[BLANK PAGE]


کتاب هذا از روے قانون رجسٹری شده است

اطلبوا العلم ولو بكان بالصين

مرآة الارض

یعنے

مختصر جغرافیہ عالم

براے

طلبہاے مدارس قلمرو افغانستان و ممالک محروسہ آن

در سنہ ۱۳۲۳ ہجری علیٰ صاحبہا التحیة والسلام

در مطبع اسلامیہ لاہور زیور طبع پوشید

قیمت فی جلد ۱۰ ر


بسم الله الرحمن الرحیم
نحمده و نصلی علی رسوله الکریم و اصحابه اجمعین

شکل و مقدار و حرکت ارض

شکل زمین بصورت نارنج مدوّر است و قطرش قریب
هشت هزار میل و محیطش بست و پنج هزار میل است *
حرکات زمین بر دو قسم است (۱) محوری (۲) آفتابی
در عرصهٔ یک شبانه روز که عبارت از بیست و چهار
ساعت میباشد بر محور خود حرکت میکند و بر آن
نصف حصهٔ کرّهٔ زمین که در حین این گردش روبروی
آفتاب میباشد روز میباشد و بر حصّهٔ دیگر که نصف
کرّهٔ دیگر است شب میباشد *
دورهٔ حرکت زمین گرد آفتاب در سه صد و شصت
و پنج روز و دو ساعت ختم میشود و این حرکت
به خط بیضوی میباشد و فاصله اش از آفتاب به قدر


۲
نُه کرور و پنجاه لک میل است و این راه حرکت آں
را سطح مدار ارضی می گویند و این حرکت را حرکت
سالانه می نامند :
زمین گرد یک خط فرضی حرکت می کند که عین
از مرکز آں می گذرد و از هر دو سر به محیط زمین
می انجامد ـ این خطِ فرضی را در اصطلاح جغرافیه محور
می گویند و انجام های خط مذکور را قطبین می نامند ـ
یک انجام خط مذکور قطب شمالی است و انجام
دیگر قطب جنوبی :
خط استوا آں دائره کلاں را می گویند که عین
از وسط زمین می گذرد و آں را بر دو حصص مساوی
تقسیم می کند ـ حصهٔ شمالی را کرهٔ شمالی و حصهٔ
جنوبی را کرهٔ جنوبی می گویند :

دوائر

بغرض معلوم کردن درجات طول و عرض بلاد و ممالک
دو قسم دوائر بر کرهٔ زمین فرض کرده شده اند و آنها


۳

را عظیمه و صغیره می گویند- دوائر عظیمه از
میانه زمین میگذرند و صغیره از میانه اش نمی
گذرند- خطوط نصف النهار آن دوائر عظیمه را می
گویند که از شمال الی جنوب مابین قطبین می گذرد- و
زمین را بر کره مشرقی و کره مغربی تقسیم می کند- دوائر
صغیره در تعداد پنج است+
(۱) خطوط درجات العرض
(۲) خط سرطان
(۳) خط جدی
(۴) دائرۀ قطب شمالی
(۵) دائرۀ قطب جنوبی
درجات العرض عبارت از آن خطوط است که به
خط استوا متوازی می باشد- خط سرطان عبارت
از آن دائره است که بر فاصله بیست و سه و نیم درجه
به طرف شمال خط استوا می باشد و خط جدی
عبارت از آن دائره است که بر همان فاصله به طرف جنوب
خط مذکور می باشد- دوائر قطبی در تعداد دو است-
و یکی از آنها از قطب شمالی به فاصلۀ بیست و سه


۴

و نیم درجه و دیگری از قطب جنوبی به فاصلهٔ مذکور واقع
می باشد*

طول و عرض بلاد

عرض کدام شهر و مقام عبارت از آن فاصله است که
مابین مقام مذکور و خط استوا می باشد خواه شمالی باشد
خواه جنوبی و پیمایش فاصلهٔ مذکور بذریعهٔ خطوط درجات
العرض کرده می شود و هر مقامی که در نصف کرهٔ
شمالی واقع باشد فاصله اش را عرض شمالی و هر
مقامی که در نصف کرهٔ جنوبی باشد فاصله اش را
عرض جنوبی می گویند طول کدام مقام عبارت از آن
فاصله است که از نصف النهار معین شمار کرده می
شود خواه مشرقی باشد خواه مغربی بقرار تحقیق جدیده
درین ایام رصدگاه معین بمقام گرینویج است که متصل
لندن واقع است-پیمایش دوائر طول و عرض به قرار
درجات می باشد و هر یک دائره مشتمل می باشد بر
سه صد و شصت درجات بنابر آن فاصلهٔ هیچ مقام


۵

از مقامات کره ارض از نود درجه و طول از یک صد
و هشتاد درجه علاوه نمی باشد. درجات عرض مدام
یکساں می باشند و درجات طول به لحاظ عرض آں
مقام کم و بیش می باشند بر خط استوا طول درجه
طول برابر درجه عرض می باشد و بر قطبین مطلق نمیباشد
هرگاه که در دو مقامات خاص تفاوت پانزده درجه باشد
در وقت مقامات مذکور تفاوت یک ساعت کامل می
باشد یعنے هرگاه که در لندن وقت دوازده بجه باشد درآں
مقامات که از لندن به فاصله پانزده درجه به طرف مشرق
واقع می باشند عمل یک بجه می باشد و در مقاماتے که
از لندن به طرف مغرب واقع هستند عمل یازده بجه می
باشد *

منطقه الارض

سطح زمین به لحاظ وقوع خط سرطان و خط جدی و
دوائر قطبی بر پنج منطقه منقسم شده است که به شکل
کمربندها از مشرق الی مغرب افتاده اند و لفظ منطقه
در لغت عرب بمعنی کمربند است *


(۱) منطقۀ حاره
(۲) منطقۀ معتدلۀ شمالی
(۳) منطقۀ معتدلۀ جنوبی
(۴) منطقۀ باردۀ شمالی
(۵) منطقۀ باردۀ جنوبی
منطقۀ حاره عبارت از آن منطقه میباشد که به هر دو جانب خط استوا مابین خط سرطان و خط جدی واقع است و وسعت آن به قدر چهل و هفت درجه است و افریقہ و اکثر حصۀ امریکه جنوبی درین منطقه داخل است *
منطقۀ معتدلۀ شمالی عبارت از آن منطقه است که از خط سرطان الی دائرة شمالی بقدر چهل و سه درجه وسعت دارد و درین منطقه اکثر حصۀ یوروپ و ۴/۵ حصۀ ایشیا و ۴/۵ (یعنی چهار خمس) امریکۀ شمالی داخل است *
منطقۀ معتدلۀ جنوبی عبارت از آن منطقه است که از خط جدی الی دائره قطب جنوبی به وسعت چهل و سه درجه واقع است و ربع افریقہ و خمس امریکہ جنوبی و سه خمس اسٹریلیا درین منطقه داخل است *
منطقه باردۀ شمالی تا به حدّ قطب شمالی واقع است


و بعض حصص ایشیا و شمالی امریکا درین داخل است-
و منطقهٔ باردهٔ جنوبی تا به حد قطب جنوبی
واقع است :-
تقسیم زمین
کل کرهٔ ارض مشتمل است بر خشکی و تری- یک
ثلث کرهٔ ارض خشکی است و دو ثلث آن تری- کل ربع
مسکون که عبارت از حصهٔ خشک کرهٔ ارض است مشتمل
است بر چند بر اعظم ها (1) ایشیا (2) یوروپ (3) افریقیه
و این هر سه را دنیای قدیم یعنی دنیای عهد عتیق می
گویند : (4) امریکهٔ شمالی (5) امریکهٔ جنوبی (6) آستریلیا
و این هر سه را دنیای جدید می گویند :-
تقسیم بحر محیط
بحر محیط مشتمل است بر (1) بحر ظلمات که یوروپ و
افریقیه را از امریکا جدا می کند (2) بحر الکاهل که ایشیا
را از آستریلیا جدا می کند (3) بحر هند که در جنوب ایشیا
واقع است و از افریقیه تا به حدود آستریلیا می رسد (4)


بحر منجمد شمالی که قطب شمالی را محیط است (۵) بحر
منجمد جنوبی که قطب جنوبی را محیط است :
طرز حکومت ممالک کرۀ ارض
در بعض ممالک پادشاه لقب شہنشاہ و امپراطور دارد و
در بعض سلطان و در بعضے فقط پادشاه و امیر و در بعض
ممالک سلطنت جمہوری است و سرکرده را رئیس جمہوری مے
گویند و انتخاب رئیس منحصر بر کثرت آرائے اشخاص اہل الراے
رعیہ مے باشد و ایں ہماں طریق حکومت است که در
عہد مبارک خلفاے راشدین رضوان اللہ علیہم بود :
مذاهب
مذاہب تاریخی در کل دنیا چهار ہستند یعنے نصارے
به قدر سی و هفت و نیم کروڑ نفوس و یہود بہ قدر شش
لک و اہل اسلام بہ قدر سیزدہ کروڑ و بت
پرست به قدر هفت کروڑ و باشندگان کل روی زمین تقریباً
یک ارب و بست و یک کروڑ و دہ لک مے باشند :


۹
بر اعظم ایشیا
حدود اربعه
بطرف شمال - بحر منجمد شمالی
بطرف جنوب - بحر ہند-
بطرف مشرق - بحر الکاہل
بطرف مغرب - یوروپ و بحیرہ روم شام و بحیرہ قلزم -
وسعت
طول از شمال شرق الیٰ جنوب مغرب بہ قدر شش
ہزار و هفت صد میل و عرض از شمال الیٰ جنوب بقدر
پنجہزار و چهار صد میل و رقبہ اش برابر یک ثلث رقبۂ
کل ربع مسکون می باشد*
ایں بر اعظم مشتمل است بر ممالک ذیل :-
شام - عرب - فارس - افغانستان - بلوچستان -
ہندوستان - جزیرہ نمای ہند چینی (کہ مشتملست)


۱۰

بر بر هما و سیام و انام) چین - چینی تا تار - تبت -
ترکستان - جاپان - سائبیریا یعنے روس -
ایشیائی *

بلاد نامی ممالک ایشیا

شام یعنی روم

سُرنا - حلب - دمشق - بغداد - یروشلم - موصل - بصره *

عرب شریف

مکه شریف - مدینه منوره - مسقط - عدن - جده - مخه - صنعا *

فارس

طهران - اصفهان - بوشهر - شیراز - همدان - تبریز - کرمان -
مشهد مقدس *

له یک بندر کلان است که حضرت مسیح را مردم یهود بزعم خود درینجا مصلوب کردند که پایتخت خلفای عباسیه بود ۳ه مخمل
درینجا خوب تیار میشود شه جای ولادت حضرت رسول صلعم شه درینجا روضه منوره جناب رسول صلعم میباشد شه قهوه ازینجا
مشهور است شه بندر عرب است که جهازها در آنجا ایستاده میشود به دولت انگریز تعلق دارد که قالین خوب تیار میشود ۱۰ه
بندر کلان فارس له مولد خواجه حافظ و شیخ سعدی و شراب اعلی تیار میشود ۱۲ه مقام اهل تشیع میباشد و مزار حضرت امام
رضا است *


افغانستان
کابل - هرات - غزنی - قندهار - جلال آباد - بدخشان - بلخ -
مزار شریف - میمنه * قندز
بلوچستان فیض آباد
قلات - کیچ - مکران - بھنبور - بیله *
ہندوستان
دکلکته - ڈھاکہ - مرشد آباد - پٹنہ - بنارس - اله آباد - لکهنئو - علیگڑھ -
کان پور - آگره - دہلی - لاہور - امرتسر - بمبئی - گول کنڈہ -

له بسیار قدیم شهر است - ۵ه بسیار مستحکم شهر است که پای تخت سلطان محمود و چنگیز
خان بود که مرکز کاروانان تجارت است که پایه تخت و اسرای هند میباشد ۵ه ململ گراں
قیمت آں در کل دنیا مشهور است شه مقام زیارت اهل هنود است شه در تکلف و نزاکت نمونه
پریس است و قیصر باغ یک عمارت عالیشان است که یک بیت العلوم کلان است که بنا کرده سر
سید احمد خان مرحوم است هله در ۱۸۵۷ء نانا صاحب همراه زن و بچه انگریز بسیار بی رحمی کر د لله روضه
تاج محل دریں جا است که نظیر خود بر روی دنیا ندارد از عمارات شاہجہانست له یک شهر عظیم
الشان است که پای تخت سلاطین مغلیه بود له پای تخت پنجاب است ملک بسیار کلان مقام تجارت
است و معبد کلان قوم سکه درینجای باشد له بندر کلان و مقام تجارت است له مشهور کان جواهرت
دریں جا است و الماس کوه نور از هہمیں جا برآمده بود*


مدرسه - سورت - ملتان - ڈیره اسمعیل خان - ڈیره غازیخان -
پشاور - کوہاٹ حیدر آباد سندھ - کراچی - حیدر آباد دکن *
برہما
رنگون - سنگا پور - پیگون - آوا -
سیام
بنکوک
انام
ہئیو
چین
پیکین - نانکن - شنگاہی - ننگ پو - آمائی - کان ٹن - فوچو *

شه بسیار کلان مقام تجارت است و در عهد جارج ثالث اہل برطانیہ بنا کرده بودند شه اول
کوٹھی انگریز در ہیمیں جا قائم شدہ بود سه بسیار قدیم شهر است در طوفان نوح موجود بود -
مزار ہاے فقرا بسیار دارد ہے خانہ ہاے ایں شہر چوبی مے باشد و مثل کشتی در دریا متحرک میباشند شہ بسیار
کلان شهر است *


۱۳

تبت

لاسه - لیه - لداخ -

په چینی تاتار

کاشغر - یار قند - ختن :

ترکستان

بخارا - سمرقند - خیوا - قوقند :

روس ایشیائی

آستر خان - تو بالسک - ارکتسک :

جاپان

یدو - ٹوکیو ۔ میاکو ۔ آسا کا ۔ نینگا ساکی :

شام یعنی روم ایشیائی

حدود اربعہ - بطرف شمال بحیره اسود - به طرف جنوب عرب -


۱۴
و به طرف مشرق ایران و به طرف مغرب بحیره روم :
نام پادشاه - سلطان عبدالحمید خان ثانی که در ۱۸۴۲ء
تولد شد و در ۱۸۷۶ء بر تخت جلوس کرد :
طرز حکومت - سلطان مطلق العنان است و در هر
صیغه وزیر خاص مقرر است و از روی احکام شرع اسلام عملدرآمد
است - اصل پای تخت سلطان اصطنبول است - که در روم
فرنگستان واقع است و خود حضرت سلطان المعظم در آنجا سکونت
دارد و در بغداد از طرف سلطان موصوف یک و اشرای یعنے
نائب الحکومت می ماند :
رقبه ملک - هفت لک و بیست و دو هزار مربع میل :
تعداد نفوس - چهار کرور و هفتاد و شش لک که اهل اسلام
و نصاری میباشند :
مقدار مالیه - کل مالیه قلمرو سلطان قریب یک کرور و شصت
و هشت لک و سی و شش هزار و سه صد و شصت و سه
پوند سکهٔ انگریزی می باشد :
تعداد فوج - نظام مقرری یک لک و هشتاد هزار از برای
خشکی و پانزده هزار نظام بحری می باشد لاکن به هنگام
مقدمه ده لک نفوس را که اسلحه پوش می باشند در میدان

۱ در عهد خلفای عباسیه پای تخت بود و بسیار کلان شهر بود - شهر بغداد در آن زمانه نظیر خود نداشت :


١٥
جنگ برآورده می تواند *
پیداوار ملک - قالین - ابریشم - نیل - چرم وغیره *
قرضه دولت - کل قرضه دولت عثمانی قریب هژده کرور پوند سکه انگریزی می باشد *
عرب
حدود اربعه - بطرف شمال روم - بطرف جنوب بحیره عرب و بطرف مشرق خلیج فارس و بطرف مغرب بحیره قلزم *
رقبه ملک - بیست لک و چهل هزار مربع میل *
دار السلطنته - مکه شریف - از طرف سلطان روم یک حاکم مقرر است که به شریف مکه ملقب است *
نام پادشاه - از مقبوضات سلطان روم است *
طرز حکومت - شخصی و مطابق احکام اسلام *
تعداد نفوس - یک کرور و بیست لک که کل آنها اهل اسلام می باشند *
مقدار مالیه - مالیه عرب مشخص نیست اکثر ملک ویرانه است *
تعداد فوج - فوج جزوی از طرف حضرت سلطان المعظم برای حفظ حرمین شریفین و بندرهای نامی مقرر است *


۱۶

پیداوار ملک۔ اسپ عربی۔ شتر۔ قھوہ۔ خرما *
قرضه دولت۔ این ملک از مقبوضات و توابع دولت
عثمانی است و قرضه دولت همانست که در عنوان روم
درج می باشد *

دولت فارس ایران

حدود اربعه۔ بطرف شمال تاتار و بحیره اسود و بطرف جنوب
خلیج فارس و بطرف مشرق افغانستان و بلوچستان و بطرف
مغرب روم *
رقبه ملک۔ پنج لک و چهل هزار میل مربع *
دارالسلطنه۔ طهران *
نام پادشاه۔ مظفرالدین شاه قاجار که در ۱۸۹۶ء بر تخت
نشست *
طرز حکومت۔ شخصی است و اکثر مدار کار بر رای مدارالمهام
یعنی وزیر اعظم می باشد *
تعداد نفوس۔ یک کرور که اکثری از آنها شیعه می باشند
و بعضی نصاری از فرقه ارمنی هم می باشند *
مقدار مالیه۔ پنج کرور و پنجاه و سه لک و شصت و نه


۱۶

هزار و پنج صد و شانزده قران :
تعداد فوج - هشتاد هزار و پنج صد نظام مقرری است :
پیداوار ملک - قالین - گندم - جو - پنبه - نیشکر - برنج - تمباکو -
افیون :
قرضۀ دولت - بقدر بیست و سه لک پوند سکۀ انگریزی
مقروض می باشد که از خزانۀ دولت روس قرض گرفته
است لیکن در خزانۀ شاهی ایران این قدر جواهرات می
باشند که نظیر آنها در خزانۀ هیچ دولت نیست :
۳ دولت افغانستان

حدود اربعه - بطرف شمال ترکستان - و بطرف جنوب بلوچستان
و بطرف مشرق چینی تاتار و هندوستان و بطرف مغرب
ایران :
رقبۀ ملک - دو لک و هفتاد هزار مربع میل -
دارالسلطنتہ - کابل که بر لب دریای کابل واقع است :
نام پادشاه - سراج الملته والدین امیر حبیب اللہ خان
صاحب فرزند کلان حضرت ضیاء الملتہ والدین امیر عبدالرحمن خان
صاحب مرحوم که بتاریخ ۱۹ - اکتوبر سنہ ۱۹۰۱ء بر تخت سلطنت جلوس


۱۸

فرمود. سراج الملة والدین در شهر سمرقند تولد شده بودند و سه
روز بعد از وفات حضرت ضیاء الملت والدین بعمر سی
سالگی بر تخت افغانستان جلوس فرما شدند*
طرز حکومت۔ شخصی مطابق احکام شرع اسلام ۔ از چند
مدت یک مجلس برای اداره امور مملکت مقرر شده
است و بنام نامی امیر صاحب افغانستان به مجلس شورئی
سراج الملة موسوم شده است۔ قوانین ملک در مجلس مذکوره
تجویز شده برای منظوری بحضور سراج الملة والدین می
رود*
تعداد نفوس۔ قریب دو کروڑ که مشتمل است بر اقوام
خلزئی ۔ تاجیک ۔ درانی ۔ هزاره ۔ افغان ۔ اوزبک و غیره ۔
کل مردم بدون از فرقه قزلباش مذهب اهل سنت دارند۔
کافرستان و هزاره جات که در زمانه سابق از افغانستان جدا
بود از عهد حضرت ضیاء الملت والدین به افغانستان ملحق
شده است۔ مردم کافرستان مذهب اسلام را اختیار کرده اند
و تا بحدی قابل اعتبار شده اند که یک جماعت از نوجوانان
این مردم در اردل حضور مقرر است*
مقدار مالیه۔ تحقیق معلوم نیست و بعض جنس هم است*


19

پیداوار ملک۔ غله هر قسم - زمرد - یاقوت - سنگ مرمر - طلاء -
پوست هر قسم *

قرضه دولت - این دولت مقروض نمی باشد بلکه در خزانه
بیت المال آن قریب بست کرور روپیه نقد سکه کابل موجود
می باشد و علاوه ازین طلاء و جواهرات بسیار هم دارد *
این امر مسلّم است که در ملک افغانستان معدنهای
بسیار موجود می باشند بلکه از هر قسم فلزات معدن های
موجود است لاکن چونکه مردم ملک از فن کان شناسی
ناواقف هستند بنابران دولت افغانستان از خزانه های
پنهانی ملک خود منتفع نمی شود - لاکن مقام مسرّت است
که الحال حضرت سراج الملة والدین امیر صاحب افغانستان
توجّه خود را به طرف کان شناسی مبذول فرموده اند *

بلوچستان

حدود اربعه - بطرف شمال افغانستان و به طرف جنوب
بحیره عرب و به طرف مشرق هندوستان و به طرف مغرب
ایران *


۲۰
رقبۀ ملک۔ یک لک و شش ہزار مربع میل
دارالسلطنتہ۔ قلات
نام پادشاہ۔ خان قلات لقب دارد۔ دریں روزہا محمود خاں
فرزند خداداد خان است که در تحت دولت انگلیشیہ محض براے
نام خان قلات مے باشد و زیر دست آں خوانین علاقہ ہاے
مختلفہ مے باشند و کلان ترین خانھاے مذکور جام صاحب
لسبیلہ مے باشد و الحال در لسبیلہ ہم از طرف دولت
انگاشیہ یک رزیڈنٹ (وکیل) مقرر است که انتظام ملک را
بہ قرار ہدایت دولت موصوف مے کند ٭
اکثر مردم بلوچستان کہ ہمراہ دولت انگاشیہ مخالف بودند۔
ہجرت کردہ در افغانستان آمدہ اند و در علاقۀ قندھار وغیرہ
آباد شده اند و بعض خوانین از زمرۀ مہاجرین در کابل مے
باشند ٭
طرز حکومت۔ شخصی بود لاکن الحال در قبضہ دولت برطانیہ
است و خان قلات ماتحت دولتِ مذکور است ٭
تعداد نفوس۔ بیست لک است که اکثر آنہا اہلِ اسلام
اہلِ سنت و جماعت مے باشند و بعض شیعہ ہم ہستند ٭
مقدار مالیہ۔ قریب بست لک روپیہ کلدار۔


۲۱
تعداد فوج ـ از طرف دولت برطانیہ قریب ده هزار فوج در کوئٹہ و چمن مقرر می باشد و فوج خود ملک ازیں جدا می باشد :
پیداوار ملک ـ شتر ـ اسپ ـ مس ـ سرب ـ گیس ـ غلہ گندم ـ برنج ـ خرما ـ انبہ ـ نیل :
قرضہ دولت ـ خود خان قلات مقروض نیست بلکہ قریب یک کرور از خزانہ اش بوقت تصرف ملک در دست دولت برطانیہ آمده بود :
ہندوستان
حدود اربعہ ـ بطرف شمال کوه ہمالہ و بہ طرف جنوب بحر ہند و بہ طرف مشرق آسام و برہما و خلیج بنگالہ و بہ طرف مغرب بحیرہ عرب و کوه ہالہ و کوه سلیمان :
رقبہ ملک ـ بیست و نه لک و هفتاد و هفت هزار مربع میل :
دارالسلطنہ ـ کلکتہ که بر لب دریای ہگلی واقع است و قریب ہفت لک نفوس آبادی دارد :
صوبہ ہای ملک ـ ایں ملک بر ۳ احاطہ منقسم است۔


۲۲

بنگالہ- بمبئی- مدراس +
ریاستهای نامی- کشمیر- راجپوتانہ- گوجرات- گوالیار- اندور-
حیدر آباد دکن- میسور- ٹراونکور- بھوپال- پٹیالہ- جودھ پو +
نام پادشاہ- از طرف شاہ انگلستان یک نائب الحکومت
یعنے وائسرای مقرر می باشد و بعد ہر پنج سال تبدیل می
شود و ایں وائسرای ماتحت وزیر ہند مقیم لندن می باشد
و زیر دست وائسرای یک کونسل واضع قوانین مقرر می
باشد- و وائسرای ہمراہ آنہا در امور دولتی مشورہ می کند +
طرز حکومت- یک کونسل مشیران و مدبران ملک زیر دست
وائسرای کار می کند +
تعداد نفوس- بست و ہشت کرور و ہشتاد لک است- و
از جملہ آنہا شش کرور اہل اسلام است و باقی اہل ہنود
و اقوام دیگر +
مقدار مالیہ- قریب سہ کرور خالص مالیۂ زمین می باشد +
پیداوار ملک- غلہ ہر قسم- نیل- افیون- پنبہ- نیشکر- ناریل-
خرما- انجیر- برنج- انبہ- زغال سنگی- سنگ مرمر- سنگ سرخ-
آہن- قلعی- سرب- الماس- لعل- ململ نازک- گلبدن- کمخواب-
شال ہاے پشمینہ اعلیٰ +


۲۳
قرضهٔ دولت - در ۱۸۹۵ء تعداد قرضۂ هند در هندوستان و
انگلستان بقدر یک ارب و هشتاد و شش کرور و شصت
و سه لک و چهل و یک هزار بود*
جزیره نماے هند چینی که مشتمل
است بر ممالک ذیل
برمها
حدود اربعه - بطرف شمال تبت و بطرف جنوب خلیج بنگاله
و بطرف مشرق انام و سیام و بطرف مغرب هندوستان*
رقبۀ ملک - شش لک میل مربع که حصۀ مغربی آں
در تصرف دولت برطانیہ مے باشد*
دارالسلطنه - آوا - حال پایہ تخت شہر رنگون است*
نام بادشاہ - از ۱۸۸۶ء کل ملک در تصرف دولتِ
برطانیہ آمده است و از طرف دولت مذکور یک نائب الحکومت
مقرر است کہ آں را لقب لفٹنٹ گورنر حاصل است*


۲۴

طرز حکومت - اول شخصی بود - الحال کل ملک در تصرف
دولت برطانیه است+
تعداد نفوس - چهل لک که اکثری از آنها بّدهـ مذهب دارند -
مقدار مالیه - در جمع مالیه هندوستان داخل است+
تعداد فوج - فوج متعینه این ملک جزو فوج هند است+
پیداوار ملک - نیشکر - نیل - تماکو - برنج - مصالحہ گرم - طلاء - نقره -
جواهرات - ابریشم+
قرضه دولت - از آنجا که این ملک یکی از توابعِ دولت
هند شده است قرضه اش هماں قرضه هند است+
سیام
حدود اربعه - بطرف شمال چین و بطرف جنوب خلیج سیام و بطرف
مشرق انام و بطرف مغرب بنگال+
رقبه ملک - یک لک و هشتاد و چهار هزار مربع میل+
دارالسلطنته - بنکوک+
نام پادشاه - کہولا لونکورن که در ۱۸۶۸ء بر تخت نشست+
طرز حکومت - شخصی و پادشاه مطلق العنان است+
تعداد نفوس شصت لک که مذهب بّدهـ دارند+


۲۵
مقدار مالیه- قریب سه کرور روپیه کلدار که برابر مصارف ملک
است *
تعداد فوج- هشت هزار نفر سپاهی و چند جهاز های
جنگی دارد *
پیداوار ملک- زربفت- کمخواب- اطلس- مردم این ملک
در فن مصوّری هم مهارت بسیار دارند *
قرضه دولت- این دولت مقروض نمی باشد *
انام
حدود اربعه- بطرف شمال چین و بطرف جنوب بحیره چین
و بطرف مشرق بحیره چین و بطرف مغرب سیام *
رقبه ملک- قریب یک لک مربع میل می باشد *
دارالسلطنته- ہوئی-
نام پادشاه ٹمنتهای خود مختار و مطلق العنان است- لاکن
مطابق هدایات دولت فرانس کار می کند *
طرز حکومت- شخصی زیر دست دولت فرانسیه *
تعداد نفوس- قریب شصت لک که اکثری از آنها بُدھه
مذهب می باشند *


۲۶

تعداد فوج ـ در مجمع فوج جزیره‌نمای که انام یک جزو
آن می باشد ولی اس و ٹانکن و کمبوڈیا و کوچین چائنا
دیگر اجزائش می باشند و کل آنها زیر دست دولت فرانسویہ
هستند کل فوج بقدر ہشت ہزار سپاہی فرانسویہ و دوازدہ ہزار
سپاہ از خود ملک انام است *
مقدار مالیه ـ از مقبوضات دولت فرانس است *
پیداوار ملک ـ میوه های لذیذ ـ برنج ـ فیل های بلند قد *
قرضہ دولت ـ چونکه از ممالک محروسۀ فرانس است علیحده قرض
ندارد *

چین
حدود اربعہ ـ بطرف شمال چینی تاتار و بطرف جنوب بحیرۀ
چین و انام و بطرف مشرق بحرالکاہل و بطرف مغرب
تبت *
رقبۀ ملک ـ یک کرور و سه لک و چہل ہزار مربع میل *
دارالسلطنتہ ـ پکین بر لب دریای پہیو واقع است و تعداد
نفوس آں بست لک می باشد *
نام پادشاہ ـ ہانگ ہسو در ۱۸۷۵ء بر تخت نشست بعمر
چہار سالگی و زیر دست والدۀ خود که بیوۀ ہین فینگ فغفور


۲۷

سابق می باشد حکومت می کند*
طرز حکومت - شخصی و پادشاه مطلق العنان است*
تعداد نفوس - چهل و پنج کرور و شصت لک که از کل
ممالک روی زمین زیاده است و باشندگان در صنعت و
مصوری هوشیار هستند*
مقدار مالیه - بست و دو کرور کلدار*
تعداد فوج - فوج بحری و بری دوازده لک می باشد-
لاکن اهل نظام قابل جنگ به قدر یک لک می باشد*
پیداوار ملک - ظروف چینی - ابریشم - چای - افیون - پست
های هر قسم*
قرضۀ دولت - پنج و نیم کرور پوند که برابر هشتاد کرور
روپیه کلدار است علاوه ازین آں قرضه می باشد که در
سنه حال یعنے در سنہ ١٩٠١ع از برای ادا نمودن تاوان
جنگ برای دول یوروپ و امریکه و جاپان گرفته است*

چینی تاتار

حدود اربعه - بطرف شمال کوه الطائی و به طرف جنوب
چین و تبت و به طرف مشرق بحیرۀ جاپان و به طرف مغرب


۲۸

روس و ترکستان *
رقبه ملک - بیست و پنج لک میل مربع - وطن اصلی اقوام
مغل و ترک است و چنگیز خان و امیر تیمور گورگان از
همین ملک بودند *
دارالسلطنته - ختن که از برای نافه‌های مشک شهرت
دارد *
نام پادشاه - از مقبوضات دولت چین است و از ۱۸۸۷م
فغفور چین بار دیگر بر این ملک قابض شده است *
طرز حکومت - شخصی و پادشاه مطلق العنان است *
تعداد نفوس - قریب یک کرور که بر اهل اسلام و بده
مذهب مشتمل می‌باشند *
مقدار مالیه - مالیه این ملک یک جزو مالیه دولت چین
است *
تعداد فوج - همان فوج که تعلق به دولت چین دارد *
پیداوار ملک - مشک و پوست‌های اقسام مختلف و تجارت
این ملک کم کم همراه هندوستان می‌شود *
قرضه دولت - همان قرضه دولت چین است *
در کاشغر یک سفیر دولت انگریز مقیم می‌باشد *


۲۹

تبت
حدود اربعہ۔ بطرف شمال چینی تاتار و بہ طرف جنوب برمہا
و ہندوستان و بہ طرف مشرق چین و بہ طرفِ مغرب
افغانستان و ہندوستان ؂
رقبۂ ملک۔ پنج لک و ہشتاد و پنج ہزار میل مربع۔
دارالسلطنتہ۔ لاسہ کہ شہرے بسیار آباد است و بسیار معبدیای
بُدھ مذہب دارد ؂
نامِ بادشاہ۔ از مقبوضات شاہِ چین است لاکن مردم زیر
حکم پیشوایِ مذہبی لامہ نام می باشند و اعتقاد دارند۔ کہ
لامہ را فنا نیست و محض صورت ظاہری خود را تبدیل کردہ
می رود و بنایِ ایں اعتقاد بر تناسخ است کہ از جملۂ
مُعتقَدات اہل ہنود و دیگر اقوام بت پرست می باشد ؂
مقدار مالیہ۔ تحقیق نشدہ و ہرچہ ہست در جمع مالیۂ چین
داخل است ؂
پیداوار ملک۔ پشم۔ نمک لاہوری۔ تنکار۔ جمادات ہر قسم ؂
قرضۂ دولت۔ ہماں قرضۂ دولت چین است ؂


۳۰
ترکستان
حدود اربعه - بطرف شمال روس و به طرف جنوب افغانستان
و ایران و به طرف مشرق چینی تاتار و به طرف مغرب
بحیره خزر *
رقبه ملک - شانزده لک و پنجاه هزار میل مربع *
دارالسلطنته - بخارا *
نام پادشاه - امیر بخارا که آن را خان خیوا هم می گویند *
طرز حکومت - اکثر حصه ملک در تصرف دولت روسیه
می باشد و بعض حصه اش از توابعان امیر افغانستان
است و امیر بخارا فقط برای نام امیر است *
تعداد نفوس - هفتاد و نه لک که تقریباً کل مذهب اسلام
دارند و اکثری از آنها خانه بدوش و زحمت کش می باشند *
مقدار مالیه - تحقیق نیست چرا که درین ایام یک حصه اش
در تصرف روسیه است و یک حصه اش تحت حکومت
امیر افغانستان است *
پیداوار ملک - ابریشم - پنبه - پشم - لعل و دیگر سنگهای
قیمتی *


۳۱

جاپان
حدود اربعه - بطرف مشرق روس واقع است و از چهار طرف به بحر الکاهل محیط است *
رقبه ملک - یک لک و شصت و دو شش صد و پنجاه و پنج میل مربع *
دارالسلطنة - جدو
نام پادشاه - امپراطور متسوهیټو در ۱۸۵۲ء پیدا شد و در ۱۸۶۸ء بر تخت جلوس کرد- در چند سالهای گذشته این دولت بسیار ترقی کرده است و در جمع دولت های کلان دنیا شمار کرده می شود و با دول یوروپ ادعای همسری دارد و امپراطور بسیار بیدار مغز است و ترقی علم و هنر تا بحدی رسیده است که چند بیت العلوم کلان در انجا قائم شده اند گویا که فقط نمونه یوروپ است *
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است و یک پارلمینت و مجلس شوری دارد *
تعداد نفوس - سه کرور و بست و پنج لک که پیروان بده مذهب می باشند *


۳۲
مقدار مالیه - ملک بسیار زرخیز است و اکثر کانهای طلای
دارد و آمد سالانه بقدر دو کرور و پنجاه و نه لک و هشتاد
و پنج هزار و دو صد و نود و چهار پوند سکه انگریزی می
باشد و خرچ سالانه هم تقریباً همین قدر است *
تعداد فوج - دو لک و هفتاد و سه هزار و دو صد و شصت
و هشت نفری فوج بری و چهار ده هزار و هشت صد و
پنجاه و دو نفری فوج بحری - حال تعداد فوج نظام بری و
بحری تا قریب ۶ لک رسیده است و در عرصه یک سال دولت
روسیه را شکست متواتر در بحر و بر داده است*
پیداوار ملک - برنج - پنبه - روغن - توت - چای - طلا از کل
روی زمین زیاده تر پیدا می شود *
قرضه دولت - چهار کرور و بیست و یک لک و هشتاد و
شش هزار و دو صد و پنجاه و هفت پوند سکه انگریزی*
کل خرچ مقدمه چین قریب بیست و دو کرور و پنجاه لک پوند
می باشد*

روس ایشیائی یعنے سائی بیریا
حدود اربعه - بطرف شمال بحر منجمد شمالی و به طرف جنوب


۳۳

کوه الطائی و تاتار و به طرف مشرق بحیره کمیسکتکا و بطرف مغرب کوه یوال و دریای یورال *
رقبه ملک - شش لک و هشتاد و چهار هزار مربع میل
دارالسلطنه - ارکتسک
نام پادشاه - امپراطور نکولس ثانی که به زار روس ملقب است *
طرز حکومت - این ملک از مقبوضات زار روس است و پادشاه مطلق العنان است لاکن برای هر صیغه خاص یک وزیر مقرر می باشد و کل وزرای صیغه های مختلفه زیر دست وزیر اعظم می باشند *
تعداد نفوس - هشت کرور و پنجاه و شش لک *
مقدار مالیه - مالیه کل دولت روسیه یک ارب و پنجاه و هفت کرور و هفده لک و سی و دو هزار و شش صد و چهل و شش روبل می باشد و یک روبل مساوی شش قران کابلی می باشد *
تعداد فوج - علاوه از هشت لک کل نظام روسیه در حالت امن و صلح می باشد - و فوج ملیتی تا به ۴۵ لک میباشد
پیداوار ملک - سمور - سنجاب - قاقم - سریش ماهی - چوب *


۳۴
قرضهٔ دولت - کل قرضهٔ دولت روسیه دو ارب و دوازده
کرور و هشتاد و هشت لک و بیست و شش هزار و یک
صد روبل می باشد*

بر اعظم یوروپ
یعنی فرنگستان

حدود اربعه - به طرف شمال بحر منجمد شمالی و به طرف جنوب
کوه قاف و بحیره اسود و بحیره مارمورا و بحیره روم
و به طرف مشرق کوه یورال و دریای یورال و بحیره
خزر و به طرف مغرب بحر اوقیانوس*
وسعت
طول سه هزار و پنج صد میل و عرض دو هزار و چهار صد
میل - این بر اعظم برابر دوازدهم حصهٔ کرهٔ زمین است -
و برابر ربع بر اعظم ایشیا است و کل رقبه اش سی و
پنج لک میل مربع می باشد و کل نفوس آن سی کرور


۳۵

و نود لک می باشد.
تعداد ممالک یوروپ شانزده است به تفصیل ذیل:
روس- پرشیا- جرمنی- روم- فرانس- جزائر برطانیہ-
ہسپانیہ- پرتگال- سویڈن- ناروی- بلجیم- ہالینڈ- ڈنمارک-
اطالیہ- یونان- سویٹزر لینڈ- آسٹریا.
این بر اعظم اگرچه از کل بر اعظم های دنیا خوردتر است
لیکن در فنون و حرفت و علوم و ایجادات ماشین ها این
بر اعظم از کل دنیا گوی سبقت برده است چنانچه ریل
و سٹیم که یکی از ذریعه های کلان ملک گیری می باشد
از ایجادات اهل یوروپ است.

روس
حدود اربعه- به طرف شمال بحر منجمد شمالی و به طرف جنوب
بحیره اسود و کوه قاف و به طرف مشرق بحیره خزر و کوه
یورال و دریای یورال و به طرف مغرب بحیره بالٹک و
آسٹریا و پرشیا.
رقبه ملک- قریب نصف کل یوروپ است.
دارالسلطنته و بلاد نامی- سینٹ پیٹرز برگ، ماسکو- آرکینجل-


۳۶
کرستون - گنجه - نیجنی - ناو گورو بـ
نام پادشاه - نحولس ثانی که به زار روس ملقب است در
۱۸۶۸ ء تولد شد و در ۱۸۹۴ ء بر تخت جلوس کرد بـ
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است و در هر صیغه وزیر
خاص دارد و کل وزرا زیر دست وزیر اعظم یعنے مدارالمهام
می باشند بـ
تعداد نفوس - قریب هشت کرور می باشد بـ
مقدار مالیه - یک ارب و پنجاه و هفت کرور و هفده لک
و سی و دو هزار و شش صد و چهل و شش روبل
است بـ
تعداد فوج - از هشت لک زائد است و در وقت مقدّمه علاوه
از چهل لک در میدان جنگ آمده می تواند بـ و این فوج
از فوج بحری جدا است بـ
پیداوار ملک - ریشم - چرم - چربی - سَن - شہد - موم - آہن -
مس بـ
قرضۂ دولت - دو ارب و دوازده کرور و هشتاد و هشت
لک و بست و شش هزار و یک صد روبل بـ
این ملک بر شصت و سّہ صوبه ہا منقسم است و در ہر


۳۷
صوبہ یک نائب الحکومت مقرر است. در ۱۸۷۸ء در مقدمہ
دولت عثمانی اکثر ملک از سلطان روم گرفت - مردم این
ملک بسیار خوش چهره و زحمت کش هستند و باشندگان
مضافات کوہ قاف کہ از علاقہ جارجیا و شروان و طفلس
وغیرہ می باشند۔ بسیار مقبول صورت هستند در زمانہ ہای
قدیم زنان این علاقہ را بہ پری ہا تعبیر می کردند- چنانچه
در قصّہ شاہ بہرام بہ طرف زنان ہمیں دیار اشارہ شدہ
است *
پرشیا
حدود اربعہ۔ بہ طرفِ شمال بحیرہ بالٹک و بہ طرف جنوب
آسٹریا و بہ طرف مشرق روس و بہ طرف مغرب جرمنی *
رقبۂ ملک۔ یک لک و سی و چہار ہزار و پنج صد و سی و
یک مربع میل *
دارالسلطنہ و بلاد نامی- برلن- ہیمبرگ۔
نام پادشاہ- ولیم ثانی امپراطور جرمنی کہ در ۱۸۵۹ء تولد
شدہ بود و در ۱۸۸۸ء بر تخت جلوس کرد*
طرز حکومت- بادشاہ مطلق العنان است کہ در ہر صیغہ وزیر


۳۸
خاص متعین دارند*
تعداد نفوس۔ سه کرور و سیزده لک و چهل و نه هزار ـ و
ہفت صد نود و پنج می باشد و همۀ شان مذہب نصارٰی
دارند*
مقدار مالیہ۔ دوازده کرور و سی و شش لک و سیزده
ہزار و سه صد پوند*
تعداد فوج۔ کل نظام دولت جرمنی به قدر شش لک
است*
پیداوار ملک۔ غله ـ چوب ـ شہتیر ـ پارچات ـ تنباکو ـ تیل ـ
موم*
قرضۀ دولت۔ سی و دو کرور و چهل و دو لک و شصت
و یک ہزار و یک صد و سه پوند*
این ملک یکی از صوبہ ہای دولت جرمنی است ـ و
پادشاهان صوبہ ہای مذکور زیر دست امپراطور جرمنی می
باشند و کل دولت جرمنی بر بست و هفت ریاستها منقسم
است*


۳۹
جرمنی یا الیمان
حدود اربعه - به طرف شمال پرشیا - بحیره بالتک و دنمارک
و بحیره جرمن و به طرف جنوب آستریا و سوئٹزرلینڈ و به
طرف مشرق آستریا و پرشیا و بحیره بالتک و به طرف مغرب
ہالند و بلجیم و فرانس +
رقبه ملک - قریب دو لک مربع میل +
دارالسلطنه و بلاد نامی - برلن - لیپزگ - ہیمبرگ + سٹٹ
گرگ - ڈرزڈن - میونخ - ایسن له +
نام پادشاه - امپراطور ولیم ثانی که در ۱۸۸۸ء بر تخت
نشست +
طرز حکومت - بادشاه مطلق العنان است در هر صیغه وزیر
خاص دارد و کل وزرا زیر دست صدر اعظم می باشند +
تعداد نفوس - قریب پنج کرور که مذهب نصاری از فرقه
رومن کیتھلک و پروٹسٹنٹ می باشند +
مقدار مالیه - دوازده کرور و سی و شش لک و سیزده هزار و
نه صد پوند سکه انگریزی +
تعداد فوج - کل نظام دولت جرمنی به حالت امن و صلح
له کارخانه عمده اسلحه سازی کروپ درین شهرست +


قریب شش لک می باشد*
پیداوار ملک۔ غلہ- شراب- چوب- میوه های هر قسم- پشم-
ماهی- سنگهای چاپ کردن*
قرضۀ دولت- سی و دو کرور و چهل و دو لک و شصت
و یک هزار و یک صد و سُه پوند سکۀ انگریزی*
در ۱۸۷۱ع کل ریاست های جرمنی شاه پرشیا را شهنشاه
خود تسلیم نمودند و همراه دولت فرانس مقدمه کرده بر چند
علاقہ های فرانس متصرف شدند کل دولت جرمنی بر بیست
و هفت ریاستها شامل می باشد و امپراطور خود را ظل الله
می گوید*
روم
حدود اربعه- به طرف شمال بحیره اسود و روس و به طرف
جنوب بحیره مارمورا و بحرالجزائر و یونان و به طرف مغرب
بحیرۀ شام و خلیج وینش و آسٹریا و به طرف مشرق روس
و بحیرۀ ازاف و آبنای قسطنطنیه*
رقبۀ ملک شصت و شش هزار و پنج صد مربع میل است*
دارالسلطنته و بلاد نامی- قسطنطنیه- اڈریا نوپل کالی پولی-


۴۱
سالونیکا - بلگیریا - وارنا +
نام پادشاه - سلطان عبدالحمید خان ثانی +
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است و انتظام هر صیغهٔ
ملک به دست وزیر صیغه مذکور می باشد و کل وزرا زیر دست
صدر اعظم می باشند +
تعداد نفوس - قریب دو کرور - مردم مقبول صورت و قوی
می باشند + بعضی اہل اسلام و بعض نصاری میباشند +
مقدار مالیه - یک کرور و شصت لک و پنجاه ہزار و دو
صد و ہفتاد پونڈ سکہ انگریزی + و خرچ سالانه از آمد ملک
به قدر پنج لک پونڈ زیاده است +
تعداد فوج - ده ہزار منصبداران کلان و یک لک و هفتاد
هزار منصب داران خُرد و سپاهی و پانزده ہزار نظام بحری
و یک صد و دو جهاز جنگی +
پیداوار ملک - ابریشم - نیل - پنبه - قالین - نمک - غله -
تنباکو +
قرضهٔ دولت - شانزده کرور و سی لک و پنجاه ہزار پونڈ
سکهٔ انگریزی +
در ۱۸۷۷ء دولت روسیه روم را شکست داده بر بعض


۴۴
صوبه ها قابض شد و صوبه های سرویه و رومانیا آزاد شدند.
و در آنجا سلطنت های علیحده قائم شدند و از همین سبب
رقبهٔ ملک هم کم شده است اکثر زمین ملک خوب حاصل
خیز است و علاوه از فوج موجوده سلطان روم حکم کرده
است که یک رساله مشتمل بر یک صد رجمنت تیار کرده شود و
آن را بنام حمیدیه موسوم کرده است از جمله یک صد رجمنت
قریب شصت رجمنت تیار شده است و باقی تیار شده می
رود. بوقت مقدمه ده لک فوج در میدان آمده می
تواند *

فرانس
حدود اربعه :- به طرف شمال جرمنی و بلجیم و رودبار انگلستان
و به طرف جنوب کوه پرینیز و بحیره روم و به طرف مشرق
کوه ایلپس و سلسله کوه جورا و دریای رین و به طرف مغرب
خلیج بسکئی *
رقبهٔ ملک - قریب سه و نیم لک مربع میل -
دار السلطنه و بلاد نامی - پیرس که از شهرهای کل دنیا خوب
صورت تر است و یک کتب خانه کلان دارد که در آں قریب

۱ بسیار طوفان زاد عمیق است


۴۳
ہشت لک کتب می باشد :
لاینز- مارسلز- بوروڈ- روئن- نائیٹس- ہارو- ستشبرگ :
نام پادشاه- سلطنت جمہوری است- رئیس جمہوری امیل
لیوبٹ نام دارد کہ در ۱۸۹۹ع برای منصب ریاست منتخب
کردہ شد :
طرز حکومت- سلطنت جمہوری -
تعداد نفوس- دو کرور شصت و پنج لک- باشندگان این
ملک خلیق و زندہ دل و محنت کش و به حرفت و صنعت
مائل می باشند لاکن زود رنج و سفله مزاج هستند :
مقدار مالیه- سیزدہ کرور و هشتاد و هفت لک و نه هزار
و سه صد و هشتاد و دو پونڈ در ۱۹۰۰ع بود :
تعداد فوج- پنج لک و هشتاد و نه هزار و پنج صد و چهل
و یک و در حالت متقدّمه علاوه از سی لک فوج در میدان
جنگ حاضر شدہ میتواند :
پیداوار ملک- پارچات ابریشمی- ساعت ها- زیورات -
دستنانه ہا :
قرضه دولت- چهار کرور و شش لک و دہ ہزار و
هفت صد و نه پونڈ سکّه انگریزی :


۴۴
اوّل این ملک در قبضه پادشاه مطلق العنان بود لاکن بعد ازاں که در سنهء ۱۸۷۰ء شاہ فرانس ہمراہ شاہ پرشیا و جرمنی مقدّمه کرده شکست خورد و در ہماں مقدّمه کشته شد بنای سلطنت جمهوری قائم شد و تا حال ہماں منوال است۔ بونا پارٹ کہ امپراطور بسیار زبردست و گویا کہ مثل نادر ایشیائی در یوروپ گذشته است از ہمیں ملک بود܀

جزائر برطانیہ
انگلستان۔ ویلز۔ اسکاٹ لنڈ۔ آئر لنڈ

حدودِ اربعہ۔ از چہار اطراف از بحر ظلمات محیط است܀
رقبهء ملک۔ یک لک و بیست و یک ہزار و سه صد و ہفتاد و ہفت مربع میل܀
دارالسلطنه و بلاد نامی۔ لندن کہ بر لبِ دریای ٹیمز واقع است و از کل امصار دنیا کلان تر است و قریب پنجاہ لک نفوس در آنجا سکونت دارند܀ برمنگہم۔ شیفیلڈ۔ مانچسٹر۔ ڈبلن۔ بلفاسٹ۔ لیڈز۔ ویکفیلڈ۔ ہیلی فکس۔ باتھ۔ چلتہم۔


۴۵
لورپول - پورثمتھ - ایڈن برا - گلاسکو - گرینوک *
نام پادشاه - ایڈورڈ ہفتم
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان نیست و مدار انتظام
سلطنت بر رای پارلمینت یعنی مجلس شورای می باشد -
مجلس مذکور از دو قسم است یعنی مجلس امرا و مجلس
عوام و بدون از مشورۀ آن مجلس ما هیچ قانون نافذ نمی
شود *
تعداد نفوس - قریب چهار کرور -
مقدار مالیه - قریب دوازده کرور پوند -
تعداد فوج - کل فوج دولت برطانیہ قریب ده لک به
حالت صلح و امن می باشد و قریب دو و نیم لک فوج
والنٹیر یعنی با تنخواه دارد *
پیداوار ملک - ماشین ها و اسلحۀ جنگ از قسم تفنگ و
توپ و پارچات هر قسم از ابریشمی و سخی و پشمی
وغیره *
قرضۀ دولت - شصت و یک کرور و چهار لک و هفت
هزار و هفت صد و پنجاه و هفت پونڈ در ۱۹۰۶ء بود
کل جزائر برطانیہ بر چهار حصص منقسم می باشد - یعنی


۴۶

انگلستان - ویلز - اسکاٹ لنڈ - و آئر لنڈ : دولتِ برطانیه این
قدر وسعت دارد که بر کل ربع مسکون هیچ ملک از مقبوضات
برطانیه خالی نیست چنانچه یکی از شاعران انگلستان
می گوید که آفتاب عالم تاب گاهی از دولت برطانیه
غائب نمی شود یعنی هر جا که آفتاب می درخشد -
خواه کرۀ مشرقی باشد خواه کرۀ مغربی باشد مقبوضات دولتِ
برطانیه موجود است :

هسپانیه

حدودِ اربعه - به طرف شمال خلیج بسکی و کوه پرنیز و به طرف
جنوب بحیره روم و آبنای جبل الطّارق و به طرف مشرق بحیره
روم و به طرف مغرب بحر ظلمات و پرتگال :
رقبۀ ملک - یک لک و نود و شش هزار و یک صد و
هفتاد و سه میل مربع :
دارالسلطنته و بلادِ نامی - میڈرد - کیڈز - بارسلونا - سویل - جبل
الطارق - این بندر در قبضۀ دولت برطانیه است :
نامِ پادشاه - الفونسو سیزدهم در ۱۸۸۶ء بر تخت نشست :
طرزِ حکومت - پادشاه مطلق العنان است و از برای هر

طہ طارق بن زیاد نام سپہ سالارِ اسلامی بود که اوّل ایں ملک را فتح کرده بود :


۴۷

صیغه وزیر خاص دارد *
تعداد نفوس ـ قریب سه کرور است و مردم بد دماغ و کینه
ور و جاهل و متعصب می باشند *
مقدار مالیه ـ سه کرور و سی و نه لک و دوازده هزار و شش
صد و هفتاد و پنج پوند سکه انگریزی *
تعداد فوج ـ یک لک و بست هزار به حالت امن است ـ
و در حالت جنگ چهار لک و هشتاد هزار فوج در میدان
جنگ امده می تواند *
پیداوار ملک ـ هیزم ـ شهد ـ پشم ـ شراب ـ انگوری *
قرضه دولت ـ سی کرور و چهل لک و شش هزار و هفت
صد پوند سکه مروجه هسپانیه *
این ملک خیلی زر خیز است لاکن کم آباد است ـ در زمانه
قدیم مردم این ملک بسیار شجاع و ذی عزت و تجار نامی
بودند ـ تا قریب عرصه هفت صد سال این ملک در تصرف
اهل اسلام بود چنانچه از نامهای بعضی مقامات و بلاد مثل
بندر جبل الطارق و دریای وادی الکبیر و وادیانه معلوم
می شود ـ در غرناطه پایه تخت قدیم ملک تا بحال جامع مسجد حمرئی
که از سنگ سرخ ساخته شده است به حالت ویرانی موجود


۴۸
است غرناطه بقدر ۱۶ میل طول داشت و فقط در نفس شهر
چند هزار مساجد و مکاتب و حمام موجود بود این قسم ترقی
اسلام در زمانه خلفای راشدین و تابعین شده بود چرا که فقط
یک جوش اسلام بود و پادشاهان و سپه سالاران از تکلفات مبرائی
بودند و در لباس مابین سپاهی و سپه سالار امتیازی نه بود *
پرتگال
حدود اربعه - به طرف شمال ہسپانیه و به طرف جنوب بحر
ظلمات و به طرف مشرق ہسپانیه و به طرف مغرب بحر
ظلمات *
رقبه ملک - سی و چهار هزار و شش صد و شش میل
مربع *
دارالسلطنته و بلاد نامی - لزبن - پورٹو (دریں شہر کارخانه شراب
پورٹو موجود است) *
نام پادشاه - دوم کارلوس در ۱۸۸۹ء بر تخت نشست *
طرز حکومت - شخصی است لاکن در هر صیغه وزیر خاص مقرر است *
تعداد نفوس - قریب نصف کرور مذهب نصاریٰ از فرقه
رومن کیتھلک می باشند که تصویر حضرت مسیح و حضرت مریم


۴۹
علیہما السلام را سجده می کنند ۔ مردم بسیار بدظن لاکن
معامله فهم و ہوشیار هستند :
مقدار مالیه ۔ ہفتاد و دو لک و پنجاه و چهار هزار و نه صد
پونڈ سکۀ انگریزی است و خرچ سالانه ہفتاد و هفت
لک و سی و شش ہزار و چهار صد پونڈ :
تعداد فوج ۔ در حالت امن سی ہزار فوج می باشد و در
حالت جنگ یک لک و بیست و پنج ہزار در میدان
جنگ آمده می تواند :
پیداوار ملک ۔ میوه جات ہر قسم ۔ شراب انگوری که آنرا
بشراب پرتگال موسوم می کنند :
قرضۀ دولت ۔ چهار ده کرور و ہشتاد و چهار لک و نود
ہزار و یک صد و سه پونڈ :
ایں ملک ہم مثل ہسپانیہ تا عرصه ہفت صد سال در
تصرّف اہلِ اسلام بود و اکثر نام ہاے بلاد و غیره در لفظ
عربی می باشند :


۵۰

جزیره نمای سویدن نوروی

سویدن
حدود اربعه - به طرف شمال بحر منجمد و به طرف جنوب
بحیره بالتک و به طرف مشرق بحیره بالتک و به طرف
مغرب نوروی *
رقبه ملک - یک لک و هفتاد و دو هزار و هشت صد
و هفتاد و هفت مربع میل *
دارالسلطنه و بلاد نامی - شاک ہالم - گاٹن برگ - کارلسکرونا -
اپسال - بالمویه
نام پادشاه - اوسکر ثانی در ۱۸۷۲ء بر تخت نشست - هر دو
ممالک یعنی سویدن و نوروی در تحت تصرف یک پادشاه
می باشد *
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است و در هر صیغه وزیر
خاص دارد *
تعداد فوج - ۴۰۱۲۴ نفر سپاهی و منصبدار و ۲۴۰ توپ و ۸۶۵۱ راس اسپ


۵۱

و ۶۵ جهارات و ۳۱۸ توپ بحری و ۵۰۰۰ نفر سپاه بحری :
تعداد نفوس - قریب نصف کرور - مردم صاف دل آزادی
پسند و بهادر و به طرف علوم و فنون مائل می باشند :
مقدار مالیه - هشتاد لک و دوازده هزار و هشتاد و یک پوند
که برابر خرچ سالانه می باشد :
پیداوار ملک - مس - سرب - آهن - قیر - گوند - چوب - جهاز
سازی - پوستین - چرم - شهد :
قرضه دولت - یک کرور هفتاد و چهار لک و هشتاد و
دو هزار و هشت صد و هشتاد و یک :
این ملک بسیار وسیع است لاکن اکثر زمین ریگستان
و سنگلاخ است و کوهستان آنجا مدام از برف مستور می
باشند - و موسم زمستان تا عرصه نه ماه می ماند :

نوروی

حدود اربعه - به طرف شمال بحر منجمد و به طرف جنوب بحیره
بالتک و به طرف مشرق سویدن و به طرف مغرب بحیره جرمن :
رقبه ملک - یک لک و بیست و چهار هزار و پنج صد میل
مربع :


دارالسلطنته و بلاد نامی ۔ کرسچنا ۔ برلن ۔ میہتم *
نام پادشاه - صدر مجلس این ملک که زیر دست شاہ سوئیڈن
است جو هانس ولہلم کرسچن سٹیین نام دارد *
طرز حکومت ۔ صدر مجلس مطلق العنان نیست و یک پارلمینٹ
که تعداد ارکانش چهارده نفر است زیر دست او کار می
کند *
تعداد نفوس ۔ ہژده لک ۔
مقدار مالیہ ۔ ی و سہ لک و سی ہزار و سه صد و هشتاد
پونڈ سکه انگریزی و خرچ سالانہ چهل و سه لک و بست
و سه هزار و سه صد و ہفت پونڈ است *
پیداوار ملک ۔ چوب ۔ آہن ۔ مس *
قرضه دولت ۔ یک کرور و نہ لک و سی و هشت ہزار و
سی و دو پونڈ سکہ انگریزی *
درین ملک در موسم زمستان خنکی و در تابستان گرمی زیاده
می باشد ۔ در علاقه شمالی آں تا دو ماہ آفتاب غروب نمی شود ۔
گویا که یک روز برابر دو ماہ می باشد لاکن در جنوب
ملک روز کلان می باشد و درازی روز تا به هژده
ساعت ہم می رسد ۔ باشندگان ملک عالی همت و کشاد۔


۵۳
پیشانی و مضبوط می باشند * هر دو ممالک سویدن و
نوروی زیر حکم یک پادشاه می باشد لکن قوانین هر
ملک جدا است *
بلجیم
حدود اربعه - به طرف شمال ہالند و به طرف جنوب فرانس
و به طرف مشرق جرمنی و به طرف مغرب بحیره جرمن *
رقبه ملک - دوازده هزار و پنج صد و هشتاد و دو مربع
میل *
دارالسلطنه و بلاد نامی - هاگ - آمسترڈم - راٹردم- لیڈن (درین
شهر یک بیت العلوم کلان است) هالم و چاپه اوّل در همین
شهر ایجاد شد در ۱۴۴۳ء *
نام پادشاه - ملکه ول هلمینا هیلینا پالینا ماریا که بجای پدر
خود شاه ولیم ثالث در ۱۸۹۰ء تخت نشین شد *
طرز حکومت - پارلمینت یعنی مجلس شوری دارد و نیز وزیر
خاص برای هر صیغه مقرر است *
تعداد نفوس - سه کرور و هشتاد لک *
مقدار مالیه - یک کرور و بست و چهار لک و پنجاه و شش


۵۴
ہزار و پانزده پونڈ و خرچ سالانه یک کرور و بست
و ہشت لک و نود و شش هزار و دو صد و نود و یک
پونڈ *
تعداد فوج - چهل و سه هزار و شش صد و نود و نه نظام
بری و نوزده هزار و شش صد و هشتاد و ہفت نظام
بحری *
پیداوار ملک - مویشی - پر سیاوشاں ۔ روغن ماہی خشک *
قرضه دولت - نه کرور و پنجاه و شش لک و سی و
یک هزار و هفت صد و پنج پونڈ *
باشندگان ایں ملک مذہب نصارئے از فرقہ پروٹسٹنٹ
دارند و صاف دل و با ادب و محنت کش و خیلی صفائی
پسندے باشند و سلطنت موروثی است یعنی اگر فرزند
نرینہ نہ باشد دختر وارث تخت مے باشد ۔ زمین ایں ملک
از سطح آب شور در نشیب است و مردم ملک یک بند
کلان بر کنارهٔ آب شور بسته اند که در کل دنیا در باب مضبوطی
شہرت دارد - اکثر آمد و رفت مردم بذریعہ دریا ہا مے باشد - و
سڑک ہا بسیار کم ہستند *


۵۵

دنمارک

حدود اربعه - به طرف شمال سکاگر راک و به طرف جنوب
جرمنی و به طرف مشرق بحیره بالٹک و به طرف مغرب
بحیره شمالی :
رقبه ملک - چهارده هزار و هفت صد و هشتاد و نه میل
مربع :
دارالسلطنه و بلاد نامی - کوپن هیگن - ایسینور - الٹونا - البرک :
نام پادشاه - کرسچن نهم در ١٨٦٣ء بر تخت نشست و سه
پسر و سه دختر دارد :
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است و در هر صیغه وزیر
خاص دارد :
تعداد نفوس - هفده لک که مذهب نصاری از فرقه پروٹسٹنٹ
می باشد :
مقدار مالیه - سی و نه لک و پنجاه و پنج هزار یک صد و
شصت و نه پونڈ و خرچ سالانه بقدر سه لک علاوه از آمد
ملک است :
تعداد فوج - در حالت جنگ پنجاه هزار و پنج صد و بیست و


۵۶

دو نفر می باشد و سی و هفت جهاز جنگی دارد *
پیداوار ملک-گندم-مرشف-جو-آلو-مواشی-اسپ-مسکه *
قرضه دولت-یک کرور و نه لک و یازده هزار و چهار صد
و سیزده پوند سکه انگریزی *
اطالیه
حدود اربعه-به طرف شمال کوه ایلپس و به طرف جنوب
و مغرب بحیره شام و به طرف مشرق بحیره ادریاٹک *
رقبه ملک-یک لک و ده هزار و شش صد و بست و
سه میل مربع *
دارالسلطنه و بلاد نامی-روم-ٹیورن-ملان-فلارنس-جنوا-
نیپلز-پالرمو *
نام پادشاه-وکٹر ایمنل در ۱۸۶۹ء پیدا شد و در ۱۹۰۰ء
بر تخت نشست *
طرز حکومت-پادشاه مطلق العنان است و در هر صیغه
وزیر خاص دارد *
تعداد نفوس-قریب سه کرور که از فرقه رومن کیتھلک
می باشند *


۵۶

مقدار مالیه بشش کرور و هشتاد لک و نود و دو هزار و شش
صد و پنجاه و شش پوند و خرچ سالانه قریب یازده هزار
از آمد کم است *
تعداد فوج - در حالتِ امن یک لک و هشتاد و پنج هزار
و در حالت جنگ بست و دو لک می باشد *
پیداوار ملک - غله هر قسم - ابریشم - پنبه - پشم - روغن زیتون *
قرضه دولت - پنجاه و یک کرور و شصت و سه لک و بست و
دو هزار و نه صد و هفتاد و نه پوند *
شهرت ملک ازین سبب است که در زمانهٔ قدیم شهر روم
پایهٔ تخت سلطنت روما بود که تقریباً کل روی زمین را
مسخر کرده بود و در ۱۸۱۵ء این ملک بر چند ریاست ها
منقسم شد لکن الحال کل ملک زیر حکم شاه سارڈونیه می
باشد - باشندگان این ملک عاقل هستند و در فن مصوری
و شاعری بسیار مهارت دارند *

یونان

حدود اربعه - به طرف شمال روم و به طرف جنوب و شرق
و مغرب بحیره روم *


۵۸
رقبه ملک - بیست و چهار هزار و نه صد و هفتاد و هفت
میل مربع *
دارالسلطنه و بلاد نامی - ایتھنز - کارنتھ - ناپلیا - ناواریتو -
سپارٹا - پاترس *
نام پادشاه - جارج فرزند دوم شاه ڈنمارک که در ۱۸۶۳ء
برای پادشاهی یونان منتخب کرده شد *
طرز حکومت - شخصی نیست و تعلق به پارلمینت دارد *
تعداد نفوس - قریب پانزده لک که مذهب نصاری دارند *
مقدار مالیه - چهل و پنج لک و هشتاد و هشت هزار و دو
صد و هفتاد و پنج پونڈ که از خرچ سالانه قدری علاوه
می باشد *
تعداد فوج - بیست و پنج هزار و یک صد و هشتاد نفر نظام
بری و چهار هزار و چهل و دو نفر نظام بحری *
پیداوار ملک - غله - روغن - شراب - پنبه - پشم - ابریشم -
برنج *
قرضه دولت - دو کرور و هشتاد لک و پنجاه و چهار هزار و
نه صد و هشتاد پونڈ - ادائگی این قرضه زیر تجویز یک جماعت
خاص است که در ایتھنز مقیم می باشد *


۵۹
در زمانه قدیم باشندگان این ملک بسیار عاقل بودند - و
سقراط - ارسطو - افلاطون از حکمای همین ملک بودند و هومر
که از شعرای نامدار عالم گذشته است هم از همین ملک
بود - این ملک اوّل در تصرف سلطان روم بود لاکن از
۱۸۳۳ء خود مختار گردیده سلطنت علیحده قائم شد : الحال
بر دو حصص منقسم است و حصۀ شمالی را یونان و حصۀ
جنوبی را موریا می گویند :

سوئٹزرلینڈ
حدود اربعه - به طرف شمال و مشرق جرمنی و به طرف جنوب
اطالیه و به طرف مغرب فرانس :
رغبۀ ملک - پانزده هزار و چهار صد و شصت و نه میل مربع -
دارالسلطنة و بلاد نامی - برن - جنوا - زورک - کانسٹس - لوسرن -
نام پادشاه - صدر مجلس ڈبلیو ہاسر نام دارد :
طرز حکومت - جمهوری است و اختیار وضع قوانین ملک در
دست پارلیمنٹ یعنے مجلس شورلی می باشد :
تعداد نفوس - دو کرور و هفت لک از مذهب نصاریٰ فرقۀ
پروٹسٹنٹ و رومن کیتھلک می باشد :


مقدار مالیہ ۔ سی و هشت لک و یازده هزار و نود و هشت ۔
پونڈ و خرچ سالانه بقدر یک لک از آمد کم است *
تعداد فوج ۔ در حالت جنگ دو لک و نه هزار و شش
صد و سه می باشد *
پیداوار ملک ۔ غله ۔ انگور ۔ مویشی ۔ پنیر ۔ مسکه ۔ ساعت ها *
قرضه دولت ۔ بست و نه لک و هشتاد و هفت هزار و
شش صد پونڈ سکهٔ انگریزی می باشد *
زنان این ملک در عفت و انتظام خانه داری شهرت
دارند و ساعت ها که در جنوا تیار می شود از قسم اعلیٰ
می باشد *
آسڑیا
حدود اربعه ۔ به طرف شمال پولنڈ و پرشیا و به طرف جنوب
اطالیه و روم و بحیره اڈریاٹک و به طرف مشرق روم ۔ و
روس و به طرف مغرب بویریا و سارڈنیا و سوئٹزرلینڈ *
رقبهٔ ملک ۔ دو لک و شصت و یک هزار و شش صد
و چهل و نه میل مربع *
دارالسلطنته و بلاد نامی ۔ وائنا ۔ پریگ ۔ بوڈا ۔ ونیس ۔ برن *


۶۱

نام پادشاه - فرانس جاسف امپراطور آستریا در سنه ۱۸۴۸ء
بر تخت نشست :
طرز حکومت - پادشاه مطلق العنان است وزیر دست آں
دیگر شاهان علاقه های مختلف می باشند :
تعداد نفوس - سه کرور و هشتاد لک که مذهب نصاری
از فرقه های مختلف دارند :
مقدار مالیه - شش کرور و سی و چهار لک و سی و دو
هزار و چهار صد و هفتاد و دو پوند و خرچ سالانه قریب یک
لک پوند از آمد علاوه است :
تعداد فوج - در حالت امن سه لک و هشتاد و دو هزار و
شش صد و پنجاه و نه نفر می باشد و در حالت جنگ
دوازده لک و چهل هزار در میدان جنگ آمده می تواند :
پیداوار ملک - غله هر قسم - آلو - شراب - پارچات پشمی -
اسباب شیشه و بلور - مس - طلا - آهن - سرب :
قرضه دولت - سیزده کرور و پنجاه و شش لک و پنجاه هزار
و نه صد و نود و هشت پوند :
آستریا و هَنگری بشمول یک دگر یک سلطنت کلان می
سازند و دیگر علاقه ها هم زیر دست امپراطور آستریا می باشند :


۶۲

براعظم افریقه
لفظ افریقه در لغت یونانی معنی ملک گرم دارد چرا که
اکثر حصه اش در منطقه حاره واقع است و از صحرا ها پر
است و بدون از یک یا دو هیچ کوه برفانی نه دارد و کسی
را از حالات وسط افریقه خبر مفصل نمی باشد. در زمانه
سابق سلطنت های شمالی این براعظم بسیار زبر دست
بود و اکثر ممالک دنیا از جمله توابع آنها بود *

حدود اربعه
به طرف شمال بحیره روم و به طرف جنوب بحر جنوبی و
به طرف مشرق بحیره قلزم و بحر هند و به طرف مغرب
بحر اوقیانوس *

وسعت و رقبه
طول و عرض قریب پنج پنج هزار میل است و رقبه اش
یک کرور و بست لک میل مربع است و آبادی قریب بست
کرور است. در وسط آن یک صحرای اعظم است که قریب


٦٣

سه هزار میل طول و یک هزار میل عرض دارد *
ممالک افریقیه
جانب شمال
بر بر که مشتمل است بر الجزائر - ٹیونس - مراکو - طرابلس *
جانب مشرق
مصر - نوبه - ابی سینیا - زنگبار - موز نبیق - سفالا - جزیره
مدغاسکر *
جانب مغرب
سنی گیمبیا - سیرالیون - لائی بیریا - اشانٹی - ڈموئی -
ساحل گنتی - لوانگو - کونگو - انگولا - بنگولا *
جانب جنوب
کیپ کولونی - کافریہ - نٹال - ٹرانسوال - اورینج فری


٦٤
سٹیٹ :
بربر یعنے
طرابلس - تیونس - الجزائر - مراکو ۔
ہر چهار علاقه ہای مذکوره فوق جدا جدا پادشاه دارند و
آبادی کل آنها قریب یک و نیم کرور نفوس می باشد
باشندگان این جا لائق و مهذب هستند لاکن اهالی مراکو
جنگجو و تند مزاج هستند و مذهب اکثری از آنها اسلام
است و بعض مذهب نصاری دارند - تیونس در زمانهٔ قدیم
از سبب سلطنت ہای کارتهیج و مندیہ مشہور بود - بعد ازاں
اہل روما (اطالیہ) بر آں متصرف شدند و من بعد فرقه ویندل
قبضه کرد و الحال در قبضهٔ اہل اسلام می باشد :

طرابلس
رقبهٔ ملک - چهار لک و ده ہزار مربع میل است :
دارالسلطنته - طرابلس
تعداد نفوس - ہشت لک
نام پادشاه - از طرف دولت عثمانیه یک نائب الحکومته حافظ محمد


۶۵
پاشا نام مقرر است که در ۱۸۹۰ء برین منصب مامور شد-
این ملک در ۱۵۳۵ء در جمع توابعا دولت عثمانیه داخل
شده اول از خاندانهاے ہمیں ملک یک خاندان دریں جا
حکومت می کرد*
تعداد فوج - ده هزار
اشیای تجارت - جو - خرما - زیتون - لیموں - نباتات - پرہای
شتر مرغ - عاج - چرم - اسپ*
تیونس
دارالسلطنته - - تیونس - که کلان مقام تجارت است -
تعداد نفوس آں قریب یک و نیم لک است - اوّل ایں
ملک از توابعات دولت عثمانیه بود - حال از مقبوضات دولتِ
فرانس است از ۱۸۸۲ء در جمع توابعات دولتِ
فرانس است*
رقبه ملک - چهل و چهار هزار و نه صد و دو میل مربع *
اشیای تجارت - ابریشم - شال پشمی - غلّہ - تیل - چوب*
مالیه - ده لک و بیست و چهار هزار پونڈ و خرچ سالانه هشتاد
و هفت هزار پونڈ است*


قرضه دولت - پنجاه و شش لک و پنجاه و شش هزار
و هفت صد و پنجاه پوند *

الجزائر

این ملک را دولت فرانسه در سنه ۱۸۳۰ء فتح کرد و الحال
هم در قبضه دولت مذکوره است *
دارالسلطنه و بلاد نامی - الجزائر - درین جا تجارت زغال
کوک بسیار می باشد - آورن - کنشتانتن بون *
تعداد نفوس - چهل و چهار لک و بیست و نه هزار چهار صد
و بیست و یک که اکثری از آنها اهل اسلام و بعضی از مردم
فرانس می باشند که مذهب نصاری دارند *
نام پادشاه - از طرف دولت فرانس یک نائب الحکومته مقرر
می باشد *
رقبه ملک - یک لک و هشتاد هزار مربع میل *
مالیه - بیست و دو لک و شانزده هزار پوند *
اشیای تجارت - گندم - شراب - روغن - زیتون - میوه ها -
تماکو - نباتات - مس - سرب *


۶۹

مراکو
رقبة ملک- سه لک و چهارده هزار مربع میل *
دارالسلطنة و بلاد نامی- مراکو- فیض- میکونیز *
نام پادشاه و طرز حکومت- سلطان عبدالعزیز در ۱۸۹۴ء
جلوس آراء سریر سلطنت شد و حاجی مختار بن عبدالله
صدر اعظم است *
تعداد نفوس- هشتاد لک و از جمله ۴ نها سه لک یهود می
باشند و باقی اهل اسلام *
رقبة ملک- سه لک و چهارده هزار میل مربع *
اشیای تجارت- گندم- جو- انجیر- تیل- میوه- مس- زغال-
سرب- آهن حلبی *
تعداد فوج- بیست هزار که نصف از آنها حبشی می باشند *
این ملک بسیار کانهای طلا و جمادات دارد و بر سی و سه
اضلاع منقسم است و در هر ضلع از طرف سلطان یک حاکم
مقرر است که آنرا در اصطلاح قانون ملک قائد می گویند * و
این لفظ در لغت عرب معنی رهنما دارد- سفارت دولت
برطانیه درین ملک قائم است *


مصر
حدود اربعه - به طرف شمال بحیره روم و به طرف جنوب نوبه و به طرف مشرق بحیره قلزم و به طرف مغرب صحرای لیبیا به
دارالسلطنه و بلاد نامی - قاهره (از کل شهرهای افریقه کلان تر است و به فاصله چهار میل بیرون از شهر مینارهای قدیم مصر موجود است و مینار کلان آنها چهار صد و هشتاد فت بلند است و کرشی آن پنج صد و هفتاد و دو مربع فت است)
اسکندریه (این شهر را سکندر اعظم بن فیلقوس بنا نهاده بود. و در زمانه قدیم درین جا یک کتب خانه عظیم الشان بود. که نظیر خود بروی زمین نه داشت و تصانیف حکمای یونان اکثر در همین کتب خانه موجود بود لاکن بقول بعض مورخین یوروپ در زمانه خلافت حضرت عمر رض سوختانده شد. تا که خیالات حکیمانه اهل یونان در اهل اسلام رواج یافته. آنها را از صراط مستقیم برون نکشند لاکن این کار از غلط فهمی حکام اسلامی به وقوع آمد و بعض مورخان یوروپ مثل گبن وغیره برآیند که کتب خانه مذکور قبل از دور اسلام در زمانه


۶۹
یک پادشاه نصاری سوختانده شد) بندر الرشید - سویز - دمیاط
تعداد فوج - هفده هزار
تعداد نفوس - نود و هفت لک و سی و چهار هزار
نام پادشاه و طرز حکومت - عباس پاشا - جی - سی - بی -
جی - سی - ایم - جی در ۱۸۹۲ء بر مسند نشست - این شخص
از طرف دولت عثمانیه بطور وائسرای یعنے خدیو مقرر می
باشد و لاکن در انتظام داخلی ملک دخل دولت برطانیه
بسیار است و دولت مذکور یک رقم کثیر قرضه هم بر ذمۀ مصر
دارد
مالیه - یک کرور و چهار ده لک و پانزده هزار و چهار صد و
هشتاد و هفت
قرضۀ دولت - نه کرور و پنجاه و پنج لک و پنجاه و پنج هزار
و دو صد و بیست پونڈ
اشیای تجارت - غله - نیل - شکر - چای - قهوه - پنبه
رقبۀ ملک - پانزده لک مربع میل
اوّل این ملک از توابعاِت دولت عثمانیه بود لاکن در
۱۸۴۱ء محمد علی نام خدیو مصر بغاوت کرده یک گوشۀ
سلطنت جدا قائم کرد لاکن تقرّر قاضی مصر و خدیو مصر


تا بحال هم در اختیار سلطان روم است. در زمانهٔ قدیم این
ملک هم مثل یونان مبداء علم و هنر بود- چونکه از طغیانی
رود نیل اکثر اراضیات ملک دریا برد می شد و از سبب
عدم موجودگی علم مساحت مالکان اراضی بعد از فرو شدن
طغیانی حدود رقبهٔ اراضیات خود را به صحت و درستی تمیز
کرده نمی توانستند ازین سبب حکیمی از اسکندریه اقلیدس نام
یک کتاب موسومه به تحریر اقلیدس که مشتمل است بر دوازده
مقاله در علم جیومتری که در لغت یونانی بمعنی پیمایش زمین
می باشد تصنیف کرد- چند مقاله های کتاب مذکور در کتب
خانه اسکندریه تلف شدند و باقی مقاله ها بدون از چهار مقاله
یعنی هفتم و هشتم و نهم و دهم موجود می باشند و ترجمهٔ این
کتاب الحال در کل زبانهای دنیا موجود است *
در زمانه هارون الرشید عباسی این کتاب در زبان عربی
ترجمه شد *

نوبه

حدود اربعه- به طرف شمال مصر و به طرف جنوب ابی سینیا - یا
حبش و به طرف مشرق بحیره قلزم و به طرف مغرب صحرای


۷۱
ریگستان اعظم :
این ملک اول سلطنت علحده بود لاکن اکنون زیر فرمان
خدیو مصر می باشد. ملک بسیار غیر آباد است و باشندگان
حبشی اهل اسلام هستند۔ لاکن از حد مفلس هستند :
دارالسلطنة خرطوم۔
ابی سینیا یعنے حبشہ
حدود اربعہ ۔ بہ طرف شمال نوبہ و بہ طرف جنوب زنگبار و
بہ طرف مشرق بحیرہ قلزم و بہ طرف مغرب ریگستان یعنی
صحرای اعظم :
رقبہ ملک۔ یک لک میل مربع۔
دارالسلطنة و بلاد نامی - انیٹوٹو - ادووا - ٹانگری ۔ گوندار ۔ باسو ۔
آکسم :
تعداد نفوس - چهل لک کہ بعض اهل اسلام و بعض
نصارئے ہستند :
نام پادشاہ و طرز حکومت۔ شہنشاہ مینلگ۔ جی ۔ سی ۔ ایم ۔
جی در ۱۸۸۹ع بر تخت نشست و مذہب نصارئے دارد :
تعداد فوج ۔ یک لک نفر می باشد کہ اکثری از آنها از اسلحہ
مروجہ زمانہ حال مسلح می باشند :


مقدار مالیہ - تحقیق نشده -
پیداوار ملک - اسپ - خر - شتر - گاوہا - بز - میش - فیل صحرائی -
عاج - طلاء - زغال - مس - سرب - گندم - جو - نیشکر در ١٨٨٩ء
دولت اطالیہ ہمراہ بادشاه این ملک عہد نامہ کرده آن را در
تصرف خود آورد - لاکن من بعد شہنشاہ ملک آن عہد نامہ را
فسخ کرده خود مختار شد *

زنگبار

رقبه ملک - نه صد و هشتاد و پنج مربع میل *
دارالسلطنته و بلاد نامی - زنگبار بسیار کلان شهر است *
تعداد نفوس - دو لک و پنجاه هزار *
نام پادشاه و طرز حکومت - سلطان حمید بن سعید - جی
سی - ایم - جی - ایس - آئی که در ١٨٩٦ء تخت نشین شد *
مالیه - پانزده لک و نود و شش هزار و شش صد و شش
پوند *
تعداد فوج - تحقیق نشده
پیداوار ملک - عاج - برنج - زغال - باشندگان این ملک
حبشی هستند لاکن خیلی جاهل هستند - اول این ملک در


۷۳

تصرف شاہ مسقط بود لاکن از ۶۵۹اء جدا شدہ است -
در آں وقت سید مجید بادشاه ایں ملک بود۔ از ۹۰اء ایں
ملک زیر حمائت دولت برطانیہ مے باشد :

موزنبیق

ایں ملک از مقبوضات دولت پرتگال است و در مقامات
آباد تجارت طلاء و عاج و شہد و غلامان و کنیزان میشود :
دار السلطنۃ - موزنبیق
از طرف پرتگال یک کمپنی حکمران مقرر است :

سفالا

ایں ملک بسیار غیر آباد و گمنام است و در جمع توابعا‌ت
دولت پرتگال است و اکثر تجارت طلاء و عاج در آنجا مے باشد :

جزیرۂ مدغاسکر

ایں جزیرہ در بحر ہند بہ طرف مشرق افریقہ واقع است -
و از مقبوضات دولت فرانسہ است و در وسعت از کل جزائر


۷۴
کلان عالم درجہ چهارم دارد و نه صد و هفتاد و پنج میل
طول و سه و نیم صد میل عرض دارد و کل رقبه اش
به قدر دو لک و سی هزار میل است- در ۱۸۹۶ء ملکه
این جا را از تخت کشیده دولت فرانس قابض شد *
تعداد نفوس- شصت لک که از جمله آنها قریب پنج لک
مذهب نصاریٰ دارند *
پیداوار ملک- جمادات به کثرت پیدا می شوند- برنج- نیشکر-
تمباکو- چای- قهوه *
مالیه- چهار لک و نود و نه هزار پوند که تقریباً مساوی خرچ
سالانه می باشند *
چند جزیره های خورد که تعلق به جزیره مذکور دارند هم از
توابعات فرانس هستند *
سنی گیمبیا
این ملک هم در مشرق افریقه واقع است و از مقبوضات
دولت فرانس است *
رقبهٔ ملک- سه لک مربع میل است *
مالیه- یک لک و چهل و نه هزار و هفت صد و سی و نه پوند


سکہ انگریزی-
تعداد نفوس- پنج لک-
درین ملک مقام بمبوک برای کانهای طلا مشہور است-
لائی بیریا
در مغرب افریقیہ واقع است و یک ریاست جمہوری می
باشد+
رتبہ ملک- چهل و هشت ہزار میل مربع-
وار السلطنة- مان روویا-
تعداد نفوس- پانزدہ لک کہ اکثری از آنها از امریکہ نقل
مقام کردہ دریں جا آباد شدہ اند+
اشیای تجارت- قہوہ- خرما- عاج- ربر چوب+
نام پادشاہ و طرز حکومت- سلطنت جمہوری است- و
رئیس جمہوری وکیم ڈیوڈ کول یمن نام است که در ۱۸۹۶ء
برای منصب ریاست منتخب کردہ شد+
مالیہ- سی و سه ہزار و نود و شش پونڈ و خرچ سالانہ- سی
و یک ہزار و شش صد و شصت و یک پونڈ+


۷۶

اشانتی

در ۱۸۷۳ء مقدمه مابین قوم ڈچ و شاه اشانتی به وقوع
آمد و نتیجه مقدمه این شد که طاقت پادشاه اشانتی متزلزل
شد - در ۱۸۹۴ء شاه اشانتی پریم یهیه نام به مقابله قوم خورتدا
که باغی شده بود جنگ کرد لاکن درین مقدمه کامیاب نشد
و از ملک خود اخراج شد و تا بحال بهمان حالت اخراج
به مقام سیچیس مقیم است و بجای آن یک ریزیڈنٹ مقرر
شد که حال در آنجا حکومت می کند - دولتِ برطانیه همراه دول
جرمنی و فرانس قرار دادها کرده سرحد این علاقه را حد بست
کرده است *

ڈہوئی

این ریاست از مقبوضات دولتِ فرانس است و تجارت
عاج در آنجا به کثرت می باشد *

ساحل گینی

این ملک از مقبوضات دولت فرانس است *


مالیه - هفتاد هزار و هفت صد و شصت و سه پوند سکه
انگریزی :
دارالسلطنته - کوناکری :
پیداوار ملک - اکثر دریں جا طلا پیدا می شود- تیل - ربر-
خرما :
رقبه - شصت هزار مربع میل :
تعداد نفوس - ده لک می باشد :
لوانگو - کوانگو - انگولا - بنگولا
ایں خورد خورد ریاست های مردم حبشی می باشند و در
حکومت خود آزاد هستند و از مقبوضات اہل پرتگال می باشند :
کافریه
ایں ریاست ہم الحال از توابعاٹ دولت برطانیہ است - و
مشہور شہر کنگ و کیمز ٹٹون است و ہمراہ نٹال ملحق است :
نٹال
ایں ریاست در جنگ جنوبی افریقہ نام بسیار پیدا کرده است -


و از مقبوضات دولت برطانیه است *
رقبهٔ ملک - بست و سه هزار و چهار صد و سی و چهار مربع
میل *
تعداد نفوس - قریب ده لک می باشند *
پیداوار ملک - کانهای زغال بسیار است *
مالیه - بست لک و شصت و پنج هزار و دو صد و پنجاه و
یک پوند *
تعداد قرضه - نود لک و نوزده هزار و یک صد و چهل و سه
پوند *
نام پادشاه - از طرف دولت برطانیه یک گورنر یعنے نائب
الحکومه مقرر می باشد و ماتحت آں یک مجلس واضع قانون
می باشد *

کیپ کولونی

ایں ملک عین بر سرحد جنوبی افریقیه واقع است و در
مقبوضات دولت برطانیه داخل است از ۱۸۱۴ء در جمع
توابعات برطانیه در امد - اوّل تعلق به ہالند داشت *
رقبهٔ ملک - دو لک و هفتاد و هفت هزار و یک صد و پنجاه


۷۹

و یک مربع میل *
تعداد نفوس - پانزده لک و بیست و هفت هزار و دو صد و
بیست و چهار و از جمله آنها قریب چهار لک نفوس از مردم
یوروپ می باشند *
مالیه - هشتاد و هفت لک و هشتاد و یک هزار و دو صد و دوازده
پوند می باشد *
قرضه دولت - یک کرور و هفده هزار و چهار صد و نه پوند *
نام پادشاه - از طرف دولت برطانیه یک نائب الحکومت مقرر
است *
دارالسلطنه و بلاد نامی - کیپ ٹئون - گریمسٹئون - بندر الیزبته -
کیمبرلی - بیکنیس فیلڈ *
پیداوار ملک - پشم - چرم - شراب - غله - روغن - ماهی ویل رویل
یک قسم ماهی می باشد که قد آن برابر پنجاه فیل می باشد
و از چربی آن روغن کشیده می شود *

ٹرانسوال

این ملک را اول ریاست جمهوری جنوبی افریقه می گفتند -
و مردم بورها در سنه ۱۸۵۳ء بنائے این سلطنت نهاده بودند -


حال به علاقه انگریزی ملحق شده است لاکن مردم بورها تا به
حال از برای قائم داشتن آزادی خود مقابله افواج انگریزی
کرده می روند *
دارالسلطنه و بلاد نامی - پریٹوریا - جہانسبرگ *
رقبه ملک - یک لک و نوزده هزار و دو صد میل مربع *
تعداد نفوس - قبل از جنگ ٹرانسوال هفت لک و پنجاه ہزار
نفوس بودند و از جمله آنها قریب یک و نیم لک مردم یوروپ
بودند *
مالیه - اول کم بود لاکن حال از سبب پیدایش کان ہای
طلاء و الماس آمد ملک چهل و چهار لک و ہشتاد ہزار و دو
صد و هژده پونڈ می باشد *
قرضه دولت - بیست و شش لک و هفتاد و پنج هزار و
شش صد و نود پونڈ است *

بر اعظم امريكه
یعنے دنیای جدید

این بر اعظم از کل بر اعظم های دنیا بدون از ایشیا کلان تر


۸۱

است. شخصی کولمبس نام باشنده هسپانیه در ۱۴۹۲ء این را دریافت نموده بود. در آن ایام مردم یوروپ اکثر بذریعه جہاز ہا در تلاش ملک ہندوستان بودند و بارہا می کروند که ملک ہند را که یک کان دولت است و به اصطلاح خود این را گولڈن انڈیا یعنے ہندوستان طلائی می گفتند. دریافت کنند در همین تلاش جهاز کولمبس اتفاقاً به کناره امریکه رسید و اوّل چند جزائر که از تعلقات امریکه می باشند بنظر آمدند و آنها را به جزائر غرب الهند موسوم می کنند. کولمبس امریکه را به دنیای جدید موسوم کرد. لاکن سیاح دیگر که امریکو نام داشت در ۱۴۹۹ء در آنجا رفته آن را بنام خود به امریکه موسوم کرد. این براعظم از جمله براعظم ہای کرۀ زمین از سبب کثرت کانهای طلاء شہرت دارد *

دنیای جدید یعنی امریکه بر دو حصص منقسم است یکی را امریکه شمالی و دیگری را امریکه جنوبی می گویند این هر دو حصص را خاکنای پانامه که بست و ہشت میل وسعت دارد با همدگر ملحق می کند *


۸۴

امریکه شمالی

حدود اربعه - به طرف شمال بحر شمالی و به طرف جنوب
بحرالکاهل و خاکنای پانامه و به طرف مشرق بحر اوقیانوس
و بطرف مغرب بحرالکاهل *

وسعت

این حصه از جنوبی امریکه زیاده تر وسعت دارد - طولش سه
ہزار میل و عرضش دو و نیم ہزار میل است *

رقبه

هشتاد و شش لک میل مربع *

تعداد نفوس

پنج کرور و هشتاد لک *

فهرست ممالک شمالی امریکه
گرین لینڈ - برٹش امریکه - ایلاسکا - صوبجات متحد


میکسیکو ۔ وسط امریکہ ۔ جزائر غرب الہند۔
کوہ ہای امریکہ شمالی

سلسلہ کوہستان روکی کہ بر ساحل مغربی واقع است و از شمال تا جنوب رفتہ است و آں حصہ کوہ مذکور کہ قریب قطب شمالی است قریب ہفت ہزار فٹ ارتفاع دارد و کلہ کلان آں بہ مونٹ ہوکر شہرت دارد کہ شانزدہ ہزار و ہفت صد و پنجاہ فٹ مرتفع است و آں حصہ سلسلہ کوہ مذکور کہ در ملک میکسیکو است نہ ہزار فٹ بلندی دارد لاکن بلند ترین کلہ آں کہ بہ پوپو کیٹی پیٹل موسوم است قریب ہژدہ ہزار فٹ است ٭

دریا ہای امریکہ شمالی

دریای میکونزی کہ بست و یک صدمیل درازی دارد ۔ دریای نیلسن کہ نوزدہ صدمیل درازی دارد ۔ دریای لارنس کہ بست و یک صدمیل درازی دارد ۔ دریای اوری نوکو ۔ کہ پانزدہ صدمیل درازی دارد ۔ دریای مسی سی پی کہ بست و سہ صدمیل درازی دارد ۔ دریای رایو گرینڈی ڈل نورٹی


که هژده صد میل درازی دارد *
کیفیت ممالک
گرین لیند
این ملک بسیار سرد است - اول این را ساکنان نوروی
دریافت کرده بودند - درین جا بدون از ریندیر که یک قسم
آهو می باشد و در برف به آسانی راه رفته می تواند چیزی
دیگر پیدا نمی شود - باشندگان مذهب نصاری دارند و غذای
آنها اکثر گوشت ماهی و پرند می باشد و خیلی بد صورت و
پست قد هستند *
نام پادشاه - از مقبوضات شاه دنمارک است *
رقبه ملک - سی و چهار هزار میل مربع *
تعداد نفوس - ده هزار و پنج صد و شانزده *
برتش امریکه
این ملک بر چند صوبجات منقسم است و یک صوبه آن


۸۵
که به کینیدا موسوم است از ۱۷۶۲ء در جمع مقبوضات دولت
برطانیه داخل است و تعداد نفوس کم دارد :
دار السلطنه و بلاد نامی - آٹی وا ۔ کوبی بک ۔ مانٹریال - نیوبر ۔
نزوک ۔ فریدر کٹن ۔ نواسکوشیا - ہیلی فیکس ۔ سڈنی - چارلس ٹون ۔
نیووسٹ منسٹر ۔ وکٹوریہ :
رقبه ملک - سی و سه لک و پانزده هزار و شش صد و چهل
و هفت مربع میل :
تعداد نفوس ۔ پنجاه و دو لک و پنجاه هزار و روز بروز آبادی
رو به ترقی است چنانچه در ۱۸۷۱ء تعداد نفوس صرف شانزده
لک بود :
نام پادشاه ۔ از طرف دولت برطانیه یک لفٹنٹ گورنر یعنے
نائب الحكومته مقرر می باشد و زیر دست آں یک کونسل یعنی
مجلس شورای واضع قوانین ملک که مشتمل بر نود و دو نفر
می باشد کار می کند :
ایلاسکا
اول ایں ملک را روسی امریکه می گفتند و در ۱۸۶۷ء
دولت صوبه جات متحده ایں را از دولت روسیه خرید کرد و


٨٦

الحال از توابعان دولت مذکوره می باشد+
دارالسلطنة - نیو یارک انجیل +

صوبجات متحد

این ملک را اول مردم انگریز آباد کردند و تعداد صوبجات آں
سیزده بود و در ١٧٨٣ء خود را از حلقه اطاعت دولت
برطانیه کشیدند و خود مختار شدند - این سلطنت حالا بر چهل
و چهار صوبجات مشتمل است و طرز حکومت جمهوری
است و رعایا اختیار دارد که برای خود کدام رئیس تجویز
کند و دوران حاکمیتش تا عرصه چهار سال می باشد +
تعداد نفوس - سه کرور و هفتاد و چهار لک که مذهب
نصاری دارند و بعضے یہود می باشند +
دارالسلطنة و بلاد نامی - نیو یارک - واشنگٹن - فلایڈ لفیا - بوسٹن -
چارلستن - نیو اور لینز +
نام پادشاه - سلطنت جمهوری است و رئیس جمهوری ویلیم
میکنلی نام در همیں سال ١٩٠١ء فوت شده است تنخواه سالانه
رئیس مذکوره ده ہزار پونڈ سالانه می باشد +
رقبه ملک - پنج لک و هفتاد و هفت ہزار و سه صد و نود

١- تعداد نفوس پانزده لک است


۸۷
مربع میل *
خرچ سالانه - پنج کرور و چهل و دو لک و پنجاه و هشت
هزار و سه صد و چهل و هشت فرینک *
مالیه - پنج کرور و شصت و هفت لک و بست و چهار هزار
و هشتاد و دو ڈولر*
قرضه دولت - دو ارب و دوازده کرور و هشتاد و هشت لک
و هشتاد و نه هزار و دو صد و بست و هشت ڈولر *
تعداد فوج - دو صد و پنجاه جہاز جنگی و یک هزار و پنج
صد و چهل و هشت افسران نظامی - کل فوج علاوه از یک
لک می باشد و قریب چهار هزار افسر و یک لک سپاه
درج کتاب نظام می باشد *
مکسیکو
اوّل ایں ملک به تعلق شاه سپین بود - الحال در آں جا
سلطنت جمهوری است و طلاء و نقره دریں جا به کثرت می شود
و ہر قدر نقره که در کل دنیا خرچ می شود قریب نصف آں
از ہمی ملک می برآید *
دارالسلطنته و بلاد نامی - مکسیکو - ویرا کروس - ریّیه کیم پی چی *


۸۸
تعداد نفوس ـ هشتاد و سه لک که اکثر آنها مخلوط النسل از اولاد باشندگان اصلی می باشند*
نام پادشاه ـ سلطنت جمهوری می باشد و رئیس جمهوری پور فیرمیو دیاز نام دارد که در ۱۹۰۴ء منتخب کرده شد ـ و میعاد ریاست آن چهار سال می باشد*
رقبهٔ ملک ـ هفت لک و شصت و هفت هزار و پنج میل مربع*
اشیای تجارت ـ گندم ـ جو ـ شکر ـ آلو ـ انگور ـ میوه هر قسم ـ اسباب پشمی*
تعداد فوج ـ سی و دو هزار نظام بری و هفت جهاز جنگی ـ
مالیه ـ پنج کرور و هشتاد و دو لک و سی و چهار هزار ڈالر ـ
قرضهٔ دولت ـ یک کرور و چهار ده لک و پنجاد و چهار هزار و دو صد و شصت و پنج پوند سکهٔ انگریزی*
وسط امریکه
آن تنگ قطعه زمین که درمیان بحیره کریبين و بحر الکاهل ـ واقع است بنام وسط امریکه موسوم است*
بلاد نامی و دارالسلطنهٔ ـ گوائی مالا ـ سالویڈور ـ ہانیر ـ ٹرکسلو ـ


۸۹
اموا - لیون - سنٹ جوسی
تعداد نفوس - بست و پنج لک است که اکثری از آنها
مذهب نصاری دارند *
جزائر غرب الهند
این مجموعه جزائر بر سه حصص منقسم است (اول) بہاماس -
(دوم) انٹیٹی نیر کلان (سوم) انٹیٹی نیر خورد *
دارالسلطنته و بلاد نامی - کیوبا - ہیٹی - پورتوریگو - جمیکا ورجن -
یلوٹو - ونڈورڈ *
رقبه ملک - نود و پنج ہزار میل مربع - دریں جزائر اکثر کوہ
ہای آتش خیز می باشد *
اشیای تجارت - شکر - نارنج - قہوہ - پنبه - نیل - تمباکو - ادویه
انگریزی - آلو *
تعداد نفوس - چهل لک و ازیں جمله علاوه از نصف اہل
حبشه می باشند *
کولمبس که در ۱۴۹۲ء داخل امریجه شد اول مقام که جهازیش
در آنجا داخل شد سیس سالویڈر نام دارد - اول تا عرصه چند
سال ایں جزائر در قبضه دولت ہسپانیہ بودند و جہازہای


۹۰
انگریز و فرانس گا ہے گا ہے در آنجا می رفتند- در بدو قرن
ہفدہم عیسوی۔ مردم انگریز و فرانس و ڈنمارک در آنجا سکونت
شروع کردند و حبشی ها از جنوب افریقہ برای آبادی ملک
آوردہ شدند- الحال بعض جزائر در قبضہ انگریز و بعض در
قبضہ اہل ہسپانیہ می باشند *
مالیہ جزائر مقبوضہ انگریز- شش لک و دو صد و هفتاد
و یک پونڈ و خرچ سالانہ شش لک و سی ہزار و ہفت
صد و دو پونڈ می باشد *
قرضۂ دولت- ہژدہ لک و ہفتاد و پنج ہزار و یک صد
و شانزدہ پونڈ *
نام پادشہ- از طرف دولت برطانیہ یک نائب الحکومتہ مقرر
می باشد*
بر اعظم جنوبی امریکہ
این ملک نسبت بہ امریکہ شمالی کمتر وسعت دارد *
حدود اربعہ- بہ طرف شمال خاکنای پانامہ و بحیرہ کریبین
و بحر اوقیانوس و به طرف جنوب بحر منجمد شمالی و به طرف
مشرق بحر اوقیانوس و بہ طرف مغرب بحرالکامل *


۹۱

وسعت - طول شش هزار و هشت صد میل و عرض سه
هزار میل و رقبہ اش هفتاد لک میل مربع است *

کوههای جنوبی امريكہ

کوه اندیز بر ساحل مغربی واقع است و از شمال تا جنوب
رفته است و بلحاظ بلندی از کل کوههای عالم درجه دوم
دارد و مشهور ترین قله های کوه مذکور تا به بست و پنج
هزار و دو صد و پنجاه فټ ارتفاع دارد *
کوه کاگوا - در ملک چیلی واقع است و کوه چمبوری رو
کوه گائنا ۔ و کوه برازیل *

دریائی جنوبی امريكہ

دریای میگډی لینا ۔ دریای اوری نائیکو - دریای
ډمی رارا ۔ دریای سوری نام ۔ دریای آمیزن ۔
دریای سان فرین سسکو *


۹۲

ممالک جنوبی امریکہ
گائنا۔ کولمبیا۔ برازیل۔ یوروگوئی۔ پٹیگوینا۔ چلی۔ پیرو
بولیویا۔ لاپلاٹا۔ پیراگوئی *
کیفیت ممالک
گائنا

ایں ملک در سنه ۱۵۰۰م دریافت شده بود و بر سه حصص
منقسم است (اول) برٹش گائنا (دوم) ڈرچ گائنا (سوم)
فرنچ گائنا۔ یعنے علاقہ اوّل تعلق به دولت برطانیہ دارد۔
و علاقہ دوم به اہلِ ڈنمارک و علاقہ سوم به اہلِ فرانس
تعلق دارد *
دارالسلطنۀ برٹش گائنا۔ جارج ٹون۔


۹۳

دارالسلطنه ڈچ گائنا - پیری میری
دارالسلطنه فرنچ گائنا - کاٹی ان

کیفیت برٹش گائنا

پیداوار ملک - شکر - قهوه - رم - تنباکو - ربر - چوب - طلاء
تعداد نفوس - دو لک و هشتاد و شش هزار و چهار صد و هشتاد و چهار و قریب ثلث از آنها از جزائر غرب الهند نقل مقام کرده اند و درین جا آباد شده اند
نام پادشاه - از طرف دولت برطانیه یک گورنر یعنے نائب الحکومة مقرر است و زیر دست آں یک عدالت امور سیاسی متعین می باشد
مالیه - پنج لک و سی و هشت هزار و هشت صد و سی و هشت پونڈ و خرچ سالانه به قدر پنج لک و بست و پنجهزار و پنج صد و چهل و دو پونڈ
قرضۀ دولت - نه لک و بست و هشت هزار و هفت صد و هفتاد و پنج پونڈ


۹۴

در هر سال قریب چهار لک و شانزده هزار و شش صد
و سی پوند طلاء پیدا می شود*
در علاقه های فرینچ گائنا و ڈچ گائنا هم از طرف دولت
های ڈنمارک و فرانس نائب الحکوستان معین می باشند*

کولمبیا

اوّل این ملک از جمله مقبوضاتِ ہسپانیه بود لاکن در
۱۸۱۹ء آزاد شد از ۱۸۳۱ء بر سه حصص منقسم است
(اوّل) ونزویلا که دارالسلطنتهٔ آن کار اکاس است (دوم)
نیوگرمی ناڈا که دارالسلطنتهٔ آن بوگوٹا است (سوم) ایکوئی
ڈار که دارالسلطنتهٔ آن کیٹو است*
پیداوار ملک - نارجیل - آلو - اوّل از همین ملک برآمده بود*
نامِ پادشاه - سلطنت جمهوری است و رعایا اختیار دارد - که
رئیس جمهوری را برای خود منتخب کند*

پیرو

دارالسلطنتهٔ و بلاد نامی - لیما - کرکو - اری کریپٹو*
پیداوار ملک - پنبه - نیشکر - قهوه - سنکونا و کونین که مشهور


۹۵
دوائی تپ وغیرہ است*
آب و هوای این ملک خوب نیست*
تعداد نفوس- بیست و پنج لک که بعضی از آنها حبشی و
بعضی فرنگی می باشند*
نام پادشاه- سلطنت جمهوری است و رئیس جمهوری سینزو مانا
نام دارد که در ۱۸۹۹ء برای منصب ریاست منتخب کرده
شد*
رقبه ملک- چهار لک و پنجاه و پنج هزار میل مربع*
تعداد نفوس- سی لک*
بعضی وادی های ملک بسیار آباد و حاصل خیز است و
کانهای زغال و نقره و مس بکثرت می باشد- سنکونا که
برای تپ مفید است درین جا بکثرت پیدا می شود*
تعداد فوج- بحالت امن دو هزار و هشت صد نظامی*
کوتوالی دو هزار و چهار صد و چهار جهاز جنگی*
مالیه- یک کرور و ده لک و هفتاد و هشت هزار و پنج صد و
هشتاد و یک ڈولر- و خرچ سالانه بقدر یک کرور و چهارده
لک و هشتاد و هشت هزار و دو صد و چهل ڈولر*
قرضه دولت- چهار کرور و هشتاد و دو لک و نود و چهار هزار


۹۶

و یک صد و چهل و نه دالر*
بولویا
اول این ملک بنام جنوبی پیرو مشهور بود لیکن در ۱۸۲۵ء
شخصی بولی وار نام آں را آزاد کرده بنام خود موسوم کرد*
تعداد نفوس ـ بست لک که مشتمل میباشند بر اهل فرنگ
و باشندگان اصلی و مردم مخلوط النسل*
دارالسلطنته ـ چوکی ساکا۔
نام پادشاه ـ طرز حکومت جمهوری است و رئیس جمهوری جرنیل
جوسی مینوال پانڈو نام دارد*
رقبۀ ملک ـ پنج لک و هفتاد هزار میل مربع*
پیداوار ملک ـ نقره به این کثرت پیدا می شود که به ظاهر امکان
ندارد که گاہے کانهای نقره به اختتام برسند۔ طلاء ہم بہ
کثرت پیدا می شود ـ برنج ـ جو ـ پنبه ـ نیل ـ نباتات از قسم
ادویه انگریزی*
مالیه ـ چهار لک و سی و دو هزار و هشت صد و دوازده پونڈ۔
و خرچ سالانہ چهار لک و هفتاد و شش هزار و یک صد
و پنجاه و هشت پونڈ*


۹۷
قرضهٔ دولت - سه لک و نود هزار و سه صد و هفتاد و نه
پوند :
چلی
اول این ملک در قبضهٔ دولت هسپانیه بود لاکن در ۱۸۱۸ء
از قبضهٔ دولت مذکور برآمده خود مختار شد :
تعداد نفوس - بست لک که نصارای وحبشی و مخلوط النسل
می باشند :
دار السلطنته - سنتی آگو - وال پرائی - سوکن سپ شن :
رقبه - پنج لک و هفتاد هزار میل مربع :
پیداوار ملک - نقره به کثرت پیدا می شود چیزی نقره معدنی
و چیزی دریائی است - نیل - جو - نیشکر - آلو - میوه جات - ادویهٔ
انگریزی - آهن - ابریشم :
مالیه - چهار لک و سی و دو هزار و هشت صد و دوازده پوند
و خرچ سالانه چار لک و هفتاد و شش هزار و یک صد
و پنجاه و هشت پوند :
قرضهٔ دولت - سه لک پوند :


۹۸

پی ٹی گونا

کل این ملک ریگستان است و تعداد نفوس آں فقط سی
و سه هزار است و بعضی از آنها از اهل جزائر غرب الہند می
باشند و بعضی اصلی هستند که اکثر بر شکار گذران می کنند*
دارالسلطنته - ٹریڈل فیوگیو *
از زبان سیاحان یوروپ معلوم شده است ۔ کہ دریں
ملک بسیار خزانہ ہای قدرتی مثل معدنیات وغیرہ می
باشند لاکن تا بہ حال بخوبی تحقیق و دریافت نشده است *

لاپ لاٹا

این ملک بسیار وسیع است لاکن کم آباد است و تعداد
نفوس فقط دوازده لک است باشندگان بعضے حبشی ہستند۔
و بعضے از مردم جزائر غرب الہند ہستند در ۱۹۱۸ء ایں ملک
خود مختار شده بر چہارده اضلاع منقسم شد و از جمله آنها
ضلع بُوئینس ایزز مشہور است و شہر ہمہیں نام پایۂ تخت
آں می باشد*


۹۹
پیداوار ملک - چرم - نقره به افراط است*
بانڈا اوریئنٹل
این ملک اول یکی از صوبه های لاپ لاٹا بود۔ اکنون
سلطنت جمهوری دارد و باشندگان که مشتمل بر مردم حبشی
و جزائر غرب الہند می باشند در تعداد دو و نیم لک
ہستند*
پاراگوئی
یک قسم چاء که آن را ماٹی می گویند دریں ملک به
کثرت پیدا می شود*
تعداد نفوس - قریب شصت لک که بعضی حبشی می
باشند*
این ملک یکی از ملک های بسیار ترقی کننده است و
یوماً فیوماً رو به ترقی است*
رقبه ملک - یک لک و سی و پنج هزار و چهار صد مربع
میل*
نام پادشاہ - سلطنت جمهوری و رئیس جمهوری ایمیلیا یسول


۱۰۰

نام دارد *
پیداوار ملک - برنج - قهوه - تماکو - نیشکر - نارنج - ادویهٔ انگریزی - چوب هر قسم *
تعداد فوج - شصت هزار
مالیه - پنجاه و نه لک و پنجاه و سه هزار و نه صد ڈولر و خرچ سالانه بقدر هشتاد و دو لک و پنجاه هزار ڈولر *

برازیل

اول این ملک تعلق به پرتگال داشت در سنه ۱۸۰۷ع جان ششم شاه پرتگال از خوف دولت فرانس تعلق خود را قطع کرد و بر طبق قرار داد نامهٔ منعقده سنه ۱۸۲۵ع از حکومت پرتگال قطع شد- تعداد نفوس هشتاد و یک لک می باشد که مشتمل بر اہل حبش و پرتگال و فرنگی است *
دارالسلطنته - رایو جینی رو - باہیا - سان پلو *
نام پادشاه - سلطنت جمہوری است و رئیس جمہوری مانول فیروز دی کمپوسی سیلس نام دارد *
رقبه ملک - سی و دو لک و ہژده هزار و یک صد و شصت و شش میل مربع *


۱۰۱
تعداد نفوس ۔ یک کرور و هفتاد لک که اکثرے از آنها مخلوط
النسل مے باشند *
پیداوار ملک ۔ میوه جات ۔ تمباکو ۔ ربر ۔ قهوه ۔ شکر ۔ پنبه *
مالیه ۔ یک کرور و نه لک و هفتاد و نه هزار و نه صد و شصت
و یک پونڈ و خرچ سالانه یک کرور و پانزده لک و سی
و سه هزار پونڈ *
قرضه دولت ۔ سه کرور و چهل و شش لک و نود و هفت
هزار و سه صد پونڈ *
براعظم اوشینیا
ایں براعظم عبارت ازاں جزائر بے شمار است که در
جنوب و مشرق ایشیا در بحرالکاهل افتادہ اند و طول آنها که
قریب شصت و سه صد میل است و عرض آنها پانزده
هزار میل است و بر سه حصه منقسم مے
باشند *
میکیشیا ۔ آسٹریشیا ۔ پالن ایشیا *


۱۰۲

میلیشیا یعنی مجمع الجزائر ہند
از آنجا کہ اکثر باشندگان از قوم میلی می باشند. مجمع الجزائر
مذکور را بہ تملیاشیا موسوم می کنند۔ از جملۂ آنہا جزائر کلان
حسب ذیل ہستند:- (۱) جزائر سندا یعنی سوماترا-
جاوا- تیمور (۲) فلپائن (۳) بورنیو۔ سلیبیز۔ ابائنا۔
بانڈا۔ فلپائن ماتحت شاہ ہسپانیہ است- تعداد نفوس آں
شصت لک است دارالسلطنتہ آں منیلا است و پروس
آنجا مشہور است بر تیمور اہل پرتگال قابض می باشند
و جزیرہ سوماترا- جاوا- سلیبیز- آبائنا- بانڈا- در قبضہ دولت
ہالنڈ می باشند*
آسٹل ایشیا
حالات اندرونی ایں جزیرہ مفصل معلوم نیست لاکن قیاس
کردہ می شود کہ دریں جا بدون از میدان ہاے خشک
چیزے دیگر نمی باشد۔ ایں ملک بر چند جزائر مشتمل است
لاکن از جملۂ آنہا جزائر کلان حسب ذیل ہستند*
بطرف شمال- جزیرہ نیو گنی کہ حصۂ مغربی آں تعلق


۱۰۳
به ڈنمارک دارد و به طرف مشرق نیو آئرلینڈ و به طرف جنوب جزائر سلیمان - نیو ہبری) ڈیز - نیوگیلنی - ڈوینا - نیوگنی - نیو ہالنڈ - یا آسٹریلیا *
در جزیره نیوگنی یک پرنده که آن را بهشتی میگویند به کثرت پیدا می شود - طول آسٹریلیا دو ہزار و پنج صد میل است و عرضش یک هزار و نه صد میل است و تعداد نفوس آن قریب چهل و هشت لک می باشد - در آسٹریلیا حکومت انگریز بود و مشهور علاقہ ہا حسب ذیل هستند (۱) نیو سوتھ ویلز که دارالسلطنته آن سنڈنی است (۲) کوئز لنڈ کہ دارالسلطنته آن بریس است (۳) وکٹوریه که دارالسلطنته آن برن است (۴) آسٹریلیا جنوبی که دارالسلطنته آن آڈی لیڈ است (۵) آسٹریلیا مغربی که دارالسلطنته آن پرٹھ است *
جزیره نیوزی لنڈ کہ به طرف مشرق آسٹریلیا به فاصله یازده صد میل واقع است - باشندگان این ملک اول خونخوار بودند - الحال یوماً فیوماً قدرے شائستہ شده می روند *


۱۰۴

پولن ایشیا

چند جزائر مختلف که در بحر الکاهل واقع هستند بنام پولینیشیا شهرت دارند و بر ده مجموعه های جزائر مشتمل می باشند- در جنوب خط استوا جزائر ذیل هستند- جزائر آسٹرل- فرائڈل- نیو کپٹونیہ- جزائر کک- جزائر سوسائٹی- جزائر مرک ساس- جزائر لو آرکی پلاگو اکثر جزائر فوق الذکر کوهستانی هستند- و آب و هوا گرم دارند لاکن بعضی آب و هوا معتدل دارند- اکثر نباتات خوردنی خودرو پیدا می شوند- باشندگان مذهب نصاریٰ دارند- اوّل این مردم بسیار بد اطوار و ظالم بودند- الحال برای حصول اصول تهذیب سعی کرده اند و چیزی مهذب شده میروند *

در کیفیت بعض اصطلاحات مشهوره جغرافیه

کوه- آں بلند و سنگلاخ قطعه زمین را می گویند که از سطح


۱۰۵
زمین مرتفع باشد :
سلسلہ کوہ - ہر گاہ کہ چند کوہہا بہ تسلسل یک دگر وا قع
باشند آنها را سلسلہ کوہ مے گویند چنانچه سلسلہ کوہ الطائی
که به طرف جنوب روس واقع است :
دریا ۔ آں آب کثیر کہ بر سطح زمین جاری باشد و منبع
آں کدام غدیر یا کوہ باشد و در آب شور داخل شود :
جھیل یا غدیر ۔ آں قطعہ آب ایستادہ را مے گویند کہ از
چهار طرف به خشکی محیط باشد :
خلیج - آں تنگ قطعہ آب را مے گویند کہ تا دور در خشکی
داخل باشد مثلاً خلیج فارس :
جزیرہ نما۔ آں قطعہ خشکی مے باشد که از سه اطراف از
آب شور و از یک طرف به خشکی محیط باشد مثلاً جزیرہ
نمای عرب :
جزیرہ ۔ آں قطعہ زمین مے باشد کہ از چهار طرف به آب
شور محیط باشد مثلاً جزیرہ سراندیپ :
ساحل آں قطعہ خشکی را مے گویند که متصل آب شور
واقع باشد :
راس - آں گوشہ خشکی است که تا دور در آب شور


۱۰۶

داخل باشد مثلاً راس کماری که در جنوب هندوستان
واقع است+


[BLANK PAGE]


ق ۳۱۰۸
۵۵