[BLANK PAGE]


وزارت معارف
سلسله
(۸۰)
ریاست تالیف
اخلاقیات
(۷)
اخلاق ومعلومات مدنیه
مطابق پروگرام
صنف چهارم رشدیه دارالمعلمین ابتدائیه
بتحریر غلام محی الدین خان ترجمان عربی
وتصویب ع، ج فیض محمد خان وزیر معارف
در مطبع شرکت رفیق طبع شد
(دارالسلطنه کابل - حوت ۱۳۰۴ش)
تعداد طبع اول (۱۲۰۰) جلد


مرام تأليف

مؤلف کتاب ہذا کہ برای صنوف چهارم رشدیه و دارالمعلمین
نوشته از مطالعه و اقتباس خیلی اخلاقیات و اجتماعیات
که عنوانهای سنجیده بسیار ارباب علم و ادب و از ذخایر افکار
معلمین و محررین اهل فضل و کمال است استفاده کرده
مباحثه اخلاق و معلومات مدنیه که در پروغرام رشدیه مندرج
است بپایان رسانیده . طبیعی است که در جمع آوری این
عناوین و ابحاث خیلی دست و پا زده و صرف دماغ و چشم
کرده .
معلوم است که حصول غایه انسان در جمعیت چنانچه بدون
تسانُد و ادای وظیفه شخصی و مسلکی نمیباشد، اینچنین
تامین بقای جمعیت بی ضبط و وضع نظامات و پیروی خط
و اجرا کنندگان قوانین بدست نمیآید.


۲
امنیت که محرر و مؤلف این مقالات و مضامین براثر
همین سیر طبیعی اقتفا ورزیده از بحث تساند الی بحث ایفای
وظیفه قسم اول کتاب خود را بر طبق سلسله اخلاق مرتب
ساخته و از عنوان دولت و قوانین تا بحث باغهای عمومی
ضبط و وضع نظامات را جمع کرده قسم دوم آنرا شکل و جود داد
و از مقاله تشکیلات حکومت الی مدت عسکریه و استطراد
شرف عسکری پیروی حفاظ و اجرا کنندگان قوانین را ترسیم
کرده قسم سوم اثر را بوجود آورده بالاخیر که بحث وطن افغان
را تا متوطن خوب تالیف نموده معنی عالی وطنیت که نتیجه این
همه روابط اذعان حیاتی است در قسم چهارم با انجام رسانیده
اینقدر دارد که جامع کتاب در بعضی عنوان که عیناً در پروغرام
مذکور است با صطلاح متداول پسند خود تصرف کرده کذا در بعضی
بحث با استقلال فکری مناسبتی را در نظر گرفته تقدیم و تاخیری
بکار برده. اگرچه تحریر این کتاب تجربه سوم این جوان است.
اما در اصول مطابقت نصاب مکتب قدم اول موصوف


۳
شمرده می شود، ازین حیث غلام محیی الدین خان مستحق خیلی
شاباش است.
در ایامی که موصوف بتألیف این کتاب مؤظف بود؛ روزگار
حواس او را متفرق میداشت و حیات موصوف را به نقل افکار
امکان نمیداد. با اینهمه حرارت عزم و اراده اش در تزاید بوده
عجالة کتاب خود را نوشته بریاست دارالتالیف سپرد
و تعدیلات لغوی و ادبی این اثر را بتصحیح و نظر ثانی
دارالتالیف گذاشته به تبدیل هوا شتافت. اینست
که مصحح دارالتالیف آقای سلجوقی در اصلاحات ادبی
و بدیعی بسی رنج برده درین روزها از تصحیح و تبییض فارغ شده
بطبع حاضر ساخت.
لهذا ریاست دارالتالیف همان دو نکته را که در زیقتره
النقیدت دارد بیان نمود بالاصلاح معلمین را مستریح گردانید.
معاون : هاشم شائق


٤


بسم الله الرحمن الرحیم
مجتمعات بشری
بدیهی است عادت یکی از حالات طبیعی است که ما را
از درک اموری که بر آنها اعتیاد داشته باشیم مصروف
می سازد و اگر عادت این اثر را نمیداشت اولین چیزیکه انسان
سوی آن بنظر تعجب و استفسار می نگریست، مجتمعات بشری
بود، افراد هر یک جسم که مستقل و متحرک بالذات اند، با هم
ارتباط شدیدی دارند، بعضی از آنها حیات و سعادت خود را
بر دیگران متوقف میدانند، برخی بدون از دیگران طاقت آورده
نمیتوانند، هیچیک نمیتواند انفر ادرا متحمل شود، محبت ، الفت
انس با هم مینمایند! مذاکرات هر یک دایر بر شئون


۲

و مصالح یکدیگر است! همه طایفه، جماعت حزب حزب شده،
هر طایفه جماعه، حزب، نوعی از خدمات را بر عهده گرفته با یکدیگر عه
تبادل منافع دارند! هر کدام از اینها بکمال نشاط وغیرت
به تهیه خدمت خود مصروف بوده، برای اقناع دیگران بر اینکه
من بهتر از غیر برای تان خدمت کرده میتوانم سعی داشته
از این تسابق بر خدمت، حس نشو و ترقی در هر یک مضا
گردیده غوغای عظیمی فضای هر جمعیت را گرفته است.
البته عادت است که ما ازین مجتمعات و تسابق بر یکدیگر
و غوغای آن متعجب نمیشویم و همین عدم تعجب است که حقیقت
و ذریعه و مقصود را از این مجتمعات، نمیدانیم، الا باین سرگرمی
هر کدام تنها مصروف کار خود نبوده، باری از خود می پرسیم
که این جامعه ها چیستند؟ چرا کارهای من متعلق بمصالح دیگران
است، و از دیگران برای من است؟ چه سبب است که راساً
برای مصلحت خود کار کرده نمیتوانم؟ چرا بحزن دیگری محزون
میشوم و مسروری یک فرد دیگر ی موجب خوشحالی من میگردد؟

ادای دهروی صحیح نوشته شرکت زنش! [vertical text on left]


۳
بل چرا این مسائل تنها در بین انسانها متداول است؟ و هیچ مخلوقتی
غیر از مایان حیات او وابسته چنین باریکی و قیود نیست؟ این
همه سوالها عجیب و جواب شان از ان عجیب تر است؟ که بین ما
و دانستن شان عادت حجابی گردیده است، والا دائماً در پی
طلب معرفت شان برآمده آسرار حیات خود را درک کرده
میتوانستیم مگر فطر همه انسانها را تعود شان بدیدن این جامعه های
بشری و غوغای بازار تحقیق کردن در اسرار این مسئله مصروف
نساخته است، بلکه عدهٔ عظمی از علما عمر خود را برای کشف اسرار
این جامعه ها و تعیین مقصود از حیات و ذرائع دانستن نوال سعادت
در آن وقف نموده اند؟ که مطالعین و ارباب ذوق سلیم این نوع
بحث ها را در صف اول علوم و شیرین ترین مذاکرات جای
داده اند زیرا اولین چیز یست که برای هر انسان دانستن آنها
لازم و مرغوب است.
واگر ما هم این پردهٔ عادت را که بین ما وحقیقت حجاب گردیدهاست
بر طرف کرده بنگریم، آنوقت اسرار عجیبی بما هویدا خواهد شد


۴
و خواهیم دید تبادل افراد، منافع، انس، محبت، الفت را در بین
خود نه تنها از روی تفضل است. بلکه حیات هر فرد متوقف تبادل
منافع و محبت و الفت است و بل آنوقت میدانیم که اسرار حیات
ما چیست و سعادت در آن وابسته چه امور است؟ پس برای
نوال سعادت دانسته میتوانیم که چه باید کرد؟!
بل ازین بهتر که آنوقت اسرار حیات جامعه بر ما مخفی نمانده
بمعایب نتیجه نادانستگی موصوف نمیباشیم.
لذا چند مبحث اول این کتاب را برای تشریح اسرار علمی این
مجتمعات تخصیص دادیم (و تقابل تاثرات در میان افراد جمعیت)
برای اینکه این عنوان بهتر دانسته شود اولا مثالی می آریم: فرضاً
شخصی کل این مجتمعات را ترک کرده، در یک خلای غیر مسکون
برآمده، آنجا اختیار زندگی کرد تنها ر عشه خوفیکه برای ما حاصل شود
مشکل از تصور تکالیف و مستحیلاتیکه برای حیات و جان او دوچار شدنی است
کافیست برای اقناع ما بعدم امکان چنین زندگانی فرضی.
زیرا معلوم است که احتیاجات از اندازه حصر بالا تر است


خاصته غذا که ضرور ترین امور برای حیات است بکمال صعوبت
برای او دستگیر می خواهد کرد. آنهم در چند نوع مختصر و ناقص محدود
خواهد بود مانند بعضی میوه ها و برگهای نباتات. مسکنش مغاره های
کوهها و مسکنش زیر خطر حماء و حوش میباشد. تمام عمرش بحالت
وحشت و جهالت مانند حیوانات خواهد گذشت. چرا که کل اوقات
او برای تهیه دو یا سه نوع ضرورت صرف می شود. بغیر از عدم
مقدرتش که بتکمیل این سه نوع ضرورت پیش میآید.
همین بود حال انسان در دوره های اول اغنی در زمانه های
که او را انسان وحشی می نامیدند که در بدو مرحله همین ضعف احتیاج
او را باجتماع با بنی نوع خود مجبور ساخته جامعه ها را برای تعاون
تشکیل داده است و چون اوقات یک فرد مساعدت نمیکند
باینکه همه ضروریات را برای خود تهیه کند؛ هر یک تحضیر نوعی از ضروریات
حیات را بر عهده گرفته با دیگران تبادل می نماید.
برای اثبات این مسئله آوردن ادله و براهین لزومی ندارد،
اگر چه کسی طاقت تجربه کردن حالت خود را در صورت انفراد ندارد.


ء
ولی بذریعۀ تخیل صعوبات بل مستحیلی تصویر داده میتوانیم.
گویا سبب تشکیل جامعۀ های بشری عدم مقدرت انسان
بر حیات انفرادی میباشد.
دانستیم که انسان طبعاً باجتماع با بنی نوع خود مجبور است.
زیرا تهیۀ مصالح هیچ فردی بدون از تعاون با دیگران امکان پذیر نیست
بدیهی است که تعاون اشتراک پیدا میکند؛ مثلاً اگر دو کس معین
یکدیگر باشند، این تعاون در بین آنها شراکت بهم میکند، زیرا تحضیر شان
هر شئی را که باشد بذریعۀ صرف زحمت و وقت هر دوی شان می شود
چون افراد مجتمع معین یکدیگرند؛ لذا بدون از تعاون شریک هم نیز
گفته می شوند؛ علما مجتمع انسانی را بیک جسم بزرگ ذی حیات تشبیه
داده اند اگر چه ظاهراً این تشبیه را مصوره ما فوراً قبول کرده نمیتواند
ولی بعد از تدقیق در این مسئله و دیدن جامعه بهمان نظر یکه علما دیده اند
ممکن است صحت این تشبیه را معترف شویم.
و این تشبیه شان نه تنها از روی مثال آوردن است بلکه انرا
بدلایل قطعیه و براهین مقنعه اثبات کرده اند آن دلایل را باطِلات عرض می کنم


دیگر مقیاس معتمدی برای تشخیص حالات و احتیاجات یک جامعه تعیین
داده اند، که برای شناختن ماهیت جامعه و مرکزیت فرد در آن بعض
از دلایل را ذکر مینمایم:
معلوم است جسم زنده عبارت از مجموع اعضائی است
که ادای وظیفه مخصوصی را زیر نظام معینی به هر یک محول بوده، اجرا
می نماید هر عضو در یک آن هم برای خود و هم برای بقیه اعضا کار میکند
و این با اصول حیات فرد در جامعه خیلی قریب بل مطابقت هم دارد
می بینیم که افراد بعل کردن مشغول اند. و در همان آنیکه برای خود
کار دارند؛ در حقیقت فایدۀ عموم هم در کار آنها مضمر است. مثلا:
زارع تمام روز را در زیر تابش حرارت آفتاب بکار و تکلیف میگذراند
اگر چه از تحمل تکالیف و مشقات زراعت ظاهراً معلوم میشود که بعل
آوردن گندم از زمین برای فایدۀ خود است ولی در حقیقت فائده
عموم هم در منفعت او ربطی دارد چرا بدیهی است که کل احتیاجات
او تنها گندم نیست، بلکه ضروریات عدیده دارد که یکی آنها گندم
است. پس گندم را بعمل آورده، آنرا برای افراد هیئت تهیه کرده


بعوض آن از نجار چوب خانه و از نان پز نان پخته و از حکومت
وسائل تامین حیات و مال، و از تاجر لباس و غیره لوازمات
حیاتیه را میگیرد، هیچیک از اینها از دیگر خود مستغنی شده نمیتواند چنانچه
در جسم دست از پای و پای از چشم و چشم از سر و همه انها از قلب
مستغنی نیستند. دلیل دیگری هم در خصوص تشبیه بیک جسم
یا حیوان بزرگ گفتند که این دلیل شان صحت دلیل اول را موید است
معلوم است که حیات و حرکت یک جسم موقوف بسه قوه
اصلیه است:
۱ـ «قوۀ غاذیه»: که وظیفه آن تهیه غذا میباشد، و آلات
آن معده و جگر و توابع شان است.
۲ـ «قوۀ مدبره» که دماغ و اعصاب و توابع شان آلات
آنست
۳ـ «قوه موزعه» و وظائف آنست رسانیدن اغذیه
بهمه اجزای بدن که آلات آن قلب و شرائین و توابع شان
میباشدـ

رفاقت و معاونت با یکدیگر


۹
حیات و قیام جسم حیوان بسته بهمین سه قوهٔ اصلیه است . چنانچه همین
و حرکت و عمران مجتمع بشری نیز دایر بر سه قوهٔ اصلیه است : -
۱ـ ( در صناعت ) : که نتیجهٔ آن تهیهٔ معاشیات است .
۲ـ ( در حکومت ) : و وظیفهٔ آن تسهیل و مراقبه امور تحصیلیهٔ آن معاشیتاً
است .
۳ـ در تجارت : که اعمال آن دایر بر تقسیم و توزیع معاشیات مذکوره
میباشد .
چنانچه جسم بعدم یا ضعف یکی از آن سه قوهٔ سابقه را که گفتیم
ناقص میشود، اهمال وظیفهٔ یکی از این سه در هیئت جامعه سب نقصان
و توقف حرکت آن میگردد.
در تشبیه مجتمع بیک جسم عظیم ذی حیات دلایل علمی زیادی
دارند، ولی چون امر ثابت است و یک اشاره سومی آن برای
اقناع اهل ذکا کافیست ؛ به اینقدر کفایت نمودیم. زیرا امر ظاهر عیااست
که مرکزیت فرد در جامعه بمنزلهٔ عضو در جسم است. هر حکم یا قانونیکه برجم
یا عضو آن تحت مقتضیات شیء ساری باشد ، آنرا بر فرد هیئت


۱۰

میتوان تطبیق داد که مقصود در اینجا شناختن مقدار ارتباط افراد
جامعه با یکدیگرشان است. همه بذریعه تعاون و تساند برای یکدیگر خود کار
میکنند، که برای تحقق این مسئله سوی جامعه توجیهی که اعتیادی میباشد
کفایت میکند. و تساند را در کل اعمال و حرکات انسان دیده میتوانیم.

تاثیرات جامعه در فرد

فرد از جامعه چه کسب میکند؟

انسان در این عالم ساده و خالی از فکر و تصور و ادراک خوب
و خراب تولد میشود، هیچ چیز را درک کرده نمیتواند، بغیر از بعضی
لذائذ والامی که حواس خمسه او برای عقلش میرساند. از برودت
حرارت، گرسنگی، زدن، تألم و از خوردن، نوشیدن و دیدن
بعضی مناظر مرغوب طبع خودش مانند تبسم مادر و پدر متلذذ می شود
نیست دایره ادراک انسان در بدو ولادتش. و همین است حال
او قبل از انضمام در سلک افراد عاملین جامعه. بعد از این هر چه را
کسب کند، از جامعه محسوب است. زیرا محیط که عبارت

اول
شرکت رفیق
اخلاق اجتماعیه مدنیه
رمضان
۱۳۰۰
۱۰ـ۲


از مؤثرات اقلیم، طبیعی و جغرافی، زمان و مکانیکه در آن زیست داریم،
افرادیکه با آنها معاشرت و اختلاط داریم، در تربیه و تکونیات ما و به
و محویه ما تاثیر دارند، چه، امور و اشیائی که فرد از جامعه کسب میکند
خیلی زیاد است :
از آنجمله اولین چیزی که فرد از جامعه کسب میکند، قوت و همت
زیاد است در پیدا کردن میل و امید بر عمل:
این اثر جامعه را وقتی خوبتر شناخته میتوانیم که حالت سابق
انفرادی انسان را متذکر شویم: معلوم است در آنحال هر یک
از آنها در هر بیشه و دشت و کوهیکه باشد، بحال ترس و لرز و شدت
احتیاج وقت میگذراند، و کل اوقات او در تهیه قوت ضروری
بصورت محدود خواهد گذشت. حیات او هیچ گاه از تلذذات روحی
نصیبی ندارد. چیزیکه درین بحث از همه بیشتر اهمیت دارد، همان
مسائل خطرهای حیاتیه اوست. معلوم است کثرت خوف
و خطر حیات و ممات او را دائماً زیر فشار نگاهداشته، ضعیف
و مضمحل نموده همیشه بآلام یأس گرفتاش میسازد، ہکذا و بدیہی است


۱۳
که نتیجه فشار دائمی تصلب واضمحلال است چه بسبب ترس و وحشت
رفته رفته کل میزات و ملکات و مشاعر وغیره اموریکه علت امتیاز
بنی نوع انسان است بر مخلوقات ، در او مفقود گردیده . مانند حیوانات
یک مخلوق بی معنی بل از آنها بد تر میگردد . زیرا علاوه بر بی تمیزی
و احسامی اسیر موهومات میگردد ، چه حیوانات ازین قید بکلان نداره
و از او هستند .
عقائد طوائف وحشی را که به بینیم همه مبنی بر خرافات
مضحکه است . بعضی بریم قطعه سنگی قصه های خرافی را میتراشند
برخی روشنی را یک چیز مرید و مقتدر میسازند . فریقی درختی را
قوه های موهوم و روحانی می بخشند . در اینباب یکی از سیاحین گفته است
که وحشیهای جزیره (مدغسکر) بیک سخت اعتقادات زیادی
داشته برای آن هر سال یکدختر جوانیکه در خوش شکلی خود از اقران
ممتاز تر باشد قربانی کنند .»
در غلط و خرافی بودن چنین عقائد شکی نیست . مگر سخن در علت
پیدا شدن آنهاست . بدیهی است که جز از کثرت خوف و توهم


۱۳
متمادی دیگر باعثی ندارند. چون تمام عمر را در ترس گذرانیده اند، اخیراً
ملکات خوب در آنها معدوم گردیده اند ترس عاطل مانده هر چه را ببیند
و تعلیلات ظاهری آن بر او مبهم بماند. برای آن قصه ها و تعبیرات
خرافی میتراشد. گویا کثرت ترس و دوام فشار بر عقل انسان
او را جبان و اسیر خرافات تراشیدگی خود می سازد.
این بالعکس حال انسان است در جامعه که : اهمیت، اثر،
حس تفاهم، بودن وسائل تامین منافع و زحمات، میدان عمل را
در حیات برای او فراخ ساخته بعوض اینکه عقاید او دائماً مبنی
بر خرافات وحشیانه : بخورم یا خورده شوم؟ بکشم یا کشته شوم باشد
در وسط جامعه میتواند بهر خدمت یا فنی که استطاعت و میل او بیشتر
باشد مصروف گردد؛ چنانچه هر چیز را که بخواهد برای آرزوهایش
میدان پرورانیدن و عمل فراخ است، هر قدر سعی کند مطلب
و آرزوئی را که بخواهد همانقدر حاصل شدنی است.
که در حقیقت این همت آن بر عمل وزنده شدن حسیات
میل و امید های او همه از دولت وجودش در جامعه پیدا شده است


۱۴
تشابه :
و این را علما سرایت نیز گویند؛ و آن عبارت از همان تجاذب
مغناطیسی است که بین افراد یک جامعه متبادل بوده، همه بیک
حس مخفی سوی تشابه بیکدیگر مایل میشوند،
سرایت ؛ یا میل به تشابه افراد، یک جامعه را صاحب یک نوع
عادات و اخلاق و روحیات میسازد بدرجهٔ که دیدن اوضاع خارجی
یک فرد هم کفایت میکند برای شناختن اینکه از کدام جامعه است
افراد عامه رفیق هائیکه با ایشان مصاحبت میکنیم، فکر ایشانرا
می شنویم، مطالعهٔ آنها را مصیب می بینیم، حرکات و اوضاع
شان را بنظر استحسان تلقی میکنیم؛ چون با ایشان دائماً تماس روحی
داریم ؛ احوال فکریه و اخلاقیه ما را باستقامتهای مختلف سوق کرده
میتواند؛ این مسئله تشابه یا تقلید غیر محسوس در افراد هر جامعه
موجود است، زیرا پیشتر گفتیم که: اقلیم و موقعیت جغرافی
اثر مخصوصی در تکوینات فرد دارد. و چون همهٔ افراد یک جامعه
زیر اثر یک نوع اقلیم و مؤثرات جغرافی یک قطعه اند،


۱۵

همه نیز قابل اتصاف بیک نوع صفات میباشند. (رعرف و عادات)
که در بین افراد جامعه متداول است در حقیقت جز قابلیت
تاثیر همین سرایت که ما در صدد بیان آن هستیم دیگر چیزی نیست
یک امری را یکی مستحسن دیده آنرا تعمیل میدارد، دیگران بدون
احساس آنرا بهمان نظر تلقی کرده اجرا میدارند، آهسته آهسته
همان امر عادت میگردد. و این یکی از مؤثرات بزرگ است
در ارتباط اجتماعی افراد باهم.
گویا فرد از جامعه عادات و اخلاق در حیات خود را کسب
میکند، از این است که علما گفتند : در روحیات و مشاعر فرد سه
ماخذ دارند : روح جامعه، روح عائله، روح فریقی که بیشتر
اوسط آنها امرار حیات مینماید. » که از همه بیشتر روح جامعه تاثیر دارد
زیرا جامعه برکل مسلط است.
در فرد اوضاع و مشاعر می پیدا می شود که بین آنها مشاعر و حالت
انفرادیش مغایرت کلی میباشد، مثلا در وسط جامعه برای او
یک حس فداکاری پیدا می شود که خود را با افراد جامعه بدرجه

شرکت و توفیق
اخلاق وعادات مردم
از صنف
۱۴۰۰


۱۶
شریک میدانند که تنها تحقیر کردن اسم آن جامعه برای تحریک
حس غضبیه او بحدی که گذشتن از حیات را هم در مقابل انتقام
یا دفاع بالمقابل را قبول دارد کافی است و این بهترین عواطفیست
که انسان آنرا در جامعه صاحب میشود، و معلوم است که انسان
وحشی از حس اشتراک معنوی با بنی نوع خود محروم است.
و ما میتوانیم این مسئله را در وقتی بشناسیم که حالت، و مقدار
غضب خود را در مقابل شخصی که خدانا کرده اسم جامعه ما را توهین
کردن بخواهد در تصور آریم: در آنحال بکمال تهور و بی اندیشه
بر انتقام از آن شخص اقدام می ورزیم، اگر چه این اقدام ضرر
زیادی را بر ما عائد کند، ولی قوۀ غضبیه در آنحال بین فکرماوآن
ضررها حایل گردیده، بنزدیکترین المهایکه بتوانیم در آنحال باوبرسانیم
متاذیش میسازیم. مقدار و منزلت این حس را هر صاحب ذوق سلیم
و هر کسیکه معنی حیات را در جامعه فهمیده باشد درک کرده میتواند.
این بغیر از لین طبع، انس، الفت، حسن اخلاق و معاشر
و غیره اموریکه از این قبیل بوده، در صورت نابودن انسان

شرکت رفیق اندیشه راه راست در پیشه رمضان ۱۹۰۰


۱۷
در جامعه آنها را کسب کردنی نباشد.
دارا شدن یک حیات روحی : اول ترین عوامل در حیات
انسان دو امر بزرگیست ، که در اعمال و حرکات انسان از بزرگترین
مؤثرات با عثته اند
یکی منفعت و دیگر ضرر و آنها را عنا بتعبیر دیگر لذت والم نیز گویند . که
مقصود از هر عمل انسان جلب منفعت و یا دفع ضرری است ،
بعبارت دیگر مطلوب از هر عملی که اجرا کند یا جلب لذتی و یا دفع
المی میباشد. حتی اینکه برای دفع یک الم متحمل دیگر الم هم می شود.
لذائذ وآلام را که بواعث اعمال انسان هستند میتوانیم بدو قسمت
جامع تقسیم نمائیم :
یکی لذائذ مادی ، دیگر لذائذ معنوی یا روحی. لذائذ مادی عبارت
است از همان حس استراحتیکه براھی بعضی از حواس ما از تناول
کدام خوراک خوش طعم یا از نوشیدن کدام مشروب خوش ذائقه
پیدا می شود.
اما لذائذ روحی با این نوع لذائذ از هر حیث خود مغایرت کلی


۱۸

هم در کیفیت و هم در مقدار و مدت دوام میدارد، لذت مادی که
مثلاً از خورش یک طعام خوش ذائقه پیدا میشود، مدت دوام آن
تنها متوقف بر طول مدتیکه آن طعام در دهن موجود باشد و بمجرد گذشتن
لذتش نیز با او میرود، اما لذت روحی بالعکس آنست. تا وقتیکه
رسم آن در حافظه باشد لذت آنهم نیز بقدر همان زمان دوام دارد.
از این جهت اهمیت و منزله لذائذ روحی بر مادی مقدم تر است.
لذائذ روحی از اتیان اعمال: شرافت، عفت، صداقت،
امانت، محبت، فداکاری، خدمت منافع عامه....... پیدا میشود.
لذتیکه برای انسان از پیدا کردن اعتبار نزد عموم احرار توفر صفات
حسنه حاصل میشود بدیهیست که از اندازه وصف بیشتر است
عالمی که یکی از اسرار متعلقه مصلحت عامه را کشف نموده آنرا به بقصد
افاده عموم نشر کند، یا مجاهدیکه در سبیل مدافعه وطن حیات را قربان
کرده، جامعه و ناموسش را از اعدا نجات دادن بخواهد، حاکم عادلیکه حق
هر یک از رعایا را بمقدار استحقاقش داده، خود را رسول عنایت الهی
برای نجات دادن مظلومین دانسته حائلی بین شبان و بین گرگ

اخلاق و کرامات بشریه


١٩
ظالمین گردد، صانع، زارع و تاجریکه در اعمال خود مستقیم بوده از جاده واجب نبرامده خدمت متعهده خود را بمراعات انصاف برای مجتمع ایفا کند، اینها همه شریفند و همه بهمان لذت روحی اعنی استراحت و تحسین ضمیر متمتع اند، هر یک از اینها در هر معامله که با یکی از افراد جامعه داشته باشد جهت مقابل بکمال اعتماد و اطمینان اعمال یا مطالب او را تلقی میکند، ازین اعتماد و اطمینان جهت مقابل یک لذت عظیمی برای او پیدا می شود که از لذایذ مادی حاصل نمی شود. از این چه بالاتر لذتی باشد که انسان در جامعه خود منزله اعتبار را داشته هرچه بگوید و هر چه بخواهد بنظر اعتبار و اعتماد در نزد مردم تلقی شود! اسباب اعتماد اگرچه بسیار است، لیکن عمدة آن را علما عبارت از عنوانهای ذیل میدانند :
صدق : صدق از بلندی همت پیدا میشود
و آن عبارت است از بلندی همت در انسان بحدی که خوف یا طمعی او را باخفای حقیقتی وادار ساخته نتواند، بلکه همان است که خود را بیک ترس یا رجائی ذلیل نساخته بالاتر از عزت النفس


۳۰
خود هیچ چیزی را نداند ، در حالین یکی از بزرگترین صفات محموده است
و اول ترین علامات علو همت و محبت خیر است در انسان . ) )
بل صدق علامت تعقل و دور اندیشی انسان است ، کاذب
همان است که اهمیت اعتبار و شرافت را در بین افراد ندانسته ،
حقیقتی را مخفی ساخته و مقدار خجالت و سقوط اعتبار را در مستقبل
بعد از اینکه دروغ او معلوم شود نمی اندیشد ، اما صادق جبین است
فطرتی برا و متغلب نگردیده اعتبار و عزت النفس خود را بلند تر از یک
خوف یا لذت بسیط وقتی دانسته دروغ نمیگوید اگر چه ضرری بواسطه
صدق بر او عائد شدنی باشد ، و عزیز داشتن نفس در بسی اشخاص
بحدی بوده است که نخواسته اند حیات خود را بذریعه دروغ گفتن
نجات دهند بلکه صدق را بر حیات اختیار کرده باثهم و گناه خود معترف
گردیده اند.
امانت :
و آن عبارت از عدم اتلاف انسان است حقوق دیگران را
که در تصرف او باشد.
اخلاق و عادات مرضیه


۲۱
عفّت : حاکمیت برنفس
عبارت است از آوردن انسان شهوات و مطالب خود را در قید
و اعتدال .
این همه لذائذ روحیه ست که مقابلت انها را در اغلب انسان
لذائد مادی کرده است . واگر روحیات شخصی ضعیف باشد سیلاب لذائذ
مادی غالب گردیده او را از تمتع بلذائذ روحی محروم میسازد، پیشتر
گفتیم که دوام لذت مادی از روحی کمتر است ، گویا کسی که از لذائذ معنوی
بلذائذ مادی مصروف می شود زیاد را بکم میفروشد ! مثلا می بینیم عالمی
که برای مصلحت عامه کدام سری را کشف نموده آنرا نشر کرده باشد ،
هر آنیکه این خدمت را در تصور آرد البته یک استراحت ضمیر وتلذذ
خاطر متحسس میشود.
یا حاکمیکه مبداء نظریات خود را عدالت اتخاذ کند دائماً آسوده حال
و همیشه حرکت و سکون او دائماً مملو از علامات اطمینان میباشد؛ چنانچه
هر کسی در هر جائیکه باشد تحیات صادقانه خود را برای او خواهد فرستاد
این احترام و تحیات معلوم است بیک صمیمیت میباشند نه همانند


۲۲
احتراماتیکه از روی مجبوریت و خوف باشند ، هم آن شخص از
ادراک این صمیمیت عموم نسبت بخود بیک عالم سرور و محظوظیت
متمتع میشود.

این همه لذائذ روحی است که مدت دوام آنها تا زمان بودن
شان در حافظه طول دارد، بالعکس لذائذ مادی تأثیرشان متوقف
بر مدت وجود آنی آنها ست، بہر صورت مقصود ما در اینجا بحث کردن
در ماهیت لذائذ نیست ، بلکه میخواهیم بدانیم که لذائذ روحی یکی از مهمترین
مکتسبات فرد است در جامعه که بدون جامعه برای او وجودی ندارد.

(تأثیرات فرد در جامعه)

در ابتدای بحث های خود گفته بودیم: در عادت ما را از درک
اموریکه بر آنها اعتیاد داشته باشیم مصروف می سازد ،، همین است
سبب عدم تعجب و استفسار ما از اجتماع بشر و دانستن مقاصد نشان
از این اجتماع و نیز از آنجمله است اہمیت فرد در جامعه.

دانستیم که جامعه در تکوین روحیات فرد اثر های زیادی را


٢٣

دارد، بحدیكه او را یك مخلوقی می‌سازد كه مباین است از همان محكمهٔ
خارج جامعه باشد. در اینجا میخواهیم بدانیم كه فرد در جامعه چه اثر و افعال
و در ان چه نتیجه دارند. ممكن است قبل از دانستن اهمیت فرد در جامعه
بخاطر بگذرد كه فرد را در جامعه هیچ اثری نباشد، زیرا ظاهرأ قطره از
دریا محسوب می‌شود، حالا كه غلطی این نظره، معقول و امر بدیهی است
چراكه موی سایه دارد، اگرچه چشم ما او را نه بیند، بل دریا عبارت
از مجموع قطره‌ها است، و اهمیت فرد در جامعه بیشتر از اهمیت قطره
در دریاست.

برای اثبات این مسئله اولاً باید هیئت اجتماعیه را بدقت
نظر كرد، هیئت اجتماعیه عبارت از مجموع افرادی است كه هر یك
نوع خدمتی را كه با مصالح عموم ربطی داشته باشد متعهد شده،
آنرا ایفا كند، از این است كه افراد جامعه طبعاً محتاج یكدیگر خود گردیده
احمد برای محمود و محمود برای بكر كار می‌كنند...... همه در كار كردن
علی السویه مكلف بوده باید ایفای وظیفه را هریك بر عهده گیرد، و فرقی
نیست جز در مراتب غرضی كه برای حفظ توازن و پیدا كردن یك هیئت


۲۳
باعثی بر قسمتها و افراد جامعه بوجود امده است، که این فرق ذاتاً در جوهر
محسوب نمی شود بلکه فرق صورتی است، اما در اصل ذات همه عالی ستو
باید براى مصلحت عامه کار کن باشند : عالم بعلم ، حاکم بعدل،
عسکر بشجاعت ، زن به تناسل و تربیه اولاد صالح برای مجتمع ،
صانع بفن، غنی بمال و فقیر بجان خود باید برای مجتمع خدمت نماین
که ازین افراد و طوایف عدیده و مختلفه هیئتی تکوین شده است
و باجتماعیه آنرا تسمیه کردند چرا که همه در ایفای وظایف بیکدیگر بری
مکلف اند. و به تبادل اعمال و منافع و زیاد کردن وسایل موصله
و تعارف بین خود اصدوق هستند. و برای آسان کردن امور
و اصول حیات برای خود تا هیئتهای حاکمه انتخاب نموده ، همه اطاعت او
اجر و ارشادات آنرا متعهد شده اند. این است در هیئت اجتماعیه ،
اگر آنرا بنظر دقت بنگریم، که از هیئت هیئتها و از هیئتها حکومتها، و از حکو
ممالک و دولت ها تشکیل یافته است، که اصل همه اینها انسان
فرد است و مجموعاً عبارت از افراد است.
بهمین انسان فرد است که عائله را تأسیس داده، این عائله اولا ورا


۲۵
نتیجه میدهد، و اولادش عائله های دیگری تشکیل داده میروند، و باستمرار توالد و تناسل زیاد گردیده از همان یک عائله که مؤسس فرد بود، عائله ها متفرع می شود، از انیست که ملل متمدنه علمای اجتماعی مسئله حیات و تاسیس عائلی را اهمیت بزرگ داده، آنرا بهمین نظری که جزو مجتمع بل رفته رفته حصه وافی از آنرا اشغال کردنی است دیده تدقیقات و تحلیلات زیادی در امور آن کرده برای همه اطوار و انحاء آن قواعد و اصول نمو و ترقی و حفاظت را گذاشته اند، که برای عائله در آتی یک مبحث جداگانه تخصیص داده ایم. پس در این صورت فرد را به نظر فردیت نباید دید بلکه قیمت آنرا نسبت بانژاد او در جامعه باید تعیین داد، خصوصاً از بشر افرادی بظهور می آیند که اثرات حیاتیه آنها سالها بل قرنهای درازی در حیات بشریت تاثیرات داشته می باشند از قبیل نوابغ و مکتشفین و مخترعین. ولی ما اگر تنها حالت وسطی را مقیاس گرفته تاثیرات فرد را در جامعه ننگریم، خواهیم دید که فرد غیر از خدمتهای دائمی که خودش بجامعه میرساند تاثیر و فوائد عدید دیگری هستند که از او بالواسطه برای جامعه رسیده


۲۶
وباقی میماند . تنها هر یک اگر اهمیت خود را تشخیص دهد مقدار تاثیر خود را
بحیثیت اینکه فرد یک عائله است دانسته می تواند، و معلوم است
که جامعه عبارت از عده عائله ها است.

( تمدن و وحشت )

اگر چه بعد از دانستن بیانات گذشته ، مقصود را از لفظ
وحشت و مدنیت یافته میتوانیم، ولی برای عدم تعدد آراء در صورت
شناختن مراد را ازین دو عنوان مختصری را از مدلولات آنها بیان
مینمائیم :

وحشت : حالتی است ضدالفت مقصود از آن انسان
یا حیوانی است که از یکدیگر خود رمیده اندک حرکت او را از ترسن گزند
یا تعدی مجبور سازد، و همین است حال حیوانات در جنگل و بیشه ها
که بدین سبب آنها را وحشی نامیده اند ، و حال انسانها قبل از جامعه
نیز به همین منوال بود، اقل حرکتی که واقع می شد و لو هم از طرف هم
جنس ادمی بود موجب خوف واحتیاطش گردیده از ترس وقوع


۲۷
خطر بمدافعه یا تعدی وادارش میکرد. مبدأ مبنی علیه تفکر و اغلب اعمال
آنها بدگمانی در میدن حی بود.
مدنیت ؛ عکس حالت وحشت است ، اعنی چنانچه وحشت مبنی
بر رم خوردن و بدگمانی یکی از دیگر است ، بالعکس مدنیت مبنی بر الفت
تقارب ، تعاون ، خوش گمانی یکی بدیگر است . و این دو حال مخالف
که بر انسان مرور کرده ، اعنی از وحشت بمدنیت رسیدن ))
متعاقب نبودند ، بلکه بین این دو حال او دور دیگری گذشته که مرد
آن قرونی را زیر قدم مقتضیات خود گرفته است و آن عبارت است
از دور چادر نشینی پس علما کل دوره های انسانیت را زیر سه عنوان
آورده اند :
(۳) چادر نشین
در هر یک ازینها انسان صاحب مشاعر و میزات و درحیات
جداگانه بود که با دوره های دیگر خود بهیچ وجه مطابقت نداشتند
بغیر از بعضی صفات غریزی که طبعاً قابل تغییر نیستند .
(۱) انسان وحشی همان است که زندگی را در بیابان و جنگلها


۲۸
سرگردان بسر برده، از میوه جات و برگ نباتات و شکار حیوانات
سد جوع نموده تمام عمر خویش را بجهالت و بدبختی گذشتانده مانند سباع
بیکدیگر اذیت و آزار میرسانند و حیات آنها بدیهی است که خالی
از هر مزیت میباشد، چنانچه پیشتر در ذکر آمده است.
(۲) انسان چادر نشین انست که در بیابانها زیر چادر ها زندگانی
نموده حسب اختلاف فصول تغییر مکان میدهند، و سرچشمه معیشت
آنها گله چرانی و بعضی زراعتهای بسیط و ساده است. و آنها
نیز تقریباً بمانند انسانهای وحشی عمارت ساختن و بقیه امورات
و مزیات زندگانی و ضروریات مدافعه حیات را نمیدانند، و از یشان
برای یکدیگر خود هیچ یک اثری نیماند، تنها فرق در اینجا ست
که ضرر و خطرهای انفراد را نسبت بانسانهای وحشی قدری بیشتر
دانسته شده بذریعه تشکیل عائله یا جماعه های مختصر مختصر بعضی
از آن ضررها را رفع کرده توانستند و قدری از آهن و باقی اسباب
بکار انداخته اند ولی باقی از کل لذائذ و نعمتهای الهی در حیات محرومند
(۳) انسانهای متمدن همان ها هستند که بیشتر مایل بدئها


۲۶
و اتفاق بوده، حیات اجتماعی را بصورت مکمل تر از آن دو فریق
دیگر ترتیب داده، بذریعه ایجاد علوم وفنون وصنائع و تسهیل
واسعاد حیات کوشش دارند، حیات را بهترین موهبت وعطیهٔ
خداوندی دانسته آنرا برای ترقی بهبود حال خود با بصورت ثابت
ودایم صرف می نمایند ، که هر طبقهٔ آنها برای خلفای خود اثر های عمده
واسرار غامض ومفید را کشف نموده میگزارند .
سابق گفتیم در هر یک از این سه دوره مشاعر وروحیات
انسانها صورت و شکل مخصوصی داشت ، بالاخص این دورهٔ اخیران
((اعنی دورهٔ تمدن)) که بین روحیات فرد متمدن و چادر نشین با اینکه
نسبت بوحشی بآن نزدیک تر است باز هم تمایز و فرق کلی پیدا شد
اهمترین مزایای این دوره بر دوره های دیگر همان مسئله است
که انسان یک حیات معنوی را علاوه برحیات مادی احراز می کند
در هر کدام ازدوره های وحشت وچادر نشینی کلمهٔ ای : حیات ، انسان
سعادت ، مدلولات مخصوص دارد ، ولی هیچ یک از آن معنی ها
در لطف و محاسن ومحامد خود با مدلولاست خود در دورهٔ مدنیت همسری کرده


۳۰
میتواند، شرافت و کرامت نوع انسان را همین دوره مدنیت بظهور آورد
گویا تمدن عبارت از قیمت و قدر کلمه انسان است .
هر جامعه که بین آنها اتحاد آرا، تآلف قلوب، عزت انفس،
شهامت قومی مبادی و محبت جنسی، تقدیم مصلحت عامه بر فوائد
فردی، فدا کاری در مقابل کرامت عنوان شخصی بیشتر گردید،
بر آن جامعه مدنیت اطلاق می شود،
هر جامعه که افراد قیمت خود را بر مقدار سعی و خدمت متوقف
دانستند، بزرگی و عظمت را در فداکاری به جامعه خود شمردند، اطمینان
اعتقاد، صداقت با یکدیگر خود داشتند آنها را متمدن میتوان گفت.
هر جامعه که مظهر خیالات و آرا و آمال برای خود داشته همه
افراد آن بآن مظهر متمسک باشند، هر جامعه که مشاعر ملی داشته
کل آن مشاعر را معزز و محترم شمارند، هر جامعه که فرد آن سوی جامعه خود
بنظر کسیکه از انفراد ترسیده و بآن ملتجی است بنگرد، بر آن جامعه
میتوانیم بگویم مدنیت دارند
این است معانی و فروق کلمه های : «وحشت» و «مدنیت»


۳۱
مدنیت ، آخرین مرحله ی بشر است که بعد از طی کردن قرون عدیده
و تجربه و عبرت گرفتنهای زیادی در این قرون اخیر محط سفر انسانیت
گردیده است ، اخیراً انسان تعیین داده توانست که از حیات مقصودی
هست که آن مقصود را در هر عمل و حرکت باید مد نظر گرفت و آن
«سعادت دارین است » سعادت دار آخر مبنی بر سعادت این
دار است، هر که در دنیا شقاوت و بی اعتنائی را پیشه گرفت
نصیب او در دار آخرت هم بمثل آن خواهد بود که ذرایع نوال
« سعادت » یا مقصود از حیات را در یک مبحث جداگانه بیان مینمایم
ولی مقصود ما در اینجا تنها تعبیر معنای مدنیت بود که مقصود از آن
آسان و سعید ساختن حیات است ، کسانیکه این معنی را دانستند
بذریعه بنای قصبه و شهر ها تأسیس مجالس علمی و فنی و صناعی
و سیاسی، تأسیس مدارس ذکور و اناث ، مد طرق مواصله
و مخابره آسایش و سعادت را برای خود فراهم ساختند ، هر یک
از اینها برای اکتشاف و تسهیل وسائل تحصیل یا بعمل آوردن امور محوله
خود کوشش دارند. مجال خدمت کردن بیکدیگر نشان بحدی

اخلاق و مکرمتهای ملیه
شرکت رفیق


۳۲
وسیع گشته که بین آنها افرادی بظهور آمدند که توانستند برای جامعه
بل برای تمام عالم بشریت هم خدمت کرده، بهترین مزوایا که (مجتی)
و یکی از لذائد بزرگ همان حیات معنوی است که پستیه تر گفتیم،
حایز شدند، چه ایشان به نیروی همین اجتماع که تلاحق افکار را لازم
دارد بر مسخر کردن قوا و اسرار یکه خالق جلت عظمته در کائنات
مودع فرموده است. مقتدر شدند، بعوض اینکه پی طلب
رزق پیاده یا بسوار حیوانات مسافه ها را قطع کنند عراده هائیکه
بقوهٔ بخار و برق و سرعت زیادی رفتار دارند اختراع نمودند.
تاریکی را که مهیب ترین مناظر است، آهسته آهسته دفع کرده
اخیراً برای دور کردن آن عفریت سیاه برق را که عجیب و عظیم تر
قوه هاست کشف نموده، بر همان چیز هائیکه هزاران نفر از اجداد
شان قوت تحریک بل درک کردن آنرا نداشتند مقتدر گشته
توانستند.
شماره ۱۱ حقوق و لذائد بشری صفحه (؟)۳


۳۳
امتحان
جامعه و تمدن آن بر چه اولیات است مبتنی است
بعد از دانستن ماهیت و اهمیت جامعه و مرکزیت فرد در آن باید بدانیم که این جامعه در رسیدن آن بآخرین مرتبه های ترقی اعنی مدنیت راجع بچه اولیات میباشد . ما در ضرورت اولی جا پیشتر بحث میرانیم بعد ازان ضروریات مدنیت را می بینیم که چه امور هستند ؟
هر امری از امور عالم نسبت بحال و ماهیت و اهمیت خود اقتضات مخصوصه را برای تکوین و دوام خود لازم دارد ، در همین اقتضائات لوازمات خود را بظهور میرساند ، مثلاً اقتضای حیات غذاست که این اقتضا یا احتیاج برای او اغذیه و وسائل ایجاد آنرا تهیه نموده است . از این است که مقوله بل قاعده عمومی مشهور است : ( ( احتیاج ما در ایجاد است . ) ) این یک کلمه است که حتی جامعه هم از تحت این قانون عمومی خارج نیست ، بلکه احتیاجات آن نیز ضرور یا تش را ایجاد میکند . اولین چیزی را که جامعه
اخلاق و ضروریات مدنیه


۳۴
محتاج وجود آن است حکومت است ، وکل امورات تحسین
و ترقی آن راجع بحکومت است لذا آنرا میتوان یکی از اولیات
مبنی علیه امورات جامعه قرار دهیم حکومت (۱)
انسان قبل از جامعه ضعیف و محتاج و ترسنده بود، اما
بعد از جامعه این نواقص او رفع گردیده است . بدرجه که می بینیم همه
در وسط جامعه مطمئن و آسوده بل ازین بیشتر مختال و فخور قدم زنان
زنان میگردد ، که هیچ نه خوفی در عقب و نه وهمی در خاطر آن است
پیش که میدان عمل در حیات برای او ضیق بود ، از هر طرف
مخاوف و خطر ها محیطش بودند، هر حرکتش بعد از التفات بهر سو می بود
تا از حمله یا شر محتمل الوقوع محفوظ ماند، ولی چون این مخاوف
و خطرات آن در سایه جامعه رفع گردید هر فرد مطمئن و آزاد گردیده
توانست که باندک سنجش و زحمت فواید زیادی را که اجدادش
در تصور هم نداشتند بدست آرد ، غریزه حرص و طمع که برا
هر ذی حیات . طبیعی است در انسان نمو کرده، هر یک پی
توفیر ذخایر برای اینکه رفاهیت را برای خود بیشتر فراهم سازد
اخلاق وحکومات قديمه


۳۵
برآمد، هرکدام طلبگار سعادت گردیده یک راه و مسلکی را برای
خود انتخاب نمود، حتی اینکه غلبه طمع بعض شان بدرجه زیاد
گردید که همان مدینونیت خود را در مقابل افرادی که بسایه آنها آسوده
میگردد فراموش کرده ضعف را کلیته از خاطر داده خواست
بذریعه غصب یا دزدیدن حقوق برادران خود آتش حرص
وطمع را فرو نشاند البته در این صورت که انسانها بسبب تعود شان
بر آرامی در جامعه فضیلت آنرا فراموش کرده، تنها حرص و طمع را
پیش نهاد گیرند، باید نزاع و مخالفات زیادی در بین شان پیدا
شود، مخصوصاً که آن فراموشی بدرجه گردد که دزدیدن و نهب و غصب
یکدیگر را بنا گذارند، در اینحال لازم آمد که انسانها برای خود یک
هیئتی که بمنع وقوع و تلافیه خللها مکلف باشد تشکیل دهند، تا
لوای امنیت را که از مهمترین بل یگانه فضیلت جامعه است منتشر
ساخته، هر یک در سایه این امنیت بر جان و مال و نتیجه زحمات
خود مطمئن بوده بکمال تنعم امرار حیات بدارد؛ این هیئت عبار


۳۶
ظاهر است امنیت اولین فضیلت جامعه است، چنانکه یگانه وسیلۀ سعادتست. امنیت است که هر یک
از اندازۀ ضروری یکروزۀ خود بیشتر سعی و کسب کرده میتوانیم
بسایۀ امنیت هر کدام در شب و روز بهر نقطه یا جهتیکه بخواهیم
یا منفعت ما اقتضا کند حرکت میکنیم، نه خطر مهاجم و نه خوف مصیبتی
مانع سیر ما گردیده میتواند، میتوانیم ضروریات بل بیشتر
از آنرا تحصیل کرده هر بقائشان زیر قبضۀ خود نامطمئن باشیم.
امنیت در حیات بشر اهمیت بزرگی را دارد بحدی
که آنرا مقیاس و علامت دارندگی یک جامعه میتوان شمرده اگرچه
ظاهراً چنین می نماید که بین سرمایه داشتن امنیت ربطی نباشد
ولی در حقیقت اول را بدون از دوم وجودی نیست زیرا در صورتیکه
امنیت نباشد هیچ فردی برای تولید سرمایه سعی نخواهد کرد چونکه بر
زحمات خود مطمئن مانده نمی تواند چیزی که منشاء ایجاد و دوام امنیت
است حکومت میباشد و تنها ضرورت امنیت برای جامعه علت
احتیاج آن بحکومت نگردیده است، بلکه فوائد عدیده و مختلفۀ
دیگری نیز هست که وجود آنها ب بودن حکومت منوط است،


۳۴

مثلا: این عائلهٔ بزرگ در جامعه، احتیاجات عمومی زیادی
دارند که نسبت به بسی موانع، خودشان ضروریات آن احتیاجات
را تهیه کرده نمیتوانند باهمترین آنها تهیه و مراقبت وسائل تسهیل
منافع عامه از قبیل ایجاد و تمدید طرق مواصله و مخابره مانند سرکها،
ریل، دریاها، پلها، بندرها، پوسته،..... تاسیس مکاتب،
شفاخانه ها، بلدیه ها،...... تشخیص حال ملت در مقابل
جامعه های دیگر و نگاهداشتن موازنه در بین خود و آنها، تهیه لوازم
مقابله کردن در وقت لزوم...... وغیره احتیاجاتیکه
جامعه برای تحضیر و تهیه لوازمات آنها نمیتواند در یکجا مجتمع شده
مایلزم را تادیه نمایند، وبدون اینکه کل این احتیاجات را
یک هیئت تشخیص داده، دائماً خود بتحمیل مایلزم ایشان مکلف باشد
بدیگر صورت اجرا شدنی نیست. که بدین سببها جامعه ها از
حکومت استغنا نیست بلکه حکومت اولین اسباب تأئید
دوام آن شمرده می شود، حکومت که جهات لزوم آنرا فهمیدیم
تا زمانیکه اصول و قواعدیکه حدود افراد را نسبت بیکدیگر


۳۸
و حدود و تعلقات حکومت را با افراد و افراد را با حکومت
تعیین دهد وضع نماید، وظائف محوله خود را ایفا کرده نمیتواند
چه هر یک از اعضای آن طبق احتیاجات ملت که پیشتر
انرا سنجیده میباشند وظایف خود را ایفا کند، این قواعد و اصول
عبارت از قانون است. و فوائد نتیجه از بودن قانون خیلی
زیاد است، و چون در این مبحث میخواهیم تنها احتیاجات جامعه
و ضروریات مدنیت را بدانیم، ذکر آن فوائد را برای یک
مبحث دیگر گذاشتیم.

تعلیم : (۳)
دانستیم ضرورترین امور برای جامعه حکومت است
حالا بفهمیم که مدنیت آن را جمع بچه امور است،
علم اول ترین اسباب مدنیت و ضرورترین اموریست
برای افراد هر جامعه. پیشتر دانستیم که انسان دو نوع حیات را
داراست، یکی حیات مادی، دیگر حیات روحی، که این حیات
دوم یکی از مکتسبات اوست در جامعه این نوع حیات که عبارت


۳۹
از ملکات و مشاعر مخصوصه است و سبب یگانه کرامت جنسی
او گردیده است، بذریعه علم در جانش دمیده می شود، اعنی
چنانچه حیات مادی او متوقف بر اغذیه مادی است مانند:
گندم، برنج، آب، گوشت ..... و غیره اغذیه که بذریعه
معده آنها را برای اعضا و عضلات جسم خود میرساند.
نیز غذای حیات معنویه وابسته به اغذیه معنوی یا روحی است
که در ماهیت و لذت و اهمیت خود منزلت عالی تری را دارد،
اگرچه بخاطر میگذرد که حیات روحی متوقف بر حیات مادی است
ولی چون حیات معنوی یگانه ذریعه کمال اول و وسیله یگانه ایست
که انسان را از گاو و گوسفند تمیز میدهد لذا انرا باید حیات مادی مقدم
تر شماریم، این غذای روحی عبارت از علم است، انسانا
که بمزایای حیات و نعم الهی در حیات و اصول تمتع بآنها واقف
می سازد و علم است، مقصود از علم دانستن است می بینیم
انسان مجردی که دانسته شد میل علویت، ترقی، لین طبع،
حسن اخلاق و معاشرت، حب اکتشاف و اختراع در او زیاد

اخلاق و ملکات مدینه


۴۰
گردیده، تحصیل آنها اولین شواغل او در حیات میگردند، گویا همچنانکه
خوراک برای جسم غذا بوده سبب یگانه نمو آن است، علم نیز
برای عقل غذا گردیده علت اولی در نمو و ترقی آن می شود.
این است نیز حال جامعه که دانسته شود، هر چند غذا
برای عقول افراد آن بیشتر رسد همانقدر افکارشان نمو میکند
چنانچه فرد بعد از دانسته شدن طلبگار حب ترقی واکتشاف
و اختراع میگردد، نیز جامعه میلش باینها زیاد گردیده بین جامعهٔ
دیگر ممتاز و همیشه صاحب مکانت می شود. از این است که علم را
اولین ضروریات هر جامعه قرار داده اند، پیشتر دانستیم که مدنیت
عبارت از آسان و سعید گردانیدن حیات است، فرق
بین متمدن و وحشی این است که دوم برای غذا و لوازمات حیاتیه
خود جز بعضی منبتات طبیعی و اگر آنهم میسر نشد چیز تا ئیکه تکلیف
و زحمات یک فرد دیگر می تهیه شده بذریعه حمله و غلبه آنها را می ستاند
دیگر موردی ندارد. از این است که به تنافر از هم و وحشت
طبع موصوف گردیده اند، اما متمدنین بذریعه حمله و استعمال

اخلاق و عادات ملتهب


ضروریات را حاضر نمی‌سازند، بلکه آنها را بقوهٔ فکریه و سعی و عمل
بوجود میرسانند، و فضل در قوهٔ فکریهٔ آنها راجح است بعلم، زیرا
هر یک را باصول و ذرایع بهتر ساختن اسباب و امورات خود رهبری
میکند، زارع را بر طبایع زمین و تاثیرات اقلیم صانع را بر قواعد
صنعت
و حکمت‌های آن مطلع می‌سازد، حاکم را از اصول عدالت، و زن را
بر قواعد و فنون تربیهٔ اطفال که مردهای مستقبل جامعه اند واقف
میکند، تاجر را بر اصول اقتصاد و کسب، عالم را بر اسرار و خواص اشیا
و امور مطلع می‌سازد. . . . . . . . . . . خلاصه اینکه علم
هر یک را از اسرار هر چه که خواهد با حقایق و خواص و ذرایع آسان
کردن آن نامیدا ناند، بذریعهٔ علم ضعفهای خود را با وسایل تقو
شان، احتیاجات خود را با وسائل تلافی شان، وظائف خودرا
در مقابل افراد بنی نوع دانسته میتوانیم، علم پرده‌های ضخیمی را
که عادت آنها را در مقابل چشم و افکار مایان پیدا کرده بین
حقیقت و ما حجابی میگردد رفع کرده هر فرد را از حیثیت خودش
در جامعه میدا ناند، علم اولیه است که کل امورات مدنیت


۴۲

بر آن بنامی یابد، بل درختی است که مدنیت شعبات و فروع
و برگهای آنست. بزرگترین فضیلتهای علم بر انسان همین است
که او را از قید خرافات و اباطیل رهائی میدهد، و این فضیلت علم را
هر شخص عالم قدر داده می تواند.
قوانین اخلاقیه (۴)

"سقوط اخلاق ملتی دلیل نزدیک شدن آنست بفنا"
"اخلاق هر امت مقیاس قابلیت آن است"
گوستاف لوبون

از ضروریات مدنیت قوانین اخلاقیه است که اولین مزایائیست از تعمیم تعلیم انتشار
یافته انسان و جامعه را صاحب همان حیات روحیه که گفتیم میسازد؛ همچنین
دلیل ثابتی است بر تمدن یک جامعه.

موضوع بحث علم اخلاق:
هر کدام ما اعمال و اموری را که بسنجیم یکی ازین دو عنوان را
بر آن اطلاق میکنیم: «خیر» «شر» یا «صحیح»
«خطا».
و این جمله بر همه امور و اشیا یعین عام و خاص، حقیر و غنی،


۴۳
بزرگی خود ، در مهمترین و حقیر ترین اعمال متداول است .
معنی خیر و شر چیست ؟ و بکدام مقیاس عمل را بآنها مطابقت
داده میتوانیم؟ بعبارت دیگر کدام طریقه را در سنجش اعمال خود
تابع باشیم تا بتوانیم بخیر قریب و از شر دور گردیم؟ این همه سوالهائی
است که جواب آنها را علم اخلاق بمانشان داده میتواند
پس علم اخلاق خیر و شر را توضیح داده، طرزی را که باید
افراد باهم قرار آن معامله داشته باشند نشان میدهد .
پیشتر دانستیم هر یک از افراد بشر محتاج بمعاونت دیگر افراد است
در این صورت که حیات و معامله و همهٔ امور هر فرد در دائره
مصالح و شئون افراد دیگر مداخلت داشته باشد لازم شد
که هر یک متصف بصفاتی باشد که او را با بقیهٔ افراد قریب ،
و از اموریکه موجب تنفر آنهاست بعید سازد، واگراین قابلیت
درو نباشد معلوم است که نتیجه اش تنافر و عدم اعتبار است
در اینجا بخاطر خواهد گذشت که : «آیا علم اخلاق میتواند
ما را صالح وخوب و غیر منفور عموم گرداند. ؟ »


۴۴
جواب این است که علم اخلاق بمنزلۀ طبیبی است که مریضرا
از خوراکهای مضر مطلع ساخته او را از تناول آنها منع کرده ،
ضرهای شان را نشان میدهد. بعد ازین مریض مختار است ،
اگر صحت را خواهان باشد باید از آنها اجتناب ورزد، والا عاقبت
هالک است، علم اخلاق نیز مقیاسهای سنجیدن «خیر»
و «شر» را نشان داده فواید متابعت و مضار عدم متابعت
آنها را میدانا ند. پس علم اخلاق اثر خود را ظاهر کرده نمی تواند تا این که
ارادۀ ثابت و قوی نداشته باشیم که بذریعۀ آن بتوانیم از منهیات
آن دور باشیم و اوامرش را تنفیذ دهیم .
«مقیاس قانون اخلاق برای دانستن خیر و شر» : »
اگر بخواهیم ساحۀ یک زمینی را بدانیم، بمقیاس اصول
هندسی آن رجوع می کنیم، چنانچه اگر دانستن وزن یک جسمی
مطلوب ما باشد، بمقیاس معروفه رجوع کرده مطلب را یافته
میتوانیم، پس برای معرفت خیر بودن یا شر بودن یک عملی،
بکدام مقیاس رجوع باید کرد؟ حصر کردن اسمای جمیع اعمال


۴۵

و تقسیم شان در دو جدول زیر عنوان خیر و شر بدیهی است
که ناممکن و لاطایل است ، زیرا فرضاً اگر شود، حافظه نمیتواند
ثبت آنها را محافظه کند در اینجا علم اخلاق برای ما یک مقیاس
بسیطی را تعیین داده است ، همچنانکه برای دریافت مساحت
متر و فوت مقیاس معتبر است، یا برای اثقال ذوات الجسم سیر
و کیل تعیین داده شده است برای اخلاق هم مقیاسی
وضع شده است، این مقیاس او عبارت از تعیین صفتها
قانون اخلاق است ، اعنی سه صفت را معین کرده است،
هر فعلیکه با این سه صفت مطابقت داشته باشد، آنرا از مقتضیات
قانون اخلاق شمرده میتوانیم، والا آنرا باید خارج از قانون مذکر
شمرده از اتیان آن اجتناب ورزیم :
صفات قانون اخلاق :
در صفت اوّل » : مقتضیات قانون اخلاق الزامی است
در صفت دوّم » : مقتضیات قانون اخلاق مطلق است
در صفت سوّم » : مقتضیات قانون اخلاق عمومی است


۴۶
(۱) برای شناختن صفت اول باید اولا معنی الزامی را بدانیم:
«الزام» یکنوع خاصی است از انواع ضرورت و بران نوع اعما
اطلاق می شود که ملزم بتواند، مرتکب و یا تارک آن عمل گردد،
یعنی امریست که موقوف علیه خصال و ملکاتی میباشد که الا نرا تصمیم
کرده باشی بدون این امر حصول آن امکان ندارد. گویا احکام
قانون اخلاق مانند احکام دیگر قوانین اجباری نیست. مثلاً:
«حقوق غیر را محترم دار اگر خواهی عادل شوی» یکی از ارشادات
اخلاق است، درینجا می تواند کسی این ارشاد او را قبول
نکرده در حقوق غیر بی حرمتی کند، مگر کلانترین مزایاکه اعتبار
پیدا کردن است نزد اهل جامعه از دست او میرود، گویا قانون
اخلاق وظیفه طبیب را که پیشتر ذکر شده است ایفا میکند
یعنی برای عدم پیدا شدن مرض پرهیز را تعیین داده اختیار نجات
یا ہلاک را برای خود او واگذار شد.
(۲) الزامات قانون اخلاق قطعی است: یعنی نسبت
باشخاص و زمان و مکان تبدیل نمی یابد، مثال پیشتر را که گفتیم


۴۷
جانب در
اعنی محترم شمردن حقوق غیر» این حکم قطعی است بهر حال و صورت
عدم احترام غیر خلاف عدالت بوده است، هیچ مؤثری این حکم را
تغییر داده نمیتواند.
(۳) الزامات قانون اخلاق عمومی است: یعنی در هر جا
و زمان هر کس قائل و معترف آنست، مثلاً: احترام حقوق را
هر یک در هر نقطه قائل است، حتی دزد هم این الزام را معترف است
گاهی نمیخواهد که کسی حقوق او را توهین کند، زیرا در حقیقت هر بد و قطعی
که انسان شری را مرتکب میشود، یک استثنائیست که برای
خود داده میباشد، و گاهی روادار نیست که همه مردم نیز مرتکب شر
گردند» و این صفت اخیر مبین ترین صفات این قانون است
که بذریعه آن خیر و شر را از دو و نابی - تر دریافت کرده میتوانیم با
برای تحقیق نمودن خیرانه شرایط ذیل را قبلاً ملاحظه نمائیم :
(۱) هر فعلی که از حیث ضرورت درجه لزوم را داشته باشد
(۲) از وجه حکم قطعی اعنی زمان و مکانرا در تغییر صفت آن اثری نباشد
(۳) از حیث تلقی مردم عمومی باشد. یعنی هر کس در هر جا معترف


۴۸
خیر بودن آن باشد، ازین حالات باید انرا بخیر دانسته از ضمن
مقتضیات اخلاق بشماریم.
و طبعاً هر چه که این صفات را دارا نباشد باید انرا شر محسوب
داشته از ان اجتناب ورزیم: چرا که منافی صفات قانون
اخلاق است.
عدالت و اخوت اجتماعیه (۵)
طبیعی است بمجردی که در یکجا فردی با چندی دیگر ارتباط
پیدا کند، باید در مداخله کردن با ایشان برای خود قواعد و ترتیباتی
انتخاب نماید، این امر طبیعی است که انضمام در هر جامعه که باشد
خواه خورد یا کلان این اقتضا را پیدا کردنی است، که چنین
اقتضائات طبیعی را قواعد اجتماعیات می نامند، اساس مبنی علیه
این ترتیب همان قانون خیر و شر و بعبارت دیگر مقیاس
سابق الذکر قانون اخلاق است، ولی برای کمال یافتن
روابط اجتماعی یا در مدنیت، تنها مراعات قانون اخلاق

اخلاق و کریاس در هند
۱۳۰۰


اخلاق و ثمرات مدنیه بیکدیگر
قریحه و ضمیر

٣٩
کفایت نمیکند. بلکه جامعه یک اقتضای دیگر دارد که آنهم در منزلت خود بمثابه قانون اخلاق است، اقتضای مذکور را قاعده اجتماعی مینامند این است که دوام مجتمعی مگر بعدالت و اخوت گویا، همچنانکه حکومت و قوانین وضعیه برای جامعه حتمی است، و علم و قوانین اخلاقیه ضروریات تمدن آن است نیز عدالت و اخوت اجتماعیه سبب کمال یافتن مدنیت جامعه است.
جامعه را بدون از عدالت دوامی نیست. زیرا جمعیت عبارت از عده اشخاصی است که هر یک حقوق مخصوصه دارد، هر کدام حقوق و وظائف مصلحتها و آرزوها دارد. هر گاه افراد بحقوق خود مطمئن نبوده بکمال آسوده بالی بآنها متمتع شده نتوانند پس انسان بکدام عاطفه میتواند با هم نوعهای خود معاشرت نماید جامعه که احترام حقوق یکدیگر در بین شان متبادل نباشد حالت آن به یک جنگ دائمی میماند، زیرا هر عائله برای مدافعه در وقت حاجت از دیگر خود جدا شده باین صورت رفته رفته هیئت اجتماعیه انحلال می یابد.


۵۰
برای حفاظت نظام عمومی مرتبط شدن افراد بیکدیگر
نسبت بمصالح شخصی خودها کفایت میکند، چنانچه تآلف اگر وابسته
بمیلهای شخصی باشد نیز برای دوام جامعه کافی نیست، زیرا تنهایل
شخصی احترام اعضای هیئت اجتماعیه را مقتضی نمیشود از این جهت
ایجاد یک قاعده مستقله که از غرض و میل شخصی منزه باشد لازم
گردیده تا در حمایت ارتباط و اطمینان عمومی در جامعه پیدا شود، زیرا
این جامعه عبارت از زمینه ایست که مآخذ فوائد مادی و معنوی
و عقلی انسان میباشد، پس جامعه در حقیقت یک دین بزرگ
بر هر فرد دارد، چه این فوائد را حایز شده نتوانستیم الا بعد از
اینکه افراد دیگر بنی نوعی حصه بزرگی را از تکالیف حیاتیه ما را بدوش
گرفتند، این بغیر از بقیه فضائلی است که آنها را بعنوان «انسانیت»
که حایز شدن آنها منوط بر بودن در دایره اجتماعیه است می شناسند
این قاعده عمومی که از هر غرض و میل شخصی خالی بوده علت تآلف
اعضای جمعیت میگردد، «عدالت و اخوت اجتماعیه» است.

اخلاق و عادات ملیه عبدالرحمن ١٢٠٠
شرکت رفیق


۵۱
عدالت :
بهترین تعبیر جامع برای معانی عدالت این است :
((عدالت عبارت از احترام حقوق غیر است)) اعنی باید هر یک
معتقد باشد : همچنانکه من حقوقی دارم ، و منتهی امانی من در حیات
محترم بودن آنهاست ؛ نیز هر یک حقوقی داشته آرزو دارد که
در هر جا حقوقش محترم باشد. گویا عدالت احترام حقوق و حرمت
شرف دیگران را اقتضا می کند.
برای حایز شدن به صفت عدالت تحمل تکالیفات فکریه
و تتبعات زیاده کار نیست ، زیرا همچنانکه برای تمیز خیر و شر مقیاسی
گذاشته شده است ، نیز برای عدالت دو رکن تعیین شده است
که تربیه دادن نفس بمراعات آن ها کفایت می کند، برای متصف
شدن صفت عدالت :
(۱) ((با کسی مکن آنچه که خواهی بتو نکنند)) (۲) ((وظیفه بشریه را
محترم دار !)) ؛ خواه این وظیفه راجع بخودت یا بدیگری باشد.
در حالیکه ما این دو کلیه را اساس هر عمل خود قرار دهیم ، هیچ کار ما خارج


۵۲
از دائره عدالت نمیباشد؛ واگر کلیه او را تحلیل نمائیم می بینم که چهار
وظیفه مستقله را ضمانت می کند هر که آنها را رعایت و ایفا کند
عادل است، اولین حقوق هر فرد تامین حیات انسانها است
پس عدالت ما را از ضرر رسانیدن بحیات دیگران منع میکند.
دویم : عدالت احترام حریت غیر را برما لازم می سازد،
نه تنها غلام و کنیز گرفتن را منع میکند، بلکه اجرای هر فعلیه مانع آزادی
یک نفر دو یگر گردد بهر وجهی که باشد منهی قرار داده است.
ستوم : عدالت احترام افکار غیر را وظیفه هر فرد قرار داده است
هر کس در اظهار افکار خود آزاد بوده، میتواند کارهای شخصی
خود را بر آنها تطبیق دهد، و تحقیر یا توهین این نوع افکار را خلاف
عدالت قرار میدهند.
چهارم : احترام ملکیت غیر نیز از مقتضیات عدالت است
که این خصلت: سرقت، غضب، فریب و غیره طریقه هائی
را که ممکن است بتوسط آنها مال غیر را بدون رضای خودش
و عدالت بدست آریم منع می کند، که عدم تحقیر شخص


۵۳
یا توهین حیثیت یا شرف او را نیز درین نوع تعدیاتی میتوان
ملحق ساخت .
پنجم : عدالت ما را بتنفیذ هر نوع شرائط و تعاهدی که بادیگرا
کرده باشیم ، موظف میکند ، که این را امانت و صدق نیز گویند
و این همه حدودی را که تعیین داده اند از همان نوع حدودی است
که شرعاً ، و قانوناً اتیان آنها موجب جزا قرار داده شده است
و همه از همان نوع اعمالی است که هیچ یک نمیخواهد، خلاف آنها
با او رویه شود. گویا این پنج وظیفه از همان کلیه جامعه صفات
عدالت است که پیشتر آنرا درین بحث ذکر نمودیم ، می ماند کلیه دوم
(( وظیفه بشریه را محترم دار )) این جمله نه تنها تادیه وظائف سابقه را
در بر میگیرد ، بلکه علاوه بر آن ، عدم اجرا اکارهای مضر بغیر، و نگذاشتن
وقوع آنها را از طرف یک فردی بدیگری نیز قرار میدهد ؛ مثلاً :
پیشتر دانستیم که عدالت عبارت است از (( احترام حقوق غیری
بتعبیر دیگر اذیت نرسانیدن بکسی ، و فرضاً شخصی کسی را ہلاک
نموده در یک جائیکه شما واقف باشید مخفی شده است


۵۴
آیا در اینجا اطلاع دادن حکومت دابجائی مخفی شده است اذیت
شمرده می شود جواب این است که بلی! زیرا قتل یکی از محرمات و منهیات
اولیه است، علاوه بر آن قاتل برکرامت نوعی تعدی کرده است
چه مقتول یکی از افراد هیئت بود، که در جامعه بمعاونت اعضای
آن سعی داشت، و شریک شان در منفعت و مضرتهای عمومی
بود، و باحترام حیات او عدالت جمیع افراد را مکلف ساخته است
و قاتل این حق را توهین کرده سلب نموده است، این علاوه بر
تعدیش برکرامت و شرافت انسانیت قتل را که صفت مخلوقات
وحشیه و با انسانیت در هر چیز منافی است ارتکاب کرده است
لذا مرتبۀ شرافت نوعی در اینجا بالاتر از حق همان قاتل است که ابلاغ
حکومت را از محل اقامتش عدالت بشری برما وظیفۀ لازمی
قرار میدهد، که آنرا باید تنفیذ دهیم، وعلی هذا القیاس هر امری که موجب
انحطاط کرامت انسانی باشد باید مانع حصول آن شویم .

(۶) اخوت اجتماعیه :

این بلندترین مشاعر و بهترین تسلیها است برای انسان


۵۵

که هم درد و ضعف و ناتوانی او را از خاطرش فراموش می سازد
اخوت است که فرد را بمیدان قتال سوق داده او را بقر بان
ساختن حیات خود در ازاء مدافعه از شرف و استقلال برادران
خود و ادارش میسازد ، اگر حیات این مدافع را در وقت
روان شدنش سوی این قربانی تحلیل کنیم می بینیم که همه مشاعر
اخوت در آن مملو و باعث است ، بحدیکه عائله ، اولاد ومملکات
خود را در مقابل این دفاع از برادران فدا کرده میباشد حمیت
و جوشی که در آن میدان عواطفش بحرارت خود گرم و مست میسازد
نیست جز همان حس بغیرت بر برادران خودش ! هر کدام میدانند
دفاع من از همان برادرانی است که اگر نوبت بایشان رسد نیز
همین فدا کاری مراخواهند کرد . اخوت است که ما را با فتخا ر با بنا وطن
خود و ادار می سازد، خصوصاً اگر یکی از آنها کدام کار جلیل یا امر عظیمی را
بعمل آورده باشند، حس اخوت است که هر روز و آوان با یأس
جنگ داشته ، باعث عظیمی بر تسلی ما گردیده است ، اخوت
عبارت از همان مشاعر و عواطفی است که یک فرد را بمعاونت

شماره بخش

اخوت مکتوبات مفیده

عبدالکریم

١٢٠٠


۵۶
دیگری در وقت شدت و احتیاج قریب ساخته بهمان روابط
و الفتی که دو برادر با هم مرتبط اند آنها را نیز محبوب و وابسته یکدیگر
می سازد، اخوت است که همان شخص فرید و مریض را دوباره
حیات و نجات میدهد، همه تاثیرات و فشارهای در داهم یک
بنی نوع او ممکن است رفع شود، بلی
اخوت همه نواقصات و ضعفهای بشر را از مخیلهء هر ستم زده دور کرد
میتواند، اخوت کل معانی و صفات انسانیت را در بر گرفته
میتواند، زیرا بلندترین معانی آدمیت را بر ما واجب ساخته است
مانند معاونت غنی برای فقیر، حمایت جوان برای مرد پیر، و اقدام
برفع درد های مصیبت زده ها و تسلی دادن شان وغیره واجباتی که
با جراء آنها تنها انسان بمعنی کلمه ممتاز است
وظائف و تکالیفی که انسان از تربیه و
تعلیم کسب می کند
تعلیم علاوه بر اظهار حقایق و کنه اسرار، فواید مادی و معنوی
زیاد دیگری را بما میرساند، که این فوائد بمثابه فانوسی راه

اخلاق و عادات عامه چگونه
تربیت می شود


۵۷

سعادت انسان است، از آن قبیل تعیین حقوق و وظائف
افراد نسبت بهمدیگر است، و این بزرگترین مراجع سعادت
و رفاهیت جامعه است که یکی از شعبه های علم اخلاق محسوب
می شود، پیشتر دانستیم نتیجه علم حب علویت و میل بترقی
و اکتشاف است . انسان که عالم شد اولین چیزیکه در صدد پیدا
کردن آن راغب می شود، معرفت و تعمیل امور یست که بذریعه
آنها بتواند یک حیات روحی و صفاتیکه اهل جامعه با و مایل
سازد صاحب شود؛ علم هم در این حال امیدش را بیاس
منقلب نساخته بصفات علم اخلاق راه نمائیش میکند و علم هم
اولین چیزی را که در راه حصول این آرزویش نشان میدهد،
حقوق و وظائف است .
وظیفه :
وظیفه عبارت از قرض نا ئیست که برانسان ایفا انها لازم
است . در بدو شنیدن این تعبیر ممکن است بخاطر بگذرد که
وظائف عبارت از قیوداتی است که نتیجه آنها تحدید حریت انسان

قرض نا مرئی
اخلاق و سعادت طویله
راحت الله
۱۲۰۰


۵۸
است، اما حقیقت بالعکس است، واجبات برای آزادی
وضع شده است بل عین آزادی است نزد هرکسیکه قیمت و قدر
خود را شناخته، قیمت نفس و عزت آنرا بداند. بل برای کسیکه
بین حالات روزانه و شبانه قرضدار، و غیر آنرا تفریق داده بتواند
معنی ایفای واجب تأدیهٔ دین است، و اتأدیهٔ دین عبارت
از خلاص دادن نفس است از قید، و بدیهی است که این است
کل معانی آزادی.
انسان در جامعه گرفتار معامله‌های متنوع است، فردی
نیست که از این دأئنی و مدیونیت خلاص باشد، حتی در وسط
عائله خود که در اینجا از همه جا بیشتر گرفتار این داد و معامله است
همان چیزهائی را که باید ایفا کند واجبات او نامیده می‌شود و آنهایی
را که باید بگیرد حقوق. پس در این صورت علم اخلاق بزرگترین
مددها را برای ما میکند، چه دفترچهٔ داد و گرفت را برای ما باصول منظم
ترتیب داده از وقوع سوء تفاهم و احتیاج بمحاسبه در هر ساعت
ما را خلاصی میدهد.

۱۲۴ - احکام اراده
اخلاق و کرامات در اراده
حریت رنج


۵۹
تقسیم وظائف
کل وظائفیکه انسان در حیات خود ب ایفای آن مکلف است
در سه نوع منحصر میشوند :
۱- وظائف نفسیه .
۲- " اجتماعیه .
۳- " دینیه .
و هر یک از این سه نوع واجب را نسبت بدوام و امتداد
فایده آن بچند فروع دیگر تقسیم نمودند ، تا صورت تعیین وظائف
و ایفای آنها تا حد ممکن سهل گردد .
وظائف نفسیه (۱)
محافظهٔ حیات و صحت (۱)
بر انسان وظایفی است نسبت بخود که ایفای آنها اولین
فریضه او در حیات است تا استطاعت ایفای بقیه
وظائف را داشته باشد ، وظائف نفسی نسبت بجمیع


۶۰
وظائف اهمیت بزرگی را دارا است، حیات هر کس یک صحت
کامل، جسم قوی و سلیم را لازم دارد، اعمال مادی و معنوی انسان
متوقف بر نشاط و قدرت جسم است، زیرا انسان نمی تواند
از حقوق شخصی یا عمومی مدافعه نماید در حالی که علیل باشد
یا عادل و منصف گردد در حینی که طماع باشد. از این است که تربیه
نفس بر همه واجبات مقدم تر آمد. وظائف نفسیه را تحت دو قسمت میتوان حصر کرد
۱ - تربیه جسمی .
۲ - // روحی .

تربیه جسمیه (۱)
اولین شرائط تربیه جسمی محافظه حیات میباشد، زیرا حیات
اساس همه امور است، ثانیاً صحت میباشد غذا، هوا، حرارت
برودت، نور، مسکن، لباس، این همه نسبت بماهیت و حالت
خود مؤثرات مخصوصه در حیات انسان دارند، که آن مؤثرات را
در کتب حفظ الصحه دریافت کرده میتوانیم) هر چند در مراعات شرائط
آنها دقت نمائید بهمانقدر بمحافظه و تأمین حیات و صحت موفق شده


٦١

می تواند –
صحت را در قوه های روحی انسان مانند: اراده، افکار،
ملکات روحیه اثر عظیمی است. هر چند صحت خوب باشد اینها نیز
همانقدر تقویت می یابند. لذا مبادره بنجات حیات و قیام بعلاج و مداوات
بریاضت بدنی و اجتناب از اتیان و استعمال مضعفات بدن
از واجبات اولیهٔ انسان گردیده است .
خلاصه مقصود از تربیهٔ جسمیه محافظه بر حیات و مراعات حسن
صحت است تا انسان دائماً قوی و بانشاط و مقتدر با ایفای
وظائف و اخذ حقوق خود باشد .
و بدیهی است که این اخذ و در صورت کمال را نمیگیرد تا زمانیکه
کل قوای مادی و روحی انسان قوی و با نشاط نباشند و چون
خوبی قوای و میزات روحی انسان متوقف بر صحت و بنمو اعضا
اولین واجبات انسان محافظت و تقویت اینها گردیده است
که این نوع وظیفه او را واجبات یا تربیهٔ جسمیه نامیده اند.


تربیهٔ روحیه (۲)
وظیفهٔ این تربیه تحسین عوائد و اخلاق است ، که از سن
طفولیت ابتدا شده در مکتب ترقی می یابد، و مکتب آخرین زمان وقوف ترآن نیست
بلکه انتهای ترقی عوائد و اخلاق با حیات منتهی می شود ، خواه انسان
باین قابلیت و ترقی آن متحسس شود یا نشود ، عادات و اخلاق
سیر خود را در نمو و ترقی داشته میباشند، تنها مسئله در طریق
توجه آنست ، مراقبت و تربیهٔ خوب اخلاق را نیک ، وعکس آن
خرابش میسازد . پس در این صورت نباید بقدر تعلیم و تلقیتی که
در مکتب یا غیر آن بما داده شود اکتفا ورزیم ، بلکه این قابلیت را
باید از دست نداده پی تکمیل و تحسین عادات و اخلاق خود مجتهد
باشیم . چنانچه (جیبون ) که یکی از علمای مشهور است میگفد :
در هر کدام ما را دو تربیه نصیب است : یکی آنکه بذریعهٔ تلقین وتعلیم قوم
بذریعهٔ غیر بما میرسد ؛ دیگر تربیه که برای نفس خود میدهیم .
و دوّم را در تکوین روحیات بیشتر اثر است». دیگری گفته است :


۶۳
«هیچ عالم عظیم حقیقت دان، یا شخصی صاحب ممیزۀ بزرگ
در صف نوابغ ملحق نشده است که تنها بارشادات و نصائح
معلم خود اکتفا کرده باشد . » اگر چنین باشد پس نباید کسی
از ضعف قوای عقلیه خود مایوس شود، زیرا نجاح تنها متوقف
بر قوه و نور طبیعی نیست، بلکه بالعکس نجاح دائماً وابستۀ
بطلب وجد و تمرین بوده است .
گفتیم مقصود از تربیه روحیۀ تحسین عوائد و اخلاق است،
تا فرد قابلیت اتصاف را بمعانی کلمۀ «انسانیت» پیدا کند
باید انسان کل اخلاقیات و فضائل را دارا باشد .
اگر حصر اسمای فضائل و خلق های نیک امکان پذیر نیست
ولی با وجود این هم معرفت فضائل و اخلاقیات امر دشوار و صعب
الامکان نیست، بل دارائی آنها هم امر سهل است . زیرا همه
میدانیم که کل فضائل و اخلاقیات از یکدیگر مشتق بوده با هم
ارتباط لازم و ملزومیت زیادی دارند ؛ مثلا امانت زیر مفهوم
عدالت می آید، زیرا عدالت عبارت از احترام حقوق غیر است
اخلاق و ملکات مدنیه
ارادت اراده
عزم
حریت و نفع


۶۳
چنانچه قناعت از ملزومات عفت است . و بعضی از آنها مشترکا
از دو فضیلت تولید می یابد مانند صبر که از شجاعت و عفت تکوین
شده است، و علی هذا القياس کل اخلاقیات و فضائل
چند مبادی اولیه دارد که بقیه از آنها اشتقاق می یابد، آن مباد
اولیه که اساس کل اخلاقیات میباشد چیست ؟
حکما جواب این سئوال را گفته اند چنانچه نفس از سه قوه
مکون است، نیز اساس فضائل نسبت بهمین سه چیز اند بعبارت
دیگر تربیه روحیه بسه وظیفه مقسم است :
(۱) حکمت : که فضیلت قوه مفکره و ممیزه است .
(ب) شجاعت : و آن فضیلت اراده است که با قوه غضبیه
سبعیه مقابل است.)
(ج) عفت: که فضیلت حواس است ( و با قوه شهویه بهیمیه تقابل
میکند ، که هر یک ازین سه واجبات روحیه را که علت امتیاز
بنی نوع انسان است بر بقیه مخلوقات، و یگانه آلات تمیز
و تحقق آن میباشد جداگانه بیان میدهیم :

راست الله ۱۲۰۰
اصول و فروع طریقه
شرافت فیضی


۶۵
واگر انسان در تنمیه و تربیهٔ آنها سعی نمود، میتواند صاحب اخلاق
فاضله، و مقتدر با ایفای واجبات گردد.
حکمت (عم)
مقصود از حکمت تربیه دادن ملکات عقلیه و تمرین آنها
برای تحصیل معلومات است، تا بتواند درک حقایق را نماید
و بر دقت ملاحظ و تفقه، و ایجاد علل و معلولات عادی گردیده
حکم آن بر امور خالی از غلط و خطا باشد. تمیز خیر و شر، درک
معانی و حقایق، تقدیر لذائذ و آلام، معلومات و سحنات
همه وظیفهٔ عقل است، اولین وسایل فراهم آوردن
قوت این ملکات تحصیل تدریجی علم است، اعنی پیشتر علوم اولیه را
که وسایط ضروریه میباشد باید تحصیل کرد بعبارت دیگر همان علوم
ابتدائیه را که مبادیٔ اولیهٔ علوم دیگراند باید آموخت بعد همان علو[؟]
را که با واجبات ما ربطی داشته باشد، سوم علوم ضروریه را که
برای ایفای واجبات بشریه ما لازم باشد اخیراً هر آنچه
که ممکن شود یاد گرفتن آن مما لازم است کل واجبات حکمت را[؟]


٦٦

در بیان آتی جمع کرده میتوانیم :

«تحصیل علم را باید کرد». زیرا تعلیم از دو وجه برای انسان
ضروریست :

۱ — باید انسان دانسته باشد، تا بتواند واجبات خود را بصورت
صحیح و کامل ایفا کرده بتواند، زیرا ممکن است که از اراده جاهل در وقتی
که عمل خیری را هم در نیت داشته باشد، ضررهای مخوف بروی
کار آید و در حالی که جهل آن اختیاری باشد، او را معذور گفته
نمیتوانیم

۲ — تنها خود علم بذات خود مرغوب است، زیرا انسان برای
دانستن خلق شده است، و کسی این را نگفته است کمال یک
شخص در صورتی که عقل خود را استعمال نکند ظاهر شود.

شجاعت (۲)

شجاعت و خاصیت آن حریت، و شرط اساسیست
برای اخلاق و آداب .
انسانی که زمام امور خود را مالک نبوده، قیادت آنها را

شرکت رفیق
اخوت مساوات حریت
کار، دانش
۱۴۰۰


۶۴
بدیگری گذارد آنرا انسان بمعنی کلمه نمیتوان گفت . لذا اختیار
امور و حریت شخصی خود را نباید بدست دیگران بگذاریم . زیرا تنزل
و اسارت اختیاری را خود کشی ادبی می شمارند ، و بدیهی است
که خودکشی منتهی علامات ضعف و کم همتی است .
اغلب اختراعات و اکتشافاتیکه عامل عظیمی است
در مدنیت امروزه همه در بدو ظهورشان مخترعین آنها به بسی انواع
تحقیر و تعذیب و معارضه گرفتار آمدند . ولی هر کدام آنها کمال
شجاعت و ثبات را نشان داده . اخیراً کامیاب شده توانستند
و همان مستهزئین اکتشاف آنها را یکی از وسائل راحت خود محسوب
داشته ترویج شان میدادند .
(گالیلو) مخترع تلسکوب برای اینکه قائل بـبودن کوهها
و دره ها در مهتاب بود و گردش زمین را بدور آفتاب تدریس
میداد کشیش ها او را ازین تعلیم دادن منع کردند ولی این تهدید مانع
کردنشان او را از اظهار معتقدان باز نداشته بر عمل خود مداومت
میکرد تا ئیکه امرش بحبس رسید مع ذلک باز هم افادی خود


۶۸
نگذاشته بهمان ثبات آن کار را بجای کشانید که امروز دنیا هیئت
و نجوم را ولوله افکار بلند آن پر نموده است .
شجاعت یکی از فضائل بزرگی است که متوقف بر قوت
اراده و حریت ضمیر و محبت راست است. صفحات تاریخ همه پر
از قصص و وقایعی است بر اشخاص قوی الاراده گذشته است
که شدت مصیبت یا صعوبت کار جز از تقویت عزم و زیادی ثبات
شان دیگر اثری برای آنها نکرده است. در مقدمۀ آنها واقعۀ
مشهور سقراط فیلسوف یونان است ، که عمر را در تدریس و تقویم
عقول جوانان « اتینه » گذرانیده بود، سقراط را در پیری تهمت
بی اعتقادی بمذهب در محکمه کشیدند، زیرا سقراط با عتقاد بیک
خالق واحد و قادر غیر از رب النوعهای معروف آتنه جوانان را
دعوت می نمود، سقراط حاضر شده بدون تغییر وضعیت
بسوالهای حکام جواب میداد، محکومیت او را اعلام نموده فکر او را
درین محکومیت پرسیدند، سقراط بکمال عزت النفس
و شجاعت، از عقیده معقول و حقانی خود مدافعه نموده گفته :


٦٩
«لایق مکافاتم نه مجازات» حق ناشناسانه هیئت حاکمه
بغضب شده باعدامش حکم نمودند، چون ایام آتنه بود تنفیذ
حکم را تا وقت مرور آن ایام اورا بحبس بردند، سقراط چندی
در حبس خانه متوقف ولی با این همه از تلقین حقیقت و جدّ
مسلک باز نه ایستاد، فوج فوج شاگردان آمده تقریر او را
در حبس خانه می شنیدند، دلسوزی کرده اشک میریختند
با تکلیف پشیمانی و توبه میکردند، و یا راه فراریش نشان میدادند
سقراط اینها را بخنده تلقی میکرد، بالآخره از تکلیف ایشان
به تنگ آمده گفت : «خلاصی نفس بدروغ جایز نیست،
قانون محترم است برخلاف قرار مجلس وطن نباید رفت »
هرگز از اعتقاد خود نگشته پشیمانی یا توبه نخواهم کرد، و برای نجات
دادن جان خود قانون وطن را بی احترامی نخواهم نمود. برین وجه
دوای زهر آلود مجلس جبابره را در هفتاد و یک سالگی نوش
جان کرده، روح پاکش را بجان آفرین تسلیم نمود.
در همان حالیکه بذریعۀ اظهار پشیمانی یا ترک عقیده میتوانست


جان را نجات دهد باز هم اراده خود را بر جان شیرین مرجح فضیلت داد تاریخ
اسلام ذکر چندین شجاعهای متمسک بحقیقت را تا امروز برای
مانگاه داشته ، مانند این فیلسوف و ابن تیمیه که یکی از فقهای
مشهور اسلام است. که کمال شجاعت و صدق را در مقابل
اظهار حق نشان داده جان را براحت آن در این مقابل فدا
نمودند ۱۰

ترسید و تقویه دادن انسان این سجیة را در خود یکی از وظائف
روحیه اوست ، فقدان شجاعت موجب ((جبن)) است ،
و آن عبارت از ترسیدن است از چیزیکه نباید ازان ترسید
دانیال فیلسوف میگوید :
((شجاعت وابسته بتربیت است)) اعنی انسان میتواند
بذریعه تربیت جسور و شجاع گردد . برای علاج جبن که ضد شجاعت
است ، قرار اصولیکه در تداوی هر مرض مستعمل است باید عمل کرد
معلوم است طبیب قبل از هر امر تشخیص مرض و سبب آنرا نموده
بعد بعلاج می پردازد ، نیز انسان برای رفع این سجیة مضراعنی


<١>
جبن که کرامت نوعی و عزت شخصی انسانرا تحقیر می سازد باید
اولا سبب آنرا پیدا کرده بعد در رفع آن بکوشد.
اسباب جبن : برای جبن سببهاست : از آنجمله عدم
الفت است. انسان اغلباً در مقابل امور یا چیز هائیکه بآنها
الفت نداشته باشد، در مقابل شان شجاعت را باخته
جبان میگردد، بسی کسانند که از شرح و بیان دادن در حضور خلقی
که بایشان مالوف نباشند عاجز مانده، بالعوض در زبانشان
لکنت و در قلب شان ارتعاش پیدا می شود، و رفته رفته
این سجیهٔ جبن آنها را بعزلت، از مصاحبت بنی نوع و ادار ساخته
مانع ایفای وظائف و علت سقوط قدر و قیمت انسان میگردد
و بهترین علاجها برای این نقیصه تمرین و مداومت است، اعنی
باید بچیز هائیکه الفت ندانست و آنها سبب جبن آن گردیده بود
خود را متعود سازد ، زیرا بهترین تربیه ها برای اراده تمرین و مداومت
است و نیز تصور فضایل و خوبیهای شجاعت و مقارنت دادن
آنها را با نتایج و مفاسد جبن خیلی اثر بزرگی را در تربیه اراده دارد


<٢
و نیز مطالعه کردن سیرت و حالات مردمان با شجاعت ، یکی از
وسایل تربیه اراده است ، مطالعه نمودن این قبیل سیرتها موجب
تحریک و تشویق اراده تحمل آلام و قتیه است، انسان در حینیکه
سیرت یک مخلوق دیگر یکه در مقابل عقیده و مسلک خود با موانع
زیادی متصادف شده و همه آنها را با نواع تدابیر مقابله نموده اخیرا
به بهترین صورتها کامیاب شده باشند، مطالعه نماید،
البته به عزم و تجدید همت مجبور شده امیدش قوت می یابد.
خلاصه اینکه انسان نباید جبن را که نتیجه آن یاس است
بخود راه دهد. زیرا انسان مایوس مخلوق بی معنی است.
عفت
یا حاکمیت بر نفس (۳) «عفت منبع فضیلت است»
هرگاه حیات را بنظر دقت تعقیب نمائیم، برای ما معلوم
خواهد شد که دشمن دایمی آن شهوات است شهوانیت
یکی قوۀ بزرگیست که اگر آنرا ما مراقبت و تدقیق نمائیم بیک
اسارت مستبده ما را گرفتار میسازد ، آزادی و حریت را همه


<٣>
میدانیم چه نعمت بزرگ ولذت عظیمی دارد . کسیکه باین اسارت
مستبده گرفتار باشد قطعاً بدیگر نعمتهای حریت و استقلال نا
متحسس شده نمیتواند ، آزاد کردن نفسی از این اسارت یکی از بزرگ
ترین وظایف بل اولین وسایل سعادت است . اخلاق
صاف و ذوق سلیم و حریت ضمیر همه وابسته بعفت است
همه میدانیم شخصیکه غلام و اسیر باشد، هیچ وظیفه را ایفا کرده
نمیتواند هیچ نعمتی را برای خود تهیه داده نمیتواند، خارج از دایره اقتداراست
حاکم خود هیچ خیر البطه را ورده نمیتواند .
شهوانیت انسانرا بحیوانیت قریب میسازد،
مسلط بودن این قوت بر انسان او را نمیگذارد که برای خود کیحیات
مسعود را تأمین دید شهوانیت از بزرگترین دشمنان وجد است
که دائما او را مقهور و مضمحل ساخته بقتلش قادر است، شهوانیت
قادر است برانیکه انسان را از اختیار و انتخاب هر سعادت
محروم سازد، شهوانیت ضررهای بزرگ مادی و معنوی را
برای انسان میرساند صحت و مزاج را علیل میسازد ، حیات


٤٣
روحی انسان را مقهور و معدوم میکند، برای انسان وقتی جهت
تمتع بنعمتهای الهی و مناظر و محاسن محیط نمیگذارد.
عفت مطالب و شہوات خود را زیر نفوذ و حکم عقل می آورد
اعنی هر خواہش و مطلب را قبلاً تفحص کرده مقصود را از اتیان آن تعیین
میدهد، و این حکمت بنظر هر متعقل خیلی بلیغ است، زیرا انسان
بمجردیکه شہوت یا مطلب را زیر نظر گرفته فقط سه ثانیه در تعیین نتیجه و
مقصود آن تفکر نماید ممکنست بمحض ظاهر شدن نتیجه آن مقصود
و همان شهوت در نظر او خوار آمده نفس او این خواری و ذلت
را قبول دار نگردد. مثلاً اگر شہوت کسی را باقدام بر یک عملی
تشویق دهد که آن عمل عبارت از تعدی بر حقوق شخصی دیگری
باشد، اگر قبل از اقدام تنها ماہیت این اقدام را زیر فحص گرفته
برای او ظاهر شود که عبارت از تعدی بر حقوق است، امکان
ندارد که وجدانش حقارت و خوردی فعل مذکور را برای او مجسم
نسازد، و بدیهی است که انسان هرگز ذلت و خوردی را بخود قبولدار
نشده از اقدام باز خواهد ماند.


< ۵ >

مهمترین وظایفی را که حاکمیت نفس بر ما فرض کرده است
سه چیز است، اعنی این تربیه راجع بسه مبدء اولیست که مراعات
آنها انسان را عفیف میسازد، بعبارت دیگر او را از اسارت شهوانیت
رهائی میدهد:
اولاً : حاکمیت نفس در وقت غضب: انسان نباید
سریع الغضب باشد، اندک کلمه او را از جادهٔ اختیار کشیده
بانتقام وادارش سازد، اگر چه غضب در هر حال مذموم نیست
مثلاً در وقتیکه محرک آن عاطفهٔ عدالت یا اخوت اجتماعیه یا مدافعهٔ
مشروع باشد، انسان باید غضوب شود تا این وظائف را
ایفا کرده بتواند، مثلاً اگر کسی را به بینم که دیگریرا بغیر حق اذیت میرساند
دران حال حس عدالت که حفظ و مدافعه از کرامت نوعیرا بر ما فرض
ساخته است، خلاص کردن آنرا بر ما وظیفهٔ واجب میسازد، و یا اگر
کسی بشرف یا حرمت شخصی ماتعدی نماید غضب و مدافعه در چنین
حال امر ممدوح است، زیرا پیشتر دانستیم که عدم معاونت
مظلوم خلاف عدالت و اخوت است، و عدم مدافعه از حقوق خویشتن


< 6
شخصی جبن و امر غیر مستحسنی است، مراد از غضب در این بحث نه همان
غضب های مشعر و حست، بلکه همان غضب ها که بیک باعث بسیط
ابتا یافته نتیجه های وخیم از آنها صادر شود استعمال حلم دران حال
اولی تر باشد؛ بسی مواقع میرسد که انسان بنا بر سبب معمولی خیلی
بغضب آمده از اختیار عقلی و تروی برآمده هر چه بر زبان یا در دست
او آید ازان صرفه نکرده انتقاماً اجری میدارد، حالا که حلم در چنین
احوال خیلی ممدوح و نتیجهای خوبیرا دارد؛ آنها که این عادت را
دارند، شاید بتصورشان رسد که این عمل من عبارت از
احترام ذات و حفظ کرامت آن خواهد بود حالا که بالعکس
اخلاقیاً بر غضب بی موقع عنوان حماقت اطلاق میشود .

در اغلب طبقات سبب غضب انسان «انانیت»
یعنی کثرت حب الذات میشود، یا خیلی تصور کردن در حقوق
شخصی، حالا که افراط در این دو امر با حیات اجتماعی منافات
کلی دارد، فرد همان فردیست که خارج از جامعه وجود و حیات ندارد
در اینجا مطلوب اینستکه انسان در مقابل مدنیونیست خود از استقلا


۷۷
و حقوق و کرامت شخصی صرف نظر کند زیرا خود فرد هم در جامعه قدر
و اهمیت دارد، ولی فقط اینقدر باید دانست که حکم انسان در حین
غضب خارج از دایره انصاف میباشد که در اظهار دعوای
خود لهجه مبالغه و سوء را استعمال میکند، مانند کسیکه ذره پن را
در چشم گرفته حجم اجسام را مضاعف است حجم اصلی آن مینگرد، لذا
در حکم خود قاسی میباشد، اگر چه محکوم علیه خیلی عزیز او باشد، پس
در چنین حال انسان در وقت غضب این مسئله را ملحوظ
داشته قبل از حکم نمودن از خود بپرسد که آیا در غضب حق بطرف
هستم یا نه، آیا احتمال میرود که برای قول یا عمل شخص متعدی
کدام معنی دیگری غیر ازین چیزیکه من فهمیده ام مجو د باشد؟ آیا این
تعدی تا چه اندازه غضب را لازم دارد ؟ درینجا بعد از تشخیص
جواب این چند سوال ممکنست غضب خود را بغیر موقع دیده حکم
کند، یا اینکه درجه حدت غضب را قدر خفیف تر ساخته
بتواند،
غضب یکی از قوه های نفسیه است که انسانرا اسیر خود


۷۸
ساخته میتواند، وظیفهٔ عفت آزاد شدنرا از این نوع اسارت
اقتضا میکند، پس نباید خود را برای غضب، تسلیم نموده بگذاریم
که ما را از جادهٔ اختیار و لیاقت بکشد. بلکه باید عنان تأثراترا
دائما بدست و زیر تسلّط عقل بداریم .
دوّم : حسیات شهوانیه را بصورت متمادی زیر انتقاد
فکر و عقل باید گرفت، و باید خود را عادی ساخت بر اینکه شهوات
فاسده را بنظر حقارت دید، زیرا تسلیم کردن بخواهشتات نفسیه
انسانرا ضعیف و معنویات او را مضمحل میسازد. و بهترین طریقه،
برای نگهداشت نفس از وقوع در چنین مفاسد اجتناب مصاحبت
کسانی است که اخلاق فاسده داشته باشند، و اولی
ترین دورهٔ، بچنین احتیاط مابین سن ۱۵ و ۲۵ میباشد، زیرا
درین سن اخلاق و روحیات انسان قابل تغییر و تبدیل میباشد،
سعادت و قوّت آتی حیات خصوصاً حیات ادبی انسان
با این دوره خیلی ارتباط دارد، اختیار اصدقا صاحب شخصیت خوب
و اخلاق حسنه، انسانرا بتجنیب بدی از سیّات وادار میسازد،


۷۹
بالعکس اختلاط با بنها انسانرا بیشتر گرفتار میکند. و خیلی کم واقع
میشود که انسان بعد از قوع در فساد خود را خلاص کرده بتواند،
سوّم : ضبط فکر : برای فکر یک مشغله مفید و دائمی
باید انتخاب کرد، بدیهیست انسان تا وقتیکه زنده و بیدار باشد فکر
و افکار عاطل نمی مانند هرگاه ما برای او یک مشغله مفید را پیدا
نکنیم مجبوراً باید زیر انقیاد شهوات و میول فاسده درآید، که از این
انقیاد او برای انسان دو ضرر حاصل میشود، یکی رفتن فایده که از فکر
حاصل میشد، دیگر افتیدن در ورطه فساد، حالا که ذهن یک جوهر
شریفیست در انسان که باید دائماً در عالم علویت پرواز داشته
باشد. اگر بگذاریم که در ساحه های فساد سیر و سقوط کند البته ازین
اهمال ما یک جرم عظیمی بر کرامت آن وارد میشود. و در اینجا بهترین امور
تعیین دادن یک مسلک اخلاقیست، تا انسان فکر و احساسات
خود را نگذارد که از خط آن مسلک منحرف نشود، در چنین حال بکمال
استراحت ضمیر و تنعم بال امرار حیات کرده میتواند، زیرا رویه های
اخلاقی را مراعات کرده و آنی هم از آنخط منحرف نشده مطمئن میباشد.


۸۰
خلاصۀ اینکه کسیکه احساسات و میولرا از یر حکم و تنقید عقل
بیاورد، مانند کسی است که براسپ تابع و لجام دار سوار باشد، بہر
کہ خواهد وجهۀ او را کرده میتواند. و عکس آن نیز بالعکس خواهد بود.

(وظائف اجتماعیه «۲»)
دومین نوع وظیفه که انسان از تربیه و تعلیم کسب میکند
وظائف اجتماعیه است. وظائف اجتماعیه عبارت است
از تادیه انسان است حقوق افراد را، و گرفتن حقوق خود را
از انسان ها، اینست معنی وظیفه اجتماعیه
مبدأ مبنی علیه واجبات اجتماعیه «تضامن» است،
اعنی کل واجبات اجتماعیه مبنی بر احتیاج مردم نسبت بیکدیگر است
و پیشتر دانستیم که فرد خارج جامعه وجود و حیات ندارد ،
احتیاجات همه بدون از معاونت یکدیگر تهیه شدنی نیست اینترین
ضروریات این واجب دانستن انسان است سبب همین
احتیاج خود را ، مقصود اینجا دانستن اینکه تمام کائنات با هم ارتباط


۸۱
شدید تابعیت و متبوعیت دارند، خصوصاً نوع انسان که بیشتر این
تابعیت در بین شان معمول است جامعه را از فرد و فرد را از جامعه
استغنائی نیست، اثر اعمال مجموع بر فرد و اثر عمل فرد بر مجموع عائد
است چنانچه در پنسر «میگوید» حاضر پر از ماضی و مربوط بمستقبلست
دیگری گفته است تمام حوض از سقوط یک سنگ متحرک میشود
الحق که این بهترین ضرب المثل هاست برای کیفیت اشتراک
جامعه در موثرات .
پس بمقتضی این تضامن و اتحاد طبیعی روحیات فرداز جمیع
موثرات عائلیه و جنسیه و نوع انسانی ممکن خواهد بود، خواه از حیثیت
فکری و ادبی و اجتماعی و خواه جسمی، پس اعمال فرد مرتبط باعمال عموم
و اعمال عموم مرتبط با عمال فرد است . در صورتیکه ضرورت و حتمی
بودن این ارتباط را بدانیم ، برای ما مجال این نخواهد بود که هیچ فایده
راساً بخود عائد بدانیم یا اینکه آنرا تنها نتیجه زحمات خود مدعی شویم ترقی
و مدنیت بشر را اگر بنظر دقت ببینیم برای ما معلوم خواهد شد که انسان
امروز در خیلی امور مدیون انسان های عصور گذشته است حیات


۸۴
اجتماعی همه انسانها عبارت از تعاون و تناصروتساند است، مقصود
از تربیه اجتماعیه، عادت دادن انسان است نفس خود را باینکه
جامعه را بهمان ماهیت خود واهمیت بشناسد، افراد را بیک نظر
احتیاج و محبت به بیند، در کل اعمال خود تضامن و تعاون و تساند
اساس گیرد. حب ذات، طمع، حرص، احتکار، غرور،
اینها همه موانعیست برای ایفای وظایف اجتماعیه، همه میدانیم
شخص کامیاب آنستکه اعمال او قرار واقع و حقیقت جاری
باشد. مثلا سو خلق و کثرت غضب نفرت را نتیجه دارد، هیچ
کس نمیتواند که بذریعه خلق سوء و غضب در قلوب مردم خود را
محبوب سازد، زیرا مطلوب او غیر از ماهیت و حقیقت طریقه
سلوکش میباشد، همچنین است نیز کامیابی فرد در جامعه، میدانم
که حیات در جامعه متوقف بر تعاون و اشتراک و تساند است
هر گاه کسی بدون این حقیقت یک مقصدی دیگری داشته باشد
البته کامیابی او محال خواهد بود، وظیفه اجتماعیه محبت و تآلف
و اشتراک را در حزن و سرور دیگران بر ما واجب میسازد،
ترجمه رفیق لغزش در حیات یک محمد زائی ۱۲۰۰


۸۳
و این حقیقت را شاعر فیلسوف بزرگ «پرودوم» در یک
تعبیر خود جمع نموده است .
شبی در بحران خواب دیدم که زارع بمن میگوید من
بعد گندم برائی تو نخواهیم کاشت بدست خود برو گندم بکار :
ونساج از بافتن قماش ابا کرده تهیه لباس را بمن واگذاشت ،
و معمار نیز مانند ایشان بتعمیر خانه برای خودم توصیه کرده همه از دورم
جدا شدند ، خود را در یک عالم تنہائی و وحشت یافتم ، زمین و آسمان
و کوه ها را بخدمت و عواست نمودم مجیبی نبود !! در زیر فشار این ترس
و یأس و بأس بودم که وحوش ددرندگان بجان من نزدیک
شدن گرفتند ، از شدت خوف صدا کشیدم صدا مرا از خواب
بیدار کرده ، تردّد مرد مرا در کوچه که هر کدام سوی کار خود میرفتند بگوشم
رسید زارع سوی زمین ، و نجار سوی محل ، و تاجر سوی دکان ،
آنوقت یقین کامل حاصلم شد که انسانرا در انفراد حیاتی نباشد،
و بعد از ان عهد کردم که بنی نوع را علی السویه محبّت بدارم ،
واجبات اجتماعیہ تنہا در عدالت ، « احترام حقوق » تمام نمیشود


بلکه محبّت و صدق اعتماد نسبت به یکدیگر هم باید اساس اعمال و نیّتهای
هر فرد باشد، محبت اخوت، تضامن، فداکاری کار کردن برای خیر
دیگران این‌ها همه مقتضیات واجبات اجتماعیه است. انسان باید
در کل اعمال خود همین مبادی شریفه را مدّنظر گیرد. زیرا می‌دانیم نتیجه
هر عمل او در مجتمع اثری پیدا کرده حصه ازان اثر طفیل کل برای خودش
هم میرسد، کسی نیست که خود را از ارتباط رهایی داده بتواند.

(حقوق افراد — ۲)

تکالیف را دانستیم عبارت از قرضهایی ست که انسان
انها را باید ایفا کند، حالا باید ملزوم آنرا که حقوقست بدانیم: حقوق را
ملزوم تکالیف نامیدیم زیرا در حقیقت هر دو مدلول یک چیز می‌شوند
ولی فرق تنها در صورت میشود. اعنی کلمۀ تکلیف و حق لازم و ملزوم
یکدیگرند، هرجا یکه حقی باشد حتماً در مقابل آن تکلیفیست،
و هر جایکه تکلیفی باشد مقابل آن حقی فرض شده میباشد
مثلاً قطعۀ زمین حق زید است، درینجا عدم مداخلت دیگران


۸۵
در انقطعه زمین تکلیف ایشان است. و معنی اینکه هر دو مدلول
یک کلمه میباشد اینست :
فرضا احترام احمد تکلیف من باشد، اینجا در حقیقت همان یکاحترام
که نسبت بمن تکلیف و نسبت با حمد حق نامیده شده است.
مقصود از وضع حقوق : تعیین دادن حدود افراد است
نسبت به یکدیگر، تا سوء تفاهم و منازعاتیکه از انها نتج میشود امکان
جلوگیر براداشته ، لوای امنیت و اطمینان بر عموم افراشته ماند.
علما حقوق را بدو قسمت تقسیم نمودند :
(۱) حقوق سیاسی.
(۲) شخصی. «انفرادی» .
حقوق سیاسی عبارت از مجموع اموریست که هر فرد ملت
مستحق دارائی آنها باشد، در شئون اداری حکومت
(۲) حقوق انفرادی : عبارت از مجموع چیزهائیست که دارائی
آنها را یک فرد مستحق بوده، تنها با مور شخصی او تعلق داشته
باشند .


٨٦

و آنها در زیر دو عنوان حصر میشوند :
(ا) مساوات .
(ب) آزادی .

مساوات (١)
عبارت از یکسان بودن افراد است در تمام حقوق ، و مزیّت
نداشتن ، هیچ یک بر دیگری ولی این مساوات در حقوقست
نه در احوال از قبیل : علم ، جهل ، فقر ، غناء کسب ... وغیر آن،
زیرا مردم با لطبیعه در قدرت و قابلیت و اخلاق و خیالات
متفاوتند ، یکی خیلی سعی کرده میتواند، و حاصل زیاد بعمل آورده
میتواند ، یا کسی زیاد سعی میکند ولی از حیث اخلاق نمیتواند اعتبار
برای خود در جامعه پیدا کند، البته در این صورت اختلاف احوال
طبعاً باید پیدا شود .
و مساوات در حقوق بچهار شعبه منقسم میشود :
مساوات در مقابل قانون .
" " " محاکم عدلیه .


٨٧
// // مشاغل و مناصب
مساوات در مالیات،
مساوات در مقابل قانون آنستکه کلیه قوانین در باره عموم
مردمان یکسان وضع شود و یکسان مجری گردد، و رعایت نسبت
و تشخص و تمول در حق هیچکس بعمل نیاید.
مساوات در مقابل محاکم عدلیه آنست که محاکم عدلیه برای
عموم مردم باید برابر باشد و مرافعه غنی و فقیر، متشخص و ضعیف
تمام در یکجا قطع و فصل شود، و دو طرف دعوی در محکمه با هم برابر باشند
اگر چه یکی متشخص و مالدار و دیگری فقیر باشد.
مساوات در مشاغل و مناصب آنست که منصبی به شغل مخصوص
نباشد، و همه کس بتواند بمقدار کفایت و قابلیت خود صاحب منصب
و شغل گردد.
مساوات در مالیات عبارت از ینست هر مالیاتیکه وضع
میشود باید عمومیت داشته باشد و مالیات هر کس مناسب
دخل و تمول او باشد.


۸۸

آزادی (ب)

آزادی عبارت است از آنکه شخص در افعال و حرکات
و اقوال و افکار خود آزاد باشد، ولی آزادی حدودی دارد که شرعیت
مبارکه و قوانین موضوعه حدود آنرا معین ساخته است و آن قوانین
بجهت آزاد بودن سایر مردم لازم است. و در حقیقت آزادی
تا آنجاست که صدمه بآزادی دیگران نرساند. بناء علیه آزادیرا نباید
خود سری دانست، بلکه آزادی عبارت از همان حدود معینه است
که در قوانین اساسی محترم و متبوعه ما درج شده است.
آزادی شخصی.
آزادی عمل.
آزادی ملکیت.
آزادی تفکر.

حریت شخص عبارت از آزاد بودن انسانست از کل قیودات
عالم، الاقیودات شرعی و واجبات قانونی و عمومی، بعبارت

[marginalia]
اصول تابعیت مجرم تسلیم
مجرم عاجز است
حریت فردی


۸۹
دیگر انسان هر میل و عملیرا که بخواهد اجرا کند، بشرطیکه از قیودات
شرعی که خالق جلت عظمته و قوانینی که نسبت بمصلحت عامه
تعین شده است خارج نباشد، آن میل ها و اعمال را حلال
و حق خود دانسته در اجرای آنها آزاد باشد.
دیگر اینستکه کسی بجان دیگری حق تسلط ندارد که او را حبس
کند یا فشار و اذیت نماید، یا مجبور بخدمت و تعظیم خود سازد،
کو یا فشار یا دیگر نوع قیدی برای کس جایز نیست، مگر در جائیکه
قانون رخصت داده باشد.
آزادی عمل: هر فرد حق دارد هر مورد اکتسابی راکه بمیول
مطابق بوده، و بمنافع عموم و قوانین دولت که برای سعادت
ملت وضع شده است منافاتی نداشته باشد برای خود وسیله
ارتزاق گیرد کسیرا حق مداخلت در این رغبت او نیست.
آزادی ملکیت: هر فرد حق دارد در مملوکات خود آزاد باشد،
ومتیقن باشد کسیر امجال تصدی نتیجه زحمات او نیست، و در تصرف
بامور آنها بغیر از ارادۀ او دیگری حکمر نباشده نمیتواند هرچه که غصباً


۹۰

وزحمات خود بطرق شریفه کسب نمودم از خود منست ، و بهر که بخوام
میتوانم ببخشم
ازادی تفکر : هر کس در توسعه معلومات خود، و تفکر در مصالح
خصوصی یا عمومی آزادست ، کس این آزادی اورا غصب
کرده نمیتواند. و شعبه آزادے شخص محسوب میشود .

عائله
جامعه را میدانیم که اولین اسباب حیات فرد است . *
گویا انسان طبعاً مدنیست ، اولین دوائر اجتماعات عائله است
که از پدر و مادر والاد انسان ترکیب مییابد، و این خوردترین دوائر
اجتماعیه است که بذریعه تعاون وتساند و تناصر امر حیات میگذرند
و نسبت بجمعیت بزرگ بشری ساده تر محسوب میشود. عائله
در حقیقت منبع محبّت ، و اولین منشا تربیه و ماخذ صفات فرد است .
ازدواج : همه موجودات طبیعیه را دو نوع موجودیت است
یکی موجودیت شخصی دیگر موجودیت نوعی . محافظت انسان


۹۱
بر هر دوی این موجودیت ها ی خودش فریضه اوست، اعنی همچنانکه
حفظ موجودیت شخصی از واجبات نفسیه است نیز حفظ موجودیت
نوعی فریضه هر انسان میباشد، موجودیت نوعی که عبارت از:
«حیات انسانی» است تا قیامت پایدار است، و همچنانکه
برای حفظ موجودیت شخصی خوردن و خفتن و مراعات حفظ الصحه
و تعلیم لازم است، توالد و تناسل نیز برای حفظ موجودیت
نوعیه لازم میباشد ما مجبوریم بهر کدام ازین قانون های الهی
تابع باشیم، اگر بالفرض بیکی از آنها عمل نکنیم بشخص یا بنوع خود
ضرر رسانیده میباشیم .
عائله اثری از آثار طبیعی است، می بینیم که در حیوانات غیر
ناطقه هم روابط آن موجود است، هر نوع عائله وظایف و حقوق
مخصوصه در بین خود رایج دارد، مثلا پرنده ها تغذیه چوچه ها و محافظت
نرماده خود را از تعدیات غیر، و مواظبت چوچه های خود را تا اینکه
بپرواز مقتدر شوند وظیفه آنهاست . . . . و بهمینجهت هر یک
از آن عائله ها یکنوع حقوق و وظایف در بین خود متداول دارند


۹۲
اما همه آنها در اهمیت و مزیت خود با حقوق و وظائفی که در عائله های
پیشتری معمولست برابری کرده نمیتوانند :
(واجبات اخلاقیه و اجتماعیه عائله)
واجبات اخلاقیه و اجتماعیه عائله در چهار نوع منحصر میشود :
۱ :— نظریه عائله و ازدواج . و واجبات زوجین نسبت بهم .
۲ :— واجبات پدر و مادر برای پسر .
۳ :— پسر برای پدر و مادر .
۴ : پسرها نسبت بیکدیگر .
اغلب مقتضیات این واجباترا فطرت برای ایشان تعلیم
میدهد. باعث در این تعلیم روابط طبیعی است که در بین افراد یک
عائله موجود است ، که هر یک ازین نوع واجبات را جداگانه بیان
میکنیم —
نظریه ازدواج : گفتیم بزرگ ترین عوامل در حفظ نوعی توالد
و تناسل است و مشروعتر و بهترین طریقه توالد و تناسل ازدواج
است ، گویا ازدواج یکی از مسائل بزرگ اجتماعی است .


۹۳
که در مباحث آن یکشعبه و عنوان مخصوصیرا اشغال کرده است.
اهمیت ازدواج وجوه متعدده دارد، اہمترین آنها قرار ذیل است:
(۱) اہمیت ازدواج نزد هیئت حاکمه برای هیئت حاکمه
که مکلف بتهیئه و تدبیر شئون و مصالح افراد است، و امنیت
و جامعه را بدون آن وجودی نبوده مسئله تکاثر افراد رعایای آن،
یکی از شواغل مهمه آنست لازم است که درین امر اهتمامی رود زیرا
بذریعه همین رغبت مدافعه از مصالح آنها و تعمیر قطعات غیر مسکونه
کرده میتوانند زراعت و تجارت و فنون و علومرا بآن ذریعه ترقی
میدهد، هر چند تعداد افراد ملت آن بیشتر باشد همانقدر میتوانند
مدنیت و معارف را توسعه داده اختراعات واکتشافات ،
عسکر و وسائل دفاعیه را بهتر تهیئه نماید، و بهمین ذریعه براقران خود
از جامعه‌های دیگر ممتاز و صاحب مدنیت و مکانت شده میتواند
که این همه متوقف بر کثرت افراد است، از این سبب است
که حکومتی‌های متمدنه کمال اهتمام را در این خصوص صرف کرده ،
همیشه وسائل صحیه را مراقبت کرده دایما نفوس خود را در شمار آورده


٩٤
باسالهای گذشته خود مقارنه میکنند، هرگاه تعداد متنافات
یا امراض زیاد باشد بکمال شتاب انجمن های علمی برای رفع
اسباب ظاهره آن تشکیل میدهند و مسئله ازدواج را حتی الامکان
آسان و بر طبق اصول مشروعه میسازند، تا توالد و تناسل زیاد گردد
عده اهالی ملت زیاد شدن گیرد، این امر فوائد دیگری نیز برای جان
میدهد، از قبیل کم شدن جریمه، و قضیه، و تعدیات، زیرا
عائله هر فرد را بر حفظ شرف و ناموس خود وادار ساخته و اغلب
احیان مانع از اتیان منهیات میگردد، علاوه بر این وقایع جریمه های
اخلاقی خیلی کم میشود که این همه منتهی آرزو های حکومت است.
اهمیت ازدواج در نزد پدر و مادر: امترین مزایای ازدواج
اولاد در نزد پدر و مادر حفظ اخلاق وصحت و عرض اولادست :
اثر تجردی را کسی منکر شده نمیتواند، انسان مجرد خالی از اکثر
مزایای حیاتیه است و این مجردیت رفته رفته او را بگونه گون
مفاسد و خطرهای اخلاقی گرفتار میسازد، زیاد شدن عده افراد
عائله موجب کثرت ثروت و اعتماد و وقار آنست و حیثیت


۹۵

اجتماعیه، لذا اهتمام آن ها برای ولادت یکی از فرایض شرعی و اخلاقی
و اجتماعی آنهاست، تا این امر آنها که یکی از مهمترین ادوار حیات است
بکمال سهولت با تمام رسد.
اهمیت آن در نزد زوجین : اما فائده ازدواج در نزد زوجین
بدیهیست که از همه پیشتر است، و مهمترین آنها حفظ نام و ذکر شرف
اوست و بعد از ازدواج یک فرد کامل در هیئت معدود میشود،
خصوصاً که برای فایده رساندن بهیئت اجتماعیه خلق شده است
که باین ذریعه یکی از خدمات حقه را برای هیئت ایفا کرده میباشد
خصوصاً اگر یک نسل صالح نصیب او شده باشد که بعد از مر
ا بقاء گفته میشود که برای هیئت اجتماعیه یک عضو عامل تقدیم
کرده است که مانند دیگران یک خدمتی از خدمات را در عهده
گرفته ایفا خواهد کرد، و این منتهای فخر است، اما اگر بهوای
نفس گرفتار آمده از این نعمت محروم ماند البته نه در حیات و نه بعد از
ممات اسم او بذکر میرود خورد باشد یا بزرگ فقیر باشد یا غنی، علاوه برین
یک نظر غیر اعتباری در هر جا سوی او نگریسته میشود، و از اغلب


٩٦
انواع اعتماد که بزرگ ترین مزایای شرافت انسانست محروم
خواهد ماند، چنانچه از فن تدبیر که یکی از مزایای بزرگ عقل است
دور بوده باعثی بر کسب و عمل نخواهد داشت.
ازدواج عبارت از انتخاب نمودن شریک حیاتست،
بهترین سعادتها و لذائد حیات را انسان درین دائره عائله یافته میتواند
انسان خارج عائله گرفتار عمل واتباع خطه حیات خوداست،
اما در عائله تنها به تنعم مصروف میباشد، عائله بشری بر تمام انواع
عائلات حیوانی امتیازات عالی دارد، عائله های دیگر جز بعض
لذائد مادی دیگر چیز پرامنتج نمیشوند، اما عائله های بشری لذائد روحی
و علوی دارد. لذا کل معانی تضامن محبت، اشتراک، در بین
این دو شریک باید متبادل باشد، ازدواج عبارت از امتزاج
دو جسم در یک روح و معنی است هومیروس شاعر یونان میگوید
«اگر متزوج شدی باید برای شریک حیات خود رافت پدر
و مادر و شفقت مادر و رفق برادر داشته باشی، زیرا کسی که پدر
و مادر و برادر خود را گذاشته بتو ملحق شود خیلی مستحق این نوع معامله تو میباشد»


۹٢
واجبات اخلاقی و اجتماعی عائله را گفتیم که در سه نوع منحصر میشود
ا: واجبات والدین در مقابل پسر : این نوع واجبات
در تربیه و تغذیه و حفظ اولاد منحصر میشود، که در اینجا ده اصول تربیت
آنها بد و قسمت منقسم میشود، یکی آنها متعلق بپدر میباشد،
دیگر بمادر، تحضیر ضروریات غذا و تعلیم و قسمی از تربیه جسمیه
آنها راجع بپدر است. باقی متعلق بمادر میباشد:
طفل در حقیقت یک قوتیست که انسان بذریعه تربیه
خوب از او کارنامے نیک گرفته میتواند، و بالعکس تربیه سوء طبعاً
اعمال سوء را نتیجه خواهد داد.
تربیه طفل یک علم مخصوصیست که بحثهای وسیعی دارد،
و یکی از حلقه های اولیه علم اجتماعیه که آنرا در پید اغوجیا، و یکی
از وسائل اولیه ارتقأ بشریت است . گفتیم محافظت هر نوع
یکی از وظایف هر فرد است، اول وظیفه انسان در راه این
حفاظت توالد و تناسل است که بذریعه ازدواج بمعرض اجری
میرسد، ولی اینرا باید دانست که تنها وسیله شدن باز و یا دافرا


۹۱

جامعه کفایت نمیکند برای ایفای حفاظت نوع، بلکه نیز باید ملاحظه
کرد عضوی که برای هیئت اجتماعیه تقدیم میکنیم باید فرد سلیم بوده
لیاقت خدمت آنرا داشته باشد، زیرا عکس این یک باری
میباشد که بر هیئت اجتماعیه تحمیل میشود از این جهت تربیه
و تقویت اولاد بر پدر و مادر آنها یکی از واجبات ضروریه انسان
بل تکلیف یگانه ایشان است بعد از تولد آن. علم اینرا اثبات
کرده است که تربیه اولیه طفل اعنی تربیه پدر و مادر اثر بزرگیرا
در عادات و اخلاق مستقبله طفل دارد. از این رو علما سنجیده
اند که یگانه وسیله برای حسن تربیه اطفال تعلیم یافته بودن
مادرها است. تا ایشان بتوانند این تکلیف مهمی را که بر دوش
دارند ایفاء نموده رجال کافی و عامل را برای هیئت اجتماعیه
تربیه دهند، یکی از علما مشهور میگوید: «بزرگترین عیبهای
انسان راجع بدوره طفولیت انسانست»، در حالیکه تربیه
در طفولیت این اثر را دارا باشد، پس بدبخت ترین انسانها آن
خواهد بود که در این دوره تکوین مبادی عادات و روحیات،

حرکت ترقّی اطفال در حیات پیشین ۱۴۰۰


۹۹

از تربیه خوب محروم بماند. از این معلوم می شود که تکلیف والدین نسبت
بطفل در تربیت دادن آن است تا مستقبل آن در این میدان
نزاع حیات مأمون و شریفانه باشد. والا بدا بحال اولاد بیچاره
که ازین نعمت محروم باشند.

وظایف اولاد نسبت بوالدین (۳)
وظایف اولاد نسبت بوالدین اطاعت و احترام و اقرار
باحسان محبّت و معانت آنها است در وقت پیری والدین
بزرگترین قرضها را بر اولاد خود دارند، تکالیف و زحماتیکه انسان
نسبت با ولاد خود میکشد هیچ فردی برای دیگر متحمل نمیشود، مصدر
هر منفعت مادی و معنوی انسان والدین اوست، اطاعت
آنها در حقیقت نیست جز جلب مدح، و احترامشان تادیه جزیئی
است از بسیار، و اعتراف باحسانشان دلیل شناختن خود
و آنها است. اولاد برای والدین جز در اواخر عمر که وقت پیری
و ضعفشانست دردیکر دوره ها برای ایشان هیچ منفعتی رسانید


۱۰۰
نمیتوانند پس نباید ثانیه از این فرصت را بگذارند که عبث رود بل تا حد
مستطاع خود بایشان معاونت نموده کسب رضای شان را بنمایند
چه این امر یکی از ذرایع رضای الهی است .

( وظایف اولاد نسبت بیکدیگر )
برادر یگانه وسیله اقتدار و تسلیت و انس اندر میدان وسیع
حیات هر شدت بوجود آنها آسان و هر درد تخفیف می یابد، رابطه
اخوت از روابط متین و محبوب بشریت است ، برادر همان
مخلوقئیستکه در دترا او را متالم و خوشیت آنرا مسرور میسازد، انثمر
که ترا بمصیبت او را و را بانتقام وادار میسازد. معامله اخوت
در عائله بهترین مدرسه تا برای تعوید نفس بر عدالت و محبت
وحنان و اخلاص است ، ممکن است در خاطر بگردد که در بین برادرها
باید کمال بی تکلیفی و بی پروائی را پیش گرفت ، مگر این خطوط قطعا
غلط و یکی از وسوسه هائیست که انسانرا از دایره لیاقت و ادای
وظیفه باز میدارد، عائله در حقیقت یکصورت مصغر جامعه یا نمونه


١٠١
خورد آنست هرکه خواهد وظائف اخلاقی واجتماعی عمومیرا ایفا کند،
باید در دایره عائله درس وتمرین ایفای آنهارا گرفته بر تعمیل وایفای
شان در خارج عائله خود را عادی سازد. برادر بزرگ را باید
احترام کرد زیرا وارث تسلط پدریست و معین و مددگار برادر خورد
خود بر مصائب و دوره های حیات مرجع ارتباط افراد عائله پدر
دومین نقطه بعد از این مرکز برادر بزرگ است، لذا طاعت و احترام
برادر بزرگ را باید داشت ، برادر خورد را باید محل شفقت و عطف
و معاونت گرفت ، زیرا برادر ازهمان اموریست که مفقودیت آن
عوض ندارد ، ویگانه اثار عائله است .
لزوم پابندی بوظایف دایلوی
مظاهر : تعاون، اشتراک ، فداکاری ، تقدیم مصلحت
کل بر جز، محبت ، شفقت ، عفو ، همه در عائله بروز میکنند
چنانچه اگر در کنه و اسرار دوام هیئت اجتماعیه نظر نمایم می بینیم که همین
مظاهر و روابط کار فرما هستند و بدون آنها جامعه را که یگانه ذریعه
حیات انسانیت وجودی نخواهد بود ، بنا بر این تشابه بین این دو عالمها


۱۰۲
که تنها از حیث خوردی و بزرگی فرق دارند، هر دو را یک میدان
که حرکت نمودن دران یکنوع امور و ادوات را لازم دارد قرار داده
می توانیم. هرکس که در دایرهٔ اول «عائله» بتأمل و عدم ایفای
وظایف اخلاقیه و اجتماعیه آن و این عادت گیرد، شکی نیست
که در دائرهٔ دوم «جامعه» نیز از ایفای وظایف باز خواهد ماند؛
دیگر اینکه ظاهر است جمال، در ذات خود عبارت از تناسب
و نظام است عائله را که جمیل میسازد نیز همین تناسب و نظام
خواهد بود، اعنی هر فرد عائله حدود و مرکزیات مخصوصه داشته
مراعات حفظ آنها را باید داشته باشد،
والا فوضی و بی نظمی که نتیجهٔ آن شقاوتلخی حیات است
بر همه ساری خواهد بود، بعبارت دیگر نفاق غوغار بی امنی در یک
جمعیت خوردیکه در خون شیر یک اند جاری خواهد شد و این
حالت بدیهیست که بد ترین حالات شقاست، چه اگر سعاد
و راحت و تظاهر و تعاون و محبت و الفت در هیچ جای برای
انسان نصیب نباشد، اقلا در دایرهٔ عائله این مظاهر در مقابل


١٠٣
چشمانش مقابله خواهند نمود و الا بدا بحالت حیات! و این سعادت
عائلوی تنها متوقف بر ایفای وظایف عائلویست فقط.
مسلک
هر عملی که مصدر آن اراده باشد، سلوک نامیده میشود،
چون گفتن دروغ و صدق یا اعمال کرم و بخل ؛ و اعمال انسانرا
اساسهای نفسیه ایست که مصدرشان میباشند، مانند غریزه
و عادت، و حواس اما ما این اساسهارا درک نمیکنیم، بلکه تنها بآثار
و مقتضیات آنها که عبارت از سلوک است متخس میشویم
اعنی انسان به غریزه خود متخس نمیشود بلکه اعمالیرا که نتیجه آن غریزه
باشد دیده و شناخته میتواند.
پس منبع هر مسلک یک مصدر نفسیست، و یک باحث
و مدقق اخلاقیر ا تنها دیدن ظواهر امور قانع نمیکند چنانچه عالم طبیعیرا
ظواهر اشیا قانع نساخته، پی تدقیق مصدرا ے اصلی که علل
و اسباب آن ہا باشد میبراید، نیز مصلح اخلاقی باید تنها نظر خود را بسکے


١٠٤
نکیر و بلکہ مصدر تاسی نفسی آنرا باید بداند، مثلا اگر یک کاذبرا بدون
اینکه حالات نفسیه که او را بدروغ وادار ساخته کشف نکرده تکراراً
نصیحت بدروغ نگفتن کنیم، البته این نصیحت و تکرار هیچ اثری
نمی بخشد، اما اگر در حالات نفسیه او تدقیق نموده مصدر و سبب
این دروغ گفتن را تشخیص نمائیم، البته که بعد از این تشخیص یکعلاج
مناسب و نافع را برای او که بحالت خودش مطابق باشد دریافته
میتوانیم.
انسان، باوجود اختلافات عظیمیکه در بین شان موجو
است، عموماً بغیر از ارباب اخلاق شاذہ-میل زیادی
بشرف و حق و صدق و فضائل دارند. تربیه صحیح که بر اصولهای
عملی ابتنا یافته باشد این میلرا تقویت میدہد، وبالعکس تربیه
ناقص انرا فایده نمی بخشد. اینکه پدران برای پسرها حرفت
یا پیشه جہت مستقبل آنها مقرر نموده، ایشانرا بمتابعت لازماً
تحصیل آن پیشه مجبور بسازند، خلاف اصول علمی تربیه است،
زیرا ممکنست که پدر برای اولاد خود طبابت یا قضاوت یا تجاری

شرکت سهامی افغان اقتدار و معلومات ندارند مگر بس ۱۶۰۰


۱۰۵

که استعداد طبیعی او دران نبوده است معین نماید و علت سقوط او در تحصیل
آن فن گردد. بلکه صحیح انیست که سعی پدر بیشتر سوی تعدیل و انمای
غرايز حسنه او که باشد و در آینده اساس و مصدر مسلک خواهد گردید.
انسان باید برای اینکه صاحب مسلک نافع و مفید گردد اساسها
مصدر یه سلوک خود را تشخیص داده حسنه آنها را تقویت و سیه را
مضمحل سازد. و بهترین اساسها برای مسلک تنها خیر است، زیرا
خارج دایره خیر قبول کردن یک مسلک اخلاقی درست نیست،
مقصود از خیر همان عمل یا امریست که از هیچ وجه منتج یک ضرری
نشود نه برای غیر و نه برای خود.

(سعی و کوشش کردن در وظیفه اخلاقیه و اجتماعیه)

حیات میدان حرکت و سعی است، اگر نظام عالم را بدقت
بنگریم دیده میشود که همه امور آن مبنی بر سعی و حرکت است.
اگر حرکت نمیبود، نه شروق آفتاب و غروب آن، نه روز و شب،

پشت شماره ۱۶م نمره
برای افریقا


۱۰۶
نه سرما و گرما، بوجود می آمد حرکت است که توازن را بین اینها نگاه
داشته است ، اگر حرکت نمی بود حیات نمیبود سعی ملزوم حرکت
است ، هرگاه سعی نباشد این نظام بدیع معنی نمیداشته
باشد، زیرا مقصود از حرکت نه تنها ترک کسل و سکون است،
بلکه باید حرکت برای مقصد معینی باشد، که آرزو و متمنیات انسان
حصول آن مقصود بوده جد و جهد در راه آن نماید، والا حصر را
در این میدان مانند شاگردیکه ملتفت علوم خود نگشته باشد در آخر
نتیجه هر چیز او صفر خواهد بود احمد از نخواهد کرد اگر در حرکت و سعی
انسان دقت کرده شود، معلوم خواهد شد که نتیجه حرکت
و سعی او رأساً بخودش عاید نیست . بلکه این نتیجه ها برای او بالواسطه
رسیدنی هستند خودش برای یکی خدمت میکند، و از مخدوم
خود اجری گرفته بذریعه همان اجر از خدمت های دیگران در حق خود
متمتع میشود . گویا مسئله اجتماعی شد، و همه میدانیم که قاعده طبیعیست
اگر بنابر طبق اساس گذاشته شود، البته آن بنا را دوام و نتیجه
خواهد بود، والا نتیجه را عکس خواهد داد بنابرین قاعده همه میدانیم

حرکت وسعی  سید  رضویت د عمارات عمومیه


۱۰۷
که اساس اخلاق «خیر» است ، در اینصورت اگر ما سلوک
و وظایف خود را که بمثابه بناست برخلاف مقتضای این اساس
اجرا و تعمیل داریم ، بدیهیست که نتیجه ناکامی و نقص خواهد بود
از این جهت است که کامیابی تنها وابسته ایفای وظایف اجتماعیه
بر طبق اساسهای اخلاقی لازم آمده است ، اگر سعی نکنیم
حیات نداریم ، سعی های ما عموماً اجتماعی و متعلق به بنی نوع
ماست در اینصورت سعی که وظیفه اجتماعی ما گردیده است باید
بر طبق اساس بنی علیه اخلاق باشد ، که آن عبارت از «خیر»
است والا در حقیقت خود را فرد متمتع بمزایای انسانیت
شمرده نمیتوانیم . باید انسان در وظایف اجتماعیه کمال سعی را
مواظب باشد ، و اساس این وظایف را خیر گیرد ، زیرا خیر امریست
که در هر زمان و مکان مرغوب و قابل نفوذ بوده است ، بدون
از این خود انسان در راه مطالب خود مشکلات و صعوبات
می اندازد ، چه اگر همان چیز یرا که در هر وقت جاری کرده بتوانیم
اساس اعمال نگیریم بدیهیست هر صعوبت و تعطیلی که در مظان


۱۰۸

من پیدا شد و نتیجه سود بر خودم خواهد بود .
دیگر اینکه باید دائماً وظایف اجتماعیه را کما هو حقه بشناسد و سعی
وعمل انسان راجع بخودش را ساً نباشد، بلکه هر عمل او در افرد
جامعه خودش دوره زده بعد باو رسد ؛ باید در اعمال اجتماعیه خود
این امر را دانسته باشد، که من براے خیر کار میکنم و این کارمن
همان کار یست که بالعاقبة راجع بمن خواهد بود ، زیرا اگر انیراند اند
و اعمال غیر را از غیر داند، البته ضرری بخود رسانیده می باشد.
پس در هر خیر عموم را بخوبی سنجیده آنرا ایفا باید کرد تا در جمله شان
حصه خود را نیز بصورت خوب و مکمل حایز کرد

( فضائل مسلکیة )
اگر حیات را بیک میدان یا دریای بزرگ لازم العبور
تشبیه کنیم مسلک در مقابل این تشبیه بمثابۀ وسایل
این عبور است، بدیهیست هر چند وسایل نقلیه انسان
متین و بهتر باشد، همان قدر از خطرات راه مامون و از حرکت


۱۰۹
تقدم خود مطمئن تر میتوان شد، آدمیکه مسلک نداشته باشد
مانند کسی است که بذریعه شنا عبور کردن را ز دریای عظیمی
پرموج بخواهد، معلومست نتیجه آن غرقابی خواهد بود، وفرضا اگر غرق
نشود، تکلیف و زحمتی که براو وارد شد نیست حاجت بتصویر
و بیان ندارد، اما بالعکس کسیکه برای خود مسلک انتخاب نموده
همین دریا نیز اگه هر چند قدم او یک گرداب عمیق تر نسبت بنقطه
ما قبل داشته و در هر مرحله صعوبات نوی دارد، طی کند، و هریک
دفعه انحراف او از مسلک خودش مانند این خواهد بود که یک
شگافی در کشتی او شده باشد یا مانند اینکه یکی از ادوات آن
کشتی را مفقود کند، ظاهر است که نتیجه این شگاف یا گم کردن
آن آلات ضعیف ساختن خود است و در مقابل حوادث
و طوایکه براو وارد شد نیست کسیکه مسلک دارد هر یک معامله خود را
با او بکمال اطمینان میکند، هر یک او را بنظر اعتبار آشنائی
می بیند، زیرا در تمام عمر خودش در کل اعمال خود پیرو یک
نوع مسلکی که مانند نامش برای مردم شناخته شده است


۱۱۰
میباشد اما کسیکه مسلک ندارد البته فریب، احتیاط، بی اعتمادی
که نتیجه آن ناکامی یا کم کامی است در مقابلش استعمال
خواهد شد.
آدم مسلک دار عاقبت و مستقبل خود را بکمال دقت
وصحت اندیشیده میتواند زیرا هر عمل را بر مسلک خود تطبیق داده
پیشتر عاقبت آنرا شناخته میتواند، اما کسیکه مسلک
نداشته باشد شب و روز او به پریشانی و بی اطمینانی میگذرد.
آدم با مسلک گاهی بدرد مؤلم عتاب و توبیخ ضمیر گرفتار نمیشود،
اطمینان و سرور در هر حرکت وسکون از ان نمایان وظاهر می
باشد، اسیر ترس و خجالت نمی شود، زیرا خیاریکه برای خود انتخاب نموده
است بر هیچ امری برخلاف ان اقدام نکرده است.

(سعی)
زندگانی فی الواقع یکنوع مجادله است، در این مبارزه
حیات موفق شدن فقط وابسته بسعی و فعالیت است،


۱۱۱
سعی یک قانون عمومیست به این قانون نه تنها انسانها
مکلف هستند بلکه تمام موجودات بانقیاد بآن مجبوراند.
اس الاساس مدنیت سعی است، سعی منبع کلیه کشفیات
و اختراعات و مصدر جمله سعادت ها و قابلیتها است سعی یک
عامل بزرگ ترقیست که انسان را در انحا بخوبی و تعالی سوق
می نماید ـ
همه انواع سعادت مدیون سعی است ، چیزیکه ما را از تاثیرات
این عالم مادی نگاه میدارد ، نایل حریت میسازد، ذکا و اراده ما را
تقویت می بخشد همین سعی است ،
سعی یک وظیفه ئیست و مانند سایر وظایف واجب الاجرا
است، مکافات و ثمره سعی هرچه هست باشد ، لکن بکوشش
مجبور هستیم ، اگر فرضاً نتیجه سعی ناکامی هم باشد باز هم ما را باید
از ان منصرف نکند مکافات اصلی وظیفه اجرا و عمل آنست سعی
ما فیه سعی مکافات خود را دائماً معا احضار و جلب می نماید
کرستوف کولومب، در عین زمان که از غرب بهندوستان

شرکت رفیقی نمبر اخلاق و عادات مرضیه


۱۱۲
تلاش راه می نمود امریکا را کشف کرد.
هوشیاری و دارو هشیاری از اینکه انسان بآخرین مساعی متمادیه
عطف توجه کند چیز دیگر نیست، بزرگترین اشخاص فقط در سایه
سعی خویش برآرزو های حیات موفق شده اند.
برای سعی تعین یک زمان معین لازم نیست، هرکسی
بایستی از مساعده مشاغل مجبوری خویش صورت استفاده
بدست آرد، مع مافیه بایستی سعی دائمی و لاینقطع باشد، سعی بی
اصول و انگا خستگی را ایجاب میکند. در سعی رعایت درجه
اعتدال شرط است، باجرای مساعی بسیار مفرط یکباره
تشبث شدن خستگی شدید و ناکامی را نتیجه میدهد، اگر بخواهیم
که فکر و روح خود مانرا بچند استقامت مختلف سوق نمائیم،
از سعی خود در این راه هیچ استفاده نمیتوانیم.
مقصد از سعی خود مانرا متمول ساختن، دانگا خواندن ویاد
گرفتن نیست، بلکه بالذات اعمال فکر توانستن است بنابران
بایستی نظر ما دائماً بعین غایه متوجه باشد و نتیجه فکر را در جلو خود دیده

وقت نقره است و سیم - زر سرخ - بر زشت و زمینه [margin text, written vertically]


۱۱۳
ملاحظه نماید، و دائماً در عقب آن دویدن را لازم شمارد.
اساس کلیه ترقیات همینکه کوشش نمائیم تا مساعی عقلیه ما قرین
یک غایه باشد.
(فکر تشتیت شخصی فکر اشتراک و اجتماع)
ضعف انسانرا در حالت انفراد دانستیم که تا چه اندازه
است، جامعه که تشکیل یافته مخصوصاً از همین احتیاج فرد بوده است
که مأمول او جز تعاون و اشتراک دیگر چیزی نبوده بدیهیست
هر چیز یکه خلاف حقیقت حال تصور یا تعمیل شود. البته باید
نتیجه آن نیز خلاف مرغوب آید، مثلا انسان با جامعه تنها برای
اشتراک و تعاون منضم گردیده است، اعمال خودش راجح
بغیر و اعمال غیر راجح بخودش است، در صورتیکه حقیقت حال
این باشد باید هر که در داخل جامعه بر خلاف این حقیقت فکری
بپروراند، اعنی تشتت شخصی را شعار خود گیر و نتیجه این فکر او البته باید
خلاف مصلحت بر اید.
شرکت رفیق نمبر اریه نصف ضرورت سه ۱۲۰۰


١١٤
از نییست که امر طبیعی گردیده : هر قدر انسان در تکمیل منفعت خود
مصلحت چند نفر دیگر را نیز در نظر خود گیر و همان قدر انجام آن
منفعت بسهولت واقع میشود . جامعه همان چیز یستکه ماخذ امور
مادی و معنوی هر فرد است عادات، اخلاق، افکار، مطالعات
انسان همه از جامعه اخذ میشود، انس، الفت، میل، شجاعت،
اقدام، امید، همه معنویاتی است که برای انسان در جامعه پیدا
واگر خارج آن باشد معلومست که هیچ کدام آنها برای او حاصل
نیست مدیونیتی که انسان در مقابل جامعه دار و خیلی زیاد است
در هر نفع و زیان جامعه انسان شریکست، در صورت بودن
چنین روابط متین البته فکر تشتت شخصی یک جنون محسوب
میشود، انسان دائماً تحت مقتضیات محیط مسخر بوده است،
محیط او را نشو، و نما تربیه و تمرین، مقتدر و دانسته میسازد این
محیط عبارت از جامعه و ملحقات آنست که انسان از اراده مجرد
خود در این محیط محروم است. چرا که ضعف طبیعی او سبب
محو این گردیده است انسانیکه در داخل این دایره که سعادت

شماره ۱۳
عضو ارشد
اخلاق در مدرسه حریبه
قسمت دینی


۱۱۵
ورفاهش اشتراکا متوقف برسعادت افراد آن باشد،
فکر تشبث انفرادی کند. البته این کار او عبارت از مقاومت
کردن است با قوه قاهره طبیعت ، احتیاج انسانرا بجامعه وحدت
کردنشر با آن نظام آلی که در کائنات است اقتضا نموده است،
و معلوم است مقاومت کردن باین قانون مقدس و قاهر خارج
از دایره لزوم و منفعت است .

انسان همچنانکه در هر امر خود شریک جامعه است، باید
همه افکار و اعمال خود را باشتراک نیز سنجش و تنقید و هذوا لا بغیر
از این کامیابی و فلاح حقیقی را نمیتوان منتظر شد، اگر مبادی
مبنی علیه احکام دینی را بنظر دقت ببینیم ظاهر خواهد شد که همه مبنی
بر مصالح اجتماعیست، و هر منفعت را نسبت بجامعه نظر کرده
تعیین میفرماید .

ملت
ملت عبارتست از مجموع افرادیستکه زیر یک عنوان جمع آمده
در عادات و مشاعر و اخلاق مشترک باشند افراد


۱۱۶

همان هستند که یک محیط ایشانرا نشو و نما داده حتی در چهره و قیافه هم
یکی را شبیه دیگر میسازد، حلقه زنجیر ملیت از قویترین روابط
بشریست، حمیت و جوش مخصوصی که ملیت دارد از همه مؤثرات
بالاتر است، افراد ملت همانها هستند که در هر ضرر و نفع
بیکدگر طبعاً شریک میگردند رابطه ملیت همان رابطۀ غیبیست
که دو نفر یک ملت را در یک محیط خارج بمجرد دیدن چهره های
یکدیگر خود بدون از حاجت معرفی مانند دوستهای صمیمی چندین
ساله با هم امتزاج میدهد، رابطه ملیت است که دو ملت را
تنها بسبب حقوق یک فرد با هم گرفتار جنگهای شدید میگرداند،
نشانه هر فرد شعائر ملی اوست، افتخار هر فرد شعائر و اوصاف
ملیه اوست، اتحاد اتفاق، یگانگی، تضامن، تآلف، همه عبارت
از اشتراک افراد بیک نوع عادات و اخلاق و مشاعر و آرا
میباشند، و همین عادات و اخلاق و مشاعر عمومی نشانه های
ملی یا حلقه های یگانه ساختن افراد ملت است که همه آنها را یک
فرد واحد میسازد، انحلال ملت و مرگ آن عبارت


۱۱۷
از تشتت و تفرق بهمین اخلاق و مشاعر بلیه است، انسان نباید
تا حتی المقدور خود را ازین رشته متین که او را با فرا دملتش مربوط
ساخته است خارج نکرده یکی از حلقه های مسلسل این زنجیر باشد.
(فکر وطن)
مقصود در اینجا تعیین بهترین مشاغل فکریست. اگر ما مشاغل
حیات را تحلیل کنیم بر تعیین این مقصود بهتر موفق شده میتوانیم
حیات همه عبارت از امرار چند سال نامعلومست، آیا بهترین
مشاغل فکریه برای انسان در این سال چه خواهد بود؟ اگر گوئیم
که تنها سنجیدن طرق حصول ادوات ضروریه معاشیه خودش
باشد، البته معلوم است که درین صورت معنی حیات
در نظر انسان حقیقی باید خیلی ناقص و دنی بنماید، زیرا درین
حال فرقی برای کلیه انسان از بقیه مخلوقات نخواهد بود،
پس بهترین مشاغل فکریه برای انسان در مدت حیات
چیست ! بلند ترین مشاغل فکریه که با عنوان انسانیت


مطابقت کند فکر وطن خواهد بود، زیرا وطن عبارت از همان
محیطیست که تربیه و نشو و نمای مادران واقع گشته ما و اجداد ما
مدیون همان محیط باشیم انسان یک حیات غیر از حیات
مادی هم دارد و آن بلند ترین و شریف ترین درجات حیات است،
اغنی حیات روحی ، ناموس ، شرف ، وقار ، ماضی و مستقبل ما
همه راجع بهمین محیط است ، اغنی وطن ، حیات روحی ما همین را
اقتضا دارد که باید از مدافعه و کوشش در ترقی وطن خود دار
نکنیم . این حیات گاهی ممات را هم در مقابل این سعی و
مدافعه اقتضا میکند ، که آن ممات را عین حیات میتوانیم
گفت ، هر خطریکه عاید بوطن باشد از در و آن هیچ فرد خلاص شده
نمیتواند ، زیرار و ابط متین و عمیقیکه وطن در حیات فردحتی رگهای
ان با وطن دارد او را با استراحت و اطمینان نمیگذارد، حمیت
وطنیت یکی از مشاعر مکتسبه نیست بل فطرت غریزیست
حتی در حیوانات هم موجود است وطن متمدن باشند یا متوحش گرم
باشد یا سرد، متمول باشد یا فقیر، این همه در نظر متوطن اثر ندارد.


۱۱۹

تنها الفتیکه با خون فرد آمیخته باشد بوطن مخلوط است. و این
مشغله را که گفتیم اثر از امور ثانوی نیست که ایفا و عدم ایفای
آن در انسان مساوی باشد زیرا همه میدانیم بدترین امور
نامشروع هضم حقوق است، هضم کردن انسان همجنس خود را
خیلی امر محقور و منفور است، و هیچ وجدان آنرا قبول نمیکند،
این در مقابل ما در فردیست، چه جای آنکه ما در عمومی باشد،
وطن همان زمینی است که: در اکناف آن گردش کرده
بحاصلات آن تنمیه جسم و بمناظر آن تمتع نظر، و بمعلومات
آن توسعه فکر میکنیم. البته در صورت این مدیونیت، عدم
تفکر در مصالح و شئون آن، هضم حقوق گفته میشود، و معلومست هضم
حقوق بدتر و دنی ترین کار یست که انسانی آنرا مرتکب میشود.
پس انسان نباید تنها مشاغل فکریه خود را محدود و محصور بحاجات
معاشیه گرداند، زیرا این تحدید شایان اسم جنسیت او نیست،
بلکه باید اول ترین مشاغل فکریه او فکر وطن باشد چه باین فکر خود
علاوه براینکه از تهمت هضم حقوق خود را خلاص میکند، خود را شایان

عمر ادریسیه

اخلاق و عادات مدنیه

ثروت زراعتی

١٢٠


۱۲۰

تسمیه بعنوان انسانیت میسازد،

(تربیه وطن پروری) امتحان
در مبحث گذشته معلوم شد که باید انسانرا غیر از مفکوره
حیات یک مفکوره دیگری که شایان تطبیق را با عنوان آن داشته
باشد لازم است، چه مشاغل انسانی نباید تنها مصروف
تهیئه امور خسیسه حیات باشد، یا حیاترا نباید تنها عبارت
از تلذات مادی حیوانی بدانیم، بلکه انسان باید همان میراث
روحی و عالی خود را دائماً اظهار و اعمال کند، در این نوع علویت
فکری بهترین مشاغل را فکر وطن قرار دادیم.
برای داشتن فکر وطن تنها اقرار بصحت این رای
کفایت نمیکند، چه، انسان بمجرد اقرار بیک حقی عامل
آن گفته نمیشود، بل عامل آنست که فعلا آن حق را اجرا
بدارد، و از حقوق اولیه بر انسان حقوق وطن است،
پیشتر دانستیم حقیقت هر امر را که بر ما می پوشاند عادت است،

افغان ذیقعده شریفه
شماره نهم
شراکت فرنق ۱۲۰۰


۱۲۱
و هر انسانیکه پرده عادت را از مقابل چشمان خود دور کرده بتواند
حقوق وطنیه را نیز بکمال صحت و دقت در یافت کرده میتواند،
علاوه بر این اگر کسی در معانی کلمۀ انسانیت که عنوان اوست
تدقیق نماید، و همه مکتسبات خود را که از محیط وطن گرفته است
تحلیل کرده بتواند، البته منزلت و ضرورت ایفای این حق را
از واجبات اولیه خود قرار خواهد داد.
در این حال برای ایفای این حقوق چه باید کرد؟ باید
بزرگی از مطالعات و افکار خود را بر شئون وطنیه محدود ساخته
نفس خود را بر این مطالعات عادت و تمرین بدهیم. بعبارت
دیگر نفس را بوطن پروری تربیه دهیم تربیه را پیشتر دانستیم
که توقف ندارد، بلکه انسان بقدر دوام توجه خود آنرا قابل
امتداد و دوام ساخته میتواند، بر هر فضیلت و اخلاقی که
بخواهیم خود را تا آخرین اوقات حیات هم تربیه داده میتوانیم.
پس باید خود را و اولاد خود را بوطن پروری تربیه بدهیم. تا بهضم
حقوق متهم نباشیم. وطن پروری بر انسان صرف نظر کردن را