[BLANK PAGE]


ارض قدیم

در ازمنهٔ قبل التاریخ هزاران هزار سال پیش چون طبقات
ارض گل سفید داشت افغانستان همه زیر بحر پوشیده بود
باختتام دورهٔ گل سفید حرکات شدیده جبال آتشفشان افغانستا
بالای سطح بحر افکند- من بعد در زمین افغانستان خصوصاً حصهٔ
شمالی آن تغییر و تبدل زیاد بظهور آمده است -
در وسط آن با وجود اندراس دریا ها ارتفاع باقیمانده باعث
تشکیل دره ها شده است که مابین کابل و هرات بصورت
تنگناها واقع است- در تمام ملک طبقات پسرهٔ متعلق زمانهٔ
زغال است و سنگهای آنجا آثار بحری و نهری دارد - در


۲
طبقات بلند احجار ایست که تعلق دوره سنگدانه را ظاهر میکند
ته های ضخیم سنگ آهک بر اطراف کوه های برهنه بو
بزمانه گل سفید است و بالای اینها ارتقایای آبی
موجود است از وقتیکه صدف زنده بود ته بته بر سنگها
افزوده است و حلزونیکه از دریای آمون و غیره بیرون فراهم
می آید ملک را در بعض مواضع نشیب و فراز
می سازد *
وهو الذي خلق السموات والارض في ستة ايام وكان عرشه على الماء ليبلوكم
ايكم احسن عملا - خدا تعالی آسمانها و زمین را در شش روز پیدا کرد و تخت و بر آب بود
تا شما را بیازماید که کدامی تان از روی عمل خوبترین است -


۳
تقسیم طبیعی افغانستان
مجری دریای کابل مع معاونهایش (۱) یعنی لوگر و دریا پنچشیر و در یا کنر
وادیهای علاقه غلزائی از غزنی تا قندهار (۲) مشتمل بر ارغنداب
و ترنک و ارغسان
وادیهای معاونها در یا سند (۳) یعنی کرم و خوست و دایه
و گومل و ژوب و بوری
وادی کلان دریا هلمند (۴)
مجری بند اب هامون سیستان (۵)
وادی هری رود (۶)
وادی مرغاب (۷)


۴
( ۸ )
واديها معاونها دريا آمو يعني ميمنه و بلخ و قندز و كوكچه
تقسيم يونانيها
افغانستان را بنام آريانا در هفت علاقه منقسم كرده
بودند : ـ
( ۱ ) آريانه ـ علاقه وسيعی بود و پايتخت آنمقام هرات
و كابل گاهی درين داخل و گاهی ازين عليحده ميشد +
( ۲ ) ستاگدیانه - حصۀ بالائی هندو کش مشتمل بر مقام غزنی
( ۳ ) داد يكيا جانب تركستان احتمال دارد كه قوم تاجيك
درينجا سكونت داشت +
( ۴ ) گنداريا - جنوب مجری كابل اغلب است که قندهـا[ر?]


۵
درین داخل بود
(۵) اپارتیا- در سفید کوه بطلیموس درینجا قیام نموده بود
شاید آفریدی از نجا مشتق باشد
(۶) - پکتیا - اطراف پشاور - اشتقاق پشتون شاید
ازینجا شده باشد +
(۵) سرنگیانه سیستان +
نامهای قدیم
افغانستان در عهد راجه ها هنود بالهیک دیس موسوم بو
ایرانیان متسلط شده این را زابلستان نام نهادند .
قل سیرو فی الارض فانظروا كيف كان عاقبة المجرمين + وبئر معطلة
وقصر مشید ۔ بگو در زمین بگردند پس بنگرند که انجام مجرمان چه نه شده است ۔ چاہ
بیکار و قصر محکم ۔


٦
شامیان غالب آمده باختر میگفتند- در سلطنت
اسلامیه علاقه از کابل و قندهار و هرات تاطوس
خراسان مشهور بود وحصۀ مشرقی روه- از وقت
احمد شاه افغانستان معروف گردید، در انزمان
بلوچستان هم باین شامل بود و حالا بعوض آن
ترکستان ملحق گشته است **
(حدود اربعه)
شمال-ترکستان روسی یعنی بخارا و خیوا و دریای
آمو تارو و مرغاب *

وَعَدَاللهُ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْاَرْضِ (خدا
تعالی با ایمانداران نیکوکاران وعده فرموده است که انهارا درزمین حکومت خواهد بخشید


۷
مشرق - هندوستان که مابین آن و افغانستان
یعنی در میان دریای سنده و کوه سیلمان قبائل افاغنه
بود و باش دارند *
جنوب - بلوچستان که جانب شرق آن علاقۀ
بلوچ و افغان خود مختار است و افغانستان را از بحیرۀ
عرب منفصل میسازد .
مغرب - ایران که از سیستان تاهری رود تقریبا مستقیم واقع است
رقبه
طول افغانستان از مشرق تا مغرب زیاد از ششصد میل عرض
از شمال تا جنوب تقریبا پنجصد میل است . رقبه
بر سیصد هزار میل مربع بالغ میشود .


۸
سطح
سر زمین افغانستان بیشتر سطح مرتفع است ـ اگر بحر
چهار هزار فط از سطح خود بلند شود بجز بعض جائها در وادی
کابل و دریای سنده و یک حصه بنداب سیستان و قدرے
هرات و برخے قندهار هیچ حصه ملک زیر آب نمیشود و اگر
هفت هزار فط بالا گردد هنوز دو سیت میل از درهٔ
کوهستان تازلگک در ترکستان و مابین غزنی و قندهار
بیرون آب خواهد ماند .
کوه ها
(۱) کوه هندوکش - از سر پامیر بشمال مشرق تا مغرب
وَ اِلَی اْلاَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ ، (سوی زمین بنگرید که چه گونه مسطح کرده شده


افغانستان ممتد است. از قله‌های این کوه ونیز
از بعض دره‌هایش برف گاهی آب نمیشود و در برخی
جاهایش برف کوچ هم واقع میشود . بلندی این بیست
الی بیست و یکهزار فط است. درۀ کوشان پانزده هزار
فط بلندی دارد *

(۲) کوه بابا- متصل کوه هندوکش جانب مغرب هشتاد میل
طول دارد. اوسط ارتفاعش شانزده هزار فط
وراس این بنام شاه فولادی (۱۶۸۷۰) فط بلند است*
(۳) سفید کوه- از کوه بابا بر آمده تا هرات رفته است و حصۀ مغربیش
سر بلند نام دارد*

وَالْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ اَنْ تَمِيدَ بِكُم (انداختیم در زمین میخها کوه ها تا بشما نجنبد نگردد.


۱۰
(۴) سیاه کوه - از کوه بابا تا جنوب هرات ممتد است *
(۵) تیر بند ترکستان داز کوه بابا بجانب شمال تا بالا مرغاب
امتداد دارد * (این سه کوه مذکور شعبات
کوهیست که در ازمنهٔ قدیمه پرو پامیس نام داشت)
(۶) کوه پامیر - در شمال مشرق واقع در بدخشان نیز میرود
اوسط بلندیش (۱۵۸۰۰) فُط است *
(۷) کوه پغمان - شعبه هندوکش است و از شمال کابل
بطرف غرب گذشته از غزل تا قندهار و گرشک میرسد *
(۸) کوه حاجی گک - کوه خوردیست در میان کوه پغمان
و کوه بابا و بسلسلهٔ هندوکش شامل *
(۹) کارا کوه - بشمال کوه بابا کوه کوچکیست.


۱۱
(۱۰) کوه سلیمان - در غرب افغانستان سرحد انگریزی را در بر میگیرد
جانب شمال و حصه منقسم است و در جنوب دوازده شاخ ناز اید.
*(۱۱) کوه سفید یا سپین غر - جانب مشرق واقع دره خیبر متعلق اینست
تالاقش بنام سیتارام تقریبا شانزده هزار فٹ بلندی دارد.
(۱۲) کوه والا - کوه خردیست بجهت شرق متصل کوه
سفید غربی.
(۱۳) گل کوه - در جنوب مغرب غزنی واقع است.
(۱۴) کندن و گوندن و گستی و خوجه عمران و غیره انبوه
کوههاست بمشرق قندهار.
(ماسوای اینها بسی جبال اخر در حصص مختلفه افغانستان واقع است)
* وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ - وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ * (از کوهها بعضی
نهایت سفید است و سرخ و برنگهای مختلف و بسیار سیاه


۱۲
راه ها و منازل *
(۱)
از کابل الی غزنی
شمار | نام منزل | ارتفاع از بحر در فت | مسافت بخیل | کیفیت راه
۱ | کابل | ۶۵۰۸ | ٠٠ |
۲ | ارغنده | ۷۶۲۸ | ۱۲ | نصف راه اشجار و کشت زار است پس سنگزار سر بالائی رفته نزدیک منزل سر پایانی میآید *
۳ | میدان | ۷۷۴۷ | ۲۰ | سرک اول در کوه رفته آخر در همواری میآید
۴ | شیخ آباد | ۷۶۳۷ | ۱۰ | سرک اول در وادی لوگر رفته بدریای تند دو چار میشود شش میل آخر وادی تنگ میگردد هر دو طرف تپه های بلند سر میکشد. پس بکنار دریاچه رفته دو میل از حیدرخیل عبور میکنند*
۵ | هفت آسیا | ۷۷۵۴ | ۱۰ | سرک پیچ خورده در میان وادی تنگی میرود کروات و قلعه ها بازراعت دارد لکن عموماً اکثر خشک است *
۶ | ششگاو | ۸۵۰۰ | ۱۰ | در اطراف سرک سنگ ها بسیار است *


۱۳
اول سه میل تا در مان شیر با لامیرود و پیشتر
این دره خطرناک و در زمستان پر برف
میبود- ده میل آخر سطح مرتفع هموار است
و نزدیک غزنی اندک سر پایانی است *
۷ غزنی ۷۷۲۶ ۱۴
۷۶
هو الذی جعل لکم الارض ذلولا فامشو ا فی مناکبها- همان خدا یست
که زمین را برای شما تابع وخادم ساخت پس در راه ها ودره هایش
بروید *
از غزنی الی(۲) قندهار
۱ جفتو ۷۵۰۲ ۱۸ راه در حصه کوهی بدامن گل کوه خوبست
لاکن علاقه خشک است و ریگزار
۲ قره باغ ۷۳۰۴ سرک بدامن گل کوه اول سر پایانی دارت
زراعت بذریعه کار یز میشود - سیب
تاک-زرد آلو-بادام - و انار بکثرت
است - بمقام مقر چشمه های است
که دریای ترنک را تشکیل میکند *
۳ جراد ۷۴۲۰
۲۴
۴ روضه ۷۳۲۵
۵ مقر ۷۰۹۰
۶ آهوجان ۷۰۶۸ ۱۴ قطعه مرتفعه و سرسبز و کشت زار است
باطراف سرک پشته ها پست است


۱۴
۷ چشمه سنگک ۶۸۱۰
۸ چشمه شاد ۶۶۶۸
۹ مؤمن قلعه ....
۱۰ تازی ۶۳۲۱ ۴۸
۱۱ سر اسپ ۵۹۷۳
۱۲ قلعه غلزای ۵۷۷۳
۱۳ جلدک ۵۳۹۶ ۱۴
۱۴ تیر انداز ۴۸۲۹ ۱۷
۱۵ شهر صفا ۴۶۱۸ ۱۴
۱۶ خیل اخند ۴۴۱۸
۱۷ محمود قلعه ۳۹۴۵ ۱۵

تا مؤمن قلعه بیابان است اما نزدیک ترنک
نهرها و بر آنها دهات آباد است ـ تا بتازی
سرک بکنار دریای ترنک رفته
پس تا قلات غلزای کناره میگردد
و در علاقه خشک میرود اما در بعض
جاها انهار جاریست .
اکثر حصه راه بی زراعت است ـ در میان
راه خصماین قبائل درانی و غلزائی
بواسطۀ پلی متعین شده است
آخره ریگزار است .
زمین اکثر خشک است الا در بعض
مواضع از دریای ترنک سیراب میشود .
سرک از دریا بر آمده بمیدان وسیع
داخل میشود که تا قندهار ممتد است .


۱۵

۱۸ قندهار ۳۵۰۰ ۱۲
۲۲۵

از قندهار الی کویته

۱ مندی حصار . . . . ۱۲ راه هموار و از دریای ترنک سیراب و آباد است *
۲ ماکو . . . . ۱۶ در میان راه دریای ارغستان عبور میشود *
۳ میل منده . . . . ۱۸ سرک در میان دره بارخانه میرود که (۶۴۰۰) فٹ بلند است - پس در وادی دوری میآید که بے کشت است - از تخته پُل بزاویۀ قائمۀ سوی مشرق روان است *
۴ مگاتی . . . . ۱۴ تپه های خشک و پست است الا در بعضی جایها جویها است
۵ دندگله ۴۰۰۰ ۶ میدان خشک است جائیکه آب است شیرین است
۶ چمنگاه ۵۶۰۰ ۱۹ بنکر سر بالائی دارد - بعد از چمن آب و هوا خوشگوار و میوه ها بسیار است
۷ کوژک کوتل ۱۸۱۰ ۷۴۱۰ بلندی سرک ریز کوه توجه عمران میرود - بشرط فت دولتی دریای لورا دگر راه هم است *


١٦
٨ اربی ... ٢٠ دومیل اول راه تقریبا عمودوار است. نزدیک ده سوری علاقه هموار میشود
٩ سپینزایی ... ١٥ سرک بکنار دریای لورا میرود تا منزل که در وادی پشین ده سرسبز و آباد است .
١٠ کچکک ... ١٨ راه صاف است و هموار
١١ کوئته .... ١٢
١٥١

رباطها
مابین کابل و قندهار
(١) قلعه قاضی (٢) کوٹ عشرو (٣) قلعه شیر محمد خان (۴) شیخ آباد
(٥) تکیه (۶) ششگاو (٧) غزنی (٨) نانی (٩) موشکی (١٠) کوه آهین
(١١) اوبہ (١٢) چشمه مقر (١٣) آغوجان (١۴) مقر (١٥) شنیار
(١٦) قلات (١٧) تازی (١٨) سراسپ (١٩) جلدک (٢٠)
تیرانداز (٢١) شهر صفا (٢٢) خیل آخند (٢٣) قلعه اعظم .


۱۷

از قندهار الی دو بر
(براه محال غزنی)
سه منزل است (۱) مندحصار (۲) تخته پل (۳) قره کر
از قندهار الی گرشک
چهار منزل در میان افتاده است (۱) کوکران (۲)
حوض مدد (۳) خاک چوپان ۴ کشک نخود
مسافه تقریباً هفتاد میل است - شانزده میل اول
راه از میان جویها میگذرد - باقی راه سنگلاخ و کم آب
است تا دریای هلمند که نزدیک گرشک هنگام
آبشدن برفها یک میل عریض میگردد :-
(از گرشک الی مرغزار)


۱۸
چهار منزل در میان است (۱) سیادت (۲) غرق آبک
(۳) بیا بانمک (۴) سیا بک لنگ.
(از مرغزار الی جیجه)
ده منزل است (۱) منزلبار (۲) دلارام (۳) میاد اوی
(۴) سلطان بکوا (۵) سیاب (۶) خرما لک
(۷) شهر فراه (۸) ساج (۹) خُشک آبه (۱۰) دهنه خسف
از فراه سرک جانب شمال میرود و براه وادیها و پشته‌ها
بسیار واقع است- در میدانها مردم مالدار آباداند--
از گرشک الی فراه تقریباً (۱۷۰) میل مسافه است-
مابین فراه و سبزوار (۷۱) میل- مابین سبزوار
و هرات (۹۳) میل:-


۱۹
راه آسان است فقط در سلسله کوه که در میان
حائل است دشوار گذار میگردد-
قریب ہرات میدان ہا و وادیهای فراخ
و حاصل خیز واقع است. ازینجا راه ہای بسیار
سوی ہندوستان میرود لہذا ہرات را باب الہند
میگویند-
(از غیبه الی ہرات)
ہفت منزل است (۱) در واجی (۲) تخت اسپزار
(۳) خواجہ عریان (۴) ادریس کن (۵) مزاله (۶) سنگاه
۷ میرداؤد-
(از ہرات الی قلعہ ویل)


۲۰
هشت منزل است ۱ تخت کرخ ۲ اربلاک ۳ رباط
وسطان (۴) خواجه دو برار (۵) منزل بغد ۶ سرپل
۷ تخت قلعه مرغاب ۸ بوکن ...
از هرات الی کافر قلعه
(بطرف راه مشهد)
چهار منزل است (۱) ده سرخ (۲) برچه (۳) نهشس
(۴) سرتیر پل . پس از ان علاقۀ روس شروع میشود.
از کابل الی هرات
(براه هزاره)
بیست و نه منزل است (۱) سرچشمه (۲) جو قولی (۳)
را قول (۴) باد آسیا (۵) فراغ علوم (۶) کوتل خرقو ل


۲۱
(۷) مارخانه (۸) زردشتک (۹) پنجاب (۱۰) اسفرات
(۱۱) کرمان (۱۲) سقا به لعل (۱۳) قزل گرم آب (۱۴) دولتیار
(۱۵) بادگاه (۱۶) کاسی (۱۷) آهنگران (۱۸) تر بولاق -
(۱۹) گذربیم (۲۰) منزل سرک (۲۱) تنگی زرد (۲۲) زروجه
(۲۳) خواجه چشت (۲۴) منزل (۲۵) کلات (۲۶) ولایت او به
(۲۷) مار آباد (۲۸) توران (۲۹) پهلوان پوری *
رباطهای جنوب مشرق
(از کابل الی گردیز)
(۱) چهار آسیا (۲) محمد آغا (۳) حصارک (۴) التمور :-
از گردیز الی ارگون
(۱) لک دیوار (۲) سرخ دیوار *


۲۲
(از گردیز الی خوست)
(۱) شتردوزه (۲) المره جدران
(از گردیز الی خوست براه میر که)
(۱) میرزکه (۲) میدان کلی (۳) سید کی چکنی.
(از کابل الی چاریکار)
سرک جانب شمال در کوه دامن میرود. بسیار سرسبز
و شاداب است - استالف بفاصله ۱۸ امیل
واقع است - سرک از کار وانها پر میباشد که بکوهستان
میروند : از استالف تا چاریکار ۲۰ میل مسافه
است.
(از چاریکار الی بامیان)


۲۳
(دو راه است)
(۱)
(۱) برج گلجان (۲) سیاه گرد (۳) فرنجیل (۴) قلعۀ یلنجاء
(۵) قلعۀ قاضی بیضا (٦) شتل شبر *
(۲)
(۱) جو قول (۲) گردن دیوار (۳) سیاسنگ بهسود
(۴) منزل کالو (۵) توپچی بامیان *
از بامیان الی مزار شریف
(۱) آق رباط (۲) سوختۀ چنار (۳) ده ایمان (۴) روی سنگ
(۵) شترل مدد (٦) ذوآب شاه پسندی (۷) منزل رویی
(۸) سعد باغ (۹) منزل خرم (۱۰) ایبک (۱۱) حضرت سلطان -
(۱۲) منزل صیاد (۱۳) تاشقرغان (۱۴) نواباد (۱۵) گور مار *


۲۴
از مزار شریف الی میمنه
(۱) سیاه گرد (۲) بلخ (۳) نهر چاه بولاق (۴) حضرت آباد
(۵) آقچه (۶) خنچی (۷) شبرغان (۸) حضرت امام (۹) سرپل
(۱۰) بلندغور (۱۱) قورچی (۱۲) بل چراغ (۱۳) کهنه قلعه .
از میمنه الی هرات )
(۱) بازار جای ارار (۲) جمکتو (۳) منزل نریج :
از مزار شریف جانب دریای آمو سیاه گل
و تپه کیر واقع است بعد ازین منزلها علاقه
بخارا شروع میشود .


۲۵

از کابل الی کوتل خاواک
(۱) ده کپک (۲) دکو (۳) قره باغ (۴) چاریکار
(۵) گل بهار (۶) زمان کوٹ (۷) رخه (۸) لوبنج
(۹) رواب (۱۰) لوخ (۱۱) سفید شیر (۱۲) کبریش خانه

از قطغن الی بدخشان
(۱) دشت شیر (۲) نوبهار (۳) اب چشمه (۴) تل امیر قتله
(۵) لرم برکه و تیور (۶) شوراب (۷) خانه آباد (۸) قندز
(۹) آبدره سرکنگ (۱۰) خیرآباد (۱۱) آبدره شاقلی (۱۲) نیضار
(۱۳) بغلان (۱۴) غوری (۱۵) رباطک (۱۶) چال (۱۷) شورا تو
(۱۸) تالقمان (۱۹) دشت روباه (۲۰) کلفظان (۲۱) هزار باغ (۲۲) خستی
(۲۳) حضرت امام *


۴۲

از بدخشان سوی روس

(۱) رستاق (۲) چایاب (۳) عبدالنظر بیگی (۴) آب آسیان (۵) شهرِ
بزرگ
(۶) مشهد (۷) ورایم (۸) ارگو (۹) استن جابو (۱۰) فیض آباد (۱۱) شِکَنَم
(۱۲) چاکران (۱۳) زیباک (۱۴) تشکان (۱۵) واخان (۱۶) شُغنان
(۱۷) درواز (۱۸) سفید دره (۱۹) بازک (بعد ازین
سرحد روس است)
بامیان بارتفاع (۸۵۰۰) فُٹ واقع است - از بخارا ه مدهٔ
اخچی میرود که بلندی آن (۴۰۰) فُت است، پس از درهٔ دندان شِکَن
و قره کوتل که (۱۰۴۰۰) فُٹ بلندی دارد گذشته طرف شمال بخلم میرسد
و بدست چپ سوی بلخ میرود - تخته پُل جانب مغرب از بلخ و شبرغان
بمغرب تخته پل واقع است - میمنه بجنوب مغرب شبرغان


۲۷

و مرغاب بجنوب در هرات میرسد :
راهی که از چاریکار بفیض آباد میرود اول از پروان یعنی جبل السراج
در میان دره سالنگ میگذرد - پس از اشکمکش گذشته بخوجه چاک سر
بعد از کشم بشمال مشرق میرود : راه ازینجا شروع شده در میان
ظلم گذشته بتخار میرسد - بعد از ان بطرف راست تالقان
واقع است - پس کلغ غان می اید و رستاق بجانب شمال
است - بعد از ان سیاب و جان قلعه وقوع دارد .
از کابل الی جلال آباد
(۱) بتخاک (۲) خاک جبار (۳) باریک آب (۴) جکد لک (۵) سرخ پل
(۶) نمله (۷) بباولی . ( براه لته بند هیچ طعامر منزل است
بعوض خاک جبار که حالا راه عام است )


۲۸
از کابل الی جلال آباد
(براه تنگی غارو)
(۱) پل چرخی (۲) گوگامنڈه (۳) سروبی (۴) کچ عزیز خان
(۵) کچ محمد علیخان- این راه قریب تر و خوش منظر است
دریای پر شور همراه آبشار های پر نظاره عجیبی دارد،
از جلال آباد الی اسمار
(۱) شیوه (۲) نورگل (۳) شلوتی (۴) نواباد (۵) شیگل
از جلال آباد الی دکه
(۱) گردی کچ (۲) بساول
از کابل الی جلال آباد
(۱) خورد کابل - این دره (۷۵۰۰) فٹ بلندی دارد


۲۹

ده میل اول راه بجانب مشرق میرود و از وادی
دریای کابل میگذرد - ده میل دیگر رخ بجنوب
در میان تپه های خشک و بلند همراه آب تند میرود*
(۲) تیزین - بلندی این دره (۸۲۰۰) فت است - بعد
از کوه بچه های تیزین راه بنشیب می در آید - پس
از فرود آمدن (۸۰۰) میل در وادی تیزین میافتد
که از کابل سی میل فاصله دارد .
(۳) جگد لک - این دره بسبب هلاکت های انگلیزان
برای شان بسیار هولناک است .
(۴) گندمک - بلندیش (۴۶۰۰) فت است - صرک
در میان علاقه غیر مزروع میرود - تپه ها زیر کوههای


۳۰

بلند واقع است و بعضی جاها جویبار و انست، راه دشوار گذار است .
(۵) فتح آباد - بعد از هشت میل راه مشکل است. از وادی
نمای سبز نمودار میگردد و در جوار فتح آباد اراضی مزروعه واقع است.
(۶) جلال آباد - اول : میل سر پایانی است. چهار میل از جلال
آباد زمین هموار است و بغایت سر سبز و شاداب *
(از دکه الی پیشاور فاصله ۴۹ میل)
(۱) لندی کوتل - سرک در میان مجرای دریای کابل میرود تا لندی خانه
که نصف میل از منزل است فراخی دره در میان دو و سه صد فت
میماند و کوهها هر دو پهلو تقریباً عمود وار است *
(۲) البته باغ - کوه های بلند و پست بلب سرک واقع است. راه دشوار


۳۱
گذار است قریب منزل وسعت دره یک و نیم میل میشود.
(۳) علی مسجد عرض دره در میان چهل و سیصد فت است. در راه اتماما
عمارات یونانی موجود است قریب منزل راه بیسیاسنگ میشود کوها بسیار بلند
(۴) جمرود - دره خیبر نزدیک علی مسجد با نجام میرسد و ازینجا
تا جمرود بلندی (۶۰۰) فت است +
راهی دیگر از دکه الی جمرود در میان تاتره بشمال دره خیبر میرود
و هر دو طرف آن تا نه میل جمرود کوهها واقع است یکراه
دیگر نیز بیرون دره خیبر میرود .
از کوهات سوی کابل
(۱) ٹهل (۶۶) میل بجنوب مغرب کوهات واقع است
(۲) قلعه کرم (۵۰) میل از ٹہل واقع است - ارض راه حاصلخیز است


۳۲
(۳) حمید خیل- ازینجا تا غزنی فاصلہ بیست و دو میل است *
(۴) خوشی- از کرم (۸۰) میل فاصله دارد و ازینجا تا کابل
سرک راست است *
راهی از ڈیرہ اسمعیل خان ہوی غزنی میرود- اول ٹانک سیه
شانزده میل بعد از ان درۀ گومل شروع میشود و راه بکنار
دریای گومل میرود *
راہی دیگر سخی سرور است اما خوراک و آذوقه در عرض آن بهم نمیرسد*
از درۀ بولان هم راهی از افغانستان بسند میرود *
از قندهار و فراه و کوئٹه وغیرہ راہای مختلفه بسیستان میرود *
از چاریکار و جلال آباد و اسمار وغیرہ راہای
بسیار ہنورستان میرود *


۳۳
دریاها
( ۱ )
دریای کابل
این دریا مهمترین دریاهای افغانستان است مجرای
شمالی این تا کوه هندو کش است و جانب مشرق از دریای
مذکوره ذیل صورت مکمل اختیار میکند که سه دریای اول آنها
تقریباً سی میل از کابل واصل بآن میگردند
(۱) - دریای کابل از دره اونی برآمده که بفاصله چهل و
پنج میل از کابل است در میان شهر گذشته نیم میل دور تر ازان
با دریای لوگر ملحق میشود که بشمال سطح مرتفع غلزائی روانیت


۳۴

این هر دو دریا وادیهای زر خیز را شاداب میکنند.
(۲) جوی باران آبهای هندوکش را از ادویه غوربند
و جبل السراج و پنجشیر گذرانیده کوهدامن را سیراب گردانیده
مولد نباتات و باغهای میوه جات میگردد.
(۳) دریای تگاب از هندوکش بر آمده باطراف
نورستان جاری گشته باعث شادابی آن علاقه میشود.
(۴) دریای الیشنگ از طرف چپ شامل دریای
کابل میشود و مغرب نورستان را سیراب مینماید.
(۵) دریای الینگار بطرف جنوب و یاست سر سبز برکنار داشته دریا نها
جعل الارض قراراً و جعل خللها انهاراً وجعل بین البحرین حاجزاً.
خدا تعالی زمین را قرارگاه ساخته در میان آن نهرها جاری کرد و در میان
دو دریا فاصله ساخت.


۳۵

گذشته بدریای الیشنگ متحد می شود.

(۶) دریای کنر - این طویل ترین معاونهای دریای کابل است. تقریباً شش میل از جلال آباد بموضع کامه بدریا کابل الحاق میکند لہذا دریای کامه ہم نامیده میشود. بطرف شمال این را دریای کاشغر و بیلام مینامند زیرا از بند پامیر برآمده از هردو مقام گذشته ۲۷۰ میل طول دارد.

(۷) - بعد از روانی شصت میل از جای اتصال کنر دریای کابل داخل میدان پشاور شده آبهای سوات و پنجکوژه را در خود میگیرد و در آنجا لندی سین موسوم میگردد. آخر از نوشهره گذشته نزدیک اتک بدریای اتک ملحق میشود و آنجا اباسین گفته میشود.


٣٦
(۴)
دریای هلمند
در طول و نیز در عرض کلانترین دریا های افغانستان است
منابع این درکوه بابا و کوه پغمان مابین کابل و بامیان است
در علاقه هزاره روانشده سیصد میل مسافطی نموده بگرشک
باعث سیرابی اراضی میگردد - پس ارغنداب باین پیوسته
عرضش را تقریباً یکهزار فټ و عُمقش را تقریباً ده فټ میگرداند پیش
بطرف جنوب و بدست چپ آن ریگستان واقع ست اما کنار
از نباتات و باغات سرسبز و معمورست - از منبع آن مجریش
بجنوب مغرب است و در سیستان رسیده رو بشمال می نماید
و درین حال تقریباً هشتاد میل پیموده از دهانه های متعدد در


۳۷

بند اب سیستان می افتد. کل طولش تقریباً ۶۱۵ میل است
معاونها هلمند
(۱) - ارغنداب معاون کلانترین هلمند ز هزاره جات
بشمال مغرب غزنی سر میکشد و از علاقه مرتفعه غلزائی قمند تا بر کزشته
چهل و پنج میل از گرشک داخل هلمند می شود. آبش تنگ
اما تند است و در گرما پایاب و گاہی خشک میگردد. بطرف
جنوب آبیاری بسیار نموده وادی را مزروع و آباد میسازد
آبش قدری شوری دارد. طولش تقریباً دویست و
سی و پنج میل است.
(۲) - ترنک - بجنوب مغرب قندهار بفاصله سی میل آن
بارغنداب نزدیک میگردد پر این هر دو سطح مرتفع غلزائی


۳۸
را احاطه نموده متوازی یکدیگر روان اند. طول تو تک تقریباً
دویست میل است . نسبت بار غنداب آبش کمتر
اما سیر ابیش بیشتر است .
(۳) دریای لورا در عین جنوب افغانستان روانست
اگر چه تعلق بمجرای هلمند دارد اما آبش بان شامل نمیشود .
از قله های کند و جبه در کوه سلیمان برآمده جانب مشرق در وادی
پشین جاریست. در انجا بسبب نشیب آبش بزمین افاده
نمیکند اما در شورا بک سیرابی مینماید. طولش دویست میل
بوده در ریگستان منتهی میشود .


۳۹
(۳)
خاش رود
از نشیب های جنوبی کوه سیاه می براید و بطرف
جنوب روانشده آبیاری کنان در مرداب سیستان
میرسد. در موسم باران طغیانی بسیار داشته کاروانها را
از عبورش مانع می آید.
(۴)
فراه رود
از سیاه کوه برآمده بطرف جنوب روان میشود. باعث
سیرابی اراضی و در حالت طوفان موجب زحمت بقافلها
میگردد. عرض این در فراه یکصد و نیم گز و عمقش یک گز میشود


۴۰
(۵)
دریای هاروت
از جنوب مغرب هرات برآمده بعد از روانی ۲۴۵ میل در بندآب
سیستان می افتد جویهاش اراضی سبزوار و انار دره
را آبیاری میکند - دهانه اش در پانزده شاخ منشعب گشته
چمن ها و سبزه زار ها میسازد و منبت اشجار بید و گز و چنار میگردد

(۶)
دریای کشک
این دریا معاون هاروت ست و قریب میدان بآن ملحق
میشود -


۴۱

(۷)
هری رود
از تشامل رودهای زیادی تشکیل میشود که دوی اینها درنیز
نزدیک دریای بلخ باین شامل میشوند - اول صد میل بغرب
روان است و پس از جاور تا اوبه بسرعت بسیار در نشیب میفزاً
اینجا نهرهای دیگر درین داخل میشوند اما همچنان جویهای بسیا
از ین خارج میگردند - سپس ۶۵ میل رفته بجنوب هرات جاری
میشود و سرک قندهار برین عبور میکند - بعده درمیان جنگل درا مٰ
راه شمال میگیرد - حصه جنوبی هری رود که وسیع است بسیا رآبها
مینماید حتي در تابستان بسبب کثرت سیرابی و اراضی قریب باختتام
میرسد - حصۀ شمالی خشک است و ریگ بسیار دارد - بشمال هرا ت


۴۲
بمقام سیاه بیک کشتی کلان دران رفته میتواند - بجنوب کابل ثانی
نهر های دیگر را در بر گرفته که آخرشان جوی مشهد ست در شیوۀ
دامن کوه انجام می پذیرد.
دریائے یکه بجنوب دریای کابل سو دریای سندھ جاریست
کرم و گومل و غیره میباشد
( ۸ )
دریای کرم
از اطراف جنوبی سپین غر برآمده وادی کرم را شاداب میکند
بوستان و مرغزار و آبادانی علاقه منحصر برین است - دویست میل مسافت
طی کرده نزدیک عیسی خیل واصل دریای سندھ میشود.


۴۳
(۹)
دریای گومل
از کوه سلیمان برخاسته اگرچه در طول مساوی دریای کرم است
اما مع معاونهایش رقبه وسیعتر را سیراب میکند ۔ بعد از گذشتن
تپه ها معاون دیگر بنام ژوب بهمان قدر طول و عرض از کند ژو
برامده باین لاحق میشود ۔ از دیره جات گذشته گاهی در بین راه
خشک میشود و گاهی بدریای سندهم می پیوندد ۔
( دریاهای ترکستان و بدخشان )
(۱۰)
دریای آمون
اندر میان کوه سمانشان و هندوکش میبراید ۔ از وادیهای بسیع


۴۴

گذشته بسیار معاونها را با خود میبردارد- بشمال مغرب رجوع
کرده سرحدات بخارا را تماس نموده خیوا را سیراب ساخته
بجنوب بحیره ارال نزول میکند.

در زمانه قدیم این دریا مابین ایران و توران حد فاصل بود
موضع منبع آمو پیشتر بام دنیا مشهور بود حالا قلب عالم میخوانندش
در آغاز خود آمو بدو حصه منقسم میشود یکی بطرف شمال که مسمی آب
سرخاب و کسو و خنگاب است و دیگر بجنوب که در علاقه پامیرمیرود
و سرحدات افغانستان و بخارا و چین را از هم جدا میکند.
مشهورترین دریای پامیر پنجس است که دیگر معاونها هم دارد
یکی از مشرق که ۱۲۰ میل طویل است و دیگر از شمال مشرق
۸۰ میل درازی دارد- بمقام قلعه سرپنجه دو معاون دیگر پیوست.


۴۵
و شاخده از طرف شرق وصلش میشوند ـ نیز از مشرق
دیگر معاونی می آید که حصه شمالیش را آقسو و وسطی را مرغاب
و جنوبی را بارتنگ مینامند ـ
پامش دریای ونجاب و یچب کوف را در خو میگیرد ـ بعد ازان
دریای یا خشو بدست راست و بجنوب بدخشان دریای
کوکچه بدست چپ لاحقش میگردد ـ بعد از شمولیت دریای
سرخاب دریای آمو بهمه این آبهای متحده روانست
( ۱۱ )
دریای قندز
بطرف مشرق از انهار کوه بابا صورت مییابد ـ در میان این
و رود دیگر یکه لاحقش میشود آثار عتیقه ضحاک بر یک تپه وسیعه واقعیت


۴۶
که علامات کوه آتشفشان دارد - ازینجا دریای قندز
بجانب شمال در هزاره جات میرود - پس دو معاون دیگر
دریای سیغان و کامرد درین داخل می شوند -
( ۱۲ )
دریای اندراب
بطرف راست نزدیک غوری وادی وسیع را تشکیل میکند
(اورنگ زیب پلی برین ساخته بود) دریای بغلان و نارین
و خوست آمده باین شامل می شود -
( ۱۳ )
دریای خان آباد
دریای خان آباد مع معاونهایش فرخار و بنگی در تالقان


۴۷

خوست روانست ـ یکدیگر معاونش شوراب از شکرش میگذرد

( ۱۴ )

دریای خلم

دریای خلم بجانب غرب جاریست و قبل از رسیدن بآمو
در آبیاری صرف میشود ـ بشمال بامیان بمقام دوآب ثناً
بنامین در یا دومنبع دارد ـ راه ترکستان تقریباً همه
بکنار این دریا میرود کوهائیکه گردش ایستاده است اکثر خشک
و برهنه است و بعض جایها سبزه و اشجار بسیار دارد ـ

( ۱۵ )

دریای بلخ

بجانب غرب روان بنام دناس مشهور است منبعش بندگان
بندیز


۴۸

برای افسانه تا زبانزد خلایق است ـ وادیها فراخ و حاصلخیز
پیدا میکند هژده نهر بلخ تقریبا چهار صد ده را سرسبز و شاداب
میسازد ـ

( ۱۶ )
دریای سنگلاک
از بند ترکستان برخاسته و از سرپل و میمنه گذشته شهر شبرغان را
سیراب میکند ـ آبش قابل خوردن نیست ـ آخر در صحرا جذب
میشود ـ

( ۱۷ )
دریای مرغاب
از شاخهای شمالی کوه بابا برآمده که میدان وسیع را شاداب


۴۹
میسازد که پیشتر حصه گرجستان بود و حالا در هزاره جات است -
طرف پایان روانی آب خیلی تند میشود - از پنجده و مرو
گذشته در ریگستان جذب میگردد -
بنداب ها
( ۱ )
آب ایستاده
بر سطح مرتفع غلزائی بجنوب مغرب غزنی بارتفاع ۷۰۰۰
فٹ واقع است محیطش زیاد از چهل میل و عمقش تقریبا دوازده
فٹ است - دریای غزنی آبش را مهیا میسازد بسبب
آب شورش نواحی آن شوره زار و غیر مزروع است -


۵۰
( ۲ )
بند اب نور
بدامن گل کوه در غرب غزنی واقع است و رقبهٔ بزرگ را احاطه
میکند.
( ۳ )
لوره هامون
بجنوب کوه پشت وقوعه دارد و دریای لورا در این می افتد.
( ۴ )
هامون زره
بحد جنوب مغرب افغانستان واقع است و تقریباً
یکصد میل پهنائی دارد.


۵۱
(۵)
هامون سواران
بجانب غرب واقع ست و برخے آبهاے خاش رود
و فراه رود و هاروت درین مے آید ۔
(۶)
بند اب سیستان
هامون زره و هامون سوران ہم گا ہے توسیع یافتہ بائین مل
میشوند ۔ با وجود توده ہاے گل و ریگ کہ از دریای ہلمند
بطرف سشال این فراهم مے آید نشیب این بند اب از میدانها
ہزار چهار صد فث و بلندیش از مجرئ دریا تا یکصد فث میباشد
در زمانہ قدیم بر تمام سیستان حاوی بود حالا فقط بدہانہ دریا ہا آب


۵۲
جمع میشود - طولش تقریبا ۶۰ میل و عرضش تقریبا ۲۸ میل است
(دیگر آبهای ایستاده بر قبات کم نیز بود است)
تقسیم ملکی افغانستان
وطن ما بر پنج ولایت و چهار حکومتی اعلی منقسم است :-
ولایات
(۱) - ولایت کابل (۲) ولایت قندهار (۳) ولایت
هرات (۴) ولایت ترکستان (۵) ولایت قطغن و بدخشان
حکومتی های اعلی
(۱) حکومتی اعلای سمت مشرقی (۲) حکومتی اعلای
سمت جنوبی (۳) حکومتی اعلای فراه (۴) حکومتی اعلای
میمنه -


۵۳
ولایات در تحت ادارهٔ نائب الحکومه ها و حکومتی های اعلی در
زیر اداره حاکم های اعلی میباشند و نائب الحکومه کابل والی
گفته میشود)۔
حکومتی ها
ولایات و حکومتی های اعلی بر حکومتی های کلان حکو
نیز مشتمل ست حکومتی های کلان حکومتی ها را و حکومتی ها
علاقه داریها را اداره میکنند ۔ پس هر علاقه قریه ها را شامل است
ادارهٔ علاقه علاقه دار و اداره قریه را یک یا دو نفر قریه
دار مینمایند ۔ حکومتی ها بسه درجه انقسام یافته است اول و دوم
و سوم و علاقه دار ها دو درجه دارند اول و دوم ۔
ولایت کابل
است
ولایت کابل اکثر کوهها دارد اما اراضی مزروع هم بسیار د ا


۵۴
گندم و جو زیاد کاشته میشود فراوانی غله در غزنی و لوگو
و بامیان میباشد۔ روغن زرد بیشتر و زہزارہ جات و جوارآن
میشود۔ مردم دهات زیاد تر در بزراعت و مالداری مشغول اند۔
سبزیها و ترکاریها در کابل و چاریکار می شود و رونق باغات
در کو هدامن و غیره روز افزون است ۔ گوسفند ہا برای پشم
و گوشت و شتر و قاطر و یا بوجہت بار برداری تجارت
مابین ترکستان و ہندوستان و خراسان و گاو در نواحی کابل
یافت میشود۔
(۱)
شهر کابل
شهر شہیر کابل بہر دو لب دریا با رتفاع ۶۳۹۶ فٹ بالای


۵۵
سطح بحر کائن است - عرض البلد شمالی ۳۴ درجه ۳۰ دقیقه
و طول البلد شرقی ۶۹ درجه ۶ دقیقه میباشد -
احاطه شهر تقریبا پنج میل است دورا دورش کوهها و در
زمانه قدیم فصیل داشت با هفت دروازه - آثار این دیوار
باقیست شهر کابل تقریبا مثلث وار افتاده است
و بزاویه جنوبی شرقی بالاحصار یکصد و پنجاه فٹ بلندی
دارد- بازار های مسقف آن بسیار است اگرچه چارچته از دست
انگریزان خراب گشته اما علی الرغم شان دیگر بازار ها گرم بازار
خرید و فروخت و صنعت و حرفت و هجوم مردم خود مختار و آزاد
بسیار شده مساجد و حمامها و سراینهای تجارتی بکثرت است
چنداول که پیشتر در غرب یک قصبه علیحده بود حالا بشهر پیوند
لايغرنك تقلب الذين کفروا في البلاد - متاع قليل دگروک کافران در شهر با فریبه ندهد مایه اندک است


٥٦

تقریبا دو هزار خانه دارد که سکنهٔ آن بیشتر قزلباشیه اند کل
شهر تقریبا پانزده هزار خانه دارد و تعداد نفوس آن بیک لک
بالغ میشودـ جویهای دریای کابل باغات و چمنزارها
سیراب میکنند که در نواحی شهر بافراط اند ـ در باغ بالا که قصر عالی
دارد منظر پست خوش فضاییکه از چمن ها و باغ های برکی
رونقش رو بالا میشود ـ علاقهٔ چاردهی مناظر دلکش را داراست
و علاوه بر باغات رعیتی مهتاب باغ و قصر چهلستون و گلباغ
و غیره نضارت حوضهٔ چاردهی را مضاعف میکنند بسبب
خوبی آب و هوا و کشادگی فضا درینجا اعلیحضرت غازی شهر
جدید دارالامان عمران میفرمایندـ طرف بینی حصار نیز عمارات
و باغات بسیارست ـ از شهر آرا گذشته که برج شاندار و قصر


۵۷
با وقار وارد شته بردار الامان رفته رایی پنهان میرود در آنجانیر باغها
و عماران قشنگ موجود است از توجه شاهانه خانه های جدید تعمیر باغ
عمومی آن را نخلستان بینظیر گشته پغمان مسقط الراس ذات شهریار
غازیست ارک مبارک که نشیمن ذات شهر یا ریست در شهر
کابل واقع است و قصر دلکشا که برای در بار های
عمومی مستعمل میشود عمارت قیمت دارست مقبره امیر عبد الرحمن
خان مرحوم نزدیک ارک مبارک و مقبرۀ تیمورشاه مغفور
بلب دریا ایستاده است متصل این از شفقت شاهانه برای
شهر باغ عمومی تیار میشود مقبره بابر شاه یک میل بعهده
شهر قصر و باغ شاهانه دارد که آنرا نیز عاطفت همایونی برای
تماشای رعایا مبذول داشته است در شهر و مضافات


۵۸
آن دیگر مزارات بسیارست مثلاً عاشقان و عارفان شهیدان
صالحین ماتم رسو جایکه بهم آمیزست ۔ در اوقات معینیه نجا
سیر گاهیهای مردم میشود ۔
آب و هوای کابل اگرچه در نفس شهر خوب نباشد خوشگوار
و صحت بخش است ۔ در موسم برف که تقریباً سه ماه میباشد بیر
اشیا سفیدی پیری طاری میشود ۔ از قدرت کریمانه الهی
بحولاً ز نو بعد مونها بهار کابل با زلف شباب را نشان
میدهد ۔
در عهد امیر معاویه کابل تجارتگاه عظیم الشان بوده فقط نیل بقییت
هشت لک دینار درینجا فروخت میشد ۔ یعقوب لیث کابل را
تاخت و تاراج کرده حکومت خود قائم نمود ۔ تا زمانه سلطان


۵۹

محمود این شهر گاهی در قبضه هندو و ان میرفت و گاهی مسلمانان
برین متصرف میشدند – بابر در تزک خود مینویسد که اشیای
خراسان و روم و بابل و چین همگی در کابل یافت میشود
چنانچه بابراین را اول پای تخت خود ساخت در عهد سلطنت
افغانان سدوزائی تیمور شاه دار السلطنتش ساخته تا حال
بهمان اعزاز در افغانستان سرفرازست – اعلیحضرت پادشاه
غازی ما کابل را بی مزیت بخشیده – وزارتخانها
و مکاتب عدیده ذکور و اناث ملکی و عسکری تاسیس گردید

خوشا عشرت سرای کابل و دامان کهسارش که ناخن بر دل گل میزند مژگان هرخارش
خوشا وقتیکه چشم از سوادش سرمه گین گردد شوم چون عاشقان غرفائی جان آفرین
خضر چون تشنه کامست از نامی کوثرش اگر خرمتر نیاید از بهشت نمیطراود نامش


٦٠

ز وصف لاله اورنگ بر رو سخن دارم نگه را چهرہ خون بازنم بر سبزہ خوانیش
نمازی واجب میشود بر پاکدامانان سفیدی میکند چون دل شب آسمانیش
حصار مار پیچی اژدہائے گنج راما که مے لرزد به گنج شایگان هر خفته دیوارش
تعالیٰ الله از باغ بلند و قصر شہر آرا که طوبیٰ خشک میماند به ریشے کنتکجا ش
اگر در رفعت برج فلک سایش نمے سند چرا خورشید را از طرف افتاده دستارش
تکلف بر طرف انقسم ملکی را باین زینت امیر حون مامان الله غازی مع در درکاش

بجان مر سر شدم یکبارگی از دل گرفتاریش
دہم خون عزیز خویش تا سازم چو گلزارش

تضمین اعلیحضرت غازی


٦١

استالف

قصبه ایست در کوهدامن بفاصلۀ بیست میل شمال مغرب
کابل که مقام خوشنما و شاداب است خانه ها بر تپه زمینها
ساخته شده است آخرش زیارت ایشانست و تخت محمد
ایشان نظارۀ عجیب را داراست وادی با بانرا جوی
صاف و تندی سیراب میکند که بهر دو لبش باغات
انگور و سیب و غیره موجود است اراضی مزروعه
در نواحی بسیار است و در میان آن بعض جایها قلعه
و برجها ایستاده است که در بهار اهالی شهر در انها اقامت
می پزیرند.


٦٣

چاریکار
این قصبه بفاصله بیست میل شمال استالف واقع است.
یک جوی از غوربند گذشته چاریکار را سیراب میکند.
تعداد نفوس تقریباً ده هزار است. سه راه بلخ قدیم ازینجا میگذشت
سکندر نزدیک ہوپیان که قریب انیست شہری آباد
کرده بود.
جبل السراج که پیشتر پروان نام داشت بسبب ارک
شاهانه و قوت گاه برقی مشہور است که بزور آن ماشینخانۀ
اسلحه سازی و پشم بافی و روشنی برقی وغیره در کابل
روانست دیگر قصبہ ہا و قریہ ہای کلان مانند مذکوره فوق
در ولایت کابل بسیار است *


٦٣
(۴)
غزنی
غزنی برسطح مرتفع وسطیٰ افغانستان بر سر کے مابین کابل وقندہار
واقع است از کابل بجنوب مغرب مسافه ۸۵ میل دارد و از
قندہار بشمال مشرق ۲۳۳ میل۔ ارتفاعش از سطح
بحر ۷۷۲۶ فٹ وطول البلد شرقی ۶۸ درجہ ۲۰ دقیقه
وعرض البلد شمال ۳۳ درجه ۳۴ دقیقه است -
شہر بجد گل کوه در دامن آن وقوعہ دارد و قلعه در گوشه
شمالی شہر یکصد و پنجاہ فٹ بلندی دارد ۔ دور شہر و قلعه
فصیل با برجهاست که یک میل محیط دارد ۔ گرداگردش
خندق است که از دریای غزنی پر میشود۔ خانہ ہای غزنی


٦۴
مثل دیگر بلاد افغانستان دو و سه منزل است بازار هایش
کج و پیچ است بجز دو بازاریکه در وسط شهر تقاطع المثل میکند
تعداد نفوس تقریباً ده هزار است - سرمای غزنی در ضرب
رفته است. عرصه سه ماه سخت برف میباید در تابستان
شب ها گرم میباشد و گاهی طوفان گرد و باد میخیزد +
در زمانهٔ قبل الاسلام غزنی دار السلطنت الزخاج بوده بنام
زابل عادی شد - تجارت هندی درینجا بسیار بود ـ در قرن چهارم
هجری عمرولیث غزنی را بنا نهاد به عهد سلطان محمود کمال
عروج یافت شهر نفسیکه سلطان ممدوح آباد کرد از دست
علاء الدین غوری و چغتائیان بر باد رفته حالا فقط دو منار
آن با قیست که تقریباً یک و نیم صد فٹ بلندی دارد. شهر حاضر


٦٥

صرف قلعۀ قدیمه است بر سرک کابل یک میل از غزنی
روضۀ سلطان محمود است که عظمت و جلال آن پادشاه غازی
بیاد میدهد ـ مقبرۀ پدرش سبکتگین و دیگر سلاطین و مزار های
بسی علما و اولیای کرام در غزنی موجود است،
حصۀ ملک که دران غزنی واقع است بنام شلگر معروف است
و افاغنه اندی بیشتر درینجا سکونت پذیر اند ـ تجار پوند
در تابستان بغزنی اقامت میگزینند چه بر سر درۀ گومل
کائن است که راه تجارت است هـ


ح = حاکم
ع = علاقه دار
۱- ۲ - ۳ = درجه اول - دوم - سوم +

ایالت
کابل
تقسیم ملکی ولایت کابل از روی این نقشه اصلاح یافته
تدریس شود +

ح - ۳
بامیان

ح - ۳
پغمان - بیکتوت
ارغنده

ع - ۱
چهار آسیاب

حکومت کلان
دایزنگی
مرکز اقشرات

ح - ۲
میدان

حکومت کلان
غزنی

ح - ۳
کوہدامن غُبند

حکومت کلان
سمت شمالی

ح - ۱
لوگر

ح - ۲
وردک


[BLANK PAGE]


٦٦
تقسیم ملکی ولایت کابل
قریه ها
(۱) قلعه هوشمند (۲) بینی حصار (۳) زنده
بانان (۴) یکه توت (۵) بی ماهر رود (۶)
وزیر آباد (۷) ده کپک (۸) برکی (۹) ده مزنگ
(۱۰) گذرگاه (این قریه ها حالا متعلق علاقه دار چار دهی اند)
علاقه ها (درجه اول)
(۱) بگرامی مع خورد کابل و تیزین (۲) بتخاک
مع قلعه احمد خان ۔ بگرامی ۔ شینه و پل چرخی
و کمری ۔ مموزائی ۔ شیوکی ۔ سهاک ۔ دیعقوب
ولایتی ۔ بینی حصار ۔ خمدان ۔ قلعه حسن خان


(٣) ده سبز مع خواجه چاشت - بختیاران -
تره خیل - ده یحیی - پای منار - الغوئی قلعه
التفات - قریه دانشمند (٤) پغمان - قریه
بیگتوت - ارغنده - مرغگیران (٥) چاردهی از
دهزنگ الی قلعه قاضی - ده دانا - توابع چهل ستون
الی ریشخور - توابع دارالامان از قلعه شاده الی
تنگی موستی - سفید سنگ - رحمت آباد - چا
آسیا - خیر آباد - چهل دختران - نونیاز - للندر
حکومتی ها
(١) وردک (حکومت درجه دوم) علاقه داریهای
ماتحت آن (درجه دوم) (١) جغتو (٢) دایمیرداد


۶۸
(۳) دره شنیز الی شش گاو
(۲) میدان (حکومت درجه دوم) علاقه داریها ماتحت
آن (درجه دوم) (۱) تکانه - جلریز - سرچشمه - اونی
دیر میر داد غزلین - سنگلاخ - (۲) صدمردہ +
(۳) - بامیان (حکومت درجه اول) علاقه داریها آن
(۱) یکه اولنگ (درجه اول) (۲) سیقان کهمرز
و مدر (درجه اول) (۳) شنبل و شبر (درجه دوم)
(۴) - لوگر (حکومت درجه اول) علاقه داریها آن درجه
اول) (۱) از سفید سنگ تاتنگی واغوجان - سرخاب
زرغون شهر - کاریز - (۲) از تنگی واغوجان الی
حصارک مع خوشی (۳) چرخ - خروار - التمؤ +


۶۹
جبل السراج (حکومتی کلان سمت شمالی) قریه های
آن (۱) جبل السراج (۲) سید خیل (۳) گل بہار
(۴) سالنگ (۵) شتل (۶) متک
(۷) تندره (۸) سعد الله
علاقہ داریهای آن (درجه اول)
(۱) چاریکار (۲) دولت شاہی - لغمانی
سنجد دره - جیگل - قریه جات -
خالصه - رباط - خروٹی - قلعه یوز باشی -
(۳) توغ بردی - صیادان - بالتوخیل -
جمشید خیل - قلعه بلند - خواجه خضری - بگرام


۷۰
حکومتیهای سمت شمالی
(۱) کوهدامن (حکومت درجه سوم) علاقه داریهای
آن اقرده باغ - باغ عالم - باغ عارق -
(درجه دوم) ۲- آقاسرای - زمه - بازاری
جویبار - قلعه پیرک - مشوانی - سرای خواجه
بابا قچقار - دکو - گذر میوه خاتون - لوچکان -
کارنده (درجه دوم) ۳- گل دره و قریه جات
شکردره و کاریزها (درجه اول) ۴- استالف
استرپغ - خلازائی - فرزه - سرسنگ.
(درجه اول) -
(۲) تگاب و نجراب و مسکین (حکومت درجه سوم)


۷۱

علاقه داریهای آن (درجه دوم)
(۱) کوه صافی (۲) ازبین و بادپش - دوآبه -
گوگامنده
(۳) غوربند (حکومت درجه دوم)
علاقه داری آن (درجه اول) سرخ و پارسا
(۴) ریزه کوهستان و شیرخان خیل (حکومت درجه اول)
یک علاقه داری آن (درجه اول)
(۱) - دره کلان - دره فرخ شاه - دره پشک -
دره پته (نجراب)
باقی علاقه داریهای (درجه دوم)
(۲) خم زرگر - بولغین - سنجن (۳) اشترگرام جمال آغا.


۷۲
دئمات دشت رم، برخه۔ بازارک دره ده ، دره پشه غان در این
(۶) محمود عراقی - درنامه - گیاوه دی زرشوی نجراب (۸) سفید چیز یا درا
غزنی (حکومت کلان) ۔ قریہ ہاے آن ۔
(۱) روضه (۲) رحمک (۳) (۴) تاسن (۵) خواجه میری
علاقه داریہائے آن (درجہ اول)
(۱) اندری و میری (۲) قره باغ (۳) جغتو ناور - سراب (۴) تا
میر آدینه * حکومتی ہاے آن
(۱) جاغوری (حکومت درجه سوم) علاقه داری آن
پشی - شیر داغ (درجه دوم)
(۲) اجرستان و چقمق زارے ملک (حکومت درجه سوم)
(۳) مقر (حکومت درجه دوم) علاقه داری ہاے آن (درجه دوم)
(۱) ناوه - گیلان - (۲) ہسپیل خیل - آب بند *
دائیزنگی (حکومتی کلان) علاقه آن دای کندی و توابعش (درجه اول
حکومتی آن بهسود (درجه سوم) علاقه آن خوات جرغ تو برجی گی (درجه دوم)


۷۳

جلال آباد

در میدان بجنوب دریای کابل بر ارتفاع ۱۹۴۶
فٹ واقع است و مسافه یکصد میل از کابل و نود و یک
میل از پشاور دارد . در میان جلال آباد و کابل درۀ
جگدلگ و خورد کابل حائل اند- ازینها گذشته چون بحد
جلال آباد برسد ہوای مختلف محسوس میکنند که در
تابستان گاہی باد سموم میگردد ۔ مابین جلال آباد و پشاور
درۀ خیبر و غیره فاصل اند :
شہر جلال آباد بفصیلی محاط است که تقریباً (۲۱۰۰) گز
احاطه دارد - تعداد نفوس اندرون دیوار تقریبا پنجہزار ست


۷۴
میدانیکه در نواحی جلال آباد مبسوط است تقریباً
۱۵ میل طول و چهار میل عرض دارد ـ حصه وسطی
از دهات و قلعه ها و باغات مملو و کل علاقۀ خیلی شاداب
است ـ علیٰ هذا القیاس لغمان هم بسیار سرسبز است
علاقه بجنوب دریای کابل را ننگهار موسوم میکنند *
در علاقۀ جلال آباد بطلیموسی مقام داشت ـ اولیا
اسلامی نیز درینجا بسیار گذشته اند ـ آثار تمدن
بدهه در وادی زیاد یافت میشود ـ بابر درینجا باغها
آراسته کرد ـ جلال الدین روشانی که در زمانۀ
شاهان مغلیه پادشاه پشتون گفته می شد این شهر را
تاسیس نمود و بنامش جلال آباد مشهور شد *


۷۵

حالا جلال آباد ولغمان بسبب رحلت الشتاء شاهانۀ
رونق مزید پذیرفته قصرها و باغهای عالیقانه با لک گشته است
جلال آباد (حکومت اعلای سمت مشرقی)
قریه های آن
(۱) بهسود (۲) نهر شاهی (۳) بابری (۴) ده عربان (۵) قلعه
شاه مردخان (۶) خوش گنبد (۷) سمر خیل (۸) هده شریف ۱
(علاقه های آن)
(۱) رود پرنار (۲) لعل پوره (۳) اسمار (۴) رودکامه
درجه دوم
(حکومتهای آن)
درجه اول
۱- نورستان (حکومت درجه سوم) علاقه های آن (درجۀ اول)
(۱) قدیمی دره پیچ (۲) جدید الاسلام (۳) کاموز (۴) کانتیوز


این نقشه صحیح است معلم همین را درس بدهد.
ع - ٢
خسکی جدران
ع - ٢
تنی
ع - ١
حاجی میدان
ع - ١
میدان خوست
ح - ١
کُشمدوانه
ح - ١
گردیز
ح - ٢
چکنی
ع - ٢
دارخواه
ع - ١
زیروک
ع - ١
جانی خیل
ع - ٢
آرگون
ع - ١
برمل و غیره
ع - ٢
شیرزک و طوطاخیل و درواحمدخیل
ع - ١
زرمت
ع - ٢
دره شمل (پیل)
ع - ١
جابی


٧٦
۲ - مهمند دره (حکومت درجه سوم) علاقه آن رود کوط (درجه دوم)
۳ - سرخ رود (حکومت درجه سوم)
۴ - رود حصارک - جگه لک - فرمان بیگ ازر - قاسم
خیل لوگر (حکومت درجه سوم)
۵ - کنرها حکومت درجه اول علاقه‌هائی آن
(۱) دره نور (۲) دره مزار (۳) دره بادیل و نوآباد (۴) کنر سفلی
درجه دوم
درجه اول
۶ - لغمان (حکومت درجه اول) علاقه‌هائی آن (درجه اول)
(۱) دره علی شنگ (۲) دره علینگار (۳) از قرغه و مندراور
و چار باغ و کچ عزیز خان الی دورنطه
۷ - رود شینواری حکومت درجه اول علاقه‌هائی آن (درجه دوم)


۷۷
۱ نازیان ۲ تاندر ۳ پچیر *
۸ خوگیانی کجه (حکومت درجه اول) علاقه های آن (درجه دوم)
(۱) مامانیل (۲) پچیر و اگام و پلنگ زائی (۳) وزیری
خوست (حکومت اعلیٰ ای سمت جنوبی) قریه های آن
(۱) اسمعیل خیل (۲) باک مندو زائی (۳) قدم (۴) لکن ۵ متون
(علاقه های آن (درجه اول)
(۱) میدان خوله و زاڑه کوٹ (۲) جاجی میدان و باک
(۳) زیروک (۴) تنی
(حکومتی های آن)
۱ چکنی (حکومت درجه دوم) علاقه های آن (درجه دوم)
(۱) لج منگل (۲) جاجی *


۷۸
۲- ارگون حکومت درجهٔ اوّل، علاقه های آن
(۱) تنگی جدران (۲) و ازخواه (۳) یوسف خیل کته و از
(۴) جانی خیل (۵) برمل و مرغه
درجه دوم
۳- گردیز حکومت درجه اوّل، علاقه های آن
(۱) دره شمل جدران (۲) میرزکه – طوطا خیل (۳) رود احمد زائی مت
درجه دوم درجه اوّل
(قندهار)
قندهار که یکی از کلانترین شهرهای افغانستان است
بر ارتفاع ۳۴۰۰ فُٹ در عرض البلد شمالی ۳۱ درجه
۳۷ دقیقه و طول البلد مشرقی ۶۵ درجه ۴۳ دقیقه واقع
کلات غلزائی بفاصلهٔ ۸۵ میل و غزنی ۲۲۶ میل است


۷۹
و براه این هر دو مسافه کابل بطرف شمال مشرق ۳۱۵ میل است
گرشک بفاصله ۷۰ میل و فراه ۲۲۵ میل است
و براه این هر دو مسافه هرات بجانب شمال مغرب
۳۷۰ میل است - از قندهار تا پشین فاصله
۱۱۰ میل است و از پشین بسوی هندوستان سه راه میرود
موقع شهر قندهار تقریباً مربع است و فصیل این تقریباً
چهار میل محیط دارد - بلندیش تقریباً ۳۰ فٹ
و عرض ۱۵ فٹ است و خندق دورادورش
۱۰ فٹ عمق دارد - چهار بازار در مرکز شهر یکدیگر را
تقاطع میکنند و در آنجا یک گنبد بلند وقوع دارد
بازارها فراخ است چهار بازار شهر را در چهار محله


۸۰
تقسیم میکنند که در آنها درانی و غلذائی و کاکٹر و پارس
وان سکونت دارند - تعداد نفوس تقریباً ۵۰۰۰۰
پنجاه هزار است - پارسیوانان بیشتر در محله توپخانه ساکن اند
اگر چه ارغندآب بسیار علاقه را سیراب میکند
اما زراعت بذریعه کاریز هم میشود - در قندهار
هر قسم غله و میوه پیدا یش دارد که برای اهالی
آن کافی بل وافی است - کندم و جو و دیگر
حبوب و انگوزه و شبدر و تمباکو و انگور و سیب
وزرد آلو و انار بوفور پیدا میشود - از معدنیات
طلا و فلز هر و سرمه و زاک و سرب و سنگ آهک
و سنگ شاه مقصود که از ان تسبیح ها میسازند و ابرق


۸۱

وگچ ونوشادر وگوگرد ومومیائی وغیره بکثرت است.
دو میل بشمال شهر یک معدن محفور طلا موجود است.
اشیای برآمد. پشم وپنبه وروغناس وانگوزه
ومیوه های تازه وخشک وابریشم وبنفشه وریزوغیره
اشیای درآمد. نیل وچرم وقند ونمک
وآهن ومس وشال وبوط وموزه ویرک
وپوستین وابریشم وتریاک وفروش وقماش خارجی
(با صادرات و واردات خود قندهار یک تجارتگاه عظیم
افغانستان است) بعضی میگویند که راجه قندهار
قندهار را آباد کرد ودیگران برانند که سکندر
بنایش نهاد. تقریباً چهار میل بغرب شهر در میدان ماکا


۸۲
دامن و نشیب کوه آثار عتیقه قندهار واقع است
که از دست نادرشاه تباه شده بود. مقبره احمدشاه
مع دوازده قبر اولادش عمارت شانداریست
و خرقه شریفه حضرت رسول الله صلی الله علیه و اله وسلم
قندهار را تقدیس خاص میبخشد
قندهار در قرون اخیره گاهی در تصرف شاهان ایران
و گاهی در تسلط پادشاهان هندوستان میرفت
حاجی میرویس خان هوتک یوغ ایرانرا از دوش خود
انداخته اعلان استقلال افغان نمود و پسرش شاه محمود
برین اکتفا نکرده اصفهان را در قبضه خود آورد و سکه زد
از مشرق ایران چو قرص آفتاب - شاه محمود جهانگیر


۸۳
سیادت انتساب، نادر شاه باز سلطنت ایران را
بعد محاصرۀ قاهره یکسال در قندهار قائم کرد - بعد از قتلش
احمد شاه سدوزائی درانی پادشاه افغان شد
قندهار را پایی تخت افغانستان ساخت
تا پسرش تیمور شاه بکابل سر بر آرائی را ترجیح داد *
هوای قندهار گرم است - اگر گاهی برف ببارد
زود آب میشود - در زمستان مقیاس الهوا بوقت نیمروز ۳۹ در
و در تابستان ۹۸ درجه میباشد *
کلات غلزائی
مسافه ۸۹ میل از قندهار واقع است. درینجا
یک قلعه مستحکم لبیب راست ترنک بر ارتفاع


[BLANK PAGE]


۸۴
۵۷۷۲ فٹ از سطح بحر ایستاده است و بسبب
جنگ با انگریزان شهرت دارد.
گرشک
بر شاہراہی مابین قندہار و ہرات واقع است
و یک قلعه مضبوط دارد که بوجه جنگ با انگریزان
و محصوری لشکر ہندی مشہور است.
ولایت قندہار
قریہ ہا
(۱) دہ خواجہ (۲) دہ ماسنز (۳) محلہ جات (۴) کنز قلیچ آباد
(۵) ذاکر (۶) ذلہ خان (۷) تیموریان (۸) میر بازار
(۹) چہل زینہ (۱۰) سرغان


۸۵
حکومتی ها

(ترنک وجلدک) (درجه دوم) ۱- ارغستان (درجه دوم)
علاقه آن معروف (درجه اول) ۲ ۳-(دہله حکومت درجه دوم)
علاقه های آن (درجه اوّل) (۱) نیش وغورک (۲) خاکریز *
۴- قلات توخی حکومت درجه اوّل) علاقه آن (درجه اوّل)
هوتک * ۵- گرم سیر (حکومت درجه اوّل) علاقه آن
(درجه دوم) خان نشین * ۶- کدنی (حکومت درجه اوّل)
علاقه آن (درجه دوم) شورابک * ۷- کشک نخود
حکومت درجه اوّل) علاقه های آن (درجه اوّل)
(۱) ساربان قلعه - ماریل (۲) قلعه بست- کاریز
بارکزائی- کاریز سرکاری- شکر بازار-خشک آبه *


٨٦
٨- دهراود - فارسی و افغانی (حکومت درجه اوّل)
٩- ترین (حکومت درجه اوّل) *
پشت رود (حکومتی کلان) علاقه‌های آن
(١) واشیر (٢) قلعه گز مع کاریز (٣) ناوه بارکزائی (٤) نوزاد
درجه اوّل درجه دوّم
حکومتی آن
زمین داور (حکومت درجه اوّل) علاقه آن (درجه اوّل)
بغنی - بغران - کرز - ترنی *
ارزگان (حکومتی کلان) علاقه‌های آن (درجه دوّم)
(١) چله کور هزار بز - شوئی و پوباش (٢) چوره - بابلی
لوری - کمسان


۸۷
حکومتی آن
گراب و نج (درجه سوم) علاقه آن (درجه دوم) چهارشنبه
تی ـ غزان الی گردنهٔ جیرستان
فراه
بکنار دریای همنامش واقع است ـ راه
قندهار و هرات ازین میگذر و اول الذکر بمسافهٔ
۲۳۶ میل و آخرالذکر ۱۶۴ میل ـ دورا دورش فصیل
کلانیست مع برجها و خندق راه اندرونش مسقف است
و دو دروازه دارد ـ از نقطهٔ نظر عسکری جای
محفوظ و مهم است ـ در نواحیش آثار عتیقه بسیار است.
چنگیز خان این را تاخت و تاراج نمود ـ نادر شاه


۸۸

شش هزار نفر ازینجا بقندهار برد بعض علمای
مشهور ازینجا برآمده اند*
سیستان
جولانگاه پهلوانی رستم شده سیستان در قبضه تاتاریان
و ساسانیان رفت- از دست خلفای بغداد
برآمده سامانیان برین مسلط گشتند-سپس
شاهان غزنوی و صفوی حکمرانش گردیدند
تا دولت افغان متصرفش شد الاحصه غربی‌اش
در ایران داخل است و سرحد آن مجرای قدیم هلمند است-
عرض البلد شمالی سی و یک درجه و طول البلد مشرقی
شصت و دو درجه میباشد*


۸۹
در علاقه چغانسور و نادعلی گندم، وجو، و خربوزه، و تربوز
و بقول و حبوب بسیار پیدا میشود. در دیگر علاقه
بجز سواحل هلمند زراعت کم میباشد گاو و گوسفند
بسیار است *
چغانسور و لاش و جوین قلعه های مضبوط دارند.
کده که در مشرق واقع است آتشکده زال بود.
دیگر آثار قدیمه در سیستان بسیار است *
فراه
هامون بشمال و جنوب و مغرب ممتد است - خاش رود
رود هلمند و هاردت درین هامون می افتند و گلها ئیکه این
دریاها می آرند هامونرا بتدریج بلند تر ساخته میرود حتی
سیستان هم بر مرداب قدیم واقع است - سیستانرا


جلو مکاتب
فراه
ح-۱
چخانسور
ع-۱
لاش و جوین
ع-۲
بکوا، خاک‌سفید
ع-۲
گلستان
ع-۲
اصل چخانسور
ع-۳
خوابگاه و قده
ع-۳
چهاربرجک و بندر و ربار
ع-۳
نادعلی و کجکی


۹۰
نیمروز میگویند زیرا چون آفتاب در آنجا بنصف النهار
میرسد نصف کره تماماً روشن میباشد .
فراه (حکومت اعلیٰ) علاقه‌های آن
(۱) کوهستان - گلستان (۲) بکوا - خاشرود (۳) لاش و جوین
درجه دوم             درجه اوّل
حکومتی آن
چخانسور (حکومت درجه اوّل) علاقه‌های آن
(۱) اصل چخانسور (۲) قلعه فتح و خوابگاه (۳) نادعلی و نهرشاهی
درجه دوم
(۴) چهاربرجک و بندر رودبار و ده دوست محمد
درجه اول


۹۱
هرات
شهر هرات بر ارتفاع ۲۶۵۰ فٹ از سطح بحر
واقع است و عرض البلد شمالی ۳۴ درجه ۲۲ دقیقه
و طول البلد ۶۲ درجه و دقیقه دارد .
راه ها از هرات بهر طرف میرود- سیستان
بجنوب ۲۰۰ میل فاصله دارد- قندهار
بجنوب مشرق ۳۷۰ میل- کابل بشرق ۵۰ میل
بخارا بشمال براه میمنه ۶۰۰ میل- خیوا براه مرو .. میل
بجانب غرب چهار راه بایران میرود .
رقبۀ شهر تقریباً یک میل مربع و مستطیلاً
واقع است- دیوار شمالی دو عمارت دارد وارگ نو


۹۲
بیرون واقع است - دیوار بر تپه های کلان ساخته شده
که بدامن ۲۵۰ فٹ پہنائی و ۵۰ فٹ بلندی دارد۔
باز بالای این تپه فصیل ۲۵ فٹ بلندی
و ۱۴ فٹ ضخامت دارد۔ یک ونیم صد برج دیوار را
متحمل است - زیرش خندق است ۴۵ فٹ فراخ
و ۱۶ فٹ عمیق - شهر باین حصار بکرات حمله های چنگیز
و تیمور و ایرانیان را برداشته نهایت مضبوط و محکم
ثابت شده است .
شهر پنج دروازه دارد - چهار سوق از مرکز شهر که
گنبد دارد بچهار طرف میرود - زیر گنبد کلان در وسط شهر
حوضیست که آبش هنگام ضرورت برای اهالی شهر و


۹۳

فوج تا یکسال کفایت میتواند کرد- بازاری طرف
دروازۀ قند ہاری مسقف است و دکانهای قشنگ دارد-

جامع ہرات عمارت عظیم الشان است با رقبۀ
۸۰۰ گز مربع - بحال آراستگی این مسجد ۴۰۴ گنبد
۱۳۰ دریچه ۴۴۴ منار و شش دروازه داشت
اگر چه قدامت در عظمتش رخنه انداخته باز هم یکی از
عالی و نفیس ترین عمارات ایشیا شمرده می شود -

مقبره های خواجہ انصاری و حضرت جامی و دیگر
اولیا و علما باعث تقدیس ہرات اند - قبر ہای
شہزادگان تیموری بسنگ مرمر تعمیر شده اند-
این مقام را که از جویہا سیراب و از باغها شاداب است


۹۴
گذرگاه میگویند - امیر کبیر نیز درینجا مدفون است .
شهر بدررفت آب ندارد . باد تندی در وقت معین میوزد
هری رود تقریباً سه میل از شهر میگذرد و از پل مالان عبور میشود
نهرهایش که میادین هرات را آبیاری میکنند در کمال فن نهری
نظیر ندارند - تقریباً چهار صد مربع میل دور هرات ازینها سیراب
شده غله و میوه برای لکها نفر مهیا میکند - تعداد دهات تقریباً
شصد و در آنها پنجاه هزار خانه آباد است یکصد سال قبل
نفوس شهر از یک لک بیشتر بود بعد از ان کمتر شده رفت
و حالا باز رو بتزاید است - اهالی شهر اکثر افغان و تاجیک اند
و کمی یهود و هندو نیز میباشند - بمشرق و شمال مشرق و
جنوب مشرق قبائل کوهی سکونت دارند که از انجمله چهار ایماق


۹۵
بکثرت اند .
تجارت هرات مشتمل است بر اشیائیکه ماورای
اسباب داخلی از ایران و ترکستان و هندوستان
و دیگر حصص افغانستان وارد می شود ـ از هرات قالین
و نمد و کرک و برک و قناویز و دیگر اجناس پشمی و ابریشمی وغیره
به ممالک دیگر میرود ـ معدن چودن هرات و سرمه وغیره
مشهور است ـ پسته و بزغنج و انگوزه و زرشک وغیره
در علاقۀ کوهی بسیار پیدا می شود ـ میوه های هرات
در افراط و لذات بیمثل است ـ انگور تقریباً شصت قسم دارد
کوکنار بسیار شده می تواند اما ضرر بصحت از منفعتِ
مالیش زیادتر است ـ گندم قسم اعلیٰ میباشد و پنبه


۹۶

از جنس امریکا خوبتر می شود .

هرات بنام هری در ازمنۀ قدیمۀ هندوان و یونانیان
و ایرانیان پای تخت آریانه بود. بسیار انقلابات را مشاهده کرده
درسگاه امام فخر الدین شد. پس چنگیز درینجا قتل عام نمود و پسرش
نیز تباهی کلّی میآورد اگر آب و هوای اعلای هرات شافع نمیشد
چون این را کلید هند میگفتند حمله‌آوران هندوستان اوّل
این را در قبضۀ خود میگرفتند .

سبزوار

اسپ زار قدیم در تاریخ ایرانی و افغانی مشهور است.
از هرات ۹۳ میل مسافه دارد. قلعه که پیشتر یک بازار
داشت درون شهری عظیمی بود که آثار سابقۀ آن بیرون آشکاراست


۹۶

سیرابی سبزه وار بذریعهٔ نهرهائیست که از هاردوت میاید ـ
زراعت خوب می شود .
زرنی
قریه ایست خورد در علاقهٔ غور بمشرق هرات که در سابق
پای تخت غوریها بود و آثار قدیمهٔ شان در مضافات بسیار است
فصیل کهنه احاطه اش کرده است نفوسش تقریباً دو هزار است
که اکثرشان سوری و تایمنی میباشند ـ موقع این
در وادی ایست که جویهایش ماهی بسیار دارد ـ تپه ها
نواح از اشجار و تاکها پوشیده است پیشتر چند خانه گبر
در زرنی بودند .


نایب الحکومه
هرات

ع - ۱
غور
ع - ۲
بلوک اوبه
ع - ۱
بلوک جوی نو
ع - ۲
بلوک ادرسکن
ع - ۳
بلوک اودق
ع - ۱
بلوک گذره
ع - ۱
بلوک انجیل
ح - ۱
قلعه نو

ح - ۲
بالا مرغاب
ح - ۱
سبزوار
ح - ۲
اوبه
ح - ۱
غوریان
ح - ۲
تولک
ح - ۱
سنگ
ح - ۲
چغچران
ع - ۱
قادس

ع - ۲
چخانسور
ع - ۲
کرخ
ع - ۱
انار دره
ع - ۲
شندند
ع - ۱
کرخ
ع - ۱
کوهسان
ع - ۲
فرسی
ع - ۱
شهرک

ع - ۱
خاشرود
ع - ۱
گلران


[BLANK PAGE]


۹۸
ولایت هرات
قریه ها
کارته علیا ـ کارته سفلی ـ نوین ـ جفتان ـ کیاپیان
مالان ـ محله با به جی ـ زیارت گاه ـ سیاوشان
ابول ـ ولی جان ـ
علاقه ها
{(۱) بلوک انجان (۲) بلوک اتشان (۳) بلوک ادوان تیزان} درجه دوم
{(۴) بلوک جوی نور (۵) بلوک گنده (۶) بلوک انجیل } درجه اول
حکومتی ها
۱ـ بالا مرغاب (درجه دوم) علاقه آن جوند (درجه اول)
۲ـ اوبه (درجه دوم) علاقه ها آن (۱) کرخ (درجه اول) (۲) شافلان (درجه دوم)


۹۹
۳- تولک (درجهٔ دوم) علاقۂ آن فرس (درجهٔ دوم)
۴- چغچران (درجهٔ دوم) علاقۂ آن شهرک (درجهٔ اوّل)
۵- غور (درجهٔ اوّل) علاقه های آن (۱) برجمند (درجهٔ دوم) (۲) پسایند (درجهٔ دوم)
۶- سبزوار (درجهٔ اوّل) علاقه های آن (۱) انار دره (درجهٔ اوّل) (۲) کروچه (درجهٔ اوّل)
۷- غوریان (درجهٔ اوّل) علاقۂ آن کوهسان (درجهٔ اوّل)
۸- کشک (درجهٔ اوّل) علاقۂ آن گلران (درجهٔ اوّل)
۹- قلعهٔ نو (درجهٔ اوّل) علاقۂ آن قادس (درجهٔ اوّل)


۱۰۰
ترکستان
ولایت بسیار مهم افغانستان است.
از سرحد بدخشان بمشرق تا بالای دریای مرغاب بمغرب
این ولایت نصف مجری آمو را احاطه میکند. دریای آمو
سرحد شمالیش را تشکیل مینماید از متصل دریاے کوکچه
تا خواجه صالح - بجنوب کوههای بلند هندوکش از مشرق تا مغرب
این ولایت را از دیگر حصه افغانستان منفصل میسازد .
مزار شریف
بکنار دریای بلخ واقع است و بیشتر از دو هزار خانه دارد
آبادیش روز افزونست نه میل بشرق بلخ مزار حضرت علی


۱۰۱
کرم الله وجهه وقوعه دارد
گویند که مرقد علی در نجف است و بلخ بیا بین چه دارالشرف است
پنچصد سال گذشت که سلطان حسین پادشاه هرات
مرقد مبارک را تعمیر نمود و این دو گنبد دارد. در پهلویش
امیر شیر علیخان مدفون است- گلیکه در مزار می روید رنگ دو
نهایت لطیف و خوشگوار است. در موسم گل سرخ
مردم از هر طرف جمع آمده زیارت روضه مقدسه مینمایند
آب و هوای مزار معتدل و صحت بخش است
فلذا اهالی ترکستان درینجا ییلاق میکنند. مزار شریف
تجارتگاه کلان است و علاقۀ آن بسیار حاصل
خیز است .


١٠٢
* بلخ *
هجده نهر آن مشهور است که تقریباً چهار صد ده را سیراب
میکند. اراضیش حاصل خیز است و سیب و زردالو و غیره
در آن بسیار می شود. آب و هوایش خوب نیست.
بلخ ١٨٠٠ فت بالای سطح بحر واقع است ـ تعداد نفوس
از دو هزار بیش نیست که در آنجمله ہندو و یہود دکانداری میکنند.
بلخ را ام البلاد مینامند. در عصر قدیم بنام باختر
درینجا سلطنت عظیم الشان بود. در عهد مسلمانان این را
طخارستان و قبة الاسلام میگفتند
* و كم اهلكنا من قرية بطرت معيشتها فتلك مساكنهم لم تسكن من بعدهم الا قليلاً
و چقدر قریه ها را هلاک کردیم که در گذران خود مغرور گشته بودند پس اینست مساکن شان که بعد ازانها کم آباد شده


١٠٣
فتاد ام البلاد بلخ در پیری بویرانی چو صادر شد ز فرزندان نا اهلش تنکابلیها
سلف از فن عمران ساختندش قبة الاسلام خلف بسیار آن کندند از راه تکاسلها
احاطۀ شهر قدیم تقریباً بیست میل بود و دور حصارش شش و نیم میل
اندرون قلعه یک تخت سنگی هنوز باقیست و دیگر آثار عمارات
و مساجد و حمامها و مقابر بسیار موجود است - سه محراب عالی جامع
تا حال قائم است و نیز انبیۀ چهارسوق - دو دروازۀ شهر قدیم
بطرف مشرق است - یک قلعۀ کلان مع دیوار ها و برجهای بزرگ
بطرف شمال تا حال ایستاده است شهر و قلعه خندقهای
جداگانه داشت - آثار بده درینجا بسیار یافت می شود
طریقۀ زردشت نیز اینجا فروغ یافته بود - یک بتخانه بنام
نوبهار اینجا مشهور بود.


۱۰۴
تخت پل
هشت میل بشرق شهر قدیم کائن است. چون امیر محمد افضل خان
تخته پل را پای تخت ترکستان افغانی ساخت بسیاری از
مردم بلخ درینجا منتقل شدند. گرداگرد تختہ پل دیوار دولاهہ
است که سی فٹ ارتفاع و برجها و مورچلها دارد خندق وسیع
دورش است.

آقچه
تقریباً چهل و پنج میل بغرب بلخ براه هرات واقع است
اگرچہ بعد از انقلابات زیاد حالا جای کوچک است امّا رو
بترقی دارد. قصبہ بحصار محاط و اندرون آن قلعہ است.


١٠٥
شبرغان
تقریباً بیست میل بغرب آقچه واقع و در میان آن یک قلعه
است ۔ اہالی آن مشتمل بر سیزده هزار ترک و تاجیک وافغان اند
در جوار زراعت و باغها بسیار است ۔ خربوزه اش
شهرت دارد .
اندخوی
تقریباً بیست میل بشمال مغرب شبرغان چون
نخلستان در صحرا بکنار دریای سنگلاخ کائن است ۔ میوه و
غله و برنج و مواشی بکثرت میباشند و تجارت اینها
با دیگر علاقه های افغانستان می شود ۔ تجارت شتر با اضلاع
بالای آمو و تجارت قره قلی بایران و غیره جاریست در قرون گذشته


۱۰۶

این یک شهر معمور بود بعد ازان خراب شده حالا باز روبابادست
تقریباً سه و نیم هزار خانه دارد - اندرون حصار کهنه یک قلعه
بلندیست که سیصد گز طول دارد - بیرونش بازاریست
با رونق که بروزهای معین خرید و فروخت در آن بسیار می شود.

تاشقرغان

بحصار پهن محاط است - در نواحی آن باغات
بسیار است و انار آن مشهور - تجارت زیاد دارد. تقریباً
بیست هزار خانه در علاقه آن آباد است - بروزهای معین
در هفته بازار منعقد میگردد که در آن خرید و فروخت اشیای بخارا
و هندوستان و اسپ و قاطر و گاو و گوسفند و بز می شود -
پارچه های نخی و ابریشمی از هندوستان چرم و پنبه دایره


۱۰۶
و بوش و موزه از طرف بخارا انگور و کشمش و انار و آلوی خشک
از دهات زین و یراق اسپ از کابل نیل و بعض رنگها از
دیگر مقامات درینجا آورده می شود - هندو ها درین بیع و شرا
بسیار دخل دارند - خربوزه و دیگر میوه فروشی مردم کابل میکنند
تجارت پارچه بدست بخار اندجانی است که بعوض چای
گوسفند و پوست میخرند ( همین قسم بازار ها در دیگر بلاد ترکستان هم
میباشد ) .

ایبک *
در میان آن قلعهٔ مستحکم است و دورش خانه های گنبدی آباد

* وبواکم فی الارض تتخذون من سهولها قصوراً و تنحتون الجبال بيوتا
و شما را در زمین آباد ساخت تا در میدانس محلا با تعمیر میکنید و از کوہها خانه های تراشیده


نایب الحکومه
ترکستان

ع - ۱
سنگ چارک

ع - ۲
چهارکنت

ع - ۱
نهر شاهی

ح - ۲
حوض ایل بیگی
عرب سیاه خانه

ع - ۲
نهر اصفهان

ع - ۲
نهر بلخ

ح - ۱
تاشقرغان و ایبک

ع - ۱
بوته زار و باغ کل

ع - ۲
نهر شیخ شیرک

ح - ۲
درزاب - گرزیوان

ح - ۲
دره صوف

ح - ۲
حوض ایل بیگی منگولی

ح - ۲
نهر دولت آباد

ع - ۱
دو آب - روئی

ع - ۲
شولکره پنچ بیری

ع - ۱
نهر چمتال

ع - ۱
چهاربولک

ح - ۱
نهر آقچه

ح - ۱
اندخوی

ع - ۲
هزاره ناقلین

ح - ۱
سرپُل و شبرغان

ع - ۱
نهر شورتیپه

ع - ۱
ایبک

ح - ۱
نهر فیض آباد

ع - ۲
دولت آباد

ع - ۱
شبرغان

ع - ۱
قورچی و قوی مسندام

ع - ۱
نهر عبدالله وخیر
آباد شب بکان


۱۰۸

منظر عمارات آن خیلی خوشنما است - وادی خلم درینجا وسیع میشود
علاقه بسیار حاصل خیز است اشجار میوه دار زیاد دارد -
در ایبک تخت رستم از کوه تراشیدگی و بمحاذش عمارت قدیم
دیگر است که برعظمت سابقه این موضع دلالت میکند .

ولایت ترکستان

قریه ها
(۱) عزیز آباد (۲) تخته پل (۳) لنگر خانه ها (۴) ددادی -
(۵) شیر آباد (۶) بوات قلعه قل محمد (۷) مارمل (۹)
شادیان .

علاقه ها
{(۱) چهارکنت (۲) نهر اصفهان سیاه گرد (۳) نهر بلخ } درجه دوم


۱۰۹
(۴) نهر شاهی (درجه دوم)
حکومتی ها
۱- شبرغان (درجه دوم) علاقه‌های آن (درجه اول) (۱) نهر چمتال
(۲) چهار بولاق ۲- درزاب و گرزیوان (درجه دوم) ۳- دره صوف
(درجه دوم) ۴- عوض ایل بیگی سرپلی (درجه دوم)
۵- عوض ایل بیگی عرب سیاه خانه (درجه دوم)
۶- نهر دولت آباد (درجه دوم) علاقه‌های آن (درجه اول)
(۱) نهر شورتپه (۲) نهر ارغنداب و عبدالله
۷- سنگ چارک (درجه اول) علاقه های آن
(۱) بونیقره ایل بیگی- قوپچی (درجه اول) (۲) کشنده و بلخ آب (درجه دوم)
۸- نهر آقچه (درجه اول) علاقه آن- فیض آباد (درجه اول)


حکومت اعلیٰ میمنه

[ILL]
ع-۲ کوهستان
ع-۱ المار - قیصار
ع-۳ شیرین تگاب


۱۱۰
۹ - اندخوی (درجه اول) علاقۀ آن دولت آباد (درجه دوم)
۱۰- سرپل (درجه اول) علاقه‌های آن (۱) شبرغان
(درجه اول) (۲) هزاره ناقلین و مالدار افغانیه (درجه دوم)
(۳) قورچی و کوهستانات (درجه دوم) ۱۱- تاشقرغان
(درجه اول) علاقه‌های آن (درجه اول) (۱) ایبک
(۲) دو آب دروئی
میمنه
یک صد و پنج میل بطرف جنوب مغرب بلخ شهر
میمنه در میدانی در میان تپه‌ها واقع است و فصیلش دوازده فٹ
بلندی و پنج فٹ ضخامت دارد ۔ چهار دروازه اش است
با برجها در گنج ۔ محیط فصیل دو میل است ۔ درون شهر بازارها


کهنه است ـ علاوه بر مساجد دو مکتب طرز قدیم داشت
که حالا مثل دیگر بلاد افغانستان بمکاتت جدید تبدیل و
اصلاح یافته اند .
علاقهٔ میمنه بسیار حاصل خیز است و تجارت
وصنعت فروغ زیاد دارد ـ زاج وشوره وگوگرد پیدا میشود.
اهالی میمنه مرکب اند از ازبک و تاجیک ـ وهراتی و افغان
ویهودی و هندو واینهمه مانند باشندگان دیگر اضلاع
افغانستان ملّت افغان گفته می شوند .
حکومتی اعلای میمنه
قریه ها
(١) مالدارا فغانیه (٢) کوزاب (٣) شاگرد پیشه (۴) کفش موچی


۱۱۲
علاقه ها
(۱) پرون سونه بالا و پایان (درجه دوم) (۲) تگاب شیرین
و آستانه و غار تپه (درجه دوم) (۳) کوهستان (درجه دوم)
(۴) المار ـ قیصار (درجه اول)
قطغن و بدخشان
در حد مشرقی افغانستان واقع است - بشمال
و مشرق آن مجری دریای آمو است و بجنوب و مغرب
هندوکش ـ بمشرق سطح مرتفع پامیر واقع است ـ بدخشان
در وادی بالا دریای کوکچه کائن است ـ اگرچه بیشتر علاقه
کوهی است اما معادن و ادویه حاصل خیز هم بسیار دارد
مردم تاجیک و ترک و عرب و افغان برخی شیعه مذهب اند


۱۱۳
سرما نهایت شدید میباشد حتی دره ها از برف
و دریا ها از یخ بسته میگردد۔ بہ سبب جنگلها باران بسیار
میبارد۔ زراعت و ثروت معادن نیز بسیار است
در وادی کوکچه کانهای نمک دگو گرد و قریب فیض آباد
آهن موجود است ۔ لعل و لاجورد که بدخشان را شهرهٔ آفاق
ساخته بکنار راست آمو دوازده فث بالای آن نزدیک
اشکاشم و کوکچه و در غاران یافت می شود در بعض جایها
چشمه های آب گرم جاریست (حکیم ناصر خسرو از جرم برآمده بود)
قطعات متعددهٔ حاصل خیز فیض آباد را تشکیل میدهند
علاقه کوهی یفتل و شیوه بسیار آباد است ۔ در تمام
بدخشان سطح مرتفع شیوه خوبترین و بزرگترین مرغزار هاست


۱۱۳

درین یک بنداب بنام سرکول واقع است. سطح مرتفع
ارغو پانزده میل طول دارد و هشت میل عرض- در فیض آباد
و نواحی آن باغات اثمار و ازهار بیشمار است. ظروف
آهنی و کفش و موزه و الاچه درینجا تیار می شود که بآمیزش
ابریشم و نخ می سازند .

جرم بسیار و دادیهای حاصل خیز دارد و معادن لعل
و لاجورد و سرب و زاج و نوشادر و گوگرد و مس وغیره
درینجا موجود است .

دشتِ بہارک یک میدانی وسیع است که
پای تخت بدخشان بود. دهات بسیار درینجا آباد است
و کلان شوندگان درین مواضع ییلاق میکنند.


۱۱۵
کاروانها ازین مقام میگذرند -
واخان در حد شمال مشرق وقوعه دارد و بر دو وادئ
دریای پنجه مشتمل است - بهر دو طرف کوههای بلند است
بطرف جنوب حصه شمالی هندوکش است که دره های
دشوار گذار دارد آسان ترین اینها بروغل است -
دوازده هزار فٹ بلند که بچترال و گلگت میرود - گله های
گوسفند و غش گاو سرمایه مردم میباشد - واخان
به سبب ارتفاع زیاد قابلیت زراعت ندارد حتی نان هم
پوره پخته نمیشود - چراگاه ها بسیار است و بعض جایها
جو و غیره کاشت میشود - مثل پامیر پست ترین مقامات
۸۰۰۰ فٹ ارتفاع دارد و سرحد که بلند ترین است ...ا فٹ


١١٦

بلندی دارد.

حضرت امام در میدان شاداب واقع است.
یک قلعه دارد که گرد آن خندق است. بیست و پنجزار
خانه دارد. در زمانۀ قدیم این قصبه بنام ارہنگ مشہور بود.

اندراب که بدامن کوتل خاواک واقع است
در عہد سلاطین سامانیه دارالضرب داشت غالباً
بوجه کانهای نقره که در پریان بود.

تالقان قلعۀ دارد که آنرا چنگیز محصور نموده بود- مراد بیگ
این را پای تخت خود ساخته بود- تالقان تقریباً سی ہزار
خانه دارد.

در بدخشان عموماً گندم و شالی و نخود و باقلی و پنبه


۱۱۷
و کوکنار و سیب و انگور و توت و آلوچا و جوز و خربزه
و تربوز و کدو و شلغم و ترب و زردک و اسفناخ
و گندنا و درخت های بی ثمر برای عمارات می شود
توت غذای خاص است و تربوز در بعض راههای بی آب
بمنزله آب خورده می شود .
غژگاو که اسپ دم هم میخوانندش بسیار
میباشد مردم گله های آن و اسپ و گوسفند و بز
و شتر و یابو بکثرت دارند ـ از حیوانات وحشی روبا
و گرگ و شغال و خرس و گراز و آهو و شیر و از
طیور کبک و تدر و زاغ و سبزه قبا و مرغ دشتی
و قسمی از باز پیدا می شود .


[BLANK PAGE]


۱۱۸
ولایت قطغن و بدخشان
حکومتی قطغن (خان آباد) (علاقه های آن)
(۱) نهرین و اشکش (درجهٔ اوّل) (۲) قندز (درجهٔ اوّل)
(۳) برکه و نیز (درجهٔ دوم)
حکومتی های آن
(۱) خوست-فرنگ (درجهٔ دوم) (۲) تالقان (درجهٔ دوم)
اندراب (درجهٔ اوّل) علاقهٔ آن- خنجان (درجهٔ دوم)
(۳) غوری (درجهٔ اوّل) علاقه های آن (درجهٔ دوم)
۱- تاله و برفک ۲- بغلان ۳- دوشی .


۱۱۹
حکومتی کلان بدخشان
قریه ها
چت و شورا بک ترکنی قشقا بتاش باغ شاه
کری حصار لای آیه یشی خانقاه باغ مبارک بای طاسی
اوسطی یفتل بالا یفتل پایان
علاقه ها
(درجهٔ دوم) ۱- شغنان ۲- انجمن ۳- راغ ۴- شهر بزرگ
(درجهٔ اول) ۱- کشم و درایمات ۲- زیبک و اشکاشم و غازال.
حکومتی ها (درجهٔ اوّل)
(۱) چاه آب و رستاق (۲) واخان و پامیر
(۳) درواز (۴) جرم و خاشش


۱۲۰
اهالی افغانستان
تعداد نفوس وطن عزیز ما تخمیناً یک و نیم کرور است که از روی حمیت و دیانت شجاعت و ذهانت بر مضاعف خود غالب میایند - اگرچه ما علاوه بر باشندگانیکه در همین ملک مقدس از ابتدا سکونت داشته اند مجموعه اقوام مختلفه ایم که از مصر و شام و عرب ایران و تاتار و یونان و هندوستان در ازمنه متفرقه آمده درینجا ساکن شده اند اما با وجود اختلاف انساب
ان یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مأتین - اگر از شما بیست نفر ثابت قدم باشند بر دویست غالب میایند


۱۲۱
همۀ ما یک ملت واحد افغان شمرده میشویم و آن در قبائل جداگانه
منقسم است :-
(۱)
درانی
این قبیلۀ جلیله تا عهد احمد شاه بنام ابدالی مشهور بود زیرا منسوب با بدال می شد که یک نبیره اش زیرک چهار اولاد داشت پوپل زائی الکوزائی - بارک زائی - موسی زائی و دیگرش پنجپای پدر نور زائی - علی زائی - اسحق زائی - خوگیانی و ماکو گفته می شود - سدوزائی شاخیست از پوپل زائی و احمدشاه و تیمورشاه و زمانشاه و ولیخان سردار جهان خان درین شجره داخل اند .
محمد زائی طائفه ایست از بارکزائی و وزیر پائنده خان و وزیر فتح خان


۱۲۲

و وزیر اکبر خان و امیر کبیر دوست محمد خان الی امیر غازی ما
اعلیحضرت امان الله خان باین تعلق دارند.
در خانه اول نام طائفه و تعداد تخمینی وجه معیشت آن
مندرج است و در باقی جدول مسکن)
بارک زائی
پنجاه هزار خانه در جنوب قندهار و ارغسان
مالداری ملگداری و بکنار هلمند و در دیگر مقامات
ملازمت دولت
پوپل زائی خاکریز و حصه کوهی بشمال قندهار و مشرق آن و بجنوب
۲۵ هزار خانه در ده ذاکر و بالا قرص و شورا ندام و زارست و در مقاتی
مالداری ملگداری گرشک و بمغرب هلمند و گرمسیر و غرب ارغنداب.
ملکوزائی در شاداب ترین علاقه درانیان یعنی بمشرق قندهار و شمال مغرب
۲۵ هزار خانه ارغنداب پنجوائی و شمال مغرب خاکریز و شمال مشرق هلمند و غیره
مالداری ملگداری (میرافغان عبد الغنی خان و وزیر یار محمد خان ازین طائفه بودند)
نورزائی گرمسیر و ده راوت و کوهستان شمال شق هزاره جات
۵۵ هزار خانه و فراه و سبزوار تا هرات و بجنوب قندهار
مالداری ملگداری و سپیوان و مشرق ارغنداب.


۱۲۳
علی زائی
۲۵ هزار خانه
ملکداری
علاقه شان زمینداور است و حد فاصل ما بین ایشان
و علکوزائی دریای هلمند میباشد .
اور زائی
۲۵ هزار خانه
ملکداری
در گرمسیر به موضع و نیز در راوت وغیره
(این طائفه هم در غلجای داخل است)
اسحق زائی
۱۵ هزار خانه
ملکداری مالداری
از مغرب قندهار بکنار ارغنداب تا قلعه بست و چند موضع
در چکه بمشرق هلمند و گرمسیر و فراه و سبزوار
ولاش و جوین و شمال سیستان و بلخ .
اچک زائی
۷ هزار خانه
مالداری
در خواجه عمران توبه بعلاقه کوبی گوسفند ها دارند و بشمال مشرق
شورا بک در صحرا شتر ها (این طائفه در بارکزائی داخل میشود)
موسی زائی کم تعداد دارد و در قندهار وغیره ساکن است .
ماکو و خوگیانی نیز نسبت بدیگر طوائف کم اند و در قندهار
و غزنی و غیره سکونت دارند .
علی زائی در پنجاب بکثرت رفته در راولپندی تقریبا
بیست و چهار قریه آباد کرده اند .


۱۲۴

گل تعداد اینان تقریباً بیست لک است .
طائفه ترین
ترین در شجره پدر ابدال است و دو پسر دیگر داشت
تور ترین و سپین ترین ( در اینان ضرب المثل دارند
که ترین یی خم پلار ي ) .

تور ترین | در پیشین بجنوب علاقه درانیان- ملکیشان
۹ هزار خانه
ملکداری و تجارت | تقریباً چهل میل طول دارد و سی میل عرض
به شتران

سپین ترین | در علاقه که از پیشین تا کوه سلیمان امتداد دارد
۷ هزار خانه | در دادی ژوب و غیره
ملکداری مالداری

قوم شیخ بیتی
این طائفه در سرحدات تقریباً شش هزار کس اسلحه بردار دارد


۱۲۵
و در هندوستان هم بسیار آباد شده است. قبیله عظیم
غلزائی از نسل دختر بتی گفته میشود که در طوائف زیاد منقسم است .
هوتک | جنوب مشرق قلات غلزائی و شمال مشرق قندہار در کوه سرخ و غیره
۴ هزار خانه | یک نیم هزار خانه شانرا نادرشاه به ایران کوچاند. حاجی میرویس خان
ملکداری | و شاه محمود و شاہ اشرف فاتحان ایران ازین طائفه بودند.
توخی | در کلات غلزائی از پل سنگی تا علاقه شبر شمال
۲۵ ہزار خانه |
ملکداری | هزاره جات و میزانه و وادی ترنگ و ارغنداب خاک افغان کا باغ
سلیمان خیل |
۷۰ هزار خانه | در کته و از وزرست و نانی وللندر و نواحی جلال آباد
ملکداری دکوچی و غیره و غیره (طوائف احمد زائی و غیره درین داخل اند)
علی خیل |
۲۴ هزار خانه | درمت و خوست و مقر و غیره.
ملکداری |
آکا خیل |
۳ هزار خانه | در مقر و جائهای مختلف افغانستان
شترداری و گلیم بافی |


۱۲۶
اندر
۲۷ ہزار خانه در علاقۀ شلگر و غیره
ملکداری و غیره
ترکی
هم ۲ هزار خانه در مقر و ناوه و غیره
سوداگری مالداری
اسحق زائی خر وار و زرمت و پغان و بیگتوت
۱۱ هزار خانه
سوداگری و غیره و تگاب و لغمان و غیره
ناصر در علاقۀ کوہدا من کاه درہ (گل دره)
۳۴ هزار خانه شکر دره و حاجی گک و غیره
سوداگری مالداری
خروتی
در علاقه از مشرق کته و از تا کوه پرل
۱۰ هزار خانه
مالداری کوچی پونده در کوه سلیمان و غیره
تاروزائی
۴ هزار خانه در مقر و نزدیک قندهار و غیره
تجارت
زراعت


۱۲۶

ژمریانی
۳ هزار خانه در جاهای متفرق از کابل الی قندهار
تجارت وغیره

خووزائی و ژمریانی بسیادت هم منسوب میشوند
و بهمین نسبت بسی طوائف افاغنه معروف اند مثلاً
شاه محمود هوتک پسر حاجی میرویس خان بهمین نسب
سکه زده بود. بهر حال همه طوائف در ملت افغان داخل اند
بعضی غلزائی را ترکی النسل می پندارند. بهرکیف این طائفه کلان
ملت افغان بر تقریباً بیست و هفت لک مردم مشتمل است.
افاغنه لودی
این طائفه در ثروت و حکومت در زمان قدیم تقدیم نموده بود
اول در ملتان حکومت داشته سپس در دہلی پادشاهی ورزید


۱۲۸
بعض قبائل لودی در سوداگری سبقت مینمایند- و ماورای
افغانستان در هندوستان بسیار آباداند- تقسیم اینها
در ذیل است :-
پڑنگی - این طائفه در افغانستان نادر الوجود است بهلول لودی
و سلطان سکندر و سلطان ابراهیم افراد او
این طائفه گذشته اند که در دهلی پادشاهی کردند .
سوری - این هم در افغانستان شاذ است - سلطان شیر شاه
ازین طائفه بود که در دهلی پادشاه عظیم و صاحب عزم
گذشته است .
نیازی - در قندهار و غزنی و شیوکی کابل کوچی گری میکنند
تعدادشان کم است .


۱۲۹

دوتانی - چند صد خانه در سرحد دارند و تجارت و زراعت میکنند
تتور - چند صد خانه در ٹانک داشته تجارت و زراعت میکنند

لوحانی

این یک حصهٔ طائفه لودی است که بچند قبیله منقسم است مثلاً خیسور و پنچ و مروت که در بنو سکونت دارد اما دو شاخ مشهورش میاخیل و دولت خیل است.
میاخیل - در علاقه دره بن سکونت داشته در تمام افغانستان اموال تجارت می برند - در پونده ها مشهور ترین میباشند - شش هزار خانه دارند و قوم بختیار شریک حال شانست .
دولت خیل - بسیار شان در سرحد و بعضی در کامه مده


۱۳۰
وزمه و کافر قلعه دجوار کابل ساکن اند تقریباً
۳ هزار خانه دارند - زراعت و تجارت
کسب شانست .
سروانی
این را از اولاد سروانی می شمرند که برادر
لودی و غلزائی بود و اینها پسران شاه حسین غوری
از بنت شیخ بیٹنی گمان می شوند صرف نوابان مالیر
کوٹله در هند اولاد سروانی باقی مانده اند .
تعداد طائفه لودی در افغانستان تخمیناً سه لک
نفوس می باشد .


۱۳۱
اولاد کرلان
در شجرهٔ مروجهٔ افغانان درانی و بر درانی از نسل
سره بن گفته می شوند- ازینجمله ارمڑ که پسران زیاد داشت
سید عبد الله کرلان را بچهٔ خود خوانده بود- قبائل جلیل القدر
افاغنه ازو پیدا شدند مثلاً دلا زاک- اورک زائی- منگل
مقبل- خوگیانی- آفریدی- ختک- وزیری- شینک
جدران اتمان خیل و غیره :-
طائفه | تعداد | کسب | مسکن
دلا زاک | چند خانه | تجارت و غیره | در سرحدات
اورک زائی | سی هزار اسلحه بند | تجارت و غیره | سرحدات
منگل | ۲۰ هزار نفوس | مالداری | سمت جنوبی


۱۳۲
مقبل | چند صد خانه | مالداری و غیره | خوست و غیره
خوگیانی | ۱۱ هزار خانه | ملداری مالداری | شمال مغرب سپین
آفریدی | ۴۰ هزار اسلحه بند | مالداری ملداری و غیره | سرحدات
ختک | هشتاد هزار نفر | زراعت تجارت | علاقه وسیع در سرحد کوه
جدران | ۲۰ هزار نفر | ملداری | غرب مشرق زرمت علاقه سرسبز
اتمان خیل | ۲۰ هزار خانه | میوه فروشی و غیره | کوهدامن و علاقه یوسف زائی
جاجی | ۲۵ هزار نفر | مالداری ملداری و غیره | شمال مغرب خوست
توری (شیعه) | ۱۶ هزار اسلحه بند | رمه داری زراعت | شمال خوست در جدر
پاره | ۱۰ هزار نفوس | زراعت تجارت | در خوست
درمان | سه هزار نفر | زراعت تجارت و غیره | در یک حصه خوست


۱۳۳
وزیری پشتل بیرا اتمن زائی احمد زائی مسعود
۸۰ هزار اسلحه بند
ملکداری و غیره
خیسور دوڑ گرم کوه گبر-

گر بز وزیری
ده هزار نفر
ملکداری مالداری
خوست

لالی وزیر
ده هزار اسلحه بند
زراعت تجارت وغیره
شمال مغرب سپین غر

دَوَّر
۲۰ هزار اسلحه بند
نامدار نیستند
نزد علاقهٔ وزیری

تنی
۳ هزار اسلحه بند
رمه داری و تجارت و غیره
در کوهسارک گوشه و غیره

از نسل کرلان دیگر قبائل در خوست بتعداد هفت هزار نفر میر سند - گلِ شان در افغانستان و سرحدات و غیره تخمیناً پانزده لک نفر میباشند

قوم شیرانی
اکثر این طائفه در کوه سلیمان بود و باش دارند


۱۳۴
و کسب شان خرید و فروخت چوب و زراعت است
در قبائل متعدد منقسم اند - مثلاً هر یپال جلوانی
میانه غرشین اما مشهور ترین شان با بژ است -
(غرشین را از اولاد بلال رض گویند)

با بژ | تقریباً یک لک نفر | بتجارت دافر | قندهار کابل لوگر کنر و غیره

بھڑا ئچ
در شورابک و نزد سیستان و بکنار هلمند
و قلعه بیست سکونت دارند - یک شهر بنام شان
در هندوستان آباد است - تعداد شان در افغانستان
تقریباً پنجاه هزار نفر است - شتر برای باربرداری و غیره


۱۳۵

بسیار نگاه میکنند.
ارمڑ

در کانیگرم دیرگی برک و بعض علاقه های افغانستان
و سرحدات و هندوستان سکونت دارند بمتانت
و صلاح معروف عموماً ملگداری میکنند - تعداد شان
تخمیناً چهل هزار نفر است - پیر روشان ازین طائفه بود که
با اکبر جنگ آزمائی کرده فوج مغل را بهزیمت داد.
یوسف زائی

علاقه این قبیله کلان بشمال بنیر در وادی سوات
و چمله واقع است اکثر ملگداری میکنند و بعضی مالداری -
تعدادشان تقریباً دو لک است شعبه کلان یوسف زائی


۱۳۶

سندر زائی است که عدد تقریبا سه لک نفوس دارد ـ از سکند
تا بابر و غیره همه حمله آوران هند از علاقه اینها گذشته رفتند.

گگیانی ده هزار خانه ملگداری ما بین دریای کابل و سوات در دوآبه
ترکلانی هفتاد هزار نفر ..... باجوڑ و نواح آن
صافی ۲۰ هزار خانه ملگداری سورکر نزد باجوڑ و کوه صافی و غیره

اگر دیگر الوسهای را که همراه این سه طائفه ساکن اند
شمار کنیم تعداد کل تقریباً بده لک میرسد.
غوریا خیل

مهمند ۴۰ هزار خانه ملگداری مالداری میدان پشاور


۱۳۷

برہمند | ۱۳ ہزار خانه | گلہ داری مالداری | در کوہہا
داؤد زائی | ۲۰ ہزار خانه | " " | جنوب دریای کابل
خلیل | ۲۰ ہزار خانه | " " | میدان پشاور و قندہار
چکنی | ۱۰ ہزار خانه | " " | شمال کرم و سپین غر وغیرہ

زیڑانی و ملاگوری در ننگنہار سکونت دارند
و بعضی در تاتره - کسب شان زراعت است
اینها در جمع تاجیک ہم شمرده می شوند اما ہمہ افراد
ملت افغان میباشند- تعداد غوریاخیل مع شعوب
متعلقه آن تقریباً بشش لک نفر بالغ می شود.


۱۳۸
زمند
این طائفه اول در پشنگ سکونت داشت - یک شعبه آن
خویشکی در غوربند ساکن است و دیگر شعبه اش محمد زائی
در علاقۀ یوسف زائی ملگداری میکند. تعداد خانه های زمند
تقریباً ۱۵ هزار نفر میباشد .
کانسی
این قوم در جایهای متفرقي افغانستان سکونت
ورزیده است. قبیله مشهور این شنواری است.
که بدرۀ خیبر و غیره آباد است. بصنعت و تجارت
می پردازند. دیگر شعبه معروف سنگوخیل است که
بتعداد شش هزار خانه سکنه مغرب سپین عز اند.


۱۳۹
گل تعداد کاسی تقریباً یک و نیم لک است
غرغشت
بقرار شجره افاغنه سڑہ بن بٹنی غرغشت سه فرزند
ملک عبدالرشید خان قیس بطان اند. حالا غرغشت
بنام کاکڑ موسوم است که در جنوب مشرقی افغانستان
بر تپه های کوه سلیمان و توبه سکونت دارند نصف
قوم در زراعت مشغول است و باقی در تجارت
ورمه داری و صنعت. شعبه کلان کاکڑ پنی است که
در علاقه سوی ساکن بزراعت و تجارت نیل می پردازد
تعداد شان تقریباً یک و نیم لک است. بابی نزدیک
قندهار و قلات نصیر تاجران متمول اند. تقریبآً


۱۴۰
هفت هزار نفر میباشند - مندوخیل بهر دو لتورتب
زراعت ورمه داری میکنند - ناغر ددادی و دیگر قبائل
نیز بکاکڑ ها شامل اند مثلاً تایمنی که در جمله چهار ایماق
بکوه سیاه در غور سکونت دارند و گدون که بجنوب
مها بن در بیست قریه آباد اند و بختیار و دیگر طوائف
که در سرحد ساکن اند - تعداد تمام کاکڑ های افغان
تقریباً بده لک نفر میرسد .
اولاد سید محمد گیسو دراز
اگر چه استرانی و مشوانی و وردک و هنی را
بسیادت منسوب میکنند اما با وصف آن این همه
طوائف افغانان خالص میباشند و حصه ملت ق


۱۴۱

افغان گفته میشوند ـ تعداد شان تقریباً دو لک نفوس است

استرانی مشتمل بر کنده پور
هفتاد هزار نفر
زراعت و تجارت
جنوب علاقه با بر و سرحد

هنی مشتملبر دو مشت
۴۵ هزار نفر
زراعت و جفاس فروشی
جنوب مشرق سپین غر و کوه کرم

وردک مشتملبر میر خیل نوری مهیا
بیست و پنج هزار خانه
ملکداری و ملازمت سرکاری و غیره
شرق هزاره جات و غرب لوگر وردکی شخ آباد و سید بو خاور و سیاب و جغتو .

مشوانی مشتملبر لودین
ده هزار خانه
زراعت و تجارت
قندهار و سرحد و غیره

خوندی

در قندهار و نواحی آن بتعداد قلیل سکونت دارند
بسیادت معنون اند اما بطائفه غرغشت تعلّق
دارند .


۱۴۲
سپندزی
در پشینگ زراعت و تجارت میکنند و باطائفه
ترین شامل میباشند .
سادات
بعضی سادات در کابل و کنر و کوهستان پشین
و ہر قریه افغانستان سکونت دارند و بدیگر طوائف
افاغنه مترادف نگشته اند با وجود آن جز و ملت افغان
میباشند. اکثر شان ملگداری میکنند و تجارت نیز
می پردازند چنانچه سیدان پشین خیلی تجار متمول اند .
قریش
در تعداد از سیدان کمتر اند و مثل شان در هرعلاقۀ


۱۴۳
چند خانه دارند ملک داری و امامت مساجد میکنند :

عرب
در جلال آباد و کابل و ترکستان و غیره سکونت
دارند - زراعت تجارت و دکانداری و غیره میکنند

بنگش
عموماً در سرحد ساکن اند و شجاعت پیشه اند
بذریعه قاطر و نرگاو باربرداری میکنند - تقریباً
بیست هزار خانه دارند .

تاجیک
این طائفه عظیم ایشان در هر حصه افغانستان
موجود است - در کابل و غزنی و پنجشیر و غوربند


۱۴۴
و هرات و ترکستان و سیستان و ننگنهبار وغیره تعداد کثیر
دارند سوداگری شان باعث رونق و فروغ بلاد
افغانستان است ـ زراعت هم میکنند ـ مثل افاغنه
دلاور و بہادر ہر جوان شان اسلحہ ہند است ـ
تاجیک قسم معتد به ملت افغان است و تعدادشان
تقریباً پانزده لک نفوس است ـ ازینجمله سه قبیلهٔ شان
مشهور است ـ (۱) برکی که در بتخاک و برکی برک و برکی راجان
و غیره سکونت دارند در جمیع تاجیک ممتاز شمرده میشود
(۲) فرملی که در قلعهٔ بیست بغرب هلمند و کابل و لوگر
آباد است و مثل دیگر تاجیک ها بزراعت و تجارت
می پردازد (۳) سر دهی که بمشرق و جنوب غزنی ق


۱۴۵
در سرده سکونت دارند .
هزاره
شکل و شباهت اهل چین و جاپان دارند زیرا غالباً
از نسل مغل میباشند. چنانچه یک طائفهٔ هزاره نزدیک
مرغاب بنام مغل موسوم و بهمان زبان گویاست باقی
هزاره ها در فارسی حرف میزنند. چنگیز آنها را در گروههای
هزاره منقسم نمود و این وجه تسمیه شانست ورنه خود را بربر
مینامند علاقهٔ شان شمال مغرب افغانستان است
که مشتمل است بر وادیهای بالامرغاب و هلمند و هر دو طرف
سلسلهٔ هندوکش تا اندراب و علاقهٔ کوهی بامیان و حصص
شمالی دریای بلخ و مرغاب و هری رود. رقبهٔ علاقهٔ شان


۱۴۶
تقریباً سه هزار مربع میل است - درین علاقه حالا افغانان هم
سکونت گزین گشته اند و مردم هزاره در دیگر علاقه ها هم
جای گرفته اند - تعداد شان تقریباً پانزده لک است -
بعضی اوصاف خاص دارند مثلاً تحمل و زحمت کشی و نشان
زدن و شهسواری - بارود خود میسازند - مرض جدری بر آنها
کم اثر میکند - پیشتر بطور غلام و کنیز خرید و فروخت میشدند
اما اعلیحضرت غازی این داغ را قطعاً از ناصیه شان
برداشته مثل دیگر قبائل شیعه اینها را نیز داخل ملت
افغان فرموده .
ایماق
اینها را چار ایماق هم میگویند چه مشتمل اند بر تایمنی


۱۴۶
فیروزکوهی جمشیدی و هزاره سنی اکثر شان خانه بدوش اند
در مه داری گوسفند و شتر و گاو و اسپ پیشه شانست
مثل مردم پامیر گوشت اسپ هم میخورند - علاقۀ شان
غور و فیروزکوه و میادین وسیع در میان جبال سبزوار
وغیره است - تعداد شان تقریباً هفت لک میباشد
کیانی
این طائفه از اولاد کیقباد و رستم گفته می شود -
مساکن شان سیستان و قندهار و هرات است
ملکداری و ملازمت سرکاری ذریعۀ معاش شانست
تقریباً یک و نیم هزار خانه دارند .


۱۴۸
مغل

این طائفه بقیة النسل شاهان ذیشان مغل است
که در زمانه قدیم بر اکثر ممالک تسلط داشتند در ولایت
هرات و کوه جمشیدی و علاقه غزنی وغیره سکونت دارند
و بعضی شان زبان ترکی هم میدانند- تعداد خانه های شان
تقریباً سه هزار است

قزلباشی

غالباً ترکی النسل اند- نادرشاه اینها را از ایران
بافغانستان آورده- حالا اکثر در شهرها بود و باش دارند
پیشتر در رساله و توپخانه ماهر فن عسکری بودند الان در علم
و ادب فضیلت دارند- بسیارشان در کابل و باقی


۱۴۹

در قندهار و هرات میباشند. بسبب مذهب تشیع
مردم بیات را با نها شامل میکنند اما آنها گردند
تقریباً هفت هزار خانه دارند .
ازبک
در مقر و بعضی دیگر علاقه ها تعدادشان تقریباً
ده هزار نفوس است و در ترکستان هفت لک
زراعت و تجارت و ملازمت سرکار میکنند.
دیگان
در کنر و باجور و لغمان سکونت دارند. زبان
شانزا لغمانی میگویند که بیشتر الفاظ هندی دارد - از
قبل الاسلام درین علاقه ها بود و باش داشته اند.


۱۵۰
ہندکی
این طائفه مشتمل است بر چند قبائلی که از ہندوستان
آمده در افغانستان آباد شدند ۔ مردم جت که در مشرق
افغانستان و در سیستان اقامت گزین اند اگر چه بنام جث
در پنجاب هم بسیار اند اما تعلق شان بآن گروه جپسی که
از ایجپت مشتق است مینماید بمصر (ایجپت) منسوب در یورپ ہم
میگردند۔ کسب شان خدمت ملکاری و سازندگی
و حجامی جاروب کشی و اسپ فروشی وغیره میباشد .
مردم پراچه در کابل و غیره تجارت میکنند ۔ یک طائفه
پراچی در نجراب ہین قسم زبان ہندی دارند ۔ مردم
اوان در مشرق افغانستان آباد اند و این قبیله در پنجاب هم است


١٥١
هندو
در اکثر شهر های افغانستان هندوان چند چند خانه دارند اما کثرت شان در مشرق است . دکانداری و زرگری وغیره میکنند . اینها باشندگان قدیم نیستند بلکه در عهد شاهان دهلی چون افغانستان بهندوستان ملحق بود درینجا آمده آباد شدند . مردم سکھ نیز در بعض دهات سکونت دارند . کل هندوان تقریباً یک و نیم لک خانه دارند .
شلمانی
اوّل سکنهٔ علاقهٔ شلمان بکنار دریای کرم حالا در علاقهٔ یوسف زائی بمنزلهٔ همسایهٔ شان آباد گشته اند .


۱۵۲
تیراهی
این طائفه در تیراه بت پرستی میکرد تا محمد غوری
مسلمان شان ساخته در شینوار آباد نمود- زبان شان
از پشتو و هندی مرکب است.
کشمیری
در سوات و باجور و لغمان و از شمال افغانستان
تا کابل و قندهار یافته میشوند و صورت معاش اکثرشان
شالبافی خیاطی و غیره است بعضی در خدمت دولت
مصروف اند.
کرد
اکثر در کابل و نواح آن و غزنی سکونت دارند


۱۵۳
و بعضی شان زبان کردئی میدانند - کسب شان ملداری
دکانداری و سپاهگری و غیره است . در کل ملک تخمیناً
شش هزار خانه دارند .
لیزکی
چند خانه شان در فراه یافت میشود - اینهارا
نادر شاه از قفقاز آورده در آنجا آباد کرده بود .
علاوه بر فارسی و افغانی که بزبان ملی ماست . دیگر السنه هم در بعضی مواضع رواج
دارد . مثلاً ارمڑی در برکی برک دکانیگرام پراپچی در پشتی در نجراب
شغنی و جدیدی بدره های نورستان و غیره ترکی و هندی و برخی
دیگر زبانها .


۱۵۴
قلماق
از نسل تاتار اند - چند خانۀ شان در تمام ملک یافت میشود .
حبشی
اولی بطور غلامان آورده شدند - در هرات و غیره تقریباً سیصد خانه دارند .
یهودی
در هرات و بلخ سکونت دارند - دویست خانه تعداد شانست عموماً بتجارت میکنند .
بلوچ
اکثر شان بجنوب هلمند و بعضی در کابل و غیره بود و باش


۱۵۵
میکنند- برای محنت کشی معروف اند.
دولت شاهی
بقریش منسوب میشوند و قاضی و مفتی از اینها مقرر
میشدند- اکثرشان کاشت و تجارت میکنند تقریباً
چهارصد خانه دارند.
علاوه بر قبائل متذکرة الصدر بسی دیگر الان در ملکه ها
متوطن اند و همه متفقاً ملت افغان نامیده میشوند- اکثرشان
بنام اوطان سابقه و حاضره یاد میشوند مثلاً سیستانی-کرمان
برجندی- قائنی- مشهدی- سلغری- کاشغری- اندرابی- چشتی- شغنی
و غیره که در هر علاقۀ افغانستان بمجمع فارسی دانان شمار
میشوند- جدیدی یعنی اهالی جدید الاسلام نورستان


۱۵۶
در زمان کفر خود بقبائل سفید پوش و سیاه پوش منقسم بودند ـ حضرت
ضیاء الملت والدین مرحوم اینها را مشرف باسلام ساخته سیاه پوش
شانرا در کابل و لوگر و جلریز آباد کرد ـ سپس در عسکر داخل کرده شدند
و زنهای شان بحرمسرای شاهانه چون کنیزان امیر شهید چندی بود
در عهد اعلیحضرت غازی از آزادی عام بهره ور شدند و پس در نورستان
اکثرشان عودت کرده بعضی در عسکر باقیماندند ـ اگرچه خود را بقریش
نسبت میدهند اما باشندگان اصلی این ملک میباشند و آمیزش رگ یونانی
از آنوقت دارند که سکندر از علاقه شان گذشته بر هند حمله برد ↑
↑ يا ايها الناس انا خلقنکم من ذکر وانثى وجعلناکم شعوباً وقبائل
لتعارفوا ـ ان اکرمکم عند الله اتقاکم ـ ای مردم شما را از مرد و زن
پیدا کردیم و طائفه طائفه و قبیله قبیله تان ساختیم تا باین خود شناخته
شوید ـ البته نزد خدا معزز ترین شما آنانند که از میان شما در پرهیزگاری رستگار
بهترین اند .


۱۵۶
آثار عتیقة
(۱)

در نواح کابل نزدیک چکری دو منار سیاه و مسخ
و بعض علامات معابد بٌدهه یافت میشود که تمدن دولتمند
قدیم را یاد میدهد .

(۲)

بشمال کابل در کوهدامن مقامات بلاد قدیمه موجوداست
و کلانتر آنها در بگرام است که از آنجا هزارها سکه برآمده
نشان تسلط سکندر و غیره را میدهد .
(وکأین من قرية كانت ظالمة فهى خاوية على عروشها وبئر معطلة
وقصر مشید - چندین قریه هائیکه اهالی آنها ظالم گشتند برباد شده
بر سقفهای خود افتاده است پس چاه ها و قصرهای محکم بیکار و خراب مانده)


۱۵۸
(۳)
بمجردی دریای کابل در تپه شهباز گڑھی آثار اسوکا از
شاهان هنود آشکاراست و ازینجا بقایای عمارات بدهـ
آغاز شده تا مسافه دور میرود
(۴)
در بامیان دو بت کلان بدهـ موجود است که
در بلندی و پهنائی عدیم المثل است - در زمان قدیم
بامیان در طخارستان داخل بود
(۵)
در جوار کابل خصوصاً بطرف جنوب بر تپه ها آثار عمارات
سنگی بسیار دیده میشود .


۱۵۹
(۶)
در وادی جلال آباد از عمارات قدیمه علامات خفیفه
باقیمانده است .
(۷)
در حصارک لوگر آثار یک قلعه و برج که زیر آن خالیست
دیده میشود .
(۸)
در سمت جنوبی سیب آثار شاهان قدیم ایران یافت میشود.
(۹)
در وادی ترنک آثار یک شهر عظیم قدیم موجود است
که آنرا الان رباط میگویند .


140
(10)
بلب ہلمند نزدیک گرشک توده های وسیع و دیگر
علامات عمارات قدیمه ظاهر است .
(11)
در قندهار یک ظرف سنگی بود که آنرا کشکول
ساکی منی بدهه میگفتند .
(12)
میدانهای سیستان بمواضع بکی و پشادران
و غیره نشانهای شهرهای بزرگ را در بر گرفته اند .
(13)
قریب هرات بسیار شهرهای عظیم الشان


۱۴۱
بقایا گذاشته است که در یکی از آنها قبر یزدجرد بود.
(۱۴)
در علاقۀ بلخ آثار بده بصورت بتها و گنبد ها
یافت میشود .
(۱۵)
قلعۀ سید آباد از عمارات ضحاک باقی مانده
است .
دیگر بسی آثار صنادید در ترکستان و بدخشان شهر
پشاور وغیره از عهد بس قدیم در حال پدید است که
عظمت و حرمت وطن مقدس ما نرا ثابت میکند .


۱۶۲

معدنیات
وطن عزیز ماحامل معدنیات قیمتداریست که خیلی کم
از آنها بظهور پیوسته است

(۱) طلا

طلا از جویهای لغمان قدری پیدا میشود و نیز در مواضع
متصلهٔ آن و در دیگر اضلاع افغانستان مواد زر فراوان است
یک کان طلا در قندهار است

(۲) نقره

در زمانهٔ قدیم نقره از سروادی پنجشیر مصنوع میشد.
در بعض حصه های هندوکش اسباب خام سیم بافراط موجود است
وقناطیر المقنطرة من الذهب والفضة .
انبارهای توده توده از طلا و نقره .


۱۶۳
(۳) آهن
دره های بامیان آهن خالص بسیار دارد- در باجو
و فرملی نیز پیدا میشود .
(۴) مس
مس در افغانستان بکثرت وجود دارد و فلز این
از علاقه های مختلفه یافت شده .
(۵) سرب
سرب در شنوار و کاکړ و بنگش شمالی و در بعض شعبات
سپین غر پیدا میشود- کانهای گرانمایه آن نزدیک هرات
موجود است - در هزاره بسطح زمین هویدا است. یک کان
کلان و مکمل در فرنجل واقع است .


۱۶۸
( ۶ ) سرمه
سرمه نزدیک ارغنداب سی و دو میل بشمال مغرب کلات غلزائی و در تپه های وردک بیست و چهار میل بشمال غزنی و در وادی غوربند بشمال کابل و در علاقه آفریدی یافت میشود. در مقدار زیاد از شاه مقصود سی میل بشمال قندهار میتوان برآورد .
( ۷ ) جست
خاک جست در اطباق کوه دار از علاقه ژوب می برآید که صیقلگران در استعمالش میارند .
( ۸ ) گوگرد
گوگرد در هرات پاره های خورد از زمین میکنند .


۱۴۵

ذخیره های کلان آن در هزاره جات و پیرکسری در سرحد سیستان
موجود است و گمان ماده آتش فشان در آنجا میرود .
(۹) نوشادر زاگ غیره
این مواد از سرحد سیستان و مضافات آن می برآید.
(۱۰) آهک
آهک در میدان قندهار بکثرت موجود است و از
قریب سطح در پاره های شکنند میکشند .
(۱۱) زغال سنگ
در زرمت وغزنی و غیره زغال سنگ فراوان
است. در بعض جایها مکمل و در دیگر مواضع خام است .


۱۴۴
(۱۲) شوره
در جنوب مغرب افغانستان و در دیگر جایها نیز
شوره بافراط است و در آب کاریزها سرایت میکند .
(۱۳) نمک
نمک در ترکستان و دیگر علاقه های متفرق بسیار پیدا میشود.
نیل طوطیا و دیگر اشیای معدنی از مواضع بسیار افغانستان میتوان کشید
معادن جواهر در میان کابل جلال آباد و بدخشان هلمند و غیره موجود است .
نباتات خودروا
به سبب فرط نباتات بر بعض کوهها تپه های متصله آن نیز سبز
میباشد چنانچه بر سپین غر و تپه هایش مابین بلندی ۶۰۰۰ فٹ
ا ان الله فالق الحب والنوی - از قدرت خداوندی تخم و خسته
شکافته میشود . (تا بروید و سبز شود)


١۶٧
دویکھزار فط درختهای کلان میروید که ممتاز اینها جوز است.
بعد ازین سرو و صنوبر و کاج وغیره بسیار میباشد
علاوه برینها فندق و اروج و شفتالو و چارمغز و بادام هم پیدا
میشود- زیر سایه این درختزار از کوناکون گلها چون عسلک
زرشک خارتوت ارون گلبن زرد مرغک وغیره فراوان
سبز میشود- لیمو و انگور دشتی نیز درینجا یافت میشود اما کثرت اینها
در کوههای شمال است .
درختهای چارمغز و بلوط برجبالیکه ارتفاع اوسط دارند
نیز پیدا است و شجر الحیات توسه واهر و خنجک و شفتالو
و کیتره بهم میبالد و بته نیل مع دیگر بته های خورد نیز می روید.
پایان تر ازین تا نشیب ٣٠٠٠ فط زیتون دشتی


١٦٨
والوان گل سنگی و گل زرد و گل خسب دائل و زرشک
و سنجد پیدا میشود - نیز گل شیپور و گل فته و ساسم وارک
و اقسام گلهای نافعه میروید
تپه های پست بحد کوهها جانب غرب برہنہ است
و ہمہ سبزۀ گیاہی بتہ ہاکم و درخت ہا نادر است
کرن و پوژه در سلسله های بلند پیدا میشود. در میان درختزار
کوتاه که بر سطح مرتفع خراسان گسترده است خار شتر
و اقسام ترنجبین و حبوب میروید - نیز ہوش گیاہ
و اسپند ولپاد و افسنتین و علف شوره و چند قسم
عنب الثعلب یافت میشود.
در بعض مقامات خرزہرہ و نیل و اقسام گل زرد


١٤٩

بر لب جویها میروید و انگوزه بر میدانهای بلند و خشک در مغرب افغانستان خصوصاً مابین قندهار و هرات میبالد در میدانها بالای کابل ریواش بسیار پیدا میشود و قسم خور آن در کوهها میباشد - چارمغز و ناجو نیز پیدا میشود .

سنجد بکنار رودها میروید و عنب الثعلب در کوهها سبز میشود - پسته بسرحد شمالی بسیار است و خنجک در جنوب افغانستان نیز یافت میشود - جوز در بدخشان و قندز پیدا میشود .

قاچ و سیکل و من و دیگر اقسام اینها مع ترنجبین و شیرخشت و غیره بسیار پیدایش دارد .


۱۷۰
زراعت *

در اکثر علاقه های افغانستان سالی دو فصل و طبقات
مرتفعه یک فصل میشود. در فصل بهار گندم و جو واقسام حبوب
و در دیگر برنج و گارسگ و ذرت و اقسام جواری و باقلی
و تمباکو و چغندر و شلغم و ثفت و گزر و غیره -
غذای اوّل در بیشتر حصه ملک گندم است -
و ثانی برنج که در کرم و سوات و مضافات پشاور
بنفاست پیدا میشود. در علاقه کوهی بمشرقِ افغانستان
باجرا غله مقدم است .
اشجار و سبزههای انگریزی و هندی هم پیدا میشود.
* فاخرجنا به نبات کل شیئ فاخرجنا منه خضرا -
از آب نباتات هر قسم رویانیدیم و از ان سبزه بر اوردیم .


161
در بعض جایها شلغم را نیز خوراک مواشی میسازند. خربوزه
و تربوز و اقسام خیار و کدو و تره و غیره خصوصاً در جوار شهر ها
بسیار مهم بوده فصل جداگانه تشکیل میدهد .
نیشکر در علاقہ های گرم بقطعات حاصل خیز کاشته
میشود و گنجایش نشو و نمای زیاد دارد . علیٰ ہذا القیاس
پنبہ اگر چہ کاشته میشود اما هنوز بسیار وسعت
پذیر است .
روغناس در لوگر و غزنی و قندهار عموماً در علاقہ ہای
غربی شامل فصل بهارک میشود. فصل این با وجودیکه در عرصه
سه سال تیار میشود خیلی سودمند است .
زعفران هم کشت میشود و بیشتر بخارج میرود.


۱۷۲
بید انجیر اکثر جایها عام است ـ و روغنش در تمام ملک
بکار میآید ـ تنباکو که برگش دو بار بریده میشود بسیار
کاشته میشود ـ تنباکوی قندهار شهرت داشته
بهندوستان برده میشود ـ تنباکوی چرخ و بعض مواضع
دیگر هم مشهور است .
شبدر در حصه های مغربی بشرط آبیاری ده بار
درو میشود و علف خاص مواشی میگردد ـ کومل در علاقه کوهی غزنی
و در هزاره جات تا هرات می روید ـ این را در انبار ها
نگهداشته در زمستان باستعمال مواشی
میارند .


۱۷۳
اشجار غرسی آ
همه اشجاریکه در یورپ موجود است در افغانستان
پیدا میشود تازه و خشک هر دو بسیار ماکول است
و بخارج نیز میفرستند
تاک انگور در بیشتر حصه ملک با فراط تمام
نشانیده میشود و اقسام بی شمار دارد. در اکثر مواضع
بر چیله سوار میکنند
توت باقسام آن در کابل و دیگر علاقه ها بسیار میشود
و خشک آنرا مع آردش در زمستان تناول میکنند
وهو الذى انشاجنت معروشث و غير معروشه - آخدای باغهای چیله
و چت دار و غیر آن پرورش فرمود .
وانظر واالی ثمره اذا اثمر وینعه - سوی میوه اش بنگرید
چون آن بار میارد و پخته میشود .


۱۷۴
بید و چنار و سرو و ساج بلب سرکها
می نشانند و باعث آراستگی و خوشنمائی
راههاست مع فوائد چوب آن .
درخت های سیب و انار و شفتالو و
زردالو و بهی و ناک و بادام و آلوچه و آلوبخارا
اقسام آلو ها و غیره در باغها غرس میکنند .


۱۷۵

حیوانات

چون ملک ما بر سرحد سه منطقه واقع است همه
اقسام حیوانات تقریباً درینجا یافت میشود .

مواشی اهلی

(۱) شتر

شتر افغانستان بسیار قوی و استوار میباشد
عموماً برای باربرداری مستعمل است. دو قسم دارد
و یکی از آنها از ترکستان میآید. از پشم و پست این
البسه گرم ساخته میشود.


164
(۲) اسپ
خوبترین اسپ ها از ترکستان و قطغن و سرحدات
خراسان و ترکمان است - یا بوی افغانستان در باربرداری
مسافات بعیده و سنعبر را طی میکند - قاطر و خر نیز
باین کار میایند .
(۳) گاو
مادگاو قندهار و سیستان شیر کثیر میدهد
نر گاو جهت باربرداری و قلبه رانی استعمال میشود .
(۴) گوسفند
گوسفند عموماً دنبه دار است - گوشت این غذای خاص
ملت ماست پشمش مایه تاجران است و پوستینش


۱۶۶

از خورد تا کلان لازمه زمستان ؟

(۵) سگ

سگهای شکاری و تازی در کوهستان و بالای
جلال آباد نگاه میکنند. سگ کوچک برای جستن صید
و سگ کلان جهت حفاظت رمه بکار میاید .

والانعام خلقها لكم فيها دفء ومنها تاكلون ولكم فيها
جمال حين تريحون وحين تسرحون وتحمل اثقالكم الى بلد
لم تكونوا بالغيه الا بشق الانفس والخيل والبغال والحمير
لتركبوها وزينة - ومن اصوافها واوبارها واشعارها
اثاثا ومتاعا الى حين خدایتعالی مواشی را آفرید در انها برای شما
سامان زمستان و منافع است و از انها میخورید و برای شما در انها زینت است
چون صبح و شام بر انها می براید. بارهای شما را تا آن شهر ها می برند که شما تا انجا
رسیده نمیتوانستید الا بجانكاهي - اسپ و قاطر و خر برای سواری و ارایش
شماست - از پوست ها و پشمها و مویهای آنها اثاث و متاع است

تا مدتی .


١٧٨
وحوش شیردار
(١)
شادی بشمال دریای کابل و در علاقه یوسف زائی
یافت میشود.
(٢)
اقسام پشک در قندهار و غیره و پلنک تقریبا
در کل ملک و شیر در حصص کوهی بشمال مشرق موجود است.
(٣)
شغال در هلمند و ارغنداب و غیره بکثرت است
و گرک کاهی در گله جمع آمده در زمستان برمه کوسفند حمله میکند
کفتار همچنان از جنگل بر آمده هرگاه حمله آور میشود. چند قسم


١٧٩
روباه یافت میشود که پوست آن در استعمال میاید .
(۴)
اقسام راسو و پرسق و قاقم و سنجاب و موش خرما
و سوسر و غیره در بعض مواضع پیدا میشود ـ خرس هم
است یکی سیاه دیگر زرد .
(۵)
از جانوران اجتراری اقسام بز کوهی و غزال
و پازن و آهو و گوزن بیشتر بشمال مشرق افغانستان
پیدا میشوند .
(۶)
از وحوش خائنده موش درخت و موش دریا


۱۸۰
و غیره بسیار است ـ چند قسم خرگوش یافت میشود .
(۷)
خلد و کورموش و خار پشت و غیره زیاد است
و هر صنف شب پرک پیدا میشود .
(۸)
خوک دشتی در جنوب هلمند و قطغن یافت میشودـ
گورخر در ریگستان بجنوب مغرب و در خان آباد موجود است .
طیور
تقریباً یک و نیم صد جنس پرندگان در افغانستان
دیده میشود ـ ازینجمله چند جنس مخصوص ملک ماست
باقی در دیگر ممالک هم پیدا میشود .


۱۸۱
در تابستان بعض اصناف مرغها از افریقه
و هندوستان و در زمستان از یورپ درینجا
برای پرورش چوچه ها میایند .

حشرات الارض

چلپاسه و سوسمار و ملنچٹک و بعض اقسام
مار پیدا میشود .
جنسی از سنگ پشت مختص بکابل
است و ماهی از اصناف هندی و یورپی
موجود است .


۱۸۲
صنعت و حرفت
ابریشم در کابل و جلال آباد و هرات و قندها
پیدا شده در کارخانه های مقامی صرف میشود برخي
بخارج می برند کرم ابریشم بکنار ارغنداب بکثرت
توتها پرورش مییابد تکه های ابریشمی در کابل و هرات
بافته میشود
گلیم و قالین در هرات و ترکستان می سازند
و بیشتر بخارج می فرستند. نمد و لباده و دیگر پارچه جات پشمی
قل من حرم زينة الله التي اخرج بعباده -
بگو که زینت خدارا که برای بنده های خود بر اورده است که حرام کرده؟


۱۸۳
از پشم گوسفند و بز و شتر بلخی تیار میکنند صنعت پوستین
در اضلاع ارغنداب رونق دارد اما عمدهٔ آن در غزنی
ساخته میشود
چرم در کابل برای بوٹ و موزه و غیره بطرز جدید دباغی میشود
تسبیح در قندهار منسلک شده بخارج خصوصاً بکه مکرمه میرود
نیز میوه های تازه و خشک از قندهار بسیار بیرون می برند
تجارت پشم و غیره در جنوب افغانستان بدست
تجار شکار پور و هند و انست
در میان مشهد و هرات و قندهار ایرانیان ابریشم
و فیروزه و اسپ و فرش و غیره میارند و پوست
و پلاس و پارچه های پشم میبرند .


۱۸۴

از هندوستان ویورپ براه پشاور درافغانستان

اشیای ذیل وارد می شود :—

پنبه - پشم و ابریشم تیار شده - معدنیات
روغنیات - مصالح طعام - چای - قند - تکه های نخی
و پشمی و ابریشمی - نیل - گلابتون - چرم - شال - قیتان
ادویه - واسباب خرده ریزی وغیره - اشیائیکه
از افغانستان بخارج ملک صادر میشود : —

پشم و ابریشم خام - بادام و چارمغز کشته کشمش
و دیگر میوه های تازه و خشک - پوست های گوسفند و روباه
و غیره - ادویه - مصالح طعام - حبوبات - روغنیات
چوب و شهتیر - انگوزه تخمهای زغر وشلغم وغیره این واردات


۱۸۵
و صادرات مابین هندوستان و خراسان و ترکستان
بواسطه افاغنه لوحانی برده میشود که سلسله های شترانشان
در میان دره های دشوار گذار میگذرند. این طائفه پوئنده
از سطح مرتفع غلزائی روانشده براه پنجاب در کراچی
و بمبئی و رنگون و آسام میرسند و در روس و چین و تبت
و ترکی و ایران و آستریلیا و یورپ رفته خرید و فروخت میکنند
علی الرغم فرنگیان هزار ها تفنگ و لکها کارتوس از بحر
گذرانیده بافغانستان می درآورند.
در عهد اعلیحضرت غازی همراه اصلاحات و ترقیاتیکه
در هر شعبه دولت رونموده است سرشته موترها برای پوسته

هو الذی یسیر کم فی البر و البحر- آندی ای شما را در بر و بحر توفیق سیر میفرماید.
یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله- در زمین میگردند و دولت خدا حاصل میکنند.


۱۸۶
و اموال تجارت شروع شده است - اشیای وطنی
از قبیل البسه و غیره فروغ فراوان یافته اسباب خارجی
قلت پذیرفته میرود- از ماشین ها در کابل کالا و بوٹ
تیار میشود و این صنائع روز افزون است

آب و ہوا
آب و هوای بلاد مملکت ما نہایت متفاوت است
جای اینقدر سرد است گویا کرۂ زمہریر فرود میاید
و دیگر منزل حدت حرارت بحد اسند محسوس می شود
بمسافت قریب از کابل برف گاهی نمیبارد و نزدیک تر ازان
ہیچوقت آب نمیشود. شدت سرما بجانب شمال
رقبۀ افغانستان از دو نیم لک مربع میل زیاد تر است


۱٨۶
زیادت دارد اما در تابستان تمازت هم سخت میباشد که
از نسیم هندوکش تخفیف میابد در غزنی بعد از نوروز هم
برف باقی میماند و مقیاس الحرارت از صفر گذشته
ما بین ده و پانزده درجه میرسد - در جلال آباد هوا مانند
هندوستان است و در گرما بدشت ها گاهی باد سموم
میوزد. تقریباً در هر علاقه افغانستان تابستان گرم است
اما افزونی گرمی بیشتر بجنوب هلمند و سیستان و نزدیک
در یای اتک و قطغن میباشد. در قندهار باد سوزان میوزد
در گرشک هوا حبس میباشد و درجه مقیاس الحرارت
در سایه به (۱۲۰) میرسد .
۱ هُوَ الَّذی یرسل الریاح بشرا بین یدی رحمته ـ
آن خدای هوا ها را پیش روی رحمت خود میفرستد .


۱۸۸
نزدیک خراسان موسم گرما بسبب باد تند و گرد و غبار
بسیار ناگوار میگردد- تپه های برهنه هنگام روز حرارت را جذب
کرده در شب انتشار میدهند- اگر چه هرات (۸۰۰) فٹ
زیر قندهار واقع است گرما معتدل و سرما خوشگوار میباشد
در تابستان باد تند گرد و غبار میآرد - اگر در زمستان برف
میبارد زود آب میشود - آب و هوای هرات نهایت صحت بخش است.
تشکیل اساسی ملکت
اعلیحضرت غازی امیر امان الله خان بانی آن
استقلال افغانستان است که دولت ما را یکی از دول
علیای خود مختار جهان ساخت- پس ذات شاهانه
از همین یک تشبث بزرگ منجمله سلاطین ابوالعزم تاریخی گشته


۱۸۹
نظم و نسق مملکت را مثل ممالک متمدنه بطرز جدید ترتیب داد
باستقامت و ثبات نظامنامه های متعدده برای جمیع امور
سلطنت وضع وطبع فرمود و شریعت اسلامی را مقدم
و مسلم داشته باقتضای زمان قوانین و قواعد برای اصلاح
و رفاه و ترقی وطن و ملت و دولت نافذ و شایع نمود -
اگر چه این نظامات در فروع تابع تبدیل هست اما در اصول غیر متغیر
و حسب ذیل است :-
مقام مقدس امارت
اعلیحضرت غازی بحیثیت افسر کل نه تنها اداره
و نظارت تمام معظمات و مهمات میفرمایند بلکه قولاً و فعلاً
برای همه مامورین خورد و کلان و سائر افراد که در رعایا


اسوه حسنه اعمال صالحه و نمونه پسندیده مساعی و خدمات خود
پیش مینمایند ازینجهت کافه ملت، حاکم و محکوم ذات ستوده
صفات شهریاری را بمنزله روح و روان افغانستان دانسته
نه صرف متابعت مینمایند بلکه از دل و جان عزیز میشمارند.
هیئت اداره مرکزیه
این مرکب است از وزارتهای حربیه - خارجیه
داخلیه - عدلیه - مالیه - معارف - تجارت و شورای دولت
این اداره جلیله و نیسسفروزارت های مشموله آن
وسعت پذیر اند.


۱۹۱

(۱)

وزارت حربیه

وزارت حربیه اجرای امور عسکریه مینماید
و از دوائر ذیل مرکب است :-

دائره های ارکان حربیه عمومیه - حربیه - لوازمات
عمومیه - محاسبات عمومیه - نقلیات - طبیه بیطاری
امور شخصیه - محاکمات - مکتوب نویسی - دفتر اوراق .

واعـدوا لهـم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخيل ترهبون
به عدو الله وعد وكـم وآخـرين من دونهم - آماده سازید
و تیار کنید هر قدر که میتوانید قوت یعنی اسلحه نشان زدن و رساله های
اسپ ها که بذریعه آن بترسانید دشمن خدا را و دشمن خود را و بدون
آنها دیگران را .


۱۹۲
(۲)
وزارت خارجیه
وزارت خارجیه ادارهٔ مناسبات با دول
اجنبیه مینماید و از دوائر ذیل مرکب است:—
مستشاریت - مدیریت شعبهٔ ایرانی و عثمانی- شعبهٔ
ترکستان و روس - شعبهٔ هندوستان انگلستان
مدیریت شفره - مدیریت اوراق - دفتر محاسبه
دفتر ترجمه
وان استنصروكم فی الدّین فعليكم النصر الا علیٰ قوم
بينكم وبينهم ميثاق - اگر مسلمانان دیگر ممالک دربارهٔ دین
از شما استمداد کنند پس امداد شان بر شما واجب است الا بمقابل
آن قومیکه در میان شما و آنها معاهده است .


۱۹۳
(۳)
وزارت داخله
وزارت داخله اجرای امور ملکیه افغانستان
می نماید و مرکب است از مدیریت های
مکتوب نویسی و مامورین و نفوس و دفتر محاسبه
و اوراق - مدیریت های ماشینخانه و پوسته
نیز تعلق بوزارت داخله دارد - جمیع نایب الحکومه ها
و حاکم های اعلی ماتحت وزارت داخله
میباشند .
یا ایها الذین کونوا قوامین بالقسط شهداء لله
ای ایمانداران بحق و انصاف قائم باشید و برای خدا شاهد شوید .


۱۹۴
(۴)
وزارت عدلیه †
وزارت عدلیه اجرای امور عدلیه و نگرانی حقوق و
امنیت رعیت مینماید و مشتمل است بر هیئت عالیه
تمیزیه که قاضی القضات رکن دائمی آنست پولیس
و کوتوالی نیز بوزارت عدلیه تعلق دارد و بواسطه یکرئیس
بآن مربوط است.
(۵)
وزارت مالیه *
وزارت مالیه اجرای امور مالیه افغانستان و موازنه
بودجه سالیانه جمله وزارتها را مینماید و مرکب است از مدیریت های
† فَلا تَتَّبِعُوا الهَوى ان تعدلوا - در عدل نمودن پیروی خواهش مینمائید.
* ان الله يامركم ان تؤدوا الامانات الى اهلها - خدا شما را میفرماید که امانت ها را
باهل آن ادا سازید .


۱۹۵
محاسبه عمومیه مامورین - تشخیص دیوان سنجش - مکتوب نویسی
و اوراق

(۶)

وزارت معارف ۲

وزارت معارف اجرای امور علمیه و تاسیس
و انتظام مکاتب مینماید و مرکب است از مدیریت های
مدرسه حبیبیه و حکام و قضات و اصول دفتر -
و دار المعلمین و دار التالیف و مکاتب نسوان و مدیریت های
تفتیش و تحریرات و انجمن معارف و مرکه دپشتو که
مجلس است برای اصلاح و اشاعت زبان ملی
ا يرفع الله الذين امنوا منكم والذين اوتوا العلم درجات -
خدا تعالی از شما مرتبه ایمانداران و صاحبان علم را بلند میفرماید.


۱۹۶
(۷)
وزارت تجارت *
وزارت تجارت اجرای امور تجاریه و تدبیر توسیع و تسهیل
زرائع داخلیه و خارجیه آن مینماید- زراعت معادن و گمرکات نیز بآن
مربوط اند .
(۸)
شورای دولت *
شورای دولت مذاکرۀ مصلحت های عمومیه مملکیه مینماید
و مشتمل است بر اعضای طبیعیه یعنی وزرا و منتخبه که از طرف
رعایا وکیل میباشند .

* يا ايها الذين آمنوا لا تاكلوا اموالكم بينكم بالباطل الا ان
تكون تجارة عن تراض منكم - ای ایمانداران مالهای تان را
در بین خود بناحق مخورید الا آنکه برضای طرفین تجارت باشد .
* وامرهم شورى بينهم - حکم و معامله شان در بین آنها از مشورت است.


196
اداره ولایات
(درمیان ولایات و حکومتی اعلی از روی ایفای طائف
فرقی نیست. در حکومتی اعلی حاکم اعلی میباشد که راساً بوزارت داخله تعلق دارد)
1- در هر ولایت نائب الحکومه رئیس و مرجع اداره عمومیه میباشد
با وجود آن در امور عسکریه و عدلیه مدخل نیست و بنظارت مامورین ذیل مامور است:
مستوفی- مدیر مکتوب نویسی- مدیر معارف- مدیر گمرک- مدیر نفوس
مدیر زراعت- مامور نقلیات- مامور خارجیه- مامور خزانه- قوماندان کوتوالی
مامور پوسته .
2- در هر ولایت یک مجلس مشورت موجود است. اعضای طبعیه
آن مامورین فوق الذکر و منتخبه از طرف رعایا انتخاب شده نمایندها میباشند.
و اذا حکمتم بین الناس ان تحکمو بالعدل
چون مابین مردم حکم کنید بعدل حکم نمایید .


۱۹۸
وظیفهٔ مجلس مشورت در امور بلدیه - انضباطیه - نافعه و مالیه مثل خرید
و فروش سرکاری و تعمیرات و غیره سعی و امداد کردن و نیز محاکمهٔ مامورین
خطا کار نمودن است .
۳ - ماتحت نائب الحکومه ها حاکمهای کلان میباشند که
دیگر حاکمها زیر دست آنها مع علاقه دار ها حکومت مینمایند - در هر
حکومتی کلان مدیر مالیه - مامور زراعت - مامور گمرک - مامور پوسته
و قوماندان کوتوالی و در بعضی مامور خارجیه نیز میباشد. یک مجلس مشورت
مشتمل بر اعضای طبیعیه و منتخبه همراه حاکم کلان ادای همان وظائف
مینماید که بدیگر مجالس مشوره مفوض است .
۴ - با حاکمها نیز مامور مالیه مامور نفوس منصبدار کوتوالی
و مجلس مشورت میباشد- علاوه بر دیگر وظائف مهمهٔ حکام اوّل


۱۹۹
اینست که مکاتب ابتدائیه بکشایند و معلمین بسیار تا بیها
قبائل کوچی استخدام نمایند و بچه های کوچی و دیهاتی را که در ترتب
ابتدائیه هستند تشویق و تحریک نمایند که بهر تحصیل علوم بمکاتب
ولایات و دارالسلطنت شمولیت ورزند
۵ - علاقه دارها بمافوقی قریه دارها حکومت میکنند
و یک مجلس مشورت نیز بریاستش میباشد که اعضائیش از
طرف اهالی قریٰ و قبائل منتخب میشوند.
۶ - اداره های قریه ها و قبائل کوچی بروسای شان
محول است .
(وشاورهم فی الامر - از آنها مشوره بگیر در کار و حکومت.


۲۰۰
قوة عدلیه ا
محاکمه مامورین در مجالس مشورت و غیره و از عسکر و پولیس
و کوتوالی در محکمه عسکریه سر انجام مییابد و برای عموم ملت هفت محکمه
عدلیه وجود دارد که از هرگونه مداخلت محفوظ است :- محکمه اصلاحیه
حقوقیه - جزائیه - تجاریه - ابتدائیه - مرافعه - تمیزیه
محکمه اصلاحیه * در مرکز سلطنت و مراکز ولایات و حکومتی های اعلی
و حکومتی های کلان یک یک محکمه اصلاحیه تشکیل گردیده
روسا و اعضای آن از سادات و اشراف مملکت منتخب میشوند
اختلافات حقوقیه و تجاریه را حتی الوسع بمصالحت فیصله میکنند
ا اعدلو هو اقرب للتقوی - عدل کنید که آن تقوی نزدیکتر است
* انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم - مسلمانان فقط برادرانند.
پس ما بین برادران تان اصلاح نمائید.


۲۰۱

و اگر با وصف کوشش های شان منازعه بصلح نینجامد
دعاوی تجاریه را بمحکمه های تجاریه و از حقوقیه را بحقوقیه میفرستند
۲ - محکمه های ابتدائی که در ولایات و مراکز حکومتی میباشند
دعواهای حقوقیه تجاریه و جزائیه را ملاحظه مینمایند و از بجمله در
دعاوی حقوقیه و تجاریه تاحدی بلاحق مرافعه فیصله قطعی میدهند
در هر محکمه ابتدائیه یک قاضی و دو مفتی موجود میباشند -
آمران کوتوالی قباحت را و محکمه های ابتدائیه جنحه را و محکمهء
مرافعه جنایت را فیصله مینمایند .
۳ - محکمه های مرافعه در ولایات و حکومتی های اعلیٰ
و حکومتی های کلان موجود اند یک رئیس و چهار اعضا مرکب اند

ولوردواه الی الرسول والی اولی الامر منهم لعلمه الذین یستنبطونه
منکم - اگر آنرا برسول و صاحبان امر اختیار راجع نمایند البته میدانند آنانکه استنباط
و تحقیق میکنند


۲۰۲
دعاوی حقوقیه و تجاریه وجزائیه که از اختیارات ابتدائیه فوقتر باشند
یا در فیصلهٔ ابتدائیه یکی از طرفین قانع نباشد ملاحظه وتحقیق مینمایند واگر در فیصلهٔ
مرافعه نیز اعتراض باشد یا حکم جزای حبس دوام یا اعدام صادر شود حسب
دعاوی تجاریه یا حقوقیه یا جزائیه از اعضای مرافعهٔ تجاریه یا حقوقیه یا جزائیه
وزیر عدلیه با قاضی القضاة هیئت عالیه تمیزیه را تشکیل داده محاکمه میکنند
و فیصله های آنرا بمنظوری اعلیحضرت غازی پادشاه عادل
تقدیم میکنند و آن فرمان شاهانه قطعی و واجب الاذعان است .
یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم
فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله و الرسول ان کنتم
تومنون بالله والیوم الآخر ذالک خیر و احسن تاویلا
ای ایمانداران ! اطاعت خدا و رسول و اولی الامر خود بنمائید ۔ پس اگر در چیزی
تنازع کنید پس آنرا بخدا و رسول رجوع دهید اگر خدا و روز آخر را قبول کرده اید
آنست بهتر از روی تحقیق خوبترین .


۲۰۳
فهرست مکمل
مضامین صفحه مضامین صفحه
ارض قدیم ۱ (از کابل الی غزنی ۱۲
تقسیم طبیعی افغانستان ۳ (از غزنی الی قندهار ۱۳
تقسیم یونانیها ۴ (از قندهار الی کویته ۱۵
نامهای قدیم ۵ (رباط پاما بین کابل قندهار ۱۶
حدود اربعه ۶ (از قندهار الی دوری ۱۷
رقبه ۷ (از قندهار الی گرشک ۱۷
سطح ۸ (از گرشک الی مرغزار ۱۷
کوهها ۸ (از مرغزار الی جیجه ۱۸
راهها و منازل ۱۲ (از جیجه الی هرات ۱۹


۲۰۴
مضامین صفحه مضامین صفحه
(از هرات الی قلعهٔ ولی) ۱۹ (از کابل الی کوتل خاواک) ۲۵
(از هرات الی کافر قلعه) ۲۰ (از قطغن الی بدخشان) ۲۵
(از کابل الی هرات) ۲۰ (از بدخشان سوی روس) ۲۶
(از کابل الی گردیز) ۲۱ (از کابل الی جلال آباد) ۲۷
(از گردیز الی ارگون) ۲۱ (از جلال آباد الی اسمار) ۲۸
(از کابل الی چاریکار) ۲۲ (از جلال آباد الی دکه) ۲۸
(از چاریکار الی بامیان) ۲۲ (کیفیت راه کابل الی جلال آباد) ۲۸
(از بامیان الی مزار شریف) ۲۳ (از دکه الی پشاور) ۳۰
(از مزار الی میمنه) ۲۴ دریاها ۳۳
(از میمنه الی هرات) ۲۴ (۱) دریای کابل ۳۳

حصه مکمل بیته بندرقات؟


۲۰۵

مضامین صفحه مضامین صفحه
(۲) دریای هلمند ۳۶ (۱۰) دریای آمون ۴۳
معاونهای هلمند ۳۷ (۱۱) دریای قندز ۴۵
(۳) خاش رود ۳۹ (۱۲) دریای اندراب ۴۶
(۴) فراه رود ۳۹ (۱۳) دریای خان آباد ۴۶
(۵) هاروت ۴۰ (۱۴) دریای خلم ۴۷
(۶) کشک ۴۰ (۱۵) دریای بلخ ۴۷
(۷) هری رود ۴۱ (۱۶) دریای سنگلاخ ۴۸
(۸) دریای گرم ۴۲ (۱۷) دریای مرغاب ۴۸
(۹) دریای کابل ۴۳ بندابها ۴۹
دریاهای ترکستان و بدخشان ۴۳ (۱) آب ایستاده ۴۹


۲۰۶
مضامین صفحه مضامین صفحه
(۲) بند اب نور ۵۰ استالف ۶۱
(۳) لوره هامون ۵۰ چاریکار ۶۲
(۴) هامون زره ۵۰ غزنی ۶۳
(۵) هامون سواران ۵۱ تقسیم ملکی ولایت کابل ۶۶
(۶) بنداب سیستان ۵۱ (قریه ها) ۶۶
تقسیم ملکی افغانستان ۵۲ (علاقه ها) ۶۶
ولایات ۵۲ (حکومتی ها) ۶۷
حکومتی های اعلی ۵۲ حکومتی های سمت شمالی ۷۰
ولایت کابل ۵۳ غزنی ۷۲
شهر کابل ۵۴ جلال آباد (سمت مشرقی) ۷۳


۲۰۷
مضامین صفحه مضامین صفحه
خوست (سمت جنوبی) ۷۷ سبزوار ۹۶
قندهار ۷۸ فرنی ۹۷
کلات غلزائی ۸۳ ولایت هرات ۹۸
گرشک ۸۴ ترکستان ۱۰۰
ولایت قندهار ۸۴ مزار شریف ۱۰۰
(حکومتی ها) ۸۵ بلخ ۱۰۲
فراه ۸۷ تخته پل ۱۰۴
سیستان ۸۸ آقچه ۱۰۴
فراه (حکومتی اعلیٰ) ۹۰ شبرغان ۱۰۵
هرات ۹۱ اندخوی ۱۰۵


۲۰۸
مضامین	صفحه	مضامین	صفحه
تاشقرغان	۱۰۶	قوم شیخ بطنی	۱۲۴
ایبک	۱۰۷	افاغنه لودی	۱۲۷
ولایت ترکستان	۱۰۸	لوحانی	۱۲۹
میمنه	۱۱۰	سروانی	۱۳۰
(حکومتی اعلای میمنه)	۱۱۱	اولاد کرڑان	۱۳۱
قطغن و بدخشان	۱۱۴	قوم شرانی	۱۳۳
(ولایت قطغن بدخشان)	۱۱۸	بھٹانی	۱۳۴
اهالی افغانستان	۱۲۰	ارمڑ	۱۳۵
درانی	۱۲۱	یوسف زائی	۱۳۵
طائفه ترین	۱۲۴	غوریا خیل	۱۳۶


۲۰۹
مضامین | صفحه | مضامین | صفحه
زمند | ۱۳۸ | تاجیک | ۱۴۳
کالنسی | ۱۳۸ | هزاره | ۱۴۵
غزغشت | ۱۳۹ | ایماق | ۱۴۶
اولاد سید محمد گیسودراز | ۱۴۰ | کیانی | ۱۴۷
خوندی | ۱۴۱ | مغل | ۱۴۸
سپندزی | ۱۴۲ | قزلباشی | ۱۴۸
سادات | ۱۴۲ | ازبک | ۱۴۹
قریش | ۱۴۲ | دیگان | ۱۴۹
عرب | ۱۴۳ | هندکی | ۱۵۰
بنگش | ۱۴۳ | هندو | ۱۵۱

حصهٔ اول تم شد بفضلہ تعالےٰ.


۲۱۰

مضامین | صفحہ | مضامین | صفحہ
شلمانی | ۱۵۱ | آثار عتیقہ | ۱۵۷
تیراہی | ۱۵۲ | معدنیات | ۱۶۲
کشمیری | ۱۵۲ | طلا | ۱۶۲
مترو | ۱۵۲ | نقره | ۱۶۲
لیز کی | ۱۵۳ | آہن | ۱۶۳
قلماق | ۱۵۴ | مس | ۱۶۳
حبشی | ۱۵۴ | سرب | ۱۶۳
یہودی | ۱۵۴ | سرمہ | ۱۶۴
بلوچ | ۱۵۴ | جست | ۱۶۴
دولت شاہی | ۱۵۵ | گوگرد | ۱۶۴

صحت الدج عالمی ناے


۲۱۱
مضامین صفحه مضامین صفحه
نوشادر، زاک وغیره ۱۶۵ حیوانات ۱۷۵
آهک ۱۶۵ مواشی اهلی ۱۷۵
زغال سنگ ۱۶۵ (۱) شتر ۱۷۵
شوره ۱۶۶ (۲) اسپ ۱۷۶
نمک وغیره ۱۶۶ (۳) گاو ۱۷۶
نباتات خودرو ۱۶۶ (۴) گوسفند ۱۷۶
زراعت ۱۷۰ (۵) سگ ۱۷۷
اشجار غرصی ۱۷۳ وحوش شیر دار ۱۷۸


۲۱۲
مضامین صفحہ مضامین صفحہ
طیور ۱۸۰ وزارت داخله ۱۹۳
حشرات الارض ۱۸۱ وزارت عدلیہ ۱۹۴
صنعت و حرفت ۱۸۲ وزارت مالیہ ۱۹۴
آب و ہوا ۱۸۶ وزارت معارف ۱۹۵
تشکیل اساسی ملک ما ۱۸۸ وزارت تجارت ۱۹۶
مقام مقدس امارت ۱۸۹ شورای دولت ۱۹۶
ہئیت ادارۀ مرکزیہ ۱۹۰ ادارۀ ولایات ۱۹۷
وزارت حربیہ ۱۹۱ قوۀ عدلیہ ۲۰۰
وزارت خارجیہ ۱۹۲ [ILL]
علیم پیپر کمپر یشمی کلیه


[BLANK PAGE]