کتاب
۳۱۵
مساحت

مطلوب داشته باشید باید که اول در زمین جریب مذکور را انداخته
دیده شود که کدام حلقه کج نباشد و اگر بالفرض کج شده باشد
باید که بذریعهٔ دست یا دیگر قسم اوزار راست و درست کرده
شود - بعده باید که حلقه های پیوست کننده ملاحظه کرده شوند و از
حلقه های مذکوره هریکی شان که کج شده باشد باید که راست
کرده شوند بعد از عمل مذکورهٔ بالا جریب قابل امتحان خواهد گردید
ترکیب امتحان گرفتن جریب حسب ذیل بیان کرده میشود
باید که یک میخ را در زمین میخ کرده یک سر جریب در میخ
مذکوره بسته کرده شود و جریب مذکور را راست کرده در هردو
باید که خارچپانده شوند - پیمانه فیته هرگز باید که در استعمال
آورده نشود چرا که طول فیته مذکور موافق کشش زیاده و کم
شده میرود - اگر جریب دراز باشد باید که یک یا دو حلقه ها
کشیده شوند و اگر جریب خورد باشد باید که موافق ضرورت


مساحت
۳۱۶
کتاب

دیگر حلقه ها انداخته شوند و اگر بالفرض حلقه موجود نباشد باید که
همراه همان جریب غیر صحیح کار پیمایش شروع کرده شود مگر
در کتاب یادداشت باید نوشت که در پیمایش بیاعث
موجود نداشتن جریب صحیح قدری غلطی است - برای مساح
واجب ولازم است که در هر جائیکه مساح را اول موقع دست
دهد باید که موافق اندازهٔ مقرره مطلوبه کار پیمایش جریب را
درست نماید اکثر دفعه استعمال جریب غیر صحیح ضروری میشود
چرا که در حقیقت طول جریب در هر روز مختلف میباشد
و جریبیکه در وقت صبح درست و صحیح در عمل پیمایش آمده بود بباعث
مستعمل بودن تمام روز جریب مذکور در وقت شام
یک انچ یا قدری زیاده تر در طول زیاده میشود پس در پیمائیشیکه ضروت
زیاده صحت پیدا شود در هر دو اوقات صبح و شام باید که
جریب پیمایش کرده شود هر قدر اوسط که در میان طولهای
[ILL]


کتاب ۳۱۶ مساحت
پیمایش شده صبح و شام بعمل آید اوسط مذکور باید که بجهت کار پیمایش
تمام روز طول جریب قرار داده شود مثلاً اگر جریب وقت صبح
پوره پوره در عمل آید و وقت شام یک انچ زیاده در عمل آید
پس اوسط طول های مذکوره صد فٹ و نصف انچ بجهت
کل کار پیمایش که تمامی روز مستعمل کرده میشود طول جریب
دانسته و فهمیده خواهد شد و خطوطیکه در روز مذکوره پیمایش
کرده کرده شده است طول خطوط مذکور موافق اوسط مذکور
تحویل کرده خواهد شد
مثال - یک روز طول یک خط بذریعه جریب غیر صحیح
۱۰۰۰ فٹ پیمایش کرده شده است پس درست و صحیح طول خط
مذکوره را معلوم کنید از خط ۱۰۰۰ فٹ دراز مراد اینچنین است
که جریب در خط مذکوره ده مراتب گذشته شده است اگر اوسط
طول جریب صد فٹ نصف انچ فرض کرده شود پس


کتاب
۳۱۸
مساحت

در ده جریب هزار فټ پنج انچ پیمایش شده خواهد بود یعنی اصلی
صحیح طول خط مذکوره ۱۰۲۶ د ۱۰۰۰ فټ خواهد بود باز اگر فرض
کرده شود که بجهت کار روز مره اوسط طول جریب ۹۹ فټ ست
پس خطیکه در مذکوره بالا تذکره کرده شده است طول اصلی
و صحیح خط مذکوره ۹۹۰ فټ خواهد بود مگر طول خط مذکوره در کتاب
یاد داشت ۱۰۰۰ فټ نوشته کرده شده است پس در طول
مذکوره غلطی ۱۰ فټ است که تفریق باید کرد پس ظاهر شد که اگر
جریب دراز باشد پس فاصله پیمایش شده از طول صحیح کم خواه
بود. و اگر جریب خورد باشد پس فاصله پیمایش شده
از طول صحیح زیاده خواهد بود. اگر مساح در بعض مقام تا عرصه
قلیل مقیم ماند و هر روز پیش رفتن مطلوب داشته باشد
پس وقت خود را بطریق ذیل محافظت کرده میتواند که در
مقامی که مساح یک روز امتحان جریب را کرده باشد باید که

در آنجا


۳۱۹
مساحت
دو مینخ گرفته بفاصله صد فُت میخ کنند و هر روز وقت صبح امتحان
مساح بذریعه پیمایش جریب پیدا خواهد شد و نیز باید که در طول
هر دو میخ‌های مذکوره بفاصله هر ده فُت یک نشان خاص
باید که کرده شود چرا که معلوم خواهد شد که بکدام فاصله ده فُت
کمی یا بیشی پیدا شد. وقتیکه امتحان صحت جریب بصورت خوب
کرده شود پس باید که به طالب العلم‌های کار پیمایش فهمانده
شود که امتحان صحت جریب را بفهمند که طریق استعمال چطور
میباشد. برای میخ کردن جریب نیز ده سیخ میباشند که در زمین
کور کرده میشوند و برای پیمایش طول باید که دو شخص موجود
باشند شخصی که در پیش میباشد و جریب را برداشته میبرد
شخص مذکور را جریب کش پیشینه مینامند و شخصی که در پس میایـ
جریب کش پسینه مینامند. و از علمیکه پیمایش شروع میشود بر علم
مذکور هر دوی جریب کش‌های مذکور ایستاده میشوند.


کتاب ٣٣٠ مساحت
جریب کش پیشینه باید که یک سر جریب را بمع هر دو سیخچها بدست
گرفته بطرف علم که تا حد علم ایستاده مذکور پیمائش مطلوب باشد برود
و برای جریب کش پسینه باید که دوم سر جریب را بر علم مذکورۀ
اول گرفته تا وقتیکه جریب پوره در عمل پیمائش آورده شود
نشسته باشد پس درینصورت باید که جریب کش پیشینه بهر دو
زانو ها خمیده شده بنشیند تا که جریب کش پسینه از در میان
پای های جریب کش پیشینه مذکوره علم دوم را دیده بتواند و اگر
بالفرض علم دوم دیده نشود باید که جریب کش پیشینه را اشارۀ
داده شود که بطرف دست چپ یا راست بگردد بعده بجریب کش
پیشینه باید که گفته شود که سیخ را گور کند و نیز باید که بر مقام وقوع
خطیکه تنصیف میکند زاویه در میانه پای های جریب کش پیشینه
سیخ گور کرده شود و نیز باید که جریب کش دوم را فهمائیش
شود که در وقتیکه سیخ را گور میکند جریب کش پیشینه یک سر
جریب را


کتاب
۳۲۱
مساحت

جریب را و باقی سیخ ها را در نزد خود گرفته رو بروی علم دیگر برود
و جریب کش پسینه سر دیگر را بدست گرفته باید که بطرف آن سیخ بیاید
در وقتیکه آدم پسینه بطرف سیخ اول میرسد و شخص پیشینه را باید که
ممانعت کرده شود که دیگر در پیش نرود و در مقابل علم ایستاده
سیخ را در زمین گور کند و عمل مذکور باید که مدام جاری باشد
تا وقتیکه جریب کش پیشینه بمقام علم دوم برسد - در نزد جریب کش
پسینه هر قدر سیخ ها که باشد در تعداد سیخ ها از یکجا نمودن سیخ که در زمین
افتاده است و جریب کش پسینه ایستاده است معلوم میشود که
چند مراتب صد فت پیمایش کرده شده اند و اگر خط از هزار فت
زیاده باشد در وقتیکه هر ده سیخها بدست حریب کش پسینه
بیاید باید که مساح در کتاب یادداشت بطور اطلاعی خود بنویسد که
هزار فت پیمایش کرده شد و بعده باید که هر ده سیخها جریب کش
پیشینه را داده پیمایش شروع کرده شود - نیز برای مساح لازم


کتاب
۳۲۲
مساحت

و ضروری است که در وقت پیمایش هر یک طول خیال داشته باشد
که آیا از جائی عمودی افتد یانه و اگر عمود بالفرض واقع شود یا چیزی دیگر
واقعات که قابل یادداشت باشند باید که مساح مدام در کتاب
یادداشت خود بنویسد و نیز خیال باید داشت که جریب همیشه قدری
زیاد باید بود و نه که خورد و کم چرا که زیادتی نصف انچ همچنین غلطی است
که نتایج صحیح صحیح در عمل می آید.
فیلد بک۔ نام کتاب پیمایش است که مساح کل کار پیمایش
خود را بطور یادداشت در کتاب مذکور نوشته میرود و هر یک
صفحه کتاب مذکور بسه خانه ها منقسم میباشد و خانه در میانه کتاب مذکور
قدری تنگ میباشد و دو خانه های اینطرف و آنطرف کتاب
مذکور فراخ میباشند. کل فاصله ها که بذریعه خط جریبی پیمایش کرده
میشوند در خانه در میانه کتاب مذکور باید که نوشته شوند و در دو
خانه های باقیمانده باید که عمود ها بطریق ذیل تحریر کرده شوند هر عمود که

بطرف


کتاب
۳۲۳
مساحت

بطرف دست چپ خط جریبی پیمایش کرده میشوند باید که طول عمودها
در خانه طرف دست چپ تحریر کرده شوند و هر عمود که بطرف دست
راست خط جریبی پیمایش کرده میشوند باید که طول عمودها در خانه
طرف دست راست تحریر کرده شوند در وقتیکه در کتاب
پیمایش طالب العلمهای کار پیمایش یاد داشت مینویسند باید که
در وقت نوشتن خیال کیفیت و بیانات ذیل را ضرور مد نظر خود
داشته باشند - اول - باید که هندسه ها بسیار کشاده نوشته شوند
و نیز نقطه ها فصیح تحریر شوند و فاصله بسیار باید که در میان هندسه ها
و نقوط گذاشته شوند - دوم - وقتیکه طول عمود را نوشتن
مطلوب داشته باشد باید که همیشه بطرف خط جریبی که قرین مطابق
دارید رخ نموده طول عمود را در خانه کتاب مذکوره درج نمائید چرا که
عمود بذریعه خط جریبی که انداخته شده است تکلیف اندیشه
و خیال نخواهد بود که عمود بطرف دست راست نوشته شود


کتاب
۳۲۴
مساحت

یا بطرف دست چپ—سوم—باید که کتاب همیشه پاک و صاف باشد
و بهر شکل و بهر هندسه مثل آئینه صاف و جلا جلا باشد باید که روزمره کار پیمایش
بذریعه سیاهی نوشته شود چرا که اگر بر قاعده مذکوره عمل کرده شود پس در
هر عمود و بیرنگ اگر قدری شبه پیدا شود بآسانی رفع کرده میشود چهارم
باید که یک حلقه بر تعداد و فاصله هر مقام کشیده شود تا که بیکدفعه بهر دو نظر
بیفتد بطوریکه در نمونه ذیل بیان کرده میشود—

[DIAGRAM]

بذریعه


کتاب
۳۲۵
مساحت

بذریعه پیمایش میدان یا زمین معلومات که پیدا میشود بطریقه نوشتن معلومات
نقشه کشی مینامند و بجهت عمل مذکور احتیاط و هوشیاری بسیار در کار
است و باید که بجهت صحت کار مذکور آلات نقشه کشی ضرور در استعمال
آورده شوند بجهت کار روزمره معمولی آلات حسب ذیل در کار خواهند بود
(۱) یک جوره پرکار (۲) برای کشیدن دو جوره قوس ها پرکار
(۳) آله ساختن زاویه (۴) جوره قلم که بذریعه قلم نقشه پر کرده میشود.
ماسوای آلات مذکوره بالا دیگر آلات بسیار میباشند که بسیار کار
آمد میباشند و به بسیار تیزی مساح را در تیار نمودن نقشه مدد بسیار
میدهند باید که نزد نقشه کش پنسل سرب اکثر اوقات ضرور ہے
موجود باشد. و برای کار معمولی باید که پنسل که نشان ایچ ایچ
داشته باشد در استعمال آورده شود و نوک پنسل باید که مدور بقسمی
ساخته شود که هر دو اطراف پنسل را تراشیده اطراف باقی
آهسته آهسته تراش شود تا که نوک پنسل مدور باشد ماسوای کار نقشه


کتاب ۳۲۶ مساحت

باید که نوک پنسل مخروطی ساخته شود-
کمپاس و بو سویپ- الفاظ انگریزی است و نام آله هاست
که در کار پیمایش اینقدر در استعمال آورده میشود که ضرورت نوشتن
بیانات آله های مذکوره ندارد-
پروتریکتیر- نام آله است بزبان انگریزی که بجهت پیمایش زاویه ها
و نشان دادن بیرنگ خطوط مستعمل میباشد آله مذکور دو قسم داشته
میباشد یکی برای نصف دائره و دیگر برای مستطیل استعمال
آله که بذریعۀ چوب یا دندان فیل بشکل قطعۀ زمین مستطیل ساخته
میشود در زمانۀ حال آله مذکوره بسیار مستعمل میباشد بسه اطراف
آله مذکوره نشان درجه ها میباشد و بطرف چهارم آله مذکوره
عین بر نقطۀ وسط یک خورد نشان که بشکل ستاره میباشد
نشان کرده میشود و نقطۀ مذکور مرکز کل درجه ها میباشد و در وقت
بیرنگ نشان ستارۀ مذکور را بر نقطه که گرفتن بیرنگ مطلوب
است


مساحت

۳۲۶

باشد بگذارید و بطرف چهارم که نشان ندارد شمالا جنوبا بگذشته
بیرنگ مطلوب بطریق ذیل دریافت کرده میشود- فرض کنید که الف
آن نقطه است که بیرنگ یعنی مقام یک چیز بلحاظ چیز دیگر مشاهده
کرده میشود و فرض کنید که هر طرف سرتیر است طرف شمالی است
و از بیرنگ الف تاب
۲۱۰ درجه هاست چونکه

در اکثر (پروترکثیرها) نشان ۱۸۰ درجه ها میباشد پس عدد ۲۱۰
بر نشان مذکور یکجا با هم پیوند نخواهند شد مگر نشان ۲۱۰ درجه ها
در سوم ربع دائره واقع خواهد شد و مقام آن از نقطه جنوب
۱۸۰ - ۲۱۰ یا بر ۳۰ خواهد بود - یک نقطه یا خط بر درجه ۳۰ شصت
پروترکثیر برداشته میشود پس در میان نقطه مذکور نقطه الف خط کشیده میشود
خط کشیده مذکور سمت بیرنگ مطلوب میباشد (سیٹ سکوائر)
لفظ انگریزی است نام آله است که بذریعه آله مذکور خطوط اکابر


کتاب ۳۲۸ مساحت

پیمایش کشیده میشوند و آله مذکوره اکثر از چوب آبنوس ساخته
شده میشوند چرا که در چوب آبنوس خاصیت خوب است که بسیار
کم خشک میشود آله مذکوره بشکل مثلث قائم الزاویه میباشد
(در انگ پن) لفظ انگریزی است و نام آله است که یکی از ضروریات
است که نزد مساح آله مذکور موجود باشد بلکه باید که از آله مذکور
دو عدد باشد یکی برای کشیدن خطوط باریک و دیگر بجهت
کشیدن خطوط عام در نوک آله مذکور بذریعه رنگ برش سیاهی
گرفته در استعمال می آورند و یا برش را در سیاهی غوطه داده کام
پیمایش را در عمل می آورند و سیاهی که در گرد آگر و آله مذکور چسپیده
میباشد صاف کرده میشود- (سکیل) یعنی در زبان فارسی
پیمانه از دندان فیل و یا بذریعه چوب ساخته میشود-
(فیدر ایجڈ سکیل) لفظ انگریزی است نام آله پیمانه که در پیمانه مذکوره
حصص و خطوط بر کناره های آن چیزیکه پیمانه مذکور از چیز مذکور
ساخته


کتاب
۳۲۹
مساحت

ساخته شده است پیمانه میباشند و عدد خطوط و حصص نقشه مذکور بر
بغیر کمپاس طول و فاصله ها شناخته میشوند. در میانی رابطه طولها
که بر کاغذ ساخته شده باشند و نیز در زمین پیمایش کرده شده باشند
بذریعه آله پیمانه مذکوره دریافت کرده میشود که آله مذکوره را در زبان
انگریزی (درائنگ سکیل) مینامند و ترکیب دریافت کردن رابطه
مذکوره یک کسر میباشد که اعتباری کسر گفته میشود. مثلاً اگر اعتباری کسر
پیمانه ۱/۵۰ باشد مراد اینچنین میباشد که خط ساخته شده کاغذ پنجاه حصه
از طول اصلی میباشد که در زمین پیمایش کرده شده است فرض کنید که
در زمین یک خط ۲۰۰ فُٹ پیمایش شده است بلحاظ اعتباری کسر مذکوره
بالا طول خط مذکور بر کاغذ ۴ فُٹ خواهد بود. لیکن اگر اعتباری کسر
۱/۱۰۰ باشد پس طول مذکور بر کاغذ ۲ فُٹ خواهد بود. نیز برای
ظاهر نمودن رابطه مذکوره بالا یک طریقه دیگر حسب ذیل است که
گفته میشود که پیمانه ۲ فُٹ فی انچ است از عبارت مذکور آن مراد است که


کتاب ۳۳۰ مساحت

از اعتباری کسر مفهوم میشد چرا که ۲ فوت = ۲۴ انچ پس پیمانه ۲۴ انچ =
یک انچ و اعتباری کسر آن ۱/۲۴ است همچنین اگر فرض کرده شود که پیمانه
۴ میل = ۱ انچ پس کسر اعتباری ۴×۵۲۸۰×۱۲ = ۲۵۳۴۴۰ است
یا اگر پیمانه یک میل = ۴ انچ پس اعتباری کسر ۱/۱۵۸۴۰ مطلوب است
و کسر مذکوره بطریق ذیل حاصل میشود که ۴×۱/۱۲×۵۲۸۰ = ۱/۱۵۸۴۰
چونکه اکثر اوقات برای مساح لازم می افتد که پیمانه را خود بسازد پس
باید که طریقه و نمونه تیار کردن پیمانه را ضروری دانسته بفهمد - فرض کنید
که مساح ساختن نقشه را بذریعه پیمانه که اعتباری کسر پیمانه مذکور ۱/۲۴ است
مطلوب دارد پس لازم و واجب است که مساح اول بالای
کاغذ دو خطوط متوازی که قریب یکدیگر باشند بکشد و بعده از یک
سر در حالت مذکور بفاصله یک یک انچ نقاط معین نماید پس
از هر یک انچ ۲۴ انچ یا ۲ فوت تعبیر خواهد شد پس نصف انچ یک فوت
یعنی ۱۲ انچ را تعبیر خواهد کرد - از حصه نصف انچ یک خط با خط پیمانه


کتاب ۳۳۱ مساحت

یکجا شده زاویه ساخته بکشید و در دوازده حصص تقسیم کنید و سر خط
مذکوره را بادیگر سر حصه نصف انچی یکجا کنید و متوازی خط یکجا کرده شده
زاویه ساخته از نقاط تقسیم باقی یازده حصص خطوط مستقیم بکشید پس
بموجب بیان مذکوره بالانصف انچی حصه بدوازده حصص برابر تقسیم
خواهد شد مگر چونکه
نصف انچ یک فٹ را تعبیر میکند پس از حصص مذکوره هر یک حصه
یک یک انچ را تعبیر خواهد کرد واگر نصف انچ را مطلوب داشته
باشید که ظاهر کنید پس خط را که زاویه تیار میکند بجای دوازده
حصص در بیست و چهار حصص تقسیم کرده باید که بطریق مذکوره بالا
عمل کرده شود باز فرض کنید که ۴ انچ پیمانه یک میل را تعبیر میکند
پس مانند اول آن خط که بذریعه خط مذکور پیمانه ساخته میشود باید که
کشیده طول برابر یک انچ مقرر کنید پس هر یک انچ ۱۳۲۰ فٹ یا
۱/۴ میل را تعبیر خواهد کرد اگر ... فٹ کم از کم طولیست که با حصص


کتاب ۳۳۲ مساحت
خورد پیمانه تعبیر میشود پس صاف ظاهرست که هر یک اینچ در
۱۴ حصص تقسیم خواهد شد از یک سر هر دو خطوط پیمانه یک خط
زاویه ساخته بقهٔ خط مذکوره بالا بکشید و بر خط کشیده مذکوره نشان
۱۴ حصص بکنید و از نشان سیزدهم یک طول که از حصص
مذکور برابر پنجم حصه یک حصه باشد فرض کرده طول مذکوره را
نشان کنید پس خطی که زاویه تیار میکند بظاهر در چهار ده حصه
منقسم میشود - در انجام چهاردهم حصص دست پر دوم اول اینچ
پیمانه مذکور خط شامل کنید و از باقی سیزده نقاط تقسیم متوازی خط
مذکور یک دیگر خط مستقیم بکشید پس از سیزده حصص پیمانه مذکوره
بالای پیشینه هر یک حصه صد فث را تعبیر خواهد کرد و حصه آخریه
فث را تعبیر خواهد کرد- مگر چونکه ۱۳۲۰ فث طولیست که قطع کردن
طول مذکور بر پیمانه خالی از تکلیف نمیباشد پس همیشه پیمانه در
طولهای صد فث یا پنجهصد فث تقسیم کرده میشود که بذریعهٔ نسبت
حصص


کتاب
۳۳۲
مساحت

حصص صدفت و حصص کسر صد فت صاف صاف معلوم میشوند پس
عملاً بجای شامل کردن خط در دوم انجام اینچ پیمانه و حصص چهار دهم
در انجام حصص دهم خط شامل کرده خواهد شد و صورت پیمانه در
ذیل داده میشود
پس اگر قدری توجه داده امتحان کنید فواید تقسیم پیمانه ها بخوبی طرح
ذهن نشین خواهند شد علاوه بر پیمانه های مذکوره دو قسم دیگر نیز میباشد
که در ذیل بیان مینمائیم-
(۱) (دائی اوگینل سکیل) لفظ انگریزی است یعنی بزبان فارسی قطری
پیمانه (۲) (ورنیر سکیل) لفظ انگریزی است علی العموم از پیمانه ہائے
مذکوره پیمانه اول در کار و بار نقشه کشی مستعمل میباشد و پیمانه دوم
در پیمائش ہای پیچیده که بذریعه (تهیودولائیٹ) در عمل آورده
میشوند (سکینیث) استعمال کرده میشود پیمانه ۴ اینچ - یک میل
که در مذکوره بالا بیان کرده شده است- از صدفت گرفته تا


کتاب ۳۳۴ مساحت

هزار فٹ حصص کرده شده اند مطلوب داریم که تاده فٹ صحیح
صحیح پیمایش نمائیم
اصلی خط که به حصص
منقسم کرده شده است از خط مذکوره اصلی بفاصله که وقت نباشد
خطوط متوازی برابر برابر از فاصله مذکور بکشید و از انجام هر هزار
حصه فٹ با خطوط متوازی مذکوره زاویه قائمه ساخته خط بکشید
و اول حصه هزار فٹ را که از صفر بطرف دست چپ تا هزار فٹ
بده حصص برابر تقسیم کنید پس از حصص مذکوره هر یک حصه صد
فٹ را تعبیر خواهد کرد ـ در دهم خط متوازی که بالاتر خطوط است
بطرف چپ صفر نشان حصص صد فٹ را کنید و از نشان
مذکور تا نشان صفر آخرینه خط بکشید و یکجا کرده بعده از هم نقاط
تقسیم آخر یر خط پیمانه متوازی خط مذکوره خطوط مستقیم بکشید
و فرض کنید که ۸۰۰ فٹ در طول کشیدن مطلوب دارید پس یک
باز


کتاب
۳۳۵
مساحت

ساق (کمپاس متناسبه) را از صفر بطرف حصه راست یعنی در نشان ۱۰۰۰ فِت
خط هشتم را در متوازی بگذارید. و ساق دیگر آلهٔ مذکوره را بر قطر
اول و نقطه تقاطع همین خطِ مذکور بگذارید پس بطریق مذکور فاصله
مطلوب معلوم خواهد شد چراکه طول خط از صفر از قطر در تناسب
ذیل حاصل میشود

۱۰۰ : ۵ :: ۱۰۰ : ۸
پس د = ۸۰۰ فِت
اگر خط که در طول ۱۳۴۰ فِت باشد و ساختن خطِ مذکور مطلوب
باشد پس یک سَاق (کمپاس) را در سوم خطِ متوازی و بر نقطه
تقاطع خط هزارم طرف راست بگذارید و ساق دیگر را بر چهارم
قطر و بر نقطه تقاطع همان خط متوازی بگذارید پس بطریق مذکوره بالا
فاصله مطلوب دریافت خواهد شد اگر پیمانه را مطلوب داشته
باشید که در میل و فرلانگ تقسیم کنید. باید که بجای ده خطوط متوازی


مساحت ۳۳۶ کتاب

هشت خطوط متوازیه کشیده شوند واگر منظور داشته باشید که در
پیمانه فُت ها انچ هم معلوم شده بروند پس باید که دوازده خطوط
متوازی کشیده شوند و بطریق مذکور باید که حساب حصص دیگر هم
در عمل آورده شود دور نیرسکیل در زبان انگریزی نام آله است
و بنائی آله مذکوره بر اصول ذیل مبنی است. اگر یک خط که طول
خط مذکور ط باشد در حصص برابر تقسیم کرده شود. و نیز یک
خط دیگر که طول خط مذکور ط+ ۱ باشد در همانقدر حصص برابر
منقسم کرده شود. پس طول هر یک حصه خط کلان به نسبت
طول هر یک حصه خط خورد  ۱ / ط حصه کلان است. مثلاً یک خط بده
حصص برابر تقسیم کرده شده است. و فرضا هر یک حصه یک یک
فت است پس در ده حصص تقسیم شده (۱+۱۰) فُت خط در از که هر یک
حصه خط در از مذکوره از هر یک حصه خط خورد مذکور بقدر ۱ / ۱۰ یا ۱ /۱
کلان است پس در طول یک حصه ۱۱ فت و دو حصص در طول
۲ / ۲۱


کتاب ۳۳۴ مساحت

۱، ۲، ۳ فث وعلیٰ ہذا القیاس وکل حصص ۱۰ فث میباشد بجهت استعمال
قاعدۀ مذکور یک پیمانه باید که ساخته شود که در فث تقسیم باشد
و اعتباری کسر پیمانۀ مذکور ۱/۱۰ باشد و مطلوب داشت باشد که
تقدیر
حصۀ دہم نیز دریافت کرده نشان داده شوند پس بالای پیمانه با
فاصله که بمعنی ۱ دست و بد یک خط متوازتی پیمانۀ مذکور بکشید که
خط مذکور بر صفر ختام یابد وطول خط مذکور ۱۰ فث باشد باز در
ده حصص برابر تقسیم کنیدـ فرض کنید که طول ۱۴،۵ فث مطلوب
داریم که معلوم شود
پس پنجم حصه
دور نیر سکیل ۱ از صفر پیمانۀ عام ۵، ۵ است پس اگر از ۵ ۱۴، ۵۱، ۵
را تفریق کنیم ۱، ۰ فث باقی میماند پس یک سر کمپاس را در پیمانه
عام در یاز دہم حصۀ طرف راست صفر بگذاریدـ و دیگر سر آنرا
در پیمانۀ ور نیر سکیل ۱ که پنج حصه از پیمانۀ مذکور گرفته شود بگذارید پس


مساحت
۳۳۸
کتاب
بطریق مذکوره طول مطلوب یعنی ۱۶،۵ فت معلوم خواهد شد
باز اگر ۱۹،۳ فت طول را پیمایش مطلوب داشته باشید پس در
اور نیر سکیل از صفر تا حصه سوم ۳ ،۳ فت اند و ۳ ،۳+۱۶=
۱۹،۳ پس در پیمانه عام از صفر بر شانزدهم حصه طرف راست
یک سر کمپاس را نام آله است - را بگذارید و دیگر سر
کمپاس را در اور نیر سکیل، در حصه سوم بگذارید پس بطریق مذکوره
طول معلوم خواهد شد و بهمین قیاس حساب هر طول که باشد
دانسته در عمل آورید - اگر در همین پیمانه مذکور بجای تعداد مطلوب
داشته باشید که فث واینچ در عمل ظاهر شود پس مثل سابق پیما
عام را در فت تقسیم کنید - و بطرف چپ صفر بجای ده - دوازده
فت بسازید باز متوازی پیمانه عام دیگر خط بکشید که بر صفر اختتام
یابد و طول خط مذکور ۳ ، فت باشد پس طول مذکور را در دوان
حصص برا بر تقسیم کنید پس از حصص مذکوره هر یک حصه = ۳ /۱۲= ۱/۴
بیرا
۱۲
۱۲ فت


کتاب ۳۳۹ مساحت
یا یک فٹ یک اینچ
فرض کنید که طول
۴ فٹ ۶ اینچ مطلوب است و هر یک حصه کلان که از صفر بطرف
راست ساخته شود طول حصه کلان مذکور باید که برابر طول کل حصص
خورد طرف چپ صفر باشد مثلاً پیمانه ۱ فٹ = در یک اینچ ۱/۴ اینچ
= یک فٹ پس اگر ۱/۴ اینچ را مطلوب داشته باشید که در دوازده
حصص تقسیم کرده اینچ را ظاهر نمائید پس باید که از حصص طرف راست
صفر طول هر یک حصه از ۱/۴ اینچ هرگز زیاده نباشد فرض کنید یک
طول که ۱۶ اینچ در طول است مطلوب داریم که ساخته شود - و حصص
کلان بطرف راست صفر بفاصله یک یک اینچ اند که معلوم کرده
شود پس شش حصص
رویه سکیل ۲ فٹ ۶ اینچ اند پس یک سر کمپاس را بطرف راست
صفر هشتم حصه بگذارید و سر دیگر کمپاس را در ششم حصه


کتاب ۳۴۰ مساحت

دور نیم سکیل (نام آله است) بگذارید پس بطریق مذکوره بالاطول ۳ افت ۶ انچ
معلوم خواهد شد. باید که پیمانه آنقدر دراز باشد که در نقشه هر قدر
ساختن طول در آنز مطلوب باشد بذریعه پیمانه مذکور ساخته شود
پس ممکن خواهد بود که طول بذریعه پیمانه مذکوره ساخته شود پس
تا وقتیکه از صفرهای مذکوره حصص طرف راست تنصیف نگردد
شود پیمانه مذکوره هیچ فایده نخواهد بخشید (ڈرائنگ بورڈ) لفظ
انگریزی است نام آله است که از چوب خشک تخته معمولی ساخته
شده میباشد که کج و تنگ نمیشود و نقشه بر تخته مذکوره ساخته
میشود ـ و هموار کردن کاغذ بجهت نقشه کشی بر تخته مذکور چندان آسان
نیست باید که بطریق ذیل در استعمال آورده شود که اول تخته
شسته شود و بعده صاف کرده شود و باز کاغذ را بر تخته مذکور
فراخ کرده بذریعه اسفنج خوب تر کرده شود و بعد از تر کردن کاغذ باید که
برداشته شود و بعده هر طرف که خورد باشد قدری سریش مالیده


کتاب ۳۴۱ مساحت

با تخته کاغذ چسپانده شود و بعد از چسپاندن کاغذ برتخته مذکور باید
که به بسیار احتیاط ته کاغذ کشانده شود و در وقتیکه کاغذ کشانده شود
باید که در تخته مذکوره در یک خط مستقیم که نصف انچ در عرض باشد
سریش چسپانده شود و کاغذ باید که هموار گذاشته شود تا که شکن
در کاغذ مذکور پیدا نشود- برای مساح لازم است که بیانات و کیفیت های
مذکوره را ضروری و لازمی بداند و ذهن نشین مساح باید بود که
اول کاغذ برابر چسپانده شود تا که کم و بیش نشود- دوم باید که
طرف خورد ترین قبل از همه با تخته چسپانده شود و وقتیکه کاغذ
انداخته شود باید که تخته راست گذاشته شود-
ٹی سکوائر- لفظ انگریزی است در فارسی یک قسم آله را مینامند
که از چوب یا آهن ساخته شده میباشد- و شکل آله مذکوره مانند
حرف ٹی از حروف انگریزی میباشد از همین باعث بنام
(ٹی سکوائر) موسوم کرده شده است- حصه پایان آله مذکور با حصه


کتاب ۳۴۲ ساخت

بالائی آله زاویه قایمه ها ساخته میباشد و بذریعه همین حصه خطوط
کشیده میشوند. و حصه دیگر در کنارهٔ (ڈرائنگ بورڈ) یعنی تخته
نقشه کشی چسپانده میشود. طول حصه پایان آله مذکور باید که با طول تخته
برابر باشد. بذریعه جری پیمایش نقشه به بسیار آسانی ساخته میشود
برای مساح لازم می افتد که برای کشیدن عمود ها یک پیمانه تیار
نماید و پیمانه بذریعه کاغذ باید که ساخته شود و یک خط در اندرون پیما
از یک کناره تا کناره دیگر باید که کشیده شود. پس در وقتیکه خط
مذکور بر خط کلان پیمایش یعنی (جری خط) گذاشته شود خطوط حصه
وار زاویه های قایمه ساخته بالای خطوط پیمایش عمود خواهد بود
فصل دوم پیمایش پرزمٹک کمپاس
آله ایست که زاویه های افقی بذریعه آله مذکور کشیده میشوند و در
آله مذکور یک قوس میباشد که بر قوس درجه ها ساخته شده میبا
و بایک سوزن مقناطیسی که در مرکز شیبی آویزان میباشد میخوردند

قوس


کتاب
۳۴۳
مساحت

قوس مذکور و سوزن در یک صندوقچه دہن برنه میباشند و در کنار
صندوقچه مذکور دو عدد تار فولادی از بالا یکجا شده راست عمود وار
آویزان میباشند و درمیان هر دو تارهای فولادی مذکور موی اپ
عمودی چسپیده میباشد و بمقابل موی اپ بطرف دیگر یک
گلاس منشوری چسپیده میباشد و نیز بر گلاس مذکور غلاف فولاد
میباشد و یک سوراخ ساخته شده میباشد تا که مساح بذریعہ
سوراخ موی اپ را دیده بتواند و در راست سوراخ بطرف
پایان تا منشور یک کشادگی است و مساح بذریعہ کشادگی چرو
را خوانده میتواند که عکس درجه ها بر منشوری افتد و اندرون صندوی
آله و عین در آخر نگاه دیدن و الا اندرون آہن خط کشیده میبا
پرزمنک کمپاس لفظ انگریزی است در حقیقت مقناطیسی
آله است - کار پیمایش که بذریعه آله مذکور در عمل آورده میشود بلکل
صحیح نمیباشد در یک خط اگر دو آله چسپانده شود همیشه درجه ها


کتاب ۳۴۴ مساحت

مختلف بظهور می آیند مگر در درجه های مذکوره همیشه یکسان فرق
خواهند آمد پس در چنین حالت برای مساح لازم میشود که در
کل پیمایش بذریعه یک آله کار پیمایش خود را در عمل آورد
تغیر کمپاس مراد از کسرهای درجه ها میباشد که مساح از شمال صحیح
در شرق یا مغرب میخواند در بعض حصص نصف کره شرقی
و نصف کرۀ مغربی تغیر صحیح از شمال بطرف مغرب میباشد اکثر
در کمپاس یعنی آله تغیر جدا میباشد مگر بعض آله با هم بالکل مطابق
هم میباشند لکن بذریعه امتحان گرفتن بعض آله بهتر است
که او تغیر را جدا بداند وقتیکه در بعض ضلع چند آله با هم مطابق
معلوم شوند پس تغیر آله برای ضلع مذکور تقریباً بیان کرده میشود
مگر چونکه بسیار اسباب متضاده بقسم جمع میشوند که بر سوزن
اثر میکنند (بطوریکه بودن آهن در زمین سبب است) پس
تغیر یک کمپاس در یک ضلع نیز متواتر مبدل شده میرود


کتاب ۳۴۵ مساحت

اما ضروری است که در وقت شروع
کردن کار پیمایش تغیر معلوم کرده شود
اگرچه برای دریافت کردن تغیر ترکیب های بسیار میباشند
اما ترکیب آسان و درست تراین است که وقت شب ستاره
قطبی دیده شود و سه علمها باید که در سمت آن ایستاده کرده شود
بذریعه آن صحیح صحیح شمال دریافت خواهد شد
تمام شب باید که علمها ایستاده کرده باشند و بجای علم ها که
ایستاده کرده شده اند میخ ها باید که گور کرده شوند تا که احتمال
تبدیلی مقام باقی نماند باز وقت صبح از کمپاس برینگ کا
را باید که شروع نمائید پس تغیر کمپاس ترکیب مذکوره بالا معلوم
خواهد شد مثلاً اگر بیرنگ ۳ درجه ۴۵ منٹ معلوم باشد پس
تغیر صحیح آله مذکوره از شمال بطرف مغرب برابر مقدار که از قریب
آهن در سوزن (کمپاس) تغیر واقع میشود خواهد بود پس برا


کتاب ۳۴۶ مساحت

مساح لازم می افتد که احتیاط بیان ذیل را مد نظر داشته باشد
اول- باید که نزد مساح تقسیم اشیاء که در سوزن خلل انداز باشد
نباشد- مثلاً که طبق آهن- دوم- در نزد مساح باید که تقسیم
اشیاء افتاده نباشند که بذریعه اشیاء در سوزن انحراف پیدا
شود- سوم- باید که مساح آله مذکور را در سوراخ آهن گم نکند
چهارم- باید که مساح جریب را نزدیک آله نیاورد- پنجم
باید که اسباب مذکوره بالا یا دیگر سبب واقع نشود که بذریعه آنها
برای مساح دقت پیش آید-
فصل سوم پلین ٹیبل یعنی تخته مسطح
دیگر طریقه پیمایش بذریعه تخته مسطح در عمل آورده میشود- تخته مسطح
عموماً موافق معمولی تخته نقشه کشی که بذریعه آهن یا چوب ساخته
میشوند به زبان انگریزی (ڈراننگ بورڈ) مینامند بشکل مستطیل
تخته هموار و فراخ پانزده یا هجده مربع انچ تخته مسطح مذکور بوده میباشد
دیگر


کتاب
۳۴۷
مساحت

طریقه پیمایش که بذریعه تخته مسطح مذکور در عمل آورده میشود حسب ذیل
بیان کرده میشود

برای مساح لازم و ضروری است که بالای تخته کاغذ را وسیع کرده با خود
یک پنسل سرمئی مع یک پیمانه نگهدارد- فرض کنید که ساختن
نقشه یک احاطه که گوشه های احاطه مذکور بشکل زاویه ها ساخته
شده اند مطلوب است
که از شکل ذیل ظاهر است
آله مذکور را بر نقطه الف قایم کنید که نقوط کل گوشه هاب و ج و د
و غیره در نظر آیند- بر تخته مسطح یک نشان بر نقطه الف بکنید و یکصد
سوزن بر نشان مذکور در تخته مسطح گور کنید و کناره شست را با
سوزن مذکور مانده زاویه های مختلف را ملاحظه کنید و سوراخ های
حصص کج شده شست را بمع هر یک از زاویه ها در یک
خط مستقیم متواتر بیارید- و در وقتیکه زاویه ها را ملاحظه بفرمائید


[BLANK PAGE]


کتاب ۳۴۸ مساحت
در همان وقت در همان سمت بذریعه پنسل در تخته مسطح مذکور خطوط
کشیده بروید و وقتیکه مشاهده نقوط اختتام یابد پس خطوط
الف ب و الف ج و الف د وغیره را پیمایش کنید۔ پس
از نقطه الف که مقام شروع کردن پیمایش است خط الف ع
بکشید و با خط کشیده مذکوره زاویه ع الف ب برابر زاویه
معلومه بسازید و خط الف ب برابر طول معلومه ببرید بعده بر نقطه
ب خط ب ع متوازی الف ع کشیده زاویه ع ب ج برابر
زاویه مشاهده شده بسازید۔ و خط ب ج برابر طول پیمایش
شده ببرید۔ بعده از نقطه ج نقطه د را قائم کنید پس شکل
الف ب ج د تیار خواهد شد۔ آخر کار خط ع در امتدوازی
خط الف ع کشیده و برابر زاویه معلوم زاویه ع د الف ساخته
و خط د الف را برابر طول معلومه بریده مقام نقطه الف معلوم
خواهد شد اگر نقطه مذکور بر نقطه که از نقطه مذکور پیمایش شروع
شود


میشود منطبق شود پس خط منحني الف ب ج د جاي را
احاطه خواهد کرد و پیمایش درست و صحیح خواهد بود و اگر نقطه
الف بر نقطه پیمایش مبدائي منطبق نشود نقشه که ساخته
شده است در نقشه مذکوره احاطه نشود پس باید دانست که
پیمایش بالکل غلط است باز باید که از سر نو پیمایش کرده
شود تا بی شکل با خط منحني الف ب ج د احاطه میشود و
پیمایش بالفعل غلط پیدا شد چرا که ممکن است که در غلطی تا
معاوضه کمی بیشی شده باشد پس از همین وجه در (پریزمتک
کمپاس) بطریق مذکوره خاکہ شکل مذکوره تیار خواهد شد بذریعه
لفظ (پلین تیبل) یعنی بذریعه لفظ تخته مسطح پیمایش بیک
طرز دیگر نیز در عمل آورده میشود
فرض کنید که پیمایش زمین که
شکل زمین مذکوره داده شده است


مطلوب داریم بالای علم نقطه الف تخته مذکور را بگذارید و بر
نقطه ب شخص علم بردار را بفرستید در کاغذ چسپیده تخته
مسطح مذکور بر نقطه د نشان بکنیه که مقامی الف را نشان
بدهد و مقام مشاهده ب در نظر آید و خط مذکور را بذریعه پنسل بکشید
و خط الف و ب را بذریعه جریب پیمایش کرده د و ع
را برابر الف ب بکشاند پس هر قدر وسعت که در تخته مذکور
خواهد بود همانقدر پیما نه در استن خواهد آمد و وقتیکه بذریعه جریب پیمایش
کرده شود پس اشیائیکه خطوط جریبی را قطع میکند عمود های
آنها را به قسمیکه در پیمایش گرفته میشود بگیرید باز تخته مسطح را بر
مقام نقطه ب برده قایم کنید و کناره های شست را همراه خط دال و عین
که بر کاغذ تخته مسطح مذکور مناقصه شده است بگذارید و بذریعه سکور آنجا
علم اول را ملاحظه کنید و یک سوزن بر نقطه عین بکایند و یک علم بر مقام
جیم بفرستنید پس حالت تخته همان طور خواهد ماند که بر مقام الف بود

د ک ه ا


بعده هشت را از جای پیشینه برداشته بقهـم بمانید
که علم میم بذریعه حال در نظر آمده بتواند باز خط عین و یا را برابر بــث
سین بذریعه پیمانه بسازید و بهمین طور جایش کرده بروید تا کل پمایش ختم
گردد پس بعد از غور کردن ترکیب مذکور معلوم خواهد شد که بقهـم
نقشه کشیده شد که بذریعه نقشه مذکور صحیح و درست صوّرت
زمین تعبیر میشود فقط خاتمة طبع

حسـب الامر شهریار والد حضرت ضیاء الملته و الدین مجاهد غازی امیر
عبدالرحمن خان خلد الله ملکه وسلطانه کتاب علم مساحت از زبان اردو
بزبان افغانیه بزبان فارسی ترجمه نموده بودند در دارالحضور والد امیر جها بشان
در چھاب خانه مبارکه سرکاری بسعی و اهتمام خادم آستان گل محمد خان
محمد زایی مهتمم در دارالسلطنه کابل بتاریخ یوم چهارشنبه ۱۲ شهر دوازده‌یم
شهر ذی الحجه الحرام
۱۳۱۵ هجری زیور
طبع پوشید


اعلان

سیاحت دورا دور کره زمین
چقدر فایده ها وشیرینیها دارد ! علی الخصوص
که آن سیاحت با آن بزرگی ووسعت
به هشتاد روز
اجرا شود ! آرزو کننده گان این سیاحت
خارق العاده هرگاه برای خریداری کتاب

(سیاحت بردورا دور کره زمین)
بهشتاد روز

بقدر دوروپیه کابلی يك مبلغ کمکی را صرف نمایند این سیاحت
را کویا با (فلياس فوق) سیاح ورفقایش يكجا اجرا کرده خواهند
بود ! محل خریداری این کتاب دکان (ملاغلام محمد) تاجر کتب
متصل مدرسه شاهی میباشد . و در نفس مطبعه عنایت که در ده افغانان
است از نزد عبدالرؤف سرمرتب نیز خریداری میتوانند .
مؤلف این کتاب (ژول ورن) فرانسوی است که در نوشتن
ناولهای فنی مشهور آفاقست . ازفرانسوی به ترکی واز ترکی بفارسی
ترجمه شده است . کتاب مذکور تها ناول نی بلکه در ناول فن جغرافیا
وجغرافیای ریاضی را نیز بطرز افسانه نشان میدهد .
در (مطبعه عنایت) که از مؤسسات شهزاده جوانبخت معظم
دولت عليه افغانستان جنابعالی (معين السلطنه سردار عنایت الله خان)
است بزیور طبع آراسته شده است. این کتاب نایاب را زود بدست آرید
وفرصت را فوت مکنید که نسخه های آن زود تمام خواهد شد
وافسوس فایده نخواهد بخشید .

اعلا

از هم در
واز هم چره

هوسكاران مطالعه آثار اد
میدهیم که ازین كنجينة پر از جوا
ازهار يكيك نسخة بدست آورده
همچشمی معنی بچیند .
در مطبعه عنایت بزیور طبع آر

اعلا
(مطبعه عـ

سیا دور

يك ناول فنی بسیار عجیب وغر
طبع آراسته شده و سومین کتاب
تشكيل داده اینهم از تألیفات (ژ
ناول نویسی فنی شهره آفاقست ا
است بقيمت (۲) روپیه کابلی

این هر سه کتاب در دکان یارمحمد در بازار ارك و در دكان ملا غلام محمد در جوار مد
روپیه کابلی بفروش میرسد .
كتابهای مذکور در نفس مطبعه عنایت واقع ده افغانان ازنزد عبدالرؤف سرمرتب مطبعة م


اعلان

عموم مشترکین کرام خودرا
یاد آوری میکنیم

هرقدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنه کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لہذا بَدا کجانهٴ مرکزی دارالسلطنهٴ کابل يك مقاوله نموده دا کجانهٴ مشار الیه تقسیم و توزیع اخبار مارا که بهمه مشترکین کرام ما رساند در عهدهٴ حمیت خود قبول نمود. مشترکین کرام دارالسلطنهٴ خود را مبشیر ویاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطهٴ غیر فرداً فرداً بواسطهٴ آدمهای دا کجانهٴ خود شان میرسد.

اعلان

مصور
۲۰۰۰۰۰ فرسخ .
سیاحت در زیر بحر

در حالیکه دو گز در زیر بحر فرو رفتن موجب هلاك شود آیا بیست هزار فرسخ سیاحت در زیر آن چسان ممکن خواهد شد؟ هرگاه درین باب شبهه دارید در خصوص بدست آوردن کتاب (۲۰۰۰۰ فرسخ سیاحت در زیر بحر) سهل انگاری نکرده بقیمت ۴ چهار روپیه کابلی از ده افغانان از نفس مطبعه عنایت، یا از دکان باز محمد از بازار ارك ، یا از دکان غلام محمد از بازار متصل مدرسهٴ شاهی بزودی خریداری کنید . وبخوبی بخوانید، وتصاویر آنرا بدقت تماشا کنید، تا برشما فناً عقلاً ثابت شود که سیاحت در زیر دریاهای شور، بسروپا ممكن، یاغیر ممكن است !

اعلان

(بدیده مطبعه عنایت)
دینی ، ادبی ، یك اثر بیست
رات مفیدة اخلاقیه مانند
یباشد و درینروزها زینت
ه است در نفس مطبعه عنایت
مرتب و در بازار ارك از
ش و از دکان ملا غلام محمد
سه شاهی بقیمت دوروپیه
تواند.