عده دیگری بدین بوده . و نتایج این شکسترا بجدی و خیم
تخمین میکنند که هیچ ممکن نیست بعد از این از سمت جنوبی لشکری جمع
شده و برای مقاومت یا محاربه سوق برود .
سردار والا که قناعت کامل با مکان موفقیت در آینده نشان میدادند، وقتیکه مباحثه
را در بین هیئت در از یافتند . فیصله موضوعرا برای شب یعنی وقتیکه تمام هیئت
که عده اکثر آن عبارت از خوانین و روشناسان جنوبی میباشند گذاشتند .
ساعت ۷ شام قبل از نان مجلس منعقد گردیده و همین موضوع که آیا بعد از وقوع
این شکست صورت دارد يك جمع آوری عمومی برای باردوم کرده شود
یانه ؟ مطرح مذاکره شد . مذاکره خیلی طول نکشید زیرا سردار والا
برای فریقیکه امیدوار موفقیت نبود دلایل و براهین که مایوسیت آنهارا دور
کرد ایراد نمودند و این را هم علاوه فرمودند : برای فیصله مطالبیکه بجماعه ها
تعلق داشته میباشد تنها دیدن ظواهر کفایت نمیکند ؛ در وضعیت روحی امروزه
اقوام تا جای که تعمق کردم برای من خیلی دلایل امیدواری در آینده پیدا شد
چنانچه در جرگۀ آینده که دعوت بانعقاد آن نموده ام امکان موفقیت در
تجدید عمل برای تان ثابت خواهد شد .
و بهمین صورت در افرادیکه شامل این هیئت هستند و بعضشان مأیوس
شده است ، دوباره حس امید دمیده و همه منتظر انعقاد جرگه ماندند که در
صفحه ( ۱۸۹ ) در خاتمۀ حلقۀ اول تذکار آن آمد .
۱۲ الی ۲۲ ثور .
خوانین و نماینده های اقوام که در این ده روز آمده میرفتند امروز
اغلبه شان جمع آمدند . و برای فردا موعد مذاکره عمومی با ایشان
قرار داده شد .
مخصوصاً افراد معیت سردار والا فردا را با منتهی فارغ صبری انتظار میبرند .
زیرا در فردا حصه از مقدرات آینده معلوم خواهد شد . که آیا
این نماینده های اقوام در این دفعه تجدید عمل را در راه اسقاط سقوط پول خواهند
کرد یانه ؟
— ٢١٤ —


اگرچه موعد برای فردا خیلی نزديك است ، ولی بعضیها بی تابی کرده ، و در
مجالس این نماینده ها شامل شده آرزو دارند که نتیجه فرد را از روی
مذاکرات امشبه نماینده ها معلوم کنند . ولی نتیجه بدست نیامد ، زیرا مباحثات
این نماینده ها خیلی مختلف و نتیجه تمام از آن گرفته شده نمیتواند .
صبح رسید و مجلس منعقد شده موضوع هم که تجدید حرکت و جمع
آوری برای قمع کردن سقو است مطرح مذاکره شد . تا دو ساعت
از مباحثه گذشت ولی هنوز هم نتیجه بدست نیامد . دلیل و استدلال
از هر طرف پیش میشد که همۀ این مباحثات نه قبول کردن است و نه رد کردن
در تمام این مدت سردار والا سعی داوند که برای همۀ مذاکرات
مشتت و پراگندۀ این محفل بزرگ محوری پیدا کنند ، بالاخره بعد
از مدتی داد و گرفت افکار و مذاکرات موضوع بحث اساس گرفته و نماینده ها
این جواب را دادند که چون مراد : جمع کردن جماعۀ بزرگ از اهالی برای
رفتن بطرف کابل است لذا جواب حقیقی را ما نماینده ها داده نمیتوانیم تا
زمانیکه فکر خود اهالی را ندانیم .
گویا قصه بجای باریکی رسید . وسر دار والا نکتۀ عمیق
این موقع را دریافتند . یعنی چون این نماینده ها بعد از
عودت بعلاقه های خود به دریافت کردن افکار اهالی خواهند پرداخت
پس در حقیقت این فرصت در موفقیت وعدم موفقیت اثر بزرگی خواهد داشت
همین بود که سردار سپه سالار صاحب عوض ختم دادن مجلس ، بیانات خود را دوام و
با مهارت و صنعت منطق خیلی موثری سلطنت سقو را ترسیم نموده قناعت تمامی برای
آنها در ضرر سقو پیدا کردند . و واقعاً توجه شان باین مطلب اثر خیلی خوبی
هم داشت ، زیرا طبعاً بقدریکه این نماینده ها در مطلب متأثر و فهمیده باشند
همانقدر مطلب را بدیگران فهمانده آنها را متأثر ساخته میتوانند ؛ بعد از ختم این
بیانات جمعیت با جوش تمام تعهد کردند که بنام نجات وطن سعی خواهند کرد که
اقوام خود را بهر نوعیکه باشد وادار بجمع آوری نمایند . و به همین جوش
مجلس منحل شده . و هر يك بطرف قوم خود برای آوردن جواب اخیر رفت .

- ۲۱۵ -


۲۳ ثور :
در چهره ها نوعاً آثار امید واری دیده میشود ، زیرا این جرگه دیروز
که اولین تهداب حلقهٔ دوم است اگرچه دیروز نتیجهٔ کاملی نداده
است . ولی باز هم بی نتیجه قطعی نماند .
بجناب حضرت صاحب که آنوقت در زرمت اقامت داشتند از وضعیت اخیر
اطلاع داده شد و دعوت داده شدند که در توحید افکار اقوام کار کرده شود .
اطلاع رسید که محمد صدیق فرقه مشر که در جنگ چرخ موقع را مغتنم دیده
و بطرف کابل رفته توانست ، از طرف سقو رتبهٔ ریاست تنظمیهٔ جنوبی
و نایب سالاری گرفته با يك خزانه وافر وعسکر منظم بلوگر آمده و در
درویش مرکز گرفته است .
خبر دیگر رسید که فقیر محمد خان نام احمد زئی در حدود میلن که فاصلهٔ
۷ کروه سجنک است رسیده ، و بمفاد سقو تبلیغات مینماید ( ۱ )
و ضمناً چند نفر را توانست كه بنزد محمد صدیق فرقه مشر
بدرویش بفرستد . ولی آمدن او از این طرف هیچ اعتنا داده نشد . زیرا
عقیده مندی و احترام اقوام بسردار و الا سپه سالار محبو بشان بحدی
بود که از این چنین اقدامات جای اندیشه نبود .
٢٤ ثور :
زلمی خان مشهور منگل با چند خوانین دیگر آمده و با نضرت تمام فرامین
محمد صدیق فرقه مشر را که برایشان رسیده بود کشیده نشان دادند بعد
از خواندن فرامین مذکور از هر طرف اوضاع تعجب وتاسف ظاهر شد .

(۱) چال عجیبی از چالهاي سقو بود . که بعضی اشخاص را باطراف میفرستاد تا آنها کو شش
کر ده چند نفري را بنام نمایند گی بوکالت بیعت بکابل بفرستند . در حالیکه اهالی ها از آن نماینده
ونه از بیعت او خبر میداشتند اما در خود مرکز از این نماینده هاي مصنوعی استفاده میشد .
یعنی چون در مرکز نماینده ها از هر طرف می آمدند باین سبب نماینده هر سمت وقتیکه نماینده هاي
دیگر اقوام را میدید، قرار تعلیمات که براي او داده میشد ، قصه بیعت کردن وعقیده مندي مردم
علاقه خود را باسقو میراند . و باین ذریعه این نماینده هاي مصنوعی یکی دیگر را (غالباً بی علم
از یکدیگر) فریب میدادند . ووقتیکه این نماینده ها واپس بوطنهاي خود میآمدند از بیعت عموم
سمتها بسقو واینکه بچشم خود دیده اند بحث میرا ندند .

- ۲۱۶ -


مضمون فرمان بی اساس ومز خرف بود . واز طرف دیگر خیلی جای تاسف
بود که شخصی که بنام اصیل زاد کی شهرت داشت محض بالحاظ مقام ورتبه
تا این درجه سفالت وکردن بستگی را برای سقو میکرد .
***
سقو از راه مفاهمه میآید
۲٥ ثور
روز قرار معتاد گذشت یعنی عده از خوانین و روشنا سان آمده اطلاعات
خود را داده میرفتند ، از روی خبرهای که سروده میشود نوعاً
بوی امید واری میآید .
طرف عصر مولوی عبد اللطيف نامی از مهاجرین کوهاتی که از دیر
سالها در افغانستان بنام هجرت سکونت داشت رسید ، هر کس تصور داشت
که از راه هند آمده و یا از کابل فرار کرده باشد ولی چند دقیقه بعد معلوم
گردید که آمدن او بطور نماینده کی از طرف سقو بوده است ، و پیغام
مخصوصی با خود هم دارد ، ساعتی بعد اطاق تخلیه شد ومهاجر مذکور
بحضور سردار و الا ماند چند دقیقه بعد مهاجر از حضورشان بیرون آمده
با تبختر تمامی قدم زدن گرفت ، از وضعیت او چنین استنباط میشد که
انتظار میبرد که پیغام مخصوص او شاید مقام خوبی یافته سردار والا هم در
عین اینکه آنرا مکتوم میمانند ساعتی بعد جوابشرا خواهند فرمود. ولی
از شام ۱ ساعت نگذشته بود که اغلب همرکابان سردار والا پیغام پوشیده و
مخصوص او را فهمیده هر کدام باندازه مشاهی خود از آن پیغام میخندید .
چه مجردیکه این نماینده سقو بچه از حضور سردار و الا منصرف
شد اعضای هیئت بحضور شان جمع آمده ایشان را در يك حالت تأثر خیلی
با رقت که دهشت و عزت النفس از ثنایای آن هویدا بود یافتند چند دقیقه
نگذشت که تبسمی فرموده گفتند برایتان پیغام سقو را نقل میکنم
- ۲۱۷ -


هر کدام با اشتیاق فوق العاده منتظر شنیدن این پیغام بود سردار وا لا اینرا فرموده از پهلوی خود کاغذی برداشته بيك نفر دادند که آنرا بآواز بلند قرائت کند اختصارش همینستکه بچه سقو سردار والا را بآمدن کابل وصرف نظر کردن از محاربه بمقابل اینکه او حاضر خواهد بود هر چه ایشان بفرمایند همیشه زیر فکر و ارادۀ شان کار کند و وعده های رنگ رنگ در این مکتوب یا پیغام خود فرستاده که در جملۀ آنها یکی مسترد نمودن املاك و آزاد ساختن افراد خاندا نشان است .
اینجا اسباب تاثر خیلی عمیق و باز تبسم ایشان در اثنای همان تاثر رقت آور معلوم گردید ؛ اهل مجلس هم هر کدام بنوبت خود تاسف و تاثر بر چنین حالتیکه روز گار برای سقو بچه واره نوشتن این چنین پیغام برابر کرده است اظهار نمود ، ولی هر کدام هر چند متاثر میشد باز هم از تبسم کردن خود داری نمیتوانست ، چه این کم عقل بیچاره و یا استادش که او را بنوشتن این پیغام وا دار نموده هیچ اینرا بتصور نیاورده كه يك فردیکه عزیز ترین اشیا را بمقابل نظریۀ اسقاط سقو ایثار کند بچنین پیغام از آن نظریۀ خود چگونه خواهد گذشت .
سردار والا که از این تبسم حاضرین خاطره هایشانرا فهمیدند گفتند هر گاه جنبهٔ مضحک این فرمان باعث خندیدن شما شده باشد پس پیغام شفاهی او را که از همه مضحک تر است برایتان نقل میکنم و آن همینکه سقو نمایندهٔ خود را گفته که بمن بگوید او حاضر است که بعد از رسیدن بکابل مسئلهٔ سلطنت را بین من وخودش به ( پشک ) انداختن فیصله نماید .
٢٦ ثور :
صبح سردار والا جوابی باین مفاد بسقو بقلم خود نوشتند :
تهور نشان حبیب الله بچهٔ سقو
- ٢١٨ -


پیغام ترا گرفتم ازان معلوم شد که اطرافبان تو ترا قطعاً از نظریه ومفکوره من آگاه نساخته اند آرزوی یگانه من رفع تشتت وپاشانی مملکت است که در نتیجه منحل شدن حکومت برای آن پیش آمده است و بزرگترین آرزو ومدعای من نشر شدن امنیت میباشد باین نظریه من هر که موافق باشد اگر چه خودت هم باشی او را حزب وجزء خود میشمارم ولی بالعکس تو همان پیغام مرا که با موافقت عمومی اقوام جنوبی ومشرق فرستاده بودم قبول نکردی حال هم اگر با من مفاهمه داری تنها بيك شرط خواهد بود که در پیدا کردن امنیت واستقرار سلطنت صحیح همفکر شوی که ذریعه اولین آن گذشتن تو از سلطنت طلبی است که نه تو لایق آن و نه مات بتو راضی است بنابر ان تا دقیقه اخیر با تو مقاومت میکنم پس اگر نمیخواهی ذریعه بربادی این مملکت باشی این پیغام مکرر مرا خواهی شنید . غیر ازین مفاهمه با تو ندارم
و در این نزدیکیها جرگۀ عمومی اقوام منعقد شد نیست البته هر چه رضامندی اقوام باشد و در این جرگه فیصله شدنیست نتیجه آنرا برای تو اطلاع میدهیم
در باب پیغام تو که راجع بشخص من بوده است اینقدر مینویسم که من همه افراد خاندان خود را بخدای عظیم وقادر سپرده خود و همۀ آنها را فدا ونذر امنیت ودفع بلای تشتت وپارچگی این ملت قرار داده ام حال هم از این نذر وقربانی نادم نشده دست دعا ونیاز را بقبولی آن بدرگاه خالق عظیم مسئلت وتمنا دارم در خاتمه برای تو وهمدستان تو هدایت میخواهم .
الحق فرستادن این جواب برای سقو حلقه خیال وتصوری را که از فرستادن این پیغام بـدل گرفتـه بود میسکلا نـد زیرا غا لبـاً فـکـر او از ایـن پیغـام همیـن بود کــه چـون
- ۲۱۹ -


در چند روز قبل جمع آوری که در این سمت پیدا شده بود در جنگ
چرخ مشتت شده است لذا قبل از اینکه تجمع دیگری پیدا شود این
پیغامرا فرستاد ، ولی چنانچه برای مطالع از اصرار سر دار والا
در دوام دادن مجاهده خود شان که تا این وقت بیان دادیم
معلوم شده باشد که سقو در این فکر با آرزوی خودش تا کدام اندازه
بخطا رفته بود
٢٦ ثور
صبح نماینده سقو با جوابیکه پیشتر تحریر یافت بايك بدرغه محافظ بطرف
کابل حرکت نمود
و چون سردار وا لا در تمام این مجاهدات خودشان حرکت علنی را یعنی
هر چه میشود باید باتفاق واطلاع اقوام باشد اساس پرو گرام خود قرار
داده اند ؛ لذا این پیغام سقو را با جوابیکه از طرف خود داده اند
برای خوانین و دیگر اقوام که لازم بود اطلاع داده اند
٢٧ و ٢٨ ثور
خوشی زیاد در اردوی سردار والا دیده میشود زیرا عده بسیاری از
نماینده ها که برای آوردن جواب قومهای خود در باب قبولی یا نا قبولی
تجدید حرکت رفته بودند آمدند ،
وامروز عموم این نماینده ها در اطاق سردار وا لا گرد آمده و هر
کدام بنوبت جواب قوم خود را بايك لهجه وذوق جدا گانه بیان داده
میرفت که اگر ما بخواهیم بیانات هر کدامرا علیحده ذکر نمائیم البته طول
خواهد کشید لذا بطور اختصار میگیریم که در باب تجدید جمع آوری ودوام
مجاهدت برای اسقاط سقوهه باتفاق آرا قبول نموده اند . اما اختلافیکه
بود در باب موعد است یعنی بعضها موعد جمع آوریرا روز سوم عید یعنی
بعد از ٤ روز قرار داده اند يك عده دیگر موعد را برای ۲۰ روز بعد
گذاشته بود.

- ٢٢٠ -


زیرا موسم کشت آنها رسید بوده که این عذر ایشان تايك اندازه بجا بوده است ، زیرا اشکالات زراعتی در این سمت کوهستانی معلوم استکه زیاد میباشد ، و اگر از موسم خود اندك ناغه شود یقین استکه خطر قحطی آنها را تهدید خواهد کرد لذا در بین این نماینده ها راجع بتعيين موعد مباحثه طول کشید آنها بیکه حاضر هستند سرعترا میخواستند اما فریق دیگر عذر خود را توضیح میداد بالاخر چنین قرار داده شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سجنگ آمده از اینجا بطرف لوگر حرکت شود .
گویا اگر چه کار قدری بتعویق افتاد اما باز هم يك موضوع مهم فیصله شد و معلوم گردید که اقوام در تجدید حرکت آماده و مستعد هستند ولی اینرا هم باید گفت که این چنین تعویقاتیکه در پیشرفت کار های سردار والا پیش میشود در حقیقت نتیجه نبودن پول کافی است و اگر میبود طبعاً تلافی این چنین عذر اهالیرا کرده میتوانست .
بهر حال جرگه بر این منحل شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سجنگ آمده و از اینجا قرار نقشه که وضع شود بطرف لوگر حرکت نمایند .
طرف عصر جناب جرنیل صاحب آقای شاه محمود خان از جاجی آمدند تا فیصله اخیر این سمترا فهمیده پروگرام خود را که متعلق بلشکر جاجی است از روی آن وضع نمایند زیرا لشکر های اقوام جاجی آماده شده و منتظر امر حرکت بودند .
۲۹ ثور
امروز اول عید فطر است ، صبح مراسم مذهبی بجا آورده شد جوقه های اقوام برای عرض تبريك آمده میرفتند در وسط هر جماعه جوانهای که رشید تر هستند دایره اتنی تشکیل داده اند و با سرودن غزلهای ملی هر طرف اتن و جوش سرور دایر بود ، واقعاً اگر حواسرا قصه مملکت افسرده نمی ساخت این عید از پر جوشترین اعیادی بود که در این سمت پیش آمده است .
- ۲۲۱ -


روز دوم و سوم عید بهمین منوال گذشت . و آقای جرنیل صاحب در روز سوم واپس بطرف جاجی حرکت نمودند .

باز پیغام سقو

ده روز از رفتن نماینده سقو گذشته بود که باز امروز شنیدیم که در گردیز نماینده سقو رسیده و فردا بسجنك خواهد رسید ، ولی در این دفعه گوئی که سقو خواسته که با این پیغام خود واسطه برای قبول شدن پیش کند از اینرو آقای علی شاه خان سابق سر خان اسپور که از افراد خاندان سردار والا میباشند فرستاده بود ، و نماینده سقو در ایندفعه هم همان مولوی عبد اللطیف کوهاتی بود ،
موضوع پیغام عیناً مانند سابق بود تنها اینقدر فرق داشت که در دفعه گذشته لهجۀ دعو ترا داشت اما در ایندفعه سقو خواهش و تمنا کرده بود که سردار والا آمدن کابلرا بپذیرند ولی در حقیقت این پیغام از پیغام اولش مضحکتر بود زیرا این بد بخت از این غافل بود که مطالب ملی بعذر وزاری فروخته نمیشود . اما باوجود اینکه سقو التماس کرده بود ولی در ضمن يك تهدید فرستاده بود که ۶۱ نفر افراد خاندان سردار والا در کابل گرو جواب میباشند ولی آقای علی شاه خان تا کید میفرمودند که تمام اعضای خاندان این التماسرا میکردند که شما باین تهدیدات سقو اعتنا ندهید و همه ما حيا ترا بالمقابل کامیابی شما نذر گرفته ایم .

ه جوزا

صبح يك عده خوانین و روشنا سانیکه از آمدن نماینده سقو اطلاع یافتند آمدند ، آقای علی شاخان در حضور همه آنها در حالیکه نماینده سقو نشسته بود بیان رقت آوری از حال سلطنت و عمومیات اداره و دیگر بی نظمیها وفلا کتها یکه از تسلط سقو پیش شده است اظهار نمودند ، این اظهارات آنها بحدی صراحت داشتکه در وقت شب این مذاکره در بین آمد که نباید

- ۲۲۲ -


دیگر آقای علی شاه خان درکابل بروند تا مبادا نماینده سقا و او را از این حرکت
ایشان مطلع ساخته اسباب اذیت برایشان بشود ،
٦ جوزا
صبح آقای علی شاه خان بطرفکار کابل حرکت نمودند نماینده سقا و هم
طبعاً پیغامیکه با خود برد عينا مانند جواب اول بود .
**
روزهای دراز یستکه میگذرد وهمه بانتظار تمام شدن موسم کشت میباشند
سردار والا باوجود این تعطیل بگذاشتن نقشه اساسی برای حمله ونیز بتاسیس
ذرایع استخباریه از کابل خیلی مصروفیت داشتند درعین زمان مخابره را با سمت
مشرق سریعتر گرفتند تا در روزیکه از این طرف حمله پیش شود باید از هر
طرف مطالب مهیا بوده ونتیجه مامون باشد
دراین اثنا بود که سقا و شاید از این ترتیبات واقف شده خواست خودش
پیش قدمی کند .
( حمله بزرگ بر گردیز )
محمد صدیق فرقه مشر با ٧٠٠٠
نفر عسکر و قومی
وضعیت عمومی قبل از ین حمله :
اگر چه مطالعیکه در تعقیب حوادث تا اینجا با ما شريك شده است
از روی مطالعات گذشته خود وضعیت عمومی امروزه جنوبیرا در یافته
خواهد توانست اما باز هم برای تسهیل مطلب مختصری از وضعیت عمومی
امروزه مینویسیم :
امروز در جنوبی :
کسانیکه باصول سوقیات ملی اشنا باشند اینرا بهتر میدانند که جمع
شدن یا تصمیم واقدام كردن يك ملت یا جماعه بريك شورش وهجوم يا امثال
ان غالباً بسته بپیدا شدن اسباب و وقایع هیجان بخش میباشد .
که از ابتدا تا الحال از این قبیل حوادثیکه احساسات هیجان و تنفر
- ٢٢٣ -


را در جنوبی بر علیه سقو ساخته باشد دو حادثه پیش آمده است اول
همانا داخل شدن جناب اعلی سپه سالار صاحب در این حصه های جنوبی
و ملتفت ساختن مردم بتنانیج و معایب و وخامتهای سلطنت سقو بود ، چنانچه
این تبلیغات و باز اندازه اعتماد این مردم بر نظریات وافکار ایشان قضیه را
بحدی رسانیده بود که اقوام جمع شده وحملهٔ گذشته را بر لوگر بردند
و بدبختانه قراریکه بالتفصیل بیان یافت شکست واقع شد و خود همین
شکسترا که در لوگر قبلاً برای اقوام جنوبی پیش آمده است باعث دوم
هیجان احساسات اقوام جنوبی گرفته میتوانیم زیرا هیجان و احساسات
نفرت و انتقام و تشنگ از شکست خوردن در هر صحبت و اوضاع خورد
و کلان اهالی این سمت ظاهر و عیان دیده میشود چنانچه همه را در
سقوط دادن سقو و گرفتن انتقام از او افزون و بر چند مضاعف پیش
میبینیم دلیل دیگر بودن این حس نفرت وانتقام نسبت بسقو در این سر
زمین اینرا گرفته میتوانیم که میبینیم جناب اعلی در عملیات خویش اداره
کردن این جوش و خروش را یک محور قرار داده اند و نمیگذارند
با وجود عوائق تا خیر که پیش آمده است این احساسات نفرت کم شود .

از نقطه نظر استعداد :
با وجود این وضع استعداد و امادگی حسی چیزیکه قضیه را بتعویق
انداخته همانا مسئلهٔ پیش امدن موسم کشت و درو که ممکن نبود فوراً ازاین
شور و هیجان موجوده استفاده نموده قضیه را یک حمله مرتب وبزرگتر
دیگر فیصله کرد .
گویا وضعیت امروز از نقطهٔ نظر معنوی وحسی خیلی موافق ومرغوب است
اما از نقطه نظر حمله یا مدافعه جنوبی درهیچ مرتبه استعداد نیست زیرا تمام
اقوام بزراعت خود مشغول اند و وعدهٔ شان بر اینستکه بعد ازتمام شدن کشت
جمع اوری خود را نموده به طرف کابل خواهیم رفت

اما دشمن :
در این بین مشغول کار بوده ومحمد صدیق فرقه مشر که در درویش بايك

- ١٢٤ -


عده عسکر و جبا خانه وخزانه وافر تمرکز داشت شبا روزی از هیچ گونه
اقدامات تبلیغ و بخشش و فرستادن فرامین وعده ها بخواین جنوبی کوتاهی
نکرده در ظرف این مدتیکه در درویش افتاده است موفق شده
توانست که بعض ریشه دوانیها در بین اقوام جنوبی بنماید . و گویا در تمام
اینقدر مدت که کار میکرد محض برای همین روز بود که سقو خود را
از طرف قندهار کاملاً مطمئن و از طرف مزار نوعاً خود را خاطر جمع
می بیند (زیرا سید حسین بهمان طرف بود) پس فرصترا موافق دیده برای
اینکه قضیه جنوبی را یک طرف کند این حمله را تهیه نمود و البته قراریکه
آتیاً برای مطالع معلوم خواهد شد سقو تمام مجهودات ممکنه را در تسلیح
وتعبیه این حمله صرف نموده بود و برای اینکه بمطالع خود روح قضایا را
ترسیم کرده باشیم اینرا مینویسیم که این حمله اگرچه از حیث استعدادات
حربی تماماً مهیا بود ولی باید گفت که اساساً برنقشه صحیح گذاشته
نشد . زیرا هرکه بجای سقو و یا محمد صدیق فرقه مشر میبود هیچگاه
بچنین اقدام و تصمیم پرتهور فیصله نمیداد چه مسلم است که در این حمله
شکست و تباهی مطلق عساکر سقو محتم بود (نظر بنفرت زیادیکه اقوام
جنوبی نسبت بسقو داشتند) که انداختن یاسوق دادن یک عده قشون زیاد
در بین اقوامیکه از نفرت وانتقام میجوشند مطلقاً از تعقل ودور اندیشی
خارج است
بهر حال در اینجا میتوان گفت : اگرچه سقو (غالباً بمهارت
استادان خود) رولهای عجیب محاربه و سوقیا ترا در صحنه وطن بازیده
است اما غالباً یک اساس بزرگ سوقیات اوقمار بازی بود و در این
بین هر چند مردم قتل و تباه شوند و یا به ملت خساره عائد شود چون
اساساً قصه مبنی بر قمار است یعنی یا برد و یا بای ؟
لذا هیچ نه خودش ونه اراکینش مانند محمد صدیق و پردل و غیر آن
متأثر و یا متحسس نمیشدند
همین بود که محمد صدیق تهیه این حمله خود را نموده و شاید بهمین نظریه

- 225 -


که یا خوب شود و یا خراب بهر حال بر جنوبی حمله باید برد تا بذریعه
این حمله قصه يك طرف شود این عزمرا نموده شب کوتل تیره را
عبور و صبح در قلعه سفید که در دامنه تیره بر يك تپه مستحکم افتاده است
خود را رسانید .
نوته اخیر بگردیز :
۲۳ جوزا
ساعت ۹ صبح بود که قاصد محمد صدیق فرقه مشر يك پرزه ـ اخطار
اورا بمنصبداران و اهالی گردیز ارائه میداد در پرزه مذکور تحریر است :
الی زمان ۳ ساعت از این اطلاع اگر اطاعت و بیعت اهالی و عسکری گردیز
رسید برایم خوب والا شهر گردیز زیر بمبارد مان گرفته خواهد شد )
اندازه دهشت این نوته را کسی بهتر میداند که وضعیت جغرافیائی شهر
گردیز و موقعیت اطرافی آنرا دیده باشد و یا در نقشه که در این کتاب
است ملاحظه نماید . گویا اهالی شهر بی خبر از دو وجهه محصور شده اند
وقتیکه معاینه میکنند وقعاً میبینند که دامنه راست تیره را خیمه های
عسکر پر کرده است گویا این افسر مهاجم که میخواهد بر این
شهر مستحکم هجوم بیارد البته ترتیبات مکملی با خود گرفته باهد علاوه
بران مدت ۵ سال در این سر زمین حکم رانی کرده است و همه درکهای
خوب و خراب یا آسان و مشکل این علاقه ها را میشناسد حالا هم در
میدان راست آمده ـ با استعدادات مکمل حربی این نوته پر تهدید را
در این فرصت تنگ پیش میکند . اینها همه افکار مهیب بودند که
در مخیله گردیزیها خطور کرده هر کدام میپرسید چه باید کرد؟
پیشتر هم گفته بودیم که این خبر وقتیکه بپچك رسیده بود
جناب اعلی فوراً برای ـ آقای شاه ولیخان موضوعرا با هدايات لازمه
اطلاع داده بودند از اینرو جناب والا از دیشبرا بیدار گذشتانده
ترتيبات لازمه را برای احداث تاثير اتیکه در چنین وقت لازم بود گذرانیده
بودند صبح اهالی گردیز وقتیکه از قضیه مطلع شدند چون ایشانرا
ـ ٢٢٦ ـ


زعیم و مشیر و اختیار دار قرار داده بودند بنزدشان جمع شده فکر شانرا خواهان شدند آقای شاه ولی خان مسئله را باختیار عموم گذاشته گفتند : شما خود قضیه را فیصله کنید از جهت من اگر باشد هر گز خود را تسلیم نکرده و تا ـ دقیقه آخرین از حیات خود مدافعه خواهم کرد گردیزیها که باتفاق و مشوره و همفکری تا امروز متمسك بودند طبعاً در فقره این هم جمع آمده و در مشوره در آمدند اکثریه که ظاهر اً حق بطرف هم بودند بر این فیصله نمود که بالفرض هم اگر مقابله بشود ثمری نخواهد داشت چنانچه جناب قدسیت مآب حضرت صاحب که قبل از این حادثه خود را بگردیز رسانیده بود در آن محفل میخواستند مردمرا از برادر کشی منع نموده قضیه را بمصالحه فیصله بدهند .
مقابله کردن گردیزیها :
عادت طبیعی است انسان در حالت انفرادی مسائلرا از روی تعقل فکر و اندیشیدن فیصله میکند اما در جماعه قاعده استکه ومسائل از روی احساسات و مشاعر فیصله میابند از اینرو استکه گویند :
( فیصله های فردی از روی تعقل شده میتواند ولی فیصله های جماعه تنها روی مشاعر و تا ثرات میباشد )
چنانچه در اینجا دیدیم که قضیه مدتی زیر بحث این جماعه افتاد و از هر طرف دلیل و استدلال و تخالف افکار بلند شد ولی این همه مباحث آنقدر تاثیر نداشت برا بر بیانیه پرهیاج يك نفر منادی که در بین این جمع صد از ده گفت : ( ۱ )
سقو مخرب وطن است ما و شما هم پیشتر فیصله نمودیم که با او طرفداری و یاری نخواهیم کرد چه حال که سخن با طاعت و بیعت
( ۱ ) این منادي عبدالغنی خان گرديزي پسر لعل گل خا بود که در تاسيس جمعيت ملي گرديز عامل بزرگي بود .

ـ ۲۲۷ ـ


رسد روز کار بها و شما میدان امتحان را پیش کرده است و ما
در هر دو حال تباه خواهیم بود اما در بین مرگها از همه آسود تر
است که با شرف باشد هر که با ما در این عقیده شريك است و
نمیخواهد در این امتحان ببازد با ما بیاید ، و تفنگها را بشانه
انداخته بر آمدند
صدای مؤثری بود زیرا چند ثانیه نگذشت که هیجان در
مستمعین ظاهر شده گوئی از تذکر عهد گذشته خود بجوش آمده دوان
دوان بطرف جایکه آقای شاه ولی خان والا دران بوند رفته واسلحه
و جبا خانه خواهان شدند ایشان هم مثلیکه این قضیه را منتظر
بودند زیرا پیشتر اسلحه و تمام ادوات و ذخایر حربیه را تهیه داده برای
این نفریکه بجوش و حمیت آمده است تقسیم نموده بطرف میدان
میفرستادند . بیست دقیقه از این حوادث نگذشته بود که در
میدان چیزی نفری آماده و مستعد شد.

شروع محاربه :

اول صدای تفنگ و متعاقب ان اواز توپها فضا را بجنبش آورد
منظره مدهش بل منظره موحش نه بل منظره هولناک بود دهشت
ویا وحشت و یا هولناکی این منظره نه صدای کارتوس وتوپ ویا افتیدن تنه ها
بر زمین است نه بلکه اگر این مسائل را عادی بگیریم يك ملاحظه
دیگریست که وحشت و دهشت این میدان محاربه را بنظر مجسم میساخت
و آن عبارت از عده محاربین جانبین است که شاید از معقول هم خارج
باشد زیرا تعداد محاربین از طرف سقو ۱۵ هزار و در این وقتیکه محاربه
شروع شد از طرف گردیزیها تنها چند ؟ ۶۰ نفر بود چه گفته شود
آیا این ۶۰ نفر متهور بودند ؟ نه والله اگر این نامرا برایشان بگذاریم
ظلم صریح میشود چه فی الواقع شجاعت بود ، اما مفرط شجاعت روح
عمومیست در این ملت هر جماعه حتى هر فرد برخود معتمد بوده هیچگاه
اتکال را بر غیر نمی پسندند و اعتماد بر نفس صفت بزرگيست كه ملل متمدنه
بصرف کردن ملیونها پوند و مجهودات خیلی زیاد اولاد خود را بان تربیت

- ۲۲۸ -


میدهند پس چرا آنرا مذمت کنیم در حالیکه این اقدام آنها نتیجه همین روح عمومی ما بوده است.
آقای شاه ولیخان این وضعیت را که مشاهده نمودند مجلس ومذاكرات و غیره را گذاشته قوه های عسکری وقومی که در اثنای این دقیقه ها تهیه شده است . بمیدان رسانیده رفتند و محاربه ساعت بساعت شدت گرفته میرفت .
محاربه :
بلی جنگ نشانه وحشت است و بدبختانه در این اغتشاش دلایل زیادی از این نشانه نشان دادیم ولی چه چاره که خاصیت طبیعی بشر است حتى متمدن ترین اقوام همان استکه و سایل جنگرا بهتر و زیادتر و فرا وانتر داشته باشد نه بلکه متمدن تر وقویتر و با سولیط و استعداد ترش همان استکه بهتر جنگیده بتواند .
و چیز برا که در تمام این مدت اغتشاش دیدیم ( صرف نظر از جنبه نقایص ) مهارت و آمادگی اقوام وطن ما بجنگ و قتال میباشد يك واقعه و یا حادثه آنها همینستکه ما در صدد ذكر و قایع آن هستیم ولی شاید این محاربه درقصه های جنگ ها از وقایع نادر باشد چه در تیز ترین دقیقه های جنگ تعداد قوه گردیزیها به ۶۰۰ رسیده بود . اما انصافاً باید گفت : اگر در این محاربه گردیزیها و عسا كريكه با آنها بود در شجاعت امتحان بزرگترین داده باشند از طرف مقابل افواج سقوی کمتر از آنها ثبات و دلاوری نبود زیرا مجردیکه برایشان حکم سوق داده شد مانند يك عسکر سجیح بحكم اطاعت کرده و بدون از هیچ تردد سر راست از کاریز درویش تا دانه قلعه سفید که عبارت از ( ١٦ ) گروه میشود در يك شب پیموده در صبح یعنی مجرد رسیدن بعبارت دیگر در همان حینیکه خود را بمقابل تمام اقوام جنوبی بدشمنی و عداوت انداختند همان آن فوراً بمحاصره گردیز پرداخته صف اولینشان تا میدان طیاره که در نقشه
- ۲۲۹ -


توضیح شده است خود را رسانیده همچین در مقابله و مقاومت
هیچ کوتاهی و اهمال نکرده هر کدام تا دقایق آخرینکه میتوانست
استقامت کرد.
محاربه مخصوصاً در اطراف وسط روز شدت گرفت صدای
مهیب توپهای سریع آتش سقو با صدای توپها بزرگ گردیز تمام
دشترا با فضای آن میجنبانید جانبین سر گرم فیر آرزوی هر کدام
شکست مقابل است هی یکدیگر کشته میروند الحق پرده از پرده های
پر عبرت همین اغتشاش بوده است .
ساعت ۱ و نیم :
جناح چپ محاربین گردیز ضعیف شده از محاذ خود پس پا شدند ، و
عسکر سقو میدان طیاره را عبور کرده بقلعه های گردیز نزدیک آمدند
این پیش قدمی سقویان اثر خیلی مدهش در قلب و جناح راست پیدا کرده
ولی چون این محاربینکه از طرف گردیز میجنگند بزرگترین شرایط فتح
و موفقیت ( یعنی قلبا فدا کاری را و سر فروشیرا ) بنظر گرفته بودند
از اینرو عوض اینکه این پس پائی جناح چپ در آن دو حصه اثر اضمحلال
و بی معنویاتی میبخشید ، بالعکس وضعیترا که خطر ناک دیدند هجوم متفقانه
بردند ، اگر چه این حرکتشان اصولا مخاطره بود ولی فوق العاده مفید
افتاد زیرا در نتیجه آن جناح راست وقلب پیشرفت نمود در عین زمان
جناح چپ از این وضعیت استفاده کرده تلافی آن پس پائیرا کرد .
داخل شهر گردیز :
طبیعیت هر انسان در عین لیاقت عمومی خود در بعض امور تخصص
ویا استثنا داشته میباشد ، چنانچه در اینجا میبینیم آقای شاه ولی خان از
وقتیکه خبر این حمله رشید هر طرف موضوع را سنجیده ترتیبات کلی و جزئیرا
خود متکفل شدند ، ولی استثنا و تخصصیکه اینجا نشاندا ده اند
مسئله وارسی بامور و انتظام در عمل است که الحق رعایت این دو اساس در چنین

- ۲۳۰ -


حالت منتها بیداری میخواهد ، وچنانچه غالبا نتیجهٔ همین دو امتیاز و با
استثنای‌شان بود که این حملهٔ بی‌خبر وبی موقع دشمن بفتح و مظفریت انجامید
چه اوامر شان درهر چند دقیقه بمد بمیدان میرسید و از انجا در هر چند
دقیقه بعد اطلاعات مفصلا را میگرفتند از طرف دیگر در انتظام اذوقه وتهیهٔ
دادن لوازمات حربی میدان هم تا دقیقه آخرين هيچ کوتاهی نشده است .
داخل شهر گردیز اوضاع پریشانی باندازهٔ قابل دقت بود زیرا شاید بعض
( کسانیکه از طرف سقو ما جور بودند ) اوازه ها وتبليغات مخيف وغير موافق
نشر کرده میرفتند از قبیل اینکه سقو را خدا داده است یا اینکه تمام اقوام
با محمدصدیق فرقه مشر متحد شده اند و او حتماً گردیز را گرفتنیست و
غیر آن افواهات مختلف دیگر از این قبیل
ساعت ۲ در میدان محاربه :
فیر از جانبین شدت داشت و محاربه از هر دو طرف بجوش بود مخصوصاً
صدای ماشیندار بیشتر خود را بگوش میرسانید ، که ناگهان در صف اول عسکر
سقو سستی وضعف محسوس شد متعاقب آن اندک پسمانی هم برایشان واقع
گردید ، محاربین گردیز هم از موقع استفاده کرده پیش قدمی نمودند اما
عسکر سقو با اینکه در دوام و شدت فیر صرف مجهود مینمودند اما بازهم
ضعف وتشتت قوایشان نسبت بچند دقیقه پیش واضح و نمایان بود ( که در این
دقیقه ها محمدصدیق فرقه مشر قوماندان کل قوای سقو زخم خورده بود ) .
* *
میدان محاربه واقعاً كيف تخته شطرنج را دارد فرفیکه در بین است
باندازه فرقیستکه بین مزاق و راست است چه شطرنج باز با گوتی ها بازی میکند
اما محارب بیچاره با سر خود بازی دارد ، سیل بینیکه بتواند برتأثرات
عواطفی خود غلبه نموده ودر حین افتیدن و بی جان شدن تنه های
گروهیکه با سر بازی دارند اقلاً از گریستن خود داری نماید ـ ومیخواهد
صورت تبدلات محاربه را که در هربر هر ثانیه کیف ورنگ جدا میگیرد
تعقیب و مشاهد کند تنها هوش خود را بطرف تقاطع روی منصبدار بزرگ
ـ ۲۳۱ ـ


بگیرد زیرا او مرکز رسیدن همه معلومات و نیز مصدر همه تعلیمات میدان جنگ میباشد
که اینجا عیناً تماشای صعود وتنزل یا برد و بای را در این میدان محاربه از چهره جناب وا لا شاه ولی خان در یافته میتوانیم در این آن که ۲۰ دقیقه از ۲ گذشته است مخبری آمده بحضور شان رقعه تقدیم کرد بعد از قرائت آن در چهره شان اوضاع اطمینانی پدید شد خواندن این تمام نشده بود که مخبر دومی آمده او هم پاکتی داد در ایندفعه علامات خوشنودی در چهره شان واضحتر شد
که رقعه اول از محاذ بود وکیفیت پیشرفترا مفصلاً توضیح داده بود اما دومش از احمد زائی بود که آمدگی خود را برای شمولیت در محاربه بطرف گردیز یها اطلاع میداد گویا این هر دو رقعه در این وقتیکه هیچ خبر آن پیش از چند ثانیه اعتبار وتقرر ندارد قدری باعث امید واری گردید مخصوصاً رقعه احمد زائیها زیرا تا این دقیقه گردیزیها چنین گمان میکردند که در این میدان تنها خواهند بود ولی این رقعه در عین اینکه یك اشتباه بزرگرا رفع کرد از طرف دیگر برای گردیزیها باعث اطمینان هم شده میتوانست
ساعت هنوز پوره ۳ نشده بود که حصه اعظم میدان محاربه بقبضه گردیزیها افتاده - وافواج سقوی سنگر های خود را بالتوالی وتدریج گذاشته میرفتند تمام ساعت – ٤ – بود که میدان را کاملاً گذاشته واپس در قلعه سفید خود را رسانیدند و در آنجا به فیر متوالیوز ها وتوپهای سریع آتش خود را از هجوم گردیزیها نگاه میداشتند ،
ساعت ٤ و ۲۰ را پورت آخرین منصدار محاذ بعبارت ذیل رسیده میدان کاملاً از دشمن گرفته شد دره هایشان بر تپه های قلعه سفید استحکام دارد و اگرچه مواقعشان مستحکم است اما باز هم چنین نقاطیکه برای هجوم مساعد است بدست داریم ، تفصیلات خطوط آتش را حامل مکتوب میدهد امر چیست ؟
- ۲۳۲ -


جناب والا بعد از گرفتن تفصیلات از وضعیت میدان با اینکه تعقیب
هجوم برای محاربین مساعد بود اما بسببیکه روز قریب باخیر شده هجومرا
موافق ندانسته امر استحکام و تمرکز دادند و همچنین شد که
محاربین گردیزی در نقاط خود مستحکم مانده و جانبین فیر تفنگ و متوالیوز
مینمودند

در سجنک
سرداروالا از وقتیکه اطلاعات و پیشبینی لازمرا پریروز بگردیز فرستاده
بودند با اینکه مسئله حمله کردن محمد صدیق در ان وقت میقن نبود اما
باز هم برای حفظ ما تقدم دو مسئله را اثنای شب تهیئه فرمودند
یکی مرتب نمودن يك سلسله سوار چپار بین سجنك و گردیز دوم
آماده ساختن اقوام طوطاخیل و منگل میرزکه برای شمولیت در
مدافعه از گردیز هرگاه جنگ واقع شد و مجردیکه امروز صبح
خبر حمله یقین شد این اقوامرا که آماده ساخته بودند بطرف گردیز
سوق نمودند .
الحق این تدابیر فوق العاده مفید و بوقت مناسب و باريك بدرد
خورد زیرا بقیه رول محاربه یا بعبارت دیگر نصف اخیر قصه این
محاربه را همین اقوامیکه برای كمك فرستاده شده بودند انجام و خاتمه
داد ، چه از وقتیکه روان شدند مسافه ۹ کروه که بین گردیز
وسجنك است با سرعت قطع نموده در راه با اقوام احمد زئی که پیشتر
آماده بودند مصادف شده هر دو خود را بالاتفاق در اطراف ساعت
ه و نیم بحدود محاذ رسانیده بدون تانی و تعطیل سنگر گرفته شروع بمحاربه
نمودند در ساعت مذکور عسکر سقو که باین حمله ناگهان دچار شده بودند
روی توپ و مترالیوز های خود را از طرف گردیزیها کم کرده و فیر
را بطرف بالا ده که جبهه هجوم این اقوام بود کشتا نده با شدت زیاد آتش
بار برا بپا کردند.
محاربه تا ساعت ۹ از جانبین بشدت دوام داشت ولی از فیر
- ۲۳۳ -


های خیلی سریع که در آن تاریکی شب مینمودند معلوم میشد که این افواج
بحمله های مشتت افغانها که مهارت مخصوصی در حملات شبینه دارند دچار
شده بودند .
این محاربه در ساعت ۹ به شکست کلی افواج سقوی خاتمه یافت و
قلعه سفید را تخلیه کرد توپ و جباخانه و سامان حربی که برای این
حمله بزرگ ترتیب نموده بودند برای این افواج و لشکر های که هیچ
بانتظار شان نبودند گذاشته فرار نمودند گویا اقوام احمد زئی وطوطا
خیل ومنگل که در این الا خر رسیده بودند قصه این حمله سقو را خاتمه دادند .
ساعت ۱۰ شب بتعداد ۵۰۰ نفر اسیر که در اثنای تصرف قلعه
سفید بدست افتاده بودند با توپها و دیگر ادوات حربی که بدست آمده
بود بگردیز حاضر کرده شد .
در حین تحقیقات از اسیر ها معلوم شد که محمد صدیق فرقه مشر
وقتیکه در ساعت ۲ زخمی شده بود خود را بر اسبی انداخته با ۴۰۰
صد نفر توصیه نمود که او را به سپمك برسانند گویا اگر چه تمام
افواج سقوی شکست کرده اند اما محمد صدیق باز در سپمك که فاصله
( ۳ ) کروه کرد بز است خود را مستحکم داشته است .
**
جوش وخروش عجیبی در این علاقه ها پدیدار است ، پیشروی
کردیز غنایم جنگ کوت شده میرود توپهای سریع آتش دو دانه ۹ بن
صحرا ۳ دانه ۶ بن جبل ۲ دانه دو موتر لاری عالمهای جباخانه
و اسب و یا بو و جزئیات دیگر ، هر خان و یا جماعه که چیزی غنیمت
آورده باشد ، آنرا بر این کوت بزرگ گذاشته دوان دوان به
نزد آقای شاه ولی خان خود را رسانیده با يك عالم شغف و سرور
را پورت غنایم خود را تقدیم کرده تصدیقی بطور یاد کار از این خدمت
میگیرد .
۲۴ جوزا
اگر چه فتح کامل نصیب این جانب شده است ، و این حمله
— ٢٣٤ —


خطر ناك بى خبر كاملا رد گردید و گر چه اهالی آنقدر مسرور و شادان هستند که از حد تصویر هم خارج است ، اما با وجود این همه در این موقعیکه دشمن شکست خورده است و اهالی از این فتح در جامه های خود جا نمیشوند میدیدیم که ارا کین ما در فکر عمیقی بوده گوئی که بوضعیت موجوده هيچ متأثر نبوده مانند ۱۰ و ۱۲ ساعت پیش هنوز وضعیترا خطر ناك میپندارند .
چه سرداروالا سپه سالار صاحب که از یکطرف بپذیرفتن وفدهای که برای تبريك میآمدند مشغول بودند از طرف دیگر با سرعت زیاد مصروف تهیه يك قوه مکملی برای نگا هداشت و پهره دادن بر سر کوتل تیره بودند چنانچه نفری مجلغو را با يك عده نفری مسلح از راه مجلغو بر سر سر کوه بطرف تیره فرستادند از طرف دیگر برای جناب شاه محمود خان آقا که در جاجی با لشکر های خود آماده بودند مکتوبی فرستادند که یکی از این دو کار را با سرعت تمام باید تعقیب و اجرا کنید .
۱ با لشکر خود سر راست از راه دو بندی بر لوگر حمله ببرید .
۲ يك حصه لشکر خود را بدو بندی بفرستید و همرای بقیه خود شما اینجا بیائید تا با لا تفاق از راه تیره حمله ببریم .
هر يك از این دو تجویز که بنظر شما و لشکرتان موافق بود بطور فوری اجرا نمائید .
اما جناب شاه ولی خان آقا در عین گرفتاریهای زیادیکه داشتند یگانه توجه خود را بطرف سهاك گرفته میخواهند بهر صورتیکه شود قصه سهاك و تمركز فرقه مشررا در آنجا فیصله نمایند .
٢٥ جوزا خودسقو در میدان محاربه :
مجردیکه پریروز عصر محمد صدیق فرقه مشر وضعیت اخیر قشون خود را دید فوراً كيفيترا بكابل اطلاع داد طبعاً خبر این شکست برای سقو زاده خیلی ذی اهمیت و مهیج با مدهش باید واقع میشد زیرا تمام امید های آخرینرا که در پیشرفت ونشر تسلط داشت مبنی برفتح سمت
- ٢٣٥ -


جنوبی و یا سقوط دادن سردار والا سپه سالار صاحب میدید . چه تازمانیکه
ایشان در جنوبی بودند طبعاً عموم ملت بسقوط سقو امیدوار بوده و باو بیعت
و اطاعت نخواهند کرد، اما سمت مزار اگر چه در این روز ها بجوش
بود ولی خود سقو آنرا اهمیت نمیداد ( زیرا سیدحسین بهمان طرف است )
همین بود که این حمله را تهیئه نموده و خواست تا سمت جنوبیرا بقبضه بیارد
تا شاید باین ذریعه بتواند امید اهالی افغانستا نرا که بسمت جنوبی دارند
بشکلاند و باین ذریعه مالك تمام مملکت شود .
پس خبر این شکسترا بمنزله پیام زوال خود پنداشته با تمام تهور
و هیجان چیز نفری متباقیه که در کابل داشت بموتر ها سوار کرده
و خودش هم بر سر آنها در موتری قرار گرفته با تمام سرعت بطرف
التمور شتافت .

***

موفقیت و غالبیت نشه ومستی عجیبی دارند در این دقایق
خطر ناك که سقو با عسکر خود در حدود التمور رسیده و شکستیهای
پیشتر را باخود جمع کرده نقشه يك حمله دیگر را میسنجد می بینیم که
اقوام چه در گر دیز و یا در سجنك باشند در يك عالم هیا هوی و مستی
خیلی گرمی گرفتار هستند که فی الحقیقت در اینجا همان قوه که صبح
جناب اعلی فرستاده بودند بدرد خورد و این خطر مدهش ناگهانیرا رد نمود .
زیرا وقتیکه سقو در التمور تر تیبات خود را مکمل کرده بود بطرف
تیره بالا رفته در حینیکه میخواست استحکام سر تیره را مرتب بسازد همان
مفرزه که ۸۰ نفر بودند آمدن شان را از دور دیده با حکمت خوبی دو طرفشانرا
گرفته دفعة بالای آنها فیر نمودند سقو زاده که هیچ این وضعیترا انتظار
نداشت و غالب خیال او همین بود که خودش متعرض خواهد بود از این
تصادف پریشان شده خود را در يك سنگر انداخته مترالیوز را خود بدست
گرفت ، جانین با مهارت میجنگیدند ، مدت دو نیم ساعت گذشت
و فرقی در قوت هیچ کدام ظاهر نشد رفته رفته میدان بطرف افغانها
شده رفت زیرا اینها که سنگ سنگ این کوتل خود را بلد هستند

— ٢٣٦ —


وقتی پافشاری واستقامت حریفهای خود را دیدند از درکهای دیگر چند
نفر خود را بی خبر نزديك سنگر چوچه های سفو رسانیده بر آنها فیر
شدید نمودند میدان بر سفو بچه منحصر شده و وضعیت خود را
در این سنگلاخهای بر پیچ خطر ناك ديده با چالاکی فوق العاده که
شهرتاش بود با يك دو نفر خود را بموتری انداخته رو
بفرار گرفت و خود را بکابل رسانید و هر چند که قبل از فرار
به نفری خود امر استقامت داد که میرویم دیگر قوی میآرم مگر نه حکم
و نه تسلی او فایده بخشید زیرا چند دقیقه نگذشته بود که عدهٔ
بزرگ این نفری تسلیم و باقی اسلحه را انداخته فرار نمودند .
محاربین هم بتعقیب شکستیها تا التمور رفته جباخانه و مترالیوز و دو
دانه توپ که در آنجا مانده بود با خود آوردند .
گویا حلقه اخیر امید سفو باین شکست گسیخت و تصورات سفو که
در بدست آوردن سمت جنوبی بعبارت صریحتر در سقوط دادن
سردار والاسپه سالار صاحب داشت همه خام و هدر رفت .
محاربین با غنایم خود برگشتند ، و این کوتل عظیم ( تيره ) كه يك
ساعت پیش از زیادت صداها دران طاقت نمیشد زیر هیبت و وحشت
سكون و خاموشی رفت - گوئی كه خاك وسنگلاخ حتى بلبل و پرندگان
آن باین سکون و خاموشی خود بر کشته های طمع سفو سر حم آمده اند .
در سجتك اسيرها معاینه میشدند تمام اوضاع مسکت و بی معنویاتی
یا ذلتی که بر روح اسیر مستولی میشود در چهره این بیچارگان واضح و
مرتسم است . سردار والا امر فرمودند باستثنای کسانیکه هم موطن
سقو باشند باقی دیگران که اکثر شان از ٦ کروهی و دیگر نواحی کابل
بودند عفو شده بموطنهای خود بروند .
شہاكت
اجمال حالت عمومی :
بعد ازین محاربه وضعیت امروز متنها پر پیچ و قابل دقت است ، زیرا
- ۲۳۷ -


عمليات پیشروی دوشق یعنی دوجنبه نقيض یکدیگر دارد . :-
اول ـ درنتیجهٔ این شکست مهمیكه برای سقو پیش آمده است طبعا
تمام معنويات عسکری واحساسات شخصی او باید خیلی مضمحل وابتر شده
باشد از اینرو طبیعیست كه دراین وقت حمله بردن برکابل خیلی موافق
ونتیجهٔ آن غالباً مامون خواهد بود ، بنابر آن يك نظریه اینستکه باید با تمام
سرعت بطرف کابل حمله برده شود .
دوم ـ قراريكه پیشتر بیان دادیم كه محمد صدیق فرقه مشر مجرديكه
در محاربه زخمی شد خود را بسهاک رسانیده در آنجا متمرکز گردید
پس غالبا دراین مرکز گرفتن خود کدام امیدواری دارد. چنانچه جای
دادن مردم سهاک برای او دلیل اینستکه در بین ایشان اقلاً نفوذ و یا اینکه
با آنها کدام موافقت دارد وچون سهاک نزدیک گردیز است ازاینرو
تازمان فیصله کردن معاملهٔ آن بدیگر طرف رفتن خالی ازخطر نیست .
پس آیا اولا سهاک فیصله شود و یا اینکه این فرصت مهم شکست خوردن
سقو را ازدست نداده بطرف کابل حمله شود دو سوال مهم بود كه
موجب مباحثه واختلاف آراء گردیده بود
در گردیز
جناب والا آقای شاه ولی خان برای فیصله کردن این اختلاف نظری
فوق ، جرگهٔ از خوانین اقوام منگل وطوطاخيل واحمد زئی وگرديزی
منعقد نموده موضوعرا مطرح مذاکره گذاشتند ، ودرعین زمان از بین
این جرگه وفدی برای همان اقوام سهاکی كه محمد صدیقرا در بین خود
جاداده اند فرستادند تا ایشان را ازاین معاندت معروف ساخته و به نتیجهٔ این
فعلشان دانسته بسازند ،
وفدیکه رفته بود واپس آمده چنین جواب آوردند كه محمد صدیق فرقه مشر
در نزد ما پناه آورده است ، پس از اینرو ما بهیچ صورت او را بدست کسی
نمیدهیم ، اما اقوامیکه از این طرف مذاکره میکردند علاوه براینکه
محمد صدیقرا خائن مملکت میدانند او را بطور مخصوص دشمن اقوام
ـ ۲۳۸ ـ


سمت جنوبی مشارند چنانچه از این عداوت اقوام با محمد صدیق پیشتر هم تفصیل
داده بودیم ، وچون اقوام سهاك وسليمانخیل در این موضوع لج و اصرار نمودند
لذا غالباً خطر پیدا شدن منازعه در بین اقوام احتمال میشد و باید بمنازعه
ومخاصمت فیصله یابد .
اگرچه نه سردار والا و نه جناب شاه ولی خان آقا باستعمال قوت در این میدان
راضی بودند ، اما چون محور قضیه مبنی برلج واصرار قومی بود از اینرو
طبیعیت که در اینچنین حالت جلو گیری کردن آسان دیده نمیشد .
زیرا لج كيف عجیبی دارد اگر بین دو نفر باشد حتماً نتيجة وخيم
میدهد چه حالیکه سخن در بین چند قوم باشد اینجا هم مجردیکه سخن به
( لج ) کردن جانبین کشید از اول عاقبت کار معلوم شد که بکجا خواهد انجامید .

٢٥ جوزا
امروز صبح جرگه که در گردیز بود فیصلۀ قطعی خود را بردن حمله بر
سهاك وبقوت گرفتن محمد صدیقرا قرارداد وا گرچه این فیصله چنانچه گفتیم بنظر
ارا کین موافق نبود زیرا مسئله را بجنگ قومی میکشانید ولی بهیچ صورت
ممکن نبود این دو جنبه را که بجوش و اصرار آمده اند از این فکر خود شان
منصرف ساخت همین بود که اقوام احمدزئی و منگل و طوطاخیل زیر
قیادت میر غوث الدینخان ( که بیشتر در این جنگ اصرار داشت ) و
عسکر و لشکر گردیزی در زیر قیادت عبدالغنی خان گردیزی برای شروع
جنگ بطرف رباط سرکاری بر آمدند .
گویا با محمد صدیق برایشان داده شود و یا اینکه خواهند جنگید .
ساعت ۲ روز محاربه از طرف اقوام مذکور دایر شد شام نرسیده
بود که چندین قلعه متعدداز علاقه های سها کرا متصرف شدند افغانها
که عادتاً جنگ را در شب بیشتر از روز تر جیح میدهند وبالفعل هم در شب
جنگی مهارت خوبی دارند در اینجا هم جنگرا در تاریکی شب دوام
داده رفتند از طرف سهاك فیر توپ بشدت شنیده میشود گویا افواج
سقوی هم در این محاربه شمولیت دارند .

- ٢٣٩ -


در سجنك

٢٦ جوزا
اینها را بجنگ و تصفیه حساب در بین خود شان گذاشته بسجنك
برویم که مرکز عمومی آنجا است پیشتر گفتیم بعد از شکست
افواج سقو سردار والا سپه سالار صاحب وضعیقرا خیلی اعتنا داده و دقیقه
هایشان در فکر عمیق و سنجشهای خیلی دور و دراز صرف میشد چنانچه
فوراً خبر حوادث این فتحرا متحد المال بعموم اقوام فرستاده آنها را
بسرعت تمام کردن معاملات زراعت خودشان تشویق فرموده بزودی
آمدنشانرا دعوت نمودند بعد ازان هیئتی از همرکابان خود تشکیل داده
بطرف منگل جانی خیل برای آوردن لشکرشان فرستاده بودند (که امروز
همان هیئت واپس آمده خبر جمع شدن وروانگی لشکر منگلرا اطلاع دادند .
پوسته خصوصی از کابل رسید معلومات اخیر چنان نشان میدهد که سقو
در کابل قوه کم دارد و چیزی نفری بر ٦ کروهی حواله نموده بود و
امروز آنرا بطرف لوگر فرستادنیست مخبر لوگر اطلاع میدهد که عسکر نوی
رسیده و آنها را از راه خروار و در نك بطرف سماك بكمك محمدصديق
فرستادند .

۲۷ جوزا
امروز صبح سردار والا سپه سالار صاحب امر فرمودند که باید اردوی ما
یکقدم پیشتر بطرف گردیز برود ، تا برای پیش آمدها از هر قبیلی که
باشدارد و مستعدتر باشد . و بطور اختصار میتوان گفت که نتیجه یکی از دو حال
خواهد بود ، اگر اقوام سماك پيش قدمی کرده و گردیز را متصرف
شوند ، در آنحال این گوشه جنوبی که عبارت از گردیز و نواحی
آنست باید ترک شود ، و اگر اقوامیکه از طرف گردیزیها با اهالی سماك
میجنگند میدان را بردند ، در آنحال با کمال سرعت باید نقشه را
- ٢٤٠ -


تعقیب نمود ، یعنی همین لشکر هایکه از طرف گردیزیها میجنگند
باید بزودی بطرف کابل بروند .
ساعت ( ۱۰ ) هیئت ازسجنك که در آن مدت يك ماه و بیست روز توقف
نموده بود حرکت کرده بکاریزکی که در راه گردیز واقع است مواصلت و
از آنجا بعد از ۷ روز توقف بطرف مچلفو یعنی بگردیز قریبتر شده
رفت .
يك عده از لشکر منگل که برای تمام کردن کشت خود معطل
بودند امروز آمده و بعد از شرفیابی بحضور سردار والا ، سر راست
بطرف گردیز برای شمولیت در محاربه رفتند .
جناب شاه محمود خان آقا از جاجی آمده و بعد از ملا قات يك ساعت
و مذاکرات مختصر که در جمله آن کاملاً مهیا بودن لشکر جاجی را
نشان دادند ، بعض تعلیمات ضروریه گرفته واپس بطرف مرکز
خود عودت فرمود ند .
اطلاعات جنگ سهاك در هر نیم ساعت بعد مرتباً رسیده میرود
را پورتها این را نشان میدهد که اقوام احمد زئی و منگل وطوطا خیل
بر اقوام سهاك غالب هستند .
ساعت ۲ يكنفر مخبر از لوگر اطلاع داد که از طرف سةو چیزی
نفری ترتیب شده است و خیال دارند که فردا از راه درنك و خروار
آنها را بكمك سهاك برسا ند .
این خبر در حقیقت اهمیت زیاد داشت . زیرا نشان میدهد که سر
از فردا اهالی سهاك بكمك سقو قوی تر خواهند شد .
٤ سر طان :
چند روز می شود که جنگ جاری است . در نتیجه اقوام
سهاك پریشان شده و بقلعه های خود عودت کرده جنگ را از حدود
قلعه های خود میگردند . ساعت ۲ نماینده اقوام سهاك آمده و
- ٢٤١ -


اطلاع داد که ما به مصالحه حاضر هستیم . در باب محمد صدیق فرقه
مشر وعده میدهیم که او را از بین خود خارج سازیم . این پیغام
اقوام را خیلی مطمئن ساخته بود ولی نزديك شام در حاليكه انتظار میرفت
وفد مصالحه از طرف اهالی سهاك خواهد آمد ، بالعكس دیده شد که
محاربه را شدید تر ساختند . حقیقت قصه این بود که امروز صبح
اهالی سهاك ازین محاربه که آنها را با عموم اقوام دشمن ساخته است
بیزار آمده ، حتی بخود محمد صدیق گفته بودند که تو باید از بین
ما خارج شوی ، و پیغام مصالحه را برای اقوام احمد زئی و منگل
و گردیزی فرستادند . اما بعد از ظهر قوای زیاد سقو که پیشتر
را پورت آن واصل شده بود به سهاك با ذخایر زیاد رسیدند ، فرقه
مشر هم کوئی دم در تن افسرده اش در آمده باشد فوراً بمیدان آمده و
ریاست میدان جنگ را ذمه وار شده محاربه را سر از نو گرم ساخت
و چون قراريكه پیشتر گفتیم که اقوام گردیز و دیگر ها این محاربه
شدید را در اخیر روز انتظار نداشتند ، لا چار تاب مقا و مت نیاورده
پس پا شدند .

جناب شاه ولی خان آقا با و جودیکه از این جریانات اصلاً راضی
نبودند زیرا علاوه بر اینکه اصل جنگ از طرف سر کرده های
اقوام جاری شد . در عین زمان این سر کرده ها يك نقشه نظامی
برای این محاربه خود نگرفته بودند . اما باز هم لا چار شده
ترتیبات شئونات اینها را بعهده گرفته نمیگذاشتند جه از حيث ذخایر و مادیات
و معنویات و تدبیر احتیاجی پیش شود . تمام شب محاربه جاری بود
صبح وقت شفق لشکر تا حدود رباط سرکاری یعنی فاصله يك و نیم کروه
گردیز پس پا شده بودند و اهالی سهاك پيش قدمی کرده بودند .

در سجنک * سرطان :

- ٢٤٢ -


والاشان محترم سردار محمد هاشم خان قائد و زمامدار
مجاهدات ملی در سمت مشرقی


امروز سردار والا از صبح که بر خاستند امر بستن بارها را دادند ساعت ۱۲ سوار از گردیز آمده ومکتوب جناب شاه ولی خان آقا را آورد قرار ذیل مضمون داشت :
با كمال تأسف در نتیجه محاربه بی سرو پا و بی انتظامی که اقوام در بین خود جاری کرده بودند گردیز در خطر سقوط رسیده است . و در این دقیقه ها یکه این سطر ها را مینویسم خطر سقوط دقیقه بدقیقه نزديك شده میرود . اگرچه من يك و یا دو ساعت قبل باید گردیز را میگذاشتم ولی چون در پیشروی خود يك منظره رقت آور دارم و آن عبارت از هجرت نمودن اهالی گردیز از مسکنهای خود شان میباشد . که منتها مرا محزون میسازد . لذا نمیخواهم این میدان را باین حالت خودش بگذارم چه آخرین تسلی و دلداری که از طرف خود باین مصیبت زدگان اظهار کرده میتوانم همین خواهد بود که آخرین نفر شان باشم که این میدان را بگذارم .
در باب صورت شروع این جنگ و لج و اصراریکه این اقوام محارب نموده اند پیشتر تفصیلات داده بودم . جز اینکه بگویم در ابتدا نصیحت را نشنیده بودند . حالا بدبختانه جانبین نتیجه اصرار و جنگ خود را چشیدند . یعنی میخواهم بگویم اگر چه اقوام سهاك امروز بر این اقوام احمد زئی و طوطا خیل و گردیزی و غیره غالب آمدند و اينك در هر دقیقه چندین قوم بطرف گردیز نزديك شده میروند : و شاید چند دقیقه بعد باین قلعه که من هستم برسند ولی بیچاره ها تا دیروز کم خساره نکشیده بودند . همچنین اقوامیکه از این طرف میجنگیدند قدم بقدم سر از امروز صبح پس شده رفتند . و گردیزهای بیچاره میگویند ما بهیچ صورت حکومت سقو را قبول نداریم . و اينك مسکنهای آبا و اجداد خود را گذاشته هجرت را اختیار نمودند .
من تا آخرین حلقه این فاجعه را انتظار میکشم . و بعد از آن خود را پسچنك میرسانم . محل امضاء
- ٢٤٣ -


مشرقی
ورود سردار محترم جناب محمد هاشم خان نایب سالار

وضعیت عمومی :
پیش تر در حوادث اخیر مشرقی در صفحه ( ١١٣ ) برای خواننده
خود بیان دادیم که جریانات و حوادث که در دوران علی احمد خان مرحوم
واقع شد سر زمین مشرقی را برای خانه جنگی مستعد ساخته بود
چنانچه بالفعل اکثریه باین خانه جنگی گرفتار گردیدند . تنها يك
جبهه در زیر ریاست آقای محمد گل خان مهمند و بعض معارف و خیر
خواهان دیگر تشکیل یافت . چنانچه پیشتر بیان یافت . این جبهه با
کمال جدیت برای تامین حالت مشرقی و پیدا کردن يك رابطه عمومی با
دیگر اقوام کار میکردند . چنانچه تائید مساعیات شان تا اینجا
اثر کرده توانست که عده زیادی از اقوام که به تشکیل دادن يك جرگۀ
عمومی در مقام هده وا دار ساختند .
گویا در همین حالت بود که خبر ورود سردار نامدار سپه سالار
غازی محمد نادر خان و برادران محترم شان به پشاور در مشرقی منتشر
گردید . متعاقب آن خبر اطلاع رسید که سردار محمد هاشم خان
بطرف مشرقی حرکت کردنی هستند .
- ٢٤٤ -


معلوم است این خبر را عموم اهالی مشرقی که اندازه احتیاج خود
را بامنيت درك كرده بودند باید تا کدام اندازه به خوشی و جوش استقبال بنمایند
مخصوصاً هیئت اصلاحیه که به سر کردگی آقای محمد گل خان تشکیل
یافت بود اندازه این خبر را بهتر تقدیر کرده و يك معروضه پر محبت
بحضور این قهرمان افغان تحریر نمودند که ملت افغان از برکات ورود
شما شیرازه های از هم گسیخته را با هم وصل خواهد نمود. و
زحمات حضور محترم برای ملت افغان ثمرات خوبی خواهد بخشید .
بعد از فرستادن این معروضه در مشرقی امید واری عمومی پیدا شده
و كسانيكه خبر شده بودند برای استقبال سردار محترم به سرحد شتافتند
همان بود که برای استقبال ایشان یکهزار نفر از قوم مهمند و دوصد نفر
از قوم شنوار بسر حد طور خم بزیر ریاست پاد شاه گل خان رفتند .
و همین که سردار نایب سالار صاحب پا به خاك وطن گذاشتند ، با
کمال گرم جوشی استقبال شده و قرار عرف ملی تفنگ ها را بنام
شادیانه هوائی فیر نمودند . بعد از احوال پرسی بسواری اسپ
دروسط این هزار نفر به لعل پور وصبح آن به چکنور که دران
جا بجای ملا صاحب چکنور شب گذشته اند و صبح آن بعد از رخصت
دادن مستقبلین پاد شاه گل خان وعده از خوانین مهمندی را بهمرکابی
خود مانده و ازان جا به با ساول عزیمت فرمودند . دراثنای
راه عده های زیادی از خوانین و معرو فین به استقبال آمدند .
بعد ازان به غنی خیل و کلالی وده سر کٹ تشریف برده و در انجا
راجع به اصلاحات وطن اقدا مات با اهالی شنوار نمودند : که
جرگه عمومی که پیشتر موعد آن در ۲۲ رمضان معین شده بود
تحکیم شده و دعوت اقوام سرحدی نیز در پرو گرام آن جر گه
ایزاد شد که موعد آن ۶ شوال معین گردید . و به عموم اقوام این موعد
با نظریات وارزو های که سردار سپه سالار غازی محمد نادر خان نسبت
- ٢٤٥ -


بوطن داشته جناب سردار نایب سالار محمد هاشم خان را برای تطبیق آنها باین سمت فرستاده اند ، اطلاع داده شد .
پیش تر گفتیم عموم اقوام مشرقی حس احتیاج را با منیت و وحدت احساس کرده بودند . لذا این اطلا عرا فال نیک آن ارزوی خود قرار داده مستعد شمولیت آن جرگه گردیدند .
بعد از روز عید سردار نایب سالار به هده وارد شده ، و به مجرد رسیدن برای اصلاح نزاعیکه ، در بین اهالی مهمند و سرخ رود بود و آن منطقه را بی امنیت ساخته بود ، یک هیئتی از معاریف فرستادند .
جرگه ٦ شوال .
قرار موعود با گرمی و اعتنای تمام ، در روز ٦ شوال نمایندگان عموم اقوام حاضر شده و جرگه افتتاح شد ، بعد از مذاکرات طولانی و در نتیجه ٩ ماده ذیل تقرر یافت :
مواد تصویب شده گی جرگه هده .
١ - احدی از اهالی مشرقی بدون جرگه و مشوره اقوام بکابل رفته نه می تواند ، هر که نزد بچه سقاو به مشوره رفته بود پنج هزار روپیه ناغه قومی را ادا خواهد کرد .
٢ - اموا لیکه در انقلاب تاراج شده آنرا علماء بمواعظه و نصائح وقوه ملی ، بحقدار مسترد سازد .
٣ - يك جرگه اقوام مشرقی نزد سردار محمد نادر خان سپه سالار بغرض اتحاد با اقوام جنوبی برود .
٤ - انچه منازعات بین افراد قبائل است سر از امروز معطل باشد . من بعد هر که بر علیه برادر دیگر اقدام کرد ، مال ویا جان او را تلف کرد علاوه بر ترضیه حق دار و قصاص قتل ناغه سنگین قومی را ادا نماید .

- ٢٤٦ -


ه - در غایت اتحاد با قبائل جنوبی يك جرگه اقوام مشرقی به کابل خواهد رفت تا با نمائنده های سایر اقوام وطن درضمن لویه جرگه درخصوص انتخاب امام ( پاد شاه ) باصول صحیح مذاکره نمایند .
٦ - هر که از سواد جرگه عدول نماید ، مبلغ پنج هزار روپیه ناغه قومی را تادیه خواهد کرد .
۷ - مرکز اقوام مشرقی خوگیانی تعیین شده .
۸ - برای ریاست اصلاحات مشرقی جناب سردار محمد هاشم خان انتخاب شدند ومقرر شد که قرار هدایات جناب شان راه وحدت خود را خواهیم پیمود :
۹ - جناب نایب سالار صاحب مرکز خود را در خو گیانی اتخاذ فرمایند ، وبرای حل وفصل منازعات تکالیف دوره را هم گوارا بفرمایند .
جرگه هده بر این ٩ مواد تقرر گرفت وبرای شش ماه سنگ تعهدی گذاشتند . بعد ازان قبائل رخصت شدند .
بعد از تمام شدن جرگه سردار محترم در پیشروی خود يك مهمه خیلی بزرگ داشتند ، و آن عبارت از اصلاح کردن منازعا تیکه بین اقوام جاریست ، و نیز گذاشتن يك پروگرامیکه آینده از پیدا شدن منازعات جلوگیری کند . علاوه بر آن تعمیل شدن مواد جرگه يك مهمه بزرگ دیگر بود . همین بود که برای تعمیل ماده ٢ جرگه که استرداد اموال باشد هیئتی از علما تعیین نمودند. اما برای حل منازعات قومی تشکیلات مرتبی گرفتند . و آن عبارت از همینکه در هر علاقه مراکز معین فرمودند تا این مراکز در اصلاحات مجاهدت ورزند . که در هر مرکز سه سه نفر برای همین کار تعیین گردید و نیز سلسله مخابرات ومراسلات در بین تشیید شد . و نیز برای تبلیغ يك مطبعه كوچك تهیه شد . يك جریده بنام « د کور غم » بقلم آقای محمد گل خان تا يك وقتی انتشار یافت .
- ٢٤٧ -


در ۹ شوال سردار محترم بطرف جلال آباد و از آنجا بچار باغ
حرکت فرمودند . و هیئتی برای اصلاح منازعات اقدام کنر ها
بزیر ریاست آقای محمد حسین خان فرستادند . چند صد نفر از شنوار
برای رفتن بطرف کابل آماده شده بودند . که متعاقب حرکت آنها
اقوام شنوار اعلان نمودند که این جمعیت برضای ما حرکت نکردند همان
بود که از طرف اقوام خوگیانی ممانعت شدند .
طایفه خربون و وزیر در بین خود جرگه نموده و برای تلافی
از خساره های که پیشتر مسبب شده بودند آماده شده بحضور سردار
محترم نایب سالار صاحب آمده عرض نمودند که برای قیام امنیت در سمت
مشرقی ما بان حاضر هستیم که زیر اوامر و هدایات شما عمل نمائیم
و نیز مالیات يك ساله را فراهم کرده بشما تقدیم میکنیم تا شما امنیت
عمومیرا متکفل شده بتوانید . از طرف سردار محترم این احساسات
ایشان تقدیر شده و برایشان فرمودند همینکه مواد مصوبه جرگه قدام
کردید و بقرار آن عمل کردید کفایت میکند . در این اثنا اطلاع
رسید که بین پاینده محمد خان جبار خیل و حاجی سعید الله خان مستی
خیل در سرخ رود منازعه شدید جاری است چنانچه ١٤ نفر جوانان
در این حادثه مقتول شدند . سردار محترم فوراً برای حل این منازعه
بشخص خود در ۱۲ شوال حرکت فرمودند . و برای مصلحتشان
يك جرگه قومی را تعین دادند .
از خوانین مهمند اطلاع رسید که ما بسبب منازعات قومی در جرگه
هده حاضر شده نتوانستیم . مکر علی ای حال باو امر شما اطاعت
داریم و خواهش ملاقات نمودند . از طرف سردار محترم حبیب الله
خان پاد شاه بالوكاله ایشان رفته ، و از احساسات ایشان تقدیر
نموده مواد جرگه را به ایشان گفتند .
بعد از آنکه ما بین پاینده محمد خان و حاجی صاحب قیام صلح شد بتاریخ
- ٢٤٨ -


١٥ شوال بین قریه دو انشاهی و حاجی دولت خان که با هم نزاع داشتند
سنگت اصلاح گذاشته شد درین جرگه تمام اقوام سرخرود حتی هندوها
هم شمولیت داشت خطابه های برجسته ومواعظ حسنه نسبت باتحاد واتفاق
ابراز گردید احساسات اهالی بسیار بخوبی دیده شدند و از سهی خواهی
جناب نائب سالار صاحب اظهار امتنان میکردند. روز ٧ شوال بخیرآباد
تشریف فرما شدند و اهالی آن منطقه برای شرف ملاقات حاضر شدند روز
١٨ شوال بکجه تشریف بردند دو روز در سرمه توقف فرمودند به ٢١
شوال مرکز خود را از سرمه به اربد خیل تبدیل فرمودند و در جای آقای
سید حبیب خان اقامت فرمودند چه این جا بازار بود برای آمد و رفت
اقوام تسهیلات دیده میشد چندی بعد ازین ما بین مردم سرخ رود و خوگیانی
کشیده گی تولید گردید اگر مساعدت نائب سالار صاحب نمی بود این کشید
گی به تباهی می انجامید و هم درین ایام بدفاع هیئت سقاوی که بدعوت
مردم لغمان آمده بودند از طرف نایب الارصاحب آقای سید احمد خان پادشاه
و آقای سید حبیب خان برای جلوگیری شان به لغمان رفتند و آنها را از لغمان
اخراج نمودند وهم درین ایام از شنوار و مهمند رودات ومهمند دره جیر
هسار وسرخ رود حصارك و خوگیانی برای جرکه جنوبی وکلا رسیدند.
روز ٢ ذی قعده جرگه اقوام مشرقی بطرف اقوام جنوبی اعزام
شد و ریاست جرگه بنام آقای محمد گل خان تفویض شد اعتماد نامه
اقوام بتوسط جناب سر دار سپه سالار صاحب اقوام جنوبی تحریر گردید
که ما برای قیام مناسبات اخوت و اتحاد و یگانه گی و يك جهتی این جرگه
را بشما فرستادیم تا افکار خود را با شما تبادله کنند و فکار شما را بما ارائه
نمایند و هم چنین ما بین ما و شما و قندهار و کابل و دیگر اقوام وطن
يك جرگه متحده بکابل انعقاد یابد ، تا دران جرگه یك زمام دار اهل
که اراده را وطن کرده بتواند به اتفاق آراء انتخاب کنیم.
وقتیکه جرگه مشرقی به جنوبی عازم می گردید، اهالی مشرقی
- ٦٤٩ -


بامضاء اکابر سایر اقوام مشرقی یک معروضه مخلصانه بحضور سردار
سپه سالار غازی تحریر نمودند : که ملت افغان کار نامه های
تاریخی آن قهرمان افغان را به اخلاف خویش در اوراق تاریخ بآب زر
یاد کار آ خواهد نگاشت . ملت غیور افغان کارستانهای شجاعانه
آن سپه سالار غازی را در سوانح حافظه خویش نگاهداشته است و
از حضور جناب شما رجا دارد که علاوه بر خدمات اجتماعی گذشته در
نجات ما مساعیات ورزید . ما امید داریم که به علو همت جناب شما
ملت افغان بساحل فلاح و نجاح خود را خواهد رسانید (۱)
جرگه هنوز در جنوبی بود که خبر مراجعت امان الله خان از غزنی و بدر
شدن او از وطن رسید ، بعض اهالی مشرقی که قبلاً تشویش داشتند که شاید
خدمات سردار سپه سالار صاحب برای مفاد امان الله خان است و ما او را
به خلع مجبور ساخته ایم در صورت پس آوردن او مصالح ملت برباد و نفاق
افغانستان زیاد میگردد ، ملت بهر وسیلۀ حکومت او را قبول ندارد و هم
چنان بعض حریصان را که علی احمد خان به پول عادی ساخته بود سد راه
می شدند بعد از این پروپاگند این دو گروه اثری نمی بخشید الا بر علیه
خودش کار گر میافتاد این جرگه ثمرۀ زحمات جناب نایب سالار صاحب
و نتیجۀ مجاهدات قهرمان افغان جناب سپه سالار صاحب محمد نادر خان
است که اوراق تاریخ ملت افغان باب جدید را افتتاح مینماید ، این جرگه
گل اولیست که از گلستان سعادت ملت افغان می شگفد تا بر یک اساس
حکومت را به اتفاق و اتحاد ملت نهاده باشد استقبال آن تا چه اندازه
درخشان خواهد بود تاریخ جرگه های اقوام را در وطن عزیز قهرمان
افغان بنا نموده این یاد گار عهد اسلامی بنام نامی این راد مرد
تاریخی بر صفحات تاریخ نمایان خواهد ماند ، حقیقتاً يك سنت نيكو
است که برای اخلاف خویش باقی گذاشت .

(۱) کوائف رسیدن این جرگه که بسمت جنوبی رسید در صفحه ( ۱۷۲ ) ذکر
گردیده است .

— ٢٥٠ —


به ١٦ ماه ذی قعده جرگه اقوام مشرقی از راه جنوبی شادان وفرحان باز گشتند روزيكه جناب نایب سالار صاحب از سر خرود به خوگیانی تشریف آوردند يك جرگه قومی را برای انحلال محاصره جنیه های شیر زاد فرستاده از محاصره نجات بخشیده بود ولی نادانان و بد خواهان خواستند كه دوباره نایره جنگ را مشتعل سازند باز دست و پا زدند ومحاربه دومین در بين شان تشکیل شد تا ۱۸ روز محاربه شان دوام کرد و بسياری از جوانان شجاع درین محاربات جهالت لا یعنی لقمه اجل شدند.
در خلال همان ايام بارى تحت قیادت آقای عبد الرزاق خان محمد زائی يك فوج ملی بطرف کابل حركت کرد تا حسب مقررات جرگه جنوبی و مشرقی باید محدود لهو گرد جرگه نمایند اگر معامله بصلح نمی انجامید قوای ملی مسلح باشند تا دست دزدان را از تخت و تاج افغان کوتاه سازند و هم از حركت این فوج که از راه تگاب عازم کابل بودند چون به هاشم خیل رسیدند از طرف جناب نایب سالار صاحب بخواتين تگاب خبر داده شد آنها برای استقبال ایشان آماده گی میکردند و هم در خلال این احوال با سقا زاده دست و گریبان شدند حکام او را قتل وعلاقه خود را از دست دزدان رها بیدند ولی چون اسلحه وجبه خانه مکمل نداشتند دوباره زیر تهدید دزدان آمدند و در خت های شان بی شدند وانواع مظالم بانها جاری شد.
خواتین شان بمشرقی رفتند و بحضور جناب نایب سالار صاحب حاضر شدند والتجا کردند که برای قیادت ما یا به نفس خویش حركت فرمایید یا ما را تجاوز دهند که حسب پرو گرام شما ما بكابل اقدام كنیم.
این فوج بواسطه اینکه در قوم اتحاد حقیقی وجود نداشت و هم چند نفر از وزیری که بکابل خفیه رفته بودند وعند المراجعت مبغوض قوم شدند دشمنی دیرینه شان تازه شد وما بین شان محاربات اغاز گردید
- ٢٥١ -


يك حصه از فوج ملی بواسطه این معامله از رفتن باز ماندند و بقیه آن هم با نتظار فراهم شدن لشکر پس خواسته شدند §
آقای محمد گل خان تعین شدند تا بسر خرود رفته فراهمی لشکر را بنمایند و خوانین تگاب رسیدند که ما برای تعمیل حکم اماده هستیم و بیرق را بر داشته تحت قیادت آقای عبد الرزاق خان حرکت نمودند این جمعیت دوم چندی در هاشم خیل منتظر ورود نفری بودند که در بهار سفلی نزاع تولید گردید قریه لوخی و بهار با هم جنگ داشتند چند روز لشکر تعطیل شد زحضور جناب عالی نایب سالار صاحب حکم داده شد که دسته فوج ملی بطرف شیر زاد بروند چندی آنجا توقف نمودند وهم درین ایام لشکر جاجی به نواحی ازر فراهم شدند وخیال رفتن مرکز را داشتند تاهر دو قوا از يك ديگر احوال گرفته زير يك پلان بمركز هجوم به برند .
همدرین ایام سعادت خان حصار كك پسر خود را بحضور جناب عالی نایب سالار صاحب فرستاد تا اقوام خوگیانی را خبر کنند که ملت خواهان حصار كك به زير رياست سعادت خان ويار محمد خان مستعد حرکت اند باید شماهم قوای خود را حرکت دهید .
درین اثنا بروسای قوم شیرزاد ويك دسته قوای جمعیت اصلاح که در انجا بود خبر رسید که سقاوی ها در قوم نفاق می اندازد باید برای جلو گیری و ریشه دوانی های آن جمعیت اصلاح بکوشند برای این امر يك هیئت از جمله شاملین دسته قومی جمعیت انتخاب شد تا نفاق اندازی های سقاو را به وفاق مبدل سازند و حسب هدايات جناب عالی نایب سالارصاحب قوم را باصلاح دعوت دهند .
وقتیکه این هیئت بکچه میرد خوش بختانه لشکر مردم خر بون مستعد حرکت است و هیئت مذكور محمد امين خان را برای فراهمی لشکر وزیری و خوگیانی فرستاد وباقی اعضاء هیئت بالشكار
- ٢٥٢ -


خربون شامل شدند غلام محی الدین خان و جلال خان قوای خربون را
گرفته بادسته اولین قوای جمعیت پیوستند .
چون قوای طوایف خوگیانی در مقام طوطو فراهم میشوند و بحصارك غلجائی
میرسند ملت خواهان حصاركى بيك گرمجوشی آنها را پذیرائی مینمایند .
دو روز بعد برای اداره این لشکر آقای محمد گل خان که درین روز
ها در کچه بودند حرکت نمودند و زمام اداره شان را بدست خویش
گرفت و بطرف حصارك سوق داد از طرف جناب عالی نایب سالار صاحب
برای مردم تکاب بذریعه خوانین شان که نزد ایشان حاضر شده
بودند خبر داده شد که لشکر مشرقی حرکت نمود وهم هدایات برای
شان داده شد که باین رویه قوای تکاب را حرکت دهند همین رفتن شما
برای چر که است ، اقوامیکه در عرض راه شما اند برادران شما میباشند
چون شما برای کار نیک می روید آنها را اذیت ندهید وحدت شان را
بخواهید اگر مخالفت کنند و راه شما را مسدود کنند البته
بدفاع مجبور خواهید بود و باید قبل از ورود بعلاقه شان
انها را اطلاع دهید تا بین شما وانها غلط فهمی نشود
همین که فوج خوگیانی حرکت نمود ، در
سرخ رود و نیز حصار شاهی جنبش ملیت تولید گردید
قوم وزیر که در بین خودشان نفاق جریان داشت ، خاموش بودند .
و محمد امین خان که از طرف جناب عالی نایب سالار صاحب برای وحدت
و فراهمی لشکر وزیری مقرر بودند تا حدی کامیاب گردیده بود ، جنگ
لشکر وزیری حرکت می نمود ، در چپر هار بين ملك غلام گل وميرزا محمود
نزاع تولید گردید ، و این رویه بر مردم وزیر ناگوار واقع شد . در
نتیجه غلام گل کشته ، وطرفداران آن چور و تاراج شدند .
از طرف دیگر محمد امین خان نماینده جمعیت اصلاح برای متحد
ساختن جمعیت سقاوی و رهبری ما جماعت مصلح می کوشید ، و در نتیجه آنها
متحد ووعده دادند که لشکر خود را به جنگ بطرف کابل رو ن کنند
- ٢٥٣ -


درین بین يك وفد از طرف جناب محترم شاه محمود خان آقا از جنوبی نزد جناب
عالی نایب سالار صاحب رسید ، تابا قوای مشرقی در خصوص اقدمات به کابل
مفاهمه کنند .
که بعد از رسیدن این وفد سمت جنوبی اقوام بعد از مفاهمه وکلا، خود
را بحضور جناب عالی نایب سالار صاحب فرستادند ، ووعده دادند که نفاق خانه
جنگی را از بین برداشته آماده پیکار هستیم . باندازه يك هزار نفر
تهیه و خواهش منصبدار نمودند . لذا امیر محمد خان نور ستانی از حضور
ایشان بقیادت آنها تعین ورخصت شدند . حینیکه لشکر شای حرکت
نمود ، خطی از جناب عالی نایب سالار صاحب برای محمد امین خان
میرسد : که لشکر معطل کنید که فوج خوگیانی در مقام مناری با سقو
یها به سر پیکارند و بعض از ایشان برای مفاهمه وفر هي كمك به كجه آمده
اند ، همان بود که فردا عموم جوانان جنگی به کجه آمدند و با مردم
خر بون جر گه کردند واز جریانات جنگ مناری مذاکره نمودند .
جنگ منار چكري
فوج خو گیانی ، بعد از مفاهمه با مردم چکد لك ، حصارك
و کمر و خیل احمد زئی و مردم تیزین و چکری ، در اثر پلان مکمل
مرتبه جناب آقای شاه محمود خان و محمد گل خان آقا شروع به اقدامات نمودند .
فوج ملی از تیزین حرکت نموده خفتن به چکری و شب به
سنگر ها بالا شده ، تا عصر روز دوم با سقویها در منار چکری
محاربه نمودند . سقويها بحدی سراسیمه شده بودند که دروازه
ارگ را بسته ، و میدان جنگ را گذاشته میرفتند . قوای ملی
چون سامان حرب نداشتند با راده اینکه سامان حرب را فراهم
نمایند بعلاقه خویش مراجعت کردند و قدری جبه خانه بغرض محافظت
خویش با خود برداشتند . و آقای محمد گل خان ، خان زمان خان
- ٢٥٤ -


وعبد الرزاق خان ، وسيد عبد الحميد خان پادشاه و سيد حبيب خان كه با اين
لشکر بودند بطرف قواى جاجي رفتند تا از جريانات جنوبی اطلاع حاصل نمايند
که بین اقدامات هر دو سمت وحدت باشد . و این رفتن شان با انعقاد جرگه
اخیر جنوبی در علی خیل موافق افتاد .
جناب عالی نایب سالار صاحب آقای غلام فاروق خان را برای فهمی
لشکر مهمند فرستادند و ایشان مکاتیب قوم خو گیانی را راجع
به کمک اهالی مهمند وتشویق صلح بین شنو از ومردم سرخ رود
با خود بردند و نيز يك معروضه راجع بفرستادن محمد گل خان به
( تيزين ، وتعين سيد حسن خان ) بسمت معاونی جناب عالی نایب سالار صاحب
بحضور جناب سپه سالار صـاحب ، تحریر نمودند در نتیجه
ملک جیلانی خان چپرهار ، و خوانین شنوار ، ومردم حصار شاهی
وسرخ رود و مهمند با خوگیانی متحد الفکر شدند .
در این اثنا جرگه وقد افریدی تحت ریاست سید انور پادشاه حاضر
شده خواهش خود را برای کمک اظهار نمودند . بعد جرگه
خواهش شان از طرف خوگیانی قبول شده با احترام رخصت
شدند . وقتا که این احساسات را جناب عالی نایب سالار صاحب
دیدند متحیر شده بفکر افتادند ، که این قدر فوج بزرگ را بطرف کابل
سوق دادن عواقب مهیب دارد . لذا به فكر تخفيف قوا افتاده به مهمند
و افریدی امر دادند که الی امر ثانی فوج خود را حرکت ندهید
يعنى عند الاحتياج بشما خبر داده خواهد شد .
اوانیکه جرگه تحت ریاست آقای محمد گل خان را بطرف مشرقی برای
عملی نمودن مواد مصوبه جرگه علی خیل فرستادند ، جرکه اقوام جنوبی
با پارچه های « اصلاح ، رسیده تا مقررات جرگه جنوبی را در مشرقی
اشاعه بدهند . همان بود که با و کلای جنوبی نماینده های قوم خوگیانی
مقرر شدید و به محالات سمت مشرقی عازم شدند و در دعوت اصلاح و
تبلیغ اصلاحات مساعيات بکار بردند .

– ٢٥٥ –


جینیکه جرگه مرکب از وکلای جنوبی و خوگیانی بسر وخرود
رفته از طرف سقاویها در سرخ رود حرکات سر زد . کسانیکه
گول خورده سقاء بودند در سرخرود محاصره شده خود به بسیار پریشانی
شب گریختند ، این وضعیت شان را قوم بدرده با همراهی اهالی
سرخ رود برای سر کوبی شان رفتند و تا سه چار روز گندمك محاصره
بود . و قرار مواد مصوبه جرکه جنوبی ، اقوام خوگیانی به
حضور خوانین گندمك ، خانه های شانرا در داده و امو ل شا نرا تاراج
نمودند . در عین جریان محاربه ، طرفداران حبیب الله باو خبر دادند
که فوج خود را حرکت دهید ، مشرقی باطاعت شما حاضر و مستعد است
قوای ملی ، بعد از چار روز محاصره گندمك ، به سرخ رود
با سقویهای دو چار شدند . چون جببه خانه های شان قبلاً بمصرف
رسیده بود ، و اینکه اکثریه برای رسانیدن اموال تاراج کرده کی
بخانه های خود رفته بودند ، لا چار بعد از دو شبانه روز جنگ با
سقویها بطرف خانه های خود عزیمت نمودند ، تا قوا تهیه کنند .
طبعاً نظام امور مختل ، و اقوام محضر ر جناب عالی نایب سالار صاحب آمده التجا
نمودند که باید بحوا شی کوها رفته و عائله خود را بدر کنیم ، بعد بصورت
منظم با سقر یها جنگ آریم . مردم بکوچ کشی مشغول شدند ، و
سقویها از وقت استفاده نموده ، داخل کجه شدند . لذا جناب عالی نایب سالار
صاحب خواست از راه کوه سفید به افریدی بروند و از انجا لشکر اراسته
کرده بر علیه سقویها استعمال کنند . و آقای محمد گل خان با قوای جنوبی
متحد شد ، و خان زمان خان بمشرقی اعزام گردید .
مردم شنو ار و مهمند که از سقوط گندمك خبر شدند ، در هده
جرکه انعقاد نموده ، بر علیه سقر به جلال آباد یورش بردند . نيك

- ٢٥٦ -


محمد خان که بعد از سقوط گندمك راه مهمند را گرفته بود با
مهمند و شتوار متحد شده سقویها را از جلال آباد بدر نمودند .
سقویها که از جلال آباد فرار کرده بودند به فتح آباد پناه
آورده و يك قسمت دیگر شان که در کجه بودند نیز از طرف اهالی
محاصره و با لا خره مغلوب شده و این دو قوای سقاوی که از جلال آباد
و کجه گریخته بودند در فتح آباد باهم مصادف شد با تفاق در کند مک
بجای ملک قیس رفته پس از تسلیم اسلحه خود ها باو ، راه کابل
را پیش گرفتند . سقویهای که را سا روانه کابل بود در حدود
بتخاک از سقوط کابل وفرار سقو زاده مطلع شده یکسر با خان محمد دزد
بطرف شمالی فرار کردند : پس از سقوط کند مک جناب
نایب سالار صاحب که عازم سفید کوه شده بودند . خبر تخلیه کابل
از سقویها بایشان رسیده و هم چنان از قیام اهالی قند هار بر علیه سقویها
اطلاع یافتند .
همان بود که بذت خویش عازم قند هار شده
و آقای محمد گل خان بطرف جنوبی رفتند .

بعد از رفتن جناب عالی نایب سالار صاحب ، خانزد ن خان غند مشر
با روساء خوگیانی بسمت مشرقی با مر جناب نایب سالار صاحب
اعزام شد ، و بمجرد رسیدن این هیئت بمشرقی ملت تکیه گای برای
خود ها یافته باقی اثاری هم که از سقو در مشرقی مانده بود منحل
و مضمحل نموده و او ضاع بسكون وارا می رو نهاد .

٢٥٧


هزاره

پیشتر گفتیم اطاعت کردن چند قومی بسقو در حقیقت در نتیجه گول
خوردن و نفهمیدن حقیقت حکومت سقوی میبود. ولی اقوامی که از
ابتدا حقیقت آنرا شناختند از شروع مرحله مخالفت کردن و شورش
کردن برعلیه او پرداختند. از انجمله اقوام باغیرت هزاره است که مجردیکه
سقو مدعی امارت گردید عدم اطاعت را بوی ظهار نموده و بندر های
خود را برای مقاومت نفوذش محکم ساخته. تا آخرین نقطه که
در وسعشان بود از مقاومت دریغ و کوتاهی نکردند. چنانچه مجردیکه
اردوی قندهار تشکیل و بطرف غزنی روان شد. نماینده های آنها بطرف
اردوی قندهار رفته و اظهار آمادگی برای شمولیت در سقوط دادن سقو
نمودند. و سردار محمد امین خان و خواجه هدایت الله خان که برای
جمع آوری لشکر هزاره رفته بودند چندین هزار نفر را درچند جو په جمع کرده
وبطرف غزنی فرستادند. و با وجودیکه درغزنی از طرف امان الله خان
وا راکینش برای آنها تفنگ و اسلحه داده نشده بود. مکر باز هم
با اسلحه کهنه و ناقص خود شامل صفهای محاربه ها گردیده در چندین
میدان همت و غیرت زیادی نشان دادند. حتی اینکه بعد از انیکه
امان الله خان امر رجعت داده و گویا میدان وطن را برای سقو گذاشت

- ٢٥٨ -


اقوام هزاره تا سه روز دیگر محاربات شدید دیگر کرده . و بعد از
دادن تلفات خیلی زیاد وقتیکه از رسیدن مدد از هر طرف مأیوس شدند
برای حمایت مسکنهای خود رفتند .
همچنین وقتیکه از طرف سقو خطك نام بطور حاکم در جا غوری هزاره
مقرر گردید هیچ بان حاکم تسلیم نکرده و با قوای او که از هر طرف
بر سر اقوام هزاره ها سوق داده میشد در حدود نا هور و مالستان وشیر
داغ وزولی و بابه مقاومت و محار به ها نمودند .
حتی چند قریه مسکون و آباد هزاره ناهور و مالستان در این محاربات تلف
گردید و در تمام این مدت برای امداد هر که بمقابل سقـــو قیام کنند
فدا کاری و همراهی نمودند چنانچه سردار محمد امین خان و خواجه هدایت الله
خان با دسته ایشان بايك مدتی درازی در هزاره قیام داشته اقوام هزاره
اقدامات آنها را بر علیه سقو طرفداری و همرهی میکردند . و این
مقاومت هزاره ها سقو را در بعض احیان خیلی پریشان میساخت مخصوصاً
چندین محاربه که از طرف هزاره های بهسود در کوتل هونی و دیگر مواقع
شده بود شجاعت و همت آنها را برجسته تر نمود ، بحدیکه در این محاربات
خود بچه سقو یا برادر او سر کردگی میکردند ، در عاقبت وقتیکه قضیه
سقو طول کشید و بسبب محاربات زیاد ذخایر و جباخانه هزاره ها باختتام
رسید در نتیجه قدمات بعضی سست عنصر ها که طرفدار سقو بودند
اقوام هزاره را مایل به بیعت نمودند . اما با وجود آنهم هزاره ها باین
شرایط بیعت کردند نه قوای سقو و حاکم او در زمین هزاره موجود نباشد
و همچنین تا آخر در کمین فرصت بودند تا اینکه علائم امید و مظفریت
ناجی ملت از طرف سمت جنوبی پیدا شده ، و در نتیجه مجاهدات
ایشان چنانچه در قسمتهای جنوبی بیان یافت مملکت نجات یافت ، همان بود
که علی الفور نماینده های هزاره برای بیعت و اظهار اطاعت و شکرانه
نجات جوقه جوقه بکابل آمدند .
- ٢٥٩ -


دورهٔ سوم جنوبی

يا حلقهٔ اخیر
در خاتمهٔ حلقهٔ دوم تا جای رسیده بودیم که سردار والا سوار
اسپ خود شده و با هیئت خودشان رهسپار جاجی گردیدند این
حرکت در ساعت دو نیم روز بود ولی میتوان گفت این مسافرت از پر مشقت
ترین سفر ها بود ، شب رسید و منزل جای برای اقامت معلوم
نشد لا چار این هیئت درهٔ تاريك و پر سنگ و پر آبر ا در همان شب
مجبور شد طی کند چیزیكه بر این همه مشقتها میافزود خطر وقوع
کدام حادثهٔ غلط فهمی از طرف ساکنان دره بود چه طبعاً آنها
خبر نداشتند که این مسافرهای شبینه که خاموشی مهیب این دره را
بر هم میزنند کيا اند . بهر حال از دو در اطراف ساعت ۱۱ شب بيك قريهٔ
از قریه های هزار درخت رسید و همهٔ هیئت در يك تحت با میکه
دوام دادن سفر از اقامت کردن در آن آرامتر بود بقیهٔ شب را
گذشتاند .

۷ سرطان
صبح وقت فجر هیئت بحرکت افتاده و طلوع آفتاب به اولین حدود
جاجی رسید، دو ساعت در حسن خیل برای تناول ناشتا توقف شده باز
در ساعت ۹ هیئت دو باره بحرکت افتاد ، کسیکه از دیگر علاقه های
- ٢٦٠ -


سمت جنوبی در علاقه جاجی داخل شود حتما يك فرق محسوسی از حيث
آبادی و زراعت در نظرش میآید ، زیرا اقوام جاجی بالعموم عمليتر و
فعالتر هستند و اشخاص بیکار در بین ایشان کمتر یافت میشود و بدین
سبب از حيث امنیت و اخلاقیات هم فرق زیادی بین اقوام این علاقه و
دیگر علاقه ها دیده میشود .
هیئت تا عصر روز را بطی کردن منزل از بین زمینهای سبز و خرم
و آباد جاجی گذاشته ساعت ٤ ونیم به ( شبکه ) مواصلت شد .
در شبكه يك عالم جمع و جوش گرمیست که تنها مشاهده آن تمام
زحمات این سفر را فرا موش میساخت و عموم اقوام وسر کرده های جاجی
بدور جناب جرنیل صاحب یعنی شاه محمود خان آقا حاضر بوده و میدان
دورا دور را لشکر های آماده جاجی پر ساخته هر طرف اتن و هیاهوی
غزل و دهل شنیده میشود .
زیرا از وقتیکه جناب جرنیل صاحب در حدود جاجی داخل شده اند
خوانین و سر کردگان جاجی را جمع نموده و مطلبیکه سر دار وا لا برای
حصول آن یعنی نجات دادن وطن از فلاکت بسمت جنوبی آمده اند
بایشان فهماندند ، خوانین جاجی این مطلب را با کمال سرور استقبال کرده
و جمع نمودن يك لشكر را بزیر فرمان ایشان منظور نمودند و چون در
جاجی اقوام مختلف یا تنازعات قومی کمتر و جود دارد و یا اینکه نادر
است از این رو در جمع شدن لشکر جاجی مشکلات و یا موانع پیش
نیامده هم در دفعه اول و هم در ایندفعه با کمال استعداد و آرامی مجتمع
شده منتظر اوا مريودند .
همین جمع وجوش بود که سر دار والا بشبکه رسیدند. و و ورد
ایشان با عموم هیئت آنقدر موجب دهشت و حیرت اهالی گردیده بود
که هر کدام صورت این و رود را می پرسید .
تا اینکه خودشان تفصیلات سبب آمدنرا در جاجی وچگونگی جنگ سهاک را
که در حقيقت يك نزاع قومی بود و موجب این حرکت ایشان گردید بیان

- ۲۶۱ -


فرمودند ازهر طرف عبارات تاسف ونفرین کردن بر بی اتفاقی بلند
شده عموم خوانین بالا تفاق اظهار تسلیت و آمادگی بتلافی این حوادث
نموده بعد برای کنکاش و جرگه برامدند تا تفصیلات حوادثرا باقوام
خود نقل کرده نتیجه اخیر فکر همومیر ابیارند .
درزیر عمارتیکه اینمجلس در آن شد وسردار والا آنجا فرود آمدند
درخت خیلی ضخمیکه شاخهای آن حصه وسیعی از زمینرا زیر سایه
خود گرفته موجود بود خوانین وسر کرده ها درزیر همان درخت با اقوام
خود جمع آمده بجرگه ومذاکره شروع نمودند واقعاً چیزیکه در مجتمعات
قومی افغانی قابل دقت است همینکه برای مذاکرات عمومی پابند مراسم
واصولات منتظمی میباشند واگرچه تعداد متباحثین از هزارها تجاوزکند
این زیادت در انتظام مذاکره هیچ اثر سوء نمیبخشد و درظرف مدت کمی
نتیجه بدست میاید بهمین منوال درزیر این درخت ضخیم مذاکره تا دونیم
ساعت جاری بوده در نتیجه سرکردگان بحضور سردار والا
حاضر شده گفتند :
مابالوکالت ازطرف عموم اقوام جاجی باین زحماتیکه درظرف اینقدر
مدت متحمل شده اید اظهار ممنونیت داشته مخصوصاً از زحماتیکه بسبب
نادانی و یا اصرار بعض اقوام برای شمایپش شده باهمد تاسف میکننیم اما
درباب آمدن شما بجاجی ماعموم اقوام اینرا يك مفخرت بزرگ تاریخی
شمرده بیش از پیش با براز فداکاری وجان نثاری در راه افکار و آرزو های
شما که درحقیقت سعادت عمومی افغانستان است آماده وحاضر هستیم
وچون لشکر های ما مجتمع وحاضر است از اینرو تمنا داریم که نقشه
ومفکورات خود را يك آن اولتر اظهار نمائید تا بتعمیل آنها از این دقیقه
پرداخته شاید بتوانیم درزیر سایه مجاهدات وهدایات شما ذریعه خیر برای
وطن شویم الحق این اظهارات آنقدر مسرت بخش وموجب تسلیت
میشد که مطلقاً عموم تاثرات ماضیر ا از دل میبرد سردار والا بعد
از اظهار ممنونیت از احساسات اقوام جاجی که در حقیقت شاهد قوم
- ٢٦٢ -


و وطن پرستی ایشان بود در باب نقشه خود چنین بیان فرمودند: من يك
گوشه نقشه خود را بشما میگویم اگر در آن چیزی قابل بحث میدید بگوئید
من بشنیدن آن حاضر هستم واگر موافقت عمومی حاصل شد بالاتفاق
از این ساعت بمتابعت این نقشه باید بپردازیم .
سقوط دادن سقو يك امر بسیط و بی اهمیت است که
الان اگر بتعداد دو هزار از این لشکریکه حاضر هستند بطرف
کابل بروند بشما یقین میدهم که بعون الهی در کابل داخل میشوند
ولی من در مملکت يك خطر دیگر قویتر از سقو می بینم که فکر مرا رفع
آن بیشتر مشغول ساخته است . و آن عبارت از رفع تشتت و نزاع قومی
است . که بسبب بودن آن منازعات قومی نمیتوانم از سمت جنوبی
نه بطرف کابل و نه بدیگر طرف بروم . و هیچ آرزو ندارم که بکابل
بروم تازمانیکه يك وحدت قومی عمومی در سمت جنوبی نه بینم . و در لشکر
من از عموم قوام افرادی نباشند
بنا بر این نظریه بیشتر از حمله بر کابل يك وظیفه دیگری در پیشروی
داریم ، و آن عبارت از اصلاح کردن تشتت و پراگندگی است که در نتیجه
جنگ گردیز در بین اقوام پیدا شده پس اولین کاریکه باید
بنمائید همینستكه يك وفد عمومی و بزرگی تشکیل داده فوراً آنرا بطرف
گردیز بفرستید . تا دوباره يك وحدت قومی عمومی بین اقوام این سمت
پیدا شود علهذا القياس وقد دیگری بطرف مشرقی ، زیرا برادرم
جناب محمد هاشم خان اطلاعات اخیر خود را که فرستاده اینرا نشان
میدهد که اقوام مشرقی متفق شده و لشکر شان آمده است پس این
وقد يكه میرود ، برای اینستکه نقشه حمله را باتفاق موافقت کرده
لشکر عمومی که از همه اقوام مرکب باشد دريك تاريخ ركابل حمله
برده آنچه که مقدور باشد پیش آید
سومین کار همینستکه يك حصه این لشکر جاجی که حاضر است بطرف
دوبندی برای جلوگیری از حوادث ناگهانی رفته در آنجا
منتظر اوامر باشند .
- ٢٦٣ -


سر کرده ها برای تعمیل این اوامر يك شب مهلت خواستند
۸ سرطان
صبح وقت سرکردگان آمده . وهر دو وفد خود را معرفی نمودند
ونيز لشكر يكه بتعداد دونيم هزار آدم بود برای رفتن طرف دوبندی که راه
آمد و رفت لو گر میباشد تعین نمودند
سردار والا افراد ووفد را بنزد خود طلبیده برای دادن تعلیمات لازمه با
ایشان قریب دو ساعت مصروف شدند . و بالفعل وفديكه طرفكرديز
میرود مشایعت شده حرکت کرد
جناب شاه محمود خان آقا بسرکردگی لشکریکه طرف دوبندی میرود معین
شده نیز مسائل مخابرات وارتباط با مشرق با ایشان مفوض گردید و لشکر ایشان
در همین روز حرکت نمود
و بهمین منوال سردار والا با وجودیکه منزل دور و دراز و خیلی پر مشقة راطی
کرده بودند . از همان دقیقه ورود خودشان تا الحال متوالیاً کار کرده رفتند

۸ الی ۱۴ سرطان
در این هفت روز معاملات تحریر خیلی زیاد است . سردار والا
لعموم اقوام جنوبی و سرکردگان معروف اطلاعات و نصائح وهدا يات ضروريه
فرستادند . مخصوصاً توجه خود را بطرف جرگه که بنواحی گردیز رفته است
معطوف ساخته مراسلات و مخابرات آنطرف را زیاد تر اعتنا میدهند امروز
که روز هشتم حرکت وفد است چند سواری آمده و نتایج آن و فد را
با خود آوردند:
وفد مذكور مجردیکه رسید اطلاع بعموم اقوام فرستاده و در حدود
طو طاخیل اجتماع عموم آنها شد ، بعد از يك مذاكره طولانی معاهده
بدین قرار در حاشية قرآن مجید تحریر نموده ، و بعد از اینکه نماینده
های عموم اقوام آنرا امضا نمودند . نسخه قرآن مجید مذکور را
بحضور سر داروالا فرستادند . مضمون معاهده مذکور قرار ذیل است :
ما اقوام منگل ، احمدزائی ، جاجی ، گردیزی در بین خود ها مدعی
- ٢٦٤ -


داری نداشته و متفقاً باتفاق دیگر اقوام افغانستان برای پیدا شدن و انتخاب
يك پادشاه صحیح عمل ميكنيم . ملك وزير خان جاجی را بمنزله حاکم
وسر کرده ما اقوام انتخاب مینمائیم . و از هر طایفه بتعداد ٤٠ نفر
بزیر دستی حاکم مذکور مقرر میکنیم تا لشکر اقوامرا جمع آوری نمایند
وهر فرد وهر قوم باحترام اوامر و اموال سرداروالاسپه سالار صاحب مكلف
میباشد که اگر کسی از این عهد تخلف نمود . بدادن سه هزار
روپیه جریمه مجازات خواهد شد . علی هذا اگر کسی بمال و
یا جان دیگر تعرض نماید قیمت مال دو چند از او گرفته خواهد شد .
و اگر بجان تعرض نمود قصاص شود .
يك تعداد لشکر از عموم اقوام برای محافظت گردیز تعین شده . باقى يك لشكر
عمومی دیگر با لشکر جاجی که زیر قیادت جناب جرنیل صاحب شاه محمود
خان آقا است میفرستیم . اگر کسی خلاف این عهد رفتار نمود
کلام الهی خصم او باشد .
امضای عموم نماینده های اقوام .
رئیس وفـد مـكتوب مفصلی با این نسخه قرآن مجید فرستاده بود که
در آن کیفیت انعقاد جرگه را با مذاکرات طولانی آن شرح داده . در
جمله نوشته بود : چون اقوام آنجا از محاربات بين خود نادم شدند و نتيجه
آن را حس نموده بودند . از این رو در اقناع آنها در پیدا کردن
اتفاق عمومی چندان تکلیف ندیدیم . بلکه همه آماده و از رفتن
سر دار وا لا از بین خود هان خیلی تأسف اظهار میکنند و خیلی تشریحات
دیگری از این قبیل در مکتوب خود تذکار نموده بود .
سر دار وا لا این معاهده و خبر را با منتهی خوشی تلقی نمودند . چه
عادتشان بود که خبر اتفاق اقوام یا خبريكه باتفاق اقوام تعلق داشته باشد
خیلی خوشی می پذیرفتند .
۱۰ سرطان : در قاسم خیل :
پیشتر بیان دادیم در صبح روزیکه سردار وا لا بحاجی رسیدند در جمله
- ٢٦٥ -


اجرا آتی که شد فرستادن يك مفرزه بتعداد دو نیم هزار نفر بطرف
دو بندی در زیر قیادت جناب جرنیل صاحب بودند . که مفرزه مذکور
در قاسم خیل خیمه های خود را زده منتظر تعلیمات بود . جناب جرنیل
صاحب مجرد رسیدن وفدی را که برای رفتن مشرقی تعین شده بود تعلیمات
لازمه داده بریاست شاجی صاحب بسرعت بطرف مشرقی فرستادند . و تا
زمان آمدن وفد به تنظیم دادن امور لشکر از قبیل اجرای مانوره های حربی
وورزش دادن لشکر ودیگر ترتیبات ضروریه عسکری و باز کردن راه مخابره
با سرکردگان لوگر که طرفدار سقو نبودند نگذشتاندند .
۱۱ سرطان
امروز بتعداد ٢٥٠ نفر احمدزیهای ازر که در حدودلوگر ساکن
هستند با خوانین خودآمده اظهار موافقت وهمراهی را بحضور جناب جرنیل
صاحب نمودند بشرطیکه در حمله سرعت شود . چرا که ایشان درلوگر هستند .
یعنی نزدیکتر بسقو میباشند. لذا اگر اواز این موافقتشان مطلع شود طبعا
بایشان اذیت کرده میتواند . آقای جرنیل صاحب بعد از اطمینان دادن
به آنها علت معطلی محاربه را که رسیدن لشکر بقیه اقوام ، ونیز وفدیکه
بمشرق رفته است فهمانده ، برایشان وعده دادند که در روز حمله برایشان
خبر داده خواهد شد تا آماده باشند .
۱۲-۲۷ سرطان
حادثه نوی پیش نیامد . تنها دراین چند روز در بین لشکری که
درقاسم خیل افتاده خیال حمله برخوشی که فاصله ٤ کروه است
پیدا شده . زیرا در خوشی يك عده عسکر مکملی از سقوموجود
است . وروز بروز این خیال افزوده میشد در ٢٦ سرطان
سر كردگان لشکر بحضور جرنیل صاحب جمع آمده وبا اصرار خواهش
کردند که برایشان اجازه حمله داده شود . و درنتیجه يك حصه لشكر
آماده حرکت شد و موقع صبح یعنی در ۲۷ سـرطـان مفرزه از
این لشکر بطرف خوشی حمله برده وبعد از محاربه ٦ ساعت
خوشی را تصرف واسلحه وجباخانه زیاد بايك صد و هفتاد وهفت نفر اسير
بدست آوردند . بعد از آن لشکر مذکور میخواست بطرف كاريز
- ٢١٦ -


درویش که مرکز عمومی عسکر سقوی درلوگر بود حمله ببرند اما گرمی
مهلک دشت که دو نفر را بشهادت رسانده بود مانع شده واپس بخوشی
واز آنجا بقاسم خیل مرکز سابق خود آمدند .
اسری وغنایم جنگ بحضور سردار والا به علی خیل فرستاده شدند .

۲۹ سرطان حمله مشرقی بر کابل
جرگه که بمشرق رفته بود واپس آمده اطلاع داد که حصه زیاد از اقوام
مشرق لشکری تشکیل داده وبطرف تیزین حرکات نمودند ، تا در آنجا
برای روز حمله آماده وتیار باشند .
مجردیکه سقو از این لشکر مشرقی مطلع شد . فوراً چیزی قوه را که
حاضر داشت بطرف منار چکری فرستاده ومحمدی از این لشکر مختصر یکه
هنوز کاملی نشده بود مشوش گردید که اداره محاربه آنرا خودش
مینمود . وبالفعل مسئله را طول نداده در حدود منار چکری بر لشکر
مشرقی تعرض کرد . اگرچه برای لشکر مشرقی امر جنگ تا آنوقت
صادر نشده بود . ولی وقتیکه تیاری عساکر سقو را دیدند
لاچار بمقابله بر آمده وتا حدود کوهائیکه بر بگرامی بسیار مشرف است
[ یعنی ۳ کروه کابل ] عساکر سقورا پسپا ساختند . سقو وقتیکه این حالت
را دید لاچار ترتیبات محاصره خود را درارگ گرفت . اما وقتیکه پیش
نیامدن لشکر مشرقی را حس نمود . خودش حمله دیگری ترتیب داد
که در آنوقت لشکر مشرقی واپس بجاهای خود عودت نموده بودند .
***

جاجی

۳۰ سرطان : اطلاعات لوگر از چند روز باینطرف اینرا نشان میدهد که
در کاریز درویش بر قوای سقوی افزوده شده است . از این رو لازم
شد که قوای جاجی که درقاسم خیل افتاده است زیاد شده يك حمله هم بطرف
خوشی بشود . همین بود که این نقشه بآقای جرنیل صاحب فرستاده
شد . ایشان که آماده بودند فوراً ترتیبات خود را برای فردا گرفته در :

— ٢٦٧ —


برای قند هار وهزاره وبعض اطراف دیگر مکاتیب متحد المال و نماینده ها
فرستاده شد تا بر علیه سقو اقدامات نموده باو اطاعت ننمایند و ازین
طرف مطمئن باشند که مجاهده دوام خواهد داشت وعموم شایعاتیرا که
در اطراف اینکه سردار والا سمت جنوبیرا گذاشته یا اینکه از مقاومت
دست بردار شدند باور ننمایند وعنقریب حملهٔ خیلی مرتب و منظمی بر کابل
شدنیست .
این وعدهٔ حمله را که سردار والا در مکاتیب خود یاد آوری نموده اند
واقعاً متاسفانه قریب بود زیرا پیشتر از آن دریک بیانیهٔ خود چنین فرموده
بودند که موعدیرا که برای شروع کار تخمین کرده بودم رسیده است وباید
سر ازین هفته بترتیب حملات اخیر پرداخته شود ، و در شب اراکدین
وسر کرده گانرا برای ترتیب نقشه باجتماع نمودن دعوت فرموده بعد
از فراغ از نان چنین بیان دادند :
پیشتر اظهار کرده بودم که منظور مهم من پیدا کردن يك وحدت
عمومی میباشد ودر هر کاریکه اقدام نمایم خواهش پیشتر من همین
میباشد که عموم اقوام ویا اغلیبهٔ شان در آن شرکت و موافقت داشته باشند
اينك بفضل خدا وند میبینم که وضعیت امروز باهمان آرزو های من موافق
آمد ، یعنی در حدود طوطاخیل ورود احمد زئی ودیگر اقوامیکه با آنها
متصل میباشد اتفاق تام پیدا شده لشکر هایشان که پیشتر برای تنظیم آنها
سید شریف خان را فرستاده بودم جمع شده ومتوالیاً مکاتیب آماده گی
واستعداد شان رسیده میرود ، عليهذا القياس امروز لشکر چکنی وجنی
خیل قراریکه خود دیدید باجوش واستعداد تمام حاضر شده اند ، هم چنان
در دیگر اقدامات خود که بهر طرف نموده ام موفقیت وکامیابی تمام بفضل
الهی حاصل شد بنا بر آن باید سر از فردا لشکر جاجی بمجمع آوری شروع
کنند تا با توکل واعتماد برخالق عظیم بتطبیق دادن نقشهٔ اخیر خود
بپردازیم و فی الحال از نقشهٔ خود اینقدر توضیح داده میتوانم که
بهتر همینکه حمله بر کابل باید از چند طرف مختلف شروع شود
زیرا چنانچه خود خبر دارید که امروز قوای سقو از خود کابل تا
- ٢٦٨ -


لوگر و گردیز در نقاط مختلف منتشر و متمرکز هستند . از این رو ما هم
مجبور هستیم که میدان محاربه خود را وسیع بگیریم . همینست که فردا
مع الخیر يك هیئتی بطرف میرزکه برای خریداری غله و آذوقة
لازم عزیمت نموده ، و برای آنها مبلغ ٤٠ هزار روپیه داده میشود
که در میرزکه غله مذکور را کدام نمایند . ه روز بعد از رفتن
این هیئت ، لشکر چکنی و جاجی که فردا میرسد بطرف میرزکه رفته
و در آنجا با دیگر لشکرها منضم گردیده ، گردیز و نواحی آنرا از هر
قوای سفو استخلاص نموده و از آنجا از راه تیره بلوکر بیایند .
ونيز بايد يك هیئتی برای آوردن لشکر اقوام وزیری عزیمت کند [ که
بالفعل این هیئت که عبارت از جناببان مولوی الله نواز خان ، نواب خان
جان گل خان ، عبدالرحیم خان بود در ١٤ اسد حرکت نمود] . این نقشه
از هر طرف بتهلیل و تکبیر و دعای موفقیت تلقی شده بعد از آن در
اطراف تقسیم وظایف و تعین اعضای هیئتیکه صبح باید برای خریداری غله
برود و دیگر مطالب مذاکره شد • ریاست مفرزه میرزکه بجناب جرنیل صاحب
شاه محمود خان آقا تفویض گردید . که بمعیت ایشان جناب شاه جی صاحب
و عبد الجميل خان و محمد هاشم خان بحیثیت آرا کین معین شدند .

ه اسد
صبح هیئتیکه بخرید غله مکلف بود در زیر ریاست محمد هاشم خان
غندمشر که از هیئت همکانی بودند حرکت نمود . جرگة عموم
اقوام جاجی برای گذاشتن قواعد جمع آوری لشکر منعقد گردید
طرف عصر مبلغ چار هزا و روپیه به نور محمدخان غندمشر عسکری خوست
برای مصارف عسکری آنجا و دیگر مصارف ضروریه فرستاده شد . حرف
از خوست که آمد بی مورد نخواهد بود بیان مختصری از وضعیت آنجا
بدهیم که : در چونی عسکری خوست ذخیره مکمل اسلحه و جباخانه
موجود بود و در صفحات اول حوادث جنوبی گفته بودیم که عسکری
آنجا زیر هدایت منصبدار خود چاونی را با ذخایر آن حمایت نمودند
سردار والا مچاونی خوست يك اعتنای خاص خود را برای محفوظ

ـ ٢٦٩ ـ


ماذن این چاونی مبذول میداشتند و مصارف غمله و دیگر ضروریات این
عسکر را میرساندند . با ملاحظه اینکه سقو و اراکین او از این مخزن
و یا ذخیره خانه حربی غافل نمانده ، و نماینده های زیادی با پول و
انعامات میفرستاد تا اگر بتواند اقوامرا بگرفتن اسلحه داخل چاونی
و یا سقوط دادن منصبداران آن که سقوی نیستند وا دار بسازد ولی با وجود
این ها ، این چونی محفوظ ماند . امروز جناب محمد گل خان با يك
عده نماینده های جاجی برای تجدید حرکت در مشرق عزیمت نمودند $
يك تجویز خیلی مهمی تصویب شد که برای تبلیغ و پرو پا گند يك
جریده بنام اصلاح صادر گردد . چنانچه بالفعل ماشین وضرو ریات آن
تهیه شده و ( ۹ ) شماره آن به اهتمام وتحریر آقای محمدنوروز خان
که متعهد همه امور تحریریه سردار والا بودند صادر گردیده چه در سمت
جنوبی و یا دیگر نواحی مملکت آثرات برجسته داشت .
١٤ اسد صدا های دهل و غزل های جنگی لشکر چمکنی با اشعه آفتاب
یکجا بلند شد گویا قرار نقشه که ۸ روز پیش گذاشته شده بود لشکر چمکنی در
زیر قیادت سر افسر خود جناب شاه محمود خان آ قای بطرف میر زکه روان
شدند . از هر طرف صدا های تکبیر و تو دیع این لشکر پر جوش بلـند
میشد تا اینکه از نظر ها غایب شدند .
بعد از سه شب منزل نمودن جناب شاه محمود خانآقا با لشکر شان در
میر زکه رسیده شروع بكشف مناط ق و وضعیت عمومی آنجـا نمودند
لشکر های اقوام طوطا خیل و احمد زئی و غیره که پیشتر آمـاده بودند
خود را بنزد ایشان رسانیده و بعد از تشکیل مجلس حر بی نقشه تعرض
را میگذا شتند که منصبدا ران سقوی که در گردیز بودند از این ترتیبات
مطلع گردیده . وقوای خود را [ درسه کرم ] رسـانیده و با لفعل
از این طرف هم سوقیات شد. . و در ٢٤ اسد ـ : محاربه بین هر دو
قوا جاری گردید ، این محاربه دو روز دوام داشته در روز ٢٦ اسد
عسا کر سقو طاقت مقا ومترا نیاورده ، موضعرا گذاشته بطرف بالا ده
که فاصله ۳ کروه گردیز است پسپا شدند . ۲۷ اسد لشکـر هـا مر تب
- ۲۷۰ -


شده و يك حمله قوی را بر بالاده تصمیم گرفته حرکت نمودند طرف عصر
این لشکرها دورا دور بالاده را محاصره نموده محاربه بشدت جاری شد تمام
شب صدای کار طوس از هر دو طرف بلند بود . فی الواقع استحکامات
سقوی بسبب بود نشان در يك شهریکه بر تپه آبادست خیلی مستحکم بود
از این رو پیش رفتن بطرف ایشان از اشکال خالی نبود، چنانچه مجردیکه
روشنی صبح دمید این اشکال بیشتر شد و سقویها توانستند که بروشنی
روز مواضع لشکر را تعیین نموده زیادتر زیر آتش بگیرند . لا چار
ساعت ۹۰ بعد از اینکه لشکرها مشکلی وضعیترا از هر طرف فهمیدند
مواضع خود را گذاشته واپس بمرکز خود یعنی میر زکه آمدند .
در ۲۹ اسد : جبتیکه آقای جرنیل صاحب و هيئتشان نقشه و ترتيبات
نوی برای حمله میسنجیدند . برایشان اطلاع رسید که قوه خیلی
مکمل سقو از رود عبور کرده و امشب در این حدود ها خواهد رسید
فوراً از این طرف هم ترتيبات گرفته شده ، و محدود غندیهای
توری و اسپین [ بین میرزکه و مچلغو واقع است ] لشکر ها رسیده راه
پیش آمد را بر عسکر سقو گرفتند . اگر چه این مفرزه جناب جرنیل صاحب
آقای شاه محمودخان در چندن میدان با سقویها مقابل شده بودند . اما میتوان
گفت در هيچيك از آن میدانها محاربه شان بقدر این محاربه شدید نبود
چه جنگ بحدی گرم شده بود که هیجان و مراق تولید میکرد. فردای
آن یعنی در تاریخ ۳۰ اسد عساکر سقو تاب مقاومت نیاورده و بعد
از دادن تلفات و اسیر ها و ذخایر زیاد رو بفرار گرفتند .
و بعد از این حوادث چندین میدان جنگ دیگر واقع شـــد
مخصوصاً بعد از اینکه جناب والا جرنيل صاحب بطرف كابل آمدند
وقوماندانی این میدان به آقای شاه جی صاحب که همیشه در مفرزه جناب
وا لا جرنيل صاحب رکن اول و در هر میدانیکه حاضر بودند منتهی فعالیت
و برجسته گی نشان میدادند .
حالا بذکر وقایع مرکز علی خیل بیائیم زیرا در این چند روزیکه مصروف ذکر
- ۲۷۱ -


وقایع میرز که بودیم در آنجا خیلی حوادث مهم رخ داده و نیز بعد از این
تاریخ در آنجا يك مفرزه مهم دیگر تشکیل خواهد یافت :
در مرکز
پیشتر گفته بودیم که برای آوردن لشکر وزير يك هیئتی اعزام شده
بود هیئت مذکور وقتیکه در علاقه وزیرها میرسند متفرق شده و
مجمع آوری لشکرها جداً میپردازند . اينك مكتوب آنها در ٢٤ اسد بحضور
سردار والا سپه سالار صاحب رسیده بود که لشکرها مجتمع شده و قریباً
خواهیم رسید . و با از کین معروف خوست مکاتیب فرستاده شد .
ولی اینرا باید ملتفت بود که وزیرها وقتیکه حرکت نمایند راه عبورشان
بی خطر نیست تفصیل آن همینکه اگر فراموش مطالع نشده باشد در ابتدای
حوادث سمت جنوبی در قسمت خوست بودن يك منازعه بين وزيريها واقوام
خوسترا بیان داده بودیم از طرف دیگر اینراهم ملحوظ باید داشت که
در حدود خوست نماینده های سقو وجود دارد که اینها البته در استفاده از
هر فرصت کوتاهی نخواهند کرد. از اینرو آمدن لشکر وزیری اگر چه
آماده شده و حرکت نمود طبعاً از بعض مشکلات که اورا عقب بماند
خالی نیست لذا ترتیبات لازمه برای سهولت گذشتن آنها از منطقه خطر
گرفته شد .
قبل از این ذرایع استخباریه بمرکز یعنی در [ علی خیل ] بود .
اما سنز از امروز اول سنبله يك مركز دو بندی زیر اداره عبدالرحیم خان
کلنگاری مقرر شد. و برای آنها اختیارات تمام در استخدام
نفری و دادن بخشش و انعامات داده شد . چنانچه در آینده بیان
خواهد یافت که این هیئت استخباریه کار روائیهای مفیدی نموده ، از کابل
و مخصوصاً حرکات قوای سقوی را در لوگر خیلی زیر مراقبت گرفته
همیشه اطلاعات مفصل بدست میآورد .
و مخصوصاً اعلانات و نسخه های جریده اصلاح که در کابل و دیگر
نواحی رسانده و تقسیم میشد بذریعه مساعی این هیئت میبود .
چون رسیدن لشکر وزیر نزديك شده بود ، تجویز چنین شد
- ۲۷۲ -


که مجرد رسیدن لشکر مذکور لشکر های دیگر با آنها ملحق شده و
سرراست باید شروع بحمله شود. از این رو جناب شاه ولی خان آقا را به تشکیل
دادن يك مركز در دو بندی مامور نمودند. تا آنها پیشتر رفته و با اقوام ازر و دو
بندی و دیگر ها مذاکره و ترتیبات نمایند که مجرد رسیدن لشکر ها شروع
بکار بشود. گویا دومرکز حربی تشکیل شد یعنی مرکز که در جنوبی و دو بندی بر سر لوگر
همین بود که ایشان بايك تعداد نفری مسلح در ٩ سنبله حرکت نموده
و در ١١ سنبله بقاسم خیل رسیده ، مجرد رسیدن برای اقوام ازر و
سرخ آب و دو بندی نماینده ها و مکاتیب دعوت مجمع آوری فرستادند.
در ١٢ سنبله اطلاع سردار والا سپه سالار صاحب بجناب عالی آقای
شاه ولی خان رسید که از اقوام جاجی صد نفر و از اهالی دو بندی هم صد
نفر استخدام نموده ، و آنها را بطور پیره های احتیاط در نقاط لازمه
تقسیم نمایند . زیرا در جمله اطلاعات یکی این بود که نفری کشاف
سقو از بعضی راه ها برای استطلاع خبر میگذرند. و نیز میگفتند
که قوای سقو که در درویش است ترتیبات حمله را بر جاجی دارند .
طیاره از طرف سقو آمده و بعضی اعلانات او را که مضمون های
بی منطق و ركيك داشت انداخت ، از طرف اهالی در هر نقطه که
رسید فیر های زیاد میشد . طیاره ران از ترس سقوط بدیگر نقاط
جنوبی گردش نکرده سر راست رخ بطرف کابل گرفت .

١٦ سنبله
مكتوب دیگراز هیئتیکه برای آوردن لشکر وزیر رفته بودند رسیده
اطلاع وصول شانرا بخوست میدهد . و قراریکه سابقاً پیش بینی
شده بود ، لشکر مذکور از طرف بعضی اقوام خوستی که طرفدار
سقو بودند بمقابله دچار شد و در نتیجه وزیریها آنها را شکست دادند
گویا بعد ازچند روز باید لشکر وزیر در جاجی برسد .

محاربات گردیز
برای خواننده وقایع لشکر برا که بطرف گردیز محاربه میکرد تا جای

٢٧٣


بیان داده بودیم که سقویهارا در حدود غندیهای تور واسپین شکست داده بودند . اینک امروز اطلاع جناب شاه محمود خان آقا رسیده اشعار میدارد که لشکر ایشان سقویها را تعقیب نموده با آنها در حدود قلعه کبر منگل و با لاده چند میدان محاربه کرده و در هر محاربه توپ و دیگر ذخایر حربی و اسیر گرفتند بالاخر افواج سقوی عموماً در گردیز داخل شده ، و تقریباً محصور گفته شده میتوانند
۱۷ - و ۲۶ سنبله در این چند روز از طرف جناب شاه ولی خان آقا در دوبندی مذاکره و جرگه با اقوام (ازر) و دیگر اقوام دایر بود . اینک امروز ملکان و کلان شوندگان ازر و دوبندی آمده ، جمع آوری لشکر خود را اطلاع دادند گویا از این طرف رعیت کاملاً مهیا شده ، و همه عملیات معطل برسیدن لشکرهای دیگر است .
۲۸ سنبله : محمد امین جان برادر امان الله خان که از ابتدای حوادث اغتشاش در هزاره جات بوده و ریاست و اداره حربی کتبهای حربی اقوام هزاره را که برعلیه سقو داشتند مینمود ، و بد بختانه در این اواخر بسبب غالب آمدن بعض طرفداران سقو ناکام شده است از آنجا فرار کرده امروز بدوبندی رسید .
برای استقبال ایشان مجت یک نفر مجاهد وطن هیئتی تشکیل شده و بطرف دو بندی به پذیرائی رفتند .
۲۹ و ۳۰ سنبله امروز بجناب والا شاه ولی خان آقا اطلاع داده شد که لشکر وزیر بتعداد ۱۰ هزار رسیده است . شما ترتیبات لازمه خود را نموده آماده انجام دادن نقشه باشید .
۳۰ سنبله : امروز جناب والاشاه ولی خان آقا بطرف دوبندی حرکت فرمودند در اثنای راه سردار محمد امین جان با ایشان مصادف شده بعد از ملاقات مختصر محمد امین جان رفتار خود را با همان هیئتیکه جهت استقبال شان آمده بود بطرف جاجی نزد سردار والا سپه سالار صاحب دوام دادند . ساعت ۴ موکب جناب والاشاه ولی خان آقا بدوبندی رسید. نظر باطلاع مرکز
ـ ۲۷۴ ـ


که لشکر وزیر قریباً حرکت کردنیست بلوگر برای عبد الغنی خان سرخ آبی
اطلاع داده شد تا تهیه آذوقه ١٥ هزار نفر را برای سه شب بنمایند
و نیز پول برای خریداری فرستاده شد. مبلغ يك لک وده هزار روپیه از
پول دولت که در نزد عبد الحكيم خان وكيل التجار بود رسید
امر نامه سردار و الا صادر شد تا برای ملكان لوگر اطلاع داده شود که
لشکر های جنوبی آمدنیست . از طرف شما ها باید تسهیلات
لازم کرده شود ، و یا اقلاً تعرض نکنید ، این لشکر ها بدون
کسیکه با او شان تعرضی کند دیگر کسیرا غرضدار نیستند .
در درویش قائد عمومی عساکر سقو محمد عمر خان جرنیل است
از سابق هم باین طرف اعلان طرفداری نموده بود . کنون هم اطلاع
او رسیده است . که من تا اندازه ممکن بطرفداری شماحاضر هستم.
۳۰ سنبله :
از هیئت کسا نیکه در دو بندی مقرر بود چند نفر بلوگر رفته و
يك پل بزرگ را حریق نموده لین تلفون را هم قطع کردند .
اول میزان
لشکر های جاجی که جمع آوری شده بود امروز بدو بندی
رسیدند ترتیبات و تنظیمات اقامتشان گرفته شد . هیئت استخباری
دو نفر جاسوس های سقو را دستگیر نموده بعد از تفتیش مکتوباتیكه
آنها را در پتیهای زخم پای خود چسبانده بودند از نزد شان ظاهر
گردید . در مکتوبهای مذکور حالات خیل . و نیز خبر روانه
شدن لشکر وزیر بطرف کابل برای سقو نوشته شده بود.
از قندهار اطلاع رسید که مجرد رسیدن اطلاع سردار سپه سالار
غازی ما مردم بنام ایشان شورش کرده و قوای سقوی را سقوط دادیم .
۲ میزان
مجرديكه لشکر وزیر در علی خیل رسید سردار و الا بعد از استقبال آنها
- ۲۷۵ -


لشکر مذکور را دو تقسیم نمودند ، یک قسمت بطرف مفرزۀ جناب والا شاه محمود خان که طرف گردیز محاربه دارند . قسمت دیگر بطرف مفرزۀ جناب والا شاه ولی خان آقا که طرف کابل حمله بردیست فرستادند.
۳ میزان در ترتیبات و تنظیم حرکت لشکر وزیر و مسعود گذشت.
٤ میزان
لشکر وزیر که با مفرزۀ جناب شاه ولی خان آقا ملحق شدنی هستند بنزد ایشان در دو بندی رسیدند . هیاهوی خیلی گرمی بر خاست و با جوش و خروش زیادی این لشکر ها از طرف اقوام جاجی استقبال شدند.
٥ میزان عدۀ دیگری از لشکر وزیر بدوبندی رسید، و بقیۀ روز در ترتیب حرکت و گذاشتن نقشه جنگ گذشت .
برای قوۀ احتیاط و هیئت استخباریه که پیشتر در اول دو بندی افتاده بود اطلاع داده شد که بطرف خوشی حرکت نمایند ، زیرا لشکر در خود دو بندی آمد نیست .
( شروع حمله )
٦ میزان
جناب شاه ولی خان آقا با هیئت معیت خود و عموم لشکر بطرف دو بندی حرکت نمودند . و از آنجا سر راست بخوشی حرکت شد .
۷ میزان در خوشی به تنظیم امور لشکر گذشت .
۸ میزان مفرزۀ بتعداد یکهزار نفر بطرف تنگی واغجان که بمنزلۀ گلوگاه راه عبور و مرور لوگر و کابل است فرستاده شد . تا قوۀ را که آنجاست سقوط بدهند . مفرزۀ مذکور طرف عصر به تنگی رسیده و بعد از محاربۀ يك شب طرف صبح عسکر سقوی را از چار طرف محاصره نموده تقریباً همۀ آنها را با تمام اسلحه و جباخانه که داشتند اسیر و غنیمت گرفته واپس بخوشی آمدند
- ٢٧٦ -


۹ میزان :
مجر دیکه این لشکر با غنایم خود شان بحضور جناب والا شاه ولی خان آقا
رسیدند ، به لشکری و سرکردگان آنها تحسین زیاد فرموده وفوراً مفرزه
دیگر برای نگهبانی تنگی واغجان فرستادند ، زیرا نقطه مذکور خیلی
اهمیت دار شمرده می شود . مگر مجر دیکه این مفرزه بتنگی میرسد
پیشتر از آنها دوغند سقوی از درویش آمده وتنگی را متصرف شده بود .
لاچار این مفرزه شروع بمحاربه نمود ، محاربه از عصر شروع شده و تمام
شب دوام داشت .
۱۰ میزان . محار به محمد آغه.
اطلاع رسید که در محمد آغه دو غند سقوی مرکز گرفته است ، لذا
يك مفرزه دیگر در زیر قیادت جناب مولوی الله نو از خان بطرف محمدآغه
فرستاده شد .
گویادر دوجای محاربه جاری است ، یکی در محمد آغه ودیگرش در
تنگی واغجان .
در صبح ۱۱ میزان محمد آغه فتح و قوای سقو در آنجا کاملا مشتت
و ذخایر و اسلحه شان غنیمت گرفته شد . علی هذا القياس قوه که در تنگی
بود و تمام شب مقاومت میکرد نیز طرف ساعت ۹ فیصله شد ، زیرا
يك قوه دیگر را جناب والا شاه ولی خان آقا از راه عقب تنگی فرستادند
که بر آنها هجوم آورد . وقتیکه عسکر سقو خود را از دو طرف
محصور دیدند ، هر کدام راه فرار را برای خود میبالید ، و یکه یکه بطرف
درویش رخ نمودند . قوای که با ایشان محاربه میکرد آنها را تاقلعه درویش
تعقیب نموده . همه را در آنجا محاصره نمودند .
جناب والا شاه ولی خان آقا درین روز آنقدر جدی و گرفتار دیده
می شدند که از تصویر خارج بود . زیرا این میدان محاربه که قوماندانی
آنرا مینمایند چنانچه برای مطالع معلوم شده باشد خیلی وسیع و پاشان بود .
— ۲۷۷ —


از طرف دیگر خود را بمقصود و آرزوی دیرینه که تمام خاندان شان برای حصول آن حتی حیات را هم ایثار نموده بودند خیلی قریب میدیدند زیرا بین خود شان و کابل بیش از ۱۰ کروه راه نیست و مقدرات تمام مملکت مربوط باینست که این مسافه را عبور نمایند .
۱۲ میزان :
اسیر های محاربه و توپ و ماشیندار و اسلحه و جبا خانه های که بدست آمده بود از هر طرف ریخته رفت ، و سر کرده گان لشکر شادان و فرحان آمده غنایم خود را کوت کرده میرفتند . اسیر ها با اطلاعات اخیره میدانهای محاربه بحضور سردار والا بجاجی فرستاده شدند .
۱۳ و ١٤ میزان .
مفرزه که در زیر قیادت جناب مولوی الله نواز خان بود ، در ۱۳ میزان بچار آسیاب رسیده و فوراً اطلاع خود را بحضور جناب شاه ولی خان آقا فرستادند ، ایشان هم که بفارغ صبری انتظار این خبر را داشتند فوراً بدیگر سرکرده گان مفرزه خود اطلاع دادند که من طرف چار آسیا میروم شماهم هر کدام بالشکر های خود در آنجا بیائید :
مجردیکه سرکرده ها رسیدند مجلس منعقد شده و بعد از مذاکرات و معاینه را پورتهاى كشافها جناب والا مفرزه خود را دو قسمت نموده يك قسمت که رئوسای آن آقای الله نواز خان و آقای محمد گل خان بود از راه سنگ نوشته و بینی سار بطرف کابل فرستادند و يك مفرزه دیگر بزیر ریاست خود شان از راه چل ستون بطرف کابل حمله آوردند .
مفرزه جناب والا بی اینکه در راه بمانعی مصادف شود به چهل ستون مواصلت کرده و بلا فاصله افراد لشکری به نقاط و استحکامات لازمه جا بجا شد . و مسئله آذوقه و دیگر ترتیبات هم با اینکه موقع نازکی بود بخیلی خوبی انجام گرفته و بی اینکه به اهالی محلی ادنا اذیتی برسد تمام امور بخوش رضائی مردم و انتظام اجرا می شد .
- ۲۷۸ -


روزهای فتح کابل
سرداران والاشان معظمین آقای شاه ولی خان و آقای شاه محمود خان
مصروف امور لشکر فاتح هستند


شب امید
در کابل
درین شب حال عجیبی بر کابل مستولی است . همه کس از دو روز
شده است که پریشانی انتهای سقاوی و سقویها را می بیند. در هر خانه
هم خبر انتشار یافته که سپه سالار غازی در حمله خود موفق شده و
اینک امشب یا فردا شب داخل کابل خواهد شد ، عزیز ترین و شیرین
ترین خبری بود که برای کابلی سروده می شود . از کلا نها گذشته
حتی مادر ها طفال ریزه معصوم خود را بسجده میانداختند که شاید
دعای این معصوم ها مستجابتر باشد .

سقو و کار کنان او چند شب می شود که هیچ خواب نکرده اند
کوه های شیر در وازه و تخت شاه و آسمائی به توپهای بزرگ مسلح شد
سقو بچه آخرین رول ظلم خود را صادر کرده بود که اهالی کابل بکوزه
ها آب را برای عساکر خودش بالای کوه ها برسانند . هر طرف
بدو بدو چسپیده است . بعضی غاصبهای که خانه های دیگرانرا بقوت
گرفته و بکمان این رفته بودند که دست عدالت غیبی از رسیدن با نها
قاصر است ، درین شبها وار خطا شده خانه های مغصوبه را گذاشته
کوچیدنرا بطرف شمالی بنا کرده اند .

این همه اوضاع پریشانی و تشویش سقویان يك هياهوی و بدو بدو
عجیب در شهر پیدا کرده بود و خوشی و امید واری اهالی کابل که از
۹ ماه زیر کابوس مدهش رفته بودند تصویر شده نمیتواند .
۱۰ میزان : محاربه خیلی شدیدی در نواحی کابل دایر است . سقو بچه ساعت
های اخیر نفوذ تهلکه حیات خود را بچشم دیده است لذا هر چه
قوه و مهارت و چالاکی داشت صرف مدافعه می نمود در تپة مرنجان
- ۲۷۹ -


و با لا حصار و کوه شیر در وازه توپهای سریع آتش و عساکر خود را مستحکم ساخته نوبت بنوبت بر آنها گردش میکند .
از طرف چار دهی اگرچه قوای قومی کاملاً آنرا متصرف شده بود ولی متلیکه باعتماد دو کوه آسمانی و شیر دروازه سقو از آنطرف مطمئن بود از این رو خودش در جبهۀ تپۀ مرنجان رفته اداره محاربه را میکرد . از طرف روز سه هجوم شدید از طرف لشکرهای قومی پیش آمد . ولی در هر سه دفعه نتیجه بدست نیامد . مجردیکه شب رسید لشکر های قومی در پردۀ تاریکی خود را تا حدود جبه خانه و حصه های نزديك تپۀ مرنجان رسانیدند
قائد مظفر آقای شاه ولی خان بعد از انکه استحکامات خود را در نقاط مختاب جا دهی گرفتند . طرف عصر بچهل ستون و نواحی دار الامان قوای خود را با وجودیکه از کوه آسمانی باران گلوله میبارید رسانیده توانستند از کوه شیر در وازه و آسمانی بالای قوای قومی فیر مترالیوز و تفنگ شروع گردید .
علی هذا القياس در جبهۀ بالا حصار تمام روز محاربه بشدت جاری بود اما امروز قوای سقوی در این جبهه قدری استوار دیده میشدند که این وضعیت خیلی محل مأیوسیت سکنۀ پایتخت گردیده بود . ولی مجردیکه شب رسید وقتیکه لشکر های قومی استقامت سقورا دیدند لاچار از راه مخاطره پیش آمده ، و مجردیکه نصفی از شب گذشت با کمال مهارت و چابکی پیش امده و در حدود زنده وانان و چمن خود را رسانیدند . که قوای سقوی که در تپۀ مرنجان یعنی مستحکمترین نقاط مدافعۀ سقو موجود بودند قبل از طلوع فجر بمحصوریت خود خبر شده قلعه های سر پشته را تخلیه کرده رو بفرار گذاشتند . کویا وقت فجر این نقطه بدست لشکرهای قومی افتاد .
همچنین از طرف شب مفرزۀ قائد مظفر آقای شاه ولی خان پیش آمده و حدود کوه شیر دروازه را گرفتند .

فتح کابل
با نجات وطن

١٦ میزان : تارهای روشنی با علائم امید در افق کابل یکجا پدیدار شد چه
- ٢٨٠ -


مهاجمین قومی که بالای کوه تخت شاه و نیز مهاجمینیکه مقابل تپۀ مرنجان افتاده بودند . مجردیکه روشنی صبح بر آنها بر آمد جوقه جوقه در کابل داخل شده ، و سقویها مانند گوله از کوچه عبور کرده بطرف کوهستان فرار مینمودند .
ساعت پوره ٦ نشده بود که لشکریها کوچه های کابل را پر کرده سقوی سراغ میکردند .
اما سقو در ارگ خود را محصور نموده توپها و ماشیندار های خود را در برجها و سر چل های ارگ آماده گرفته بود .
در داخل شهر هیاهوی عظیم است . اهالی کابل از خوشی نجات و مهاجمین از خوشی فتح بخود میبالند ، بالمقابل سقا ویهایکه هنوز در شهر هستند بچال های رنگا رنگ سعی میکنند که ازین هرج و مرج استفاده کرده در شهر يك بی نظمی و وار خطائی پیدا کنند .
پوره ساعت ۸ بود که قائد مظفر یعنی سر دار عالی آقای شاه ولیخان برای اداره وضعیت در سرك و کوچه های شهر دوره میزدند ، از طرف دیگر ارا کین لشکر شان یعنی جناب الله نواز خان و جناب محمد گل خان و عبد الجمیل خان و عبد الغنی خان و غیر آنها نیز برای حفظ امنیت و انتظام جمعاً مصروف بودند .
۱۷ میزان : اگر چه که پیشتر کلمۀ فتح و استیلای کابل را در تعبیر خود استعمال کردیم . ولی در حقیقت قضیه هنوز تمام نشده و مسئلۀ کابل نه بل مسئلۀ مملکت بباریکترین درجه ها رسیده است زیرا در داخل ارگ سقو و تمام همدستان قوی یا خون خوار او محصور میباشند و در شمالی ملك محسن با چند نفر امثال خودش موجود بوده طبعاً بگرفتن ترتیبات مصروف است . علاوه بر اینهمه ، چیزیکه هجوم بردن را بر ارگ در نزد قائد مظفر يك مشکلۀ پیچیده ساخته همینکه سقو بچه آخرین نشانۀ خست ( و یا اینکه آخرین چارۀ امید خود را همین گرفته استکه تمام افراد خاندان شریف و معزز سردار ناجی را در ارگ بطور گروی برده و محبوس نگاهداشته است ) قائد مظفر آقای شاه ولی خان
- ۲۸۱ -


قضیه را با تمام تفصیلات آن بسریعترین ذریعه ها به سردار والا
سپه سالار صاحب نوشته طالب هدایت شدند.
عصر ساعت ٤ اطلاع رسید که پردل سپه سالار سقو که در لوگر بود از
راه پغمان خود را در حدود کوتل خیر خانه رسانده و با قطعه که تعداد آن
دو هزار نفر است بر سر کابل هجوم آوردنی است فوراً قائد مظفر مفرزه
خود را تشکیل داده و خود شان با جناب والا آقای شاه محمود خان و
دیگر اراکین محترم برای رد این حمله که طبعاً خواننده اندازه خطر ناکی
آنرا درك میتواند مصروف شدند .
زیرا در ارگ سقو بچه با قوای خود در کمین است . و از
پیش روی پردل با این عسکر هجوم میآرد . ولی مشیت خداوندی نجات
این مملکترا اراده فرموده بود که ، لشکر فاتح کابل بعد از محاربه کم این فوج
مهاجمرا مشتت ساخته و خود پردل در نتیجه يك زخم مهلك مقتول میشود.
۱۸ میزان : قاصدی از نزد سردار والا سپه سالار صاحب آمده
و نمیگوئیم که امر نامه یا فیصله نامه . بلکه قیمتدار ترین امتحان
نامه ایشان را که بزرگترین نمونه ایثار و قربانی شخصیت و فردیت در
راه وطن و نجات آن در صفحه تاریخ بود با خود آورد . و آن عبارت از
حکم مبارز و هجوم بردن بر ارگ بود
واقعاً سردار والا در وقت نوشتن این فیصله بین دو تصور هولناك
مانده بودند . یکی قربانی عزیز ترین چیزها در نزد شان . مقابل
آن تباهی ساکنان پایتخت . و سقوط مملکت . چه معلوم است
اگر خدا ناکرده سقو در آنحالت دوباره دست مییافت طبیعی است
دشمن هر ذی حیاتی میشد . الحق محاكمۀ هولناك و مدهشی بود یعنی
هم صله قرابت و محبت قومیست . و هم محبت وطن و افراد وطن قوی
بود . ولی هر چند صلۀ رحم و قرابت عاطفه قوی هست . اما حس
وطنیت و ملت پروری این سردار نامی در پیش این عاطفه طبیعی مغلوب
نشد . و این فیصله را بدون تانی زیاد صادر فرمود .
همین بود که بمجرد رسیدن این فیصله قائد مظفر که معلوم میشود

- ٧٨٢ -


از مناظر دلخراش اغتشاش
منظرۀ ارک بعد از حریق آن در وقت سقویه


هجوم خلائق در روز تشریف فرمائی ناجی وحامی وطن در صحنه بیرونی سلامخانه
کابل ، وانتخاب نمودن ایشان بعهده زمامداری وسلطنت