بسم الله الرحمن الرحيم
ومن لم يحكم بما انزل الله فاو
لئك هم الظالمون
بعد از ستایش پروردگار [ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


بسم الله الرحمن الرحیم
وَ مَن لَم یَحکُم بِمَا اَنزَلَ اللهُ فَاُو
لئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ
بعد از ستایش بیحد و عد بحضرت آن خالق
کبریاء صمد که افراد بشر را از سائر مخلوقات
بشرف تاج کرامت ، وَلَقَد كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ
ممتاز فرمود، وصنوف صلوة و تحیات بآن
سر دفتر ممکنات که غرض از ایجاد عالم کون
وفساد محض اظهار انوار ذات معدن نبوت


۲
و نبالت است
این اثم، راقم سطور بندۂ پر قصور عفی عنہ
حافظ قرآن کریم عبد الرسول محمد زائی معلم
دینیات و مضمومات فارسی مکتب مبارکہ حکام
امانیہ کہ یکی از جان فدایان ملت و دولت
امانیه اسلامی افغانی است و كفى بالله شهیدا
در باب تأسیس و تعلیم مکتب مبارکہ موصوف
که از توجهات عالی افخمی اعلیحضرت الغازی
المجاہد فی سبیل الله امیر امان الله ایدہ اللہ
شرف افتخار یافته یک چند ورقہ کہ مراحم حوالہ
آمالم نموده است از برای یادگار وز کار طلبہ


عزیز یش تقطیر و در معرض ترسیم توزیع مینماید
وَمَا عَلَیْنَا إِلَّا الْبَلَاغُ
تاسیس مکتب را اصل اصول بخیار ...
اصلاح ملت فرض کنید یعنی دولت افغانیه
اسلامیه از زمانه هاست که در بدویت وحشت
عمرها را بسر برده در فساد و نفاق و بوی محراق
گرفتار بودند امروز واکنون بفر ...
وَتِلْكَ الْاَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ
خالق جن و انس البته ساقی آب حیات قلب
اسلام را برگزیده و گلستان پژمان :
را از رشحات مکرمت ایزدی دلپذیر میسیم


۴
الطاف عنایات سرمدی سرسبز و مخضر و شگفته میگردانند.
پس ضرور شد که مؤسس حیات اسلام را
بشناسیم و همه یک جهتاً نطاق حمیت را
در راه رضایش بسر و مال در میان بندیم، باشد
و شاید که الله تبارک و تعالی قفل مشکلات
دنیوی و اخروی عامه ملت را بکلید جزای آن
باز نماید .
تعلیم مکتب چیست ـ البته پروگر ام مکتب
را اگر خوانده و دیده باشیم خوب میدانیم که
نفری های داخله مکتب چنان نفری خواهد بود
که از آبا و اجداد خداشناس و دین خواه و ملت پرست


۵
و از تعلیم دینی بقدر ضرورت فارغ و بعقل خود
کامل و افعال و اقوالش بشریعت شامل خواهد بود
غرض د موضوع مکتب همین دانسته میشود
که این نفری در دائره مکتب ملاحظه حال شانرا
نموده بقدر مناسب و ضرورت تعلیمات دینی شان
با نصاب تعلیم تطبیق و تکمیل کرده غمخواری وعرعیت
داری ملت و دولت را بقرار آیات کریمه و
احادیث منیفه دانسته شان کرده اراده سَنیه
پدر تاجدار خویش را همچنان که پسران حقیقی اشراف
و نامداران دولت بوده میباشد فرزندان معنوی خود
که آنها را اعلیحضرت در تمام رعیت بعد از


بر خود خصوصاً فرض کرده است بغور و دقت
فهمانیده بعد از یکچند وقتیکه نهایت قریب است
و کلای دولت و رعیت ممتاز و برای
اصلاح مکتب روان خواهد شد انشا الله تعا
شاید که نام و نشان آبا و اجداد را بخاک تیره
یکسان نکرده شرف مکتب را پامال نکنند و خدا
نخواسته زحمت اعلیحضرت را مور و ایراد نقبیت
نیاورند و آیات و اخبار را بر پیشه اندک متاع
دنوی نذر نشنند تا محکوم و مغضوب دنیا
و عقبی نه شده بنر این امر از دارین ارتقا و جست
تارخ رفعت بر آیند.


و بعضی از آیات شریفه کریمه و حدیث منیفہ
کہ دستور العمل امدی و سرمشق ابدی شان گفته میشود
ترقیم مینمایم يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ
وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ
فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ
تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
ای گروه مومنان فرمان برید خدا را اگرچه به
مال و جان باشد همه را در راه رضایش
فدا سازید و فرمان برید فرستاده قانون آورنده
برحق او را و امیران اسلام را که اطاعت شان
محض سرمایه ابدی و امدی و حصول رضا حضرت باری است


۸
و هر امور خود را که اختلاف افتد در بین شما در تحت
حکم قانون قرآن و حدیث شریف واجب الاذعان
اجرا داشته خلاف آن حکم نخواهید نمود اگر بایمان
آورده اید بخدا و بروز جزاء این رجوع بهتر است
شما را و نیک تر است از جهت عاقبت .
و چنانچه میفرماید حق تعالی : -
قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّهُ
وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ
یعنی بگو ای محمّد مردمان را و خبر ده همه را ازین حکم
خدای خود که میفرماید الله تعالی هر که دوست دارد
و دوست میدارد خدای را متابعت کند مرا


۹
تا دوستی کند خدای با شما در دنیا و اخری و بیامرزد
گناهان گذشته شما را و نگاه کند از معصیت آینده
و خدا آمرزنده گناهان است ـ
فَان تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ
پس اگر گردند از دوستی خدا و رسول و طاعت
فرمان او تعالی پس اللہ تعالی
هیچ دوستی ندارد با کافران، و نیز میفرماید که
فَلَا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا
شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ
حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا
یعنی نیست حقیقت ایمان چنانچه دعوی


بر غلط و غیر اطاعت تو میکنند ای محمد و سوگند
است بحق پروردگار تو که ایمان نی آرند
مخالفان تو ایمان حقیقی تا آنوقت که حکم تو نباشی
در میان ایشان و حکم ترا دستورالعمل خود
ندانند و اگر چه حکم تو بر خلاف طبیعت شان
باشد در اصلاحات و اختلافات ایشان
بدون شک و شبهه مطیع و منقاد نشوند
محال است سعدی که راه صفا
توان یافت جز در پی مصطفے
ولو انا كتبنا عليهم ان اقتلوا انفسكم
او اخرجوا من ديار كم ما فعلوه الا


قلیلا منهم ولو ان هم فعلوا ما توعظون
به لكان خيرا لهم واشد تثبيتاً واذا
لاتينهم من لدنا اجراً عظيماً
پروردگار میفرماید این مخالفان شریعت غرا محمدی
و این مخالفان پیغمبر بر حق را که شریعت یکه اسهل
شرایع ماضی است و اجرش از همه بزرگ است
مخالف اند اگر امر قتل نفس می شد ند چنانچه
بنی اسرائیل تخمیناً هفتاد هزار نفر یک دیگر را
گشتند و یا امر فراری شدند از جانب پیغمبر خود
فعل آن را نمی کردند که اجرای امر رسول را
بقتل و فرار کنند مگر بعضی از ایشان ، و اگر


۱۲
ایشان میکردند اجرای امر پیغمبر را اگرچه قتل نفس
و اخراج می بود هر آینه خیر و بهتر بودی ایشان را
از مخالفت امر رسول و نزدیک تر بود ایشان را
از جهت تحقیق و تصدیق ایمان، و در انوقت
اجرای امر رسول هر آینه میدادیم ایشان را
مزد بزرگ .
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا.
و هر آینه می نمودیم ایشان را در اطاعت
رسول راه راست که باعث سرافرازی
و نعیم جاودانی شان می شد .


۱۳
عَنْ اَبی هُرَیْرَةَ قَالَ رَسُوْلَ اللّٰهِ عَلَیْهِ
وَسَلَّمَ مَنْ اَطَاعَنِیْ فَقَدْ اَطَاعَ اللّٰهَ وَمَنْ
عَصَانِیْ فَقَدْ عَصَی اللّٰهَ وَمَنْ یُطِعِ الْاَمِیْرَ
فَقَدْ اَطَاعَنِیْ وَمَنْ یَعْصِ الْاَمِیْرَ فَقَدْ عَصَا
وَ اِنَّمَا الْاِمَامُ جُنَّهٌ یُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِ
وَیُتَّقٰی بِهِ فَاِنْ اَمَرَ بَتَقْوَ اللّٰهِ وَعَدَلَ
فَاِنَّ لَهُ بِذٰلِکَ اَجْرًا وَاِنْ قَالَ بِغَیْرِهِ فَاِنَّ عَلَیْهِ
یعنی روایت شده از ابی هریره رضی الله عنه
که فرموده است رسول الله صلی الله علیه وسلم
هرکه اطاعت کند مرا بتحقیق اطاعت کرده است
خدارا و هرکه نافرمانی کند مرا بتحقیق نافرمانی کرده است


۱۷
خدا را و هر که نافرمانی کند امیر را به تحقیق نافرمانی
کرده است مرا و به تحقیق که امیر سپر است که
قتال و جهاد کرده می شود در پشت او و
محافظه کرده می شود جان و مال و نام و ناموس
در حمایت و صیانت او پس چون حال چنین است
که حیات و عرض اسلام بسته شد بمتابعت
پادشاه و بر بغی و سرکشی او سر کشیده شد از
فرمان خدا و رسول او تعالی پس باید و شاید
که از حکم پادشاه مسلمان به هیچ گونه اگرچه
نقصان سر و مال باشد سرکشیده نشود و رعایا
امیر محض بلحاظ این حکم کرده شود نه اینکه از ترس ضرر


۱۵
و سطوت و سیاست او تا فرق بیاید از خوف
در میان پادشاه اسلام و کفار زیرا که از
سبب خوف سیاست اطاعت مخالف
دین هم کرده می شود بنا برین میفرماید که :-
فَاِنْ اَمَرَ بِتَقْوَی اللهِ وَعَدَلٍ فَاِنَّ لَهُ
بِذٰلِكَ اَجْراً وَ اِنْ قَالَ بِغَيْرِهِ فَاِنَّ عَلَيْهِ
مِنْهُ وِزْراً یعنے اگر امر کند رعیت را به عباد
خدا و اجراے امر کند بعد الت پس تحقیق
براے اوست باین فرمان روائی مزد بزرگ
و اگر خدانخواسته امر کند بظلم و تعدی یعنی باخذ مال
و منال بے استحقاق شریعت به تحقیق


۱۶

بالای خود اوست در جناب گناه ووبال.

امرش، رعیت را با پادشاه، بجز اطاعت
در مباحات دیگر هیچ مخالفت در شریعت ثابت
نه شده است متفق علیه یعنے اتفاق کرده
شده است علمای دین در حکم و اجرای
این حدیث شریف!

آیا پادشاه عادل ودین خواه وملت
پرست پے استراحت را اگر بہانه در حقوق تو
ادا نه شود واضافہ بران از امرش مخالفت شود
آیا چه اندازه ناسپاسی و بے امری خدا است
این گروه ناسپاس منعم انتظار خواهند برد عذاباً


۱۷
شدید خدا را
و نیز از اطاعت غیر دین حضرت ایزد تعالی
جل شانه منع میفرماید که به هیچ گونه فرمان غیر
دین را قبول نه کنند، لہذا خداوند عالم میفرماید:
یَا اَیُّهَا الَّذِیْنَ آمَنُوْا اِنْ تُطِیْعُوا الَّذِیْنَ كَفَرُوْا
یَرُدُّوْکُمْ عَلیٰ اَعْقَابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوْا خٰسِرِیْنَ
ای گروه مومنان اگر قبول کنید فرمان کفار را
باز گرداند شما را بپاشنه های پای شما
چنانچہ عادت جسمانیست بگردیدن پاشنه های
پای است هم چنان میگرداند شما را
پس گروید زیان کاران در ان هنگام.


۱۸
يَا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا اليَهُودَ
وَالنَّصَارَی اَولِيَاءَ بَعضُهُم اَولِيَاءُ بَعضٍ
وَمَن يَتَوَلَّهُم مِنكُم فَاِنَّهُ مِنهُم اِنَّ اللّہَ لَا
يَهدِی القَومَ الظَّالِمِينَ
ای گروه مومنان مگیرید یهودان و نصاری
را بدوستی برخی از ایشان دوستان اند
بعضی خود ها را در مخالفت شما و با وجود این حکم
هر که دوستی دارد و یا معاونت کند بایشان
بدرستی که اوست از ایشان و الله تعالی
راه راست نمی نماید ظالمان را که بدوستی
دشمنان بنفس خویش ظلم را روادارند .


۱۹
يَا يُّهَا الَّذِيْنَ امَنُوا اِنْ تُطِيْعُوا فَرِيقًا
مِنَ الَّذِيْنَ اُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوْكُمْ بَعْدَ ايْمَانِكُمْ كَافِرِيْنَ
ای گروه مومنان اگر فرمان برید گروهی را
از کفار اهل کتاب یعنی یهود و نصاری باز
گردانند شما را بعد از ایمان بکفر یعنے در
اطاعت غیر دین بغیر از دست دادن دین متین
مفاد دیگر ملاحظه نمی شود بخصوص کفار اهل کتاب
که در مکر و حیله دسیسه اشد کفار دیده میشوند
وَكَيْفَ تَكْفُرُوْنَ وَاَنْتُمْ تُتْلٰى عَلَيْكُمْ اٰيٰتُ اللّٰهِ
وَفِيْكُمْ رَسُوْلُهٗ وَمَنْ يَّعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ
هُدِيَ اِلٰى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيْمٍ


۲۰

و چگونه کافر میشوید و حال آنکه بر شما خوانده میشود حزبرایری ۶
قرآن خدا و در میان شما است فرستادهٔ خدا
یعنی بعد از انکه خوانده شود بر شما قرآن و سبب
کفر را واضح بدانید و رسول خدا که قانون آورنده
و اخبار دهنده بر حق است در میان شما بوده
بزبان بشریت حکم الله تعالی را بر شما بیان کند
با وجود آن چگونه در اسباب ہلاک خود را
مے اندازید و ہر کہ چنگ زند باحکام قرآن
یعنی دستور العمل خود سازد احکام خدا را
به تحقیق راه نموده شد اورا بسوی
راه راست تا ہرگز خار بے راهے پایش را نگزود


۲۱
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ
وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ .
ای گروه مومنان بترسید از خدا بترک
امر او چنانچه حق ترسیدن است و نمیرید مگر مسلمان باشید
اینکه مسلمان باشید یعنی مداومت کنید باسلام تا حین مرگ
نشود که در وقت مخالفت گرفتار آن شوید
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْ
كُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ
بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى
شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ
اللَّهُ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ .


۲۲

درچنگ زنید همه شما برسن خدای یعنے برحکم
و احکام او تعالی تا بوسیله آن رسن متین باوج
رفعت دارین برآئید ومتفرق نه شوید یعنے
همه چنگ استوار دارید در ان رسن چنگ
خطا نکنید تا در حضیض ذلت نه افتید و یاد کنید
نعمت الله تعالی را که بر شما است که آن اسلام
و اتفاق در احکام قرآن است، چون بودید
دشمنان که با هم قتال میکردید بسبب مخالفت
دین پس الفت و پیوند محبت نهاد در دلهای شما
پس گشتید یعنے شدید به نعمت پروردگار برادران
همدیگر و بودید قبل ازین بواسطه گمراهی جهالت


۲۳

بر کنارهٔ چقری آتش دوزخ یعنی در حینیکه کافر
بودید گویا که در کنارهٔ آتش انتظار برافتادن
میبردید چنانچه اگر مرگ شما را میگرفت
البته در آتش موجود بودید اکنون بمحض لطف
خویش بخات داد شما را از ان آتش و شما را
بنور ایمان سرفراز ساخت پس باید که بشکر نعمت
اِنَّمَا المُوْمِنُوْنَ اِخْوَۃٌ فَاَصْلِحُوْا بَیْنَ اَخَوَیْکُمْ
وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُوْنَ .

همه مومنان همیشه برادران بوده اصلاح
را پیشه و از نفاق اندیشه و اجتناب ورزید
و از خدا بترسید که به مهربانی الله تعالی رحم


۲۴

کرده شوید از عذاب و اختلاف، همچنان
بیان میفرماید پروردگار برای شما دلایل
وحدانیت خود را شاید که راه راست یابید
وَ لْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ
بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
و باید که باشد از شما گروهی که ایشان بخوانند
مردمان را به نیکوئی یعنی بدین اسلام و موافقت
برادری در مومنان و امر کننده گان باشند
به نیکی و منع کننده گان باشند از بدی یعنی امر کنند
باطاعت قرآن و منع کنند از مخالف بودن آن
و آن گروه که بدان صفت موصوف اند ایشان اند


۲۵
نجات یافتگان از عذاب وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ
تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ
الْبَيِّنَاتُ وَأُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ و مباشید مانند
آنانکه متفرق شدند بعداوت یکدیگر خود و اختلاف
کردند در حکم کتاب منزل سماوی و یا در دین
بر حق خود بعد از آنکه آمد بایشان دلایل روشن
و آن گروه متفرقان از اتفاق اسلام و دین حق
ایشان راست عذاب بزرگ .
احکام ولزوم جهاد
جهاد همه وقت باہل اسلام فرض کفائی است
یعنی در اطراف و اکناف یک ولایت جماعتی


۲۶

از اهل اسلام که در محاربه باشد از دیگران ساقط
است و در صورتی که که از حد تجاوز کنند
فرض قطعی میگردد بزن و مرد حاصل کلام اینکه
جهاد تا حینکه دین باطل از دنیا کم نشود با اهل ایمان
و اسلام فرض است چنانچه حق سبحانه تعالی میفرماید
وَقَاتِلُوهُم حَتیٰ لَا تَکُونَ فِتنَةٌ وَيَكُونَ الدّينُ
کُلُّهُ لِلّٰهِ فَإِنِ انتَهَوا فَإِنَّ اللّٰهَ بِمَا يَعمَلُونَ
بَصِيرٌ . و بکشید اهل شرک
و کفر را تا حینکه در دنیا دین غیر و شرک نباشد
و نماند و همه دین خاص برای خدای بی شریک
شود پس اگر منع شدند و باز ایستند از کفر و یا مطیع شوند


۲۷

اسلام را بجزیه و معاهده، پس خدای تعالی
بینا است با آنچه میکنید از عمل نیک در راه رضای
او و یا عمل زشت، آنچه کردید جزا خواهید دید۔
وَاِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوْا اَنَّ اللَّهَ مَوْلَكُمْ
نِعْمَ الْمَوْلٰی وَنِعْمَ النَّصِيْرُ. و اگر اعراض کند
از قبول دین حق و یا باز نه ایستند از جنگ
پس آگاه و با خبر باشید که خدا یار و مددگار
شما است و نیکو یاری است که دوستان
خود را نیک محافظه می کند و نیک یاری دهنده
است که مومنان را غالب گرداند
اِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَاِنْ يَّخْذُلْكُمْ


۲۸

فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

یعنی اگر نصرت دهد شما را خدا ، پس نخواهد بود
دیگر کسی که غالب شود بر شما یعنے فوق از مدد الهی
دیگر قوت و نصرت نخواهد بود و اگر خدا ذلیل و مغلوب
گرداند شما را پس کے خواهد بود مدد کننده بعد ازین
خذلان، و باید که بر خدا توکل کند مومنان و از
دیگری که غیر دین است مخوَّف نشود
و مدد نه طلبد تا کامیاب نصرت و مدد خدا وند گردد

كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي
إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ :-


۲۹
یعنی نوشته است در لوح محفوظ پروردگا
و حکم کرده است که به تحقیق غالب هستم من
و فرستادگان من ! الَى إِنَّ حِزْبَ اللهِ
هُمُ الْغَالِبُونَ ۔ بدانید و آگاه باشید که
لشکر خدا هر آئینه غالباً اند یعنی هر که مطیع فرمان
او و سربازان راه رضای اوست
بهمه حال غالب خواهند بود بنابران موکداً
و تأکیداً میفرماید پروردگار جل شانه
يَا يُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم
مِّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً ط
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ط


۳۰
ای گروه مومنان قتال کنید کافرانی را که
نزدیک و قریب آمده اند شما را یعنی کافران
قریب ضرر شان با اهل اسلام نزدیک
است و دعوت شان باسلام ضرور است
بنابران در صورت اطاعت نکردن و یا از
قرب شما دور نه شدن ، ایشان را بکشید و
بهر حال باید که کفار از شما نهایت تیزی
و شجاعت و بسالت را مشاهده نمایند
و بدانید که خدای تعالی مددگار پرهیزگاران
است که اجتناب می ورزند از مخالفت رضای
خدا و رسول او تعالی .
علی الکفار


۳۱
ونیز میفرماید حق سبحانہ تعالی
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمْ
انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ
أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ
الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ
ای گروه مومنان چیست شما را یعنے چہ
اندین نعمت شما را بهتر است کہ بر اے
اعلای کلمہ دین چون گفتہ مے شود شمارا کہ
بیرون روید و خارج شوید در راہ رضای
خدا جل شانہ و جہاد کنید با عدای دین
شما معطلی مے کنید و مائل مے شوید بسوی زمین


۳۲
به متاع و منفعت و کشت و زراعت و تجارت
و غیره. آیا راضی شدید بزندگانی فانی دنیا
از نعمت های جاودانی آخرت پس هیچ
مناسبت ندارد منافع دنیا با نعمات عظیم
جاودانی آخرت مگر نهایت اندک.
چرا کس دولت باقی گذارد
به نعمت های فانی سر درآرد
پس چون حال چنین است ای مسلمانان:-
اِنْفِرُوْا خِفَافًا وَّ ثِقَالًا وَجَاهِدُوْا بِاَمْوَالِكُمْ
وَاَنْفُسِكُمْ فِيْ سَبِيْلِ اللّٰهِ ذٰلِكُمْ
خَيْرٌ لَّكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُوْنَ .


۳۳
بروید ای سبک باران که از متاع دنیا
بهرۀ اندک دارید و بیرون شویدای گران باران
مال و متاع و زنده گانی فانی دنیا، جهاد کنید
بمالهای خویش یعنی مدد کنید مساکین مجاهدین
را و جهاد کنید بنفسهای خویش در راه رضای
پروردگار، این بیرون شدن و جهاد بمال
و نفس های شما بهتر است شما را از ترک
جهاد و مشغولی بد نیا اگر دانسته اید از ثواب
و اجران و از عذاب بترک آن چنانچه میفرماید
حق تعالی : ---
الا تنفر وا يُعذبكم عذا با الیمایستید


۳۴
قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَ
اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
اگر بیرون نشوید براے جهاد در حالی
که فرمان شده است شما را عذاب کنم شماراً
عذاب درد ناک و بدل کنم شما را به تباهی و
بیاورم قوی را که مطیع و فرمان بردار باشند
و شما هیچ ضرری نخواهید رسانید خدا را
در مخالفت امر و یا بنزول عذاب
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ
كَفَرُوا زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ
وَمَن يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً


۳۵

الَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ
وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ ۖ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ه

ای گروه مومنان چون به بینید گروه کافران
را که جمع آمده گان اند بر اے قتال شما
پس پشت نگردانید بایشان یعنی گریز نکنید
از خوف کثرت نفری ایشان و هر که پشت
گرداند بایشان از قسم گریز و خوف اهل کفر
مگر که گریختن از قسم سیاست باشد و یا اینکه
بسوی گروه دیگر خود پناه جویان رفته تا بایشان
متفق جہاد شوند بجانب راست میدان حرب
و یا چپ یعنی هر که گریز ایشان بدون این حیله و ده


۳۴
محض گریز از میدان محاربه باشد به تحقیق باز گردد
و گرفتار شود به غضب پروردگار و جای
ایشان دوزخ است و بد جای است جا
بازگشت ایشان که دوزخ است .
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ
وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ
الْمَصِيرُه
یعنی ای نبی خبر دهنده احکام حق جهاد کن
با کافران و منافقان و درشت شو یعنی رحم مکن
بالای ایشان تا در کفر باشند و جای
ایشان دوزخ است و بد جای بازگشت شان است


۳۶

دوزخ
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
ای بنی اخبار کننده قانون مطلق بر حق کافی
است ترا پروردگار در نصرت و مدد و کسانیکه
که پیروان تواند از مؤمنان يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ
حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ
مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا
مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا
مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ
لَا يَفْقَهُونَ


۳۸
یعنی ای پیغمبر تیز کن و رغبت ده مومنان را
بجهاد و بگو اگر باشد از شما ای مومنان بیست نفر
استقامت کننده غالب شوند بر دوصد نفر کفار
و اگر باشد از شما صد نفر غالب شوند بمدد خدا
هزار نفر کفار را به سبب آنکه ایشانند قوم
بیخبران از نصرت خدا و نادانان از روز آخرت
نزد اکثر علما این حکم یک بر ده باین آیه کریمه
یک بر دو منسوخ شده .
اَلْئٰنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ اَنَّ فِيكُمْ
ضَعْفًا فَاِنْ يَّكُنْ مِّنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ
يَّغْلِبُوْا مِائَتَيْنِ وَاِنْ يَّكُنْ مِّنْكُمْ اَلْفٌ يَّغْلِبُوْا اَلْفَيْنِ


۳۹
بِاِذْنِ اللهِ وَاللهُ مَعَ الصَّابِرينَ
یعنی اکنون تخفیف کرد از شما بارگران شما را که
در مقابل صف کفار اندک نفری شما را حکم
استقامت بود و باز یک برده تخفیف حال
که در شما نهایت سستی را پروردگار شما دانست
استقامت یک بر دو را مقرر و محکم گردانید.
وَمَا اللهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبادِ - ه
یعنی نمی خواهد که عذاب کند بنده گان
خود را بظلم و تعدای .
فضایل و محنات جهاد
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللهِ


۴۰
أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ
بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا
خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ .
یعنی گمان مبرید آنانرا که کشته شدند در راه
رضای پروردگار مرده گان بلکه زندگان اند
نزد پروردگار خود روزی میخورند و خوش حالانند
بانچه نعمت عطا کرده است پروردگار بایشان
از فضل خود و شاد می شوند بانانکه هنوز در نرسیدند
اندر بایشان از پس ایشان و با آنکه شاد می شوند
بوقوف احوال اخرویه یعنی بملاحظه نعمته


۴۱

دانسته‌شان می شود که نیست هیچ خوف
و نباشد اندوه ناک بر مفارقت دنیا و یا عذاب
آخرت وَعَن مَسْرُوقٍ قَالَ سَأَلْنَا عَبْدَ
ابن مَسْعُودٍ عَنْ هَذِهِ الاْيَةِ وَلاَ تَحْسَبَنَّ
الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ
عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ قَالَ إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا
عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْوَافِ
طَيْرٍ خُضْرٍ لَهَا قَنَادِيلُ مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ
تَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ ثُمَّ
تَأْوِي إِلَى تِلْكَ الْقَنَادِيلِ فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ
رَبُّهُمُ اطِّلَاعَةً فَقَالَ هَلْ تَشْتَهُونَ


۴۲
مَنْيَا قَالُوا أَيَّ شَيْءٍ نَشْتَهِي وَنَحْنُ نَسْرَحُ مِنْ
الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَأَ فَفَعَلَ ذَالِكَ بِهِمْ
ثَلَثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَمْ يُتْرَكُوْ
مِنْ أَنْ يُسْأَلُوا قَالُوا يَارَبِّ نُرِيْدُ اَنْ
تُرَدَّ أَرْوَاحُنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نُقْتَلَ فِي
سَبِيْلِكَ مَرَّةً أُخْرَى فَلَمَّا رَأَى أَنْ لَيْسَ
لَهُمْ حَاجَةٌ تُرِكُوْا رَوَاهُ مسلم
یعنی روایت کرده شده است از مسروق
که اصحابی بود که من پرسیدم از عبد الله
بن مسعود از همین آیه کریمه که چگونه شهدا رزق
میخورند نزد الله تعالی گفت عبد الله بن مسعود


۴۳
که من سوال کردم از رسول الله فرمودند که
ارواح ایشان در شکم مرغ های سبز که برای
آنها قنادیل آویزان در عرش عظیم است میباشد
گویا که دُر در صدف باشد و مرغان میچرند
از نعمات جنّت هر چه خواهش شان شود بعد
میآیند واپس در قنادیل خود پس اطلاع میکند
پروردگار اطلاع میفرماید که آیا چه میخورید
و چه خواهش دارید گویند که بار خدایا چه خواهیم
از فضل و مرحمت تو چرا میکنیم در بهشت هر کجا
و هر چه میخواهیم میخوریم پس بفرماید الله تعالی
سه دفعه هم چنان پس آنگاه که بینند ایشان


۴۴
که مرحمت الهی تکرار میفرماید و ترک نمیکند آنها را
از سوال گویند یا رب ما میخواهیم که باز گردانی
ارواح ما را در اجساد ما تا باز کشته شویم در راه
رضامندی تو پس آنگاه به بیند الله تعالی
که نیست برای شان حاجتی بگذارد
ایشان را دران نعمت روایت شده از صحیح مسلم
يَسْتَبْشِرُوْنَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ وَاَنَّ اللهَ
لَا يُضِيْعُ اَجْرَ الْمُؤْمِنِيْنَ .
مسرور میبیاشند برحمت و نعمت از
پروردگار برافزونی و احسان او تعالی
و بتحقیق پروردگار ضایع نمی کند اجر مومنانرا


فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ
عَامِلٍ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ ۖ بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ ۖ
فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ
وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لأُكَفِّرَنَّ
عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي
مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ثَوَابًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ ۗ
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

پس قبول کرد پروردگار براے ایشان
یا آنکه گفت پروردگار به تحقیق که من ضائع نمیکنم
عمل پیچ عمل کننده را از زن و یا مرد یعنے ہر کہ
تکلیف کشد در راه رضاے من گا ہے ضائع


نمیکنم زحمت او را زن باشد خواه مرد زیرا که بعضی
شان از بعضی اند پس آنانکه هجرت کردند از
دیار و اهل خود و بیرون کرده شدند از سراها
و منازل خود و رنجانیده شدند در راه دن
و جنگ کردند با کفار و کشته شدند در راه دین
هر آئینه محو کنم از ایشان گناهان ایشان را و هر آئینه
داخل کنم ایشان را در جنت جای که جاری
است در تحت اشجار و منازل آن جویها
جزاء میدهم ایشانرا جزاء نیک و پروردگا
که نیکو پاداش بحضور اوست .
و نیز میفرماید الله تعالی : --


۴۷

اِنَّ اللهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِيْنَ اَنْفُسَهُمْ
وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُوْنَ
فِيْ سَبِيْلِ اللهِ فَيَقْتُلُوْنَ وَيُقْتَلُوْنَ
وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرٰيةِ وَالْاِنْجِيْلِ
وَالْقُرْاٰنِ وَمَنْ اَوْفٰى بِعَهْدِهِ مِنَ اللهِ
فَاسْتَبْشِرُوْ بِبَيْعِكُمُ الَّذِيْ بَايَعْتُمْ بِهِ
وَذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيْمُ.

بدرستیکه خرید الله تعالی یعنی اجر داد
در عیوض نفس و مال ایشان و مرحمت فرمود
که بتحقیق برای ایشان ثابت شد دخول
جنت جنگ وجهاد میکنند این جان فدایان


۴۸

در راه رضای او تعالی پس گاهی
میکشند دشمنان دین گاهی خود شهید میشوند
و عده داده است الله تبارک و تعالی
ایشان را برین بیع و شر و عده او بن ثابت
در است و باقی که هیچ خلاف دران نیست
در تورات و انجیل مکیست وفا کننده تر بعهد خود
از پروردگار که هیچ تخلف وعده را روا ندارد
پس شاد و مسرور باشید ای مجاهدان بخرید
و فروخت خود آن خرید و فروختیکه مبایعه
گردید بآن ، و آن خرید و فروختش بزرگ
کامیابی است شما بر ؟ .


۴۹

اوامر عدالت و امانات
انَّ اللَّهَ يَأمُرُكُم اَن تُؤدُّوا الاَمَانَاتِ اِلی
اَهْلِها وَاِذَا حَكَمْتُم بَینَ النَّاسِ
اَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ اِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا
يَعِظُكُم بِهِ اِنَّ اللَّهَ كَانَ
سَمِيعاً بَصِيرًا ه

بدرستیكه میفرماید الله تعالی شمارا
آنكه ادا كنید امانات را بسوی اهل آن
و چون حكم كنید در بین مردمان باید كه حكم كنید
براستی و برابری كه هیچ طرفداری در حكم شما
یافته نشود بدرستیكه پروردگار نیك پند میدهد شما را


که عبارت از ادای امانات و عدل در
حکومات باشد بدرستیکه پروردگارست
شنونده و بینا باعمال شما .
و نیز میفرماید :
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ
شُهَدَاء لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ
وَالأَقْرَبِينَ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقَيرًا
فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلاَ تَتَّبِعُواْ الْهَوَى
أَن تَعْدِلُواْ وَإِن تَلْوُواْ أَوْ تُعْرِضُواْ فَإِنَّ اللَّهَ
كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
ای گروه مومنان باشید ایستادگان بعدل


۵۱
و باشید گوايان براے خدا یعنی اجراے
عدالت و شهادت کنید بحق و راست اگرچه
نقصان باشد بر نفس شما و یا براے پدر و مادر
و خویشان نزدیک شما اگر باشد مدعی و مدعی علیه
غنی و یا فقیر یعنی رعایت غنی را نکرده از حق نگذرید
ہر طرف که حق باشد رعایت حق از ہمہ بهتر است
شما را پس پیروی نکنید آرزو و خیال خود را براے
آنکه از حق تجاوز کنید و اگر بند کنید زبانهاے
خود را از اداے شهادت حق و یا بگردید از ادا
آن پس به تحقیق خداست با آنچه عمل می کنید
دانا و مکافات آن را خوا ہید دید .


۵۲
وَلَا تَخْشَوْا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا
بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ
اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ه
یعنی مترسید از مردمان در اجرای حکم
منزل قرآن و بترسید از من در مخالفت آن
و نفروشید اجر عظیم اجرای حکم قرآن را به
متاع اندک و تباه و زوال شونده دنیا که خواه
رشوة است و یا بدیگر صورت حکم حق را غور
نکرده متاع نقدینه بیوفای دنیا را غنیمت
دانید و هر که حکم نکند بانچه خدا فرستاده است
پس آن گروه کافران خواهند بود .


۵۳
وَاِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبى
وَبِعَهْدِ اللهِ اَوْفُوا ذَالِكُمْ وَصيَّكُمْ
بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ٥
وچون سخن گوئید در حکومت و یا شهادت
حق وراست بگوئید اگرچه باشند خویشان
نزدیک شما و وفا کنید بعهد خدا و وصیت و وعظ
فرمود شما را بعدل در حکومت و شهادت
در حقیقت شاید که پند گیرید از وعظ پروردگار
اِنَّااَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ
لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا اَرَاكَ اللهُ وَلَا تَكُنْ
لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا وَاسْتَغْفِرِ اللهَ اِنَّ اللهَ


۵۴
كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا ه
بدرستیکه ما فرستادیم بسوی تو قرآن را
براستی و حق تا حکم کنی در بین مردمان بآنچه خدا
ترا شناسا گردانید و مباش برای خیانت
کننده گان معین دشمن آنکه بیگناه است یعنی مکن
طرفداری با خیانت کننده که خیانت و گناه
او را بر دیگری بار کنی و آمرزش خواه ازین
اراده بدرستیکه اللہ تعالے آمرزنده و مهربان است.
وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا
لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ
فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللهُ وَلَا تَتَّبِعْ


۵۵

أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا
مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ
أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ
جَمِيعًا بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ٥ . فَيُنَبِّئُكُمْ

و نازل کردیم ما بسوی تو قرآن را در حالیکه
تصدیق کننده است همه کتاب ها ی سابق
منزل سماوی را و نگاه بان است بران کتب
از تغیر پس حکم کن بانچه نازل کرده است
پروردگار و پیروی مکن آرزو ها ی مردم را
در حالیکه مایل باشی از آنچه آمده است بتو


۵۶

از احکام حق ہرگروہے را ساختیم از شما شریعت
و را ہے واگر میخواست و ارادہ میفرمو
پروردگار ہرآئینہ میگردانید شما را یک ملت
و مذہب لیکن مے آزماید شما را در انچہ دادہ
است شما را از شرایع مختلفہ پس بشتابید
با تباع شریعت ای مومنان و بسوے خداست
بازگشت ہمہ شما پس خبرخواہید شد بوقت جزا
بانچہ بودید اختلاف کنندگان از احکام قرآن
وَاَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا اَنْزَلَ اللهُ وَلَا تَتَّبِعْ اَهْوَآءَ ہُمْ
وَاحْذَرْهُمْ اَنْ یَّفْتِنُوْکَ عَنْ بَعْضِ مَا
اَنْزَلَ اللهُ اِلَیْکَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ


۵۷
اَنَّمَا یُرِیْدُ اللهُ اَنْ یُّصِیْبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوْبِهِمْ
وَ اِنَّ کَثِیْرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُوْنَ ه
و دیگر اینکه نازل کردیم قرآن را برای اینکه
حکم کنی در بین ایشان بانچه نازل کرده است
پروردگار تو و پیروی مکن آرزوهای ایشانرا
و حذر و احتیاط کن از اینکه بگردانند ترا از بعض انچه
خدا بسوی تو نازل کرده است پس اگر
اعراض کنند از حکم منزل پس بدان و آگاه باش
که میخواهد الله تعالی اینکه برساند برایشان
عذاب به سبب بعضی گناهان ایشان
در دنیا و عقبی بدرستیکه اکثر ایشان فاسقان اند


۵۸
یعنی حکم قرآن را اجرا کن هرکه مخالفت کند
عذاب دنیا و عقبی با و خواهد رسید و پیروی مکن
آنچه آرزو دارند بر خلاف قرآن
اَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ اَحْسَنُ
مِنَ اللّٰهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ .
یعنی مخالف خواهان حکم قرآن را میفرماید
آیا حکم جاهلیت را میخواهند و کیست در حکم
کردن عادل تر و نیکوتر برای قومیکه
از عدالت حکم الهی واقف ویقین دارند.
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ اَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ
فَاِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ اَوْ اَعْرِضْ


۵۹
عَنْهُمْ وَاِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ
شَيْئاً وَاِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ
بِالْقِسْطِ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِيْنَ.
یعنی کسانی کہ حکم حق را اجرا نداشته
مخالفت آن حکم میکنند محض شنوندگانند
سخن دروغ را برای آرزو و هوای نفس خود
و حرام خوران و رشوة گیرنده گانند در تغیر دادن
احکام بر حق و قانون مطلق پس چون حال چنین
است اگر بیایند نزد تو ای فرستادۀ من
حکم کن در بین شان بر حق و یا متروکدار ایشانرا
اگر مخالف دین اند و اگر ترک کنی ایشان را


۶۰
یعنی رو بگردانی از ایشان هیچ ضرر نمیتوانند رسانید
رسانید ترا و اگر حکم کنی در بین شان حکم کن بعدل
و حق بدرستیکه پروردگار دوست میدارد
عادلان را
وَ تَرىٰ كَثِيرًا مِّنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ
وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ
می بینی بسیار از ایشان را که می شتابند
در گناه یعنے در اکل حرام و یا سخنان دروغ
و فعل ظلم و خوردن رشوت هر آئینه بد فعل است
آنچه می کنند از خوردن رشوة و فعل ظلم
وَ لا تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَ تُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ


۶۱
بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ
بِالْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ .
و نخورید مال های یکدیگر را در بین خود ها
به فساد و ناحق و نیفگنید آن مالها را بسوی حکام
بطور رشوت و رابطه تا بخورید یک فرقه
و یک حصه از مال مردمان بظلم و ستم
و زور حال اینکه دانسته اید حکم قرآن و گناه
حرام و رشوة را .
وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ
إِنَّمَا عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
یعنی بدل نکنید بوعده پروردگار از نعیم


۶۲
جاودانی و رزق حلال دنیوی بہ پیسه اندکی
اگرچہ تمام قیمت متاع دنیا باشد نسبت
به نعمات آخرت اندک شمرده می شود
اعنی بدل نکنید آن نعمات دنیوی و اخروی
را که باجرای حکم حق و عدالت شما را
حصول دو صول است به پنچروپیه اندک
نقدینه موجود به تحقیق آنچه بحضور خداست
بهتر است برای شما اگر دانسته باشید
از وفای عہد خدا و نعمات باقی و جاودانی
او تعالیٰ ، چنانچه میفرماید :—
مَا عِنْدَ كُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللهِ بَاقٍ


۶۳

وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ
مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٥

هرچه و آنچه نزد شما است از متاع دنیوی
که فرق حلال و حرام نکرده جمع نموده اید
همه فانی است که ذرّهٔ باقی نخواهد ماند و آنچه
بحضور الله تعالی است که وعده داده است
شما را همه باقی و جاودانی است و هر آینه مزد
و اجر داده می شود کسانی را که استقامت
کرده اند بحلال اگرچه اندک است، و اجتناب
ورزیده اند از نفع حرام و رشوه وغیره مخالفت
حکم قرآن، مزدایشان است نیکوترین آنچه


۶۴
بودند که حکم خدای خود را عمل کرده اند آیت
وَعَدَ اللهُ الَّذینَ امَنوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الارْضِ کَما اسْتَخْلَفَ الَّذینَ
مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِي ارْتَضي
لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا يَعْبُدُونَني
لا يُشْرِكُونَ بي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ
فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ ه
وعده فرموده است الله تعالی مومنانی
را از شما که عمل صالح میکنند چنان وعده که
هر آئینه و به تحقیق خلافت یعنی پادشاهی و حکومت
دهد ایشان را در زمین چنانچه سلف ایشانرا


۶۵
خلافت داده بود و دیگر وعده این است
که قوت دهد و ثابت سازد برای
ایشان دین ایشان را آن دینیکه پسندیده
است ایشان را یعنی دین اسلام
که ناسخ و خاتم جمیع ادیان است و
مأمون و مطمئن سازد ایشان را از
همه خوف و شر غیر دین زیرا که می پرستند
مرا و شریک نمی سازند در عبادت من
چیزی را و کسی را و هر که منکر شود
از مقتضای این وعدۀ حق پس
آن گروه بیرون شده گان اند از


۶۶

دائره عقل و حق شناسی اند .
يَا دَاوُدُ اِنَّا جَعَلْنكَ خَلِيفَةً فِى الْاَرْضِ
فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَی
فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ اِنَّ الَّذِينَ
يَضِلُّوْنَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ
شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ
ای داود ترا منصب خلافت انعام
کرده ام پس حکم کن در بین مردمان
بحق و عدل و متابعت مکن آرزوی
نفس خود را که هوای نفس یعنی
خواهش نفس گمراه می گرداند انسانرا


۶۷
دپیروان نفس در راه حق نخواهند رفت
پس نروی در پی آرزوی نفس
تا ثابت قدم باشی در راه رضا کن
و هر که انحراف ورزد از راه و حکم حق
ثابت است ایشان را عذاب سخت
به سبب آنکه فراموش کرده اند
روز باز خواست و حساب را .
احادیث شریف رسول مقبول که
دستورالعمل سعادت دارین جمیع حکام است
عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ كَانَ رَسُولُ اللهِ


اِذَا بَعَثَ اَحَدًا مِّنْ اَصْحَابِهٖ فِیْ بَعْضِ اَمْرِهٖ قَا
بَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا وَيَسِّرُوْا وَلَا تُعَسِّرُوا متفق علیه
روایت است از ابی موسیٰ
بود رسول الله ۲ در انوقت که میفرستاد
یکی از اصحاب خود را در بعضی
کارهای خود میفرمود که خبردار
مردمان را بشارت بدهید نه آنکه
نفرت داده شوند و آسانی کند
بایشان نه اینکه سخت بگیرید ایشانرا.
وَعَنْ اَنَسٍ رّق قَالَ رَسُوْلَ اللّٰهِ م يَسِّرُوْا
وَلَا تُعَسِّرُوا وَسَكِّنُوا وَلَا تُنَفِّرُوا متفق علیه


۶۹

یعنی روایت شده است از
انس رض که گفت رسول الله ص
براي ماموران خود که باخبر بود
آسانی کنید نه انیکه تکلیف رسانید
و آرامی و خوش حالی بدهید مردمان
را نه اینکه نفرت داده شوند
وَعَنْ ابی بُرْدَةَ قَالَ بَعَثَ النَّبِيَّ صَلَّی اللهُ عَلَيْهِ
وَسَلَّمَ جَدِّی اَبَا مُوسَی وَمُعَاذَا إِلَی اليَمَنِ فَقَا
يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرَا وَبَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا وَتَطَاوَعَا
وَلَا تَخْتَلِفَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ

روایت است از ابی بردة رض


۷۰
گفت که رسول الله صلعم فرستاد
پدر ابا کلان او را که موسی اش و معاذ را بطرف یمن
پس گفت که آسانی بکنید با مردم
نه اینکه زحمت برسانید بآنها و فرحت
بدهید مردم را نه اینکه نفرت
و کراهت داده شوند و اتفاق بکنید
با هم نه اینکه مختلف باشید .
وَعَنْ ابْنِ عُمَرَ اَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ اِنَّ الْغَادِرَ يُنْصَبُ لَهُ
لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانِ
بْنِ فُلَانٍ متفق عليه


۷۱

یعنی روایت شده است از
ابن عمر رض که به تحقیق میفرمود رسول خداص
که بدرستی و تحقیق برای غادران
حکام در روز قیامت بیرق استاده
کرده می شود و ظاهر گفته می شو
که این لوا از فلان پسر فلان شخص
است تا رسوای روز محشر گردد.
اللهم لا تجعلنا يوم القيامة ) وعن انس رض
عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِكُلِّ
غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُعْرَفُ بِهِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ
یعنی برای تمامی غادران علم است


که شناخته می شود بران
وعن عبد الله بن عمر قال قال رسول الله
صلي الله عليه وسلم الاكلكم راع وكلكم
مسئول عن رعيته والامام الذي علي
الناس راع وهو مسئول عن رعيته والرجل
راع علي اهل بيته هو مسئول عن رعيته
والمرأة راعية علي بيت زوجها وولده
وهي مسئولة عنهم وعبد الرجل راع
علي مال سيده وهو مسئول عنه
الا فكلكم راع وكلكم مسئول عن
رعيته متفق عليه


۷۳

روایت است از عبدالله ابن عمررض
گفت که فرمود رسول الله صلعم که
بدانید و آگاه باشید ای مسلمانان
که همۀ شما حاکم و چوپان و بالایی‌اید
با خبر باشید که هرکدام شما از رعیت
خود مسئولید پس پادشاه حاکم و نگهبان
رعیت خود است و او مسئول است
از رعیت خود، و مرد باهالی خانۀ خود
نگهبان است و او مسئول است
از اهل خانۀ خود و زن نگهبان و بالایی
است بخانه و اولاد و شوهر خود و آن


۷۴
مسؤل است از آنها و غلام و خادم
شخصی نگهبان مال آقای خود است
و آن مسؤل است از مال آقای
خود آگاه و خبردار باشید که هر کدام
شما نگهبان و بالابین اید و هرکدام شما
از ماتحت خود سوال کرده می شوید
یعنی جمیع افراد بشر رعیت ما تحت
دارد تا اینکه جوارح هم در جمله رعیت
است هرکه متوجه باحوال رعیت خود
نباشد و رعیتش از حکم خدا و رسول
غافل و مخالفت کند و در رعیت


۷۵
عدالت نه کشند البته ضرور جوابده روز
محشر خواهد بود.
چنانچه میفرماید حق تعالی :-
یَآ اَیُّهَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا قُوْا اَنْفُسَکُمْ وَاَهْلِیْکُمْ نَاراً
ای گروه مومنان نگاه کنید خود را
و اهل خود را از آتش دوزخ
اِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ اُولٰئِکَ
کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً
یعنی میفرماید الله تعالی که گوش
و چشم و دل شما همه نزد من جوابده است
اعنی چشم جوابده دیدن مخالفات


۷۶
و نا محرمات خواهد بود و گوش جوابده
است که چرا سخن حق را نشنیدی
و بانگ لا مشروع را شنیدی و دل
جواب میدهد که سخن حق را دانسته
چه حکم حق نمودی یعنے جمیع اعمال و
اقوال از خداوند محو نشود تا از هر کدام
فاعل افعال و اقوال حساب گیرد.
چنانچه میفرماید:-
مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ اِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ
تلفظ و تکلم نخواهید نمود مگر اینکه
دو ملک نویسنده نگهدارنده نزد دهن شما


۷۷
موجود است یعنی آن قدر نزدیک که
گویا زبان شما قلم و آب دهن شما سیاهی
قلم شان باشد و نیز سخن حق و ناحق گائے
تغیر و تبدیل نشود چنانچه میفرماید الله تعالی
مَا یُبَدَّلُ القَولُ لَدَیَّ وَ مَا اَنَا بِظَلَّامٍ لِّلعَبِیدِ
یعنی تغیر و تبدیل نمی‌شود سخن نزد من و
نه ظلم کننده ام بر بنده گان خود اعنے
بیگناه کا ہے عذاب نخواهد شد
یعنی بعد از اعتراف و معاینه نامه اعمال
که همه سیات و حسنات شان ظاهر
می شود و همه اعمال خود را معاینه نموده


٧٨
جزا و سزا خواهند دید
چنانچه میفرماید الله تعالی :-
وَيَقُولُونَ يَوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ
لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا
وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا
يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا ه
یعنی می گویند مجرمان ای افسوس
و واویلا بر حال ما چه بوده است این
اعمال نامه را که مطلقاً خطا نه شده است
هیچ فعل و قول از خورد و کلان ما غیر انیکه
همه را شمار کرده نگاه داشته است


۷۹
و بیایند و به بینند عهدی
خود را و ظلم نخواهد کرد و نمی کند
پروردگار هیچ کسی را که از
استحقاق زیاد عذاب کند.
پس چون حال چنین است که
محو نمی شود از پروردگار ما هیچ
عملی ایمان آورندگان و مسلمانان
قانون قرآن را بجز اطاعت هیچ
راهی نماند و اگر خدا نخواهد
قرآن را معمول به ندانسته عهد
و پیمان که با خدا کرده ایم و بار امانت


۸۰
بنده‌گی را که همه مخلوقات عاجز آمده بقول
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
وَالْجِبَالِ فَاَبَيْنَ اَنْ يَّحْمِلْنَهَا وَاَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ
حَمَلَهَا الْاِنْسَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُوْمًا جَهُوْلًا
ما ضعیفان عاجز ان به مجردت و همت
خود برداشته مفردۀ کتاب
وَكُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنٰهُ فِیْ اِمَامٍ مُّبِيْنٍ
را به مهر قالو بلی امضا نموده ایم
نه شود که در یوم حساب صفحات
سند الملک سفید و صفحه باقی یک قلم
سیاه گردیده ببر دفتر ممکنات باقیداری