[ILL]
کتاب پنجم دینیات
[ILL]
[ILL]
[ILL]


مخصوص مکاتب نسوان
کتاب پنجم دینیات
که به پروغرام رسمی وزارت جلیله معارف
مطابق است
وحسب الحکم جناب (ع ، ج ) وزیر معارف
دارالغم (حیات الله) خان طبع گردید
مولف
(عبدالحق)
بانتظام حافظ امیر محمد خان منتظم مطبع وزارت جلیله معار
زیور طبع در بر کرد
۱۳۰۱
عدد طبع . . . . . . . . . . . (۶۰۰)


[BLANK PAGE]


فهرست مضامین
مضمون صحیفه مضمون صحیفه
معنای ایمان آوردن به الله تعالی ۱ ترجمه سوره فیل ۶۴
معنای ایمان آوردن بفرشتگان ۴ سوره قریش ۷۰
معنای ایمان آوردن برسولان ۷ سوره ماعون ۷۴
معنای ایمان بروز آخرت ۱۰ سوره کوثر ۸۰
معنای ایمان بقدر ۱۱ سوره کافرون ۸۴
معنای ایمان به بعث ۱۲ سوره نصر ۸۸
بیان زکوة ۱۴ سوره تبت ۹۲
بیان زکوة نقره ۱۹ سوره اخلاص ۹۷
بیان زکوة طلاء ۲۱ سوره فلق ۱۰۰
بیان چیزهائیکه در آنها زکوة است ۲۳ سوره ناس ۱۰۸
بیان کسانیکه بایشان زکوة داده شود ۲۷ بیان نکاح ۱۱۲
بیان کسانیکه دادن زکوة برآشان جایز ۲۹ بیان مهر ۱۱۷
بیان روزه ۳۱ بیان رضاع ۱۲۰
مسائل متعلقہ روزه ۴۵ بیان خلع ۱۲۳
بیان صدقه فطر ۴۸ بیان عدة ۱۲۷
بیان قربانی ۴۹ بیان حداد ۱۲۹
بیان حج ۵۷ بیان حضانت ۱۳۳
معنای ایمان به کتابها ۵


بسم الله الرحمن الرحیم
بیان نبذی از عقاید اهل سنت و جماعت
س : در آمنت بالله خوانده ایم : که ایمان آوردم
بالله تعالی ؛ معنای ایمان آوردن بالله تعالی
چیست ؟
ج : معنای ایمان آوردن به الله تعالی این است
۱- که الله تعالی هست و یکی است.
۲- قدیم و ازلی است ؛ وجود او تعالی مسبوق
بالعدم نیست . یعنی بعد از نیستی هست نشده
بلکه همیشه بود.
۳- باقی و ابدیست ؛ بوجود او تعالی عدم


۲
ملحق نمیشود با که بعد از هستی نیست شود .
۴ ـ بصفة حیوة ؛ علم؛ اراده ؛ قدرت و دیگر صفات
کمالیه که لایق ذات او تعالی است موصوف است .
۵ ـ در ذات وصفات خود مثل و مانند و شریک
ندارد .
۶ ـ الله تعالی بهیچ شیئی از مخلوقات خود
مشابهته ومشارکه ندارد ؛ و نه مخلوقات با او
تعالی مشابهته دارند .
۷ ـ الله تعالی نه والد کسی است و نه مولود کسی.
۸ ـ الله تعالی جسم و جوهر و عرض نیست. زیرا
که اینهمه حادث اند ؛ والله تعالی قدیم است.


۳

۹- الله تعالی نه میخورد و نه مینوشد.
۱۰- الله تعالی در کدام مکان و زمانه حاصل نیست؛
بلکه لازمان و لامکان است.
۱۱- الله تعالی در جهته از شش جهته واقع نیست.
۱۲- بر الله تعالی چیزی از ثواب و عقاب واجب
نیست و ثواب دادن فضل و عقاب دادن
عدل است.
۱۳- تربیت کننده و پرورش دهنده این عالم
الله تعالی است و خالق و رازق عالم نیز
او تعالی است.
۱۴- الله تعالی را بهمان صفاتیکه در قرآن عظیم الشان


۴

مذکورست میشناسیم معرفت کنه او تعالی ممکن نیست؛
سوال کردن و بحث نمودن ازان جائز نیست.
بیان ایمان آوردن بفرشتگان
س : معنای ایمان آوردن بفرشتگان چیست؟
ج : معنای آن اینیست : که ایمان داریم باینکه
الله تعالی را فرشتگانند؛ که همه بندگان مخلوق
اویند . اجسام لطیفه نورانی میباشند میتوانند
که با شکال مختلفه متشکل شوند ؛ از کفر و گناه و
بی فرمانی پروردگار محفوظ اند ؛ بذکورت و انوثت
و اکل و مشرب موصوف نیستند . در ایمان آوردن
بایشان اسماء و عددشان شرط و لازم نیست ؛


۵
چرا که عدد شانرا غیر از الله تعالی کسی دیگر نمیداند؛
دشنام دادن و تحقیر شان کفر است .
بیان ایمان آوردن بکتابها
س :- معنای ایمان آوردن بکتابها چیست ؟
ج :- مراد اینست : که کتابهای که از حق سبحانه
و تعالی بانبیاء علیهم السلام نازل شده؛
همه حق و کلام و وحی پروردگار است ؛ که
بواسطه جبرئیل علیه السلام بر پیغمبران فرستاده
شده ؛ ساخته خود پیغمبران نیستند ؛ هر چه در میان
آنها از امر و نهی و وعد و وعید و اخبار است
همه بر حق است .


٦

مشهور این است که چهار کتاب و یکصد صحیفه میباشند
تفصیل :
۱- ده صحیفه بر آدم علیه السلام ،
۲- پنجاه صحیفه بر شیث علیه السلام ؛
۳- سی صحیفه بر ادریس علیه السلام .
۴- ده صحیفه بر ابراهیم علیه السلام ؛ فرستاده
شده است .
۵- توریت بر موسی علیه السلام ؛
۶- زبور بر داؤد علیه السلام ؛
۷- انجیل بر عیسی علیه السلام ،
۸ - قرآن عظیم الشان بر محمد صلی الله علیه وسلم نازل


شده است خواندن و نوشتن و احکام همه را که مطابق
قرآن شریف نباشند منسوخ گردانیده است.
با عتبار اینکه همه کلام خدای تعالی جل و علی شانه میباشند
متبرک و مشرف اند. اگر کسی یکی از کتابها و یا یک
کلمه آنها را منکر شود و یا مخلوق بگوید کافر است.
(بیان ایمان برسولان)
س: معنای ایمان بپیغمبران چیست؟
ج: مراد این است که الله تعالی بمحض فضل خود در هر
زمانه برای انسان از نوع خودشان پیغمبری
مبعوث گردانیده؛ تا که احکام شرعیه و
اوامر و نواهی پروردگار را برای بندگان او


تعالی برسانند ؛ و راه راست و دین حق ؛ و خیر دنیا و
آخرت را برای امت خود نشان بدهند ؛ مؤمنان
و مطیعانرا مژده بهشت ؛ و کافران و عاصیانرا
هم دوزخ دادند و عد و وعید را بیان کردند. اول ایشان
آدم علیه السلام ؛ آخر و خاتم النبیین و افضل همه پیغمبران
حضرت محمد صلی الله علیه وسلم میباشند .
عقل همه کامل ؛ اعمال شان مقبول دین شان اسلام
بود .
بموت شان رسالت و نبوت شان باطل نمیشود
بلکه بعد از مرگ نیز انبیا و رسل اند .
از عزل بنوت و خوف خاتمه محفوظ و مامونند ؛


4

همه شان باینصفات موصوف بودند که

۱ ـ صدق ،
۲ ـ تبلیغ ،
۳ ـ امنیت ،
۴ ـ عصمت ،
۵ ـ فطانت میباشد ؛ همه راست گویان ؛

و رسانندگان وحی ؛ و در معامله پروردگار
و بندگان امین ؛ و از گناهان معصوم ؛ و صاحب
عقل کامل بودند .

در ایمان بایشان عدد و اسماء شان شرط و
لازم نیست تحقیر شان کفرست .


۱۰

(بیان ایمان بروز آخرت)

س: معنای ایمان بروز آخرت چیست؟

ج: مراد این است که روز قیامت یقیناً آمد
نیست که در آن روز بعد از زنده شدن مردمان
و دیگر جانوران؛ عملنامه ها بدستهای شان
داده و خوانده می شود. و الله تعالی با بندگان
خود حساب مینماید و اعمال نیک و بد وزن
کرده می شوند. و حقداری هر کسی از اعمال
شان بدینطور که اولاً از حسنات ظالمان گرفته بمظلومان داده میشود؛ و اگر
حسنات نماند آنگاه از سیئات مظلومین گرفته بر گردن ظالمان انداخته میشوند
و بعد از معلوم شدن بهشتیان و دوزخیان


همه بر پل صراط مر‌ور‌می‌کنند بهشتیان ازان میگذرند و دو
زخیان از انجا‌سرنگون سوی دوزخ می‌افتند و همه
بر جاهای خود که برای شان معین است میرسند
ومعذب میگردند . کفار ابدا‌الآباد در دوزخ مخلد می‌باشند
و عاصیان مؤمنان بقدر گناهان در‌نگ کرده بعد
ازان برآورده‌می‌شوند و در‌بهشت درآورده
میشوند ؛ بهشتیان در‌بهشت نعمتهاء ابد‌الآباد
مخلد میباشند ؛ و دیدار الله تعالی را بلا‌کیف در
بهشت می‌بینند .
(بیان ایمان بقدر)
س: معنای ایمان آوردن بقدر چیست ؟


۱۲

ج : ـ مراد اینست؛ که چیزیکه در دنیا و آخرت از خیر
و شر؛ نفع و ضرر ؛ اسلام ؛ و کفر ؛ طاعت
و عصیان ؛ حرکات و سکنات ؛ خطرات
واقع شده و خواهد شد همه بقضاء و قدر وارادۀ
پروردگار است ؛ که اگر کسی چیزیرا از غیر الله
تعالی بداند کافر است ؛ کاسب اعمال
بنده است و خالق همه پروردگار است.

( بیان ایمان به بعث )

س : ـ معنای ایمان آوردن به بعث چیست ؟

ج : ـ مراد این است : که ایمان داشته باشیم باینکه


۱۳

باینکه الله تعالی این مردمان را که عقلاء و دیوانگان
و جن و شیاطین و دیگر جانوران است زنده میگرداند
باینطور که اجزاء اصلیه را جمع و فراهم کرده ابدانرا
مرتب نموده بارواحان را بذریعہ صور اسرافیل علیه‌السلام
بابدان شان دمیده زنده میکند با تا جزاء ثواب
و عقاب اعمال بایشان داده شود چنانچه بعضی از
تفصیل آن ذکر یافت.
ایمان آوردن باین زنده شدن از ضروریات دین است
کسیکه از ان منکر باشد کافر است .


۱۴

(باب سوم در بیان زکوة)

سوال :- زکوة چیست !
جواب :- زکوة فرض عین ! و رکن سوم اسلام است
و بعد از نماز بهتر عبادات است ! و سبب فرضیش
امر خداوند یست که: (و آتو الزکوة) فرموده است
و در شرع عبارت از تملیک کردن جزء
مال است بغیر عوض خالصا لوجه الله بدیگری.
س :- شروط فرضیت زکوة چند است !
ج :- شش است !
۱- عقل است ! پس بر دیوانه فرض نیست.
۲- بلوغ است ! پس بر دخترک فرض نیست.


۱۵

٣- اسلام ست : پس بر کافر فرض نیست.
٤- آزادی ست؛ پس بر کنیز فرض نیست.
٥- علم ست بفرضیت زکوة ؛ پس اگر کسی در دار
حرب ایمان آرد و سالها در آنجا بماند و بفرضیت
زکوة علم نداشته باشد بر و فرض نیست )کسیکه در دار
اسلام باشد گرچه بفرضیت آن علم نداشته باشد و فرض کویا کا عالم
٦- ملک نصاب ست ؛ کسیکه مالک نصاب
نباشد بر و زکوة فرض نیست.
س:- نصاب زکوة چیست؟ و شروط آن
چند ست ؟
ج:- نصاب زکوه آن مقدار مال ست که شرع آنرا


۱۶

علامه فرضیت زکوة مقرر گردانیده است و شروط
آن پنج است:
۱- اینکه بر نصاب سال گذشته باشد که اگر سال
کامل نگذشته باشد فرض نیست.
۲- ملک تام است؛ یعنی در ان مال مالک رقبه
و مالک تصرف باشد بنابرین بر مکاتب زکوة
فرض نیست؛ چرا که ملک او تصرف است
نه رقبه* و در مال غصب* کرده شده؛ و مال

* یعنی چون زنی کنیز خود را بگوید؛ مرا اینقدر مبلغ بده آنگاه آزاد باش؛ و او قبول
کرد؛ این کنیز را مکاتبه گفته میشود و کسب این کنیز زکوة نیست چرا که رقبه این مال ملکی زنی است
* مال غصبی آن مالی است که بدون اذن مالک بغیر حق در ان تصرف میکند


۱۷

مضاربت برغاصب ومضارب فرض نیست؛ چرا
که ایشان مالک رقبه نیستند .
۳- اینکه فارغ باشد از دِینیکه از طرف بنده خواسته
میشود؛ و اگر حق خدا بود و از طرف بنده خواسته
نمیشد مثل : نذر و کفارت پس فرض بودن زکوه
را منع نمیکند .
۴- اینکه نصاب از حاجتهای اصلی فارغ باشد
پس در خانهٔ سکونت وجامهای بدن و اسباب
کارآمد خانه و یراقی که برای جنگ کفار استعمال
۱- مال مضاربت آن مال است که کسی را داده شده باشد برای اینکه مال
از من، عمل و تصرف از تو تجارت کن، نفع آن میان من و تو شریک؛
و این شخص قبول نمود، این را مضارب گفته میشود درین مال که در دست مضارب
است زکوة نیست .


میکند و کتابهای خواندن و کمینه و غلام خدمت و اسپا
سواری زکوه فرض نیست چراکه همه در حاجت اصلی دا
است .
۵ - اینکه زیاده شونده باشد اگر چه حکماً باشد یعنی
زر و سیم ضرب دار و یا زیور و ظروف تجرنه
باشد و یا مالهای چرنده که اکثر سال در صحرا چرانده
شوند و یا غیر این مالهای ذکر شده که نیت تجارت
در ان کرده باشد .
س : نیت در زکوه چیست ؟
ج : نیست در زکوه فرض است که بدون نیست ادا
نمیشود اما نیت با مقارن همراه ادا باشد


19

بطور وقت جدا کردن مقدار زکوه از دیگر مال بانیت زکوه
کمر ده باشد اگر چه در وقت دادن فراموش کند
و اگر کل مال خود را صدقه کرد و نیست زکوه نکرده بود فرض
زکوه از ذمه او ساقط میشود .
و چون زنان بیا دگرفتن زکوه شتران و گایان و گوسفندان
حاجت ندارند لهذا برای ایشان تنها زکوه نقره و طلا
بیان گردید تا اوان با خبر شده معمول دارند)
(بیان نصاب و زکوۃ نقره)
س :- نصاب نقره چیست ! و چه مقدار زکوة داد میشود؟
ج :- نصاب نقره دو صد درهم شرعی است
که بهفتاد روپیه کابلی مروجه این زمان مساوی میباشد.


۲۰

پس در کم ازان زکوۃ نیست : و در ان ہپنج درہم شرعی
کہ یکروپیه و نه شاهی میشود داده شود !
و دزاند از ان تا چهل درہم شرعی : که مساوی چهار
ده روپیه کابلی ست چیزی نیست : و چون چهل درهم
شرعی که چهارده روپیه ست زاند گردید ؛ آنگاه در چهیل
در هم یکدرهم که بیت و یک پیسه ست لازم میشود . و
بعد ازین که پنجم حصه نصاب زائد میگردید ؛ یعنی که چهار
ده روپیه زائد شد بیست و یک پیسه در زکوۃ زائد
داده شود بهمین قرار حساب کرد دشود .
اگر در نقره غش دار نقره غالب باشد حکم نقره دارد
و اگر غشش غالب باشد ؛ آنگاه حکم رختها دارد آن نقره


۲۱

نقره غش دار قیمت کرده شود از روی قیمت آن زکوة
داده شود!
(بیان نصاب و زکوة طلاء)
یعنی زر سرخ
س:- نصاب طلا چند است؟ و در ان چه مقدار زکوة
لازم میشود؟
ج:- نصاب طلا (بیست مثقال است) در کم از ان
زکوة نیست ! و چون بیست مثقال رسید و سال
بر ان گذشت! آنگاه نصف مثقال لازم است
و بعد از ان چون چهار مثقال زاید شد که پنجم
حصه نصاب است! آنگاه دو قیراط که ده


۲۲

(جوست) لازم میشود و در کم از پنجم حصه نصاب زکوة
نیست.
و در زیور و ظروف و پارچه زر و نقره زکوة لازم است وزناً
کرده قیمت کرده شود و از روی قیمت زکوة داده شود
(مسائل متعلقه زکوة)

۱- اگر قیمت رختهای تجارت به نصاب طلا و نقره
میرسید قیمت کرده ؛ و زکوة داده شود !

۲- طلا نیز به نقره قیمت کرده میشود ؛ و زکوة آن داده
میشود !

۳- اگر نصاب مالها در اول و آخر سال کامل بود
و در بین سال نقصان کرده بود اعتباری ندارد زکوة


۲۳

داده شود
در بیان چیزهائیکه در آنها زکوه نیست

س :- در کدام مالها و در چند چیز زکوه نیست ؟
ج :- ۱- در قاطر و خر که برای تجارت نباشند ؛ واگر برای
تجارت باشند با قیمت کرده شوند اگر قیمت
شان به نصاب طلا و نقره میرسید زکوه
داده شود !
۲- در آن چهار پایانیکه برای عمل باشند : مثل گاو
قلبه و شتران بار کش وغیره ؛ و یا مالک شان
در نصف سال آنها را از خود در خانه علوفه
بدهد .


۲۴

۳- بره ها و بزغاله ها و گوساله ها و خنگها ئیکه تنها باشند
و کلان از جنس شان همراه شان نباشد ؛
و اگر از جنس شان کلان همراه شان باشد بتبع
کلانها زکوة همه داده شود ! .
۴- در عفو ؛ و آن عبارت از ان مالیست که مابین
دو نصاب باشد ؛ یعنی از هفتاد روپیه که اضافه
شد چیزی نیست تا که بهشتاد و چهار برسد پس ما بین هفتاد
هشتاد و چهار که سیزده روپیه عفوست در آن زکوة نیست.
۵- در مالیکه بعد از واجب شدن زکوة هلال شده باشد!
و اگر خود مالک هلاک کرد زکوة آن داده شود ! .
۶- در مالیکه بکسی گرو داده باشد و هنوز قبض نکرده
احمد محمد ماشین کار
یعنی شتر بچه کلان


۲۵

باشد .
۷ـ در مالیکه برای تجارت خریده باشد و هنوز
قبض نکرده باشد .
۸ـ در مقدار دینیکه از طرف بنده خواسته میشود؛
و اگر از دین اضافه میشد و بنصاب میرسید؛
زکوة آن داده شود !
۹ـ در جامهای بدن که برای دفع سرما و گرما بآن محتاج
باشد ؛ و اگر اضافه بود قیمت کرده زکوة آن دا
ده شود .
۱۰ـ در مالیکه از مالک غائب شده باشد و غالب گمانش
چنان باشد که بدستم نمی آید ؛ و این چند


قسم هست :
١- مالیکه گم شده باشد و پس از سالها آنرا یافته
باشد .
٢- مالیکه در دریا غرق شده باشد و بعد از سالها آنرا کشد .
٣- مالیکه از و بغصب گرفته شده باشد و بر غصب کننده
شاهدان نداشته باشد .
٤- مالیکه آنرا در جائی دفن کرده باشد
و آنجای را فراموش کرده باشد
و بعد از سالها آنرا بیابد .
٥- دینیکه سالها مدیون منکر باشد و
و شاهدان نداشته باشد و بعد از ان

معافی


٢٧

باو برسد .
٦- مالیکه ازو بظلم گرفته شده باشد و
بعد از سالها باو برسد .
پس در همه اینچنین مالها زکوة آن سالھائیکہ
مال باو نرسیده بود لازم نیست
(در بیان کسانیکه زکوة بایشان داده میشود)
س :- بکدام اشخاص باید زکوة داده شود ؟
ج :- باین کسان زکوة داده شود!
١- فقیر؛ که مالک مال کم از نصاب باشد
٢- مسکین ؛ که چیزی ندارد .
٣- مدیونیکه زیاده از دین مالک نصاب نباشد


۲۸
۴ - پس ماندگان حاجیان و غازیان که خرچ نداشته
باشند.
۵ - مکاتب غلام یا کنیز که در فک رقبه بآنها اعانت
داده شود.
۶ - مسافر یکه چیزی نداشته باشد و از وطن خود
دور باشد با اگرچه در وطن خود مال داشته باشد .
دهنده زکوه مختارست که بهمه ایشان بقرر تقسیم
میدهد ؛ و یا یک صنف را میدهد؛ اما یکی را غنی
ساختن مکروه است.
بلکه مستحب در دادن زکوه اینست که اورا از سوال کردن
غنی سازد ؛ و لحاظ حال عیال و حاجت فقر ا را بکند .


در بیان کسانیکه دادن زکوة بایشان
جائز نیست
س :- بکدام اشخاص زکوة داده نشود؟
ج :- دادن زکوة باین اشخاص جائز نیست .
۱ - ذمی است، و غیر از زکوة دیگر صدقات جائز است
که باو داده شود .
۲ - غنیست ؛ که مالک نصاب باشد بهر نصابیکه
باشد گرفتن زکوة برای او حرام است .
۳ - غلام غنی را .
۴ - طفل غنی را .
۵ - پدر و پدر کلان ؛ و مادر و مادر کلان خود را .
یعنی شریکی مخ و آبای کتابے کہ خریده قبول کردند


٣٠
٦ـ اولاد و اولاد اولاد خود را .
٧ـ زن شوهر خود را ندهد و شوهر نیز بزن خود ندهد.
٨ـ به بنی هاشم ؛ یعنی سادات اولاد علی رض
و اولاد عباس و جعفر و عقیل ؛
و نیز اولاد حارث بن عبدالمطلب رضوان الله
علیهم اجمعین داده نشود .
٩ـ بآزاد شدگان بنی هاشم داده نشود .
١٠ـ مسجد بآن ساخته نشود .
١١ـ مرده کفن کرده نشود .
١٢ـ در دین مرده داده نشود .
١٣ـ غلام خریده نشود که باز او را آزاد کند .


(باب دوم در بیان روزۀ مبارک)
رمضان وغیره
س :- معنای روزه گرفتن چیست . و روزۀ ماه رمضان
چه حکم دارد فرض است یا چه واگر فرض است فرضیت
آن بچه ثابت است ؟
ج :- روزه گرفتن ماه رمضان مبارک فرض ؛
و رکن چهارم اسلام است که منکر آن کافر و تارک
بیعذر آن فاسق است .
و فرضیت آن بآیت: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ)
و اجماع امت ثابت است .
و آن از صبح صادق تا غروب آفتاب بنیّت دل


ترک کردن خوردن و آشامیدن و جماع است.
س: شروط روزه چند قسم است؟
ج: سه قسم است:
۱- شروط فرضیت است:
۲- شروط وجوب ادا است.
۳- شروط صحت ادا است.
شروط فرضیت روزه سه است:
۱- اسلام است: پس بر کافر فرض نیست.
۲- عقل است: پس بر دیوانه فرض نیست.
۳- بلوغ است: پس بر پسر و دخترک فرض نیست.
شروط وجوب ادا دو است:


۱- صحت است؛ پس ادا کردن آن بر مریض فرض
نیست .
۲- مقیم بودنست؛ پس اداء آن بر مسافر فرض نیست .
اما اگر برای مسافر روزه ضرر نمیرساند گرفتن
افضل است .
شروط صحت اداء سه است :
۱- وقت است؛ که از صبح صادق تا شام
میباشد .
۲- نیت است چنانچه مفصل بیان خواهد شد
۳- برای زنان پاکی است از حیض و نفاس .
رکن روزه نگاه داشتن نفس است از مفطرات


۲۴

یعنی از شکننده های روزه .
س : مستحبات روزه چند است ؟
ج :- سه است :
١- سحری خوردن است ؛
٢- در خوردن سحری تأخیر کردن است ؛
٣- در افطار تعجیل نمودن است .
س :- روزه چند قسم است ؟
ج :- اول شش قسم است :
١- فرض است ،
٢- واجب است ،
٣- نفل است .


۳۵
و هر یکی از فرض و واجب باز و و قسم است :
۱- آن فرض و واجب است که بزمان معین تعلق دارد
مثل ادا روزه رمضان ؛ و نذر معین .
۲- آن است که بر ذمه ثابت باشد و بزمان معین
تعلق ندارد !
مثل : قضائی روزه ماه رمضان و نذر غیر معین
و روزه کفاره است . پس آن روزه که بزمان معین
تعلق دارد با و نیز روزه نفل ؛ به نیت از شب
تا قبل از زوال صحیح میشود با
و نیز به نیت نفل و نیت مطلق روزه صحیح میشود .
و آن روزه ها یکه بزمان معین تعلق ندارند ؛ پس بغیر


نیست و تعیین از شب با صحیح نمیشوند.
س:- کدام چیز ها روزه را نمیشکناند؟
ج:- چیز های ذیل برای روزه ضرر ندارد:
١- خوردن، آشامیدن، جماع کردن بفراموشی.
٢- در آمدن غبار، مگس، پشه، دود در گلو؛
اگرچه روزه در یادش باشد.
و اگر دود را خود در گلو در آورد؛ هر دود یکه باشد
روزه او میشکند.
٣- خون کشیدن بت، رگ زند و یا حجامت کند.
٤- سرمه کردن چشم،
٥- چرب کردن سر،


۳۷

۶- بوسه دادن که بدون انزال باشد.
۷- احتلام یعینی جماع را خوابد دیدن وانزال نست
۸- بنظر و یا بفکر احتلام شدن،
۹- در آمدن آب درگوش ؛ واگر درگوش روغن
چکاند روزه میشکند.
۱۰- ازمیان دندانها چیزی کم از نخود فرو بردن؛
واگر بقدر نخود بود میشکند. میشکند
۱۱- بی اختیار قی آمدن ؛ واگر خود طلب قی کرد روزه
۱۲ چشیدن چیزی مثل نمک وغیره ؛ لکن روزه او مکروه میشود.
س:-کدام چیزها موجب تنها قضائی میباشند نه کفازه؟
ج :- این چیزهای ذیل روزه را میشکنند و قضائی


۳۸
آن لازم است نه کفارة .
۱ـ کشیدن چیزی در بینی ،
۲ـ چکانیدن روغن در گوش ،
۳ـ واپس گردانیدن قی ،
۴ـ طلب قی کردن و به پهلوی دهن قی آمدن ،
۵ـ حقنه کردن ، یعنی اماله ،
۶ـ دوا کردن زخم شکم که دوا تر باشد و به شکم برسد
۷ـ دوا کردن زخم سر است به دواء تر که دواء بمغز
سر برسد.
۸ـ فرو بردن چیزی است که بدن ازان نفع نگیرد
مثل : آهن ، کلوخ ، ریگ ، خستۀ خرما وغیره.


۳۹

۹- در آمدن قطره باران یا برف سهواً در گلو یا که خود آن
فرود رود .
۱۰- روزه نفل و یا قضائی را فاسد کردن *
۱۱- از زن بوسه گرفت و یا با او بازی دستی کرد و
انزال شد روزه می شکند قضائی آن لازم است
نه کفارت .
۱۲- بعد از خطاءاً افطار یا قصداً روزه را خوردن است
یعنی مضمضه کرد و خطاءاً از گلوی او آب فرو رفت
و گمان کرد که روزه من شکست و بعد از ان قصداً
خورد یا و یا در خواب آب خورد . و یا بگمان اینکه
* یعنی نفل بشروع لازم میگردد پس وقتیکه روزه نفل را فاسد کرد قضائی لازم است
و نیز چون قضائی را فاسد نمود عوض آن دیگر قضائی آرد .


۴۰

هنوز شب است سحری خورد؛ و حالانکه صبح بود: و یا بغرا
موشی چیزی خورد؛ و گمان نمود که روزه شکست و بعد از ان
قصد أ خورد ؛ درین هر سه صورت قضائی آن لازم است
نه کفارة .
۳- اگر زنی نیت روزه کرد و در میان روزه بی نماز
گردید یعنی حایضه و یا نفاسه شد ؛ روزه را بخورد
و همین روز را نیز قضائی آرد ؛ یعنی روزۀ این روز را
بگیرد !
س : چیز ها یکه موجب قضا و کفارت است کدام ؟
ج :- ۱- قصداً خوردن و آشامیدن چیزیست که صلاح
بدن در ان باشد.
بحذف


۴۱
۲- جماع کردن است با زن؛ اگرچه جماع کننده؛ و یا
بالغ باشد.
س:- کفاره روزه چیست؟
ج:- ۱- غلام آزاد کردنست؛ اگر توان داشت.
۲- یا دو ماه پیاپی روزه گرفتن است؛ اگر نتوانست.
۳- یا شصت مسکین را بهر یکی بقدرحصه صدقه فطر
طعام دادنست؛ اگر توان کفاره اول و دوم را
نداشت.
س:- در روزه فرض کدام چیزها برای روزه دار
مکروه است؛ و چه چیزها مکروه نیست؟
ج:- این چیزهای ذیل مکروه است.


۴۲

۱- بدون عذر چشیدن چیز هست ! و اگر عذر بود
که شوهر زن و یا بادار کنیز بدخوی بود آنگاه جایز اسست
که شور یا دیگر اشیا را بزبان بچشد ! تا کم نمک و یا
شور نشود .
۲- بدون عذر خائیدن چیزهست ! و اگر عذر بود
چنانچه بحضور روزه دار کسی نبود که نان یا گوشت
را برای طفل بخاید ! و حالانکه از خائیدن آن
ناچاری بود ! جایز است که بخاید .
۳- خائیدن ساجق هست .
۴- بوسه کردن هست ! اگر بیم جماع و یا منی خارج
شدن بود . و اگر از جماع و منی خارج شدن در امن


۴۳

بود بوسه کردن جائز نیست .
۵ - مباشرة فاحش است ؛ یعنی که مرد و زن برهنه
باشند و اندام نهانی مرد ؛ باندام نهانی زن
دکه بخورد ؛ روزه را مکروه میکند .

این چیز ها مکروه نیست :
۱- سرمه کشیدن بچشم ،
۲- مسواک زدن ؛ اگر چه مسواک تر باشد .
۳- شاخک چسپاندن ،
۴- خود را بکالای تر پیچاندن ؛ برای سردی .
۵ - بدون وضو ؛ و غسل ؛ دهن و بینی شستن ،
برای سردی غسل کردن .

مهر الدین ماشین کار


۴۶
س:— روزه خوردن برای کدام اشخاص جایز است؟
ج:— ۱— مسافر است، خواه خوف ضرر دارد یا نه.
۲— زن حامله است، بشرط گمان ہلاک نفس و یا ولد
۳— زن شیردهنده است! اگر بغالب گمان یا
بقرار کدام علامه و یا تجربه و یا خبر طبیب حاذق
برای این ہرد و خوف ہلاک نفس و یا ولد بود.
۴— مریض است که مرضش بروزه زیاده شود بتجربه
یا بقول طبیب حاذق.
۵— شیخ فانی است که طاقت روزه گرفتن را در روزهای
کوتاه نیز نداشته باشد.
پس مسافر و مریض وزن حامله و شیر دهنده که
کتابت امیر الدین و شین گپ[؟]


۴۵
عذر خلاص شدند روزه را بدون فدیه دادن
قضائی آرند؛ و در قضائی پیاپی روزه گرفتن لازم نیست،
و شیخ فانی فدیه بدهد !
س :- فدیه چیست ؟
ج :- برای هر روز روزه بقدر صدقۀ فطر فدیه دادن
واجب است :
( مسائل متعلقۀ روزه )
۱- اگر مسافر و مریض در سفر و مرض مردند برای شان
فدیه لازم نیست .
۲- اگر مسافر مقیم گردید و مریض جور شد و بعد ان
صدقۀ فطر: خوراکم یک چارک گندم و یا آرد است. و یا هم با وکم نیم
سیر جو و یا کشمش است.
صحت یافتن و مقیم کا


۴۶

مردند بقدر اقامت و صحت خودها وصیت کنند؛ که
وارث شان فدیه بدهند !
۳- اگر تا دیگر رمضان قضائی را نگرفتند و دیگر رمضان
رسید همین رمضان را روزه بگیرند و بعد از ان
قضائی آرند و فدیه نیست .
۴- اگر دختر در نصف روز جوان شد و یا زن کافره
مسلمان گشت ؛ باقی روز را چیزی نخورد و قضائی
آنروز برای شان لازم نیست . در ایام آینده روز
بگیرند.
اگر کسی ماه رمضان را دید و گواهی او قبول نشد خوشها
روزه بگیرد !

[Margin text:]
مصه [؟] المرتین ما بخش الله [؟]


۴۷

۶ـ اگر در آسمان ابر و غبار بود در دیدن ماه رمضان گواهی یک مرد عادل کافیست و برای عیدین شاهدی دو مرد و یا یک مرد و دو زن ضرورت است.
۷ـ اگر در آسمان علت نبود بلکه صاف بود گواهی جماعتیکه اجتماع ایشان عادة بکذب محال باشد کفایت میکند.
در پنج روز روزه گرفتن منع است:
۱ـ دو عید،
۲ـ سه روزه ایام تشریق (یعنی ۱۱ و ۱۲ و ۱۳) ذی الحجة پس اگر کسی روزه عید را برخود نذر کرد آنرا بخورد و باز قضائی آرد!


۴۸
۹- ماه رمضان بدیدن ہلال و یا شدن سی
روز شعبان ثابت می شود.
س:- صدقه فطر چیست و بر کدام زن واجب میشو[؟]
ج:- صدقه فطر واجب است او بر هر زنیکه قرضا
نباشد و مالک مقدار هفتاد روپیه کابلی باشد از
هر چیزیکہ لازم میگردد و مقدار یک جو کم یک چارک گندم یا آرد و یا دو مقدار گندم
و یا خرما و کشمش بدهد! و اگر نقدی میداد از
روی قیمت این چیزها ادا کند یعنی دو کم یک چا
گندم و یا نیمپا و کم نیم سیر جو یکی ازین هر دو را
قیمت گذ[؟] قیمت آنرا ادا نماید!
س:- قربانی چیست؟


۴۹

ج :- قربانی واجب است : و آن در روز دهم ذی الحجه خالصاً لله
تعالی حیوانی را ذبح کردن است که نوع و عمر آن مذکور میگردد :
و اگر روز اول نشد تا دوم و سوم آن نیز جائز است : اما روز
اول بهتر است .
س :- شروط واجب شدن قربانی کدام است ؟
ج :- ۱- اسلام است : پس بر کافر واجب نیست .
۲- حریت است : پس بر غلام و کنیز نیست .
۳- اقامت است بهر جا که مقیم باشد اگرچه ده و بیابان باشد
پس بر مسافر نیست .
۴- غنی بودن است : یعنی بر کسیکه زکوة یا صدقة فطر
لازم است بر آن کس قربانی نیز واجب است .


۵۰
و صدقة فطر برانکسی واجب است که مالک مقدار نصاب باشد از هرما لیکه
باشد چنانچه در زکوة گذشت؛ لیکن در نصابیکه بران صدقۀ فطر و قر با نی
واجب است گذشتن سال و نما یعنی زیاده شدن مال لازم نیست
شتایک در نصاب زکوة شرط است .
س : بکدام حیوان جائز است که قربانی شود ؟
ج : ۱- گوسفند و بزاست؛ یکساله یا کلان و این دو هر یک خاص از یکنفر
جائز است و از گوسفند شش یا هفت ماهه که مثل یک سالۀ کلان
باشد هم جائز میگردد .
۲ : گاو یا گاومیش است دوساله .
۳ : شتر است پنج ساله؛ این هر سه از یک نفر تا هفت نفر جائز اس
که قربانی کنند؛ اما نیت همه قربانی باشد و اگر نیت یکی
خلیفه شر عالم چر ، جنات ۵۱


۵۱
از ایشان گوشت خوردن بودن قربانی ، قربانی بهمه نمیشود.
س: عیب هائیکه مانع قربانی میباشند کدام است؟
ج: ۱- کوری هر دو چشم ،
۲- کوری یکچشم است ،
۳- کم بینی چشم است که اثر دید آن رفته باشد .
۴- لنگ است ؛ که تا جای ذبح رفته نتواند .
۵- بسیاری لاغری است ؛ که مغز استخوان آن
رفته باشد .
۶- مریض است که مرض آن آشکارا بود .
۷- گوش بریده است ،
۸- دم بریده است ،


۵۲

۹- اکثر یک گوش و یا اکثر دم بریده ست. در
حد اکثر اختلاف ست احوط این ست که سوم حصه اکثرت
جائز نمیشود.
۱۰- پستان او بریده یا خشک باشد که چوچه خود را
شیر داده نتواند.
۱۱- بز یکه نیم پستان نداشته باشد.
۱۲- از بیدندانی علف خورده نتواند.
۱۳- بینی آن بریده باشد.
۱۴- خنثی ست یعنی نر ماده باشد.
۱۵- دیوانه باشد که نچرد.
س : مستحبات قربانی کدام ست ؟

خلیفه قنبر رقم جلالپوری


۵۳
ج :- ۱- در شهر بعد از خطبهٴ عید؛ و در ده بعد از طلوع آفتاب قربانی
کردن است .
۲- در روز نه در شب قربانی کردن است .
۳- قربانی فربه و نیکو و کلان باشد ؛ اما در گوسفند و بز
نر و خصی بهتر است و در گاو و شتر، ماده بهتر است
۴- آلهٴ ذبح را میدانست خود ذبح کند ؛ و اگر نمیدانست
دیگر یرا بفرماید که ذبح نماید، و خود نیز حاضر باشد
و این دعا را بخواند ! .
(اِنَّ صَلَاتِیْ وَنُسُکِیْ وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِیْ لِلّٰهِ رَبِّ
الْعٰلَمِیْنَ. لَا شَرِیْکَ لَهٗ )
۵- چند روز پیشتر آنرا جای بند و خوب نگاه کردن است .


۵۴

۶ - تا جای ذبح آرام و بقرار می بردن است .
۷ - از گوشت قربانی خود او خوردن و دیگرانرا خورانید
است . در گوشت قربانی یک حصه را صدقه کند ! و یک حصه را
بدوســــــتان و اقرباء خود بخوراند! و یک حصه را خود
نگهدارد .
س :- مکروهات قـــــــربانی کدام است ؟
ج :- ۱- نفع گرفتن است از حیوانیکه برای قربانی معین شد
مثل : دوشــــــیدن ، سوار شدن ، کار کردن ، پشم
گرفتن آن .
۲ - قبل از سرد شدن پوست کردن است .
۳ - ذبح کردن آن است بالای یهودی یا نصرانی .

عبدالحق


۵۵

م - قربانی کردنست در شب ؛
اگر سه روز گذشت و قربانی را ذبح نکرد ؛ وحیوان
برای آن معین شده بود ؛ آنرا زنده صدقه
کند ! واگر معین نشده بود ؛ قیمت گوسفندیکه
برای قربانی جائز باشد خیرات کرده شود!
س : پوست قربانی را چه باید کرد ؟
ج : پوست آنرا چیز یبسازد که بکار آید و نفع آن چند
مدت باقی ماند مثل غربال و یا انبان و یا دلو
چاه و یا مشک و یا سفره نان ؛
و یا خود پوست را خیرات کند ! و یا بچیزی
تبدیل نماید که آن چیز مدتی باقی باند ! نه


۵۶

بچیزیکه زود ضایع شود؛ مثل خوردنی و آشامیدنی.
و به نقد فروخته نشود؛ و مزد ذابح و پوست کننده و
شق کننده ، از اجزاء قربانی داده نشود.
س:- فائدهٔ قربانی چیست؟
ج:- فائدهٔ آن از عهدهٔ وجوبی برآمدن؛ و در عقبی ثواب جزیل یافتن است؛
چنانچه منقولست: که ثواب یک درم قربانی از هزار درم دیگر افزون تر است؛
و در حدیث شریف ورود یافته: که اول قطرهٔ
خونیکه از قربانی بریزد جمیع گناهان گذشتهٔ
قربانی کننده آمرزیده می شود و نیز فائدهٔ بزرگ
یادگار قربانی حضرت ابراهیم علیه السلام است
برای هر مسلمان تا عبرت گیرد که هرگاه حضرت عبدالحق (marginalia)


۵۷

ابراهیم علیه السلام را حکم قربانی حضرت اسمعیل علیه السلام شد
عزم قربانی پسر خود تعمیل حکم الهی نمود ما هم لازم که تعمیل احکام
الهی از قربانی جان خود و اولاد خود دریغ نداریم .

باب سوم در بیان حج
س؛ حج چیست ؟ و شروط فرضیت آن چند و کدام است ؟
ج ؛ حج از ارکان اسلام رکن پنجم است ؛ و در عمر یکبار فرض است
؛ و بعد از فرض شدن که چند سال بدون عذر شرعی تاخیر
نمود اندیشه گناه است و اگر فوت شد و حج ادا نکرد گناه کار شد
و آن در زمان مخصوص فعل مخصوص طواف کعبه و استادن
بر عرفات است که تفصیل آن می آید .
و شروط فرضیت آن هشت است :

نطفه شیر و شکر


۵۸

۱- اسلامست، پس بر کافر فرض نیست.
۲- حریت ست، پس بر غلام و کنیز فرض نیست.
۳- بلوغ ست بر طفل و دختر که نابالغ فرض نیست
۴- عقل ست، پس بر دیوانه فرض نیست.
۵- صحت بدن ست، پس بر کور و لنگ، پای
مانده، و افلیج زده، و پیر کلان سال که در سواری خود را
گرفته نتواند فرض نیست.
۶- قدرت بر توشه راه و سواری استکه خرچ راه رفتن
و آمدن را داشته باشد.
۷- امن راه ست، یعنی در وقت برآمدن از خانه، تا
دران سلامتی باشد.


۵۹

۸ - بودن شوهر و یا دیگر محرم عاقل بالغ مسلمان صالح
غیر فاسق است ؛ اگر مکه معظمه مسافت سه روزه بود
و اگر کم بود، بودن شان شرط نیست؛ و شرط است که
در عدت نکاح کسی نباشد ،
و نفقه آن محرمیکه با او میرود بر زن است .
س :- فرض های حج کدام است ؟
ج :- سه است که بترک آنها حج باطل میشود .
۱ - احرام است .
۲ - بعرفات ایستاده شدن است ،
۳ - چهار گردش از هفت گردش طواف زیارت است
که در روز های عید قربان ؛ هفت گردش کرده میشود


٦٠

شریف میگردد . وتفصیل آن می آید .
س :— واجبات حج کدام است ؟
ج :— بقرار ذیل است :
١— در مزدلفه استادن است ؛ اگرچه یکساعت باشد .
٢— در میان صفا و مروه سعی کردن است ،
٣— زدن جمرها است ،
٤— برای مردم بیرون میقاتها طواف صدر است ،
٥— نوکهای موی سر را قدرے کوتاه کردن است ،
٦— از خود میقات بشروع احرام کردن است ،
٧— بعرفات ، تا وقت شام استاده شدن است .
٨— برای قارن و متمتع ذبح کردن هدی است .
حصه دوم


٦١

٩- طواف را از حجر اسود شروع کردن سنت ،
١٠- در طواف از طرف راست شروع نمودن سنت ،
١١- اگر عذر نداشت، طواف را پیاده بپای خود کردن سنت،
١٢- با وضوء طواف کردن سنت .
١٣- در طواف ستر عورت سنت .
١٤- ابتدا سعی از صفا شروع کردن سنت ،
١٥- در سعی میان صفا و مروه پیاده رفتن سنت ، اگر عذر نداشت.
١٦- در هر هفتم گردش طواف با دو رکعت نماز خواندن
است .

اگر چه ستر عورت بنفسه فرض است ، لکن فائده آن در ذکر واجبات برای این است
که اگر اکثر از ربع عضو او برهنه شود دم لازم میشود .


۶۲
۱۷- در روز عید میان زدن جمره و ذبح کردن و موی
سرکوتاه کردن لحاظ ترتیب نمودنست .
۱۸- فعل طواف زیارت را در روزهای عید
قربان کردنست ،
۱۹- بر بیرون حطیم طواف نمودنست ،
۲۰- کوتاه کردن موی سر را به حرم شریف و روزهای
عید قربان مختص و معین نمودن است .
پس درین واجبات اگر بـعذر یکی را ترک کرد
بر ذمه حاجی یکدم لازم میشود که تفصیل آن در کتابهای
دراز مذکور است .
س : سنتهای حج کدام است ؟


۶۳

ج :- بسیارست ؛ و ترک آنها دم لازم نمیشود لیکن بخوا
نکردا بد کرد . و درین مختصر پنج آنها ذکر کرده
شود:
۱- خود را بعصو نگاه داشتن است ،
۲- از مکروه تنزیهی زبان خود را نگاه داشتن است
۳- از پدر و مادر و قرضدار و ضامن اجازت
و رخصت خواستن است.
۴- در وقت برآمدن خود چیزی صدقه کردن سنت است
۵- در روز پنجشنبه و یا دوشنبه و یا جمعه روان
شدن است.


۶۴

بسم الله الرحمن الرحیم
(سوره فیل)
(۱)- اسم سوره: نام این سوره، سورۀ فیل است
چراکه الله تعالی در آن قصه صاحبان فیل را ذکر
کرده است که از عجائبات قدرت خداوندی است
(۲)- شان نزول آن: این است که ابرهة بن
صباح که از طرف نجاشی پادشاه حبشه، نایب
الحکومۀ یمن بود در صنعاء یمن کنیسه ساخت
بسیار عالی که همه در و دیوارش به زر و جواهر مطلا
و مرصع بود و آنرا (قلیس) نام کرد که بعد ازین
اهل یمن بزیارت کعبه نروند بعوض آن بزیارت
قلیس را کنند و از دیگر اطراف نیز کسی که بزیارت

غلطه گیرو جاکر


۶۵

آن بیاید از اینطرف هدایا و تحفه با خواهد گرفت مردم
عرب که این سخن را شنیدند برای شان دشوار
میگذشت شخصی (زهیر) نام بن بدر از بنی کنانه به
بهانهٔ زیارت قلیس آمده در آنجا مقیم گشت با شبی
اجازت حاصل کرده درون قلیس بماند در تاریکی
شب پلیدی کرده بدیوار های آن بمالید و گریخت
این خبر به ابرهه رسید که مرد عربی چنین کرده است
ابرهه سوگند خورد که کعبه را خراب کنم و با لشکر بسیار
و دوازده فیل روانهٔ مکه معظمه شد و از نیّکار خود
نجاشی را اطلاع داد چون بمکه رسید میان فیلان
فیلی بود بسیار کلان (محمود) نام که دیگران تابع او


۶۶

بودند چون آنرا حکم پیش رفتن میداد نمیرفت و بخوابید
الغرض الله تعالی مرغانی فرستاد که نزد هر یکی سه دانه
سنگ ریزه از عدس کلان و از نخود خورد تر بود
بهریکی از نفری ابرهه یک سنگریزه می انداختند
تا اکثریه هلاک شدند؛ و بعضی اگر ماندند بهر جانب گشته
شدند و خود ابرهه و یا وزیرش (ابویگسوم) نزد نجاش[ی]
رفت تا واقعه را بیان کند یک مرغ بالای سر او
میرفت و او ناخبر بود چون نزد نجاشی رسید و قصه را
تمام کرد نجاشی پرسید که چگونه مرغان بودند که چنین کردند
ناگاه ابرهه و یا وزیرش طرف بالا نظر انداخت مرغکی دید گفت یکی این است و فوراً
سنگ انداخت به حضور نجاشی او را هلاک ساخت الله تعالی این قصه را

امیر قمر چاپخانه


برای رسول الله صلی الله علیه وسلم بذریعه این سوره
بیان نمود.
محل نزولش مکه معظمه است.
(۳) حاصل مضمون اصلی آن این است : که الله تعالی
رسول الله صلی الله علیه وسلم را میگوید که صاحبان
فیل را ندیدی که چون حیله ساخته بودند تا خانه
کعبه را خراب کنند مکر ایشانرا تباه
گردانیدم و همه را بذریعه مرغان سنگریزها
می انداختند هلاک ساختم.
(۴) ترجمه لغات (۱) : کید: فریب و حیله ،
(۲): تضلیل : تباهی ،


(۳) :- ارسال : فرستادن
(۴) :- ابابیل : گروه گروه ،
(۵) :- رمی : انداختن ،
(۶) :- سجیل : معرب سنگ گل ،
(۷) :- عصف : گیاه .
(۵) - تفسیر:- اَلَمْ تَرَ : آیا ندیدی ای محمد صلی الله
علیه وسلم كَيْفَ فَعَلَ : که چگونه کار کرد. رَبُّكَ
پروردگار تو . بِاَصْحَابِ الْفِيْلِ ط : به صاحبان فیل
که ابرهه و فوج او بود یعنی آن خبر بتو نرسید
اَلَمْ يَجْعَلْ : آیا نگردانید . كَيْدَ هُمْ : مکر ایشانرا
که در ممانعت زیارت کعبه و برای خرابی آن کرده


بودند فی تضلیل: در ضیاع و تباهی یعنی آیا حیله ایشانرا
ضایع و تباه نگردانیدم و باطل نساختم بلکه ساختم و ارسل
و فرستاد پروردگار تو . علیهم: بر ایشان طیراً
مرغان . ابابیل: گروه گروه یعنی فوجی بعد از
فوجی . ترمیهم: میزدند آن مرغان ایشانرا .
بحجارة: بسنگها . من سجیل: از جنس سنگ
و گل؛ یعنی گلیکہ مثل سنگ سخت شده باشد فجعلهم
پس گردانید ایشانرا . کعصف ماکول: مانند گیاه خورد
شدہ یعنی مثلیکہ گیاه را دواب بخورند و ناچیز بر زمین
هموار شود همچنان آن لشکریان بروی زمین ناچیز شدند
(۶) :- نتیجه - یعنی مطلب و نتیجه این شد لازم که کسی


هتک حرمت دین و شریعت و چیزها یکه از روی
دین معظم و متبرک اند نکند تا در دنیا و عقبی رسوا و ہلاک
نگردد و موجب قهر و غضب پروردگار نشود.

بسم الله الرحمن الرحیم
(سورة قریش)

(۱) ۔ اسم سورہ: نام این سوره قریش است چراکه
الله تعالیٰ احسان خود را با قریش ذکر کرده است
تا شکر احسان او تعالیٰ کند و برای هر مسلمان لازم است
که به احسانات الهی شکر کنند .

(۲) ۔ شان نزول: چون الله تعالیٰ قریش را
که اولاد نصر بن کنانه جد سیزدهم رسول الله


۷۱

صلی اللہ علیہ وسلم میباشد بسبب مجاورة کعبہ این
عزت دادہ بود بہر جائی میرفتند مردمان ایشانرا
نذر و نیاز و مہمانی ہا میدادند و رؤسا و و غیرہ مردم
یمن و شام ایشانرا معزز و مکرم میدانستند تا حدیکہ
از اموال تجارتی ایشان باج نمیگرفتند و قطاع الطریق
و دزدان ایشانرا چیزی نمیگفتند لہذا از جہت عبوت
وطن شان قبیله دو سفر اختیار کردہ بودند کہ بستان
سوی یمن میرفتند ؛ و تموز و گرماسوی شام رحلت
میکردند و معیشت خود را بخوبی وجہ مینمودند ؛ لہذا
اللہ تعالی این سورہ را فرستاد که اگر از جهت دیگر
نعمتہا اینخانہ را نمیرستند صرفا زجہۃ این نعمت


۷۲
که براتی ایشان که بسبب مجاوره این خانه
حاصل است آنرا بپرستند !
(۳) - حاصل مضمون اصلی آن اینست ! که الله تعالی
منت نعمت های خود را بر قریش که درین دو سفر
زمستان و تموز داده بود یاد میکند که پروردگا
و صاحب اینخانه را که ایشانرا در این دو سفر
طعام میدهد و از خوف و بیم در امن ساخت میست
بپرستند امحل نزولش مکه معظمه است .
(۴) ترجمه لغات : (۱) الف = خو گرفتن .
(۲) - رحلة = کوچیدن .
(۳) - شتاء = زمستان .


۷۳

(۴) صيف : - تموز .
(۵) جوع :- گرسنه گی .
(۶) خوف : - بیم .
(۵) تفسير :- لإِيْلَافِ قُرَيْشٍ : از جهته الفت
گرفتن قريش . إِيْلَافِهِمْ : خو گرفتن ايشان.
رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ : يا كوچيدن وسفر
كردن زمستان و تابستان . فَلْيَعْبُدُوا :
پس بپرستند ، رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ : پروردگار
اينخانه را كه كعبه و قبله مسلمانان است . الَّذِي :
آن پروردگارى . أَطْعَمَهُمْ : كه طعام داد
ايشانرا بسبب اين دو سفر . مِنْ جُوعٍ : از


۷۴

گرسنه گی سخت . وَآمَنَهُمْ : وایمن گردانید
ایشانرا بجهت اینخانه مِنْ خَوْفٍ : از ترس صاحبان
فیل و دزدان و قطاع الطریق در آن و سفر
و از بیم قتل و غارت در حرم و جوار کعبه .
(۶) - نتیجه این شد که آدمی باید شکر نعمتهائیکه پروردگار
با و عطا فرموده بکند تا باقی و زاید شوند و کفران
نعمت را نکند که موجب زوال نعمت
و عدم رضای منعم میگردد .
بسم الله الرحمن الرحیم
سوره ماعون
(۱) - اسم سوره : نام اینسوره : سوره ماعون است


۷۵

چرا که الله تعالی در آن منع ماعون را مثل ترک نماز ذکر
کرده است.

(۱) شان نزول انیست که اول این سوره در حق
ابو جهل نازل کشته که بروز جزا اعتقاد نداشت
و چون وصی یتیم میشد حق او را نمیداد چنانچه روزی
یتیمیکه ابوجهل وصی او بود برهنه نزدش آمد واز
مال خود چیزی خواست تا برای خود پوشاک
بسازد با آن یتیم بدرشتی جواب داد و ناامید
ساخت اکابر قریش از جهت استهزا یتیم را
نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم فرستادند چون در آن محال اسدیگر
نبود که محل را رد کند آندا در بخانه همراه او نزد ابوجهل رفت


و مال او را گرفت اکابر قریش ابو جهل را سر زنش کرد
که آیا مسلمان شد؟! و گفت نی لیکن بهرد و جانش
و حربه برهنه دیدم ترسیدم که اگر مال را ندهم مرا
خواهد بود با و آخرین سوره در حق منافقین که فرضیت
نماز را معتقد نبودند و زکوة نمیدادند ؛ الله تعالی از
حال ایشان رسول الله صلی الله علیه وسلم را خبر
داد.
(۲) - حاصل مضمون اصلی آن این است که الله
تعالی رسول الله صلی الله علیه وسلم را میگوید
که آیا دیدی و شناختی آن کسی را که روز جزا
را دروغ میداند لہذا یتیم را بدرشتی میراند


و طعام نمیدهد و نه دیگر یرا بطعام دادن ترغیب میکند
و عذاب است منافقین را اگر بخوانند به ریا میخوانند و
زکوۃ نمیدهند .
(۴) ترجمه لغات (۱) تکذیب :- دروغ گو ساختن
و انکار کردن چیز یرا .
(۲) - دع :- بفتح دال و تشدید
عین دفع کردن و راندن .
(۳) - تحضیض :- بر انگیختن و ترغیب
دادن .
(۴) - سہو :- فراموش کردن و
غافل شدن .


۷۸

(۵) - ماعون :- ما یحتاج خانه مثل آب و
آتش و غیره آلات کار .
(۵) تفسیر :- اَرَاَیتَ : آیا دیدی و شناختی
ای محمد صلی الله علیه وسلم اَلَّذِي : آن
کسی را يُكَذِّبُ بِالدِّینِ ! : که انکار میکند
از روز جزا که آن ابو جهل است ؛ و اگر نشناختی
او را فَذَ الِكَ الَّذِي پس او آن کسی ست
يَدُعُّ الْيَتِيْمَ : که بدرشتی میراند یتیم را . وَلاَ
يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ! : و برنمی انگیزاند
دیگریرا بطعام دادن مسکین یعنی چنین بخیل ست
که نه خود میدهد و نه دیگر یرا به طعام دادن ترغیب میدهد


۷۹

میدهد فَوَيْلٌ: پس وای ست لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ:
مر آن نمازگذارانرا. هُمْ: که ایشان عَنْ صَلَاتِهِمْ
از نمازهای خود ها. سَاهُونَ: غافل اند یعنی
نمیخوانند و اگر بخوانند به بی التفاتی و بیباکی میخوانند که
کار منافقانست، الَّذِينَ: آنانکه. هُمْ: ایشان
يُرَاءُونَ: ریا میکنند یعنی نماز نمیخوانند و اگر بخوانند
بحضور مردم برای نشان دادن میخوانند. وَيَمْنَعُونَ:
و منع میکنند و نمیدهند. الْمَاعُونَ: مایحتاج خانه را
مثل آب و نمک و آتش و یا بیل و کلند و دیگ
و کاسه و غیره را و یا مراد از ماعون زکوه است
که منافقین نمیدادند.


۸۰

(۶) - نتیجه مطلب این شد که مسلمانان باید عقیده
خود را استوار داشته باشد و بر مساکین و
ضعیفان خصوصاً یتیمان که غیر از جناب الهی فریا
رسی ندارند ترحم کند و نماز خود را با خلاص و آداب
ادا نماید و در اعمال ریا نکند و حقی که از روی
شرع و یا بقرار مروت لازم الاداء باشد
ادا نماید تا موجب عذاب نگردد.
بسم الله الرحمن الرحیم
سورة کوثر
(۱) - اسم سوره نام این سوره سورة کوثر است
چرا که در ان کوثر ذکر است که بر بزرگی رسول الله (ص)


۸۱

دلالت میکند بروز قیامت .
«۲» شان نزول بسبب نزولش این بود که چون
قاسم پسر رسول الله صلی الله علیه وسلم فوت
گردید. عاص بن وایل سهی گفت : که محمدصلی الله
علیه وسلم ابتر شد یعنی نسل او منقطع گشت الله
تعالی برای تسلای رسول الله صلی الله علیه
وسلم این سوره را فرستاد که دشمن تو ابتر است
نه تو چرا کسی را که خیر دنیا و آخرت داده شده
باشد ابتر نمیباشد .
محل نزولش مکه معظمه است .
«۳» حاصل مضمون اجمالی آیه این است : که چون همه


٨۴

کثیر دنیا و آخرت را بتو دادم پس در شکر این نعمت نماز
بخوان و قربانی بکن دشمن تو دم بریده یعنی بی فرزند
و بی خیر است .

(۴) - ترجمه لغات: (۱) - اعطا و دادن .
(۲) - کوثر: خیر بسیار و یا جوی است در بهشت.
(۳) - نحر: ذبح کردن اشتر.
(۴) - شانی: دشمن .
(۵) - ابتر: دم بریده.

(۵) - تفسیر: اِنّا اَعْطَینَاکَ : بدرستی که ما دادیم ترا
ای محمد صلی الله علیه وسلم . اَلکَوثَرَ : خیر بسیار
را که از انجمله جوی است در بهشت که آب آن از عسل


۸۳

شیرین تر و از شیر و برف سفید تر و از مشک خوشبو تر
و از مسکه نرمتر میباشد دو کنار آن اندر بر جد و ظروف آبخوری
آن از نقره است . فَصَلِّ : پس نماز گذار ! لِرَبِّکَ
برای پروردگار خود یعنی برای شکر این نعمت مکه پرور
ترا داده است و دیگر انداوه ونخرا بد داد پس نمار
بخوان! وَانحَرْ: و اشتر قربانی کن! برای وی
اِنَّ شَانِئَکَ : بتحقیق که دشمن تو ، هُوَ الْأَبْتَرُ:
اوست دم بریده یعنی ذکر خیر او نماند و کسی او را یاد کند
واگر یاد کند به نفرین یاد نماید .
( ۶ ) ـ نتیجه : مقصد و نتیجه این شد که مسلمان ! بنده گی
دوستان خدارا شعار خود سازد تا دشمنی


۸۴
و بدخواهی دوستان خدا احتیاط و اجتناب نماید!
و در شکر نعمتهای او تعالی جان و مال باذل و قرآنی
کند . تا از خیر دنیا و عقبی دور نماند و موجب نفرین
نشود . بسم الله الرحمن الرحیم
سورة کافرون
(۱) - اسم سوره : - نام این سوره سوره کافرونست
چرا که گفتگوی با کافران واقع شده .
(۲) - شان نزول : سبب نزولش این بود که
ولید بن مغیره و ابو جهل و عاص بن وایل و امیه
بن خلف و اسود بن عبد یغوث قریش برای
رسول الله صلی الله علیه و سلم خبر فرستادند که


۸۵

یک سال متابعت دین ما را بکن و خدایان ما را بپرست!
یکسال ما متابعت دین ترا میکنیم و خدای می پرستیم!
رسول الله جواب داد: معاذ الله که با خدای تعالی
شرک کنم و بعد ازان این سوره نازل گشت.
محل نزولش مکه معظمه است.
(۳) - حاصل مضمون اصلی آن همین است: که الله تعالی
رسول الله صلی الله علیه وسلم را میفرماید که
کفار را بگوی، که من نمی پرستم و نخواهم پرستید
خدایان شما را و نه شما می پرستید و نخواهید پرستید
خدای مرا شما بر دین خود من بر دین خودم .
(۴) ترجمه لغات:- (۱) - عبادت: اطاعت کردن.


٨٦

(٥) - تفسیر : - قُل : بگو ای محمد (صلی الله علیه و سلم)
يَا اَيُّها الْكَافِرُونَ : ای کافران مراد آن
کافرانند که موت شان بکفر بود. لَا اَعْبُدُ :
نمی پرستم در آینده . مَا تَعْبُدُونَ : آنچه
شما می پرستید که بتان اند چرا که شایان پرستش
نیستند. وَلَا اَنْتُمْ : و نه شما اید عَابِدُونَ
پرستنده گان در آینده . مَا أَعْبُدُ : آن خدا
که من میپرستم . وَلَا أَنَا عَابِدٌ : و نه من پرستند
بودم در زمان گذشته . مَا عَبَدتُّمْ : آنچه
شما می پرستید یعنی در زمان جاهلیت بت را
نپرستیدم حالا چگونه این امید میکنید. وَلَا اَنْتُمْ


٨٧

و نه شما اید . عَابِدُونَ : پرستندگان در هیچوقت
چونکه الله تعالی عالم بود که ایمان نمی آرند بلکه بکفر
می میرند . ما اعبُدُ آنرا که من میپرستم که پروردگام
یگانه است . لکُم : مرشما راست . دِینُکُم : دین شما
که شرک است . ولی : و مراست دِینِ : دین من
که توحید است .

( ۶ ) نتیجه : مقصد اصلی این شد که مسلمان از
کفر و طغیان و کارهای منهیّه دور و بی زار باشد
تا موحد حقیقی و عابد با خلاص گفت شود .


۸۸
بسم الله الرحمن الرحیم
سورة النصر
(۱) - اسم سوره : نام این سوره سوره نصر است
چرا که الله تعالی آمدن آنرا ذکر کرده است.
(۲) - شان نزولش : چون در سوره مقدم رسول
صلی الله علیه وسلم را فرموده شده بود که هرگز تو
به دین خود است درین سوره بشارت فتح و
نصرة داده شد
محل نزولش مدینه منوره است.
(۳) - اصل مضمون و حاصلش اینست، که الله
تعالی برای رسول الله صلی الله علیه وسلم میفرما


۸۹
که چون نصرت و فتح مکه و دیگر قبائل عرب آمد
و مردمانرا دیدی که گروه گروه در دین من داخل شدند
پس تسبیح و تحمید بگوی و طلب مغفرت بکن !
(۴) - ترجمه لغات (۱) نصر: یاری کردن .
(۲) - فوج : گروه .
(۳) - تسبیح : تنزیه ، یعنی دور و پاک
دانستن پروردگار از چیزیکه
لایق او نیست .
(۴) - استغفار : طلب مغفرت .
(۵) - توّاب : بسیار قبول کننده توبه
(۵) - تفسیر - اِذَا جَاءَ : چون بیاید نَصْرُ اللهِ


ياری کردن خدای تعالی ترا بر دشمنان تو. وَالْفَتْحُ
فتح مکه و دیگر قبایل عرب وَرَأَيْتَ النَّاسَ: وبيني
تو مردمانزا یعنی قبیله های عرب را از یمن و هوازن و
طایف و غیره. يَدْخُلُونَ : داخل میشوند. فِي
دِينِ اللهِ : در دین خدای تعالی که اسلام است.
أَفْوَاجًا: گروه گروه یعنی اگرچه قبل از فتح مکه
یک یک یا دو دو داخل میشدند اما بعد ازان
گروه گروه وقبیله قبیله داخل خواهند شد.
فَسَبِّحْ : پس بپاکی یاد کن ! بِحَمْدِ رَبِّكَ : با ستایش
پروردگار خود را ، یعنی اولاً از صفاتیکه لایق خدای
نیستند او تعالی را پاک و دور دارد باز صفات لایق

رحمت الله


۹۱

خدائی را ثابت گردان. وَاسْتَغْفِرْهُ : و طلب
آمرزش کن ازو : اِنَّه : بدرستی وی. کان
بوده است و خواهد بود. توَّاباً : بسیار قبول کننده
تو بہ بندگان لہذا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم
بعد از نزول این سورہ این کلمات : سُبْحَانَ اللّٰهِ
وَبِحَمْدِهِ اسْتَغْفِرُ اللّٰهَ وَأَتُوْبُ اِلَيْهِ را
بسیار میخواند .

(۶) - نتیجہ : یعنی مقصود و نتیجه این شد کہ چون کسی را
نعمتی حاصل شد بمقابل آن حمد و شکر لازم است
و چون بکمال رسید و مقاصد حاصل گردید طلب
مغفرت کند مبادا کہ لذت جاه و غرور


۹۲

حاصل شده باشد .
بسم الله الرحمن الرحیم
سورة تبت
(۱) اسم سوره : نام این سوره سوره تبت است،
چرا که اینسوره اخبار است از هلاک ہر دو دست
ابولہب بلفظ تبت .
(۲) شان نزول سبب نزولش این بود که چون
آية وَاَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ، نازل شد
یعنی بترسان خویشاوندان نزدیک خود راه دستور
صلی اللہ علیہ وسلم بر کوہ صفا بالا شد و آواز
بلند اقربای خود را خواست چون حاضر شدند

رحمت الله


۹۳

فرمود : از عذاب سخت بترسید ! لاَ اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
مُحَمَّدٌ رَّسُولُ اللّٰهِ بگوئید ! و ایمان آرید ! و دین
حق و قرآن را قبول کنید ! و به رسالت من اقرار
نمائید تا از عذاب خلاص شوید ! عمّ او که اصل نامش
عبدالعزّی بود و مشهور بابی لهب است گفت : هلاک باد
ترا! ایا برای این سخن ما را خواستی؟ و سنگی را برداشت
که رسول الله صلی الله علیه و سلّم را بزند دست او
خشک شد ! الله تعالی این سوره را نازل کرد .
محل نزولش مکه معظمه است .
(۳) - حاصل مضمونش اینست : که چون ابولهب
شوم می خواست که سنگ بردارد و بزند

رحمت الله


۶۴
دست او خشک شد و مال و فرزندان برای او فایده
نکرده و زود باشد که خود او و عیالش در آتش دو
زخ در آیند.
(۴) ترجمه لغات: (۱)۔ تبت: ہلاک
(۲)۔ صلی: داخل شدن.
(۳)۔ لہب: شعلہ آتش.
(۴)۔ حطب: ہیزم.
(۵)۔ جید: گردن
(۶)۔ حبل: رسن.
(۷)۔ مسد: پوست درخت
خرما.


(۵۱)۔ تبّتْ: زیان کار و هلاک شد یدٰا اَبِیْ لَہَبٍ:
هر دو دست ابی لهب که سنگ برداشته
بود. وَتَبّ: و هلاک شد خود او یعنی بسبب
کفر و خبث عمل چنین هلاک شد که صلاح پذیر
نیست. مَا اَغْنٰی عَنْهُ مَالُهٗ: بی پروا
نساخت او را مال او؛ یعنی چون هلاک با و رسد
مال بسیار او برای او هیچ فایده نکند. وَمَا
كَسَبَ: و آنچه کسب کرده از اولاد یعنی چون بالایی
کسی مصیبتی بیاید مال و یا اولاد با و دفع میرساند
و آنرا دفع میکند و برای وی نه مال و نه اولاد
فایده کند. سَیَصْلٰی: زود باشد که در آید.


٩٦
ناراً : در آتشی ذَاتَ لَهَبٍ : صاحب زبانه یعنی
مجرد مردن در آتش شعله زن در اید. وَ امْرَأَتُهُ: و در ان
زن او . حَمَّالَةَ الْحَطَبِ : کہ بردارنده هیزم است،
یعنی زن او که هیزم خاردار می آورد و در راه آنحضرت
صلی اللہ علیہ وسلم می انداخت زود باشد کہ او نیز
در آتش دوزخ در آید . فِي جِيدِهَا : در گردن وی
حَبْلٌ : ریسنیت . مِنْ مَّسَدٍ : از لیف خرما که بان
پشتواره خار بسته میکرد و شب در راه رسالت
پناه صلی اللہ علیہ وسلم پراگنده میساخت .
(٦) ـ نتیجه یعنی نتیجه و مطلب این شد که کسی باید با
دوستان خدا دشمنی نکند و بنظر حقارت سوی


ایشان ننگرد و بایشان ضرر نرساند تا موجب عذاب
دنیا و آتش عقبی نگردد.

بسم الله الرحمن الرحیم
سوره اخلاص

(۱) - اسم سوره : نام این سوره سوره اخلاص است
چرا که در قسوره خالص بودن او تعالی است
از شرک ؛ و یا اینکه این سوره خوانندۀ خود را
از عذاب خلاص میکند و یا اینکه خالص در
توحید است .
(۲) - شان نزول : سبب نزولش این بود که گروهی
از کفار مکه معظمه رسول الله صلی الله علیه وسلم


۹۸

را گفتند که خدائی را که ما را بسوی او میخوانی و تر فرستاده
است برای ما بیان کن ! که چه طور است و کجاست ؟
الله تعالی در جواب شان این سوره را فرستاد .
محل نزولش مکه معظمه است .
(۳) ــ اصل مضمون و حاصلش این است که الله تعا
در ذات و صفات خود یکی است محتاج کسی نیست
بلکه همه گی برای او محتاج اند و ولد و والد کسی نیست
و هیچ یکی مثل و مانند و همتای او نیست .
(۴) ــ ترجمه لغات : (۱) ــ صمد : مقصود و پناه محتاجان .
(۲) ــ کفو : همتا .
(۵) ــ تفسیر : ــ قُل : بگو ای محمد صلی الله علیه وسلم


۹۹
هُوَ: شان انیست . اَللهُ اَحَدُ : که خدا یکی است
در ذات و صفات خود یگانه است شریک ندارد
اَللهُ الصَّمَدُ : خدا بی‌نیاز است یعنی محتاج کسی نیست
و همه باو محتاجند . لَمْ يَلِدْ : نه زائیده کسی را یعنی
ولد ندارد پس والد کسی نیست . وَلَمْ يُولَدْ : و او را
کسی نزائیده نشد ، که نو پیدا باشد بلکه قدیم است .
وَلَمْ يَكُنْ : و نه بود و نیست و نه خواهد بود . لَهُ
مر او را . كُفُواً اَحَدُ : مانند و همتا و هم مثل هیچ
یکی .
(۶)۔ نتیجه : مطلب و نتیجه این شد که الله تعالی یکی
و یگانه است و از انچه در فهم و عقل گنجد از ان


۱۰۰

بالا تر است چون همه با و تعالی محتاجند لهذا مستحق عبادات
و معبود بر حق اوست و بس .

بسم الله الرحمن الرحیم
سورة فلق
(۱)۔ اسم سوره : نام این سوره سوره فلق است
چرا که نسبت این سوره سوی نوری شده
که بر آن ابتداء کرده شده از ان جهت سورۀ
فلق گفت شد .
(۲) ۔ شان نزول : سبب نزول این سوره هوره
ما بعد آن که سورۀ ناس نامیده شده این است
که بچه یهودی خدمت رسول الله صلی الله علیه وسلم


۱۰۱

ما میکرد ازین بچہ دندانهای شانہ موی مبارک را یافتہ
بود و بدختر لبید بن عاصم یهودی داده بود و ایشان
بر رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم؛ سحر کرده بودند
باینطریق که زه را یازده گره زده بود ند و در هر گره
سوزن خلانیده و بآن گره چیزی دمیده بودند
و آن زه را در دندانهای شانه بند کرده در چاه
زیر سنگ کلان میان آفتابه گلی در هم شکسته
دفن کرده بودند لهذا رسول الله صلی الله علیه وسلم
مریض گشت و مدت شش ماه بطول انجامید و
روز بروز تاثیر مرض زیاده شده میرفت الله
تعالی این دو سوره را بذریعہ حضرت جبرئیل علیہ السلام


۱۰۲

فرستاد و این کیفیت را کاملاً حضرت جبرئیل بیان
نمود و فرمود که آن شانه را از آنجا بکشید او بر آن
گره ها این دو سوره را که یازده آیت است و
در آن زه نیز یازده گره است بدمید حضرت رسالت
پناهی صلی اللہ علیہ و سلم حضرت علی و حضرت
زبیر و حضرت عمار رضی اللہ تعالیٰ عنہم را سوی آنچاه
که جبرئیل علیہ السلام نشان داده بود فرستاد
و بعد از کشیدن آب و کندن سنگ آن زه
را کشیدند چون رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم
هر آیت این دو سوره را میخواند یک گره کشاد
میگشت تا آنکه ختم اینها مرض نیز ختم شد صحت


۱۰۳

کامل حاصل گردید.
لاکن کسی نگوید که تاثیر سحر در آن سرور صلی الله
علیه و سلم موجب قدح و عیب و نقص میگردد:
چرا که تاثیر سحر در ظاهر بدن او شد و ظاهر بدن او
بشری بود و برا بدان بشر یہ شرور و اضرار عارض
میشوند چنانچه دندان مبارک او نیز در جنگ احد شکسته
بود و گاه گاهی مریض نیز میشدند و دیگر انبیاء نیز
مریض میشدند و عوارض بر ایشان عارض میگردید
مثل مرض ایوب علیه السلام و گم شدن نگین سلیمان
علیه السلام و غیره و غیره که از حکمت های حکیم
علی الاطلاق و خلاق مطلق خالی نمیباشد آری


۱۰۴
الله تعالی بر نبوة و عقل او و بدن او که راجع بکار های
نبوة باشد شیطان جنی و انسی را مسلط نگردانیده
که با و ضرر رسانده بتواند و هرد و فی عوارض بشریه
مثل امراض وجوع و عطش و دفع فضلات و موت و
تأثیر سحر بر بدن با در نبوة قدح نمیرسانند، بلکه در تأثیر
سحر بر بدن مبارکش که اظهار مرض شد حکمت پروردگار
ست ؛ و آن این ست : که یعنی رسول الله صلی الله
علیه و سلم در دعوای نبوة خود صادق است معجزات
او صحیح است و کسانیکه او را ساحر و کاهن میگویند کاذبین اند
چرا که سحر ساحر در بدن مبارکش تأثیر کرد و نمیدانست
که سبب در د چیست؟ تا اینکه دعا کرد و الله تعالی


١٠٥

دعایش مستجاب گردانید و این دو سوره را فرستاد
پس اگر معجزاتش که بخرق عادت صادر میگردیدند
از جمله سحر میبودند چنانچه کافران زعم میکردند بعمل
سحر که در بدن مبارکش شده بود بر او مشتبه
نمیشد و چون تاثیر آنرا میدانست فوراً برای دفع
آن از نزد خود توجه میگردید پس معلوم است که نسبت
کردن سحر ایجناب او کذب محض است. چنین
وسوسه در ذهن قاصرین خطور میکنند و این مختصره
نیز بقرار فهم و قراء طلبه خوردست؛ لهذا در
اینمقام برای دفع اینوسوسه و شبهه سخن بطویل انجامید
و از قارئین کرام عفو میخواهم که خود را معذور میدانم


۱۰۶

محل نزولش مدینه منوره است.
(۳) - مضمون اصلی و حاصل آن انیست که الله تعالی
فرموده است: که از شر چیز هائیکه ضرر دارند
مثل شیاطین انسی و جنی و آتش سوزنده و
درندگان و گزندگان و غیره و غیره و شر
سحره که میدمند و از شر حاسد یکه ضرر میرساند
به پروردگاریکه دهندهٔ روشنی صبح است پناه
بجوئید!!
(۴) - ترجمهٔ لغات : (۱) - فلق : شکافتن نور صبح از تاریکی شب
(۲) - غسق : تاریکی .
(۳) - وقب : درآمدن .


١٠٧
(۴)- نَفث : دمیدن .
(۵)- حَسَد : بدخواهی .
(۵)- تفسیر: قُلْ : بگو ای محمد صلی الله علیه وسلم.
اَعُوذُ : پناه میگیرم . بِرَبِّ الْفَلَقِ : بپرورگار
دمیدن صبح که از تاریکی شب برآید . مِنْ
شَرِّ مَا خَلَقَ : از شر و بدی آنچه الله تعالی
آفریده و شر دار ند مثل شیاطین و مارگزا
وغیره وغیره زهر داران و درندگان
و آتش سوزنده مثلاً . وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ :
و از شر دمندگان . فِی الْعُقَدِ : در گره ها
که دختران لبید پلید بودند و غیره مثلاً .


۱۰۸
و من شرّ حاسدٍ: واز شربدخواه. إِذا حَسَدَ:
وقتیکه بدخواهی خود را آشکارا کند و بر مقتضای آن عمل
نماید و گناه براو مرتب گردد.
(۶) نتیجه: این شد که در حلول حوادث وعروض
عوارض بر مسلمان لازم است که پناه بپروردگار
خود بگیرند که غیر از او در حقیقت خلاص کننده
و نجات دهنده کسی نیست.
بسم الله الرحمن الرحیم
سورة ناس
(۱) اسم سوره : نام این سوره سورة ناس است؛
چرا که لفظ ناس در ان مکرر واقع ست.
عبدالحق


١٠٤

که بعضی اسماء الهیة بآن منسوب اند .
(٢) - شان نزولش در سوره سابق گذشت .
(٣) - مضمون اصلی و حاصلش این است : که الله
تعالی رسول الله صلی الله علیه وسلم را و خود
و بندگان خود را تعلیم داده که از شر شیطان
انسی و جنی بمن پناه بگیرید! که دیگر معاذ و
ملجائی نیست .
(۴) - ترجمه لغات (۱) وسواس : وسوسه اندازنده
(۲) خناس : غائب
شونده .
(٥) - تفسیر : قل : بگو! ای محمد صلی الله علیه وسلم!


۱۱۰
اَعُوذُ : پناه میگیرم . بِرَبِّ النَّاسِ : بپروردگار
آدمیان . اِلهِ النَّاسِ : معبود آدمیان . مِنْ شَرِّ
الْوَسْوَاسِ : از شر و بدی شیطان وسوسه
کننده . الْخَنَّاسِ : غائب شونده در وقت ذکر
کردن خدای تعالی و آنچنان است که دل دو گوش
دارد راست و چپ ؛ بر گوش راست فرشته
دهان نهاده نام او ملهمه است چیزهای خیر و خوبی
را در دل مسلمان می اندازد ؛ و بر گوش چپ
شیطانیکه دهان او مثل دهان خوک و یا سگ است
دهان نهاده نام او وسواس است و چیزهای شر
و بدی را در دلش وسوسه میکند و چون نام خدای تعالی


یاد شود بگریز دو گوش تا دار ناداده دو شود.
الَّذِي يُوَسْوِسُ : که اندیشه شیطانی
بد افگند. فِي صُدُورِ النَّاسِ : در دلهای آدمها
که دلها در سینه هاست . مِنَ الْجِنَّةِ : انوسوسه
کننده از جنس جن است. وَ النَّاسِ : از آدمیان .
(۶) – نتیجه این شد ؛ که مسلمانان از شر شیطان
انسی و جنی که هر دو شر دارند بخدای تعالی
پناه بگیرند و در کارها با و تعالی توکل نمایند
و از مقارنت و صحبت قرین و یار بد همنشین
بد احتیاط و اجتناب نمایند و بسیار بپرهیز
و حذر کنند و اگر ناگاه و بی اختیار گرفتار گردند


۱۱۲
پناه و رجوع به پروردگار کنند تا ایشان را نگاه دارد
تمام شد سوره تا
بیان نکاح
س: نکاح چیست ؟
ج : نکاح عقدیست میان مرد و زن و یا وکیل
ایشان که به ایجاب و قبول بسته میگردد.
که ولی و یا وکیل زن بحضور دو شاهد آزاد
جوان عاقل مسلمان ؛ و یا بحضور یک مرد
و دوزن چنین بگوید : فلانته را به نکاح شوهر دهم
بودم ؛ مرد بگوید قبول کردم ؛ و یا دختر جوان
بحضور شاهدان موصوفان بگوید ؛ نفس


۱۱۳
خود را بتو دادم ؛ مرد گوید قبولکردم ؛ چون این عقد میان
مرد و زن بحضور مسلمانان بسته شد آنگاه زن برای
مرد حلال میگردد .
مسائل متعلق نکاح
( ۱ ) دختر جوان عاقله آزاد ؛ اختیار دارد بهر کسے را
کہ میگیرد با وعقد نکاح او بغیر از ولی منعقد
میگردد . لیکن اگر ولی داشته باشد و بی
اجازت ولی نکاح کرد زن در شرع گنهگار
ولی دختر؛ پدرست اگر نباشد پدر کلان پدریست اگر نباشد
برادرست ؛ اگر نباشد عموست .
اگر دختر خورد ماند و دیگر ولی غیر از بچه عمو نداشت با و دختر عموی
خود را خود گرفت جائزست .


۱۱۴
میگردد و در عرف موجب شرم و عار .
(۲) - برای ولی جائز نیست با که دختر جوانرا جبراً
بکسی بدهد که رضای او نباشد .
(۳) - اگر ولی از دختر جوان اجازت و اذن خواست
که ترا بفلان جوان میدهم با وا و خنده و
یا سکوت کرد؛ این اجازت است؛ با ید او را
بدهد . ا.
(۴) - اگر غیر از ولی دیگری از دختر جوان پرسید
که ترا بفلان شخص میدهم با وا و سکوت کرد
این اجازت نیست لازم که بزبان بگوید .
(۵) - اگر دختر جوانرا پدرش بکسی داد ؛ و این خبر
عباسقلی


۱۱۵

بدختر رسید و او سکوت کرد این اذن است.
(۶) - واگر زن بیوه بود و شوهر میکرد ضرورت
که رضای خود را بر زبان بگوید!
(۷) برای ولی جائز است که دختر خود را بکسی
بدهد! و یا برای بچه خورد! دختریرا بگیرد.
(۸) - اگر دختر خوردرا پدر و یا پدر کلان پدری بکسی داد
و باز این دختر جوان شد! اختیار ندارد که
که خود را خلاص کند.
(۹) - اگر دختر خورد را مادر یا برادر یا عمو یا ماما بکسی
داد! وبعد ازان جوان شد اختیار دارد
که همان دادن را قبول میکند! و یا باز میگرداند


۱۱۹

لیکن مجب بر دانستن جوانی اگر سکوت کرد اختیارش
باطل میشود دلالت برضا میکند ؛ پس اگر رضا بنات
فوراً بگوید که قبول ندارم.
۱۴۰- اگر دختری خود را به بچۀ خورد دادند و یکی مرد و ما
داشت آن دیگری از و میراث خود را میبرد.
۱۴۱- اگر زنی نفس خود را بغیر کفو داد ؛ ولی اختیار
دارد که او را جدا کند و نه دید.

کفو : - یعنی سیال بودن معتبر است از روی نسب مثل عرب
که یکی سیال دیگر است ؛ و از روی حریت یعنی آزادی پس غلام
سیال آزاد نیست . و از روی اسلام ؛ پس کافر سیال مسلمان
نیست و از کسیکه دو پدر او مسلمان گذشته باشند او سیال دیگر
مسلمان میشود و از روی دینداری ؛ یعنی فاسق مجا هر که آشکارا
فسق میکند سیال متقی نیست. و از روی مال یعنی کسیکه مهر زن را داده
بتواند او سیال بانی میشود و از روی پیشه گری پس جولایعی بانده
و حجام یعنی موکشان و چرم گریسیال صر[؟] یکه مشایخ اند و یا از روی سخاوتند نمیتوانند .


۱۱۷

(۱۲) - اگر پدر و یا پدر کلان پدری دختر خورد خود را
بمهر کم داد ؛ و یا برای بچه خورد خود بمهر بسیار
زن گرفت جائز است .

( بیان مهر )
س : - مهر چیست ؟
ج : - مهر چیزیست که در بدل نفس زن که شوهر از او
فایدہ میگیرد داده میشود ؛ و از جهته شرف
اندام زن عوض آن مهر واجب است ! .
مسائل متعلقہ مهر

(۱) - کم مقدار مهر سه و نیم روپیه است و اکثر آن معین نیست
هر چه که مقرر کردند داده شود.
(۲) - اگر در وقت دختر دادن مهر را معلوم نکردند؛


۱۱۸

و یا گفتند که مهر نباشد ؛ و یا یک دختر را در
بدل دیگر دختر دادند، درین هر سه صورت مهر
آن دخترانیکه مثل این دختر اند داده شود.
۳۱- اگر مهر زن یکهزار روپیه مقرر کرده شد
و پیش از دیدن ؛ زن طلاق کرده شد پانصد
روپیه از شوهر خود بگیرد!.
۳۲- اگر مهر زن یکهزار روپیه مقرر شد ؛ و شوهرش
بمرد ؛ و یا با هم خلوت کردند یکهزار کامل حق
اوست که بگیرد!
۳- اگر مهر زن یک هزار روپیه مقرر شد و پانصد
آنرا زن کم نمود که شوهر هم بخشید بد به جائز است.


۱۱۹

چرا که مهر حق زن است کسی دیگر تعلق ندارد اگر خود
میگیرد و یا بکسی می بخشد.
(۱۶) اگر مهر زن معین مجل شد که شوهرش باید بدهد
پس تا وقتیکه مهر او را نداده برای زن جائز است
که بسفر همراهش نرود؛ و نیز خود را از و نگاه
کند که او را برای جماع نماند. واگر مهر خود را
گرفت انگاه اختیار ندارد که خود را نگاه کند
و یا بسفر نرود.

بیان رضاع
س :- رضاع چیست؟
ج :- رضاع مکیدن و چوشیدن طفل شیر خور است


۱۲۰
از پستان زن در وقت مخصوص یعنی دو نیم سال
مسائل متعلقه رضاع
(۱)- چون طفلی از پستان زن بیگانه در مدت دو نیم
سال یک بار شیر چوشید آن زن مادر او شد
و پسر زن برادر او و دختر زن خواهر او و شوهر
زن پدر او و برادر شوهرش عموی او و خواهرش
عمه او شدند .
(۲)- یک بچه و یک دختر در مدت دو نیم سال
از یک پستان زن سوم شیر خوردند ؛ هر دوی شان
خواهر و برادر شدند نکاح شان روا نیست .
(۳)- اگر در شیر زن نان تر کرده شد و به طفل داده شد


که خورد؛ آن زن مادرش نمیشود و نه دخترش خواهر
طفل مي شود.
(٤) - اگر شیر زن با آب و یا دواء و یا شیر گوسفند
مخلوط کرده شد هر چیزیکه غالب بود آن
معتبر ست .*
(٥) - اگر شیر دو زن باهم مخلوط کرده شد و
بطفل دادند شیر هر زنیکه بسیار بود آن زن ماء
طفل میشود. نه زن دیگر؛ واگر شیر هر دو
برابر بود هر دوي شان مادر او میشود.
*یعنی اگر شیر غالب بود آنزن مادرش میشود و همچنین دیگر
کسان او و اگر آب و یا دواء غالب بود اعتباری ندارد.


۱۲۴
(۶) - اگر یک بچه و یک دختر از پستان دختر جوان بی شوهر
شیر چوشیدند نیز خواهر و برادر میشوند.
(۷) - اگر بچه و دختر از سینه مرد و یا پستان گوسفند
شیر خوردند با خواهر و برادر نمیشوند رواست
که این پسر دختر را بگیرد.
(۸) - اگر زنی کلان امباق خورد و دو ساله خود را شیر
داد با هر دوی شان بالای شوهر حرام میشوند
(۹) - اگر در شیر دادن و شیر خوردن دعوی شد بدو نفر
مرد و یا یک مرد و دو زن که شاهدی بدهند
ثابت میگردد.

غلط کوهی


۱۲۳
بیان خلع
س :- خلع چیست؟
ج :- خلع جدا شدن زنست از نکاح شوهر بسبب
گرفته شوهر ؛ مال را از زن .
مسائل متعلقه خلع
(۱) - اگر میان زن و شوهر خصومت و ناساز گاری
بود و ترسیدند که حقوق زوجیت که بر ما لازم است
ادا نمیتوانیم جائز نست که زن چیزی مال بشوهر
خود بدهد و شوهرش او را طلاق کند .
(۲) - وقتیکه زن شوهر خود را گفت با من خلع
کن ! و مهریکه دادی واپس بگیر ! و شوهرش


۱۲۴

قبول نمود؛ زن بالای شوهر طلاق میشود و تسلیم نمودن
مهر بر زن لازم است.
(۳) ۔ اگر نا سازگاری از طرف مرد بود؛ گرفتن مال
برای او مکروه است ؛ بلکه بلا عوض طلاق کند!
و برای مرد طلاق دادن مباح است تا ابی عذر
شرعی مبغوض است .
(۴) ۔ اگر ناسازگاری از طرف زن بود ؛ گرفتن مال
برای او مکروه نیست؛ اما زیاده از مهر گرفتن
برای وی مکروه است. و طلب کردن خلع از
جانب زن بی عذر شرعی گناه و عار است.
(۵) ۔ اگر شوهر گفت: طلاق باشی بهزار روپیه که بدی


۱۲۵
و زن قبول نمود ، زن طلاق میشود و هزار روپیه
بر زن لازم است که بدهد ! .
(۱۶) ـ اگر زن شوهر خود را گفت : با من خلع کن!
بر چیز یکه در دست منست ، و شوهر گفت خلع
کردم ، حالانکه در دست زن چیزی نبود ،
زن طلاق میشود ، و چیزی بر او لازم نیست .
(۱۷) ـ اگر زن شوهر خود را گفت : با من خلع کن!
بر پیسه های که در دست منست ، شوهر گفت :
خلع کردم ! و حالانکه در دست او چیزی
نبود ، زن طلاق میشود ، و دادن سه پیسه
بر او لازم است که بدهد !


١٢٦
(۸) ـ اگر زن شوهر خود را گفت : مرا بسه طلاق طلاق
کن ! و نهصد روپیه بگیر ! و شوهر بیک طلاق
او را طلاق نمود ؛ سه صد روپیه که ثلث نهصد است
بر او لازم است که بدهد ! .
(۹) ـ اگر زن شوهر خود را گفت : با من خلع کن !
بر مالیکه در دست تست ! و او خلع نمود باو
حالانکه در دست او چیزی نبود ؛ زن طلاق
میشود ؛ و دادن مهر بر او لازم است که بدهد ! .
بیان عدة
س :ـ عدة چیست ؟
ج :ـ عدة انتظار کشیدن زنست بعد از زوال


۱۲۷
نکاح

مسائل متعلقة عدة
(۱)۔ چون زن آزاد از شوهر خود طلاق کرده شد؛ و حالانکه حائض میشد؛ پس عدة او سه حیض کامل است.
یعنی اگر میان حیض طلاق کرده شد؛ این حیض معتبر نیست؛ باید که سه حیض کامل بگذراند تا معلوم شود که رحم یعنی بچه دان این زن از نطفه خلا صت
(۱)۔ اگر زن بسبب خوردی و یا پیری حیض نمیشد و یا زنی بود که گاهی حائضه نمیشد پس عدة او سه ماه است.


۱۲۸

(۳) ـ عده زن حامله یعنی باردار، زائیدن
اوست وقتیکه زائید عده او خلاص شد .
(۴) ـ عده کنیز دو حیض است و اگر حیض نمیشد یکونیم ما
است .
(۵) ـ عده زن آزاد که شوهرش بمیرد چهار ماه و
ده روز است .
(۶) ـ عده کنیز که شوهرش بمیرد دو ماه و پنجروز است.
(۷) ـ عده زن حامله، آزاد باشد یا کنیز که شوهرش
بمیرد زائیدن اوست، وقتیکه زائید
از عده خلاص شد اگرچه فردای مردن شوهر
باشد .


۱۲۹
(۸)۔ اگر زنی طلاق کرده شد و خبر نداشت
و یا شوهرش مرده بود و خبر نداشت و عده
طلاق و وفات او گذشت ؛ و بعد ازان
طلاق و یا وفات خبر یافت عده او همان عده
است که گذشت !
بیان حداد
س :۔ حداد چیست ؟
ج :۔ حداد :۔ انیست که چون زنی طلاق کرده شد
و یا شوهرش بمرد در عده خود ترک زینت
و ترک خوشبوئی نماید !
یعنی هر زنیکه در عده باشد شرعاً لازم است


۱۳۰
که برای اظهار تاسف و اندوه خوردن بفراق شوهرش
زینت را بچیزهای ذیل ترک نماید ! .
(۱) ـ زیور طلاء و نقره و جواهر استعمال نکند .
(۲) ـ سرمه بچشم نکشد .
(۳) ـ دستها را خینه نکند .
مسئله ۳۱۶
(۴) ـ کالای ابریشمی را اگرچه سیاه رنگ باشد
نپوشد .
(۵) ـ موی سر خود را نه چرب کند نه شانه زنے
(۶) ـ به بدن و جامه و موی خود استعمال هیچقسم خوشبوی
نکند .
(۷) ـ کالای سرخ رنگ و سبز رنگ خوشبوی نپوشد .


۱۳۱
مسائل متعلقة حدّ
وعدة
(۱)- در عده زن طلب نکاح کرده نشود، و اگر
کنایته * با و گفته شود جائزست.
(۲)- زنیکه طلاق شده باشد تا که عده او بگذرد
شب و روز از خانه خود بنرآید.
(۳)- زنیکه شوهرش بمیرد و در عده باشد؛ اگر برای
نفقه خود روزانه میبرآید جائزست؛ لیکن شبرا
بخانه خود کند؛ .
* مثلاً یکه زن را بگوید «آنچه خوب زن هستی؛ و یا بگوید
کاشکی کسی مثل تو زن داشته باشد .


۱۳۲

(۴) - زنیکه طلاق کرده شد و شوهرش مرد در همان
وقت بهر خانه که بود در همانخانه عده را بگذراند
(۵) - اگر ایور زن اورا میکشید و یا میترسید که اگر برایم
مال من تلف شود و یا خانه میغلطد جائز است
که برآید .
(۶) - اگر منزل شوهرش که او را طلاق داده تنگ
و خورد بود و یا شوهرش فاسق بود جائز است
که برآید .

بیان حضانت
س : حضانت چیست ؟
ج :- پرورش دادن و نگاه کردن ولدست :


۱۳۳
یعنی وقتیکه میان زن و شوهر فرقت افتد ؛ پس برای
نگاه کردن و پرورش ولد ؛ مادرش سزاوارتر است ؛
و نفقۀ ولد بر پدر است .
مسائل متعلقۀ حضانت
(۱)۔ اگر مادر از نگاه داشت و پرورش ولد ابا
آورد بآن مجبور کرده نشود .
(۲) ۔ اگر مادرش مرده بود و یا شوهر اجنبی کرد ؛ پس
مادر کلان مادری یعنی مادر مادر ؛ سزاوارتر است.
(۳) ۔ اگر مادر کلانش نیز نبود و یا شوهر بیگانه داشت
پس مادر کلان پدری لایق تر است .
(۴) ۔ اگر مادر کلان پدری نبود ؛ پس خواهرش سزاواراست.


۱۳۴

تربیت لیکن اول خواهرسگه؛ یعنی پدری و مادری اگر
نباشد و یا شوهر یگانه داشت؛ پس مادر اوست؛
و بعد ازان پدری نگاه کند! .
(۵) ـ اگر خواهر نداشت؛ و یا شوهر یگانه داشت
خاله او سزاوار تربیت؛ بهمان ترتیب خواهر؛
واگر خاله نیز نداشت بعد ازان عمه نگاه کند!
(۶) وقتیکه مادر و یا مادر کلان بچه را برای پرورش
ونگابهانی گرفت؛ تا وقتیکه تنها بخورد و بنوشد
و بپوشد تا آنوقت بچه را نگاه کند!
(۷) ـ اگر دخترک بود تا وقتیکه جوان شود و بی نما ز کرد
تا آنوقت نگاه کند!


۱۳۵

(۸)- اگر غیر مادر و مادر کلان دخترک را نگاه میگرند
تا وقتی نگاه کنند ؛ که نزدیک بجوانی برسد:
چون مسائل ضروریہ نسوان برای تعلیم مکاتب
ایشان بکار بود؛ حسب الحکم و فرموده جناب
[ع، ج] وزیر صاحب معارف سردار افخم
(عنایت الله) خان تالیف کرده شد
و بضروریات اکتفا نموده شد . ولله الحمد
علی التمام . مولف: عبد الحق


۱۳۶

اع هج او زیر صاحب را احترام این رساله را از
اول تا آخر ملاحظه شد تصحیح و امضا نمودیم
۲۰ جوزا ۱۳۰۲
قاضی القضاة عبدالشکو
سیف الرحمن ۔ عبدالحمید
یوم پنجشنبه ۵ سنبله
باهتمام حافظ امیر محمدخان
منتظم مطبع
وزارت معارف
زیور طبع پوشید
۱۳۰۲
مطابق