۲۴۳

میکشند پس خالص مس باقی میماند مس ہمرا
دیگر معدنیات ہم شامل کرده میشود و ازین
بسیار کار آمد مرکبات ساخته میشوند مثلا برنج
و مس را که در جای ہوا دار گرم میکنند بروق
او میرود و بر سر او یک ورق سیاه اکسڈ
جمع میشود و اگر او را گرم کرده بروند پس
آکسیجن ہوا تمام ہمراہ مس شامل شده سیاه
اکسڈ مس تیار خواهد شد که در تجربه میبینم کارامد
تجربه پنجاهم
اگر قدری برادۀ مس در نی امتحانی انداخته
و بر سر او چند قطره های تیزاب شور بیندازید


۲۴۴
ازین عمل از وسرخ دو دکثیف خواہد برامد
ونیلی عرق کا پرنٹیرٹ تیار خواہد شد
در ومس ہمراہ تیز آب شوره شامل خواہد شد
اگر یک قطرۂ نیلی عرق مذکور را در آب پرنے
انداخته نوشادر هم در و انداختید پس در ان
صورت ہم رنگ او نیلی خواہد ماند و دیمتن
طریق نمک مس به آسانی شناخته میشود نیل
توتیا کہ سلفٹ مس میباشد از آمیزش مس
و تیز آب کبریت پیدا میشود در تجربه سی و
دویم بیبیند این را هم همین طور در آب
حل کرده در یک دو قطره های نوشادر


۲۴۵

تامل کرده دیده میتوانید که رنگ او هم
مثل کارپنیترت زیاده نیلی خواهد ماند
شصتم جست هم یک سفید رنگ معدنی
شی است و بسیار کار می آید مثلاً برسطر ظروف
آهنی ورقهای جست گرفته میشود و اینطور
آهن را گیل ولی نیز میگویند از ورق جست
گرفتن بر آهن این فائدہ کلی است که در جای
نمدار اگر این ظرفها مانده شوند زنگ نمیگیرند
خام معدنیات جست که بسیار کار می آید
آن مرکب جست و کبریت میباشد از شامل
کردن مس و جست برنج ساخته میشود-


۲۴۶

و از همین سبب برنج مفر دشی نمی باشد
تجربه پنجاه و یکم
در آب مائل تیزاب کبریت جست را حل کنید
مثل آن که در تجربه پانز دهم کرده شده بود
ازین عمل ہیدروجن بخار علیحده خواهد شد
و سلفٹ جست باقی خواهد ماند حالا انطور
کنید که در ساختن ہیدروجن آبی که در بوتل
باقی مانده آنرا بنجته تا انجا جوش بدهید
که خشک شود و بعد از ان آنرا سرد کنید
در و قلم های سلفٹ جست باقی خواهند
ماند ند اگر براده جست را در جای هوادآ


۲۴۷

خوب گرم کردید او خواهد سوخت و کسته
جست تیار خواهد شد که مانند سفید سفوف
میباشد درین امر حست به میکنی شیم بسیار
مشابه است شصت و یکم قلعی این یک سفید
بمقدار شی معدنی است و برای قلعی کردن
بر سر ظروف آهنی و مسی کار می آید قلعی
باین قسم می کنند که نازک چادر های آهنی را
در آب شده قلعی می اندازند که بالکل غرق
شود از قلعی کردن فائده بنیست که باز بران
زنگ اثر نمی کند قلعی بدون آن بدیگر ها-
هم می آید چنانچه دیگر معدنیات همراه او


۲۴۸
شامل شده شی معدنی ساخته میشود خام معدن
قلعی که بسیار کار آمدست آن اکسئد رانگ
یا قلعی میباشد و آنرا سنگ قلعی میگویند و ان
شی معدنی خام در ضلع کارن وال انگلستان
بکثرت می براید و ازین خام شی معدنی
باین قرار قلعی را می کشند آنرا در ذغال
انداخته گرم می کنند اکسیجن او همراه کاربون
ذغال شامل شده می براید و خالص
آب شده باقی قلعی میماند
تجربه پنجاه دوم
قدری باریک ریزگی سنگ قلعی را گرفته


۲۴۹

درو هموزن کاربونٹ سوڈا شامل کنید
و هر دو را در یک ذغال شگاف کرده
بیندازید و مثل شکل سی وششم در چراغ بان
که زیر آن سوراخها برای هوا رفتن دارد
آن سوراخها را بند کرده از بالای آن پفک
پف کنید و شعله بخار پیدا کرده آنرا گرم
کنید در کمی دیر سنگ قلعی و کاربونٹ
سوڈا هر دو آب خواهند شد ند حالا ذغال
مذکور را قدری گرم کرده و تکه منجمد را از و
بکشید و در کھرل یا اثر باریک مثل سرمه
میده کنید و بعد از ان از آب شسته ریگی


۲۵۰

نامی ذغال را ازو بکشد بعد ازین خواهد دید
که سفید سفید تکه های قلعی کرد گرد در زیر آن
خواهد ماند درین تجربه آکسیجن سنگ قلعی
همراه کاربن ذغال شامل شد و کاربانک اسید
شده پرید و معدنی شی قلعی که باقی مانده
آن بسبب حرارت آب شدشصت و
دویم سُرب یک وزنی شی معدنی است
رنگ او نیل گون میباشد آب کردن
و بریدن مذکور شی چیزی مشکل نیست و این را
زنگ هم نمی زند از ینسبب از سُرب
نل های آب و بخار و چادرهائی که برای


۲۵۱
پوشش خانه ها بکار می آیند علاوه ازین
گلوله های تفنگ و ساچمه و غیره از همین سرب
ساخته میشوند و این سرب بآسانی آب شده
در قالبها ریخته میشود خام معدنیات
سرب در ضلع ویلز انگلستان می برآید
چند مرکبات این شی معدنی بسیار کار می آیند
و آنها این است که بیان کرده میشود
اسمهای متعارف اسم کیمیائی اجزای ترکیبی

سفیده { لڈکاربونٹ یعنی کاربونٹ آف سرب { سرب و کاربانیک ایسڈ

سندور { رڈ لڈاکسڈ یعنی سرخ اکسڈ آف سرب { سرب و اکسیجن


۲۵۲
مردار سنگ {ملولڈاکسڈ یعنی زردتر سر ب آکسیجن
شکر سرب {لڈاسی ٹیٹ {سرب تیزاب سرکہ
ولایتی پوڑی {لڈ کرومیٹ {سرب کرومک ایسڈ
از آنها سفیده و سندو و پوڑی در رنگ سازی
کار می آیند در قلم های سر بی که گریفا نٹ
میباشد و آنرا سیاه سرب میگوئید مگر در وستر
اصلانمی باشد خالص کاربن میباشد
تجربه پنجاه و سویم
در یک گلاس آب پر کنید و شکر سرب را


۲۵۳

در آب حل کرده قدری در و بیندازید
بعد از ان پوٹاسیم کرومیٹ حل کرده قدری
بیندازید زرد رنگ گرد پوڑی در ته آب
خواهد نشست درین آمیزش این واقع
میشود که از شامل کردن پیشتر پوٹاسیم کرومیٹ
ولُدایسی ٹيٹ (شکر سرب) ہر دو شی بودند
و این هر دو آب حل میشوند و بعد از شامل کردن
کرومٹ آف لڈ یعنی ولا یتی پوڑی (که در آب
حل نمیشود) و پوٹاسیم ایسی ٹیٹ (که در آب
حل میشود) پیدا شد شصت و سوم سیماب
از تمام مفرد معدنیات صرف سیماب یک


۲۵۴
شی است که در حرارت اوسط درجه مانند
آب مائع میباشد ازین خاصیت او بسیار
کار می بر اید یعنی از همن سبب آن بمقیاس
الحرارت ومقیاس الهوا که در رساله طبیعات
بیان کرده شده است کار می آید و برسر
آئینه ها هم قلعی آن کرده میشود در هوا که مانده
شود آب آن زائل نمیشود مگر وقتیکه آنرا
بر سر آب می ماند پس اکسڈ او تیار میشود
و این سرخ اکسڈ سیماب میباشد لیکن اگر اینرا
خوب گرم کردید پس اکسیجن او باز از وی
بر امد تجربه سی ام را به بیند سیماب را


۲۵۵
جوش داده مثل عرق کشیده میتوانند بعضی
مثل دیگر معدنیات سیماب و در مرکبات
او هم بسیار سمیت میباشد مگر بعض مرکبات
او بسیار به کم کم مقدار بطور دوا استعمال
کرده میشوند شصت و چهارم نقره - نقره یک
بسیار عمده و قیمتی معدنی شی است بسیار کلان
کلان معدنهای آن در امریکه با ضلاع میکسیو
و پیرو اند- نقره باین سبب بسیار کار می آید
که اکسیجن هوا بر سر او زنگ نمیگیرد لیکن از
چسیدن کبریت آن شک سیاه میشود و با
سلفد او میشود از قدیم قیمتی اشیا از نقره


۲۵۶

و خوبصورت ساخته میشوند و خاص استعمال
او برای سکه نمودن شده است در سکه
انگریزی قدری مس هم میباشد تا که نقره
سخت شود
تجربه پنجاه و چهارم
شما یک دوانه نقره ئی را گرفته ببینید که درا
خالص نقره است یا مس هم دارد معلوم
شدن آن باین طریق است که او را برید
دو تکه کنید و در امتحانی نل مانده بر سر او
قدری تیز آب شوره بیندازید بمجرد انداختن
از و یک سرخ کثیف دو د خواهد بر آمد


۲۵۷

وحالا اگر اورا آهسته آهسته گرم کردید پس تمام
نقره فوراً آب خواهد شد در تجربه بیست و دوم
دیده اید که بذریعه نقره در کدام شی بودن و
نه بودن عام نمک امتحان کرده میشود حالا
همین نقره که در تیزاب شوره حل شده در هما
قدری آب نمک بیندازید از ین کلور ڈنقره
که در آب حل نمیشود در صورت کثیف سفید
در زیر خواهد نشست کیفیت تجربه مذکوراست
که نیٹرٹ نقره و سودیم
کلور یعنی عام نمک که درآب
حل میشود با این هر دو را شامل کنید
وکلور ڈنقره (که سفید سفوف
میباشد و در آب حل نمیشود)
وسودیم نئٹرت (که در آب
حل میشود) پیدا شد


۲۵۸

در هر ابیکه در د سفیده ته نشین شده حالا او را
در کاغذ جاذب صاف کنید و رنگ آن
آب صاف شده سبز مایل به نیلی خواهد بود
و هر قدر در دو آبه که مس شامل بود همه دراب
مذکور مخلوط خواهد بود و ثبوت آن نسبیت که
اگر در و سوزن مجلی انداختید پس بر و سرخ
ورق مس سوار خواهد شد شصت و پنجم طلا نقره
هم بیش قیمت ترشی است و رنگ او زرد
و خوشنما میباشد طلا بدون شاملیت دیگر شی
خالص می براید از چند در ملک کیلی فورنیا
و اسٹر ملیا بسیار طلا می براید و این معدنی شی


۲۵۹
بسیار وزین است و ورق سیم او نهایت
باریک ساخته میشود و ورق او در ملمع کردن
بسیار کار می اید طلای خالص این قدر نرم میباشد
که سکه او ضرب زده نمیشود از همین سبب در طلای
انگریزی قدر مس شامل کرده شده میباشد
تجربه پنجاه و پنجم
نقره از آمیزش تیزاب شوره آب شده
بود مگر طلا از یک تیزاب آب نمی شود چنانچه
یک ورق طلا را گرفته در نل امتحانی دو تکه
کرده جدا جدا بمانید و در یک آن قدری تیزاب شوره
و بدیگر آن قدری تیزاب نمک بیندازید مگر طلا از یک آن آب نمیشود


اگر هر دو را شامل کردید پس طلا بدقیقه حل
خواهد شد و نظر نخواهد آمد ازین ثابت شد
که هر دو تیزاب های مذکور شامل شده طلای تحلیل
میکنند بالابیان شده که نقره که در هوا مانده
شود زنگ میگیرد مگر از کبریت رنگ او سیاه
میشود مگر رنگ طلا نه از هوا تبدیل میشود و نه
از کبریت فرق می افتد ازین سبب طلا را
از قدیم زمانه بکار سکه و زیور ساختن بکار می
شصت و ششم اشیای کیمیائی از یک
اندازه معین با هم مرکب میباشند آتش و
هوا و آب و خاک بنسبت آن که درین کتا


۲۶۱
مباحثه کرده شده و کلان کلان نتایج حاصل
شده بر سر آن غور کردن از فایده خالی نیست
مادهای مختلف اقسام که از انها اشیای دنیوی
ساخته شده اند از انها کیفیت بعض مادها شما
معلوم شده خواهد بود و این هم در یافته شده
خواهد بود که هر شئی دنیا خواه مثل سنگ
سخت باشد خواه مثل آب مایع باشد خواه
مثل هوا بخار باشد و خواه مثل حیوانات
و خواه مثل نباتات و خواه مثل جمادات باشد
از شصت و هفت عناصر معلومه از یک
یا زیاده عناصر تیار شده و این شصت و هفت


۲۶۲

عناصر این قسم اند که نه از آنها ماهیت هیچ
کدام شان تبدیل شده دیگر عنصر ساخته میشود
ونه تا الحال از انها کدامی را تقسیم کرده
دو جداگانه نوشی ساخته میتوانند ـ این هم بیان
کرده شده است که از ترکیب این عناصر
مذکور این طور مرکب اشیا پیدا میشوند که خواص
آنها از عناصر خود بالکمل متخلف میباشند
لیکن ازین مرکب اشیا ها عناصر آنها به چند
طریق باز علیحده علیحده کرده میشوند شینیکه
از ترکیب چند عناصر ساخته میشود وزن او به حالت
برابر وزن عناصر ترکیبی میباشد قدری


۲۶۳
هم فرق نمی کند و از تغیر و تبدیل کیمیائی
در وزن کاهی فرق نمی افتد و این بشما
معلوم شده که انسان نه ماده را پیدا کرده
میتواند و نه معدوم برای دریافت کردن
وزن اجسام و عناصر شی کیمیائی و طریق
استعمال میزان درین کتاب بوضاحت
نشان داده شده علمای کیمیا هر شی را که تصدیق
کردن میخواهند وزن او را هم دریافت می کنند
تا که این معلوم شود که وزن هر یک عناصر
اجزای ترکیبی جداگانه چقدرست چنانچه در تجریه
بیستم در باب آب همین قسم کرده شده است


۲۶۴

یعنی در تجربۀ مذکور این صرف دریافت شده است
که باعتبار وزن ۱۶ جزو اکسیجن ۱۶
۲ جزو ہیدروجن ۱۸
از مخلوط شدن آن ہجده جزو تیار میشود —
نشان داده شده است که در عناصر ترکیبی آب
ہمیشہ ہین تناسب میباشد و صرف بر آب
موقوف نیست بلکه از تمام اشیای کیمیائی
ہمین کیفیت است یعنی در هر شی عناصر ترکیبی
ہمیشہ بیک اندازۀ معین شامل شده میباشد
مثلاً علمای کیمیا باحتیاط بسیار وزن کرده
دریافت کرده اند که در سرخ اکسد سیماب


۲۶۵
که به تجربه سی ام از و کار گرفته ایم در هر حالت
این عناصر درین اندازه شامل میباشد که
آکسیجن ۱۶ جزو باعتبار وزن و سیماب ۲۰۰
جزو باعتبار وزن و ازین اگسئد سیماب ۲۱۶
با عتبار وزن تیار میشود پس اگر ۱۶ آثار آکسیجن
در کار باشد لازم که ۲۱۶ آثار سرخ اگسئد سیماب
گرفته بشر طیکه ضائع نکند خواهد برآمد و هر قدر
که بکار باشد بهمین طریقه آکسیجن یا سیماب کشیده
میتوانید و وزن آن همیشه معین باشد و فرق
نخواهد کرد و این یک کلیه قاعده است که در
مرکب اشیا را جزای ترکیبی آنها بهر حالت


٢٦٦
بیک معین اندازه شامل میباشند و هر قدر
تغیر و تبدل آشیاء درین رساله بیان شده
قاعده مذکور بر همه صادق می آید مثلاً اگر بخواهید
کم از کم از تیزاب کبریت و از شوره هر قدر
که تیزاب شوره ساخته شود بسازید
پس ٩٨ جز تیزاب کبریت و ١٠١ جز وشوره
بگیرید ازین تیزاب شوره شصت سه جزو خواه
برامد و گاهی درین اندازه فرق نخواهد افتاد
در تجربه سی و هشتم ذکر آن کرده شده است
در اینجا به بند همین طور اگر سیم میگنی
شیم را بیست چهار رسد بوزانید پس از و


٢٦٧
چهل حصه میکنی شیا پیدا خواهد شد یک مرتیه
بلکه همیشه و بهر حالت همین خواهد برامد مگرشیکه
ضایع نشود تجربه چهل و ششم را ملاحظه کنید
حالا خوب دریافت شد بعناصر باعتبار
وزن سیک معین اندازه شامل میشوند از
هر اعدادیکه این اندازه با تناسب تغییر کرد
میشوند آنرا وزن امتزاجی عناصر میگویند
شصت و هفتم اوزان امتزاجی عناصر
عناصر یکه مشهور و کار آمدند فهرست تنها
معه مختصر نام و وزن امتزاجی یا اعداد تنا.
در ذیل درج اند


۲۶۸

عناصر معدنی غیر نتید | علامت یا مختصر نام | وزن امتزاجی باعداد تناسب
اکسیجن گاس | آک | ۱۶
ہئیدروجن گاس | ہئید | ۱
نئیٹروجن گاس | نئیٹ | ۱۴
کاربن ۔ ذغال | کار | ۱۲
کلورن | کلو | ۳۵
کبریت | گن یا کب | ۳۲
فاسفورس | فاس | ۳۱
سلیکان | سلی | ۲۸


۲۶۹

عناصر معدنی نام مختصر یا علامت وزن امتزاجی
باعداد تناسب

آهن آ ۵۶
الومی نیم الو ۲۷
کالسیم کال ۴۰
میگنی شیم میگ ۲۴
سوڈیم سو ۲۳
پوٹاسیم پو ۳۹
مس – ۶۳
جت جس ۶۵
قلعی ۱۱۸


۲۷۰
عناصر معدنی مختصر نام یا علامت وزن امتزاجی با اعداد تناسب
سرب ۲۰۷
سیماب ۲۰۰
نقره ۱۰۸
طلا ط ۱۹۷
در فهرست مذکوره اول نام اصل عنصر است
و باز مختصر نام یا علامت درج است و در سوم
آن عدد تناسب که بموجب آن آن عناصر
همراه دیگر اشیا همیشه ترکیب می یابند و هر
عدد آنها خوب تجربه کرده دریافت کرده


۲۷۱

شده است یعنی هر یک عنصر بهر ترکیب اشیاء
داخل است اجزای آنها را علٰیحده کرده
دیده و آزموده‌ایم. مثلاً وقتیکه اجزای سُرخ
اکسُد سیماب را جدا جدا میکنیم در انصورت
معلوم می‌شود که در ۱۶ جزء آکسیجن و ۲۰۰ دُوصَد
جزء سیماب است و از دوصد و شانزده
جزء سُرخ آکسُد سیماب ساخته خواهد شد و
همین طور کبریت و مس را شامل کرده بقدری
گرم کنیم که آن بیکدیگر شامل شوند پس
این حرف دریافت می‌شود که شصت و
جزء مس و سی و دو جزء کبریت بهمدیگر...


۲۷۲

امتزاج می‌یابند و از انها نود و پنج جزو سلفط
مس پیدا میشود و عنصری از عناصر مذکوره از اندازه
معلومه زیاده انداخته شود پس آن اضافی
شامل نشده خواهد ماند مقدار آکسیجن یعنی
شانزده جزو که در ساختن سرخ آکسد سیماب
کار آمده بود همان در ساختن دیگر آکسدهای معدنی
هم صرف خواهد شد ازین کم یا زیاده گاری
نخواهد شد و همراه هر معدنیات که آن امتزاج
خواهد یافت وزن او یا وزن شی معدنی
امتزاجی خواهد بود یا ضعف قریب خواهد بود
مثلا شانزده جزو اکسیجن همراه پنجاه و شش جزو


۲۷۳

آهن امتزاج یافته آکسداو را پیدا میکند و همراه
چهل جزوکالسیم امتزاج یافته آکسداو که عام
آهک میباشد میسازد و همراه شصت و پنج جزء
جست و یک صد و هجده جزو قلعی و دوصد و
هفت جزو سرب و غیره یا ازین علامات
یا از اختصار کیمیائی یک دیگر مراد هم است
یعنی اینکه اگر آگ یا سی نوشته کنید پس از ان
هر وزن آکسیجن یا سیماب مراد نیست بلکه
مکمل وزن امتزاجی مراد است پس از آگ
مراد شانزده جزو آکسیجن است و دیگر وزن
مراد نیست همین طور از سی مراد دوصد جزو


۲۷۴
سیماب است بهمین سبب در فهرست
مذکوره اک برابر شانزده وسی برابر صددو
نوشته شده است برای همین وقتیکه علامتی
کدامی کیمیائی مرکب شی تجربه کردن منظور شد
پس صرف علامت اشیای عناصر بعد از
یک دیگر نوشته می کنند مثلاً وقتیکه آکسید سیما
نوشتن منظور باشد پس صرف اک سی نوشته
می کنند و ازین علامت صرف همین
مراد نیست که دران مرکب شی مذکور سیماب
و اکسیجن است بلکه این هم است که سیماب اینقدر
و اکسیجن اینقدر وزن دارد چرا که بیان کرده


۲۷۵

شده است که اگ برابر شانزده عدد ثابست
و سی برابر دو صد است ازین ثابت شد که
مذکوره علامت کیمیائی بسیار کار آمدی است
چرا که ازین شیا مرکبتی عناصر و وزن امتزاج
هر دو حرفها معلوم میشوند همین طور وقتیکه
کاک اگ نوشته کینم پس از و اکسد کالیسیم یعنی
آهک مفهوم خواهد شد همین طور همراه او مقدار
هم بخیال خواهد آمد یعنی اینکه کاک برابر چهل است
و اگ برابر شانزده و حاصل جمع این هر دو
پنجاه و شش است ازین سبب آن چونه
آهک پنجاه و شش جزو خواهد بود همین طور


۲۷۶
اگر جس اگ نوشته گردید پس معنی او
اگڑ حبت خواهد بود و لفظ جس برابر حصه
پنج است و اگ برابر شانزده است از همین
سبب وزن او هشتاد و یک خواهد بود و بهمین
طور وقتیکه هیڈ ۲ اگ نوشته کنیم از و آب مراد
خواهد بود که دو جزو هیڈروجن و شانزده جزو
آکسیجن که شامل میشود از و هژده جزو پیدا میشود
شصت ششم بعض این طور عناصر
اند که همراه دیگر ها بمختلف مقدار ها شامل شده
چند مرکبات میسازند مثلاً نیتروجن و آکسیجن
هر دو شامل شده پنج مختلف مرکب پیدا می کنند


۲۷۷

آن پنج مرکبات در ذیل اند۔ ۱۔ نام اول کتب
نئیروجن مان اکسڈا ست درین
بلحاظ وزن نئیروجن بیست و هشت جزو و آکسیجن
شانزده جزو میباشد ۲ دیگر رانئیروجن ڈے
اکسڈ میگویند درین بلحاظ وزن نئیروجن بیست و هشت
جزو و آکسیجن دو چند شانزده جزو یعنی سی و
دو جزو میباشد ۳ آن نئیروجن ٹری اکسڈ
مشهورست که درین نئیروجن بلحاظ وزن
بیست و هشت جزو و آکسیجن ۱۶ چند شانزده
جزو یعنی چهل و هشت جزو میباشد چهارم
نئیروجن ٹیٹرا کسد درین نئیروجن باعتبار وزن


۲۷۸

بیست و هشت جزو و آکسیجن چهار چند شانزده جزو
یعنی شصت و چهار جزو میباشد هـ نئیروجن پنټ
اکسایدست درین هم نئیروجن بیست و هشت جزو
و آکسیجن پنج چند شانزده حصه یعنی هشتاد جزو
میباشد چونکه در فهرست مذکوره بالا بیان
کرده شده است که از نئیت (یعنی نئیروجن)
چهار ده مراد است و از آک (یعنی آکسیجن شانزده)
مراد است پس نسخه های هر پنج مرکبات مذکور
بآسانی نوشته کرده میتوانید در اول مرکب
نئیروجن بیست و هشت جزو است یعنی از وزن
امتزاجی خود دو چند و آکسیجن شانزده جزو یعنی


۲۷۹

برابر وزن امتزاجی پس علامت این مرکب
نیٹ ۲ آگ شد و بهمین طور باقی نسخه های هر چهار
مرکبات در ذیل درج اند مرکب دوم نیٹ ۲
آگ ۲- مرکب سوم نیٹ ۲ آگ ۳- مرکب
چهارم نیٹ ۲ آگ ۴- مرکب پنجم نیٹ ۲
آگ ۵- درین چهار مرکبات آخر وزن اکسیجن
بنسبت اول مرکب دو چند و سه چند و چهار چند
پنج چندست باید بدارید که اگر مقدار اکسیجن برابر
همانقدر نبود بلکه ما بین اوزان بمقداری بود-
پس امتزاج او نخواهد شد و از و مرکبی ساخته
نخواهد شد مثلاً اگر بیست و هشت جزو نٹروجن


۲۸۰

و بیست جزو آکسیجن شامل گردید پس تمام بیست و
هشت جزو نتروجن همراه شانزده جزو آکسیجن
مخلوط خواهد شد و باقی چهار جزو آکسیجن بدون
شامل شدن می ماند ازین دو کلان قاعدۀ
امتزاج کیمیائی معلوم میشوند اول اینکه عناصر
بمقدار معینه مخلوط کرده میشوند که آنها را وزن
امتزاجی این عناصر میگویند دویم از شامل شدن
دو عناصر چند مرکبات تیار میشود و آن ضعیف
های وزن امتزاجی خود شامل میباشند
شصت و نهم معنی مساوات کیمیائی ۔ حالا
شما فهمیده خواهید بودید که هر قدر استحاله های کیمیاوی


۲۸۱
درین کتاب مذکوره شده اند با دیده اند خود خواهد
دید همه بذریعه علامات تعبیر کرده میشوند هر استحاله
کیمیائی معین و محدود میباشد و بهر صورت نه
صرف این معلوم میشود که نتیجه اش چه شده بلکه
این هم معلوم میشود که از و چقدر شباء پیدا شده
مثلاً اگر تیزاب شوره بسازید متلیکه در تجربه سی و
هستم کرده شده بود پس شوره و تیزاب کبریت
را یکجا کنید نتیجه اش این خواهد بود که تیزاب شوره
کشیده میشود و پوٹاسیم سلفٹ در عرق کش باقی خوان
ماند حالا خیال باید کرد که درین استحاله کیمیاوی
چه نتیجه برامد و چقدر تیزاب کبریت و چقدر شوره


۲۸۲
باید که آمیز کرده شود که ذره او هم ضایع نشود
باین قرار امر مذکور دریافت خواهد شد که نسخه
تیزاب کبریت و شوره را نوشته کنید نسخه
شوره اینست - پونٹ اگ۳ یعنی شوره از شامل
شدن سه عناصر تیار میشود و آنها اینست که -
پوٹاسیم یا پو که برابر سی و نه جزو است و نیٹروجن
یا نٹ که برابر چهارده جزو است و اکسیجن -
یا اگ۳ که برابر ۱۶ پو ۳ یعنی چهل و هشت است
و نسخه تیزاب کبریت اینست ہیڈ۲ کب اگ۴
یعنی هم از سه اشیا ساخته میشود ہائیڈروجن یا ہیڈ۲
که برابر دو چند است و کبریت یا کب که برابر ۳۲


۲۸۳
آکسیجن با آک ۳ که شاتر ۴ ده پو ۴ یعنی برابر شصت و
چهارست وقتیکه این هر دو مرکب ها را یعنی تیزاب
کبریت و شوره را شامل میکنیم درین صورت
مبادله نصف آکسیجن تیزاب کبریت همراه حصه
پوتاشیم شوره میشود و ازین مبادله دو نواتیا
ساخته میشوند یک ہیڈنیٹ آک ۳ یعنی تیزاب
شوره که بیک زرد رنگ بشکل مائع می برآید
دیگرش پوہیڈ کب آک ۴ یعنی سلفٹ پوٹاشیم
وقتیکه تیزاب شوره از عرق کش کشیده جدا میشود
یا می برآید در انصورت سلفٹ پوٹاسیم
در عرق کش بشکل سفید نمک منجمد شده باقی میماند


۲۸۴

عمل این مبادله را بطریق مساوات اینطور
مینویسم که از شوره و از تیزاب کبریت پیدا میشود
تیزاب شوره و سلفٹ پوٹاسیم- بونیٹ آک[؟]
ہیڈ کب آک ہم ہیڈنیٹ آک- پو ہیڈک آک ۱۳ پس ازین
عمل صحیح صحیح دریافت شد که درین ترکیب
کیمیائی چه چه شده یعنی شیئی تلف نشده چرا که-
تیزاب کبریت و شوره که اول مخلوط کرده شد
بود هر قدر که وزن او بود هما نقدر ازین تیزاب
شوره و از سلفت پوٹاسیم است که از مخلوط کردن
پیدا شده و این امر در نسخه مذکور بجای علامات
از اعداد نوشتن آنها صاف صاف معلوم-


۲۸۵
خواهد شد چنانچه ۳۹ + ۱۲ + ۲۸ و ۲ + ۳۲ + ۶۴
+ ۱۲ + ۲۸ و ۳۹ + ۱ + ۳۲ + ۶۴ یعنی ۱۰۱+
۹۸ = ۶۳ + ۱۳۶ - ازین مساوات معلوم شد
که اگر شوره یکصد و یک جزو و تیزاب کبریت
نود و هشت جزو شامل کرده شود پس تیزاب شوره
شصت و سه جزو پیدا خواهد شد و سلفٹ پوٹاشیم
در عرق کش یکصد و سی و شش جزو باقی خواهد ماند
یعنی تیزاب کبریت و شوره که شامل کرده شود
از و قدری هم تلف نخواهد شد و این حرف
هم صاف بخیال میرسد که بذریعه اعداد مذکوره
حساب کرده دریافت کرده میتواند برای ساختن


۲۸۶

تیزاب شوره بیک خاص مقدار شوره و تیزاب
کبریت بچه مقدار باید گرفت مثلاً حساب کنید
که اگر ده سیر تیزاب شوره ساختن منظور
باشد پس چقدر ضرورت شوره و چقدر ضرورت
تیزاب کبریت خواهد بود بموجب قاعده مذکوره
برای شصت و سه سیر تیزاب شوره نود و هشت سیر
تیزاب کبریت و یکصد و یکسیر شوره بکار بود
ازین باعث برای ده سیر تیزاب شوره پانزده
سیر و هشت پاو و سه خورد و سیزده مثقال
هشت نخود تیزاب کبریت و شانزده سیر و
یک خورد و هژده نخود ۱/۳ ۱ پاو شوره خالص بکار است


۲۸۷

و درین قسم حسابها ضرورت اربعه متناسبه
بسیار ترهست یکدیگر مثال هم بیان میکنم ذهن
نشین شما خواهد بود در تجربه با نزدهم ہیدروجن
گاس را باین قرار ساخته بودیم که بر جِست
تیزاب کبریت که آب داشت انداخته بودیم
درین عمل که استحاله میشود آن ازین مساوات
واضح خواهد شد جِس + ہید ۲ کب آگ ۴ =
ہید ۲ + جِس کب آگ ۴ یعنی از آمیزش جِست و
تیزاب کبریت ہیدروجن وسلفتِ جِست
پیدا میشود یا ۶۵ و ۶ + ۳۲ + ۶۴ برابر است
۲ و ۶۵ + ۳۲ + ۶۴ یعنی از ۶۵ اجزای جِست


۲۸۸

و ۹۸ اجزای تیزاب کبریت حاصل میشود ۲
اجزای هیدروجن و ۱۶۱ اجزای سلفت جست
معنی‌اش این شد که اگر ۶۵ سیر جست بگیرید
و ۹۸ سیر تیزاب کبریت پس از شامل کردن
آنها بهر حالت ۲ سیر هیدروجن گاس ۱۶۱
سیر سلفت جست حاصل خواهد شد حالا این
مدعای اصل را حاصل کرده خواهد بودید
اگر از شما کسی بپرسد که یک من هیدروجن
مرا در کار است برای او چقدر جست بگیریم
و چقدر تیزاب کبریت یقین است که فوراً حساب
کرده نشان خواهید داد بهمان قسمی‌که دو تراکیب


۲۸۹

کیمیائی بطور نسخه یا مساوات نوشته اند—
بهمان طور دیگر تراکیب کیمیائی هم بعد از ذهن
نشین شدن در علامات بطور نسخه نوشته میگردد
میتوانیم و ازین درست درست معلوم میشود
که در ان ترکیب آن واقع میشود و از اجزای
ترکیبی مقدار هر یک این این قدر باشد
پس از شامل شدن آن که مختلف اشیا—
پیدا میشوند آن این این قدر میباشند
کارهای معلم های علم کیمیا نیست که هر که جانوی کیمیای
که بنظر اوشان می آید در باب ماهیت آنها
تحقیق کنند چنانچه معلم های کیمیا درین کاریها ی


۲۹۰
شوق و دل جمعی مشغول میشوند چرا که آنها میدانند
اگر ماهیت مرکبی را یکبار با حتیاط دریافت
کنیم و این را هم تحقیق کنیم که هر اشیای مفرد
یا مرکب که در و داخل است وزن اوست
پس برای همیشه اصل مدعای او بدست خواهد
آمد چرا که هر یک ترکیب کیمیائی همیشه بموجب
یک قاعده بعمل می آید- در بیان استعمال
آلات و هدایات برای تجربه نمودن مدرسین را
لازم است که هر تجربه روبروی طلبه که کردن
منظور باشد آنرا باحتیاط اول خود کرده ببیند
و موجب و مطابق همین کتاب تجربه ها را باید کرد


که از کتاب اصلا فرق نکند دویم در تجربه
نمودن صفائی عمل با آنقدر ضرور است که بیان
دادن ضرور بیان وضاحت سویم هر تجربه‌ای
که نشان دادن منظور باشد برای آنها هر قدر
اسباب که بکار باشد همه را از اول ترتیب
وار بر سر میز باید که چیده مانده شوند تا که فوقت
تجربه نمودن طبیعت دق نشود و دیر هم نشود
چهارم وقتیکه از کار آن فارغ شدید باید که
همه اسبابها را پاک وصاف باحتیاط کرده
بمعه اسباب نمونه‌ها و غیره از انجا برداشته
در صندوق یا الماری مقفل کنید اقسام تیزاب


۲۹۲

و خصوصاً تیزاب کبریت و شوره نهایت
خطرناک و نیز ریش دارشی است و فاسفورس
هم یک خطرناک شی است چراکه او در هوا هم
میسوزد و نیز همه اشیا و آلات امتحانی را
مقفل باید کرد که دست طلبا وغیره با و نرسد
پنجم هر کسی که از طلبا هوشیار باشد و چند مرتبه
اوستاد را دیده باشد باید که آنها خود رو برو
استاد خود تجربه کنند بسیار بهتر است
هدایات متعلق تجربه ها
تجربه اول
اگر دهن بوتل کشاده باشد لازم که از کاغذ یک


۲۹۳
سرش را بپوشید ورنه هوای بیرون آنقدر
دروداخل خواهد شد که از وضع برابرخواهد
سوخت
تجربۀ سوم
در هرنل خمدار که سوڈا است آنرا هر دفعه بعد از
تجربه نمودن با احتیاط تمام از دیگر آلات جدا
کرده از هردوطرف دهن پنک باید که چسبانید
تا که هوا در و سرایت نکند ورنه سودا کار بانگ
ایسڈ هوا و رطوبت را جذب خواهد کرد هرگاه
چند مرتبه کاسٹک سوڈای او بتجربه نابکار
آمد باشد لازم که از نلی مذکور او را بکشند نل را


۲۹۴
صاف کنند بعد ازان دیگر تکه های کاشک سودا
در و بیندازند
تجربه پنجم
تجربه مذکور بذریعه امتحانی نل هم کرده میشود
درین احتیاط باید کرد که ریزگی مس از جوش
خوردن پیشتر خوب گرم شود ورنه برقی او بخوبی
معلوم نخواهد شد
تجربه ششم
به بریدن فاسفورس احتیاط باید کرد لازم که
مذکور همیشه در آب مانده بریده شود و بعد انکه تا
اورا آهسته آهسته همراه کاغذ جاذب خشک کرده شونده


۲۹۵

و همراه چاقوی خشک بسهولیت بر داشته
دران خورد پیاله چینی که افقیده بر سر آن بماند
تجربه دهم
این به زمستان به آسانی نمیشود چراکه آفتاب
لایق این کار درین موسم نمیباشد
تجربه دوازدهم
ترکیب مرتب کردن مورچه یا انیست
که درظرفی نیم بوتل آب انداخته در و بسیار تیز تیز آب
کبریت سه اونس به پیمانه وزن سائلات پخته
آهسته حل کرده بروید و هر دو را بخوب وجه
مخلوط کرده بمانید و دست نزنید تا اینجا که سرد شود


۲۹۶
و باز خیال کرده از نظر بگذرانید که تمام پیونده[؟]
و پرزهای شی معد همه صاف شفاف باشند اگر صاف نبا
پس بذریعه ریگمال آنها را صاف کنید و باز باتری
را مرتب کنید و در ظروف بیرونی مسام دار ظرف و تکه های
پلاٹی نم یعنی نقره گلٹ بیندازید و بخوبی و
احتیاط ببینید که همه پیوندهای او محکم جفت
گیری کرده شده باشند و بعد از ان ظروف
بیرونی تیزاب کبریت که در و آب شامل
کرده شده باشد آنقدر بیندازید که تبر
ظرف بیرونی از ان لب ریز شود بعد ازین
بذریعه قیف باحتیاط تمام در اندرونی مسام د[؟]


۲۹۷

ظروف بسیار تیز تیزاب شوره آنقدر بیندازید
که تا کناره‌های ظرف برسد و لب زیر شود
ازین عمل باطری تیار شد و وقتیکه ازین کار
گرفتید پس تیزاب شوره و تیزاب کبریت را جدا
جدا در بوتل انداخته جائی بمانید لیکن اگر از تیزاب
بسیار دیر کار گرفته باشند پس هر دو تیزاب
را که بیکار شده اند دور بیندازید و ظروف
مسامدار و تکه‌های جست را تمام شب در آب
انداخته بمانید و صبح از آب کشیده بجای مقرره
او بمانید اگر پیشتر از شامل کرده شدن جسم
باطری تکه‌های جست در تیزاب انداخته شد


۲۹۸

جوش پیدا کنند درین صورت آنها را از
تیزاب نمک شسته از بالای او قدری سیما
و همین تیزاب بینداز بد وعمل مذکور را چند
مرتبه بکنید پس تکه های حبت از همه جای
یکسان بر قدار خواهند شد و بعد تا وقتیکه
سیم ها شامل کرده شوند آنها در آب تیزاب
تحلیل نخواهند شد
تجربه شانزدهم
وقتیکه در سوڈیم و سیماب امتزاج میشود از یوک
شعله خفیف کف زده می براید مگر از و نقصا
نیست سیماب همیشه از سوڈیم بهرچ چند با عتبار


۲۹۹

حجم باید گرفت

تجربه هفدهم
اگر آب در تیزاب کبریت پیشتر شامل کرده
شود بهتر خواهد بود و در آنها باعتبار حجم آن نسبت
باشد که یک را بشش است - تیزاب را در آب
بذریعه بار یک نوله دار ظرف باید انداخت
و خوب طرح مخلوط باید کرد

تجربه بیستم
اگر بجای د نلی که از درمیان مجوف مدور است
یک سخت پهن نل شیشه بگیرید که شکم مجوف مدور
نباشد مگر یک طرف آن بذریعه دهن پیکی همرام


٣٠٠
نل ح پیوسته باشد و از دیگر سمت شکل او
مطابق تصویر باشد پس آن هم درین تجربه
کار نل ا داده میتواند درین تجربه اگر اکسید
مس قریباً سه مثقال و سه نخود نه انداختید پس
آبی که پیدا شود آن مقدار خواهد بود وقتیکه
تجربه ختم شود پس مسیکه از اکسید مس باقی مانده
آنرا در یک پیاله چینی در جای هوا مانده گرم
کرده او را اکسید بسازید درین صورت وزن
او باز بقرار سابق خواهد شد و باز درین تجربه
بکار خواهد آمد
تجربه سی و یکم


۳۰۱
این حرف که شیئی معدنی اکسید شده بوزن زیاده
میشود آنوقت بخوبی معلوم خواهد شد که وقتیکه
آهن مقناطیسی بسیار خوب باشد و براده بسیار
باریک و میزان نهایت نازک و بدون
آن یک طریق دیگر هم است که از ان بشامل
شدن اکسیجن به شیئی معدنی زیاده تی وزن
میشود و این همان طریق است که بدفعه بالایان
شده یعنی مسیکه از اکسید مس باقی میماند آنرا
در هوا گرم میکنند
تجربه سی و ششم
روشن کردن بنجار بر دهن نل باین قرار که برای


۳۰۲

سوخته برود و این بقدر مشق موقوف است
تجربه چهلم
در بند خانه برآمدن کلورن گاس مقرر است
احتیاط باید کرد
تجربه پنجاه و دوم
وقتیکه از پفک پف کرده شود باید که از دهن
از ان باد که در دهن موجود میباشد پف
کنند ارزش هوا کشیدن و پف کردن مصر است
پس بضرورت از راه بینی نفس گیرند و برای
پف کردن این هوا هر دو سمت رخسارها
پر باد شده می تپندند و خالی میشوند


فرقه مشر اول ـ دگر جنرال
„ ثانی تورن جنرال
„ ثالث برید جنرال
لوا مشر لوامشر جگر وال
غند مشر دگر من
کندک مشر جک گرن
تولی مشر صد در قدمدار جکتورن
تولی مشر شبدر یه تورن
بلوک مشر اول لمری برید من
„ „ ثانی دوم برید من
„ „ ثالث دریم برید من

لوی درستندیز


[BLANK PAGE]


۳۰۳
خاتم الطبع
حسب الامر شهریاری والا حضرت ضیاء الملة والدین
امیر مجاهد غازی امیر عبدالرحمن خان خلد الله
ملکه و سلطنته کتاب حیرت فز را از زبان
انگریزی مترجمان افغانیه بزبان فارسی ترجمه
نموده بودند از حضور والا امر چاپ شده در چا
خانه مبارکه سر کاری بسعی و اهتمام خادم آستان
گل محمد خان محمد زائی مهتم در دار السلطنه
کابل زیور طبع پوشید تحریر شهر
ذی قعده الحرام ۱۳۱۵