصر وظیفه خود را ایفا نمودم.
سعید بیگ — بسیار انسا نیت فرمودید . زیرا امروز روز مجلس خاص
و کلاست و وقت اجتماع مجلس نزديك شده بود همینقدر صحبت کافی بود .
بنده — حالا خط حرکت سیاحت ما بر کدام راه دوام خواهد نمود؟
حضرت پدر — ما در ینباب وظیفه قومانده را به سعید بیگ فرزند
خود حواله کرده ایم.
سعید بیگ — چون چنینست حالا از نجا تا بسفارتخانه ایران همین
جاده آمده کشی خود را می پیمائیم . از پیش سفارتخانه جاده دست راست را
گرفته در پیش جامع ( نور عثمانی ) از عرابه فرومی آئیم. عرابه جی را
تنبیه میکنیم که عرابه را در پیش جامع ( بایزید ) برده انتظار بکشد .
خود ما جامع را زیارت کرده در ( چارسوی کبیر ) در امده بازار را تماشا
میکنیم و از انطرف بازار برامده در جامع شریف ( سلطان بایزید ) نماز


صحیفه ۳۰۳ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

ظهر را ادا میکنیم ، بعد ازان .....
حضرت پدر – بسیار خوب ، بسیار خوب ! همین خوب خط
حرکتست . بسم الله !
در عرابه نشسته عرابه براه افتاد . و بر راهیکه سعید بیگ عرابه چی را
فهمانیده بود در پیش دروازۀ جامع شریف نور عثمانی توقف ورزید . از
عرابه فرامده داخل حولی جامع گردیدیم . حولی مذکور واسع
و بزرگ يك حولی بوديك دروازۀ دیگر در مقابل همین دروازه ئیکه ازان
داخل شده ایم بمقابل دروازه ( چارسوی کبیر ) باز میشود . این دو در
وازه را يك سرك با سنگ فرش شدۀ مربوط نموده . بنای جامع در
طرف دست راست سرك و بدروازۀ طرف بازار نزدیکتر واقع شده .
بر زینه های بسیار عریض مرمر سه طرفه بقدر هشت ده پته بالا برآمده
از دروازه های سه عددۀ پرده دار بداخل جامع شریف شدیم . خیلی
با زینت و پر انوار و با صفا يك جامعی بود . اینرا هم بگوئیم که طرز بناهای
جوامع استانبول همه بريك اصول معماری ، ويك طرز سنگ کاری بنا
یافته که استاد کار همه همان آیا صوفیه است . قبۀ بسیار بزرگ و بلند ، و
مناره های عالی شوخ و شنگ آن محراب و منبر و رواق و عمود های
جامع مذکور بنهایت زیبائی بود .
بانی این جامع شریف دلگشای باصفا ( سلطان عثمانخان ثالث )
میباشد که با مدرسه ، و کتابخانه ، و عمارتخانۀ آن در سنۀ ( ١١٦٩ ) عمارت
کرده است . چون بوقت نماز ظهر چیزی باقی نمانده بود حضرت پدر ادای
صلوۀ ظهر را در همین جامع مبارك ( نور عثمانی ) آرزو فرمودند .
در مابین محراب و منبر در سر صف اول حضرت پدر رو بقبله نشسته
به اوراد وظایف خود شان مشغول شدند . ما و سعید بیگ در پیش شیر


صحیفه ٣٠٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دهنهای اطراف جامع یکیک وضوی چار اندامی گرفته در صف جا گرفتیم
که نماز خوانان نیز یگان یگان آمده صفها را پر میساختند و کسانیکه بتلاوت
قرآن کریم شوق میداشتند در پیش رحله های بزرگ بسیار اعلایی که
قرآنهای کریم بزرگ بزرگ قلمی بر انها نهاده شده بود و در پیش
دیوار مقابل صف اول از سر تاسر گذاشته شده بود نزدیک شده تلاوت
میکردند . و بر محفلهای بلند گروه تهلیل و تکبیر خوانان جایگیر شده یک حافظ
بسیار خوش آوازی بصدای بسیار بلند قرائت قرآن کریم را مینمود .
بقدر پانزده دقیقه به استماع کلام شریف بسر آورده بودیم که از منا
ره های بلند گلبانگ های آذان محمدی برخواسته و هر کس وضع آداب
دوزانو نشستن را گرفته و صفها ترتیب یافته منتظر ادای صلوة شدند .
بعد از اتمام یافتن آذان یک مهلل بر پاخواسته ببانگ بلند ( صلوة سنت رسول
الله ) گفته و همه مردمان بر پا خواسته بصلوة مشغول شدند .
وظیفه تهلیل خوانان و تکبیر خوانان بعد از اتمام نماز آغاز میکند .
چونکه یکی از انها سوره فاتحه شریفه ، و دیگری بعد از تمام شدن فاتحه
آن دیگر ، سوره آیت کرسی . و دیگری سه بار سوره اخلاص شریف ،
و دیگری سی و یکبار سبحان الله و دیگری سی و یکبار (الحمدلله) و دیگری سی
و یکبار ( الله اکبر ) را بجهر و آواز خوش میخوانند . و بعد ازان درود
شریف را نیز گفته امام بدعا شروع میکند . و این مهللان بصوت بلند،
و آواز خوش آمین آمین یارب العالمین . یا ا للهنا يارجانا ياامان الخايفين
آمین میگویند .
والحاصل بعد از ادای نماز پر نیاز عبادت خلاق بی نیاز از جامع روحا
نیت دمساز برآمده بسیر و تماشای بازار غریب و عجیب سر پوشیده مسمی
به ( چارسوی کبیر ) آغاز نهادیم . از دروازه حولی جامع برآمده و يك


صحیفه ۳۰۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

کوچه تنگ کم عرض سر نشیبی را که از طرف محله های بالائی (چنبر لی طاش)
و غیره یکسر بسوی بازار بزرگ و دراز مسمی به (محمد پاشا چار شیسی) فرو
آمده رفته است عرضاً قطع کرده به درو ازۀ بازار چار سوی کبیر داخل شدیم.
این بازار صحيحاً يك عجیب بازاریست که ببازارهای سرباز اوروپی ساخت

منظرۀ يك حصه بازار سر پوشیدۀ استانبول مسمی به (چار سوی کبیر)


صحیفه ٣٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

نمیاند . این بازار همه بر قوسها و کمرهای فیل پایه دار سنگی در زیر قبه ها
بنایافته . و یک دائره بسیار بزرگی را در بر گرفته ، و از هر هر سمت با چند
چند دروازه بسیار محکم و متین بخارج ارتباط دارد .
ازین دروازه که ما داخل شدیم تا بدروازه ئیکه بطرف جامع (سلطان
بایزید) میبراید یک بازار راست و مستقیمی که تقریباً هفتصد هشتصد متر
طول وده پانزده متر عرض دارد دراز شده رفته است که سر آن باقبه ها
پوشیده شده ، و دو طرف آن بافیل پایه ها و قوسها مزین شده است .
پیش روی دکانهاو در دو طرفه جاده بازار پیاده رو های سیمینت فرش
شده بسیار عریض ممدود شده ، دکانهای این بازار بسیار بازینت و آرا
ستگیست . جبهه ها و دروازه های دکانها با آئینه های بزرگ مصفابو
شیده شده. دکانها از قماش فروشی، و جواهری و بلور و چینی فروشی،
و اشیای نفیسه ، وغیره میباشد . و در هر هر جای بازار یگان چشمه آب
هم موجود است .
ازین بازار مستقیم بسوی دست راست شش بازار دیگر مانند همین
بازار دراز شده رفته که این بازار ها باز بيك بازار مستقیم دیگر منتهی شده
میباشد . در حد وسط همه این بازارها که از هر هر طرف آمده یک چار
سوی بسیار وسیع و مهیبی موجود است که در زير يك قبه عالی پوشیده
شده و از چار طرف بچار دروازه دران درامده میشود . این دروازه ها
را در شبها میبندند و از طرف پولیس و دیدبانها در زیر محافظه و نگهبانی
گرفته میشوند . این چارسورا ( بدستان ) نیز میگویند که مخفف (بده
و بستان) اگر باشد رواست. زیرا درینجا اکثر بیع و شراو خرید و فروخت
وداد وستد بر ( مزاد ) يعنى ( لیلام ) منحصر است . جواهر وزرودینار
صرافی درینجا بسیار تا و بالا میشود. آثار عتیقه و کتابهای قلمی نفیسه قدیمه


صحيفه ۳۰۷ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

وشالها و قالينهای کهنه و انواع تحف و تحایف درین ( بدستان ) بطريق
لیلام خرید و فروش میشود .
و الحاصل بر بازار مستقیم مذکور از طرف جامع ( نور عثمانی ) درا
مده و دکانهای اطراف را تماشا کرده براه افتادیم . درین بازارها
به واسپ و غیره حیوانات داخل نمیشوند . بازار را چیزیکه زیاده ترو
نق وزینت داده بود هما نا چادرها و سایبان های لطیف رنگارنگ خاتونهای
تدز و خرام خوش اندام استانبولی نژاد ترکی نهاد بود که برای خریدو
فروخت مال و اسباب دکانهای جواهر فروشی و قماش فروشی ، والبسه
دوزی و غیره را پر و مالامال داشته بود . اینراهم بگوئیم که خواه در استا
نبول و خواه در دیگر بلاد متمدنه بسببیکه نوع رجال بکار های صنعت و
تجارت ، و مأموریت وغیره مشغول اند برای خدمت خریداری البسه
و غیره حوائج ضروریهٔ طایفهٔ نسوان بیکار نمیباشند ، و هم در ینباب خود
زنان در حسن انتخاب لوازمات پوشاك و حوائج بيتیهٔ خودشان آگاه تر
و داناتر میباشند لهذا در دکانهای اسباب زنانه این گروه پر شکوه يك انبو
هی بهمرسانیده بودند . چادريهای زنان استانبول حقيقتاً يك لطافت
و نزاکت دلکشی دارد . بهترین قماشهای ابریشمی از نوع اطلس و توار
وخار او غیره مخصوص چادری ها میباشد که از ین قماشهابيك برش ومو
دۀ مخصوصی آنرا میسازند ، وازفرق سر تا به پاشنهٔ پا بلکه در از تر با آن
خود را میپوشند ، و کمر آن بايك كمربند قماش خود چادری تنگ بسته
شده ، وازان سبب شکنهای بسیار لطیفی در دامن طاوس مانند آن پیدا
گشته ، چادری را باسنجا قهای قیمتبهایی بر فرق سر ربط داده ، واز
زیر چادری یك روبند ابریشمئی سیاه بسیار نازك بافی بر رو آویخته و
دوطرف چادری را از دو طرف بناگوش در زیر زنخ باسنجاق یعنی بنهای


صحيفه ۳۰۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

ظريفی ربط داده ، وازدوشانه دوبال بالارين مانند بسيار خوش برشی

يك منظره از عورته های عثمانیها در اسلام استامبول و چادرهای شان


صحیفه ۳۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
از چادری آویخته شده میباشد . اکثر شوخ مشربان شان چتری برك
دار خود شانرا و بوت های بلند خود شانرا نیز از قماش چادری خود
میسازند. يك نوع چادری دیگری هم برای زنان لطافت نشان استانبول
موجود است که آرایش و پیرایش آن خیلی دلرباتر است و آن مانند يك
بالاپوش بسیار خوش برش و در از پست که همه حسن ولطافت اندام شانرا
در نظر مشتاقان بدایع عرض میکند ، و از کاج های بسیار نازك و اعلای
قیمت دارسفید بشکل يك عمامه بسیار ظریفی سر و گردن و روی خود
شان را به آن پیچانیده تنها دو چشم شوخ جانشکار شان پدیدار
است . الحق که منظره لطیفه رنگهای ظریفه و صدای فش فش خرامهای
تذرویه ، و روایح عطریات نظیفه این اجسام لطیفه حواس خمسه بدایع
پرستان ارباب معانی طبیعت را در سمای خیالات عوالم علویه در طیران
و جولان می آورد . !!!
در آخر بازار رسیده بودیم . در طرف دست راست خود يك دكان
تر و تازه شاداب شربت . واسکریم ، و فرنی فروشی بنظر برخورد .
حضرت پدر سعید بیگ را خطاب نموده فرمودند :
- بیگ افندی ! اگر یکقدری درین دکان استراحت کنیم ، و يك
شربتی بنوشیم آیا عیبی داشته خواهد بود ؟
سعید بیگ — های های افندم ! بفرمائید عین صوابست .
من — حقیقتاً که بسیار مناسب است . زیرا اگر راست بگویم بعد
ازین همه جولان معده ها را نيز بيك فرنی سینه مرغ احتیاج پیدا شده است.
رأیها قرار گرفته از دروازه بلورین دکان داخل شدیم بر کوچهای
مخملین عنابی بسیار ظریفی نشستیم . میزهای گردسنگ سماقی در پیش
هر یکی از ما موضوع بود . يكيك صحن فرنی سینه مرغ ويكيك اسكريم


صحیفه ۳۱۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

قماق، ويكيك شربت آلو بالو خورده و بقدر پانزده دقیقه در انجا آرام
کرده باز بجولان آغاز نهادیم .
از دروازۀ بازار بزرگ سر پوشیده برامده ببازار تنگ صحافان و
حکاکان داخل شدیم، دکانهای این بازار همه از کتاب فروشی، و حکا
کشی مهر کنی تشکیل یافته است . درین دکانها کتابهای علمی فنی ادبی و
رومان و غیره از مطبوعات قدیمه و جدیده هم بقیمت ارزانتر وهم بهر
حال پیدا میشود ۵ کتابهای بسیاری را ازین بازار در اسفار سابقه بدست
آورده ام .
بعد از انکه ازین بازار برامدیم خودمانرا در يك ميدان واسع وفرا
خی یافتیم که در مقابل جبهۀ این میدان دایرهٔ (باب والای سر عسکری)
و ( قله ) یعنی برج مناره مانند بسیار بلند آن ، و در عقب آن بنای بسیار
پرشکوه دایرهٔ ( نظارت جلیلهٔ مالیه ) و در طرف دست راست آن جامع
نورلامع (سلطان بایزید) بکمال رونق و شکوه واقعشده ، و نیز(کتبخانهٔ
عسکری ) در نزديك مدخل بازار صحافان مبنی میباشد .
سعید بیگ گفت :
ـ هرگاه آرزو بفرمایند اول (کتبخانهٔ عسکری) را سیاحت کنند!
حضرت پدر ـ بسیار مبارکست .
بر سر جبهۀ دروازۀ عمارت بخط جلی عبارۀ ( کتبخانۀ عسکری )
را بيك لوحۀ بزرکی نوشته آویخته بودند . این عمارت بازمین برابر
بنا یافته است . از دروازه ۵ داخل شديم يك دهليز کوچکی را گذشته
در دالان بزرك کتبخانه در امدیم . این دالانرا بنهایت زینت و آراستگی
یافتیم میزهای بسیار اعلا و درازی سر تا سر از هر هر طرف گذاشته شده
بود سقف دالان مذکور بسیار بلند ، و دیوارهای آن همه با الماریهای بلورین


صحیفه ۳۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

هشت نه طبقه تزئین یافته بود که این الماریها پر از کتاب بود . تقریباً از (۱۵) هزار کتاب بیشتر درین کتابخانه موجود بود . جلدهای کتابها بنهایت زینت و چیدن آنها بکمال انتظام بود. کتابها اکثر قلمی وجدول طلا به او صول قدیم بود . ارباب مطالعه ئیکه درین کتابخانه می آیند کتابی که را آرزو داشته باشند از مأمورین کتا بخانه خواسته ودر پیش میز نشسته مطالعه میکنند. حتی استنساخ نیز میتوانند ؛ ولی بر او دن کتابرا از کتابخانه ممنوعست. در اثنائیکه در پیش الماریها گردش کرده و نامهای کتابها را از پشت آن ها میخواندم نظرم بر يك کتاب ذی حجمی فتاد که پ پشت آن (تحریر اقلیدس) نوشته شده بود از کتابدار دیدن آنرا آرزو کردم. واو بکمال تواضع کتابر ابر آورده بر میزی که نزديك همان الماری بود گذشت .
کتاب بخط نستعلیق خیلی خوش خط نوشته شده بود تذهیب و جدول و کاغذ آن خیلی خوب بود همه اشکال هند سئی آن با آب طلا کشیده شده بود کتابرا بيك نظر سطحی دیده از کتابخانه برامدیم . بعد از سیا حت کتبخانه در جامع شریف (بایزید) آمدیم .
حواشی جامع شریف وحجره های اطراف آن ، وشادروان وسط آنرا دیده داخل دروازه بزرگ جامع شدیم . این جامع نیز عیناً مانند دیگر جامع هائی که دیده بودیم بهمان طرز عمارت وبناساخته شده بود . مدرسه وکتبخانه آن خیلی منتظم و بزرگ بود و روحانیت زیادی را این جامع مالك بود نماز عصر را درین جامع ادا کرده برامدیم، و در عرابه خود نشسته یکسر بسوی دروازۀ دایرهٔ ( باب والای سر عسکری ) روانه شدیم .
ازيك دروازه بزرگ سنگ کاری که بشکل قوسهای طاقهای ظفر بنا یافته ، وبکمال زینت وحسن صورت ساخته شده بود داخل يك ميدان


صحیفه ٣١٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

بسیار وسیع و فراخی شدیم که تخمیناً پنصد متر مربع میآمد .
در وسط این میدان يك عمارت بسیار بزرگ و جسیم چار طبقۀ

دروازۀ باب والای سرعسکری

خوش صورتی موجود بود که این بنا برای مقام سرعسکر پاشا و دفاتر
جسیمۀ امورات نظارت حربیه تخصیص شده است . وضعیت این بنا و


خوبی دروازه ها و پنجره ها ومتانت وصلابت آن در دلها يك شكوهی می
اندازد . در اطراف آن چونیهای عساکر ظفر مأثر دولتی موجود است .
ميدان برای تعلیم و قواعد آنها يك زمین خوشی تشکیل داده . درین
میدان از چار طرف مچار دروازه داخل میشود که بهترین و مکلفترین در
وازه ها همین دروازه ایست که ازان داخل شده ایم . دورادور این میدان
با دیوار سنگی پستی محاط است که طول این دیوار سنگى بقدر يك قد آدم،
و برسر آن ديوار يك كتارۀ آهنین بسیار متین و خوبی کشیده شده است
كه در هر هر جا فانوسهای مزین كاز هوا نيز كتاره مذکوره را زینت و رو
نق دیگری بخشیده است .
در طرف دست راست همین عمارت و قریب بدر وازه ئیکه بسوی
بازار ( مرجان یوقوشی ) میبراید قلهٔ بسیار بلند و عالى متاره آسایی بنا
شده است که آنرا ( یانغين قله سی ) میخوانند . يانغين به ترکی حریق
یعنی سوختن را میگویند . وظیفه یگانه این قله خبر دادن حریقست زیرا
بر طبقه بالای این قله که بیشتر از صد متر بلندی دارد دیده بانهای مخصوصی
بخدمت پاسبانی مامور است که از انجاهمه اطراف و جوانب شهر را در
زیر نظارت و دیده بانی گرفته در هر جائیکه آثار حریق را مشاهده کنند
هماندم بواسطه بيرقهای مختلفه که مانند بيرقهای اشارت کشتیها بران افرا
شته شده است بجاهای معلومه خبر میدهند ، و از جاهای معین طوپ ها
انداخته شده در آن واحد همۀ شهر از کیفیت آتش زده گی آگاه میشوند
در شبها بعوض بيرق چراغ های رنگه بوضعیتهای مختلفه استعمال میشود.
اکثر خانه های استانبول چون از چوب است حريقهای بسیار
خانمانسوز مدهشی بوقوع آمده و میآید . باربار ها حریقهاییکه محله ها
محله ها را با خانه ها ودکانها ومسجد ومكتب وحمام وغيره يكجاپاك سوخته


صحیفه ٣١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

و با خاك یکسان نموده است بوقوع آمده و میآید از انرو تدابیر شایسته بقدر
ممکن دربارۀ اطفای حریق از طرف پولیس و حکومت شهر اتخاذ شده
است که از انجمله همین قلۀ بایزید و قلۀ غلطه چنانچه برای دیده بانی و خبر

منظره قله و دایره نظارت جلیله حربیه در باب والای سرعسکری


صحیفه ۳۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دادن حریق بکار داشته شده است، همچنان در هر محله و هر بندر بمبه های متعدد
نیز گذاشته شده است. و نیز در هر کوچه و هر محله پاسبانهای مخصوصی که
آنرا (بکجی) میگویند موجود اندکه وظیفه این بکجیها همین است که هم
خانه و دکانها را در شبها پاسبانی کنند و هم بمجرد وقوع حریق به آواز بلند
و مهیبی (یا نغین وار) یعنی (سوختن هست) گفته فریاد برمیدارند که
صدای بکجی این محله را در هماندم بکجی محله دیگر شنیده او نیز همانصدای
مهیب بلند را بر میکشد و نام محله و کوچه را نیز علاوه میکند. پس به
اینصورت در ظرف یکچند دقیقه همه شهر از وقوع حریق آگاه میشوند.
و از تانه بتانه خبر رسیده در آن واحد بمبه های اطراف و جوانب بيك
سرعت بسیار سریعی به آنطرف هجوم مینماید. بمبه را به ترکی استانبول (طو
لومبه)، و خدمه و عمله آنرا (طولومبه جی) میگویند. این گروه طو
لومبه جی در حمل و نقل و استعمال طولومبه آنقدر مهارت و سرعت بکار
میبرند که شایان حیرت دیده میشود. ولی بسیار اوباش و خاش يك گروهی
هستند. غیر ازینها بلوکهای عساکر اطفائیه نیز برای خاموش ساختن
آتش تشکیل یافته در امر حریق همتها میورزند.
والحاصل قله بلند بسیار خوشنمای این دایره را از بيرون يك تماشايي
کرده عرابه ما از دروازه که بسوی بازار بزرگ سگري و سیم دوزی میبرامد
برامد، و بازار مذکور را مائلا بعرض طی کرده بر جاده سر نشیب (مرجان
یوقوشی) به تدویر چرخ عزیمت آغاز کردیم.
سعید بیگ گفت :
– سیاحت امروزی خود را بهمینقدر کافی می بینم. اگر آرزو بفر
مایید حالا بسوی اقامتگاه خود برگردیم.
حضرت پدر – هر انچه رهبری شما حکم کند بلا تردد ما آنرا قبول داریم.


صحیفه ٣١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
من ــ سیاحت امروزیه ماالحق بکمال لطافت درگذشت حالا اگر بسوی جای روانه شویم باغروب یکجا خواهیم رسید آیاهمچنین نیست بیگ افندی ؟
سعیدبیگ ــ بلی همچنین است !
حضرت پدر ــ چون چنین است عرابه را بسوی مهمانخانه همایونی برفتن امر کنید .
سعید بیگ عرابه جی را بعضی تعلیماتی داده عرابه بسرعت به تکاپو آغازنهاد . از جادهٔ سرنشیب مرجان یوقوشی برجسرفرو آمده و از راه غلطه و بیگ اوغلی به نشانطاش در مهمانخانه خود داخل شدیم . وسرراست بدالان بجماعت نماز شام را خوانده بر سفرهٔ طعام جمع آمدیم، و به بشاشت وسرور تمام طعام را به انجام رسانیدیم .
سعید بیگ گفت :
ــ انشاءالله حضرت سردار را ازین سیاحت امروزی زحمت وتعبی حاصل نشده باشد ؟
حضرت پدر ــ بالعکس خیلی سرور وصفا گرفتیم . علی الخصوص. از دیدن جوامع مذکوره ومحلات عالیه ، وملاقات وزرای معظمه نشاط بی اندازهٔ حاصل آمد . ذاتاً چون در استانبول بسیار ماندنی نیستیم همینقدر سیاحت وزیارت ضرور بود .
سعیدبیگ ــ اوه ! اینقدر استعجال مفرمائید . استانبول ماهنوز بسیار جاهای شایان دیدن دارد . فرداچون روز جمعه است اگر امر بفرمائید يك جولان بسیار واسع خوبی اجرا میکنیم ، وزیارت حضرت ( ابو ایوب انصاری ) رضی الله عنه را کرده ازراه وادیی لطیفهٔ ( کاغذخانه ) به ( شیشلی ) بالا برآمده بمهمانخانه می آئیم .


صحیفه ۳۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بنده — حقیقتاً که این دایرهٔ سیاحت هم خیلی واسع و هم خیلی روح
نوازيك سياحتيست . اما پلان ونقشهٔ این سیاحت را ایا در تصور خود
چسان کشیده اید بیگ افندی ؟
سعید بیگ — افندم ! اگر برای من باشد پلان این سیاحت را به
اینصورت رسم میکنم : از پنجا با عرابهٔ خودمان به بشکطاش فرومی آئیم .
از انجا عرابه را تنبیه میکنیم که به آهستگی و مدارا از راه شیشلی بدرهٔ
کاغذ خانه فرو آرد و در انجا مارا انتظار کشد . خود ما در تراموای
نشسته به غلطه فرو می آئیم ، و از سر جسر در واپور نشسته به اسکلهٔ ایوب
میبرائیم ، صلوة جمعه را در انجا ادا کرده وزیارت برفوضات آن صحابهٔ
بزرگوار را کرده باز در اسکله می آئیم ، وازانجا يك قايق بسیار خوبی
گرفته به نهر کاغذ خانه میدرائیم و ازمیان تپه های زمرد آسا و چمنهای
لطافت ادا تا بجائیکه نهر مساعد است باقایق درانرفته از انجا با عرابهٔ خود
برتپهٔ شیشلی برامده در پنجا می آئیم چسان خوش تان آمدبیگ افندی ؟
بنده — بسیار خوب بسیار اعلا! اما كباب مشهور ایوب را فراموش
کردید ، طعام چاشت را اگر بران حصر نمائیم بد نخواهد بود !
سعیدبیگ — های های افندم ! كباب حلبی ساخت ماست دار ایوب
چیزی نیست که فراموش شدنی باشد . اما چون کبا بخانه های آنجا
مانند دیگر طعامخانه ها انتظامی ندارد از انرو نگفتم .
حضرت پدر — تا توانی سعی کن در باب آش  کاسه گر چینی نباشد گو مباش
والحاصل بر همین صورت بسیاحت فردا قرار داده شده حضرت
پدر از مایان وداع فرموده به اوتاق خود داخل شدند .
سعید بیگ گفت :
— خوب بیگ افندی شما چه خیال دارید ؟


صحیفه ۳۱۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

گفتم - مقصد جناب چیست؟
گفت - مقصدم این است که اگر جناب شما نیز خیال راحت و آرام
را دارید ، من از خدمت شما رخصت شده میروم ، و اگر نشستن آرزو
دارید در دالان رفته با هم می نشینیم .
گفتم - اگر بروید آیا بخانه خواهید رفت ؟
گفت - نی بخانه نمیروم ، در ( توقا تلیان ) بایکی از دوستان خود
ملاقات کردن میخواهم .
گفتم - این سیاحت شبانۀ عوالم با صفای بیك اوغلی شما را چسان مانع
شده میتوانم و اینگونه بختیاری شما را بچه جرات و کدام قوت خلل رسا
نیده میتوانم ؟ بفرمائید بیك افندی خدا عافیت بدهد !
گفت - اگر شما هم به این بختیاری اشتراك ورزید چه باك دارد؟
گفتم - منهم همین را میخواستم . اگر برای شمايك مانع و باری
نباشم یکجا با هم میرویم و از منظرۀ بدیعۀ شبینۀ قهوه خانۀ ( توقاتلیان )
با هم يك استفادۀ کرده و شما را بخانه تان رسانیده منهم بجای خود میآیم
که تا به آنزمان هم نان هضم میشود، و هم وقت خواب در رسیده میباشد.
سعید بیگ - آفرین بر فکر شما ! از بخا تا به ( پانقالتی ) آهسته آهسته
میرویم در انجا در تراموای نشسته در پیش روی غلطه سرای فرومی
آئیم والسلام .
گفتم - هایدی ، بفرمائید .
يكيك ( پار دیسو ) یعنی بالاپوش کوتاه و سبك بر بازو انداخته ، و
( باستون ) یعنی چوبهای دست خود ما را بدست گرفته از مهمانخانه بر آمدیم.
ابو محی الدین را گفتم :
- هر گاه بالفرض و التقدير حضرت افندی بزرگ برآمده از من


صحیفه ۳۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
جوباشوند بگو که : با سعید بیگ ب قدم زدن برامده اند .
هو ابنهابت لطافت بود ماهتاب باربع دائره بسیار درخشان خود
عالم رابيك نور بسیار خفيف و ظریفی منور داشت . جاده بسیار با صفا و
تمناك بود، چراغهای بزرگ گاز هو ا با عمودهای آهنین خوش نمای خود
نور و زینت جاده او سرکهار ا دو بالا کرده بود . عمارتهای دو طرفه جاده
با انوارهای ضیائثاری در شعشعه باشی و روایح گلهای رنگارنگ گلخانه
های آن با بعضی آواز های پیانو هاده ساز گشته حسیات انسانر ابيك اهتزاز
لطیفی می آورد . بار فیق خود مکالمه و مصاحبه کرده کرده بطرف ده
دقیقه بموقف تراموای رسیدیم . رسیدن ماهان بود، و رسیدن تراموای
از طرف شیشلی همان !
در صف سوم يك كوچ را خالی یافته بران نشستیم . بعد از دو دقیقه
تراموای بحرکت افتاد . طرف دست راست مار ادکانها و عمارتها و طرف
دست چپ مارادیوار بلند منتظم سنگی متعلقات دایره مکتب حربیه فرا
گرفته بود . نظاره عائله های روم و ارمنی عمارت نشینان که با كوچك و
بزرگ خود ددپیش پنجره های خانه خود شان بشطارت و نظافت مسعو
دانه نشسته بودند دلها را نشاط بی اندازه می بخشید. این جاده بزرگ
پاغاتی را بطرف یکچند دقیقه پیموده از پیشگاه طاش قشله ) بمیدان تقسیم
واصل . و بعدازان بدست راست برگشته در بازار بزرگ بسیار مقبول و
عالمی ( بیگ اوغلی ) رو براه عزیمت شدیم .
این بازار از بازارهای ممتاز ترین استانبول شمرده میشود که طرز بنا
و عمارات آن سر اسربه تقلید بازارهای پاریس ساخته شده است . سفا
رتخانه های همه دولتها نیز در همین موقع واقعشده ، او تیلهای بزرگ ،
طعامخانه های معتبر، تیاتر وها و بالو خانه ها ، ودکانها ، ومگازه های منتظم همه


صحیفه ۳۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

در همین بازار است ساکنان بیگ اوغلی اکثر مردم فرنگستانی، وروم و
ارمنی میباشند . محله های ذوق و صفای اروپى نيزهمه در همين نواحی
بیگ او غلی وغلطه موجود است که به اینسببها انسان چون درين سر
زمین میرسد گویا خود را در یکی از بولوارهای پاریس گمان میکند .
هنگامیكه تراموای مادریدش (توقاتلیان) نام بنای زینت نشان رسید
از تراموای فروآمده و بازار را عرضاً قطع نموده از دروازهٔ یکپاره بلور
بنا داخل دالان روشن ومزین پرجوش و خروش آن شدیم .
این کازینو عبارت ازيك دالان بسيار بزرگيست که بر دو قسم تقسيم
شده يك قسم آن برای نوشید نیها ، و نشستن وبازیهای چون شطرنج
ونرد وقطعه ودامه و ما اشبه ذالك مخصوصست . یک قسم دیگر آن
لوكانته طعامخوردنست . صفایی وستركی و زينت اسباب اين كازينو
بدرجه اعلاست . دو طرفه ديوار قسم اول آن بايك يكپاره آئينه سر
تاسر گرفته شده که عکس كازينو دران ديوارها افتاده و سعت این كازينو
را سه چندان بنظرجلوه ميدهد . ميزهاچوكيها كوچيها آرام چوكيهای
ازقاشهای بسيار اعلا واسباب چای وشربت وقهوه آن ازچینیها وبلور
های بسيار نفيس ، و از هر نوع شربت ها وچای وقهوه و ديگرنوشيدنيها
وبسکوت هاموجود است حتى براى آنکه تکلیف برداشتن گلاس شربت
بر مشتری نشود در هر كلاس شربت يکيك نيچه های بلوری در از بسيار
بصفای گذاشته شده که هر کس آن لوله بلوری را بدهن گرفته بقدر
دلخواه خود از كلاس شربت مینوشد .
جبههٔ گازینو که بسوی بازار است پنجره های بسیار بزرگ يکپاره
بلور است که درتابستانها بازکرده شده از نظاره وتردد صدها هزارمرد
وزن استفاده میشود، ودرزمستانها ازپشت بلورهای باصفانظارهٔ بازار


صحیفه ۳۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

دلکشا میشود .
وقتیکه داخل این کازینو شدیم در پیش پنجره های طرف بازار
یکجای انتخاب کرده نشستیم . گارسون یعنی خدمتگار کازینو به آداب
لازمه پیش آمده و « بچه آرزو میفرمایید ؟ » گفته منتظر جواب ایستاد .
گرسونهای اینگونه کازینوها خیلی با اداب و باتربیه و خوش لباس اندکه
دریشهای همه شان یکرنگست و سر برهنه میباشد .
سعید بیگ گفت :
- من قهوه ساده مینوشم ، شما چه آرزو دارید ؟
گفتم - شرط المرافقه موافقه . منهم كذا .
گارسون برفت ، و بعد از یکدقیقه در ظرف بسیار اعلا دو پیاله قهوهٔ
نفیس را حاضر آورد .
سعید بیگ گفت :
- اگر حالا در او تاق خود میدرا مدید ، و خواب تان هم نمیبرد
بهتر بود یا آنکه ازین عالم با صفا استفاده کردن ؟
گفتم - چه مناسبت ! شما يك خضر خجسته سیر هستید ، هر که
باشما رفاقت کند صفا و سرور اکتساب میکند .
گفت - اوه بیگ افندی ! مبالغه فرمودید .
گفتم - چسان مبالغه ! آیا دیدن اینقدر پری جمالا نرا در یکجا صفا و
سرور نیست پس چیست ؟
اینرا گفته و پربرویان فرنگی نزا دان آینده و روندهٔ بازار با صفا را
نشان دادم که بادامنهای طاوس مانند ، و کلاهای پردار چون گلزار خود
شان رونق و زینت بازار دلهای مشتاقانرا می فزودند .
سعید بیگ گفت :


صحيفه ۳۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ـ تنها بسوی بازار حصر انظار نکنید! یکبار در اطراف و اکناف داخل كازينو نيز يك نظر نازل عطف نمائید ببینید که چه مجسمه های حسن ولطافت نشسته اند.
الحق که گفته سعید بیگ راست بود. در اطراف میزهای نان و بعضی گوشه و کنار جمعیتهای بسیاری از زنان و مردان آلا فرنگه دایره ها تشکیل داده بودند که در هر جمعیت دو سه مادامهای بسیار دلربا موجود بودند.
گفتم ـ حق دارید سعید بیگ! آفرین بر اخطار خیر خواهانه شما.
درین اثنا دفعةً در وجود خود يك لرزه مجلی مانندی حس کردم مگر در آخر کازینو در پيش يك ميز نان خورى يك جمعيتى نظر وجمله حواسم را مقناطیس آسا بخود جذب نمود. نصف رخسار و گردن وبناكوش يك زنی که پشت به اینسو نشسته بود، و سیمای لطيف يك دختر يكه روبرو نشسته بود مادام (ماری) و مادموازل (ژولی) را در نظرم تصویر نمود.
بواقعه یكه خود شان بود. بی اختیار يك رعشه بر بدنم افتاد با خود گفتم: «آیا این رعشه چیست؟» دل گفت: رعشه ریشه سوداست! موسيو دیمتری و آنتون را نیز دیدم. يك مادام و يك موسیوى ديگر نيز با ایشان نشسته بود که آنها را نمیشناختم.
از نظرهای حیرت آمیز حسرت انگیز من ـ سعید بیگ بشبهه افتاده پرسید که:
ـ بیگ افندی! حال تا را دگرگون می بینم. آیا کدام آشنای تارا دیدید؟
گفتم ـ بلی! با این عائله ئیکه در پیش میزنان طعام میخورند از سلانيك تا به استانبول در وابور یکجا آمده ایم. و يك آشنايی و دوستی صميمی با هم رسانیده ایم.
گفت ـ ماشاء الله بیگ افندی! شما را از صمیم دل تبریك ها میگویم. حقيقةً بختياريد، بختیار!


صحيفه ۳۲۳ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفتم – سخن شما را رد نمیتوانم . زیرا صحبت و آشنایی مادام (ماری)
چیزی نیست که انسان خود را با آن بختیار نشمارد !
– آیا مادام ماری همین نازنینیست که مایل بسوی ما نشسته !
– بلی همین ملکه حسن و آنست !
– بواقعیكه يك بدیعه خلقت است .
– بلکه معدن لطافت و ملاحت است .
درین اثنا طعام شام به انجام رسیده بود . از رفیق خود سعید بیگ
برای یکچند دقیقه اجازه طلب کرده برخواستم. و به نزد جمعیت مذکو
ره آمدم . چون نزديك شدم اول چشم ماد موازل ژولی که روبرو
باهم بودیم بمن تصادف كرده بيك بشاشت و تبسم معصومانه گفت :
– اینست بخدا رفیق واپورما (محمود بیگ) !
همه جمعیت بمن متوجه شدند . منهم نزدیکشده گفتم :
– ماده وازل حق دارد . بلی همان مخلص شماست .
موسیو دیمتری برپاخواسته و دست باهم داده ، و بطایفه لطیفه نسوان
متواضعانه سر فرو آورده ، و با مردان دست بهم داده دوستانه و مشتا
قانه باهم نشستیم .
سبحان الله ! حسیات انسانی چقدر رقیق و متحولست ! بمجرد
تصادف مردمکهای دیده ام بادیده اش مانند دوسیم منفی و مثبتی که باهم
برخورد يك شراره پر انوار ضیاداری حاصل کرده همه وجودم را مستغرق
حرارت حیاتبخشیایی ساخت :
تأثیر شعله افشانی نگاههای آتشین ماری سراسر دلبری کهسار
آتشفشان دماغم را آب و مذاب ساخته حواس ده گانه آنرا مانند سیلابه
مواد معدنیه مذاب شده از سراپای وجودم جاری ساخت !


صحیفه ٣٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

سرخی شفق آسای لطیفی که ازین تصادف، بر گلگونی بسیار رفیق طبیعی عارضش پیدا شد عروق و شرائین و جودم را بيك فوران فواره آسایی منقلب ساخته همه خونم را در دل شوریده منزلم هجوم داد !
در ظرف یکچند ثانیه از حالی بحالی، و از هوایی بهوایی ، و از رنگی برنگی تبدیل حال و تحویل احوال نموده و باز بر ایحه لطیفه وجود نازنین آن گل گلزار قدرت که هوای محیطۀ آن محیط را معطر ساخته بود از عالم بیهو شی بهوش آمده گفتم :
ـ از جناب مادام و ماد مواز ل عرض اعتذار مینمایم که تا بحال برایفای وعد خود موفق نشده بزیارت شان شرفیاب نشده ام .
مادام ماری بشوخی و شطارت خلقتی که داشت تبسم نموده گفت :
ـ ماهر روز انتظار شمارا داشتیم، ولی به این هم میدانستیم که البت يك گرفتاری برای شما پیش شده باشد که مارا فراموش کردید !
گفتم ـ عفو بفرمائید مادام ! فراموشی ؟ حاشا ! ...
موسیو دیمتری بمدافعه من آغاز کرده گفت :
ـ نی نی ، بیگ افندی ما را فراموش نکرده چونکه مخصوصاً بدکان مانزول فرموده آمدند ، و ازما خبر گرفتند . حتی سلام شانرا بشما نیز تبلیغ کرده بودم .
مادام دیمتری ـ بلی راست است گفته بودید .
مادام ماری ؛ مادام و موسیو ی نوی را که من با ایشان ملاقات نکرده بودم مخاطب نموده گفت :
ـ محمود بیگ ترجمان سردار افغانرا بشما تقدیم میکنم . يكچند روزك کمی باهم همخانه و همکاسه بودیم ولی آشنایی چند ساله هم ازین صمیمتر و خالصانه تر نخواهد بود !


صحیفه ۳۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

باز بمن توجه کرده گفت :
– مادام ( فریديس شارل ) وموسيو ( شارل ) را بشما تقدیم مینمایم .
از اقربای ماست و با موسیو دیمتری در تجارت شريك است ، و در ( بر
لین ) اقامت و تجارت دارند . دیروز وارد شهر مانده اند . امشب
بشرف ایشان در نجا ضیافت ناچیزانه کشیده شده است .
منهم بقرار عادت مصافحه و نزاکت لازمه را به مادام فریديس و مو
سیو شارل بجا آورده گفتم :
– از ملاقات شان شکر گذاری میکنم ، و از پرزانته که جناب مادام
ماری اجرا فرمودند با لخاصه عرض منت داری میورزم، موسیو و مادام دیمتری
را نیز بمالك بودن همچنین عایلهٔ مسعوده تبریکها میگویم ، و دوام صحت
شانرا آرزو میکنم .
موسيو شارل يك جوان سی وسی و دو ساله بود که در شکل و سیما
و تربیه و آداب یکی از جنتلمنهای اوروپی خصلت بود . مادام فریديس
بسن بست بیست و پنجساله يك زنی المانی الاصل پریچهره بود که دست خلقت
بکمال حسن و زیبائیش خلق فرموده بود .
موسیو دیمتری – آیا بیگ افندی به نوشیدن يك نوشیدنی و يا يك چیزی
شیرینی بدعوت ما اشتراك نميورزند ؟
گفتم – تشکر میکنم موسیو ! رفیق دارم، و مرا انتظار دارد. چون
شما را دیدم نادیده نتوانستم گذشت . حالا از خدمت تان مساعده میخواهم .
ماری – [ بعجله و تلاش ] آیا رفیق تان کیست ؟
گفتم – سعید بیگ مهماندار ماست که از ماه و یرن مابین است . دیگر
اندیشه بخاطر راه مدهید مادام !
ماری – خوب حالاچه وقت وعد خود را بجا می آرید ؟


صحیفه ٣٢٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

گفتم ـ مادام ! روز تعیین کرده نمیتوانم، ولی چون هنوز یکچند
روزی درینجا توقف داریم مطلق یک روزی بخدمتتان خواهم رسید.
ماری تعبیر این یک روزی مفهوم نمیشود. آیا بروز یکشنبه آمده میتوانید
که باهم یک سیاحت بحری اجرا کنیم؟
موسیو و مادام دیمتری و مادموازل ژان همه بیک زبان گفتند.
ـ بواقعیکه ماری درست گفت . روز یکشنبه خیال داریم که در بوغاز
یک سیاحتی اجرا کنیم ، و در بیوکدره رفته و اگر ممکن باشد تا (بلغراد)
نیز رفته بند ها را نیز تماشا کنیم .
گفتم ـ خود را بسیار مسعود و بختیار میشمارم ، و سعی میکنم که
به اینشرف خود را شریک سازم . آیا بچند بجه حرکت خواهید کرد؟
ماری ـ باواپوریکه بهفت بجه و ربع صبح روانه میشود حرکت میکنیم.
من ـ چون چنینست بهفت بجه مخلص خودتانرا در پیش بندر واپور
یکه بهفت بجه و ربع حرکت میکند حاضر خواهید یافت !
اینرا گفته برپا خواستم و حاضرین را وداع کرده در پیش رفیق
خود آمدم .
دروقت وداع مادام ماری بیک نظر آمرانه ومتحکمانه نظر کرده
و « فراموش مکنید ! » گفته و یک تبسم باغمزه نمود .
من ـ « اگر از زندگانیم یک روز باقی باشد ، آنرا برایفای همین
وعدهٔ خود حصر خواهم کرد .» گفته و وداع کرده درنزد سعید
بیگ آمدم.
سعید بیگ را با یک افندی جنتلمن دیگر ببازی شطرنج مشغول یافتم.
گفتم ـ ماشاءالله بیگ افندی ما بشطرنج هم میل دارند ؟
گفت ـ ما شاءالله ! تشریف آوردید. بشطرنج میل زیاد دارم ، ولی


صحیفه ۳۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

(با فوزی) بيك کاری از پیش برده نمیتوانم . یکبار ماتم کرده و این دوم است.
گفتم – این قدر غوطه خوار شطرنج مشوید . اول مرا با جناب
بیگ پره زانته کنید تا انتقام شما را بگیرم .
گفت – فوزی بیگ از کتبه دفاتر مابین همایونست ، و از اصحاب
رتبه متمایز میباشند ادیب ظریف شاعر پیشه يك دوست ماست . ذاتاً
شما را میشناسد چونکه تا بحالا از شما بحث میکردیم .
گفتم – تشکر میکنم بیگ افندی !
ببازی اشتراك ورزیدم . بواقعیکه بازی سعید بیگ خیلی ضعیف
بود . اگرچه بمعاونت رفیق خود شتافتم ، ولی بازی چنان نبود که اصلاح
پذیر شود نتیجه بمات سعید بیگ منجر گردید .
فوزی بیگ گفت :
- اگر تنزل بفرمایند یکپارتی با جناب بیگ افندی ببازیم .
گفتم – های های ! ببازیم افندم .
در اصطلاح شطرنج بازان استانبول يك (پارتی) سه بازی را میگویند ؛
از دو حریف هر که سه بازی را تکمیل کند غالب و آندیگر مغلوبست
والحاصل پارتی ، ما و فوزی بیگ تا بده بجه شب بطول انجامیده و اخر الامر
غالب از مغلوب هم فرق نشده بازیرا ختام دادیم .
فوزی بیگ گفت :
-- بیگ افندی خوب شطرنج میبازند . اما باز تا با ایشان يك نتيجه
قطعی حاصل نشود دلسیر نمیشویم .
سعید بیگ – محقق میدانم که بازی محمود بیگ افندی از بازی شما
قویتر است، ولی امشب معذور اند، زیرا من میدیدم که دستش ببازی
مشغول بود ، ولی نظر و فکرش بدیگر خیالات شاعرانه معطوف بود .


صحیفه ۳۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

فوزی بیگ -- آیا حضرت بیگ بمطالعۀ ادبیات میل دارند ؟
من -- بلی بدرجۀ عشق !
گفت -- حق فرمودید ، درجۀ اعلای ادب عشقست؟
گفتم -- و درجۀ کمال آن حیرت !
گفت -- بلی مطلع نشیدۀ غرای شاعر مشهور عرب ( عمر ابن الفارض )
که گفته است : « زدنی بفرط الحب فیک تحیرا وارحم حشی بلظی هواک
تسعرا . » افراط عشق را بحیرت منتج نموده است .
گفتم -- بواقعیکه از هر حرف این نشیدۀ ابن الفارض عشق تراوش
میکند . علی الخصوص این بیت آنکه : « واذا خلوت مع الحبیب و بیننا
سرارق من النسیم اذا سرای » آنقدر لطافت و نزاکت ادبیه را جامع میباشد
که بجز افراط عشق و ازدیاد حیرت دگر نتیجه ازان حاصل نمیشود .
گفت -- درست فرمودید ! لکن من يك چیز دیگر سوال میکنم ،
آیا در ما بین ادبیات شرقیه و غربیه چه گونه يك فرقی می بینید ؟
گفتم -- معنای تصور را در ادبیات شرقیه ، و معنای تصویر را در
ادبیات غربیه می بینم .
گفت -- واضحتر بفرمائید .
گفتم -- شاعران شرق هر انچیزیکه تصور کرده بودند شاعران
غرب آنرا تصویر کردند .
مثلا ابن فارض گفت که « چون با معشوق خود خلوت کردم در مابین
ما يك سری جاری بود که از نسیم نیز نازکتر بود » غربیون این تصویر
خیالی را در پرده ها و فصلهای تیاترو های خودشان چنان تصویر مجسمانه
میدهد که انسان همان نسیم خیالی را برأی العین مشاهده میکند .
گفت -- بسیار درست فرمودید . ولی ...


صحيفه ۳۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

درین میانه سعید بیک بسخن آغاز کرده گفت :
- عفو بفرمائید بیک افندیان ! تصويرات وتصورات شاعرانه
خود تارا در ينوقت بيكسو كنيد ! سخن از حیات حاضره بزنید .
«وقت نقد است» يكساعت دیگر فرصت بدست داریم . هيچ يك رفيق
مخل درميان مانيست . هرگاه ......
فوزی بیگ – بلی مقصد تارا دانستم : ذاتاً برای شنیدن پیانوی
ماد ، وازل « فلوری » در ينجا موعود بوديم . هیچ مانع نیست . بیک
افندی ذاتاً شاعر مشرب عاشق پیشه يك ذاتيست اگر تنزل بفرمایند
بمعیت شان رفته میتوانیم .
سعید بیک مرا خطاب نموده گفت :
- اگر شما را بيك نظره متعصبانه ميديديم ، ولطافت طبيعيه شاعرانه
شما را نمیدیدیم ماهم خود را برادر نزد شما بيك تشخص زاهدانه صوفیانه
برقم میدادیم . اما چون شما را یکی از بلبلان چمنستان عشق و هول ديديم
نهفتن و به پنهانی گذشتن را جائزنه پنداشته به حقیقت حال شما را آگاه
كردن ميخواهيم .
گفتم - بسيار مهربانى ميفرمائيد . مرا محب و خالص و هم مسلك
خود بدانید ، وبي تقيه مجمعانه بیان کنید.
گفت -- مادام (فلوری) يك نازنین پیانو نواز دلنواز خوش آوازیست
که مادا م ماری را از یاد شما خواهد برد . در کوچه نمبرشانزده اقامتگاه
اوست. در انجا میرویم و بقدر يکساعت از موسيقي و جمال با كمالش گوشها
و چشمان خودرا صیقل کارتی کرده بخانه های خود عودت میکنیم .
چسان ! موافقت میکنید ؟
گفتم - موافقت نكر دن هم سخنست زکاة چشم نظارة منظرة


صحیفه ۳۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

مخلوقات بدیعه خلقت است، و حق گوش همین است که از خارقه عجیبه موسیقی که هوای نسیم باهتزاز آواز يك حنجره صفا ده سازی بچنان اصول و آهنگی به گوش بر خورد که همه حواس روح را بيك لرزش ، و پرش وطپش رقاصانه مشتاقانه درارد فیضیاب شود. امین باشید بیگ افندی که عاجز شما خواه با مادام ماری ، و خواه با دیگر اجسام لطیفه این نوع بدیعه بهمین دو قوت ـ یعنی باصره و سامعه ـ قناعت ورزیده ام ، و در پی دیگر زوائد نگشته ام .
فوزی بیگ ـ البته که همچنین است . ارباب نظر را نظر کافیست !
سعید بیگ ـ مانند شما شاعران اینگونه سخنانرا در خیالخانه های خود تصویر کرده ، و «عشق» نام يك چیزی اختراع کرده آنرا هم بر عشق مجازی وعشق پاك وغیره تفریق داده برای مضمونهای شعر خود سر مایه ها ساخته اید . حالا نکه عاشق کرم ها ، مجنونها، فرهادها را آب شست!
فوزی بیگ ـ اما تحف سخن ! مگر شما از موجود بودن حضرت عشق و خواص مغناطیسیه آن انکار دارید ها ؟
سعید بیگ ـ نی انکار ندارم ! لکن من هر چیزی را از نقطه نظر ما دیات می بینم و به آنصورت محاکمه میکنم . عشق هست اما محرك عشق آیا چیست ؟ و از چه پیدا میشود ؟
من گفتم ـ محرك عشق جذب حواس خمسه انسانست در يك نقطه !
فوزی بیگ ـ بلی مرد عاشق بجز دیدن جمال معشوقه ، و بغیر از شنیدن کلام محبوبه بدیگر چیزی متلذذ نمیشود .
سعید بیگ ـ چون چنین است ، آیا چرا برین مادامی که در مقابل آن نشسته عاشق نمیشوید؟ و آیا چرا حواس خمسه شما را قامت خمیده ، ورخسار پر چین پژمرده ، و موهای سفید ژولیده او بخود جذب نمیکند ؟ آقای من !


صحيفه ۳۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

زنى که سعید بیگ نشانده بوديك مادام پیری بود كه بايك موسيوى همسال
خود و يك مادام جوانتر و دو سه پسر و دختر هشت و ده ساله يك جمعیتی
در پهلوی ما تشکیل داده بودند .
فوزی بیگ – بگذار برادر ! بر چنین عجوزه مکرومه کدام نابینا
عشق میبازد !
سعید بیگ – پس معلوم شد که شما يك دلبر ناز پرور تازه و تر خوش
اندام شوخ و شنگی میخواهید که بران عاشق شوید آیا همچنین نیست !
فوزی بیگ – طبعاً همچنین است !
سعیدبیگ – چون چنین است معلوم شد که محرك عشق وسودا بتاريه
دینامیت شهوانیه است که اینهمه خیالات شاعرانه شاعران عشقباز انرا
بجوش و خروش انداخته . بیگ افندی ما تنها از نظاره جمال و شیرینی
مقال ماری استلذاذ میکند و بس ! بیائید اینرا باور کنید !
گفتم – شماخواه باور کنید خواه نکنید همین است که عرض کردم .
فوزی – وقت میگذرد ! برخیزید که از جمال و مقال ماد موازل
فلوری استفاده کنیم .
همه برپا خوا ستیم . و حق نوشیدنی خود را داده از (كازينو)
برآمديم . بسوی دست راست از سرك پیاده رو بازار از پیش آینه های
جبهه های دكانها تماشا كرده براه افتادیم . بازار پرجوش و خروش،
و رفت و آمد و تراموا بها وعرابه ها در گشت و گذار بود .
بعد از یکچند قدم در يك كوچه دست راست داخل شده و بيك
بازار سر تشیلی گذشته در کوچه نمبر ١٦ سعید بیگ زنگ يك خانه را
کشیده دروازه باز شد .
از يك دهلیز با مشمع رنگین خوش نقشی مفروش و روشن و سنگی گذشته


صحیفه ۳۳۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

بر يك زينهٔ سه چارینه پایه که باهمان مشمع فرش بود بالابر امده ازيك در
وازه آئینه دار پرده آویخته شدهٔ در يك اوتاق دالان مانند بسیار خوش
فرش و زینتی درآمدیم . کوچها و آرام چوکیهای آن از دا مسکوهای
ابریشمی قیمت داری مفروش شده بود. لوحه ها تصاویر روغنی بسیار
بزرگ ، و آئینه ها ، و میزها و تحف و تحایفی که بر انها چیده شده بود
بيك نظر به انسان نشان میداد که صاحبهٔ این خانه بهمه حال از اصحاب
طبیعت و ارباب کمالات و نزاکت باشد !
در خانه بجز يك خادمهٔ مؤدبهٔ بسیار با حسن و نزاکتی که بسن شا
نزده یا هجده می آمد دگر هیچکسی موجود نبود .
خادمهٔ مؤدبه به نزاکت پیش آمده ، و « بفرمائید بیگ افندیان
ماد موازل حالا می آید » گفته ، بنابر اشارت فوزی بیگ بر یکی از آرام
چوکیها نشستیم . سعیدبیگ بنظارهٔ موبیلیه ها ، و لوحه ها مشغول شد .
فوزی بیگ بزبان رومی با خادمه گیک شيرينك بمصاحبه آغاز نهاد ، از
خطابی که فوزی بیگ به او میکرد نام اومگر ( الیزابت ) بود .
دفعهً از مقابل چوکیئی که بران نشسته بودم پرده در وازهٔ يك او
تاق دیگری بالا شده يك زن بلند بالای باحسن وادایی که گردن وسینهٔ
سیمین سفیدش تا محد یخنهای پستان و از سر پنجه تا محد شانه ساعد و بازو
های زیبایش نمایان ، و معروض انظار مشتاقان بود بادامن ، طاوس مانند
از عقب کشان خود با خرمن خرمن روایح لطیفه و نزاکتهای دلربایانه
داخل دالان شد .
مگرما دموازل ( فلوری ) همین جسم لطیف است !
فوزی بیگ ، و سعید بیگ که منهم از عقب شان بودم به استقبال
مادموازل شتافته عرض تعظیمات لازمهٔ اوروپی را تقلید آنجا آوردیم .


صحیفه ۳۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

اول سخن البت که منحصر بر پره زانته و تقدیم کردن من بود
بخدمت صاحبه خانه ؛ زیرا آداب و قواعد عمومیه همین را ایجاب میکند
که يك آدم غیر معروف را چون بخانه کسی ببرند اول باید معرفی او را
بصاحب خانه بکنند.

صاحبه خانه ، ماد موازال ( فلورنتی ) یگانه بکمال نزاکت دست لطافت
پیوست خودش را بسوی من دراز کرده و « خوش آمدید ، صرامنون
ساختید » گفته ، ومنهم دست مادام را به آداب و حرمت لازمه از نوک
پنجه گرفته عرض تشکرات خود را بیان نمودم .

این ماد موازال ، در اصل از یهودیه های سلانيك است که در پاریس
تربیه شده . مغنیه بسیار مشهوره ایست که در نواختن پیانو وکمانچه
طرز اورو پی نیز خیلی مهارت دارد . ( مترس ) یعنی محبوبه مستا جره
یکی از بارونهای فرانس است که بارون مذکور از مدت ششماهت بسیاحت
استانبول وانا دول از فرانس برآمده و این خانه را برای مترس خود
استیجار کرده و همه لوازمات و مشتهیات او را خدمت کرده ، و از مدت
یکماهت که به انا دول رفته . بعد از انکه از سیاحت برگردد مترس
خودر ابا خود گرفته به پاریس میرود. این معلوماترا در راه سعیدبیگ بمن
فهمانیده بود . مسئله مترس گرفتن در فرانس از همه جاها بیشتر رواج
دارد و ازینت که نفوس فرانس روز بروز تدنی میکند . هر توانگر ،
وبانکر ، واکابران شوقی را يك مترس و دو مترس یا بیشتر میباشد که همه
ما یحتاج و مشتهیات او را آن توانگر یا بارون در عهده گرفته تا بوقتیکه
باهم سازش داشته باشند زیست میکنند . ولی این چنین نیست که بر در
وازه مترس خود پهره ها بگمارد ، و پاسبانها تعیین نماید و محریت و آزادی
او مانع آید . مترس بسایه حمایه جناب بارون و طلاها و با نقتوتهای او


صحيفه ٣٣٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

هر گونه مشتهيات خود را اجرا میکند . در خانه خود ضیافتها میکند. احباب و دوستان خود را دعوت میکند ، در عرابه های مطنطن می نشیند ، لباسهای فاخر میپوشد که یکی از غرایبات مدنیۀ اوروپا همین مسئله مترس بازیست .
اگر چه نوشتن اینگونه مسائل مستهجنه خلاف عادات و قواعدات خود ما را منافی آداب قلمیه شمرده میشود ، ولی چون مقصد کلی از سیاحتنامه نگاری همین است که مرد سیاح هر دیدنی را که دیده ، و هر شنیدنی را که شنیده باشد بیکم و کاست بنویسد تا خواننده گان خود را برنا دیدنیهای شان بینا ، و بر ناشنیدنیهای شان شنوا سازد . بعد ازان کار را به « خذ ما صفا دع ما کدر » رها کرده صومعه نشینان صحیفه هائی را که به تذکار جوامع شریفه ، و زیارات متبرکه تزئین یافته بخوانند و عشاقان راستی نوای بادیۀ حجازی آهنگ پرشور عشقبازی آنرا بشنوند .
والحاصل مادموازل ( فلوری ) یکی ازین مترسهای شیرین اداست که سعید بیگ و فوزی بیگ نیز یکی از احباب اوست .
چشم مژگان ، ابرو موی فلوری سیاه بدنش بنهایت سفیدی رخسارش برنگ برگ شکوفۀ سیب ، وجودش از فربهی و لاغری مبرا ، قامتش بحد اعتدال يك محبوبه دلربا ست .
سعید بیگ — مادموازل ! البته گستاخی و قصور ما را عفو خواهید فرمود ، بلکه قباحت کرده باشیم ، و شما را بیوقت درد سرداده باشیم !
مادموازل — خیر ، بالعکس خیلی ممنون شدم ، تنها بودم . سر شام موسیو ( آرمان ) كاتب سفارتخانۀ فرانس ، وموسيو ( الکس ) ترجمان سفارتخانۀ روس آمده بودند . ولی از صحبت شان حظ نکردم ، و استثقال نشانداده گریبان خود را از چنگ شان وارها نیدم . اما از


صحیفه ۳۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
آمدن شما خوش شدم حتی آمدن تانرا آرزو هم میکردم .
فوزی ـ آه ماداموازل ! چقدر لطفکار هستید! با این خارقه جمال این لطف
وکمال شما يك زیب دیگری دارد .
ماداموازل ـ درینجا لطف مطلق نیست . از آمدن تان خوشنود
شدم ، اگر خوش نمیشدم شما را هم بکمال آزادی قبول نمیکردم .
من ـ آیا این عاجز نیز داخل وشامل این حسن قبول جناب
ماداموازل هست یا نی ؟
ماداموازل ـ بطریق اولی ! زیرا شما بدام آورده نو دائره الفت
ماشده اید .
من ـ به این لطف ونزاکت تان خود را بختیار میشمارم .
سعید بیگ ـ حالا از ترسمات برآمده یکقدری لاابالیانه شویم خوب!
آیا ماداموازل ما را در همین دالان رسمی بصورت ترسمانه میگذارند یا آنکه .
ماداموازل سخن سعید بیگ را قطع کرده گفت :
ـ نی نی ، حالا به اوتاق خصوصی خود میرویم . يك چای مکملی
مینوشیم ، یکقدری پیانو مینوازیم ، باز يك سوپه خوبی کرده باز هر چه
که کردیم میکنیم .
ـ بسیار لطف میفرمائید احیا میکنید .
والحاصل تاييك مجه شب از خواندن و پیانو نواختن و صحبتهای
شیرین ماداموازل فلوری نازنین استفاده کرده از خانه مذکور برآمدیم و
ببازار بزرگ یکجا آمده از انجا فوزی بیگ يك عرابه گرفته بسوی استا
نبول ، وما وسعيد بيك يك عرابه گرفته بسوی نشنطاش روان شدیم.
اینرا هم بگوئیم که استانبول يك شهر جامع الصفات بسیار عجیبیست
که شرق وغرب و آسیا و اورو پارا با همه قواعد ورسومات وطبایع و


صحيفه ٣٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

اخلاقش در بر گرفته .
طرفهای غلطه و بیگ اوغلی عادتاً عیناً يكيك محله اروپایی شمرده میشود که همه مشتهیات نفسانی درینجاها مبذولاً موجود است حالاً نکه طرفهای استانبول در محله هائیکه مردم اسلام ترک سکونت دارند یا آنکه دیگر ملل مختلفه متمكن اند يك معیشت پر سکوت وسکونت دیگر قسمی که ماورای بیگ اوغلی وغلطه است حکمفرما میباشد . یعنی استانبول يك خليطۀ اجناس مختلفه است که در بعضی محله های آن يك مردم بسیار دیندار شرقی کردار تعصب اطواری که صفهای جامعهای بزرگ استانبول را در پنج وقت پر ومملو دارند ساکن هستند که در چنان محله ها مردم مجرد و بی عائله امکان خانه کرا کردن واقامت کردن را ندارند. تعصب تستر وتحفظ نسوان بدرجۀ نهایت است که پنجره های خانه های آنچنان کوچه ها از طرف درون خانه با ارسی کش داريك پته آئینه یی واز طرف بيرون بايك پته چوبی مشبکی مستور است . راههای کوچه های این گونه محله ها بسیار منتظم مهم نیست ، وبجز چراغهای تیل خاکی که از طرف بلدیه روشن میشود روشنی چراغهای خانه ها در کوچه عکس نمی اندازد. قهوه خانه هائیکه درین گونه محله ها میباشد آنرا ( محله قهوه سی ) میگویند . این قهوه خانه هانیز از زیب وزینت عاری، وبجز قهوه یا چای و تخته نردودا مه دگر چیزی موجود نمیشود. لوکانته یعنی طعا مخانه های اینگونه محله هانیز از زینت عاری وساده است .
باز بعضی محله هایی می بینید که باطایفه های روم ، وارمنی ، وعیسوی مسکونست . کوچه های این محله ها پاك ، و پنجره های شان بابلورهای یکباره صاف مستور ، یا سرا سرباز، وعکس انوار چراغهای خانه ها کوچه را منوردا شته، عائله های آنها بکمال شطارت و آراستگی

منظره يك گوشه از کوچه های اسلام نشین استانبول
عينه
انديشه
انده به
کوچه ا
آنها بازينه
رخ موجود
ديك او تاو
و آداب مد


صحیفه ۳۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

در پیش پنجره های خود نشسته ، وهمسایه های با هم مقابل و یاهم پهلو باهمدیگر شان مکالمه و مصاحبه کرده و بعضی زنان بکمال جلوه گری در کوچه قدم زده باینصورت زیست میکنند . قهوه خانه ها ولوقانطه های

منظره يك كوچه از كوچه های اسلام نشین استانبول

آنها بازینت و منتظم است ، وغیر از قهوه و چای و طعام دیگر مشروبات نیز موجود است . درین محله ها مرد مسافر و بی عیال در نزد بعضی عائله ها يك اوتاق و دو اوتاق بکرایه میتواند بگیرد اما بشرطیکه مسافر با تربیه و آداب مدنیه آراسته باشد، و هم کرایه اوتاق خودرا ماه بماه منتظم بدهد .


صحیفه ۳۳۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

این گونه اوتاقها را ( آپارتمان ) میگویند که از اوتل استراحت شان افزونتر است . مثلا بعضی عائله هایی میباشند که خودشان از يك شوهر ويك زن ويك دو دختر و پسر مرکب میباشند . خانۀ سه طبقه بیست اوتاقه همه مفروشه با زینت آنها بر خودشان کلانی میکند . سه چار اوتاقی که بکار خودشان باشد آنرا برای خود بکار برده باقیمانده اوتاقهای خود شانرا با فرش و زینت و اسباب آن بکراهه میدهند . دوسه باری که خود این سیاح عاجز تنها به استانبول سفر کرده ام اکثر در همین گونه آپارتمانها سکونت ورزیده ام ، و خیلی راحت کرده ام . شستن واوتوی کالا وکالر وکف افساترا به بسیار صفائی به اجرتی که بدوبی بدهند صاحبه خانه میشوید واوتو میکند . حتی اگر به طعام با آنها نیز شراکت کنند هم میشود . اما درینباب یکقدری قناعتکارانه طعام خوردن ایجاب میکند ، زیرا صاحبه خانه طعامی که برای خودشان میپزند حق يك آدم دیگر را بر آن افزوده شما را نیز بر سفرۀ خود قبول میکنند ، واین طعام لابد از دو رنگ یا که بسیار شود سه رنگ زیاده تر نیست . حالا آنکه اگر انسان در لوکانته برود بدیگر شطارت وظرافت طعام خورده میتواند زیرا لوکانته دالانهای بسیار بزرگ و روشن ، و خدمتگارهای با آداب با صفاء ومیزها و میز پوشهای پاك ، وكلاس وصراحی اعلا را مالك میباشد و از بیست بیست و پنجرنگ طعامهای گوناگون وشیرینها و میوه ها و انواع نوشیدنی در آن موجود است . پس البته که طعام خوردن در چنین لوکانته ها اولتر است که منهم دایما همچنین کرده ام .
درین گونه آپارتمانها هر انقدر که انسان سخاوتکارانه و خوش آخلاقانه گذران کند همانقدر راحت و رفاهیت می بیند . نظارۀ لطافت وظرافت نسوان محله واصول معیشت وزندگانی آنها ، و کارگذاری و مشغولیت


صحیفه ۳۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم

مردان شان در تدارک نفقه و پیدا کردن پیسه و کوششمندی نسوان شان
در امورات مختلفه بیتیه در نظر انسان يك لوحه بسیار لطیفی تجسم میدهد .
رفته رفته انسانرا با مردمان محله و همسایه گان يك آشنایی وا لفتی بهم
میرسد . هر محله از خود دکانهای بقال و قصاب، و سبزی کاری ، و نانبا دارد
در روز دو بار سه بار شاگرد بقال در محله ( بقالاکی ، بقالاکی ! ) فریاد کر
ده کوچه را دور میکند . هر خانه که چیزی بکار داشته باشد شاگرد
بقال را آواز داده مطلوب خود را به او میگوید ، و او رفته حوایج آنرا
می آورد . قصاب محله هر صبح يك شاگرد بسيار پاك وسفید پوشی را
که دردستش يك سبد دسته دار انگریزی میباشد بمحله میفرستد و گوشت
هر خانه را جدا جدا درمیان کاغذها پیچانیده تقسیم میکند . در روزها
در چنین محله ها اکثراً طایفهٔ لطیفهٔ نسوان بنظر بر میخورد . زیرا نوع
رجال همه گی بکار و بار خود میروند . صاحبه های خانه ها بعد از انکه
مردان شان بکار و بار خود برآمدند اول بشستن و رفتن خانه ها و پاك
کردن آینه های ارسیها و ترتیب چوکبها و آرایش میزهای خود شان
میپردازند ، و بعد از اتمام آن به ترتیب طعام پرداخته دیگهای خود شانرا
بر دیگدانهای فرنگشی خود که با تیل خاك یازغال سنگ افروخته شده
میباشد بار میکنند . و باز به شست وشوی و توالت و آرایش خود و اطفال
خود آغاز کرده بالباسهای پاك وموهای پر آرایش در بالقونها و پنجره های
خود نشسته باز مزممه های لطیفه آهسته بخیاطی و گل دوزی وغیره
میپردازند .
خواه در خصوص اوتل ، و خواه لوکانته ، و خواه آپارتمان محلهٔ
بیگ اوغلی ونواحی آن منتظمتر وعاليتر وگرانبهاتر است .
والحاصل بعد از انکه بافوزی بیگ وداع کرده او بسوی استانبول


صحيفه ٣٤٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

وما وسعید بیگ بسوی نشانطاش روان شدیم در ظرف پانزده دقیقه در پیشگاه مهمانخانه خود واصل شده از عرابه فرو آمدم، و اجرت عرابه چی را بمعهٔ بخشش داده و رسانیدن سعید بیگ را بخانه اش با او شرط گذاشته بدو بجه يك ربع باقیمانده بود که به اوتاق خوابگاه خود داخل شدم . و بزودی البسه ام را کشیده بر بستر لطیف خود بخواب رفتم .

روز جمعه ۷ ذیقعده

صبح بهشت بجه از خواب برخواسته ، و توالت و در یشی کرده بحضور حضرت پدر در دالان حاضر آمدم . حضرت پدر در پیش پنجره نشسته بودند . بعد از مراسم آداب از احوال صحت و عافیت شان جویا شدم . فرمودند :
- الحمدلله صحتم خوبست . امروز (۷) ذیقعده است که به اینحساب برای روز عرفات بیست سه و یا بیست چار روز دیگر باقیمانده استانبول شهریست بزرگ که هرگاه سیاحت آنرا آرزو کنیم بلکه بماهها هم تمام نتوانیم امروز سیاحتی را که دیروز بران قرار داده ایم اجرا کرده ، و فردا در مابین همایون رفته رخصت استحصال کرده هرگاه و اپوریافتیم بروز یکشنبه و اگر نیافتیم یکد و روز بعدتر بصوب مقصود خود روانه شویم .
گفتم بسیار مبارکست ! ذاتاً اصل مقصد سفر خیریت اثر حجاز مغفرتطراز است . آمدن استانبول نیز بر هيچ يك مقصد دیگری مبنی نیست مگر استحصال رخصت و رضای شاهانه که آنهم بيك عرض تو


صحیفه ٣٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

گفت . پس برای توقف در استانبول هیچ یك امر مجبوری نداریم.
فرمودند – اگرچه بقرار سابق درینبار نیز یکسر از شام بحجاز رفته
میتوانستم . اما مقصدم از آمدن استانبول درینبار دو چیز بود که یکی
حاصلكردن یك رتبه دولتی برای خودت بود ، زیرا دایما آرزو داشتم که
ترا نیز در ایام رسمی اعیاد و جشنها با اونیفورمه رسمی دولتی با خود به بینم و
هم عنوان رسمی برایت حاصل شود و هم از رجال دولت محسوب شده
آب وعزتت افزون گردد . شکر که آن حاصل شد .
گفتم -- اعلا ترین رتبه من همانا رضا و دعای قبله گاه من است این
رتبه های این زمان چون از روی استحقاق و حقانیت نیست هیچ اهمیتی ندارد.
فرمودند – میدانم فرزند ، ولی چون زمان ، وعلى الخصوص در
میان مردمان شام از ارباب رتبه بودن اقتضاء بکند . از انرو آرزو کردم
که ازین فیشن رتبه نیز محروم نباشی . دعا و رضای من يك چيز روحانی
و معنوی ایست که آن یکدم از تو جدایی ندارد .
- شکر این نعمت را ادا کرده نمیتوانم پدر !
فرمودند - دیگر مقصدم این بود که بذات شاهانه یك اخلاصى
بخرج داده شود که به اذن و اجازه شان اینسفر را اجرا میکنیم . الحمدلله
هر دو مقصد بسهولت به انجام آمد . خوب ! حالا سعید بیگ فرزند ما
کجاست که بسیاحت خود آغاز کنیم ؟
گفتم – بلکه حالا بیاید ، امروز عجب است که تا به اینوقت نیامده .
هنوز سخن خود را تمام نکرده بودم که صدای كرگر يك عرابه و
توقف آن در نزد مهمانخانه ظهور نمود . از بالقون چون دیدم عرابه
قویه که برای سیاحت هرروزه ما مقرر بود نبود، بلكه يك عرابه منتظم
فایتونی بود که بدو اسپ ویله بسیار بلندی بسته شده بود . سعید بیگ و


صحيفه ٣٤٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم
يك ياور و يك افندی ملکی دیگر از عرابه فرو آمدند .
حضرت پدر پرسیدند که :
آیا سعید بیگ نیست ؟
گفتم – بلی سعید بیگ است . و یکدو نفر دیگر نیز با اوست . عرابه
هم عرابۀ هر روزۀ ما نی بلكه يك عرابۀ فايتونست .
درين اثنا سعيد بیگ از پیش و یاور و افندی دیگر از عقب او بدالان
داخل شدند . بنده استقبال و حضرت پدر قیام کرده سعید بیگ یاور
را نشانداده و تمنا کرده گفت :
-- اینها كرنیل ( شوکت ) بیگ است که از یاوران ذات شاهانه
میباشند ، واینها ( حسن شهاب ) افندی از مأمورین دایرۀ تشریفات
میباشند که بتقديم كردن شان كسب فخر و شرف میورزم .
بعد ازان شوکت بیگ ارادۀ سنيۀ شاهانه را به آداب لازمه آن تبلیغ
نمود که مفاد آن اراده به اینصورتست :
« ذات شوکتسمات شاهانه امروز ادای صلوة جمعۀ شمارا در جامع
نور لامع ( حمیدیه ) اراده و فرمان فرموده اند . در حجرۀ خصوصی که
برای رجال مابین مخصوصست ادای صلوة میفرمائيد ، بعد از ادای نماز
در پیش زينه ئيكه ذات شاهانه بران فرومی آیند در جائیکه تشریفاتی
حضور همايون تعیین میکند توقف میورزيد ، وذات شاهانه را در اثنای
فرو آمدن سلام میکنید که اینهم يك تلطيف وملاقات مخصوصیست .
و باز بمابین همایون رفته بر سفرۀ سنيۀ همایونی در زیر وکالت غازی عثمان پاشا
دلسير خوان عاطفت شاهانه شده برای رفتن حجاز بشما رسماً رخصت
عطا میشود . »
اینرا گفته سخن خود را برین ختم دادکه : (حسن شهاب افندی)


صحيفه ٣٤٣ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

از طرف دایرهٔ تشریفات برای ره بلدی شما مقرر است. عرابهٔ مخصوصه
نیز برای شما آورده شده است.
حضرت بدر، مراسم آداب و تشکرات لازمه را بجا آورده وسمعاً
وطاعةً گفته به نشستن تکلیف نمودند. همه با هم نشستیم. حضرت
بدر سعید بیگ را خطاب نموده گفت:
— از اقوال بزرگان دینست که فرموده اند «عرفت ربی بفسخ
العزایم» — یعنی شناختم رب خود را بفسخ شدن عزمها. ما و شما چه
عزم داشتیم و چه شد؟ اما هزار بار شکر خدارا که به احسن حال عزم ما
تبدیل یافت. ادای صلوة جمعه را با خلیفته المسلمین در يك جامع ادا
کردن، وبدیدار مبارك شان نایل وسرفراز شدن، وبخوان نعمت سلطنت
سنیهٔ شان بوکالت مانند غازی عثمان پاشا يك ذاتی دعوت شدن چنان
نعمتی نیست که انسان شکر آنرا ادا بتواند.
سعید بیگ — الحق که همچنین است افندم.
شوکت بیگ — آیا امروز برفتن دیگر طرف عزم فرموده بودند؟
سعید بیگ — بلی! دیروز يك جولان جهت استانبول را فرموده
بودند. امروز خیال سیاحت راه خلیج را تا بزیارت حضرت ایوب
انصاری واز انجا براه کاغذ خانه به شیشلی وبمهمانخانه آمدنرا داشتند.
شوکت بیگ — این رفتن شان بجامع وما بین همایون مانع جولان
مصممهٔ شان نمیآید. زیرا تا بدو بجهٔ روز همه اینمراسم به انجام میرسد، از
دو بجه که شما بسیاحت آغاز کنید نماز شام را بمهمانخانه رسانیده میتوانید.
حضرت بدر— آنرا بعد ازین می اندیشیم. حالا بگوئید که چه وقت
ازینجا بسوی جامع نور لامع حمیدیه حرکت خواهیم کرد؟
حسن شهاب — (ساعت خود را از جیب کشیده) حالا از ده يك


صحیفه ٣٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ربع گذشته تا یازده بجه در انجارسیده و جا بجاشده وقت صلوة هم میرسد
باز هم امر از شماست .
حضرت پدر - در نجا امر از شماست زیرا ( الغریب کالاعمی ولو کان
بصیر ) گفته اند .

روز جمعه در اطراف جامع حمیدیه صف میکشند
( ارطغرل ) نام عساکر سواری خاصه - یعنی رسالۀ شاهی - که در مراسم سلام


صحيفه ٣٤٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

درین اثنا قهوه هم نوشیده شده بود . بجمعیت بپا خواسته از مهمان
خانه برآمدیم در عرابهٔ ( فايتون ) حضرت پدر، و بنده ، و شوکت
بیگ ، و در عرابهٔ قویه سعید بیگ و حسن شهاب افندی و در پیش عرابه
ابو محی الدین ، و در پیش عرابهٔ خود ما یکی از خدمتگاران مهمانخانه
نشسته عرابه ها از راه بشکطاش بحرکت افتاد . جادهٔ بزرگ بشکطاش
و سرك بزرگ کناره دار بازیانی که بسوی تپهٔ سرای شوکت احتوای
( ييلديز ) بالا برامده است از عساکر پیاده، و سواری، وطوپچی و استحکام،
واطفائيه و غیره پر و مالامال بود که با البسه رسمی تمام ، موزیکه ها نواخته
اطراف واکناف جامع حمیدیه را احاطه میکردند و منظره های مختلفهٔ
قیافهای عسکریه و افسران خوش دریشی جوان تر و تازه حقیقتاً لوحه
های خوشی در نظار تصویر میداد ، لاره های مختلفهٔ موزیکه های صنوف
مختلفه در دلها يك وجد و نشاطی می انداخت .

به اینصورت بدر وازهٔ جامع رسیده عرابه های ما توقف نمود .
از عرابه فرو آمده در میدان جامع داخل شدیم ، و در پیش بنای جامع
شوکت بیگ و حسن شهاب افندی در پیش ما افتاده ما را بدر وازهٔ اوتاق
مخصوصه رسانید . ازین اوتاق بريك زينهٔ داخل بنا بالا برامده در دست
راست بيك برندهٔ در آمدیم که با يك شبکهٔ اسلیمی کار آهنین از طرف
صحن داخلی جامع پوشیده شده بود . ازین شبکه داخل جامع و همه
مردمان نماز خوان و محراب و منبر یگان یگان دیده میشود ، ولی از خارج
در عقب این شبکه کسی دیده نمیشود .

برنده با قالینهای بسیار فاخر واعلا یی مفروش شده بود . رحله
های بسیار مزین و مصاحف شریف نیز برانها موضوع بود . این برنده
مخصوص برای نماز خواندن پاشایان و بزرگان معیت شاهانه بود که هنوز


صحیفه ٣٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

کسی دران نیامده بود . این جامع شریف از مبانی خود سلطان عبدالحمید خانست که از سه چار سال باینطرف به انجام رسیده از انوقت تا به ایندم اکثر نماز جمعه را ذات شاهانه درینجامع ادا کرده و میکنند .
بنای جامع نور لامع حمیدیه در سنه ١٣٠٣ هجری به اتمام رسیده بود که از حسن اتفاقات دران تاریخ نیز قبله گاه دل آگاهم در استانبول تشریف داشتند ، و این عبد احقر نیز بمعیت شان بصفت ترجمانی سرافراز بودم . حضرت پدر بريك قطعهٔ بسیار مصنع استخوانی جبههٔ جامع مذکور را بسیاه قلم بصنعت و مهارت فوق العادهٔ رسامی نقش ، و قطعهٔ تاریخ آنرا در دو بیت نظم فرموده بحسن خط در زیر آن تحریر نموده بواسطهٔ امین حاجی علی بیگ تقدیم حضور اعلحضرت سلطانی نموده بودند که فوق العاده مظهر تحسین و تلطیف شاهانه شده بودند . چون قطعهٔ تاریخ مذکور خیلی با صنعت يك شعریست درج آنرا از مناسبت خالی نیافتم :
بنای مسجد سلطان ز عقل ( طرزي ) جست
بخنده گفت که تاریخش ازین زیاده مجوی
ز احتساب بر آری چو (بی نمازان) را
( اساس مسجدی سلطان حمیدی غازی گوی )
عدد بی نمازان چون از عدد مصرع ثانی بر آید تاریخ مسجد حاصل میشود . در خصوص زینت نقش و نگار ، و فرش و اسباب و لوحه های بسیار بدیع و خوبی و زینت محراب و منبر جامع مذکور بینظیر است . طرز بنا و معماری آن از خارج بدیگر جوامع استانبول نمیماند . بلکه يك طرز خاص و جدیدی دارد . مقصوره ئیکه مخصوص ذات شاهانه است بطرف دست چپ این برنده ما از بعضی دهلیزهای مخفی گذشته موجود است . راه این مقصوره از خارج بناست .


صحیفه ٣٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

آوازهای محفل مهللين و مكبرین باقرائت قران شریف سقف جامع
شریف را با عکس صداهای خوش طنین انداز میگردانید. گروه نماز خوا
نان صفها را پر میکردند . تا آنکه وقت صلوة نزديك شده و صداهای طرم
حاضری تشریف آوری ذات خليفة المسلمین را اخطار نمود .
بعد از کمی سلام موزيك ها برآمده ذات شاهانه تشریف آوردند
ولی چون مادر درون جامع بودیم کیفیت آمدن سلطانرا ندیدیم مگر
دفعته بلند شدن پرندۀ ما از مردمان هما اخطار نمود كه ذات شاهانه تشریف
آوردند .
از میان این مردمان حاجی علی بیک افندی و غازی عثمان پاشا وسر
كاتب مابين همایون ( ثريا ) پاشا را شناختیم چونکه در سفرهای پیش با ایشان
ملاقات دست داده بود . ياورهای بزرگ با اونیفورمه های رستمی تمام
نیز بودند . آمدن ایشان همان بود ( وصلوة سنت رسول الله ) گفتن همان .
صفهای پرنده ترتیب یافته به نماز مشغول شدیم صلوة های شریفه از طرف
مهللين و مكبرين برخواسته خطیب بر منبر بالاشدن گرفت . بعد از انكه
هفت هشت پته زینه بر آمده در زیر قبه منبر بنشست مكبران آذان گفتند .
خطیب بلباس تمام رستمی خود شان كه جبه وطيلسان سبز سیم دوزی
مزبر ، وعمامه رومئی سفید سر زرنی بر سر داشت بخطبه گفتن آغاز
نهاد . خطابت به آواز خوش ادا میشد ، وعبارت از يك حمد وصلوة ،
و اسمای خلفای راشدین و دعای خلیفة المسلمین بود که در وقت تذکار نام
سلطان بسوی مقصورۀ ذات شاهانه خطیب اشارت مینمود .
والحاصل بعد از آنكه نماز اتمام يافت و دعا به انجام رسید پاشایان مشار
اليهم هريك جدا جدا با حضرت پدر و بنده التفات فرموده کسانیکه معرفی
با آنها داشتیم بدیگر ذواتی که باهم شناسایی نداشتیم ما را معرفی میکردند


صحيفه ٣٤٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم

عثمان پاشا که آثار شجاعت و بسالت از سیمای مبارك شان هويدا بود حضرت
پدر را گفت :
- با ما بیائید !

منظره جامع نور لامع حمیدیه در روز تشریف اوری موکب همایون برای نماز جمعه

اینرا گفته همه بر پا شدند و از زینه که بران بالا برآمده بودیم فرو
آمده در پیش زینه ئیکه حضرت ذات شاهانه بران فرومی آمدند به ترتیبی
[بپاستاد؟]


صحيفه ٣٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

كه تشریفاتی حضور اخطار مینمود صف بستیم . از زینه تا بجائیکه ما ایستاده بودیم بقدرده قدم فاصله بود . عرابه فیتون بسیار پر شوکت و دبدبه دو اسپه در پیش زینه ایستاده بود . حضرت پدررا در صف اول سوم آدم ایستاده کرده بودند که بعد از ایشان نیز پنج شش نفر آدم ایستاده بودند . بنده را در صف دوم ششم آدم ایستاده کرده بودند .
هنگامیکه ذات شوکتسمات شاهانه برزینه پدیدار شدند بصدای بلند

حضرت سلطان عبد الحمید خان غازی

يك قوماندان بولتی سلام داده شده همه موزيك ها وهمة عساكر شاهانه


صحيفه ٣٥٠ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم

بیکباره گی به سلام ایستادند . وچون برتبۀ آخری عریض زینه رسیدند
بطرف يمين و يسار بادست يك يك تمنایی فرموده از همه عسا کرشا هانه
بيك صدا ندای «زنده باد پادشاه ما» بر آمد .

( ما بين همايون ) نام قصر دلارايكه در مدخل سرای شوکت احتواى( ييلديز ) میباشد


صحيفه ٣٥١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

بعد ازان بطرف نفريهائيكه صف بسته بودند به اشارت سريك
التفاتى نموده همه كان دستهای راست خودشانرا باز مين فرو آورده و
خودشانرا خم كرده تمنا نمودند . حضرت پدر نیز رسم اداب را بخم
كردن سر ، وبستن دست برسینه بجا آورده ذات شاهانه بطرز خصوصی
يك التفات متبسمانه بشوشانه فرمودند که بمقابل آن دوم بار باز حضرت
پدرمتواضعانه تر سرفرو آوردند . ملاقات همين بود که ختم یافت.

منظره یکی از دالانهای استراحت در دایره فاخره سرای ییلدیز

ذات شاهانه در عرابه نشسته و بكمال وقار و تمكين عرابه براه افتاد


صحیفه ٣٥٢ سیاحتنامه سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم

یاورها و پاشایان و خدمهٔ معیت شاهانه پیاده با جمنا ستيك قدم از دو طرفهٔ
عرابه روان شدند . عرابه با همه شوکت و شان از میان صفوف عساکر
شاهانه گذشته از دروازهٔ بلند طاق ظفر نمای سرای شوکت احتوای
(یلدیز) داخل گردید .عساکر ظفر مآثر حکم رجعت را گرفته به
انتظام تمام موزیکه ها نواخته بطرف چونیهای دور و نزديك خود شان
روان شدند .

نظریات دالان طعام خوری به اصول شرق

تفریش شده درباره فاهره ييلديز


صحیفه ۳۵۳ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد دوم

ما نیز با مهماندار و تشریفاتی و یاور خود بسوی دروازه مابین همایون روان شدیم . از دروازه جامع تا بدروازه مابین بیشتر از صد قدم نبود . رهبرهای ما . ما را در قصر بسیار عالی (مابین همایون) در سرای شوکت احتوای (ییلدیز) در اوتاق بسیار آراسته و پیراسته که در طبقه دوم ، مخصوص (غازی عثمان) پاشا بود داخل نمودند او تاق خالی بود ، بقدر نجدیقه بعد غازی مشار الیه تشریف آوردند بسیار نورانی و بشوش بودند . اونیفورمه رسمی خودشانرا کشیده بودند . يك دریشیی ساده عسکری دربرداشتند که از اوپولیت شان رتبه مشیرتی شان هویدا بود . میانه بالقوى البنیه ريش سفيديك ذاتی بود . علامه زخم کلوله پروروه ر قوماندان روسی را که در محاربه (پلونه) برداشته بودند کمی بر جبین شان پدیدار بود .

به بسیار بشاشت با حضرت پدر پیش آمدند ، و بعد از مراسم خوش آمدی سلام و التفات شاهانه را تبلیغ فرموده: « بفرمائید طعام حاضر است » گفته بر پا خواستند .

از دروازه دوم اوتاق به دالان كوچك و بسیار مزین طعام داخل شدیم . در دالان حاجی علی بیگ ، و دوسه ذوات دیگر موجود بودند . سفره بسیار با صفا و پر زینت آلاتر که در وسط دالان موضوع شده بود . مجمعیت بر اطراف سفره نشستیم . هريك از ذوات مشار اليه جدا جداكلمات ناطیفانه ، وسخنان مهماننوازانه صرف میکردند .

در اثنای طعام همه مصاحبه و مکالمه بر امورات عسکریه منحصر بود و وذات دیگر نیز از صنف عسکریه بودند . کلمه سردارچون به اصطلاح زبان عثمانی از بزرگترین رتبه های عسکریه شمرده میشود ، حضرت پدر را از الصنف شمرده یکی از ذوات مشار الیهم پرسید :


صحيفه ٣٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم

ـ شما اردوی خود تانرا بچه صورت تشکیل میدهید و اصول اخذ عسکرتان بچه صورتست ؟
پدر ـ من خود از صنف عسکر نظامی نیستم . و در وقتیکه ماسر دار بودیم اصول نظام و اخذ عسکر نظامی نو احداث شده بود که در انوقت هر سردار از خود يك بيرق يا دو بیرق یا بیشتر سوار را مالک بود که هر بیرق عبارت از صد سوار میشد . در اوقات حرب بجمعیت امیر با فرقه خود بمحاربه میرفتند و یا آنکه برای محاربه و یا دیگر مأموریتها قوماندان شده سوق میشدند ولی در ینوقت اساس کلی در عسکريه افغانستان اصول و قواعد نظامیست .
عثمان پاشا ـ بلی در قدیم ها در بین ما هم همین اصول جاری بود که آنرا(دره بيك) میگفتند. حالا نیکه در ینوقت حاضره مه قوت، وقوام وسعادت و رفاهیت حتی اگر راست گفته شود صلح و صلاح عمومی نیز بر قوت و انتظام اردوها منحصر مانده است . هر دولت که قوه عسکر یه اش مکملتر و پر قوت تر است . وصنوف ثلاثه آن یعنی پیاده ، وسواری وطو بچیگی آن بيك انتظام تام وتعليم وتربیه مالا کلام باشد آن دولت غالب و با شرف وذی اعتبار ونا فذ الکلام میباشد .
پدر ـ بسیار درستست ! اما افغانستان ما هم یکنوع عسکری دارد که تا بحال خود را به آن از تسلط اجنبی محافظه کرده توانسته است و آنهم عبارت از اتفاق عموم ملتست از مرد و زن بر دشمن دین و وطن . چنانچه دو بار وطن خود را از دست دولت انگلیز بهمین گونه قیام عام رها نیده توانسته است .
پاشا ـ مردم افغانستان حقيقتاً يك مردم شجاع و بهادر ومستعد هر گونه ترقی میباشند . این اصولیکه شما فرمودید اصول نفیر عام است