( ٩١ )
باشد باید آن مقدار بدهد که قیمت آن مقدار مساوی وزن
مذکور گندم یاوزن مذکور خرما یاجو یا کشمش شود و دادن
روپیه نقد درقیمت هر کدام از اجناس مذکوره در زمان پیدا
شدن وفراخی آنها بهتر است و ادا کردن عین جو و گندم وباقی
خوردنی‌ها در حین قحطی آنها خوبتر است ( فقره چهارم ) وقت
واجب شدن صدقه فطر طلوع صبح روز عید فطر است پس مولودیکه
در شب عید فطر پیش از طلوع صبح صادق روز عید فطر تولد یافت
صدقۀ فطروی واجب است و همچنین اگر کسی قبل از طلوع صبح
صادق روز مذکور فوت شد صدقه فطروی ساقط است
و اگر قبل از طلوع صبح مزبور صدقۀ فطر را داد یا بعد از ان نیز
ادا میشود لیکن تاخیر آن مکروه است و از ذمه او ساقط نمیگردد
بلکه قبول روزه معلق است تازمان ادا کردن صدقه فطر ومستحب
است که صدقۀ فطر را قبل از آمدن سوی نماز عید ادا نماید
( فقرۀ پنجم ) بیان حال کسیکه دادن صدقه فطر بوی رواست
و آن چند کس اند یکی فقیر است و آن کسی است که مالك مقدار
هفتاد روپیه کابلی نباشد واگرمالك باشد زیاده از حوائج ضروریۀ
معیشت که سابق ذکر یافته نبود ( ۲ ) مسکین است و آن شخصی
است که هیچ ندارد ( ٣ ) مکاتب است اگرچه غنی بود و مکاتب
بنده ایست که مولای وی میگوید اینقدر مبلغ برای من ادا کن
تا آزاد باشی و بنده قبول کند ( ٤ ) قرضدار است و آن کسی
است که مالك هفتاد روپیه زیاده از قرضی که برذمۀ اوست نباشد
( پنجم ) کسی است که از سبب فقر از راه غزا یا از راه حج بازمانده


( ٩٢ )
باشد (ششم) ابن السبیل است و آن مسافریست که مال همراه
خود ندارد اگرچه دروطن خود مال داشته باشد و همچنین است
کسی که قرض بذمهٔ کسی دارد که برای او دستگیری نمیکند که
قرض آن بمدت باشد یا بذمهٔ غایب یا مفلس یا منکر است اولی آن
است که صدقهٔ فطر را به یکی ازین اشخاص بدهد واگر به
اضافه از یکی داد هم رواست (فقرهٔ ششم) باید دانست که نیت
در ادای صدقهٔ فطر شرط است که بدون نیت ادا نمیشود و نیز
دادن آن بطریق بخشش شرط است اگر بطریق مباح ساختن
برای فقیران خورانیدمانند آنکه مهمانی ایشان را کرد ادا نمیشود
(فقرهٔ هفتم) هرچند در ادای هریک از احکام شرعیه هزاران
حکمت وفائده مرتب است که عقل از ادراك وزبان از تعداد آن
عاجز است لیکن بران سه فائده که فقهاء عظام (رحمهم الله) تصریح
کرده اند اختصار میشود (یکی) از فواید ادای صدقهٔ فطر قبول
روزه است (دوم) رستگاری از سکرات موت (سوم) نجات
از عذاب قبر اللهم انا نعوذ بك من سكرات الموت وعذاب القبر
احکام اضحیه
اموریکه دانستن آن در قربانی لازم است در ضمن هشت فقره
واضح میگردد (فقرهٔ اول) نیت که قبل از هنگام ذبح در دل
وزبان جاری باید ساخت اینکه این حیوان را خالص برای خداوند
جل وعلی قربانی مینمایم (فقره دوم) کسیکه قربانی بذمهٔ آن
واجب است شخصی است که مسلمان و آزاد ومقیم باشد خواه


( ۹۳ )
در شهر و خواه در ده و خواه در بیابان و مالك مقدار هفتاد روپیه
کابلی باشد خواه نقد خواه جنس از هر قسم مالیکه باشد زیاده از قرض
و از اسباب لازمه خودش و عیالش مانند جای نشیمن و جامه دافع
سرما و گرما و فرش و ظرف و اسلحه جنك بقدر ضرورت و مركب
سواری و غلام و کنیز خدمت و كتب علم بقدر علمیت در علم دین
اگر چه مقدار هفتاد روپیه مذكوره فائده مند و زیاده شونده
نبود و سال بران نگذرد خواه آن شخص مرد باشد خواه
زن برقول معتمد و عاقل و بالغ نیز باشد – قربانی کردن از جای طفل
صغیر و غلام و کنیز برذمه پدر و مولی از مال خود واجب نیست
بلکه مستحب است ( فقرة سوم ) وقت قربانی سه روز است
روز دهم که روز عید باشد و روز یازدهم و روز دوازدهم که دو
روز بعد از عید است روز اول بهتر است از دوم و دوم بهتر ست
از سوم – ابتداء وقت وجوب قربانی که در شهر کرده شود بعد از
نماز عید و در ده بعد از طلوع صبح صادق روز عید است که قبل
ازان روا نیست لیکن مستحب است که در شهر بعد از خطبه عید
و درده بعد از طلوع آفتاب قربانی کنند و نیز مستحب است که در روز
قربانی کنند که در شب مکروه است هرگاه سه روز مذکور
گذشت و قربانی را ذبح نکرد اگر حیوان را برای قربانی معین
کرده باشد آن را زنده خیرات کند و اگر معین نکرده باشد
قیمت گوسفندی که برای قربانی روا باشد باید کامل خیرات نماید
( فقره چهارم ) آنچه بدان قربانی ادا میشود جنس و عمر و مقدار


(٩٤)
وصفت آن را باید شناخت جنس آن باید ازین سه حیوان باشد
گوسفند – گاو – اشتر – بز در گوسفند داخل است و گاو میش
در گاو از دیگر حیوانات روا نیست بیان عمر آنها که خوردتر از ان
روا نیست و کلان عمر و بهتر است گوسفند میشینه شش ماهه بشرطیکه
جثه آن کلان باشد که از یکساله فرق نشود واگر جثه آن خورد
باشد کمتر از یکساله روا نیست واشتر پنجساله و گاو دوساله و بز یکساله
بیان مقدار آن اینست گوسفند از یک نفر و گاو واشتر از هفت
نفر یا کمتر لیکن گوسفند بهتر است از هفت یکه گاو بلکه از کل گاو
و قوچ بهتر است از میش وخصی بهتر است از غیر خصی واشتر و گاو
ماده بهتر است از نر آنها بهتری این ها در صورتی است که در مقدار
گوشت وقیمت برابر باشند والا هرکدام که گوشت و قیمت آن
افزون باشد بهتر است
بیان صفت آن این است که میباید قربانی سلامت باشد از عیب
های فاحش یعنی هر عیبی که دور کند منفعت یا جمال آنرا بوجه
کمال قربانی کردن آن عیب دار روا نیست
عیب فاحش را فقهای عظام (رحمهم الله تعالی) بدین قرار ارقام
فرموده اند کور بودن هر دو چشم یا یک چشم یا کم شدن بیشتر
روشنائی چشم یا بسیار لاغر بودن که مغز استخوان های او رفته باشد
یا بسیار مریض بودن یا لنگ بودن پای خود را در زمین ننهد و بپای
خود در ذبح گاه رفته نتواند یا بیشتر ثلث گوشها یادم یا دنبه آن
بریده باشد یا یک گوش آن کامل بریده باشد یا در اصل خلقت نباشد


( ٩٥ )
یاپستان او بریده یاخشتك باشد یا بچهٔ خود را شیر داده نتواند یابزیکه
يك مایه دان نداشته باشد یا دندانیکه علف خورده بتواند نداشته
باشد یابینی آن بریده باشد یاخنثی یعنی نر ماده باشد یا مردار خواری
باشد که غیر آنرا نخورد یاچیزیکه لاغر باشد یا دیوانه باشد که چرا
نماید هرگاه یکی ازین عیبهای مذکوره در بدن قربانی موجود باشد
قربانی کردن آن روانیست
( فقرهٔ پنجم ) در بیان مستحبات قربانی که کردن آن موجب
ثواب است — مستحب است که قربانی فربه و نیکو و کلان باشد بهترین
گوسفندان قوچ سفیدی است که اندك موهای سیاه داشته باشد
و خصی باشد و نیز مستحب است که آله سر بریدن تیز باشد و بعد
از ذبح کردن درنك کند تا اینکه سرد شود و تمامی اعضای آن
آرام گیرد و آثار زندگانی بتمامی از بدن آن بیرون رود و بهتر آنست
که اگر ذبح را میدانست بدست خود ذبح نماید و اگر نمیدانست
دیگری را فرماید لیکن لازم است که هنگام سر بریدن خودش
حاضر گردد و این دعای ماثوره را بخواند ( ان صلوتی و نسکی
و محیای و مماتی لله رب العالمین لاشريك له ) و نیز مستحب است که
چند روز پیشتر از روز عید قربانی را جای بند کند و جل براو
اندازد و گردن بند بران بسته نماید چون ذبح کرد گردن بند
و جل اورا خیرات کند و نیز مستحب است که قربانی را آرام
در ذبح گاه ببرد و بزور و کشان کشان نبرد و نیز مستحب است که
از گوشت قربانی خود بخورد و دیگران را خواه فقیر باشند خواه
مالدار بخوراند — بهتر است که قربانی را سه حصه نماید یك حصه را


( ٩٦ )

خیرات کند و يك حصه را بخویشان و دوستان بخوراند و یکحصه
را برای خود نگهدارد -
( فقرة ششم ) در بیان مكروهات و محرمات – در قربانی مكروه
است نفع گرفتن از حیوانیكه برای قربانی معین شود مثل دوشیدن
وسوار شدن وكار كردن وگرفتن پشم آن وپوست کشیدن ازان
قبل از سرد شدن آن ونیز مکروه است که یهودی یا نصرانی را
امر نماید بذبح کردن قربانی هرگاه یکی از شریکان گاو یا اشتر ثواب
يا عبادت را مراد و نيت نداشته خوردن گوشت را اراده نماید
یا غلام یا نصرانی باشد یا اينكه يك شريك وفات شود وورثه اوهنوز
اجازه نداده باشند بذبح آن قربانی حصه دیگران جائز نمیشود
هرگاه در حیوان قربانی کسی دست خودرا همراه دست قصابیکه
سر میبرد نهاد که او را یاری در ذبح بدهد واجب است که هردو
نفر كه ذابح ومعاون یعنی یاری کننده باشد تكبير بكويند واكر
يكی ترك كند ا گرچه معاون باشد خواه قصداً خواه بګمان اینکه
تکبیر گفتن برمن لازم نیست آن قربانی حرام میگردد –
( فقره هفتم ) پوست قربانی را خیرات باید نمود یا چیزی باید
ساخت که کار آمدباشد و مدتی باقی بماند مانند غربال وانبان ودلو
چاه ومشګ وسفره نان یا بدل نماید بدان چیزی که مدت مـدید
باقی بماند و روا نیست بدل کردن بدان چیزیکه زود ضـایع شود
مانند خوردنیها و آشامیدنیها ونیز روا نیست فروختن اینهـا
بنقد و نیز روانیست دادن مزد ذبح کننده و پوست کشنده وشق


( ۹۷ )

کننده از اجزای قربانی
( فقره هشتم ) حکم قربانی برآمدن است از عهده واجبی که برذمهٔ
اوست در دنیا و در یافتن ثواب جمیل است در عقبی بنحویکه فقهای
عظام ( رحمهم الله تعالی ) فرموده اند هزار درم خیرات کردن برابر
یک درم قربانی کردن ثواب ندارد بلکه در احادیث شریفه شرف
بیان یافته که در حین ریختن اول قطره خون از قربانی حضرت
خداوند کریم جل سلطانه جمیع گناهان گذشته قربانی کننده
را می آمرزد فقط
( ربنا اغفر لنا ذنوبنا و كفر عنا سیآتنا وتوفنا مع الابرار )
ركن سوم احکام روزه ماه مبارک رمضان
( که آنهم تشریح نام حق وتكميل آن است )
( باب نهم در بیان روزه ماه رمضان )
نیست در حکم شرع کردانی روزه جز قهر نفس شهوانی
از جماع وشراب دور شدن وزهمه خوردنی نفور شدن
شرح لغات
( قهر ) مغلوب شدن ( نفس شهوانی ) نفس انسان که مایل
بخوردن و آشامیدن ولذتها است ( نفور ) رمیده ودور
حاصل هر دو بیت
تعريف روزه - و بیان حکمت خداوند تعالی است در فرض
کردن آن - میفرماید - که حکمت دران اینست که نفس
شهوانی تابع انسان شود وبسبب آن انسان تابع وفرمان بردار
مولای حقیقی خود شود - وروزه نزد اهل شرع - نگهداشتن


( ۹۸ )

نفس است - از خوردن - و آشامیدن - وجماع - بانیتی که
از اهل آن حاصل شده باشد از طلوع صبح صادق - تا وقت نماز
شام - واهل وجوب آن کسی است که عاقل وبالغ ومسلمان
وتندرست وغیر مسافر و پاك باشد از حیض ونفاس ومریض- ومسافر
ونابالغ اگر روزه بگیرند رواست که از اهل اداء آن میباشند
فرض دان جمله روزه را نیت تا بیابی زروزه امنیت
نیت روزه گر ادا نبود در قضا جز بشب روا نبود
ليك مر وقتی و نوافل را تا به پیش از زوال هست روا
همچنین ار خلل طلب نکنی نیت روزه جز بشب نکنی
شرح لغات

( امنیت ) آرزو و مراد ( گر ادانبود ) روزه وقتی نباشد
( در قضا ) در قضاء روزه ( نوافل ) روزهای نفل
حاصل ابیات

نیت در هر روزه فرض است - خواه روزه فرض باشد
یاروزه نفل - و خواه روزه وقتی باشد - یاقضائی اما وقت
نیت در روزه قضاء شب است - و بغیر از شب روا نمیشود - و نیت
در روزه وقتی و نفل - تا پیش از نصف روز رواست - واگر
احتیاط کنی و خلل در روزه خود نخواهی که از اختلاف خلاص
باشی - باید که هر روزه را بجز در شب دیگر وقت نیت نکنی
بیان چیزهائیکه روزه را نمیشکند

مگس و پشه در گلو چو پرید نیست نقصان روزه تو پدید
گر کسی رگ زدو حجامت کرد می نشاید ورا ملامت کرد


( ٩٩ )

نمک و سر که از دهان بچشید روزه باقیست کر فرو نکشید
روزه باقی بود ولی مکروه از کراهت مباش بی اندوه
ور کنی مسح روغن و سرمه بر سر و چشم نیست جرمه
نان که از بهر طفل میخایند علما اندرین چه فرمایند
کر ضرورت بود روا باشد بی ضرورت چنین خطا باشد
بفراموشی ار کنی و خوری هست هر دو ترا هنی و مری
روزه تو است همچنان باقی کر تو سیری و کر تو مشتاقی
شرح لغات
(رگ زدو حجامت کرد) مراد خون کشیدن است (مینشاید)
اورا ملامت کرد ) ملامت نیست که روزۀ او بجا است فاسد نشده
(کر فرو نکشید) بشکم نرسانید ( کراهت) مکروه شدن (جرمه)
گناه ( هنی ومری ) گوارا و خوش مزه
حاصل ابیات
هفت چیز روزه را نمیشکند — اول در گلو پریدن مگس
و پشه است — دوم خون کشیدن است خواه از رك باشد یا حجامت
از دیگر بدن — سوم چشیدن چیزی است مانند نمك و سر که
بشرطیکه بشکم فرو نرود — لیکن روزۀ اورا اگرچه نمیشکند
مکروه میکند — (از کراهت مباش بی اندوه ) (چهارم ) چرب کردن
سر است بروغن یا غیر آن - ( پنجم ) سرمه کشیدن است در چشم
( ششم ) خائیدن نان است برای طفل بشرطیکه چیزی ازان بشکم
نرود — واین کار در روزه بدون ضرورت روانیست — واکر
ضرورت بود که طفل هلاک میشد — وشخص غیر روزه دار نیز
نبود — درینصورت روزه دار را رواست — ( هفتم ) بفراموشی


(١٠٠)

جماع کردن یا خوردن یا آشامیدن است - خواه سیر شده باشد
یا اشتهای او هنوز باقی باشد
بیان چیزهائیکه روزه را میشکند
ور بقصد است خوردن وکارت لازم آید قضا و کفارت
کر خوری آنچه زو غذا نبود بر تو لازم بجز قضا نبود
همچو سنک وکلوخ و آهن وروی نبود زین قبیل گل سرشوی
شرح لغات
(کارت) مراد جماع کردن است (قضاء) قضای روزه
(کفارت) بیان کفارت در آینده در نظم کتاب میشود (غذا)
چیزیکه بدن با آن قوت کیرد مانند طعام وغیره
حاصل ابیات
اکر جماع کردن یا خوردن یا آشامیدن درروزه بقصد باشد
روزه با آن میشکند - وقضای آن با کفارت لازم میشود وا کر
آنچیز را که بقصد خورده غذای بدن نباشد مانند سنک وکلوخ
وآهن و روی وغیره پس روزه او میشکند وقضای آن براو لازم
است - و کفارت براو لازم نیست - وگل سرشوی ازین قسم
نیست بلکه حکم غذا را دارد - پس اکر آنرا خورد روزه او
میشکند و براو قضای آن و کفارت هردو لازم میشود
فروع
ازجمله شکنندهای روزه - اول حقنه کردن است که آنرا
در عرف حال اماله کـویند - دوم کشیدن دوا بانسوار یا بمانند


(۱۰۱)
آن است در بینی – سوم چکانیدن دواست در گوش – چهارم
دوا کردن زخم شکم است اگر دوا بشکم برسد – پنجم دوا
کردن زخم سر است اگر دوا بمغز سر برسد
در تطوع اگر شروع کنی پس رجوع از برای جوع کنی
تا توانی اداش باید کرد نزد نعمان قضاش باید کرد
شرح لغات
(تطوع) مراد روزه نفل است (رجوع) باز گشتن مراد
در اینجا خوردن روزۀ نفل است (جوع) گرسنگی
( حاصل ابیات )
روزۀ نفل بشروع کردن دران – لازم میگردد – پس
اگر کسی بعد از شروع روزۀ نفل را خورد – باعذر یا بیعذر
قضای آن بروی لازم است و کفاره ندارد
( باب دهم در بیان کفارۀ روزۀ رمضان )
گر کسی قصد کرد در خوردن بنهار و مجامعت کردن
شصت مسکین طعام باید داد یا یکی بنده گردنش آزاد
یا دو مه روزه را پیاپی دار تاشوی از حیات برخوردار
( شرح لغات )
( نهار ) روز ( مجامعت ) جماع
حاصل ابیات
اگر کسی روزۀ وقتی رمضان را بقصد خورد – یادر روز
آن بقصد جماع کرد – روزۀ او میشکند – وقضای آن بروی


(۱۰۲)
لازم میشود با کفارت چنانچه پیش از ین بیان شد – و کفارت آن آزاد کردن يك غلام يايك كنيز است – واکر بران قدرت نداشت دوماه پیاپی روزه بدارد – واکر توان آنرانیز نداشت شصت مسکین را طعام بدهد – و مراد بمسكين در اینجا کسی است که مالك هفتاد روپیه کابلی زیاده از حاجت اصلی خود نباشد – و طریق طعام دادن اینست که هرمسكين را باندازه صدقة فطر طعام بدهد – که سه و نیم پاو و يكخورد بوزن كابل كندم – و يا يكچهارك وسه و نیم پاو جومی شود و يا قیمت آنرا بدهد
خاتمه
از برای تو اینقدر گفتم یاد کیرش که مختصر گفتم
هر که این را بصدق برخواند واجب و فرض و نفل حق داند
شرح لغات
(مختصر) کوتاه –
حاصل هر دو بیت
اینقدر کوهر بیان احکام شرع را که در رشته نظم در آوردم و برخی از عمر عزیز را بسر بردم همه را برای تو گفتم – و می باید که تو عمر خود را بغفلت نكذراني – و این گفتار مرا هزل وسخريه ندانی – و آنرا یاد کیری – که بسیار كوتاه – وبا فائده گفتم – و هر که این نظم را بصدق بخواند ویاد كند – فرض و واجب و نفل نماز و روزه و وضوء وتيمم رامیداند
بیان تاریخ تالیف کتاب
نود و سه برفت و شش صد سال از وفات رسول تا امسال


(۱۰۳)
نیمۀ از جمادی الاول
بود کین نظم گشت مستکمل

حاصل هر دو بیت

نظم این کتاب درسنه ۶۸۳ ششصد وهشتاد وسه هجری
پانزدهم ماه جمادی الاول تمام شد — که درسنۀ مذکوره از وفات
آنحضرت صلی الله علیه وسلم ششصد ونود وسه سال گذشته بود
واز وقت ختم نظم مذکور — تااینوقت حاضر ششصد و پنجاه
سال گذشته — و برصفحۀ روزگار یادگار مانده که ناظم علیه الرحمه
بدعای خیر یاد می‌شود

رحمت حق نثار خواننده
باز گوینده ورساننده

ناظم علیه الرحمه ختم نظم کتاب خود را بابندعا نمود حق سبحانه
و تعالی آنرا باجابت مقرون داراد بالنبی و آله الامجاد — وماختم
شرح هذا را باین دعا — می‌نمائیم — که حق سبحانه — وجل
سلطانه — سعی پادشاه دین پناه ما را مشکور کردا نیده
ترویج قواعد دین را — بیمن همت ایشان در تزاُید داراد — وصاحب
شرع انور (ص) از جناب ممدوح راضی باد — واین خادمین دین
و دولت اسلام را توفیق ارزانی کناد — که هیچ وقت — در امری
ازا مور دین و دولت اسلام تقصیر نکنیم

رکن چهارم در احکام زکوة

زکوة رکن چهارم از ارکان اسلام است که بعد از نماز
مقصود تر و بهتر عبادات است که درسی و دو جا پیوست بانماز
در قرآن مجید و فرقان حمید ذکر شده است وکثرت ذکر آن


(١٠٤)
دلیل شرافت و اهتمام آنست و زکوة در شرع عبارت از تمليك نمودن جزء مال است بمصرف آن که مانع جواز دران نباشد چنانچه در احکام مصرف زکوة می آید بطریقی که در شرع معین شده است که بیان آن طریق نیز می آید و بلفظ تمليك احتراز است از اباحت و معنای اباحت آن است که مثلا طعام را جهت خوردن بمصرف زکوة مباح بگرداند و تمليك نکند و وی بخورد پس درینصورت از زکوة روا نمیشود که تمليك نکرده است و بلفظ جزء مال احتراز است از منفعت مال یعنی اگر در عوض زکوة از جزء مال ادا نکرده از منفعت مال در عوض زکوة بدهد چنانچه اگر فقیر را در خانه خود یکسال سکونت داده نیت زکوة را نموده بود در زکوة او محسوب نمیگردد بلکه لازم است که از اصل مال زکوة جزوی را ادا کند و شرطهای فرض شدن زکوة و سبب آن شش چیز است (اول عقل ) پس بر دیوانه فرض نیست ( دوم بلوغ ) پس بر کودک فرض نیست (سوم ) اسلام پس بر کافر فرض نیست (چهارم ) آزادی پس بر غلام فرض نیست ( پنجم ) علم داشتن است بفرض بودن زکوة گرچه علم حکمی باشد چنانچه بفرض بودن آن عالم نباشد و در دار اسلام باشد پس کافری که در دار حرب ایمان آورده باشد و سال بر و گذشته باشد لیکن بفرض بودن زکوة علم نداشته باشد برو فرض نیست بخلاف کافری که در دار اسلام ایمان آورده باشد و بفرض بودن زکوة علم نداشته باشد که زکوة برو فرض است که او حکماً علم دارد ( ششم ) ملك نصاب است پس بر مالك كم از نصاب زكوة فرض نیست و بیان هر مال زکوة بعد ازین می آید انشاء الله و در ملك


( 105 )
نصاب چهار چیز شرط واجب شدن زکوة است (اول) اینکه
ملك مالك دران نصاب تام باشد یعنی مالك رقبه وتصرف دران
باشد پس بر مکاتب زکوة فرض نیست که ملك او ناقص است یعنی
مالك تصرف است دران نه مالك رقبه آن و همچنين بر غصب
کننده در مال غصب کرده شده و در مال مضاربت بر مضارب
فرض نیست (دوم) آنکه سال بران نصاب گذشته باشد و اگر
چنین نبود زکوة دران فرض نیست (سوم) آنکه فارغ باشد
از دین که آن از طرف بنده خواسته میشود خواه حق خداوند
تعالی باشد مانند زکوة وخراج و ياحق بنده باشد و اگر از طرف
بنده خواسته نمی شد وحق خدايتعالی بود مانند نذر و کفارت
فرض بودن زکوة را منع نمیکند (چهارم) اینکه فارغ باشد از
حاجتهای اصلی او پس در خانه سکونت کردن او و اسباب خانه
وسلاح حرب و کتابهای خواندن و کنیزان و غلامان خدمت و اسب
سواری زکوة فرض نیست (پنجم) اینکه زیاده شونده باشد بزیاده
شدن حکمی خواه زیاده شدن حقیقی دران باشد خواه نباشد و زیاده
شدن حکمی به سه چیز میشود (اول) نقد بودن مال است یعنی
زر وسیم بودن خواه مسكوك باشد خواه غیر مسكوك چون زیور
وظروف وغیره در نصاب زر یا نقره (دوم) چریدن است در صحرا
در مال زکوة که از جنس حیوانات باشد (سوم) نیت تجارت است
در غیر این چیزهای ذکر شده
زکات در چند چیز نیست
(اول) در کسب غلامی که خواجه او تجارت اورا اذن کرده


(١٠٦)
باشد (دوم) در مالیکه بکسی آن را گرو داده باشد پیش از قبض کردن آن
(سوم) در مالیکه آن را خریده برای تجارت و قبض نکرده (چهارم)
در مقدار دینی که از طرف بنده خواسته میشود و مالیکه زیاده از قدر
دین او باشد اگر بقدر نصاب میرسید زکات آن فرض است که بدهد
(پنجم) در جامهای بدن که بآن حاجت داشته باشد برای دفع سرما
و گرما (ششم) در مالیکه از مالك غایب شده باشد و غالب گمان او چنان
باشد که باز بدستش نمی آید مانند مال گم شده که آنرا بعد سالها
یافته باشد و مالیکه در دریا افتاده باشد و بعد از سالها آنرا کشیده
باشد و مالیکه ازو بغصب گرفته شده باشد و شاهدان بر غصب کننده
نداشته باشد و مالیکه آنرا در بیابان دفن کرده باشد و جای آنرا
فراموش کرده بعد از سالها آنرا یافته باشد و دینی که دیندار
او سالها منکر باشد و شاهدان نیز بران نباشد و بعد از ان آن دین
باو برسد و مالیکه از وبظلم گرفته شده باشد و بعد از سالها باو برسد
پس در همه اینچنین مالها زکات آن سالها ئیکه مال در آنها با و نرسیده
بود بر او لازم نمیشود
(سبب لازم شدن ادای زکات) توجه خطاب خدا وندتعالی
است به بنده در ینقول او جل جلاله (و آتوا الزکوة)(شرط فرض
شدن ادای زکات) سه چیز است (اول) گذشتن سال
است برنصاب که در ملك مالك باشد (دوم) بها بودن مال است
مانند درم و دینار یا چریدن در صحر است در اکثر سال در چهار پایان
یا نیت تجارت است در مالهای منقولی بجز از زروسیم و چهار پایان
(سوم) خالی بودن مال نصاب است از خبث و پلیدی مانند دریافتی


(۱۰۷)
چیز فروخته شده به بیع فاسد زیرا که آنمال خبیث با آن ربع واجب
است که صدقه کرده شود پس فایده نیست در واجب کردن صدقه
بعض آن
( شرط صحیح شدن ادای زکات ) نیت است که پیوسته باشد
ادا کردن آن بمصرف و یا بوقت جدا کردن مقدار زکات یا صدقه
کردن است همه مال نصاب را اگرچه بنیت نفل باشد یا تمليك
کردن بدون نیت باشد ( فرض شدن زکات ) بفور است یعنی
بعد وجود نصاب باشرايط وجوب آن بمجرد گذشتن سال
فیا رو فرض میشود پس اگر بدون عذر شرعی تاخیر در ادای
آن کرد گنهکار میشود وشاهدی او قبول نمیشود ( مالهایکه
زکات در آنها فرض میشود ( سه قسم است ( اول ) چهار پایان
چرنده است و آن نزد اهل شرع آنست که در بسیاری از سال
در صحرا بكياه مباحه اکتفا کند برای قصد شير ونسل وزيادت
فربهی پس اگر مالك در نصف سال آنها را کاه از خود میداد
آنرا شرعاً چرنده گفته نمیشود پس زکات آنها برمالك فرض
نیست و اگر آنها را در صحرا برای سواری یا گوشت خوردن
نگهداشته بود نیز زکات در انها فرض نیست (دوم) طلاء و نقره
(سوم) مال منقولی اما در قیمت خانه و زمین زکات نمیشود (مالهای
چرنده که زکات در انها واجب میشود ) سه اند ( اول ) اشتر
(دوم ) گاو ( سوم ) گوسفند وبز
( زکات اشتر ) ( تشریح اسامی اشترهائیکه در زکات لازمست


(۱۰۸)
که داده شوند (بنت مخاض) اشتر ماده ایست که یکسال بران کامل گذشته بدوم سال داخل شده باشد (بنت لبون) اشتر ماده ایست که دو سال بران کامل گذشته بسال سوم داخل شده باشد (حقه) اشتر ماده ایست که سه سال بران کامل گذشته بچهارم داخل شده باشد (جذعه) اشتر ماده ایست که چهار سال بران کامل گذشته بسال پنجم داخل شده باشد و چهار اشتر عفو است یعنی دران زکاة نمیشود (اول نصاب اشتران) پنج است دران يك گوسفند میانه میشود (دوم) نصاب آن ده است دران دو گوسفند میانه میشود (سوم) نصاب آن پانزده است دران سه گوسفند میانه میشود - (چهارم) نصاب آن بیست است دران چهار گوسفند میانه میشود (پنجم) نصاب آن بیست و پنج است دران بنت مخاض میشود (ششم) نصاب آن سی و شش است دران بنت لبون واجب میشود (هفتم) نصاب آن چهل و شش است حقه دران لازم میشود (هشتم) نصاب آن شصت و يك است جذعه دران واجب است (نهم) نصاب آن هفتاد و شش است تا نود - دو بنت لبون دران واجب است (دهم) نصاب آن نود و يك است تا یکصد و بیست - دو حقه دران واجب است بعد از یکصد و بیست فرض زکات از سر گرفته میشود یعنی در پنج اشتر يك گوسفند و در ده دو گوسفند و در پانزده سه و در بیست آن چهار گوسفند لازم میشود و در بیست و پنج که مجموعه آنها یکصد و چهل و پنج میشود يك بنت مخاض با آن دو حقه که در یکصد و بیست بود لازم میشود پس در هر شصت يك


(۱۰۹)

حقه شد و در بیست و پنج بنت مخاض شد چون چهار دیگر بران افزود
که یکصد و پنجاه شود در ان سه حقه واجب میشود و در هر پنجاه
يك حقه درین بار از سر گردانیدن فرض زکاة بنت لبون از میان
برآمد از بنت مخاض بحقه رسید چون به یکصد و پنجاه رسید باز فرض
زکات از سر گرفته میشود یعنی در پنج اشتر يك گوسفند میشود و در ده
دو و در پانزده سه و در بیست آن چهار میشود و در بیست و پنج بنت مخاض
و در هفتاد و شش بنت لبون و در چهل و شش حقه تا به پنجاه چون
بدوصد رسید دران چهار حقه واجب میشود و بعد از دوصد
فرض زکوة باز از سر گرفته میشود مانند باز گرفتنی که پس از
یکصد و پنجاه بود یعنی از يك گوسفند گرفته میشود تا که بحقه برسد
در چهل و شش تا به پنجاه پس درین بار از سرگردانیدن فرض
زکوة جذعه ساقط شده فقط پس در همین حکم که از گوسفند
گرفته تا بحقه برسد و جذعه از میان ساقط شود تا آخر جاری
کرده میشود و اشتر بختی که آن را در عرف حال مایه گویند
مانند دیگر اشتران است هم در نصاب زکوة و هم در فرض زکوة
( زکوة گاو ) اسامی گاو اینکه در زکوة داده میشوند (اول)
تبیع و آن گوساله نر یکساله است که بدوم سال داخل شده باشد
(دوم) تبیعه و آن گوساله ماده یکساله است که بدوم سال داخل
شده باشد (سوم) مسن و آن گوساله نر دوساله است که به
سوم سال داخل شده باشد (چهارم) مسنه و آن گوساله ماده
دوساله است که به سوم داخل شده باشد ( باید دانست ) که در کم
از سی گاو زکوة نیست ( اول ) نصاب آن سی است که دران


( ۱۱۰ )
يك تبيع يا يك تبيعه میشود ( دوم ) نصاب آن چهل است و در آن
يك مسن يايك مسنه میشود ( سوم ) نصاب آن زیاده از چهل
است ودران بحساب آن میشود يعنى اگر يك فرد از چهل زیاده
شود دران چهلم حصۀ قيمت مسن یا مسنه میشود و برهمین قیاس
تا آنکه به شصت برسد ( چهارم ) نصاب آن شصت است
و دران دو تبیع یادو تبیعه میشود و بعد ازان درهر سی يك تبيع يا
يك تبيعه میشود و درهر چهل يك مسن يايك مسنه میشود پس
فرض زکوة بزیادت هرده تغیر می یابد از تبیعه به مسنه واز مسنه
به تبیعه پس در هفتاد - يك تبيع يا تبيعه بايك مسن يا مسنه
میشود ( ودر هشتاد ) دو مسن یا دو مسنه میشود ( ودر نود )
سه تبیع یاسه تبیعه میشود ( ودر یکصد ) دو تبيع و يك مسنه
می شود و برهمین قیاس حساب برهر سی - وهر چهل میگردد
وكاو وكاو میش درین حکم فرق ندارد نه در نصاب نه در زکوة
( زکوۀ گوسفند وبز ) دركم از چهل بز و گوسفند زکوة نیست
( اول ) نصاب آن چهل است و دران يك كوسفند میشود
اگر نصاب گوسفندان باشد یا اکثر آن گوسفندان و درین دوصورت
بز روا نیست واگر نیمۀ آن بز و نیمه گوسفند باشد در ینصورت
یا ادنی گوسفند داده میشود یا اعلی بز ويايك بز داده میشود اگر
نصاب بزباشد یا اکثر آن بز باشد وگوسفند درجای بزروا است
نه عکس آن که بز بجای گوسفند باشد مگراز روی قیمت (دوم)
نصاب آن یکصد و بیست و يك است و دران دو گوسفند یا


( 111 )
دو بز لازم است بطریق مذکور (سوم) نصاب آن دو صد
ویك است و دران سه گوسفند باز لازم میشود (چهارم) نصاب
آن چهار صداست ودران چهار بز یا چهار گوسفند لازم میشود
و بعد ازان در هر صد که زیاده شود يك گوسفند باز میشود
و در اداء زكوة نر و ماده آن درست است ( و باید دانست ) که
زکوة در مواشیکه لازم نمیشود ( اول ) استر است و خر که برای
تجارت نباشند و اگر برای تجارت باشند قیمت میشوند -- اگر
قیمت آنها به نصاب طلا یا نقره میرسید زکوة آنها را بدهد (دوم )
چهارپای که دران زکوة لازم نیست آن است که برای عمل
باشند يا مالك آنها را در نصف سال در خانه از خود کاه دهد
( سوم ) برها وبزغالها وگوسالها و اشتر بچها که تنها باشند وکلان
از جنس آنها با آنها نباشد وا گر کلان از جنس آنها با آنها باشد
به تبع کلان زکوة آنها لازم میشود ( چهارم ) در عفو و آن
عبارت ازان مال است که ما بین دو نصاب باشد که مذکور شد
هر نوع که باشد ( پنجم ) درمالی که هلاك شده باشد بعد از واجب
شدن زکوة آن یعنی بعد از گذشتن سال بر آن اگر کل نصاب
هلاك شده باشد کل زکوة ساقط میشود وا گر بعضی هلاك شده
باشد بقدر حصه آن ساقط میشود وا گر خود مالك آن را هلاك
کرده باشد زکوة آن لازم میشود ( ونیز باید دانست ) که دادن
قیمت مالیکه در زکوة واجب شده باشد رواست چنانچه رواست
دادن قیمت در عشر وصدقة فطر ونذر وكفارت غير از اعتاق


( ١١٢ )
وهمچنان رواست دادن جامه یا غله در عوض زکوة زر ونقره
بطريق قیمت ( وباید دانست ) که واجب در مال زكوة مال میانه است
نه اعلى وادنى وا کر میانه ازان در مال مالك موجود نبود اعلى
را بکیرد - وزیاده از قیمت اوسط را بمالك بدهد - یا ادنى
ازان را بگیرد از مالك بازياده قیمت آن مال واجب - وماليكه
از جنس نصاب در میانه سال زیاده شده باشد با آن ضم میشود
وزکوة آن زائد شده داده میشود اکرچه بران زاید شده سال
نگذشته باشد
( زکوة طلا و نقره ) در کم از بیست مثقال طلا وکم از دو
صد درم شرعی نقره زکوة نیست ومعتبر در طلا و نقره در واجب
شدن زکوة واداء آن وزن است - ونصـاب طلا بیست مثقال
است و نصاب نقره دوصد درم شرعی است - ودرم شرعی آن
است که هرده درم آن هفت مثقال میشود وهر مثقال آن بیست
قیراط است که بحساب این دیار ديانت مدار هر مثقال بوزن بیست
وچهار نخود میشودچنانچه در مقدار آب وضوء گذشت وهرقيراط
بوزن پنج جو میانه است - وزن مثقال بیست قیراط است وزن قیراط
پنج شعیرات است (وباید دانست که دوصد درم شرعی هفتادروپیه
کابلی مروج این زمان میشود پس در بیست مثقال طلا نصف مثقال لازم
میشود ودر دوصد درم شرعی که هفتاد روپیه کابلی است پنج
درم شرعی که یکروپیه ونه شاهی است لازم میشود - ودر زیاده
ازبیست مثقال طلا ودو صد درم شرعی زکوة نیست تا که آن


( ١١٣ )
زیاده به پنجم حصه نصاب برسد و چون به پنجم حصه نصاب رسید که چهار مثقال است در نصاب طلا و چهل درم شرعی است در نصاب نقره زکاتش لازم میشود بحساب آن – پس در هر چهل درم شرعی که زیاده شود يك درم – و در هر چهار مثقال طلا که زیاده شود دو قیراط لازم میشود و فرق نیست در واجب بودن زكوة مابین سکه زده شده وغیر سکه زده شده خواه ظرف باشد یا چیزی دیگر باشد و همچنین در زیور زنان زكوة واجب میشود واکر طلا ونقره غش داشت دیده شود – اگر طلا و نقره بر غش غالب بود حکم طلا و نقره را دارد – واکر غش آن زیاده بود حکم دیگر مالهای منقولیه را دارد اگر قیمت آن بنصاب نقره يا طلا میرسید زكوة آن لازم میشود – و شرط واجب شدن زكوة کامل بودن نصاب است در اول سال و آخر آن – و نقصان نصاب در میانه سال ضرر بواجب شدن زكوة نمیرساند
احکام رکاز
رکاز اسم مالی است که در زمین دفن باشد خواه خلقی باشد خواه مخلوقی ( معدن ) اسم مالی است که در بین زمین خلقی باشد یعنی الله تعالی او را در زمین بعهده زمین خلق کرده باشد ( کنز ) اسم مالی ست که مخلوقی باشد یعنی بنده آنرا در زمین دفن کرده باشد ( باید دانست که از معدن طلا و نقره و آهن که در زمین خراجی یا زمین عشری یافته شده باشد پنجم حصه آن گرفته میشود و باقی آن از یابنده آن است اگر در زمین مباحه مانند کوه یا بیابان


( ١١٤ )

یافته شده بود واگر در زمین مملوك یافته شده بود باقی از پنجم حصه از
مالک آن زمین می شود و اگر در سرای یافت باتفاق در ان خمس نمیشود
و اگر در زمین خود یافت از امام اعظم سراج الامت رحمه الله تعالی
دو روایت است واصح آن است که واجب نیست و کنزیکه یافته شود
وبران علامه اسلام باشد چنانچه کلمه شهادت یادیکر علامات اسلام
بران نقش باشد حکم آن حکم مال لقطه است که تعریف آنرا آنقدر
زمانه کند - که صاحبش آنرا درظن او میخواهد وآن به بسیاری
وکمی مال تفاوت می کند واگر علامه کفر بران بود چنانچه
بت بران نقش بود پنجم حصهٔ آن گرفته می شود وباقی آن از کسی
می شود که در اول فتح آنجا پادشاه اسلام آن زمین را بملکیت
برای وی داده باشد و اگر علامهٔ آن معلوم نمی شد که از اسلام است
یا از کفر حکم آن مانند آن است که علامه کفر بران باشد
و از معدن سیماب پنجم حصهٔ آن گرفته میشود واز رکاز دارحرب
پنجم حصهٔ آن گرفته نمیشود وهمهٔ آن از یابندهٔ آن است
اگر در صحرای آن یافته باشد واگر در سرای کسی از اهل حرب
یافته باشد بمالک آن رد کند آنرا - واز فیروزه و مس واز ید وعنبر
یافته شده پنجم حصه گرفته نمیشود همهٔ آن از یابنده است -
احکام مصرف زکوة
مصرف زکوة هفت کسانند ( اول ) فقیر واو کسی است
که مالک مالی کمتر از نصاب باشد ( دوم ) مسکین واو کسی است
که مالک هیچ چیزی از مال نباشد ( سوم ) عامل و او کسی است


( 115 )
که از طرف پادشاه برای جمع کردن زکاتها مقرر شده باشد اگرچه
غنی باشد ( چهارم ) مکاتب است و او غلامی است که با خواجه
خود عقد کرده باشد که اینقدر درم تافلان مده میرسانم که بعداز
رسانیدن آن آزاد شوم و خواجه او قبول کرده باشد این عقد
را پس مکاتب بتصرفات آزاد است و رقبه او غلام است ( پنجم)
شخصی است که قرض دار باشد و مالك نصاب زیاده از دین خود
او نباشد ( ششم ) شخصی است که از حاجیان وغازیان پس مانده
خرج نداشته باشد ( هفتم ) مسافریست که از مال خود دور مانده
و بمال خودرسیده نتواند – رواست دادن زكوة بهمه اینها يا بيك
طایفه از ایشان – و دادن زكوة روا نیست بچند جا ( اول )
به ذمی و بغیر از زکوة فرض دادن دیگر صدقها برای ذمی رواست
( دوم ) در بناء مسجد ( سوم ) در تکفین مرده ( چهارم ) در
اداء آن دین که بر مرده باشد ( پنجم ) در خریدن غــلامیــکه
آزاد کرده شود ( ششم ) باصل زکوة دهنده و آن پدر و مادر
و پدر کلان ومادر کلان و برتر از ایشان است ( هفتم ) بفرع زکوة
دهنده و آن اولاد و اولاد اولاد و فروتر از ایشان است ( هشتم )
بزن زکوة دهنده اگر مالك مرد باشد ( نهم ) بشوهر آن اگر
مالك زن باشد ( دهم ) بغلام زكوة دهنده و بمكاتب او و به مدبر
او و به ام ولد او و بآن غلام او که بعض او آزاد شده باشد
( یازدهم ) غنی که مالك نصاب باشد (دوازدهم) غلام غنی و طفل
او ( سیزدهم ) به بنی هاشم و ایشان اولاد حضرت علی رضی الله


( ١١٦ )

تعالی عنه و اولاد حضرت عباس رضی الله تعالی عنه و اولاد جعفر رضی الله تعالی عنه بن ابو طالب و اولاد عقیل رضی الله تعالی عنه و اولاد حارث بن عبد المطلب میباشند و علماء متأخرین رحمهم الله فتوی بران کرده اند که زکوة دادن بایشان رواست درین زمان بسبب آنکه از خمس غنیمت برای ایشان داده نمیشود ( چهاردهم ) آزاد کرده بنی هاشم - واگر در شب تاریک زکوة خود را داد و فکر و تأمل کرد و غالب گمانش این بود که همین شخص مصرف زکوة است بعد ازان ظاهر شد که آن شخص که زکوة را برایش داده غنی یا کافر یا پدر او یا پسر او بود مثلا - درست است ادا کردن او و باز ادا نکند ـ و اگر ظاهر شد که آن شخص غلام او یا مکاتب او بود درست نمیشود ادا کردن او باید که بشخص دیگر باز بدهد اگر آنرا هلاک کرده بود والا همان را بکسی دیگر بدهد - و مکروه است که آن قدر زکوة بکسی بدهد که او را غنی کند یعنی بقدر دوصد درم شرعی که مساوی هفتاد روپیه کابلی است ندهد - و مستحب است که آن قدر بدهد که فقیر را از سوال یکروزه بی نیاز کند - و مکروه است نقل کردن زکوة از شهر سکونت زکوة دهنده بدیگر شهر مگر مکروه نیست که بقریب خود یا بشخص حاجت مندتر از اهل شهر خود نقل کند ـ و سوال روانیست کسی را که قوت یکروزه را داشته باشد
رکن پنجم در بیان احکام حج و غیره
( و آن مشتمل است بر دوباب ( باب اول در بیان احکام حج ) حج رکن پنجم از ارکان اسلام است - ونزد اهل


( ۱۱۷ )
شرع عبارت است از افعال مخصوصه در جایهای مخصوصه ـ در زمانه مخصوصه ـ وافعال حج چهار نوع است ـ ( نوع اول ) فرض که به ترک آن حج باطل میشود ( نوع دوم ) واجب که به ترک آن گناه و دم لازم میشود ـ ( نوع سوم ) سنت که به ترك آن گناه لازم میشود نه دم ( نوع چهارم ) مستحب که به ترك آن حج از بهتری می براید ( فرضهای حج ) سه چیز است ( اول ) احرام بستن ( دوم ) ایستادن بعر فات ( سوم ) طواف زیارت که عبارت است از طواف بیت شریف در روزهای عید قربان یابعد ازان ( واجبهای حج ) ـ اگرچه بسیار است اما در این رساله که مختصر است موافق بعض کتابهای متن شش چیز آن ذکر شد که پنج آن عام است که بر حاجی مفرد و حاجی قارن و حاجی متمتع است ـ ویکی ازان خاص است که تنها بر حاجی قارن و حاجی متمتع است ( آن پنج عام ) ( اول ) ایستادن است در مزدلفه ( دوم ) سعی کردن است میان صفا ومروه ـ ( سوم ) زدن جمر ها است ـ ( چهارم ) طواف صدر است برای مردم غیر اهل مکه معظمه و داخل میقات ( پنجم ) سر تراشیدن یا کوتاه کردن موی آن است ـ آن یکی که خاص است ـ ذبح کردن هدی است که بعد ازین بیان می شود ان شاء الله تعالی ـ وباقی افعال حج که بعض آنها واجب است یا سنت ـ ومستحب آن بطریق اجمال در بیان صفت حج ذکر می شود ـ ان شاء الله تعالی ( و جایهای مخصوصه ) ـ عبارت است از میقاتها و بیت الله


( ۱۱۸ )
شریف — و عرفات — و مزدلفه — و صفا و مروه و جای
جمرها — و منا — ( و زمانۀ مخصوصه ) عبارت است از ماه شوال
المكرم — و ماه ذوالقعدة الحرام وده روز اول از ماه ذوالحجةالحرام
پیش کردن احرام حج از این ماهها مکروه است و پیش کردن بعض
افعال حج از این ماهها روا نیست — وحج در همه عمر یکبار بنابر
فور فرض است وبندۀ مکلف بتاخیر آن بدون عذر شرعی بعد
از فرض شدن آن فاسق میگردد و شاهدی او رد میگردد — اهل
وجوب آن کسی است که مسلمان و آزاد وعاقل وبالغ وتندرست
وبینا و توانا باشد برتوشۀ راه و بازگیر که زیاده باشند از آنچیزیکه
ناچاریست او را ازان و زیاده باشد از نفقۀ عیال او تا وقت باز
گشتن او با امن راه واگر زن باشد ضرور است که با او شوهر
او باشد یا محرمیکه عاقل وبالغ ومسلمان وصالح غیر فاسق باشد
اگر مابین آن زن ومکۀ معظمه سه روزه مسافت باشد واگر
کم از سه روزه مسافت بود بودن شوهر یا محرم با او شرط نیست
و نیز شرط است که در وقت برامدن او بطرف حج در عدت نکاح
کسی نباشد و نفقۀ آن محرمیکه با او میرود براو است ( باید
دانست ) که هر که ارادۀ حج را کند ناچاریست که فرضها
وواجبها وسنّتها ومستحبهای آن را بداند و بیان فرضها و بعضی
واجبهای آن پیش ازین بطریق تفصیل نموده شد و بیان بعضی
واجبها وسنّتها ومستحبهای آن بسبیل اجمال بعد ازین در بیان
صفت حج کرده میشود انشاء الله تعالی ( عمره ) نزد اهل شرع


( ۱۱۹ )
عبارت است از طواف بيت شريف وسعی کردن میان صفا و مروه
و تراشيدن يا كوتاه كردن موی سر - وعمره در تمام عمر يكبار
سنت مؤكد است -- ودرهمه روز های سال بدون كراهيت
رواست مگر درروز عرفه وچهار روز بعد ازان كه مكروه است
( ميقاتهای احرام ) پنج اند ( اول ) ذوالحليفه برای مردم مدينة
منوره وكسيكه ازانطرف بمكة معظمه بيايد ( دوم ) ذات عرق
برای مردم عراق وكسيكه ازانطرف بمكة معظمه بيايد ( سوم )
جحفه برای مردم شام شريف وكسيكه از انطرف بيايد ( چهارم)
قرن برای مردم نجد وكسيكه ازانطرف بيايد ( پنجم ) يلملم برای
مردم یمن و كسیكه از انطرف بيايد - واحرام بستن پیش ازین
جاها روايت بلکه بهتر است و گذشتن از نجايهای مذكوره بغير
احرام حرام است مر كسی را كه ارادۀ داخل شدن مكة معظمه
را كرده باشد خواه بقصد حج باشد خواه بغير آن - وكسيكه
داخل ميقاتها است او را داخل شدن مكة معظمه بدون احرام
رواست و میقات اهل مكة معظمه برای حج ( زمین حرم ) و برای
(عمره زمین حل) است
( بیان كیفیت حج كردن حاجی مفرد )
چون اراده کنی حج را نیت خود را خالص نموده و پیش
از رفتن توبه از همه بدیها كن وقرضهای مردم كه بر تو باشد
ادا كن - واز مال حلال با خود آن قدر بردار که کفایت کند ترا
ودر حج فرضی مستحب است كه ازپدر ومادر خودا كر باشند اجاز


(۱۲۰)
حاصل کنی و در حج نفل واجب است و پیش از برآمدن از جای خود
دوگانه بگذار - در رکعت اول فاتحه را باقل يا ايها الكافرون
و در رکعت دوم فاتحه را باقل هو الله احدمیخوان - و از خداوند
تعالى حاجت خود را وسلامتی خود را خواسته بعد ازان اهل
و یاران و همسایگان خود را وداع کرده از ایشان بحلی میخواه
و پیش از برآمدن چیزی از مال خود صدقه کن که سبب سلامتی
است و باطهارت همیشه باش - ووقت نماز اگر آب بود نماز
را با وضوء بگذار - واگر آب نبود باتیمم ادا کن و چون
در جای احرام بستن رسیدی و اراده کردی احرام بستن را پس
وضوء کن - وغسل کردن بهتر است و لنگ و چادر که هر دوی
آن جدید یا شسته باشند بپوش - وجان وجامۀ خود را خوش
بو کن اگر توانستی و دوگانه بگذار و چنین بگوی (اللهم انی اريد
الحج فيسره لی و تقبله منی) وبعد از نماز تلبیه گوی به نیت حج
و تلبیه این است (لبيك اللهم - لبيك - لبيك لاشريك لك لبيك
ان الحمد والنعمة لك والملك لاشريك لك) واز این كلمات
نقصان مكن كه مکروه تحریمی است و اگر زیاده کنی رواست
بلکه احسن است - و مستحب است که تلبیه را بآواز بلند
گوئی وچون به نیت حج تلبیه گفتی - احرام بسته گردیدی
پس بپرهیز از جماع وسخن جماع بحضور زنان واز
فسقها وكناهان واز جنك وجدال واز کشتن شکار واشارت
کردن بآن ودلالت کردن بران واز پوشیدن جامه دوخته مانند


( ۱۲۱ )
پیرهن وزیر جامه ودستار وکلاه وقباء وموزها مگر که پیزار نیابی پس هردو موزه را پایان تر از حد پشت پای بریده در پا کن و به پرهیز از پوشیدن جامه رنك شده بورس (۱) یازعفران وعصفر (۲) مگر که شسته باشد که بوی آن نرود و به پرهیز از پوشیدن سر وروی واز شستن آنها به خطمی واز مس کردن خوشبوئی واز تراشیدن و کوتاه کردن موی بدن خود و پرهیز لازم نیست از غسل کردن واز داخل شدن در حمام واز نشستن در سایه خانه یاهودج واز بستن همیانی در کمر و تلبیه را بسیار گوی هروقتیکه نماز میگذاردی یادر بلندی بالا میشدی یادر پستی فرود می آمدی یا باسواران پیوست میشدی ودر وقت سحرگاهان وآواز خود را در تلبیه گفتن بلند کن
بیان کیفیت داخل شدن مکه شرفها الله تعالی
وچون در مکه معظمه درائی مستحب است که در روز درائی ابتداء کن بمسجد حرام و بمجرد دیدن بیت شریف سه بار الله اکبر وسه بار لااله الا الله بگوی - ودعا کن بآنچه میخواهی - وبعدازان رو کن بحجر اسود و ( الله اکبر ولا له الا الله ) گوی ودستهای خودرا بلند کن مانند بلند کردن در نماز - وحجر اسود را بوسه کن بدون آواز لب اگر بدون ضرر می توانستی - واگربوسه نمی توانستی چیز دیگر را بران مالیده آن چیز را بوسه کن - واگر آن هم میسر نمی شد رو بروی آن ایستاده اشاره کننده باشی
(۱) يعني رنك زرد (۲) يعني رنك سرخ


( ۱۲۲ )

بباطن هر دو کف دستهای خود بسوی حجر اسود که گویا دستهای
خود را بر حجر اسود نهاده باشی و ( الله اکبر و لا اله الا الله ) گوی
و حمد خدا گوی و در و دبر رسول الله صلی الله علیه وسلم بفرست
و هر دو کف دستهای خود را بوسه بده و طواف کن برای طواف
قدوم اگر از شهر مکه نباشی با (اضطباع) که آن عبارت ازان است
که یکطرف رداء خود را از زیر بغل راست گرداینده طرف دیگر
آنرا بر شانه چپ خود گردانی - و از پشت حطیم طواف کن
که حطیم نیز طواف کرده شود - و ابتداء از حجر ا سود کن
از جانب راست خود که پیوسته است بدروازه بیت شریف و هفت
گردش طواف کن و در سه گردش اول آن بشتاب رفته شانهای
خود را مانند پهلوانان حرکت ده و در چهار گردش دیگر بآرامی
و نرمی برو و زیارت کن حجر اسود را بهر نوبت ازین هفت گردش
بطریقیکه بیانش گذشت و ختم طواف خود را بزیارت کردن حجر
اسود کن و دوگانه نماز در مقام ابراهیم صلوات الله علی نبینا وعلیه
یا در یکجای از مسجد حرام که آسان باشد و این طواف سنت است
برای غیر مکی - بعد ازان بر آی بر صفا - و بران ایستاده شو
که رو برو به بیت شریف باشی و تکبیر ولا اله الا الله و درود بر
پیغمبر علیه السلام گفته دستهای خود را بدعا برداشته حاجتهای
خود را از خداوند جل شأنه بخواه بعد ازان فرود آی بطرف
مروه - و در میان میلین اخضرین بشتاب بدو - و بر مروه
چنان کن از افعال - که در صفا کرده بودی - و در مابین
صفا و مروه هفت گردش کن - باینطریق که رفتن از صفا بمروه


( ۱۲۳ )
يك گردش است و از مروه بصفا دوم گردش ـ پس بهمین قرار
هفت گردش نموده ـ ابتداء آن را از صفا وختم آن را بمروه
کن ـ بعد ازان ساکن باش در مکه معظمه که احرام بسته
هستی ـ و هر بار که خواهش تو شود بیت شریف را طواف کن
بطریق استحباب ـ بعد ازان امام روز هفتم يك خطبه بخواند
و دران خطبه بیاموزاند بمردم افعال حج را بعد ازان در روز
هشتم بمنا برو و شب را دران گذرانیده در روز نهم بعرفات برو
بعد ازان امام خطبه بخواند در روز نهم دو خطبه مانند خطبهٔ
جمعه بعد ازان پس از زوال آفتاب نماز پیشین و نماز دیگر را بيك اذان
و دو اقامت اداء كن بشرط امام و احرام پس اگر تنها گذاری یا غیر احرام
بسته بود نماز عصر را در وقت عصر بخواند بعد ازان بجای ایستادن
رفته نزديك جبل رحمت ایستاده شو ـ و همه عرفات جای
ایستادن است مگر بطن عرنه (۱) و (حمد) و (الله اکبر) و (لااله الاالله)
و تلبیه و درود گفته دستهای خود را برداشته حاجتهای خود را
از خداوند تعالی بخواه بعد ازان پس از غروب افتاب بمزدلفه رو
و نزديك جبل (قزح) فرود آی ـ و امام با مردم نماز شام و نماز
خفتن را در (مزدلفه) اداء كند بيك اذان ويك اقامت ـ و اداء
نماز شام در راه روا نیست بعد از ان نماز بامداد را بتاریکی
بعد از طلوع صبح صادق اداء کن بعد ازان در جای ایستادن
در (مزدلفه) ایستاده تکبیر و لااله الا الله و درود و تلبیه گفته دستهای
( ۱ ) بطن عرنه ـ نام جائیست که پیغمبر علیه السلام شیطانرا
در انجا برهنه دیده بود


( 124 )
خود را برداشته حاجتهای خود را از خدا وندتعالی میخواه-
وهمة مزدلفه جای ایستادن است مکروادی محسر (1) بعد ازان که
بسیار روشنی شد بمنا رفته جمره عقبه را بزن از بطن وادی به هفت
سنك ریزه كه پاک باشندوا کر نجس باشندزدن بآنها مکروه است--
و طریق زدن جمره این است که سنك ریزه را برپشت ناخن
انگشت نر نهاده - واز انگشت شهادت بازی خواسته
بزنی - و درهر سنك ریزه تکبیر گفته دستهای
خود را بردار - ورواست زدن بآنچه تیمم بران روا باشد
مانند سنگ وکلوخ نه بچوب وعنبر ومروارید وجواهر وزر
ونقره - وبایدکه مابین زننده و جمره فاصله پنج گز شرعی باشد
یا زیاده و کم ازین نباشد که مکروه است و برای جمره زدن ایستاده
شو به کیفیتیکه منا بطرف راست تو وكعبة شريفه بطرف چپ
تو باشد وباول زدن جمره تلبیه را قطع كن بعد ازان اگر می
توانستی ذبح کن که مستحب است - بعد ازان سرخودرا بتراش
یا كوتاه كن موى سررا بقدر بند انگشت از سر انگشتان
وتراشیدن سر بهتر است از کوتاه کردن موی آن وبجز مقاربت
زوجه هر چیز حلال که ازان منع بودی ترا حلال میشود - بعد
ازان روز عید قربان یافردا یاپس فردای آن بمكه معظمه رفته
هفت گردش طواف کن واین طواف را (طواف ركن) میگویند
که فرض است ودرینطواف پهلوانی و دویدن مابین صفا و مروه
(1) محسر - وان نام جائیست که پیغمبر علیه السلام شیطانرا
دران سر برهنه دیده بود


( ١٢٥ )

مکن اگر پیش آنها را کرده باشی واگر پیش نکرده باشی آنها
را درین طواف بکن وبعد ازین جماع تو بازن تو نیز حلال میشود
وتاخیر کردن طواف رکن از روز های عید قربان مکروه است
( دم ) را واجب میکند و پس از طواف بمنا برو پس در روز
دوم عید قربان بعد از زوال آفتاب هر سه جمره را بزن بطریقیکه
بیانش گذشت و ابتداء ازان جمره کن که قریب مسجد ( خیف )
است بعد ازان بآن جمره که نزديك باین جمره است بعد ازان
بجمره عقبه وبهر زدنیکه بعد ازان زدن است توقف کن در حالیکه
( ثناء )و( لا اله الا الله )وتكبيرودرود گوینده باشی بقدر سوره
بقره یا بقدر سه ربع يکپاره قرآن شریف یا بقدر بیست آیت و
پس از هر زدنیکه بعد ازان زدن نیست توقف مکن بعد ازان
فردای آن که سوم روز عید است نیز همچنین جمر ها را بزن
بعد ازان که روز چهارم عید است نیز همچنین بزن اگر در منا
اقامت میکردی تا بطلوع صبح روز چهارم واگر در روز چهارم
پیش از زوال آفتاب جمره را زدی درست است و هر زدنیکه
بعد ازان زدن است بهتر آن است که آنرا پیاده زنی و هر زدنیکه
بعد ازان زدن نیست بهتر است که آن را سواره زنی ومکروه
است که متاع خود را بمکه معظمه روانه کنی و خود تو بجهت
زدن جمره در منا باشی بعد ازان که از منا وزدن جمرها فارغ شدی بیا
بمحصب ولحظه دران فرود آی پس طواف ( صدر ) را هفت


( ١٢٦ )
گردش کن و آن واجب است بر غیر اهل مکه معظمه بعد ازان
از آب زمزم بیاشام و ملتزم را لازم بگیر و چنك به پوش
های کعبه شریفه بزن و خود را بدیوار بیت شریف بچسبان
وزن در همه این افعال مانند مرد است مگر در چند چیز ( اول )
اینکه روی خود را برهنه کند نه سر خود را ( دوم ) بجهر
تلبیه نگوید ( سوم ) در طواف پهلوانی نکند ( چهارم ) مابین
میلین اخضرین ندود بلکه آرام برود ( پنجم ) سر نتراشد زیرا
که تراشیدن سر در حق زن مثله (۱) است چنانچه تراشیدن ریش
در حق مرد لیکن موی خود را کوتاه کند ( ششم ) جامه
دوخته را بپوشد ( هفتم ) در وقت زحام بحجر اسود قریب
نشود وحیض زن هیچ چیز را از احکام حج منع نمیکند مگر
طواف بیت الله شریف را که تاهنگام طهر خود حائضه تاخیر
کند و همچنین است حکم نفاس ــ وخنثی مشکل در اداء حج
مانند زن است
بیان بعض احکام متفرقه
کسیکه در مکه معظمه داخل نشده در عرفات ایستاده شد
طواف قدوم از وی ساقط میشود و کسیکه در عرفات ساعتی از
زوال افتاب تا طلوع صبح روز عید قربان ایستاده شد حج او
تمام است اگر چه ندانسته باشد که عرفات است واگر چه او
در خواب باشد یا بیهوش باشد واگر بیهوش شده بود و رفیقش
از طرف وی احرام بسته کرد بدون اذن او درست است و کسیکه
(۱) بدرنگی


( ۱۲۷ )
نشانه دار کرد بدنه نفلی - یانذری یاجزاء شکار یامانند آن را
وقلاده در گردنش آویخت و با آن بمکه معظمه روان شد واراده
حج را کرده بود تحقیق احرام بسته شدوا کربدنه را پیش فرستاد
بعدازان بمکه معظمه روان شد احرام بسته نمیشود مگر انکه
پیوست شود با آن در راه مگر در ( بدنه تمتع ) که بمجرد روانه کردن
آن احرام بسته میشود واگر بدنه را جل پوشانید یا کوهان
آنرا زخمی کرد یاقلاده دار کرد بز یا گوسفند را احرام بسته
نمیشود وبدنه از اشتر وگاو است - باید دانست که حج بسه
قسم است(افراد)و(قران)و(تمتع ) واینکه پیش بیان شد افراد بود
بیان احکام قران
قران بهتر است از افراد وتمتع وتمتع بهتر است از افراد
وقران آن است که از میقات احرام بسته کند برای حج وعمره
وبگوید که ( اللهم انی اريد الحج والعمرة فيسرهمالي وتقبلهما
منی ) وطواف بیت شریف را وسعی را مابین صفا ومروه کند
بعد ازان حج کند چنانچه بیان شد درحج ( افراد)واکر برای
حج وعمره دو طواف ودوسعی بکجا کرد روا می شود ولیکن
گنهکارمیگردد وچون روز عید قربان جمره عقبه رازد گوسفند
یازبایدنه یاهفتم حصه بدنه را ذبح کند - وکسی که از ذبح آن
عاجز است وچیزی ندارد سه روز روزه دارد که اخر انهاروز
عرفه باشد وهفت روز دیگر بعد از فارغ شدن از حج روزه
بدارد اگر چه درمکه معظمه باشد - واکر تاروز عید قربان


( ۱۲۸ )
روزه را نگرفت ( دم ) بر او متعین میشود ــ و اگر در مکه معظمه داخل نشده در عرفات ایستاده شد بروی دم لازم میشود از جهت شکستن عمره و قضاء عمره را بیاورد
احکام تمتع
تمتع آن است که از میقات برای عمره احرام بندد بعد ازان طواف بیت شریف را کند و سعی کند میان صفا و مروه و آن دو قسمست یکی آنکه ( هدی ) را با خود روان کرده باشد ــ و دیگر آنکه ( هدی ) را با خود روان نکرده باشد پس اگر با خود ( هدی ) را روان نکرده باشد ــ موی سر خود را نیز بتراشد یا کوتاه کند ــ و اگر ( هدی ) را با خود روان کرده باشد باید که سر خود را نتراشد و در آخر افعال حج بتراشد چنانچه می آید و متمتع تلبیه را قطع کند با ول طواف عمره پس در روز هشتم ذی الحجة الحرام برای حج احرام بسته کند از حرم شریف و اگر پیش از روز هشتم احرام بسته کرد بهتر است پس حج کند مانند حج مفرد که از اهل مکه شریفه باشد ــ یعنی طواف قدوم را نکند در حج خود بعد ازان ذبح کند مانند (قارن) اگر قدرت مهدی داشته باشد والا روزه بگیرد مانند (قارن) و بعد از تمام کردن افعال حج موی سر خود را بتراشد یا کوتاه کند تائنها از احرام حج حلال شود در صورتیکه هدی را با خود روان نکرده باشد یا از احرام حج و عمره هر دو حلال شود در صورتیکه هدی را با خود روان کرده باشد


( ۱۲۹ )
احکام جنایتها
واجب در جنایات چهار چیز است یکی از آنها ( دم ) است یعنی
ذبح کردن گوسفند یا بز بطریق تعین که طعام و روزه دران روا نیست
و آن در چند چیز است ( اول ) پوشیدن جامه دوخته مانند
پیرهن و تنبان که آنرا یکروز کامل بغیر عذر پوشیده باشد (دوم)
خوشبوی ساختن همه بدن را يايك عضو کامل را بغیر عذر
( سوم ) تراشیدن همه سر را یا همه ریش یا چهارم حصه یکی آنها
را بغیر عذر ( چهارم ) بوسه کردن زن بشهوت - بازن را
در کنار گرفتن بشهوت خواه انزال او شود یا نشود
- ( دوم ) -
از آنها صدقه کردن است بطعامی مانند صدقه فطر و آن در چند چیز
است (اول) پوشیدن جامه دوخته کم از یکروز کامل (دوم) خوشبوی
کردن کم از يك عضو کامل (سوم) تراشیدن کم از چهارم حصۀ سر یا ریش
- ( سوم ) -
از آنها واجب شدن دم یا دادن سه پیمانه طعام است به شش
مسکین یاسه روز روزه گرفتن است و آن در دو جای است ( اول )
در جزای شکار (دوم) خوشبوی ساختن يك عضو كامل و پوشیدن
جامه دوخته يكروز كامل و تراشیدن سر یا ریش یا چهارم حصۀ
آنها – اگر هر کدام آنها بعذر باشد
- ( چهارم ) -
از آنها واجب شدن دو دم است و آن درباره حاجی قارن و آن متمتعی
است که هدی را با خود روان کرده باشد و آن دران جنایت است که
برمفرد يك دم لازم می شود مگر در تجاوز کردن از میقات بغیر احرام که


( ۱۳۰ )

درانجا بر قارن ومتمتع مذكور نيز يك دم لازم میشود - وبدنه که
اشتر و كاو است در هیچ جنایت لازم نمیشود مگر در دو
صورت ( اول ) جماع کردن بازن خود در حج بعد از ایستادن
در عرفات ( دوم ) طواف زیارت را باجنابت کردن وباز
گردایندن این طواف نیز برو لازم است - و در نظر کردن
بفرج زن بشهوت و انزال شدن او هیچ چیزی براو لازم نمیشود

محرم را رواست

ذبح کردن بز و گوسفند و كاو واشتر ومرغ خانكي وبط اهلى
وخوردن آن چیزیکه آن را شخص حلال شکار و ذبح کرده باشد
اگر امر و دلالت بران محرم نکرده بود - اگر محرم شکار
را ذبح کرد حرام میشود وا گر آن را یا چیزی ازان را خورد
تاوان آن را نیز بدهد - چنانچه جزاء ان را میدهد -

چند جیز حرم شریف روا نیست

بر محرم وغير محرم - ( اول ) چرانیدن چهار پایان در گیاه
ان ( دوم ) بریدن گیاه ان مگر اذخر که نوعی از گیاه است
که بوی خوش دارد ( سوم ) درختیکه در عادت مردم آن را
غرس نکنند ا گرخشک نشده باشد ( چهارم ) شکار آن پس
اگر چیزی از اینها را کسی برید یا شکار آن را کرد قیمت آن
بروی لازم میشود - ( باب احصار ذکر نشد بنابر انکه
درین اوان کمتر وقوع مییابد هرگاه تحقیق لازم باشد به کتب
فقه شریف رجوع شود )


( ۱۳۱ )
احکام حج ازطرف دیگری
همه عبادتها سه نوع است ( اول ) مالی خالص مانند زکوه
واضحیه وغیره ( دوم ) بدنی خالص مانند روزه ونمازوغیره (سوم)
مرکب ازهردو میباشد حج – و نائب گرفتن در عبادات مالی خالص
بهرحال یعنی در حال عاجز بودن وقدرت داشتن رواست –
و در عبادات خالص بدنی در هیچ حال روانیست – ودر عبادات
مرکبه از هردو در حال قدرت داشتن روانیست – و در حال عاجز
بودن او رواست و شرط روا بودن آن عجزی است که تا وقت
مردن او همیشه باشد اگر در حج فرض باشد – و در حج نفل
عاجز بودن شرط نیست – و اگر کسی از جانب دو امر کننده
خود احرام بست – پس احرام وی برای خود وی می شود
واخراجات آن دو امر کننده را تاوان میدهد – و دم منع
شدن از حج بسبب مرض یا دشمن برامر کننده است – ودم
قران و جنایت برخود نائب است – و اگر کسی احرام بست
از طرف پدر ومادر خود بعدازان آن را برای یکی ازیشان معین
کرد روا میشود
احکام هدی
ادنای ( هدی) گوسفند یابز است( هدی) از سه چیز است(اول)
اشتر ( دوم ) گاو ( سوم ) گوسفند وبز و هر چیزی از اینها که
در اضحیه رواست در هدیهای حج نیز رواست – و هر چه از آنها
که دران روانیست در این نیز روانیست – و گوسفند وبز
در هر چیز های حج رواست مگر در طواف رکن بجنابت –


( ۱۳۲ )
و در جماع کردن بعد از ایستادن بعرفات — و رو است خوردن خود
محرم از هدی نفلی و تمتع و قران نه از دیگر هدیها — و ذبح کردن
هدی تمتع و قران خاص در روز عید قربان است و ذبح کردن
همه هدیها خاص در حرم شریف است و بفقیر حرم شریف
خاص نیست —
باب دوم در بیان
( زیارت نبی صلی الله علیه و آله و سلم )
بدان ای امت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم که او صلی الله
علیه و آله و سلم زنده است که رزق داده میشود او را صلی الله
علیه و آله و سلم — و بهمه لذتها و عبادتها بهره میگیرد و لیکن
از نظر ما قاصران در پرده است — پس زیارت او صلی الله علیه
و آله و سلم از بهترین ثوابها و نیکوترین مستحبها است بلکه
نزديك بواجب است که او صلی الله علیه و آله و سلم فرموده که
هر که توان داشته باشد و مرا زیارت نکند به تحقیق بامن
جفا کرده باشد — و نیز فرموده اند که هر که زیارت قبر مرا کند
شفاعت من برایش لازم میشود — و نیز فرموده اند که هر که
حج کرد و قبر مرا بعد از موت من زیارت کرد چنان است که
زیارت مرا در زندگی من کرده باشد وغیر ازین احادیث وارد
شده است — پس هر که قصد زیارت او صلی الله علیه و آله و سلم را
نموده باشد می باید که بسیار درود بر پیغمبر صلی الله علیه
و آله و سلم بگوید که درود باو صلی الله علیه و آله و سلم میرسد
و آداب آن اینست که چون نظر او بدرختان مدنیهٔ منوره افتد


( ۱۳۳ )
درود بر پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بفرستد و پیش از داخل
شدن دران غسل کند یا بعدان پیش از زیارت کردن و اکر امکان
باشد او را پیاده برود و متاع و اسباب خود را بجا کرده باطمینان
دل باسکینه و وقار متوجه روضه مطهره شود و جلالت مرتبه
وعلوشان او صلی الله علیه و آله وسلم را در نظر داشته در وقت
داخل شدن بگوید که ( بسم الله و علی ملة رسول الله رب ادخانی
مدخل صدق و اخرجنی مخرج صدق واجعل لي من لدنك سلطاناً
نصیراً ) و در مسجد شریف از باب جبرئیل یا از دیگر دروازه
در آید و منبر مبارك را قصد کند و نزد آن دوکانه تحیۀ مسجد را
ادا کند و دست بدعا بدرگاه قاضی الحاجات برداشته حاجتهای
خود را بخواهد که در انجا دعا قبول میشود - بعد از آن رو
بحجرۀ شریفه نموده چشمهای خود را فرود انداخته بادب
و سکون و وقار ودل فارغ از گرفتاری دنیا - دست راست
خود را بر دست چپ مانند حال نماز نهاده زیر قندیل آویخته
برسنک سفید یکه در انجاست پشت بقبله برابر سر مبارک رسول الله
صلی الله علیه و آله وسلم روبروی مبارك آنجناب ایستاده شود -
وچنان لحاظ کند که نظر مبارك آن حضرت صلی الله علیه و آله
وسلم بطرف اوست - و سخن او را می شنوند و جواب سلام
او را میکویند - و بدعای وی آمین میگویند - بعد از آن
یكويد السلام عليك ياسيدي يارسول الله - السلام عليك يا نبي الله -
السلام عليك ياحبيب الله السلام عليك يا نبي الرحمة -- السلام عليك
ياشفيع الامة - السلام عليك يا خيرة الله - السلام عليك ياخيرة الخلائق


( ١٣٤ )

اجمعين جزاك الله افضل ماجزى نبياً عن قومه ـ و رسولاً عن
أمته اشهد انك رسول الله قد بلغت الرسالة واديت الامانة ـ
ونصحت الامة واوضحت الحجة وجاهدت فى سبيل الله حق جهاده
واقمت الدين حتى اتاك اليقين صلى الله عليك وسلم ـ وعلى اشرف
مكان تشرف بحلول جسدك الشريف فيه صلوة وسلاما دائمين من
رب العلمين عدد ما كان وعدد مايكون بعلم الله لاانقضاء لامدها
يارسول الله نحن وفدك ـ وزوار حرمك تشرفنا بالحلول بين يديك
وقد جئنا من بلاد شاسعة ـ و امكنة بعيدة نقطع السهل والوعر
قصدنا بذلك القيام بقضاء بعض حقك والاستشفاع بك الى ربنا
فان الخطايا قد قصمت ظهورنا والاوزار قداثقلت كواهلنا وانت
الشافع المشفع الموعود بالشفاعة العظمى و المقام المحمود ـ وقد
قال تعالى فى كتابه العزيز ( ولو انهم اذ ظلموا انفسهم جاءوك
فاستغفروا الله واستغفر لهم الرسول لوجدوا الله توابارحيما) بعدازان
دعا کند وهر حاجتی که او را باشد از خدایتعالی بخواهد باز بطرف
راست خود بقدريك كزبستر شده روبروی حضرت سیدنا ابوبکر
صدیق رضی الله تعالى عنه شده بگويد ( السلام عليك ياخليفة
رسول الله صلى الله عليه و آله وسلم وعليك ياصاحب رسول الله
وانيسه فى الغار ورفيقه فى الاسفار وامينه على الاسرار جزاك الله
عنا افضل الجزاء فلقد خلفته باحسن خلف وسلكت
طريقه ومنها جه خير مسلك ووصلت الارحام ولم تزل قائماً بالحق
ناصراً للدين ولاهله حتى اتاك اليقين سل الله لنادوام حبك والحشر
مع حزبك وقبول زيارتنا السلام عليك ورحمة الله و بركاته ) بعدازان


(۱۳۵)
بطرف راست خود بقدر يك كز پسترشده روبروی حضرت سیدنا
عمر رضی الله تعالى عنه شده بكويد ( السلام عليك يا امير المومنين
السلام عليك يا مظهر الاسلام السلام عليك يا مكسر الاصنام جزاك الله
عنا افضل الجزاء لقد نصرت الاسلام وفتحت معظم البلاد بعد
سيدالمرسلين وكفلت الايتام ـ ووصلت الارحام وقوى بك الاسلام
وكنت اماماً مرضيا وهادياً مهدياً ـ جمعت شملهم ـ واعنت
فقيرهم ـ وجبرت كسيرهم ـ السلام عليك ورحمة الله وبركاته ) ـ
بعده دعا كند بهر دعا ئیکه میخواهد برای خود و برای کسیکه
او را دوست دارد ـ بعد ازان بطرف بقیع شریف برود ـ
وزیارت مشهدها ومزار ها را کند ـ ومسجد قبا وشهداء احدر ا
زیارت کند وچون اراده باز کشت را بطرف وطن خود کند
مانند اینکه بیان شد ـ زیارت رسول الله صلى الله عليه و آله وسلم ـ
وزیارتهای دیگر را بکند ووقت بدر شدن از مدینه مطهره بگوید
( اللهم لاتجعل هذا آخر العهد بحرم رسولك صلى الله عليه و آله وسلم
ويسر لى العود الى الحرمين الشريفين مسهلاً يارب العالمين وحسبنا الله
ونعم الوكيل ولاحول ولا قوة الا بالله العلى العظيم وصلى الله على
سيدنا محمد وعلى آله وصحبه اجمعين والحمد لله رب العالمين )

خاتمه كتاب دربیان اصلاح بعض معاملات
( که در بین مردم عوام مروج است )

( باید دانست ) که چندی ازمعا ملات در بین عموم اهالی
افغانستان مروج است که رسول الله صلى الله علیه وآله وسلم ازان


( ١٣٦ )

نهی فرموده اند و در مذهب مهذب امام همام ابو حنیفه کوفی رحمه الله تعالی مطابق نهی حضرت رسالت پناهی نامشروع است وطریق تطبیق آن معاملات با شرع انور مشقت و دشواری ندارد بنابران اصل معاملهای مذکوره با طریقه تصحیح شرعی آن مذکور میکردد تا همه افراد رعیه مسلمانان مملکت دیانت صولت افغانستان از همان قرار عمل نموده اصلاح معاملات خود را برخود لازم کیرندان شاء الله تعالی و آن چند معامله است
معامله اول

مزدور کردانیدن است کسی را بجزوی از عمل خود آن مزدور و آن در چند معامله مروج است ( اول ) مزد آسیا که در احادیث نبوی علی صاحبها التحیات والتسلیمات و کتابهای فقه شریف آنرا ( قفیز الطحان ) گفته اند و آن چنان است که اینچنین در عقد شرط کنند که آرد کننده که آسیابان است پیمانه مزد خود را از همان آردیکه خود میکند بکیرد ( دوم ) کرایه بردن کاه یا طعام یا غیره که اینچنین در عقد شرط کنند که مثلا نیمه یا چهار یکه از همان کاه یا طعام برده شده خود او مزدوری برنده آن باشد -- ( سوم ) دادن نخ یا سردوز به بافنده جامه یا کلیم باینطریق که در عقد شرط کنند که مزدوری بافنده اینقدر از همان جامه یا کلیم بافته شده خود او باشد ( چهارم ) مزد چیدن پنبه و دروکر از پنبه چیده او و درو کرده او باینطریق که در عقد شرط کنند که اجوره اورا اینقدر من از پنبه چیده واینقدر دسته از همان درویده خود او بدهند ( پنجم ) مزد جوازی از ان روغنیکه از عمل او می برآید که در عقد شرط کرده باشند که


(۱۳۷)
مزد او اینقدر از همان روغن باشد که از عمل خود او حاصل میشود
( ششم ) مزد قصاب از ان گوشتیکه از ذبح شده او حاصل میشود که
در عقد چنین شرط کرده باشند که مزد او از گوشت همان حیوان ذبح
کرده خود او باشد ( هفتم ) مزد نگهدارنده و تربیت کننده مرغ یا بذر
ابریشم است اینقدر از تخم همان مرغ یا از ابریشم همان بذر که آنرا
نگهداشته و تربیت کرده باینطریق که در عقد چنین شرط کرده
باشند که مزد او از تخم همان مرغ یا از ابریشم همان بذر تربیت
کرده شده و نگهداشته شده خود او باشد ( هشتم ) مزد نگهدار
نده یا چراننده گاو و یا دیگر حیوان است از شیر و روغن همان گاو
که در عقد شرط کرده باشد که مزد او از شیر یا روغن همان
گاو باشد که خود او آنرا چرانیده ( نهم) مزد پاک کردن نی
شکر از نی شکر پاک کرده شده آن مزدور که در عقد شرط کرده
باشند که مزد او اینقدر از نی شکر پاک کرده شده خود او باشد
( دهم ) مزد چیدن جوز از همان جوزیکه آن مزدور آن را
چیده که در عقد شرط کرده باشند که اجوره او اینقدر از همان
جوز باشد که خود او آن را چیده است ( یازدهم ) مزد بریدن
پشم گوسفند یا دیگر حیوان از ان پشمیکه آن را آن مزدور
بریده است که در عقد شرط کرده باشند که مزد او اینقدر
از ان پشم بریده شده خود او باشد ( دوازدهم ) مزد نان وای
از نانیکه آن را پخته میکند که در عقد شرط کرده باشند که مزد
آن نان وای اینقدر نان باشد از ان نانیکه آن را پخته است


(۱۳۸)

(سیزدهم) مزد وزن کننده پشم یا غیره ازان چیز وزن کرده
شده که در عقد شرط کنند که مزد وزن کننده اینقدر باشد
ازان وزن شدهٔ خود او و همچنین در امثال اینها که در عقد مزد
مزدور را قدری ازان چیزی مقرر کرده باشند که بعمل خود
او حاصل میشود پس در همهٔ اینصورتها اجاره فاسد میشود و حکم
اجارهٔ فاسده آن است که آن چیزیرا که مزد مقرر کرده اند
از صاحب مال میشود - و مزدور را اجر مثل عمل او میشود
که زیاده نشود از آن قدریکه آن را مقرر و معلوم نموده اند
وطریقهٔ تصحیح شدن اینچنین عقدها این است که مزد آن مزدور
را در عقد از عمل خود او مقرر نکنند و اینچنین نگویند که
اینقدر آرد یا جوز یا جامه یا کلیم یا غیره از انچیزیکه عمل کرده بلکه
اینچنین عقد کنند که اینقدر آرد یا جوز یا جامه یا کلیم که صفت
وقدرش معلوم باشد بدون اینکه نسبت آن را بعمل آن مزدور
نمایند - باز اگر همان مقدار را از عمل کرده شدهٔ خود او
بدهد نیز رواست -- و یا اینکه در آرد کردن آسیا و امثال آن
پیمانهٔ مزد را گندم جدا کنند - و یا اینکه در همهٔ اینصورتها
مزد او را نقد مقرر کنند بعد ازان پیمانهٔ مزد را اگر با آن نقد
بقرار قیمت بگیرد رواست و از همین جنس است دادن زمین بی
درخت برای کسی در چند سال معلوم که دران درخت بنشاند
و تربیت آن را کند دران چند سال بشرط اینکه آن زمین و درختان
آن در مابین صاحب زمین و آن نشانندهٔ درختان به نیمه باشد
و طریقهٔ صحت آن اینست که نیمهٔ نهال را به نیمهٔ آن زمین بفروشد


(۱۳۹)
و مالك زمين آن شخص ديگر را مزدور كند در چند سال معلوم بجيز
اندكى از جهت اينكه در حصه مالك زمين با آن مزدا ندك عمل كند
- ( معامله دوم ) -
فروختن چيز هائيكه كيلى يا وزنی باشد اگر بخلاف جنس
باشد نقد به نقد رواست خواه هردو بدل با هم برابر باشند
يا هم برابر نباشند و فروختن كيلى يا وزنی بكيلی يا وزنی
ديگر به نسيه روا نيست و فروختن چيز هاى مذكوره جنس
بجنس اگر با هم برابر و نقد بنقد باشد نيز روا است و اگر باهم
برابر نبودند - يا يكى از دو بدل نسيه بود روا نيست و آنكه روا
نيست و رواج يافته نيز در چند صورت بيان ميشود - (اول)
گندم بگندم فروختن كه از يك جانب گندم نقد باشد و از ديگر
جانب نسيه ( دوم ) فروختن گندم بجو كه يكى ازان نسيه باشد -
( سوم ) فروختن گندم با آرد گندم كه آن را در عرف حال
در آسيا برده بدل مى نامند ( چهارم ) فروختن شير بشير كه
از يكجانب نقد و از ديگر جانب نسيه باشد كه آن را باصطلاح
( شير واری ) مى نامند كه صاحبان مواشى شير ده بوزن يا بپيمانه
شير خود را بفروشند - و طريقه صحت در اين چهار آن است
كه هر كدام ايشان مال خود را در سه صورت اول بپيمانه بطريق
قرض بديگر خود بدهند - و در صورت چهارم قرض بوزن
يا به پيمانه بدهد - و همچنين در دادن دوغ بطريق فروختن
بدهند كه نارواست بطريق قرض بوزن يا به پيمانه بدهد ( پنجم )


(١٤٠)
از همین نوع بدل کردن نقره بنقره یا طلا بطلا خواه سکه زده
باشد یا غیر سکه زده و زیاده گرفتن چیزی از یکجانب چنانچه در
رواج حال در تبدیل روپیهٔ مشهدی باروپیهٔ کابلی - یا در تبدیل
روپیه کله‌دار باروپیهٔ کابلی زیاده از وزن میگیرند روانیست زیرا که
روپیهٔ کله دار بقرار وزن تخمیناً چهارم حصهٔ کابلی زیاده است -
واینکه دو کابلی را يك کله‌دار بگیرند از زیاد کی وزن آن سه چهار
یکه آن افزود می شود پس این طریق ربا وسود است وطریق
صحیح شدن آن این است که در صورت اول بارو پیهای مشهدی
بقدر یکروپیه پیسهٔ سیاه ضم کند - و باروپیه های کابلی همان
مقدار یکروپیه پیسهٔ سیاه را یا پیسه زائدهٔ مقررهٔ عرف برهر روپیه که
يك پیسه یازیاده باشد ضم کند و بفروشد تا بیع روپیه بروپیه باهم
برابر شـود - و بیع پیسهٔ سیاه به پیسهٔ سیاه كه يك بردیگر
خود زیاده اند واقع شود و در صورت دوم باروپیه کله دار پیسه
سیاه ضم کرده شود تا صرف جنس بخلاف جنس کرده شود -
که روپیه در مقابل پیسهٔ سیاه - وپیسهٔ سیاه در مقابل روپیه
از هر دو جانب بیاید ومقابلهٔ جنس باجنس نشود
( معاملهٔ سوم )
اجاره دادن منفعت بعوض منفعت ديگر اگر جنس هر دو
منفعت باهم یکی نباشد رواست مانند اجارهٔ سکونت سرای بعوض
کشت زمین - واجاره - واری یا بار کردن اسپ بعوض سواری
یا بار کردن خر یا گاو - و اگر جنس هر دو منفعت باهم یکی باشد


(١٤١)
اجاره آن روانیست — مانند اجاره کردن سواری یا بار کردن
يك اسپ بعوض سواری یا بار کردن اسپ دیگر یا از يك خر بعوض
سواری یا بار کردن خر دیگر یا از يك كاو بعوض سواری یابار کردن
کاو دیگر — یا اجاره کردن قلبه کردن یا خرمن كوفتن يك كاو
بعوض قلبه کردن — یا خرمن کوفتن کاو دیگر و طریق صحت
آن این است که اجوره منفعت یکی را نقد معین کنند بعد از ان
منفعت دیگر را بهمان قدر نقد باجاره بگیرند
( معامله چهارم )
مزد گرفتن بعوض چیزی که حصول آن در قدرت اجاره دهنده
نباشد مانند مزد گرفتن برجهانیدن نربر ماده زیرا که مقصود
از جهانیدن نر برماده آبستن شدن ماده است و آن در قدرت و تحت اختیار
نیست وطریقه صحت آن این است که همان حیوان نر را از مالك آن
یکروز مثلا با جاره بگیرد باین طریق که درین یکروز هر نفعیكه
ازان بگیرد اختیار دارد پس بر اینطریق یکی از جمله نفع آن این است
که در ان روز آنرا بر حیوان ماده برجهاند
( معامله پنجم )
شرط کردن چیزی در عقد اجاره که آن شرط مخالف از خواهش
عقد باشد مانند شرط کردن صاحب زمین براجاره گیرنده که همه
تکالیف زمین از مالیه وغیره تكالیف دیوانی بروی باشد و طریق
تصحیح این عقد چنان است که در حین عقد مقدار مالیه و تکالیف را
در اجاره آن افزود کند که اجاره گیرنده بهمان مقدار اصل
واضافه اجاره آنرا قبول کند


(١٤٢)
( معامله ششم )
اجاره بر معصیت و کناه روانیست و مروج آن سه چیز است
( اول ) اجاره بر سرودو آلات ملاهی ( دوم ) اجاره زن یا مرد
برای رقصیدن ( سوم ) اجاره کردن زن نوحه کر برای نوحه
و این سه تصحیح ندارد اجاره گیرنده واجاره دهنده کنهکارمی
شوند و در حدیث شریف وعید سخت بران وارد شده است


[BLANK PAGE]


جدول نماز ظهر و نماز خفتن
ساعات نماز ظهر بمذهب مفتی به
بتفاوت ده روز
ساعات نماز خفتن
بتفاوت ده روز
ماه‌های شمسی
ده روز اول
ده روز اوسط
ده روز آخر
ده روز اول
ده روز او سط
ده روز آخر
ساعت
دقیقه
ساعت
دقیقه
ساعت
دقیقه
ساعت
دقیقه
ساعت
دقیقه
ساعت
دقیقه
حمل
۳
۲۷
۳
٢٦
۳
٤١
۱
٢٦
۱
۲۷
۱
۲۸
ثور
۳
٤٩
۳
٥٥
٤
۱
۱
۲۹
۱
۳۰
۱
۳۱
جوزا
٤
۸
٤
١٤
٤
۱۷
۱
۳۲
۱
۳۳
۱
٣٤
سرطان
٤
۲۰
٤
۱۷
٤
١٤
۱
٣٤
۱
٣٤
۱
۳۳
اسد
٤
۸
٤
۱
۳
٥٥
۱
۳۲
۱
۳۱
۱
۳۰
سنبله
۳
٤٩
۳
٤٧
۳
٣٦
۱
۲۹
۱
۲۸
۱
۲۷
میزان
۳
۲۷
۳
۱۸
۳
۱۳
۱
٢٦
۱
٢٥
۱
٢٤
عقرب
۳
٦
۳
۱
۲
٥٦
۱
۲۳
۱
۲۲
۱
۲۱
قوس
۲
٤٧
۲
٤١
۲
۳۹
۱
۲۱
۱
۲۰
۱
۲۱
جدی
۲
۳۷
۲
۳۹
۲
٤٠
۱
۲۰
۱
۲۰
۱
۲۱
دلو
۲
٤٧
۲
٥٦
۳
۱
۱
۲۲
۱
۲۳
۱
٢٤
حوت
۳
٦
۳
۱۳
۳
۱۸
۱
٢٥
۱
٢٦
۱
۲۷


( اعتذار مولفین کتاب )

امید اعیان دولت اسلامیه که حسب الامر جلیل القدر اعلیحضرت شهریار دیندار
مراحم شعار سراج الملة والدین مامور تالیف اینکتاب مستطاب بودیم- بقدر
قدرت ناقصة خود در تصحیح مسایل و توضیح مطالب آن کوشیده بزبان فارسی
ساده روان مسایل ارکان خمسه اسلام را تحریر داشتیم التماس از حضرات خواندگان
کتاب اینکه اگر سهوی یا خطایی دران به بینند بذیل عفو بپوشیده در اصلاح
آن بکوشند شعر

بپوشی گر خطایی بینی طعنه مزن که هیچ نفس بشر خالی از خطا نبود

حاجی عبدالرزاق کرکرده ممبران [مفتيان؟] (حقیر عبدالرؤف عفی عنه) ملا عبد الرحمن نایب ممبران [مفتيان؟]

(حقیر جان سید شرف مفتی تخو دربار کابل)


هو الله تعالی

کتاب سراج ارکان الاسلام که از یمن توجهات دیانت
سمات اعلیحضرت سرکار دیندار والا سراج الملة والدین
اثر تالیف علما برآمده و برای این بنده درگاه الله تعالی
از حضور لامع النور برای ملاحظه ارسال شد تصدیق میکنیم
که کتاب مفید و مسائل مرقومۀ آن صحیح و برای دانستن ضروریات
دینیه برای افراد مسلمانان خیلی فایدها دارد الله تعالی توفیقشانرا
بحرمت حضرت رسول مقدس علیه الصلوة والسلام مساعی جمیله
این شهریار دیانت شعار را که اینگونه آثار دینیه محض از توجهات
عالیه شان است عند الله تعالی ماجور و عند الناس مشکور
داشته دارا و بالنبی صلی الله علیه و آله الامجاد آمین
یا رب العالمین
الراقم سعد الدین قاضی القضاة بلاد افغانستان صان الله عنائها واکنافها
عن الحدثان و شرور الزمان


چون یگانه مقصد حضور ما از اراده تالیف و طبع و نشر
کتاب سراج ارکان الاسلام این است که افراد غیور
دولت علیه خداداد افغانستان از مسایل ارکان
خمسه اسلام بسهولت و بدون زحمت باجرو تمیز کرده
و علاوه‌بران معاملات یومیه در بین ایشان حلی الاشکال
با حکم شرع انور تطبیق پذیرد بناعلی این این دوست ماک بحمده
جلد در مطبع حروفی سپسرنی دارالسلطنه کابل طبع شود که
چهار هزار جلد حص از جانب خود ما وقف فی سبیل الله
بوده اخراجات آن از مال خالص بعین کمال حسو ما است
و برای تعمیم ثواب دو هزار جلد دیگر باقی افرادیکه اراده شرکت ان
خیر داشته باشد طبع شد و اجازت داده شده است که خرج انرا بمال
خود ادا نموده هرست به جلد که از جمله دو هزار جلد مذکور بخواهند وقف کنند
الله تبارک و تعالی قبول درگاه خود . سراج امته والدیر


(١) غلط نامه کتاب مستطاب سراج ارکان الاسلام
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
٤ | ٤ | تشریح | وتشریح | ٢٧ | ١٠ | کفین | گفتن
٥ | ٣ | لننده | کنند. | ٢٨ | ١٨ | منارم | منکرم
٦ | ٥ | منی | یعنی | ٢٩ | ٧ | یا آخرت | تا آخرت
٧ | ١٦ | تعالى | تعالى | ٣٠ | ٢ | زنا | زنا
٨ | ١٨ | یشان | ایشان | ٣٢ | ١٠ | از زمینها | از زمینها
١١ | ٢ | مؤمنا را | مؤمنانرا | » | ٤ | پیغمبری | پیغمبری
١٥ | ٩ | اگر اگر | اگر | » | ٢١ | کنند | کننده
» | ١٥ | ذهرا | زهرا | ٣٦ | ٩ | ساخه | ساخته
» | » | اما حسین | امام حسین | ٤٢ | ١٧ | نبود | بود
١٦ | ٣ | غیره | غیره | ٤٥ | ١٤ | چنانچه | چنانچه
» | ١١ | آنها | آنها | ٤٦ | ٢٢ | ندست | بدست
١٧ | ١٤ | اشد | باشد | ٤٨ | ٧ | بشره کاه | بشرمگاه
» | ١٥ | باگر | اگر | ٥٢ | ٧ | تابند | تابند
١٨ | ١٧ | ملائکه | ملائکه | » | ١٢ | بدن | بدن
» | ١٩ | صغیره | صغیره | ٥٣ | ٩ | یا حرکت | تا حرکت
١٩ | ٤ | صلیبی است | صلیبی | ٥٩ | ١١ | جنس | جنس
٢١ | ١٤ | اگر | اگر | ٦٦ | ٨ | واجها | واجها
٢٢ | ٣ | میفرماید | میفرماید | ٦٩ | ١١ | الرحمه | الرحمه
» | ٧ | اجناب | اجتناب | ٧٠ | ٣ | سجده | سجده
» | ٨ | تجد د | تجدید | ٧١ | ٣ | ندار | ندار
٢٣ | ١٩ | که | که | » | ٦ | اصحاب | اصحاب


غلط نامه
(۲)
صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۷۱ | ۱۱ | پیش ار | پیش از | " | ۲۰ | بانی | باقی
۷۳ | ۱۰ | الرجیم | الرحیم | ١٠٤ | ۱۵ | نوغلام | وغلام
" | ١٤ | تها گذار | تنها گذار | " | ١٦ | کرچه | اگرچه
٧٤ | ٩ | دعائی | دعائی | ١٠٩ | ۲۱ | داخل | سال داخل
" | ۱۸ | در کف | دو کف | ۱۱۱ | ۱۲ | نه شد | نباز
٧٥ | ١٦ | زانرا | زنانرا | ۱۱۷ | ۱۵ | چها م | چهارم
" | ۱۱ | نگوید | بگوید | ۱۱۹ | ۲۱ | اجاز | اجازه
" | ١٤ | علحده | علحده | ۱۲۱ | ١٦ | لاله | لااله
" | ۱۷ | میسازم | میسازد | ۱۲۳ | ۱۳ | الاالله | الا الله
۷۹ | ۱ | گربه | گریه | ١٢٤ | ٤ | باشند | باشند
۸۰ | ۱۲ | گذار | گذار | ۱۲۷ | ١٦ | - می | سمی
۸۱ | ۵ | يغير | بغير | ۱۲۹ | ۲۳ | میشوم | میشود
٨٤ | ۱۱ | سود | شود | ۱۳۱ | ۷ | عاجر | عاجز
" | ۱۹ | که | که | ۱۳۲ | ۱۲ | تریو | ترین
" | ۲۲ | بعد | بعد | " | ۱۵ | ه که | هر که
۷ | ٤ | تکبیرا م | تکبیراتها | ۱۳۳ | ۷ | اخرخنی | اخر جنی
۸۸ | ٤ | آنرا | آنرا | ١٣٤ | ۱۹ | سکت | سلکت
" | ۱۳ | باکراهیت | باکراهیت | ۱۳۹ | ۲۱ | بدهد | بدهند
٩٤ | ۱۹ | پای | که پای | ١٤٠ | ۳ | ح ل | حال
٩٥ | ۱۷ | حای بند | جای بند | " | ٤ | نیس | نیست
٩٦ | ۱۷ | غرمال | غربال | " | ۵ | زیاده | زیاده


الامر در سنه شانزده در بلده کابل
اینکه موسیو شارل دکور معمار بجهت واقع ساختن
تعمیرات قصر دلگشا و غیره بموجب قرار داد لایحه علیحده
معاش یکساله خود را مبلغ دوازده هزار روپیه کابلی
و از قرار ماهواره مبلغ یکهزار روپیه کابلی
که بخرج خزانه دولت [ILL]
حواله و الاضافه ماخوذ میدارد
[ILL]


موسسه ) به تعداد (
) قطعه نسخه یکروزه تاریخ
مقـ
دار ادویه مصرف شد.