۲۳۹
وجدانی هست ، نمیمیدونین بصرف نماید بهترین سرمایه های تفوق و سعادت
جامعه میگرداند، مراعات مصلحت عموم و عاقبت امور در هر اقدام و عمل
قبل از مرتکب شدن دلیل عظیم با وجدان و خیر اندیشی وطنية جبیلان
مقدمت وطنیه بدون ایفای واجبات و مجری شدن اموری که بوطن مضر است
و یگر چیزی را بر انسان مفروض نساخته است.
حُس وطنی یکی از اخلاق کریمیۂ پیغمبران علیهم الصلوة والسلام استبب
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم بعد از هجرت، وطن عزیز خود را خیلی یاد میر
تا اینکه ذات حق جل و علی شانه به دوباره مواصلت وطن ایشان را
بوجود مبارک شان وعده فرموده بود چنانچه در آیه کریمه آمده است :
(إن الذي فرض عليك القرآن لترادك الى معاد)
چنانچه رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم فرمودہ اند : (حب الوطن
من الإیمان) و این قومی ترین ادله هست بر اینکه حس طنیت یک امر
وجدانی بوده یگانه سرمایه ترقی یک جامعه است.
انسان در وادی تصرفات آزادانه قدم زده میرود و هیچگاه
نمیخواهد که دائرۀ تصورا و تنگ و کم مجال باشد، بل تخیلات و تأملات

اخلاق - مکتب رشدیه
۳۱۵


۲۳۷
دائماً بمیدان های وسیع مرام به سوق داده آنجا عنان محبت خود را
مطلق میگذارد، همیشه تمنای او تمسک بودن بست برابطه های باشا
که همرآن رابطه بیشتر از عمر شخص او باشد، چراکه دائره شخصی خود شروع دائرۀ
های عائلوی در نزد تخیلات وتصورات او تنگ بوده مقتدر شدن
به بزرگتر دوائری را تمنا دارد، در چنین حال وطن با عظمت دائمی آن
در مقابل چشمانش تجلی کرده دوام این جلال وطول امتدادین فخر که
تاریخ و میراث اجداد را حاوی است محبت او را جلب نموده ، این
محبت عواطف او را متملک گشته عقیده راسخ و ورد زبان خود را :-
(حب الوطن من الایمان) ساخته بکمال اخلاص وفداکاری
این دائره را که سلف و خلف خودش را در ذرات جای داده میدهد
خدمت و در راه تعالی آن کوشش مینماید .
حرمت
مراعات حقوق نه تنها بسبب خوف قانون ومحاکمه بلکه بوازع وجدانی
میوه بزرگ بشریت است، قانون حقوق عمومیه لازم رعایت را حلیت کرده
بر استجاوز آنها مجازاتها مقرر نموده است، مگر کل حقوق بشریه و مشاعر وجدانِاً بهاط


۲۳۸
معین و مقید ساخته است، رعایت جریان و حمایت آنها را وجدان میکند
بسا میشود که انسان یک قطعه جماد را گرفته حرمتی بآن داشته میباشد، مثلاً
غریقیکه او را یک قطعه چوبی نجات داده باشد، همان چوب تا مادام العمر با خود
نگاه میدارد، یا یک حیوانی را که باو وفا کرده باشد دوست میدارد، چنانچه
حرمت دیگری را که با دوست معاونتی داده باشد میدارد. از قبیل
قید های را که انسان بر عواطف خود میگذارد هرچند امر بزرگ یا خرد باشد
انا ذاتاً در ماهیت خود از عواطف خیلی قیمت دار بشری است، نگاهداشتن
حرمت دلیل بزرگیست بر شرافت خلقی انسان، کسیکه متتبع بمعانی کلمه
انسانیت باشد هیچ قبیل حقی در نزد او ضایع نمیشود، در داشتن حرمت
لذت عظیمی است یکی از ادوات مستعمله که با انسان عمر درازی را بوده
یا میراثاً از اجداد مانده چندین نفر از گذشتگان او استعمال کرده باشند
انسان از محافظت چنین ادوات خیلی حظ برده میتواند. با وجودیکه جسم
مادی و بی حیات است، مگر محافظش میتواند آنرا محط دوران یادگار
های عائله خود قرار دهد، گذشتگان خود را بوسیله آن حافظه قریب تر
میسازد، غلا یه یی که برای او از نگاه داشتن حرمت همان اسباب حاصل

۱۲۰۰ صر الله
۱ حوت
سرکوه زنبی


۲۳۹

میشود فایق تر از بسی لذائذ حیاتیه است.
گویا نگاهداشتن حرمت تنها راجع بانسان نمیباشد. بلکه ممکن است نسبت
بماده و نبات، وحیوان هم باشد، یا غیره امور معنویه از قبیل عواطف مانندی
عفت، یا علم وفن باشد. نگاهداشتن حرمت تنها یک وجدان و ذوق
سلیمی را کار دارد هر که با وجدان و ذوق سلیم باشد حق یا حرمت
هیچ چیز را هضم نکرده، رعایت آنرا مینماید حتی نسبت بحیوانات و جمادات
هم حس مراعات حقوق داشته میباشد.
حرمت بعلم:-
پیشتر دانستیم: حرمت داشتن بیک چیز یا امریکه و بسته با رابطه سابقه
باشد یا یک صفت ممدوحه در شی موجود بوده یا امر محترم باشد یکی از وظایف
شریفه وجدان است مثلاً شخص عفیف و عامل خیر را باید محترم داریم،
زیرا که صفات او همه قابل احترام است. و هر شی که متوقف بر رابطه باشد
مانند علم است. بین انسان و علم روابط متبنی است که عمر این روابط
بقرنهای بعیده راجع است. معانی انسان یا بشر را اگر تحلیل کنیم معلوم
خواهد شد که همه آن معانی (ذیحیات و نیستند) را نتیجه خواهند داد، چه تنها حیات


٢٤٠

یا داشتن جسم شرط انسان شدن نیست بلکه میزات عقلی که همه عبارت از
علوم و دانستگى ها است شرط بل عین انسانیت است تنها علم سبب
امتیاز انسان بر بقیه مخلوقات است، از بد و خلقت کل مکتشفات و معلوما
بشر حاصل کرده توانست، بذریعه تدوین تا توارث بیکدیگر بودها،
همین معلومات گذشته با معلومات دور زنده یکجا شده مصائب شدائد
و احتیاجات حیات را کم کرده اند، علم یگانه منقذ بشر است تصور کرده
شود حالت وحشیہائیکه از این نعمت محرومند همه حیات آنها خالی از هر
نوع مشاعر روحی است، بالعکس حیات مدنى الانسان که همه از معانی روحی
و عواطف لذیذ مملو است این مزیت شان حاصل نشده است مگر
بذریعه گذاشتن معلومات برای خلف پیدا کردن اثرات علم در عالم بشر
مشقت زیادی لازم ندارد، تنها مقارنه کردن صفحات تاریخی قرنها
برای دریافتن این امر کفایت میکند.
علم بزرگ و قوی ترین وسائلیست که برای رفع نواقص خود بدت
گرفته است، قبل ازین که این قوت را حائز شود، خرد ترین عوارض
طبیعی، یا ضعیف ترین دشمنان نوعی در هر حمله برایش کامیاب میشدند


٢٤١
بالعکس حالت انسان بعد ازین سلاح بقدر دارای علم هما نقدر دشمن را مردود و خائب میساخت. مدیونیت انسان در مقابل علم خیلی زیادست حرمت به علم وظیفه وجدانی هر فرد است، علم حرمت خود را دارد زیرا همان قوتی است که هر انسان محتاج التجا باو میباشد.
اگرچه برای احترام علم کدام مخوفی نیست، مگر هیچ فرد از احترام و تقدیس آن خودداری کرده نمیتواند. علم از همان قبیل دائینی است که برای دادن جان و دست معاونت خود غدر و تقدیم وسائط ضمانت ها را بکار ندارد، تنها طلبیدن و گرفتن احسان او دائماً برای دارا شدن آن کفایت کرده است.
در صورتیکه داشتن حرمت حیوان باوفا از عواطف ممدوحه بشر باشد البته داشتن حرمت علم در مقدمه وظائف و صفات ممدوحه خواهد بود زیرا از هر چیز انسان در حیات خود بیشتر ممنون و مدیون آنست.


٢٤٢

حرمت مؤسسهای دینی و ملی

انسان در میدان حیات تنها محتاج بعده افرادی که بقرب
آنها امرار حیات دارد نیست، بلکه بعد از نیکه بحیثیت یک عضو عامل و
کامل جامعه گردید، دائره ارتباطات او وسعت یافته با تمام افراد
جامعه خود مبادله احتیاجات مینماید، بلکه بذریعه تحلیل علمی ثابت میگردد
که ارتباطات وی با تمام عالم بشریت هست، و بدون ازین روابطا
حیات او صورت کمال را یافته نمیتواند. روابط انسان در جامعه
متعدده و در وسعت محیط خود مختلف اند، حرمت هر یک از آن روابطا
راجع با همیت و وسعت محیط آنست، و هر یک از آنها نسبت با همیت
افاده خود نیز محترم بوده برای این احترام حقوق معینه مفروض است،
مثلا رابطه عائله، رابطه صداقت و محبت، رابطه تعامل، رابطه طنیت
رابطه جنسی، رابطه دینی، رابطه بشری نوعی این همه دوائر متوالیستند که
وسعت محیط آنها متعاقبا پی یکدیگر می آیند، اما از حیث قیمت خیری
هر یک ازین روابط در توالی اختلاف دارد، ولی مقصود همه بیک نوع


٢٤٣

مراحم میرسند مطلوب از هر نوع رابطه اتحاد و تعاون و قوت یافتن
بر مضعفات و احتیاجات عمومی یا فردی است .
رابطهٔ دینی ،مقدس ترین روابط مسبوقه از حیث قیمت خیرتی است
جماعات، و اجناس و امم مختلفه را در یک رشتهٔ معتقدات جمع نمود
بمواخات و موازرت یکدیگر دعوت مینماید . دخول درین دائره
مساوات کلی را بر همه افراد تباعد بشریت ایجاب میکند، و تساوی جویت را
نه از حیث قومیت، وقوت، و نه جنسیت در بین این دائره حکمفرما
تنها نکوئی و خبر مبدأ و اساس مبنی علیه هر حکم و قیاس در بین می آید.
انسان با وجود خیال ضعفهای مادی و معنوی که در او موجود است فطرهً بآنها نیز
مایل است، و جز بذریعه دیانت بدیگر چیزی توازن این غریزه با حاالت
ضعیفی خودش ممکن نیست حاصل شود .
حضرت حق جل و علی شانه این رابطه را خاصهً برای رفع تنافر
و ابتعاد از یکدیگر ایجاد فرموده است، چنانچه در آیه کریمه برای رسول
مقبول (صلعم) میفرماید: ـ اگر همه چیزیکه در زمین است در تالیف
قلوب ایشان میکند وی بتمامیه میان قلوب ایشان الفت نمیتوانستی،

مدیر سراج الاخبار ۱۲۰۰ ۱ حوت سرمدی ۱۲۹۰


٢٤٤
لیکن اللہ تعالی کہ غالب حکیم است، میان دلہای ایشان لفت
و مودت انداخت که آنها را مسلمان ساخت.
ازین آیه کریمه منزلت دیانت را در بشریت دریافته میتوانیم
اگر عالم بشریت را از رابطه دینی مجرد سازیم صدق این مقال بهتر
ثابت میگردد، در آن صورت مقدار عصبیت جنسی، و ابتعاد و تنافر فوم
برای ما ثابت میگردد، رابطه دینی عده زیادی از بشر را در محیط خودگرف
ہمہ را بیک نوع ریاضتهای روحی، و بیک رشتہ معتقدات مکلف
میسازد، ازین یگانگی ائتلاف مشاعر و یکرنگی تلقیات نتیجه می آید، اووام
بزرگترین اسباب تباعد و نفرت انسانها اختلاف در تلقی امور است
یک قوم عادتی را مذموم تلقی میکند دیگر می همان عادت در نزد او
عین صواب محسوب است، درینجا حتماً باید بین آنها بدون از یک
داعی و باعث تنافر حاصل میشود، ولی دیانت اینچنین اختلافات
از بین رفع نموده ہمہ را باتباع یک نوع عادات و مشاعر قریب
میسازد.
دیانت بزرگترین روابط است از حیث قابلیت احاطه تمام


٢٤٥

بشریت، ازین جهت که وسعت دادن دائرهٔ آن یگانه مرام پیغمبران
کرام علیهم الصلوة والسلام بوده‌است. دیانت بشریت را تدریجاً
تربیت داده‌رفت و در هر دوره که جامعه‌های بشری مستحق صلاح
میبود این تربیه صورت تجدید را گرفته، نسبت باقتضای زمان ومکان
قواعد تربیه نیز تغییر می‌یافت. مثلاً اصول تربیوی دین موسوی وعیسوی را
اگر ببینیم معلوم خواهد شد که ریاضتهای شاقه در اوّل بیشتر بوده، در دوّم
نسبت بمرور زمان ولینت یافتن طبایع تخفیف یافت تا اینکه دین
مبین اسلام علیٰ ناشره ازکیٰ الصلوة والسلام ببهترین صورتهای اجتماع
نزول یافت. در آن زمانها بشر بیشتر از همه محتاج بتذلیل غرائز وحشی
بود، مگر حالا جز باتحاد واتفاق وتکمیل قواعد اجتماعی بدیگر چیزی
احتیاج ندارد ازین جهت که در باب قرآن مجید گفته شده وجهت
که تا آخر زمان بر عالم بشریت قابلیت تطبیق را دارد. چه‌همه دعوت
آن انسانرا سوی مواخات وتعاون عمومی سوق میفرماید. رسول
مقبول (صلعم) میفرمایند:

(ربکم واحد اباکم واحد کلکم من آدم وآدم من تراب)
ترجمه: خالق شما یکی وپدرتان یکیست، همگی‌تان آدم وبدآء دادم از خاک است.


٢٤٦
هرچند روابط بشریت وسعت یافته برود، و اتحاد و تعاون
نوعی در بین بیشتر قایم گردد ـ که هنوز چنین اتحاد عمومی نو قرنها ی
زیادی را بکار دارد ـ بازهم فحوای کلی این حدیث شریف را بجا نخواه
آورد.
آخرین منازل سعادت بشر درین عالم همان روزی خواهد
بود که تمام بشریت بنام نوعیت اتحاد کامل و وفاق کلی را داشته
باشد. موصل باین منزل رفیع نیست جز اینکه بیک صراط مستقیم حبل
متین دیانت تمسک کند، پس احترام دیانت و توسعهٔ محیط آن علاوه
نیز باینکه دایماً در حاضره عاقبت برای انسان میرسد با رسانیدن
بشریت بآخرین منزل مقصود هم ربطی دارد.
دین را باید محترم داشت زیرا علاوه بر قدسیتی که دارد دور
ترین اقوام را هم باانسان بنام برادری میخواناند، واگرهمین رابطه
نبود، ممکن است در بین یک قوم هم نام اتحاد و برادری نبود،
مؤسسهای ملی:ـ انسان حقیقی که کل معانی بهمین عنوان در او
وجود یافته باشد همان است که قبل از همه چیز و قبل از دخول در میدان


٢٤٧
حیات آخرین و بلندترین مطالب را دریافت نموده تحصیل آنرا در نظر
گیرد. نه اینکه ظواهر احوال وی را فریب داده باین خودستس و مطلوب
عالی فرقهای زیادی باشد. ظاهراً همه حیات داریم و برای همین حیات
خود سعی و جهد مینمائیم ولی حقیقت گل معانی و غایات حیات انسان
بمیقدر نیست. اگر تنها بمیقدر میبود. باین حال ما در عصر کنونی و حال جدا
در دورترین قرنها کمتر فرق میبود. ولی در حقیقت عمل هر یک از انسانها
مشترک است حصه از فائده آن برای خودش، حصه و بجم آن برای
اقران معصر و حصه ثالث برای خلف نسل دوره اتس میرسد این امر
حتمی است انسان نخواهد یا نخواهد ازین اشتراک خود را رهائی داده میتواند
مگر بذریعه عاطل ماندن و گسستاندن رشته عملیات حیات حصه و سعی خود
در عصر حالی نسبت بدیگر حصور این اشتراک فوری عیان و ظاهر
گردید. ازین است که نام وطنیت و قومیت صفحات نشریات و زبان
خطبای جامعه ها را گرفته است. تقدیس و احترام رابطه ملیت صورت
خود را یافته است اما نه بمقدار مطلوبه زیرا عموما در قصه اتیان عمل
خود نمیدانند که با ملت و جامعه خودس در نتیجه چه ربطی دارد؟ بهے


٢٤٨

فرد عصریکه شایان تمجید است انست که بروح او مقتضیات عصر خودش
مشبع باشد، رابطۀ ملیت از روابط مقدسه ایست که انسان را بیشتر
به قانون ترقی عصری قریب میسازد. اگر هر یک بدانند روزی خواهد
آمد که افراد یک ملت در تعامل خود صورت تعامل را با افراد یکعائله
خواهد گرفت، شکی نیست که دورۀ ترقی عصری زود تر باختتام رسیده
دوره آتی که عبارت از یک حلقۀ بهتر و عالیتر ازین است کمتر مدنی نصیب
خلف خواهد بود.
انسان برای بعمل آوردن مشاعر و بجا رسانیدن آرزو های خود
دائماً محتاج مراکز و مظاهر بوده است مثلاً برای عبادت مرکز و مظهر آن
مساجد است یا برای نشان دادن محبت بسلام یا بوسه یا بشاشت
مظهر میگیرد، وبالجمله برای هر عاطفه یک مظهر مخصوصی است که مراعات ان
مظهر عبارت از احترام یا بجا آوردن یک نوع عواطف یا مشاعر است.
برای نشاندادن اتحاد و اشتراک وطنی مؤسسه بآثار هنر است
احترام مؤسسه های ملی عبارت از تقدیس وطن است اشتراک
با اهالی وطن در افراح یا احزان عمومی دلیل اشتراک انسان است


۲۵۰
اخلاق و عادات هر عصر دائما نتیجه و زائیده عصرهای گذشته میباشد
درین مسئله هیچ جای شبهه نیست که تعمق کردن در اخلاق و عادات
هر امتی انرا کاملا اثبات و ظاهر میکند و در است اخلاق و عادات
هر امت بذریعه آثار عتیقه اجداد همان امت میشود هیچ قومی نجابت
تاریخی خود را ثابت کرده نتوانست مگر بعد از اینکه اصول محافظت
آثار اجداد را یاد گرفته همان آثار را بدست آورده باشد فنون قدیمه
بذوق امم گذشته و علوم آنها بر مزاج عقلی نشان دلالت میکند هر
امتیکه آثار اجداد را محافظت و بشتة انرا زیر در است و تعمق بگذارد
میتواند در صف امم نجابت تاریخی خود را اثبات میکند .
آثار اجداد را باید محترم داشت زیرا صرف نظر از نیکه بذریعه
آن اخلاق و عادات گذشتگان خود را دریافته میتوانیم تنها اثر بودن
آنها از گذشتگان برای حرمت داشتن آن کفایت میکند
در ملل متمدنه محلات مخصوصه بنام موزیم در هر قصبه مملکت تاسیس میشود
که هر امت تا حتی المستطاع خود برای مملو ساختن این موزیم ها از
آثار اجداد صرف مساعی مینمایند.


٢٥١
نظریاتیکه انسان در صفحات یک قطعه از قطعه های آثار عتیقه
مطالعه مینماید، آنها را در بسی کتابها خوانده نمیتواند، بلکه در بسی احیان
از دائره تعبیر خارج بوده تنها بذریعه شعور درک میشود .
ازین جهت است که قیمت بعضی قطعات مسی قدیمی
بیشتر از قیمت یک قطعه طلا می افتد.

حرمت معلمین
اگر علم وسیله تکمیل دادن عنوان انسانیت باشد معلم را باید ذریعه این
اکمال بدانیم. در کل حیات جز دوره تعلیم دیگر وقت فرصت برای تهیه
سعادت مستقبل نیست. در همین دوره اگر متعلم قدری ذکا داشت
و عاقبت بینی در او عادت بوده فهمید، تو انست که سعادت تمام
عمر وابسته بمقدار سعی در همین دوره است. البته در همه امور خود مانند
یک حکیم مدبر تصرف خواهد کرد، برای هر امر قدر اصلی انرا داده نسبت بهمانقدر
حقش ملاجوا بداشت . از انجمله اولین چیزیکه در دل او باید بگذرد
مسئله تعلیم ومعلم است.


٢٥٢
وقت تعلیم همان دوره ایست که انسان تربیه بدنی وعقلی وتهذیب
اخلاق خود را حایز میشود، وسیله این دارائی او معلم است، در دورۀ تعلیم
جز فکر کردن در مستقبل و استقلالی که برای انسان در آتی آمدنی است در
دیگر چیز نباید فکر زد. البته هر فرد چه طفل باشد یا جوان مرد دوره آتی
محسوب است مقصود از موجود دوره آتی بهمین است که رئیس مؤسسه یک
عائله گشته، بادارۂ حیات و عمل کردن برای تو رید ارزاق کل افراد
این عائله خود مجبور میشود، این تاسیس و ریاست کمالها و معلومات
مخصوصه بکار دارد که بدون از آنها اداره شئون و سعاد عائله امکان پذیر
نیست، باید فرد تربیه و تهذیب یافته باشد، علاوه بر آن اصول و طرز
های اعمال نافعه را متعلم باشد، تا بذریعه تربیه و تهذیب برای خود
در جامعه یک مرکز اعتبار اخلاقی پیدا کرده بتواند، و بواسطه معلومات خود
برای جامعه خدمت کرده در عوض همان خدمت قوت و سعادت
عائله خود را حاضر سازد متکفل تربیه و تهذیب و کسب معلومات
او معلم است، بعبارت دیگر او را که انسان قابل انضمام در سلک
جامعه میگرداند معلم است، حرمت معلمین را باید داشت زیرا حیف


٢٥٣
ممیزات معنوی انسان از آنها اکتساب میشود، تنها مقارنه کردن بین یک فرد تربیه یافته دست معلم و یک بیچاره که ازان تربیه محروم باشد برای دریافتن قدر و قیمت معلم کفایت میکند. تربیه یافته معلم علاوه بر ممیزات خواندن و نوشتن و دانستن بی اسرار عالم حیات، یک انسان باشعور و مهذبی میباشد که در نظر او عالم حیات یک عالم تلذذات و تمتعات روحی است بالعکس آن بیچاره دیگر که از ممیزات انسانی بغیر از نطق عجب غیر صحیح و عمل کردن بدافع مجبوریّت گرسنگی دیگر هیچ تمتعات روحی را چشیده نتواند، حیات و ممات او هم هیچ تفاوت و اثری نمیکند.
هر که معلم خود را با مور دیگر غیر از تعلیم مصروف ساخت البته فرصت کسب وسایل سعادت مستقبل خود را از دست داده میباشد. اما عکس آن سبب سعادت متعلم همین خواهد بود که بتواند میل معلم خود را بذریعه مواظبت و اظهار ذکا در توجه جلب کرده اکتسابات خود را بذریعه همین کوشش و مواظبت افزود


٢٥٤
کند صرف نظر از فوائدی که معلمین برای انسان میرسانند نظر بقیمت
خیری شان حرمت آنها را باید داشت زیرا در جامعه یکی از خدمات
مهمه را بدوش دارند ، معلمین برای تربیۀ اولاد وطن حیات
خود را وقف نموده همین تربیه را مسلک دائمی برای خود قرار داده اند.
انسانیت
انسانیت نیست جز یک عالم روابط و تعاونها بر تسکین
درد با یکدیگر ، انسانیت صورت کبیر برادری است، برادری
باشعۀ نوریکه از یک دائره مسلط باشد خیلی مشابهت دار
هر چند بمرکز شعاع قریب تر شویم ، اثر مجموع نور نیز زیاده
شده میرود ، چنانچه دوائر یکه از مرکز دورتر باشد شعۀ
نور آن با تیر کم شده میرود . مگر بهر حال از دائره شعاعیه
نور خارج گفت نمیشود ، انسانها نیز مانند شعۀ نوری بطور
حلقه های متوالی با یکدیگر متصل اند ، هر قانونی که بین برادر قابل
سرایت باشد ، نیز باین دور ترین دوائر برادری قابل تطبیق است،
٢٣
قوس
لغمان
شرکت افغان


۲۵۵
تنها فرق در مقدار کمی و زیادی است، مثلاً همچنانکه در بین
دو برادر تآلف و اتحاد و همدردی میباشد حیات آنها کلاً
از بعضی جنگها و نفرتها و تخالف هم خالی نمیباشد، و همین حالت
بین تمام انسانها نسبت بیکدیگر واقع میشود اعنی همچنانکه باین خود
تعاون و اتحاد مینمایند بعضی احیان جنگ و نزاع مینمایند
و انسان را از این اشتراک و تعاون چاره نیست، زیرا پیشتر
دانستیم که تعامل انسان تنها با افراد جامعۀ خودش نیست، بلکه
بذریعۀ تحلیل ثابت میشود که با تمام بشر تبادل منافع و در داد رو
چه خالق جل علی شانه در هر اقلیم کل احتیاجات حیاتیه را مودیع
نفرموده است، تا این نقیصه علت اتحاد و تعاون افراد بشر در کل
نقاط عالم گردد.
با انسانها باید همدردی کرد، و در هر حال نیت خیر نسبت بآنها
باید پرورانید، حتی در نزاع هم باید انسان حسن نیت را از دست
ندهد، انسان در حین گذشتن از یک راهی اگر حیوانی را گرفتار
یک قیدی بیند که رفع آن ممکن باشد بعد از اتمام این معاو نت


٢٥٦
بیک اطمینان و لذّت وجدانی عظیم متحسّس میشود. باین قبیل معاونتها
انسانها که هم‌نوع او هستند بیشتر استحقاق دارند، چنانچه لذت
وجدانی انسان از معاونت دیگری بیشتر است.
معامله کردن با انسانها باید در قالب شفقت و بشاشت
باشد، زیرا برابطه هم‌نوعی و همدردی شریک‌اند، دشمنی‌های آنها
یکی است و محکوم یک نوع قوانین طبیعی‌اند، بسبب این اشتراک
اکتشافات و اختراعات هر یک از آنها بدرد عموم میخورد، یک نوع
علاج عموم‌شان را بکار آمده است. لذا تناقضات داخلی هرچند
شدید باشد اما باید از شرافت مقصد، و از دایرهٔ شفقت
خارج نباشد، سعیدترین ایّام بشریت همان است که سلسلهٔ
اتحاد از دوائر ملّی و قومی گذشته بدائره نوعی رسد، در آن
دوره انسانها سعادت مأمول خود را در حیات یافته میتوانند
عنوان انسانیت را باید مقدّس داشت، زیرا عیناً
همین عنوان امتیاز است بر بقیّهٔ مخلوقات.


٢٥٧
مناسبات ملکی در مابین ان
انسانها هرچند نژاداً بیک نسل قدیم می آیند، اما باختلاف
تاثیرات محیط و قلیم ها آنها را سوی پیدا کردن بعضی فروقات
سوق داده است، ازین جهت که ممالک متفرقه و مستقله
از یکدیگر تشکیل داده اند.
معنی قانون مملکت :- مملکت عبارت از یک جمعیت
مستقله است که از عده قلیل یا زیادانه بشر تشکیل یافته
در یک حصه بنام  [word?] و اقلیم کره سکونت داشته، یک حکومت و
نظامات شئونات آنها را اداره نماید.
ازین تعریف مفهوم میشود هر جمعیتی که شئونات آن تحت
ریاست یک هیئت مستقله غیر محکومه اداره شود مملکت
محسوب میشود، وزیادی یا کمی عده افراد در باین شرط نیست،
بلکه برای مملکت محسوب شدن یک جمعیتی از بشر، استقلال
و مالک بودن زمام اختیارات خود شان شرط اولی است.


٢٥٨
حقوق و مناسبات ممالک در مقابل یکدیگر
ہرانسان بداعی وسعت مواہب و امتیازاتیکه خالق جل و علیٰ
شانه در او مودوع فرموده است از خود متحسس میشود که در مقابل
حقوق ضروریه حیات خودش که از دیگران میگیرد تکالیف
نیز بر او نسبت بدیگران درین عالم موجود است. مملکت نیز
بمجرد تشکیل یافتن و استقلال داشتن حقوقی دارد که از دیگر ممالک
آنها را میگیرد. و براو تکالیفی است که باید نسبت بدیگر مملکتها
تأدیه نماید چه مسئله ارتباط و تبادل و تعاون همچنانکه در بین
افراد جریان دارد نیز بین ممالک ساری است.
و این حقوق و تکالیف عمومیه را کدام معاهده مخصوصه
تعیین و قرار نداده است، بلکه طبعاً وجود آنها برای حفظ
کیان و شخصیت مملکت لازم آمده است.
و این حقوق و تکالیفی که برای حفظ کیان و شخصیت هر مملکت
لازم میباشد قرار آتی اند:-


٢٥٩

حق سیادت واستقلال :
محافظت ودفاع :
مساوات :
ملکیت .
حق سیادت واستقلال :- این حق نسبت بجمیع ممالک
عبارتست از متمتع بودن هر مملکت باستقلال کامل خود، تا بتواند
بذریعه این حق تأمینات ترقی و رفاه مستقبل خود را بدون از
هیچ معارضه و مداخله یک مملکت اجنبیه آماده سازد .
قواعد عمومیه در مناسبات بین المللی : - هر مملکت حق دارد
که تشکیلات حکومتی و نظامات وقوانین اساسیه خود را نسبت بمقتضای
محیط و حال خود وضع نماید . و این حق به تصدیق نمودن دیگر ممالک
متوقف نیست بلکه هر مملکت آنرا راساً حق دارد ، و در زمانیکه
یک مملکت بخواهد نظامات و تشکیلات اساسیه خود را تبدیل
نماید بجهت زیاد کردن مکانت سیاسی و خارجی خود لازم
می آید که دیگر مملکتها را مطلع ساخته تصدیق بگیرد ، تا در معامله


٢٦٠
و القاب و قدرشناسی سؤتفاهمی در بین بوقوع نرسد. چنانچه
مملکت عزیز ما در نهضت استقلال خود بعد از تحصیل آن در تحت
نابغه استقلال امیر محبوبی خود تصدیق تغییر یافتن نظامات
اساسیه خود را از دیگر ممالک حاصل نمود، چنانچه بعد از آن
تاریخ بنام یک مملکت مستقله در کل ربع مسکون معروف گردید
حق استقلال، احترام اراضی و عدم تجاوز حدود را مقتضی میشود
که بقرار این حق، رجال یک مملکت حق نمیداشته باشند که از حدود
ممالک خود رأساً برای تنفیذ یا اجرای کدام مطلبی اقدام ورزند
چنانچه در صورت داشتن استقلال دیگر مملکتی نمیتواند که در شئونات
داخلی مملکت مستقله از قبیل امداد باغیهای آن یا معاونت کردن
بهرامریکه تشویش مملکت مستقله را نتیجه دهد مداخله کند، بلکه
بالعكس تا بتواند در امداد مملکت سعی و جهد را صرف مینماید. انگاه
و سرکردگان باغیها اگر از مملکت خود بگریزند، مملکت دیگر تنها
آنها را نگاه کرده میتواند مگر نباید که آنها را بگذارد که آنجا هم
در عملیات تخلف خود ادامه ورزند در حالیکه دیگر ممالک به

مطلق

میکند

جگرفته نمیشود


٢٦١

مملکت مستقله رفع دعوی نباید شود زیرا رفع چنین دعوی با
هتک حرمت استقلالی آن محسوب میشود.
(٢) حق محافظه و دفاع: بذریعه این حق هر مملکت
میتواند هر قدر بخواهد حصن و قلعه و بسطۂ حربی تأسیس و
تیار کند.

مدنیت

مقصود از مدنیت زندگانی داشتن انسانها است در زیر
سایه اجتماع و معاونت نمودن یکدیگر شان است بر تهیۂ امورات
و ادوات زندگانی که این قبیل حیات را حیات مدنی یا حیات
اجتماعی مینامند و ضد آن حیات بدوی است که ازین مزایا
محروم بوده هر یک منفرداً یا بجهت انیکه انفراد قطعی مستحیل
است چند چند نفر یکجا زندگانی مینمایند. اما در هیئت
اجتماعیه قواعد و اصول حیات اجتماعی همه بر اساس تعاون
و اشتراک و تبادل منافع مبنی است.


٢٦٢

انسانها از زمانی که تأسیس و تفریق لسان برای ایشان
میسر شده و بعضی وسائل حیاتیه چون گندم و آتش بدست
شان افتاده منفرداً زندگی نتوانستن خودشانرا حس و درک
نموده اند. و چون محقق دانسته که بدون اجتماع و اتحاد معیشت
و زندگانی شان محال است لاجرم برای خودشان یک
مرکز اتحادی اخذ نموده به تشکیل هیئت اجتماعیه مجبور شده اند
و رفته رفته بسی قواعد و اصول که کافل دوام و بقای
این هیئت شود اختراع نموده اند که بالآخر این قواعد و
نظامات را بایک یک قوۀ ضابطۀ دیگر نیز تأیید و تحکیم
نموده اند که مخالفت کنندگان این قواعد را بجزاهای
گوناگون گرفتار آورده اند.
اگر تواریخ هرکدام از جمعیات مدنیت را بگشائیم در خصوص
هیئت اجتماعیه خیلی قواعد و قوانین بنظر مطالعه میدارید که
اگر بنظر دقت تدقیق شود بخوبی معلوم میگردد که کافه قوانین
و قواعد موضوعه از برای تکفل و تشیید مدنیت گذاشته شده است.


٢٦٣
و اگر بقواعد موضوعۀ مدنیت متابعت نشود یعنی هر کس
در هر حال و افعال خود در مقام لایسئل باشد پس بدین،
تقدیر به شیرازۀ جمعیت انحلال کلی طاری میشود که بدان
سبب اقبال و کمال از عالم رو گردان میشود.
در هر ملت و قومی که هیئت اجتماعیه پیشتر تشکیل یافته
باشد بالطبع تقدم مدنیت آن قوم تسلیم میشود. از صحائف
تاریخ چنان بنظر میآید که ابتداء آثار اجتماعیه در اقوام چین و آریه
ظهور نموده است. از تدقیقات عمیقه که در تاریخ این دو قوم بعمل
آمده بیقین پیوسته که تاریخ مدنیت از زمان چینیان و آریائیان
ابتدا نموده است. متعاقب چینیان آریائیان برا کلدانیان و مصریان
و بعده یونانیان و عربان و از همه بعدتر به اروپائیان انتقال نموده
است، و از هر ملتی و قومی که جدائی اختیار کرده آنرا بهجران
مدید و حرمان شدیدی گرفتار کرده گذشته است.
قومی که بر مدنیت عتیقۀ خویش ثبات و استقامت کامله
ورزیده اند همانا چینیانند که از اعصار قدیم تا بحال مدنیت شان


٢٦٤

بهر یک قرار و یک استقرار است نه از آن ترقی و نه از آن
تدنی کرده است . و شخص از آن است که از بلای حسد و سیت
و همچو ریتی که دیگر اقوام بدان گرفتار آمده اند خلاصی یافته اند
پس از این یک چنان معلوم میشود که مدنیت نیز مانند مادیات
دیگر، دلیل زوال آن ترقی اوست .
انسان باید هر امری را که بدیگر ضرر نداشته باشد و بخود انسان
فائده داشته باشد در جامعه متمدنه اجرا کند. و هر امری که انسان را
بچنین مقصود بصورت آسان تر و بهتر برساند مدنیت گفته میشود.
انسان متمدن آنست که هیچ عمل او برخلاف مصلحت
جامعه نباشد، بالعکس کافر نعمت و متوحش در لباس مدنیت
است آنکه برای فائده خود بدیگر افراد جامعه خود ضرر رساند.

تمام شد


[BLANK PAGE]