۱۲۲

از مصلحت شخصی خود اعتصام میکند، بلکه مقتضای وطن پرور
اینست اقلاً بهیچ کاریکه مصلحت وطن دران شرکت نداشته
باشد اقدام نکنیم . واگر حسن ایفای حقوق وطن در فردیته
باشد، البته گذشتن از منافع شخصی هم در مقابل حقوق وطن
نزد جمعیت حق شناسانه امر بزرگ نیست اما مانند
مجاهدینیکه بعقیده صاف حیاترا وسیلۀ دفاع از وطن خود میسازند
نزد آنها بذل مال و جان وصرف مجهود را در راه وطن بالاتر از هرچیز
میدانند که حیات انسان نه تنها عبارت از حرکت
در دایره منافع شخصی و تمتع بلذایذ کوتاه وزود زوالست، بلکه
حیات را عبارت از جهاد در راه ترقی نوعیت و پیشرفت
بشر میدانند.

واگر حسن ایفای حقوق وطنیه در انسان بمقدار انجام
مجاهدین و فداکاران عالی همت نباشد، باری اگر در هر سخن
مصلحت وطن را نیز شریک سازد باز هم ملقب شدن را
بوطن پروری استحقاق خواهد داشت مثلاً : زارع ، صانع،


۱۳۳
تا بحر از باب قلم وفنون اگر هر یک ازینها در حین ایفای مجریات
مصالح خود مصلحت وطن را نیز مد نظر داشته باشند،
بدیهیست نتیجه اش ترقی وتعالی عموم ملت و وطن خواهد بود،
زیرا در انجال هیچ امریکه مضر وطن باشد از چه که اعمال
آنها صادر نخواهد شد، پس چرا تعالی وطن سریع السیر و در ترقی
و پیشرفت آن دوام نباشد، اگر تنها مقداری افتخار یکی از محاسن
وطنیه تصور شود فایده وطن پرور را میتوان کماهو حقه درک کرد. و
مقدار اهمیت وطن پرور را میتوان شناخت. لذتیکه برای
انسان از مترقی بودن عائله خودش نسبت بدیگر عائله ها
حاصل میشود خیلی زیادست، همچنان افتخار و تلذذ و سر بلندی
که برای او از مترقی بودن وطنش نسبت بدیگر اوطان حاصل
میشود دائره وسیع تری دارد.
چون حیات عبارت از تقدم و ترقی است باید انسان
حیات خود را بدون ثمن و خارج دائره غرض حیات نمانده خود را
بلوازم واقتضات آن دائماً تربیه داده حیات را بهمان معنای


١٣٤

اصلی خودش اصرار نماید.

حس پروری افکار ملت پرورانه اعلیحضرت غازی

ما همیشه در اطراف اخلاق و نصایح عمومی راجع بترقی و سعادت
مملکت چند کلمه مترادف را میشنویم و میخوانیم که انها: اتحاد،
اتفاق، یگانگی میباشند بلی این امر معقول و بدیهیست که علت
و سر ترقی هر مملکت راجع باتحاد و اتفاق افراد آن مملکت
است مگر این را باید دانست که ذرایع اتحاد و اتفاق چیستند؟
ملت عبارت از مجموع افراد پراگنده مشتتی است
که جماعه های خورد خورده ها و قصبه ها و شهر های وطن آن را
تشکیل میدهند، آیا اتفاق و اتحاد این جماعه های متباعد بچه طرز حاصل
خواهد شد. البته هر ذریعه که سبب این اتحاد و اتفاق
گردد همان ذریعه یگانه سبب ترقی و سعادت ملت خواهد بود،

سراج الاخبار
اخلاق عمومی


۱۳۵

ما وطن عزیز خود را در این بحث مورد مثال میآوریم : وطن
مقدس ما د افغانستان ، از ایلات وقصبه ها و شهر ها و ده ها تشکیل
یافته است که همه زیر عنوان کلمۀ «افغان» که عنوان هرفرد ماست جمع میآئیم.
آیا نقطۀ تمرکز ارتباط عموم این افرادیکه بهمین عنوان یاد میشوند
کدام است ، بدیهیست مرجع همه امور تجاوب و تماسکشان
بیک دیگر ذات اعلیحضرت همایونیست . که ایشان اوقات
و حرکات حیاتیه خود را برای تدبیر شئون همین نقطه مرکزیت
و ارتباط عموم وقف نموده اند . بعبارت اخری سر اتحاد و
اتفاق که مرجع همه ترقی ها و سعادات این ملت عزیز است ، همان
ذات همایون شان میباشد .
حالا که مظهر یا ذریعه اتحاد و اتفاق ملت را دانستیم
بببینیم که خود آن اتحاد و اتفاق چه معنی دارد، بعبارت دیگر این
اتحاد و اتفاق عبارت از چیست ؟ اتحاد و اتفاق ملت
عبارت است از تعقیب و پیروی کردن ملت بیک
نوع اراء در راه مصلحت های عمومی شان اعنی تمام افراد ملت

سراج الاخبار
سال ۶ عدد ۱


١٢٦
بهر نقطه وطن در خصوص مصلحت های عمومی خود بیک نوع آراء
پابند و متفق باشند، و معلومست این هم بدون از مرکزیت
و بودن یک نظر عالی و مراقب امکان پذیر نیست، زیرا اگر چنین
نباشد بهیچ صورت افکار ملت علی الاتفاق ملتفت و پیرو یک
امری نمی شوند. در اینجا مسئله منتشر شدن تعلیم را در
وطن خود مورد مثال میآریم :
مدنیت و ترقی هر ملت متوقف بر مقدار علمیت افراد
آن است. پیروی این فکر یکی از احتیاجات بزرگ و اولی
ما بود ! اعلیحضرت شهریاری که مرکز ارتباط آراء و مراقب درک
احتیاجات ملت اند بروز دوم جلوس نظر تمام افراد وطن را
باین نقیصه ملتفت فرموده؛ و ذرایع نشر علم را که در انقلاب
خان و مان سوز از بین رفته بود سر از نو فراهم آوردند.
اعلیحضرت غازی بسیار علاقمندی و ذوقی مفرط در تنویر
افکار ملت و ترویج علوم و فنون داشته یگانه آرزوی
شان این است که هر فرد افغان از صغیر و کبیر حسب


علم و صنعت گردند و با حرارت زیاد شب و روز در توسعه معارف
صنعت، حرفت و تجارت مملکت صرف مساعی میفرموده می
خواهند دولت افغانستان تمام احتیاجات خود را تأمین
کرده یکی از دول متمدنه بشمار برود، این است که هر فرد ملت
عزیز افغان تحصیل و تعمیم علم را نقطه سعی خود قرار داده همه
افراد ملت در تحصیل این مصلحت خود متفق گردند.
پس داشتن حس پیروی افکار ملت پرورانه
اعلیحضرت شهنشاه غازی فریضه هر فرد افغان است زیرا
این پیروی در حقیقت عبارت از ارتباط بسلسله مقدسه
اتفاقیه ملت است بعبارت دیگر این پیروی مظهر اتفاق
و اتحاد ملی است .
حس وطنی در حین ایفای وظایف مسلکیه
چیزهای ظاهر برای انسان مرئی بوده بوجود و کیف انها
دائما متحسس میشود، این تنها صفت انسان نیست بل حیوان
هم باین صفت مترادف است، هر چه که ظاهر و عیان شد


۱۲۸
بوجود آن متحسس میشود، ولی مزیت شعور انسان نه تنها
بریدن امور مادیه ثابت است. بلکه مزیت و افضلیت
آن در شعور و احساس به امور معنویه دیگر است که تنها
خودش بادراک آنها امتیاز دارد.
مثلاً در حیات انسان می بینیم که او مسلکهای مخصوصه
را انتخاب میکند، یکی نجار دیگری معمار، فریقی تاجر دیگری
مستخدم در مسلک حکومت اگر تنها به قیاسات و استدلالات
ظاهری نظر کنیم دیده می شود که هر یک برای تنها مصلحت
خود آن پیشه را گرفته است. ولی حقیقت امر کاملاً در این
استدلال ظاهری موجود نیست، بلکه بامور معنویه اسرار
این مسالک دقت نظر باید کرد. مثلاً کسی که در مسلک حکومت
منتظم بوده امور معاشیه خود را از این راه گذر تهیه میکند
آیا باین مسلک او چه اسرار و مبنی بر چه اولیات است حکومت
عبارت از هیئت یکه تدبیر وتنظیم و تهیه مصالح وطن را بدوش گرفته
است و مستخدم حکومت فردیست که همین هیئت خادم مصلحت


۱۳۹
ملت حصه را از بین خدمات شرمه خود را بآن سپاریده است پیشتر بجهت در تربیه
وطن پروری برای ما ثابت شده است بنابر متانت ارتباط افراد لازم میاید
که هر یک در داخل دائره مصلحت وطن کار فرما منافع انباشند زیرا بدون ازین پورانه
خلل حتمی و دایمی که تسرا و خواهد شد این فریضه در مقابلقعوم افراد وطن اعلی مخصوص
مستخدمین حکومت که کل اعمال مسلکیه شان در دائره منافع وطن است پس
حقیقت
درین حال بهترین صفات او همنیست که در معنویات حال خود تدقیق نموده انه
آینده خویش واقف گشته درحین ایفای وظیفه مسلکیه خود جنس وطنیست را در دل نداشته
بداند که این مسلک من حقیقت یکی از وسایل ترقی وطن منافع آن را سانعایت
طرح
راجع است و مدنیوتهای خود را در مقابل وطن فراموش نکند و دائما مصلحت و
در هر منفعت خویش آمیزش دهد زیرا هر منفعت حسن احوالیکه به وطن عا مد کبر اوردا
گردید
طبعا در امنفعت ست خواهد بود چنانچه عکس ان در هر بد و مصیبت مهم و مشقت درین کل جما عمان
وظایف خدمات ملت
دولت با اداره امور داخله و خارجه ملت موظف است جوع فصل و مادی
واشکالا تیکه بین افراد واقع شود تشخیص احتیاجات ملت و تهیه لوازهات
رفع آن احتیاجات حفظ مواز نه بین قوه های خود و قوه های دول غیر مراعا


۱۳۰
عدم وقوع تعدی بر حقوق یکدیگر افراد حفظ کیان و وحدت ملت این همه وظایف راجع بدولت است. که هر یک ازینها در تحلیل بشعبات قواهای متعدد که هر کدام ازینها وظایف مخصوصهٔ محوله اوست تشکیل مییابد.

ژاندارمه ها
پولیسها

برای هر امتی حکومت درکار است، که آن حکومت نظامات و قوانین و نقشه های مسیر مخصوصی را لازم دارد، تا بذریعه آنها عدل را در بین افراد تامین تواند، چون در هر جامعه افراد مختلف که مسالک متنوعه را سالک اند وجود دارد. بعضی عدالت پروراند که دائماً حقوق و وظائف خود را مرعی داشته از حدود آنها تجاوز نکرده سعادت را در قناعت بر مجهود و سعی خود ادائی تر میدانند. برخی شرارت و کسالت و پستی فطرتی بر طبع آنها غالب آمده از حقوق خود متجاوز از حدود تکالیف مرتجع میمانند که این اخلاق و طبایع، و بیقیدی بعضیها و تجاوز شان بر دیگران امنیت جامعه را متزلزل میسازد، از جهت دیگر قوانین و نظاماتیکه بر طبق مصلحت

محرک ترقی
امنیت
میباشد.


۱۳۱
عموم بوده باید کل پیرو احکام آن باشند حکومت عموم را باطاعت آنها
باید مجبور گردانیده و همیشه در مقابل همان اشخاصیکه مخل امنیت عموم میشوند
باستعمال قوه قهریه مجبور میگردد و این بدون باز داشتن یک قوتیکه دائماً
در مراقبت مردم باطاعت قانون مکلف باشد بدیگر صورت امکان
پذیر نیست. و این وظیفه محول است بقوه های پولیس و ژاندارمری.
اغلباً وظیفه این دو قوت دایر بر اموریست که بیشتر مانع وقوع جرم گردد.
مثلاً پولیس ها باید دائماً در سرک و کوچه های شهر منتشر بوده مردم را از هر انچه که
موجب اخلال امنیت عام باشد مانع گردد، و انانیکه مخالفت ورزند
بقوه جبریه ایشانرا بمرکز تحقیقیه ابتدائی پولیس جلب نمایند، وجود آنها در
هر نقطه شهر مانع عظیمی برای وقوع جرایم و امور مخالف امنیت عمومیست
مثلاً هر موتر و گادیوان بمجردیکه بیند در هر نقطه پولیس منتشر است گاهی نمیتواند
از اندازه سرعت، رفتاریکه برای موتر و گادی در داخل شهر نامعین شده
باشد تیز تر سوق نماید زیرا میدانند که پولیس او را نگذاشته و تحت سیطره
و مجازات قانون خواهد آورد، پس درینصورت یک خطر عظیمی که احتمال
وقوع را دارد از بین رفع گردیده و اگر پولیسها نباشند البته زحمت


۱۳۲
گرفتار شدن باین اندازه در دل سایق نمانده، بسرعت فوق العاده
سوق خواهد کرد که اقلاً نتیجه آن نا آرام ساختن عابرین هست این بغیر از
خطر زیر موتر یا گادی شدن مردم که ممکنست درینصورت خیلی بوقوع رسد
و دزدیکه بداند قوه های ضبطیه در هر جا منتشر اند و بمجرد اندک
استغاثه حاضر گردیده بنجدت مینمایند البته از اقدام بهر شری که نیت داشته
باشد باز خواهد ماند.
و علی هذا القیاس منع از دحام مردم و بی انتظامیها عموم جائیکه بین
که برای دیگران موجب بی اطمینانی یا نا آرامی گردد، و منع وقوع
جنگها و منازعات در بین مردم و استعمال اسلحه ناریه در داخل حدود شهر
و جلب کسانیکه از اطاعت امر ابا کرده باشند، این همه منافعیست که
از بودن پولیس عائد ما میگردد.
در بعض احیان پولیس باستعمال قوت یا مقاومت بسبب
زیاد بودن عده یا قوه اشرار مجبور میگردد. و مقابله کردن با آنها بالمثل
لازم می بیند، ژاندارمه ها که مانند ذخیره پولیس اند با ایشان کمک می گردیده
بتسهیل صعوبات واقعه بآنها معاونت مینمایند، و در بقیه اوقات،


۱۳۳
ژاندارمه با محافظت کردن بر مواقع مهمه که بودن مراقب بر آنها لازم
باشد قیام مینمایند.
نظر باهمیت خدمات و وظیفه با پولیس حقوق ایشان در دائرهٔ
خدمات شان نیز وسعت دارد مثلاً به هر منزل یا موقع یا شخصیکه مشتبه
گردد، آنرا تفتیش و تحقیق و توقیف کرده میتوانند زیرا پیشتر دانستیم که وظیفهٔ
پولیس اغلباً دائر بر سعی کردنست بمنع وقوع جریمه ها ، یعنی حتی الامکان
کوشش شان براین باشد که نگذارند کسی مرتکب یک جرمی باشد پس
اگر چند از شرار در یک منزل جمع آمده بخواهند برای ارتکاب یک جریمهٔ
سرقت یا غیر آن مشورت و تدبیر نمایند و پولیس باین امر آنها بیکی
از ذرایع مطلع گردد بد ا گیر درین حال حق جهاجمت و تفتیش آنها را دارد ان
منزل نداشته باشد البته نمیتواند که مانع وقوع جریمه پیشتر از وقوع آن گردد
و نیز هر که مخالفت اوامر عمومیه را در محلات معینه قانونی بنماید آنرا توقیف
و بمرکز مجازات و استنطاق جلب کرده میتوانند.
خلاصه اینکه ژاندارمه و پولیس از مهمترین مظاهر و اسباب امنیت
است انتظام و قوهٔ آنها دلیل بزرگیست بر امنیت عمومی رفاهیت اطمینان خلق.


١٣٤
عسکرها

حیات میدان تنازع عظیمیست، هم فرد و حضرت جامعه در مقابل خود
منازعین داشته فلاح و کامیابی بل تفوق را هم بکثرت منازعین
خود دانسته در راه این تفوق صرف دقت و مجهود دارد، هر جامعه که
از تیاری برای این میدان منازعه منصرف گردد، در مقابل منازعین
و مبارزین مقابل خود یکی از وسایل تفوق و محافظت را میبازد.

هر جامعه برای خود سعی دارد که منزله بزرگی را در بین جامعه ها
دیگر دارا باشد، زراعت، صناعت، تجارت، مخترعات و مکتشفات
او در دیگر جامعه ها رائج باشد، سعادت وی اقتضا دارد که جامعه های
دیگر محتاج مصنوعات و تجارت و مخترعات او باشند بعبارت دیگر
هر جامعه سعادت را برای خود خواهانست، و سعادت تفوق را
اقتضا دارد. و این تفوق مطلب هر جامعه است. ازینست که تنازع و
مکافحه در بین آمده است. هر کس برای تحصیل سعادت خود مجبورست
مانع حصول سعادت دیگران گردد، یا اقلاً در حصول آن تعویقی اندازد


۱۳۵

شاید در خاطر بگذرد که این تنازع موجب تعطیل ارتقای جامعه ما
خواهد بود. اگرچه ظاهراً این تنازع بعدم ترقی جامعه ما دلالت میکند.
اما در حقیقت بالعکس این تنازع برای هر جامعه که ضرورت و مزیت
و سر سعادت را درک کرده باشد وسیلهٔ بزرگ برای رسیدن باوج علوّ
و ترقی گردیده است و مسلم است که سر اعظم در ارتقاء بشریّت احتیاج است
ازینست که بزرگان گفته‌اند: «احتیاج مادر ایجاد است» این سعی و تنازع
هر جامعه را بسعی کردن وادار میسازد، خوف عقب ماندن انحطاط
در مقابل مجشمها او را بحرکت و سعی مجبور میکند، و اگر این تقابل
و حُبّ تفوق و ترس سقوط نمی‌بود هیچ سعی بزرگ و فوق العاده
دیده نمی‌شد. چنانچه اگر یک جامعه لحظهٔ از این سعی منصرف گردد، اقران
او که بالعکس بیدار هستند فرصت را مغتنم شمرده، میدان را
برده، برای پیشتر توسیع نطاق اقتدار و دارائی خود آنرا اسیر
مستعمره یا اقلّا ضعیف میسازند.
هر جامعه باید علماء عظیم، رجال کافی، سرمایهٔ بزرگ،
مخترعات و مکتشفات جدید، زراعت متقدم، تجارت وسیع


١٣٦
داشته باشد. خلاصه اینکه احتیاجات حیات را دارا باشد
برای تحصیل و بعمل آوردن احتیاجات افراد جامعه فرقه فرقه
و طایفه طایفه ، حزب حزب شده هر یک تهیه نوعی از
احتیاجات را بدوش گرفته آنها نیز در ما بین خود در تفوق و
تقابل داشته هر کدام سعی دارد باینکه وظیفه محوله خویش را
بهتر انجام و تکمله دهد.
این فرق وطوایف را از شر منازعین جامعه های دیگر که
محفوظ میدارد؟ نتیجه زحمات آنها را که تأمین میکند؟ جامعه های دیگر را از
حمله کردن بر نتیجه اتعاب آنها که باز میدارد؟ تجارت و حقوق شانرا در خارج
دائره وطن در معرض حرمت آنها را از حمله های خارجی در داخله این دائره مقدس
که محفوظ داشته و مدافعه میکند؟ این وظیفه همه بدوش عسکر است عسکر آنها را از هر
همه خطر ها مطمئن میگرداند.
هر مملکتی که عسکر آن منظم و وظیفه شناس باشند. هیچ مملکت
دیگر بر حقوق آن تعدی کرده نمیتواند تنها بودن آنها کفایت
میکند. برای دفع آنها از اقدام بهر نوع تعدا ئیکه بخواهند در سایه

۱۲۰ افغان بیدار عسکر لایقتی


۱۳۷
عکسر مصنوعات و تجارت و حریت ملی خود یا در جامعه های، دیگر محفوظ
و ترقی داده میتوانند .

محکمه ها

حیات افراد جامعه متوقف به تعاون و تبادل منافع با یکدیگر
است مصلحت هر یک مرهون مساعی دیگر است هیچ کدام راساً
کل احتیاجات خود را برای خود تهیه دادن نمیتواند . بلکه همه برای یکدیگر
خود کار دانسته بذریعه همین تبادل اسباب و لوازمات حیاترا حاضره
آماده میسازند . درین بین بتباینت اخلاق طبایع و افکار بل اختلاف
در هر جزئیتی در مقدار مطامع و مطالب افراد نیز موجود است . درین
ارتباط و تبادل خصوصاً که اختلافات هم در بین موجود است طبیعی است
که سوء تفاهم . منازعات در بعضی احیان . اهمال یکی از افراد مصالح
دیگر ممنوع خود را واقع میشود . برای رفع سوء تفاهم و فیصله کردن
منازعات . یا مدافعه از کسیکه در حقوق او اهمال شده باشد. باید هیئتی
مکلف شود . والا رشته این تبادل تسکیده جامعه انحلال مییا بد هیئتهای


۱۳۸
که بتادیه این وظائف مکلف اند محکمه ها گویند.
وظیفه محکمه اینست که حق مغصوب یا مهمل هر فرد را تایید داده بذریعه
حکومت آنرا استرداد نماید، عدل که بزرگترین رشته های ارتباط جامعه
میباشد مظهر آن محکمه ها است. بذریعه محکمه انسان حق مغصوب یا مهمل خودرا
استرداد و بحرکت انداخته میتواند. اگر محکمه ها نمیبود مصائب متعدده نصیب
هر جامعه میگردید که نتیجه آنها انحلال جامعه و تباهی افراد آن میبود، هر قوی
حق یک ضعیف را گرفته میتوانست. و ضعیف بمقابل بدون از تسلیم نمیتوانست
دیگر چیز یرا پیش گیرد نتیجه این مصیبت در جامعه چه میبود؟ البته در نتیجه ضعفا
مضمحل میگردیدند. بعد اقویا هم در بین بنزاع افتاده حقوق یکدیگر را غصب مینمودند،
بالاخیر همه تباهی و بد حالی میرسیدند، این ضرر عظیم را محکمه رفع و دور ساخته
است. هر که حق دیگر یرا غصب نماید، یا در ایفای آن اهمال ورزد.
شخص متعدی علیه میتواند بمحکمه عارض گردیده، بعد از ین محکمه حق وی را تائید
نموده بذریعه قوه حکومت آنرا میتواند استرداد نماید.
اگر معترضی گوید هر گاه استرداد کننده حکومت باشد پس تشکیل یافتن
محکمه چه ضرورت داشت، چرا متعدی علیه در چنین حال بحکومت عارض


۱۳۹

نمیشد و بذریعه آن حق خود را مسترد نمیساخت ؟

جواب اینست که حکمت تشکیل یافتن محکمه ها نه تنها محض تایید
حق عارض است بلکه غرض تحقیق و تدقیق و اتیان حق عارض است ،
چه ممکن است عارض غلط ادعا نموده باشد، یا اینکه در تقدیر حق خود مبالغه
گرفته باشد، لذا لازم آمد که پیشتر آن حق و مقدار آن اثبات گردد تا اینکه حکوم‍ت
در حین استرداد از حقانیت قوام خود مطمین باشد، و این تحقیق و اثبات د‍ر
محکمه میشود. بعد از آن تأیید محکمه نزد حکومت سند تنفیذ مطلب عارض میگرد‍د
و اگر این تحقیق و اثبات نمیبود، هرکس میتوانست بدون اثبات و حقانیت
دیگرانرا بدادن یک مدعای بهای غلط بذریعه حکومت مجبور سازد، پس محکمه ها مظهر
عدالت هستند، و بزرگترین عوامل در بشریت عدالت است، موید این محکمه ها س‍ت
محکمه تمیز حق و باطل را میکند، آنهائی را که حقوق دیگرها را غصب کرده باشن‍د
و کسانیکه از حق خود بیشتر ادعا داشته باشند مانع میشود .

مأمورین ملکیه

مأمورین ملکیه قسم عظم افراد عاملین حکومت هستند، اغلب تسهیلات بزر‍گ
حیات اجتماعی بدوش ایشان است جهت ها ئیکه در پای تخت و ظهر ه‍ا


١٤٠
مملکت بترتیب و تسهیل شئونات حکومتی افراد مکلف اند زیر عنوان مامورین
ملکیه میآیند، نظامات و قوانینی که ذکر اهمیت شان پیشتر آمده سپرده تنفیذ
و مجرای آنها مامورین ملکیه است. و این مامورین ملکیه بهترین مظاهر حیات
با نظام بشر است، کسیکه در مجرای عملیات این طبقه جامعه امعان نظر نماید
از حیث تقسیم اعمال و مراتب آنها و تعیین حدود شان می بیند اولین
هیئتی که دوام آن بیشتر از همه متوقف بنظام است ایشانند کمترین بی
ترتیبی یا اندک اهمالی، اعمال افراد این طبقه را در هم میزند، از بس متوقف
بودن اعمال شان بر یکدیگر هر کدام بمنزله چرخهای ماشین را در مقابل
یکدیگر خود دارد، اثنای حرکت اندک خلل و تعطیلی که در وظیفه یک چرخ
یا پرده پیدا شود تعطیل آن در کل ماشین اثر کرده خلل آن ظاهر میشود.
اولین صفات این طبقه شدت پابندی شان بقوانین و نظامات
وظائف خود هاست. اعمال رسمی آنها همه داخل دائره تطبیق و اجرا
قوانین و نظامات مملکت است. مزیه اولیه فردشان مواظبت بر
ایفای وظائف میباشد، که الزم ترین امور در این مواظبت مراعات
شرائط امانت است مقدم تر بر اغلب طبقات جامعه این مواظبت و مراعات
امانت لازم مامورین ملکیه است، زیرا حکومت مرتب و منتظم اولین


١٤١
اسباب سعادت جامعه است، و در حقیقت مامورین ملکیه جزء اعظم حکومت
اند که لزوم این نظام و ترتیب راجع بایشانست، زیرا نظریات و مطالب
حکومت را که همه راجع بر فاهیت مملکت است مامورین ملکیه بمعرض اجرا تطبیق میرسانند
چنانکه قوای عسکریه مملکت بمثابه اعضا و آلات دفاعیه جسمی است که حیات
و توازن او را از تعدیات و بی نظمی های خارجی محافظت میکنند، نیز
هیئت های ملکیه در مقابل بمانند اعضای داخلی جسم اند که وظیفه آنها
ترتیب و نظم شئونات داخلی جسم است.
در این حال سلوک افراد مامورین ملکیه در حدود وظائف رسمی شان
باید از دائره قبولیت خارج نباشد زیرا یکی از وسایل تسهیل حیات اجتماعی
که مصلحت خود شان وابسته بآن است بر عهده دارند، چه دانستیم؛ وظیفه آنها
تطبیق و اجرای قوانین مملکت است که اطاعت باوامر قوانین اوّل
صفات فرد مدنیت پرور است، چه سیکه بقوانین اطاعت نداشته باشد اعمال
وی از عادات وحشیانیکه باداب قیو د انسانیت هیچ پابندی ندارند تفاوتی ندارد.

مکشفیات ما
انسان در حین تولد ساده و خالی از کل امور تمیزیه خلق میشود، از
عقل، فکر، هوش، بخش.... محروم میباشد. اگر همین مخلوق بهمچو حیوثی


١٤٢
بزرگ شود اشکی نیست که تنها بغیر از لذایذ و آلام محدوده که دائر بخوردن
و نوشیدن و خوابیدن باشد مفکورات و شعور وی دیگر محوری نخواهد داشت
والبته چنین شخص برای این جامعه بزرگی که افراد مستقل و فعال و نافع را بکار
دارد هیچ دردی نخواهد خورد زیرا با مردم ترتبط و تبادل اعمال و
مساعی دارد، و اعمال و مساعی بشری لوازامات و قابلیتهای عدیدی را
اقتضا میکند که باید افراد دارای آنها باشند. اقلاً معلومات ذرایع
تفهیم و فهم مطالب و ضروریات و وسائل تهیه آنها لازم است، برای
این مسئله باید ذریعه تفهیم مطالب را در محلی که خودش حاضر نباشد دارا
باشد، که برای این نوع ارتباط و تسهیل تعامل کتابت و قرائت اختراع
شده است، والحق که قرائت و کتابت یکی از بزرگترین عوامل در مزاوداً
بشری گردیده است، باین وسیله یک فرد میتواند که بد ورترین نقاط که
حاضر نباشد مطالب خود را بصورت کافی تفهیم کند بل میتواند احوالات
خود را برای قرون و عصرهای آتیه بگذارد. این وسیله بزرگ ارتباط
انسان در مکتبها دریافت و تعلیم کرده میتواند.
در اول مبحث گفتیم برای اینکه انسان در جامعه خود عضو عامل بتواند شود


١٤٣

باید دارای بعضی معلومات و از اسرار بعضی امورات کون مطلع باشد
و تنها کتابت و قرائت کفایت نمیکند والا حاجت بتاسیس
مکاتب نمی شد چه هرکس میتواند خارج مکتب هم دارای سواد
شود. بلکه علاوه بر سواد داشتن یک فکر و عقل سلیم برای فرد
لازم است تا بتواند سخنات واقدامات وی غلط و خارج دایره
صواب نباشد. اگر چه قوه مفکوره و تعقل در انسان طبعاً موجود است
ولی بحرکت افتادن آنها تربیت و ریاضتها را بکار دارد بهمین ست
که در ابتدای مراحل حیات قبل از اینکه انسان در سلک افراد
عاملین جامعه منضم گردد و درهمان حینی که قوه های عقلیه درحال
نشو و نمای خود هستند، او را در مکتب میگذارند. در آنجا تربیه
و ریاضت هائیکه برای او در حیات لازم است، بترتیب
و نظام مخصوص تحصیل میشود.
مزیت بزرگ انسان همین است که در میدان مبارزه
حیات امور و عوارض دنیا ئیکه از زیر نظر وی میگذر د باید آنها را
درک کرده بتواند هرچند عقل او در مقابل آن امور و عوارض


١٤٤
ساکت و ثابت نمانده همانقدر متلذذ و مستریح شده میتواند. بدترین
مرضها آنست که نوع و علت آن فهمیده نشود. چنانچه نیر شقی ترین
حیاتها همان است که حوادث آن خواه خوب خواه خراب درک و
تشخیص نشود. برای پیدا نمودن عقل سلیمی که در مقابل عوارض عالم و
حیات ساکت و ثابت نماند بهترین وسیله مکتبها ست. زیرا فکر را
بحرکت و درک عادی میسازد. اسرار و قواعدی را که انسان
هیچ وجود شانرا منتظر نباشد می فهماند. در ضمن همین تمرین و پخته
ساختن همان اموری را که بایستی انسان بآنها مطلع بوده از
دانستن شان مستغنی شده نمیتواند میداماند.
این منافع اولیه است که در دوره های ابتدائی آن کسب
میشود. تا انتهامی این دوره عقل و فکر انسان از خواب و بی اورا
دستی برآمده بیک حال حرکت و عمل داخل میشود. در دوره های
دیگر منافعی که انسان از مکتب ها کسب کند عالی تر ازین مشاه
است. چه انسانرا از اسرار و قواعد هر فنی که بخواهد بآن
متخصص شده برای خود مسلک حیاتی قرار دهد مطلع و واقف


١٤٥
کامل میسازد علاوه برین مکتب در متعلمین یک اثر بزرگ شایان
دقت را ظاهر میکند : همه‌میدانیم اس‌الاساس کون
انتظام است، این عالم بزرگ را که از ذرات و امورات
متناقضه تکوین شده است جز انتظام دیگر چیزی نگاه
نداشته است، سردی و گرمی، خشکی و تری، سبکی و گران
همه در عالم کون موجود است، موازنه و انتظام یگانه‌علت
دوام اینها در مقابل یکدیگر گردیده است، ازین بالاتر اگر
نظر خود را سوی افلاک معطوف سازیم می‌بینیم که سیر
بزرگ در حرکت و دوام آنها نظام گردیده است و نظام
یکی از صنعت‌های بدیع خالق جلّت عظمته در این عوالم
می‌بینیم، از آنجمله حیات این مخلوق عجیب و ضعیف انسان
است، شقاوت و سعادت وی وابسته بهمین سر است،
ای نظامی که بر کل کائنات حکمفرما است، انسانیکه در
حیات خود پابند یک نظام مرتب و معیّن نباشد،
آرزوی هیچ اطمینان و فلاح را نباید بدارد کسیکه بیک نظام


١٤٦
منتظم معین پیرو باشد، البته بمانند سابقی هست که غایه
مطلوب خویش را بدقت ایفا میکنند، و چنین اشخاص از ماضی خود
راضی، واز حال دلبسته و از مستقبل خویش مطمئن میباشند.
مقصود از نظام تعیین غایات حیات و اتباع مقتضیات آنها
بیک طور متناسب است. واین بدون از اخذ حقوق و ایفا
تکالیف بقرار حدود معینه و مناسبه بدیگر صورت
امکان پذیر نیست.
مکتب منتظم روح نظام را بیک طور عجیب و محسوس
سرایت میدهد. جامعه از انسان مطلوب هست که باید
تمکن از امر حیات و جلب منافع بوفق رسومات و عادات
عمومیه خواه قانونی یا اخلاقی باشند بدان منقاد و ساری
باشد. در جامعه لازم است که انسان متواترا و بطور دائمی
برای تحصیل منافع سعی با نتیجه را مواظب باشد، مکتب
این روح را در او میدمد. بسبب کثرت و دقت مراعات
در مکتب منتظم نظام عادی میگردد، از مکتب یک


١٤٧
فردی برآید که نظام مظهر هر حرکت و سکون اوست،
بدترین مرضهای روحی انسان که انسان را بیأس سوق
میکند تذبذب همت، خصلت مقابل آن استقامت
است، از مزایای بزرگ روحی مکتب پیدا کردن
استقامت است در متعلم. پس مکتبها تنها منافع علمی برای
انسان نمی بخشد، بلکه مزایای روحی عدیده یی را نیز برای
او عادت میگرداند.
گویا مکتبها یکی از خدمات و وظائف فوق العاده را در جامعۀ
ایفا میکنند، زیرا اغلب مظاهر و حسنات بشریت را در آنجا
انسان کسب کرده میتواند. واگر حیات را بمیدان مبارزه
تعبیر کنیم، باید مکتبها را در مقابل این تعبیر درس خانه حربی آن میدان
بشماریم، بل فوقیت این درس خانه های حربی بیشتر است، چه
در میدانهای حرب تنها یاد داشتن طرق هجوم و مدافعه و اسرار
نصرت کفایت میکند، که در آن قبیل مکاتب تنها همین قدر دروس
تعلیم میشود ولی در مکتبها انسان علاوه بر یاد گرفتن اصول مقاومت


١٤٨
با احتیاجات فلاح و حیلهای رفع ضعف، انسان فضیلت‌ها و مزایای
عدیدهٔ دیگرے را نیز بدست آورده میتواند.
جامعه که همهٔ افراد آن باسواد و تعلیم باشند، سعید ترین
جامعه‌ها است، زیرا سعادت جامعه راجع بدو امر است یکے کثرت
وسایل تفاهم و تبادل افکار که مظهر اتفاق هستند، دیگر یاد داشتن
اسرار کامیابی و تغلب بر احتیاجات. و این دو فضیلت را جامعه
بذریعهٔ نشر مکتبها نایل شده میتواند، زیرا همان مزایائیکہ پیشتر
گفتیم انسان آنها را از مکتب کسب میکند و همهٔ افراد جامعه
بآن مزایا موصوف میباشند، مانع سعادت جامعه تنها
تشتت آراء و نابودن وسائل تفهیم و جمع آوردن خیال عموم
در یک نقطه میباشد. در صورتیکه همه مدرک و صاحب عقل
سلیم باشند، البته یک فرد مصلح مقتدر شده میتواند که عموم را
بسوی اوج تعالی و ترقی که اتفاق را بکار دارد سوق کنند
و هر چند مکتبها و تعلیم در جامعه بیشتر باشد همانقدر این سعادت
بیشتر نصیب جامعه میباشد.


١٤٩
بلدیه ها
معلوم است مقدار ضعف انسان تا چه اندازه است،
علاوه بر صعوبات و مصایب حیات که دائماً با آنها تعارض دارد،
اقتضآت طبیعی مستمراً با او در محاربه بوده است . بعضی تراکیب مخصوصه
طبیعی، بعبارت دیگر همان تراکیبی که کثافت گفته میشود یکی از مظاہر
مہلکہ عداوت طبیعت است با انسان، کثافت دائماً فوجهای قتّال
مخفی را که بنظر نمیده نیا ید تشکیل و تکوین داده برای هلاک و مقهور
ساختن انسان توجیه میکند ؛ هزار ہا نوع میکروبها و زهریات را به
مختلف وسائل برای محاربه او میفرستد . غذا ، ہوا، ملبس مسکن ،
محیط را از این دشمن حقیر و قوی مملو میسازد، و باین ذریعه جسم و روح او را
زیر فشار خود می آرد.
ولی انسان را کثرت و تعدد انواع و مصائب و دشمنهای قبل از خود
مقابله و مکافحه و مغلوب ساختن آنها مانع نگردیده است، بل ہر روز
و اوان برای حفظ و حمایت نوع و شخص خود سلاح نوی را اکتشاف


۱۵۰
کرده، بر وسائل نصرت و غالبیت خود وسیلهٔ جدیدی را می افزاید
و مستمراً در بحث و کششاف و تشکیل قوه های مقاومت مصروف بوده است
از انجمله مدافعه کردن او در مقابل اقتضاآت مهلکه کثافت است ع
این دشمن فعال و قوی خود را بعد از تحلیل و تجزیه کردن برای هر نوع
از قوه های مهلکه آن یک ذریعه وقایه کشف نموده در تنزیل آن ذرایع
سعی و کوشش نموده از انجمله مساعی در مقابل فوجهای عفونت و میکروبها
بلدیه ها را تأسیس نموده است .
مصارف حکومت
در مباحث گذشته دانستیم حکومت برای تشکیل و انتظام یافتن
جامعه ما تا چه اندازه اهمیت دارد حکومت منافع و مزایای خود را
بذریعه استخدام و بکار انداختن عده وافری از اهالی جامعه بمعرض
ظهور رسانیده میتواند، اعنی برای تنظیم و اجرای شئونات عده از افراد
جامعه را که نسبت بوظائف تربیت یافته ولیاقت کافی آنها را
دارا باشند زیر عنوان خود آورده، اوقات آنها را ایفای وظايف


١٥١
مرتب معین مصروف میسازد، این وظائف بعضی بحفظ عدل ونظم
برخی برای ایجاد وسایل بهتری برای جامعه قسمی برای محافظت
موازنه مملکت در مقابل دیگر ممالک ومدافعه کردن از آنها در
حال اعتدا وتقاضای حال راجع میباشد.
البته این همه افراد که آنها را از دیگر انتاجات ضروریه برای
حیات ملتوی ساخته وقت شان را تنها مصروف تدابیر واجرای
شئونات وتهیه احتیاجات میگرداند، باید در مقابل آنها را از جهت
احتیاجات آسوده گرداند، والا انیقدر اسباب رفاه وسعادت
جامعه را تهیه کرده نمیتوانند. یا اسباب واردات وغیره لوازمی که
برای تنظیم واداره شئون جامعه لازم است مصارف نقدیه
بکار دارند عسکر واسلحه که بزرگترین ذرایع حفظ کیان مملکت است
در میدان تنازع حیات عمومی اخراجات ومصارف گزافی بالائ
دارد، این همه خراجات ومصارف حکومت را مالیات ودیگر
رسومات محصولیه تامین میکند، گویا مالیات بعبارت دیگر عبارت
از حصه حقی که فرد در مقابل تامین حال خود در سایه جامعه برای


۱۵۲
حکومت ایفا میکند. مالیات در حقیقت یکی از مظاهر بزرگ همدردی
و اشتراک و تعاون بشر است. هرگاه بدقت نگریسته شود ظاهر خواهد شد؛
مقداریکه فرد برای حکومت بعنوان مالیات و یا دیگر رسومات میدهد
در مقابل تأمینات عدیده که نتیجه بودن حکومت و عملیات آن است
هیچ تناسبی ندارد جامعه در حال نابودن حکومت وجود ندارد، زیرا
اقلاً اولین نتیجه حکومت تأمین حیات و نتیجه اتعاب افراد است، تنها
باین دو مزیت اگر نگریسته شود معلوم خواهد شد که در صورت نابودن
این دو تدبیر هیچ وسیله، صورت حیات وحشیانه قدیم بشر را نمیتوانست
تغییر داد. صرف نظر از بقیه مزایائیکه از تشکیل یافتن حکومت برای
جامعه میرسد، پس این تأدیه مالیات یکی از بزرگترین مظاهر همدردی
و اشتراک افراد جامعه است، زیرا همه مانند شرکائیکه برای یک تجارت
سرمایه اند از کرده یک اداره تجارتی که بهیچ صورت هر یک از آنها تنها
تأسیس کرده نی نباشند دایر ساخته میتوانند؛ اینها نیز برای تحصیل یک نوع
مقاصد و منافعیکه برای هیچ کدام بصورت انفراد حصول آنها امکان
پذیر نیست بعمل میآرند. همه برای تأمین حیات و مال خود سرمایه


١٥٣
که برای تأمین آنها کفایت کند انداز مینمایند، هر کدام حصه بسیطی را ایفا
میکند که در جمله حصه های دیگر افراد جامعه خودش این قسمت بسیط نتیجه
زیادی را میدهد. در این صورت مالیات حکم قرض را دارد و وم معلیاست
اولین معانی که در حدود انسانیت مسطور است ایفای حقوق است
یگانه سرمایه انسان در جامعه شرف یا اعتبار اوست، تحصیل این سره مبا
ممکن نمیشود مگر بذریعه مراعات ایفای حقوق، هر کسیکه از دائره حقوق شان
نکند در جامعه عهده دار دو مالک بودن اعتبار بهترین سرمایه برای
تحصیل هر نوع مطالب آرزو است. کسیکه اعتبار دارد جز باطمینان و قوّی است
بدیگر امری اعمال و حرکات وی در جامعه تلقی نمیشود. این بالعکس حالت
بی اعتباری است، که علاوه بر فقر مادی فقر روحی هم نصیب شخص
بی اعتبار میباشد، زیرا از هیچ قبیل تلذذات روحی متمتع شده نمیتواند
و در هر موقعی که باشد بنظر بیگانگی و احتیاط تلقی میشود. و شایان کلمه عدم است
شخصیکه از این دو سرمایه محروم باشد.
عدم ایفای مالیات عبارت از مهضم حقوق غیرست، زیرا پیشتر
دانستیم در مقارنه منافع حکومت برای جامعه از مقدار مالیاتیکه


١٥٤
هر فرد برای آن ایفا میکند پیشتر فوقیت دارد، و این فرق عظیم را تنهائیش که
عموم در سرمایه لازمه التأسیس آن وضع کرده است، پس یکه مالیات را
ایفا نکند بمثابه کسیست که از سرمایه شرکتی مفت امرار حیات کرده عمر را
در سایه متاعب آنها بصورت ناحقانه بگذارند، و هضم حقوق اولین
امریست که با معانی شریف عالی کلمۀ انسانیت منافات کلی دارد؛
تادیۀ حقوق یکی از وظائف ضروریه هر فرد است بی راحتی و پریشان
وجدان قرضدار یا حق خوار معلوم است که از اندازه وصف بیرون است
تساهل در ایفای وظیفه بدترین بدآموزی هاست برای کسیکه نفس را
بر ایفای وظیفه یا ادای حقوق تمرین و ریاضت نداده باشد، دائماً
با همال حقوق غیر که نتیجه فقدان اعتبار است اقدام میکند، برای تسکین
شورش ضمیر خویش بهانه های مشروعیت می تراشد مثلاً برای
عدم ایفای مالیات میگوید قدر مالیات من امر جزئیست که در
واردات حکومت اثری نمیکند، مگر چنین دلیل مشروعیت این را
ثابت نمیکند بلکه علامت ضعیف شدن ضمیر است در مقابل بقیه
شئونات، وضعف ضمیر بدترین مرضهای روحی است برای انسان.


۱۵۵

مالیاتیکه ایفای آنها بر فرد مقرر باشد، اهمیت کم ندارد زیرا در حقیقت
حصه از سرمایه ایست که افراد جامعه بذریعه آن رفاهیت و سعادت
خود را تهیه میکنند. دیگر اینکه در ایفای حقوق نباید مستعدا د و مستحقی را در نظر
گیریم. بلکه مقدار و لزوم ایفای حق را از حیث اینکه حق است باید در نظر
گرفت. شخصی که نفس را بهضم حقوق اہل استعداد عادت دہد البته رفتہ رفتہ
ضمیر وی عادت گرفته از مقاومت عاطل مانده از ہضم حقوق بیچارگان
ہم باز نخواهد ماند، که در نتیجه فقد اعتبار است، و شرف انسان عتبار اوست.

سرکها

عمران یکی از مزایای بزرگیست که انسان انرا بعد از انضمام در جامعه
مالک شده توانست، اینک بعد از اینکه جز مغاره های کوه ها دیگر ماوایی
برای التجا از شرور نداشت در جامعه ہر یک برای خود مسکنی که درین
عصر ها برای خود بهترین شکلها را گرفته است دراشد. مثلا اگر حیات
بشر را در دوره سکونت مغاره ها تصور کنیم می بینیم که علاوه بر نقائص متعدده
از قبیل فساد مسکن و عدم فصحت مکان و دیگر خرابیہا، برای تبادل و تردد


۱۵۶
بین خود با صعوبات زیادی دچار آنها میگردید، و این مهمترین نقض است
در حال شدت احتیاج بشر باجتماع، زیرا در انحال مجبور بودند که در
جنبه های کوه ها برای خود مغاره ها بگیرند، هر طرف که بخناو بجهته کوه هاب
میدود مغاره های آنها نیز همانقدر از یکدیگر دور و منحرف میشد، اما بعد
از تطور بچندی حال که جامعه ها تشکیل داده بتاسیس عمران شروع
کردند این نقیصه برطرف گردیده دشتهای هموار و وسیع را برای خود
مساكن ساخته خانه ها تعمیر کردند. بمرور زمان این دشتهای وسیع تا تمام
از مسکن وعمارتها مرتب مصفوف کرده برای تبادل تردد و تسهیل قطه
رسیدن بیکدیگر جهت تعاون، سرکهای مستقیم و منظم را بین این مساکن
امتداد دادند، عمار تها و مساکن، هر یک مالکی دارد که اطمینان کامل راده
ملکیت آن دارد، زیرا جامعه این حق او را تائید و حکومت همایتبانی
اما سرکها که برای انتفاع عموم و ذریعه رسیدن بیکدیگر است از حقوق
عمومیه محسوب میباشد بعبارت دیگر سر کها حق همه افراد ملت است
هیچکس تصرف را در آن بطور شخصی حق ندارد، از این است که قانون
کسانی را که در سرکها مزاحم گردند، یا کدام گوشه آنرا بتصرف خود آرند


۱۵۷
متعدی بر حقوق عموم میشمارد، و مرتکب را مجازات میدهد، هر کسیکه بر
سرکها تجاوز کند از دزدان هیچ تفاوتی ندارد، زیرا دزدی عبارت
از تصرف کردن شخص حق دیگر است در حالیکه این تصرف برای
صاحب حق ضرر داشته از رضای وی خارج باشد، و سرک که
برای تسهیل مصالح عموم امتداد یافته است از حقوق کل افراد محسوب
میشود، البته تعدی بر آن موجب اضرار عموم است؛ مثلاً تضییق
وسعت آن بذریعۀ توقیف عرابه یا موترها یا تخریب و یا شامل کردن
کدام حصهٔ آن در حوزۀ خود، یا اشغال قسمتی از آن در مصالح شخصی این
همه تعدیات محسوب میشود .
از مظاهر مدنیت است که فرد مصلحت عموم را دائماً در مصلحتهای
شخصی خود مدنظر داشته باشد، یا اقلاً در حین مراعات منافع شخصی خود
باعمالیکه منافی مصلحت عموم باشد اقدام نکند. در قرون گذشته عقیدۀ
براین بود که هرکس مصالح خویش را خود ایجاد و اداره میکند و این مصالح
او بهیچ کسی ربط و تعلقی ندارد ؛ مگر مرور زمان و تجربیات عدیدۀ بشر
با تحقیقات علما فساد این نظریه را ظاهر ساخته اثبات کردند که مصلحت


۱۵۸
منافع هر فرد با بقیۀ افراد جامعه ارتباط کلی دارد، پس در صورت
شدت این ارتباط اقدام کردن بامریکه بخود فاعل اذیت داشته
باشد برای جامعه ضرر میرساند، چه حال که آن اذیت یا تعدی راجع
بحقوق عمومی باشد مانند سرکها که از حقوق افراد تمام ملت است

بلدیه کابل

در دوره های وحشت انسان بیچاره بانواع دشمنها محاط بود،
حیوانات، حشرات، امراض، حتی باقتضاآت طبیعی هم دشمن او بودند
اندک عوارض فساد در هوا یا عفونت وبا.. نارا تولید کرده جماعه ئی
انسان را بباد فنا و هلاکت بگوناگون عذابها میبرد، بعد از دادن قربانیهای
زیاد در صدد تشخیص نوع دشمنهای خویش و تهیۀ اسلحه مدافعه آنها بر آمد
پیشتر اعتداد و قوت هر دشمن را که میدید نادانسته لاچار آنرا یکی از تبهکار
یا قواه روحانی شمرده از ترس و نادانستگی ابلا و بر سگیر بخت یا د والعیاذ بالله
آرا عبادت میکرد، رفته رفته بسبب کثرت و تعدد انواع چیزهائیکه از انها میترسید
حریت و دائره حرکت او خیلی محدود و مقید بود، مگر بعد از تجربه های


۱٥٩

زیاد چون مشاهدات و نظریات تعدد و طول پیدا کرد بر همه آنها بعضی
بذریعه شناختن آنها و برخی بذریعه مقاومت غلبه پیدا کرد، تنها در زیر
مخترع قوت و شدت یکنوع دشمن خود گردید؛ این دشمن عفونت
و میکرو بهاست، گویا امروز معروف شد که از دشمنهای قوی بشر
عفونت و میکروبهاست، از این است که شرایط حفظ الصحه و وسایل
آنرا خیلی محل دقت و اعتنا قرار میدهند. یگانه وسیلۀ مقاومت
این دشمن پاکیزگی و صفائی است، آفتهای وبائی مهیب ترین اعدای
بشر است؛ بمجردیکه تکون یافت از هر طرف و جهت بنای حمله را میگذارد
آب، هوا، غذا..... هر چیز را مسموم و مهلک حیات میگرداند، مقاومت
این دشمن تنها بذریعه منع تکون و قوت یافتن آن میشود. زیاد کردن
تسلط شعبۀ آفتاب و نور، منع توقف و جمع شدن اشیای قابل عفونت
در بین عمران و نقطه های قریبه آن شرایط اساسی برای منع پیداشدن
عفونت و میکروبهاست.
هیئتی که در جامعه بایفای این وظیفه بعبارت دیگر قوۀ که برای
مدافعه در مقابل این دشمن در جامعه تشکیل یافته است بلدیه ها


۱۶۰

میباشد. بلدیه با در این مقاومت دو نوع وسیله را بعمل میبرد : یکی
محلات و امکنه عفونت را تطهیر کرده وسایل ضعیف ساختن انرا مهیا
میکند مانند تطهیر معابر و میادین توسعه سرکها برای تسلط یافتن اشعه
افتاب و روشنی .
دیگر اسباب موجبه عفونت را کشف کرده و قبلا برای مردم انها را
فهمانده ایشانرا از اتیان انها تنبیه می کند.
بناءً علیه همه تنبیه های بلدیه در حقیقت نیست جز احتیاطهایکه برای
مقاومت دشمن نوع بشر لازم است. در طرز حیات بشر اگر تعمق شود دیده
میشود که همه مظاهر ان اشتراک و بهمدردی با یکدیگر است. حتی در مسئله
موضوع این بحث است: مثلا اگر کسی در کدام حصه از حصه های
ابادی شرایط طهارت و پاکیزگی را اهمال کند بدیهی است که در نتیجه
پیدا شدن عفونت است ، و عفونت میکروبها را تولید میکند. این
میکروبهای قتال نه تنها سبب اذیت یافتن خود اهمال کننده است،
بلکه بسبب قابلیت انتشاری که دارد و در هوا و ابها و غذا ها سرایت
کرده هر که تماس کند انرا نیز مورد اذیت یا هلاک میگرداند. چنانچه


۱۶۱
بالعكس آن اگر هر کس مراعی اجرای تنبیهات بلدیه گردد، بعبارت دیگر
وسایل حفظ الصحه را تعمیل کند، البته هم خود را وهم دیگرانرا از یک اذیت
قابل حصول نجات داده میباشد، پس اطاعت بتنبیهات بلدیه از
واجبات ضروریه هر فرد است، و بدون این اشتراک و همدردی
بشر چاره برای رهائی یافتن نیست، همه بآن طبعاً مجبور و مأمور
میباشند، نیکی یکی عائد بکل است، چنانچه بدی یکی هم بعموم میرسد،
از این است که مراعات مصلحت عموم در مصلحتهای شخصی در واجبات
هر فرد لازم آمده است.
طرز استفاده از باغهای عمومی
اوقات تمتع و لذت یافتن روح در همه ایام حیات دو وقت است
یکی صبح دیم شروق آفتاب دیگر عصر بعد از تنزل آفتاب از قهر حرارت
خود، مگر این تمتع و تلذذ روحی امر نیست که بهیچۂ باقی متمعات در هر مجلیکه
باشد خواه مظلم یا تنگ یا با از دحام میسر شود، بلکه بموقعهائی مخصوصی دارد
که آن مواقع را بمثابه منبهات عواطف و احساسات باید شمرد، مناظر


۱۶۲
بدیعه خلقت با باغ و سبزه زارهای رنگارنگ، مواقع صنعت گارهای
متنوع طبیعیست... مخصوص تمتعات روحی است چنانکه صفحات
کتابها یا دائره های عملیات حیاتی میدان تاخت و تاز فکر است نیز
باغها برای احساسات و روح میدان تفریح و تنشط است، یکی از
علما میگوید هر روز صورت مصغر حیات است، بدو این حیات صبح است
و اختتام آن اول وقت خوابیدن است، پس نشاط دادن جسم در
اول این حیات یعنی صبح و تفریح دادن قبل از اختتامش بعبارت
دیگر عصر از امور لازمه هر فرد است، از این است که متمدنین در وسط
عمران و آبادیهای خود مواقعی برای این انشراح و انبساط تأسیس مینمایند
و این مواقع عبارت از باغهای عمومی است، و این باغها را حتی المقدور
مظهر ترتیب زیبائی و زینت میسازند، تا نتیجه مطلوب را بصورت بهتر
بدهد، و برای خوبتر دانستن طرز استفاده از باغهای عمومی محاوره را که
بین محمود که یکی از شاگردان صنف رشدیه و شریف که از صنف ابتدائیه
نسبت معلومات باغهای عمومی دایر شده بود درج مینمائیم :
شریف عادت داشت که هر عصر برای تقویت دروس خود


۱۹۳
با محمود که از اقربای خودش هست در خانه او رفته از ان تعلیم میگرفت
چیزیکه اولیای امور شریف ومعلمین او را از حُسنِ مستقبل وی اطمینان
میدادند کثرت مواظبتش بر دروس و بودن عادت حسب استفسار بود
هر چیز یرا که نمیدانست و میدید بیک سلیقه نظیف که رفیق او را منفر
یا دلتنگ نسازد کیفیات و اسرار اینچیز را میپرسید باین سبب خیلی آگاه
میرفت که آتی درخشان داشته باشد. چه سعادت والبته بمقدار دانستن است
و این عادیت او موجب کثرت دانستن وی میگردد .
از انجمله در یکی از عصرها که با محمود میرفت و در مقابل یکی از باغهای
عمومی رسیدند لطف منظره وانتظام تقسیمات نظر شریف را خیلی جلب
کرده از محمود قبول کردن تفرج را در آن باغ طلب کرد، محمود هم قبول
نموده در سرکهای منظم آن چند دقیقه قدم زده بالاخیر بر یکی از چونکیهای
برای استراحت متفرمین صفوف بود نشستند. شریف بنابر عاد تیکه
داشت بهمان لهجه مخصوصیکه در حین هر سؤال آنرا نغمه صدای خود میسازد
از محمود پرسید !
چند مدت قبل بیاد دارم که این حصه یک میدان خرابه


١٦٤
ناهموار بود و اینقدر میدانم که حکومت انرا برای تفریح مردم باغ ساخته
است؛ آیا میتوانید که مانند دیگر دوائر رسمی و غیره چیزهائیکه برای من خیلی
مفصل شرح دادید، این را هم مفصلاً دانسته کنید که اساساً مقصد از
تنظیم و صرف کردن اینقدر مجهود در این قطعه زمین چیست و کدام
دائره مواظب حال این باغ است که دائماً مناظر و ترتیبات ان
در ترقی است، و هر سال از سال دیگر بهتر شده میرود ؟
محمود : از تاسیس باغهای عمومی دو مقصد مهمی در نظر میآید:
یکی پیدا کردن وسایل تفریح و انشراح است برای مردم ، چه میدانم
ریاضت بدنی و عقلی لازم هر فرد است ، بهر حرفتیکه محترف باشد،
خصوصاً کسانیکه باعمال دماغیه مصروف باشند، از مشاهدهٔ مناظر
طبیعی ، هوای فسیح ، انهار ، کوهها ، شرشره ها ، درخت و سبزه زار
چیزهای دریافت کرده میتوانند که آنها را در صفحات کتاب یافته نتوانند،
چه این مشاهدات برای استقرا و مطالعات حواس خیلی اثر مند هستند،
و چنانکه برای تناول ادویه بعضی پرهیزها معین است نیز برای تفریح
و نشاط حواس قبل از شروع کردن بتفریح خالی ساختن فکر و حواس


١٦٥
از مشاغل ثقیله و هموم حیاتیه پرهیز این تداوی ست. چه در صورت اشتغال بال این تفریح و گشت و گذار در حواس اثر مطلوب را پیدا نمیکند.
برای همین مطلب اعنی برای تفریح و انشراح اهالی بلدیه ها که همین قبیل منافع و خدمات جامعه را بر عهده دارد باغهای عمومی را تأسیس کرده آنها را باسلوبهای بدیع که بیشتر بمقصود قریب باشد نشان و ترتیب میدهد، و مصارف آنرا از رسومات مضروبه بخرج میرساند و دائماً مهندسین و باغبانهای متخصص متوجه آنها میباشد. درین اثنا از چوکی برخاسته یکی از سرکهای باغ را طی کردن گرفتند که خوش شکلی و عطریت یک گل میل شریف را جلب کرده از سرک متجاوز شده و بر سبزه ها قدم نهاده خواست دانه از ان گل بچیند، که محمود بیک انعطافاً لطیف از بازویش گرفته او را پس بسرک آورد چون شریف از این حرکت او استفسار کرد بجوابش گفت :
- یکی از شرایط مهمه بلدیه بر متفرجین همین است که باید بر سبزه ها قدم زده نشود و نه از گلها کسی چیزی بچیند.


١٦٦
شریف : مگر این باغ برای اهالی ساخته نشده است.
محمود : برای اهالی ساخته شده است که این دو شرط در میان آمد
زیرا این سبزه ها را تکالیف و تربیه های زیادی نموده‌اند، اگر متفرجین
بر آن قدم زنند البته پوسیده و خشک میگردند، چنانچه گلها را برای تحسین
منظره باغ نشانده‌اند و اگر هر کس یک گل آنرا بکند معلوم است که در
مدت کم همه آنها خلاص شده لطافت منظره و عطر و طراوت هوا زایل میگردد.
علاوه بر ممانعت بلدیه انسانیت این را تقاضا نمیکند چیزیکه برای تمتع
عموم ساخته و تهیه شده باشد انسان آنرا ناقص سازد، چنانچه در چنین محلات
مراعات شرایط آداب عمومیه از قبیل غوغا کردن یا مسدود ساختن
سرکهای باغ یا غیره اعمالیکه راحت دیگرانرا مشوش نیز لازم است
تا اینجا چون دوره باغ اختتام یافته بود و برآمد میخواستند که یکدسته موسیقی
داخل باغ گردیده در محل مخصوصی ترتیب گرفته بنغمه دلچسپ سرادن
گرفتند. شریف زیاد کردن این را هم بر معلومات خود غنیمت دانسته
این دسته موسیقی را هم بلدیه متکفل است، یا اینکه برای شنیدن
آن تادیه کدام رسومات مخصوصه مقرر است؟
١٢٠٠ بگیه اداره سراج الاخب[ار]


۱۶۷

محمود : بلی این را هم بلدیه متکفل است چون باغ محل تمتع تران
و تفریح گاه روح است، و موسیقی را از اغذیه روحی میتوان گفت
لذا برای کمال یافتن چنین تفریحگاهها بودن موسیقی امر ضروریست
بعد از شنیدن چند مارش مطرب از باغ برآمده شریف از توجه
ترتیبات بلدیه و حسن منظره و فواید باغ تحسین و وصف میکرد.
تشکیلات حکومت
دانستن انسان تشکیلات حکومت خویش را امریست ضروری
زیرا صرف نظر از اینکه این دانستن در مواقع مخصوص خیلی کارآمد میفتد
برای دانستن اصول و نظام حیات اجتماعی نیز لازم است ترتیبات
و تنظیمات حیات اجتماعیه هر فرد راجع بحکومت است. حکومت جمیع
حالات و احتیاجات حیات اجتماعی را تقسیم نموده و تدبیر هر قسمتی از
آن قسمتها را بیک هیئت مستقل مخصوص کرده است. بجهت اینکه نتیجه
اعمال این هیئت تا حتی المقدور از دائره نظام و ترتیب شذوذ
نکند بشعبات و فروع حسب اهمیت هر عمل تجزیه و ترتیب یافته است.


۱۶۸

تا اینکه هر اداره دائماً بیک نوع کار روائیها مصروف ومکلف ماند،
و ازین شعبات و فروع تدریجاً دائرهٔ آنها وسعت یافته میرود تا اینکه بمرجع مرکزی
خود منتهی شود، این توسیع دائره در حیثیت مالی اداره میباشد هم در مرکزیت دایر و اختیارات و عده مامورین
...مثلاً قضایا و دعاوی که حل و فصل آنها بدائرهٔ عدالتی مفوض است هرچند حل
و فیصله کردن قضیه کمتر احتیاج تحقیق و اهمیت داشته باشد همانقدر
دوائریکه بحل و فیصلهٔ آنها مکلف است بسیط و محدود میباشد، چنانچه
بالعکس هرچند حل و فیصلهٔ آن دعوی بیشتر صرف اهتمام و کوشش و آلام
داشته باشد، در یکی از دوائریکه اختیارات آنها بیشتر وسعت دارد حل و
فیصله مییابد و هلمجرا...
مقصود از این تدریج و وسعت و تحدید و ترتیب دوائر سرعت
انجام یافتن امور جامعه است، اگر حکومت را یک ماشین عظیمی که کار
آن تهیه احتیاجات و تمکین روابط ملت فرض کنیم، این دوائر و فروعاً
انه قراء این تشبیه بمثابه آله ها و چرخهای این ماشین عظیم است، هریک
وظائف محدود و معین و منظمی دارد و خارج از دائرهٔ محدود عمل وظیفه
دیگریرا ایفا نمیکند. و هر آله از آلهای این ماشین مفروض طبعاً از


۱۶۹

پرده‌های کوچک تکوین می‌یابد که این پرده بمنزلهٔ اعضای اداره‌های
حکومتی است.
حکومت جلیل و عظیم‌الشان ما از روی اداره بولایات و حکومتیهای
اعلیٰ منقسم می‌شود، ولایات بحکومتیها و حکومتیها بعلاقه‌ها و علاقه‌ها بقریه‌ها تقسیم می‌یابند.
آمر ولایت کابل بنام والی و دیگر ولایات بنام نائب‌الحکومگی
یاد میشوند. و از حیث وظائف در بین هیچ کدام آنها فرقی نیست ولایات
و حکومتیهای اعلیٰ برای امور داخله بلا واسطه بوزارت داخله مربوط اند،
در میان ولایت و حکومتی اعلیٰ از روی ایفای وظائف عمومیه هیچ فرق
موجود نیست تنها در هر ولایت یک نائب‌الحکومه و در هر حکومتی اعلیٰ
یک حاکم اعلیٰ اجرای احکام مینماید.

تشکیلات قریه

قریه خُردترین دوائر اجتماعیه بشرست، عدهٔ قلیل از انسانهای
یک جامعهٔ بزرگ با هم مألوف و بیک عنوان منسوب بوده بسادگی
امرار حیات دارند، و کوچیها اعنی طوائف متقله نیز از این قبیل معدود اند،


۱۷۰
که آنها را نیز قبائل گویند. و ادارهٔ شئون حکومتی این قبائل و قریه‌ها
برؤسای ایشان محول است.
علاقه ها
علاقه دائره ایست کوچکتر از حکومتیها، هر علاقه نظر بدرجه مناسبت
خود از چند قریه ترکیب مییابد، و در هر علاقه یک علاقه دار اجرای
حکومت مینماید. و این وظائف علاقه‌دار بمناسبت خوردی حدود
خودش بسیط است. مثلاً جاری کردن بعضی مواد معینهٔ قانون یا اجرای
تحقیقات ابتدائی یا اجرای بعضی اصلاحات عمرانی علاقهٔ خود، اما بقیهٔ
امور که اختیارات بیشتر را لازم دارد بحکومتی که علاقه خودش مربوط بآںست
رجوع میکند.
در هر علاقه یک مجلس علاقه‌داری موجود میباشد، و این مجلس در
تحت ریاست علاقه دار از سه عضو دیگر که از اهالی علاقه و قریه ها باشند
برای سه سال از طرف اهالی قریه ها و قبائل انتخاب میشود.
صورت انتخاب اعضای منتخبهٔ مجالس مشاورهٔ علاقه‌داریها


۱۷۱

از قرار ذیل است:-
در هر علاقه مربوطه حکومتیهای کلان و حکومتیهای درجه اول و دوم و سوم
اهالی همان علاقه در یکجا اجتماع نموده از جمله کسانیکه بدولت یک قسم وارداتی
میدهند و باهلیت و صلاح آراسته هستند. و مالک خصایل حمیده و صاحب
اخلاق پسندیده بوده در ایام ماموریت ایشان نیز در نزد اهالی متهم
و بدولت باقیات ده نباشند. چهار نفر از بین خود شان انتخاب مینمایند
و این چهار نفر از میانه خود تا بموجب اتفاق رای شان یکنفر نمایندگی
خود انتخاب میدارند. باقی سه نفر بکه در هر علاقه مانده اعضای منتخبه
مجلس مشوره همان علاقه داری میشوند. و علاقه داریهائیکه بلا واسطه
حکومتیها راساً بولایتها یا حکومتیهای اعلی مربوط هستند. انتخاب اعضا را
بقرار شرح سابق نموده تنها نفر چهارمین را که از باین خود انتخاب نمایند
راسا برای نمایندگی مجلس مرکز ولایت یا حکومتی اعلا مربوط خود میفرستند.
حکومت کلان
حکومتیهای کلان در تحت اداره یک حاکم کلان میباشند. و در
داخل هر حکومتی کلان چند حکومتی موجود میباشد. و مرجع دارالسای
[margin text:]
مرکز حکومتی اداره حاکم
۱۲۰۰


۱۷۲

کلانیکه بیک ولایت و یا حکومتی اعلی مربوط باشند نائب الحکومه‌ها و حاکم
های اعلی است. در هر حکومتی کلان علاوه بر یک یک مدیر مال یک یک
کاتب مکتوب و مامور پوسته و عبدالله و هم یک مامور گمرک موجود میباشد
در مرکز بعضی از حکومتیهای کلان اگر قونسل اجنبی باشد در آنجا یک مامور
خارجیه نیز موجود میباشد. و علاوه بر مامورین فوق در مرکز هر حکومتی کلان
یک ضابط کوتوالی نیز موجود است.
تشکیلات نائب الحکومگی
نائب الحکومه در هر ولایت رئیس و مرجع اداره عمومیه آن ولایت
میباشد. در معیت نائب الحکومه برای ایفای وظائف متعلقه دایره نائب‌الحکومگی
روسا و مامورین ذیل میباشند: —
(۱) محاکم عدلیه، (۲) مستوفی، (۳) مدیر معارف، (٤) مدیر گمرک
(٥) مدیر زراعت، (٦) مدیر نفوس، (۷) مامور امور خارجیه
(۸) مامور خزانه، (۹) قوماندان کوتوالی، (۱۰) سرکاتب مکتوب
نویسی، (۱۱) مامور پوسته.


۱۷۴
چنانچه در هر نائب الحکومگی یک مجلس مشوره در تحت ریاست نائب الحکومه منعقد میشود، و بنام اعضای (طبیعیه) و اعضای (منتخبه) بر دو قسم اعضا مشتمل میباشد :-
اعضای طبیعیه‌اش عبارت است از مستوفی و سرکاتب مکتوب نویسی و مدیر معارف و مدیر گمرک و مأمور زراعت و مأمور امور خارجه و اعضای منتخبۀ آن عبارت است از نمایندگان رعایا که بموجب قاعدۀ انتخاب مخصوص آن از طرف اهالی ولایت منتخب شده باشند.
هیئت اداریۀ مرکزیۀ ولایت مستقلۀ افغانستان
هیئت اداریۀ مرکزیه بعبارت دیگر حلقه هائیکه زنجیرهای ارتباط ادارۀ شئون اجتماعی از کل اطراف مملکت در آن جمع میشوند عبارت از وزارات و اداره هاست پیشتر حکومت را دانستیم که بذریعۀ تجزیه و تقسیم وظائف حیات اجتماعی مملکت خویش را تدبیر میکند، و هر یک ازین تجزیه و تقسیمات عبارت از زنجیری است که هرچند تسلسل تقسیم زیاد شود باید طبعاً اجزای آن از نقطۀ مرکز دورتر افتند، برای جمع شدن


١٧٤
این زنجیر یا حلقه هائیکه نقطه ارتباط اند بکارستیکه وزارت و اداره های
مستقله بمنزله همان حلقه هاست .
ادارهٔ مرکزیه که شرح آن شده است در مملکت عزیز
محبوب مان مؤلف از وزارتها و اداره های مستقله قرار ذیل است:-
(١) وزارت حربیه، (٢) وزارت خارجیه، (٣) وزارت داخلیه
(٤) وزارت عدلیه، (٥) وزارت مالیه، (٦) وزارت معارف
٧ وزارت تجارت، ٨ ریاست شورای دولت،
و اداره مستقل طبیه که مانند دیگر وزارت ها راساً
در حضور اشرف همایونی مسئول شناخته میشود
وظائف وزارت ها
١ــ وزارت حربیه امور عسکریه افغانستانرا اداره و اجرا مینماید .
٢ــ ״ خارجیه شئون مناسبات دولت علیه افغانستان را که
با دول اجنبیہ دارد اداره مینماید .
٣ــ وزارت داخلیه که نائب الحکومه ها و حکومت های اعلی را تعیین و

اخلاق ٣٠٠
حکمت الله
مرکز احصائیه


۱۷۵
مراقب نظامات را تعهد میکند.
٤ـ وزارت عدلیه هست که کل امور عدلیه و انضباطیه افغانستان را
تنظیم و مراقبه مینماید.
۵ـ با داره کردن و اجرای کل امور مالی افغانستان وزارت مالیه مکلف است
٦ـ اداره و تفتیش همه مؤسسات تدریسیه عمومیه که برای تعلیم و تربیه
میباشند و هم دوائر عالیه که خادم حفظ و حراست علم هستند بوزارت
معارف مفوض هست، باستثنای مکاتب (حربیه)
۷ـ وزارت تجارت دائماً برای توسیع و تسهیل تجارت داخلیه و
خارجیه افغانستان و ترقی زراعت و انکشاف و تحری معادن
در مملکت افغانستان تدابیر لازمه را بعمل میآورد.
۸ـ مدریت مستقله طبیه در امور صحیه افغانستان صرف مساعی مینماید.
حقوق و صلاحیتها ذات شوکت سمات حضرت پادشکا
ترقی یا تفوق جامعه های بشری از بدو خلقت تا امروز در تسلسل
و دوام بوده است؛ مگر این ترقی تنها بذریعه داشتن علوم و ذرایع تحصیل


۱۷۲

احتیاجات نمیشود. بل ترقی جامعه تا از ابتدا راجع به پیدا شدن یکی از
غیورین ابنای آن جامعه بوده است، که حرکت و ترفق جامعه از سنگان
اعتبار می خودش راجع بهمت و مساعی همان غیور میباشد، این امر تقدیم
هر جامعه بوده است، تاریخ هر قوم را که از نظر بگذرانیم دیده میشود که در
سطور آن اسم یکی از ابنای آن بخط برجسته و محیط بنامها و عنوانهای
تمجید و تقدیر مسطور میباشد، و هر شیرین القوم یک نابعه دارد که محران
پیشرفت قوم میباشد، و تاریخ هیچ ملتی از تزئین بنام چندین نوابع خالیست،
هریک زانها مورد یکی از افتخارات یا وسیلهٔ از وسائل سعادت ملت
خود میگردند حتی اینکه یکی از فلاسفه زیاد بودن نوابغ جامعه را دلیل ترقی
اقوام شمرده میگوید: «ترقی یک قوم نه بعدهٔ افراد است، بل راجع بوفره
عده نوابع آن قوم است»

پیدا شدن هریک زاین قبیل اشخاص دلیل تقدیم چند قوام است.
اینها سالار جامعه در میدان مبارزهٔ حیات هستند هر وقتیکه جامعه از صف
اقران خود در میدان ترقی حیات چند قدمی متأخر ماند، نوابغ آن
جامعه تنها یگانه وسیله رسیدن شان است بمتقدمین خود. هر فرد برا


۱۷۷
خود در حیات غرضی خوش داشته، آنرا وظیفه گرفته بحصول آن مواظبت
میدارد و نوابغ قوم تنہا پیش بردن ملتهای خود را وظیفه خویش قرار داد
بل علاوه بر وظیفه آنرا آرزوی خود شمرده شب و روز را صرف تحصیل
آن مینمایند. در همان اثنا ئیکه ملت بر خمول متعود شده میباشند. اینهست
خود را از تاخر خود شان متنبه ساخته ہر وسیله و ذریعه که میسر گردد در رفع
همان عادت خمول میکوشند.
هر ملتی را در اثنای سیر در راه ترقی صدماتی عارض میشود که بسبب
اشغال بآنها مدتی جابجا مانده طبعاً اقران او که بر تقدم مداومت دارند
او را در عقب گذشته خود چند قدم پیشتر را می پیمایند .
این حالت چندین سالها هست که بر وطن محبوب ما عارض شده
بود، البته بنا بر قاعده که پیشتر ذکر شده باید از اقران خود عقب مانده
باشیم، مگر مرحمت آلهی این عقب ماندن را بیشتر از اینقدر مدت اراد
نفرموده بهمان ذریعه علاج که پیشتر ذکر شده است (اعنی ظهور نوابغ)
پیدا شدن یک نابغه را نصیب او فرمود.
بیداری ملت افغان راجع به بدو تاریخ سلطنت حضرت شهریار است


۱۷۸
بنا بر خدمات فوق العاده اعلیحضرت همایون که در راه ترقی و تعالی استقلال
ملت افغانیه ابراز نموده ملت نجیبه افغانستان تعهد نمود که سلطنت
افغانستان با ولاد این پادشاه ترقی خواه افغانیان با صلب اولادیت
به انتخاب اعلیحضرت پادشاهی و اهالی ملت انتقال کند. و امور مملکت بذریعه
وزرای دولت که (باراده سنیه انتخاب و تعیین میشوند) اداره میشود.
و هر کدام وزرا مسؤل امور متعلقه شان شناخته میشوند، ازین سبب ذات
همایونی غیر مسؤل میباشند.
در خطبه ها ذکر نام پادشاهی و ضرب سکه بنام پادشاه و تعیین رتب
و مناصب مطابق قوانین مخصوصه و اعطای نشان و انتخاب و تعیین صدر اعظم
و دیگر هیئت وزرا و عزل و تبدل شان و تصدیق نظامات عمومیه
و اعلان مرعیت شان، و محافظه و اجرای احکام شرعیه و نظامیه
و قوماندانی عموم قوای عسکری افغانستان و اعلان حرب
و عقد مصالحت و علی العموم معاهدات و عفو و تخفیف
مجازات قانونیه عموماً یا خصوصاً از حقوق جلیله پادشاهی
شمرده میشود.


۱۷۹

قانون

جامعه متوقف بر اتحاد و تعاون و اشتراک افراد است، در
صورتیکه جامعه عبارت از افرادی باشد که در بین تعاون و تبادل
در منافع داشته باشند، باید آنها را یک هیئت مشترک در خیر و شر بدانیم.
مصیبتی که بر یکی عاید گردد دیگر بر از آن مصیبت نصیبی میرسد، این
امر طبیعی است که بشر را از آن بهیچ صورت خلاصی نیست.
مگر یک امری که کمال این یگانگی و تعاون و اتحاد را ناقص
گردانیده است، اختلاف مشاعر و سجیه بشر است، از این است
ایجاد یک هیئتی که برفع مقتضیات سیئه این اختلاف مکلف باشد لازم امد
و آن هیئت عبارت از حکومت است. چه بدون از آن رفع همین
یک نقیصه مقتضای اختلاف سجیه با امکان پذیر نیست.
حکومت که لزوم آن برای جامعه ثابت است محتاج است
بوضع کردن اصول و قواعدی که بذریعه آنها حدود افراد را نسبت بیکدیگر
تعیین نماید، زیرا بغیر از تعیین حدود وظیفه محوله خود را بمعرض حدوث


۱۸۰
رسانیده نمیتواند، واگر سجایای بشر مختلف نمی بود و هریکے دائره حقوق
و تکالیف خود را دانسته از انها تخلف و تجاوز نمیکرد، یا اقلاً اگر بسبب
اختلاف مشاعر و استعدادات فطری سؤ تفاهم و تلقی در بین آنها نمیگشت،
البته جامعه محتاج بوسائل ایجادیه روابط نمی گشت بلکه تنها ایجاد یک
هیئتی که بتعین اصول ترقی و سعادت جامعه مکلف میبود لازم میگردید،
اما بد بختانه تا این عصر هیچیک از جامعه های بشری بآن حدود نرسیده است
که در حیات اجتماعی و برای سلامت ماندن روابط آن محتاج،
بقوانین و عقوبات و ترهیب نباشد.
قانونها وسیله است که حکومت آنرا برای بعمل آوردن وظائف
خود ایجاد کرده است، قانونها موجد نظم هستند، و وفور انتظام در یک
مملکتی دلیل سعادت و مترقی بودن افراد آن است، قانون حریت
لازم و ملزوم اند هرچند، هرجا که قانون باشد حریت نیز آنجا موجود است
و هر زمینه که بروح آزادی مشبع باشد کمال سعادت نیز در آنجا هست،
قانون حایلی است که افراد را از اتباع میول و خواهشات نفسانی شان
که بدیگران ضرر داشته باشد منع مینماید، لسان حال قانون هر فرد جامعه را میگوید


۱۸۱
تو بحقوق دیگران تعرض مباش و من حقوق ترا حمایت میکنم. فرضاً اگر
قانون نباشد، هر کس نمیداند که تا چه اندازه خواهشات خود را متبع شوم
یا کسی را از اتباع مفرط برای خواهشات و مطالب آن مانعی نمیباشد
مقصود از قانون فقرات و حدودی است که مصلحت جامعه
اتباع و مراعات آنها را لازم داشته میباشد، همه حدودی که تجاوز از
آنها بحیات جامعه ضرر داشته باشد در قانون مسطور بوده الم و تعذیب
معین برای متجاوز در آن مقرر است قانون نه فقراتی است که در یکدفعه
وضع شده مدتهای عمر از همان فقرات تغییر نیابد، بل بالعکس چون
حالات جامعه در تغییر است نیز قانون با حالات مردم متابعت دارد
و قانون را مظهر احوال یک جامعه میتوان قرار داد، زیرا قانون عبارت
اصلاح احتیاجات جامعه است، و جامعه را از روی احتیاجات آن
فهمیده میتوانیم. امّا از حیث تغیر هر عرف یا عادات یا غیره مؤثرات
و شیأ زیاد یا کم شوند. نسبت باین تبدلات قانون ها نیز تغییر مییابند
مثلاً عرفهای سیئه عدیده است که پیشتر در جامعه ها متداول بود، مگر
مرور زمان آنها را از ملکات بشریه زایل ساخته، رسم و جزای همان

مرکز صحافی
صانع کو
خلان
۱۴۰۰


۱۸۷
عرفها نیز از سطور قانون ساقط گردانید، یا اینکه مثلاً موتر با یکی از
اختراعات جدیده است، همچنانکه پیدا شدن آن فواید عدیدی برآی
بشریت رسانیده است، مگر بعضی خطر ها وضرر ها نیز از وجود آن قابل
حدوث افتید، مثلاً صدمات در معابر یا در وقتهای تاریکی شب، لذا
در قانون زیاد کردن بعضی فقرات احتیاطیه یا جزائیه لازم آمد، از قبیل
امتحان گرفتن از موتر وانها، یا تحدید سرعت رفتار آن در سرکها،
یا دائماً چالان کردن در یک سمت سرک .....
و تعیین جزای محدود برای کسانیکه بسبب اهمال حرکات تر ها بدیگر ا ضرر رسانید.
یا اینکه مثلاً در زمانه های سابق تربیت و تعلیم دادن اطفال را از حقوق
شخصیه پدر ها میدانستند، اما در این زمان چون خیالات بشر نسبت بتعلیم
تغییر یافت، ولزوم آنر برای اصلاح جامعه حتمی یافتن تعلیم انها را از
حقوق عمومیت شمرده اغلب ملل متمدنه یا هواخواهان ترقی وسعادت
جامعه تعلیم را اجباری لازم دیده، آنرا در سطور قانون علاوۀ
نمودند. وبالجمله چرا قانون دائماً بحالات فکریۀ جامعه رفتار داشته
مظهر احتیاجات و درجۀ مدنیت مملکت است.

بشریت
اخلاق
ملیه و معلم
وکرده نمیتواند


۱۸۳
اطاعت و انقیاد بقوانین
قوانین را دانستیم مظهر احتیاجات ملت است، و واجب اجتماعی
هرفرد است اطاعت کردن باوامر قانون، زیرا هیئت مانیکه باحتیاجات
ملت خبیراند آنرا بیک ترتیب و نظم مخصوص مطابق همان احتیاجات
وضع مینمایند. هر چیزیکه در قانون مسطور باشد در حقیقت عبارت
از امریست که ارتباط جامعه محتاج آنست، پیشتر مفهوم شد که در
حزن و فرح، در شقاوت و سعادت افراد جامعه با یکدیگر شریک اند،
و این شرکت امر طبیعی است نمیتواند فردی از قید آن خود را رهائی دهد
بناءً علیه هرچه از اسباب تمتع و مدنیت باشد آنرا دارا شده نمیتوانند تا
زمانیکه کل مستعد دارائی آن نشوند، یا اقلاً کل آرزومند تحصیل آن
نشوند. ازینست در جامعه مبدأ اولی قرار داده شد که با دیگران مکن
آنچه نخواهی با تو بنمایند، و این اولیه اساس مبنی علیه فقرات قانون است
بعبارت دیگر هرفعلی را که یک فرد نمیخواهد دیگری با او نماید خود
او را هم از اتیان آن فعل در مقابل دیگران مانع میشود، چه در نظر


١٨٤

قانون تمامی افراد جامعه علی السویه اند. پس انقیاد با وامر قانون در
حقیقت عبارت از حمایت کردن حقوق خود است، زیرا این اطاعت
بر عموم مفروض است. قانون همه افراد جامعه را باحترام حقوق یک
دیگر امر میکند.
اطاعت قانون یکی از مظاهر وطن پروری است، اطاعت
فرد قانون عبارت از انضمام او در دائره حیات اجتماعی شان است.
هر فردیکه وطن خود را دوست دارد باید همان احکامی که ایشان طاعتاً
آنها ملتزم گردیدند انقیاد ورزد. در اطاعت قانون وجه غلط و هفواً
آنرا نباید دید. بلکه صرف نظر از چنین خاطره ها باید نسبت باحترام اراده
عموم با آن انقیاد داشته باشد، زیرا قانون را وکلا و امنای ملت تأیید
کرده اند. و تأیید کردن آنها عبارت از تصویب کردن عموم است.
و واضعین قانون منتهای دقت و سعی را در ضبط احکام و استخراج فقرات
آن صرف مینمایند. و تنها یک هیئت به وضع قانون مکلف نیست،
بل بعد مرور از چندین مجلس ها و گذشتن از نظر خبیرها و ارباب ادارهٔ
مملکت بدائره اجرا میرسد. فرضا اگر کدام فقره آن به مناسبت حالتے


١٨٥
از حالتها تطبیق نیابد، برای تعدیل آن مرجعهای مخصوصی هست مگر
تا زمانیکه تعدیل نیابد آنرا باید احترام داشت، زیرا منزله اعتبار آن
فقره ساقط شده نمیباشد.
منفذین اوامر قانون مأمورین حکومت هستند، و یگانه وظیفه
مأمورین تطبیق دادن حالات هست بر قانون، اقوال مأمورین را
در وقت تنفیذ قانون باید اطاعت کرد، زیرا این اطاعت لشخص
مأمور است بلکه در حقیقت انقیاد بقوانین مملکت است.
جامعه سعید آن لغت است که در افراد آن اطاعت و عدم میل بختا
یکی از سجایای غریزی گشته باشد، زیرا فرق طبایع شخص متمدن از وحشی
همین انقیاد و پابندی اول بمصالح و مشاعر انسانیت یا جامعه است
و سرکشی و بی اعتنائی از چنین قید ها خصائص وحشت است.
ممالک متمدنه و افراد متمدنین مقدس ترین وظائف اجتماعیه
خود انقیاد را با و امر قانون میدانند، بمجردیکه یک منصبدار بزرگ را
یک فرد سائر پولیس بعنوان قانون بیک امری مأمور ساخت، بدون
از اندک معارضه یا توقف حکم همان شائر را قبولدار گشته تعمیل میکنند


۱۸۶
اگرچه فحوای آن امر محبوسیت منصبدار باشد، این اطاعت و انقیاد
منصبدار را اگر بدقت به بینیم هیچ باعث کسر شان منصبدار نیست زیرا
پولیس او را توقیف نمیدهد الاّ اگر کدام حرکت خلاف قانون شود پس انقیاد
عین مدنیت مآبی و کمال شهامت نفس اوست.
روزیکه بشر قوانین را علی السویه حرمت کرده و هیچ کدام از حدود
معینۀ آن تجاوز نکند همان روزیست که باقصی ترین منازل
انسانیت و سعادت رسیده میباشند، شرافت و عظمت شخص سرکشی
از حکم نیست. بل شرافت و عظمت او متوقف بر مواظبت در ایفای
وظایف خودش است، مقارنه کنیم بین کسیکه با وجود جلال و جاه
ارادۀ عموم را احترام کند و بین کسیکه این اراده را احترام نداشته از قضا
آن شذوذ گردن نخواهد، البته ظاهرست شخص دوم هر چند فقیر با شد
مگر اعمال او بر شهامت و بزرگی نفس خودش دلالت میکند. می بینیم
شخص اول اگر چه بواسطۀ بعضی فتنگی و حیلتها از شر تمرد خود که مجازات
قانون است خلاصی یابد، مگر از جزای جامعه که فقدان اعتبار و حثیّت
است بذریعۀ حیلت رهائی یافته نمیتواند، احترام و مکانت انسان


۱۸۷
در قلوب افراد جامعه بزرگترین غائم انسان است در حیات گویا اگر از جزای
مادی خلاص شد مگر بجزای روحی عظیمتر گیر آمده میباشد، اما شخص دوم
ارادۀ عموم را که قانون است چون احترام و اطاعت میکند تمام حصه را
بکمال حریت و اطمینان گذرانیده میتواند، و در دامان سمعت او لکۀ
نمی افتد تمام حیات با اعتبار و ممدوح میباشد.
پس اطاعت قانون امر ضروری و وظیفهٔ مقدسهٔ اجتماعی است،
زیرا قانون وسیلهٔ اطمینان و راحت خلق است بهترین صورتها برای
عادت دادن نفس باطاعت قانون توسیع دادن دائرهٔ نظر است
در یک حادثهٔ قانونی قبل از مخالفت ورزیدن تنها بدیدن حال خود
اکتفا نکند. بل این دائره را وسیع تر گرفته معنی قانون و حکومت و فواید
و مقصود از وجود آنها را بنظر گیرد و سببی را که قانون برای آن وضع
شده است به بیند که چیست. یا اینکه چیست مال حال ؟
اگر کسی مخالفت اوامر قانون را بنماید. بدیهی است اول
چیزیکه در دل او خطور کند. عدم جواز مخالفت قانون خواهد بود.
برای حمایت قانون دوران را فوجها از قوه های پولیس


۱۸۸
و محاکم و مأمورین چسکی گرفته است. هر که بخواهد هم در سایهٔ جامعه
مطمئنانه امرار حیات بدارد. و هم بفواید و منافع عموم بذریعه مخا لفت
احکام قانون خلل اندازد، این قوه با تیکه برای حفظ نفوذ و تسلط
قانون حاضراند. از اجبار چنین شخصی با طاعت تأخر نمیکند. این جبرا
انسان حریت و کرامت خود را ساقط و متزلزل سازد. بل بهتر است
که باختیار خود هر آنچه که جامعه آنرا قبول داشته است نیز قبول نماید.
اطاعت باوامر عموم مأمورین دولت

منفذین قوانین و تطبیق دهندهٔ امور مملکت بر نظامات موضوعه،
مأمورین دولت اند. کل وظائف رسمیهٔ انها داخل دائرهٔ ادارهٔ
شئون عمومیه است. تأخر یکی از آن وظائف مسؤلیت صاحب وظیفه را
در نزد دولت موجب میگردد، در این صورت هر یک از آنها ملزم ست
که ادارهٔ امور عامه را عیناً بر طبق مواد و فقرات عمومی جاری سازد.
تاکل اعمال آنها مطابق بقوانین باشند. و پیشتر دانستیم که مقدس ترین
وظائف اجتماعیه فرد اطاعت قوانین است، در حالیکه مسؤل


۱۸۹
اجرای قوانین مامورین دولت باشند باید انقیاد باوامر آنها عبارت از
اطاعت قوانین باشد مثلاً مامورین مالیه بجمع مالیات و رسومات
موظف اند هر فردیکه مالیات خود را بر ای او از قرار معین قانونی تادیه
نماید گفته میشود بقانون مملکت خود اطاعت نموده است، یا بعبارت دیگر
وظیفه اجتماعیه خود را تادیه کرده است، اما کسیکه از جاده قانونی خروج نموده
از تادیه مالیات بکدام حیلتی خود را خلاص کند، یا اینکه کمتر دهد، البته بقانون
مملکت مخالفت کرده میباشد و دنائت این قسم اعمال را در مباحث
گذشته فهمیدیم که تا چه اندازه بپستی فطرتی فاعل آن دلالت میکند،
و علی هذا القیاس بقیه مامورین دولت هر کدام باجرا و تطبیق بعضی مواد
قانونی موظف است که اطاعت اوامر انها عبارت از انقیاد بقوانین مملکت است.
نسبت باقتضای زمان ومکان لازم میشود که مامورا هالی را با جرایا
امتناع از اتیان بعضی امور اخطار کند که اطاعت این اخطار آن آنها عبارت
از انقیاد بقوانین است، مثلاً در وقت انتشار امراض مسرّیه یا و بانا مامورین
صحیّه و بلدیه مالازم می بینند که تجار میوه ها را برای حفظ وسایل صحیّه
از وارد ساختن و فروش میوه را ممانعت نمایند، یا مامورین پولیس


۱۹۰

حین وقوع کدام جنایتی جهت اکتشاف آثار جریمه مردم را از تردد در آن دایره منع کنند در چنین احوال اگر مأمورین چنین احتیاطیها را جاری نسازند بدیهی است که اجرای قوانین بعبارت دیگر مراعات مصلحت عموم امر ناممکن میگردد زیرا مامورین صحیه یا بلدیه ها اگر در وقت انتشار و با ها ورود میوه ها را در شهر ممنوع نسازند و چون فواکه در وقت مرض مهیج محسوب میشوند البته اداره امور صحیه عموم باید متزلزل گردیده عموم از مقاومت بلدیه ها و مصائب و بائی عاجز میمانند یا اینکه اگر مأمورین پولیس در حین وقوع کدام جنایتی اگر مردم را از تردد در موقع جریمه ممانعت نکنند اکتشاف آثار جریمه از قبیل پل پا دیگر علامات خاصه مجرم که متعلق باستقراء و کیفیت های حادثه هستند ضایع میشوند. در نتیجه عدالت و عبرت داد مجرم برای حکومت در مقابل حق متعدی علیه متعسر میگردد، و مجرم از زیر مجازات قانون رهائی یافته میتواند.
خلاصه اینکه بهرحال اوامر و ارشادات قانونیه مأمورین دولت را باید اطاعت کرد زیرا قانون در اعمال آنها است و اطاعت قوانین از مقدس ترین وظائف اجتماعیه است. مامور دولت


۱۹۲
خارج از دائره قانون عملی را جاری کرده نمیتواند، زیرا از کل اعمال خود در نزد دولت مسئول است ، در هر حال از قانونی و عدم قانونی بودن یکی از ارشادات یا عملیات مأمور دولت باصول مخصوصه بمرجعها دیگر میتوان رجوع کرد اما بهر حال اظهار مخالفت را نباید کرد چه میشود که در معرفت یا تشخیص قانونی و غیرقانونی بودن عمل او سهوی شده باشد. پس توقف و تأمل اولی است .
پناه گاه بر آباغیها و اشقیا نباشید
روزی سعید که در مکاتب اعداد یه تعلیم میگرفت بخانه میآ یکنفر را از دور دید که بنتهای سرعت جهت مقابل باینطرف در دویدن است. چون بدر خانه رسید، همان شخص نیز رسیده بکمال التماس و معذرت مخفی کردن خود را در خانه او خواهش کرد، ابن هم بر حال او شفقت کرده طلب او را اجابت نمود و با خود برده در یکی از زیرخانه های سراچه او را جای داد. چند دقیقه بعد پولیس ها در همان کوچه رسیده بدر هر خانه آمده با وصاف شخص ملجی بنزد سعید


۱۹۳
یک مجرمی را میپرسیدند چون بخانه او رسیدند خود را بیخبر نشان داد
و پولیس ها سرگردان میرفتند برادر بزرگ سعید که یکی از فارغ التحصیل
های مدرسه حقوق بود آمد. سعید قصه این شخص ملتجی را برای او کرد. در
اثنا یکه شنفتن عبارت تحسین برادر کلان خود را منتظر بود، بالعکس علایم
نارضایتی را از وی مشاهده کرد. بعد از چند ثانیه برادر بزرگ از سعید
تسلیم نمودان مجرم را به پولیس طلب کرد.
سعید چون این کار خود را شفقت میدانست بهمین دل پر ی براد
خود را گفت :- اگر من این بیچاره را مخفی نمیساختم نتیجه حال او بمجلس نمیرسید؟
آیا چنین شخصی مستحق ترحم نیست؟ یا شفقت کردن واجب هر کسی نیست؟
برادر بزرگ متبسما نه گفت: شفقت از بزرگترین مزایای
انسانیت است؛ علت دوران بشر راجع بهمین عاطفه شریف است
بل همه را شفقت پرورش داده است. همین بشریت را که شما مظهر
اراده ، عزم ، اقتدار و قهر می بینید در حقیقت هزاران نوع مصایب
و نواقص محیط وی است. در ابتدا که یک مخلوق ضعیف و بی استعداد
مقاومت بود بخیلی مساعی و صرف زمانها هر یک از مصائب محیط خود


۱۹۳
بعلاجی دفع کرده توانست. ولی با وجود پیدا کردن بسی علاجها برای خیلی
نواقص عده زیادی از مصائب دوره او مانده است که در همه آنها
محتاج شفقت است مثلاً برای وقت شدت یافتن سردی لباس
گرم را پوشیده میتواند اما برای عاجزی خود در وقت طفولیت جز شفقت
دیگر دوائی ندارد، یا برای هجوم امراض ادویه را تهیه کرده است اما
برای کوری جز شفقت بنی نوع دیگر تسلیتی ندارد، یا جز شفقت دیگر
چیزی حیات طفل بی کس را محافظت نمیکند. حیات و دل شکسته انسان
بی پای را جز شفقت دیگر چیزی تامین و مراعات نمیدارد، بل جان
و مال انسان صحیح و قوی را جز شفقت چیزی نگاه نداشته است،
شفقت دائماً غذای انسان بوده است از مهد طفولیت تا عهد ممات
بل بعد از ممات هم ذکر او را شفقت بلند میدارد.
شفقت اینکه برای شما گفتم مجرم را به پولیس تسلیم کنید دلیل مخالفتم با عاطفه
نبود، بل در حقیقت این قول من عیناً شفقت بود، شفقت وظیفه است
گرفتیم کردن مجرم برای پولیس هم وظیفه بود، مگر شما در اختیار باین این
دو وظیفه ارجح را دریافت نتوانستید، معلوم است که معلومات وافیه در


١٩٤
خصوص وظیفه نداشتیاد که واجب ضعیف را بعوض واجب قومی جاری
ساختیاد.
سعید :- اگر چنین باشد اصول اختیار کردن را بین دو واجب
تناقص بیان نمائید.
برادر بزرگ :- اخلاق در حقیقت قانونی است که برای شما
اصول معامله کردن را با فراد جامعه خود ارائه میکند و اصول سلوک را
در حوادثیکه از قبیل حادثه امروزه تان باشد نشان میدهد، اساسی
قانون خلاق خیر است، و وظائف را که تعیین میدهد همه مبنی بر اساس
خیر هستند. امرونه بین دو واجب بعبارت دیگر بین اختیار دو خیر
متحیر مانده اید، بدیهی است باید اختیار نمودن شما نظر بدائره خیر باشد و
هر چیزیکه دائره آن وسیع تر است باید آنرا مجری شوید.
سعید :- خیلی خوب است حالا دانستم که در حین تناقض دو واحب
یا متحیر ماندن بین دو خیر کدام طریقه را در اختیار کردن متبع شوم، مگر
لطفاً اگر این حادثه امروزه را بقرار این قاعده اگر تحلیل نمودید من خیلی
فائده مند خواهد بود.


۱۹۵

برادر بزرگ:- در چنین مواقع اگر دفعه وسعت دائره هر کدام
از دو واجب را در یافته نتوانستید تحلیل کردن را برای خود ذریعه بگیرید
اعنی هر یک از دو واجب را بجزئیات و مراجع اصلی تجزیه کرده هر کدام
که جزئیات آن بیشتر و عده افرادی که خیر بانها میرسد زیاده تر باشد
آنرا اجرا و از دیگرش صرف نظر نمائید.

محکمه ها

محکمه ها یا مظهر عدالت در جامعه همان هیئت هائی هست که
رعایه حقوق مغصوبه افراد و تائید حقانیت استردادشان بانها مقبوضت
در جامعه بسی افرادیست که معانی حیات شریفانه بواسطه سجیه‌های
فاسد غریزی و خرابی زمینه تربیت در آنها معدوم گردیده است.
در یک محیط کسانی میباشند که از نتیجه اتعاب و بکد یمین خود قصرهای
حیات خویش را آباد میکنند برخه دیگری است که این حس حرکت
وسعی که دلیل حیات بل خود حیات است در آنها مفقود گشته بکمال
بی غیرتی و بلاهت مخفیانه و بترس زیاده از آن قصرها ئیکه بذریعه


۱۹۶
جد و جهد بنا یافته است یگان خشت و سنگ یا حصه عمارت را دزدیده
بکمال بی اطمینانی و خوف بخرج مصلحتهای خویش میرسانند.
برای چنین دزدیها رقم با حیلت را ایجاد و تزویر میکنند، در این
صورت دریافتن حقانیت یا پیدا کردن تزویر حقوق خیلی مشکل بوده
مساعی و وقت زیادی را محتاج گشته است، این تحقیقات و تدقیقات
محکمه را در جامعه متکفل است، استرداد حقوق مغصوبه و تائید حقوق مملوکه بذرعۀ
محاکم می شود.
در حین وقوع منازعه بین دو فرد یا چندین اشخاص ایشان قرار
قواعد مخصوصۀ محاکمه بمحاکم رجوع کرده جانبین دلائل اثبات صدق مقالات
خود را بمحکمه تقدیم کرده محکمه تدقیق و تحری لازم را در این راه کرده هرکدام
که ادعایش حقیقت داشت حکم را بطرف او فیصله میدهد.
لزوم محکمه برای جامعه امری است معلوم، زیرا ذرایع احتیال
غصب حقوق خیلی متعدد است، از بجهت تحقیق کردن در دعاوی
مهارت فوق العاده را کار دارد، علاوه بر علمیت عضویت محکمه
ذکای مفرط را لازم دارد، تا بتواند از قراین و حوادث و حالات

اخلاق
انصاف
حکمه و قضا


۱۹۷

حقایق یک امری را استقراء نماید .
مهمترین اموری را که حکومت مراعات وقت را در اجرا یافتن آن
صرف مینماید عدل هست، در مباحث گذشته دانستیم که مبدأ اولی
عدالت «احترام حقوق است» گویا یگانه هم حکومت در باب محفوظ و
محترم بودن حقوق افرادست، باین باعث محکمه ها باقسام و درجه های
مرتب تشکیل یافته ست تا اینکه حتی المقدور احترام حقوق مصؤن ماند
فرضاً اگر محکمه از محکمه ها از تحقیق یک قضیه بباعث مبهم بودن یک حوادث
یا بیک سبب دیگری عاجز ماند مدعیین بمحکمه های عالیتریکه دائره شان
وسیع تر باشد رجوع کنند، یا اینکه اگر فیصله بنظر صاحب دعوی شدید خفیف یا
نماید برای تعدیل آن بدیگر محکمه رجوع کرده بتواند اینهمه مخصوصاً برای
کثرت سعی در احترام حقوق صرف شده است. زیرا بدیهست هر چند
دفعات تحقیق، یا عدد محققین مکرر شود همانقدر فیصله صوابتر مییابد .
محکمه های افغانستان عموماً بدو قسمت تقسیم میشوند :—
۱ — محکمه های ابتدائیه .
۲ — « مرافعه .


۱۹۸
علاوه برآن محکمه های اصلاحیه نیز موجود بودند.
محکمه های اصلاحیه:
در مرکز سلطنت و در مرکز های ولایات و حکومتیهای اعلی و حکومتیهای
کلان و دیگر حکومتیها یک یک محکمه اصلاحیه تشکیل گردیده بود رؤسا و
اعضای این محکمه ها که از اشخاصیکه حرمت و اعتماد عامه را دارا هستند،
انتخاب میشدند محکمه های صلاحیه کافه اختلافات حقوقیه و تجاریه را که
در حضورشان می آیند برضای جانبین فیصله مینمایند، و بعد از امضا
و تصفیه محاکم اصلاحیه بدیگر محکمه ها دعوای شان شنیده نمیشود، و مرافعه
دعویهای حقوقیه و تجاریه اولا بمحکمه اصلاحیه حتمی است که آنجا دعویهای
دعوی دارانرا که روز مره مراجعت می کنند شنیده و در میان ایشان
مصالحه میپردازند، اگر صلحا فیصله ممکن نباشد محکمه های اصلاحیه دعاوی
دعوی دارانرا بمحاکم ابتدائیه میفرستند. مگر چون محاکم ابتدائیه عهده
آنرا میتوانست جریان دید از بودجه سال (۱۳۰۳)
ساقط شدند.

اخلاق ۱۲۰۰ عیدالز... مرکز امینیتی


۱۹۹
محکمه‌های ابتدائیه
در مرکز ایالات و حکومتیها یک یک محکمه ابتدائیه موجود است. در این محکمه‌ها دعاوی حقوقیه و جزائیه فیصله میشود و چون برای هر دائرۀ از تشکیلات حکومت حدود معینۀ است که خارج از آن وظیفۀ یک دائرۀ وسیع تر میباشد و نیز برای اینکه در فیصلۀ امور تا حتی الامکان سعی حسن فیصله مرعی است باین سبب دائرۀ اختیار محاکم ابتدائیه فیصله کردن است در دعاوی که از یک روپیه الی سه صد روپیه باشد. و این فیصله بلا حق مرافعه محکوم بصورت قطعی میباشد. این محکمه‌ها دعاوی حقوقیه و تجاریه را که اضافه از سه صد روپیه باشد و همۀ دعاوی اقسام جزائیه را نیز فیصله میتوانند، فیصله‌های محاکم ابتدائیه باستثنای اعدام و حکم ضرب و تشهیر بصورت فور در معرض اجرا گذشته میشوند، و اگر محکوم علیه بخلاف آن اعتراض داشته باشد یا بعد الاجرا بمحکمه‌های مرافعه میتواند فیصله کند. حبس دوام بعد اجرا و با وجودی که محکوم علیه اعتراض نکند، بهمه حال در محکمه مرافعه تقدیم میشوند.


۲۰۰

محکمه های مرافعه
محکمه های مرافعه سلسله اخیر حلقه محاکم عدلیه است محکمه های مرافعه
در مرکز ایالت کابل و حکومتیهای اعلی و حکومتیهای کلان موجود اند. و
این محکمه ها دعویهای حقوقیه و تجاریه و جزائیه را مطابق قواعد آتیه فیصله مینمایند
و در این محکمه ها فیصله هائی را که خواه برای دعاوی حقوقیه و تجاریه و خواه
برای دعاوی جزائیه از محکمه های ابتدائیه وارد گردیده باشند. و یا محکوم
علیه و یا یکی از طرفین بآن فیصله ها راضی نباشند. دوباره تحقیق و ملاحظه
مینمایند. و در صورت تصدیق بهمه حال بمعه اجرا گذاشته میشود.
و فیصله های محکمه های ابتدائیه که بمحکمه های مرافعه ملاحظه میشوند
اگر در محکمه های مرافعه بر خلاف فیصله های محکمه های ابتدائیه حکم کنند و طرفین
بآن راضی باشند در موقع اجرا گذاشته میشود. هرگاه یکی از طرفین بآن
اعتراض داشته باشند الی (١٥) روز بمحکمه مرافعه یا قوماندانی کوتوالی
و یا حکومتی عرض استدعای تمیز را نمایند بمصوبه بهیئت عالیه تمیزیه دعوای
شان تمیز میشود و الا نامبرده ند کو رخواهش تمیز نکند حکم محکمه مرافعه درباره


٢٠١
محکوم علیه اجرا میگردد، و بعد از اجرای حکم تا اکمال موعد تمیز حق تمیز را دارد
تنها اگر حکم متعلق بجزای حبس دوام و یا اعدام باشد با وجودیکه محکوم علیه
اعتراض نکند بهمه حال در پیش روی هیئت عالیه تمیزیه حکم باید تدقیق گردد
واگر بعد از تدقیق از طرف هیئت عالیه تمیزیه موافق بشریعت و نظام
دیده شود از طرف وزیر عدلیه برای منظوری بحضور مبارک شاهانه
عرض میشود.
این بود مختصر سلسله محاکم عدلیه دولت علیه مستقله افغانستان
باصول شکایت و صورت جریان دعاوی در آنها بمقصود از مطول
ساختن این تقسیمات و تحدید اختیارات هر دائره چنانچه پیشتر ذکر شد
تأمین عدالت در حکم دعاوی و منازعات اهالی در مقابل یکدیگر است
تا هر یک جهت تأمین یا استرجاع حقوق مجال فراخ در مقابل داشته باشد
محاکم عدلیه در هر حصه از ایالات و مراکز حکومتی دولت علیه موجود است،
هر فرد از افراد میتواند در حین ضرورت بمحکمه مرکز ایالت موطن خود رجوع
نموده، حقوق مغصوبه خود را بذریعه آنها استرداد نماید، چنانچه در نظر محاکم
شخصیت و حیثیت فرد بهیچ اعتباری ندارد، در محاکم بغیر از حق دیگر


۲۰۲

چیزی مدنظر گرفته نمی شود.

خدمت عسکر

تأمین سطوت و متانت ملت را دو عامل است : یکی متانت اخلاقی و نیوی اهالی وطن ، دیگر تشکیلات اساسیه عسکریست.

متانت اخلاقی و نیوی ملت را علم و معرفت تأمین میکند و تشکیلات اساسیه عسکری را خدمت عسکر یه .

خدمت عسکر یه وظیفه مقدسه وطنی هر فرد است . در خدمت عسکر یه صدق ، فداکاری ، عزم و متانت لازم است . زیرا خدمت عسکر یه عبارت از محافظه کیان و شرف و سطوت وطن است ، وطن هر فرد عنوان او در جامعه های بشریه است ، محافظه این عنوان مقدس ترین وظائف اجتماعیه هر فرد است ، فداکاری که یگانه ممیزه عالی بشریت است در خدمت عسکریه بهترین مظاهر خود تجلی میکند، بصدق سلاح بر داشتن فرد در سایه لوای عسکری دلیل بزرگی است بر وطن پروری به فرد: مدافعہ وطن امر اکتسابی نیست بل امری است غریزی، حیوانات


٣٠٣
ببینیم که تا آخرین نقطه قدرت خود بمدافعه کردن از وطن های خود پیشتر آمده
و تیار میباشند، بل اگر مقداری بجان خود را در وقت قصور و در خطر بودن
وطن ملحوظ نمائیم برای ما ثابت خواهد گشت که حب وطن و دفاع کردن
از آن یکی از امور غریزیه است. مگر تنها غریزی بودن این عاطفه برا
حمایت وطنها کفایت نمیکند. بل الزمترین امور برای آن تربیت است
چنانچه هر عاطفه از عاطفه های انسان تربیت را لازم دارد از جهت
دیگر زیرا که بشریت روز بروز در تقدم است، و تقدم این را اقتضا میکند
که انسان برای هر امری از امور خود وسائل برتری و تفوق را آماده
سازد از آنجمله بل در مقدمه آنها وسائل محافظت وطن است، زیرا
همچنانکه افراد گرفتار گرداب منازعه حیات اند جامعه ها نیز این تنازع
حیات هم مشغول شان است. تنها دیدن تاریخ تشکیلات و نظامات
عسکری عالم برای اثبات تسلسل ترقی آن کفایت دارد، همیشه وسائل
دفاع و هجوم و محافظت اکتشاف و ترقی گرفته است، تربیه عسکریه از جمله همینا
مکتشفات است. مقصود از تربیه عسکریه ریاضت و تمرین دادن عسکر است بر
اصول مدافعه و حمله کردن بر اعدای وطن، و بدون انه یاد گرفتن این

مرکزی افقتی عبدا لعزیز اخلاقی ١٢٠٠


٢٠٤

اصول یک مملکت برای حفظ کیان دارای عسکر شد میتواند که در جامعه بشری
هر فرد وطن بمحافظت آن مکلف است. و چون پیشتر گفتیم که مدافعه وطن تنها
بیک داشتن حُبّ وطن غریزی و فطری کفایت نمیکند بلکه باید باصول
عسکری تربیه شده باشند ازین است که قانون خدمت عسکری یکی از نظامات
موضوعه گردیده قرار قواعد آن بهر فرد نوبت ایفای این وظیفه مقدّسه
میرسد، هر یک مدتی از وقت خدمت خود را در آن تربیه صرف نموده
بعد از تلقی معلومات و تمرینات کافیه در صف مدافعین وطن آماده میباشند.
اگرچه در بعضی مقامات تحت قلم بعضی تعرضات غیر عسکریت دیده
میشود مگر آنها را هیچ اهتمام نباید داد زیرا چیزیکه طبعی و فطری باشد مقاومت
کردن با آن امری است مستحیل بلی تعاون و سلم دائمی همیشه مطلوب
بشریت بوده است، مگر از جهت دیگر قوانین طبیعی ترقی بشر را باحتکاک و
تصادم اقتضا نموده طرفداران سلم عمومی در عالم خیالی زیادند، در صواب
بودن آراء آنها هیچ مجال انکار نیست، مگر جریانات طبیعی که دائماً بجهت مقابل
آمال انسان بوده است، میسر شدن آن آراء و آرزوها را متعسر بل در
اغلب احیان محال میگرداند، بهترین دلایل برای اثبات این نظریه


۲۰۵
مجلس لاهه است که در ۱۸۹۹ برای مقاوله بین المللی انعقاد یافته بود، در همان
مجلس که خصوصا برای عقده تامین صلح عمومی منعقد گردیده خیلی نظریات و قواعد
دائمه باین نظریه مطرح مذاکره شده و تعیین نمودند هرگاه بین دو مملکتی در یکی
از امور اختلافی واقع شود نباید خودسرانه بمل یا جنگ شروع نمایند
بلکه فیصله در محاکم بین المللی فیصله یابد، با وجود تشبثات فوق العاده این
مجلس و اقدامات زیاده شان جنگ بزرگ که عمومی را برای آن عنوان
گذاشته اند در ۱۹۱۴ واقع شده بود بهترین دلیلی است برای مخالف
بودن چنین نظریات با طبایع فطری بشر.
نتایج برای حصول فوقیت امریست طبیعی در بشر، هر فرد آرزوی
بزرگ او در مقابل دیگر افراد تفوق است چنانچه نظر بجامعه با این جبت
تفوق در بین شان بدرجه ها مضاعف است، هر جامعه برای تامین حیات
و نوال رفاهیت تفوق خود را بر یک جامعه دیگر طالب است، و اگر افراد
یک وطن این عاطفه حب تفوق را در بین عواطف خود نداشته مظهر اقدمات
شان نباشد طبعا از دیگران عقب مانده نصیب و خضوع است در صف
محکومین، و اگر تفوق نصیب یکجامعه نباشد اقلا قوه حفظ کیان و مرکزیت


خود را باید دارا باشند تا لقمه دیگران نگردیده از خود در صف تزاحم و تنازع
حیات مدافعه کردن بتوانند.
محافظ کیان و مرکزیت یک وطن در صف جامعه های بشری عسکر
همان وطن است. تاریخ بهترین معرضها برای تماشای صدق این نظریه
است، تفوق استقلال یا انحطاط قومها با همه حالات شان در صفحات آن
مصفوف است تنعم اول یا اقلاً استراحت و اطمینان دوم را از صفحات
آن دریافت میکنیم چنانچه استعباد و اضمحلال و مقهور بودن فریق سوم را
در آن صفحات نیز دیده میتوانیم.

شرف عسکری
تشابه و توازن امریست طبیعی در کائنات، قوانینی که بر یک عمارت
مادی که از سنگ و گل تکوین مییابد آنها را بر جامعه که از عده و افراد آنها مولف
است تطبیق داده میتوانیم، چنانچه قوانینی که بر فرد تطبیق مییابد اغلباً همان
قوانین را بر جماع و طایفه و فریق نیز تطبیق داده میتوانیم.
اگر در اعتبار فرد در جامعه امعان نظر شود دیده میشود که سرمایه او لے


۲۰۷
یا مرجع اصلی این اعتبار مقدار خیری است که بجامعه میرساند، گویا هرچند
قیمت خیری آن عمل بیش باشد، نیز قدر و اعتبار همان شخص بیشتر است
پس مقیاس سنجیدن قیمت اعمال و امور مقدار خیر انهاست، و همین
معیار در کل امور بشریت معمول است. از این است که مشقت و زحمت
با وقت و توجه را اساس قیمت دادن اعمال و امور نمیدانیم و بنابر
قاعده طبیعی که در اول این مبحث ذکر شده است می بینیم همچنانکه این قانون
بر افراد ساری است، بر جماعات یا فرقه ها نیز جریان دارد، مثلاً حمال
از حیث مشقت بیشتر از داکتر متحمل مشقت جسمی میشود، یا اینکه از مهندس بیشتر
زحمت میکشد مگر اعتبار و قدر داکتر از حمال و مهندس از آهنگر بیشتر است
همچو نیز در جماعه یا طائفه اعتبار و قدر فریق اهل قلم بیشتر از طائفه نجار است،
زیرا خیر اول نسبت به دوم برای جامعه بیشتر است و هم چرا قدر و اعتبار
هر فریق نسبت بدیگر ها وابسته بمقدار خیر رسانیدن ایشان است.
بناءً علیه برای دریافتن شرافت و قدر یکدیگر باید مقدار خیر یرا که
بجامعه میرسانند اندیشیده شود
نشو و ارتقا بشریت دائماً حلیف احتکاک و تنازع بوده است


۲۰۸
این قانون عمومی است که سریان آن بر افراد و جامعه ها است، هر چند
احتکاک و تنازع بیشتر واقع شود همانقدر ارتقا بیشتر حاصل میشود. از
این است که کلمه (تنازع حیات) در صف علوم مهمه یک حصه مستقلی را
اشغال نموده است. احتکاک هر چند از اموریست که جلو گیری آنرا
از بدو مرحله تشکیل یافتن جامعه ها علاج مینمایند. مگر قوه قاهره طبیعت
مؤید آن گردیده هر نوع علاج را در مقابل این علت بی اثر میگرداند،
و این یکی از حکمتهای انسان است، هر گاه یکی از قوای طبیعی را ملایم حال
خود ساخته نتواند، در این میکوشد که حال خود را ملایم آن بگرداند مظهر
این حکمت را در عالم عسکری که شرافت یا قیمت خیری آن مطرح بحث
است به بهترین دلایل متجلی می یابیم از این است که جامعه تأسیس
قوه نامی عسکری بعبارت دیگر قوه هائیکه برای دفع احتیاجات و شداید
قانون تنازع لازم است مجبور گردیده پس معلوم میشود مقدار خیری را که متوجه
جامعه میرساند خیلی زیاد است، چرا که در نشو و ارتقا جامعه اثر بزرگ را دارد
زیرا در صورتیکه تنازع و مقدار استعداد جامعه برای نشو و ارتقا آن علاقه
داشته باشد باید ذرایع تنازع و احتکاک عامل عظیم خیر برای جامعه باشد.


٢٠٩
و مظهر این استعداد و قوت عسکر است، باید هر جامعه قبلاً این قوه را باکمل
صورت تشکیل داده بعد در صدد تکمیل اقتضاآت آن بر آید، زیرا تا بیستی
در حالیکه ارتقا و بسته بقوه منازعه باشد باید هر جامعه که قوه منازعه را نداشته
باشد نصیب آن مانند هر ضعیف در مقابل قوی باشد.
عسکر مستقبل را تأمین حال را حمایت و ماضی را حفاظت میکند
در این صورت گفته میشود که عسکر یک جامعه در نشو و ارتقای آن منزله بزرگی
دارد. و بیشتر مفهوم شد که اعتبار هر فرد یا فریق و ابسته بمقدار خیری است
که برای جامعه رسانیده میتواند، و نشو ارتقاء عالی ترین خیرها است.
اگر ترقی ملت عوامل عدیده دیگر اثر می کند: علم، فن، اخلاق
در ترقی جامعه اثرهای عظیمی را دارند، بلکه وجود آنها عین ارتقای جامعه است
مگر چیزیکه میدان تقدیم و تاخت را برای این عوامل ترقی حمایت و مصئون
میدارد عسکر است. حقانیت این را از حال اقوا میکه زیر فشار استعمار
بوده از قوه با غی عسکری خود محروم اند در یافته میتوانیم. معلوم است که اقوام
مستعمر اگر چه از علوم و اخلاق و فنون کاملاً بی بهره نیستند مگر این اندک علوم
و اخلاق و فنون برای آنها کل مزایای ترقی و حریت را آماده نمیسازد،


۲۱۰
زیرا فوتیکه برای حمایت آنها بکار است در دست نداشته بالعکس قوه ها
منازعين میدان سیر علوم وفنون را احاطه کرده آنها را از تقدم باز میدارد
از این است که سرور قرنهای دراز در حال آنها کمتر فرق میکند. این
همه نتیجه نداشتن قوه دفع تعديات منازعین دیگر است، بعبارت دیگر
نبودن یا ضعیف شدن قوه نامی عسکری آنهاست.
بر خلاف جامعه هائیکه قوه تنازع آنها در میدان حیات مکمل شده
البته هرچند از جامعه های دیگر عقب مانده باشند. مگر در آن صورت غیر از
حُبّ تفوق نسبت بودن قوت مدافعه و منازعه زنده مانده بهر صورت
که باشد بکمترین وقتها بمنزل معهود تفوق خود را رسانیده میتواند، زیرا
حدود ترقی از او و اختیار کردن اصول حیات بسبب استقلال بذریعه
عسکر مامون است، بناءً علیه شرف و قدر عسکر رُتبہ رفیع و منزله عالی را
در جامعه دارد.
از جهت دیگر هر فریق جامعه که یک نوع فن یا حرفت را در جامعه
متعهد شده اند یک قسمت میزات یا قوه های خود را وقف و مصروف
همان فن میسازند مثلاً اینکه قوای جسمی یا عضلی خود را وقف این حرفت


۲۱۱
مینماید، چنانچه داکثر میزات عقلی و علمی خود را وقف شغل خود مینماید. اما انکسیکه ازینها فوق تر عزیزترین اشیارا در نزد انسانها فدای تامین مستقبل و حال جامعه خود مینماید عسکر، اگر چه نسبت بخدمت خود مقابل میگیرد، مگر این مقابل در ازای فدا کردن حیات هیچ بحساب نمیرود، گویا فریق عسکر برای جامعه خیر زیادی را میرساند که شرافت آن نیز بمقدار همان خیر پیش امت تصویر میشود عده زیادی از افراد وطن در حینی که همه در خانه های عائله خود نشسته و استراحت داشته و اینها برای مدافعه از حقوق و شرف آنها در زیر باران مرگ اوقات گذرانند، بدیهی است که کل مزایا و مظاهر انسانیت فداکاری است و همین عمل آنها عین فداکاری است. در ممالکیکه افراد آنها دوره های جهل را طی کرده متعلم و با تمدن شده اند روح و مشاعر افراد آنها بحسن طینت مشبع گشته یعنی از آنها که تنها بقوت خود مقتدر بودند، شرف و خدمت عسکری را تقدیر نموده عمر را در خدمات آن صرف نمودند چنین اشخاص از مشاعر انسانیت مشبع بوده، همه عواطف آنها دلالت بشهامت و شرافت طبع شان میکند، این قبیل نوابغ با احساس خیلی اعمال مفید را بجامعه تا خود نموده اند، زیرا حیات را آنها عبارت از بعضی اعمال و حرکات متنوعاً


۲۱۳
از قبیل خوردن و نوشیدن و استراحت نه پنداشته میدان حیات را محفل
استفاده شخصی ندانسته اند عظمت نفس شان این را قبول نمیکرد که با انسان
باشعور در مطالب خود با حیوانات هم مانند باشند استنفاع شخصی خاصهٔ
حیوانی ست، مگر انسان باید آرزوهای عالی تری داشته باشد.
هر جامعه که شرف عسکری را از قرار حقیقت و ماهیت خودش
قدر بدهد، آن جامعه مقهور شده نمیتواند.
وطنيت
از موثراتیکه بر عواطف انسان اثر کلی دارد الفت ست بمقدار
نفوذ و سلطان این موثر بحدیست که میتواند حقایق را بنظر انسان مبدل سازد
الفت یکی از اسرار با اهمیت طبیعت ست، پیدا شدن این سلطان
با نفوذ راجع بکثرت قرب و ملائم افتیدن امورست، الفت تنها بین
انسانها واقع نمیشود، بلکه ممکن است که بین انسان و جماد یا انسان و حیوان
یا حیوان و جماد هم بوقوع رسد، و چون ممیزه انسان بر بقیه مخلوقات قوهٔ
عاقله او ست که در هر یک از امور و سجایای وی مداخله و تصرف کرده


۲۱۴
ماهیت و قدر آنرا دو چند میگرداند ، نیز دست عقل بالفت رسیده
آنرایکی از روابط لذیذ و متین و زیبا گردانیده است ، هر چیزی که قرب
و احاطه آن با انسان بیشتر باشد نیز مقدار الفت آن زیاده تر است .
وطن عبارت از محیط و اقلیمی است که انسان در آن نشو و نما پیدا
کرده است ، برای در یافتن مقدار الفت انسان بوطن خود باید در مسأله
نشو و نما صرف وقت نماید : در وقت ولادت انسان مخلوقی است صغیر
صغیر در سرجه صغیر، در جسم صغیر، در وزن صغیر ، در میزان و عقل ، این صغیر رفته
رفته بمرور زمان کلان شده میرود ، کلانی او نیز از هر حیث است جسماً
و وزناً و عقلاً کلان شده میرود ، کلان شدن او چیست ؟ کلان شدن او
از حیث جسمی این است : اغذیه منمیه وطن که از مواد زمین و هوائے
آن مشبع شده است تحلیل شده در رگهای وی بخون و رطوبت مبدل
گردیده در نتیجه جسم او ازین تحلیل و تبدیل کسب کلانی کرده میرود ،
و عقل او از محیط و اشخاصی که در بین آنها امرار حیات دارد معلومات و
معارف را اخذ نموده و کسب تجارب کرده جذب و حب تلاقی دائره
عقل او را وسعت داده میرود ، گو درین صورت جسماً و روحاً از جزئیات


٢١٤
و روحیات حاضرهٔ وطن تکوین یافته است ، ازین منتج شده مسئله قرب
که عامل بزرگ است در پیداشدن الفت در این صورت اثر خود را در
هر فرد وطن جاری کرده است، میماند عامل دوم الفت که ملایمت است
اعنی شرط دوم الفت ملایم افتادن امور است برای صاحب الفت، اینهم
از حیث ملایمت باید مرا هر وطن ملایم طبع افراد آن بیفتد، زیرا ملایمت
در ذات خود عبارت از حسن تلقی است، و این حسن تلقی از مطابق افتادن
یک چیز خارجی است بحواس باجسم انسان در صورتیکه همه جزئیات مادی
و روحی او از زمینه و محیط وطن تکوین یافته باشد. البته هر چیز این وطن
اگر چه خارج از دائرهٔ آن جزئیات هم نباشد باید ملایم طبع آن واقع شود.
پس الفت بوطن امریست غریزی و دلیل دیگر غریزی بودن
آن وجود این عاطفه است در حیوانات هم .
الفت وطن و وراثت : تحقیق مسئله تاثیر وراثت غرایز و عادات
سلف بر خلف یکی از امور مهمه است در نزد علما و فلاسفه، وراثت
در ابتدا امر معترف به نبوده، بلکه میگفتند که انسانها عُوداً علی السَّوَیهِ تولد می‌شوند
یعنی مدرکات و میزات آنها در وقت ولادت متفاوت نمیباشد


۲۱۵
و تغییرات بتاثیر تربیت ناتج میگردد. اما بعد از تقدم معارف و علوم این
مسئله ثابت گردید که وراثت از قوانین طبیعیه است که شاخ شبیه تنه است
و تنه دائماً مانند خود را انتاج میکند چنانچه این امر در عالم احیا مشهوداست.
بعبارت میگویند هچنانکه نسل صورت خود را از ابوین حاصل میکنند نیز
سجایا و اخلاق غریزی را از آنها کسب میکنند و انسانها در حین تولد
مساوی نمیباشند چنانچه بعد از نشو و نما نیز متخالف میباشند. و این
اختلاف راجع بدو امر است: یکی (وراثت) و دیگر (محیط) و اشخاصیکه
در بین آنها امرار حیات دارد چنانچه یکی از علما درین صدد گفته است که:
انسان درین عالم پیر تولد میشود زیرا باخلاق آبا که وارث اخلاق و
عادات اجدادند مشبع میباشد.
پس درین صورت علاوه بر الفتی که بحکم قرب و ملایمت بوطن
داریم، حصهٔ زیاده تر الفت از آبا و اجداد ارثاً با میرسد. حب وطن
یک امری نیست که انسان مانند دیگر امور مکتسبه انرا دریافت میکند
بلکه امر غریزی است زیرا نتیجه الفت است و الفت را میدانیم که
محبت مفرط را نتیجه میدهد. ولی از حیث قبول تربیت نیز مانند


٢١٠
دیگر غرائز است که همه قابل تربیت اند . مانند قوة ذکا اگر تربیه خوب
داده شود . از آن نتیجه های ممدوح و مفید گرفته میشود و خلاف آن
بالعکس است. زیرا در انحال صاحب قوت ذکا اصول تصرف را
در ان یاد نداشته عوض خیر شر را نتیجه ازین قوت خواهد گرفت اگر چه
در بعضی احیان بنیت خیر باشد پس غریزه الفت بوطن را باید تماماً
تربیه دهیم بعبارت دیگر مظاهر وطنیت را دریافت کرده این عاطفه را
در راه اکمال و تنفیذ اقتضاآت وطن پروری صرف نمائیم معلوم است
هر عضو جسم که انسان باستعمال آنرا اهمال کند بمرور زمان عاطل میشود.
این قانون بر روحیات و غرائز نیز سار می است هر عاطفه یا حسی که
انسان باستعمال آنرا مهمل ماند البته می میرد . در صورتیکه برای تقویت
عواطف و غرائز محموده وسائل مانند اراده و تربیت در دست
داشته باشیم باید بکمال توجه برای تکمیل معانی انسانیت در خود ساعی
باشیم خصوصاً در حالیکه بذریعه اهمال غرائز مذمومه را بتوانیم عاطل نمایم.
وطن افغانی : همان محیطی است که علاوه بر محبت ما الفت
آن در خون آبا و اجداد ما یان دمیده بذریعه وراثت نسلاً بعد نسل


۲۱۷
بما انتقال نموده یکی از زنجیرهای متینی که ما را با این محیط مربوط ساخته است
اجسام ما از ذرات آن تکوین و روح مان از روح آن مشبع است،
مثل مشهور است که کسیکه بفک قیدهای محبت قادر باشد از ان هیچ
خیر را منتظر نمیتواند شد، ازین است که بین انسان ها معروف گردید
کسیکه وطن خود را قطعا ترک بتواند او را محل اعتماد نباید دانست،
وطن هر فرد ما دباو است قیمت شخص محبت همین مادر است کسیکه عیب
وطن را درک کرده بتواند، باید بداند که جزئی ازین عیب بطور مشعور
در خود او هم وجود دارد، پس بهترین ذرائع تحسین و چنین حال کوشش
کردن است در رفع همان عیب، اقلا اگر هیچ نتواند همان عیب را
از خود دور نماید گفته میشود که بوطن خدمت کرده است زیرا حصه از
عیبها اثر ا رفع نموده است، باین فکر نباید افتاد که اصلاح یکفرد در مجموع
اثری ندارد، زیرا پیشتر منزله فرد را در جامعه دانستیم، علاوه برین اگر
هر کس باصلاح دائره خود سعی نماید بدیهی است که باندک زمان تمام
ملت اصلاح میشود.
خدمت وظیفه : خدمت وطن امری نیست که بعضی اشخاص


۲۱۸
مخصوص آنرا بتواند . یا اینکه خدمت وطن انسانرا از نظر در مصالح خود
مصروف میسازد . بل امری است آسان و هر یک میتواند خدمت ۱
بنماید . خدمت وطن در هر صورت و حال قابل اجرا است نجی و فقیر
موظف و عامل وطن خود را خدمت کرده میتواند .
از هر یک در جامعه مطلوب است که وظیفه را بر عهده گرفته در
مقابل اجرا و بقدر قیمت همان ضروریات حیات خود را از جامعه بگیرد
اقلاً مراعات حدود وظیفه و نه برآمدن جاده وسعی نمودن در تحسین ۲
ترقی همان وظیفه خدمت است برای وطن . جارو بکش اگر در
وقت ایفای وظیفه حسن نیت را مد نظر گرفته در ایفای وظیفه خود اهما
نورزیده یومیاً قیومیاً این عهده را تنظیم داد، از جاده آن برآید خادم وطن ست
مظاهر خدمات وطنيه :- دفاع کردن از وطن در حالت هجوم اعدا
یا بر خطر بودن حریت آن . اغلباً وظیفه عسکر است ولی تنها متخصص بآنها
نیست حقیر یا ذلیل شدن وطن حقارت و ذلت انسان است.
سربلندی فرد بین جامعه های دیگر وابسته بسمعت وطن اوست، قیمت ازین
که در وقت افتیدن وطن در خطر هر فرد آن اگر چه عسکر نباشد بیک جوشش


۳۱۹

و حاست مخصوص گرفتار میآید که او را با تفنظام در سلک مدافعین داوا
میسازد، اسیر بودن یک فرد در مقابل اسیر بودن یک جامعه هیچ است
اسارت جامعه دلالت پست فطرتی کل افراد آن جامعه است،
در اینجا به غلو کردن صحف تاریخی حاجت نیست قاری که در جنجا وطن عزیز خود اکتفا میوردیم
کسیکه بین سمعت افغان قبل از استقلال و بعد از ان مقارنه نماید حقانیت این
مسئله را درک نموده میتواند، بعد از استقلال در هر مقابل و تحریری که افغان
بالفظ غیور توام است، و محرر یا قائل بمجرد گفتن این صفت قلب
بمعانی آن نسبت باین وطن عزیز بخودش میشود زیرا استقلال و حر بودن
در مخیله اش حاضر میباشد.
پس مدافعه کردن از وطن در حین اقتضای آزادی یا مصلحت ان در
حینیکه ضروری است نیز و اجب مقدس است، و آسان ترین واجبها
همان است که با قوانین طبیعی مخالف نباشد و چون پیشتر غریزی بودن
عاطفه وطنیست را دانستیم بناءً علیه برای مدافعه از وطن ایجاد عاطفه
محبت بکار نیست بلکه این عاطفه طبعاً موجود است تنها تربیه آن کفایت
میکند.


۲۲۰
ادای وظائف : این خدمت وطنیه را از حیث عمومیت و
آسانی اہمترین خدمات وطنیه شمرده میتوانیم. زیرا خیلی از اموریکه بغایت
وامنیت و تقدم ملت وابستہ بان است. ہر عطله که موجب تأخر وطن
گردد اگر در حقیقت ملاحظہ شوریده خواهد شد که نتیجه اہمال و ظائف است
ہرچند اصول ایفای وظائف در یک قومی مرتب و منظم تر باشد سرعت
رفتار آن سوی منزل ترقی ہمانقدر بیش است. ہرکس در حیات خود
یک مسلک انتفاع برای خود منتخوب میسازد. این مسلک انتفاع اگرچه
ظاہراً عائد بخودش است اما در حقیقت عموم را ازان نصیبی است.
ترقی دادن این مسلک در ہمان جنیکه برای خودش خواه مادہ یا اعتباراً
فائدہ مند باشد. نیز از افادہ عموم خالی نمیباشد. ہرکس در جامعہ یک
دائرہ محدودی دارد. شغل و ذانزان دائرہ عبارت از اخلالی را حت
عموم است. و خروج ازان دائره یا نتیجہ اہمال وظیفہ و یا تعدی حقوقی فی
خواهد بود. و این خروج یکی از بواعث اخلال راحت و امنیّت عموم است.
پس ترقی دادن مسلک مشروع خویش و ایفای وظائف و اخذ حقوق
مظہری از مظاہر خدمت وطن است. درین جملہ وظائف عائلی وی


۲۲۱

و اجتماعی و اخلاقی علی السویه اند، اهمال هر یک از اینها بوطن ضررمند
است. مثلاً در عائله اگر تربیۀ اولاد اهمال شود البته موجب نقصان
جامعه است . یا اگر در دائرۀ محبت روابط دوستی اهمال ورزیده شود
اعتبار مفقود میگردد، و مفقود شدن اعتبار بین افراد یک جامعه بدترین
بلیه ها است،
بهر صورت اهمال وظیفه نزاع و بی امنی را موجب است،
و این نزاع موجب مشغول شدن اولیاء امور از تهیه و نظر در مصالح
ملت میگردد، زیرا توطیۀ امن بدیهی است که اوّلین احتیاجات
جامعه است، پس فرد وطن دوست گاهی از حد و د خود متجاوز
نمیشود، و این نوع خدمت وطن از همان نوع خدمات وطنیه است
که هر فرد ملت آنرا مرعی داشته میتواند .
وقف نمودن حیات برای خدمت وطن: واین نوع خدمت
مخصوص رجال بزرگ و ارباب صلاح و سیاست است ، که محور
دوران امور مملکت گردیده زمام و جریان آنرا بدست گرفته
سوی منزل ترقی و تعالی وجه آنرا ینماید.


۲۲۳

هر جمعیتی از جمعیات بشر محتاج قائد و مؤلف افکارست، و کلی معانی اتفاق و اتحاد راجع باین تألیف است ملت متفق آنست که افکار و آمال عموم با هم تألیف و انضمام یافته بمه بیک وجه ساری باشند.

رجال اصلاح یا سر نامۀ تاریخ ترقی هر مملکت کسانی هستند که محیط وطن آنها را نشو و تربیه داده همچنانکه در شواذ خلقت بعضی انوا یکی از اعضای غیر نافعه جسم آنها ضخیم یا مکرر میبرآید اینها قلباً و عقلاً از بقیۀ افراد عظمت داشته میباشند. احتیاجات اولیه ملت را درک نموده بوسائل مخصوصه و مجلتهای عدیده همان احتیاجات را برای عموم دانسته ساخته و افکار و قوتهای آنها را سوی همان احتیاجات محول میگردانند اینها را رجال اصلاح و ارباب اداره میگویند. چنین اشخاص مشغوف بمبدأ مکتشف خود گردیده عمر را وقف تحصیل و اعمال آن مینمایند.

ترقی و تعالی هر مملکت راجع بوجود چنین اشخاص عظیم است در بین آنها. حتی اینکه یکی از فلاسفه راجع باین مسئله میگوید: قوت و اقتدار مملکت نه بعده افراد آن است بلکه بوفرت رجال بزرگ


۲۲۳

و مصلحین آنست اینها حیات را وقف مصلحت وطن نموده هر نقصی یا
فسادی را که در وطن ببینند باصلاح و تعدیل آن قیام میورزند
و بسا واقع میشود که عموم بسبب عدم الفت یا ندانستن آن اصلاح
باشخص مصلح مقاومت یا و تحقیرها و تذلیلها می کنند. ولی هیچ کدام
از اینها عزم و قصد شان را نگشتانده در راه معین و مخطوط خود دؤاً
میورزند. اینها هر چند از جهت مقابل یا بند و هر قدر دشمنیهای حساد
یا نادانها ارادهٔ آنها را ضعیف نماید مگر بمجرد یکه مصلحت و خیر وطن از مخیلهٔ
آنها قریب شود باز عزت شان مضاعف میگردد.

از پیدا شدن چنین اشخاص مصلح هیچ جامعه محروم نبوده است
صفحات تاریخ تقدم هر ملت را که مراجعه کنیم در صدر تاریخ آن اسم چنین
افراد مسطور خواهد بود، ولی بد بختانه اغلب آنها در بدو قیام خودشان
بزاران نوع مقاومت و تعدی مبتلا گردیدند. و اعمال شبان به
قسمهای تحقیر و تذلیل تلاقی شد، این تنها نصیب ارباب اصلاح نیست
بلکه مخترعین و مکتشفین نیز ازین قبیل مقابله در بدو مرحله محروم نمانند ولی این همه
تحقیرها عزم آنها را جز ثبات در راه شانل جز قوت دیگر اثری نمی شد.


٢٢٤
خوش نصیب ترین جامعه ها انست که قسمت آن از چنین اشخاص
بیشتر باشد، بعبارت دیگر نصیب شان از کسانیکه عمر و راحت خود را وقف
مصلحت خدمت عموم نمایند، و همچنانکه خدمت و فداکاری آنها تحسین حیات و جزا خدمت
عمومست آه، وطنیت افراد در مقابل آنها ارشاد با و امر شان است.
تشجیع مصنوعات و حاصلات وطنیه، تفصیل مصنوعات وطنیه
یکی از مظاهر مهمه وطنیت است مسئولیت انسانها در میدان عمل حیات و تهیه
احتیاجات حیاتیه است. افراد یک جامعه فرقه فرقه و طائفه و طائفه
گردیده، هر یک نسبت بسلیقه و میل و استعداد فطری خود تهیه یک نوع
احتیاجات را برای خود حرفت گرفته عمر را در حضار و اکمال آن برای
افراد جامعه خود میگذراند.
لوازمات حیاتیه که از چوب تهیه میشود تهیه عموماً آنها را یک فریق ملتزم
گردیده اصول تهیه و عمل آنها را تحصیل کرده بعنوان نجاره و آن احتیاجات
که از پنبه یا پشم بعمل آمدنی است فرق دیگر بنام نساج و بالجمله هر طایفه
عمر خود را وقف یک نوع حرفت نموده ادوات لازمه را تهیه مینمایند.
اینها که عمر خود را وقف تهیه مصنوعات کرده اند خصوصاً بقصد اینکه


۲۲۵
هر کس بآنها مبادله احتیاجات حیات نماید تا اینها استعداد این مقدور
را پیدا کرده در ترقی صنعت خویش برای توسعه ثروت وطن بکوشند
ثروت جامعه ذریعه غنا و دارائی عمومی آنست. و این بذریعه
وفرت حاصلات و مصنوعات حاصل میشود. یکی از اسباب بزرگی که مابین
جامعه ها واقع است، راجع است بهمین مسئله حاصلات و مصنوعات است.
هر جامعه سعی زیادے دارد که حاصلات خود را متفوق گشاند. و جامعه
دیگر را بخریدن آن وادار سازد تا باین ذریعه بتواند ثروت آنرا
جلب کند. زیرا هر وطنیکه حاصلات و مصنوعات آن بیشتر باشد ثروت
آن نیز زیادہ تر است، چرا که مصنوعات وی در هر اقلیم رائج بوده از
اعتبار تجاری نصیب وافری را دارا میباشد.
درین صورت تشجیع مصنوعات وطنی بدیهی است که یکی از معاونت‌های
وطنی محسوب باید باشد. فرضاً که مصنوعات خراب و مصنوعات خارجی
خوب باشد معلوم است که دوم در استعمال بهتر خواهد بود. مگر مسئله در
اندیشیدن مصیر و عاقبت است. اگر انسان دائماً مصنوعات وطنی خود را
ترک کرده بمصنوعات خارجی امداد نماید باید بداند که مدت مصنوعات


۲۲۴
وطنی زوال شود بالعکس استعمال مصنوعات وطنی عاملین را تحسین و
پیدا کردن استعداد برای ترقی دادن صنعت قادر میسازد، ترقی دادن
صنعت امری متعسر یا قرنهای درازی را کار ندارد، بهترین مثال برای
ملل شرقی درین مورد ملت جاپان است تقدم سریعیکه این ملت
در کمترین مدت با نموده است آسان بودن ترقی یک ملت را اثبات
مینماید، تنها وسیله ترقی یک ملت بودن حس وطنیت است در افراد آن
از جمله مشاعر وطن پروری تشجیع کارگیران وطن است، این تشجیع بندریعه
فضیلت دادن مصنوعات وطنی بر مصنوعات خارجی است ، هرچند
مصنوعات خارجی خوش شکل و هیئت باشد، یا در استعمال مرام حیات
را آسان تر آماده کند، مگر عاقبت وخیم دارد، برای نجات یافتن
ازین عاقبت تنها ترقی دادن مصنوعات وطنی ، وتشجیع کارگیران وطنی
چاره است.
استعمار و استلاک یک قوم قوم دیگر را اغلباً برای تقویت استعداد
اقتصادی یا تأمین موارد اقتصاد بعمل میآید. ممالکیکه زیر فشار استعمار
هستند حاصلات را کشیده برای اجنبیها بقیمت ارزان فروخته بعوض


۲۲۷
همان حاصلات را بعد از رسیدن شان بدست کاریکر با بقیمت گران
از اجنبیها می خرند، قطعا این حال آنها بر خلاف همت و قیمت ذاتی ام،
هرگاه قوهٔ صناعیهٔ مملکت زیر استعمار زنده می بود هرگز چنین اسارت
و زیان عظیم نصیب شان نمیگردید.
و اگر در اسباب اصلیه که موجب این اسیری کردیده است تدقیقی
شود دیده میشود که مرجع اصلی آن فقدان حس وطن پروری است، قوهها
حربی که کیان حیثت مملکت شان را صیانت میکند ضعیف و افسرده را
صورتهای ظاهری مصنوعات اجنبیه فریب داده از صنایع وطنیهٔ خود صرف
نظر نموده بطرف واردات اجنبی توجه کردند، رفته رفته کاریکران وطن
افسرده و مضرات آنها مضمحل کردید، درین اثنا بحکم تنازع حیات جامعهٔ
دیگری که قوی تر و اهالی آن عامل و زنده تر بود این ضعف و اضمحلال را
غنیمت شمرده اولا بنام تجارت یا یک اسم دیگری که ظاهراً نافع بود
آهسته آهسته زمامداری آنها را بقبضه گرفت. بعد ازین استلاک حالت
چنین جامعه بدبخت چنانچه هر روز مسموع میشود به بد ترین انواع
اسارت میرسد، هر وقتیکه یک حرکت آزادی یا عرفان طلبی زآنها طاری میشود


۲۴۸
بکمال شدت و جور وحیلتها چنین مشاعر شان را معدوم ساخته و حقیر و ذلیل
شان میگذارند. و این امر طبیعی است که تخریب در عالم حیات از تعمیر
که دن خیلی سریعتر بحصول میرسد. هرگاه در اسباب فوریه این استعمار نگر
شود معلوم خواهد شد که بسبب اهمال ممیزات وطنی بکم مدت طل بر اساسات
رفته همان صفات و میزاتی را که مرور قرون زیاد تشیید کرده است در
عرض چند سال باخته میشود.
این بالعکس ملل ملی که مشاعر افراد آن از حس وطنیت مشبع بود
دائما در حفظ قوه‌های مدافعه خود سعی نموده برنای اجنبیها مجال تداخل را در
شئون مصالح خود نگذاشته‌اند. و ظواهر امور چشم ایشان را از دیدن
عواقب نپوشیده از تقویت مصنوعات و حاصلات وطنی خودانی غافل نشده‌اند
تقديم مصلحت عموم بر مصلحت فردی: این هم از حیث قابلیت
اجرا بر اعموم آخرین منازل وطن پروری است. هرگاه حیات بشریت را
بدقت متفحص شویم البته واجب بودن ایفای این نوع خدمت وطنی
بر وجهی برای ما ثابت خواهد گردید.
برای بشریت دائما دو قسم حیات بوده است یکی حیات فردی


۲۳۹
دیگر حیات نوعی، در مقایسه باین این دو حیات می‌بینیم که حیات فردی
از هر حیثیت کم دوام و دایره‌آن از هر طرف محدود و کم خطر است،
بالعکس حیات نوعی که دایره‌آن فراخ‌تر و ماهیت و اهمیت آن بیشتر
و زیاده‌تر است. انسان با قوانین طبیعیه دائماً برای حفظ و توسعه این دو قسم
نصیب خود از عالم در منازعه بوده است. گاهی سعی میکند که حیات
خود را مطابق اقتضاهای طبیعی گرداند و گاهی میخواهد که قوانین طبیعیه را ملایم
حال خود سازد. در این معالجه کل عمر انسانیت گذشته است و همیشه
علاجهائیکه در خصوص حفظ حیات فردی بخرج برده است با اصول حفظ
حیات نوع ملایم افتاده است و اگر مناقض می‌افتاد بیک صورت
اجباری یا غیر شعور بطرف حفظ حیات نوعی سوق میشد.
اقتضای غریزه حفظ نوع است که نشو و ترقی ملازم حیات بشریت
است. مقارنه کنیم دین هر صد سال گذشته عمر انسان می‌بینیم که ترقیهای
عظیمی باین هر طبقه و درجه واقع شده است. هر طبقه برای تأمینات خود
اختراعات و وسائلی ایجاد کرده است که توارث آن وسائل را
برای طبقه دیگر بزرگترین هدایای سلف نقل کرده میرود. در حقیقت


۲۳۱

مرور هر طبقه در اصول حیات بشر عبارت از دورۀ تنفیذ و اصلاح است
و طبعاً از ابتدای نشو بشر تا اخر یوم موقوت آن این ترقی ملازم حال و همواره
تعمیم در حیات هر فرد اثرهای کلی دارد. این کلیه نه تنها بر یک جامعه
تطبیق می‌یابد، بل هر چند دائره فائده رسیدگی وسعت یابد همانقدر
کلمه عموم که در ایجاد آن فائده شرکت داشتند، وسعت یافته میرود.
گویا هر فرد مدیون غیر خود هست، این مدیونیت تنها بافراد هم عصر
نمیرسد بلکه بذریعه تحلیل و تدقیق دیده میشود که تمام بشریت باین
رابطه بسته‌اند. هر مصلحتی را که جاری سازد عموم را در آن شرکتی هست
و در حیات آینده بشریت یک اثر کلی دارد.
تمتع تلذذ تنعم، بل غم و هم و حزن وابسته باشتراک هست، هر چند
مشترکین زیاد باشند مقدار انتاج و تمتع بیشتر است.
اینجا قضیۀ بسیط سهل‌التصور را مثال می‌آریم : - فرضاً شخصی در
یک مجلسی افتد که از جالسین در مشاعر ممتازتر باشد؛ ساز، وسایل
تفریح، موقع طبیعی آب و هوا، حالت روحی، همه موجب سرور باشد
مگر این شخص را هیچ اثر تلذذ حاصل نخواهد شد، علت این بی‌حظی

14 اسد شمس مکرمة ۱۲۰۰


۲۳۱
البته ناقص بودن اسباب تفریح نیست، بلکه تنہائی و نابودن شریک
احساس است نغمه های ساز که موجب انشراح اند، در گوش همنشینان
او صدای عجیب و غریب ، مناظر طبیعی امور غیر قابل اهتمام ظاهر خواهد
شد . اگر بخواهد از اثر ساز یا دلربائی مناظر بآنها مسامره کند، یا چیز
از اثرات این محفل بیان کند محسوس نخواهد بود . نغمات دلربای
سانه یا صدای خوش اثر خواننده بعوض اینکه اثر انشراح را در او
ایجاد کند بسبب تعجب و علامات بد بودن که برسیمای هم نشینان ظاهر
میباشد موجب عدم التفات بل مسرت او میگردد. این است حال
یک فرد با مشاعر و اوضاع مناسب در بین عده از افراد بی شعور و نادان
و این حال را یکی از کلیات اجتماعی قرار داده میتوانیم . حالت عموم در حات
فرد اثر کلی دارد، تا زمانیکه کل عالم یا اقلا قدر شناس علم نباشند عالم
در بین اهمیتی نیست، فرد در جامعه خود را سعید دیده و شمرده نمیتواند تا
عموم سعید یا اقلا سوی سعادت روان نباشند. از ین است که انسان
مجبور است در هر مصلحت خود عموم را در مدنظر داشته باشد. و اگر این
مراعات او بر معمول بهر فرد نباشد سعادت را در جامعه وجودی نیست.


۲۳۲

تقديم مصلحت عموم بر مصلحت مفردي امری نیست که تنها رجال
بزرگ یا مقتدرين ملت آنرا بجا آورده بتوانند، زیرا رجال بزرگ
تا زمانیکه از طرف خواص و عوام ملت تأييد و تقويه نشوند اعمال آنها را اثـ
وجود اثری نیست چراکه فخر قائد بزرگ راجع باهتمام و اعمال حلقهای
عسکر اوست و سیاسیون تا زمانیکه محررین و ارباب قلم و فکر او را
متابعت ننمایند، و افکار وی را نشر ندهند، قائد و مدبر شده نمیتوانند
تقديم مصلحت عموم را افراد عموم از بزرگان آسانتر مراعات کرده
میتوانند. هرکس در حین اتیان کدام عملی اقلا اگر همین قدر در مدنظر
گیرد که این عمل برای عموم نافع یا مضر است، هرگاه نافع بود و همترا بکار برد
و الا مبنا حبات بر آونکنای مده است میتواند کار دیگریرا پیشه گیرد.
جامعه به ساعت خیلی مشابهت دارد، هر پرزۀ آن وظائف خود را
بکمال انتظام ایفا میکند، از ساعت تنها عقربهای وی ظاهر است.
هرگاه این عقربها وقت مضبوط نشان داد فهمیده میتوانیم که هر یک از
پرزه های آن وظائف خود را بدقت ایفا کرده است چنانچه عکس
آن باهمال پرزه از آنها وظیفه خود را دلالت میکند. اقدامات عظیمۀ ملت


۲۳۳
رجال بزرگ و خادمین عموم آن عقربهای این ساعت عظیم است
هرگاه امیدها و اقدامات آنها دائماً بجای رسید، علامت این است که
مخلّی در جامعه نیست، بعبارت دیگر کسی نیست که مصلحت عموم را مخل
شده باشد. والا برعکس اگر که کدامی مصلحت عموم را خواه برای منفعت شخصی
خود یا بسبب پلیدی و کسالت بیجای خود اهمال کرده باشد نتیجه پس
ماندن جامعه است. مثلاً هرگاه کدام قائد آن در یک واقعه منصوره
کامیاب برآمد معلوم است که عسکر این قائد تماماً وظائف خود را بجا
وقت و بمقدار لازم ایفا کرده اند، و این حسن اعتنا و وظیفه شناسی عسکر
دلیل به وظیفه شناسی مربیین آن است. و اگر فواصل تربیه را تحلیل کنیم
معلوم است که تنها مدرسه و معلم را در بر نمیگیرد بلکه محیط و عائله و معاشرین
در آن شریک اند، و بالجمله عموم وظائف و مصالح جامعه را اگر تحلیل نمائیم
دیده میشود که همه بهم مرتبط اند. این ارتباط و مواصله را جز انانیت و تقید
فرد دیگر چیزی مشوه نمیسازد.
در عضور گذشته اگر چه حیات امم بر اتحاد و اجتماع شان متوقف
بود مگر این امر نامحسوس بوده همه این احتیاج را بیکدیکر خود نمیدانستند


٧٣٤
فرد یکه مجتمع نمیدانست که سر این جامعه چه بوده و نمی فهمید که باین
اجتماع محتاج است. بلکه باعتقادش میرسید که حیات با سعادت
خودش وابسته بهیچ کس نیست با اعلا حیات خود را تنها بچند نفر اقربای
خود مرتبط میدانست. ولی در قرون اخیره چون دائره سیاحت عقول
بشر وسعت یافت و در تعمق پی حقایق بیشتر فرو رفتند سر این جامعه کشف
گردید و از همه آنها مهمتر روابط انسان بوده است. که بذریعه درک
آن روابط کیفیات سیر نشو و ترقی انسان را در یافت کرده توانستند.
بعد از کشف شدن این روابط ثابت گردید که فرد مصلحتی ندارد
تا فائده عموم در ان شرکت نداشته باشد. آخرین منازل انسانیت هما
است که فرد را بنا بر مصلحت خود را بعد از اندیشیدن مصلحتهای عمومی
مدنظر گیرد. که نرسیدن بشریت بهمان منزل ما را از سعادت مطلقه مایوس
نمسازد زیرانسبت باقتضای حالت حاضره عصر خود و وطن پروری
و مراعات مصلحت عموم را میتوان نمود و آن بذریعه در نظر گرفتن یک لحظه را
قبل از اجرای آن صورت میبندد تا مخالف یا موافق بودن انرا بمصلحت
عموم در نظر گیریم بذریعه مراعات این کلیه هر یک از افراد وطن میتواند


۲۳۵

خدمت وطن خود را بنماید.

پس زارع در بذل عنایت بر زمین و گاو ان خود، و تاجر در سوداگری
و عسکر در مدافعه، و جاروب کش در پاک کردن سرکها، و مادر در تربیهٔ
پسران خود، و نوکر بخدمت کردن و طبیب با در مقاومت امراض
و رجال علم در مقاومت و محاربه جهل و نشر لوای علم، و ارباب تدبیر و
حکم که حق را منصور و باطل را ذلیل میسازد، و شاعر با و موسیقی با مشاعر
و احساس حیات را صورت کمال می بخشند، و جمال را در انظار جلوه گر
میسازند، اینها همه اگر در ایفای وظیفه متعهده خویش از انتظام بر آمده
کوشش ورزند، و در حین اجرای هر یک از اعمال خود مصلحت عموم را
مراعات نمایند که برخلاف آن از ایشان چیزی صادر نشود همه خادمین
وطن گفته میشوند.

خدمت وطن از امور سهلها یست که بدون رعایت قناعت را
بحق خود که از شروط اساسیه دین مبین اسلام است دیگر چیزی را
کار ندارد.

خلاصه: وطنیت و خدمات وطنیه یک شعور نفسانی و احساس

سراج الاخبار شمسی افغانی ١٢٠٠