[ILL]


کتاب از محمد اکبر بیات سمر امید از
انی القی الی کتاب کریم
الی
هر آئینه انداخته شده بسوی من نامه بزرگ
کتاب کریم
انه من سلیمن وانه بسم الله الرحمن الرحیم
الاتعلوا علی واتونی مسلمین
این نامه از جانب سلیمان است و این نامه بنام خداوند بخشنده
مهربان است با خبر تکبر نکنید بر من و بیائید نزد من مسلمان شده
اثر خامه یکی از شهندیافتگان دارالامان معارف (مدرسه مبارکه حبیبیه
غلام غوث که بعد از تصویب و اجازه جناب عالیقدر جلالتمآب
محمد سلیمان خان وزیر معارف عمومی دولت علیه مستقله افغانستان
در مطبع مبارک وزاره جلیله معارف بحلیه طبع آراسته گردید
طبع دفعه اول در سنه ۱۳ ش (۳۰۰۰ نسخه)
م ۱۳ ش

محمد اکبر
این کتاب اثری


این کتاب مستطاب
از شاگرد مکتب از قریه چنار احسان الله


تمهید
الحمد لله امروز که از توجهات جهاندارجات شهریار
ترقی مدار اعلیحضرت غازی معارف پرور (روحنا فداه)
خط معارف قلمرو بدیعه افغانستان روشن و الواح
ضمائر اولاد وطن بنقوش تحصیل علم وفن مزین گشته
معارف ابواب رسائل در مسائل دانش را بجميع
اقطار وطن باز ساخته وطرح عهد و پیام با همه اهالی
انداخته ازینجا است که این بنده هیچمدان غلام غوث
یکی از سندیافتگان دارالامان معارف باستصوا
واجازه عرفا اندازه یگانه مربی معارف جناب
عالیقدر مهابت مآب سردار محمد سلیمان خان وزیر معارف


قبله صوری و معنوی، جناب معلی القاب،
مخدوم محترم والا شان، حضرت رفیع منزلت،
جناب افخم الطاف شیم، جناب محترم مهربان
القا‌ب کسانیکه در رتبه مساوی باشند :-
برادر ستوده سیر، برادر پاکیزه گوهر، برادر عزیز الوجود،
عزیز القدر قدردان، رفیق شفیق، رفیق صدیق من،
مشفق محترم، صدیق مکرم، دوست عزیز، رفیق جان عزیز،
برادر ستوده خصال خجسته افعال، مونس عزیز
و جلیس بدل نزدیکم .
القا‌ب خوردان :-
ارجمند الفت پیوند، ارجمند سعادتمند،


ارجمند برخوردار خجسته اطوار، ارجمند عزیز الوجودم
ارجمند از عمر و جوانی بهره مند، نور بصر لخت جگر،
جگر گوشه من، قرة العین دور از شین،
برخوردار سعادت اطوار، ارجمند دلبند من
مکاتیب بزرگان :-
مکتوب اوّل
حضرت قبله و کعبه خود را فدا شوم!
بعد از ادای آداب معروض میدارد که احوال
اینحدود بخیریت درگذر است، سلامتی وجود مبارک را
از خداوند مسئلت دارم، مدتی شد که
مکتوب مرحمت اسلوب غم زدای خاطر مهجور نگشته


۴
تحریر شود و از عنوان تا آخر آن همین مناسبت را
مدنظر دارند و در مکتوب از الفاظ غیر مشهور
ولغات نامانوس که خلاف محاوره باشد
اجتناب نمایند و تا میتوانند در اختصار کوشند
خصوص در عرایض که خدمت بزرگان نویسند
از تطویل بیجا اجتناب ورزند چون که بزرگان
مشغول مهمات امورند آنقدر فرصت مساعد نمی شود
که بمطالعه آن پردازند بلکه درازی کاغذ سبب
ملال و کلال طبیعت شان میگردد.
اکثر انشاپردازان سلف مکتوبات مقفی
و مراسلات مسجع نوشته اند مگر نامه نگاران حال


۵

از عبارت آرائی صرف نظر کرده محض مدعا را
بعبارت ساده تحریر میکنند، چون که مقصود از آن
اظهار مطالب است، اگر مطلب بزبان ساده
و موافق محاوره ادا شود بسیار خوب است
که اصل مطلب باقی عبارت آرائی است
نامه نویس را (مرسل) و شخصی را که برای او
نامه نویسند (مرسل الیه) و نامه را (مراسله)
مکتوب، فرمان، عریضه و غیره گویند.

القاب بزرگان
جدّ معظم، جناب مفخم، مطاع مکرم
قبله اقدس، قبله ارشاد، قطبدارین، قبله طراوت


۲
عمومی دولت علیه مستقله افغانستان قرار
پروگرام وزارۃ جلیله معارف بعض مراسلات
مختصری جہتہ درس مشق دوره سال (۴، ۵)
مکاتب ابتدائیہ جمع و ترتیب نمودم امید که
ملاطفه خوانی نو نهالان وطن گردد
ه امضای
یکی از مستخدمین وزارت جلیله معارف غلام غوث غزنوی
ہذا کتاب


۳

بسم الله الرحمن الرحیم
نامه نویسی که با شخص غائب بزبان قلم
حرف زدن است نوعی است از فن انشا و برسه قسم است :-
(۱) مکتوب خوردان که بخدمت بزرگان نویسند.
(۲) که در عمر یا رتبه هر دو مساوی باشند.
(۳) مکتوب بزرگان برای خوردان .
در هر کدام ازین هر سه لحاظ رتبه مرسل الیه
لازم است و در مکتوب الفاظ مناسب شان آن


شاید تماشای فرحت فضای دارالنصرت ہرات
این بندهٔ مهجور را فراموش خاطر مبارک
ساخته باشد، لہٰذا جسارت ورزیده عرض
مینمایم که اگر بنوید خیریت ذات کثیر البرکات
سرور بخش طبع ملول شوند البته از شفقت پدری
دور نخواهد بود زیاده نظر مرحمت همیشه ملتفت
حال دور افتادگان باد ..
مکتوب دوم
خاکپای حصهٔ قبلهٔ اقدس خود درجهٔ سہا تعظیم
نامهٔ فیض و برکت ختامه در حین انتظار رسیده
ہادی راه ارشادم گردید، آنچه در خصوص ساختهٔ حق
مبحث


۹
و کوشش درسی هدایتم فرموده بودند موجب
افزونی پند و عبرتم شد، قبله از شاد من!
بنده عقیدت مند در تمام ایام تعطیل مکتب
هم ساعتی بی فکر یا مذاکره درس های خود نبودم
و اکنون که قریب دو هفته از افتتاح مکتب
میشود هم فقیر یومیه حاضر درس گشته سرگرم
تحصیل میباشم خاطر فیض مآثر را از
جانب کمینه مطمئن دارید زیاده چه جسارت
ورزم
مکتوب سوم
حضرت قبله خود را آرزومند طوافم!


۱۲
رضای (اعلیحضرت) پدر نوجوان عطا کناد
زیاده خاطر فیض مآثر را ازینطرف آسوده دارید
والسلام مع الاکرام .
مکتوب ششم
ابوی مقام برادر ذوالاحترام خود را کمینه خادمان
بنده عقیدتمند را درین اوقات شوق تحریر
و تقریر گریبانگیر ضمیر گشته و درینجا از کتب انشا
نسخه که مختصر مفید و موافق نامه نویسی روزمره
باشد هر قدر جستجو کردم میسر نشد چون دارالنصرت
هرات هر قسم رسائل ایرانی بکثرت پیدا میشود
اگر آن ابوی مقام کدام رساله انشا ازینجا


۱۵
دستیاب نموده برای خادم خود بفرستند
از راه شفقت دور نخواهد بود .
مکتوب هفتم
عم معظم عطوفت شیم خود را بنده حلقه بگوشم!
قبل برین یک قطعه عریضه بجواب عنایت
نامه سامی بتوسط داک سر اسرادر اک
فرستاده بودم انشاالله بشرف مطالعه ساطعه
رسیده باشد اکنون که ملازم فقیر خدمت سراسر
سعادت می آید بعریضه هٰذا پرداخته موازی
یک جلد کتاب جغرافیانیز برای لغوی عزیزم
عبدالصمد جان آقا فرستاده شد تا از فرصت استفاده جسته


از تکلیف آن فارغ گشته فرصت و سہولتی
برای مذاکره درس های خود مییابند زیاده
چه گستاخی شود
مکتوب پنجم
جناب قبله آمال خود را جبین سای تسلیم !
فقیر عقیدت ضمیر (که از چندی شوق تحصیل علم
و عرفان دامن گیرم بود ) از یاری بخت بلند
و طالع ارجمند داخل مکتب مبارکه دارالامان معارف
گردیدم و چون قوت ولیاقت بنده موافق
طلبای صنف اول رشدیه بود در سلک
صنف موصوف منسلک شدم مکتب فیض مکتبب


۱۳
از یمن معارف پروریهای اعلیحضرت غازی
و توجهات روز جناب عالیقدر جلالت مآب
وزیر صاحب معارف بجمیع سامان لوازم تعلیم
و اساتذه فهیم آراسته و پیراسته است
و علاوه بر سامان مذکور خورد و نوش یومیه از قبیل
چای و طعام فواکه فراشان و دیگر خدمه برای
خدمت ما مقرر و حاضر میباشند از خدای کریم
درخواست مینمائیم که همیشه این بستان کمال را
بزیر سایه ترقی وایه پادشاه ترقی خواه ما دارای
هر گونه تهذیب و آداب داشته ما اولادان وطن را
توفیق تحصیل عرفان و خدمت نسبت و حصول


۱۰
نیشکر و نارنج ارسالی صاحب کام تمنا را
شیرین گردانید و صفرا شکن آرزوی بنده گردید
موازی دوصد دانه نارنج و صد نیزه نیشکر از قرار
ارشاد قبله خود برای اقربا و دوستان خود تقسیم نمودم
باقی را برای خود نگهداشتم دیگر در حصۀ تشریف آوری
خویش امید میکنم که بنده را اطلاع فرمایند که
کدام روز مع الخیر روانه اینصوب میگردند
تا سر را قدم ساخته باستقبال آن قبله
آمال بشتابم.
مکتوب چهارم
جناب اُستاد و قبله ارشاد من!


(همیشه نظر تربیت رهبر مستفیدان باد) مضامین
درس جماعه فقیر متعدد میباشد و برای اکثر آنها
کتاب موجود نیست چنانچه سبق یومیه اکثر
درس را هر روزه یکبار مسوده کرده باز شب
دوباره آنها را پاک نویس مینمایم ازین سبب
بسیاری اوقات فقیر و باقی همصنفانم صرف تحریر میشود
که چندان فرصت مذاکره و مطالعه باقی نمی ماند
درس ترکی نیز از انجمله است که باعث
عدم کتاب هر روزه سبق آن را مینویسیم
بنابرین التماس میکنم که اگر چند جلد
کتاب ترکی از مکتب فنون حربیه طلب فرمایند در حق طالبان فقیر


۱۶

بعضی اوقات مذاکرۀ درس های خویش نماید
انشا الله تعالی کتاب مذکور را باز یافت
میدارد زیاده چه عرض شود.
مکتوب هشتم
جناب کاکای شفقت و مرحمت فرمای بنده!
از بس درازی سفر و حرمان قدمبوسی کار بجان
و کارد باستخوان رسیده با وجودیکه فصل طرب انگیز
نوروز و هوای بهار کابل روح بخش جانفزاست
مگر بحضور مینو مسرور نزهت و فرحتی نمی بخشد،

بهار این چمن بی مقدمت بارچه کار آید
تو گر آئی چمن آید بهشت آید بهار آید


۱۶
ترصد آنکه عنقریب نوید وصول قدوم برکت لزوم
سامعه نواز خاطر ملول گردد زیاده چه عرض شود.
مکتوب نهم
جناب مامای رهنمای دین و دنیای بنده!
(پیوسته رهبر و یاور نیازمندان باد)
ارجمند وافر تمیز عبدالعزیز خان خیلی شوق
مکتب دارالامان معارف را دارد و تمنای خضر
راهی میباشد چون مشارالیه پسر بیدار مغز
نیکو اطوار است حیف است از فیض افاده
و استفاده محروم باشد و قابلیتش ضائع گردد لهذا
التجا مینمایم که اگر نامبرده را بحضور مدیر ادیب معرف


۱۸

درمهر شوند شاید که دولت قبول دریافته بهره از
معارف گیرد زیاده چه جسارت نمایم.
مکتوب دهم
جناب صاحب معظمه!
اخوی عزیزم عبدالله جان امتحان تازه داده
و در جمیع مضامین مقرره مکتب فیض کسب نمبر اول
در جماعه اعدادیه سوم کامیاب برآمده شهادتنامه
و امضای معلمین کرام و مدیر ذوی الاحترام بدست دارد
اینک مشارالیه خدمت شما می آید که شهادتنامه
او را از نظر تربیت اثر حضرت وزارت پناهی مشرف
گزارش دهند یقین که اگر شهادت نامه مشارالیه را


۱۹
ملاحظه فرمایند خیلی خورسند و مشکور خواهند شد.
مکتوب یازدهم
قبله فرزندان کعبه ارادتمندان روحی فداک!
چندیست جواهر سرمه سواد نامه عطوفت ختامه
جلا بخش چشم انتظار نگردیده موانع آن بجز کم التفاتی
چیزی مباد التماس اینکه این کمترین فرزندان را از نظر
تربیت نینداخته گاه گاهی بمژده سلامتی
ذات تقدس آیات مبتهج و مسرور سازند زیاده
بجز شرح آرزوی قدمبوسی چه عرضه دارم .
مکتوب دوازدهم
قبله اقدس من روحی فداک!


۲۰

احوال اینحدود بخیر مقرونست، درخصوص
پابندی وقت و ملازمت تعلیم و درس هدایتم
فرموده بودند، غلام حلقه بگوش هیچگاه پند پدرانه
و اندرز مشفقانه‌تان را فراموش نکرده و نمی‌کنم،
هر روزه بلاناغه از ساعت ۱/۲ ۷ الی ۱/۲ ۳
حاضر مدرسه مبارکه بوده جمیع مضامین مقرره را
بکمال هوش سبق گرفته بمذاکره و مطالعه دروس خود خیلی
شخص دارم استیجاب دارم، خاطر مقدس را
ازین رهگذر وغیره آسوده دارید.

مکتوب سیزدهم
حضرت پدر مخم امجدم!


۲۱
عائله محترمه همه صحت دارند، عرض تسلیم و کورنش
جداگانه میرسانند، خودم هر روزه بمدرسه رفته
اکثر اوقاتم را در تکرار و ضبط نمودن سبقهایم
مصروف میدارم از طرف بنده ازین رهگذر
کاملاً مطمئن باشید .
مکتوب چهار دهم
حضرت پدر امجد خود را فرزند فرمان بردارم !
رقیمه مقدسه که بڈاک چار شنبه فرستاده بودید
الیوم موصول گردید، از نیکه مشتمل بر صحتمندی
ذات تقدس آیات بود بر مراتب مسرت
همگان افزود، الحمدلله خودم با سائر متعلقین صحت


۲۲
در راحت داریم و آرزوی حضور پدر امجدم با خود
می پرورانم زیاده حد ادبست
مکتوب پانزدهم
حضرت پدر مرحمت گسترم!
این سومین عریضه ایست که بحضورتان میفرستم
ولی تا اکنون بجوابی کسب مفاخرت ننموده ام
خاطرم هراسان و دلم پریشان گردیده، نمی دانم
نائل نگردیدن باین منزلت را بچه محمولدارم، غلام
برادر کوچکم از فرط آموختگی که بآن ذات اقدس دات
اکثر از وقتی بسیار گریان میکند و با به جان گفته فریاد
مینماید بهر تقدیر بنده متوقع است بروز پنجشنبه


۲۳
آینده خطی را بالضرور از حضورتان تسلیم شود باقی
ہمہ متعلقین راحت اند .
مکتوب شانزدہم
حضرت پدر امجدم را فدا شوم !
از قرار مراسلہ کہ از شرف مطالعہ ساطعہ میگذرد
آقای محمد امیر خان کہ با بندہ ہم صنف و از نژاد
نجیب اند فردا بنده را دعوت نہار فرموده اند
چنانکہ صلاح میدانید و اجازه مرحمت میفرمائید
برود و الا اعتذار نماید .
مکتوب ہفدہم
حضرت پدر مفخم !


۲۴
مفارقت حضور از راحت و سرورم دور نموده
و تذکار مراحم پدرانه رنحورم ساخته، باز چیزیکه
مایه تسلی خاطر است همین اشتغال بتعلیم است
جده و الده صاحبه ماجده در غیاب حضرت عالی
در حفظ و مراقبت بنده کوتاهی ندارند و بنده نیز
از اطاعت اوامرشان غفلت نمی کنم
ازینر و کمال رضامندی را از بنده دارند
باقی استدعا دارم بجواب عریضه ام بنامیکه متضمن
مژده سلامتی وجود سعادت آمود باشد
سرفراز و مسرورم فرمایند زیاده
جسارتست .


۲۵
مکتوب هجدهم
حضرت پدر شفقت پرورم !
زیاده از بیست روز است که برای تیاری امتحان
سالانه بضبط نمودن اسباقم مصروف
و بیاد کردن درسهای خواندگیم مشغولم از ترس اینکه
مبادا از همصنفان عزیز خودم پس مانم
و یا در اظهار لیاقت از آنها پاکمی آرم، اکثر شبها
تا یکبجه تکرار سبقهای خود مینمایم و فردای آن
نیز آرام نکرده غلطی های شبینه ام را از
اساتذۂ محترم پرسان نموده خاطرم را آسوده
میگردانم امید میکنم که حضرت پدر مهربانم فرزند


۲۶

عاجز شانرا از دعا فراموش نسازند و سرافرازی
و مفاخرتش را بین الامثال و الاقران آرزو کنند
باقی عائلة محترمه همه راحت اند آسوده باشند.
مکتوب نوزدهم
جناب مدیر صاحب معظم!
ارجمندی عبد الغفور جان بملاحظه اینکه
دیروز بحسب ضرورت بشغل کاری مصروف بود
مجال آمدن مدرسه را نداشت اطلاعاً
تحریر نمودم، خواهش مندم او را عفو نمائید.
مکتوب بیستم
حضرت مدیر صاحب افخم!


۲۷
امروز بکاری گرفتارام برای خواندن سبقهایم
بمدرسه آمده نمی توانم اُمید میکنم که از غیرحاضری
امروزه ام معاف دارند اطلاعاً عرضشد.
مکتوب بیست یکم
جناب مدیر صاحب معظم زاد فیوضاته !
امروز بباعث اینکه دیشب از درد سر خواب
آرامی نکرده ام واکنون نیز بتکلیف آن
اندرم میخواهم مسهل کنم لہذا بمدرسه حاضرشده
نمی توانم خواهشمندم بنده را از غیرحاضری
محسوب نکنند.


۲۸
مکتوب بیست و دوم
حضرت مدیر صاحب افخم !
چون درین روزها شوق استحصال تعلیم
هرچه بیشتر از پیشتر و اعتیاد نمودن به بیکاری
و بطالت را ضیاع عمر عزیز خویش میدانم
از آنرو میخواهم اندک فرصتیکه بعد از ضبط
نمودن سبقهایم دست میدهد بمطالعه بعضی
کتب خارج از نصاب تعلیم مصروف دارم
اگر التفات فرموده اجازه دهند تا از کتب خانه
کتابی حسب مرضی و خواهش خود انتخاب نموده
بمطالعه اش مصروف گردم خیلی مسرور میشوم .


۲۹
مکتوب بیست و سوم
حضرت عم محترم !
رقیمه کریمه عز ورود فرموده خاطرم را از قید
ترددات آزاد نمود، قبل ازین عریضه مشتمل
بر تذکار احوال خود و متعلقین گسیل خدمت
نموده بودم البته بشرف مطالعه ساطعه
پیوسته باشد، واقعه جدیدیکه شایان عرض باشد
بروز نکرده همگان راحت اند .
مکتوب بیست و چهارم
حضرت عم محترم بنده !
دو داک میشود که خطی از شما برایم نرسیده است


۳۰

قدری مشوشم مهربانی نموده بداک آینده
سرافراز نامه فرستاده خاطرم را از تشویش
برآورید باقی خودم باسائر متعلقین صحت داریم.
مکتوب بیست و پنجم
جناب کاکای مرحمت پیرای من !
با مراتب مراحم و تفقداتی که همیشه نسبت
باین عاجز مبذول میدارید، غریب است
چطور از زمانیکه مع الخیر روانۀ آنصوب شده‌اید
از بنده یادی نکرده‌اید و با صدار افتخار نامه
شادش نفرموده‌اید نمیتوانم این را جز به بدبختی
خویش بچیزی محول دارم بهر تقدیر مفاد حافظ،


۳۱
وظیفه تو دعا گفتن است و بس در بند آن مباش
که نشنید یا شنید، ادای وجیبه خودم را که مراد
از ترسیل عرایض باشد لازم میدانم و صحتمندی
وجود مبارک را همه وقت طالبم و آرزو میکنم
که گاهی بوسیله از وسائل بنده را قرین افتخار
فرمایند
مکتوب بیست و ششم
حضرت کاکای قبلهٔ دین دنیای خود را زمین بوس حضورم !
رقیمه شریفه که مبشر ذات مقدس بود شرف صدر
فرموده بر مراتب افتخار و مسرتم افزود از چگونگی
مرض اینجند باستفسار نموده بودند عرض میکنم که هرچند


۳۲
نسبت به هفته گذشته رو به تخفیف گذاشته است
ولی مرض مزمن گشته، چنانکه مبرمن نامی عالمی است
بر همان یک وتیره در شکنجه عذابش معذب
داشته غریب اینست هر چه بدادن ادویه
دافع خررکورمواظبت میرود ولی یوما فیوم جز
بدتری مشاهده نمی شود، نور محمد خان داکتر
میگوید اگر تا شنبه آتیه در مریض افاقه دیده نشد
دیگر استعلاج از ممتنعات است، چه معاین
میگردد که اکثریه حصه گرده بباعث بعضی تغیرات
داخلی به چربو تبدیل یافته است این بود چگونگی
حال عبدالستار جان که لیوان معروض حضر نویرکر


۳۳

داشتم باقی اعضای فاملی بخیریت اند و تجدید
تعظیمات ہر یک جداگانه مصدع میگردند.

مکتوب بیست و هفتم

حضرت اُستاد مفخم!

هدایت نامه تان رسید نهایت مسرور
گردیدم انشاءالله بقرار امرتان در تحصیل علم
و رضای والدین حتی الوسع کوشش میورزم
و بچیز های لغو و بیهوده توجه نمی کنم هیچ از صحبت شما
یقین میدهم و از پیرویم با و امرتان نیز تسکین
می بخشم .


۳۴
مکتوب بیست و هشتم
حضرت استاد معظم را تسلیم
هدایت نامه که بدست برادر عزیزم عبد الصمد خان
فرستاده بودید تسلیم شدم و از مضمون نصیحت
مشحونش مستفید گردیدم، جناب استاد مهربانم!
شما را اطمینان میدهم که مطاوعت امرتان را
لازم میدانم و عمل آنرا پیشه خود میسازم و در پناهی
مدرسه مبارکه و لزوم احترام استادان معظم
و توجه نمودن بار شادات شان که مأمور میداشتند
انشاء الله کما یلیق در اجرای آن کوشش میورزم
و مخالفت آن را سبب هلاک خود میدانم


۳۵
باقی متوقع بندۀ عاجز را همواره بفرستادن
هدایت نامهایتان مفتخر و مسرور سازید .
مکتوب بیست و نهم
جناب مامای مرحمت پیشه ای من !
عرض وفور آرزوی قدمبوسی تان را چسان شرح
دهم از کثرت گرفتاری نمیتوانم نامهای متواتر
بحضور تان عرضه دارم صبح وقت که بمدرسه میرم
عین وقت عصر بخانه می آیم و شب را به تذکار
و یاد کردن سبقهایم میگذرانم ، خواهشمندم
ازین رهگذر معافم دارید و اندکم را بسیار شمارید
باقی عائله محترمه صحت دارند .


۳۶
مکتوب سیتم
جناب مامای رهبرم تا بیدره فرسائی قلم
عقیدۀ رقم قبول آستان تسلیمست ، باد !
چاکر اخلاص سرشت را نعمت حاصل است؛
سلامتی ذات ملکی صفار ، مدامست مدعیم،
موازی یک طاقه لنگی جلال آبادی حاشیه سرخ
رنگ سبز است و تحفۀ درویش، گفته
هدیه حضور نمودم، اگر درجه پذیرائی یابد موجب
سرفروئی این پریشان اطوار سیه روزگار
خواهد شد زیاده برین حرف آرزوی قدمبوسی را
سفیدی میکنم .


۳۷
مکتوب سی و یکم
جناب منیر آقای معظم !
امروز چون نماز عصر از مکتب بخانه آمدم نامه
سامی تانرا یافتم از مطالعه اش که مشعر بر صحتمندی
ذات تقدس آیات بود مسرور شدم خداوند
سایه برادری تانرا از سرم کم نکند و از حصول
فواید تربیت و هدایت شما محرومم نسازد،
خودم هر روزه بلا ناغه جهت ادای وجیبه ذمه ام
بمکتب میروم ولله الحمد تا تسوید عریضه هذا
راحت دارم .


۳۴
مکتوب سی و دوم
بحضور عالیقدر جلالت مآب وزیر صاحب معارف
عرض اینکه : - چون حسن عقیده جناب عالی
در قبول مستخدمین ظاہر و با هر است لہذا میرزا
عبدالواحد خان را که بصفات حسنه موصوف
و بمحاسن دیانت و مراتب فکاہت معروف
است گسیل خدمت نمودم متمنیم در زمرهٔ مستخدمین
وزارۃ جلیلۂ معارف اگر ضرورت باشد مشمول
و مفتخرش سازند و متیقنم از حسن خدمتگذاری
توجهات جناب عالیقدر جلالت مآب را
بخود جلب و موجبات رضا مندی خاطر مبارک را


۳۹
فراهم خواهد نمود زیاده جسارت است
مکتوب سی وسوم
حضور اقدس همایون اعلیحضرت غیور مجاهد خود فدا شوم!
از مدتیست که بذل خدمات خالصانه ام را
نسبت بدولت متبوعه اهم وجیبه ذمه خویش
فهمیده در انصرام آن حتی المقدور حصه قوی و صرف
مساعی نموده ام چنانچه حسن خدمات صادقانه ام
بحضور همایونی مبرهن و هوید است، مرا حمیکه
از حضور همایونی درباره فدوی دولت مبذول
و معین گردیده و تفقد اتیکه بالتحقیق نسبت باین وجود
بی نمود عر- اصدار یافته نه بحدیست که وجود عاجزم


۴۰
بافضای روح بهم از تادیهٔ آن براید و یا در خور آن تواند
عرض خدمتی نماید ولی از انجاکه الطاف شاهی دربارهٔ
رعایا و خدمتگاران بسیار و مراحم همایونی بیشمار
است و نیز مدت دو سال میشود که فدوی بدون
افزونی تنخواه باجرای وظیفهٔ خود مصروف و در حصول
استرضای پادشاه غیور معارف اکتناه خود مشغول
بوده ام لهذا بکمال عجز عرض احوال را معروض حضور
مراحم ظهور شاهی داشته از تنگدستی و تکلیف
معاشم عارض گردید م بائی بنده را فرمان نباشد
هرچه فرمائی برأه  عریضه فدوی
عبدالرحیم


۴۱
مکاتیب اشخاصیکه در عمر یا رتبه مساوی مرسل باشند
مکتوب سی و چهارم
برادر شفیق محترم من آقای عبدالصمد جان!
ارجمندی عبدالروف جان در خصوص حسن خط
چندان پرداخت ننموده در املا و انشایکه بقلم
نا بلد میباشد لهذا برای محترمتان نگاشته میشود که
اگر
بعضی اوقات در ساعات مذاکره متوجه ارجمندی
مذکور گردند تا فی الجمله در رسم الخط و نامه نویسی مهاری
حاصل نماید از خط دوستی بعید نخواهد بود.
مکتوب سی و پنجم
برادر عزیز الوجود من !


۴۲
نامه که بیاد آوری فقیر فرستاده بودید رسید
از شیوه تحریر شما ظاهر است که هنوز باستخوان
بندی و ترکیب کلمات چندان مهارت
حاصل نکرده اید بلکه از اسلوب انشا یک قلم
دور افتاده اید، قوت تحریر بقدر ضرورت
و مناسبت وقت از لوازمات است
اگر چندی درین وادی قدم زنید امید که
بسر منزل مقصود رسیده خود از عهده کارات
خویش بر آئید و در خصوص نامه نویسی محتاج غیر
نشوید زیاده درین باب چه نویسم.


۴۳
مکتوب سی و ششم
برادر خجسته سیرمن !
زنهار که درس مشق و حسن خط را سرسری و مجهول
نه شمارید و یک باره بران خط بطلان نکشید
که فردا پشیمان گشتن و خط بر زمین کشیدن
سودی ندارد معلم اول فضائل و معارف انسانی
همین خط است و بس که اگر نمی بود خط سائر
علوم و فنون سلف گم شده امروزه روز
سر خط ترقی و تعالی بدست بنی نوع انسان نمی آمد
و خلاصه هنر اینقدر روشن نمایمت در قرآن کریم که
دستور العمل دین و دنیای ماست آیه اولی که


۴۴
از ان نازل گشته و چیزیکه نخست مارا امر
فرموده همانا همین اشاره تعلیم خط میباشد:
(اِقْرءْ وَرَبُّكَ اْلأَكْرَمُ اَّلذِى عَلَّمَ بِاْلقَلَمِ) شام
این مقال است زیاده چه نگارم.
مکتوب سی و هفتم
رفیق صدیق من تسلیم !
از رتبه مدیریت و امتیاز تنخواه برادر کرام
فضل احمد خان شنیده خورسند شدم
و خواستم که خدمت شما بیایم که جناب عالیقدر
جلالت مآب وزیر صاحب معارف بنده را
کاری فرمودند، اکنون از طرف فقیر آن برادرکرام را


۴۵

خیلی تبریکات صمیمانه تقدیم مینماید انشا الله
خودم نیز بعد انجام کار مزبور بخدمت میرسم
زیاده زحمت نمی دهم
مکتوب سی و هشتم
برادر کرامم عبد الحکیم خان تسلیم!
نفری طلبای صنف اعدادیه - ۳ که قرار پروگرام
تعلیم خود را کامل کرده در امتحان سالانه کامیاب
برامدند همه را جناب مدیر صاحب بحضور
جناب عالیقدر جلالت مآب وزیر صاحب
معارف حاضر ساختند و کیفیت کامیابی
و حسن کوشش شانرا عرض حضور حضرت وزارت


٤٧
پناهی نمودند، چون جناب عالی خریدار علم و کمال
یاور و مربی فضل و هنر میباشند همه نفری مذکور را
منظور نظر عطوفت و مشمول تشریف عنایت
ساخته برتبه مدیر ها و نائب مدیرهای اطراف
به تنخواه فی ماه دوصد و پنجاه و دوصد روپیه
نواختند اکنون شما را تبریکات فرستاده
می نگارم که باید ما و شما نیز در کوشش خود بیفزائیم
و در خصوص تعلیم جد و جهد نمائیم تا بیکدو ساله
تکلیف تعلیم استراحت عمری کمائی کنیم و از
برکت کمال بعزت و منزلت رسیم
زیاده چه نویسم ..


۴۶

مکتوب سی و نهم
برادر محترم من!
شنیدم که مزاج شریف را خدا نخواسته
کسالتی عارض شده بملاحظه گرفتاری
شرفیابی حضور عیادت دست نداد لهذا بوسیله
نامه هذا در مقام استعلام برآمدم خواهشمندم
مژده بهبودی را مرقوم داشته مسرورم
فرمائید زیاده چه نویسم.

مکتوب چهلم
صدیق مکرم!
مراسله شریفه که متضمن پرسش حال مخلص بود


۴۸

واصل گردیده از اظهار محبت تان فوق العاده
ممنون شدم اگر چه هنوز قلع ماده نه شده
ولی نسبته الحمد لله تعالی بهبودی حاصل گردیده
مشغول معالجه هستم .
مکتوب چهل و یکم
برادر عزیز القدرم !
پس از تقدیم مودت زحمت میدهم که چون
بروز شنبه آینده بنده امتحان میدهم
و کتاب حسابم مفقود گردیده از ین رو نمی توانم
در مقام تهیه و ضبط نمودن سبقهایم برآیم
با مقام یک جہتی استدعا دارم که کتاب خود را


۴۹
برسم عاریه به بنده التفات فرمائید بعد
امتحان با کمال امتنان واپس تقدیم
میشود انشا الله تعالی.
مکتوب چهل و دوم
برادر مشفق عزیز الوجودم!
کتابی را که درخواست نموده بودید فوراً فرستادم
چون فیما بین بنده و شما سوائی و جدائی نیست
خواهش مندم هر چه لازم داشته باشید
بفرمائید بیضائقه اطاعت میکنم باقی دوستان
همه راحت اند و عرض تسلیمات
میرسانند:


۵۰

مکتوب چهل وسوم

برادرعزیز و دوست افژیرم!
مراسله شریفه که مبنی بر اظهار التفات بود
زیارت شد خیلی سرور گردیدم؛ بنده شما را
نعمت صحت حاصل واسباب راحت
و آرامی کامل است متوقعم همواره همین شیوه
مهربانی را از دست نداده خاطرم را بفرستادن
سرفراز نامهای تان شاد دارید زیاده یقین دارم
با عوالم دوستی هیچوقت بنده را فراموش
نخواهید فرمود.


۵۱
مکتوب چهل و چهارم
برادر نیکو کردار خجسته اطوار من!
انشا الله مزاج شریف سلامت و با مزید عزت
مقرون خواهد بود ، از روزی که از بنده جدا گشته‌اید
بقدری بر بنده سخت و ناگوار گذشته که از
شرحش عاجزم، نمیدانم شما نیز ازین عاجز
گاه گاهی تذکار مینمائید یا خیر بهر تقدیر سلامتی
شما را از درگاه خداوند مستد عیم زیاده چه
عرضه دارم .
مکتوب چهل و پنجم
همصنف عزیزم !


۵۲
چشم از زیارت مرقومه موالفت اندودت
روشن و خاطرم از شگفتگی گلشن گردید خدا را
شکر میگویم که هر چند مدتی در انتظار ورود نامه
کشیدم بالآخره بحصول آن فائز گردیدم دوستان
اینجائی همه راحت اند و بتحریر تسلیمات
جداگانه تصدیعتم میدهند خودم با سائر متعلقین
دارای صحت و عافیتم مطمئن باشید.
مکتوب چهل و ششم
عزیز القدر من !
امشب لطفاً جمعی از منسوبان و آشنایان
بنده را سرفراز میفرمایند چون محفلم بحضورت


۵۳

نوری و دلم بی وجودت سروری ندارد از
انروز میتیم از فیض حضور ست مسرورم فرمائی
و اظهار مرحمت تازه نمائی زیاده جسارت است.
مکتوب چهل و هفتم
برادر عزیز القدر قدر دان من !
نامه ات رسید و موجب بهجت خاطر محرومم
گردید از سلامتی وجود شفقت آمود تشکرات
فوق العاده به تقدیم رسانیدم خدای بی نیاز
آن عزیز القدر را که برای من مایه شرف و افتخاراست
زنده و پاینده دارد و میخواستم محض استحضارت
انپروگرام روزمره ام تذکار نمایم ولی از تنگی فرصت


۵۴
نتوانستم و عجالته به تحریر خیریت احوال خود
اکتفا ورزیده آنرا بداک آینده گذاشتم.
خواهش مندم از مژده سلامتی خود مسرورم
دارید.
مکتوب چهل و هشتم
همصنف عزیزم!
از حین ترخیص مکتب و رفتنت بقندهار
تاحال نامه جداگانه برایم نفرستاده
گر اینکه بحاشیه نامه دیگران یادم نموده
نمیدانم وعده هایت چه شد و مهربانیهایت
بکجا رفت، نه آخر بیوفا بیگانه من هم آشنا بودم


۵۵
۵۵
خوبست من هم بهمین قدر تحریر اکتفا میکنم و زیاد
برین نمی نویسم تا بدانی ازین شیوه است
دل آزرده و خاطر گرفته ام زیاده چه نویسم.
مکتوب چهل و نهم
برادر ستوده خصال خجسته افعال من!
اینداک هم گذشت و نامه ات را نیافتم
ازین رو خیلی آشفته و پریشانم، بروزهای دوشنبه
و پنجشنبه که روز ورود داک است چون داکی را
از دور با کیسه پر از کاغذی بینم، از خوشی بسیار
از جای میروم زیرا خیال میکنم یک نامه ات را
بدستم میدهد و از تردد خاطرم خلاصی می بخشد


۵۴

ولی افسوس چون قریش میرسم نا امید
و مایوس میگردم یعنی نه خطی می یابم و نه پیامی
میشنوم ازینهمه معلوم میشود که برادرت را
فراموش کرده دروزهای را که در مدرسه
بایکدیگر یکجا بسر مینمودیم از یادست برده
خوب هرچه کرده باشی خیال میکنم این نامه
آخرینم بفرستادن نامه ات مجبور خواهد ساخت
و بعد ازین چنین غفلت و بی پروائی را روا
نخواهی داشت هم صنفان عزیزم محمد امیرخان
و عبدالصمد خان سلام میرسانند زیاده
جسارت .


۵۶
مکتوب پنجاهم
برادر عزیز القدرم !
از مژده ورود مسعودت نه چنان مبتهج و مسرورم
که بتوان از عهدۀ شرح آن برآمد، همینقدر میگویم
که بمحض استماع این نوید مترنم باین بیت گردیدم :-
المنت لله که مهم از سفر آمد
از آمدنش محنت و رنجم بسر آمد
چون فعلاً مشغول دید و وادید اهل و بیت خود
دید نخواستم آنها را در اول ورود از لذتِ
حضورست محروم نمایم لہذا شرفیابی خود را با وجود
شغف زیادت دیدار بتاخیر (بتعویق) انداخته


۵۸
تکریمات صمیمانه ام را بذریعه این نامه تقدیم
می نمایم و انشا الله فردا شرفیابی حاصل خواهم کردفقط
مکتوب پنجاه و یکم
دوست عزیز تر از جانم !
مرقومه موالفت اندودت را که متضمن بتریک
ورودم بود زیارت کرده از بروز ملاطفتت
سراپا بشاشت گردیدم، بدرجه بزیارت
حضورت آرزومندم که اگر رعایت دید و وادید
منسوبان در اول ورود ملحوظ نمی بود، خودم
شرفیاب حضور میگردیدم ، خواهش مندم هرچه
زودتر بنده را بفیض ملاقات خود مسرور سازند


۵۹
مکتوب پنجاه و دوم
برادر بجان برابرم !
جهت تبریک عید سعید مشرف میشدم تشریف
نداشتید، متأسفانه با حالت یأس حرمان
عودت کردم لہذا تبریکات صمیمانه ام را
بوسیله این نامه تقدیم مینمایم امید دارم که
سالهای دراز با مزید سعادت، ملاقات
این قبیل اعیاد سعادت بنیاد موفقیت
حاصل فرمائید زیاده والسلام .
مکتوب پنجاه سوم
رفیق شفیق محبت پرورم !


۶۰

از تفقد و اظهار تبریک امتنان و تشکر حاصل شد
و بر انفعالم افزود از اینکه دران موقع در منزل
نبودم خیلی متحسرم، امشب با یک جهان مسرت
و معذرت بخدمت مشرف و تبریکات صمیمانه
خود را شفاها تقدیم خواهم کرد.
مکتوب پنجاه و چهارم
برادر محترم مهربان من !
حقیقت اینست که از زحمات و اقدامات حسنه تان
نسبت به پیشرفت مقاصد خود باندازه ممنون
و مشکورم که مزید بران متصور نیست، الحق شیوه
مرضیه انسانیت و روش مقتضای محبت


۶۱
همین است که معمول میدارید عجالتاً با خجالت
فوق العاده یک جوره بوت سیاه
ارسال داشتم انشا الله تعالی از قبولش
ممنونم میفرمائید زیاده از توصیف اخلاق حمید
و اوضاع پسندیدۂ تان زبانم قاصر است.
مکتوب پنجاه و پنجم
عزیز محترم بنده!
مرقومه مکرمه بانضمام یک جوره بوت مرحمتی
شرف وصول بخشید، زبانیکه از مراحم بیشمار
بر آیم ندارم و توانیکه ادای اینهمه تفقدات
نمایم از کجا آرم بجز آنکه بگویم، بحل شمع تابان


۶۲
در گلستان رنگ و بو باشی، الهی هر کجا باشی
بهار آبرو باشی، بنده شما با سائر دوستان
بکمال راحت و ورود مرقومات موالفت آیات
و ارجاع خدمات لائقه را مترصد است.

مکتوب پنجاه ششم
دوست عزیز بنده!

مسموع گردید مخدا ناخواسته مزاج
لطافت امتزاجت با کدورتی مصاحبت
نموده از ان رو خاطرم محزون دلم از آلام
گوناگون مملو و مشحونست مرحمت فرموده
از مژده صحت مندی و نوید سلامتی وجود شرافت


۶۳
آمد و خودت مسرورم فرمائی زیاده
غنچه گیهایت نصیب دیده بیدلیتا
چشم آن دارم که تا بینم گلستانت نمیت
مکتوب پنجاه و هفتم
مونس عزیز و جلیس بدول نزدیکم !
بعد از تبلیغ مراسم تحیت و سلام ، چون فردا
یکی از دوستان عزیزم (عزیز الرحمن خان)
برتبه جلیله جنرال قونسولگری روانه شهر تاشکند
میباشد بناء علیه بتقریب شب آتیه محفل و داعیته
ترتیب داده استعداد ارم شما نیز به برکت
قدوم فرحت لزوم خود بیت الاحزانرا


۶۴

رشک گلستان سازید زیاده
رواق منظر چشم من آشیانۀ تست
کرم نما و فرود آکه خانۀ خانۀ تست

مکتوب پنجاه و هشتم
دوست صدیق و رفیق شفیق بنده!
اضطراب نوجد ایبها قیامت میکند
کاش زاول با فراق دوستان میساختم
رفتیم وداع ما ز دل باید کرد، بروز روانه شدن
شما را ندیدم و بتقریب وداع آخر نیکا میخواستم
موفق نگردیدم خیر بهر تقدیری در وداعش گرفتم
احتیاج عذر نیست دوست میداند که


۶۵
استقبال هجران مشکل است یوم پنجشنبه ۲۰
برج اسد با هئیت محترمه خود برفا هئیت تمام
و استراحت ما لا کلام بشهر تاشکند مواصلت
نمودیم، در بین راه سانحه قابل تذکار و واقعه
لایق یاد گار وقوعی نیافته و فی الحال بدون از
فراق دوستان ذره کدورت و ملالی در وجودم
عرض وجود ندارد خاطر فیض مآثر خود را آسوده
دارید زیاده سلام بنده را جداگانه برای
هر یک از عزیزانم تقدیم میکنید .
مکتوب پنجاه و نهم
مونس عزیز من !


۶۶

مکتوب ارسالی مورخه دوم سرطان شما رسید
جان تازه در کالبد فسرده ام دمید هنوز صحبت
دارم در عالم خواب و خیال با شما یکجا ام از
یادم نمیروید دعا میکنم که در حیات خود یکبار دیگ
شما را بیبنم چه عمر عزیز را وفا نیست باقی برای
دوستان عرض سلام

مکتوب شصتم
دوست عزیزم التفات کن!
چه اظهار کنم ازینکه تا بایندم یادی نکرده یعسر
فراموشم نموده خیلی موجب پریشانی خاطرم
شده اید، هیچ میپرسی که یاری داشتم حالش چه شد


46
خلاف توقع آنچه نبایست از شما سرزد یعنی
دوستیکه سالها از شیوه اخلاص و وفا حرف میزد
امروز مسلک بیوفائی را پیشه خود ساخته با کس
حرف نمیزند افسوس ! افسوس ! اگر خطائی
از بنده رفته که باسعی شما خط علیحدہ از عدم فرصت
تحریر نکرده روانه نداشته ام معذورم دارید
خواهش میکنم بخشید، لطفاً بعد ازین از احوالات
صحت تان اخبار کنید، چونکه از طرف شما خاطرم
بسیار پریشانست بنده الحمد لله صحت دارم.
مکتوب شصت و یکم
هر چه از دوست میرسد نیکوست.


۶۸

دوست عزیز تر از جانم !

از وفاچه دیدی که بیوفائی را شعار خویش ساخته
سراسر از یادم کشیده آخر چنان نباید که
گفته اند از دل برود هر آنچه از دیده برفت
باری همان رفیق تو ام که دایما با ما لاف محبت
میزدی، افسوس، افسوس خود غلط بود آنچه
ما پنداشتیم خیر با اینهمه دوستت دارم
و در این جفا میکشم کسیکه گل میخواهد باید
منت خار کشد دوست خود را بسیار
یاد میکنم زیاده زنده باشی تو تا جهان
است .


۶۹
مکتوب شصت دوم
دوست عزیزم عزیز الرحمن خان !
بنده صحت دارم ، مصاحبتهای شیرین تان
از یادم نمیرود ، شوقم زیاده میخواهد که دوباره
بدیدار فرحت آثارت نایل گردم ، چه نویسم
و چه بتسوید آرم که فکرم تماماً با شما است
آرزو دارم که مرا از گوشه خاطر نکشیده
هموار لطف فرموده از احوالات سلامتی
وجود سعادت نمود خود اطلاع داده باشید
زیاده شما را بخداوند سپردم .


مکتوب شصت وسوم
دوست عزیز نامهربان من!
شکایت ندارم که چرا فراموشم کرده اید
بل آرزو دارم که از احوال صحتمندی وجود
سعادت آمودتان اطلاع یابم باقی انصاف را
واگذارم بخود شما سلامت باشید.
مکتوب شصت و چهارم
دوست فراموشکار تغافل شعار من !
هرچند مروت شما از یادم کشیده است
اما من خیال مقابله آن را ندارم، دل
اخلاص منزل مجبورم میسازد که باری خودی را


۷۱

بیادتان بدهم و چنان شیوه را اختیار نکنم ،
نی نی ” رخش می باید تن رستم کشد“
بنده هیچگاه با قدام چنین امر مقتدر نیستم،
عزیزم عفو فرمائید، جسارت ورزیده گستاخانه
حرف میزنم، چکنم مجبورم، استخوان شکسته میداند
قیمت و قدر مومیائی را، شما در عالم محبّت
آنقدر حسّ ندارید که من احساس میکنم
زیاده چه بگویم والسلام .
مکتوب شصت و پنجم
رسید قاصد و پیغام آشنا آورد
برای خسته دلان نامهٔ وفا آور


۷۲
عزیز القلب من !
مشروحه ارسالی ۲۵ اسد آن عزیز القدر
درحینکه از انتظار محنت بسیار کشیده بودم
رسید، غنچه خاطر دلگیر را شگفته تر از گل
ساخته و باغ را نشئه مل بخشید قیاس توان کرد
که چه مسرت بی اندازه و فرحت تازه استقبام
کرده باشد هنگامیکه باعث تغافل
و نسیان شعاری تان سراسر امیدم از رسیدن
مکتوب شما منقطع گردیده بود استخوان شکسته
میداند. قیمت و قدر مومیائی را، بنده الحمدلله
صحت دارم د سلامتی وجود محبست آسود ناراً


۷۳
از خدای متعال مسئلت مینمایم :
مکاتیب خوردان : -
مکتوب شصت و ششم
نور چشم ارجمندی را توفیق اعمال حسنه روز افزون باد!
مکتوب عقیدت اسلوب ارجمندی
بمطالعه پیوست شرحی در خصوص خواندن انشا
و خواستن رساله آن تحریر نموده بودید خیلی
خورشند شدم، خداوند کریم بیشتر ارجمندی
را توفیق تحصیل علم نافع و اکتساب عمل صالح
نصیب گناد ! رساله انشای مختصر تالیف ایران
که خیلی عبارت شسته و روان دارد


۷۴
و از رساله درسی مکاتب ایران میباشد
موجود داشتم برای ارجمندی
فرستادم انشاءالله خیلی موافق طبع
لطافت پسند ارجمند خواهد بود با دریافت
داشته رسید آنرا باحوال خیریت خود
ارسال خواهید کرد باقی برخوردار باشید.
مکتوب شصت و هفتم
همشیره زاده ارجمندی و ساده من !
توفیق ایزدی زیاده برین رهبر آداب تان باد
مکتوب عقیدت اسلوب ارجمندی رسیده
سیاهی مدادش سرمه بینائی دیده سفید


۷۵
مامای اشکبار سراسر انتظارت گردید، مدتی
از نارسیدن خط تان خاطرم پریشان دلم
هراسان بود، اکنون این خط تان مایه تسلی
دل الفت منزلم گردیده لنگی حاشیه سرخ
تان خاطر محزون را از خرمی گلگون ساخت
برخوردار و از حوادث زمانه بوقلمون بکنار باشید
مکتوب شصت و هشتم
ارجمند برخوردار خجسته اطوارم !
بعد از پرسش احوال تحریر میدارم اینکه :-
جان پدر! پابندی اوقات را جزو اهم الزام تعلیم
دانسته در مداومت آن کمالیق صرف همت


۷۶
و بذل غیرت نمائید ، متنبه و آگاه باشید که
دقیقه در وقت مکتب اهمال و اغفال نورزید
چه یک روزه غیر حاضری ماحی و مستأصل
یک ماهه تعلیم میگردد، علاوه ازین چون انسان
در ایام صباوت به کهالت عادی میشود
در ایام شباب و جوانی نمی تواند بکار های
مهمة دولت صرف توجه نماید و بنے اوقات
ذی قیمت و فرصت های غنیمت را فوت
مینماید لذا مجدداً تحریر میدارم که پابندی
اوقات را خصوصاً اوقات عمر عزیز که صرف حصول علم میگردد
وجیبه ذمه و ادای فریضه خود دانسته از وقت


۷۷
گرانمایه خویش استفاده نمائید و امید میرود که
نصیحت مشفقانه و انداز پدرانه پیر پیر را که
بجان عزیزت میدارد دستور العمل خود ساخته
گاهی فراموش و پشت گوش نخواهی کرد
زیاده حیات با شرف تان را از
خداوند رجا میکنم.

مکتوب شصت و نهم
ارجمند عزیز و تلمیذ باهوش و تمیزم!
الیوم مسموع گردیدم که سوء مزاج برایت عارض
گردیده است، از آنرو دلم پریشان خاطرم
هراسان است، لذا اگر مژده صحتمندی و نوید


سلامتی وجود اخلاص نمودت مسرورم نمائی
مشکور می شوم زیاده .
تنت بناز طبیبان نیازمند مباد
وجود نازکت آزرده گزند مباد

مکتوب هفتادم

ارجمند الفت پیوند از عمر و جوانی بهرمند محمد حسن جان آقا!
کتابچه انشا را که خواسته بودید بدرست ملازم
شما گسیل نمودم، رقعات موافق مذاق
خود را نقل و نوشته کرده کتابچه را واپس
ارسال کنید تا دیگر مصنفان شما هم نوشته کنند
امید است که از مضامین دلنشین فصاحت آئین آن


79
مستفید و محظوظ خواهند شد زیاده زنده باد
تا جهان باشد .
( فرامین جسته وزراء امنای دولت )
مکتوب هفتاد یکم
جناب عالیقدر جلالت صدر اعظم صاحب را
واضح خاطر باد ! یک قطعه عریضه اخلاص فریضه
اہالی اشرف البلاد قندهار در باب تاسیس
مکاتب باصول طرز جدید در شهر موصوف
بوساطت وزاره جلیله معارف از حضور
معارف نشور ذات همایونی شرف گذارش یافت
همان بود که ذات عرفان سمات شاہانہ


۸۰
اراده معارف پرورانه شان را تقدیر نموده
درخواست سراسر فیوضات آنها را
بسمع قبول اصغا فرمودیم و برای عالیقدر
جلالت مآب محمد سلیمان خان
وزیر معارف امر و ارشاد نمودیم
تا بعجاله سامان و لوازمات چهارصد نفر
طلبه را تهیه و آماده نموده ارسال نمایند
و نیز عالیجاه عزت همراه صالح محمد خان که
شخص قابل و لایقیست و از مدتی در دایره
جلیله معارف خدمات شائسته اجرا نموده
در امور معارف و مکاتب باصول طرز جدید


۸۱
واقفیت تامه و بلدیت کامله را داراست
و علاوه ازین با اهالی آنولا بلد و رو شناس
است. مدیریت مکاتب شهر قندهار
به تنخواه سالانه دو هزار روپیه پخته از حضور
شاهانه کسب مباهات نمود لهذا حصه شما
تحریر میشود که با مدیر مزبور معین و مستظهر گردیده
در انتشار معارف که حقیقته ذریعه حیات
یک امت و باعث ترقی و تعالی دولت است
ساعی و کوشان باشید پیاده از خداوند
رجا میکنیم که افغان و افغانیان را ازین نعمت
عظمی و عطیه کبری معارف و عرفان


۸۲
بی بهره نگردانا و آمین .
مکتوب هفتاد و دوم
عالیقدر جلالت مآب سردار اعلی
سپه سالار غازی وزیر حربیه را واضح خاطر باد:
از حسن خدمات فائقه دلاورانه و اجراآت
لایقه فداکارانه عالیجاه صداقت و شجاعت همراه
محمد عمر خان غندمشر که نسبت بدولت متبوعه
و ملت مقدسه خویش در معرض اجرا آورده
حضور شاهانه ما خیلی مبتهج و مسرور گردید
این جان نثاریها و سربازیهای مشارالیه
که حسیات افغانیه شجاعانه را ابراز نموده


۸۳
حقیقتا درخور تقدیر و سزاوار هزار گونه تحسین
و آفرین است لهذا بپاسلاف این خدمتگذاری
و صداقت کاری او بمفاد مزد آنگرفت جان برادر
که کار کرد از حضور همایونی بترفیع منصب منیعه
لوا مشری و نشان ذیشان حسن خدمت
بین الامثال والا قران کسب افتخار نمودند باین
جهه شما تحریر میشود که از الطاف شاهانه
مستحضر گردیده من بعد حیثیت و رسمیت
معزی الیه را برتبه جلیله لوا مشری معرفی نمائید فقط
مکتوب هفتاد و سوم
عالیقدر صداقت مآب ایشیک آقاسی حضور انور طبابو!


۸۴
از حسن خدمات عالیجاه اخلاص همراه محمد اکرم خان
مامور وزارت جلیله معارف حضور مراحم ظهور
ذات شوکت سمات شاهانه امتلی مبتهج
و مسرور گردید لهذا ازین خدمات شائسته
و افعال پسندیده که نسبت بدولت متبوعه
و ملت مقدسه خویش ایفا و ابراز نموده توجهات
جهاندرجات همایونی را نسبت بخویشتن
جلب و جذب کرده مورد عطایای بیکران
و مظهر تلطفات فراوان گردید چنانچه مبلغ دوزار روپیه تحتیه
کابلی که مناصفه آن یک هزار روپیه می شود از
عین المال شخص خود بقسم بخشش و انعام بجهته


۸۷

شانرا باکمال عجله در ماشینخانه مبارکه تهیه و سررشته نمائید
و نیز بوساطت خط علیحده جهته عالیشان جلالتماب
بابای کرام نائب الحکومه صاحب دارالنصرت ہرات
اشعار نمائید که در مراسم پذیرائی و استقبال ہئیت
تحصیلیه تا محال دولت یاز صرف مساعی و اهتمام نمایند
و بمجرد ورود خیریت اندوزایشان در شهر ہرات
محض جهته خوش آمدید و خیر مقدم آنها یازده فیر توپ
در معرض اجرا آورده شود باقی تا چند روزیکه در هرات اقامه
نمایند در مراسم مہمان نوازی شان اہمال
و اغفال نخواهد شد انشا الله تعالی .


۸۸

مکتوب هفتاد و ششم
عالیقدر جلالتمآب محمودخان یاور حضوراً
واضح خاطر باد. عالیقدر جلالتمآب سردار محمد سلیمانخان
وزیر معارف بحضور شاهانه ام عریضه پرداز گردیده اینکه
چون وجود یکباب مکتب ابتدائیه در نفس شوره بازار
حتمی و لازمی بود و حالاً در ان حدود و نواحی خانه
سرکاری وجود نداشت مکتب موصوف در حجره ای
مسجد علیا که بعضی وقف مسجد و برخی عین المال است
شرف تاسیس یافته، همانست که عرض وزیر معارف
شرف منظوری یافته در معرض قبول رسید لہٰذا شما را
امر و ارشاد است که مانع و مزاحم تاسیس مکتب نگردید


۸۹
حجرهای مسجد را جهته تعلیم اطفال سعادت
احتفال واگذار شوید تاکید است .
مکتوب هفتاد و هفتم
عالیجاه عزت و صداقت همراه جمعه خان
حاکم محال میمنه را واضح خاطر باد ! از اخبارات
واثقه و اطلاعات واصله که بحضور شاهانه ام
متوصل گردیده ظاهر و باهر است که مدیر مالیه انولا
بنای رشوت خوری و اصنافه ستانی را گذاشته،
همواره بباعث اغراض شخصی و منافسات ذاتی
بر رعایای صادقانه بیچاره کمر تعدی و ظلم بسته است
لهذا جهته شما اخطار میشود که بمجرد ملاحظه فرمان هذا


۹۰
ملک و مال مدیر مذکور را ضبط نموده خودش را
معه یک پہرہ رساله تحت الحفظ بدار السلطنه
ارسال نمائید تا تحقیقات لازمه بعمل آورده بکیفر
اعمال نامرضیه و اوضاع ناشایسته خویش
نایل و واصل گردد تاکید انست .
مکتوب هفتاد و هشتم
عالیقدر جلالت ماب وزیر عدلیه را واضح خاطر باد .
دو نفر عموزادگان (عبدالاحد خان و عبدالجبار خان)
که در باب چیزی املاک پدری و مال موروثی
با هم منازعه و مناقشه دارند از حضور شاهانه
در وزاره جلیله عدلیه مامور گردیدند تا حسب