[BLANK PAGE]


ہوالعزیز
حسب الفرمان شهریار گردون مدار حضرت
ضیاء الملة و الدین امیر ابن امیر امیر عبدالرحمن خان خلد اللہ ملکہ و
سلطانہ رساله حیرت افزا ترجمہ رساله علم کیمیا که بامر همایون نگار والا
از زبان انگریزی بفارسی ترجمه نموده اند در مطبع دار السلطنه کابل
بسعی و اهتمام خادم فدوی کل محمد خان مهتمم مطبعه طبع
رسید ۱۳۱۵
ہو المستعان


۲
بسم الله الرحمن الرحیم
حمد بیحد و ثنای بیعد مر صانعی را سزد که هیچیک از
از مکنونات و حیوانات نباتات و جمادات از
قدرت کامله اش خالی نیست و در هر
جهت از تحت الثری تا فوق السما اشکال
صنعت آن صانع بیچون در دل هر ذره و هر
قطره اوضاع جداگانه و اشکال مختلف انشا
یا


۳

پروملوپس کسی را نیر و نیست که در کارش
حجتی انگیزد و در قدرت کاملہ اش دلیلی
از خامہ ریزد ـ و نعت برسول خاتم النبیین
صلی الله علیه وعلی آله واصحابہ اجمعین که مارا
از عقائد ایمان راه نیک و درست هدایت
فرموده بشاهراه نجات رسانده اما بعد
بر ضمیر منیر دانشوران با تدبیر مخفی نماند که رسالۀ
حیرت افزا ترجمه رساله علم کیمیا بموجب فرمان
قضا جریان شهر یار عادل کامکار کامل
آئین همایون بخت جم عطا گران شیرین گو
تلخ شنو عفو کار جرم در وامیر ابن الامیر


امیرالمومنان امیر عبدالرحمن خان
جاهد غازی مالک ممالک چهار دانگ
افغانستان خلد الله ملکه و سلطانه این هیچمدان
غلام غلامان کمترین سیف الدین بابری
جهت تسهیل و تدریس فواید خواص و عوام
بزبان درّرفشان فارسی ترجمه نمود امید
از نکته چینیان و باریک بنیان سخن آنکه اگر
سهو و خطای رفته باشد بذیل عفو بپوشند
و در اصلاح کوشند اتمام رساله هذا یوم شنبه
بیست و ششم شهر شعبان المعظم سنه ۱۳۱۲ هجری
اول رساله علم کیمیا


۵
در بیان آتش و هوا و آب و خاک از این
هر چهار چیز ها شما بخوبی واقف هستید مگر از
وسیله علم کیفیت ها نونواز آنها معلوم خواهد شد
همین چهار اشیا ها بدنیا هر طرف رو بروی شما
موجود اند و شما دیده میتوانید و تصدیق کرده
میتوانید پس همین را تجربه می نامند بدنیا هر طرف
که حادثه میگذرد حال آنها از روی تجربه
معلوم میشود یا از روی مشاهده اگر خود خان
کنیم و دگیر سرانشان بدهیم که بوقت سوختن آتش
چه میشود ـ آتش بمدد هوا بچه طور میسوزد و درختها
و نهال ها از امداد هوا بچه قسم پرورش یافته


۶
کلان میشوند یا آب از کدام کدام شیار مرکب است
و از زمین کدام کدام اشیاء می برآید یا برا
میتواند پس این همه متعلق بعلم کیمیا اند حالا در
باب این مضامین دلچسپ چند حرفها بیان
مینمایم در ابتدای رساله بیان کرده شده است
که ثهوس یعنی منجمد مایع یعنی انگین گاس یعنی
بخار زمین که بر سر آن شما ایستاده اید ثهوس است
و آب که بر سطح زمین جاریست آن مایع است
و هوا که بدنیا جاریست گاس است خواص
عام خاک و هوا و آب بشما معلوم شد مگر حالا
چند کیفیت های نو بیان می کنم یعنی نشان میدهم


۷
که آنها از کدام کدام اشیا مرکب اند اجزای مفرد آنها را بکدام قسم جدا کرده میتوانید مگر احوال این سه چیز را در ثانی بیان میکنم اول بیان آتش را میکنم که احوال او بسیارتر بشما معلوم نیست
اول آتش
دویم وقتیکه شمع میسوزد چه میشود یک شمع مومی یا چربی روشن کنید و ملاحظه کنید شمع هر آنقدر که میسوزد موم شمع بیرون و پلیته در درون هر دو غائب شده میروند وقتیکه کل شمع سوخت و موم و پلیته او هر قدر که بود آیا غائب شد اول نشان بدهید که موم شمع کجا رفت بجواب


^
خواهید گفت که سوخت و حالا نظر نمی آید
آیا او معدوم شده نشده بلکه از نظر شما مقدم
گذشته خیال کنید از جایکه ریل گاڈی
روانه میشود و بهر از نظر غائب میشود که
اورا باز شما دیده نمی توانید مگر گاهی بخیال نخواهم
آوردید که او معدوم شده بلکه تصور خواهید
کردید که اگر چه از نظر غائب شده مگر جای
به تیزی و سرعت دویده میرود یک دیگر
مثال میدهم در یک پیاله چای گرم انداخته
در یک تکه قند هم بیندازید او بد و سه دقیقه
از نظر غائب خواهد شد آیا قند معدوم شد نه
هرگز


۹
هرگز منعدم نشده بلکه در چای مخلوط شد چراکه چای
اول تلخ بود و حالا شیرین شد همین طور سراغ
شمع مومی را هم باید کرد که او کجا رفت
تجربه اوّل
سراغ پلیته و موم سوخته را بکنید یک شمع را در یک
بوتل دهن تنگ مانده روشن کنید
بعد از دو سه دقیقه شعله شمع کمزور کمزور شده و بعد از
چند دقیقه گل خواهد شد اول همین حرف قابل
دیدن است که شعله چرا کمزور شد و دوم چرا
گل شد برای فهمیدن معامله مذکور اول ملاحظه
کنید هوائیکه اوّل در بوتل بود بعد از سوختن


شمع هم همان است یا فرق دران واقع شده
معلوم کردن آن بیان میشود یک بوتل
صاف دیگر هم بگیرید دران هم هوا است
مگر شمع در میان مذکور نسوخته حالا در بوتل
نو آب چونه بیندازید و در بوتلیکه شمع سوخته
دران هم آب چونه بیندازید در بوتل اول
رنگ آب چونه بموجب اصلیت خود خواهد ماند
و در بوتلیکه شمع سوخته بمجرد انداختن آب
چونه فوراً سفیدی مائل خواهد شد از این
عمل ظاهر شد که در بوتل دویم بسبب سوختن
شمع در هوای آن چرا فرق آمده است


۱۱
و همین رنگ سفیدی مائل از گل سفید است
و گل سفید از چونه و کاربانک اسید ساخته
میشود این کاربانک اسید مانند هوا یک قسم
بخار است که نه او رنگ دارد و نه بنظر می‌آید
مگر خاصیت آن این است که او رنگ
آب چونه را سفیدی مائل میسازد و شمع سوزنده
را گل می‌کند پس ثابت شد که چیزی حصه موم
سوخته کاربانک اسید گاس شد یعنی سوخته کار
بن او در میان بوتل بشکل زنده بخار موجود است
و کمی حصه کاربن که سوخته بخار نشده بشکل دود
برآمدن او معلوم خواهد شد و اگر بر سر شعله


۱۲

شمع یک تکه کاغذ سفید را باین قسم بماند که نسوزد
پس برکاغذ رنگ کجل یا کاربن سیاه رنگ جمع خواهد شد
سویم
وقتیکه شمع میسوزد سوای کار بانگ اسید گاس
ازو آب هم پیدا میشود- شما از استماع این حرف
تعجب خواهید رفتید که شعله چراغ کجا- و آب کجا
مگر از یک تجربه بره رسهت بشما معلوم خواهد شد
که این حرف رسهت و صحیح است- از شعله
آتش یا چراغ که آتش می برآید آن بشکل بخار
گرم میباشد- و آنرا شما دیده نمیتوانید شبیکه از
آب جوشان می برآید او را عموماً بخار می نامند


۱۳
لگد مذکور در اصل بخار نیست بلکه خورد خورد
قطره‌های آب میباشند اگر جای جوش
شیشه می‌بود که از احوال اندرونی او بوقت
جوش خوردن آب واقعیت پیدا کرده
میتوانستید دانسته می‌شد بر سطح آب جوشان
هیچ دیده نمیتوانید چرا که تفت هم مثل کا سمانک
اسیڈ و هوای عام بنظر نمی‌آید پس همان طوریکه
تفت از آب جوشیده می برآید سرد شده
خورد خورد قطره‌های آب میشود همین بخار شمع که
میسوزد اگر در هوای گرم شامل شده باشد بعد
سرد شده خورد خورد قطره‌های آب میشوند


۱۴
تجربه دویم
حالا دریافت باید کرد که شمع که میسوزد از و بخار
می برآید یانه - برای او یک گلاس شیشه که
صاف و سرد باشد گرفته بر شعله چراغ بگیرید
و خیال کنید که گلاس صاف و شفاف بچند زود
مکدر و بخار آمیز شد و غور کنید که در میان گلاس
مذکور خورد خورد قطره های آب مانند قطره های شبنم
خواهند بود - و اگر گلاس مسطور را تقسمی بمانید
که بر شعله چراغ گرم نشود پس بعد از سوختن شمع
یک پیاله آب از و خواهد برآمد - لیکن در آب
مذکور مزه دود ضرور خواهد بود و نه آن آب


۱۵

مثل آب صاف و شفاف می برآید در باب
شمعکه میسوزد چه ازو حاصل نمودید اول لازمست
که هرچه بکتاب درج ست بخوبی باید که بفهمید که
ازوی تجربه چه چه حرفها دریافت کردن دارید
دوم اینکه از تجربه های مذکور بشما چه حرفها معلوم
شده درین باب میخواهم که وقتیکه شمع میسوزد
ازو چه ظاهر میشود و از تجربه این حرفها معلوم
شدند اول در بوتل خالی که هوای عام میباشد
و درو شمع که روشن کرده میشود پس او گل
میشود دوم وقتیکه در بوتل شمع سوخته گل
میشود در این صورت درو کاربانک ایسڈ پیدا


١٦
میشود که او نه رنگ دارد و نه بنظر می آید
سوم کاربانگ ایسد از کاربن یا دوده پیدا
میشود که در مومی شمع میباشد - چهارم وقتیکه
شمع مومی میسوزد از و آب هم پیدا میشود پس
معلوم شد که موم شمع سوخته معدوم نشد و فقت
شکل آن تبدیل شده یعنی از و کاربانگ
ایسد و آب تیار شده - وقتیکه شئی به این
قسم بالکل مبدل میشود پس همانرا استحاله
کیمیائی میگویند - خیال کنید که بدون تجربه
کردن این حرفها بشما گاهی معلوم نمیشدند
وقتیکه موم میسوزد پس از و دو مختلف ایشا
پیدا


۱۷

پیدا میشود . همین حرفها که بشما حالا معلوم شده
صرف از روی تجربه شده از همین سبب علم
کیمیا را علم تجربه مینامند
دوم ش
چهارم ـ شمعیکه میسوزد اصلا ذره او معدوم نمیشود
تجربه سوم

برای دریافت نمودن این امر یکدیگر تجربه بیار
کرد یک نل شیشه را که در شکل سوم صورت ان
موجود است و برای این کار چمنی یعنی که شیشه
که بر چراغ های انگریزی میباشد بدین مقام کارداده
میتواند که از درمیان نازک باشد یعنی از کمر نازک باشد


۱۸
بدهن زیرین حصۀ نل یک تکه چوب کاک بگذار
و درین چوب کاک چند سوراخها میباشند و
بیک ازان سوراخها جای شمع ماندن میباشد
و بر حصۀ بالای نل چند تکه های کاسٹک سوڈا
مانده شده اند وتکه های مذکور به آن مقدار اند
که از سوراخها بر آمده زیر افتده نمی توانند
و حالا نل و کاسٹک سوڈا و شمع مبرسه اشیا را
وزن کنید بعد ازان بموجب مین آنها را
آویزان کنید و چوب کاک را از نل کشیده
و شمع را روشن نموده بزودی کاک را برد
محکم کنید و شمع بسبب هوارسیدن که از سوراخهای
جواب


۱۹

چوب کاک میرسد روشن خواهد ماند چهار
پانچ دقیقه شمع را روشن مانده باز او را
گل کنید و نل را باز وزن کنید خواهید دید که
نل از اوّل گران تر شده تعجب که کمی حصّه
شمع سوخته و غائب شده مگر وزن نل اضافه
شده از روی تجربه صرف همین ظاهر شد که
وزن نل بعد از سوختن شمع گران وزن
شده خیال کنید که نل مذکور چرا گران وزن
شده مگر اول بدانید که تکه های کاستک
سودا که بر سوراخهای نل که مانده شده بود برای
این کار بود که بوقت سوختن شمع دو زنده


۲۰
بخارها که یعنی کاربانگ ایسد بخار که پیدا میشوند
آنها بیرون نروند بلکه بر تکه های کاستنگ
سوڈاجذب شوند پس دریافت شد که هر قدر
حصۀ شمع که سوخته از و این هر دو بخارها گران
تراند و سبب آن صرف این میتواند شد که
این بخارها بشمولیت مادۀ شمع از این طور اشیا
پیدا شده اند که قدری وزن داشت و در
حقیقت همین حرف ست همان شیئیکه همراه
مادۀ شمع شامل شده یکدیگر بیرنگ بخار است
که آن جزو هواست و نام آن اکسیجن گازات
حالا بخوبی فهمیده خواهد بودید که از سوختن شمع
موی


۲۱
مومی چه واقع میشود خلاصه اینست که بسوختن
شمع یا ذغال مادۀ آنها به اکسیجن هوا بطور کیمیای
شامل شده می رود و از همان اتحاد کاربانگ
اسید و بخار پیدا میشود و همین بخار و تفت نسبت به
سوختۀ شمع می گران تر میباشد سببش اینست که
دران هردو بخار با یکدیگر بخار هم داخل میشود
و آن بخار اکسیجن گاس است که از هوا حاصل
میشود پس اگر هوا را هم وزن میکردید بشما معلوم
می شد که هر آنقدر که وزن موم سوخته اضافه
شده همانقدر وزن از هوا کم شده و این وزن
از اکسیجن است که از هوا همراه مادۀ موم شمع یا ذغال


۲۲
شامل شده است پنجم چه چه حرفها بشما معلوم شد
از بیان مذکوره در باب سوختن شمع شما دو حرفها
بخوبی معلوم شده اند اول اینکه هیچ شی در حقیقت
معدوم و تلف نمیشوند - دویم اینکه بوقت
سوختن شمع اجزای آن باکسیجن هوا بطور کیمیای
داخل شده میروند - از سه تجربه های مذکوره
در باب آتش بشما آنقدر معلومات شده است
که هیچ کس از زمانه سلف نداشتند دویم از
اتحاد کیمیائی حرارت محسوس میشود برای
ثابت کردن امر مذکور دو تجربه با بیان مینمایم
تجربه چهارم


۲۳
آہک آب نارسیده یک گلوله گرفته بظرف
آہن حلبی مانده بر سر آب بیندازید خواهید
دید که آب چونه بچه جلدی گرم خواهند شد و
جوش خواهند خورد وازین تفت بلندخواه
شد آخر کار چونه مذکور در ظرف مسطور شگفته
خشک و سفید و باریک خواهد شد و همان را
آہک گل کرده میگویند و مذکور که در تجربه بیان
نمودیم ہمیشہ معمار ہا می کنند. نشان بدهید
که از چونه چرا تفت و گرمی بر آمد و چرا شگفت
سببش انست که به چونه اتحاد کیمیائی میباشد
واز ان آہک گل کرده تیار میشود


۲۳
تجربه پنجم
بیک بوتلی قدری زردکبریت سائیده بیندازید
و بران قدری صاف مس سوهان کرده
هم بیندازید و بعد ازان بوتل را بر سر سه پایه
مانده زیر آن چراغ انگریزی که دران شبرات
میسوزد بمانید و برای احتیاط چراغ مذکور را
بر یک بشقابی بگذارید چرا که اگر بوتل معلوم
ترقید کبریت ضائع نشده در بشقاب مذکور
بیفتد . وقتیکه کبریت جوش خورد پس رنگ
او زرد نخواهد ماند بلکه سیاه شده خواهد شد
و جوشیده تا براده مس خواهد رسید بعد از ان


۲۵
چراغ مزبور را از زیر آن بکشید و نگاه کنند
که براده مس بچه قسم سرخ رنگ مانند آتش شد
و بعد از ساعتی آب شده بزیر بوتل قیام خواه
گرفت - بعد ازین بوتل را بگذارید که سرد
شود و بعد از شکنانده ملاحظه کنید که در میان
او نه براده مس است و نه کبریت است بلکه یک
سیاه شی موجود است آن چیست این زرد
و مختلف اشیاء یعنی از کبریت و مس کیمیائی
مرکب است مس بطور کیمیائی همراه کبریت
شامل شده است و قتیکه در آنها آمیزش
شروع بود حرارت برآمد و مس را سوختاند


۲۶
ہشتم ازین چه معلوم شد یقین است که ذهن
نشین شما شده خواهد بود که هر جائیکه آتش
روشن باشد خواه شمع روشن باشد و خوا
ذغال یا خرمن کاه با خانه کسی در گرفته باشد
در انجا اتحاد کیمیائی ضرور میشود بهر صورتیکه
باشد بهر حال اجزای سوختی همراه آکسیجن هوا
بطور کیمیائی شامل شده میرود سویم هوا
هستم هوا شما بچه قسم میدانید که درمیان ما وشما
ہوا موجود است من باین طور میدانم که اگر
دست خود را بزور زور حرکت بدهم از دریان
انگشتهای من با دبر آمدن معلوم خواہد شد


۲۷
و هرگاه خود را پکه کنیم بروی من هوا خواهد رسید
باز بگوئید که بیرون خانه چه دیده شناخت هوا را
میکنید که بیرون هوا جاریست در انجا بخوبی
معلوم میشود که درخت ها می جنبند و ابر میگردد
و بر جسم مایان هم محسوس میشود پس ثابت شد
که چه در میان خانه و چه بیرون هوا موجود است
مگر اینقدر فرق است که بیرون هوا متحرک
میباشد و اندرون خانه ساکن بلکه بعضی اوقات
بیرون به بسیار زور و شور جاری میباشد
اول آنها را صرصر میگویند و دویم را هوا
گاهی آسیائی را دیده باشید سبب گشتن پکه ها


۲۸

او چیست سبب او صرف باد صرصر است که
او را میگرداند پس معلوم شد که بعض اوقات
درخت ها را باد صرصر از بیخ میکند و جهازها را
میشکناند آن صرف باد است مگر تبریز میباشه
هوا وقتیکه بالکل ساکن میباشد هم قدر ضر ور موجود
میباشد مگر آنرا دیده نمیتواند چرا که او یک
زنده شئی است لیکن اگر تجربه کردید شما را
در این باب یعنی نونوحرفها دریافت خواهند
فهم هوا از کدام کدام اشیا مرکب است
تجربه ششم
یک فانوس شیشه ایست و حصه زیرین او و از آ


۲۹

و بر دهن بالای او یک چوب کاک است
اگر حصۀ زیرین بوتل را بشکستانده شود او هم
همین کار داده میتواند و یک طشت پر آب
هم افتاده و در میان آن یک پیاله هم است
و در آن برابر یک نخود فاسفورس خشک
مانده اند فاسفورس را از گوگرد روشن
کنید و فانوس مذکور را بالای او بگذارید
و خواهید دید که درمیان فانوس میسوزد و شعله میزند
و بعد از دقیقه گل خواهد شد حال آنکه قدری
فاسفورس با قیست بگوئید چرا او گل شد
خیر تا آنوقت که فانوس سرد شود همانطور


۳۰
بگذارید این را به بینید که از در میان فانوس
که از فاسفورس دود سفید می برآمد حالا
موقوف شده و صرف هوا در میان فانوس
باقی مانده لیکن باز معلوم خواهد شد که در میان
او انقدر هوائیکه سابق از سوختاندن فاسفورس
بود حالا نمانده اول در میان فانوس آب انقدر
بلند نبود و حالا بلند شده چرا که اول اواز
هوا پر بود ازین ثابت شد که هوا در میان
او حالا کم مانده و نیز خیال کنید که قدری
هوائیکه در میان فانوس باقی مانده
او مثل اول است یا در و چیزی فرق شده
و آن


۳۱
و آن باین طریق دریافت خواهد شد که چون
کاک که بدهن فانوس است و از کنند
و یک شمع روشن کرده در میان او بماند
فوراً شمع را ماندنی گل خواهد شد خوبان
از گوگرد روشن کنید ضر ور بار دوم هم
گل خواهد شد خیر دوباره سوختاندن
فضول است پس معلوم شد که حالا در میان
فانوس بعد از سوختن فاسفورس شئی
باقی مانده که شی اول بالکل مختلف است
غرض دریافت شد که در خانه که هواست
دو جزو دارد یک آنکه همراه فاسفورس


۳۲
شامل شده سفید شعله ها پیدا کرده بود وقتیکه
او سوخت بجای آن در میان فانوس
آب پر شد دویم انکه حال در میان فانوس
موجود است آن هم همان طور است. هوا دو جزو
دارد یک اکسیجن گاس که همراه فاسفورس
شامل شده شعله میداد و حالا در فانوس
مذکور نیست. دویم نیتروجن گاس که در فانوس
باقی مانده شمع روشن را گل میکند ازین
معلوم شد که درین هر دو بخار ها فرق زمین
و آسمان است پس صرف همین حرف معلوم
نشده که در میان خانه و تیر در فانوس کی شئی


موجود است که او را هوا می‌گویند بلکه این هم
ثابت شده که در هوا آکسیجن و نتروجن و غیر مرئی
بخارها اند که از همدیگر بالکل مختلف اند خیال
کنید که از یک آسان تجربه چقدر معلومات حاصل
میشود - اصل انیست که راه علم همیشه راست
و صاف میباشد بشر طیکه ما ها چشم های خود
ها را واز نموده بران عمل نمائیم و هر قدمیکه
پیشتر میندازیم خوب سنجیده و فهمیده بندازیم
چهارم در بیان هوا دیدم از تنفس گرفتن
در هوا چه تغییر پیدا میشود این امر بشما معلوم
شده است که بوقت سوختن شمع با دیگر اشیا


۳۴
درین صورت در اجزای شمع و در اکسیجن هوا
اتحاد کیمیائی شده میرود چنانچه بوقت سوختن
شمع کاربانک ایسڈ گاس و آب پیدا میشود
چرا که موم از دو اشیاء مرکب است یکی کاربن
و دیگرش هیدروجن کاربن در اکسیجن هوا
شامل شده کاربانک ایسڈ گاس پیدا میکند
و ہیدروجن هم در اکسیجن هوا شامل شده آب
پیدا میکند ظاهر است که عمل مذکور بدون
روشن شدن شمع نمیشود و شمع آنوقت
روشن میشود که خود روشن کنند و شعلهٔ
شمع ازین سبب گرم میشود که درین اکسیڈیشن


۳۵

یعنی اکسیجن هوا و اتحاد در کاربن شمع پیدا میشود
خیال کنید که شمع از پف کردن چرا گل میشود
و سرد میشود سببش نیست که در موم شمع و در
اکسیجن هوا اتحاد جاری نمی ماند. یا د دارید
که بدون اکسیجن هوا شمع گاهی روشن مانده
نمی تواند بهمان قسم انسان و حیوان هم بدون
آن زنده مانده نمی توانند و این بهمه معلوم
خواهد بود که برای نفس گرفتن هوای تازه
بکارست اگر عرصه هوای تازه نرسد پس نفس
جاندار قبض شده خواهد مرد قصه خانه بلک
هول را ( ) را شاید اگر تواریخ نادیده باشند
با


٣٦
که یک مرتبه بموسم گرما نواب سراج الدوله
نواب بنگاله یکصد و چهل و شش نفر انگریز را
در یک خانه خورد بوقت شب بندی کرد
بود بسبب نرسیدن هوای تازه بهمان
یکصد و بیست و سه نفر بسبب بند شدن نفس
مردند و صرف بیست و سه نفر بوقت صبح
نیم جان از انجا بر آمدند پس ظاهر شد که برای
انسان ضرورت هوای تازه چقدرست
بوقت نفس گرفتن جاندارها چه میشود آیا همان
طور که بوقت سوختن شمع در هوا اتحاد کیمیائی
میشود بنفس گرفتن هم مثل آن میشود بلی همانطور


۳۷

میشود بلکه از یک تجربه آسان تسکینی خاطر شما خواهد
تجربه هشتم
در یک کلاس شیشه آب چونه که صاف باشد
بیندازید و بعد از آن در آب مذکور بذریعه
نل پف کنید و بیبنیند که بیک لمحه رنگ
آب مذکور تغیر شده برنگ سفیدی مائل خواهد
رسید و کیفیتی که در تجربه که درودر بوتل
شمع سوختانده بودید و بظهور آمده بود همان
درین عمل هم خواهد شد و ازین رنگ
سفیدی مائل ظاهر شد که در آب گلاس
گل سفید پیدا شده و ازین گل سفید ثابت شد


۳۸

که ثابت شد که از شش شما همراه نفس کاربانگ
ایسدگاس بیرون برآمد و همین کاربانگ
ایسدگاس از هوا در شش شما نرفته چرا که شما
آب چونه را هر قدر که بخواهید در هوا بجنبانید
گاهی رنگ او تبدل نخواهد کرد پس ازین
عمل ظاهر شد که آن هوا ئیکه از شش شما همراه
نفس بیرون می آید درین و در هوا ئیکه همراه نفس
درون شش میرود فرق عظیم دارد یعنی
هوا ئیکه از شش می برآید در و بسیار کاربانگ
ایسد است بسیار خوب حالا باید که دریافت
کنید که بخار مذکور در میان شش از کجا می آئی


۳۹

مذکور همانطور درشش پیدا میشود که در سوختن
شمع پیدا میشود شاید نگوئید که جسم من هم مثل
شمع میسوزد لیکن غور کنید که بغور کردن
معلوم خواهد شد که از سنگ و چوب و غیره
تمام بیجان اشیا گرمی آدمی اضافه تر است و
بر آدم چه موقوف است سنگ ها و گوبه ها و تمام
جاندار ها از بیجان اشیا گرم تراند و وقتیکه
نفس جاندار می برآید در آنصورت آنها هم
مانند سنگ و چوب و غیره سرد میشوند پس
معلوم شد که از نفس گرفتن جاندار ها هم اکسین
پیدا میشود یعنی اکسیجن بیک دیگر عنصر داخل


۴۰
میشود کیفیت آن نیست که هوا از راه بینی و دهان
داخل شده و از راه گلو که در میان آن
مثل جال ماهی خورد خورد نلها که او شش
میگویند منتشر میشود درین نازک نازک نلها
یک طرف هوا میباشد و دگر سمت خون
اکسیجن هوا از پهلو های نلها که مانند پرده های
باریک میباشند برآمده در خون داخل
میشوند و در آنجا مرده کاربن جسم را یعنی آن
کاربن که بسبب حرکت و مشقت بیکار میشوند
شامل میشود و بودن کاربن در جسم جاندارها
ظاهر است اگر یک تکه گوشت را بر آتش اندازند
ایمان


۴۱

بریان کنید که بنوزد پس آن مانند ذغال خواهد
و همین کار بن است غرض همانطوریکه سوخته
کابن شمع یا چوب همراه اکسیجن هوا شامل شده
کاربانگ ایسڈگاس میسازد بهمان قسم کاربن
جسم هم راه نفس به اکسیجن هوا شامل شده کار بانگ
ایسڈگاس پیدا می کند و درین هر دو صورت
حرارت بالکل برابر پیدا میشود اگر یک بوتلا
بوسیله سوزنده شمع کار بانگ ایسڈگاس
پرکنیم و همان قسم شش های خود را پس همان
حرارتیکه از سوختن شمع پیدا شود که بوتل از کار
بانگ ایسڈ پر شود همانقدر حرارت کاربن


۴۲
جسم سوخته یک بوتل کاربانگ ایسڈ گاس
پیدا خواهد شد همین صحیح است که در جسم جاندار
از پیدا شدن کاربانگ ایسڈ گاس شعله
پیدا نمیشود سببش اینست که کاربن جسم
بسبب سوختن بتمام جسم منتشر شده می باشد
اگر بجسم جاندار با هم اتحاد اکسیجن همراه کاربن
مانند شمع مومی صرف یکی جای میبود البته
شعله آتش محسوس میشد مگر این حرف نیست
صرف بسبب گردش خون تمام جسم گرم
میباشد شما از تجربه مذکور این حرفها را یاد گرفتید
اوّل تمام جاندارها همراه نفس خود آکسیجن هوارا

در


۴۳
در شش خود میبرند. دویم در آن مقام آکسیجن
در خون داخل میشود. سوم در خون ناکاره
کاربن جسم آکسیجن سوخانده کاربانک ایست
میسازد و از همین حرارت پیدا میشود پنجم در
بیان هوا باز دهیم بایست که تحقیق فزوده
شود که بدرختها و نهال ها هوا بچه طور اثر میکند
برای تحقیقات کردن امر مذکور باید که
تجربه کنیم مگر تجربه آن بچند روز خواهد شد
تجربه هشتم
تکه فلالین را گرفته در بشقابی هموار کنید و در آن
قدری آب بیندازید تا که تکه مذکور تر شود


۴۴
و بر سر او سر شف بکارید و بعد از چند روز
سر شف مذکور سر خواهد کشید و اگر شقاب
مزبوره را بروشنی ماندید پس بزودی کلان
خواهند شد سبب کلان شدن برکها و نها
چه بود و ماده برای آنها از کجا رسیده از فلالین
برای آنها ماده نرسیده چرا که فلالین مثل
سابق موجودست و نه از شحم برای او ماده
حاصل شده چرا که مقابله نهال شحم حقیقتی
ندارد و غذا برای آنها صرف از آب هم
رسیده نمی تواند چرا که شاخها و برگها که
روز بروز کلان میشود بذریعه کاربن کلان


۴۵
میشوند و در آب کاربن نمیباشد پس نهالها که
کاربن بکار داشتند برای آنها از کجا آمده
صرف از هوا رسیده چرا که از تجربه اول
معلوم شده که چه انسان و چه حیوان از تنفس همه
کاربانگ ایسد گاس می برآید پس در ینک
نمانده که در هوا بخار مذکور موجود و آمیخته میباشد
اگر چه کم باشد حالا از روی تجربه دریافت
کنید که در هوا کاربانک ایسد قدری میباشند
تجربه پنجم
در یک بشقاب هموار صاف آب چونه
بندازید و ساعتی بدون جنبش دادن در خانه


۴۶

یا در میدانی بمانید و بعد ازان آنرا شور داده در گلاس
بیندازید و خواهید دید که بر سر او یک سفید پرده
افتاده و پرده مذکور از گل سفید یا از کاربونت
آف رایم است و کاربونت آف لایم شمرون
کاربانک ایسڈ هوا و از چونه پیدا میشود مذکور
یک عرصه پیدا میشود مگر باز هم بقدری دیگر
یک پرده نازک میگیرد- پس ازین عمل
ظاهر شد که در هوا کاربانک ایسڈ گاس کم است
مگر همین قلیل حصه کار بانک ایسڈ برای تمام
درختها و نهال های روی زمین برای-
غذای آنها جزو اعظم است دواز دهم دربیان


۴۷

کلان شدن و پرورش یافتن درختها و
نهالها وقتیکه ظاهر شد که غذای درختها
و نهالها کاربانگ ایسد گاس است و از و
چوب و برگ و میوه ها پیدا میشود و برای بنیا
شدن آنها کاربن از ضروریات ست
حالا دریافت کنند که همراه کاربن و اکسیجن
که کاربانگ ایسد مرکب است بعد از صرف
شدن کاربن او اکسیجن چه میشود باید که از روی
تجربه دریافت کنید

تجربه دهم

یک شاخ تازه درختی را گرفته در یک بوتل


۴۸
کلان بمانید و بوتل را از آب تازه چاه پر کنید
که در بوتل بالکل نمود هوا نماند و بوتل مذکور
را در یک طشت آب بر معکوس در آفتاب
برای یکدو ساعت بمانید بعد از گذشتن
میعاد مذکور بغور ببینید معلوم خواهد شد
که خورد خورد حبابها بر سر او موجود است
و بیخ او بسیار تر و همین حبابها خالص
از آکسیجن گاس است و این بخار از ان
کاربانگ ایسد بر آمده که در آب چاه شامل
میباشد معلوم شد که در آفتاب قوتی نهالها
دارند که آنها کار بانگ ایسڈ هوا را تحلیل
کرده


۴۹
کرده کاربن را برای پرورش شاخها و برگها
و غیره جذب میکند و اکسیجن را خارج میکند
تجربه یازدهم
بشما معلوم خواهد بود که درختها و نهال و غیره
در تاریکی پرورش یافته و کلان شده پیدا
هم شده نمی توانند مگر سببش را میدانید که
چیست سبب آن هم از ان بوتل که آب
چاه داشت معلوم خواهد شد اگر بوتل مذکور را
جائی بتاریکی بمانید در ان گاهی حبابهای
اکسیجن ظاهر نخواهد شد پس ازین عمل ثابت شد
که تا آفتاب نباشد نهال های سبز گاهی کاربا


۵۰

ایسد را تحلیل کرده نمی تواند و از همین سبب
نشو و نما هم نمی یابند سیز دهم در بیان آن اثر
که از حیوات و نباتات بر هوا میرسد از حیوانات
و نباتات به هوا چه چه اثر ها میرسند این معلوم
شده است که حیوانات و نباتات در هوا قسم
تبدلات کیمیائی پیدا می کنند پس هر تغیر و
تبدل که در بیجان ماده میباشد در علم کیمیا صر
تحقیقات همین نشده بلکه تمام هستی جاندار ها
و نباتات روی زمین بسیاری باین تعلق
دارند اول حیوانات بذریعه تنفس آکسیجن
را درون خود میبرند و کاربانگ ایسد را خارج


۵۱
میکنند از این عمل گرمی از آنها برآمده میرود. و او
همیشه سوخته میرود دوم نباتات کاربانک
ایسد را جذب میکند واکسیجن را خارج کرده میرود
و روشنی و حرارت آفتاب را که بغیر آن
آنها پرورش نمی یابند همیشه قبول می کند
و این قسم ماده پیدا کرده میرود که قابل سوختن
میباشد ازین کیفیت مذکور ظاهر شد که خاصۀ
که حیوانات است برعکس آن در نباتات است
یعنی حیوانات همیشه از نفس خود
کاربانک ایسد را خارج کرده هوا را غلیظ
می کند و نباتات درختها و نهالها وغیره


۵۲
اول کاربانک اسید را جذب میکنند و
بعد از ان اکسیجن را از برگهای خود خارج
کرده هوا را صاف میکند غرض همین طور که هوا
غلیظ میشود و باز صاف شده می رود و خدا
که انتظام حیوانات و نباتات را بدین قرار
مانده ازین میزان همیشه برابر میباشد و امر
مذکور از یک آله که نام او وی ویریات
خوب ظاهر میشود و آن یک کره شیشه است
که در و هوای بیرن بالکل نمی رود و ترکیبی در آن
مانده اند که خورد خورد نهالهای آبی و جانی
تا آبی در ان پرورش می یابند و کلان
میشوند


۵۳
میشوند از نفس جانور ها که کاربانگ اسید خارج
میشود درختها کاربن اور اعلیحده کرده جذب
میکنند و آن آنقدر میباشد که از غذای او
نهالها میبالانند و بعد از ان که نهالها کاربن
اسید را جذب کرده اکسیجن را که خارج میکنند
او برای نفس گرفتن جانور ها کار می آید و
گره مذکور اصلا از هوای بیرونی غرض ندارد
و در میان او هر دو حیوانات و نباتات پرورش
میابند ششم در بیان آب چهاردهم
آب از کدام کدام اشیار مرکب ست
در ابتدای رساله ذکر کرده شده است


۵۴
که اگر یک تکه یخ را در گلاس انداخته حرارت
بدهید پس یخ منجمد آب خواهد شد و اگر به این
آب اگر حرارت داده شود پس جوش
خواهد خورد و ازین بخار خواهد برآمد و آن
بخار غیر مرئی خواهد بود و وقتیکه او را سرد
میرسد باز او آب میگردد مگر خواص آب
از بخار جدا اند حالا بیا زمائید که از روی
عمل مختلف سوای بخار از آب دیگر شیئی هم
پیدا میشود یا نه
تجربه دواز دهم
درین تجربه من آب را حرارت داده جوش


۵۵

نمیدهم بلکه یک ترکیب دیگر میکنم که درین چند
قطرهای تیزاب انداخته رنگ کهربائی داخل
میکنم تیزاب صرف باین سبب می اندازم
که رنگ کهربائی به آسانی در آب حل شود
شکل نهم را ببینید که دران شکل یک قیف
شیشه بیک حلقه بند است و حصه زیرین او
که یک تنگ دهان دارد برای او سرپوش
هم است و بطرفی که آب است دران تیزی
هم است و دوسیم پلاٹی نم یعنی از گلٹ
نقره دران آب داخل اند بمجرد داخل
شدن این هر دو سیم های مذکور آب که نزدیکی


۵۶
اوست جوشان معلوم خواهد شد و از انها
خورد خورد حبابهای بخار خواهند بر آمد و
آنرا دیده شاید خیال شما خواهد شد که مذکور
حباب های تفت اند لیکن خیال شما غلط است
چرا که اگر همان حباب های تفت از نزدیک
سیم های مذکوره می بودند پس ضرور است که
آب سرد که نزدیک او موجود است باز آن
حباب ها فوراً آب می شدند و دوم این
حرف است که آنها از آب سرد خیزند
ازین هر دو دلائل ثابت شد که آن حبابها
نیست بلکه از بخار اند خوب بعد از ان خوب


۵۷

بعد ازان حابهای متصل هر دوسیم ها را
جداجدا جمع کنید و ببینید که ان هردو یک
قسم اند یا مختلف ـ برای دریافت نمودن
امر مذکور دو خورد خورد نلهای امتحانی از
آب پر کرده بر سر هر یک سیم معکوس نمائید
و باید که هر دو نل های امتحانی برابر باشند
حال که حابها گرد سیم ها پیدا خواهند شد
و آنها بسبب سبک بودن در نلها بالا
خواهند رفت و آب نلها در ظرف پائین
خواهد آمد غرض بهمان قسم آنها جدا جدا در
نلها جمع شده خواهند رفت و بعد از ساعتی


۵۸

خواهید دید که بیک نل به نسبت دیگر نل
دو چند بخار جمع شد یعنی یک نل لبالب
از بیرنگ بخار پر شد و دیگرش نصف خواند
شد حالا خیال کنید که آن هر دو بخار ها از
کدام اقسام اند و آن باین قسم معلوم خواهد
که نلی که نصف پر شده اول دهان او را
بند کرده از آب بکشید و باز راست کرده
یک تکه چوب مشعل را در میان او به
و چوب مذکور فوراً مشتعل خواهد شد سبب
آن چیست آن ضرور اکسیجن گاس است
که مشتعل شد بهمین قسم امتحان نل را بکنید


۵۹
مگر این را از آب کشیده راست نکنید
دہن آنرا معکوس بمانید و سبب آن
فوراً بشما معلوم خواهد شد در این نل
ہم چوب مشعل بنہید ازین چوب مشتعل
نخواهد شد اگر شعله شمع روشن بدهن
او نزدیک بیاورید پس بخار نل مذکور
فوراً روشن خواهد شد و یک زرد رنگ
شعله نیلی پیدا خواهد شد ازین عمل ظاهر
کہ مذکور از آکسیجن بالکل مختلف است و بخار
مسطور را ہیدروجن گاس میگویند
و تجربه مذکور را هر دفعه که بعمل بیا رید پیشتر


۶٠

کیفیت گذشته خواهید دید و هر قدر که
کوشش کنید از آب خالص سوای دو
بخارهای مذکوره دیگر شی نخواهد برآمد از تجزیه
گذشته دو حرف معلوم شد اول اینکه بقوه
قوت کهربائی آب را پاره کرده دو بالکل
مختلف بخار یعنی اکسیجن و ہئدروجن کشیده
میتوانیم و سوای مذکوره دیگر شی از آب کشیده
نمیتوانیم دوم انیکه وقتیکه آب را بقسم
مذکور پاره میکنند ازین ہئدروجن بنسبت
اکسیجن باعتبار حجم دو چند پیدا میشود
پانز دهم از آب ہئدروجن گاس را


۶۱
بدیگر طریقه ها هم کشیده میتوانیم یانه
تجربه سیزدهم
یک ظرف آب لبریز بکنید و در ان برابر
دانه جوار یک تکه پوٹاسیم بیندازید چونکه مذکو
از آب سبک تر میباشد از این سبب برآ
شنا خواهد کرد مگر به مجرد مس کردن آب فوراً
از گرد اگرد او شعله خواهد بر خاست و ان شعله
از چیست هیدروجن آب از سبب انداختن
پوٹاسیم علیحده شده روشن شده است
شاید اگر سوال کنید که اگر شعله مذکور از هیدرو
است پس اکسیجن او کجا رفت جوابش


۶۲

نیست که اکسیجن بطور کیمیائی همراه پوٹاسیم
شامل شده الکلی پوٹاسس تیار شده و
ثبوتش انیست که در آبیکه تکه پوٹاسیم را
انداخته بودید اگر در ان قدری سرخ لٹمس
آب کرده شامل کنید پس در آب بسبب بود
الکلی پوٹاس یعنی باشنخار رنگ سرخ اونیلی
خواهد شد بطور مذکور اگر یک تکه سوڈیم در آب
بیندازید او هم بر سطح آب شنا خواهد کرد و
ہیدروجن مذکور را علیحده کرده خود او
همراه آکسیجن شامل شده الکلی سوڈ اسید اخواهد
کرد مگر درین عمل حرارت آنقدر پیدا نخواشد


٦٣
که از وهیدروجن بوزد شانزدهم هیدروجن
گاس را بکدام قسم جمع کرده میتوانید
تجربه چهاردهم
اگر سیزدهم تجربه را بدیگر طریقه عمل کنید که هیدروجن
که شعله شده بر سطح آب سوخته بود او را
جمع کرده میتوانید برای این عمل خورد خورد
تکه های سودیم را در سیماب خشک مخلوط کنید
ترکیب مخلوط کردن آن اینست که در یک
طشت تکه های سودیم را در سیماب انداخته همرأ
چوب آغر بکوبید پس هر دو مخلوط خواهند شد
بعد ازان این مایع مرکب را در یک ظرف


۶۴
بر آب بیندازید و یک گلاس شیشه را از
آب پر کرده در ظرف مذکور معکوس نماید
در این صورت سوڈیم آب را آهسته آهسته
پاره خواهد کرد و در یک ظرف او سوڈایعنے
اشخار تیار خواهد شد و در گلاس علیحده شده
ہیڈروجن جمع شده خواهد رفت و قتیکہ بجا
مذکور قدری جمع شود پس ثبوت بودن او
بدینقرار میشود که قریب او شمع سوخته با روثن
بیارید پس ہیڈروجن که قدری جمع شده
خواهد سوخت و از و زرد رنگ شعله خواهد
برآمد هفتم در بیان آب- هفدهم


۶۵
طریقه دیگر که از آب ہیدروجن گاس حاصل
میشود و دیگر بسیار معدنی اشیا اند که خاصیت
دارند که آبرا پاره کرده همراۀ آکسیجن آب
خود شامل شده اگسدّ تیار میکند و هیدروجن
را علیحده میکند و بعض اشیای معدنی این تغیر را
در آب بحالت سرد بودن پیدا میکنند که
دیده اید مثلاً سودیم و پوٹاسیم و بعض آن
اقسام اند که تا آنها را در آتش گرم کرده سرخ
نکنند آب را پاره کرده اجزای آنها را جدا
کرده نمیتواند چنانچه کیفیت آہن همین است که
وقتیکه آنرا در آتش سرخ کرده در میان آب


٦٦
می اندازند پس آن همراه آکسیجن آب شامل شده
آکسد یعنی زنگ پیدا میکند و ہیدروجن را علیحدہ میکند
و بعض معدنیها آن اقسام اند که آب ابحالت سرد
بودن پاره کرده نمیتوانند لیکن بمدد تیزاب پاره کرد
میتواند چنانچه خاصۀ جست و آهن همین است
تجربه پانزدهم
در صراحی شیشه آب انداخته در ان خورد
خورد تکه های جست را بیندازید و قدری
تیزاب گوگرد شامل کنید پس فوراً جوش
خواهد خورد و بخار خواهد برامد پس بدهن صراحی
مذکور یک این چنین سرتپ بخوبی در آورید
که در ان


۶۷
که دران یک نل خمدار که از شیشه باشد
بموجب شکل دواز دهم یک سر نل مذکور
در صراحی باشد و دیگر سر او در تشت آب
باشد و یک بوتل را معکوس از آب پر کرده
بمانید حالا از صراحی که در و تیزاب که آب
دارد و تکه های جست انداخته شده از هیدرو
جن برآمده و در تشت حباب داده در بوتل
معکوس که مانده شده بود جمع خواهد شد
مگر خیال شما باشد که تا وقتیکه هوا از صراحی
بالکل نبراید هیدروجن را جمع نکنید و امتحان
او را باین قسم بکنید که در آب لگن یا تشت


۶۸

که بوتل معکوس مانده شده در ان بخار جمع میشود
نزدیک دهن او دهن او ر اسمت زیر بماند
یک شمع روشن بیارید اگر بدون آواز
سوخت پس بدانید که در صراحی معلومه هوا
نمانده ورنه همین عمل را باز بکنید اگر شاید بخار
کم پیدا شود در انصورت از راه قیف که در
نل دهن تپک موجود است قدری تیز آب بیندازید
از ین عمل بخار بسیار پیدا خواهد شد بهمین قسم
سه بوتل هیدروجن گاس پر کنید و دهن های
بوتل ها را معکوس کرده در ظرف آب
مانده بروید حالا لایق دیدست که این عجیب


۶۹
و غریب بخار که از آب برآمده از روی تجربه
چه چه خواصهای آن ظاهر خواهد شد
تر داسم ہئد روجن سوزنده است
و از هوا سبک تر میباشد
تجربه شانزدهم
از بخار ہئدروجن که سه بوتل را پر کرده بودید
از انها یک بوتل را بگیرید و دهنش را طرف
پائین گرفته باشید و یک شمع را از سهم
آهنی یا برنجی هر چه باشد یک طرف شمع
محکم بسته کنید و در میان بوتل معلوم دروی
کنید فوراً شمع روشن شده از اندرون


۷۰
بوتل زردی مائل برنگ نیل شعله خواهد
برامد و این عجیب معامله است که در شمعیکه
از بوتل آتش گرفته بود آن شمع گل شد
اگر شمع گل شده را از بوتل باز بکشید فوراً
مشتعل خواهد شد علی هذا القیاس
بطور مذکور شده خواهد رفت ببینند که
ازین تجربه چه چه حرفها معلوم شد اول
اینکه هیڈروجن گاس سوخت بوقت سوختن
شعله زردی مائل برنگ نیل داد دوم
اینکه هر وقتیکه در بوتل هیڈروجن شمع را
بندازید فوراً گل خواهد شد


۷۱
تجربه هفدهم
دیگر بوتل هیدروجن را گرفته این مرتبه دهن
او را طرف بالا بگیرید و فوراً شمع روشن را
نزدیک او بیارید فوراً مشتعل شد شعله او از
اول که در تجربه شانزدهم برآمده بود زیاده
نخواهد برآمد سببش اینست که هیدروجن
گاس از هوا سبک تر میباشد ازین سبب
وقتیکه دهن بوتل را سمت بالا گرفتید
گویا او را میکشید برای این زیاده شعله میداد
و امتحان این امر بدینقرار بخوبی میشود که یک
بوتل را از هوا پر کرده بگیرید و دیگر را از هیدروجن


۷۲
و دهن هر دو بوتل را مثل شکل چهار دهم یکجا بگیرید بوتلی که درو هواست معکوس واز هیدروجن در ان افتاده است ازین عمل هیدروجن بسبب سبک بودن در بوتل هوا خواهد رفت و هوای بوتل را خواهد کشید چنانچه ان بوتل را که درو سابق هوا بود دهنش را زیر مانده نزدیک شمع سوزنده بیارید هیدروجن که اندرون او هوا را کشیده جمع شده بود یکدم خواهد سوخت و بعضی وقت از بوتل مذکور یک اواز بسبب شاملیت هوا خواهد شد و بعد ازان


۷۲
بوتلی که در واول ہیدروجن بود سرته کرد
بر سر میز بمانید و نزدیک او شمع روشن
بیارید از و گاهی شعله نخواهد بر امد سبش اینت
که از و ہیدروجن برآمده بود و ہوا پر شده
بود ازین عمل معلوم شد که ہیدروجن از ہوا
سبک ترست بلکہ از ہیدروجن سبک تر
تا حال هیچ شی معلوم نشده و همین سبت
کہ اشخاصیکه در غبارہ انشستہ بآسمان می پرند
آنہا ہیدروجن گاس را در و پر میکنند
نوز دهم از سوختن ہیدروجن آب پیدا نشود
حالا بیاز مائید که از سوختن ہیدروجن چه پیدا میشود


۷۲
تجربه هژدهم
در شکل دوازدهم برای ساختن هیڈروجن صراحی بود
یک نیچه خمدار و سرتپک داشت بجای همان
خمدار نیچه یک نیچه راست بچسپانید تا که ازونجا
برآید و اول صراحی را از نظر بگذرانید که درو
هوا نماند و ترکیب آن نیست که بر نیچه او
یک نی امتحانی معکوس کرده بمانید
بعد از ساعتی که هیڈروجن گاس از راه نیچه
درو درآید آنوقت یک سوزنده شمع
نزدیک او بیارید اگر شعله از اندرون
نیچه برآمده آواز ندهد پس بدانید که درو

هوا


۷۵

هوا نمانده وقتیکه اینطور امتحان کردید همان
هیدروجن گاس که از نیچه می آید نزدیک
او شمع بیاورید گاس یعنی بخار فوراً سوختن خواهد
گرفت و همیشه سوخته خواهد رفت بازهمانطوریکه
بدوم تجربه کرده بودید اگر بر سر این شعله
گلاس صاف بگیرید پس در و قطرهای آب
نظر خواهد آمد ند پس از این صاف معلوم شد
هر وقتیکه هیدروجن میسوزد او همراه آکسیجن
هوا شامل شده آب پیدا می کند
تجربه نوزدهم
این معلوم شد که از سوختن هیدروجن آب


۷۶

پیدا میشود مگر ازین دیگرشی هم پیدا میشود یا نه
این را بدین قرار دریافت کنند که ہیدروجن
گاس را در میان یک شیشه کلان بسوزان
که شعله اش بیرون نرو د یعنی درین ہوائی
که ہیدروجن سوخته در و مانند تجربه اول آهنی
بیندازید و ببینید که ازین در آب سفیدی
پیدا نشد پس ازین ثابت شد که از سوختن
ہیدروجن گاس کار بانگ ایسڈ بنا ر میشود
غرض تحقق کنند های علم کیمیا تجربه کردند تیجه
کشیده اند که وقتیکه ہیدروجن در ہوا میسوزد
سوای آب دیگرشی پیدا نمی کند اگر در تجربه


۷۷
هژده هم ترکیبی کنید که گلاسی که بر شعله گرفته بودید
او کمی دیر سرد باشد از و یک گلاس لبالب
از آب حاصل کرده میتوانیم که بوی دود
نداشته باشد هشتم آب بیستم در بیان
اجزای ترکیبی آب - از روی تجربه احوال
اجزای ترکیبی آب را دریافت کنیم از روی
تجربه سوم معلوم کرده اید که در هوا اکسیجن
گاس شامل است و از تجربه ششم معلوم شد
که همین گاس بعضی بخار همراه دیگر بخار شامل اس
که اورانئتروجن میگویند. اکسیجن در هوا بطور
بطور آزاد بخار غیر مرئی یعنی که روشن نباشد


۷۸
شامل است مگر در آب بطور کیمیائی ہمراہ ہیدرو
جن گاس شامل میباشد و از شمولیت این
ہر دو بخاره آب تیار میشود از تجربه دوازدہم
معلوم شده که بر وقتیکه آب را پاره میکنند
ہر قدر از ان که آکسیجن می برآید دو چند او
ہیدروجن می بر آید حالا دریافت کنید که چه
چه قدر وزن آکسیجن و هیدروجن شامل کردن
آب تیار میشود درین موقع در حجم و وزن
تمیز کردن ضرور است حجم دیگر شی است و
وزن دیگر چیز است چرا که از تجربه دواز دہم
این معلوم شده است که در آب چقدر حجم هیدرو


۷۹

جن گاس میباشد و چقدر اکسیجن گاس میباشد
مگر این معلوم نشده بود که در آب وزن اینان
هر دو بخار ها به نسبت یکدیگر چقدر میباشد یاد
دارید که ترکیب آب صحیح صحیح دریافت
کردن آسان و سهل نیست

تجربه بیستم

در رساله ابتدائی استعمال میزان و وزن
شی را اندازه کردن قاعده آنها بیان نمودیم
یقین است که ذهن نشین شما شده خواهد بود
اگر حالا مشق کردن این را هم استعمال کنید
و نمبرهای سنگ وزن و مقدار تول آنها را


۸۰

باید که بند هین بدارید کیفیت این تجربه از شکل
شانز دهم خواهد فهمید موازین و سنگ ہاے
وزن که بدوا خانه های انگر یزی استعمال میشود
اول آورده نزدیک خود بمانید بعدازان
در شکل شانز دہم از شیشه سخت ایک بچہ
ایست که در وقت ساختن پهن کرده یک
شکل مدور مانند کوئی تیار کرده اند در این گره
سه مثقال و چهار نخود سیا اگسڈ مس
بیندازید دویم نی آن ب ہے که در و
حصه نی که خدارست خوب می آید در نی
ب سفید کالسیم کلور ڈ که رطوبت را فوراً جذب


۸۱
میکند پر کنند ج- آن صراحی است که در و
آبیکه تیز آب دارد چیست که بذریعه آن
هیڈروجن گاس میکشند ازین سبب روی
ریزگی جست میندازند یک دیگر صراحیست
که درو تیز آب کبریت است و این تیز آب برای
این کار است که هر وقتیکه حبابهای هیڈروجن
از اندرون او بگذرند تیز آب کبریت رطوبت
او را جذب نموده خشک کرده برود خ
یک دیگر نی است که درین هم کالسیم کلورڈ
پر کنند چونکه هیڈروجن ازین نی هم ضرور خواهد
گذشت - باین سبب در نی ۱ رسیده رسیده


۸۲
باقی مانده رطوبت هم جذب خواهد شد
پیشتر از تجربه نمودن فی را واکسد مس که درو
وزن این هر دو صحیح دریافت کردن
ضرور است برای این همین فی را از دیگر فی ها
جدا کنید و سر پنک ها را کشیده در میزان انداز
کنید و وزن آنها را بر یک کاغذ نوشته کنید
بعد ازان وزن فی سب هم دریافت کرده
قلم بند کنید. بعد ازین هر دونی ها را بجایها
مقرره شان بچسپانید و این احتیاط داشته
باشید که اشیای اندرونی او اصلا کم نشود
بعد دران صراحی که ریزگی حبت است درو


۸۳

از راه نی در از کمی تیزآب بر جست مینمائید
و کمی تحمل کنید که هیدروجن پیدا شده به تمام
نیها و نیز براگژدمس بگذرد حال بر دیگر سر نیے
ت که برنج بیرون است یک خنک امتحانی
نیز امعکوس کرده گرفته باشید که ہیدروجن
که آمده رود درین جمع کنید بعد ازان دهن
نیرا سمت زیر کرده نزدیک یک شمع آورده
کم کم دیر پس امتحان کرده بروید که از گل
نیها هوا برآمده است یا نه بعد از کمی دیر ملاحطہ
نمائید که هیدروجن این نل یعنی نی به نزدیک
شدن شعله شمع سوخت و آواز نداد بدانید


۸۴
که در نیها هوا باقی نمانده حالا انیطور کنید که در
هرنی که اگسید مس است زیر آن یک چراغ شهر
بانید تا وقتیکه نی مذکور سرد ماند در اگسید مس
هیچ فرق معلوم نخواهد شد و اگر چه از سر راهیدرو
جن گذشته خواهد رفت مگر وقتیکه او گرم
شود فوراً رنگ سیاه اگسید تبدیل شده
مثل مس بر قرار سرخ رنگ خواهد شد
و درین نیها هر که مقام سرد باشد در آنجا
قطرهای آب جمع شده معلوم خواهد شد مگر
هر آنقدر که گروه نی مذکور گرم شده برود همین
آب در نی ب آمده خواهد رفت و درینجا


۸۵
کالسیم کلورڈ آنرا جذب کرده میرود تا وقتیکه
درین گره گرم رنگ سیاه باقیست ہیدرو
جن را از در میان این بمانید که بگذرد بعد
از ان چراغ مذکور را از زیر گره پس کنید حالا
گره سرد شدن خواهد گرفت تا او سرد شود
این را دریافت کنید که درین عرصه چه کیفیت
گذشت ہیدروجن اول در صراحی پیدا شده
درنی آمد و در اینجا همراه آکسیجن اگسد مس شامل
شد و ازین آب پیدا شد و این آب کمی بشکل
آب و کمی بصورت تف ازینجا گذشته درنی
ب رسید و درین حبه جمع شده رفت و


۷۶

پیدا میشود مگر ازین دیگرشی هم پیدا میشود یا نه
این را بدین قرار دریافت کنند که ہیدروجن
گاس را در میان یک شیشه کلان بسوزانند
که شعله اش بیرون نرود یعنی درین هوائی
که هیدروجن سوخته در و مانند تجربه اول آهوجنه
بیندازند و بیبینند که ازین در آب سفیدی
پیدا شد پس ازین ثابت شد که از سوختن
هیدروجن گاس کاربانک ایسڈ تیار نمیشود
غرض تحقیق کنند های علم کیمیا تجربه کرده نتیجه
کشیده اند که وقتیکه هیدروجن در هوا میسوزد
سوای آب دیگر شی پیدا نمی کند اگر در تجربه


۸۷
در وزن که زیادتی شده از سبب جذب
شدن آب در کالسیم کلورڈ شده حالا این را
خیال کنید که این نہایت مفید تجربه چه نتیجه
برامده ازین صاف ظاهر شد که در چهل و
پنج حصه آب چهل حصه وزن آکسیجن میباشد
و چونکه در آب سوای اکسیجن و ہیدروجن
دیگر شی نمی باشد ازین سبب ضرور پنج حصه
وزن ہیدروجن است یعنی در آب باعتبار
وزن دو حصہ ہیدروجن و شانزده حصه
آکسیجن میباشد هم آب بیست و
یکم در آب دریای شور و از دریا و غیره


۸۸
مابین چه فرق دارد این را همه میدانند که آب
دریای شور شور می باشد یعنی نمک در و آمیخته
می باشد پس آب شور ساختن حرفی نیست
در آب کمی نمک بیندازید شور خواهد شد
تجربه بیست و یکم
در آب شور که نمک میباشد ترکیب جدا کردن
انست که آنرا کشید کنید یعنی جوش بدهید
وتف او را جمع نموده سرد کنید و این عمل
از عرق کش شیشه خوب تر میشود که نقشه
او در شکل هفدهم میباشد در عرق کش آب
پر کنید و زیر او چراغ انگریزی روشن کنید


۸۹

وقتیکه از گرمی آب جوش خورد ـ از و تف
پیدا خواهد شد و از راه دراز کردن عرق کش
گذشته در دهان او که بشیشه مانده شده
است در خواهد آمد و بر سر شیشه مذکور آب
از نوله می افتد ازین عمل تف اندرونی
سرد شده آب تیار میشود و همین آب
کشد کرده شده آب است و حالا درین شوری
بالکل نمانده چرا که خالص آب است و دران
هر قدر که نمک بود همه در عرق کش ماند و آب
عرق کش جوش خورده همه پرید پس خواهید
دید که در آن نمک مانده خواهد بود آب دریا


۹۰

شور را باین طریق کشیده کرده که باشد در جهازها
بسیار کار می آید و آبی که بدین طریق کشیده
کرده شده باشد برای خوردن خوب میباشد
و اکثر آب چاه و دریا ها هم که آب او شیرین
میباشد در اصل درو نمک میباشد مگر اینقدر
قلیل که از و آب نمکین نمیشود بیست و دویم
شناخت نمک آب
تجربه بیست و دویم
در دو صاف شیشه کلان گلاس شیشه
که کشیده کرده آب باشد یا آب باران
باشد پر کنید و در یک او برابر دانه شرشف


۹۱

نمک بیندازید و خوب بشورانید که نمک در آب
شامل شود باز چشیده ببینید که اصلا مزه
نمک معلوم نخواهد شد حالا همان شیشه ها را
بیاورید که بر و سلور نیترت کاسنگ هشتید
و از انها سه سه چهار چهار قطره در میان ہردو
کلاسها باحتیاط بیندازید در ان گلاسیکه
نمک انداخته بودید در و بعد از کمی دیر نمایی
سفید بخار چیزی بر آب معلوم خواهد شد
مگر در گلاس دیگر که خالص آب بود
همانطور صاف و شفاف خواهد ماند بهمین
طور اہل کیمیا از معیار خود ہر قسم مادهٔ -


۹۲
که در اشیا مخلوط میباشند دریافت کرد
میتوانند که دیگر با معلوم کرده نمیتواند این
بحد شما معلوم خواهد شد که در آب مذکور از
پیداشدن غبار سفید چه اثر شده صفحه ۱۴۸
را ملاحظه کنید نسبت و سوم تحلیل شدن
و تیار کردن قلم های نمک سوای نمک
دیگر بسیار اشیا اند که در آب بالک مخلوط
میشوند مثلا شکر و سوڈا زتمه یا مچ و بعض انطور
اشیا میباشند که کمی از مخلوط میشود و باقی چیزی
میمانند مثلا جبم یا پلاسٹر پریس و بعض
این قسم میباشند که در آب بالک مخلوط میشوند


۹۳
مثلاً چقماق و ریگ و غیره
تجربه بیست و سوم
یک خورد یعنی نیم خورد بوزن کابل قلم های
سوڈا را گرفته به شش مثقال آب گرم
بیندازید و کمی حرکت بدهید تمام قلم های او
آب خواهد شد ند حالا اگر آب را سرد کردید
قلم های سوڈا بکنار های آب جمع شدن
خواهد گرفت و صورت آن سفید بر فدار بان
این طور خواهد بودند مثلاً که در شکل نوزدهم
درج است و این عمل را قلم های ازین
مایع مرکب تیار شدن میگویند و این همانطوری


۹۴

که از چاشنی شکر مصری ساخته میشود و اگر
مانند تارهای پنبه که در شکل میباشد بغور شکل
آنرا دیدید پس معلوم خواهد شد که صورت
آن همه یکسان است و صرف همین قدر
فرق دارند که کدامی کلان است کدامی خرد
همانطور که قلم های سوڈا را در آب انداخته
بودید بهمان طریقه شش مثقال زاج را
در شش مثقال آب انداخته بیبینید که
زاج هم بطریقه مذکور آهسته آهسته قلم ها تیار
خواهند شد ننگر شکل آنها از قلم های سوڈا بالک
مختلف خواهد بودند چنانچه این حرف از مقابله


۹۵
نوزدهم و بیستم شکل معلوم خواهد شد
تجربه بیست و چهارم
کیفیت نیل توتیا هم همین است اگر آنرا هم در آب
مخلوط کردید پس قلم های این هم آهسته
آهسته بدین قرار ساخته خواهد شدند که در شکل
بیستم نقشه دوم موجود است حال سه مثقال
و سه نخود زیچ و همین قدر نیل توتیا گرفته در
اغر بسائید و بعد ازان سفوف را در شش
مثقال و شش نخود آب گرم انداخته
مخلوط کنید و بمانید که سرد شود و دیده میرود
که هر دوی آن در وجه قرار جدا جدا میشوند یعنی


۹۶
تکه های زاج که سفید ست جدا جمع خواهد شد
و قلم های نیل توتیا جدا نمودار خواهند شد
از این شما صاف معلوم شد که از قلم ساخته
شدن این هر دو مختلف اشیار باین طور علیحده
علیحده شده میتوانند سفید قلم های زاج را اگر
بخواهید چیده کشیده میتوانید و صرف قلم های
نیل توتیا در و باقی میماند ازین معلوم شد که
قدرت ایزدی اشیای مختلف را بچه قرار
از یکدیگر جدا میکند بهمین قاعده در زمین
بسیاری اقسام سنگ ها و تکه های معدنی
اشیا و قلم ها ساخته میشوند مثلا بلور سنگ مرمر و صد قسم سنگ های


۹۷
که بزیر زمین قلم های مختلف طریق ساخته میشوند
و از انها سبب بعضی آن معلوم میشود از بعض
آن نمیشود دهم در بیان آب بیست و چهارم
آب بارش که کشیده مقطر کرده شده آبست
وقتیکه بر آب بارش و بر اصلیت او غور
بکنید همین خیال خواهید کرد که مثل آب باران
بر پرده دنیا دیگر آبی صاف و پاک نمی باشد
حقیقت آن انیست که بخاراتیکه در هواموجود
میباشد از کثیف شدن آنها آب پیدا شده باران
می بارد و این بخارات در هوا باین قرار موجود
میباشد که وقتیکه در موسم گرما هوای گرم دریای شور


۹۸
باری میشود از انها بخارات می خیزند مثلاً
از آب جوشان که بخار می برآید بخارات دریائی شور را
همان هوای گرم پرانده طرف آسمان میبرد
و این طور بر آسمان در هوا بسیار رطوبت
شامل میباشد باز این گرم و مرطوب هوا
وقتیکه در طبقات سرد هوائی میرسند
سرد میشوند و حال در و انقدر قوت
نگاه داشتن رطوبت نمانده آنقدر یکه
در حالت گرم بودن بود پس جمع شد
قطره ای این رطوبت شده و بر زمین
می بارند از این سبب آب بارش


۹۹
کشد کرده شده آب میباشد حالا بشما معلوم
شده باشد برای بهم رساندن آب
کشد کردگی یک کارخانه بیحد بر روی
زمین جاریست اگر کمی غور کردید این را
هم خواهید دانستید که یک قطره آب روان
هم اینطور بد نیا نیست که گاهی نه گاهی بشکل
بخارات از درپای شور برخاسته نه آمده
باشد که در همان سمت حالا واپس
میرود بیست و پنجم در بیان آن هائیک
که در آب شامل یا مخلوط اند هر آبیکه از چشمه ها وا
در پاها و غیره جاری شده واپس بدریاها


۱۰۰

شور میرود چه او همراه خود کدام شی دیگر شی راهم
مخلوط کرده می برد بلی بیشک ریگ و گل را
هم همراه خود در دریای شور می برد و ثبوتش
بسیار آسان است دریائی که شفاف ترین باشد
کمی آب از و یک ظرفی پر کنید و عرصه قلیل
او را بیحرکت بگذارید و بعد از ان خواهید دید
که قدری در وضه و رزیر آن خواهد نشست
و همین ریگ و گل از مقطر کردن یا از لته کشیدن
هم برآمده می تواند یعنی آب دریا که از حد-
زیاده در و ریگ و گل شامل باشد بموجب تشکل
بست و یکم از بلاتنگ پیپر (کاغذ جاذب)


۱۰۱
صاف کردن یا از ریگ مقطر کردن یا اسفنج
ابریا از ذغال مقطر کرده صاف کرده میتواند
تجربه بیست و سوم
آب را باین طور که صاف کنند یا ته نشین
کنند صرف دُردها یا سخت مادها که در آن مخلوط
میباشد خارج شده میتواند مگر شئی که در و آمیخته
شده گاهی از لته کشیدن یا از ته نشین کردن
برامده نمی تواند مثلاً اگر چند قطره های نیل را
در آب آمیخته از همین کاغذ جاذب صاف
کنند پس رنگ او ازین دور نخواهد شد چرا که
نیل در آب آمیخته شده مگر در صورتیکه آب را


۱۰۲

در عرق کش کشید کند پس نیل جدا خواهد شد
بیت وششم در بیان آب سبک وسنگین
تجربه بیست ششم
هر آبیکه از راه دریا جاری شده در دریا
شور واپس میرود او بعضی اشیا را که درو
مخلوط میشود همراه خود میبرد چنانچه از کدامی
چشمه شفاف یا از دریائی یک بوتل آب را
ته نشین کرده در ظرف چینی انیقدر جوش
بدهید که همه آب خشک شود ضرورست که
قدری ماده سنگین زیر او خواهد ماند لیکن
اگر همین قدر آب کشید کرده را جوش دادن


۱۰۳

خشک کنند پس ازین ماده نخواهد برامد گویند
که پیش چیت باین قرار در آب کشید کردی
دیگر هیچ شئی مخلوط نمی باشد مگر آب باران
که کشید کرده میباشد و آنرا ه در یا بدریای
شور میرود درین ضرور چیزی نه چیزی ماده
شامل میشود سبیش است که آب باران
وقتیکه بر زمین می افتد و از کوٹها یا از اندرون
زمین برآمده طرف دریای شور میرود دران
راه او این قسم اشیامی آیند که در ومخلوط
شده میتواند و همین اشیا ها را همراه خود می برد
و همین طور از راه در یاما بسیار ماده همیشه


۱۰۳
از هر ملک بدریای شور میرود و آب دریا
شور خراب میشود اگر چه امر مذکور بسیار پیوسته
آهسته میشود ظاهر است که آب
باران از میان هر قسم زمین یا سنگ که
بگذرد همان قسم ماده در و آمیخته میشود و هر قدر
که مرداری و غیره در و مردمان می اندازد
او هم در و داخل میشود پس آب بعضی چشمه ها
که از آب دریای شور هم نمکین تر میباشد سببش
همین میباشد که آب او که می آید از سر کان
نمک گذشته می آید باز سبب این چیست
که آب باران همیشه سبک میباشد مگر بعض


۱۰۵
آب چشمه یا در یا را گران وزن میگویند یاد
شما باشد که خاصیت آب وزنین این است
که هر وقتیکه در و صابون بمالید در و کف فوراً
پیدا نخواهد شد مگر در ته آب می نشیند
از روی تجربه بسبب آنرا دریافت میکنم
بیست و هشتم آب گران وزن چرا میشود
تجربه بیست و هفتم
قدری جسم میده کنید و آب باران یا آب
کشید کردگی که سبک میباشد در یک بوتل
کلان پُر کرده یک ذره او را در بوتل آب
مذکور بیندازید و ساعتی خوب شور بدهید


١٠٦

باز در کاغذ جاذب انداخته صاف کنید
اگر چه آب بعد از صاف نمودن مانند
مروارید صاف و شفاف شده مگر وزن
او اضافه شده اگر میخواهید بیازمائید یعنی
در و همراه صابون دست شوئید اگر چه
آب مکدر خواهد شد مگر کف نخواهد کرد اگر
باز صابون استعمال کردید بدوم مرتبه
کف ها معلوم خواهد شد ند ازین معلوم
شد که اگر در آب چشمه یا دریا حصه سلفت
چونه شامل یا مخلوط باشد همان آب گران
وزن میباشد و در آبیکه شما حصه مخلوط کردید


١٠٧
بودید اگر او را جوش دادید گرانی او دور نخواهد
شد بلکه آب جوش دادگی سرد شده بهمان
وزن او خواهد ماند یازدهم در بیان آب
بیت و هشتم آب گران وزن که
در و کهر یا گل سفید مخلوط باشد بذریعه جوش
دادن سبک وزن بشود آب گران
وزن یک دیگر قسم هم میباشد که کیفیت او
دریافت کردن یا فیت از تجربه به نقصم معلوم
شده که هوائیکه از شش بیرون می برآید
در و کار بانگ ایسڈ گاس شامل میباشد
چنانچه اگر در صاف آب چونه پف کنید دیر و


۱۰۸
سفید مانند مبده شی می‌براید که در آب تحلیل
نمیشود یعنی کهربا کل سفید پیدا میشود و بعد ازین
بلمحه آب سفیدی مائل میشود
تجربه بیست و هشتم
تجربه هفتم را باز بکنید مگر آنقدر که اول در آب
چونه پف کرده بودید این مرتبه از و بسیار
زیاده پف کنید اگر تا پنج دقیقه پف کرده
بروید رنگ سفیدی مایل او موقوف شده
خواهد رفت و از اول زیاده صاف تر خواهد
شد شاید اگر بالکل صاف نشد باز در حین
کاغذ جاذب انداخته صاف کنید اگرچه


۱۰۹
آب مسطور صاف شده مگر بموجب تجربه مذکوره
بالا بذریعه صابون معلوم خواهد شد که او
بالکل وزنین شد لیکن سببش چیست کهریا۔
(گل سفید) در خالص آب اصلاً تحلیل نمیشود
مگر شما که آب را پف کرده رفتید کار
بانگ ایسڈ که از نفس شما برآمده او کهریا
این آب را تحلیل کرد چرا که در کاربانگ
ایسڈ این خاصیت است که ازین کهریا
(گل سفید) در آب آمیخته میشود ازین سبب
همان آب بظاهر صاف شده مگر وزنی
شد - چرا که کهر یا (گل سفید) را کاربانک ایسڈ


۱۱۰
که آب کرده در و شامل کرد کار بانگ ایسڈ
یک گاسیت یعنی بخارست و اگر آب
مذکور را جوش دادید از و کار بانگ
ایسڈ همه خواهد پرید و کهر یا گل سفید که در و
تحلیل شده است سفید مانند ریزگی شده
زیر خواهد نشست چنانچه بطرف شیشه
اگر آب گران وزن را جوش دهند
این حرف صاف معلوم خواهد شد حالا
اگر جوش خورد آب را سر سر کرده صاف
آنرا بگیر ید از شمولت صابون معلوم و
دریافت خواهد شد که حالا او گران


۱۱۱
در وزن نمانده از جوش دادن سبک نمید
هر آبی که بوسیله کاربانک ایسد باعث
تحلیل شدن کهر یا کل سفید وزنی میشود
برای سبک کردن او یکدیگر ترکیست
که در و قدری آب چونه بندازید که صاف
باشد چونه بطور کیمیائی همراه کاربانک اسد
کاس شامل شده کهر یا گل سفید یا کار بو
چونه خواهد ساخت و این در آب تحلیل
شده نمی تواند ازین سبب بمعه کهر یا -
گل سفید که در آب از اول موجود بود تا
میدهد زیر نشست ازین ترکیب آبیکه ازنال


۱۱۲

شدن گهر با گل سفید وزنی میشود اگر او
مقدار بسیار هم باشد تا هم به آسانی سبک شده
میتواند بیست و هشتم آب کدام دریا
کم وزن داشته میباشد و از بعضی اضافہ
آب همه در با یکسان وزن داشته میباشند
از تجربه مذکوره بالا ثابت شد که اگر در یک
آب گهر یا گل سفید حل باشد و دیگر حصیم
باشد هر دو آب گران وزن خواهد بود
مگر ما بین فرق خواهد بود چرا که آب گهر یا
دگل سفید دار بذریعه جوش دادن
یا چونه آمیختن سبک میشود و آب که حصیم


۱۱۳

دارد باین طور سبک شده نمیتواند هرآب
باران که از کوه چشمه دار پائین جاری
میشود در چشمه ها و دریای او وزن چشم خواهد
بود مثلاً دریای انگلستان که ترنت نامدارد
حال او همین است این راست است که از همه
آب های جاری آب باران خالص میباشد
مگر بالکل خالص نمی باشد چرا که بوقت باریدن
از هوا در و کاربانک ایسدگاس آمیز میشود
درین باب تجربه نهم باید دید پس چونکه در آب
باران کاربانک ایسدگاس شامل میباشد
ازین سبب وقتیکه او از زمین هائی که سنگ


۱۱۴

چونه دار د یا کھر یا گل سفید میباشد میگذر د درین
صورت همراه کھر یا گل سفید کاربانگ ایسڈ
او مخلوط میشود و همین آب را اگر ان وزن
میکند مانند آب دریای ٹیمز در دیگ ھاۓ
کہ آب جوش میدهند یا سمه دار وغیره
که در و یک قسم گل جمع میشود او همین گل سفید
یا کھر یا میباشد که بسبب جوش دادن
آب جدا شده ته نشین میشود و رفته رفته
لک میشود لیکن وقتیکه باران باریده ازین
چنین زمین ها میگذرد جائیکه سنگ خارا
یا دیگر کوه که سنگ سخت داشته باشد


۱۱۵
و کهریا نباشد پس آن آب سبک میباشد
چرا که ماده در و آمیزش نمی کند که اورا
گران وزن بسازد سمی ام آبیکه
بر سطح زمین قصبات و شهرها جاری میبا
او خراب و غلیظ میباشد آب که از قریب
قصبه یا شهر با از قریب بدر روئی جاری
شده میرود او از آب بدر روهای خانه
مخلوط شده غلیظ میشود و مطلق لائق خورد
نمیباشد چرا که تعجب نیست که در و کدام قسم
زهر داخل شده باشد که از و مرض ها پیدا
شوند بعض اوقات در آب صاف


۱۱۶

و شفاف هم کثافت بدررو های خانه ها آمیز
میباشد و این اکثر دران وقت میشود وقتیکه
آب جاری از نزدیک قصبه یا شهری و از جویهای
جاری شده می آید و همین باعث است
که در اکثر کلان کلان شهرها و قصبه ها برای
خوردن مردمان آب صاف در حوض ها
جمع میکنند که از آبادی دور میباشد باز
بذریعه نل های آهنی یا سربی بخانه های مردمان
مردمان میرسانند در هندوستان هم بشهر
کلکته و بمبئی و لاهور و غیره هم همین انتظام شده
غرض به این طریق آب از کثافت بدرروها


۱۱۷
محفوظ میباشد سی و یکم در آب بخارات
هم تحلیل میشود گل و غیره در آب
تحلیل میشود مگر بخار هم در آب تحلیل میشود
مگر بعض زیاده و بعض او کم و این را
اول دیده اید که کار با رنگ ایسڈ گاس
هوا در آب باران مخلوط میشود و سوڈ اواٹر
که او را ولایتی آب میگویند در و اینقدر کار
بانگ ایسڈ گاس میباشد که بمجرد و از کردن
سرپک او فوراً بزور می براید بهمین طور
در آب هم هوا شامل میشود چنانچه آبهای
چشمه ها و دریا ها که مزه دار میباشد از حل شدن


۱۱۸
هوای اکسیجن گاس میشود و اگر همین
آب را جوش دادید هوائیکه درو
موجود است خواهد بر امد و باز آب را که
سرد کرده خوردید پس ذائقه او مثل
سابق نخواهد ماند بی مزه خواهد شد
بآب دریاها و دریای شور که اکسیجن حل
میباشد بودن او برای زندگی ماهیها
ضرورست اگر چه او در آب میباشند
مگر ضرورت اکسیجن آنها را همان
قدر میباشد که برای جانورهای هوائی میباشد
یاد شما باشد که اکسیجنیکه جزو ترکیتی


۱۱۹
آب است از و ماهیها زنده نمیمانند بلکه
از همین اکسیجن میباشد که در آب آمیز
میباشد از راه پرده‌های گلون ماهی بسیار
آب میگذرد از و اکسیجن را میکشند
برای این اگر آب را خوب جوش
بدهید و از هوا محفوظ داشته سرد کرد
درو ماهی بیندازیم پس آنها خواهند مرد
چرا که در آب حالا هوای اکسیجن نمانده
که از و آنها نفس بگیرند دوازدهم در بیان
خاک سی و دویم در بیان خاک ـ بشما
احوال آتش و هوا و آب چیزی چیزی


۱۲۰

معلوم شده حالا حقیقت این سخت
شی یعنی خاک را دریافت کنیم که از میان
زمین مایان ساخته شده ایم آتش و ہوا و
آب قدری اشیای ساده اند در حقیقت
و ماہیت آنها چیزی پیچیدگی نیست مثلاً
آتش نام آن حرارت ست که در سوختن
بعض اجسام یا از اتحاد کیمیائی پیدا شود
هوا از دو بخار یعنی از شامل شدن
آکسیجن و نتروجن پیدا میشود و طرف
مایان موجود میباشد و در نفس گرفتن
بکار می آید۔ و آب آن مائع شی است


۱۲۱
که بروی زمین هر چهار طرف موجودات
و از اتحاد کیمیائی دو بخارها پیدا میشود
که یکی آن آکسیجن است و دیگرش
هیڈروجن مگر مضمون خاک نهایت
مشکل و پیچیده است از ین سبب
در ین رساله خورد احوال او کمی
بیان میشود - درین مضمون
اول این حرف قابل بیان است
که سطح زمین اینقدر سخت که معلوم
میشود صرف بهمین سبب سخت است آخ
که گرم نیست چرا که شی اینطور سخت نیست که ازکها


۱۲۲

گرم کردن آب شده مایع نشود چنانچه آهن
چقدر سخت میباشد مگر باز هم از رساندن
حرارت آب میشود حتی که مثل آب شده
جاری میشود همین طور شیشه هم آب میشود
و در قالبها انداخته ظرفها میسازند
بر آهن و شیشه چه موقوف است قاهراً
که سخت سنگ و خاک اند همه از رساندن
حرارت آب میشوند بلکه مانند آب خالص
جوش خورده میتوانند و بخار شده بر هوا
میتوانند البته قرار واقعی حرارت رساندن
شرط است چنانچه در زیر زمین بسبب
شدت


۱۲۳
شدت حرارت سنگ ها آب شده
جاری میشوند و تصدیق آن انیست که از
کوههای آتش فشان همیشه ماده گرم
که می برآید آن از هر قسم سنگ ها و معدنها
آب شده میباشند و آن آب شده
ماده را لاوا میگویند از کوه وسوکس
که در جنوب و مغرب اطالیه است یکبار
باین شدت برآمده بود که بر سه قصبات
جاری شده همه را زیر کرده بود و آنها را خاک
سیاه کرده بود چنانچه یک شهر او که هرکیولیم
نام او بود سوختگی تکه های او حالا کنده کشید


۱۲۴
شده اند حالا چند مختلف اقسام خاک را
گرفته تصور کنید که از کدام کدام اشیا ترکیب
اند و از انها چه شیا بر امده میتوانند
سی و سوم از کهربا (گل سفید) ساختن کا
بانک ایسڈ گاس
تجربه بیست و سوم
چند تکه های گل سفید یا از سنگ مرمر بگیرید
و آنها را در یک بوتل بیندازید که اندرون
سپرنگ او یک خمدار نچه داخل شود و
یگدیگر نچه باشد که بر دهن او فیت مانده شود بعد از ان
در بوتل قدری آب بیندازید و درین


١٢٥
قدری هیڈروکلورک ایسڈ یعنی تیزآب
نمک شامل کنید بعد ازین شما را در بوتل
نزدیک کهر با (گل سفید) حبابها پیدا شدن
نظر خواهد آمدند و دیگر سر خم دار نیچه که در دیگر
ظرف پر آب غرق است در و هم حبابهای
بخار معلوم خواهد شد ند بجای ظرف سرپوش
یک بوتل خالی بمانید و در بوتل کهربا که
که بخار جمع میشود او را در بوتل خالی از راه
نیچه بمانید که بیاید و بعد از چند لمحه در بوتل
یک شمع روشن کرده پائین کنید فوراً
گل خواهد شد و بعد از ان در همان بوتل


١٢٦
آب چونه که صاف باشد بیند از ید رنگ
او سفیدی مائل خواهد شد بعد از ین
در یک دیگر بوتل که در وهواست شمع
روشن در و بمانید و دیگر بوتل گاس
را یعنی بخار را گرفته بر سر شمع روشن
مثل آب بیند از ید مجرد انداختن بخار
مذکور شمع گل خواهد شد حالا بگوئید همین
بخار که از گل سفید یا از سنگ مرمر که
حاصل شده کدام قسم بخار است بیشک
کار بانک ایسڈ گاس است چرا که شمع
روشن را گل کرد و آب چونه برنگ سفید


۱۲۸
ببینید معلوم خواهد شد که او از سوختن
تبدیل شده و اگر این وقت در آن تیزآب
انداختید حبابها نخواهند خاستند ازین
معلوم شد که بعد از سوختن کار بانک
ایسید از و بر آمده پریده است لیکن اگر
بر و آب انداختید پس همان سخت تکه
سنگ جوش خورده میده میده خواهد شد
پس از گرم کردن تکه گل سفید این مدعا
حاصل شد که از و کار بانک ایسڈ
گاس برامد و بسیار خوب چونه تیار شد
غرض ازین دریافت شد که گل سفید


۱۲۹
و سنگ مرمر از چونه و کارنک ایسڈ کیمیا
مرکب میباشد و این هم معلوم شد که از
بعض خاک هم بخار پیدا میشود نیز دهم
در بیان خاک سی و چهارم احوال ساختن
آکسیجن گاس
تجربه سی ام
یکدیگر قسم خاک را گرفته تجربه کنیم و این
گل را هر کسی نمی شناسد مگر ازین هم بعضی
مفید حرفها معلوم خواهد شد نام این گل
مرکری اکسڈ (اکسڈ سیماب) ست و برنگ
سرخ میباشد یک سخت نی شیشه اینطور


۱۳۰
بگیرید که از یکطرف باز باشد و از دیگر
طرف بند باشد درو قدری مرکری
اکسد انداخته بر دهن او سپرنگ محکم
کنید و از همان سپرنگ یک نی خمدار
بگذرانید و بعد از ان اول نی را بیک
حلقه آهنی ببندازید بموجب شکل بست و
سویم و زیر او یک چراغ انگریزی مانده
حرارت بدهید بعد از چند لمحه همان سرخ
گل سیاه خواهد شد و یک سفید برفنما
شی بر پهلوهای سرد نی خواهد چسپید و بر دهن
خمدار نی حبابهای بخار بر امدن معلوم


۱۳۱
خواهند شد حال اینطور کنید که همان سر
خمدار نی که در آب یک ظرفی میباشد
بر ویک شیشه را معکوس کرده بمانید
پس حبابهای بخار درین خواهد آمدند
باز تجربه کرده در یافت کنید که این کدام
بخار ست خوب یک تکه چوب سوخته
در میان او داخل کنید پس همان چوب
سوختن گرفت پس معلوم شد که این
گاس یعنی بخار اکسیجن است مگرفی که
سرخ گل دار د برابر حرارت داده
بروید حتی که در وی هیچ نماند یعنی قدری


۱۳۲
حصه او اکسیجن شود و کمی سفید بر قدار شی
شود که در نی جمع شود حالا این را دریا
کنید که همین بر قدار شی چیست باین طور
دریافت شده میتواند در آن وقت که ان
سرخ گل بالکل براید چراغ مذکور را پس
کنید و خمدار نی را مبعه سپرنگ او جدا
کنید مبادا از راه او آب ظرف غنچه
بالا نیاید باز که نی سرد شود در و که سفید
بر قدار شی چسپیده از نوک چوب
جدا کنید بیرون خواهد برامد پس خواهد
دید که آنها یک قطرهای شی مائع اند


۱۳۳
شما میدانند که این کدام شی است سیماب است
و این هم یک معدنی شی است ـ ازین
تجربه معلوم شد که در شیشه که گل سرخ
بود از حرارت دادن دو مقرر اجزا جدا
جدا شدند یکی آن اکسیجن گاس و دیگر او
سیماب شد خاصیت گل سرخ نسبت
از هر جای که بگیرید و حرارت دادید
اکسیجن گاس او جدا خواهد شد و سیماب او جدا خواهد شد دو قسم
است که ازین همیشه هر دو شی یک
اندازه خواهد برآمد و این گل را
که اکسڈ آف مرکری میگویند پیش


۱۳۴
همین است که او کیمیای مرکب اکسیجن
وسیماب میباشد وشکل این گل مذکور را
دیده کسی گفته نمی تواند که در و این هردو
اشیا که از یکدیگر بالکل مختلف اند شامل
خواهد بود مگر امر مذکور صرف بذریعه
تجربه دریافت میشود واگر گل مذکور
دو صد و شانزده پوند باشد پس از و
دو صد پوند سیماب خواهد بر امد و شانزده
پوند اکسیجن گاس از تجربه مذکور این امر
ثابت شد که در هر کیمیای مرکب مقدار
مفرد اجزای او همیشه یک میباشند


۱۳۵
گاهی تبدیل نمیشود سی و پنجم اشیای
معدنی از ساخته شدن اکسد گران وزن
میشوند تقریبا هر قسم اشیا مانند گل یا سنگ
که سخت میباشد در ان همه اکسیجن گاس
همراه شی دیگر مخلوط میباشد پس این
همه مرکب ها اکسد اند مثلا همه معدنیها
آهن- مس- نقره- قلعی- و سرب
وغیره مانند سیماب همراه اکسیجن شامل شده
اکسد تیار میشوند و اکسد هر یک معدنیات
ازین خالص معدنیات همیشه وزنی میباشد
چرا که در و اکسیجن هم شامل میباشد


١٣٦

و درین کمی وزن هم میباشد
تجربه سی و یکم
برای علم آورتی این امر یک خورده
مغناطیس بشکل نعل بگیرید و هر دو سرآ
او را در میده آهند از ید بوره آهن در وخوا
چسپید و حالا شکل او مانند یک خورد
برس خواهد شد همان طوریکه از شکل
بیست و چهارم ظاهر ست بعد ازان
بیک طرف ترازو همین نعل را آویزان
کنید و بدگر طرف ترازو سنگ های
وزن نمودن مانده وزن کنید و باز


۱۳۷
یک لمپ یا چراغ را روشن کرده بر سر
نعل بمانید فوراً براده آهن درخواهد گرفت
حال چوره آهن یا براده آهن همراه هوا
اکسیجن شامل شده اکسد آهن تیار میشود
همین را زنگ مینامند اگر بر سرهای
مقناطیس که بشکل نعل است بسیار براده
آهن چسپیده باشد پس میزان تر از و
برابر نخواهد ماند بلکه سمت مقناطیس زیر
خواهد آمد چرا که از براده آهن وزن زنگ
آهن بسیار اضافه میباشد سی و ششم
در گل های زمین و سنگ ها معدنیات


۱۳۸
شامل میباشد اول ازین دو تجربه‌ها
کرده اید و دیدید که از گل یک شی مفید
برقدار برامده بود چونکه بدیگر گل‌ها هم
معدنیات شامل میباشد از ین یک
دو تجربه دیگر هم کردن باید است تا که این
حرف بخوبی تحقیق شود
تجربه سی و دویم
یک خورد تسلم نیل توتیا بگیرید و در یک
خورد شیشه همراه آب گرم حل کنید-
و تیغ کدام بر قدار چاقو یا دیگر بر قدار
آهن را درین آب نیلگون انداخته-


۱۳۹
بعد از نیم دقیقه بکشید رنگ همان آهن
که او سرخ رنگ خواهد شد و اگر این
سرخی را بر جائی بسائید پس رنگ او
مثل مس بر قدار سرخ خواهد شد
و باز آهن مذکور را در همین عرق نیل گون
عرصه میندازد بدرنگ نیلی او خواهد رفت
و رنگ مس برنگ گندم بشکل ریگ
زیر این عرق خواهد نشست و حالا اگر
در و کدام صاف شی آهن بیندازید
نه بر سر او رنگ سرخ خواهد آمد و نه دیگر
رنگ ریگ سرخ بزیر عرق خواهد نشست


۱۴۰

ازین هر دو مرحا معلوم شد و ثابت
شد که هر قدر درین عرق مس بود همه علیحده
شده ته نشین شد و حالا در و هیچ باقی نمانده
تجربه سی و سویم
لُدایسی تِت (شکر سرب) که از و سفیده سفید
تکه های گل میباشد سه مثقال و سه نخود
او را در گلاس خورد که صاف باشد
در قدری آب بیندازید فوراً حل خواهد شد
باز یک تکه جست گرفته در تار بسته کنید
و دیگر سر تار را بیک چوب بسته کرده
و چوب را بر سر گلاس باینطور بمانید


۱۴۱
که جهت در آب غرق شود و چوب برسر
کلاس مانده باشد و چند ساعت بهمین
طور بمانید باین عرصه بر سرحبت قلمهای
شرب خواهد چسپیدند و شکل آن شجرنما
خواهد بود که شکل بیست و ششم معلوم
میشود از این تجربه معلوم شد که در قلمهای
لڑایی ٹٹ معدنیات سیسه با سرب
شامل میباشد چهار دهم در بیان خاک
سی و هفتم ذغال کدام شی است
حالا کیفیت ذغال را بیان میکنم در ذغال
کاربون میباشد چرا که در اول تجربها


۱۴۲

بیان شده که ذغال یک شئی سوختنی است
و وقتیکه او میسوزد همراه کاربون او از شامل
شدن آکسیجن ہوا کاربانک ایسڈ گاس پیدا
میشود در ابتدائی رساله نوشته شده که
ذغال از کانها می برآید و جای کانهای
آن در زیر زمین بسیار عمیق میباشد و جا
که عمیق میباشد از ین این قدر سوالها پیدا میشود
ذغال کانی در زیر زمین بچه قسم پیداشد
در ین کدام کدام شئی شامل است کدام
کدام چیز ازین برآمده میتواند او بکدام کار
می آید - در جوابهای این سوالها


۱۴۳

بسیار نوشته میشود + اول در جواب
سوال اول فکر کنیم یعنی این دریافت
کنیم که ذغال کانی بکدام قسم پیدا شد حقیقت
نیست که هر قدر ذغال از زمین می براید
آن همه بقیه درختهایت که بکدام زمانه
برسطح زمین بودند و زیر زمین بقسمی نهان شدند
در صحت این حرف هیچ کلامی نیست مگر
شاید بشما عجیب و حیرت انگیز معلوم خواهد شد
لیکن اگر کان ذغال را کنده دیده پس زیر
غار و بالای او نقش های برگ و تنه افتاده
معلوم خواهد شدند ازین ثابت شد که ذغال


۱۴۴
مذکور در ضحتها بودند باز اگر ورق ذغال را
تریاش نمودید در وهم علامتهای نباتی
صاف ظاهر خواهد شد حالا به بینید
که ذغال کدام شی میباشد و کدام شی
از و بر آمده میتواند در ذغال کاربن
میباشد و اگر ذغال باینطور بسوزد
که از وشعله بر اید پس از و کار بانیک اسید
گاس می بر اید و اگر او باین قرار بسوزد
که غبار های دود بر اید پس از سیاه دوده
یا کار بن خواهد برامد سوای کاربن دیگری
هم در ذغال میباشد چنانچه در وهیدروجن


۱۴۵
هم میباشد سی و هشتم در بیان ساختن بخار از ذغال
تجربه سی و چهارم
قدری ذغال میده کنید و اورا در نی چلم
انگریزی ببند ازید و دهن او را همراه گل
گل حکمت کنید و خشک کنید باز زیر چلم
چراغ انگریزی یعنی لمپ بسوزانید بموجب
شکل بیست و هفتم بعد کمی دیر از نی چلم
دود زرد خواهد برآمد و اگر همین دود را
شمع نشان بدهید او فوراً خواهد سوخت
و روشنی خواهد داد میدانید که این دود
چیست بخار ذغال است مگر صاف نیست


۱۴۶

در کلکته و بمبئی شب روشنی بخار میشود
او هم همین بخار ذغال میباشد مگر صاف
یکدیگر ترکیب کنید که دهن نی را در آب
غرق کنید حباب های بخار از آب خواهد
برامد نزدیک نی امتحانی از آب پرکرده
معکوس بر سر او بمانید حبابهای
بخار در نی امتحانی پر شد حالا شمع را
در دهن نی بمانید بخار خواهد سوخت
در این گاس کاربون یا دود شامل
میباشد اگر نخواهید این را جدا کرده
میتوانید موجود بودن آن باینطور هم ثاب[ت]


۱۴۷

میشود و قتیکه این بخار میوزد ازین
کاربانک ایسڈ گاس می براید بذریعه
آب چونه امتحان او را کرده میتوانید
سوای کاربون به بخار ذغال ہیدرو
جن هم میباشد ثبوتش اینست هر وقتیکه
بخار ذغال میوزد بر سر او یک یک
خشک وصاف گلاس بگیرید بعد از
کمی دیر بر سطح اندرونی گلاس قطره
آب پیدا خواهد شدند ازین عمل شما
خواهند دانستید که ہیدروجن ذغال همرأ
آکسیجن هوا شامل شد و از و آب پیدا شد


۱۴۸

در رسالهٔ ابتدائی بیان کرده شده که
بخار ذغال نه رنگ داشته میباشد و
نه نظر می‌آید و از هوا سبک میباشد اگر
نزدیک شمع آورید سوختن خواهد گرفت
برای ثابت کردن خاصیت‌های آن
کدام کدام تجربه بعمل آوردن باید است
بالا بیان نمودیم که بعض شهرهای
کلان مثلاً کلکته و بمبئی در شب چه بازار و
چه خانه‌ها همه جای روشنی همین بخار میباشد
و از هزارها من ذغال که حوض‌های آهنی را
پر کرده بموجب قاعدهٔ مذکوره چلم میکشند


۱۴۹
و اگر گل را که بر سر چلم مذکور گل حکمت کرده
بودید بعد از کار گرفتن او را کنده پر کنید
در و صرف قدری ذغال برنگ خاکستری
خواهد بر امد و همین خالص کاربون ذغالست
که باقی مانده است در ذغال هر قدر دیگر
کاربون بود او بمعه هیدروجن اوکسیجن
و آب و روغن تیار شده بر امد درین
مقام این حرف هم لایق یاد داشتست
که وقتیکه ذغال را حرارت میدهند -
یا در بهبکه میکشند بموجب تجربه مذکور
پس این هر سه اشیا ها پیدا میشوند ذغال


۱۵۰
یک قسم نمی باشد بعض قسم او برای ساختن
بخار خوبست و بعض او خوب نمی باشد
چرا که در بعض او کاربون بسیار میباشد
و هیدروجن بسیار کم و در بعض او
اینقدر فرق نمیباشد ازین سبب ازو
بخار کم می براید و ذغال سوخته بسیار میباشد
و از ذغال بدون بخارها دیگر شی هم
برامده میتواند مثلاً یک روغن که بریسما نها
و به تورهای ماهی بسبب یکه آب شور
او را پوده یا کمزور نکند و دو قسم رنگها
یعنی ارغوانی و سوسنی هم از ذغال می براید


۱۵۱
مگر ترکیب ساختن او باین قرار حالا بفهم
شما نخواهد آمد سی و هشتم فایده ذغال
از ذغال اینقدر کار می براید که بیان او
بکم الفاظ ہا ادا نمیشود اگرچه در هندوستان
ہم کانهای ذغال قریب رانی گنج و در
وسط ہند نزدیک دریای وردا برامده
و همین ذغال در کار ریل بسیار کار میاید
مگر در انگلستان از ذغال اینقدر کار می آید
که اگر کانهای ذغال در انجا نمی بود پس
او را امروزه روز شاید این ترقی و رونق
نصیب نمی شد چراکه فروغ انگلستان هماست


۱۵۲
از تجارت است و تجارت آنجا از پیدا
وار قدرتی نیست بلکه صناع آنجا بهزارها
قسم اشیار ساخته بدیگر ملک ها میفروشند
و دار و مدار کارخانه ها صرف بر ذغال است
که بسیار می براید و ارزان فروخته میشود
سوای این انگلستان بسیار سرد ملک است
در آنجا بدون آتش گذران نمیشود جنگل
هم ندارد که چوب بسوزانند پس اگر کانهای
ذغال نمی بود پس بسردی آرام در کنار
زندگی هم دشوار بود ذغال یکدیگر کار هم
میدهد که انتظام مال تجارت تا قرار واقعی


۱۵۳
نشود تجارت پیچ ملک بسر آمده نمی تواند
و آن بنظام بردن و آوردن مال
تجارت صرف ریل و جهاز های دخانی
اند و دار و مدار هر دو بر ذغال ست
پس مثل برطانیه ملک که در جزیره ست
اگر ذغال نمی بود پس تجارت از دیگر ممالک
و آمد و رفت بسیار مشکل می شد در خاص
ضلع های انگلستان که کانهای ذغال دارند
کارخانه های آنجا بسیار فروغ دارند و بیما ر آدم
کار می کند و در هر ضلاع که ذغال نیست
کارخانه آنجا ها هم بی رونق اند و این


۱۵۴

سبب مردمان آنجا بر دهقانی کردن و
و زراعت گذران میکنند بیبیند بدلت
کانهای ذغال در ضلع لین لباسهای
تخی و در چوبی و یکز کارخانهای آهن بسیار
کلان کلان اند و در ضلع یارک لباسهای
پشمی بکثرت ساخته میشود مگر در اضلاع
کنث و ایسکس و سنکس که در انجا ذغال
کان نیست ازین سبب در انجا هیچ کار
خانه مشهور نیست و مردمان آنجا اکثر
زراعت میکنند و بز و گوسفند
وگاو و نرگاو و غیره نگاه داشته گذران میکنند


۱۵۵

پانزدهم خاک چلم بخار ذغال
و روشنی او در تجر به بخار ذغال کوشش
کنید که احوال روشنی و شعله او معلوم شود
تجربه سی و پنجم
اگر تجربه مجدهم را بغور دید معلوم خواهد شد
که روشنی ہید روجن گاس کمزور میباشد
و از بخار ذغال تیز تر میباشد سبب این را
دریافت کنیم لمپ بنسن که در و بخار
میوزد و بزیرین حصہ او شکاف ہا میباشد
آنها را از انگشت های خود بند کنید رو شعلہ
تیز خواهد شد و اگر باز انگشت های خود را


۱۵۶

پس کیند روشنی کمروز خواهد شد و شعله
اونیگون خواهد شد سببش اینست که وقتیکه
بسیار باریک باریک ذرهای کاربون
در شعله منتشر میشوند در انوقت او روشن
میشود و نہ شعله او نیلگون میباشد و ثبات
شدن این امر باین طور میشود که بر وقت
روشن شدن شعله برو یک کاغذ سفید
چند لمحہ گرفته باشید بر و دود جمع خواهدد
اگر بر شعله نیلگون کاغذ سفید گرفتید اصلا برو
دود جمع نخواهد شد اصل اینست که بر وقت
شعله روشن که ماده میسوزد او قرار وقتی


۱۵۷
نمیشود ازین سبب کاربون یا دوده
بذریعه سخت ذرات ازین ماده علیحده شده
بشعله منتشر میشوند و ازان روشنی پیدا
میکنند و بر خلاف این وقتیکه رنگ شعله
نیلگون میباشد در انوقت این صورت
میباشد که برسمت زیر اله بر مقام دود پیپہ کو
او که گرد گرد روزن ها اند از اندرون
آنها هوا بزور داخل شده همراه بخارات
ذغال شامل میشود و کاربون نجار را
یکدم میسوزاند پس کاربن تا سر چراغ
نمیرسد که برشعلہ رسیده روشنی پیدا می کند


۱۵۸

تجربه سی و ششم
در شعله عام شمع یا چراغ که مختلف حصه ها
میباشند آن قابل غور اند و ازین بشما
بسیار معلومات خواهد شد چراغ که میسوزد
شعله او را بغور ببینید سه حصه ها معلوم
خواهد شد اول از همه بلند یک طبقه
نیلگون میباشد و این بشکل نظر می آید و در انجا
ماده شئ سوختنی بالکل سوخته دویم در میان
او یک تیز روشن طبقه میباشد و از طبقه
روشن ماده سوختنی او دود علیحده می کند
و روشنی میدهد مگر ماده بخوبی نمیسوزد


۱۵۹
سوم اندرون گل شعله یا میانه شعله
یک سیاه مخروط میباشد و آن از ان بخار
می برآید که شمع پیدا میشود و مگر هنوز نسوخته
و کیفیت هر سه طبقه ها از شکل بیست و نهم
ظاهر میشود و باید دانست که شمع گویا کارخا
خورد بخار است موم شمع یا چربو یا تیل
آن ماده است که از و گاس سوزنده یعنے
بخار سوزنده کشیده میشود پلیته نخی که بروموم
یا چربو پیچیده میشود یا ملته سنه که در میان
تیل افتیده میباشند آنها گو به کار اند که
در و ازین موم یا چربو یا تیل صرف بخارا میایم


۱۶۰
کشیده میشود و بر سر آن و سمت بیرون
همان بخار میسوزد بالا مذکور شد. که
سوم حصۀ شمع که زیرین حصۀ او باشد و سیاه
رنگ میباشد و همان بخار میباشد که
بحصۀ سوم نسوخته امتحان او باین قرار
کرده میشود که یک خمدا رنی را بسیاه طبقۀ
شعلہ بگیرید آن ناسوخته بخار ازین نی مذکور
گذشته به دیگر سرنی رسیده بیرون خواه
بر آمد و اگر بخواهید او را روشن کرده
ملاحظہ کنید چهل و یکم کانهای ذغال
که آتش گرفته می پرند و ازین نقصان اکثر


١٦١
ذی حیات میشود سبب آن چيست و
تدارک آن بچه قرار کرده میشود- هر جائيكه
کانهای ذغال میباشند از انجا يکقسم
بخار ذغال پیدا میشود که او را آتشی بخار
مینامند خاصه این بخار نیست که هر وقتيكه
همراه این بخار شامل میشود و شمع نزديک او
میباشد پس فوراً در میگیرد و مثل باروت
می پرد و کان کن ها را هلاک میکند چونکه
در کاههای مذکور بسیار تاریکی میباشد
ازین باعث بدون شمع ذغال کندن
و بیرون آوردن دشوار ست لاچار
?


۱۶۲

شمع روشن اندرون کان می برند
پس از و بخار برآمده و همراه هوا شامل
شده یکدم درگرفته میسوزد و ازین بسیار
جاندار ها تلف میشوند برای او یک قندیل
امن ساخته شده
تجربه سی و هشتم
نازک تکه جالی که از سیم ساخته میشود گرفته
بر کدام شمع بخار یا بر آلپس بمانید باز بخار
بکشید و بر سر همین جال از شمع روشن
کنید و بعد ازین جال سیمی را از سر آله یات
مذکور چنانچه بالا دارید بموجب شکل سی ام


۱۶۳

شعله شمع از میان جال سیمی میگذرد نمیداند
که سببش چیست وجه آن نیست که تا حرارت
بخار داده نشود او نمی سوزد و حالا که
در میان او جال معدنی حایل است و خاصۀ
معدنیات است که حرارت را از قریب
شئی خود جذب میکند از همین سبب بر سر
جال مذکور که شعله است همان میسوزد
و زیرا او که بخار است حرارت او بسبب
جال معدنی گاهی باین درجه نمی رسد
که او در بگیرد پس جال سیمی گو یا حد مفاصل
میشود دوم تصویر شکل سی ام را ملاحظه


۱۶۴
کنند که در و یک جال همان قسم در چهارگرد
شمع یا قندیل مدور است و شعله صرف اندرون
او روشن است بیرون جال برامده نمیتواند
و هوا از اندرون جال رسیده قندیل را
غذا میدهد و از گل شدن باز میدارد
ازین سبب به امن تمام در کانها روشنی
میباشد و نام آن قندیل قندیل امن است
و اگر این قندیل را گرفته در کان ذغال
پائین شود و در انجا همان آتشی بخار اگر
باشد هرگز آتش گرفته نمیسوزد چرا که شعله این
بیرون جال نمیرود قندیل امن زندگی هزارها


۱۶۵

مردمان را در امن نگاه داشته است درشکل
سی ام تصویر همین قندیل است یعنی فانوس
بافتگی سیم است که در و شمع میسوزد زیر او
یک ظرف برنجی است که در و تیل میباشد
درین فانوس مذکور در مابین او
مانده شده محکم کرده شده است ازین
تجربه ثابت شد که از یک رو سر تاپای آن
اصول علم زندگی هزارها آدمها
محفوظ ماند و ذغالهای معدنی
که بدون او هزارها کارخانه جات
موقوف میشدند بذریعه این مخوف و خطر


١٦٦
کشیده میشوند شانزدهم اشیای مفرده و مرکبه
چهل و دویم از تجربه های مذکوره بالا بحقیقت
های بعض عام اقسام اشیای ارضی معلوم
شده اند مگر محقق های علم کیمیائی دیگر هم بسیا
تجربها کرده اند و احوال ترکیب زمین
بسیار معلوم کرده اند در علم کیمیا هر چه معلوم
میشود از روی تجربه و امتحان میشود چنانچه
کار محقق های این علم همین است که هر چیز را
که بیابند در نسبت خواص آنها تجربه
و آزمایش کرده دریافت کنند که اواز
کدام کدام اشیا مرکب اند و در ان کدام


۱۶۵
مردمان را در امن نگاه داشته است شکل
سی ام تصویر همین قندیل است یعنی فانوس
بافتگی سیم است که درو شمع میسوزد زیر او
یک ظرف برنجی است که درو تیل میباشد
درین فانوس مذکور در مابین او
مانده شده محکم کرده شده است ازین
تجربه ثابت شد که از یک رو در سایه آن
اصول علم زندگی هزارها آدمها
محفوظ ماند و ذغالهای معدنی
که بدون او هزارها کارخانه جات
موقوف میشدند بذریعه این مخوف و خطر


۱۶۸
چهل و سوم مثالهای این هر دو
اقسام جسم آنها خیال کنید اول از بخارها
مفرد و مرکب بخار ها را به بینید آکسیجن
گاس مفروشی است ازین دیگر هیچ شے
برامده نمیتواند همین طور ہیدروجن گاس
هم یک عنصرست مگر بخار ذغال که
احوال او مذکور شده مفروشی نیست
بلکه مرکب است چرا که ازین دو مختلف
اشیا برامده میتواند یکی از ان کاربن
یا دوده دوم آن ہیدروجن گاس
همین طور کاربانک ایسڈ گاس هم مرکب است


۱۶۷

کدام ماده شامل اند غرض علمای کیمیا
کل اشیا را خواه از هوا برآمده باشد
خواه از آب و خواه از زیر زمین خواه
از جمادات پیدا شده باشند خواه از نباتا
خواه از حیوانات همین طور بتجربه خود آورد
اند و دریافت کرده اند که همه چیزها که
بتجربه آمده اند دو کلان اقسام آنها شده
میتواند اول اجسام مفرده یا عناصر یعنی
آن اشیا که از و غیرشی برآمده نتواند
دویم اجسام مرکبه یعنی ازان اشیا که دو
یا زیاده مختلف اشیا برآمد بتواند


۱۷۰

شامل میباشد کهریا یعنی کل سفید هم مرکب شیئی است
چرا که ازو هم کاربانک ایسڈ و چونه می برآید
همین طور نمک طعام هم مرکب شی است که
چرا که ازو یک قسم بخار که کلورن می نامند
و زرد رنگ بخار میباشد و دیگر معدنیات سودیم
کشیده میتوانیم نیل توتیا هم مرکب است
چرا که در وسخ مس و تیزاب کبریت
هم شامل است مگر کبریت و کاربن و فاسفورس
و مس و آهن و نقره و طلا و دیگر بسیار سخت
عنصر اند یعنی از انها اهل کیمیا هیچ شی کشیده
نمیتوانند و نه از انها عصری از کدام دیگر


١٦٩
مثال آن اول که نوشته‌ایم که آن از
کاربن و آکسیجن مرکب اند
حالا بیان آب گین اشیا را میکنم سیماب
مفرد شی است و ازین هیچ شی دیگر
نمی‌برآید آب مرکب شی است در آب
دو عنصر اند یعنی آکسیجن و هیدروجن بخارها
داخل اند و بدانید که مانند اشیای گین
مفرد و مرکب در سخت اجسام یعنی ٹهوس
هم مفرد و مرکب دارند مثلاً سرخ اکسڈ
سیماب که ٹهوس یعنی سخت شی است
مرکب است چرا که درو سیماب و آکسیجن


۱۷۲
عناصر بسیاقی آن بدنیا یافته میشود و به افراط
تمام میباشند و بحالت مفرد هم یافته میشوند
و به دیگر عناصر هم شامل شده یافته میشوند
مثلاً آکسیجن در هوا بطور آزادانه بشكل نجا
موجود است و در آب همراه هیدروجن
گاس شامل است یعنی هیدروجن گاس
او شامل شده آب تیار شده است
همین طور همرا ه دیگر عناصر شامل شده
آکسید او ساخته میشود ازین شصت و هفت
عناصر این طور هم اند که بسیار کم دست
یاب میشوند سوای چند مقامات دیگر هیچ


۱۷۱

عنصری ساخته میتوانند چهل و چهارم اهل
کیمیا بر اشیای گردو پیش خود تجربه کرده
کرده این دریافت نموده اند که هر شئی
که بر سطح زمین یا بر سر زمین یا زیر زمین موجود
اند از شصت و هفت اجسام مفرد عناصر
از یک یا زیاده عناصر ساخته شده اند
ازین مفرد اشیا بعض بشکل بخار یافته
میشوند مثلا اکسیجن و بعض بشکل مائع
یعنی اشیای آبگین مثلا سیماب واکثر
تھوس یعنی اشیای سخت مثلا کبریت
و آہن ازین شصت و ہفت


۱۷۴
فورا معلوم خواهد شد آن عناصر که معدنی نیستند
آن در شمار صرف پانزده اند و آنکه معدنی اند
آن بشمار پنجاه و دواند عنصرهای هر دو قسم که
زیاده تر بکار آمده اند فهرست آن مفصل ذیل است
عناصر که معدنی نیست عناصر که معدنی اند
آکسیجن - ہیڈروجن آهن - طلا
نیتروجن - کاربون ایلومی نیم - گال سیم
- کلورن میکنیشیم - سوڈیم
کبریت - فاسفورس پوٹاسیم - مس
سلی کان جست - قلعی
سرب نقره سیماب


۱۷۳
جای پیدا نمیشود مگر آنها عموماً بدیگر صنعتها
کارنمی آیند مگر هر قدر کمیاب وغیر مستعمل
چرا نباشند باز گفته نمیتوانیم که آنها بیفایده
وبیحقیقت اند لیکن درین مختصر رساله صرف
گنجایش همین عناصر بود که ذکر کرده شد
و بکثرت پیدا میشوند برای سهولیت همه
عناصرها بدو قسم تقسیم کرده شده اند اول
آنکه اشیای معدنی اند مثلاً آهن مس نقره
طلا دوم آنکه معدنی نیست مثلاً آکسیجن
کاربن کبریت در شکل این هرد و اقسام عناصر
که فرق میباشد آن از دیدن نمونه همین عناصر


١٧٦

و اشیای مرکب پیدا میشوند مثلاً از آمیزش قلعی
و سرب اینطور مرکب شی ساخته نمیشود که اصلی
خواص او ازین هر دو معدنها مختلف باشند
مگر آکسیجن و ہئدروجن بخار ہا که از یکدیگر خود بالکُل
مختلف اند از آمیزش آنها آب تیار میشود
غرض این قاعده کلیه است که هر اشیائیکه
با بین نہایت کم مشابہت داشته باشند در و
کیمیائی اتحاد بغایت آسانی میشود
ہفدہم آن عناصر که از قسم اشیای معدنی
نیستند چهل و پنجم عناصر که
معدنی نیست و بکثرت موجود اند فہرسنت


۱۷۵

ازین شصت و هفت عنصر با خواص
هریک جدا جدا اند که ازان آنها شناخته
میشوند و تمیز کرده میشوند مگر بعض آن
همشبیه و همخواص میباشند مثلاً قلعی
و سرب خواص این هر دو اینقدر یکسان اند
که از آکسیجن و هیدروجن هم آنقدر
مشابهت ندارند و وقتیکه این دیده
میشود که از ترکیب عناصر بکدام قسم
مرکب اشیا ساخته میشوند پس دریافت
میشود که در هر عناصر که اختلاف بغایت
درجه است در همان اتحاد میباشد


۱۷۸

هر شیئکه پیدا میشود آنرا اکسد مینامند
هران وقت که اکسیجن همراه دیگر عنصر
شامل میشود حرارت پیدا میکند و اکثر
اوقات روشن هم میشود وقتیکه اینطور
میشود پس میگویند که آن شی میسوزد اکسیجن
بهر قسم خاک یا گل و سنگ و ریگ و
در معدنیات میباشد در زمین از نصف
زیاده وزن اکسیجن است سوای این برای
هر جاندار بودن اکسیجن ضرور است چرا
که او همراه نفس اندرون هر جاندار
داخل میشود و همراه کاربن ناکاره خون
شامل


۱۷۷
آنها سابق نوشته شده است حالا خاصیت
آنها را ترتیب وار بیان کرده میشود
آکسیجن یک بخاریست که نه رنگ دارد
و نه بو یا ذائقه دارد و نه نظر می آید و این
بخار باعتبار حجم اندازه ایست که سه
یک حصه گاس مذکور میباشد و چهار حصه
پلی است
نیتروجن هوا ازین هر دو بخار ها مرسی
مگر آمیزش آن آزادانه است یعنی آنها
با بین خود اینطور خلط و ملط نسبت که علحیده
شده نتواند آکسیجن سوای یک عنصر همراه دیگر
همه عنصر ها شامل میشود و ازین آمیزش


۱۸۰

خواهد گرفت و شعله خواهد برامد در تجربه
سی ام کشیدن اکسیجن و طریقهٔ آن بیان
کرده شده است اگر بسیار کشیدن منظور
باشد پس سه مثقال و سه نخود کلوریت پوتاس
میده کنید و درین سیاه اکسید کنین آنقدر
حل کنید یا مخلوط کنید که همه سیاه شوند
باز او را در بطور شیشه بندازید که تنگ سر
او شگاف داشته باشد و درین سوراخ
مذکور یک نل شیشه که خمدار باشد از
ما بین او گذشته باشد بعد از این شیشه
مذکور را بر سر یک سه پایه مانده اهسته اهسته


۱۷۹

شامل شده خون را صاف میکند و جسم جاندار
که حرارت بکارست آن بذریعه همین طریقه
حاصل شده میباشد بسیار اشیای مرکب
اینطورست که اگر آنها را حرارت داده
شود خالص آکسیجن برامده میتواند چرا که درانها
موجود میباشد مثلا اگر اکسید سیماب را
در شیشه نل گرم کنند یا کلوریت پوتاس را
در شیشه گرمی برسانند پس از و خالص
اکسیجن پیدا میشود و امتحان مذکور باین قرار
شده میتواند که اگر در نل یا شیشه مذکور
لکه چوب سوخته بیندازند پس او سوختن


۱۸۲
پس شعله روشن خواهد ضیت و از و هم
کاربانک ایسڈگاس پیدا خواهد شد
سوم اگر در یک قاشقی کمی کبریت را
آب کرده و سوختانده در همان اکسیجن انداختند
پس از و روشن شعله های نیلگون خواهد
برامدند چهارم اگر یک تکه فاسفورس را
که خشک باشد در یک قاشق مانده سوختانده
و باز او را در اکسیجن گاس انداختند
پس انقدر روشن خواهد شد که نگاه خود را
طرف او گرفته نخواهد توانستید اگر خواهید
این هم دریافت کرده میتوانید که از سوختن


۱۸۱
گرم کنید و اکسیجن گاس را که اندرون پیدا
شده از راه نل میگذرد آنرا بموجب نمبر ۱۸
نوزدهم در بوتل ها پر کرده بروید حالا شما
چهار عمل نشان داده میتوانید اول یک
این قسم شمع بگیرید که شعله او گل شده با
و پلیته او سرخ باشد و همین شمع را دیسیم
بسته کرده در بوتل اکسیجن بیندازید شمع
باز روشن خواهد شد و اگر در وصف
آب چونه انداختید ثابت خواهد شد که در او
کاربانک ایسڈ گاس پیدا شد --
دوم اگر در اکسیجن سرخ ذغال انداختند


۱۸۴

میتواند چنانچه تجربه دوازدهم و چهاردهم
را ملاحظه کنید و بچند طریق ثابت شده
میتواند که هر وقتیکه این میسوزد پس
در هوا سوختن او آب پیدا میکند —
هیدروجن همراه چند دیگر عصرها هم مز
میباشد مثلاً همراه کاربن شامل شده
مارش گاس یعنی بخار دلدل پیدا میکند
و مذکور را آتشی بخار هم میگویند و
مذکوره بخار در کانهای ذغال هم میباشد
هیدروجن گاس در هر یک تیزابها
هم میباشد مثلاً در تیزاب شوره و کبریت


۱۸۳

کبریت که بیرنگ بخار پیدا میشود و از بین
فاسفورس که سفید دود ظاهر میشود
این هر دو از اقسام تیزاب اند و ثابت
شدن آنها بدینقرار میشود که اگر در
بوتلهای آنها کمی نیلگون عرق التمس
انداختید پس او برنگ سرخ خواهد شد
چهل و ششم هیدروجن هم یک
بیرنگ و غیر مرئی گویند ایقه بخار است
و این در هوا بطور آزادانه شامل نیست
مگر در آب همراه آکسیجن بطور کیمیائی
شامل میباشد از آب بخند طریقه برامده


۱۹۶
شوره و نوشادر ( ) هم میباشد و در گوشت
هر جاندار هم میباشد نیتروجن همراه اجسام
بآسانی شامل نمی شود آن بیعمل شی است
نه خود میسوزد و شی را در سوختن میدهد و
نه در تنفس حیوانات بکار می آید مگر در زهر
هم نیست و جاندار که بسبب بند بودن درآ
خفه میشوند سبب آن نیست که بآنها
آکسیجن نمیرسد ازین سبب نفس آنها بند میشود
نیتروجن را که همراه هیدروجن شامل کنند
ایمونیا ساخته میشود اگر نیتروجن را همراه آکسیجن
و هیدروجن شامل کنند پس تیزاب شوره


۱۸۵

و نمک میباشد و این گاس یعنی بخار از همه اشیا
کرده سبکتر میباشد هوا ازین چهارده ونیم
درجه وزین تر است از همین سبب غبارها
که برای پریدن میسازند در و هیدروجن
گاس پر میکنند چهل و هشتم نیٹروجن
هم بیرنگ و غیر مرئی و بیذائقه بخاریت
و این در هوا آزادانه موجود است و اگر
در هوائیکه فاسفورس بسوزانند پس اکسیجن
این هوا از نیٹروجن جدا خواهد شد مثلاً ۔
در ششتم تجربه دیده اید و همین بخار در چند
مرکب اشیا هم میباشد چنانچه شوره در تیزاب


۱۸۸
بوتل جمع شده خواهد رفت و به لمحه یک
عرق زرد رنگ در و جمع خواهد شد
و همین را تیزاب شوره می نامند بسیار
ترش و تیز میباشد چنانچه اگر قطره بجسم انسان
بریزد پس داغ زرد و زخم میشود و وقتیکه
این را همراه عرق لتمس نیل رنگ شامل
میکنند بسبب ترشی تیزاب رنگ او
سرخ میشود لیکن اگر در کدام الکلی مثلاً-
در کاستک پوٹاس که خاصیت او
انیست که سرخ لتمس را نیل رنگ میسازد
اگر حل کرده یا انداخته شود پس کلیه خواصها


۱۸۷

ساخته میشود

تجربه سی و هشتم
تیزاب شوره باین قسم به آسانی ساخته میشود
که سه مثقال و سه نخود شوره را میده کرده در
عرق کش شیشه بیندازید و بر سر او همانقدر
تیزاب کبریت بپاشید بعد از ان زیر
عرق کش چراغ انگریزی مانده گرم کنید
دهن عرق کش را در یک شیشه نماید
و همان شیشه بوتل را در آب بگذارید
که سرد باشد حالا هر قدر تیزاب که از
عرق کش بر امده آن همه در همین شیشه


۱۹۰
اول همان شی کار آمده بود اگر قدری
از همین نمک خوب گرم کرده در آب حل
کردید پس حالا ازین عرق به سرخ لتمس
نیل رنگ خواهد شد و نیل رنگ سرخ
ازین معلوم شد که نمک مذکور بی تاثیر شده
ایسڈ یا تیزاب الکلی سالٹ یا نمک
از تجربه مذکوره بالا بشما این حرفها دریافت
اول هران شی که در مزه ترش و تیز
باشد و نیل رنگ عرق لتمس را سرخ کند آن
تیزاب است دوم الکلی آن شئی است
که سرخ لتمس را نیل رنگ میسازد و اثر اسیڈ را


۱۸۹
تیزاب می پرد و امتحان او باین قرار میشود
که در قدری تیزاب شوره رنگ نیل
رنگ لتمس شامل کنید فوراً سرخ خواهد
و باز در قدری عرق کاستک پوٹاس
بیندازید باز رنگ عرق نیل گون خواهد
چراکه پوٹاس اثر تیزاب شوره را گم کرد
باز اگر همین آب را در ظرف چینی انداخته
خشک کردید و جوش دادید پس یک سفید
نمک یعنی شوره باقی خواهد ماند شیٔ که اَز
تیزاب شوره و از کیمیائی آمیزش پوٹاس
پیدا شده و در ساختن تیزاب شوره


۱۹۲
اینقدر مختلف اند در اصل از روی کیمیا
یک عنصراند و ثبوت آن نسبیت که بهمان
قسم که ذغال را در اکسیجن سوختاندن کار
بانک ایسڈ گاس پیدا میشود بهما نصورت
بسوختاندن گریفائت یا الماس هم
کار بانک ایسڈ می برآید و خالص کار
بودن بودن این هر سه اشیا باینقرار معلوم
میشود مثلاً این هر سه اشیا را اگر دوازده
دوازده رتی گرفته علیحدہ علیحده سوزاند
پس از هر یک آن بر ابر مقدار کاربنک
ایسڈ گاس خواهد برآمد یعنی چهل و چهار


۱۹۱

گم میکند سوم هر تیزاب که همراه الکلی شامل
میشود پس از و یک غیر شی پیدا میشود که او را
سالت یا نمک میگویند چهل و هشتم
کاربن یک تهوس یا سخت عصرت
ذغال کاربن است صورتهای کاربن
دیگر هم اند که از ذغال بالکل مختلف میباشند
یک آن الماس که سخت جواهر ست
دوم آن نرم شئی که درمیان قلم سرے
میباشد که از و نوشته میکنند و آنرا
گریفانٹ میگویند غرض این هر سه اشیا
یعنی ذغال و الماس و گریفانٹ کہ با هم


۱۹۴
بالکل سوختانید پس همه کاربون کار بانک
ایسد شده خواهد پرید و صرف قدری خاکستر
خواهد ماند
تجربه سی و نهم
اگر این ثابت کردن منظور باشد که آیا
در ماده نباتی کاربن میباشد یا نه پس در
یک گلاس سفید قند بیندازید و بر سر او
قدری آب گرم انداخته تیره شربت بسازید
بعد از ان در و قدری خالص تیزاب کبریت
بیندازید شربت مذکور سیاه رنگ خواهد شد
و کف آورده جوش خواهد خورد و هم سفید


۱۹۳
رقی از هر یک حاصل خواهد شد پس
ثابت شد که اگرچه ذغال والماس و
گریفانت بدیدن بالکل مختلف اندلیکن حقیقت
یک کیمیائی عنصر یعنی کاربن اند بدنیا هر قدر
نباتات وحیوانات اندضرور درانها کاربن
میباشند ببینید ذغال که کاربون ست
اکثراز چوب تیارمیشود و در و شکل ونمونه
اصل چوب هم صاف معلوم میشود واگر پارچه
گوشت را هم بسوزانند او سوخته بشکل ذغال
میشود وازین ثابت میشود که بجسم هر جاندار
هم کاربن میباشد باز اگر چوب یا گوشت را


١٩٦

تمام درختها و نهالها را غذا میرساند
سوای این کلاربن بچند اقسام خاک و سنگ
هم داخل میباشد مثل در کل سفید و سنگ
آهک و سنگ مرمر هم داخل میباشد
پانزدهم عناصر غیر معدنی چپل و نهم
کلورن یک عنصریست که هر قدر بیان
عناصر مذکور شده از همه خواص این متخلف ست
همین مذکوره عصر هم بخارست رنگ او
زرد و بوی او نهایت درجه تیز میباشد
اگر همراه نفس در جسم جاندار داخل شود
پس حکم زهر دارد در موجودات این نجا


۱۹۵

قند سیاه ذغال خواهد شد سببش چست همین است
که در قند کاربون موجود بود و ازین عمل
ظاهر شد اگر یک همین عنصر یعنی کاربون
بدنیا نبود چه حال میشد این ضرور میبود که
ذی روح زنده میماند و نه درخت و نهال
پیدا میشد پس خیال کنید که از نبودن فقط
یک عنصر بدنیا چه چه خرابی ها رو می آورد
مگر کاربن صرف در اجسام نباتات و حیوانات
داخل نیست بلکه بشکل کاربانک ایسد
در هوا هم موجود است و در تجربه هم ثابت
کرده شده است که کاربانک ایسد هوا


۱۹۸
اگر کلورن را از عام نمک کشیدن میخواهید پس
قدری نمک گرفته همراه کمی سائیده شده
سیاه مینگی نیس اگسد مخلوط کنید و در یک
شیشه بوتل مانده بر سر او تیزاب
کبریت را که نصف او آب داشته باشد
بندازید بعد از ان یک نل خمدار مانند
شکل سی و دوم که دارد همان قسم یک نل
در و نصب کنید و قدری گرم کنید ازین
عمل یک گران زرد و غایت بودار
بخار برامده بدیگر جانب که بوتل ست
جمع میشود و این بخار کلورن است که


۱۹۷
علیحده شامل نمیشود مگر در نمک داخل
میشود و از همین می براید و این همان نمکی است
که یومیه بخوراکه ما و شما کار می آید که بدون
او در طعام لذت نمی آید و از باعث همین
آب دریای شور شور میباشد غرض نمک
مذکوره بدو عناصر مرکب میباشد اولی
همین گاس کلورن و دیگرش یک معدنی
اشیا که او را سوڈیم میگویند از همین سبب
در صطلاح علم کیمیا نام نمک را کلورڈ
آف سوڈیم یا سوڈیم کلورڈ مانده اند
تجربه چهلم


۲۰۰
ازین ظاهر شد که هر طوریکه از اکسیجن گاس
اشیا میسوزد همانطور از کلورن گاس هم میسوزد
و هر آن وقت که اتحاد کیمیائی میشود
حرارت پیدا میشود در کلورن قوت برآوردن
رنگ از هر شی بسیار است چنانچه در سفید
کردن رنگ دار نخ و رخت هائیکه که از
پوست درختها میسازند بسیار کار آمد است
امتحان آن سهل است یک رنگین خسته
نخی را تر کرده درین بخار دار بوتل انداخته
چند لمحه حرکت بدهید رنگ رخت پریده
سفید خواهد شد پیش سوداگر ها بلی چنگ پودر


۱۹۹
در سنگ نمک همراه سوڈیم شامل بود
و در وقت کشیدن احتیاط باید کرد
که همراه نفس اندرون نرود ورنه گلوگان
ورم خواهد آورد و سرفه خواهد گرفت
و همین بخار همراه معدنیات فوراً
شامل میشود و از آمیزش آن هر شئی
که پیدا میشود آن کلورڈ همان معدنیات
گفته میشود پس اگر قدری سرمه در بوتل که
بخار کلورن است انداخته شود ازو
آتش بر آمدن معلوم خواهد شد و از کلورڈ
سرمه یک سفید ابر مانند پیدا خواهد شد


۲۰۲
تیزاب کبریت را انداخته ترش ساختید
و باز درو رخت را انداختید پس رنگ او
خواهد پرید واگر دو سه مرتبه همین عمل مذکوررا
کردید رخت مذکور بالکل سفید خواهد شد
رختهای نخی واز پوست وغیره که از
لندن شسته سفید و بر اق می آیند آن
بهمین طریق شسته میشوند وقتیکه این سفوف را
در آب حل کرده در تیزاب انداخته شود
از ترشی او کلورن گاس می براید
و رنگ رخت را می پراند بنجا هم کبریت
که یک زر در نگ و سخت شی میباشد


۲۰۱
یعنی سفوف پراندن والای رنگ
فروخته میشود در وهمین کلورن میباشد اگر
از سفوف مذکور قدری در بوتل انداخته
بر سر او کمی تیزاب کبریت که آب داشته
باشد انداختید پس فوراً از وزر دخان
کلورن نمودار خواهد شد و در روز نگین رخت را
ترکرده اگر انداختید پس سفید خواهد شد
تجربه چهل و یکم
اگر همین سفوف را در آب خالص حل
کرده در و رنگین نخی رختی را انداختید پس
رنگ او بریده نمیشود لیکن اگر اول در اوبا


۲۰۴
گوگرد مینامند و ازان سبب گوگرد
بزودی تمام میسوزد و روشن میشود کبریت
در ساختن باروت هم بکار می آید چرا که
کبریت و ذغال و شوره اجزای باروت
اند خالص کبریت از ان مقامات زمین
معدنی بیرون می آید که آنجا کوه آتش
فشان باشد چنانچه در جزیره سقلیه بسیار
پیدا میشود خالص شکل کبریت در دیگر
اشیای معدنی هم شامل میباشد و این
مرکب را سلفتر اشیای معدنی مینامند
در اشیای معدنی اکثر خام معدنیات هم میبا


۲۰۳

آن هم از یک زمره عناصرست اگر یک
تکه کبریت را در چمچه نهاده بر آتش مانده شود
اول آن آب میشود بعد آن جوش آمد
آخر کار شعله خواهد داد و سوخته سوخته جمله
خواهد سوخت و شعله آن مائل بزردی
و نیلی میباشد و بر وقت سوختن که بوی
می برآید آنرا همه میدانند که بهر قسم کیمیا
هر آنگه که آن میسوزد پس از شامل شدن
آکسیجن هوا آکسئد کبریت پیدا میشود آن یک
بیرنگ بخار میباشد کبریت را بر سر های
چوبک ها می چسپانند که اورا درین ملک


۲۰۶

و در چاپ کردن رخت چیت و غیره و
در سفید کردن رختها کار می آید سوای
این هر قدر که تیزاب اند در ساختن همه
همین کار می آید تیزاب کبریت وقتیکه بمرا
دیگر اشیای معدنی شامل میشود پس آن
مرکب را سلفد مینامند پناه و یکم
فاسفورس یک عنصریست که در تمام دنیا جا
علیحده دست یاب نمی شود و در استخوان
حیوانات همراه کال سیم و آکسیجن شامل
میباشد و این را کال سیم فاسفت میگویند
وقتیکه استخوان میسوزد پس یک سفید نرم


۲۰۵
یعنی معدنیات از کانها اکثر مشمول کبریت
می برائید بعد آن آنها را از کبریت علیحده
میکنند خام سُرب که از کان می براید آن
سلفِد سُرب میباشد آنرا در انگلیسی گلینا
هم میگویند وقتیکه کبریت همراه آکسیجن و هیدرو
جن شامل میشود از و تیزاب کبریت تیار
میشود این از مرکبات کیمیائی یک کار آمد
شی است این تیزاب یک وزن دار مایعی
تیل یک آبگین شی میباشد و این بکثرت پخته
میشود و به بسیار عملها بکار می آید مثلا-
در ساختن اشخار و صابون و رنگ کردن


۲۰۸
خطرناک شی است اگر در آب غرق نبود
پس بیک ذره گرمی خود بخود در میگیرد
و اگر در دست باشد پس دست را خواهد
سوختاند غرض تکه فاسفورس را در میان
آب بریده بر سر خت یا کاغذ فوراً
خشک کنید و از آتش گیر از تیغ چاقو آنرا
برداشته بر سر تشطری آهنی بمانند بعد ازان
همانقدر تکه فاسفورس سرخ رنگ را
بریده به تشطری مذکور بمانید و این سرخ
رنگ فاسفورس را مثل فاسفورس زرد
در آب نمیمانند سبب آنرا حالا خواهید دید


۲۰۷
باقی میماند که او را خاکستر استخوان باید گفت
و ازین فاسفورس برامده میتواند مانند
کاربن فاسفورس هم دو قسم میباشد
یکی آن زرد رنگ که عام فاسفورس است
دوم آن سرخ رنگ میباشد و خواص آن
هر دو بسیار مختلف اند
تجربه چهل و دوم
یک خورد تشترتی آهن را گرفته بر سه پایه
بمانید و یک تکه فاسفورس زرد رنگ را
گرفته مثل چهارم حصه نخود بهوشیاری
تمام ببرید مگر در آب مانده ببرید که این بسیار


۲۱۰

هم درخواهد گرفت و مثل زرد رنگ
فاسفورس خواهد سوخت ازین این حرف
ثابت شد که زرد فاسفورس نهایت
جلدی درمیگیرد پس آنرا در آب انداخته
ماندن ضرور است تا که از آکسیجن ہوا درا
آتش نگیرد و نوزد مگر سرخ فاسفورس
بزودی نمیسوزد ازین سبب در هوا مانده میتواند

تجربه چهل و سوم
زرد فاسفورس بمالیدن میسوزد چنانچه
یک تکه او را در کاغذ جاذب پیچانده برسری
زمین انداخته از پیزار بمالید یا برسر تخته


۲۰۹

زیر تشطری که فاسفورس سرخ و زرد
دران است زیر او لمپ یا چراغ انگریزی
بمانید بعد دو سه لمحه زرد رنگ فاسفورس
که بشکل سی و سه به حرف ب تعبیر کرده شده است
سوختن خواهد گرفت و شعله او بسیار
تیز و دود آن غایت کثیف و سفید خواهد
برآمد مگر سرخ فاسفورس که بحرف ا
تعبیر کرده شده است بحالت اصل خود
خواهد ماند و تا آتش بسیار دیر سوخانده
نرود نخواهد سوخت غرض تا تشطری را
عرصه گرم کنید انجام کار سرخ فاسفورس


۲۱۲
که از حد و اندازه بیرون مشهور بنام سنگ او
بلور است و هر جای دستگیری دارد
ریگ و سنگ سرخ و سنگ چقماق هم
کم و بیش خالص سلیکان میباشند
وقتیکه این عنصر همرا او معدنیات شامل
میشود مرکبات آنرا سلیکت میگویند چنگی
اقسم گل زرد است هم هم سلیکت است
و از همین سبب خشت ها و ظروف گلی
و چینی که از گل ساخته میشوند آنها هم سلکت اند
شیشه هم سلیکت میباشد و باین طریق ساخته
میشود که ریگ سفید که سلیکان میباشد و چو


۲۱۱
مانده همراه چکشی ضرب دادید پس ازین
عمل فاسفورس مذکور روشن خواهد شد
همین سبب است که گوگردتهای انگریزی
از سائیدن در میگیرند و نوک آن که سرخ مبیا
اندرون آن فاسفورس میباشد و بالای
اورنگ داده میباشد پس گوگرد را
که بر سرشئی میسایند رنگ او پائین شده
فاسفورس میسوزد و گوگرد روشن میشود
پنجاه و دویم سلی کان هم مثل فاسفورس
یک عصر است که بدنیا جای علیحده دوست
دستیاب نمیشود مگر همراه آکسیجن آنقدر شامل است


۲۱۴
درجه کارآمد برای انسان است ازین اول ذکر مذکور کرده شد حقیقت انیست که اگر بدنیا آهن نمی بود پس انسان متمدن نمیشد و وحشی میماند ریل و هزارها ماشینها که انسانرا از و فایده های کلی میرسد بدون آهن از کجا تیار میشد و هزارها آلات که ازینها بیشمار کار می برآید و اقسام اقسام اشیاها ساخته میشوند اگر آهن نمیبود از کدام شی ساخته میشد و کارهای پیشه ورها از کجا پیش رفت میکرد بدینباک زمانه گذشته که پیش ازین آهن نبود چرا که آهن خالص دستیاب نمیشود


۱۱۳
و اشخار این هر سه اشیا را با ریگ و اکسڈ
سیسه و پوٹاس هر سه را در داتش خوب
حرارت میدهند - باول ترکیب آن شیشه
ساخته میشود و اکثر بدروازها استعمال کرد
میشود و از دیگر آن که از و آلات ساخته
میشود سلیکان وقتیکه خالص میباشد یک
سیاه رنگ شیئ میباشد و خالص سلیکان
باین طریق حاصل میشود که از سلیکا آکسیجن را
میکشند پس خالص سلیکان باقی میماند
نوز دهم اشیای معدنی پنجاه و سوم آهن
چونکه به نسبت دیگر معدنیات آهن نیای


۲۱۶

میسازند یا کلان کلان چادرهای آهن میسازند
و اینطور آهن را (راث آیرن) یعنی صاف
کرده شده آهن میگویند و این آهن را
که در آتش سرخ میکنند و بعد هر چیزی که
میخواهند از و میسازند چنانچه آهنگرها همین
هر شی را میسازند و اگر از آهن مذکور
دو تکه ها را گرفته در آتش سرخ کرده
و نوکهای همدیگر را بر یکدیگر مانده بکوبند
پس انطور وصل میشوند که باز علیحده شده
نمیتوانند یکدیگر قسم آهن هم است آن هم بسیار
کار آمد میباشد و آنرا آهن ریختگی میگویند


۲۱۵

از زیر زمین همراه دیگر اشیا شامل می برای
و بدشوارتی تمام از آنها علیحده کرد میشود
پس دران زمانه که مرد ما نرا جدا کردن
آهن از دیگر اشیاها و از آهن خام و غیره
نتوانستند در آن زمانه آنها آلات و
افزار از مس و برنج میساختند و سابق
از ان از تبرهای سنگ و چاقوهای سنگی
کار میگرفتند سرخ اگسد نهایت کار آمد
خام معدنات آهن میباشد بحرارت دادن
از ذغال آگسیجن او می برآید و خالص
آهن باقی میماند آنرا کوفته یا سلاح های


۲۱۸
میتوانند مگر آهن ریختگی را اینطور کرده
نمیتوانند اگر آتش داده بکوبند پس به مجرد چکش
خوردن فوراً تکه تکه خواهد شد و آهن
مذکور خالص نمیباشد بلکه در و کاربن
ذغال داخل میباشد لیکن اگر بخواهند
کاربن مذکور را از خارج کرده از و صاف
آهن ساخته بتوانند ترکیبش اینست. آهن
مسطور را در کوره کنند تا در نهایت
تیز آتش بار بار سرخ میکند و شور داد
میروند اینطور در و که غیر شی داخل میباشد
آن هم بر آمده خالص آهن باقی میماند


۲۱۷
یعنی آهن را آب کرده در قالبها می‌ریزند
و مثلاً کلان کلان ارابه‌های ماشین و غیره
و ستون‌های چراغها که بکنارهای سرکها
عام ایستاده میباشد ـ و این آهن ریختگی
باین طور ساخته میشود که خام معدنیات را
همراه ذغال و سنگ آهک در کلان کلان
کوره‌ها میاندازند و آتش انداخته همراه کلان
کلان دمها دم میکنند تا آنجا که آهن آب
شود ـ و درین هر دو آهن‌ها صرف همین
فرق است که صاف آهن را در آتش
سرخ کرده کوفته میتوانند و سیخ‌ها و تخته‌ها ساخته


۲۲۰
یا در جای نم دار بمانید که واز ماش پس همین
کیفیت خواهد شد که بر سر او زنگ خواهد گرفت
و شده شده همه آهن زنگ خواهد شد و بعض
اوقات دیده خواهد بودید که از آهن
بر سر لباس یک رنگ زرد چسپیده
که از شستن هم نمیرود و این داغ از زنگ
آهن میباشد
تجربه چهل و چهارم
یک نل شیشه که از یک طرف بند باشد
گرفته در و قدری براده آهن انداخته
بر سر او آب آمیز تیزاب کبریت بیندازید


۲۱۹
یک سوم قسم آهن هم میباشد که انرا فولاد میگویند
ازان چاقو و پاکی و دیگر اشیا ساخته میشوند
درین دو خوبیها است یکی سخت و دوم دمدار
و تا اینجا دم میدهد که کمان میشود و نمی شکند
و بسائیدن و چرخ گری کردن یک نوک تیز
و دم او برنده میشود در فولاد هم قدری
کاربن میباشد و فولاد مذکور از آهن صاف
و از آهن ریخنگی هم تیار شده میتواند
و اگر موجب تجربه یی و یکم آهن را در هوا
یا آکسیجن بسوزانند پس اکسید آهن تیار
خواهد شد و اگر شیئی بر قدار آهنی را در هوا


۲۲۲
و بیرنگ در نظر خواهد آمد و اگر آنرا جوش
داده خشک کردید پس به سرد شدن ظرف
درونگه های کسیس (زاک) خواهد یافتید
و درین کسیس (زاک) بودن اهن باین دلیل ثابت
میشود که یک خورده آنکه مذکور را در آب
حل کنید حالا در و چند قطره ای تیزاب شوره
انداخته اگر چند قطرهای پوٹاسیم فیرو سائنا
هم اندازید پس سیاه نیلی رنگ خواهد شد
پنجاه و چهارم الومی نیم این هم یک معدنیات
و بعد از آهن ذکر آن ازین سبب کرده
شده که مذکور از چکنی مٹی (قسم گل زرد میباشد)


۲۲۴
اخراجات بسیار میشود معدنی مذکور را وقتیکه
در یک جای واز حرارت می رسانند پس او
سوخته خاک میشود و مذکور از قسم اکسید میباشد
که بنام الومنا مشهور است در سفید سفید نکه ها
زچ همین معدنی مذکور شامل میباشد پنجاه و پنجم
کالسیم این شی معدنی است مرکبات آن
بکثرت موجود اند مگر از انها خالص کشیدن
کالسیم مشکل است چونه اکسید کالسیم است
گل سفید سنگ مرمر سنگ آهک حمره این
کاربونث آن و جپسم سلفت آن وخاک
استخوان فاسفت آن میباشد ازین ظاہری است


۲۲۵
که کال سیم از زمین بچه قدر افراط می براید و موجود است
تجربه چهل و پنجم
در تجربه بیست و نهم بعد از ساختن کاربانک
ایسد از تیزاب گل سفید و نمک عرق که در بوتل
مانده بود آن آب کال سیم کلورڈ بود آن را
بته آب صاف که برآمد اگر آنرا جوش داده
خشک کر دید پس در ته او یک سفید شی مانند
خاک خواهد ماند آن یک قسم نمک است که
بنام کال سیم کلور مشهور است و این همان شی است
که در تجربه بیستم در خشک نمودن ہئیڈروجن
و جمع کردن آب بکار آمده بود ازین سبب


۲۲۶

که او رطوبت را به آسانی جذب میکند اگر
ذره‌ای اورا چند ساعت درهوا بماند پس در هوا
که رطوبت موجود میباشد آنرا جذب کرد
خود مثل آب جاری خواهد شد بعد ازان
اگر خشک ریزگی‌های کال‌سیم کلورڈ را یک
شیشه انداخته در آب جوش بدهید و در وقتے
آب سوڈیم کاربونٹ صاف و شفاف باشد
مخلوط کردید پس از شامل شدن این هر دو
صاف آب رنگ سفیدی مائل پیدا خواهد شد
چرا که از آمیزش این هر دو گل سفید پیدا شد
و این گل سفید مانند کال‌سیم کلورڈ در آب


۲۲۷
تحلیل نمیشود بلکه زیر می نشیند غرض این ترکیب را
بآن قرار بیان باید کرد ـ که اگر ـ
کلسیم کلورڈ که در آب تحلیل میشود و سوڈیم کاربونٹ که در آب تحلیل میشود
را حاصل نموده و هر دو را علیحده علیحده
در آب حل کرده با هم یکجا کنند پس دو مختلف اشیا قر
کالسیم کاربونٹ یا گل سفید که در آب تحلیل نمیشود و سوڈیم کلورڈ یا نمک طعام که در آب تحلیل میشود
پیدا میشوند ـ ازین معلوم شد که از یک
شی معدنی یک قسم نمک اینطور پیدا میشود


۲۲۸
که در آب تحلیل نمیشود مثلا گل سفید و دیگر
آن قسم که در آب حل میشود مثلا نمک طعام
مگر هرگز این بخیال نیاورید که از مذکورها
کدامی شی نو پیدا شده نه بلکه صرف ترکیب
تبدیل کرده شده یعنی یک جزو یک مرکب
بدیگر مرکب مخلوط شده و یک جزو دیگر مرکب
در مرکب اول آمده و از وگل سفید پیدا شد
لیکن کل اجزای گل سفید اول موجود بود
پنجاه و ششم میگنی شیم یک نرم سفید
مثل نقره یک شی معدنی میباشد و این را
کوفته دراز دراز سیم ها و پهن پهن تپره ساخته


۲۲۹
بتوانند
تجربه چهل و ششم
اگر یک تکه شش یا هفت انچه از معدنی مذکور
گرفته یک سر او را بر سر شعله آتش بگیرید پس او
سوختن خواهد گرفت و روشنی او سفید
و بسیار تیز خواهد بود که نگاه بر سر آن گرفته
نخواهد شد و هر ان قدر که سوخته رفت سفید
رنگ خاکستر از و ریخته خواهد رفت و همین
خاکستر معدنی مذکور است و آنرا میگنیشیا
میگویند و قتیکه این معدنی شیئی میسوزد از و
سیاه و سفید رنگ دودی بر اید و آن سیاً


۲۲۰
رنگ و دودوده نمیباشد چرا که درو کاربن نمیباشد
بلکه آن ناسونخنه اجرای معدنی مذکور شبیا که مانند سیاه دود از معدنی
شی می براید و سفید دود در حقیقت اکسید میگنیشیا است
که شکل سفید سفوف ازین معدنی شی می برآید
تجربه چهل و هفتم
اگر آن سفید سفوف را جمع کرده در یک نل
امتحانی انداخته و بر و چند قطرهای تیزاب
کبریت انداخته گرم کردید پس او حل خواهد شد
و اگر آن صاف عرق را در ظرف چینی انداخته
آنقدر جوش بدهید که اکثر حصه آب خشک
شود و بعد آنرا سرد کردید پس در ان قطر


۲۳۱
بشکل سوزن دراز دراز قلم ها خواهند شد
و همین میگنی شیم سلفٹ یا اپسم سالٹ است
و آن یک مرکب تیزاب کبریت و از میگنی شیا
میباشد دیگر هم مرکبات میگنی شیم هستند
بعض آن معدنیات و جمادات اند و این
معدنیات هر جائیکه دستایب شود
همراه دیگر شی مرکب میباشد و از هر شیری
که این را از میگنی شیا می کشند در و بسیار
اخراجات میشود لیکن باز هم هرگاه ضرورت
بسیار نیز روشنی میباشد مثلاً در آتش بازی
یا برای خبر کردن تا دور علامت روشنی


۲۳۲
کردن منظور میباشد در آن وقت همین را
بکار می آورند وقتیکه در هوا نمی نمیباشد پس
این برابر روشن و بر قدار میباشد و اگر
آن ارزان دستیاب میشد بسیار دیگر
کارها از ومی برامد پنجاه و هشتم معدنیات
پنجاه و هشتم سوڈیم آن شی معدنی است
که بذریعه آن پیشتر به تجربه میزدیم از آب
ہیڈروجن را کشیده بودیم از هر قدر
معدنیات که واقفیت داریم سوڈیم از
همه جدا قسم است این را در هوا باز نگاه
کرده نمی توانند چرا که در هوا فوراً آگسیڈان


۲۳۳
شده یک سفید سفوف میشود همین طور اگر این
شی معدنی در آب مس کند پس این فوراً
همراه آکسیجن آب شامل میشود و ہیدروجن او را
علیحده میکند از همین سبب معدنی مذکور را
در تیل سنگ نگاه میکنند چرا که درین تیل
آکسیجن نمیباشد خالص کاربن و ہیدروجن
میباشد در تجربه سیزدہم بیان کرده شده
که اگر یک خورد تکه ازین عجیب و غریب
شی معدنی در آب انداخته شود بر سطح آب
آب بازی خواهد کرد و از و ہیدروجن
برآمدن خواهد گرفت و اگر عرق سرخ


۲۳۴

لٹمس رنگ آب سرخ کرده شود بعد از
حل شدن تکه مذکور رنگ آب نیلی خواهد شد
سبب آن این است که سوڈیم ہیڈروجن
آب را کشیده و آکسیجن را جذب کرده
خود او الکلی سوڈا تیار شد ـ و این اول شیان
که وقتیکه در عرق سرخ لٹمس الکلی سوڈا
شامل میشود درین صورت رنگ او نیلی میشود

تجربه چهل وهشتم
سوڈیم بکار اہل کیمیا بسیار می آید چرا که آنها
بمدد آن مگنیثیم والومی نیم معدنیات را می کشند
سوڈیم در حالت طبعی گاہی خالص یافت نمیشود


۲۳۵

لیکن سوڈا که اکسڈ سوڈیم میباشد ازین اکسیجن را
علیحده کرده خالص سوڈیم می‌کشند بازاگر
یک خورد توتهٔ سوڈیم را در چمچه مانده بر سر شعلهٔ
آتش گرم کردید اول آن آب خواهد شد
و باز سوخته یک شعلهٔ زرد رنگ نیز پیدا خواهد
کرد و از و سفید دود خواهد برآمد و این اکسڈ
سوڈیم یعنی سوڈ است چند اقسام نمک سوڈیم
میباشند که سوڈاسالٹ یعنی نمک سوڈا مشهور است
و اکثر بسیار کار می‌آیند و این اکثر بکثرت هر جا
میباشند که زیاده بکار می‌آیند و فهرست آن
اینست +


۲۳۶

اسم متعارف ] اسم کیمیائی ] اجزای ترکیبی
نمک طعام } سوڈیم کلورڈ } سوڈیم و کلورڈ
نمک کلابر ] سوڈیم سلفت ] سوڈیم و تیزاب سلفیت
سودیم
اشخار رخت شستنی } سوڈیم کاربونیت } کاربانک ایسڈ
شوره ملک چلی ] سوڈیم نٹیٹرت ] سودیم و
تیزاب شوره
نمک معدنی در انگلستان هم به بسیار کثرت
میباشد و در پنجاب هم چنانچه در نان دولتمند
و غریب همین انداخته میشود علاوه ازین
از آب دریای شور و از عام آب شور جھیلها


۲۳۷

داده از و هم نمک کشیده میتواند و صرف
نمک طعام نیست بلکه هر قدر که نمک سدیم میباشد
همه آن از آب دریای شور پیدا شده میتوانند
مثلا نمک گلابر ( ) بکار باشد پس بر سر
عام نمک تیزآب کبریت میندازند از یکطرف
دود تیزاب نمک برآمده نمک گلابر ( ) باقی
خواهد ماند پس ازین عمل این میشود که در نمک
عام تیزآب کبریت شامل کرده نمک گلابر
و بخار تیزاب نمک پیدا میشود ثابت کردن این
چیزی مشکل نیست یکه این دود که می برآید آن بسیار
تیز تیزآب میباشد چنانچه نیلی پارچه کاغذ را


۲۳۸

ترکرده بر سر این دود بماند فورا سرخ خوا
شد و همین شناخت تیزاب است پنجاه هشتم
پوٹاسیم آن شئ معدنی ست که در الکلی
پوٹاش و در نمک های پوٹاش موجود میبا
اگر یک تکه پوٹاسیم مثل نخود در آب بیندازید
آن بسرعت تمام ہمراہ آکسیجن آب شامل خواهد
و در ہئیڈ روجن او فورا آتش خواهد گرفت
و ازین که الکلی پوٹاش پیدا خواهد شد
از باعث آن رنگ شعله خواهد بود
نمک های پوٹاش بسیاری جاها از زیر زمین
می بر آیند و از خاکستر نهال ها هم پیدا میشوند


۲۳۹

وجه تسمیه آن این است که لفظ پاٹ بانگریزی
معنی فارسی او دیگ و ظرف و غیره است
و معنی آش خاکستر است وقتیکه ماده نباتی را
در دیگی انداخته خوب جوش میدهند پس
از وصاف شده این شئی شور مزه می برآید
والکلی پوٹاش گفته میشود سوڈا و پوٹاش هردو فرق
مشهور الکلی یعنی شور مزه شی اند بعض اقسام
نمک پوٹاش بسیار کار آمد می باشند و تفصیل ذیل اند
اسم های متعارف
اسم های کیمیائی
اجزای ترکیبی
پوٹاش } پوٹاسیم نٹیریٹ } پوٹاسیم کاربانگ اسید


۲۴۰
نیٹر یا سالٹ پیٹر
یعنی شوره
پوٹاسم نئیرٹ
پوٹاسیم
تیزاب شوره
کلورٹ آف پوٹاش
پوٹاسیم کلورٹ
پوٹاسیم کلون نسیجن
تجربه چهل و نهم
در نباتی یا حیوانی تیل یا چربو که الکلی را جوش
بدهند صابون تیار میشود در هر صابون که سوڈا
انداخته میشود آن سخت میباشد و در هر کدام که
که پوٹاش انداخته میشود آن نرم میباشد
اکثر عام چربوها در جوش دادن بالکلی
صابون تیار میشود تجربه آن باین قرار کرده
میشود که در یک ظرف نازک چینی سه مثقال


۲۴۱
وسه نخود تیل بید انجیر وقدری آب گرم بیندازید
و قدری کاسٹک سوڈا در و انداخته جوش
بدهید تیل او غائب شده و صابون در آب
حل شده نظر خواهد آمد وقتیکه کمی در جوش
خورد در و قدری نمک بیندازید نمک مذکور
صابون را از و جدا خواهد کرد و صابون
بر سر آب خواهد آمد و سرد شده یک تنگه
کلوله بسته خواهد شد مگر در صابون ساختن
تیل بید انجیر صرف نمی کنند بلکه عام تیل
یا چربو بکار می آورند از تیل بید انجیر بزودی
صابون ساخته میشود ازین سبب ذکر آنرا


۲۴۲

در کتاب هذا کرده شده است و یکم در بیان
ان معدنیات که زیاده تر کار آمد اند
پنجاه و نهم سنگ سرخی مایل معدنی
شی است از و دیگ ها و ظرف ها ساخته میشود
و سیم او نرم و مضبوط میباشد و بسیار کار
می آید مس عموما همراه دیگر اشیا شامل بصورت
خام معدنیات می برآید مگر گاهی گاهی خالص
هم دستگیر میسیکند خام معدنیات مس چند
اقسام اند یک آنست که مس و کبریت
مرکب اند و این از همه ها زیاده تر کار می آید
در تجربه پنجم هم همین بکار می آید ازو که کبریت را