بچه سقو
حیاتش قبل از ١٢٩٩
چیزیکه تتبعات نتیجه میدهد ، همینکه بچه سقو در مراحل اولین
شباب خود ملازم شخصی ملك محسن کلکانی بود (١) و بعد ها
مثلیکه حس آشوب طلبی که در فطرتش طبعاً تخمیر شده گی است . بآن
حیات ملایم و ساده رضا نداده دست درازی را در گرفتن اموال دیگران
از راه سرقت بنا میکند و اولین یا قدیمترین حادثه که در یاد شت
های پولیس از دزدیهای او بدست آمده توانست سرقت كردن يك انده جو
و شاخل بود ، و چون صاحیمال بروی مشتبه بوده خانه اش را زیر
تفتیش حاکم آورده بالفعل مال مسروق هم از زیر صندلی او میبراید . و
چنین مشهور است که بذریعه رشوت دادن از مجازات حاکم رهایی یافت .
متعاقب این در ملازمت شخصی حاکم داخل شد ، ولی از این
ملازمت دیری نمیگذرد که نامش در جدول جلبی نفوس که در سنه ١٢٩٩
صادر شده میبراید . و در قطعه نمونه داخل ملازمت عسکری میگردد
در اثنای ملازمت هم قصه های زیادی از دزدی های او سروده میشود و
در نقلهای دزدی او مخصوصاً به مهارت و دلا وریش اشاره های زیادی
میکند .

(١) ملك محسن از ملکان یا ریش سفیدان معروف علاقه کلکان بود و
در حملات اخیر بچه سقو بازوی قوی او بوده بعد از موفق شدن خود را
والی کابل میسازد ، و بعد از استیلای کابل با خود بچه سقو چانهاری شد

- ٧٥ -


در سنه ۱۳۰۳ وقتيكه قطعه نمونه از محاربه جنوبی فارغ شده و واپس
بجلال آباد میروند در حین توقف جلال آباد چند نفر از ( اندیوار ها )
یعنی رفقای عسكری وی با هم جنگ كرده و در نتيجه اين حركت در
داخل ملازمت محكوم به حبس ميشوند . سقو زاده از روی حس
رفاقت در محبس ایشان رفته و راه فرار را برای شان تهیه داده بالا تفاق از
آنجا میگریزند قوه پولیس این ها را تعقیب و همان محبوسین را دستیاب اما
خودش از قبضه ایشان خلاص و خود را به کابل میرساند ، وقتيكه كابل
رسید خواست از راه دشت قلعه حاجی خود را بخانه برساند در اثنای
راه چند نفر از دزدان چشمرا به تفنگ او دوخته را هرا بروی بریدند
اما سقو زاده كه طبعاً متخصص چنين ميدان ها ست بدون اینکه حواس
خود را پریشان سازد با آنها مقابله كرده و در نتیجه يكنفر شانرا
مقتول نموده دیگران فرار میکنند . گويا عوض اينكه در این واقعه
تفنگ خود را میباخت بالعکس يكنفر را مقتول و يك تفنگ هم فايده
كرده و سر راست بخانه رسید . بعد از گذشتاندن چند روز در کابل
آمده و همان تفنگ غنیمترا به وزارت حربیه تسلیم میکند، ضمناً
واقعه را بیان داده این اقدام او در وزارت هم مقبول افتاده برای وی
تحسین میدهند .
اما گوئی پیش آمدن این وقایع و همیشه موفق شدن او در اینچنین
میدان ها جالب دقت و یا مباهش میشود . از طرف دیگر میدید كه
عودت او در قطعه خودش بدون از طی كردن يك دوره جزا ممكن
نيست . طبعاً در اینجا محاكمه و اختیار طرز زندگی نزد فكر او
طول نكشيده سر راست به طرف خانه عودت نموده راهی برای داخل
شدن در زمره دزدان میبالد دیری نمیگذرد كه مهارت و چابك دستی
و تفوق او در بین اقران نمایان گرديده يك عصبه مختصری برای خود
تشكيل داده و داره ماوی را در حدود شمالی بنا میکند .
- ٧٦ -


درسنه ۱۳۰۰

حوادث بی امنی در شمالی زیاد شد ، و غالباً يك قسمت این
حوادث عبارت از کار نامه های سقو زاده بوده است . حکومت لا چار
به قضیۀ بی امنی توجه میکند و والی کابل که دران وقت
( علی احمد خان ) بود به شخص خود طرف شمالی میرود . سقو زاده
که در نتیجۀ حمله کردن بر خانه یکنفر زخم بر داشته بود و نو از
زحمداری خود خلاص شده است . عایلۀ خود را گرفته بطرف
سروبی فرار میکند عایلۀ خود را در خانه ملك محمد جان که پیشتر باوی
قرار داد قتل دشمنان او را کرده بود گذاشته و خودش از سرحد
خارج شده در توت گی اقامت نمود .

در توت گی

گذاره معیشت روزانه او در توت گی پیشۀ سما وار جیگری بود
که برای چندی باینصورت بسر برد .

عودت به وطن :

وقتیکه علی احمد خان از شمالی عودت کرد سقوزاده هم به وطن
خود رجعت میکند و در این دفعه حصه کوتل صالو لنگ را به تقسیم خود
گرفته برغابرین داره ماری میکرد مدتی بعد خود را بجای ملك محسن
بادار قدیمش رسانیده و در انجا اقامت گزین گردیده ملك محسن هم او را ذریعهٔ
خوبی برای اعدام دشمنان خود دیده ازوی اکرام و حسن استقبال مینمود
چنانچه یکی از دشمنان خود را که ملك محمد نام داشت بمعرفت او قتل نمود
و برای اینکه ضمناً از این آله جراریکه به نزد خود نگاه کرده است يك
درك واردات پیدا کند برای او تسهیلات داره ماری دزدی را برابر کرده
باین ذریعه استفاده میکرد .

— ۷۷ —


تا این تاریخ از هر حیث برای او پیشرفت بود . طبعاً ارتقا پسندی
که طبیعت بشری است در سقا و چوچه هم بوده و در جرأتش میافزود
روزی از آمدن خزانه مزار مطلع شده دارهٔ مکملی برای گشتاندن آن تشکیل
داده وبالفعل بر هیئتیکه خزانه را میآوردند حمله برده خزانه را گرفتند
با آنکه حادثه خیلی مهم بود ، و حکومت شمالی مجهودات صرف کرد
ولی مثلیکه سقو در این میدان مبهم هم ماهر تر برآمد ، زیرا او را گرفتار
ساخته نتوانست . از طرف ولایت کابل جماعهٔ بطور دزد بگیر هم مقرر
شده به تعقیب او رفتند مگر آنهم نتیجه نداد

در ماه عقرب
حوادث بدامنی شمالی منتهی تیره گی پیدا کرده است به آخرهای
ماه عقرب قریب شد که راه شمالی وکابل قطع شود . قریباً در يك هفته
بیش از ۱۰ حادثهٔ دست اندازی پیش آمد مخصوصاً اهمترین اثر این بدامنی
راه برای وزارت حربیه مضر افتاده است ، زیرا در این تاریخ حوادث
مشرق شروع وشدت خود را گرفته بود و وزارت حربیه نفوس جالبی را که
از شمالی به کار داشت وغالباً اعتماد اکثر بر آنها بود آورده نمیتوانست .
و اگر چه اکثر حوادث بی امنی نتیجهٔ تاخت و تاز دارهٔ بچهٔ سقو بود ولی با این
هم در دیگر نقاط سمت شمالی هر جا كه يك دزد پیشه بود دارهٔ تشکیل داده
در علاقهٔ که برای خود تخصیص داده بود دست اندازی و راه زنی میکرد .

تعقیبات :
مرکز لا چار آمده برای حفظ امنیت شمالی قوه های دیگری ترتیب داده
تا عسکر بکا پیش رفته بود تقویت یافته و هر نوعی که باشد این بی امنیتی را که
در شمالی رخ داده است علاج کنند . همین بود که این قوه ها در نقاط
مختلف مراکز گرفته بین این ها و داره سقو در چندین میدان مقابله پیش
می آید . ولی مجردیکه بچه سقو اندک خطر ناکی موقع را برای خود

- ۷۸ -


محسوس میکرد در کوه ها فرار وخود را پنهان مینمود و اگر حمله میکرد
آنهم بغتهً بوده و متعاقب آن فوراً پس فرار میکرد .

محاصرهً بچه سقو :

بچه سقو که در این قدر مدت همین را عادت گرفته بود که روز را در کوه
ها و شبانه برای گرفتن آذوقه و خوراکه خود را به یکی از دهات برساند .
در این شب در با به خیل که حدود چاریکار است خود را بخانهً یکنفر رسانیده
او را به آوردن نان تکلیف میدهد صاحبخانه هم اطاعت کرده و به بهانهً
آوردن نان خود را به نزد حاکم رسانیده اطلاع میدهد که بچهً سقو در خانهً
من است . حاکم چاریکار برای حاکم کلان اطلاع داده و هر دو يك
قوهً با خود گرفته بطرف قلعهً که بچهً سقو بود روان شده وقلعه را محاصره
میکنند اینجا در عین امید قوی که همه به گرفتار ساختن وی دارند مهارت
و چابکی عجیب بخرج داده وخود را از بین این حصار بدون اینکه آسیبی
بوی برسد خلاص میکند . چه فوراً قلعه را آتش میدهد . در چند
دقیقه دود غلیظ قلعه از هر طرف با زبانه های آتش بلند شده در این بین
مها جمین خود را نزدیکتر ساختند تا شکار از دست نرود ولی هیچ فایده
نه بخشید زیرا در هـله گلهً آتش زده گی که کسی دیگر را نمیشناخت
بچه سقو از بین خود را خارج میسازد .

اولهای قوس

هیئت تنظیمیه :

حینیکه مسئلهً بچه سقو تیره گی پیدا میکند . وحمله های متعدد برای
گرفتاری او اثر نکرد مخصوصاً اینکه حکومت به سبب قضیهً مشرق
دچار مشکلات بود سنجیده شد که تدبیر باید بذریعهً خود اهالی شود .

- ۷۹ -


همین بود که ریاست تنظیمیه برای استقرار امنیت در شمالی مخصوصاً تسهیل
کردن جلب نفوس تعین میشود. بلخلاصه نظریه که تعین هیئت تنظیمیه
به مقتضای آن در آن زمان ایجاب شده بود، همینکه غالباً بین سقو و بعض
متنفذین شمالی رابطه موجود است. و اگرنه باشد چگونه سقو
میتواند همیشه از حملات عسکری نجات یابد و یا چگونه همیشه پیش از وقت
از وقایع مطلع میشود. یا آذوقه و ضروریات او تأمین شده کی میباشد.
چنانچه بعض این اشتباهات ظاهر وعیان بود که ملک محسن و چند نفر
از خوانین شمالی که در آنجمله شیرجان هم بود باوی طرفدار و مساعد افتیده
بودند. ملک محسن و چند نفر دیگر را قوماندان پولیس پیشتر
حبس و به کابل فرستاده بود. [ اما بعضی اشخاص میگویند که
این تحقیقات قوماندان خیلی بسرعت گرفته شد لذا مردم توانستند به مدعی
داری بعضی کسانرا بنام کمک سقو قلمداد و در این جمله محبوس بسازند]
و نیز برای میسر کردن جلب نفوس هیئت تنظیمیه زیر ریاست ( احمد
علی خان ) که رئیس بلدیه کابل و سابقه قدیمی در اداره شمالی داشت
اعزام شد.
هیئت تنظیمیه بسرای خواجه میرسد راپورتهای که رئیس این هیئت در
آن وقت برای حکومت فرستاده، اینرا نشان میدهد که آن مردم در استقبال
وی کوتاهی نکردند اما از حکومت دل رنجی و بی اطمینانی دارند.
قوای عسکری مطلع میشوند که بچه سقو در قلعه حیدر خان با يك
دسته مکمل از شریکان خود موجود است، در آنجا خود را رسانیده و
او را محصور ساخته، اما قلعه مذکور منتها قوی و حاکمیت تمام بر اطراف
خود دارد لذا یکروزه جنگ آن ها هیچ اثری بخشیده نتوانست.

حاکم کوهدامن
هیئت تنظیمیه در اثنای راه بيك دسته از اشرار مصادف میشود که
در بین مقابله واقع شده و در نتیجه ١٤ نفر بین زخمی و مقتول افتیده اخیراً

- ۸۰ -


راه برای شان بازشده بجبل السراج میرسند ولی در بیئان‌ها معلوم میشود که این دسته از طرف حاکم کوهدامن ( شیرجان ) که اخیراً وزیر دربار سقو شده بود ، تهیه شده است

تحقیقات رئیس هیئت تنظیمیه :

رئیس هیئت تنظیمیه بکابل چنین را پورت میدهد : اهالی شمالی که منتها رنجیده هستند وخود را از میدان این حوادث کناره میگیرند دو علت دارد ، یکی قصه خلع اسلحه که در شکردره واقع شده است مردم از آن رم خورده اند و هرکس اظهار نداشتن اسلحه کرده واز این مسئله ترس میخورند ، دیگر قلمداد های که بمدعی گری در این روز ها جریان یافته و بعضی اشخاص از فرصت استفاده کرده دشمنان خود را بنام اینکه شریک سقو هستند به گیر حکومت میدادند ، که بندی شدن بعضی اشخاص در اقوام شان اثر بد بخشیده است ، چنانچه رئیس تنظیمیه در آن وقت بحکومت پیش نهاد کرده بود که محبوسین شمالی بزودی رهاشده بجبل السراج فرستاده شوند تا قوم های شان مطمئن مانده ودر زیر اثر پروپا گند اشرار نروند .

جرگه هیئت تنظیمیه

هیئت تنظیمیه روز پنجشنبه را برای منعقد شدن يك جرگه عمومی از خوانین وملکان و روشناسان شمالی در جبل السراج تعین نموده تا در مسئله امنیت و جلو گیری اشرار و جمع آوری عسکری مذاکره شود .
موعد روز پنجشنبه رسید ، مدعوین جوقه جوقه آمده میرفتند ورئیس با هر کدام علیحده ملاقات نموده و در مذاکره میآمد ، راپورت های ریاست تنظیمیه که در آن وقت بمرکز میامد این را نشان میدهد که عموم و یا اغلب خوانین از حکومت نارضائی نشان میدادند ولی رئیس موفق شده که این نارضائی ها را به تعهدات و اطمینان دادنها رفع

- ۸۱ -


کند ، وبالفعل هم به جمع کردن قوای قومی رضائیت میدهند ، چنانچه یکعده قوا هم جمع شده و به طرف مرکز فرستادند ، از فیصله های جرگه یکی همین بود که با بچۀ سقو باید مفاهمه شود و با او عهد توبه کرده شود . مصوبات جرگه در کابل رسید و نظر به اینکه حکومت از طرف شینوار بتشویش و در منتها مصروفیت بود ، لذا تمام فقرات فیصله شدۀ آن جرگه را منظور مینماید .

باز بچه سقو
گویا نوعاً از شمالی قدری اطمینان پیدا شد ، و ضمناً راه باز بوده جماعه ها متوالیاً بطرف کابل برای شمولیت در خدمت عسکری شروع بحرکت کردند . ولی مثليکه رسيدن خبر این جرگه برای سقو و فیصلۀ مذاکره و مفاهمه با او ویرا قانع به ضعف حکومت ساخت لذا دوباره به قطع کردن راه رفت و آمد شمالی آغاز نموده در يك حمله غافلانه چند نفر از عسکر را که بطرف کابل میآمدند قتل نمود .
حادثۀ مذکور در سمت شمالی ولوله وتشویش زیاد پیدا کرده دوباره افکار مردم را تبدیل داد . هیئت تنظیمیه قضیه را تیلفوناً بمرکز اطلاع کرد ، از کابل برای رئیس خبر داده شد بهر نوعی که باشد با سقو مذاکره را افتتاح و هر قسمی که میشود باوی فیصله دارند ،
فوراً رئیس تنظیمیه ( قاضی غلام حضرت نام را که در زمان حکومت سقو جرنیل خزانه شده بود ) برای انجام این مفاهمه و نمایندگی از طرف هیئت تنظیمیه و خوانین شمالی نزد سقو فرستاد ، وبالفعل سقو هم پیغامرا قبول نموده موقع مذاکره در باغ عارق تعین میشود ، رئیس با دو نفر آنجا رفته و با سقو در مذاکره آمدند .
در این جلسه بچه سقو مخصوصاً از بی اعتمادی خودش بعهد حکومت خیلی حرف میزد

- ٨٢ -


(۱) ولی در نتیجه مفاهمه عهد و میثاق با شرایط مکملی که تماماً رنگ یك
معاهده را داشت در بین رئیس تنظیمیه و بچه سقو و سید حسین وضع شده
و در حاشیه قرآن مجید نوشته و از طرف جانبین امضا میشود.
معاهده محتوی دو اساس بود یکی اینکه سقو از تمام شرارت ها و دست
اندازی مخصوصاً مخالفت حکومت تائب شود، [زیرا چنانچه مطالع از
سلسله این حوادث درك نموده باشند که بچه سقو در اولها تنها دزد
امنیت بود اما در پسان ها خود را برای مخالفت حکومت و دست انداختن
در شئونات آن تخصیص میدهد]؛ و حکومت بالمقابل تمام جرائم گناه
های گذشته شانرا عفو مینماید . نیز در این عفو رفقای سقو و سید
حسین باید شامل باشند.
بعد از تمام شدن این عهد رئیس هیئت تنظیمیه بچه سقو و سید حسین را با
خود در سرای خواجه آورده و تمام شدن این معاهده را برای وزیر حربیه
اطلاع میدهد ضمناً برای حکومت ضرورت این را که برای سقو ۸۲ میل
تفنگ و کارتوس و برای بچه سقو و سید حسین منصب بریدگی
یا معاش پیشنهاد نمودند.
فرامین هم فوراً برای وزارت حربیه و مالیه و رئیس تنظیمیه شمالی برای
دادن تفنگ و منظور نمودن معاش صادر گردید که در جراید همان وقت
شایع و مادر ذیل فرامینی که بنام وزارت حربیه و ریاست تنظیمیه صادر شده
است درج مینمائیم:

* ۱ * این مسئله بی اعتمادی برعهد حکومت که در بین امد لازم میداند که ملحوظه را
ذکر نمائیم که پای او شایعات مهم در ان وقت بود . و مخصوصاً در سلسله تبلیغات و
پروپاگند های نیز که در مدأت جریان داشت يك فقره اساسی این بود که روز بروز
بشدت در بین مردم شایع میشد ، ومقاله ای مختلف از عهد شکنی حکومت در بین
بطور تنقید سروده شده میرفت ، بحدی که مردم میگفتند : یکی از علل ضعیف شدن
حکومت در ان دوره همین فقره بوده است .

-- ۸۳ --


عبدالعزیز خان وزیر حربیه !

حبیب الله وسید حسین بارفقای شان نزد احمد علی خان رئیس تنظیمیه
سمت شمالی آمده اطاعت نموده خود ها را بحکومت تسلیم نمودند .
واستدعای خدمت نمودند یکصد میل تفنگ چاغر دار ۳ ۳۰ بور همراه
فی تفنگ ۲۰ کده کارطوس برای شان منظور نمودم . ۱۸ میل
تفنگ سرکاری نزد شان موجود است ۸۲ میل تفنگ دیگر را شما بریاست
تنظیمیهٔ شمالی با کار طوس آن میفرستید که بصیغهٔ تحویل برای نفری مذکور
ریاست شمالی بدهد .

احمد علیخان رئیس تنظیمیهٔ سمت شمالی !

قرآن کریم که حبیب الله وسید حسین در حاشیهٔ آن عهد کرده بشما
سپرده وقر آن کریم که شما در حاشیهٔ آن امضاء وعهد با حبیب الله وسید
حسین کرده اید زیارت وملاحظه کرده ام درست است . او را عفو
کرده امضاء وعهد شما عیناً امضاً وعهد خود من است آنهارا اطمینان
پوره بدهید . باقی مواد و اقراریکه شما نموده اید منظور نمودم
اقرار من است .

فرمان سوم بنام وزیر مالیهٔ مرحوم بود که معاش خود بچهٔ سقو وسید حسین
سالیانه فی نفر - ۳۰۰۰ هزار افغانی وهر يك از نفری آن ها ماهانه
۲۰ افغانی در بودجهٔ شمالی علاوه شود .

اثرات توبهٔ سقو :

درشمالی : طبعاً اهالی وخوانین شمالی در مقابل تمام این حوادث
دو جنبه بودند . یکی آنکه با حکومت موافقت نداشتند لذا طبعاً هر خبریکه
ضعف حکومت را نشان بدهد اسباب خوشی ایشان وهر خبریکه قوت
ویا استفاده حکو مترا نشان بدهد موجب کدورت شان میگردید .

- ٨٤ -


جنبه دیگر آنکه به حکومت نه مخالفت و نه موافقت داشتند لذا این ها در مقابل حوادث بالعکس بودند . یعنی خبر های قوت حکومت را بخوشی و خبر ضعف آنرا اقلاً به سبب خوف بی امنیتی بکدورت تلقی میکردند .
همین بود اثر توبه سقا در شمالی که بعضاً آنرا بخوشی و برخی به منتهی کدورت تلقی کردند .
در کابل
خبر این معاهده وقتیکه به کابل رسید دو اثر نمایان در محافل عمومی پیدا کرد . یکی اینکه حکومت خیلی ضعیف است . دیگر اینکه این معاهده را با خیلی تنقید از هر طرف تلقی کردند و تأویلات زیادی راجع به غلطی این معاهده در صحبتهای عمومی رانده میشد. و هر کس از نتیجه آن بد گمان بود
سقا در خدمت حکومت :
از تاریخ این معاهده سقا در خدمت حکومت داخل شده وجداً اظهار جراری و خلوصیترا نشان میداد . اگرچه در باطن سوء نیت داشت چنانچه سوء نیت او برای بعض افراد هیئت تنظیمیه کمی محسوس شده بود اما ظاهر وظیفه را اجرا مینمود که عبارت از جمع نمودن نفوس برای عسکری و فرستادن آنها به طرف کابل است .
در تگاب :
١٥ : قوس اطلاعات تکاب برای ریاست تنظیمیه رسید که وضعیت آنجا خیلی خراب است خیالات مردم به مخالفت حکومت بوده وحتی جناب آخندزاده صاحب تکاب هم از زمامدار حکومت اظهار نا رضائی میکنند و این نارضائی را مردم استناد گرفته اند . رئیس تنظیمیه کوهستانرا گذاشته و بطرف تکاب حرکت و در ١٨ قوس آنجا میرسند .
- ٨٥ -


۱۹ قوس
خوانین و روشناسان تگاب برای جرگه دعوت شدند و با ایشان مذاکره شد. بعد از یک مدت مذاکره و مباحثه خوانین در ظاهر قبولی نظریات رئیس را نشان داده و حتی دادن نفوس را هم وعده میکنند ولی در باطن مانند پیش متنفرند.
روز چار شنبه ۲۰ قوس:
اعلان قبول نکردن خدمت حکومت:
چند هزار نفر از اهالی تگاب که یکعده علما نیز با ایشان همراه بود در پیش روی محل حکومتی جمع شده صراحتاً اعلان میکنند که ما از حرکتهای لادینی حکومت متنفر هستیم و هیچ نمیخواهیم که بطرفداری آن با دیگر اقوام که برادران ما هستند بجنگیم. رئیس تنظیمه وقتیکه این تصریح را میشنود برای اینکه جمعیت از هم بپاشند همه را رخصت میکند. و بعضی خوانین را به این تکلیف میدهد که شما از اقوام نزدیک خود یکعده جمع کرده با من برای خدمت عازم کابل شوید. چند نفر از خوانین موافقت کرده یکعده نفری جمع و نیت عزیمت بطرف کوهستان شد. دیگران که از این مسئله اطلاع یافتند راهرا گرفته و مصادمه را تصمیم کرده چنانچه فتوا بر این شد که هر که برای خدمت حکومت برود خودش قتل خانه و جایش حریق خواهد شد.
رئیس تنظیمیه لاچار از این اقدام هم صرف نظر کرده و خوانین را برای محافظت امنیت علاقه های خودشان گذاشته چون محترم ترین افراد تگاب مرحوم آخند زاده صاحب همان علاقه بود به نزدایشان رفته و دو ملاقات به او شان نموده خواست که تاثیرات مخالفترا بذریعه او رفع کند اما آخند زاده صاحب که منتها از زمامدار حکومت ناراض بودند دو ملاقات دو مین صراحتاً بی طرفی مطلق را در جواب اظهار نمودند.
- ۸٦ -


۲۰ قوس
بعد از معاهده و عفو شدن بچه سقا وضعیت او کاملاً از هر حیث
چیزی دیگر شد است اهمترین فرق ها در وضعیت او اینکه پیشتر از
این از هر شخصی میترسید که مبادا او را گرفتار ساخته بدست
حکومت بدهد. حالا مطلقاً طمع برای او رنگ دیگری ریخت
یعنی خودش طومار نفوس را بدست گرفته و اشخاص را جمع
کرده بدست حکومت برای خدمت میدهد. فرق بزرگیست که هر
چند زحمت وسعی وجد وجهد کرده باشد باز هم این مرتبه بزرگ از
تخمین و آرزویش بیرون بوده است. حالا که این مرتبه عظیمرا
طی کرده است. رون به مرتبهٔ دیگر که نه تنها از تصور بچه سقا
بلکه از تصور هر کس بیرون بود رسید.
در شام ۲۰ قوس یکعده از نفری خوانین و دیگر همدستان بچه سقا
در قلعهٔ ملا ویس الدین که در کلکان است جمع شده ویکی دو نفر از
ملاها را هم با خود گرفته قصهٔ سلطنت کردن سقا را بافته و در خاتمه هم
لنگوتهٔ در کمر او بسته و او را به نام پادشاه شناخته صبح به مردم
کلکان که موطن سقا است پردهٔ اول این قصه را کشیدند. یعنی: -
پنجشنبه ۲۱ قوس
بچه سقا يك جمعیت بزرگیکه عدهٔ اعظم آنرا تا الحال بنام خدمت
حکومت جمع آوری کرده بود با چیزی نفری دیگراز کلکان گرفته و
سر راست بر سرای خواجه که در آنجا يك قطعهٔ كوچك عسکری بود
رفته بغتهً بالای عسکری حمله برده و آنها را خلع اسلحه و محل
حکومتی را تاراج میکند. وسیدحسین را برای تصرف جبل اسراج و تشکیل
وضعیت مرکزی در چاریکار اعزام و مامور میسازد. وخودش با نفری که داشت

- ۸۷ -


بطرف کابل روان شده و حمله را بپایتخت چنانچه خوانندگان در صفحات
پیشتر ملاحظه کرده اند شروع کرد ، این بود مختصر تاریخچۀ حیات
اولین سقو وتمام حرکت‌های او در سمت شمالی قبل از اینکه باین کار
عجیب خود اقدام کند .
حالا پس بقصۀ حمله بپایتخت که آنرا تا روز اول جدی رسانیده بودیم
رجوع میکنیم .

***

( بقیۀ حمله بپایتخت . )

دوم جدي :
امشب تا ساعت ۲ فیر دو ام داشت . طیارۀ انگلیسی آمده
خانم های انگلیسی و هندی را برد . بطور مجموعی در اوضاع
هیچ فرقی پیدا نیست . اشرار در قلعه کوه کافر استحکام داشتند ، و
باین سبب بالای کوه مذکور توپ زیاد فیر میشد . برای محاربین
اعلان شده بود که هر که کوه مذکور را از اشرار بگیرد انعام باو داده
خواهد شد . اثرات پروپاگند طرفدا ران سقو در حدود ( میدان )
ظاهر شد و بی امنیتی هم در آنجا زیادت گرفت . اما حکومت این
علاقه را تعقیب کرده توانست .
ملکه وبعض افراد خاندان شاهی که به پرواز طیاره درین چند روز بطرف
قندهار رفته بودند ، خیلی اثر مضر و کم معنویاتی در مردم تولید کرده
و اکثریه این حرکترا دلیل قناعت زمامدار بسقوط سلطنت خودش گرفتند .

۳ جدي
تشکیل نوی بروی میدان بر آمده که وزراء ومعین ها رؤسای جبهه
مقرر گردیدند . ۱۲ طیاره انگلیسی آمده خانم های اجنبی را که در
کابل بودند بطرف پشاور برد . ساعت ۳ عصر در نتيجه يك حملهٔ
مرتبه از يك طرف مردم قومی و از طرف دیگر عسکر بالای کوه کافر ترتیب

- ۸۸ -


داده بودند ، اشرار کوه مذکور را گذاشتند . و چون بر باغ
بالا این کوه حاکمیت دارد ازین رو اشرار باغ بالا را هم گذاشته بطرف
ده کیپک فرار کردند . و طرف شب از خیر خانه گذشته گویا تمام
این دشتی که میدان محاربه بود به تصرف حکومت افتاد .
امشب در کابل یک وضعیت مخصوص خوشی حکمرما ست . زیرا
در حالیکه همه کس مایوس بود در حین مایوسی پس از محاربه ۱۲ روز اشرار
شکست نمایان خوردند .
در وزارت حربیه و در ارگ متوالیاً مجالس رسمی بزرگ منعقد شده
و در اطراف اینکه حمله تعقیب شود یا نشود بحث میشد . در این
مجلس ها اراکین بدو جنبه بودند : یکی طرفدار اینکه متعاقب این شکست
فوراً باید حمله برده شود ، اما جنبه دیگر باین طرف هستند که چند
روز صبر شود خود اشرار منفک و پاشان خواهند شد .

۴ جدی :
بعکس چند روز پیش تر یک نوع استراحت و آرامی در چهره ها
دیده میشود . زیرا هیچ صدای توپ و تفنگ بگوشها نمیرسد .

۵ و ۶ و ۷ و ۸ جدی
به انتظار گذشت و در محاذات چیز فرقی پیدا نیست ، تنها از حدود
خیر خانه بطرف مراد بيك بذریعه توپ فیر میشود ، و بعض اوقات
طیاره رفته بمبارد یا کشف میکند .

۹ جدی
از ترکستان يك مفرزه عسکر با ۱۲ لك روپیه خزانه زیر قیادت عبدالرحیم
خان که در پسـان ها در زمان اغتشاش رئیس تنظمیه هرات مقرر شد
بکابل رسید . اعلان رسمی حکومت نشر شد که هر که بچه سقو
یا سید حسین را قتل کند ۴۰ هزار افغانی و اگر از نفری همدستن
مخصوص او را قتل نماید ۴ هزار افغانی انعام میگیرد .

۸۹


٣ تقرر مدعی العموم
٤ پس خواسته شدن محصلات افغانی که به ترکیه رفته اند .
٥ علمای دیوبند میتوانند مثل سایر علما به افغانستان وارد شوند
٦ دقت مخصوص در جلو گیری از رشوت ستانی
٧ در مسئله ستر برهنه کردن دست و روی منع است . و هكذا خانم ها
چنانکه تا حالا نکرده اند موی شانرا قطع نکنند .
٨ شرط شهادت نامه تدریس برداشته شد
٩ اخذ توزیع تذکره موقوف وبصورت قومی باشد
١٠ سختی جزای شراب نوشی
١١ درهر حکومتی تقرر يك محتسب
١٢ تبدیل تعطیل هفته گی از پنجشنبه به جمعه
١٣ پوشیدن برقع چین دار را هر زن میتواند و لباس اروپائی نباید پوشید.
١٤ شرط پیری ومریدی از نظامینها لغو شد
١٥ محصلین از دواج میتوانند
١٦ مكتب مستورات تا مجلس و کلا و اعیان معطل شد - همچنان ریاست حمایت نسوان
١٧ هر کس قرض میتوانند گرفت
١٨ قید طرز لباس به عموم نیست لباس جائز شرعی را هر کس میتواند پوشید .
این بود مختصر فقرات اعلان مشهور به ۱۸ فقره که عده های زیادی از آن طبع شده و بتمام مملكت بذریعهٔ طیاره توزيع ، وبذرايع مختلف نیز بشمالی رسانیده شد .
۱۷ - ۱۸ - ۱۹ - ۲۰ جدي
از کوتل خیرخانه بالای قلعهٔ مراد بیگ فیرتوپ بشدت جاری است . طیاره هم رفته بمبارد میکند ، در این آخرها فیصلهٔ حمله کردن بر قلعهٔ مراد بیگ داده شد ، ولی در این سه روز بمبارد از قلعهٔ کاریز تجاوز نکرده و همینکه چرا اشرار تعقیب نمیشوند مورد تعجب هر کس است ، امروز
- ٩١ -


عنایت الله خان
معین السلطنه سابق


امر بمبارد بالای چاریکار و کلکان بذریعه توپ های بزرگ صادر
شد . در بعض علاقه های کوهستان اعلان ۱۸ فقره سابق الذکر
تاثیر خود را بخشیده است .
طرف عصر کاظم پاشای ترکی که برای خدمت در قشون افغانی
استخدام شده بودند با هیئت خود رسیدند

۲۱ ۲۲ - ۲۳ جدی
قرار معتاد گذشت ، ولی در میدان جنگ محاذات فرق نمیکند ، در
شهر هیئت های مختلف برای خریداری آذوقه وغله مقرر شده
برای عسکر در محاذات میرسانند، دیگر قصه نوی در بین دیده نمیشود
اما شام روز ۲۳ منتها خطرناك شامی بود ، زیرا در حینیکه
وضعیت مانند هر روز بود و عسکر هر کدام در جاهای خود قرار گرفته از طرف
شام جز پهره ها ومستحفظین باقی اغلب عسکر در خیمه های خود افتیده
بودند ، ناگهان دمه وغبار غلیظی دشترا گرفت . و این دمه
پرده عجیبی برای پوشاندن حمله سقو گردید . زیرا نفری سقو ازان
استفاده کرده و با خواموشی خود را تا حدود خیمه ها که بر سر کوتل
خیر خانه واقع بود رسانیده توانستند که آنجا را به تصرف آرند.
این حمله چون نا گهانی واقع شده وهم دمه و تاریکی زیاد مانع فهمیدن تعداد
شان بود عسکرها متوحش وحواس خود را باخته بیکباره گی کوتل را ترك
کرده در ده کیپک عقب کشیدند .
وقتیکه خبر گذشتن سقو از کوتل خیر خانه رسید ، منتها هراس
وتشویش را در افکار عامه مخصوصاً اراکین دولت پیدا کرد . در
شهر هم پریشانی نمایان محسوس میشد . زیرا گذشتن سقو دو باره
از این کوتل دلیل قوی بر ضعف قوای دولتی بود . ۲۰ روز شده
بود که اهالی شهر صدای تفنگ و کار طوس نمیشنیدند ولی امروز باز
صداهای محاربه بگوششان آمد . از این رو در چهره ها از هر طرف
پریشانی دیده میشد .

- ۹۲ -


سقوط پایتخت

٢٤ جدي
در عموم دوائر رسمی ونیز در شهر اعلان شد که در دلگشا يك
بیانیهٔ رسمی قرائت میشود باید همه کس در انجا حاضر شود . از ساعت
۱۰ رفتن مردم شروع گردیده و خاموشی عجیبی بر این
جمع بزرگیكه پیشروی عمارت دلگشا جمع شده اند استیلا داشت .
ساعت يك ونیم سردار عنایت الله خان معین السلطنه بر آمده و بيك طرف
شان سر منشی ایستاده ورقه استعفای امان الله خان را از زمامداری و گذاشتن
حقوق سلطنتی را به برادر شان سردار عنایت الله خان قرائت
کردند . خبر ناگهانی بود که خیلی ها را متأثر ساخت . و
امان الله خان در ان ورقه استعفای خود تصریح کرده بودند : که
خیر مملکت مقتضی همین است که باید دست خود را از کار بکشم ، زیرا
تمام خون ریزی و انقلا با تیكه در مملکت است به سبب بر خلافی بامن میباشد .
همین بود که بیعت کردن بسردار عنایت الله خان شروع گردید . و حاضرین
اغلب به تقدیم بیعت پیش شده رفتند .
ساعت نه صبح همین روز امان الله خان بسواری موتر بايك عدهٔ از افراد
خاندانی و غیر خاندانی خویش به طرف قندهار حرکت کرده بودند .
مهمترین چیزیکه حواس هر کس را مشغول ساخته بود . میدان جنگ
است . و این دهشت بحدی بود که حتی کسی به این تبدلات عظیمیكه
درون شهر شده است قریباً ملتفت شده نمیتوانست ، لذا لازم بود
اولین چیزیکه بآن اعتنا داده شود مسئله میدان جنگ است . که در ارگ
يك مجلس منعقد شده و تصویب کردند که فوراً يك وفدی به طرف شوریها

- ۹۳ -


رفته ایشان را از این تبدیل سلطنت مطلع بسازند و با ایشان مفاهمه ختم
جنگ بنمایند . و چون شورشیهای شمالی مخصوصاً تبدیل شاهرا بشدت
خواهان بودند ، از این رو هر کس انتظار داشت که مجرد رسیدن این
وفد قضایا فیصله خواهد شد
ساعت ۳ وفد مذکور که از خوانین اکثر اقوام و روشناسان کابل
بریاست جناب حضرت محمد صادق خان صاحب تشکیل شده بود . بسواری
يك موتر کلان و ٤ موتر خورد بطرف محاذ رفتند . مجرد رسیدن آنها
بمحاذ خوشخبری گفته بعسکر مسئله تبدیل شدن سلطنترا ابلاغ نمودند
كه حاجت بجنگ نیست . مسئله سر بخود فیصله شد
وقتیکه خواستند از محاذات عسکر گذشته بحدود اشرار برسند پهره های
اشرار ایشان را نگذاشتند . گویا مثليکه قصه نه تبدیل شاه بلکه
شورشیها مطلب دیگری دارند . زیرا ساعت شش پوره نشده بود که
صدای فیر بر شهر زیاد شد ، و شورشیها پیش قدمی کرده رفتند
و در خطوط عسکر هم که از شنیدن خبر تبدیل سلطنت يك نوع مصروفيت
فکری پیدا کرده بود تزلزل واقع شده دقیقه بدقیقه پس پا شده رفتند

ساعت ۷ شام
آخرین دسته های عسکری وقومی با وضعی پریشان وحواس
باخته داخل کابل شده و بهر طرف پراگنده می شدند . صدای فیر
تفنگ ها شدید و نزديك شده و اخیراً از شام چیزی نگذشته بود که
شورشیها کردنه آسمائی و ده افغانان و دور ارگ را استیلا کردند
ارگ محصور و از تیر کش های آن بشدت فیر توپ وتفنگ بالای اشرار
می شد . کابل در يك ولوله صدای توپ وتفنگ و آواز های زرو بم
اشرار منظره مدهشی را بخود گرفته و تمام کوچه ها و بازار ها و سرك
ها از صداهای جارچی اشرار پر بود که در میان هلهله یا چار یار
تخت وبخت امیر غازی بر قرار . خیر خیریت است . نترسین
و فردا بکار و بار تان مشغول شوید . و آتش شدید ایشان اهالی
- ٩٤ -


بیچاره کابل با رنگ های باخته ودل های لرزان هر آن منتظر پیش
آمد جدید و خطر ناکی بودند .
هر چند از شب پیشتر میگذشت صدای فیر ها و آتش اشرار شدید
تر شده و از ارگ نیز تا ساعت دوی نصف شب فیر های توپ و تفنگ
و مترا لیوز جاری بود تا اشرار نقاط بلند حاکم بر ارگ را گرفته
نتوانند . حمید الله برادر سقو شب را در قوماندانی کوتوالی بسر برده
و ضمناً تا حدی از دست اندازی شورشیان جلو گیری می نمود .
این شب هولناک از بد ترین شب های بود که بر سر کابل گذشت و
اهالی تا صبح از صدای توپ و تفنگ و ترس جان چشم بهم نگذاشتند
سپیده دم قدری آتش از طرفین خفیف شده ولی هلهله وغامله
شورشیان از هر کنج و کنار کابل بلند بود . ارگ در يك
سکوت موحشی غرق بوده و گاه گاهی چند فیر تفنگ و یا مترا لیوز که
از داخل آن یا از طرف اشرار زده می شد این آرامش هولناك را اخلال
کرده وگوله های آن صوت زنان از فراز خانه های کابل میگذشت .
اشعهٔ اولین آفتاب بلندیها و نوکهای درختان این شهر ماتم زده را
در برکشیده و کم کم در اهالی کابل نیز حرکت وجنبشی محسوس شد و هر
قدر آفتاب بلند شده میرفت در مردم کابل نیز روح دمیده و آهسته آهسته کوچه
بندیهای خود را کشاده و باشور شیان می آمیختند اما ترسان و لرزان
قیافه های شورشیان که شب را به بیخوابی بسر برده و با
لباس های عجیب وغریب وتفنگ وتلوار وتبرچۀ شان در دل های اهالی كابل يك
رعب ووحشت زیادی تولید نموده و با هر دسته که مصادف می شدند
ظاهراً طرفداری نشان میدادند شورشیها دل بخته گی زیادی به افراد شاهی
نشان داده و از همه اولتر خانه های ایشان را می پالیدند
خود سقو هنوز درباغ بالا بود وسید حسین طرف ساعت های ٩
و١٠ قبل از ظهر بسواری موتر یکبار بازارها وسرك های كابل را دور
زده وضمنآ به اشخاصیکه دست اندازی میکردند جزا میداد .
- ٩٥ -


ارگ هنوز محصور و سرو صدائی از آن بلند نمی شد . ساعت های
یازده آوازه آمدن سقو درباغ مهمان خانه شده و بعضی از ریش سفیدان
وارباب نفوذ کابل دسته دسته بطرف مهمان خانه برای دیدن و بیعت کردن
میرفتند . معین السلطنه با اطرافیان خود در ارگ محصور و راه مخابره
و بر آمدن از ارگ هم مسدود بود . قواى که در ارگ با معین السلطنه
محصور بود بالغ بردو هزار نفری می شد . ولی تعداد شور شیان خارج
از احصا و شمار بود زیرا هر دقیقه برعدد شان افزوده شده ودسته های
نو نو رسیده میر فت .
کاظم پاشا با يك عده نفری دیگر صبح وقت از ارگ خارج شده بودند
وقتیکه برای مصالحه رفته بودند شب را در ده كپك گذشتانده و صبح بعد
از اینکه باسقو در باغ بالا اظهار بیعت و ارادتمندی نمودند تا کام واپس بكابل
آمدند .
پهره های شورشیان برتمام مواضع برای نگاه داشتن انتظام گذاشته
شده ولی با آنهم اکثر خانه ها چور و تاراج شده و هرآن دريك خانه بیچاره
بنام اینکه درینجا تفنگ است داخل شده و اموال آن را به یغما می بردند
کابل هر لحظه در خطر چور و تاراج عمومی بود . به سفارت خانه
های خارجی ابداً دست اندازی نشده و بلکه بر اکثر آنها برای محافظت
از طرف شورشیها پهره مقرر شده بود .
تلفات جانی در داخل شهر واقع نشده و فقط يكنفر از
ملازمین قوماندانی طیاره در اثر شهامت بلندی که در تاریخ عسکریت
باافتخار یاد می شود مقتول شد . تفصیل آنهم قراری بود که در
حالیکه نفر مذکور بادریشی عسکری خویش صبح بطرف خانه روان بود
در حدود بازار چوك شورشیها باوی مصادف شده و تفنگچه اش را مطالبه
کردند . این حرف بر شهامت عسکریش گران آمده و بعد از اینکه
دو نفر از ایشان را مقتول ساخت خودش هم دوراه وظیفه شاندارش بشهادت
رسید .
نزديك های ساعت ١٢ سقو درحالیکه باغ مهمان خانه براز اهالی کابل

- 96 -


و کوهستانی بود و همه منتظر بیرون آمدن سقا بودند سقا بچه از یکی
از کلکین های عمارت بر آمده و با همان لهجه عامیانه خود نطق مختصری
نمود که مفاد آن اینست : من اوضاع کفر و بی دینی ولا قید گری حکومت
سابقـه را دیده و برای خدمت دین رسول الله (ص) کمر جهاد را بستم
تا شما بیادرها را از کفر ولاقید گری نجات بدهم ( و تقریباً مثلاً که میخواست
خط مشی خود را بیان بدهد ) این را هم در نطق خود اضافه نمود که
من بعد هم من پول بیت المال را به تعمیر و مدارس صرف نخواهم کرد
بلکه همه را به عسکر خود میدهم که چای و قند و پلو بخورند و بملا ها
میدهم که عبادت کنند ( بعد از آن دفعتاً سر بخشش آمده تقریباً تمام
رسومات دولت را از قبیل صفائی و مالیات و كمرك و غير آن همه را وعده
داد که نخواهم گرفت و بخشیدم ) و دیگر من پادشاه شما هستم و شما رعیت
من میباشید . دامنه نطق را هم بقصه های غیر منطقی که عامیت و جهالت محض
او را نشان میداد از قبیل اینکه « بروین بعد ازین همیشه ساعت خود را
تیر کنین . مرغ بازی بودنه بازی کنین . و ترنگ تارا خیش
بگذرانین ، خاتمه داده وا پس باطاق خود در آمد . نطق سقا در
اهالی کابل حتی طبقات عوام تأثیرات عجیبی از تنفر کرده بر سر زینه
کوتی مهمانخانه که سقا در داخل نشسته بود گیر و دار و زدو خورد
عجیبی بین مردمی که برای شنیدن ندق سقا یا دیدن رنگ او آمده بودند
و بین سپاهیان سقا بود .
انتظامات امنیتی داخل شهر بدست سید حسین و برادرش حمید الله
بود که بسواری موتر های تیز رفتار بايك عده از اعوان خودها در سرك
ها و بازار ها گردش کرده و تايك حدی از چپاول و دست اندازی مردم
جلوگیری میکردند ، حتی سید حسین دو سه نفر را که بر بعض دکانها
و خانه ها دست اندازی کرده بودند بجزای چوب زدن و گوش میخ کردن گرفتار
ساخته و همچنان حمیدالله برادر سقا از تشدد و زدن صرفه نمیکرد و سعی
داشتند که رنگ دزدی و اوباشی شان از زیر پرده دین و دیانت بمردم پدیدار
- ۹۷ -


معہذا در شهر يك قیامت از ظلم و اجحاف
برپا بود و مردم شمالی دسته دسته در زیر اثر يك کرنیل یا برگد و نایب سالار
خود مختار داخل خانه های معروفین و ارباب نفوذ مامورین کابل شده و به
بهانه های مختلفه که درینجا مالهای سرکاری یا تفنگ و غیره است بالای خانه
والا بزور زدن وقنداق تفنگ پول هرچه داشت حاضر کرده سپس از خانه
اش هرچه خوش شان میاید و بدرد شان میخورد برداشته و میرفتند . مردم
کابل بارنگ های باخته و اوضاع مضطرب باتهام این اوضاع ها ساخته قسمتی در
خانه های خود منزوی و قسمتی در بازار ها وسرك ها بيجهت تا وبالا
میدوند . پرو پاگند ها و آوازه های عجیب بین مردم جاری است
ارگ در يك حالت مدافعه ئی بسر برده و چار اطراف آن از طرف قوای
سقاوی محاصره است . و بین سقو و سردار معین السلطنه بعض مفاهماتی راجع
به تسلیم ارگ دایر شده و وفدی که در بین رفت و آمد داشت عبارت
از جناب حضرت صاحب محمد صادق خان و سردار محمد عثمان خان مرحوم
و چند نفر دیگر بودند و اخیراً موافقت نامه مطولی بر صفحه قرآن شریف
تحریر گردید باین مضمون که معین السلطنه ارگ را بسقو تسلیم میکند ، و
خودشان در طیاره های انگلیسی با افراد خاندانی بهند بروند و سقو
هم قرار عهد قرآن مجید باید بعموم عمله و عسکریکه داخل ارگ هستند
هیچ غرضدار نشود .
ساعت ١١ نیم روز جمعه ۲۸ جدی دو طیاره بزرگ در فضای کابل
پدیدار شده و در میدان هوا بازی کابل فرود آمدند . سردار معین السلطنه
و افراد خاندانش بسواری دومو تر تیز رفتار و سه لاری بطرف میدان طیاره
بر آمده و بساعت يك طياره پرواز نموده و معین السلطنه را با افراد
خاندانش با خود برد متعاقب پرواز طیاره محشری در کابل بر پا شد که
شاید نظیر آن کمتر دیده شده باشد ساعت ۲ نیم دروازه های ارگ
باز شده و کار کنان سقو دروازه ها را قبضه نمودند . اگر چه قلم
از تصویر کردن حالت رقت آوریکه در آن ساعت واقع شده بود عاجز
اما باز هم ما نمیخواهیم در این کتاب از فجایعیکه در آن
است .
- ۹۸ -


دقایق هولناك پیش آمده ذکری بكنیم و فقط اینقدر میگوئیم . دستۀ
غالب عبارت از یك جماعة عوام و جهال و دستۀ مغلوب هاما مخلوطی از
عناصر و صاحب منصبان و وزرا و دیگر هر قبیل اشخاص بود كه دزدان طبقۀ اول
كه امروز وضعیترا بكام خود میدیدند بحدی ظلم و وحشت را از قبیل تفتیش و چور
و لچ كردن و غیره مرتكب شدند كه حتی سقو بچه بسر قهر [ یا رقت آمده بود ]
در همین اثنا ولوله و غرمباس مدهشی دفعتاً در فضای شهر بلند شد
كه حتی خود کوهستانیهائیكه از قضیه بی خبر بودند در كوچه ها و
خندقها خود را مخفی میكردند تا چه رسد بكابلی كه بی چاره بكلی حواس
خود را از دست داده بودند . این غرمباس ها و ترقاس های
هولناك عبارت از آواز های توپ و تفنگ و مترالیوز بود كه از طرف
كوهستانیها بعنوان شادیانهٔ فتح ارگ هوائی فیر شده و در فضای ماتم
زده شهر انعكاس غم انگیزی می نمود . و این قیامت محزن تا ساعت
ه عصر كه سقو بچه داخل ارگ شد دوام داشت :

تشكیلات سقو
چند شب متواتراً در ارگ مجالسی برای تعین هیئت اداری منعقد شده و
بالاخر كابینۀ سقاوی حسب ذیل تشكیل شد :
سقو بچه : امیر
حمید الله برادر ش : معین السلطنه ( ملقب به سر دار اعلی )
سید حسین : نایب السلطنه و وزیر جنگ
عطاء الحق : وزیر خارجه
عبد الغفورخان تگابی : وزیر داخله
شیر جان : وزیر در بار
ملك محسن : والی كابل
میرزا مجتبی خان : وكیل وزارت مالیه
که اعضای این وزارت خانه ها بعض از مامورین گذشته و برخی تبدیل
شده از نو مقرر شدند .

— ۹۹ —


رتبه و منصب ها :
بطور اجمال میتوان گفت که در تشکیلات اداری در تمام ایام تسلط
سقو يك نوع بحران دائمی حکمفرما بود : مثلاً در يك روز
صدها منصب داده می شد وعلیهذا صدها منصب گرفته می شد ، در
جملۀ این مناصب يك منصب نوی پیدا شده بود که آن عبارت ار
( خود مختاری است ) و این رتبه را برای خود رفقای اصلی سقو تراشیده
بودند مثل جرنیل خود مختار و کرنیل خود مختار و کوتوال خود مختار
حتی سپاهی خود مختار ، که دیدن و تحمل کردن شدید ترین مصیبت
های دنیا از افتادن به چنگال یکی ازین خود مختار ها آسان تر بود .
روح اداری و وضعیت عمومی :
در اداره رنگ مملکتی مفقود است زیرا مملکت عبارت از کابل
ومحیط سه گروهی آن میباشد که این دولتك ريزه محکوم بیش از هزار اراده
است و این حکام عبارت از منصبدار های سقو ومخصوصاً ( طبقه موکلین
عذاب ) یعنی خود مختار های آن میباشد ، گویا اداره شهر در بحران
است ، اما از حیث امنیت چون عادتاً اخلال امنیت را طبقه دزدان و اوباش
میکنند و اعمال دزد ها به پادشاهی کردن گرفتار شدیدتر ازو میتوان
گفت که از حیث امنیت مالك در قراری است . اما بجای بی امنی يك
قیامت مدهشتری برپا است که احدی را از هیچ طبقه در شهر خواب آرام
نمی برد و آن همینکه خود مختار های بدبخت خانه های مردم را به بهانه های
مختلفی که درین خانه مال سرکاری یا تفنگت وجباخانه است تفتیش وجور
مدهش را چسبانده اند ، از مضحکات این خود مختارها یکی اینست که
حتى صندو قچه های يك وجبی را هم حکم میکردند باز کنید مبادا تفنگ
باشد وبان بهانه پول و هر چیز قیمتداریکه مییافتند بغارت می بردند .
حزبیت در حکومت سقو بچه :
این امر معلوم استکه درهر دوره و درهر جامعه وحتى جماعه هم
که تشکیل میشود روح حزبیت در آن میباشد .
— ١٠٠ —


از همین باعث می بینیم که در حکومت سقا هم روح یا حالت حزبی استیلا
دارد و برجسته ترین اوضاع حزبی دو قسمت بود ، یکی ارتجاعی
مطلق و دیگرش رنگی از تنظیم یا اصلاح طلب بود که این دو حزب هر
کدام بنوبه خود یکعده طرفدارانی دور خود جمع کرده وسعی میکردند
سقو را محکوم و تابع عقیده و آراء خود بسازند و سقو بچه هم چون
شخصی بی سواد وامی محض بوده و معلوم استکه از خود اراده و فکر
ثابتی نداشت و همیشه آله بود که بنفع مغرضین کار میکرد درین موقع
هم بزیر اثر نقشه و پلان این دو حزب مخالف رفته و گاهی زیر
اراده اینطرف و گاهی از آنطرف بود. حزبی که میخواست
سلطنت سقو را صورتی از تنظیم و اصلاح داده و در طی آنهم یکعده آمال
و آرزو هائی را بنفع خود ها به دل می پرورانیدند عبارت از شیر جان
وزیر دربار سقو و برادر هایش بود که یکی عهده وزارت خارجیه را دارا
بوده و دیگرش ریاست دایره ضبط احوالات را بدست گرفته بود .
این حزب یا بعبارت دیگر شیر جان که سر بر آورده ورئیس این
فرقه بود چون خودش بشخصه متعلم و طبعاً به تشکیلات ونظم اداری
بیشتر مالوفیت داشت از یکطرف سقوبچه را افسار کرده ومثلیکه طفلی را
به نشان دادن عروسک های بازی وشیرینی فریفته خود بسازد بذریعه دریشی
پوشاندن و نشاندادن اسباب ولوازم مدنیت او را بر سر راه وزیر اراده خود
آورده وازطرفی یکعده ازکار داران سابق حکومت را جمع کرده ومیخواست
بذریعه آنها يك بك آمال ونظریات خود را صورت عملی بدهد ، چنانچه
کامیابی هائی هم این فرقه حاصل کرده وسلطنت سقو بچه را که عبارت از
يك دزد بازاری وپادشاه وزیری بود صورتی از تشکیل سلطنتی داد
وفوراً اخباری هم بنام حبیب الاسلام صادر وافکار ونظریات واجرا آت
حکومت سقو را بظاهر فریبا در آن شایع و به عموم توزیع
ورفته رفته توانستند که در فکر سقوبچه بذریعه دریشی پوشاندن
او وهوا خوری بردنش ودیگر چالها [ رنگ مدنیتا ] بنظرش مرغوب
بسازند ، چنانچه دو ماه سه ماه از سلطنت او نگذشته بود که بانواع

- ۱۰۱ -


رسمیتهای لباس . وبعض قید های تمدن راغب شده ونیز دیگر
رفقای سنگری خودرا دعوت بتمدن مینمود . على هذا القیاس در
باب مكاتب وتعليم هم نظربه او بدل شده ودر حالیکه دشمن متعصب تعليم
بود . بالعكس در اواخر بمنفعت تعليم آمده قانع امر افتتاح
يكدو مكتبرا صادر نمود . و این حزب اصلاح طل برا که گفتیم
روز بروز امیدوار شده وشهرت میدادند که ما سقورا اصلاح نمودیم .
گویا این طبقه اصلاح طلب در حقیقت مقام شادی بازی را گرفته روز بروز
سقو خودرا تعلیمات داده میرفتند

والی - قلعه بیگی

پیشتر كفتيم يك بحران زيادی بر نظم اداری در زمان سقو استیلا
داشت ، مثلاً والی كربرا اگر از نقطه نظر تشكيلات ببینیم در حقيقت
يكرتبه محدودی است . ولی بدون هيچ مبالغه میتوان گفت که والی
سقو در کابل يك مركز ثانى سلطنت یا پاد شاه بالذات بود . و اما
شخص خودشرا بدون هیچ مبالغه یکی از عجایب خلقت میتوان شمرد :
عامی مطلق . فحاش باندازه انتهائی . مسخره گوی ما هر، عصبانی
مدهش . و عليهذا القياس بقيه خوی های او از روی این تناسب
ترکیب شده بود .
همچنین قلعه بیگی سقو که مهر خود را باین عبارت کنده بود [ قلعه
بیگی خود مختار ] هر يك از اين دو نفر در منطقه خود يك پايه شر غره
و آله های قین و عذا بيكه در دوره امير عبد الرحمن خان معروف بود
موجود داشت ، هیچ دارنده یا تاجر ویا کار دار بزرگ ، یا
شخص مشهوری در کابل نماند که باری در اطاقهای عذاب این دو ظالم
دعوت نشده ، و خواه قبل از چشیدن مزه این ادوات تعذيب و يا
بمحض مشاهده آنها خواه جزء بزرگ هستی و یا تمام هستی خود را
تقدیم نکرده باشد .
باین صورت از حیث تعذیب و چور وچپا و يك دوره حكومت ظالمى
نظم بر اهالی پایتخت گذشت . که مراد ما از تذکار این فجایع تنها

- ۱۰۲ -


پیدا کردن حس جست و جوی در مواطنین عزیز خود است. تا
اینرا دانسته باشیم که حیات بی غم باشی و فرد پروری مملکترا دچار
چنین مدهشات مینماید و طبعاً اینرا هم باید گفت: تکرار بی غم
باشی و فرد پروری خدا نکرده. همان نتیجه را تکرار میکند.
سیاست خارجی:
هر چند که افراد دانسته که در دسته سقو بودند. از این از محمود
در معترف ساختن حکومت دوست افغانستان بحکومت سقو کوتاهی
نکردند. بحدیکه در اواخر تجویز شده بود كه يك هيئت سفارت فوق العاده
برای معرفی حکومت سقو عزیمت کند. اما چون در تمام عالم
معروف بود که این حکومت حقیقتاً در نتیجه دسیسه سازی برای بربادی افغانستان
ساخته شده، و ملت بآن معترف نبوده، و برای اسقاط آن در تمام
نقاط مملکت قوه ها تشکیل شده است. لذا طبیعی بود که تمام مجاهدات
سقو در این راه باید هدر میرفت. و دول دوست باید خود را بی طرف
میگرفتند، تا این بحران از مملکت دور شده و يك سلطنت صحيح
در مملکت تشکیل شود.
حالا که از ذکر تشکیلات حکومت سقو فارغ شدیم، پس بذکر
نمودن حوادث و وقایع مهم یومیه کابل عودت کنیم:
امر عمومی صادر شد تا عموم کار داران سابقه بر سر کار های خود
بیایند و دفتر ها باز شود، نیز جار تهدید در شهر گشت که دوکاندار
ها باید دوکانهای خود را باز کنند. در شهر آوازه های خیلی
شدید از مساعیات والی علی احمد خان در مشرقی شایع است. و میگویند
ترتیبات خود را برای هجوم آوردن بر کابل تهیه می بیند.
ه دلو
برف خیلی زیاد باریده است. وزرا و اراکین سلطنت سابقه
عموماً حبس شده اند. زیرا برای سقو مخبرها چنین اطلاع دادند که
بین بعضی کار دار های سابق و والی مرحوم علائق ومخابره جاری است
پرو پاگند هجوم مشرقی، و نیز آوازه پیدا شدن استعداد در دیگر
- ١٠٣ -


اطراف برای مخالفت سقو . مخصوصاً در وردك و قندهار خیلی شدت دارد . بحديكه سقو بچه هم از این وضعیت بهراس آمده ، چندین مجلس منعقد نمود . بالا خر بين بعضی خوانین و دیگر اشخاص دانسته این فکر پیدا میشود که بهیچ وجهی ممکن نیستکه افغانستان باین حکومت تسلیم نماید . از طرف دیگر بر طرف کردن سقو بچه هم برای خود شان مشکل بود . اخیراً چنین فکر داده میشود که برای (جناب والا سردار سپه سالار صاحب ) که آنوقت در فرانسه بودند و فدى فرستاده شود . تا اگر ممکن باشد بذریعه نفوذ و اعتبار که ایشان در مملکت دارند . این نایره خطر مدهشیکه در مستقبل دیده میشود تلافی شود . و برنگهای مختلف این دسته سقو را باین فکر وا دار ساخته هیئتی برای دعوت دادن سردار والا فرستاده شد .
آوازه مشرقی روز بروز در تزاید است . بحديكه در سقو بچه هم اثر کرده بسرعت زیاد مصروف است که جبه خانه و اسلحه را بطرف کوهستان بفرستد .
قوه های سقو طرف وردك رفته و از طرف وردكها مقاومت سخت شده میرود . سقو بچه میخواهد قوه خود را بغزنی پیشتر برساند . تا از پیش آمدهای طرف قندهار مطمئن باشد .
در نتیجه سوقیات خیلی زیادی که سقو نموده است یعنی از هر طرف نفوسی جمع کرده و برایشان تفنگ داده باطراف روان میکرد ، اسلحه اوکم شده وحالا محتاج بتفنگ شده است . لذا امر عمومی صادر نمود تاهر كسیكه تفنگ داشته باشد بحكومت تحویل نماید . واگر تفنگ شخصی باشد بقیمت خریده خواهد شد . این حکم تا حدود 6 کروهی هم رسیده بود.
در کابل چندین جماعه خفيه برای اعدام سقو تشکیل شده ، وشاید این قبیل تشکیلات خفیہ برای بار اول بود که در این سرزمین میشود يك جمعیت اینها عبارت از چند نفر از شاگردان مکتب بودند که تصمیم وتشکیل خودرا تمام کرده فدائیان این جمعیت معین شده ، و پروگرامرا چین سنجیده بودند که در روز جمعه دو نفر بابمبهای دستی در مسجد سرپل خودرا

- ١٠٤ -


در صف نزديك سقو رسانيده در فرصت مساعد بمبارا پرتاب كنند . ولی
در آن جمعه آن دونفر فدائی تصمیم خود را نتوانستند انجام بدهند باین سبب برای
جمعه دیگر ترتیبات گرفتند . ولی يك نفر از بین این جماعه که عبارت
از قاری دوست محمد باشد را پورت این جمعیت را بسقو داد . وفورا این
فدائیان بیچاره گرفتار شده و حكم چانماری آنها صادر گردید ، خود
قاری دوست محمد هم که را پورت داده بود در این جمع رفته ، و هر سه نفر
این جوانهای فدائی ارمان بدل بمرتبه شهادت رسیدند : که این جوانان
فدائی مذکور عبارت از :
حبيب الله خان مرحوم :
عبد الرسول خان مرحوم :
قاری دوست محمد مرحوم که در حقیقت بعد از را پورت دادن
از این جماعه گویا ساقط شد ، جمعیت دیگر در زیر ریاست سردار حیات الله
خان وزیر عدلیه مرحوم تشكیل یافته بودند ، که ایشان يك جماعه زيادی
از فدائیان جمع نموده ومبلغ وافری برای مصارف ایشان تعیین نموده تفنگچه
و اسلحه زیاد خریده . درعین ترتیبات خود بودند كه كدامی خیانت كرده
وبسقو بچه اطلاع داد و در نتیجه سردار مرحوم محبوس شد ، بعد از
حبس او شان طبعاً رشته این جمعیت مشتت شده . و در اواخر خود
سردار هم بمرتبه شهادت رسید .
چندی از سلطنت سقو که گذشت برای اینکه خود را در خاندانهای
اشراف داخل کند بخیال از دواج از يك خاندان شریف افتاده ذریعه راه
بلدی یکی دو نفر یکی از خاندانهای بزرگ مواصلت نمود . و با لفعل
این مفکوره در دیگر اراکین سقو بچه هم پیدا شده هر کدام پی این
افتاد كه با یكی از خاندانهای شریف مواصلت نماید .
و بهمین منوال هر چند که از سلطنت سقو دیر میگذشت همانقدر در
تحكيم و اصلاح وضعیت خود صرف مجهود مینمود . مخصوصاً در اواخر
وقتیکه میدان وطن از چندین طرف برای سقو میماند . مانند قندهار
و مزار و هزاره جات و وردك و مشرقی باستثنای سمت جنوبی . در آن
— ۱۰۵ —


مشرقی


حال ستمو خود را خیلی استوار دیده ، و تقریباً خود را پادشاه
صحیح میشمرد . و در راه تحکیم نفوذ خود یا مقاومت و تشدد
کردن بر کسیکه اندک وضع مخالفتی نشان بدهد هیچ کوتاهی نداشت که
با ندک گناه مخالفت که از کسی صادر میشد او را اعدام و یا بشدید
ترین درجه های حبس و با چوب زدن مجازات مینمود . چنانچه برای تحکیم
وضعیت خود، خیلی اشخاص معزز که میدانست از آنها مخالفتی صادر
شده میتواند حبس و اعدام نمود . که مخصوصاً در این قسمت هیچ ترحم
یا شفقت را نمیدانست. چنانچه قربانیهای این مظالم يك عده نفری بر
جسته بودند که همه شهید ظلم نفوذ و تسلط طلبی ستمو شدند . این بغیر
از حبس و لت و کوبستکه بهر يك از مشهورین و معروفین کابل رسیده است
اما از حیث بازار و تجارت میتوان گفت از وقتیکه ستمو داخل پایخت
شده است نرخ مسكوك سقوط کرده رفت . چنانچه در اواسط سلطنت
خودش نقره خلاص شده لذا بصرف کردن طلا مجبور شد . که باین
سبب نرخ طلا هم سقوط کرد . و باطلا کاغذهای نوت که در زمان
امان الله خان طبع شده بود روی کار کرد . ولی این کاغذهای نوت تنها
در داخل کابل بخیلی مشکلی صرف میشد .
این بود مختصر ترین تعبیری که برای فهماندن حکومت ستمو و وضعیت
اداری او از هر حیث بیان داده شد . حالا بذکر نمودن حوادث
اطراف که عبارت از يك سلسله مجاهدات برای سقوط دادن این حکومت
تشکیل شده بود میپردازیم . زیرا در خود پایخت این وضعیت هر روز
تکرار می شد .

- ١٠٦ -


علی احمد خان در مشرقی
اگر در سلسله حوادث مشرقی نظر تعمق اندازیم ، خواهیم دید که مهمترین محور این انقلاب عظیم بوده وحتی زمین مشرقی بيك حساب سر منشأ این اغتشاش بشمار میرود . ولی این اهمیت تاوقتی بود که حوادث درشمالی هنوز رخ نداده است . اما وقتیکه شعلهٔ اغتشاش در شمالی هم افروخته شد وسقو جماعة خودرا جمع کرده ورأ ساً بر پایتخت حمله میکند حوادث در شمالی کسب اهمیت میکند ، و بهمین باعث ما و قایع مشرقی را تا جائی بیان دادیم که سقو بر پایتخت حمله نمود . واز آن تاریخ برای مطالع خود حوادث محاربهٔ پایتخت را نقل کرده رفتیم .
وبعد ازینکه سقو مالك تخت كرديد در حقیقت حوادث سمت مشرقی دوباره اهمیت خود را پیدا میکند زیرا مسألهٔ پادشاه شدن سقو را هر کس کما هو حقه فهمیده صغیر و کبیر حتی خیلی نفری سمت شمالی هم آرزومند سقوط سقو بود ، ودر همین حین در کابل آوازهٔ عمومی افتاد که علی احمد خان ترتیبات حمله را بر کابل دارد ، بنابراین با اینکه علی احمد خان مدار تنقید عمومی بود و هر کس سقوط حکومت امانی را در نتیجهٔ عملیات او میدانست ، کنون بالعکس همه دست بدعا گرفته و موفقیت او شان را میخواهد .
سقو هم ازین مسئله غافل نمانده ، اولین کاریکه اقدام نمود ، ترتیب دادن يك وفد برای فرستادن آن بطرف مشرقی بود . زیرا چنانچه
- ۱۰۷ -


شهرت دارد که شورشی های مشرقی قبل از سقوط سلطنت برای
اهالی سمت شمالی وتگاب نماینده ها فرستاده بودند تا با ایشان درین شورش
شرکت ورزند کنون هم سقو از آن رابطه استفاده کرده خواست اهالی ابن
سمت بزرگ را بذریعه اعلانات و وفد ها بطرف خود مایل سازد .
اما در مشرقی :
٢٥ جدی : مجردیکه خبر سقوط سلطنت امانی رسید
علی احمد خان که قبلاً در جلال آباد آمده و عده از
خوانین همفکر را بدور خود جمع کرده بود ( ۱ ) فوراً
اعلان سلطنت نمود بدلیلیکه مستحقترین شخص بسلطنت من میباشم
وفد ها و مکاتیب شان هم بهر طرف فرستاده شد ، و از آن تاریخ با
جدیت فوق العاده شروع بکار کردن نمودند ، معهذا در مقابل این
ادعایشان بعض مخالفین هم بودند که از آن جمله دو نفر از منصبداران مهم
و با نفوذ مشرقی بود که علی احمد خان را از سلطنت طلبی میخواستند
مانع آیند ، و دلیل شان این بود که اگر سلطنت بانتخاب عموم
ملت نشد باز دوباره اسباب نزاع و خانه جنگی می شود . اما با
وجود آن علی احمد خان يك عده دیگر را هم بدور خود جمع کرده
بعض را بوعده و برخی را بدليل و يك عده را بپول و هدايا طرفدار خود
ساخته ، همه را به طرفداری و بیعت کردن برای خودش وا دار
نمود . چار روز را علی احمد خان در جلال آباد بگرفتن بیعت
گذاشتند ، در این اثنا برای او اطلاع رسید که عسکریکه در جگدلك
است خیال یا شان شدن را دارند ، علی احمد خان ازین خبر متوحش
شده عبد الوكيل خان نایب سالار مرحوم را بجلال آباد برای اداره
کردن امور گذاشته و خودش طرف جگدلك روانه شد ، و در

( ۱ ) در جمله خبر ها یکه شایع است یکی اینکه علی احمد خان مرحوم قبلاً با بعض خوانین
خفياً مفاهمه سلطنت خواهی خود را نموده و از ایشان بیعت و ترتیبات لازمه گرفته بود .
- ۱۰۸ -


جگدلك باصلاح کردن افکار عسکری صرف مجهود نموده و بیعت از ایشان گرفتند.
بعد از بیعت عسکری گذاشتن نقشهٔ جنگ برای هجوم بر کابل روی دست شد و در همین اثنا وفدی از طرف سقو زیر ریاست پسر آخند زاده صاحب تگاب نزد علی احمد خان آمد ، وفد مذکور پیغامی بدین مضمون از طرف سقو آورده بود که : چون مردم بمن پیشتر بیعت کرده اند ، و پایتخت را هم من پیشتر تصرف کردم ، از این رو بسلطنت مستحقتر میباشم. ولی علی احمد خان این پیغام را نپذیرفته وفد را برای چند روز معطل کرد ،
و درین بین سعی نمود که بیعت خود را که از مردم مشرقی میگرفت زودتر تمام کرده وحتی درینهم کوشش نمود که تاریخ بیعت را پیشتر از تاریخی که سقو کابل را گرفته بود بسازد ، تا باین ذریعه يك فتوی بابهانه را که سقو برای خود یافته است باطل سازد .
اگرچه بعضی از متنفذین و مفکرینیکه در اردوی وی بودند ، مانند آقای محمد گل خان که پیشتر قوماندان قوای مشرقی بود ، و آقای سید حسن خان كـنـدك مشـر : این ملحوظه را برایش گفتند که این وقت بیعت گرفتن نیست اولاً باید مملکت را نجات داد ، ولی علی احمدخان بحرف هیچکدام ایشان اعتنائی نکرده و بلکه از همین باعث هر دوی این ذواتی را که نام شان تذکار یافت لت و کوب سختی نمود ، وسپس قوائی که موجود داشت بطرف (سمچهای ملا عمر) روانه کــرده و ذخایریکه در جلال آباد بود در ۱۲ موتر لاری طلب نمود تا برای قوای مذکور فرستاده و حمله کابل شروع شود . اما موترهای مذکور وقتیکه بحدود هاشم خیل میرسد ، عده از اقوامیکه طرفدار سلطنت علی احمد خان نبودند این اسلحه را گرفتند و این حادثه تايك انــدازه علی احمد خان را مخوف ومأیوسیت انداخت .
۱۲ دلو :
به علی احمد خان اطلاع رسید که عسکر کوهستانی که از جگدلک بطرف
- ۱۰۹ -


( سمچ های ملاعمر ) پیشتر فرستاده بود بطرف کابل گریخته میروند ، این اطلاع
بیشتر وی را بما یوسیت قریب نموده و چاره آخرین موفقیت خود را توسل
کردن بمساعدت قوم خوگیانی دانسته ، توجه خود را بطرف کار گرفتن
از ایشان نمود .
ملک محمد جان وملک محمد شاه خوگیانی لشکری بکمک علی احمد خان
ترتیب داده بطرف ( سمچ های ملا عمر ) فرستادند ، ولی میگویند که
محمد شاه نسبت بعدا وتیکه با ملک محمد جان داشت این مشارکت خوشش
نیامده وخفیه بطرف کابل آمده باسقو مفاهمه نموده . حینکه محمد شاه واپس
از کابل معاودت می نمود در راه با ملک محمد جان مصادف شده و بین شان
جنگ واقع شد درین بین هر دو ملک ها باچند نفر دیگر کشته
شدند و در نتیجه کشته شدن این دو سرکرده خوگیانی اقوام شان که در گرد
ونواحی علی احمدخان افتیده بودند ، از وقوع یک خانه جنگی داخلی بین
خود شان ترسیده و سرراست بطرف خانه های خود رفتند ؛ گویا علی احمدخان
در میدان قریباً منفرد ماند ، زیرا قرار یکه پیشتر بیان شد قوای عسکری که
پیشتر روانه شده بود مشتت شده و آنهائی که کوهستانی بودند نزد
سقو و دیگران بوطن های خود رفتند ، وقوای دیگر یکه در جلال آباد
داشت هم ذکر گردید که در حدود هاشم خیل چور شدند ، آخرین قوایکه
پیدا کرده بود همین اقوام خوگیانی بودند که آنها هم در نتیجه حادثه کشته
شدن این دو ملک از گرد و نواحی شان پراگنده شدند ، دیگر قوائیکه
برای علی احمد خان آمد عده بزرگی از اقوام شِنوار بود ، ولی رسیدن
اینها در وقتی شد که صحنه دورادور علی احمدخان آتش کردیده و مخصوصاً بیک
عده که از دعوا کردن پادشاهی اوشان ناقم بود مصروف هنگامه جوئی گردیدند
لذا این شنواریها که رسیدند درین نفرت دیگرها ازوی شامل شده و باقئی هست
و بود علی احمدخان راچور و تاراج نمودند . مخصوصاً قصه شراب نوشی علی احمد
خان اهمترین علت تنفر اقوام از ایشان بود .
صبح این حادثه چور شدن ، علی احمد خان لخت و برهنه بطرف
لغمان رفته و از آنجا هم بکتر رفت و در کتر تعقیبات سلطنت
— ۱۱۰ —


علی احمد خان والی که در اخیر دورۀ امانیه بریاست تنظیمیه
مشرق مقرر شده بودند


نمود ولی موفق نشده و از راه مهمند سر راست به پشاور رفت در حالیکه
در مهمند هم نسبت به غلط فهمی راجع بيك بوتلی که پیشش بود و
بنام شراب آنرا تلقی کردند از طرف اهالی اذیت زیاد دیده بود .
گویا قصهٔ سلسلهٔ مجاهدات علی احمد خان بر خلاف سقیو که مسئلهٔ
سلطنت خواهی اوشان جز آن بوده است ، و یا قصهٔ سلطنت
خواهی علی احمد خان که مسئلهٔ اسقاط سقیو و نجات وطن جز
این خواهش بوده بهمین صورتیکه بیان یافت خاتمه پذیرفت .

مشرقی

بعد از سقوط علی احمد خان
سقوط علی احمد خان و بر آمدن اوشان را از مشرقی در صفحات پیشتر
ذکر کردیم ، اکنون حالت سمت مشرقی را بعد از سقوط ایشان قدری تشریح
میدهیم : بعض ها عقیده داشته و میگویند : عملیات علی احمد خان
مرحوم در مشرقی خودش باعث بزرگی برین بود که مشرقی را صحنهٔ خانه
و قوم جنگی شدید بگرداند ، و کسانیکه طرفدار این عقیده هستند دلیل
خود را از صورت معاملهٔ علی احمد خان مرحوم با اقوام مشرقی میگیرند
یعنی میگویند : معاملات علی احمد خان بر رقابت و مسابقه و همچشمی
انداختن بین اقوام مبنی بود . این علاوه بر ملاحظات دیگر از قبیل مسلح شدن
اقوام و خالی ماندن میدان برای منازعات قومی و غیر آن میباشد .
چنانچه یکی از حوادث مهم والمناکیکه واقع شده مسئلهٔ سوختن و ویران
شدن شهر جلال آباد بود که : بعض اقوامیکه در روز های شورش
جلال آبادیها را میگفتند شما تسلیم شوید و آنها نمیشدند فرصت را مغتنم
شمرده بعد از برامدن علی احمد خان از مشرقی به شهر جلال آباد درآمدند .
ازین بین يك عدهٔ بجبه خانهٔ عمومی برای گرفتن اسلحه یاذ خایر
درآمده بود که داخل جباخانه مصادمه واقع شده و جباخانهٔ شهر ترکیده
قریباً حصهٔ زیاد شهر چیزی بهوا و چیزی طعمهٔ آتش گردید .

- ۱۱۱ -


بطور مجموعی در مشرقی دو حرکت جدی و منتظم جاری بود، یکی
پیدا شدن بعض آثار سقو و پروپاگند چی هایکه جداً برای طرفدار ساختن
مردم کار میکردند ، و دیگر آن فرقه که بالمقابل جداً ایستاد شده
از یکطرف برای رفع منازعات قومی کار کرده و از طرف دیگر با تمام جدیت
از پیش آمدن نفوذ سقو جلو گیری مینمودند که دور کن مهم این جنبه
یکی آقای محمد گل خان فرقه مشر سابق و وزیر داخله دور نادر شاهی و دوم
آقای محمد حسن خان کرنیل در سابق و فرقه مشر عسکری در دوران نادر شاهی
با يك عده معتمدین دیگر است، که مجاهدات اینها محدودی رسیده بود که
اقوام مشرقی را بعد از پامانی بجرگۀ عمومی دعوت نموده ، و در بعض اقوام هم
به پیشبردن افکار خود موفق آمدند .
اثر بزرگ وقیمتدار دیگریکه از این هیئت بظهور رسید شایع نمودن دو
اعلان مهم بعموم عالم است که یکی راجع به پرواز طیاره های انگلیسی
در فضای افغانستان و دیگر اعلامیست که عيناً سواء آنرا در ذیل نقل میکنیم :
« باطلاع تمام دول و ملل متمدنۀ عالم مخصوصاً دول معظمة که با ملت
افغانستان داخل در معاهدات و قرار های دوستانه شده اند میرساند .
تمام معاهدات دوستانۀ سیاسی و حربی واقتصادی که در عهد حکومت
امان الله خان بین افغانستان ودول متحابه عقد شده است از آنجا که
معاهدات مذکوره با میل و موافقت تمام ملت انجام گرفته است و جود
اختلالات و آشوب کنونی خللی بمواد و قرار های مذکوره نرسانده
به نگاه قدر و احترام دیده میشود .
و برای مصئونیت این روابط ومعاهدات اعلان میکنیم که اگر بچه سقاء
یا امان الله خان یا علی احمد خان یا دیگری از مدعیان سلطنت بغرض پیشبرد
مطالب و منافع شخصی خود ها قرار جدیدی با یکی از دول همسایه عقد کند
که منافی به آزادی و تمامیت حاکمیت و استقلال افغانستان باشد هیچگاه
مورد اعتماد نبوده و ملت افغانستان با تمام موجودیت ملی خود به آن مخالف
و بر علیه چنین قرارات حریت کشانه يك صحنۀ خونین دیگری را تشکیل و به
ریختن خون تمام افراد خود عوض و تعدیل خواهد کرد .
- ۱۱۲ -


از تمام دول و ملل معظمه عالم متمنی هستیم که بعد ازین اعلان الی ختم
انقلاب از دخالت در امور پلتیکی داخلی ما اجتناب فرمایند »
گویا این دو اعلان از یکطرف از اندازهٔ حمیت ملی که در افراد این
مملکت تخمیر شده است نماینده کمی خوبی کرده میتواند، زیرا در عین
اینکه مشرقی در حالت مدهش خانه جنگی گرفتار بود مجردیکه این دو انذار
در میدان آمد همه کس و از هر قوم بامضا کردن آن اقدام نمود .
اما با وجود اقدامات جدی که در مشرقی برای اصلاح روی کار بود
و اقوام عدیدی هم طرفدار امنیت وفکر صحیح برای خیر خواهی عمومی
مملکت موجود بودند ، باز هم مسئله منازعات داخلی قومی وجنگ های
گرم و شدیدیکه در بین بود، حالت وضعیت عمومی این گوشه مشرقی مملکت
را باندازه مکدر ساخته بود که رقت و تاسف زیاد میآورد . تا اینکه در
این صحنه جناب اعلی سردار محمد هاشم خان نایب سالار رسیده و اصلاحات
میفرمایند که در اینده مجاهدات ایشان بیان داده خواهد شد .

وردك
در اینکه سقا چرا کامیاب شد راز بزرگی نیست . زیرا چنانچه
در مدخل کتاب بیان نمودیم که در مملکت از سه و یا ٤ سال قبل از این
تنفر از حکومت پیدا شده بود . پس چیز عجیب نیستکه سقا و یا
استادانش وقتیکه این مساعد بودن زمینه را دیده برای شورش کردن
بر علیه حکومت قیام نمایند .
اما راز عجیب در اینست که سقا مدعی سلطنت میشود و با اینکه بعضی
اقوام سلطنت او را قبول میکنند . که ما میخواهیم در اینجا
این راز را واضح بسازیم . چه شکی نیستکه این اقوامیکه
برای سقا بیعت کرده اند اگر حرکتشان واقعی از نقطهٔ نظر
موافقت فکری با وی میبود ، جای نا امیدی میبود . ولی چیزیکه
با وجود این خساره هایی که از سلطنت سقا کشیدیم باز هم ما را تسلی
میدهد همینکه اقوامیکه بسقا بیعت کردند همان اقوامی بودند که

- ١١٣ -


از مرکز دور و حقیقت سَقَو و یا سلطنت او را نفهمیده در اثر تبلیغات مختلف و رنگ رنگ یکعده که حق یعقوی هم سَقَو را تائید میکردند گول خورده بودند. چنانچه دلیل این قضیه را از محاربات و مقاومت های شدید یا فدا کاری و جان نثاری اقوام و علاقه های که نزديك و یا ملحق مرکز هستند گرفته میتوانیم. مثلاً حوادث لوگر و جماعه های که برای مقاومت و پیش نیامدن سَقَو تشکیل شدند حتی تَگاب که قسمت خودشمالی گفته میشود، وهزاره که تادم آخرین سقوط سَقَو محاربه کردند. گویا علت کامیاب شدن سَقَو در نزد بعض اقوام همین بود که خود ملتیکه بسبب نفرت از حکومت آماده انقلاب شده بود از حقیقت سَقَو اطلاع نداشتند و الا باوهم اطاعت نمیکردند

* * *

در جمله اقوامیکه بمجرد فهمیدن حقیقت سَقَو با فدا کاری تمام با او محاربه کردند اقوام وردك بود که میخواهیم بعد از این حلقه های مجاهدات و فدا کاری و ایثار شانرا بیان کنیم. که این اقوام و علاقه ها عموماً چون نزديك مرکز و سَقَو را با معنی سلطنت او که مطلقاً ذريعه ارتجاع و بسبائی مملکت بود شناختند لذا با وجود نداشتن اسلحه تا آخرین حدودیکه در طاقتشان بود منطقه های حربی تشکیل داده نمیگذاشتند که نفوذ سَقَو در حدود شان داخل شود.
و اگر چه تمام علاقه های که متصل مرکز هستند تا حدود آخرينيكه در وسعشان بود برای جلوگیری نفوذ سَقَو بفدا کاری و جان نثاری قیام نمودند ولی باز هم در بین این علاقه ها علاقه وردك مقام اولینرا داشت. چه از حیث جنگ و چه از حیث شدت حملات و چه ار حیث دوام و ثبات باشد

وردک بعد از سقوط کابل :

وقت حمله سَقَو بر کابل در جمله نفوس جلبی که برای مدافعه از کابل خواسته شده بودند يك عده از اقوام وردك بود، که در شب سقوط کابل این وردکیها باروسای خود شبانه فرار و بطرف علاقه خود رفتند، مجردیکه چند روز از این سقوط
- ١١٤ -


میگذرد تمام سر کرده ها ونفری در وردك جمع آمده ، و بین خود اینرا
فیصله مینمایند که نمیگذاریم نفوذ سقو در علاقهٔ من پیش آید؟ در این
مجلس دو رای پیش شد : يك جنبه به این طرف بود که هر چه نفری
موجود است باید فوراً برای تشکیل منطقة حربی مستعد شوند ، اما
جنبهٔ دیگر باین فکر بودند که باید اولاً به تمام اقوام دور ونزديك وردك
خبر داده شود ، و تا زمان جمع شدن تمام اقوام هیچ حرکت ومقاومت
نباید در بین بیاید ، اما اینها هنوز در مذاکرهٔ اول بودند که :

حادثه اول در وردك

بعد از گذشتن چند روز از سقوط کابل ، اراکین سقو امری صادر
میکنند که خانهٔ عبد الاحد خان که در شیخ آباد وردک است ضبط شود
و امر نامهٔ این ضبط بدست یکنفر از منصبداران سقو که باخود ۳۱ نفر
سوار برده بود داده میشود چون این ها به دو آب رسیدند پسر عبدالاحد
خان بايك عده ملازمین خود راهرا گرفته برایشان فیر میکند ، این
مقاومت و حمله تا عصر دوام گرفته و در نتیجه یکنفر از سقوی ها مجروح
وبقیه مجبور بر جعت می شوند .
رسیدن این خبر به سقو موجب غضب وی شده و به فکر ترتيب يك
حمله میشود اما چون قضیه مشرقی وخطر حملهٔ علی احمد خان مدنظر بود
مجبور شده ترتیب حملهٔ وردک را برای وقت فارغ شدن تعطیل میدهد .

اواسط ماه رمضان :

مجردیکه سقو از طرف علی احمد خان فارغ میشود يك قوهٔ خیلی
مکمل عسکری که از عسکر تربیه یافتهٔ سابق و نیز اراکین مخصوص خودش
حتى رسالهٔ شاهی خود را در آن مفرزه منضم ساخته با توپ و جبخانه
و خزانهٔ کافی بطرف وردک فرستاد و طبعاً سقو در این حملهٔ خود نه تنها
تابع ساختن ورد کرا مراد داشت بلکه ضمناً زیر حکم آوردن راه قندهار
آرزوی مهمتر او بود ، زیرا در کابل مخصوصاً در آخرها خبر تهیه

- ۱۱۹ -


شدن يك قوت در قندهار به خیلی شدت و حرارت منتشر بود. از این
رو سقو بچه تا كه میتوانست در تعبیه و تقویت این مفرزه صرف مجهود نمود .
اما ور دكيها كه پیشتر از تاریخ همان حادثه اول
جرگه های خود را منعقد ساخته ترتیبات مدافعه را سنجیده بودند
تا این تاریخ گویا آماده شده و پیشتر در منطقه های لازم
بهره معین ساخته اقوام مسعود وزیری های مهاجر ساکنین آن علاقه نیز
باور دكیها اتفاق تام نموده و همه دستيك حاضر و آماده بودند ، که این جماعه
های آماده و حاضر جنگرا عبدالله خان كه به [ لا لای کرنیل ] شهرت
دارند خرج و مصرف میدادند .
چون از این جمع آوری وردگ ها سقو اطلاع داشت لذا پیشتر
يك طیاره فرستاد که در حدود شیخ آباد بمبارد مان نمود الى اذیتی
از این بمبارد او واقع نشد
و از طرف سقو محمد عزیز نام که از دسته خصوصی او بود حاکم وردک مقرر
گردید . حاکم مذکور در بادام آمده برای کریم خان شهید وردک
و دیگر سر کردگان اطلاع فرستاد تا بیایند اما کریم خان و دیگران این
پیغام او را قبول نکردند ، بالاخره بین حاکم و سرکردگان وردک
مذاکره دایر شد ، وردكيها خواهشات پیش کردند که از طرف سقو
برما حاکم مقرر نشود و اسلحه ما گرفته نشود تا زمانیکه عموم افغانستان
به سلطنت سقو تسلیم کنند .
و در این اثنا افواج سقو استحکامات خود را در حدود بادام تهیه
میکردند ، وردکیها نیز بالمقابل ترتیبات مدافعه را میسنجیدند.
حاکم پیغام اخیر خود را بسر کردگان وردک فرستاد که باید بزودی
بیعت خود را بدهید . همین بود که سر کرده ها حاکم را به آمدن اطلاع
دادند ، اما بشرطیکه با او عسکر نباشد حا کم هم با فرامین که در ان
شرایط وردكیها قبول شده بود به شیخ آباد آمد و او را بقسم نظر بند
نگاه کردند . سرکرده ها در باب بیعت ده روز را به سیا ست
و مدارا گذشتاندند ، در این اثنا سه غند سقو تیار شده
- ١١٦ -


وبحدود وردك آماده شده بود، حاکم اطلاع اخیر پرتهدید خود را داد که
یا بزودی بیعت نمائید والا قوای ما که حاضر هستند بزور آمده و اهالی را مطیع
خواهند ساخت؟ و از کابل هم سقواوامر شدید خودرا برای حاکم وردك و
روسای مفرزه که در میدان هستند میفرستاد تا بزودی مسئله وردك را فیصله
کرده بطرف غزنی بروند.
همان بود که در ۲۸ رمضان چنین نقشه گذاشته شد که اولا" رساله
شاهی و قطعه نمونه از درانی بطرف شیخ آباد حرکت نمایند. بعداز آن
اینها پیشرفته وعوض آنها غند دوم بیاید وعلی هذا القیاس قوای که باید
طرف غزنی بروند به همین ترتیب از وردك بگذرند.
اهالی و اقوام وردك ووزير ومسعود مهاجر از این نقشه مطلع شده و
برای روز ۲۹ رمضان که موعد گذشتن قطعه اولین عسکر ســقو بود
دور واطراف سرك را گرفته بکمین بودند: مجردیکه عسکر سقو براه
افتاد وازدشت توپ گذشته بود از هرطرف برایشان فیر کـــردند. در
نتیجه عده زیادی از این قطعه مقتول و تمام جبــاخانه و ذخایر و پول بدست
اقوام وردك افتاد وعسکر سقو کاملا" پاشــان ومشتت گردیده ۷ صد نفر
اسیر و زخمی. و ۳۷ نفر مقتول از سقویها در این واقعه شد:
و بهمین صورت ورد کها باشجاعت وفداکاری تمام در راه عـدم پیشرفت
سقو از حدود خود شان مقاومت کــرده و بعد از آن ترتیبات خــودرا
برای آتیه گرفتند، گذشته از آن برای سـركـردگـان که در لوگر
و یا در کابل وگ کـروهی بودند، و از آن ها امید میرفت که طرفدار سقو
نیستند از ین واقعه اطلاع داده و آمادگی خودرا برای هجــوم بردن برسقو
بشرطیکه از دیگر طرفها با ایشان موافقت شود ابلاغ داشتند.
وتاآخر وردکها در هیچ فرصت از مقاومت ومحاربه کـــــردن با سـقو
کوتاهی نــكـرده وقتیکه قوای قندهار پیش آمد. با آنها هم روابـط پیدا کرده
راه غزنیرا بریده و يك محاربه دیگر باسقو نمودند تا اینکه دست سقو بوردك
رسیده و بانتقام گرفتن از آنها اقدام نمود. چنانچه در آینده بیان
خواهد یافت.

- ۱۱۷ -


لوگر

مجردیکه کابل بدست سقا می‌آید. دهشت و حیرت در حدود لوگر پیدا شده مخصوصاً در یک عده افرادیکه با حس بوده و نیز شجاعت و نفوذ کافی داشتند این حادثه بیشتر تاثیر نموده، بفکر اسقاط سقا می‌برآیند. از طرف دیگر یکعده طرفدار سقا شده فوراً خود را به کابل نزد او رسانیده پول و تفنگ و فرامین متعدد گرفته و بطرف لوگر برای اینکه بنام سقا بیعت بگیرند می‌آیند.
گویا هفته اولی از تسلط سقا نمی‌گذرد که در لوگر دو حزب مخالف یکدیگر که یکی طرفدار سقا و دیگرش مخالف او بود پیدا شد.
طرفداران سقا ملای شاهمزار، محمد ابراهیم و میرزا نظر محمد کلنگازی و حاجی قدردن، و یکعده دیگر بود.
اما حزب مخالف سقا اگرچه اشخاص برجسته تر و طبعاً با حس بودند ولی بین شان اختلافات فکری پیدا شد که این اختلافات اقدامات ایشانرا عقیم ساخت. اختلافات مذکور راجع به این بود که یکعده تنها مخالف سقا بوده، طرفدار تشکیل شدن يك سلطنت صحیح بودند، اما یکعده دیگر تنها خود را حزب امان الله خان دانسته و هیچ اقدام را مناسب نمی دانستند یا طرفداری نمیکردند تا زمانیکه امان الله خان از قندهار حرکت نکند، له حزبیکه طرفدار سلطنت صحیح بودند ذوات آتیست.
آقای محمد نوروز خان که در دوره امانیه رئیس و در عصر نادر شاهی سر منشی حضور و آقای عبدالجلیل خان که قوماندان کوتوالی شدند. و آقای

- ۱۱۸ -


سمت جنوبی
دوره اول


فیض محمد خان پسر نواب خان. اینها در کلنگار مرکز گرفته و برای تشکیل دادن
يك حزبی بمخالفت سقو و طرفدار يك سلطنت صحیح هر که باشد بشر طيكه
عموم مملکت آنرا تسلیم کند مشغول شدند و از تبلیغ يك قدم گذشته
چند دفعه با مامورین سقو که طرف لوگر آمده بودند محاربه کردند
که در یکی از دفعات جهت مقابل ایشان ملك محسن والى سقو واقع شد. §
نیز در سرخ آب بان مفکوره که باید با سقو مخالفت نمود و يك
سلطنت صحیح را طرفداری کرد آقای عبد الغنی خان احمد زئی سرخ آبی
بودند که در اوائل تنها بجان خود در آنحدود کار میکرد و در آخر ها
با وجودیکه سقو خود ایشانرا در کابل بطور یرغمل آورده بود اما
ایشان در همین حال نظر بندی بطرفداری سردار والا سپه سالار صاحب
کار میکردند. تا اینکه در وقت رسیدن شان بلو کر خود را از این نظر
بندی مجیله رها کرده و در لشکر مهاجمین دو دفعه شامل شدند یکی در
جنگ اول خوشی که تذ کارش در وقایع جنوبی آمده و دوم دفعه در حمله
اخیر که کابل فتح گردید. این بود مختصر وقایعیکه در لوگر پیش آمد ؟
اما بطور مجموعی میتوان گفت که چون در بین ارا کین لوگر موافقت
فکری نبود از این رو استعداد و اقدامات شان نتیجه بخشیده نتوانست
و طرفداران سقو موفقتر شده لوگر را به قبضهٔ سقو داده و این
سر کرد گانیکه بیشتر نام های شان تذ کار یافت بجو بگذاردن اموال و املاك
خود گردیده بطرف جنوبی فرار نمودند ـ تا اینکه زعیم و نابغه خیر خواه وطن
سر دار والا سپه سالار صاحب بجنوبی رسیده و این سر کردگان در هئیت
ایشان شامل شده برای پیشبرد نقشه ها و افکار شان تا دقیقه آخر با جدیت
و فدا کاری عمل نمودند تا اینکه کابل فتح و وطن از این تهلکه نجات یافت

ـ ١١٩ ـ


سردار سپه سالار
در صفحات آینده مطالع مجاهدات و فدا کاری و جان نثاری چار فرزند رشید يك خاندان شریف و بزرگ این وطن را در شدید ترین ساعتهای احتیاج آن از نظر میگذراند .
در این صفحات نمونه بلندی از وطن پرستی است . زیرا رکن بزرگ یا فرد اول و پهلوان این میدان وقتیکه وطن در شعله انقلاب میسوخت بستری و قرار قطعی داکتر بود که باید از اطاق خود حرکت نکنند ولی تحمل این حال وطن برای شان دشوار تر معلوم شد از این رو با مشکلی و تحمل خطر های درد و الم حرکت و سفر با همان حالت بستری خود را بگوشه جنوبی رسانیده شروع و اقدام مجمع و توحید و نجات اقوام وطن نمودند.
در صفحات آینده نمونه و درسهای خیلی قیمت داری از بی غرضی در راه خدمت وطن است ، زیرا روزیکه این اراکین محترم به پشاور میرسند در مقابلشان چالهای مختلفی و نقشه های متعددی گذاشته میشود که باید طرف اینرا گرفت، یا طرفدار آن بود ، ولی هيچيك از آن چالها و اقدامات ایشانرا منحرف نساخته امتحان بزرگی از این دادند که در خدمت وطن نه غرض خود و نه غرض دیگر را باید داشت ، بلکه تنها وطن گفته باید خدمت نمود .
در صفحات آینده نمونه بزرگ از ثبات و پایداری است . زیرا چنانچه مطالع در آینده خواهد خواند که این مجاهدات ۷ ماه طول کشید و هر روز این هفت ماه در خطر و تکلیف وزحمت وما یوسیت گذشت ولی جز ثبات و پایداری دیگر چیزی این مشکلات و عوارض ۷ ماهه را نگذشتاند.
در صفحات آینده مطالع بلند ترین امتحان ایثار و قربانی عزیز ترین امور
- ۱۲۰ -


را بر صحنه خیر و مصلحت وطن می بیند . یعنی روزیکه این نوابغ بزرگوار ما در گوشه جنوبی بروز نموده برای اسقاط سقو اقدامات میکر دند ، تمام ما یملک ایشان ضبط گردیده چند ین دفعه سقو مکاتیب و پیغامهای تحریری از افراد فامیلشان گرفت و بجنوبی فرستاد که اگر شما به کابل نیامدید و از شوراندن اقوام بر علیه سقو ، و تبلیغ کردن برای نجات وطن دست نگرفتید سقو ما را قربان فدا کاریهایتان خواهد ساخت، ولی حاشا و کلا که این تهدیدات اندکی در اراده و عزم پاکی که برای نجات وطن نموده بودند تزلزل پیدا کرده باشد بلکه خود نگارنده این سطر ها در یکی از دفعاتیکه این مکتوب تهدید آمد حاضر بود که جواب سردار والا بالمقابل همين يك كلمه بوده است : [ از وقتیکه خبر این فلاکت وطن بمن رسید حواس خود را باخته ام ، من نمیتوانم وطنرا باین حال فلاکت ببینم ، یا اینکه تمام هستی و موجودیت خودرا میبازم و یا وطن خود را ازین حالت میرهانم ، برای این نجات ، خود و تمام افراد خاندان خودرا نذر گرفته همه را بخدا سپردم .
این جواب در آنوقت مو های مستمعرا در بدنش بحرکت میآورد مخصوصاً وقتیکه به تصور میگرفت که ۶۲ نفر يك خاندان با عز و شرف به قبضه يك ظالم شریر افتیده احتمال داشت يك روز بیگناه اینکه بزرگان شان خدمت وطن میکنند خدا نا کرده تباه گردند والحاصل ایثار بود و بزرگ ایثار . تا اینکه حلقه اخیر این امتحان در روزیکه کابل فتح گردید و سقو تمام افراد خاندان شاهیرا بداخل ارگ برده و خواست بذریعه این گروی جانی بسلامت برد داده شد. زیرا در آنروز آخرین امتحان بزرگ حس ایثار و مقدم داشتن وطن بر هر چیز داده شده و ذات ملوکانه شان بدون اینکه این گرویرا رعایت یا اعتنا بدهند امر فیررا بر ارگ و خاتمه دادن سقوط و نجات وطن فرمودند .
والحاصل صفحات آینده سر تا پا مجاهدات فداکارانه و وطن پرستی بی غرضانه نیستکه تا دیر زمان اولاد این وطن اراکین معظم این حصه را تقدیر و تمجید خواهند کرد .

- ۱۲۱ -


ترتیب حوادث جنوبی
چون در این کتاب حوادث قرار روز وتاریخ وقوعشان گرفته شده است از این رو وقایع جنوبی به سه دوره تقسیم گردید .
دوره اول از تاریخ ورود سردار والا سپه سالار صاحب به سمت جنوبی تا جنگ چرخ . دوره دوم از جنگ چرخ تا جنگ گردیز اما دوره سوم از تاریخ ورود شان بجاجی الی تاریخ استیلای کابل ونجات یافتن وطن که در بین يك دوره ودیگر دوره آن وقایع که در آن تاریخها در دیگر سمتها تصادف کرده است ذکر گردید . واینرا که مطالع میخواند كـويا دوره اول حوادث جنوبی است وقبلا مختصر حالت جنو بیرا ذکر میکنیم :

مختصر حالت جنوبی از شروع
اغتشاش
درمفساد یا اجمال عمومی این اغتشاش اگر نظر سطحی اندازیم همین نتیجه بدست خواهد آمد که ملت از پروگرامیكه روی کار بود رمیده و باین مناسبت از حکومت متنفر شده است . واگر ازین نقطه نظر گرفته شـود پس در آغاز شورش ۱۳۰۷ درحقیقت سمت جنوبی باید از عموم ولا یات دیگر برای شورش کردن آماده تر می بود . زیرا ٤ سال پیشتر از آن عيناً بهمین عنوان شورش کرده بودند ، تا اینکه حکومت شورش آنها را بقوت خاموش ساخته و برای دیر مدتی قانون عسکری منتها شدید رادر آن سمت جاری وخساره ومجازاتهای سختی بعلاقه هایكه مصدر شورش بودند رسانید ، که طبعاً این تشدد هم باید در مستعد شدن آنها برای شورش کردن دراین اغتشاش ۱۳۰۷ اثر بخشیده باشد .
— ۱۲۲ —


چنانچه همین طور شد ، یعنی مجردیکه شعلهٔ اغتشاش در مشرقی مشتعل
گردید در اکثر نقاط جنوبی هم آثار آماده گی دیده می شد . ولی
مثلیکه تعقیبات شدید و تکالیف سختی که در نتیجهٔ شورش گذشته دیده بودند
ایشان را نمیگذاشت در ابتدای شورش مشرقی پیشتر از اینکه بضعف حکومت
اطمینان پیدا کنند حرکتی نمایند . همین بود که بترتیب آتی شروع بشورش کردند

اولین حرکت شورشی در جنوبی :

اولین علاقه که برخواسته و بشورش کردن اقدام نمود اهالی چمکنی
بودند . زیرا در اواخر ماه عقرب خبرهای شورش شنو ار در آن علاقه
بشدت منتشر شده میرفت و با این خبرها بر و پا گند های مخالفت حکومت
شیوع مییافت . در این تاریخ او امر جمع کردن نفوس محلی رسیده . اهالی
از دادن نفوس ابا کردند و متعاقب این امتناع اهالی چمکنی با بعض اقوام
منگل متفق کرده و لشکر زیادی جمع و بالای چونی عسکری حمله آوردند
تا هیأت حکومتی را از علاقه خود سقوط بدهند ، این حمله بتاریخ ۳ قوس که
شورش مشرقی شدت خود را داشت واقع شد . و نیز در سمت شمالی
حوادث بی امنی زیاد شده بعض احیان راه عبور و مرور عمومی هم مسدود
می شد . در مقابل این حمله قطعه عسکریکه داخل چونی چمکنی است با اینکه
ناقص و غیر حاضر آن زیاد بود ، اما باز هم در محصوریت خود خیلی مقاومت
کرده الی ١٥ جدی بمهاجمین تسلیم نکردند . ولی خبرهای مرکز که میرسید
و در آنوقت زیر حمله سقو بود معنویات عسکری آنجا را خیلی ضعیف
میساخت و از طرفی هم در تمام این مدت محصوریت از طرف مرکز هیچ امداد
و تقویت برایشان نرسید و بالاخر بتاریخ ١٥ جدی مذکور در نتیجهٔ يك حملهٔ
شورشیها ، چونی از دست عسکر رفته و بتصرف شورشیها آمد .

دوم در جاجی

دومین علاقه که در آن شورش پیدا شد علاقه جاجی است زیرا
وقتیکه خبرهای مشرقی و باز خبر چمکنی باین علاقه رسید ؛ قومهای حسن

— ١٢٣ —


خیل واحمد خیل بادیگر قومهای مجاور خود اتفاق کرده بر مرکز حکومتی و
نقطه عسکری هجوم عمومی برده آنرا منحل وسقوط دادند.
گردیز ۲۰ جدی
اقوام جدران حینکه از خبر های شورش مطلع می شوند عده بزرگی
مجتمع شده و میخواستند بالای مرکز حکومتی جنوبی یعنی گردیز حمله
بیارند، اما بذریعه تشبثات پیشکی این جمع آوری شان منحل کرده شد.
گردیز بعد از سقوط کابل
نوبت حوادث گردیز که آمد میباید شمه از صفتهای ملیت وشهامت و
فهمیدگی اهالی این شهر بیان شود، زیرا از وقتیکه نظم حکومت
مختل شد تا دقایق آخرین با تمام فداکاری وتدبیر واتفاق طرفدار حکومت و
نظم وامنيت می بودند. ودر چندین دفعه که جرگه از دیگر اقوام
برایشان فرستاده شد که شما با ما در شورش کردن شامل شوید؟ همه آنها با کمال
اتفاق ووحدت میگفتند ابداً شورش کردن بر علیه حکومت نه مفید و نه
جایز است. بلی اگر حکومت از مطالب ملت منحرف شد، هزاران ذریعه
برای پیشنهاد کردن وجلوگیری از انحراف آن پیدا می شود. اما در
اخلال امنیت بهیچ صورت شامل نمی شویم. این بود سلوکشان تا وقتیکه
پایتخت سقوط کرد وسقو متصرف آن شد.
وقتیکه خبر تسلط سقو رسیده فیصله کردن ومحاکمه بر گردیزیها در ابتدا
مشکلی پیدا کرد. که سقو کیست؟ آیا در حقیقت چنانچه حکومت
امانی آنرا معرفی کرده که یکنفر دزد و راهزن است؟ یا چنانچه بعضها
معرفی میکنند که شخصی روحانی و عجوبه زمان است؟
همچنانکه ملت او را ندیده بود گردیزی هم او را ندیده است. مسئله
را که وخیم تر ساخته بود مساعیات محمد صدیق فرقه مشر بود که اصلاً
کوهستانی وبرادرش شیر جان رکن اعظم و وزیر دربار سقو بود. زیرا
- ١٢٤ -


مجردی که کابل سقوط کرد ، محمد صدیق مذکور که رئیس کل قوای
عسکری جنوبی بود . صاحبمنصبان وکلان شوند گان گردیزیها را جمع
کرده سعی کرد که بیعتی از ایشان برای سقا و خود بگیرد . ولی
درینجا فهمیدگی گردیزیها واجتماعی بودنشان معلوم می شود . زیرا
مسئله را برای بعد از مذا کره معطل مانده مجلسی بین خود منعقد ساختند .
واقعاً هم این حرکت شان منتهی قیمتدار بود ، چه میبینم در دیگر
نقاط مملکت اگر کدام نقصانی رسیده باشد علت اصلی همین بود که تمام
قوم جمع نیامده باتفاق عمومی قضایا و مسائل خود را فیصله نکردند ، اما
گردیز یها وقتیکه جمع شدند باتفاق آراء این اجتماعشان چنین نتیجه
داد که سقا و قطعاً قابل سلطنت نیست ، لذا ما با و بیعت نمیکنیم
و برای اینکه وضعیت امنیت عمومی گردیز بهم نخورد يك انجمن ملی منعقد
میسازیم .
همین بود که مجلس مذکور را از اشخاص زبده وبا اعتماد انتخاب نموده
جلسهٔ اول آن در روز ۱۸ دلو منعقد گردید ، در آن جلسه مقررات
ذیل تصویب شد .
۱ : نباید بسقا و اطاعت کرد و نه هیچ فردی از گردیزیها باخود
سقا و یا متعلقین او رابطه پیدا کند
۲ : جبخانه واسلحه را باید زیر مراقبت گرفت ، تا اینکه کسی در
آن تصرف نکند ، مخصوصاً محمد صدیق فرقه مشر که افسر قوای
عسکری بود .
۳ : مامورین عموماً تازمانی که سلطنت ثابت وحقیقی پیدا شود
برحال خود بوده ، امورات اداری را کما فی السابق جاری داشته
باشند ، و تاز مان تشکیل شدن سلطنت صحیح خود این انجمن فدا
ئیان ملی معاش ودیگر مصارفات آنها را از اهالی بطور اعانه جمع خواهند
نمود
٤ : برای عسکری که باحکام این مجلس مخالفت فکری نداشته
باشند معاش و آذوقه داده خواهد شد .

– ١٢٥ –


خیل واحد خیل با دیگر قومهای مجاور خود اتفاق کرده بر مرکز حکومتی و
نقطهٔ عسکری هجوم عمومی برده آنرا منحل وسقوط دادند.

گردیز ۲۰ جدي
اقوام جدران حینیکه از خبر های شورش مطلع می شوند عدهٔ بزرگی
مجتمع شده و میخواستند بالای مرکز حکومتی جنوبی یعنی گردیز حمله
بیاورند، اما بذریعهٔ تشبثات پیشکی این جمع آوری شان منحل کرده شد.

گردیز بعد از سقوط کابل
نوبت حوادث گردیز که آمد میباید شمهٔ از صفتهای ملیت وشهامت و
فهمیده گی اهالی این شهر بیان شود، زیرا از وقتیکه نظم حکومت
مختل شد تا دقایق آخرین با تمام فداکاری و تدبیر و اتفاق طرفدار حکومت و
نظم و امنیت می بودند. و در چندین دفعهٔ که جرگهٔ از دیگر اقوام
برایشان فرستاده شد که شما با ما در شورش کردن شامل شوید؟ همهٔ آنها با کمال
اتفاق و وحدت میگفتند ابداً شورش کردن بر علیه حکومت نه مفید و نه
جایز است. بلی اگر حکومت از مطالب ملت منحرف شد، هزاران ذریعه
برای پیشنهاد کردن وجلو گیری از انحراف آن پیدا می شود. اما در
اخلال امنیت بهیچ صورت شامل نمی شویم. این بود سلوکشان تا وقتیکه
پایتخت سقوط کرد و سقو متصرف آن شد.
وقتیکه خبر تسلط سقو رسیده فیصله کردن ومحاکمه بر گردیزیها در ابتدا
مشکلی پیدا کرد. که سقو کیست؟ آیا در حقیقت چنانچه حکومت
امانی آنرا معرفی کرده که یکنفر دزد و راهزن است؟ یا چنا نچه بعضی
معرفی میکنند که شخصی روحانی و عجیبهٔ زمان است؟
همچنانکه ملت او را ندیده بود گردیزی هم او را ندیده است. مسئله
را که وخیم تر ساخته بود مساعیات محمد صدیق فرقه مشر بود که اصلاً
کوهستانی وبرادرش شیر جان رکن اعظم و وزیر دربار سقو بود. زیرا
- ١٢٤ -


چنانچه همین طور شد ، یعنی مجردیکه شعله اغتشاش در مشرقی مشتعل گردید در اکثر نقاط جنوبی هم آثار آماده گی دیده می شد . ولی مثابه که تعقیبات شدید و تکالیف سختی که در نتیجه شورش گذشته دیده بودند ایشان را نمیگذاشت در ابتدای شورش مشرقی پیشتر از اینکه به ضعف حکومت اطمینان پیدا کنند حرکتی نمایند . همین بود که بترتیب آتی شروع بشورش کردند

اولین حرکت شورشي در جنوبي :
اولین علاقه که برخواسته و بشورش کردن اقدام نمود اهالی چمکنی بودند . زیرا در اواخر ماه عقرب خبرهای شورش شینوار در آن علاقه بشدت منتشر شده میرفت و با این خبرها پروپاگند های مخالفت حکومت شیوع مییافت . در این تاریخ اوامر جمع کردن نفوس سلمی رسیده . اهالی از دادن نفوس ابا کردند و متعاقب این امتناع اهالی چمکنی با بعض اقوام منگل متفق کرده و لشکر زیادی جمع ، بالای چونی عسکری حمله آوردند تا هیئت حکومتی را از علاقه خود سقوط بدهند ، این حمله بتاریخ ۳ قوس که شورش مشرقی شدت خود را داشت واقع شد . و نیز در سمت شمالی حوادث بی امنی زیاد شده بعض احیان راه عبور و مرور عمومی هم مسدود می شد . در مقابل این حمله قطعه عسکریه که داخل چونی چمکنی است با اینکه ناقص و غیر حاضر آن زیاد بود ، اما باز هم در محصوریت خود خیلی مقاومت کرده الی ۱۵ جدی بمهاجمین تسلیم نکردند . ولی خبرهای مرکز که میرسید و در آنوقت زیر حمله سقوط بود معنویات عسکری آنجا را خیلی ضعیف میساخت و از طرفی هم در تمام این مدت محصوریت از طرف مرکز هیچ امداد و تقویت برایشان نرسید و بالاخر بتاریخ ۱۵ جدی مذکور در نتیجه يك حمله شورشیها ، چونی از دست عسکر رفته و بتصرف شورشیها آمد .

دوم در جاجي
دومین علاقه که در آن شورش پیدا شد علاقه جاجی است زیرا وقتیکه خبر های مشرقی و باز خبر چمکنی باین علاقه رسید ؛ قومهای حسن

- ۱۲۳ -


٢٥ حوت :

وفد مفاهمۀ از طرف احمد زئیها آمده بنام اصلاح بین گردیزی و احمد زئی
افتتاح مذاکره را خواهان شدند . که در حین مذاکره معلوم شد که
مطالب احمد زئیها مبنی بر دو فقره بود . یکی اینکه اسلحه و جبه خانه
بین گردیزی و احمد زئی تقسیم شود دیگر اینکه يك نفر از خوانین احمد زئی
برای بیعت کردن از طرف گردیزیها و احمد زئی ها موکل شده بکابل فرستاده
شود . که این مطالباترا انجمن فدائیان قطعاً تسلیم نکردند که
بعد از این گویا رنجیدگی قطعی بین احمد زئی و بین گردیزی پیش شد
ومخصوصاً همین قصۀ اسلحۀ احمد زئی نذیر زمن مدار نزاع ومقاتله
بین احمد زئی و گردیزی گردید . که احمد زئیها بزیر نقشۀ غوث الدینخان
يك جماعۀ تشکیل داده و بر گردیز حمله نمودن را شروع کردند . و
گردیزیها بالمقابل مقام مدافعه را گرفتند . که شروع این محاربه از ٢٨ حوت
شده و تاروزهای که سردار والا سپه سالار صاحب بحدود گردیز میرسند این
محاربه دوام داشت .

اینست مختصر اوضاع جنوبی از شروع اغتشاش تا وقتیکه حامی وناجی وطن
بآن سرزمین میرسند . که بطور خلاصه میتوان گفت که نظر بنفرت ملت
جنوبی که نسبت بحکومت امانی از پیش داشتند . مجردیکه خبر افروخته شدن آتش
شورشرا در مشرقی شنیدند بانتظار وزمین فرصت بوده چنانچه بیشتر بیان
يافت يك يك علاقۀ برهیئت حکومتی که در حدود خود داشت حمله برده آنرا
منحل وقوای عسکریرا سقوط داده رفتند . و در تاریخیکه سردار والا سپه سالار
محمد نادر خان در جنوبی داخل میشوند اقوام جنوبی تمام رسمیات حکومتی
را سقوط داده بهیچ طرفی خود را مطیع و مربوط ندانسته برعلاوه آن چیزیکه
قصه را وخیمتر میساخت پیدا شدن محاربات قومی در بین بعضی اقوام جنوبی بود
حالا قصۀ مجاهدات دورۀ اول جنوبیرا از تاریخ وارد شدن ذات همایونی
بحيثيت يك فرد زعیم وپیشواه ملی در خوست میگیریم . که خط حرکت و
سفر شان ماقبل از خوست در جلد دوم این کتاب آمده است .

- ١٢٨ -


رسیدن به
خوست
(۱)

۱۹ حوت ۱۳۰۷
قرار اطلاعیه که از سردار سپه سالار صاحب رسید مامورین ملکی
و نظامی خوست با عموم اهالی ورود شانرا امروز انتظار داشته و باین
مناسبت ترتیبات ورود استقبالیة ترا در حدود رباط مایشه گرفته اند
در همین روز جنابشان با : آقای شاه ولی خان ، و سید شریف خان
ونواب خان در موضع پذیرائی رسیدند ، غند عسکری زیر قومانده نور محمد
خان غند مشر قطعه عسکری با ۳۱ فیر توپ ایفای سلام نمود و مامورین
ملکی بریاست آقای محمد سرور خان حاکم اول این خطه مراسم خوش
آمدید را عرض نموده همچنین اهالی با خوانین و علما وسادات ومشايخ
جدا گانه مراسم مانده نباشی و خوش آمدید را بجا آوردند .
قبلاً در صفحات جرائد و یا افواهات از خرابی صحت و علالت مزاج
جناب سپه سالار صاحب خیلی چیز ها شنیده و خوانده میشد که
اينجا بالفعل علامات منتهی ضعف و علالت مزاج در چهره شان دیده
میشود و با همین حالت ضعف وعلالت سعی میکردند با هر يك از
مستقبلين و لو دور باشد منتهی لطف و کرمجو شیرا نشان بدهند پس از
اتمام مراسم پذیرائی نطق موثری راجع بحالت بحران موجوده وطن
- ۱۲۹ -


و اراده که برای آن در این گوشه مملکت خود را رسانیده اند ایراد
داشتند که مفاد نطق قرار آتی بود :
در حالیکه در فرانسه خیلی مریض و بستری بودم خبر افروخته شدن آتش
انقلابرا در وطن و دچار شدن آن به مصیبت خانه جنگی و بی اتفاقی بذریعه
جراید واقف شدم چون بحالات داخلی وطن آشنا هستم و وخامت
خانه جنگیرا در این مملکت که تا کدام پایه برای وطنم خطر ناک است
و خدا نا کرده آنرا بکدام پایه فلاکت و تباهی میکشاند میدانم از اینرو
هر چند که حرکت کردن برایم از طاقت بیرون بلکه خطر ناک بود اما
درد و بی طاقتی خود را از این حالت مملکت برخود مشکلتر دیده ببرادران
خود محمد هاشم خان و شاه ولی خان اصرار نمودم تا مرا بجهت از رسانیده
بطرف وطن بیارند .
وحینیکه بپشاور رسیدیم بفضل خداوند صحتم اندکی از حالت بیقراری
روبه بهبودی گذاشت لذا از آنجا محمد هاشم خانرا بطرف مشرقی و خودم
با برادر خود شاه ولیخان باین سمت آمدیم و از خداوند قادر ، یگانه
آرزویم همینستکه برای دفع این بلای منزل خدمتی کرده رفاهیتیرا
برای آتیه وطن که فرزندی از آن هستیم آماده و حاضر بسازیم و در
خاتمه نطق اضافه نمودند : بعد از عید ( که برای آن سه روز مانده
بود ) به اتفاق اقوام و خوانین و علما و اهالی اینجا يك مجلس تشکیل خواهیم
داد که درباره حالت حاضره مملکت و اقدامائیکه باید بشود مذاکره خواهد شد .
بعد از ختم این بیانیه جنا بشان بطرف چونی رهسپار شده و چون منزل
امروزه و مراسم استقبال برایشان زحمت داده بود برای تجدید قوا بطرف
اطاقیکه جهت استراحتشان ترتیب شده بود رفتند .

وضعیت عمومي چند روز قبل خوست

۲۰ حوت
از وقتیکه حکومت امانی منحل شد تا دیروز يك نزاع بلكه مقاتله متوالی
بین مامورین ملکی وعسکری و اهالی خوست جاری بوده است مدار نزاع

— ۱۳۰ —


يا مقاتله همین بود که اهالی منحل شدن هیئت اداری ملکی و نظامی که
در خوسـت بود مطالبـه کرده مامور یترا می گفتند شما همه اموال و اسلحه
را که بتحویل خود دارید اعتماد کرده بما بسپارید هر وقتيكه يك حكومت
تشکیل شد ما همه را بآن خواهیم سپرد .
اما مامورین ملکی و نظامی این تسلیمرا خلاف شـأن وشرف منصبی خود
اعتبار کرده مرکزیت و مقام وحيثيت رسـمیرا دوام و محا فظت میکردند.
و اهالی در این مطالبات خود بدو جنبه بودند : یکی از راه مذاکره و مسالمت
آمده مامـورین را با نحلال وترک مر کزیت حکومتی میخواستند وادار
بسـازند جنبه دیگر از راه جنگ ومحاربه پیش آمده خواه مخواه
منحل شدن هیئت مامورین را مطالبه میکردند دایر با این نزاع دور
وا طراف چـونیرا هر روزه حلقه های بزرگی از اهـالی که احيانا عده
آنها به ١٠٠٠٠ میرسید احاطه کـرده و هنگامه بدرجه وقوع محـاربه هــا
میکشید ( ١ )
ولی بعد از اینقدر مدت دراز این روز اولیستکه گرد و نواحی چونی
از آن اهالیکه بجنگ میآمد فارغ دیده میشود زیرا میدانیکه اطراف چونی
واقع است در اغلب روز هـا خطوط محاربه بوده و عبور و مرور از آن
قطعاً ممکن نبود، چه نه مامورینیکه در داخل چونی هستند بنزدیك خود کسرا
میگذاشتند و نه اهـالی باشنده گان چونی را ببرآمدن وا گذار میشدند

( ۱ ) در نتیجه صورت اداره او تو قراطی ( فردی مطلقیكه ) تا این ایام در مملکت بوده است يك
عقیده و کیفیت عجیبی در ذهنیت اهالی خصوصاً طبقه عوام راجع به حکومت و معنای آن ترسیم کرد .
و آن اینکه حکومت و هیئت اداری حتی عمارت و میز و چـوکی و دفتر و قلم و دواتيكه در این ادارات
مستعمل است مال شخصی شاه میباشد لذا اگر در نتیجه كدام حادثه شاه از تخت بر طرف شود این
طبقه اهـالی باین عقیده میافتند که دسته مامورین . دوایر و همه اثرات آنها باید منحل شو3
و غالباً این عقیده که در اهالی موجود است نه تنها نتیجه جهالت ایشان میباشد بلكه يك علت بزرگ آن
نتیجه غلط معروف شدن ماموریت در ذهن اکثریت مامورین است یعنی با لمقابل يك طبقه مامورين
باین عقیده هستند که مامور عبارت از نماینده شاه است وعوض اینکه خود را منفذ قوانین و مجری
احتياجات و شئونات ملت بدانند بالعکس ماموریت را عبارت از مقام فرماندهی و اداره کردن ملت
بقسم توابع و زیر دستان میپندارند . و شاید این یکی ازان امورات اساسی باشد که باید قبل از همه
چیز باصلاح آن بپردازیم و چون مسئله تعلق بروح عمومی دارد بعبارت دیگر چون این نقیصه کسب
عمومیت کرده است از این رو میتوان گفت که نزدیک ترین راه علاج این نقیصه دور کردن همین
عقیده از فكر مامورین است .
- 131 -


اما امروز بالعکس وضعیت آرام وما مورینیکه قریباً از دونیم ماه باینطرف
محصور بودند آزادانه بهر طرف گشت و گذار كرده يك نوع تبديل
عمومی از هر جهت در این سر زمین دیده میشود .
و بطور مجموعی میتوان گفت از ساعتیکه این زعیم بزرگ ما در این
سر زمین رسیده اند اوضاع خیلی فرق پیدا کرده است چنانچه از
یکطرف دیگر پیدا شدن این تغیر بزرگرا در همان روز میتوان نشانه قوی
موفقیت زعیم خود در مستقبل بگیریم زیرا تبدیل مذكور يك دليل بزرگی
بر این بود که اهالی مملکت حتی درین حالیکه همه رسمی انرا شکستانده میروند
بایشان عقیده‌مندی وحرمت مخصوص دارند پس این فاتحه وضعیت را
فال نيك بايد گرفت .
نقشه و یا خط حرکت
اهمترین چیزیکه آنرا پیشتر از همه چیز باید دانست نقشه و یا خط
حرکت زعیم (۱) ومنادی نجات نو وارد مملکت میباشد زیرا مسلم است نظریه
یگانه شان نجات دادن مملکت میباشد از این گرداب تباهی که به آن
دچار شده است گویا خط حرکت و یا نقشه که این فرد خیر طلب در
در مخیله سنجیده است بحيات يك يك فرد این مملکت علاقه ومساس خواهد
گرفت و اگرچه تا الحال از نقشه و خط حرکت خود صریحاً چیزی بیان نداده اند
ولی باز هم از روی قیاس دادن اوضاع عمومی مملکت . و انداختن
يك نظر بر بياناتشان که تا الحال گفته اند . نقشه و خط حرکتشان را
قياساً استخراج میکنیم :
( ۱ ) اگر چه ایشان تا امروز در وطن ( با اینکه آخرین رتبه که اشغال کرده اند وزارت مختاری بود )
اما شهرتشان در زبان عموم اهل وطن سپه سالار است .
مگر نظر بوضعیت انحلال که در مملکت افتاده و باز نظر به این اقدامشان که در چنین
حال خود را کناره نکرده باعتماد اعتبار و شهرتیکه در افراد وطن دارند برای جمع تشتت و پاشانی
موجوده خود را در آتش انداختند لایقتر ومناسبتر است که ایشان را بلقب زعیمی بشنا سیم .
۱۳۲


وضعیت عمومی امروزده مملکت
از تسلط سقا بر پایتخت قریبا سه ماه میشود در ظرف این سه ماه در تمام مملکت کل معانی انحلال تطبیق یافته هر ولایت قریبا از ولایت دیگر جدا شده هیچ معنی از روابط قریبا در ملت نمانده است وعلت بزرگ این انحلال دو نکته اساسی است: یکی اینکه اهالی ولایات در مقابل قبول کردن پادشاهی سقا بيك حالت دهشت مانده از یك طرف نمیخواهند باو بیعت کنند از طرف دیگر او را متصرف پایتخت میبینند علت دیگر انحلال نبودن ذرایع مواصله سریع بین ولایات است و وضعیت در این تاریخیکه جناب سپه سالار صاحب داخل میشوند در هر يك از ولایات تقریباً از این قرار است:
قندهار: اگرچه در این تاریخ امان الله خان اعلان استرداد استعفای خود را نموده است و برای تحشيد يك لشكر جهة اسقاط سقو کار میکند مگر چیزیکه در اینوقت از قندهار معلومات داریم همین بود که قندها ریها بسلطنت بچه سقو تسلیم نکرده اند.
هرات: ملحق بقندهار وزیر قیادت محمد غوث خان ومحمد ابراهیم خان بود
ترکستان: بدست سقو افتاده بود ولی تنها شهر مزار اما در اطراف آن امنیت مفقود ورعایا خود سر هستند.
مشرق: باستثنای چندنفر خوانین که مراد شان استفاده شخصی بود باقی تمام اقوام به سقو تسلیم نکرده اند. ولی بدبختانه یگانه ولایتیکه در چنین وقت باریك بخانه جنگی شدید گرفتار شده است.
هزاره: بسقو تسلیم نکرده و بترتيب دادن يك لشكر برای محاربه سقو مصروف است
تگاب: با حکومت سقوی مخالفت نموده حمله و لشکر کشیرا بر کوهستان بنا کرده است.
وردك: با کمال شجاعت و فداکاری با عساكر سقو كه ميخواستند طرف غزنی بروند مقابله کرده با او مردانه وار محاربه دارند.
— ١٣٣ —


نورستان : بسقو تسلیم نکرده در کمین فرصت و وضیعت هستند
قطغن : که در آن وقت عظیم الله خان نائب الحکومه بود بسقو
اطاعت و بیعت کرده است .
لوگر : یك عده اقوام باثر هدایت ملا صاحب شاهمزار و بعضی افراد
دیگر بسقو اطاعت کرده اند یك عده اقوام دیگر بزعامت وتبلیغات
نوروز خان و نواب خان بابر نشان وعبد الغنی خان سرخ آبی وغیر شان
مخالفترا باسقو اختیار نموده ترتیبات حمله را بر عساکر و مامورین سقو که
طرف لوگر بیایند بنا کردند .
میمنه : بحالت تذبذب مانده در ابتدا طرف قندهار بود ولی وقتیکه
مزار بدست سقو افتاد اهالی میمنه هم باو بیعت کردند .
همچنین در تمام نقاط مملكت يك بحران عمومی استیلا دارد درین
چنین وقت زعیم ما یعنی جناب والا سردار سپه سالار صاحب در گوشه جنوبی
مملکت ظهور نمودند و اینجا در اولین نطق خویش در روزیکه وارد شده
اند همینرا فرمودند که : اولین اقدام ما منعقد ساختن یک جرگه بزرگ
برای بحث کردن در حالت مملکت و تعیین دادن اقداماتی که باید بشود
خواهد بود ونیز در سیاق بعضی محبتهای خودشان که با خوانین نموده
اند از زبانشان چنین شنیده میشود که فلاکت امروزه افغانستان خیلی مدهش
است و اگر اندک طول کشید خدا نا کرده عاقبت بسیار وخیم دارد
در حالیکه علاج این قضیه اگر بتدبیر شود آسان است یعنی چون اصل
نزاع مسئله سلطنت است و بچه سقو را که بسلطنت قبضه کرده در ملت
کس قبول نخواهد کرد پس چاره آسان همینست که این شخص از پایتخت
بذریعه اتحاد ملت برطرف شود و اصول صحیح برای سلطنت فردیکه
برضای تمام ملت باشد انتخاب گردد
شنیدن اینچنین بیانات از زبان ایشان وتطبیق دادن آنها بر حالت و اوضاع
پراگندگی امروزه مملکت که اختصار آن پیشتر بیان شد اینرا نشان
میدهد که نظریه شان بردو اساس مبنی است : یکی برطرف شدن سقو
دیگرش پیدا کردن یک وحدت و اتفاق ملی عمومی در باب تشکیل سلطنت
بر اساس صحیح انتخاب .
- ١٣٤ -


۲۱ و ۲۲ حوت
این دو روز مانند روز گذشته در تشرف قوام و خوانین بحضور سردار والا و نیز در ترتیب دادن موضوعاتیکه در جرگه باید زیر مذاکره گرفته شود گذشت مکتوبهای متحد المآل قریباً بمفاد نطق سردار والا در روز اول بعموم خوانین جنوبی و لوگر و باقی اطراف دور و نزديك بطور اطلاع از ورود جناب والا فرستاده شد که در آن مکتوبها يك ندای عمومی برای لزوم وحدت و اتفاق و نیز همه را بضرورت عقد يك جرگه عمومی برای دقت کردن در شئونات سلطنتى ورفع نزاع حالیه دعوت کرده مقصد خودرا که پیدا کردن رشته اتفاق و همین اتحاد است ابلاغ نمودند.
۲۳ حوت :
امروز اول عید است باستثنای مراسم مذهبی که بجا آورده شد باقی هیچ اثر احساس بودن روز عید در چهره ها دیده نمیشود سردار والا سپه سالار صاحب نماز عید را با اقوامیکه جهت تبريك آمده بودند در میدان گلف خوانده بعد از ادای نماز برای تبلیغ افکارو نظریات خود شان موقع را مناسب یافته با تاثر حسی که در آنوقت برای شان پیش آمده بود راجع باینکه این عید عوض سرور وخوشى بالعکس روز غم و حزن تصادف کرده است يك نطق موثری ايراد فرموده بچه سقو وپادشاه شدن او را كما هو حقه بيان و تصویر کرده مآل و نتایج وخیمه که از دوام این شخص پیدا می شود بیان نمودند بعد از ادای نماز و اختتام این نطق که بطور مخصوص در آن روز يك تاثير خیلی زیادی داشت جمعیت پراگنده شده سردار والا بطرف چونی عودت نمودند .
٢٤ حوت :
خبر ورود سردار والا بهر حديكه ميرسيد اقوام آنجا يك جماعۀ بزرگی
- ۱۳٥ -


تشکیل داده خود را بخوست میرسانیدند چنانچه امروز هم جماعه بتعداد
هزار نفر تخمیناً آمده سردار والا قراریکه دیگر اقوام را در این چند
روز میپذیرفتند به میدان گلف رفته و با این اقوام بازدید نموده و قریباً
با يك يك نفر آنها عبارت تبريك عید را تبادله فرمودند .
این اقوام هم بنام شادیانه ساعتی بآن کردن گذرانیدند بعد از
آن برای اتمام کار انیکه جهت امروز تعیین شده واپس بقرار گاه خود
عودت نمودند .
از ٢٥ الي ٢٨ حوت :
اقوام از دور و نزديك آمده میروند و سپه سالار صاحب هر کدام
را جدا کانه ملاقات میفرمایند اقوام هم هر کدام گرمجوشی خود را
بذریعهٔ خواندن نشیده ها و قصاید مدحیه نشان میدادند بحدیکه دیدن
این اوضاع و زیاد شدن عده اقوامیکه میآمدند و میرفتند امید و ار را
بجمع شدن اقوام بدور این منادی نو وارد وطن روز بروز
میافزود . چنانچه باید گفت این منتها امید و آرزوی هر خیر خواه
وطن در آن وقت بود چه مسلم است يك حلقه بزرگ امید نجات
وطن بسته با ینچنین جمع آوری است .
آقای شاه محمود خان که از جنگ سقویها از کابل خود را بحیله
لطیفی کشیده بودند و از پارا چنار برای انجام بعضی ماموریتها از سردار
والا جدا شده بودند امروز بخوست رسیدند ( ١ )
( ۱ ) بعد از اینکه کابل به تصرف سقو آمد . چون سردار والا سپه سالار صاحب و عموم افراد
خاندانشان در بین ملت مخصوصاً نظر بسابقه های اداری که در جنوبی و مشرقی دارند . منتها محبوب
و محل اعتماد عمومی هستند . سقو بچه خواست از این اعتماد و محبوبیت کار بگیرد همین بود که آقای
شاه محمود خانرا بطور رئیس تنظیمیه برای آوردن اطاعت نامه اقوام جنوبی فرستاد . ولی طبعاً خیال
خامی بود . اما بهر حال اين يك حیله خیلی مفیدی برای بر آمدن شان از چنگ محصوریت در کابل شده
توانست . مجرد تکلیف شدن این امر باوشان فوراً يك هيأتي از اشخاص کار کن و با اعتمادی که درك
داشتند تشکیل نموده و بطرف لوگر در ٢٢ شعبان حرکت نمودند شب اول در کلنگار و از آنجا بتاریخ
سوم رمضان به ( چرخ ) و ٢٢ رمضان به پاکخواب شانه حرکت نمودند . و درین توقفات خود فريضة
وجدانی خویش را از حیث معرفی نمودن حقیقت مجسمه سقو و نتایج سلطنت او ايفا نموده تا کیدات
زیاد را در باب عدم اطاعت و بیعت آوردن با و مینمودند . بلكه هر کدامرا در این باب قسم میدادند .
در پا کخواب شانه از تشریف آوری جناب وا لا سردار سپه سالار صاحب در پشاور مطلع شدند . همین
بود که از راه خوشی و دو بندی بجاجی رفته ، و از آنجا به ( پاره چنار ) سردار والا را بعد از جدائی
٦ سال ملاقی شدند . بعد از اقامت يك شب و مذاکرات عمومی در حالت مملکت بعض تعلیمات و وظایف
بر عهده گرفته واپس بطرف جاجی حرکت نمودند .
— ١٣٦ —


۲۹ حوث
يك مناقشه بین وزیریهای مهاجرین سال غزا و اقوام: منگل و علی شیر
و اهالی خوست موجود بود که در این روز تیرگی پیدا کرده و از
تیرگی گذشته بسنگرکشی و محاربه کشیده است و چون غالباً اقوام
افغان بدو حزب سفید و سیاه (تور و سپین) منقسم میباشد که در
اوقات نزاع هر قوم طرف حزب خود را میگیرد در این حادثه هم اقوام متنازع
بدو حزب تقسیم شده اند منگلیها که حزب تور هستند میگویند
وزیریها باید از زمینیکه حکومت برایشان بخشیده بود دست بردار شده
بملك اصلی خود عودت کنند اما حزب سپین یعنی سفید از وزیریها
دفاع کرده باقماندن وزیریها را در مملکت و عدم تصرف شدن زمینهای
شانرا طرفداری میکنند سردار والا در این حال بهر صورتیکه باشد
باید این نزاع را اهمیت داده در فیصلهٔ آن اقدامات بنماید
چنانچه برای اصلاح و موافقت پیدا کردن بین متنازعين يك هيئتی باعتبار
قومی تشکیل نموده بطرف متنازعین فرستادند که نمایندهٔ حزب تور
در این هیئت زلمی خان وسنك باچند نفر دیگر ونمایندهٔ حزب سپین علی جان
خان صبری و چند نفر خوانین دیگر و از طرف سردار والا نواب خان
لوگری بودند .

اول حمل ۱۳۰۸
طرف عصر میر غوث الدین خان که از خوانین معروف احمد زائی پسر
جانداد خان مشهور است با ٦٠٠ نفر ويك عده خوانین احمد زئی وغیر آن رسیده
قرار گذشته استقبال شدند و خوانین هر كدام جداگانه معرفی گردید این
تشرف و استقبال خیلی پرجوش در عین زمان از اهمیت خالی نیست زیرا

- ۱۳۷ -


آمدن خان احمدزئیها با يك عده زياد تقري ایشان دلیل بزرگ بر محبوبیت
سردار والا در قلوب افراد ملت این سمت شده میتوانست مخصوصاً اینکه
نجات و خاتمه فلاكت مملکت در حقیقت بسته بودن چنین محبوبیت است
چه کسانیکه در حقایق این اغتشاش تعمق کرده باشند اینرا باما تایید خواهند
کرد که ملت از همه کسانیکه بنام کار داری معروف بودند سخت رمیده است
پس در چنین وقت جمع شدن این اقوام بگرد این فرد نيك رفتار ونيك نام
وطن حاقه امید بزرگ هر يك بود. طرف شام جناب اعلی آقای شاه ولیخان
که برای انجام دادن بعض امورات ضروریه رفته بودند واپس رسیدند .
۲ حمل
وفد یکه دیروز برای صلاحیت متنازعین رفته بودند آمده و مژده
صلاحیت و موفقیترا دادند الحق باید اعتراف کرد که وزیریهای مهاجر
شهامت بلندی بخرج دادند یعنی وقتیکه وفد نزدشان رسید و اصرار حریفهای
خود را دیدند خطر دوام و طول کشیدن این قضیه خود را بجا آورده
گفتند : چون سردار والا سپه سالار صاحب مهمه بزرگ در پیشروی
دارند و از طرف دیگر این حریفهای ما نمیخواهند راه صلاحیترا بگیرند
از اینرو ما نمیخواهیم که این قضیه موجب مصروفیت و تعطیل کار های
ایشان بشود لذا ما فعلاً از این زمینها و تمام حقوقی که در آنها داریم
صرف نظر کرده علاوه بر آن هم از اینجا خارج میشویم باین مناسبت
گویا قضیه هم فصله شد
بعد از آن اقوامیکه در این نزاع شامل بودند احضار شده در يك
مجمع عمومی در بینشان عهد قرآن گذاشته شد که من بعد کسی نام تور
و اسپین و تفرقه و نزاعرا نگرفته هیچگونه جنگ و نفاق را در بین خود
راه ندهند
يك نوع اطمینان و خوشنودی در باشندگان چونی و اقوام و لشکر
های زیادیکه در بیرون آن هستند دیده میشود زیرا این قضیه وزیریها
که امروز فیصله شده اهمیت بزرگی داشته چنانچه در عین زمان اگر
باین زودی فیصله نمییافت یقین است خدا نا کرده وخامت بزرگ در این
- ۱۳۸ -


سرحد مملکت پیدا میکرد چه اگر نزاع بین وزیریها و باقی اقوام واقع میشد البته وزیریهای دیگر که خارج خط افتیده اند از قومداران خود طرفداری میکردند و حاجت بتوضیح ندارد که این نزع تا کدام اندازه طولانی و وخیم میافتاد ولی بفضل ایزد خداوند و حسن تدبیر نابغهٔ خیر خواه ما بود که از این مصیبت بزرگ جلوگیری کرد پس جای اینستکه همه خوشنود و ممنون میبودند .
امروز جرگهٔ از عموم خوانین وموسفیدان اقوامیکه حاضر هستند منعقد شده است
در این جرگه قراریکه سردار والا در نطق روز اول تشریف آوری خود بیان فرمودند مسئلهٔ مملکت و چیزیکه باید تنقید شود مطرح مذاکره قرار داده شد . بعد از دلایل و مذاکرات خیلی دور و دراز که مسائل از هر حیث زیر بحث آمد .
اقوام چنین فیصله وقرار را بحضور شان تقدیم کردند : که ما بخطرناکی حالت حالیهٔ مملکت قانع شدیم . ونیز برای رفع این خطر ناکی شما را پیشواه وقائد میگیریم ، که این اطاعت ما بشما محض از نقطهٔ نظر عقیده مندی ما اقوام بشما است . ولی شرط ما همینستکه قبل از حرکت کردن از اینجا بیعت ما اقوامرا قبول کرده بما اطمینان بدهید که غیر از خود تان دیگری اشغال سلطنت نکند . مخصوصاً بما عهد بکنید که با امان الله خان که خبر داریم در قندهار مصروف تشکیل حمله میباشد هیچ ارتباط ومراوده نداشته باشید .
در این جرگه معلوم شد چیزیکه راجع بخط حرکت سردار والا پیشتر نوشته بودیم صحیح برآمد زیرا بامنتهی اصرار مسئلهٔ تکلیف سلطنترا رد کرده میگفتند که آرزوی من گرفتن سلطنت نیست بلکه میخواهم نزاعیرا که راجع بسلطنت در مملکت پیدا شده است رفع کنیم ، واین هردو نظریه باهم توافق نمیکند ، اما در باب سلطنت این را بشما وهم بهر کسیکه صدای من برسد نصیحت میکنم که بدون موافقت عموم ملت بهیچ کس بیعت واطاعت نکنید ، والا باز اسباب بی اتفاقی را در مملکت زیاد خواهید
– ۱۳۹ –


کرد. و از این رو ستکه بشما اطمینان میدهیم که نه برای شخص خود
و نه برای شخص دیگری کار میکنم. تنها آرزوی من رفع نفاق
و تشکیل دادن يك سلطنت صحیح برای مملکت باتفاق عمومی میباشد.
اگر چه این اصرار ورد کردن این پیشنهاد اقوام در آن جرگه
پیچیدگیهای زیاد پیدا کرد ولی بیانات پر خلوصیت و صراحت حق بر دلیل
سردار والا باز افکار حاضرین را براه می آورد تا اینکه در اخیر روز
همه حاضرین این نظریاتشان را چنین قبول کردند: فعلاً باید بطرف گردیز
حرکت شود و در آنجا جرگه عمومی از کل اقوام تشکیل داده، در
این خصوص بحث میکنیم.
این ١٤ روز استکه سردار والا در این سر زمین نزول فرمودند
و در تمام ساعتهای این روز ها با تمام قوای منطق و استدلالی که
داشتند بذل مساعی نمودند که قصه بچه سقو را کما هو حقه باهالی و اقوام
بفهمانند در عین زمان تا اندازه که وضعیت اقتضا میکرد این صدا و
ندا و دعوت خویشرا باقوام دور و نزديك بذریعه مکاتیب فرستادند و
تاثیر همان دعوتهای ایشان بود که امروز گرد و نواحی چونیرا که ایشان
اقامت دارند اقوام و لشکر های زیادی گرفته و صدای جوش و اتن وهيا
هویشان فضای این سر زمینرا گرفته بهیجان آورده است کسیکه
از بیرون بیاید و این وضعیترا مشاهده کند یعنی وسط چونی زعیم
يا قائد بزرگی و اطراف وی چنین لشکری با چنین جمع و جوش ببیند
ضمناً مصیبت امروزه مملکترا که یگانه علاج آن اجتماع و اتفاق خلق
است بتصور بگیرد حتما فال خوبی برای حل شدن قضیه فلاکت مملکت
بدل خواهد پرورانید هر صبح مردم جوقه جوقه تا شام بعضاً تجدید
سلام و برخی عرض سلام مینمایند و هر جوقه که خارج میشود يك عالم
جوش و تاثر نسبت بافتادگی و خطرناکی حالت امروزه بدل گرفته بر طرف
کردن بچه سقو را حتما وضروراً معتقد است زیرا درون چونی سردار
والا سپه سالار صاحب و هر دو برادران محترمشان هريك صدويك اطاق
بزرگیرا اشغال کرده در عین مشغولیات مهم وبزرگی که داشتند وظیفه وعظ
- 140 -


و تبلیغ را برای فهماندن ضرر استیلای سقو بر مملکت و شوراندن احساسات
مردم بر عهده گرفته اند که فی الحقیقت هر يك از این اطاقها شکل
درسخانه را گرفته است تا اندازهٔ تاثیر این تبلیغاترا از روی اشعار
پر جوش که در بیرون ایفای تنها سروده میشد در یافت شده میتوانست

ولی با این پرجوشی و عقیده مندی یا قناعت اغلبیه بخطر ناکی حال
باز هم مسئلهٔ حرکت که نجات مملکت بسته به آنست آسان دیده نمیشود
زیرا بعد از فیصله شدن قضیهٔ وزیریها يك مسئلهٔ دیگر در پیش روی ماند
(که پر از مشکلات جزئی بود) و آن عبارت از تقسیم کردن اسلحه در
بین اقوام موجود و حاضر است این قضیه در ابتداها اگرچه چندان
اهمیت نداشت ولی درپسانها مچندین علت در بعض اوقات تیرگی پیدا کرده
و برای چند روز حرکترا بتعویق انداخت مشکلات این قضیه نه تنها
مراعات تناسب عددی اقوام و اندازهٔ لشکر جنگی هر قوم و انواع تفنگیکه
در جبه خانه موجود است و دیگر جزئیاتیکه از این قبیل اندبلکه علاوه بر آن
اشکالات جزئی و کلی دیگری از بی اتفاق شدن اقوام در تقسیم اسلحه
وغیر آن حوادث زیادی رخ داده میرود که بعض اوقات بتیرگی و تعطیل کار
منجر میشد
و برای ثبوت حقیقت و تاریخ اینقدر را هم باید گفت که این عوامل
واشکالی که موجب منع و یا تعطیل حرکت شده میروند اینها همه طبیعی و بجا
پیدا نمیشوند بلکه چنان حس میشود كه يك دست مخفی برای پیدا کردن
اشکالات کار میکند ولی بیقین نمیتوان گفت که آیا منشأ این تحریکات
محمد صدیق فرقه مشر استكه اصلاً حزب سقو بوده و حا لا در گردیز تمر کز
دارد و یا اینکه دست کدام مغرض دیگری هم کار میکند . ؟
۳ حمل
قضیهٔ اسلحه تقریبا فیصله شده و حصهٔ هر قوم جداگانه تعین شده است
گویا کار قدری سبکتر شد لذا فکر پیشرفتن مد نظر است زیرا هر دقیقهٔ

- ١٤١ -


که میگذرد در وخامت حال مملکت افزوده میشود بدترین همه اینکه برای
سقو فرصت و مجال کار کردن پیدا میشود .
بناءً علیه پروگرام حرکت زیر بحث گرفته شد که آنهم دقت و سنجش
عمیق بکار داشت
مخصوصاً که بعد از این تاریخ بدو موجب پیشبینی و احتیاط لازم دیده
میشود یکی ملاحظهٔ اخیریکه در یاد داشت دیروزه نوشته شد یعنی اگر چه
دیده میشود که اقوام به سردار والا تا درجهٔ اخیر علاقه مند هستند و جناب
ایشان در نزد آنها محبوب میباشد اما باز هم پیدا شدن بعض تحریکات اینرا
نشان میدهد که در بین این سینه های بر عقیده و اخلاص بعض اهل غرض
و مفسد هم موجود است . این یک موجب احتیاط بود موجب
دیگر آن همینکه علاقهٔ اقوام در مهمانداری و همرکابی سپه سالار صاحب
بحدی دیده میشود که احتمال زد و خورد اقوامرا در بین خود داشت .
پس سؤال دو چیز بود : یکی اینکه از کدام راه باید رفت ؟ دیگر
اینکه با کدام اقوام حرکت باید کرد ؟ با ملاحظهٔ اینکه منزل مقصود
شهر گردیز است بالاخره قرار بر این گرفت که سردار سپه سالار
صاحب با فرقهٔ سیبن از راه دره و جناب شاه ولی خان با فرقهٔ تور از راه
منگل اما آقای شاه محمود خان چنین تجویز شد که از راه جاجی بنزد یکیهای
لوگر خود را رسانیده در آنجا تمرکز نمایند در این بین مسئلهٔ تقسیم
اسلحه از قرار تاسیسیکه پیشتر تعیین شده است جاری بود و انتظار میرفت
که تقسیم اسلحه فردا قبل از ظهر تمام و بعد از ظهر حرکت شود .
٤ حمل :
تا ساعت ١١ ترتیبات حرکت گرفته میشد در این اثنا اطلاع رسید که
لشکر منگل برای تشرف بحضور سردار والا آمدند جناب ایشان هم برای
دیدن این قوم که قریبا بتعداد ٧٠٠٠ آمده بودند با عدهٔ از همرکابان خود
خارج چونی رفتند منظرهٔ پر جوشی در عین زمان مؤثر است منگلها
صف بسته بتقسیم قومی ایستاده اند مجردیکه سردار والا از یك طرف

- ١٤٢ -


صف برای چور برسانی روانه شدند اقوام تفنگها را روبهوا گرفته
بهر حدیکه از صف میرسیدند شلک میشد و برای اتمام تظاهر خوشی
هیا هوی میکردند باران قطره قطره بالاخره بازعد زیاد شدت گرفت
از آسمان غر مباس رعد و از زمین ترقس تفنگ و هیا هوی خلق محشر یرا
از جوش و خروش بوجود آورد .
سردار والا وسط اردوی یک قوم از هنگان قرار گرفته نطق مفصلی
از فلاکت و مصیبت مدهشی که نصیب این مملکت شده است ایراد نموده
دلایل و براهین مقنعی نسبت بضرورت اسقاط سقو گذشتا ندند نطق در این
باران ۲۰ دقیقه دوام کشید در این اثنا خطیبی از قوم برخواسته و بعد
از اظهار عبارات مانده نباشی از طرف قوم يك تمهيد مطول راجع بقدح
و مذمت دوره سلطنت اما نى نمود مدار شكايت
و نالش اوتاسیس مکاتب و تمديد سرك و وضع قانون
و رفع حجاب نسوان بود که بعد از قطار کردن
يك ( عده از این عیبها نتیجه را بتکفیر اوشان رسانید )
مستمعی که بی تعصب باشد در اینجا حتماً بدان خواهد گفت این
ملت است که از زمامدار ۱۰ ساله خود شکایت و نفرت نشان میدهد و
این دلایل شکایت و نفرت خواه بجا باشد و یا بیجا مگر چون فکر ملت
است باید بآن اعتنا داده و پرسید که علت این تنفر چیست ؟ آیا فی الواقع
مکتب چیزی بد و مخالف اساس اسلامیت است ؟ و یا اینکه خطیبی که
در این محفل بیان داد با قومیکه از طرف آن موکل شده حرف میزند
روی هم رفته جاهل مطلق هستند ؟
این هردو سوالرا انداختن يك نظری بطرف مامور معارف این سمت
که در آنجا نزدیک استاده بود حل میکرد زیرا هر که او را باساده
لوحی و بی معلوماتی مطلق که حاجت بامتحان نداشته و از چهره اش هویدا
بود ببیند فوراً خواهد گفت کسی که ترا برای افتتاح و تطبیق نقشه که
حکومت برای تعلیم اجباری روی کار کرده بود انتخاب کرده همین مراد را
داشته که این نفرت و دشمنی را که نسبت بعلم و تعلیم در این محفل دیده
میشود پیدا بکند .

- 143 -


همچنین مظالم و تجارت نامشروعیکه در هیئات سرک سازی رائج
بود باید ملترا از نام سرک باین درجه متنفر میساخت که ملت سرک سازی
را کفر مینامید . ( ۱ )
بهر حال رجوع بقصه کنیم که خطیب بعد از ذکر کردن تمهید سابق
خود از جناب سپه سالار صاحب اظهار کردن يك قرار قطعاً خواهان
شد که پیشروی این جمع بزرگت حاضر بیان کنند که امان الله خان طرفدار
نبوده و برای اوشان کار نکنند ،
البته این بیانات سردار والا را خیلی متأثر آورد ، اخیراً برای اطمینان خاطر
این جمعیت بزرگت که متهیج شده است تا کید فرمودند که من غیر از خیر مملکت

(۱) اگر این سخن باحساسات شخصی دکه نخورد واضحاً گفته
میتوانیم كه يك علت بزرگ وقوع غلط فهمی بین ملت و زمامداران شاید همین
مسئله بوده که بعض کار داران طبقه اول در رسانیدن عین صدا و یا تطبیق دادن
عین رغبت زمامدار دقت و اعتنا نداشتند . مخصوصاً عدم اعتنا را در امور
معارف مهمتر از همه میدانیم زیرا مامورین دیگر شعبات که اهمال و رشوت
خوری کرده اند هر چه باشد ضرر آنها بمملکت از قبیل موقتی بوده است
اما ضرر واهمال و رشوت خوری بعض مامورین معارف که بمملکت رسیده است
قابل تلافی نیست زیرا اگر آنها کار میکردند در نتیجه ۱۰ سال اقل در
اقل مالك ۳۰ هزار نفر با تعلیم ابتدائی شده میتوانستیم که این تعداد فوج
قابل هر چیز را در نتیجه آن اهمال و رشوت خوری گویا باختیم اما دیگر
خسار ها هر چند باشد غالبا از قبیلیستکه تلافی شده میتواند
و تمام تجارت و رشوت خوری مامور معارفیکه میخواست منصبرا ذریعه
استفاده بگیرد همین بود که پدر بچه مقابل خلاص کردن اولاد خود
از مکتب پول بدهد پس تا اندازه ممکن در ایجاد اسبابیکه وادار باین خلاصی
بسازد سعی مینمودند از قبیل حواله کردن و یا جلب اطفال از جاهای
دور مکتب تاهی کدام صبح وعصر مسافه ۳ و ٤ کروه را مرا برای امدن
مكتب قطع کند و یا جلب کردن اطفالیکه بزرگ وقابل تعلیم نبوده
تقريباً مدار ارتزاق پدر پیر وعایله بیکس خود هستند .

- ١٤٤ -