صحیفه ۳۰۳ احوال شهر موکده ن در اثنای محاربه جلد چهارم

چنان میپنداشتی که يك بازی حرب اجرا میکردند .
صبح بساعت ده قول نخستین سوارئی ژاپان داخل شهر گردید . این دو نفر سواری بود که به تول غند جنرال (نوزو) منسوب بود. این سواریها بعد از انکه بهر استقامت نظر کردند یکسر بسوی شمال رفته از نظر پنهان شدند . در عقب آن پیشدارهای تول غند (٤)م ژاپان به آمدن آغاز نهاد . ساعت (٤) بود که همه تول غند ( نوزو ) از میان غلطیده کیها ، و سوخته گیهای شهر نوروس مرور نمود .
ماره شال ( اویاما) چون امر کرده بود که در داخل شهر محاربه نشود ازا نرو قطعات عسکریه از بیرون دیوارهای شهر میگذشتند . برتول غند (۲)وم ( اوقو ) امر شد که شهر را استیلا و امر انضباط آنرا ایفا کند . لهذا در همان روز بعضی قطعات ( اوقو) در شهر (موکده ن) داخل شدند .
در ین وقت نیز هنوز بعضی قازاقهای روس در کوچه های شهر او ساکت شهر گردش میکردند و دروازه های خانه ها را با قونداقهای تفنگ شکسته داخل میشدند ، و دران خانه قتل ويغما اجرا میکردند .
این عسکرها که در میدان محاربه بر ایفای وظیفهٔ خودشان مقتدر نشدند میخواستند که درینجا حرص خونخوارانهٔ خود شانرا تسکین کنند . وحشتی که این قزاقها ، و عسکرهای روس درین رجعت ( موکده ن) اجرا کرده اند تعریف و تصویر کردن آن قابل نیست . این یغما گران خونخوار چون دیدند که خط رجعت شان بریده شد، بسوی شهر برگشته این افعال شنیعه را بر وی کار آور دند . برقولهای نخستین سوارئی ژاپان نیز در داخل شهر آتش کردند. و در جاده ها و بازارها بعضی مصادمه های کوچکی با ژاپانها بوقوع آوردند .
فردا بوقتی که آفتاب جهانتاب علم جهان افروزی را برافراشت بر دروازه


صحیفه ٣٠٤ محاربه روس و ژاپان جلد چهارم

های شهر بیرق (شمس طالع) ژاپانی در تموج آمد .
شهر موکده ن امروز در حالی که با بیرقهای چین و ژاپان مزین شده بود .
از خواب برخواست . و يك حیات تازه جدیدی سر از نو پیدا کرد. در شهر
يك شادمانی ، و ولوله و خرمی بدیعی حکمفرما گردید . در هیچ طرف از
موجودیت روسها اثری پیدا نبود .
اینست که شهر (موکده ن) در میان يك شب اینقدر تبدل نمود . بحران و هیجان
دیروزینه آن باسکوت و آرامشی امروزینه آن يك تضاد عجیبی تشکیل داده بود .
مردمان بومئی شهر برای تماشای اسیران روس، و نظام و انتظام عساکر ژاپان
در هر طرف جمع آمده ژاپانها را سلام میکردند .


صحیفه ٣٠٥ محاکمات در باب محاربه میدان موکده ن جلد چهارم

محاکمات در باب محاربه میدان موکده ن

« درین بحث از نتایج مشاهدات و مطالعات جناب (پرتو) پاشا که درین محاربه از طرف دولت علیه عثمانی حرکات غند (٣) وم ژاپانرا تعقیب کرده اند محاکمات و مطالعات فائده مندی استفاده شده است . »
محاربه ( مو کده ن ) از محاربه های میدانیست که در تاریخ حرب جدید برای فن عسکری خیلی شایان استفاده است .
درین محاربه يك غول غندیکا نسبت بخصم خود مساوی حتی در بعضی نقطه ها از خصم خود فرو تر بود ، بر چنان خصمیکه در موضع های مستحکمی که از ماهها ماهها بکمال اعتنا و فداکاریها حاضرتی محکم شدنی آنها را دیده بودند اخذ موقع گرفته بودند تعرض و هجوم کرده ، و این حرکت تعرضیه خودشان را با اکلیل مظفریت تزئین و تتویج نموده اند .
ژاپانها بمقصد قطعی دو چار انهزام ساختن دشمن خود اختیار تعرض کرده اند، و به اینصورت روسها را محرکات و تشبثات خود تابع ساخته ، و شرایط کامیابی خودشانرا بقوت مانوره بدست آورده دشمن را از موضع مستحکم شان بیرون و بمغلوبیت مقرون نموده اند .
اين يك از قواعد اساسیه فن حربیست که در محاربه هر نوع موفقیات با مدافعه مطلقه نی بلکه به تعرض با عزم و جزم استحصال میشود . ها این مسئله با این محاربه (موکده ن) نیز بدرجه ثبوت رسیده معمافیه اینمحاربه (موکده ن) كاملاً بمحو و اضمحلال غول غند روس نتیجه پذیر نشده است ، وژاپانها يك


صحیفه ٣٠٦ محاربه روس و ژاپان جلد چهارم

(ایيه نا) ويايك (سدان) حاصل کرده نتوانسته اند.
اسباب حقیقيهٔ این عدم موفقیت را میباید که در طرز توزیع و اقسام تول غند ژاپان تحری و جستجو نمائیم.
ماره شال (اویاما) در ابتدای محاربه غیر از احتیاطهای دیگر تول غند های خود، تنها برای احتیاط عمومی لوی غند (٣) وم، وغیر ك غندهای (١، ٣، ١٠، ١٤) را که جمعاً بقدر دو نیم فرقه میشد در عقب مرکز نگهداشته بود که این مسئله هیچ موافق نبود.
سببی که سرقوماندان ژاپانرا به این حرکت واداشته بود این بود که چون تول غند (٣) وم خود را از جناح چپ، وتول غند پنجم خود را از جناح راست سوق کرده بود، لهذا اگر دران اثناء روسها بر شکافتن جبههٔ ژاپان تشبث ورزند این قوت مقابله بتواند. لیکن نظر بوضعیت عمومیهٔ حربیه این تدبیر احتیاطی عبارت از اثريك احتیاط مفرطی شمرده میشد. زیرا مرکز تول غند ژاپان خیلی مستحکم و با طوپهای بسیار بزرگ سنگین جاپانی که از (پورآرتور) آورده شده بود بخوب صورت تقویه شده بود. بنابران انجا به تشبثات محتملهٔ دشمن يك قوت ومتانت مکمله را حائز بود. و حاجت به این قدر قوه احتیاطیه نبود.
دیگر اینکه يك تول غندیکه از مغلوبیت بمغلوبیت دوچار شده باشد وعاجز بودن خود را از اجرا کردن حرکات جسیمهٔ حربیه اثبات کرده باشد اقدام ورزیدن اینچنین تول غند برینکونه يك حرکت مهمهٔ جرأتکارانه خیلی بعید می نمود. و اینهم يك امر آشکاری بود که جنرال (قوروپا تکین) بچنان يك فطرتی آفر یده نشده بود که بر حرکات جسورانه حربیه اقدام بتواند نمود.
اینستکه همهٔ این احوال همین را اقتضا میکرد که در عقب مرکز اینقدر قوهٔ احتیاطیه نباید نگهداشت، بلکه این قوت را برای تقویه کردن جناح چپ که مهم


صحيفه ٣٠٧ محاکمات در باب محاربه میدان موکده ن جلد چهارم

ترین وظیفه ها را اجرا میکرد استعمال کردن لازم بود. چونکه اگر این قوت بحقیقت
برای تقویه تول غند جنرال (نوژی) سوق میشد جناح راست روسها را بیشتر
ازین طرد و دفع کرده رجعت روسها را از (موکده ن) بسوی شمال مانع میگردید
و به اینصورت مانند محاربه (سدان) همه تول غند روس بدست تول غند ژاپان به
تسلیم و اسارت مجبور میگردید .
محاربه (موکده ن) يك قاعده حربیه قدیمه سر از نو بروی کار آورده است
که آن قاعده حربیه اینست :
« در محاربه هائیکه در اطراف موضعهای مستحکم صحرا بوع میاید نتیجه
قطعیه را در جبهه نی، بلکه در جناحها یعنی در نقطه هائیکه موضع مستحکم به آخر
میرسد جستجو باید کرد.»
در چنین محاربه ها، تصادماتیکه در جبهه واقع میشود بر مهاجمین و مدافعین تأ
ثیراتیکه اجرا میکند از روی بعضی مثالها خوبتر و قريب الفهم تر میشود .
لهذا محاربه میدان (موکده ن) را با دو محاربه میدان دیگر که یکی محاربه میدان
(ره کسنورغ) ، و دیگری محاربه میدان (کونیگره چ) است مقایسه مینمائیم:
در (ره کسنورغ) قولهاییکه (ناپولیئون) آن را برای هجوم جناح ها مأمور
کرده بود پیش از انکه بمیدان محاربه برسند خود ناپوليون بايك هجوم جبهه، جبهه
تول غند (اوستریا) را بشکافت . و آنها را از منطقه مهلکه بیرون برآورد. جنرال
(ماسه نا) هنگامیکه بمیدان محاربه جناح چپ رسیده کار از کار گذشته بود، و بجز
اینکه جناح مذکور (اوستریا) را تعجیز و نا آرام سازد بدیگر کاری موفق نشده
اگرچه تول غند اوستریا به اینحرکت دوباره شده مغلوب گردید . ولیکن سراسر
محو نگردید . زیرا هجوم قطعي بغلكني جنرال (ماسه نا) را (ناپولیون) متأثر
استعجال خود عديم الامکان نموده بود .


صحيفه ۳۰۸ محاربهٔ روس و ژاپان جلد چهارم

در (کونیگر مچ) احوال بدیگر صورت جریان یافته بود :
درین محاربه نیز اگر چه قوماندان تول غند نخستین المانی برای یک هجوم جبهه
ترتیبات لازمه اخذ کرده بود لکن ماره شال (مولتکه) لوی غندهای (٥) م و (٦) م را
توقیف کرد . تول غند اوستریا را نگذاشت که از منطقه مهلکه بیرون بر ایند که این
حرکت ، در مابین (مولتکه ، و ناپولیون ، و اویاما) يك ميزان مقایسه بلیغیست .
مولتکه در انزمان گفته بود : (از چیزیکه میترسم همینست که مبادا اوستریائیها ثبات
و مقاومت نکنند. و تابو قتیکه هجوم بغلکی ما برسد رجعت بکنند .)
این گفتهٔ مولتکه اینست که در پیش او به تحقیق رسیده بود که هجومهای بغلکی
احتمال موفقیت را هر انقدر که بیشتر دارد . موفقیتهای که از جبهه بوقوع اید غیر از
ضرر دیگر نتیجه تولید نمیکند .
مع هذا اینهم شایان دقتست که در چنین احوال احوال قوتهایکه در جبهه باشد
هر گاه سراسر اختیار مدافعه بکنند دشمن مقابل فرصت تقویه کردن دیگر اطراف
خودر امدست میاورد که آنهم جایز نیست . و اگر چه به بعضی نمایشها و حرکتهاى
تهدید کارانه دشمنر غافل کردن و مشغول ساختن لازم میاید اما اینچنین نمایشها
هر گاه از وقت لازم آن پیشتر بشکل يك تعرضی در اید اجتناب باید ورزید .
اینگونه اعتراضها بعد از ختام محار به بمیدان میبراید . حالا انکه تغیرات و تبدلات
وضعیت حربيه يك مسئلهٔ انی و لحظه یی میباشد که در همان آن و هما نلحظه
بوجود می اید .
چیزیکه ژاپانهار ایزین مجبور کرده بود که در عقب مرکز قوت زیادی نگهدارند
این بوده که مردم ژاپان بنابر مقتضای فطرت قومیهٔ خودشان مالك حزم و
احتیاط مفرطی میباشند .
ماره شال (اویاما) و جنرال (قو داما) و دیگر قوماندانهای ژاپان آدمهای بالیاقت و


صحیفه ۳۰۹ محاکمات در باب محاربه میدان موکدن جلد چهارم

صاحب معلوماتی بودند که بر ایفا کردن وظیفه های خودشان بحق مقتدر بود
ند. قواعد حربیه را که در مکتب تحصیل کرده بودند بصورت بسیار عاقلانه و
مدبرانه بر تطبیق کردن موفق و کامیاب آمده بودند. اما مالك آنچنان طبیعتهایی
نبودند که حرکات و تشبثات خارق العاده اینچشم گرفته اجراآت بسیار جسورا
نه اجرا نمایند. حالا نکه در حرب هر گاه تا یکدرجه تهلکه اینچشم نگیرند تحصیل
کردن موفقیتهای بزرگ غیر قابلست. و ازین بود که محاربه (موکدن) مانند
محاربه های (چالدیران)، و (ایپه نا) و (سدان) به نتیجه قطعیه منجر نگردید.
حرکات تول غند (۳) وم ژاپان خیلی موافق بود. زیرا اگر تول غند مذکور
در مابین نهر «جمع» یآمدند روسها که مالك سوارنی بسیاری بودند با وجود بی مها
رتی که در امر استکشاف داشتند باز هم محتمل بود که آنها را کشف کرده حرکت نا
گهانی آنها را مانع میآمدند.
تول غند جنرال (نوژی) که اصل آن (نوگی) است ولی چون در اخبارها
(نوژی) نوشته شده شده بود ما هم بضرورت همین غلط را استعمال کرده ایم —
در (۱۰) هم مارچ حرکاتی که اجرا نمود موافق بود اما دشمن با دمداز های قوتناك
خود صولت لوی غند (۹) هم بر ا شکست، و بقوت يك لوی غند مکمل به تعرض مقابل
بر خواست. اگر چه این تعرض مقابل روسها رد و دفع گردید اما روسها فرصت
بدست آورده رجعت خودشان را تسهیل دادند.
این حرکت تول غند (۳) وم بود که رجعت روسها را بيك هزیمت مهمی تحویل
داد. مارشال (اویاما) این تول غند خود را از نظر دشمن پنهان کردن موفق
گردیده بود زیرا نمیخواست که دشمن بداند که این تول غند (پورآرتور) در کدام
طرفست و از ینسبب بود که لوی غند نهم این تول غند را هنوز در ابتدای امر بسوی
جنوب کشیده بود، و به این حرکت خود روسهارا به این فکر انداخته بود که تول


صحيفه ۳۱۰ محاربه روس و ژاپان جلد چهارم

غند جنرال (نوکی) فاتح (پورآرتور) در طرف جنوبست، و در حالتیكه جنرال
(قوروپاتكین) به آن فكر بودتا كه ان تول غند مذكور از طرف غرب بنظام بادزن
شكلی ظهور نموده خط رجعت تول غند روس را در زیر تهدید درآورد، و به این
صورت رجعت تول غند روس را تعجیل داد. هجومها و تعرضهای شدیدی هم
كه اجرا كردند رجعت شانرا بهزیمت تحویل دادند.
هرگاه به این حركت بسیار معقول و پسندیده مارشال (اویاما) تدبیر حركت فرستادن
قوت بسیاری نیز منظم میگردید و علی الخصوص اگر سواری ژاپان بر سواری روس
فایق میبود بسیارتر ازین غنایم حربیه، و خیلی بیشتر ازین اسیر بدست ژاپانها می افتاد.
ژاپانها با سواری خود دایماً تفنگهای ماشیندار و قطعات پیاده الحاق و ترفیق می
كردند كه بسبب كمبودی سواری شان این تدبیر خیلی مناسب یك تدبیری بود.
به این تدبیر با وجود تفوق جسیمه سواری روس هيچيك وقتی بر سواری ژاپان
غالب آمده نتوانسته اند .
آمدیم بر دیگر تول غندهای ژاپان: تول غندهای (قوروكی) و (یالو) وظیفه
های خودشانرا بخوبی بجا آورده توانسته اند. و با حركات تعرضيه خودشان نظر
دقت دشمنرابـوی خود جلب نموده تا كه ممكن بود بسیار قطعات روس را در پیش
روی خودشان ثابت و مشغول ساخته توانسته اند .
در اثنای رجعت روسها، تمام شدن جبه خانه بعضی غندك های تول غند (۳) وم
ژاپان برای روسها بسیار فایده مند شده بود. در قطعات تول غند ژاپان اگر چه در
باب رسانیدن ارزاق و جبه خانه تدابیر و اهتمامات فوق العاده بکار برده میشد با وجود
آنهم در چنین زمانهای مبهم به اینصورت بی جبه خانه ماندن ظاهر میسازد كه در وقت
حضر برای تشكيلات قولهای جبه خانه رسان و مانوره های آن تا چه درجه سعی
و همت صرف كردن لازمست.


صحیفه ۳۱۱ محاکمات در باب محاربه میدان موکده ن جلد چهارم

در محاربه (سانده پو) سوارئی ژاپان بسایه پیاده جنگ کردن تعرضهای بسیار قوتمند پیاده روس را بدفعات رد و دفع کرده اند که اینهم معلوم میکند که در وقت حضر سوارئی خود شانرا در تعلیم و مانوره پیاده جنگ کردن، خوب تربیه داده اند.
روسها اگر چه مالک سوارئی بسیار جسیمی بودند ولی چون از مانوره سواری را با قطعات جسیمه غافل بودند از بقوت های خود استفاده نتوانسته اند.
اینقاعده حربیه که صنف سواری را خدمت کشف، و پیاده جنگ کردن را تعلیم باید کرد بعد ازینم حاربه نیز قیمت و اعتبار خود را محافظه کرده است.
آمدیم براحوال روسها : اولا اینمسئله که ماهها در عقب يك موضع مستحكم بمدافعه مطلقه اختیاری ماندن چه سان نتیجه می بخشد؟ این محاربه (موکده ن) يك مثال عبرت بلیغی برای آن تشکیل میدهد.
يك محاربه تدافعی را بکمال فعالیت و حسن حرکت سوق و اداره کردن، و به نتیجه موفقیت رسانیدن کار قوماندانهای بزرگی مانند (فره در يك) و (ناپولیون) است.
در این محاربه (موکده ن) اگر چه روسها چند بار تعرضهای مقابل اجرا کرده اند ولی این تعرضها از نوع اضطراری و مجبوری برای رهانیدن جان خودشان بوده نه برای مغلوب کردن خصم. دیگر اینکه در هیچ یکی از ینها موفقیت حاصل نه شده است که سبب آنهم خیلی بسیط است یعنی تول غفد روس با قطعات جسیمه پیاده تعرض کردن را یادنداشت، و اجرای آن را نمیتوانست.
محاربه پیاده امروزه روز خیلی ساده گی و سهولت پیدا کرده است چونکه اولا دشمنرا با آتش خود میده میده کردن، و در ین اثنا تا میتواند کم تلفات دادن از قواعد اساسیه محاربه پیاده میباشد.
اما این مقصد را در وقت حرب براراضی بدست آوردن بسیار مشکلست.


صحيفه ۳۱۲ محاربه روس و ژاپان جلد چهارم

على الخصوص كه هر قدر بزرگی و جسامت آن قطعه افزونی گیرد این مشکلات نیز بهمان نسبت می افزاید. پس هر گاه در وقت حضر استعمال کردن تفنگ را به افراد بخوبی نیاموزانند، و بصورت مکمله از اراضی استفاده کردن ندانند، و تخمین کردن مسافه و رسانیدن گله را بر هدف از وضعیتهای و مسافه های مختلف بر وجه صحت و درستی نشان ندهند در وقت حرب از عهده این کارها برآمدن دشوار است على الخصوص که در اثنای بسیار بحران آمیز محاربه که افسرها، و افسرهای كوچك همه مقتول و یا مجروح شوند هرگاه خود افراد بر دوام دادن محاربه مقتدر نباشند، و در وقت حضر این اصول را نیاموخته باشند حاصلکردن نتیجه موفقیت غیر قابل است. و اگر قابل هم بشود بمقابل تلفات عظیمه حاصل خواهد شد. على الخصوص در حرب تعرضی این دشواریها زیاده تر پدیدار میگردد که درین حرب اخیر موفق نشدن عسکر روس در هیچ جا و هیچ هجوم شاهد اینحالست.
در روز (۳) وم مارچ قطعات قول تول غند (١٦) هم روس که به تعرض پیش میآمدند بسببی که در مسئله استفاده اراضی مهارت نداشتند خطهای شکار نی بسیار کثیف کثیف بزرگ بزرگی تشکیل داده بودند که برای آتش طوپچی، و پیاده ژاپانها کتله های سیاه سیاهی برای هدف بوجود آورده بودند، و از انرو در زیر آتش شدتناك و صحیح ژاپانها از چند صد متره مسافه به تلفات دهشتناك عظیمی دوچار آمده بصورت بسیار خون آلودی رجعت کردند .
خطاهائیکه در وقت حرب اجرا میشود، جزاهای بسیار سریع و مدهشی در عقب آن میآید. افراد روس در هر جائیکه بی افسر و بی افسر كوچك مانده اند مانند رمه گوسفند بی چوپان حیران و سرگردان مانده اند، و نه بر پیشرفتن و نه بر پس گشتن منتظم يك قرار قطعی داده توانسته درهم و برهم شده با تلفات عظیمه فرار کرده اند .


صحیفه ۳۱۳ محاکمات در باب محاربه میدان موکدن جلد چهارم

حال آنکه ژاپانها در باب استفاده اراضی مهارت خودشانر ا در یکمحاربه پیشتر اثبات کرده اند. و هم در بسیار جاها که افراد بی افسر مانده اند بارهابار خود افراد بکمال خوبی و درستی خودشانرا اداره کرده توانسته اند.
در خصوص اسباب انهزامهای روسها بسیار چیزها گفته شده است حتی بطرز خوراك ژاپانها و روسها نیز اسبابها بیان کرده اند. اما در بخصوص سبب یگانه که تاثیر قطعی اجرا کرده همانا در احوال روحیه جنرال (قوروپاتکین) جستجو باید کرد.
بلی، با وجودیکه تول غند روس به نسبت تول غند ژاپان قوتمندتر بود، و نسبت به توپچیگی ژاپان (۳۰۰) توپ صحرا، و (۱۰۰) توپ محاصره افزونتر داشت باز هم در محاربه (موکده ن) دوچار انهزام گردید که سبب یگانه این انهزام بجز خود جنرال (قوروپاتکین) دگر هیچ چیزی نبود.
جنرال (قوروپاتکین) با وجودیکه صاحب معلومات علمی و نظری تکمله عسکری بود ولی از مزایا و مهارتهائیکه برای قوماندانهای بزرگ مخصوصست محروم بود، و در قرار خود دایما متردد، و در اجراآت خود بدرجه که لازم باشد شدت و قطعیت را مالك نبود.
دیگر اینکه جنرال (قوروپاتکین) آنچنان اقتداريكه يك تول غند بسیار جسیمی را اداره بتواند نیز مالك نبود. چونکه در نظریات علمئی عسکری استاد یگانه شدن دیگر؛ و در وقت کار و عملیات این فن که در زمان محاربه در هر آن حرکات سوق الجیشیه نسبت به احوال حرب تغییر و تبدل می یابد عسکر. اسوق و اداره کردن و کار را از پیش بردن سراسر دیگر است.
(قوروپاتکین) در تول غند دولت روس، چنان يك جنرالی بود که در معلومات نظری علم عسکری صاحب ید طولا بود. ولی چنان يك قوماندانی نبود


صحيفه ٣١٤ محاربه روس و ژاپان جلد چهارم

که در عالم عسکری قیمت فعلیات خود را بروی کار بیارد زیرا حرکات و اعمال او بالفعل شاهد اثبات این مدعا شده است .
دیگر سبب مغلوبیت تول غند روس این بود که افسران و افراد تول غند روس نظر باحتياجات وقت حاضر از اصول و قواعد جنگ بیخبر بودند. در افسران ، فکر تعبیه وی هیچ موجود نبود . تعلیم و تربیه افراد سراسر مفقود بود. يك تول غند هر چیزیکه در وقت حضر بکار د در وقت سفر آنرا میدرود. تول غندیکه برای حرب حاضر و تربیه نشده باشد اگر بر سر آن يك قوماندان داهئی بزرگی هم باشد از مظفر شدن آن امنیت و خاطر جمعی حاصل نمیشود .
حالا نگارنده این اسباب مظفریت را حاضر کردن نیز خیلی مشکل و به بسی اسباب مهمه عمیقی مربوط است. این اسباب در تول غند روس موضوع بحث نشده بود. لهذا این بی بختی و بد عاقبتی تول غند های روس در صحرا های (مانجوری) لازم ، و طبیعی ، و مقدر بوده است .
انتهای جلد چهارم
محمود طرزی


[BLANK PAGE]


از آثار کتبخانۀ مبارکۀ
مطبعه عنایت
و تاریخ محاربه روس و ژاپان
جلد اول
از احوال تاریخی جرافی و قوای عسگری بری و بحری و پیدا شدن
مناسبات مابین دو دولت جنگجو تا به اول آغاز حرب بحث و بیان میکند .
قیمت : مجلد : ۲ روپیه کابلی
جلد دوم
مقامها از محاربات بحری از اول جنگ تا محو شدن دسته های کشتی جنگی
اقصای شرق روس بحث و بیان میراند
قیمت : مجلد ۲ روپیه ٤ شاهی
جلد سوم
از محاربات و مهاجمات قلعه غیر قابل تسخیر پورتآرتور که از ابتدای محاصره تا به
آخرین و تسلیم آن بحث و بیان میراند .
قیمت : مجلد : ۳ روپیه ، و ٦ شاهی
جلد چهارم
سراسر از محاربه های میدان تا به فتح آخری موکدن بیان میکند .
قیمت : مجلد : ٤ روپیه کابلی
پته جاهای فروش
در کتبخانه مبارکه اقعده افغانان
طرزده (عبدالرؤف) خان سرمرتب
و در بازار کتابفروشی متصل مدرسه
شاهی از دکان (یار محمد) و حاجی (غلام محمد)
کذالک همه کتابهای مطبوعه
مطبعه مبارکه از دکان حاجی (غلام
حیدر حنفی) که در بازار مذکور
میباشد نیز دستیاب میشوند .