بحران و نجات
[ILL]
[ILL]
[ILL]


[BLANK PAGE]


بحران و نجات

چگونه سوء اداره در مملکت بحران پیدا کرد ، و جماعه دزدان
از موقع استفاده کرده زمامداری نمودند ، و چگونه
جماعتیکه در اطراف برای سقوط دادن این دزدان
پیدا شده بود یکی بعد از دیگر سقوط کرد
یا دست از کار کشید ، بالاخره چگونه
ایثار و قربانی و فدا کاریها وطن
نجات یافت .

تدوین و تالیف

یحیی انیس

مؤسس و نگارنده انیس

حقوق طبع و ترجمه محفوظ است

مطبعه انیس


قهرمان نجات وطن قائد. و زمامدار اعظم مجاهدات ملی اعلیحضرت غازی
محمد نادر شاه افغان .


انزكتنا

قلم هیج افغان وطن دوست بنوشتن حوادث ووقایع مولم اغتشاش گذشته
که در تاریخ وطن بدون اراده مانیت شده است ، به آسانی اقدام
کرده نمیتواند ، واگر نوشت حتماً حالت روحی او زیر کابوس های گوناگون
وجدانی خواهد رفت ، زیرا شخص وطن دوست خوش دارد ( چنانچه
قاعده دوستی است ) که برای وطن سرمایه ودلیل افتخار بگذارد ، یاد
کار های مسرت بخش بگذارد ، ذخیره عظمت و عزت و وقار بگذارد .
ولی بدبختانه در این صفحات خود یادگاری از منحوسترین روز کار های
وطن پیش میکنم ، در هر صفحه آن حادثه های مولم و واقعه
های جگر خراش تذکار میکنم ، گویا درین موقف خود بمانند محبی
هستم که خبر مولم را بمحبوب خود مجبور است بگوید
والحق مرحله مشکلی بود این سفرنامه را که طی کردم و بانوشتن آن اقدام
نمودم ، زیرا فردی از این وطن هستم چگونه میتوانم نویسنده حوادث بد
همین وطن من باشم چه طبیعی است بمحبوب گفتن ( اينك عيبهاى تو ) نه نفس
برداشته و نه زبان ادا کرده میتواند ، ولی از طرف دیگر میبینیم که
لاچار باید گفت تا معلوم شود که چه چیز ها را نباید کرد .

- 1 -


پس
چیزیکه قلب این نگارنده را در این اقدام مولم تسلی میدهد تنها و تنها
نتیجه و یا فایده ایستکه از این اثر بتصور گرفته ام زیرا مسلم است گفتن
يك خبر مو لمیکه از آن موعظت و عبرت و اصلاح امید شده بتواند در فایده
و قیمت خود از آن اثریکه تنها مایه سرور و شادمانی باشد ، خیلی زیاد تر است
بناء علیه
با توکل و اعتماد بر خالق معین حوادث و وقایع این قصه محزن
بحران و اغتشاش ١٢ ماهه وطن ( عقرب ٣٠٧ - میزان ٣٠٨ ) را
بهموطنان خو تقدیم میکنم یعنی میخواهم در بین دو پوش این کتاب
تمام حوادثیکه در ظرف ١٢ ماه در صحنه وطن رخ داده جمع نمایم .
گویا
محتویات این کتاب عبارت از اینستکه در ظرف ١٢ ماه در وطن چه
واقع شده و بکدام تاریخ واقع شده و چرا واقع شده و کدام اینها
خوب و کدام خراب واقع شد به عبارت مالوف ( تاریخ اغتشاش )
را بهموطنان خود پیش میکنم .
ولي
قبلا نظریه خواننده را که طبعاً بعد از خواندن کتاب آفرین و یا
نفرین و یا اقلانه آن و نه این خواهد فرمود . بروح و ماهیت کتاب
ملتفت میسازم تا باین ذریعه از وقوع غلط فهمی ایمن بوده ، هم
خواطر خواهشمندان مفصلتر از این کتابرا تسکین و هم ضمناً اجر زحمات
خود را در جمع و تدوین آن تامین کنم و آن همینکه :
پیشتر گفتم محتویات این کتاب عبارت از اینستکه در ١٢ ماه در وطن
چه خوب و چه خراب واقع شد در اینجا خلط نشود که کدام
شخص خوب و کدام شخص خراب یا چرا خوبی و خرابی اشخاص داخل
- ٢ -


نشده است ، یعنی چرا در این کتاب محاکمات داخل نیست ، که
بجواب میگویم که این کتاب تنها تاریخ است که خوب و خراب و قایعرا
ثبت و تذکر میدهد ، و اگر ازان تجاوز کرد بتعلیل و تحلیل خواهد
بود ، یعنی در این بحث خواهد کرد که واقعه چرا شد و با وقوع
آن چه تاثیرات بخشید و بالفرض اگر ذکر نام کدام شخص آمـد نه بطور
محاکمه بلکه بصفت تعلیـل خواهد بود ، از طرف دیگر کسانیکه بفن
تألیف بلد باشند اینرا بهتر میدانند که موضوعات محاکمات حتما از يك
جنبه حـزبیت خارج نیست و چیزیکه ما در این کتاب كليـة آنرا
اجتناب نمودیم نظریات حـزبیست ، زیرا آرزوی من از تألیف
این کتاب همینستکه با کمال بی طرفی و خالی از هر نظریات حـزبی ذرایـع
مطالعه در روحیـات و حـالات ملی پیدا کنم . مخصوصاًهمان جنبه هایکه
قابل تدقیق و تعدیل و اصلاح باشد از اینرو قطعاً صـورت نداشتکه در
چنین کتاب موضوع محا کمات را هم جای بدهیم .
میماند يك ملاحظهٔ دیگر که نا گفته نماند
و آن همینکه موقف من در نوشتن این کتاب بمانند آنستکه بتنقید
کردن معشوق خود اجبار شده باشد یعنی وطن را دوست دارم
و من جزئی از آن هستم با اینکه تمام عناصر و اجزاء آن عبارت ازمن است .
پس مسلم است شخصیکه در موقف من باشد در نظریات خود نسبت بمعشوق
خود منکر سهو و خطا شده نمیتواند از این رو احتمال دارد
بعض تحليـلات و یا تعلیقات که در اطراف و ذیل حـوادث شـده ، سهو و یا
خطـا يا قصـوری واقع شده باشد اما امیدیکه از مطالع دارم همینستکه عذر
مرا که تذکار یافت مشروع اعتبار فرموده اقلاً اغماض فرمایند .
که برای تلافی این نقصیه و نیز برای اتمام وقایع تاریخی در آخر هر قسمت
چند صفحه سفید منضم نمودیم تا در آن صفحات مطالع تصحیحات لازمه را
بنمایند یا اینکه معلومات و واقعـات حیاتی خـود را در آن مدت
- ٣ -


در آنها بیفزاید . البته اگر حیات مساعدت کرد خود این نویسنده ـ
والا شوقمند دیگری بمعاونت همین یادداشتهای خواننده گان که بعد از چند
مدتی جمع شود ، تاریخ مفصلتر اغتشاش و مفیدتر آن بوجود آمده میتواند
و علی الله الاتکال .
ممکن است بعضی تصحیحات یا علاوه ها بعد از طبع کتاب بدست آید ، که البته
محض خدمت اداره به حقیقت و تاریخ و نیز برای تعقیب خدمت به خریدا ران این اثر
آنها را در جریده انیس متوالیا نشر خواهد نمود .

- ٤ -


بسم الله الرحمن الرحيم
مقدمه
مملکت سر استه به بل دولت نوخاسته وجامعه نشیط تاخسته بود. دفعهً
نظم آن در هم و وحدت آن بر هم و نشاط و نهضت آن مبدل بغم
شد. کوئی والعياذ بالله غضب خداوندی بر آن حلول کرده جعل
عالیها صافلها.
این چه بود؟ و چرا شد؟
دوسوا اليست كه اگر سعادتی بعد از این نصیب مان باشد در نتيجهً
فهمیدن همین دوسوال خواهد بود. والا اگر از آن استفاده
نکردیم پس ربنا اهدنا انك انت الهادي القويم .
این چه بود؟
اگر چه ما اقرار نميكنيم که این بحران ( انقلاب صحیح با تمام معانی
آن بوده است ) زیرا چیز پرا که انقلاب مینامند دیگر و اینرا که
بچشم خود دیدیم دیگر است ، چونکه در بین قصهً بحران ما و هر
انقلاب صحیحیکه در دنیا واقع شد يك فرق اساسی بوده و آن همینکه
انقلابات صحیح همیشه زير يك پروگرام و نقشهً میشود که در ملت هیچگاه
تفرقه و تشتت پیدا نمیکند و باز اگرچه مراد از انقلاب بر باد کردن


حالت موجود شان میباشد ولی همیشه قبل ازینکه موجود خود را
بر باد کنند آینده صحیح تر را پیشتر میسنجند ، اما انقلاب ما تنها
یکی از این دو شرطرا داشت یعنی در حصۀ سقوط دادن همۀ ملیت
متحده بود اما پیشتر از آن باید آینده صحیحرا هم میسنجیدند تا وطن
باین خساره دچار نمی شد.
مراد در اینجاست که انقلاب ناقص مملکترا بتباهی میکشاند و
در ایندفعه که نجات یافتیم در حقیقت يك لطف ایزدی و مجاهدات
فدا کارانۀ شهریار غازی و ناجی امروزه ما شامل حال مملکت گردید
( که حصۀ آن مجاهدات مهمشانرا این کتاب بنظر خوانندگان میرساند)
و اگر این لطف ایزدی شامل حال این مملکت نمیگردید معلوم استکه
بحران گذشته قضیۀ مملکترا بکجا میرسانید .
بهر حال بسر موضوع خود میآییم که سوال دوم ماست یعنی علت
این بحران چیست آیا در حقیقت نفرت ملت از اصلاحات و تعلیم و
تمدن بود ؟ یا اینکه علت اصلی رمیدن مات از يك عالم سوء اداره گیها
و غلطهای فاحش افراط و تفریط بود ؟
جواب این سوال بر کسیكه جریانات دورۀ ۱۰ سال امان الله
خانرا از نظر بگذراند به خیلی آسانی واضح میگردد که در حقیقت نه
ملت از اصلاحات رمیده است بلکه این قیام ملت نتیجه سوء ادارگی های
متوالی همان دوره بود چنانچه در مبحث آینده تاییك اندازه تفصیل و
توضیح این مطلب میشود .

اسباب اغتشاش
اسباب و عللیكه در اطراف اغتشاش گذشته سروده میشود خیلی زیاد
است ولی اگر تعمق کنیم همۀ آنها از چند اساسیكه ذیلا بیان میشود
خارج نخواهد بود.
افراط و عدم توافق جریانات حکومت با آرزوهای ملت ، غلطهای
- 6 -


فاحش و مدهش تطبيق ، سوء اداره و بی نظمی هیئت ضبط و ربط ، پیدا شدن احزاب و دسته جات و مخالفت کردن آنها با حکومت ، اگرچه عقاید و نظریات مختلف دیگر هم موجود است از قبیل بودن دست غیر در تهیه اغتشاش ، و نظریه طبیعی بودن اغتشاش و غیر آن ،

ولی چیزیرا که اهمیتر باید شمرد مسئله افراط و غلطهای فاحش و مدهش اداره است که ما در اینجا هر يك از آن عللهارا باندازه که این صفحات کم گنجایش میکند ذکر مینمائیم :

افراط حکومت و عدم توافق پروگرام آن با احتیاجات ملت :

گفتیم این اساسیترین نکته در علت بحران گذشته بود ، و قویترین دلیلیکه اهمیت آنرا نسبت بدیگر علل نشان میدهد صورت وقوع یا جریان اغتشاش است یعنی دیدیم مجردیکه شورش در یکی از سمتها واقع شد عموم سمتهای دیگر مؤید آن شورش شدند یا اینکه اقلا در تأیید حکومت هیچ اظهار طرفداری نکردند .

و البته این بزرگترین دلیل استکه بودن نفرترا در عموم ملت نسبت باجرآت زمامدار آنوقت نشان میدهد و برای اینکه صورت پیدا شدن این نفرترا بهتر دریافته بتوانیم بهتر است نظری باوضاع و حالات سابقه مملکت اندازیم .

افغانستان پیشتر از استقلال

مملکت قریباً از سنه های ۱۲٥٥ تا ۱۲۹۷ محصور و محدود بوده طرز اداره آن منوط باراده های مطلق بوده است اسمی از شورا و قانون نبود قوه تنفیذیه حکومت همیشه از روی تمایلات شخصی اجرا میشد هیئت قضائی زير يك نظم بسته ومعين نبود وطور مجموعی عموم جریانات اداری و عمرانی وغیر آن از روی تأثرات وقتی تطبيق مییافت .

یعنی میخواهیم بگوئیم در ظرف دوره های که در آن سنوات گذشته

-- ۷ --


است طرز اداره بيك صورت صحيح مملکتی نبود بلکه هر یکی از آن دوره ها برای چلانمدن روز خود کار کرده است که بسبب این بی نظمی یا عدم توافق وتسلسل طرز اداره کمتر دیده میشود که اثرات خوب یک دوره بدوره دیگر مانده باشد بلکه هر کدام از نقطهٔ نظر تاثیر و تشکیل وضعیت مملکت در حد ذات خود مستقل بود ومجر ديه يك دوره طی میشد اثرات خوب وخراب همان دوره با خودش محو میگر دید ، ومعلوم است این چنین طرز اداری تا کدام اندازه در وحدت ونظم و پیشرفت يك جامعه خلل انداخته مخصوصاً از پیشرفت وترقی آنرا عقب میآندازد ؛ گویا تاسنه ۱۲۹۷ مملکت درزیر فشار این قبیل سوء حالیهای بود که حادثه شهادت امیر حبیب الله خان پیش میشود همین بود که ملت در آن فرصت مغتنم برای لبیک گفتن به هر صدا ودعوتیکه او را از آن حالت پریشانی برهاند مستعد بود مخصوصاً اندازه استعداد و آمادگی ملت را در وقتی بهتر در یافته میتوانیم که اندازه احتیاج مندی عموم را از قبیل عقب افتیدن وضعیت عرفانی واقتصادی چه در عالم زراعت یا صناعت وتجارت وغیر آن نظر اندازیم .
بعد از استقلال
در آنفرصت یعنی در همان حالیکه ملت برای تغییر دادن وضعیت خودش مستعد بود ندای استقلال طلبی بلند شده و عموم ملت با تمام معانی فداکاری وحریت پسندی قیام نموده ، بقوت شمشیر ور شادت مدیرین وفر زندان فداکار خود استقلال خود را اعلان نموده و باز تمام معاهدات و شرا یطیرا که حریت و آزادی او را سلب کرده بود لغو مینماید اگر چه نعمت استقلال بدست ملت رایگان ومفت نیامد زیرا بعض معاهداتیکه با دولت بريطانيا شده بود مسئله را در میدان گفت وشنید انداخته بود و اخیرا ملت بر یختن خون خود آماده گردیده
- ۸ -


هر طرف افواج مجاهدین در میادین جنگ برآمده و محاربات دایر گردید
تا اینکه قضیه را فاتحیت ومظفریت ( اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی )
که در میدان آن فداکاری وسر فروشی بحیثت سپه سالاری خدمت
میفرمودند خاتمه داد .
ودر آن تاریخ بعموم ملت خبر آزادی وخود مختاری بشارت ومژده
داده شد ، یعنی بملت فهمانده شد که بعد ازین افغانستان در
امورات داخلی وخارجی خود مختار بوده هر راهیکه بتواند ترقی
وپیشرفت او را تامین کند اختیار نماید .
حاجت بیان ندارد که اثر این چنین اعلان در چنین ملتیکه ازهر حیث
تکمیل وپیشرفت می خواهد تا کدام اندازه باید با جوش وحمیت تلقی
میشد چنانچه درعامه ملت حس آمد گی وامیدواری بترقی
بیدار گردید وهر طبقه باندازه که احتیاجات خود را فهمیده بود
مستعد پیشرفت گردید .
حکومت هم مجردیکه از تطبیق دادن دوره اول قانون وتشکیلات
فارغ شد ، بتبدیل دادن اوضاع عمومی حتی عرف وعادات مملکت پرداخت
و با وجودیکه پروگرام حکومت مقتضی تبدیل عرف وعادت موروثة
چندین صد وشاید هزار ساله ملت بود ولی ملت بدون اظهار هیچ
جمود و پسندی همه آن تبدلا ترا پذیرفت گویا محیط مستعد پست و در
زیر اثر همان استعداد در مقابل اصلاحات وترقی عادت مقاومت وجمود
پسندیرا ندارد .

عدم توافق
اما از شروع مرحله ز مامداری امان الله خان باو جود آن پیشرفت که
در ظاهر اوضاعرا اطمینان بخش نشان میداد در حقیقت رفته رفته یاروز
بروز يك حس جدائی بین ملت وحکومت تولید شده میرفت که علت
این نفرت وجدائیرا دوباعث بود : یکی غلطهای مدهش اداره
- 9 -


وصورت اجرا آن دوم دور افتیدن پرو گرام حکومت از آرزو
واحتیا جات ملت ، که برای توضیح دادن مطلب با ایراد کردن بعض
مثالها میپر دازیم .
قسمت اول یعنی غلطیهای اداری خیلی زیاد وامثال آن از اول دوره
تا اخیرش بارها تکرار شده است اهمترین همه مسئلۀ باختن اعتبار
بود مثلا در ابتدا برای عسکر ۲۰ روپیه معاش وعده داده شد
حالا نکه ۱۲ روپیه هم برای آنها نمیرسید ووعدۀ عفو باقیات
که در اول سلطنت اعلان شد حالانکه در ابتدای همان مرحله باقی دهان ملت
بزیر کشا کش محصلین داده شد . یا اینکه اعلان شده بود مملکت قانونی است
درحالیکه از طرف خود زمامدارویا ار اکین فر امین قانون شکن صدور واجرا مییافت
بلکه مسئلۀ وعده خلافی محدودی رسیده بود که حتی در فیصلۀ جرگه های
عمومی که باوکلای ملت فیصله مییافت وعده خلافی واقع میشد وبد ترین
اثر یکه از این رویه پیدا شد مسئلۀ بی اعتباریست
و نیز از قبیل غلطیهای اداری بود که حتی بهترین یک قدام اصلاحی
ببد ترین اوضاعی که موجب رمیدن ملت میگردید تطبیق مییافت ، معارفرا
که اهمترین احتیاجات بود مثال میگیریم یعنی دیدیم علاوه بر نقایص
اصولی در معارف از قبیل نداشتن يك پرو گرام اساسی یا تشکیلات مستقل
و صحیح نیز مظالم و رشوت ستانیهای مدهش را کار دار های مملکت
در امور معارف می نمودند ، چنانچه نمونۀ از آن مظالم در حاشیه
صفحه های ١٤٤ و ١٤٥ ذکر گردید ، علی هذا القیاس در باب
قانون مشروع و صحیح که بهترین نعمتیستکه بيك ملت داده میشود ولی
شنیدیم که زمامداران و العياذ بالله قانونرا جانشین شریعت غرا معرفی
میکردند . و امثال این غلطیهای اداری زیاد استکه که يك حصۀ
آنها در آتیۀ کتاب بنظر مطالع رسیده میرود .
گفتیم قسمت دیگریکه موجب نفرت یا پیدا شدن حس جدائی ملت
از حکومت گردید ، مسئلۀ مخالفت مواد پرو گرام با آرزوها و
- 10 -


احتیاجات ملت بوده است ، که در اینقسمت محتاج مثالهای زیاد
نیستیم زیرا این مطلب واضح است برای ملتیکه زراعت و تجارت و
صناعت وطرق مواصله آن محتاج بترمیمات باشد از پوشیدن شاپو و دریشی
ویاد گرفتن رسومات دعوتها و امثال آن آنقدر قابل توجه نبود و باز اگر
این چنین اقدامات بی وقت تنها بذریعهٔ تبلیغ زبانی میبود باز هم شاید
ملت را بحدود بی زاری نمیرسانید ولی اگر مخصوصاً مجریات اخیر
آن دوره نظر اندازیم میبینیم این قبیل تطبیقات واهی که از احتیاجات
وخیالات ملت بیرون است بحدود بیزاری رسیده بود مثلاً وقتیکه بپلیسها
امر داده شده بود که هر که را در سرکها و معابر بی شاپو یا دریشی
ببینند از او جریمه بستانند، یا تبدیل دادن رخصتی جمعه بپنجشنبه
و غیر آن .
همچنین در قضیهٔ رفع حجاب نسوان که از حدود معینه گذشته
و احیاناً خود زمامدار در سرکها بتحقیر محجوبه ها میپرداخت و یا
اشتهاره در سرکها اعلان گذاشته میشد که از اینجا زنهایکه چادری
چند اولی داشته باشند نگذرند و پولیسها را امر میشد که این اعلانرا
رعایت کنند ،
گویا همین رویه های افراط کارانه و غلطهای مدهش اداری بود
که حس نفرت وجدائی را بین حکومت و ملت پیدا کرده مسئله را بطغیان
و جوش میآورند .
چنانچه دیدم که سه سال اول ار آن دوره نگذشته بود که ملت در
زیر اثر این چنین نفرتها بجوش آمده و در سنه ۱۳۰۳ شورش نمود .

ظهور اولین مخالفت بزرگ
گفتیم که این جریانات و تطبیقات افراطی حس هیجان و تنفر را در
ملت پیدا کرد که شروع این هیجان درسمت مشرقی و بعد از آن در
جنوبی مملکت پیدا شد . هما نا پیدا شدن این آثار مخالفت و شورش
- ۱۱ -


کردن اقوام جنوبی متعاقب یکدیگر واقع گردید ، در ابتدا رئیس شورشیها
یکی از عالمان جنوبی بود که مطالبات شورشیها در آنوقت رسیدن
ملت را از آن جریانات و تطبیقات افراطی نشان میداد ، مخصوصاً حمایت
شعائر مذهبی و دینی را بیشتر مد نظر گرفته بودند ، و با لفعل هم مقاومت
زیادی در مقابل قوای حکومت نشان دادند ولی نظر باینکه در اخیر روز
های شورش عبدالکریم نامی که از سرداران مفرورین در هند بود بجنوبی
آمده بعد از ادعای امارت زمام اداره کردن شورش را بدست میگیرد از
اینرو قضیه در نظر ملت دیگر گون شده و اقوام در مغلوب ساختن شورشیها
با حکومت همدستی نمودند .
حکومت هم از نفرت اهالی مطلع شده برای اصلاح وضعیت یك لویه
جر گه عمومی منعقد ساخته و يك پرو گرام نوی در پیشروی و کلای ملت
برای خود اتخاذ نمود .
اگر چه شورش خاتمه یافت و اقوامیکه شورش کرده بودند بعذابهای
گونا گون مبتلا ساخته شدند اما يك اثر وخیمیکه از آن شورش ماند
همینکه در بعض محافل چنین عقیده پیدا شد که روح جمود پسندی بر اهالی
افغانستان استیلا دارد از اینرو نا ممکن است اوضاع آنرا تبدیل یا اصلاح
نمود ، چنانچه مقالاتی بهمین وتیره در بعض جرائد عالم هم نشر گردید .
ولی مسلم است این نظریه خیلی سطحی و يك تهمت بی دلیلی بر این ملت
مستعد بوده است زیرا در دوره ۱۰ سال زمامداری امان الله خان و نیز
در دوره های گذشته این امتحانات زیادی داده است که در مقابل تبدیل
عرف و عادات قدیم خود هیچ مقاومت یا اعتراض نشان نمیدهد . اما
چیز یکه او را همیشه بطغیان و شورش میاورد همینکه صورت اداره واجرآت
بحدی غلط و خراب میبود که در بعض احیان از عرف و عادات گذشته
حتی بر رسومات وشوٌنات محترم مذهبی دست اندازی و توهین میشد .
مثلا میبینم که در مطالبات شورشیهای جنوبی یکی لغو قوانین بوده است
و فی لواقع هم این مطالبه منتها جمود پسندی اهالیرا نشان میدهد

- ۱۲ -


ولی بیائیم در علت و سببیکه این شورشیها را باین مطالبه وادار ساخته بود
خواهیم دید که آنها حق بجانب هستند این اگر بر اوضاعی که حکمران
جنوبی برای معرفی قانون روی کار کرده بود نظر تعمق اندازیم بچه
همیشه وقتیکه اسم شرع شریف و با قرآن مجید در بین میامد خودش صدا
میزد که والعياذ بالله قرآن شما کهنه شده است شریعت بکار نیست
حرف از قانون بزنید ، ) کلماتیست که برای هر شخصی که شمه از اسلامیت
داشته باشد منتها غضب و هیجانرا تولید میکند ، پس در صورتیکه
خود حکمران قانون را نقیض شرع شریف معرفی کند یا اینکه واقعا آنرا
در تصور خود چنین بشناسد البته عذر وحق بطرفی اهالی در این حصه
معلومستکه تا کدام اندازه بجای است
ببهر حال مراد از ایراد کردن این مثالها اثبات این نظریه بود که
جریانات آندوره سرتا پا بصورتی تطبیق مییافت که باید ملترا بغضب
میاورد و اگر در بين يك چيز خوبی پیش میشد در حقیقت
تنها نام آن میبود ، اما در تطبیقات چنانچه مثالهای پیشتر نشان
میدهد همه غلط و بی اساس میبود ، بلکه از همه بدتر اینکه بعد
از اینکه ملت بارها نفرت و بیزاری خود را از آن جریانات غلط وسوء
نشان داد مگر باز هم احساسات عمومی رعایت نشد ، مثلا بعد از گذشتن
شورش ۱۳۰۳ همه کس امید وار پیدا شدن اعتدال در رفتار زمامدار
بود ولی بالعکس دیده شد که هر چند روز میگذشت همانقدر
تطبیقات حکومت مخالف احساسات و آرزو های ملت می شد
و هر قدر احتیاجات ملت زیاد میشد همانقدر حکومت از فکر کردن
در آن احتیاجات دور میگردید . بلکه هر قدر وضعیت
اقتصادی ملترا زیر فشار میگرفت همانقدر توجه حکومت در مصارفیکه
این فشار را بیفزاید زیاد میگردید . چنانچه تعمیر دارالامان و فابریکه
- ۱۳ -


هائیکه بمملکت اقتصادا منفعتی رسانیده نتواند از مثالهای این وضعیت است . . .
والحاصل اگر يك نظر سطحی بر جریانات دورهٔ ۱۰ ساله زمامداری امان الله خان اندازیم خواهیم دید که باروح ملت هیچ توافق و همراهمی نکرد ، نمونهٔ آخرین این عدم موافقت وجدايیرا در حوادث جرگهٔ ۱۳۰۷ بهتر دریافته میتوانیم چه حوادث جرگهٔ مذکور نشانهٔ این دوری وجدائی بود ، مثلا در حالیکه ضروریات اقتصادی این جامعه فراوان بوده و علی وجه العموم احتیاجات عمومی معلوم و بیشمار است و باید در جرگه این همه مطالب مذاکره شده چاره های علاج اندیشیده میشد دیدیم که چندین مجلس باوکلای ملت که منعقد ساخته بود همهٔ مذاکرات راجع به رفع حجاب نسوان بود و در آنحالیكه ملت از سوء ادارگی حکام بناله و فریاد آمده و وکلا میخواستند شكايات خود را از این جهت بیان نمایند خود زمامدار علنا مانع آمده و از آن کار دارها حمایت نمود . یا در آن حالیکه حکومت بهمدستی همهٔ طبقات محتاج بوده بالعكس در همان جرگه موضوع تفرقه و تحقیر طبقات مخصوصاً فرقهٔ علما و روحانیون اساس گرفته شد .
بالطبع ملت بعد از اینکه اندازه دور بودن حکومترا از مطالب و احتیاجات خودش درك نمود و باز وقتیکه دوام آن جریاناترا حس نمود در شورش کردن خود حق بر طرف بود.
و اگر چه تنها همین نقایص برای فهمیدن علت اصلی انقلاب کفایت میکند اما بدبختانه میبينيم كه يك عالم اسباب و علل دیگری نیز موجود بود که ما بعض آنها را در صفحات آتیه ذکر خواهیم کرد.
- 14 -


سوء اداره و بی‌نظمی
هیئت ضبط و ربط
طرفداران این نظریه شاید جنبه اکثریت باشند، زیرا وقتیکه
به تنقیدات و صحبتهای مردم گوش بدهیم از بسکه وزرا کار
نکردند، و مامورین همان نمودند ورشوت خوردند وغیر آن يك عالم تنقید
شنیده میشود و اگر ما بخواهیم همۀ آن تنقیداترا درینجا جمع نمائیم،
علاوه بر اینکه اغراق است، چیزی که مطالع را بيك نتیجه برساند جمع
نخواهد شد بنا بران بهتر است اقسام و انواع نقصانات اداری را که موجود
بود تحلیل کرده فکر کنیم تا هم مطلب بدست آید و هم اغراق و
اتهام عموم مامورین به تهمتهای روی هم رفته تر و خشك دور باشیم.
انواع نقصانات اداری
مشکلات تاسیس — سوء انتخابات، نبودن ضوابط و قواعد
داخل اداری — مفقودیت نظام دفتری، استفاده‌های شخصی، قلت رجال کار
مشکلات تاسیس:
این حتمیست که شالوده هم در قسمت اداره نقایص خیلی زیاد بود، و در جمله یکی مشکلات
تاسیس میاید که از عدم تجربه پیش میامد چنانچه بطور مثال يك نمونه آنرا ذکر میکنم
نظم تشکیلات اینرا اقتضا میکرد که هیئات اداری بذریعه مراکز
خود باهم ارتباط داشته باشند.
لهذا فرضاً اگر نایب الحکومه هرات در کدام فقره محتاج مفاهمه
میشد مجبور بود که از راه وزارت داخله این مفاهمه را بنماید. در حالیکه
پوسته قطعاً باین نظم مساعد نبود. زیرا در موسم بهار که راه باز
است تیزترین موعدی که پوسته از هرات تاکابل برسد ده روز است. هم
چنین مزار ۱۰ روز میشود. گویا تنها اینکه قضیه مجاری قانونی
خود را طی کند اقلاً چار یا پنج ماه میگذشت.
تا اینکه از هر طرف فغان و شکایات برآمد بالاخر مجبوراً این
— ١٥ —


سلسله را تعدیل نمودند ، این نمونه از نقایص اداری بود که امسال آن زیاد
و علت اصلیش در عین زمان (عدم تجربه) بوده است . و بهر حال
این چنین عوارض در حقیقت بحران های عمومی در اداره پیش کرده
ربط و نظم را بر هم می نمود تا اینکه عوض شده و اصلاح میگردید . که
همه این قبیل نقصانات را در زیر این عنوان میتوان جمع نمود که تطبیقات
برای ما بار اول است و ما ممکن بود که از خیلی نقصانات خالی باشد .
سوءانتخابات .
در نقصانات اداری قسمت اهم بود ، وشاید علت اصلی آن راجع باشد
بروح اوتوقراطیت که قبلاً در محیط حاکمیت داشت ، چه همیشه درا نتخابات
شرط اولین و یا ملاحظه اساسی ترین که رعایت می شداندازه اعتماد و منزلت
شخصی بوده است ، وبنابرهمین سبب است که قدر واهمیت وظایف ولیاقت در بین
سقوط کرد . وطبعاً این وضعیت انعکاس بالمقابل میکرد . یعنی چون
شخص مامور غالباً از نقطه نظر ملاحظات شخصیتیش ویا از نقطه نظر اندازه
اعتماد بر او انتخاب شده است لذا طبعاً عوض اینکه اعتنا یا توجه خود را بطرف
وظیفه بگیرد بالعکس تمام اعتنا وتوجهش بطرف همان دواساییکه موجب تعینش
گردیده است می بود ، و این روح ملاحظات شخصی در هیئات اداری بحدی
رسیده بود که دائماً حتی مامورین خورد هم . وقتيكه يك میدان ماموریت بخود
خوش میکردند ، بجای اینکه تخصص و مهارت خود را به بیند بالعکس همان اداره
را که بنوعی از نوع ها با سر آان آن خصوصیت داشته باشند و یا اینکه پیدا کرده
بتوانند می بالیدند . چنانچه بسیار یها از يك اداره استعفا نموده بدیگری خودرا
منضم می ساختند . تا این که حکومت مجبوراً قانونی صادر نمود که هر که استعفا
بدهد تا يك سال برای او کار داده نشود . و از جمله رعایت و یا ملاحظه
شخصیات بود که هر که سعی می نمود که منسوبین خود را در دوائر خود جمع
کند تنها ازین نقطه نظر که اعضای اداری او از اعتمادیان خودش باشد .
در نتیجه رفته رفته اهمیت وظیفه و تخصص و لیاقت از بین ساقط
شده و اعتماد و یا شخصیات جای آنرا گرفت .

— 16 —


بلی این نقایص در انتخابات بود . اما يك نقص مهمتر از کل ، بلکه
يك نقصانيکه اگر نمیبود ممکن است خیلی خساره و فلاكتها در بین
نیآمد . و آن عبارت از عدم تفریق بین اشخاص کاری و بیکاره ، و اگر
بیکار کی حتی ضرر مطلق بعض کار داران کلان هم ثبوت و باز ثبوت و باز ثبوت
میشد ، ولی همه ضرر و خانه خرابی یا مملکت خرابی های که از آن ها
ظاهر وثابت یا عیان میشد . ذره از عظمت واقتدار واذيت مانی آنهامیگاست
یعنی میخواهیم بگویم فرضاً اگر انتخابات از روی اندازه اعتماد
و خصوصیات می شد عیبی ندارد اقلاً مسئولیت و باز خواست دربین
میبود ، تا همین اشخاص اعتمادی اقلاً لایق و کاری هم میشدند . ولی
بد بختانه میدیدیم که میخورد و کسی نمیپرسید ، ومیبورد کسی نمیپرسد
بالا خره غرق کردوکسی نپرسید ، طبعاً وقتيكه مسئولیت مفقود شد
رفته رفته یا دیده دیده اشخاص کاری هم بیکاره شدند ، اما بهر
حال این مهمترین نقصانات اداری بود ، و بسبب این اهمیت تکراراً این
موضوعرا خلاصه میکنیم که انتخابات نقص اعظم قسمت سوء اداره بود
و نقصانات انتخاباتی غالباً برسه اساس تکیه میکرد .
اول : مراعات اندازه اعتماد ، که این مسئله خیلی تأثیرات دیگر
پیدا کرد هم ترین همه این بود که لیاقت وتخصص در وظایف از بین مفقود
شد . وطبعاً در نظر کسانی که فن اداره را میشناسند این مسئله اهمیت
خود را یافته میتواند که تا کدام اندازه خرابی کرده میتوانست .
دوم : فقدان مسئولیت و باز خواست است . وعلت این درحقیقت تکیه
میکند بمسئله حزبیت وحلقه های جبه داری که در داخل دربار یا دور
زمامدار دولت گرفته بودند تا با طبعاً در قسمت سوء اداره اثر اعظمی داشت .
سوم : عدم تفريق بين اشخاص کاری و بیکاره که نوعاً
اثری از اثرات رعایت کردن اعتبار ومشخصات در انتخابات بود .
- 17 -


نبودن قواعد داخلي در دوائر
خود عنوان واضح و حاجت بتفصیل ندارد ، در باب علت وضع نشدن قواعد اداری اینقدر میتوان گفت : علاوه بر اینکه فرصت تنک و مساعد نبود تبدیل شدن متوالی قوانین اساسی مقتضی شده نمیتوانست که برای اداره ها قواعد وضوابط داخلی گذاشته شود ، مگر این نقصان علت داشت یا ندا شت اما بهر حال موثری از موثر ها در سوء اداره بود زیرا بسبب نبودن این اساس اجرا آت عمومی مامورین متوقف بر تجربه میبود
مفقودیت نظام دفتري
معلوم است صحیح و همرنگ بودن نظامات دفتری تا کدام اندازه در جریانات ادارای اثر دارد وبقدریکه اهمیت دارد هما نقدر اهمال شده بود بحدیکه نه تنها در هر وزارت بلکه در هر اداره قريباً يك نظم مغاير ديگر معمول بود و اگر تصادف میکرد كه یكی از مامورین از يك اداره تبديل میشد از حيث نظم دفتری خود را در يك وسط تخالف وسط سابق مییافت که اقلاً بلد شدن بآن يك مدت درازی بکار داشت .
قلت رجال کار
در جمله نواقص اداری یکی قلت رجال کار را هم میتوان گرفت ، ولی اینرا هم باید گفت که قلت رجال نه از نقطه نظر نبودن اشخاص کاری بوده است ، بلکه این قلت تنها از نقطه نظر کمی اشخاص بلد تشکیلات نو بود چنانچه این قلترا در وقتی بهتر دریافته میتوانستیم که یکی از تشکیلات نو روی کار میشد در آنوقت حتماً در انتخاب شخص لایق مشکلات پیش می آمد و بارها چنین تصادف کرده که برای يك آمر بزرگ دو و یاسه وظیفه مختلف اساسی داده شده است و رفته رفته بسبب زیاد شدن این قبیل مشکلات ذكاوت يك شرط انتخاب قرار داده شد یعنی در وقتیکه که يك تشکیل جدید میبراد حکومت به همینقدر اکتفا ميكرد كه يك شخص ذکی را برای کار انتخاب نماید ، بامید اینکه در آینده خودش بلد میشود.
- ۱۸ -


استفاده های نامشروع
تا اینجا هرچه از نقایص اداری بیان یافت، انصافاً اگرچه همان نقیصه ها مبهم و یا عادی بود اما بهرحال اغلب آنها موجبات طبیعی داشت ولی در تمام نقصانات اداری، يك قسمت که از مسئولیت وجدانی خالی نبود همینستکه ما در صدد بیان آن هستیم، که هرچند پالیده شود هیچ عذر مشروعی برای کسانیکه مرتکب نقصانات این قسمت شده اند، نه محررین و نه از کباونه حتی خود همان اشخاصیکه این نقایصرا مرتکب شده اند بخود نخواهند یافت.
و آن عبارت از خرید وفروش خیرو مصلحتهای عمومی یعنی يك فرد در حقوق وخير ملت دست اندازی کند که بعبارت عادی آنرا رشوت خوازی وخورد و بورد می نامند.
اگرچه ما نمیگوئیم که قطعاً درصد صد این چنین اقدامات پست علت نداشت زیرا دیده میشود که اصلاً حیات مامورین از هیچ جهت تأمین نشده بود نه از حیث اندازه معاشات و نه از حیث تأمينات منصب مخصوصاً اینکه يك نظم معین و مرتب برای ترقی و پیشرفت در منصب حکومت نبود، یعنی شخصیکه کاتب میبود ممکن است تمام عمر را بکاتبیت میگذشتاند بدون اینکه ترقی را در تمام مدت خدمت بچشد در حالیکه يك كاتب دیگر خواه بقوت چابکی و یا ذرایع نامشروع خودرا بمراتب ریاستهای بزرگ رسانیده میتوانست، همچنین قلت معاش قطعاً باوضعیت بازار ملائمت نداشت اما بازهم باوجود اینکه این موجبات و مجبوریثها برای عموم مأمورین نبود صرف نظر از آن هیچگاه مجبوریت گرسنگی را برای دزدی و در بدر کردن خیر ومصلحت مملکت مشروع نمیتوان شمرد زیرا اگر معاش کفایت نمیکرد بهتر است کار دیگری بگیرند و یا اینکه جمعیت متحدی ساخته مطلب را بدليل حتی بقوت اتفاق از حکومت میگرفتند.
مخصوصا طبقۀ عالی مامورین که از هر حيث مسئولیت وجدانی آنها
— 19 —


خیلی سنگین تر است ( ولی تنها آنها یکه مرتکب این فعل دنی میشدند و اگر |
ترس بر آمدن از موضوع نباشد سعی میکردیم که نام آن عده که در
مامورین عالی رشوت خوری میکردند درج مینودیم زیرا اینها تمام معانی
امانت داری را در این جمع نمودند که باید مخلص شاه باشیم باقی هر چه
ممکن میشد چه در شعبات خرید و فروش ضروریات دولت ، و یا
در تعیین مامورین ما تحت خود ، یا در فیصله قضایا و دعاوی
اهالی باشد و الحاصل از هر درکیکه ممکن میبود پیش و پنجالرا نیز
گرفته استفاده های نامشروع میکردند غافل از اینکه این اعمال خود شان
حتی بهمان نظریه خود شان مخالفت داشت یعنی در حقیقت با شخص شاه
هم خیانت کرده اند . و طبعا اینها حتی در رشوت خوری مامورین
خورد از مسئولیت خالی نیستند زیرا بيك حساب کلان ها از مامورین
نمیگرفتند تا آنها بگرفتن از ملت مجبور نمیشدند .
وچون در این کتاب مجبور هستیم ، مطالبرا باختصار بگیریم ، لذا
در موضوع خساره های که ملت از رشوت خوری و خورد و بورد برداشته
است ، تنها بذکر این قدر اکتفا میورزیم ، که بزرگترین عامل در
فساد اداره و ضبط و ربط عمومی که اساس اولین مملکت است همین
گرفتار شدن عده از مامورین به اغراض خود بود ، زیرا دیگر نقصانات
اداری هر چند ضرر شان زیاد باشد اما بازهم اگر بی غرضی و پاك نفسی
در بین میبود آنقدر ضرر کرده نمیتوانست ولی مسئله غرضداری و رشوت
خوری هیچ چیز تلافی آنرا کرده نمیتواند ، از این رو در ضبط و ربط
و اداره عمومی این رویه ( پست و دنی ) اثر خیلی سوء بخشید . چیزیکه قضیه
را وخیمتر ساخته بود فقدان باز خواست و مسئولیت بود . یعنی حتی
کسانیکه برشوت خوری مشهور و نمایان شده بودند از آنها هیچ بازخواستی
نشد . و بهمین سبب میدیدیم که بعض مامورین بزرگ رشوت خوری
را علنی ساخته بودند .
= ۴۱ =


نشأت های احزاب
ومخالفت هایشان

اقتضای طبیعی در جامعه های بشریست که افراد هر جامعه در انتخاب و خوش کردن طرز وصورت زندگانی عمومی وبا اداره ونظامات مملکت بطبقات مختلف تقسیم میشوند ، یعنی در هر جامعه يك عده میباشند که میگویند مثلاً صورت اداره باید قرار فکر واراده ملت باشد عده دیگری طرفدار این میشود که اداره را اشخاص معین بنمایند آن صدا میزند تربیه وتعلیم اولادرا همیشه حکومت باید متکفل شود . این میگوید اولاد حق شخصی پدر است هیچ کس را نباید به آنها دخلی باشد ، و همچنین در هر يك از شئونات افکار عموم باختلاف و تفاوت است ، خاصه و یا طبیعت عمومی در بشر است ازاین روست ممالکیکه امور شان زیر نظم آمده باشد همیشه در نظامات خود موجودیتهای حزبیرا آزاد گذاشته میدان عمل وتأثير را برایشان فراخ میگذارند تا این اختلافات فکری که در هر جامعه طبیعی است بطور جماعه های معین جمع شده ، همیشه هر جماعه یا حزب کوشش کند که مطالب ونظریات خودرا در جامعه پیش ببرد ، وباین وسیله از پیداشدن پاشانی و تشتت جامعه های خودرا مصون ومحفوظ میدارند .
اما در محیط ما چون پروگرام اداره مقتضی این بود که تنها باید نظریات دولت مقدم باشد ؛ وهیچ فکر حزبی نباید اعلان شود و باز از طرف دیگر موجودیت افکار حزبی طبیعی بود ، یعنی حتمی بود که درمملکت فرقه های متعدد باشند که با پروگرام حکومت موافقت نداشته باشند . و چون برای اینها مجاز نبود که افکار خود را تصریح کنند لذا طبعا مطالب خود را در پرده خفا نشر میدادند .
چنانچه در اثنای اغتشاش معلوم شد که سرزمین مشرقی میدان تخم پاشی چندین حزب بوده است ، و هر کدام برای پیشبردن نظریات خود اقدامات وتبلیغاتیکه مؤدی بمقصد خودش بشود مینمود .
-- ۲۱ --


و اگر ما بخواهیم در این کتاب خود تفصیلات همان احزابرا معین
کنیم این ادعای بی سند خواهد بود زیرا احزاب مذکور چنانچه گفتیم
همه اقدامات خود را در پرده خفا مینمودند ، پس تا زمانیکه رؤسای
همان احزاب خودشان تصریح نکنند و یا اینکه سر بخود آشکار نشوند
بمحض استدلالات نظری نمیتوان حقیقت همان احزاب و یا اشخاص
رئیسی شان را تعیین نمود .
تنها چیزیکه از روی استدلال و یا قرائن میتوان تعیین نمود : عده احزابیکه
از روی مطالعه حوادث بودنشان معلوم و یا محسوس شده است ، که غالبا يك
حزبی برای این کار میکرد که نظام افغانستانرا باصول جمهوریت و یا قریب
آن تبدیل بدهد ، حزب دیگر با پروکرام حکومت موافقت نداشته
تنها مجبور ساختن حکومترا بتعدیل پروکرام آرزو داشتند ، اما يك
فرقه هم بود که هر چه مخالفت داشتند با شخص زمامدار بود از اینرو بعض
اشخاص معین را برای اشغال سلطنت مد نظر گرفته تهیۀ يك شورشرا
میکوشیدند. و بعض حزبیتهای نمایان دیگر هم پیدا شده بود که هر کدامرا
جداگانه بیان میدهیم

حکومت و ارباب نفوذ

عالم محکوم مقتضیات عجیب است و شاید این حلقه را که در صدد بیان
آن هستیم یکی از آن عجایبات باشد که اصل مراد و یا موضوع دیگر میباشد
و چیز را که نتیجه میدهد دیگر است .
مثلاً در نزد زمامدار چنین فکری پیدا میشود که مانع پیشرفت پروکرام
و مطالب من در مملکت خوانین و روحانیون و ارباب نفوذ جامعه است ، بفکر اینکه
این طبقات برای حفظ منافع خود ماترا بحالت خودش میخواهند بمانند و سقوط
دادن این طبقات تعقیب شد .
وچه بذریعه توقیف معاشات یا تصریح در نطقها و دیگر بهر وسیله که ممکن
بود در سقوط دادن اعتبارات این طبقات کوشیده شد علی الاخص

-- ۲۲ --


این تعقیب در حق علما و روحانیون بیشتر شده از هیچ گونه اقدامات معنوی در هیچ فرصت مساعد صرفه نشده و حملات مختلفی بر این طبقه مهم که علاوه برتأثیر وحرمت نام علم ایجابات محیط مرکزیت و نفوذ ایشانرا بلند وذی قدر باید داشته باشد وارد کرده شد
طبیعی حیات که میدان تنازع للبقاء است ، این طبقاتیكه عرضۀ حملات میشدند خود را حق بطرف می‌دیدند که حیات ویا مرکزیت خود را دفاع وتامین باید بکنند، گویا در سنوات ۳۰۳ و ۳۰۷ در محيط يك حركت غیر عادی بود و آن عبارت از این تصادم حکومت وارباب نفوذ مملکت است .
وهمین بود مراد ما ازتمهيدك مختصری که درفاتحۀ این مطلب خود دادیم ، که با اینکه موضوع این تصادم باقضیۀ مملکت هیچ علاقۀ نداشت یعنی نه بی اعتبار ساختن این طبقات نفوذ جامعه بمضمون ترقی دادن مملکت علاقه راسی دارد ، ونه مدافعه که این طبقات برای حمایت موجودیت خود نموده‌اند بموضوع عقب نشاندن مملکت ربطی داشت ، یعنی تنها غلط فهمی وتصادم بین دو قوت بود اما بهر نوعيكه بود در نتیجه قضیۀ این تصادم درموضوع اغتشاش بزرگ سنه ۳۰۷ يك مؤثر وعامل اول میگردد . زیرا اینها رفته رفته مقاومتشان شکل حزبیتهای خیلی موثر وفعال را گرفت

حزبیتهای دیگر
موجودیتهای حزبی را اگر بطور مجموعی بگیریم نه تنها عبارت از فرقه های بود که باپروگرام حکومت موافقت نداشتند، بلکه بعض انواع حزبیتهای دیگر سربخود در محیط نشأت کرده بود مثلاً در طبقه مامورین دو فرقه بوده است یکی آنکه مرګکی نيیش وپنجال را برای گرفتن رشوت تیز کرده بود طبعاً فريق ديگر بالمقابل دوره ماموریترا با پاك نامی میگذشتاندند واګرچه این تفاوت ظاهراً در وضع سلوکی بود اما در حقیت يك رنګ حزبی پیدا کرده و این
- ۲۳ -


وضعیت سلوك يك نوع وحدت بین افراد هريك از آن دو فریق پیدا کرده
همین وحدت بدرجة رسیده بود که اگر موجودیات حزبی
آزاد میبود یقین است دو حزب معینی در مملکت پیدا میشد که یکی را
رشوت خواران تشکیل و دیگر را مخالفین رشوت تشکیل میدادند

احزاب شخصی و یا فردی

يك رنگ حزبیت دیگر هم درین میان روی کار شده بود و آن
عبارت از حزبیتهای شخصی و یا فردی چه غالبا متنفذین بدور خود يك جنبه
را جمع مینمودند که هر جنبه طرفدار و یا پروپاگندچی رئیس خود میبود
ولی نظر باینکه تصریح نظریات سیاسی یا مداخلت کردن در شئونات عمومی
مجاز نبود از اینرو این جنبه ها را يك نظریه سیاسی و یا مفکوره
عمومی که شرط اولین حزبیت است جمع نمیکرد بلکه تنها يك چیزیکه
افراد يك جنبه را با هم مربوط میساخت طرفداری و عقیده مندی بشخص
رئیس شان میبود

حزبیت های دربار :

دربار حلقهٔ اهمترین استکه در مقدرات و ماضی و مستقبل مملکت
اثر دارد زیرا در بار عبارت از همان دایره ئیستکه زمامدار اول در سر
و عموم اختیار دارانیکه در حل و فصل شئونات مملکت ذی اهمیت
و تأثیر یا ذی شرکت هستند دور او شان باشند . گویا عظیمترین
و مفخمترین و پر شکوه ترین محفل های مملکت در بار بود . چنانچه
پر مشغولیت ترین زندگانیهای حیات در باری بود . اما این همه
تخصصات و امتیازاتیکه دربار داشت نه تنها از این حیث که اهم ترین
محافل محفل دربار و یا زبده ترین و با اقتدار ترین اشخاص مملکت در
در بار است ، بلکه علاوه بر آن چیزیکه حیات در باری را مینا
مخصوصاً از حیث مشغولیت ذی اهمیت میساخت همین يك نکته بود که

- ٢٤ -


در بار میدان یا صحنهٔ عظیم شطرنج بازی حزبیت ها بود . که متنفذین
عظیم یعنی در باریان بجنبه ها تقسیم بوده ، هر قسمت از خود نظریات
داشته استقلال یا اقناع ارادهٔ زمامدار را به نظریات خود سعی
وجد و جهد داشت .
و همیشه سعی هر جنبه بود که ارادهٔ شاه که صدور یابد . یا قضا یا
را که تحلیل نماید باید از روی همان نظریات خودش باشد .
این وضعیت مفید بود یا مضر ، یا اینکه بودن آن در دربار مجبوریست
یا غیر مجبوری مسئلهٔ جدا گانه نیست که ما در آن نمی پیچیم . اما
تنها بعض اثرات این وضعیترا مجبور هستیم که بنویسم :—
مثلاً اینکه یکی از مقتضیات وضعیت مذکور همین بود
که باید زمامدار از فهم قضایا ودرك حالت خصوصی یا عمومی بطور
مستقیم دور باشد . و این مجهود مشترك عموم احزاب یا حلقه های
دور زمام دار بود . که همهٔ آنها سعی میکردند که نباید
بشخص خود قضایا را مستقیماً تشخیص کند . و الا طبعاً بيك
اساس بزرگ نظری آنها صدمه میزد . اگرچه ما انکار نداریم که ممکن
است بعض این حلقه ها ، و یا بعض کارهای هر حلقه ممکن است منتها
شریف و برای مملکت مفید میبود . اما از طرف دیگر اینرا هم
میدیدیم يك شخص عالمها را در بیرون غرق و در بدر و خاك بسر میکرد
ولی در داخل دربار این همه حرکتهای او ذرهٔ از عظمت و رسوخ
و اقتدارش کاسته نمیتوانست . وقتیکه تحلیل میشد پوشیده ماندن
این همه معایب او نتیجهٔ حمایت داری یکی از همان احزاب یافته میشد .
یا اینکه میدیدیم يك پروگرام منتها معكوس ياغير قابل تطبیق میبود
و شاید عالمها را بفغان میآورد وصدای این فغان بهرجا میرسید اما در حدود
دیوارهای دربار که رسید فوراً دستهای خفیانه پیش شده و گوشهای لازمرا
میپوشانید .
چنانچه دیدیم که شورش بعد از اینکه در مشرق مشتعل گردید
— ٢٥ —


بعد از آن مراجع رسمی خبر شد ، و همچنین بچه سقو بدروازه کابل رسید
بعد از آن ترتیبات جلو گیری حملۀ وی شد . و طبعاً عامل اعظم
در این بی اطلاعیها همین تأثیر حلقه های داخلی دربار بود . و شاید
شورش که دوام کرد و یا نتیجه معکوس برای انهدام سلطنت که داد
هم نتیجه همان تاثیر حلقه های داخلی در بار بود : که نباید زمامدار
رأساً از حوادث کماهو حقه مطلع شود .
این هم يك نوع حزبيت از حزبیتهای بود که در مملکت موجود
و تاثيرات مدهش و عظیمی داشت . که خوب این تاثيرات خوب
و ثوابش عائد باصحاب آنست . اما تاثیران خراب و مهلکش عائد بكه
خواهد بود ؟ آیا عائد بانتخاب اشخاص و گذاشتن تصادمات
حزبی بود . ؟ با اینکه این احزاب نفهمیدند که باین وضعیت
خود مملکترا بکجا خواهند کشید ؟
اینست موجز بیاناتیکه راجع بنشأتهای حزبی در آن دوره میتوان گفت .
و على العموم مؤثر ترين احزاب در مملکت همان احزابی واقع شدند
که با پروگرام اصلاحات مخالف افتیده بودند زیرا اینها جدا در پرده
خفا کار کرده میرفتند چنانچه اوضاع از هر طرف بامطالب آنها چه
از حیث تطبيقات و یا رفتار حکومت باشد ، و چه خواه و شی و بی اعتنائی کارداران
باشد بهر حال توانستند کار خود را پیش ببرند حتی بعض امارات
و دلایل اینرا نشان میدهد که در طبقه عالی کاردارها که با پروگرام موافقت
نداشتند وقتیکه شورش ۳۰۷ برپا شده بود کسانی بودند که دراز شدن
شورشرا آرزو میکردند بفکر اینکه اگر زمامدار از افراط در
تطبيقات خود صرف نظر نماید .
اما اینرا چنانچه گفتیم يك مطالعۀ استدلالی نه استنادی بود .

- ٢٦ -


دست غیر
در تهیئه اغتشاش

در این شکی نیستکه موقعیت جغرافیائی افغانستان وضعیات سیاسی آنرا يك
قضیه خیلی عمیق و دوری ساخته است ، مخصوصاً وضعیت سیاسی آن
بعد از استقلال مهمتر و عمیق تر شد ، چه بعد ازین استقلال و مختاریت در
سیاست آن علاوه بر مشکلات تماس همسایه کی و حفظ موازنه این تماس
مسئله که خودش خریدار و در بازار فروش کار فرمیان است ، و هر
کدام بجالی میخواهد افغانستان را خریدار خود بسازد ، آن مشکلات
سیاسی را افزود، گویا از تاریخ مستقل شدن افغانستان اداره کردن سُکان
سیاست آن از مشکلترین شئونات اداریش بوده است . چیزیکه بر این
همه مشکلات میأفزود خطرناکی غلط کردن در این شعبه است ، زیرا
جریانات قرن اخیر سیاست غربیها در صحنه های مشرق این را
نشان داده است ، که اندك سهو يك دولت شرقی در مقابل سیاست غربی
با کمال بی رحمی آنرا تباه و فنا نمود . زیرا غربیها را در هر چیز متمدن
و با اعتدال میتوان گفت ، الا در مفاد های سیاسیشان که از مرتکب
شدن هیچ تعسف و جبر کوتاهی ندارند . و خیلی ها عقیده باین دارند
که اغتشاش مذکور رولی از رول های مشهور و معروف ویران کارانه
سیاست غربی بوده است . که به سبب بعضی اهمالات سیاسی پیش شد
گویا قرار این نظریه اغتشاش مذکور نتیجه مداخلات غیر بود .

اما اگر بخواهیم این مطلب را تائید کنیم دلایل استنادی زیادی که این
مداخلات غیر را اثبات کند بنظر نمیآید .
اگرچه ما انکار کرده نمیتوانم که هر دو دولت همسایه در اثنای
اغتشاش در شئونات داخلی دست انداخته باشند ، و علامات زیاد اینرا نشان
میدهد که در وقت بی‌نظمی احتمال کلی دارد که دست درازی های زیاد
مخفیانه شده باشد . چنانچه مطالعه حالات دائمی سیاست عالم این را
نشان میدهد که همیشه دول همسایه با خیلی دقت و بیداری توازن سیاسیی

- ۲۷ -


خود را در مملکت همسایه خود مراعات و پیش برد میدهند ، خصوصاً
وقتیکه موقعیت جغرافیائی افغانستان را هم در این مطالعه قیاسی مد نظر
بگیریم . علاوه بر این شایعاتیکه در جرائد انگلیسی بین حمله و تردید
راجع به اقامت کردن کرنل لورنس در سرحدات افغانی برای تهیه یک
شورش ، و نیز مقالاتیکه خواه بطور حمله و یا مدافعه در جرائد روسی شایع
شده است . و باز تأثیرات غیر عادی که در این هر دو سرحد پیدا
شده بود اینرا نشان میدهد که محتمل دست غیر در اغتشاش دراز شده باشد .
اما باین حدیکه بعضیها تصور کرده اند که اصلاً اغتشاش تمهید شده
و ساخت دست غیر باشد این قابل تأیید قطعی نخواهد بود ، و مسئله
قابل شك است ، چه تا زمانیکه اقلاً در ملت اسباب اغتشاش مهیا
نشود طبعاً نه دست ، بل دست های غیر هم اثر کرده نمیتواند

قسمت طبیعی این اغتشاش

بین فرد و جامعه از خیلی جهتها تشابه و همرنگی است و عموم
مقتضیات و یا قوانینیکه بر فرد تطبیق مییابد عین و یا مثیل آن قوانین
و مقتضیات در جامعه تطبیق و یا تأثیر دارد ، و چرا این تشابه نباشد
در حالیکه جامعه عبارت از مجموعی از افراد است .
مثلا میبینیم اگر فرد دوره طفولت و دوره صباوت و دوره
رجولت و باز دوره کهولت و زوال دارد . نیز جامعه دوره
تكون و دوره بدویت و دوره مدنیت و باز دوره انحلال
وزوال دارد .
و همچنینکه حیات فرد بسته باندازه رعایتيای صحی و قدر و منزلت
عمومی آن بسته به مقدار معلومات و کمالات آن باشد ایضا میبینیم که
حیات و پیشرفت جامعه در دوره های آن بسته بحسن تدبیر و پیش نشدن تخالف
امور جامعه است و باز عیناً بمانند فرد منزلت و قدر واهميت يك جامعه

- ۲۸ -


در بین دیگر ممالک بسته باندازه عمومیت تعلیم و کمالاتیکه بطور
مجموعی در آن جامعه باشد
علاوه بر این تشابهات يك هم مثلی و یا مانندی دیگر است که فرد را
بجامعه شبیه‌تر میسازد و آن مسئله دچار شدن بامراض است یعنی همچنانکه
فرد طبعاً بامراض دچار می‌شود نیز جامعه‌ها طبیعةً برای دچار شدن
بامراض مستعد هستند
واگر مرض فرد عبارت از تبها و دردها و بلاها و بهم‌خوردن اخلاط‌ها
باشد . امراض جامعه شورشها و بحرانها و اغتشاش‌ها و انقلابها و بر
هم خوردن حزبهاست .
همچنین تا آخر هر چند تتبع کنیم این تشابه را زیادتر و قریبتر خواهیم
یافت . که شاید لذیذ‌ترین ومفید‌ترین مطالعات باشد . چه قانون
الهی در خلق اوست . ولذیذتر از مطالعه و دریافت قوانین خالق بزرگ
چه خواهد بود ؟
وچون پیداشدن امراض برای فرد امر طبیعی است . عیناً می‌بینیم که در جامعه
ها ایضاً مسئله عادی و طبیعی است چنانچه سال تمامی نمی‌گذرد که خبر
يك و یا چند بحران و یا انقلابی در عالم نشنویم . ولی مراد نه گفتن اینستکه
چون پیدا شدن امراض در فرد حتمی و پیدا شدن انقلابات لابدیسات
باین سبب این انقلاب مهم یکی از آن بحرانات طبیعی بود و بس . بلکه
مراد از این تطبیق پیش‌کردن يك توضیح دیگری بود .
و آن : وقتیکه بطرف صورت مریض شدن فرد تعمق کنیم خواهیم دید
در عین اینکه اصلاً مبتلا شدن به امراض امر طبیعی است . ولی بازهم
این طبیعی بودن بدو صورت است . یکی علل واسبابیکه از اهمالات صحی
وسوء تدبیر جسمی پیدا شود . دیگر آنکه اسباب وجراثیم مرض
بدون اختیار واراده یا بدون اینکه اهمال و یا عدم اهمال در آن دخلی داشته
باشد . مرض پیش شود .
عیناً در انقلاب هم بعض اسباب و علل آن از نوعی میباشد که سر بخود
- ۲۹ -


بدون اینکه اراده ها را دران دخلی باشد پیدا میشود . اما دیگر عامل ،
همان اسبابیکه به سبب اعمال و سوء اداره و پیدا شدن تخالفات و تصادمات
واقع شوند میباشد .
که مراد هم در اینجاست که اغتشاش گذشته ما اگرچه از يك حیث
مسئله طبیعی بوده و در حقیقت بحرانی از بحرانهای دائمی بود که همیشه
جامعه های بشری بآنها مبتلا میشوند . ولی در علل و اسباب که آمدیم
دو گونه عوامل داشت یکی طبیعی که در محیط سر بخود از پیشتر موجود
بودند . و یا اینکه در اثنای دوران ده سال پیش آمدند . اما در پیدا
شدن آنها هیج اراده و دستی دخل نداشت ، قسمت دیگر غیر طبیعی
که البته در نتیجه سوء تدبیر و اعمال ضروریات پیش آمد .
وطبعاً در این اغتشاش گذشته يك قسمت از عوامل طبیعی بود که خواه از
خیلی پیشتر با دوره های تاریخ مملکت پیدا شد ، و یا در دوره های
نزديك آن این عوامل طبیعی که بدون مداخلت اراده ها پیش شده است .
در بین آمد .
مثلاً محاربات قومی ، یا منازعات تسلط طلبی که تا مدت های صد یا پنجاه
سال پیش در صحنه این مملکت واقع شده روح تفرقه قومی را در آن تولید
نمود .
واگر حکومتهای که در آن دوره ها تعاقب کرده اند ، برای رفع
آثار همان تنازعات قومی کاری میکردند ، یقین است امروز تاثیرات
خواه محسوس و یا غیر محسوس ازان روح تفرقه های قومی در بین نمی ماند
ولی بد بختانه بالعکس حکومتهای که در صد سال اخیر تعاقب کردند
زمینه این تنازعاترا تیره تر و پر کدورت تر ساخته رفتند ، چه همیشه دیدیم
که حکومت های گذشته در وقایع اختلالات داخلی اعتماد خود را بجای
اینکه بر عسکر میگرفتند بالعکس تمام اعتنای خود را در سو قبیات قومی
متوجه میساختند
- ٣٠ -


یعنی فرض کنیم اگر یک قومی بغاوت و یا سر کشی مینمود. حکومت برای مطیع ساختن آن يك قومیرا میپالید که باهمان قوم سر کش ، از قدیم نفرت و نزاع داشته باشد.
و او را اسلحه داده بطرف همان قوم باغی سوق میداد. اگر چه این نقشه ممكن است فائده میبخشید ولی اینها غافل از این بودند که چنین نقشه ها برای تفكيك عناصر وحدت مملکت تا کدام اندازه مضر و همان روح تفرقه های قومیرا تا چه قدر دیر زمانه ها امتداد و دوام میدهد. گویا تعاقب این چنین اداره ها همان روحرا زنده گذاشت یا اینکه آثارهمان روح تفرقة قومیرا در مزاج ذهنی اقوام در کمین تازه محفوظ ماند.
چنانچه در دوران اغتشاش یا در اوائل و ما قبل آن مجردیکه اندك تزلزل و بی امنی در بین پیش شد. اقوامیکه برای محافظت امنیت با شمولیت در مدافعه امنیت عمومی در جنگ سقو جلب شده بودند. باین گمان رفتند که ما در این جنگهای خود نه از مملکت مدافعه میکنم. بلکه گوئی از خیر و منفعت يك شخص معين يا قوم معین دفاع میکنیم. تصور کرده از این رو در ظاهر شامل ولی در باطن هیچ جنگ نمیکردند. و همچنین در اثنای اغتشاش ديديم بعض اقوام به خیال حصول تسلط افتادند. نیز آثار تفرقه و منازعات قومی بود که در حالیکه مسئله در تمام مملکت عبارت از این بود که (سقو پادشاه شود و نشود بود) بعض اقوامرا سر گرم زد و خورد با هم دیدیم که گوئی این را فرصت بزرگ برای صاف كردن بين خودها اعتبار كرده اند البته این علامتها و علامات ديگر اینرا نشان میدهد كه بدبختانه روح تفرقة قومی در مملکت به کمین بود ، وطبعاً این روح خیلی مضر وخطر ناکیست که بودن آن برای مستعد ساختن زمینه اغتشاش اثر کرده میتوانست :
همچنین عوامل طبیعی دیگر از قبیل کثرت عده بیکاران در مملکت

- ۳۱ -


که تا يك اندازه میتوان گفت که : همین مسئله زیاد بودن عده بیکاران يك عامل مهم طبیعی بوده است . و اثر این عامل مهم حتی در ممالک متمدن بزرگ و با استعداد عالم معلوم است تا کدام اندازه ذی اهمیت میباشد . چه حال که سخن به محیط کم استعداد برسد . و چیز را که مخصوصاً در این جا میخواهیم بآن اشاره بدهیم خطرناکی همین مسئله است . یعنی آرزو کنیم که بهر نوعیکه باشد . باصلاح این زیادتی بیکاران پرداخته شود .
چه قطعاً بثبوت رسیده که همیشه زیاد شدن عده بیکار ها در يك مملکت موجب انقلابات و بی امنی ها در داخله آن گردیده است .
و نیز از عوامل طبیعی بود که محیط در دوره انتقال خود بود و کسانیکه در قواعد اجتماعی مطالعات داشته باشند اینرا بهتر میدانند نازکترین دوران های یک جامعه دوره انتقال و تبدل آنست ، که ذاتاً همین تبدل يا انتقال يك رنگ بحرانی در مملکت تولید میکند ، و شاید همین نکته علت کلان در وقوع اغتشاش بوده است . زیرا در عین اینکه مملکت در دوره بحران انتقالی یا تبدلی خرد بود ؛ خیلی عوامل و اسباب جزئی یا کلی دیگر که سبب اغتشاش شود در بین پیش شد ، از این رو وضعیت برای برهم خوردن و مغتش شدن مساعد افتید یا اینکه اغتشاش را نتیجه داد .
و همچنین تا آخر اگر دقت شود خواهیم دید که در عین زمان خیلی عوامل طبیعی در بین موجود بود که سر بخود پیدا شده و در پیدا شدن اغتشاش و یا دراز شدن آن مساعدت کرد .
اما يك چیز دیگری را هم باید اشاره کرد که آیا کدام این عوامل زیاد است ؟
یعنی عوامل طبیعی که سر بخود پیدا شده اند ، یا عوامل غیر طبیعی که در نتیجه سوء تدبیر بودند ؟
این دو سوال هم در نزد شایقین محاکمه و تحلیل اهمیت خود را دارد چنانچه اختلاف نمایان در فیصله این سوالها در هر محفليکه برابر شدیم
-- ۳۲ --


دیدیم كه يك عده طرف سوال اول و يك عده طرفدار سوال دوم هستند . بهر حال امید است مطالع با تعمق میتواند این مسئله را در نتیجه مطالعه كتاب و تذکر مشاهدات خود حل نماید .
خلاصه
در صفحه های گذشته زیر عنوان راه بلد مختصر تاریخچه ده ساله دوره حرکت اصلاحی وطن كه اغتشاش بزرگ سنه ۱۳۰۷ بد بختانه خاتمه همان دوره بود تذکار نمودیم . تا به این ذریعه برای خوانندگان خود ذخیره مختصری از علل و عواملیكه در حین محاكمه و تدقیق محتاج به آنها میشود تهیه كرده باشیم .
حال لازم میشود که قبل از شروع بحوادث اغتشاش ، خلاصه مختصر قصه انرا سرتا پا در چند صفحه جمع نمائیم . تا این قصه كه مطالع جزئیات حوادث آنرا در صفحات آینده میخوانند قبلاً به طور اختصار از نظر گذشته باشد .
وقتیكه به اصل قضیه نظر اندازیم می بینیم كه مسئله در حد ذات خود امر بسیط است . و باین خساره ها نمی ارزید . یعنی اصل قصه باید صورت یا نتیجه غیر از اینکه واقع شد میداد . اما بد بختانه علل و عوامل و تحریكات مختلفی یكجا شده ، همان قضیه بسیط را وخیم ترین حادثه در تاریخ مملکت گردانید . چنانچه ذیلاً اختصار قصه را با تمام نکات مهمه آن ذكر میكنیم و در آخر هر عبارت كه يك نكته اساسی در این قصه شمرده میشود و قابل تدقیق است این علامات (X) گذاشته شد .
اولا در مملكت حركت اصلاحی كه طبعاً احتیاج او بود پیش شد و انصافاً هم باید اعتراف كنیم : ( مرحله اولین ) این حركات اصلاحی طبعاً منتها بلند و قابل تمجید بوده است . و هر فرد این وطن يك حصه
-- ۳۳ --


مدیونیت زیادی نسبت به عموم اراکین این حرکت در دل خواهد پرورانید
اما بدبختانه نتیجه معکوس و بترتیبیکه پیشتر بیان یافت در پروگرام کلمه افراط
پیش آمده و ملت از این پروگرام رم خورده ، در عین زمان تصادمات
واختلافات وعوامل زیادی که بعض آنها بقسم اختصار بیان یافت واقع گردیده
اولاً نفرت وباز اختلاف، اخیراً بین ملت وحکومت تصادم واقع میشود .
دفعه اول این تصادم همان بود که در صفحات گذشته زیر عنوان
سنه 303 بیان یافت اما تصادم دوم همین بود که خوانندگان
وقایع آن را در صفحات آینده میخوانند . یعنی همان اغتشاش بزرگیکه
شروع آن در صحنه مشرقی در ماه عقرب 307 شده بود و ما که
میگوئیم : اصل قضیه در حد ذات خود بسیط است و باین قدر خساره ها
نمی ارزید همین یك نكته است كه ، اصل شورش در ابتدا
تنها بر میدن اهالی از پروگرام بود لذا تعدیل آنرا مطالبه
میکردند و شروع این مطالبه گویا در مشرقی شد.
حكومت هم بعد از اینكه سوقیات خود را بطرف مشرقی مینماید
با شورشیها راه مفاهمه را باز كرده . قسماً بعض مطالب شورشیها را
قبول كرده اعلان مهم 18 فقره را كه نقل آن در حوادث كابل
آمده است نشر میدهد .
هنوز قصه مشرقی خاتمه نیافته بود كه مطلب رنگ دیگری گرفت
یعنی چنانچه پیشتر گفتیم که در ابتدا شورش تقریباً برای مطالبه تبدیل
پروگرام بود . مگر در آخر ها در نتیجه تبلیغات متوالیۀ احزاب که
خفیتةً کار میکردند ، و نیز سوء اداره بعض زمامدارانیکه در مشرقی
سركار بودند ، وضعیت شورشیها را بدل کرده و تبدیل شدن سلطنت
را خواهان شدند x
در این اثنا از طرف سمت شمال جنبه دیگری تشكیل شده و در ابتدا
سرغنه شورشیها بچه سقو و دسته مخصوص او آرزوی خودرا در این شورش
تنها تبدیل سلطنت را اعلان کردند x ولی بعد از آنكه حمله بركابل

- 34 -


آوردند و افراد شمالی را با عسکر حکومت جنگاندند ، خود بچه سقو
بفتوای همدستان خودش دعوای امارت کرد ، و محاربه را باقوای
دولتی دوام و مقاومت داد تا اینکه بالاخره شاه از نا رضائیت
اکثر یترا زمامداری خود حس کرده سلطنت را به برادر
کلان خود میگذارند و فد ها برای ابلاغ این تبدیل بطرف
شورشهای شمالی ، وفرامین دیگر بهر طرف فوراً فرستاده شد.
اما از طرف بچه سقو پیغام این وفد که بریاست حضرت صاحب محمد صادق خان رفته
بودند ، قبول نشده و محاربه را دوام داده پایتخت را متصرف شد و بعد از
مذا کرات شاه نو ( عنایت الله خان را ) گذاشته شد که از مملکت برآید.
وچون ملت عادی باین چنین بحرانات نبود صورت فیصله کردن این
مشکله معما ماند. و بهمین سبب تشتت در ملت واقع گردید. یعنی اکثر
سمتها در ملت بسلطنت سقو نمیخواست تسلیم کند. و لی بالعوض
[ چه کند ؟ ] همین سوال بود که حل کردن آن در نزد ملت
مشکل افتاد سقو بچه با همدستان خود هم از این وضعیت. تشتت
ملت استفاده کرده سوقیات خود را بهر طرف برای گرفتن بیعت و نشر
نفوذ خود کرده میرفت. و نیز همین تشتت باعث دوام او برای
مدت ۸ نیم ماه شده توانست. در این بین در چندین نقاط
مملکت حرکتهای منتظم برای سقوط دادن سقو تشکیل میشود و بعض
این قوه ها را از ارا کین سابق دولت که زمامداری کرده میتوانستند
اداره میکرد و در بعض حصه ها رؤسا از خود ملت پیش شده
باصول جرگه ومشوره داری محاربات و سوقیات مینمودند و بسببیکه
بین زمامداران این قوه ها بدبختانه مواصلت ومخابره وارتباط موجود نبود
از اینرو بموفقیت سریع نایل نیامده بلکه بالعکس این حرکتها یکی
پی دیگر سقوط کرده رفتند.
تا اینکه در میدان مسابقه برای نجات وطن از این گرداب هلاکت

- 35 -


قطعی اعلیحضرت محمد نادر خان افغان که از گوشۀ جنوبی مملکت در
میدان این مسابقۀ ایثار و فدا کاری شامل شده بودند ، موفقیت
حاصل کرده وطن را که بحال پاشانی وتشتت رسیده بود و پس ربط و توحید
مید هند .
چنانچه از این تاریخ ملت درمدرای خود را پایان سپردند و از اینجا
حلقه مجدد در تاریخ مملکتیکه خدا نا کرده قریب بسقوط بود شروع میشود .
اینست مختصر ترین تعبیر یکه برای اغتشاش سنه ۱۳۰۷ میتوان گفت
که در صفحات آیندۀ کتاب حوادث مفصل همین واقعۀ بزرگ و محزن
تاریخی را تا اندازۀ که مساعد بود جمع نمودیم .

- ٢٦ -


مشرق
شینواری

شراره های اول
حادثه واقع شد که ظاهرا با منیت علاقه نداشت ولی رفته رفته منزله
شراره اولرا در حوادث مشرقی گرفته بود :
چند نفری از شنواریهای قوم سنگوخیل در يك دره گردش داشتند ،
جماعه کمی از کوچیها با مال و امتعه بار شده خود از همان دره عبور مینمودند
اینها بخیال اینکه مبادا همان جماعه اول از دزدان باشد و مال و امتعه شانرا
غارت بگیرند اسلحه خود را حاضر و آماده ساخته پیش آمده
رفتند ، این گمانشان بجا بود یا نبود بهر حال عده اول هم استعداد
وصف گرفتن اینها را دیده خود شان هم آماده شدند . از هر
جائيكه بود در بین این هر دو جماعه فیر شروع گردید و در نتیجه
تبادل فیرها چند نفری از جماعه شنواریها بین زخمی و مقتول بزمین افتد
باقی مانده که ضعف خود را فهمیدند افتاده های خود را برداشته بطرف
قریه رو بقرار گذاشتند ، اما کوچیها بعد از صاف کردن میدان راه خود را
دوام داداند .
رسیدن اینها بقریه باهمین وضعیت پریشان اهالیرا به گرد آمدن و ادار ساخت
و وقتیکه تنه های خون آلود و بیجان همشهریان خود را میبینند بغضب و جوش
آمده فوراً از بین جوانان قریه جماعه مسلح آماده کرده عقب کوچیها
را میگیرند نزديك شام بآنها رسیده بعد از بریدن راه توانستند که آنها
را بقوت دستگير و مشك بسته بقلعه بیارند .
صبح کوچیها را با مقتولین خود نزد حاکم آورده با داد و فریاد زیاد باز
خواست از این قتلها طالب شدند حاکم هم آنهارا حبس و دایر
- ۳۷ -


کردن تحقیق وابلاغ نمودن قضیه را بحکومت مرکزی بعارضین وعده
داد چندروزی از این بین نمیگذرد که محبوسین از طرف حاکم رها
میشوند در این بین مدعیها از این رهائی مطلع شده قیامت در قریه
برپا کرده بالاخره خودرا بمرکز حکومتی اعلی رسانیده قضیه را سر تا پا
محاکم اعلی عارض میشوند حاکم اعلی دلیل قانونی داشت و یا نداشت
وخواه تراشیدیانه تراشید مدعا اینکه مطالبه این عارضهارا که عبارت از باز
خواست کردن ازحاکم محلی ودستگیر کردن مجرمین مفرور باشد بجانیاورد .
در بین این شینواریها مشهور بود که حاکم مقابل رها کردن قاتلها
۱۰ هزار روپیه گرفته است حالا وقتیکه این وضعیت حاکم اعلی را میبینند
گمانشان درباب او هم شده میگویند : حاکم علاقه ما او را راضی ساخته
است که عرض مارا نمیشنود .
این نمونه از حوادث اداری همان علاقه است که مسلسلاً از دیر مدت
جاری بود وبالتوالی ونیز بتاثیر سرایت افکار يك عالم نفرت را از حکومت
وکار کنان آن در آن سرزمین تولید کرده میرفت . که ما بذکر کردن این
حادثه که آنیاً بقصه ما علاقه میگیرد اکتفا نمودیم .
گویا در حالیکه اهالی از آن اوضاع بیزار بودند واقع شدن این
حادثه برای اینکه بیزاری اهالی آن قریه را بحدی برساند که علناً از حکومت
خود صحبتهای نفرت آمیز برانند و یا اینکه بشنیدن وقبول کردن اقاویلیکه از طرف
احزاب مخالف در بین مردم اشاعه داده میشود مستعد شوند کافی بود ،
وهمین وضع تنقید روز بروز شدت میگرفت و رفته رفته همین سرزمین سنگوخیل
شینوار منبع تبلیغات شدید برعلیه حکومت میگردید ، چیزیکه براین
همه افزود اوضاع عمومی حا لم است چه درخاندان خودحجابرارفع و هر روزه
هواخوری آزادانه نموده علاوه بر آن برای اهالی بعض اوقات تبلیغات
لزوم تعلیم نسوانرا کرده ایشانرا میگوید قریباً از بین دختر های شمايك عده
انتخاب کرده بکابل میفرستم ، فرقه مخالف هم ازاین او ضاع استفاده
کرده همه این گفتارهای حاکمرا تاویل میکنند که این دخترهاه برای تعلیم

- ۳۸ -


بلکه برای دیگر مطالب خواهند رفت
حکومت محلی ازاین احوال که دراطراف او بود هیچ اطلاع ندارد
ویا اینکه نمیتواند خود را مطلع بسازد ، بهر حال تبلیغ شدت دا رد
و روز بروز زیاد میشد، صداهای گونا گون است ، یکی تبدلاتیکه بنام پروگرام
اصلاحات در مملکت تطبیق میشود تنقید میکرد دیگری حکومترا بکفر
مشهور میسازد ، وميگويند امان الله خان به اروپا مخصوصاً برای معاینه کردن
اصول مذهبی فرنگ رفته و میخواهد در دين والعياذ بالله تبديلات بدهد
دیگری تصميمات عجیب و غریبی ازطرف حکومت میسراید، رفته رفته
قصه کشال شد و این تخمهادر سرزمینیکه پیشتر مستعد بود کاشته شد .
در آخرهای سنبله وکلای جرگۀ عمومی بخانه های خود رسیدند و بقصد باشد
يابي قصد اما خبرهای عجیبی باهالی قریه های خود میسرودند و آن عبارت
از مطالب دور و درازی بود که در جرگه فیصله وتبلیغ و دعوت شده بود . ( ۱ )
اینکه آن مطالب فیصله شدۀ جرگه نقایص داشت یا نداشت و یا اینکه بوقت بود
يا نبود در اینجا بحث نميکنيم اما اینرا میخواهم بگوئیم که همه ویا
اقلا اغلب آن مباحث جرگه امور نامالوف درملت بود که طبعاً بنظر غریب
باید تلقی میشدند . از اینرو میتوان گفت این خبر ها که وکلا ازمرکزباخود
برده اند عوض اینکه در آنوقت فایده ببخشد ویا اینکه بی اثر بگذر د بالعکس مضر
وباین پروپا گند ها که مخالفین آن فیصله ها تا ويلات میدادند مساعد افتید
افروختگی
در ۱۵ ميزان ۱۳۰۷ امان الله خان مجلس عمومی ازمامورین
دولتی پیشروی کوتی استور بر پا نمود و قرار دادید که
در پیشروی تمام مامورین خود پروگرام مقررات دورۀ دومرا اعلان نمايئـد
و بالفعل هم آن مجلس انعقاد و در يك هفته اختتام یافت ، که تفصیلات
همان جلسه ها را جریدۀ رسمی حکومت نشر داده بود ، مگر ما
- ٣٩ -
(۱) رجوع بفيصله هاي جرگه سنه ۱۳۰۷ شود.


در اینجا تنها واقعه یا فیصلۀ اول جلسۀ اول همان مجلسرا بیان میدهیم ،
زیرا علاقه بموضوع ما دارد و در مشرق اثر بزرگ داشت
این واقعه یا فیصله : موضوع وداع طالبه ها و طالبهایکه برای تحصیل در ترکیه
فرستاده میشدند در آن مجلس بود ، این طالبه ها یکه چند روز پیشتر همه
امورات سفریه شان تهیه شده بود در ساعت ۹ روز میزان ۱۳۰۷
در جلسه که اولین بود پیش شده و مراسم تودیعشان اختصاراً در همان مجلس
تمام شده در موتر های خود سوار و از آنجا سر راست از راه مشرقی
و هند بترکیه روان شدند .
گذشتن این دسته طالبه ها از زمین مشرقی و دیدن مردم آنها را بچشم
سر ، و شایع شدن این خبر در آن سرزمین این هر دو نسبت کبریت
و پترول بیکدیگر داشت . و روز بروز این افواهات شدید تر شده
رفت و مخصوصاً در اطراف عزیمت این طالبه ها قصه های مختلفی سروده
میشد بحدیکه در انجمله يك اوازه همین بود که این طالبه ها
بطور تبادله بخارج رفتند و غیر آن اقاویل زیاد که طبعاً همه هیجان بخش
بودند نشر گردید
حتی اینکه از افواهات يك قدم عملیتر شده تصاویر ملكه كه
در جراید هندی و انگلیسی موجود بود در بین مردم توزیع شده رفت
و بعضاً میگویند خیلی تصاویر برهنه روی زنان فرنگی بین مردم باین نام
شایع گشت و بالتصادف چون حاکمها این موضوعرا اهمیت نمیدادند ، لذا از
جریانات یومی اطراف خود اطلاع نداشته و این اوضاع
جلوگیری نشد، بلکه اشخاصیکه مخالف تشکیلات حکومت
و یا طرفدار تبدیل شخص زمام دار اول هستند نسبت باین
حاکمها برای استفاده از وضعیت و پیشبرد نظریات خود بیدار و جرارتر
بودند تا اینکه حلقه اول باخبری و یا سرکار آمدن هیئت حکومة
مشرق بمیدان می برآید و آن همینکه :-

- ٤٠ -


۱۹ عقرب
حکومتی اعلی بقوماندانی فرقه اطلاع میدهد که بین منصبداران چونی کبی واهالی شنیده میشود سازش شده است و در این سازش اتفاق برینستکه اگر اینها برجونی حمله کنند آنها چونیرا برای شان بدون مقاومت تسلیم خواهند کرد .
گویا قرار این اطلاع معلوم میشود که جریانات خفیه که ما بعض آنها را در چند ورق پیشتر زیر عنوان شراره های اول بیان دادیم و تا این دقیقه بین مردم منتشر شده میرفت وضعیت را بحدی رسانیده که مردم برای برپا کردن شورش مهیا شده اند و مرکز حکومتی ازان همه تمهیدات تا این تاریخ اطلاع نداشت .
مجرد رسیدن این اطلاع بمرکز فرقه شخص فرقه مشر که برای گرفتن هدا یات از مرکز حرکت کردن خود را فیصله داده بودند تحقیق این قضیه را برای وکیل فرقه سپرده خودش بطرف کابل روان شد و وکیل فرقه بايك نفر از شعبه سرحدات بطرف چونی کهی برای تحقیق قضیه حرکت نمودند
ولی کشف کردن قضیه این اشتباه که حاکم اعلی پیدا کرده بود محتاج مجاری شدن تحقیقات نشد زیرا مثلیكه این باخبری حکومتی اعلی خیلی ناوقت بوده است و زمینه کاملاً تهیئه شده و در این حدود کهی جماعة منتظمی برای شورش تشکیل شده بود چه هنوز این هیئت بجونی نرسیدند که يك عده نفری پیشتر از آنها در راه آماده بودند و چون برایشان صدازده شد که راهرا بگذارید اطمئنان دادند که بشما غرض نداریم اینها هم باعتماد پیش آمده مجرد رسیدن بانها فورا وكيل فرقه را باچند نفریکه باوی بود احاطه کرده به شك بستن پرداختند چون عدد جانبین تفاوت زیاد داشت مقاومت فایده نمیبخشید
- ٤١ -


در شروع این قسمت فراموش کردیم فکر مطالعرا باین بیاریم که
خواندن این سطرهای که همه بحوادث و حلقه های اولین اغتشاش تعلق
میگیرد دقت و تعمق زیاد بکار دارد زیرا درین حصه مدلولات زیاد پیش
میشود که فهمیدن هر کدام آنها يك قسمت مهم قصه را آشکار میسازد
چنانچه در هر حصه که ممکن باشد ملاحظات خود را پیش خواهیم کرد
از آنجمله یکی اینکه در بین این دست اندازی از صحبت این دسته
که راهرا گرفته بودند چنین معلوم میشد که اینها پیشتر بانتظار آمدن
و دستگیر کردن کدام شخص باهیئت رسمی بودند زیرا یکیشان صدا کرد
که در بین اینها بروتی نیست و ما و شما مخصوصا بروتيرا کار داریم، این
صدا اینقدر تاثیر بخشید که دیگران از قتل این شکارهای خود دست کشیده
و همه را بنزد محمد افضل خان نام که سر جماعه شان بود بردند
محمد افضل هم وقتیکه ایشانرا دید گوئی چیز بر آکه انتظار داشت بدست
نیامده است چنین وضعیتی در چهره او پیدا شده و پرسیدن نامها شروع
کرد وکیل فرقه وقتیکه نام خود را اظهار نمود چون از سادات است
فوراً محمد افضل از جا برخواسته و ببوسیدن دست و پای وی پرداخت که
ما هر حرکتیکه میکنیم برای حمایت دین است و شما سید هستید پس اگر
چیزی زحمت و یا تکلیفی برای تان از این دست اندازی رسیده باشد عفو
کنید . مراد ما شخص شما نبوده است ، بلکه خبر شدیم که از مرکز
حکومتی اعلی برای کشف کردن ما غلام جان خان نامی امدنیست و ما
پیشتر این توطئه را برای او کرده بودیم )
گویا از این بیانات چنین معلوم میشد که این عصابه که حکومتی اعلی
بودن آنرا سر از حالا اشتباه کرده است يك هیئت سطحی نیست بلکه
ترتیبات مکملی دارند و از جریانات حکومت بیشتر از وقت مطلع شده
میتوانند
وکیل فرقه را اگر چه رها کردند اما باز هم برای او خارج شدن ازيك
دائره معين اجازه نبود ، طرف عصر غلام جان خان که پیشتر گفته شد
- ٤٢ -


رسيد وطبعا اورا گرفتار نمودند وکیل فرقه از این حیث که اوهم
مسلکش یعنی مامور دولت بود در بين وساطت نموده بحدی اصرار
کرد که اگر اینرا هلاک کردید حتماً مرا هم بقتل برسانيد ، این
اصرار آنقدر اثر کرده توانست که او را قتل نکرده و تنها حبسش
نمودند .

حادثه اول
چنانچه پیشتر گفتیم : بودن این جماعه شور انگیز کهی تا این تاریخ پوشیده
بود وکار اولین که از آن علنا سر زده همین اقدا مشان بود که نقل گردید
اما حادثه اول که نمایان بنام شورش بوقوع پیوست در ( اچین ) بود که مرکز
حکومتی شنوار است ، زیرا اینها که نسبة بیشتر از دیگران متنفر
شده بودند ، نماینده های چند قوم مجاور خود را طلبیده بعد از مفاهمه
با آنها برد فتر حکومتی حمله آورده محکمه و مکتب و دیگر دفاتر را تاراج
نموده بلکه بعض حصه هارا آتش زدند اما حا کمرا که پیشتر
قصه کینه اهالیرا باونقل نمودیم گرفتار و حبس کردند و صدا زد نشان
اشيای این همه اقدامات همین بود که : از بی غوری حاکم در باز خواست
کردن خون برادران ما انتقام میگیریم .

این اقدام قوم سنگوخیل که خاتمه یافت گویا آتش غضب و انتقا میکه
در آنها پیدا شده بود فرو نشاند ، پس بفكر نتیجه این عمل خود
افتادند ناچار در غنی خیل جمع آمده جرگه از تمام کلان شوندگان
عموم قوم شنوار منعقد نمودند ، چون پیشتر يك حس نفرت خیلی
عجیبی در این سر زمین نسبت بحکومت تولید شده و یا کرده شده
بود از این رو در این جرگه سنگوخیلها مورد تحسین و تایید دیگر
حاضرین جرگه گردیده و اکثريه مضامین جرگه اظهار معاونت و همدردی
نمودند حتى بعضها بفتوا این شورشرا تایید نمودند ، مخصوصاً مؤثرتر از کل
بیانات يك عده بود که قلبا با نظام حکومت موافق نبوده اند ، زيرا اینها تا اندازه
ممکن این جرگه را برای پیشبرد آرزوی خود که تبدیل حکو مت باشد

٤٣


موافق یافته بهر نوعی که میتوانستند اقوامرا بر مداومت عصیان در این جرگه قانع میساختند ، چنانچه در نتیجه یکی از فیصله های آن جرگه همین بود که اگرچه این اقدام ما بنام انتقام از حاکم تمام شده است اما باز هم چون تعرض بدفتر دولت گردیده است حتماً حکومت آنرا عصیان تلقی کرده در صدد مجازات ما خواهد بر آمد و جرگه هم بر این منحل گردیده که باید بعصیان دوام نمود و یا از خاک مملکت خارج شده بنزد دیگر اقوام شینوار که در حدود سرحد ماند لوارگی اقامت دارند هجرت نمائیم چنانچه يك وفد بنزد میر اکبر خان شینواری مقیم لوارگی فرستادند برای تامین این نظریه که فرضاً ما در نتیجه شورش خود موفق بسقوط دادن حکومت نشویم ایا شما حاضر خواهید بود که ما را در بین خود بپذیرید ؟ .
شراره خوردی بود و روز بروز نه بل ساعت بساعت از آن شراره شعله ها تولید شده میرفت ولی از مامورین دولتی كسی نبود که جلو گیری و یا کاری کند که جلو گیری را نتیجه بدهد يك اقدا می که شد از طرف وکیل فرقه بود که از حبس خود پیغام مفصل برای سرحد دار دکه ، از اطلاعات این علاقه ها فرستاده تا مطالبرا بمدارج با لا تر خبر بدهد و ضمناً يك مبلغ روپیه خواهان شد که اگر بتواند بذریعه پول بین آنها تفرقه اندازد ولی سرحد دار فرستادن پولرا قبولدار نگردید

حمله بر چونی کهی
گویا بعد از آن جرگه که در غنی خیل شده است بین اقوا م که با تفاق سنگو خیلها ( آجین ) را جور کرده اند و بین دیگر اقوام شینوار يك وحدت فکری پیدا شده است و همه آماده هستند که در زیر يك نقشه قدام بشورش نمایند در این بین نماینده های که بنزد میر اکبر مقیم لوارگی رفته بودند با جوابهای موافقت و همدردی تمام واپس آمده قوم خود را مطمئن ساختند همین بود که فوراً بمحاصره چونی کهی پرداخته نظر بکمی عسکر که اکثر غیر حاضر بودند بعد از يك محاصره

— ٤٤ —


کوتاه جونیرا متصرف و همه ادوات حربی آنرا مالك گردیدند ،
وقتیکه این حالات بحاکم اعلای مشرقی میرسید سید مختار نام
پتی کوتی را برای محافظت امنیت راه عمومی جلال آباد مقرر ساخته و خطر
ناکی وضعیترا بمرکز اطلاع میدهد .
چونی چور شد یعنی يك مرکز از قرای دولت منهدم گردید تا این
دم مردم تنها بزبان از حکومت تنقید و نالش میکردند و این نالش آنها
را تبلیغات متوالیه شدید تر میساخت حالا وقتیکه منهدم شدن يك ركن
حکومترا بچشم سر دیدند طبعاً چون پیشتر بغاوت کردن مستعد شده
بودند لذا این اقدام حمله کنندگان را تقدیر کرده در عین زمان در اکثریه
که تا حال احتیاط میکرد جرات شمولیت هم پیدا شده با شورشیها منضم
شده میرفتند ، استاد انیکه در این بین حاضر و نتیجه تبلیغات خود را
کامیابانه بچشم سر می بینند ، با جدیت تمام مصروف سر گرم ساختن
شورشیها هستند .
فرقه مشر قوای عسکری که قبلاً در یاد داشت صفحه (٤١) خود
حرکتشانرا بطرف کابل اشاره داده بودیم بجلال آباد وارد شده است و
با خود اختیارات مختصر يا بعض تعليمات میارد از آنجمله جلب و استخدام
نمودن سه غند نفری برای مدافعه و محافظت امنیت مشرقی است .
ولی هنوز در شروع کار بود که از طرف مرکز يك رئیس تنظیمیه عمومی
معین میگردد شخص رئیس شیر احمد خان که قبلاً رئیس شورای دولت
بود و مجرد رسیدن با جدیت و شدت تمام شروع بکار نمودند و نقشه
شان قرار که استنباط میشود همینکه شورشیها را بتوسط قوای دیگر اقوام
محصور ساخته آنها را از دوام شورش باز دارند چنانچه بالفعل اقوام سرخ
رودی و چپرهاری و لغمانی وخو گیانیرا طلبیده نطقهای مطول بر تشویق
ایراد نموده همه را به محاربه کردن باشنواریها دعوت نمودند و بعد
از موافقت بایشان اسلحه دادند . و علاوه بر آن بذریعه جناب
نقیب صاحب وحضرت صاحب چارباغ وملا صاحب چکـنور و استاد هده
- ٤٠ -


و غیره روحا نیون پیغام تسلیت و تشویق اطاعت را به شنواری ها فرستاد
و وفدی هم بآنجا فرستاد .

جریانات بین اقوام

از وقتیکه رئیس تنظیمیه وارد مشرقی شده راه مفاهمه را با بعض
اقوام برای فرو نشاندن اثر شورشها باز میکند در بین این اقوام بعضها
بودند که قدر و انداره امتیترا فهمیده از صمیم دل برای خدمت کردن
حاضر بودند ولی از طرف دیگر یک عده بود که بی امتیترا برای استفاده
های شخصی غنیمت میشمردند ، همین بود حال ریاست تنظیمیه در
آنوقت که در بین دو فرقه مطابرا گم نموده ، فایده و ضرر را تشخیص
نمیتوانست .

از جمله نفری که خود را دا وطاب قبلاً معرفی کرده بود غلام جیلانی
خان نام چپرهاری است که خود را با سه صد نفر رسانیده و برای همه تفنگ
و جبا خانه گرفته حیثیت مستحفظ راه جلال آباد را هم در ضمن حاصل
کرد .

وضعیت عمومی بطور اجمال

از این تاریخ اعتباراً حالت مشرقی منتها خطر ناک شده است زیرا
اقوام شنواری که مصدر شورش بودند بعد از منصرف شدن چونی کمی با
اسلحه و ذخایر مکمل شده اند وعلاوه بر آن اقوام دیگر هم از طرف
رئیس تنظیمیه برای شان اسلحه داده شده است ، طبعاً همچین که
ارا کین حکومت کار میکنند البته بالمقابل سرکرده های شورشیان بیدار
و نمیگذارند هیج فرصت مساعد از دستشان برود .
غلام جیلانی خان که بالا ذکر یافت و از حزب مخالف حکومت بود خود را بنزد
شنواریها رسانیده اتفاق خود را با ایشان ربط داده علاوه بر ان متعهد شد

- ٤٦ -


که دیگر اقوامیکه تفنگ گرفته اند نیز با آنها متفق ساخته میتواند همین بود که چند نفر از لشکر شنوار را بطور نماینده بنزد خوگیانیها برای پیدا کردن رشته اتفاق با خود میآرد .
در اینجا يك مطلب را بی مورد نخواهد بود اگر اشاره بدهیم که برای مخالف ساختن يك قوم با حکومت در آنوقت دلایل و مشکلات زیاد بکار نبود زیرا غالبا چنانچه در دیگر جا هم گفتیم که پروگرام اصلاحات که در مملکت تطبیق میشد با ذهنیت عمومی توافق نداشت علاوه بر آن مخصوصاً در سمت مشرقی پروپاگند های مخالف حکومت با اندازه رسیده که کاملاً زمینه را برای هر دعوت مخالفت پیشتر آماده ساخته بود .
همین بود که مجرد رسیدن نماینده های شنوار بخوگیانی توانستند بازحمت کم آنها را با خود منضم و یا طرفدار بسازند ، خصوصاً اینکه بعض خبر ها اینرا نشان میدهد که نقشه باشنده هیئت تنظیمیه قبلاً خوگیانیها را متنفر و یا مستعد بقبول کردن چنین دعوت ساخته است خطریکه در تصور بود واقع شد و قصه سراز این حادثه تیره گردید که نماینده های شنوار بعد از متفق ساختن قوم خوگیانی از راه ( پچیر و اگام ) بحصارک غلزائی رفته و اقوام انجا را هم باخود متفق ساختند و تمام معاملات در بینشان معطل بهمین بود که يك حصه قوم خوگیانی در جلال آباد برای تفنگ گرفتن رفته اند مجردیکه از جلال آباد برایند بالا تفاق حمله خواهند برد ، چنانچه دو روز بعد این اتفاق همان حصه قوم خوگیانی که بجلال آباد رفته بود با تفنگ بموطن خود واپس آمدند ، گویا سر از آن دم عموم اقوامیکه در بینشان اتفاق شده است آماده و مستعد هستند . هیئتیکه از طرف ریاست تنظیمیه برای آوردن نفوس جلبی اقوام صافی رفته بودند به جلال آباد رسیدند . گویا در داخل شهر جلال آباد تمام قوای که موجود است عبارت از : يك غند پیاده غیر مکمل . ويك تولی استحکام ،
-- ٤٧ --


ویک کندک بایک تولی توپچی وعده از داوطلبان
شورشیها بعد از تمام کردن ربط و اتحاد خود بادیگر اقوام بکعده و سرحد داری دکه شروع بحمله نموده قوه عسکری آنجا را سقوط دادند و در اثنای راه سید مختار خان که مستحفظ راه دکه بود قتل و تفری او را مشتت مینمایند.

اقوام صافی در جلال آباد
پیشتر گفتیم در جمله اقوامیکه بجلال آباد حاضر بودند يك عده از صافیهای کنر و لغمان بود اینها خواه بذریعه تحریکات خفیه وقتیکه دانستند که در بین تمام اقوام يك وحدت و اتفاق شده است و خواه در نتیجه پروگرام شدید عسکری هیئت تنظیمیه که حتی با مردم داو طلب والا جاری استعمال میکرد بهر نوعیکه بود يك يك و دو دو نفر جلال آباد را گذاشته بطرف موطنهای خود میرفتند، و در وقت رفتن از سوء معامله که با آنها از حیث ندادن معاش و یا جیره شد مالش میکردند.

محاصره جلال آباد
رئیس تنظیمیه وقتیکه این رفتن رفتن مردم صافیرا ملاحظه مینماید برای قوم مهمند که طرفدار حکومت بودند اطلاعیه میفرستد تا حاضر شوند ولی از آنطرف هنوز جواب یا نتیجه نمیرسد که شورشیها که تا این تاریخ عده شان زیاد شده و از اقوام شنواد و خوگیانی و چپریاری است به دور جلال آباد رسیده آنرا محاصره مینماید، و در بینشان فتوای عمومی نشر شده استکه هر كه يك نفر از طرفداران حکومترا قتل کند گویا غزا کرده باشد این بحدی عمومیت داشته که حتی بگوش عسکر رسیده در بعض آنها اندك اشتباه تولید کرده بفکر خود رفتند.

٤٨


این محاصره که در روز پنجشنبه ٦ قوس واقع شده بود ، معنویات
حربی را قدری سقوط داد ، زیرا هیئت تنظیمیه تا این دقیقه سعی داشت
که با محمد علم شنواری اولا از راه مفاهمه فیصله نماید . چنانچه بالفعل روز
دوشنبه ٣ قوس یک وفدی را از خوانین وعلما به نزد شنواریها فرستاده
بودند ، تا مطالب ومراد های شور شیها را معلوم کنند . شورشیها بعد
از مذاکره ، ٢١ فقره مطالب مختلف خود را که در آنجمله
خواهش اخراج خاندان محمود بیک ، وخلع شاه ، وقبول نکردن
ولیعهد ، وسقوط کابینه ، وتبدیل حکام ، وفقرات دیگر بود پیغام
فرستادند . وفد هم آمده این مطالبات را برای رئیس گفتند ، رئیس
هم همان ٢١ فقره را زیر تحلیل گرفته بعضی را قبول وبرخی دیگر را
باد لایل رد نمود . ودوباره وفد را با تعهدات وشرایط مفاهمه ئی
فرستاد . روز ٦ قوس جرگه که رفته بود اطلاع داد که اقوام شنواری
میگویند ما در سرخ رود جمع شده با دیگر اقوام مشرقی مذاکره کرده جواب
اخیر خود را خواهیم داد اما هیئت استخباری احوال داد که این آمدن نه
برای جرگه بلکه حمله سر راست خواهد بود . چنانچه ساعت ٣ ونیم همین
روز پنجشنبه عده های زیاد شنواری ها از دور دیده شدند ، ودر همین
ساعت لین تیلفون کابل وجلال آباد بریده شد . رئیس تنظیمیه فورا به
تعداد ٤ صد نفر از قوای که موجود داشت برای مدافعه حمله اگر واقع
شود فرستاد ، وفعلا هم محاربه جاری شد . ورئیس باغ را گذاشته
بچونی منظم گردید . رئیس در اثنای این حرکت ملتفت میشود که عده
از خوگیانی های که پیشتر اسلحه گرفته بودند بدروازه شهر ایستاده
میخواهند داخل شوند ، چون برایشان اعتماد کلی نداشت ، اجازه
دخول شهر را نداد . همین بود که آنها هم باشور شیها منضم شدند .
شور شیها در حمله اول خود باغ شاهی ودیگر عمارات بیرونی جلال آباد
را متصرف وخود محمد علم در باغ شاهی متمرکز شده شهر وچونی را زیر

- ٤٩ -


در سمت شرقی

یکی از عمارتهای بزرگ جلال آباد که در نتیجه این اغتشاش خانمانسوز طعمه
آتش و بربادی شدند .


محاصره گرفتند. واغلب جاها را که به تصرف شان آمد سوختاندند.
ساعت ۱۲ شب جمعه ۷ قوس.
از داخل شهر بذریعهٔ تیلفون بخونی اطلاع رسید که شورشیها بر جبههٔ شرقی
شهر هجوم آورده و دروازه های آنرا سوختاندند. و قریب است که داخل
شهر شوند. در چونی پریشانی اوضاع تجسم کرد. فوراً مجلس
عسکری منعقد شده بعضیها این فیصله دادند که باید جبا خانه سوختانده
شود. اخیراً رای داده شد که از بم دستی کار گرفته شود. چنانچه
تانک اندازه اثر خوبی برای رداین حمله استعمال بم دستی کرده توانست.
محاربه تا صبح جاری بود. روز جمعه یعنی در صبح این محاربه محمد علم
خان چند نفر از شهری های جلال آباد را خفیه بنزد خود طلبیده با ایشان
مذاکرهٔ اتحاد و موافقترا خواست نماید. اما موفق شده نتوانست.

ورود وزیر خارجه
در این بین غلام صدیق خان وزیر خارجه با وکیل سرمنشی بذریعهٔ
طیاره وارد جلال آباد گردیدند و چاره اولینرا که روی کار میکنند سعی
کردن در تبدیل فکر محمد افضل خان شنواری که در این شورش سرغنه بود
همین بود که شخصا بدون هیچ قوه به غنی خیل در نزد او رفته و باوی
در مذاکره میآیند و در نتیجه توانستند ویرا از فکر دوام اغتشاش
منصرف سازند اما در پسانها چنین ثابت شد که محمد افضل خان
آنقدر نفوذ نداشت که بتواند اقوامرا بعد از این حدیکه در اقدامات خود
رسیده بودند منصرف سازد ،
غلام صدیقخان در وقت برگشتن بايك عده از مهمند ها که مخالف حکومت
بودند و در شرف شمولیت با شورشیها هستند مصادف شده بعد از يك جرگه
مختصر توانست انها را از این شمولیت باز دارد
- ٥٠ -


حمله دوم بر شهر
شورشیها که تا این تاریخ نزديك جلال آباد افتيده بودند يك حمله را بر شهر ترتیب مینمودند که از طرف حاکم اعلی که بداخل شهر مرکزیت گرفته بود يك وفدی برایشان فرستاده شد که از این قتل و قتال و خون ریزی صرف نظر کنید و حمله را برای بعد از مذاکره تعطیل بدهید آنها هم این پیغام را قبول کرده و حمله را تعطیل دادند.
اما چیز مهمی که در مشرقی جالب دقت بود و چنانچه برای مطالع در آتیه معلوم خواهد شد همینکه افسر ها و قومن دهان در مشرقی خیلی زیاد شده میرفتند اما بجای اینکه این زیادت مفید میافتاد بالعكس خیلی اسباب زیان میشد چه صرف نظر از قصه رقابت و همچشمی و دیگر جزئیات که در بین بود يك غلط اهمتر دیگر بود و آن همینکه غالباً هیچ کدام از این افسرها از حرکات و فیصله های دیگر اطلاع نداشتند البته کسانیکه فلسفه اداره را اطلاع دارند بهتر میدانند این چنین بی اطلاعی افسران که در يك میدان کار میکنند تا کدام اندازه ضرر کرده میتوانست.
چنانچه شیر احمد با وجود انسداد راه ذریعه قاصد های روحانی وغیره به محمود یاور اطلاع اکید فرستاد که نمله محل توقف نیست و بودن و از دست رفتن كوتى نمله بمنافع حربی و مقتضيات کنونی ما چندان اهمیت ندارد بهر صورت و ذریعه ممکنه که می توانید على الفور يا طرف كند مكك ويا بها ولی و جلال آباد حرکت کنید. محمود یاور آرزوی آمدنش را بجلال آباد اظهار کرد ولی از قلت قواء وانسداد راه معذرت کرد - شیر احمد خان بوی پروگرا می فرستاد که بروز ۱۸ قوس شما باصول مقرره عسکری طرف با ولی حرکت کنید ما برای
— ٥١ —


تخلیه راه واستقبال قوای شما از جلال آباد قوه عسکری وقومی راهم
میفر ستیم . محمود یاور این پرو گرام را قبول کرد لذا قوه عسکری و نفری
میرزمان جهته استقبال قوای نمله با اصول لازمه طرف باولی سوق شد
تا باولی بدون موانع مهم رسیدند و تا سه ساعت انتظار کشیدند
چون از آمدن قوای نمله مایوس شدند واپس مراجعت کردند و در اثنای
مراجعت تفری میرزمان در حدود چار باغ دست اندازی کرده منجر
بحرب خونریز شد واین نیامدن یاور از نمله نه تنها موجب سقوط
نمله بلکه احوال جلال آباد را هم از بد بدتر ساخت .

به همین وتیره هر روز حوادث بمخالف مفاد حکومت که بعضاً در
نتیجه سوء تد بیر و برخی در نتیجه تصادفات پیش شده میرفت و دستهای
مخفی از هر طرف کار میکرد و در هر روز يك حلقه نوی از آثار
کار روائیهای طرفداران شورش ظاهر میشد بالاخره موفق شدند که
بین لشکر مهمند که برای طرفداری حکومت آمده بود و بین افراد
عسکر منازعه و بر خلافی پیدا کنند و چندین دفعه هم آثار این
مخالف ظاهر و یا واقع شد حتی اینکه مسئله تکرار بمحاربه وزد و
خورد کشید .

پوسته و مخابره با مرکز
طبیعیست در آن وقت نه لین تیلفون و نه تلگراف یا جریان پوسته
بین کابل و مشرقی ممکن نبود یگانه ذریعه که مانده است طیاره
بود و بس ولی در هر دفعه که میآ مد عسکر بر آمده و گرد و نواحی
میدان را برای محافظت میگرفتند و غالباً در وقت آمدن هر طیاره
يك زد و خوردی بین و عسکر و شورشیها واقع شده چند نفر از جانبین
تلفات پیش میشد .

- ٥٢ -


۹ قوس :
سوق يك قوه از کابل :
وقتیکه حکومت از اوضاع اخیر شورشیها و اصرار کردن شان مطلع
میشود . يك قوت بزرگ در زیر سر کرده گی محمود خان
یاور و عبدالوكيل خان نائب سالار به طرف مشرق میفرستد . قوه
مذکور در روز شنبه ۹ قوس از کابل حرکت و در روز یکشنبه ۱۰ قوس
به ثمله رسیدند.

در ثمله يك عده قوای مختصر که موجود بود پیشتر از رسیدن قوای
تازه در رباط محصور شده و از خود مدافعه میکردند که رسیدن این
قوه آنها را از محاصره رها کرد . فردای آن محمود خان یاور
ونائب سالار عسکری ، کلان شوندگان اقوام غلجائی و خوگیانی را
برای جمع شدن نزد خود دعوت کرده و خواستند بذریعه تبلیغات
ونصیحت افکار ایشانرا از شمولیت با شورشیها باز دارند . ولی
هنامیکه این جرگه نتیجه مطلوبرا تماماً نداد . زیرا صبح آنروز رئیس
مفرزه [ محمود خان یاور ] بوزارت حربيه لزوم زیاد شدن قوای خودرا
پیشنهاد کرده ، و فرستادن يك قوت دیگر را مطالبه کرد .

ولی رفته رفته در ظرف يك دو روز رئیس این هیئت موفق میشود که
تقریباً يك راه مفاهمه را با کلان شوندگان این دو قوم مجاور خــود
باز کند . و این مفاهمه هم بحدی میرسد که بعضی این اقوام دادن
عده ها از نفری خود برای شمولیت در عسکر قبول کرده و بالفعل
بعض شان شامل شد ، و نیز راه مفاهمه را با ارا کینیکه در شهر
جلال آباد بودند باز میکنند .

- ٥٣ -


در جلال آباد
اکابرینیکه در جلال آباد بودند چند روز پیشتر با محمد علم خان شنواری
مخابره کرده و انتظار داشتند که در این يك دو روز جرگه کلان شوندگان
مهمند که طرف حکومت شده اند و محمد علم خان منعقد شده و بتوسط
این جرگه معاملات را فیصله نمایند . و رسیدن محمد علم خان دقیقه
بدقیقه انتظار کشیده میشد .
خبر رسیدن قوای محمود خان یاور در نمله برای عموم مامورین
و عسکری که در جلال آباد بودند ، بزرگترین اثر امیدواری و قوت
استناد بخشیده بود .

١٧ قوس :
تا دیروز ریاست قوای که در نمله بود قریباً بموفقیت کار روانی داشت
و ضمناً ترتیبات حرکت کردن خود را به طرف جلال آباد در نظر
میگیرد . ولی این میدان دفعه برای این هیئت محمود خان منقلب شده
و اقوام خوگیانی که تا دیروز متحد و متفق بودند ، اوضاع شان
بدل شده وضعیت جنگ و سقوط دادن قوای نمله را نشان دادند
عسکر با منصبدار های شان وقتیکه از این وضعیت واقف میشوند شام روز
بر تپه های دور رباط بر آمده ترتیبات سنگر کشی و استعداد برای مدافعه
را میگیرند . در اثنای شب محاربه بین اقوام خوگیانی
و عسکر جاری گردید .

١٨ قوس :
طرف صبح محاربه شدت گرفت و تمام روز هم دوام داشت
طرف عصر يك كندك عسکری که تازه رسیده بود بدست شورشیها
افتاد . طرف شب باز محاربه شدت کرد ، و نظر به خرابی موقع
نمله عسکر در رباط خود را محصور ساخته و از آنجا مدافعه میکردند .

٥٤ -


١٩ قوس :
شورشیها که ساعت به ساعت قوای شان زیاد میشد صبح روز
١٩ قوس بر عسکر غلبه نموده و رباط را استیلا کرده عسکر را
بعد از خلع اسلحه وا گذار اما منصبدار ها را با خود کجه میبرند . که
در آنجمله محمود خان یاور . و عبد الوکیل خان نایب سالار مرحوم
بودند .

تاثیرات شکست قوای نمله

سقوط قوای نمله را در افتیدن معنويات عمومی تأثیرات مهمی بود
بحدیکه اگر بگوئیم این تأثیر در سقوط کلی جلال آباد اگرچه دیرتر
واقع گردید . اثر داشت مبالغه نخواهد بود حتی بعض اشخاص چنین
مطالعه میکنند که سقوط قوای نمله حتی در سمت شمالی اثر جرات کرده بود .
تأثیر آن در جلال آباد : تا این دقیقه قوای که در جلال آباد
چه در چونی و یا داخل شهر باشد . واقعاً در حصار بودن خود مقاومت
و ثبات ور زیده بودند مخصوصاً چیزیکه در این آخر ها ایشان را برثبات و
مقاومت تقویت داده بود . امیدشان بقوای که در نمله افتیده است
مگر بعد از سقوط این قوا تقریباً حصهٔ اکثر معنویات آنها سلب و
خودرا لا محال اسیر دست شورشیها دیدند . که طبعاً این تأثیر کم
نبود . مخصوصاً وقتیکه فهمیدند که بعد از این حریفهایشان از نقطهٔ
ذخایر حربی خیلی مستعد هستند
در کابل : ولی تأثیر آن در کابل بیشتر بوده . ويك نوع
ما یوسیت عمومی پیدا کرد مخصوصاً اینکه همان عسکریکه در نمله
بدست شورشیها افتادند بعد از اینکه آنها را خلع اسلحه نمودند
وا گذار شدند که بطرف خانه های خود بروند . چون غالباً این
- ٥٥ -


عسکر از سمت شمالی وشش کروهی کابل بودند . وطبعاً
در هرجا که رسیدند . از قوت و کثرت شورشیها صحبتهای دور ودراز رانده میرفتند
اما شورشیها بعد از تقسیم اسلحه و ذخایر غنیمت محمود خان یاور و عبد الوكيل
خان نایب سالار را برده وبصفت اسیر نگہدا شتند . باقی بطرف سرخ رود
رفته آنجا را مرکز و شهر جلال آبا را زیر تهدید رفتند . و برای
لشکر مهمند که بطرفداری حکومت در جلال آباد بود پیغامهای
متوالی میفر ستادند که شما باید خود را از میدان کناره کنید . تا ما حمله
خود را تنها بر قوای حکومت داشته باشیم . و خیلی سعی مینمودند که
مجبور تصادم با این لشکر مهمند نشوند . اما مهمند ها این پیغا مها
را اعتنا نمیدا دند .

شورشیها دور جلال آباد

وقتیکه اوضاع اخير جلال آباد بکابل میرسد . چنین تصویب میشود
که علی احمد خان بطور رئیس تنظیمیه فرستاده شود . و بین
روز عزیمت او شان و روز فر ستادنشان مدتی بیش از ۱۰ روز میگذرد
غالباً علت این تاخیر همین بود که فکر عموم ارا کین باین عزیمت
موافقت نداشت . يعنى يك عده باین طرف بود که رفتن علی احمد
خان در مشرقی قضیه را دیگر گون میسازد . ولی در نتیجه
فرستاده شدند و بتاريخ ۱۹ قوس با يك عده قوای مکمل بطرف
جكدلك حركت مینمایند . و بعد از حاصل کردن معلومات قوا را
بجكدلك گذاشته . خود شان بهاشم خیل خوگیانی تنها میروند
در آنجا يك جلسه از عموم خوانین خوگیانی و بعض شینوار و

— ٥٦ —


گرفتن خبر های مشرقی علاقه مندی زیاد نشان میدهند ، آخرین
اطلاعیكه وزارت خارجیه از حربیه گرفته است نشان میدهد كه مسائل
حصارك غلجی منعقد نموده ، در اطراف فیصلۀ قضیه مذاكرۀ
مفصلی كرده . عبدالوكیل خان مرحوم را با خود گرفته بمچكدلك و از آنجا بچارباغ
در نزد جناب نقیب صاحب رفتند كه در آنجا عموم اقوام جمع شود تا یك
جرگۀ عمومی منعقد سازیم .

- ٥ -


حمله
پرپایتخت
اوضاع عمومی کابل
این ماه دوم است که خبر های ناگوار در کابل سروده میشود ، و
حواس عمومی را از هر حیث افسرده ساخته و از طوالت این وقایع
خاطر ها ملول آمده ، از روی خبر ها گاهی امید واری و گاهی
ما یوسیت و پریشانی در چهره ها دیده میشود .

در وزارت حربیه
سرگرمی و گرفتاری وجدیت زیاد است ، دور و زار ترا
در هر چند ساعت بعد مردم اطرافی بر ساخته ، باز کم میشوند ، این
مردم اطرافی در وقت آمدن بلباس عادی میباشند اما وقت رفتن
غالباً لباس عسکری و یا تجهیزات عسکری را بر تن داشته بطرف مشرق
فرستاده میشوند ، امروز هم قرار معتاد این وضعیت جاریست ، خبر
های مشرق ساعتی اطمئنان بخش و ساعتی دهشت آور میشود ، در
شعبات وزارت گاهی از تعدد کار ها جای قدم ماندن نیست ، گاهی
فارغ و بیکار میباشد ، در شهر تنقیدات عجیبی از بی ترتیبی و رقابت
ارکان وزارت حربیه گفته میشود ، بحدیکه شنیدن این تنقید ها
مستمع را بیأس میآورد ، چه این تنقیدات بطور مستقیم و غیر آن
در تشویش امنیت بچنین وقت باريك مساعد تر میشد .

وزارت خارجه
از هیأت سفارات خارجه متوالیاً رفت و آمد است ، و برای
— ۵۸ —


رو بفیصله گذاشته و بین حکومت و اقوام یاغی قریب است موافقت
تام حاصل شود .

وزارت معارف

ظاهراً مکاتب بنظام دائمی خود جریان دارد ولی شخص متعمق
در زوایا و گوشه های اوضاع يك روح دیگریرا هم دریافت کرده میتواند
و آن همینکه این اغتشاش حالیه هرچه باشد و محرك يا محركين آن هر كه
باشند ولی چون برنگ ارتجاع بروز کرده است از این رو طبعاً تاثیر
مقابله و استعداد مقاومت باید در اهل معارف بیشتر پیدا کند چنانچه
بالفعل هم خبر های متوالی دو ماهه اغتشاش مشرق يك اثر لزوم شموليت
بمدافعه در اهل معارف پیدا کرده بحدیکه شاگردان مکتب در این
آخر ها موفق شدند که خود را در قطار مدافعین در آورده لباس و اسلحه
عسکریرا در بر کنند چنانچه اوقات تفريح عوض جمناستك و بعض
دروس بمشق و تمرینات عسکری بدل شده رفت و روز بروز این تاثیر
و استعداد زیاد تر شده میرفت .

باقي وزارات ودوائر رسمي

قریباً در کار ها رنگی از سستی مشهود است کوئی این طوالت قصه
های مشرقی در افکار عمومی چنین اثری کرده که همه در دل يك واقعه
بزرگیرا انتظار داشته باشند بعض دوائر مانند اداره هوتلها و ریاست
بلدیه و بعض شعبه های مالیه ببعض وظائف امدادی عسکری از قبیل
تهیه آذوقه و پوستین و میوه و غیر آن مکلف شده جداً خریداری
روی کار دارند .

وضعیت حربی

از مدتی مخصوصاً امروز کابل از نقطه نظر استعداد حربی بمنزله

- ٥٩ -


صفر است و یا از صفره ٪ استعداد مانده است چه از حیث وجود عسکر یا ادوات حربی و متباقی امورات عمومی آن باشد که بعض نواقص از سالهای گذشته بروی هم افتاده بود و در نتیجه وزارت حربیه امروز که محتاج افراد است يك اردوی منظم و کافیرا ندارد مخصوصاً واقعه چند روز قبل جكدلك كه اقوام خوگیانی بر عساکریکه در آنجا هستند حمله برده کاملاً آن قوه را مشتت ساخته بودند وزارترا مجبور ساخته بود هر چه عسکر متباقی که دارد بزودی بطرف راه جلال آباد فرستاده از يك حمله بزرگتر جلو گیری نماید اما بطور مجموعی میتوان گفت که در اغلب اردوهای که وزارت حربیه تا این وقت تهیه دیده بود روح ارتباط و عسکریت در آنها موجود نیست زیرا غالباً و باکثریه غالبه این عسکر از افراد احتیاطی و داو طلب است که نو جلب شده اند که درحقیقت اینها از دیر مدت شده بود که تمرینات و حیات عسکریرا گذاشته بودند .
علاوه بر آن ضابطها یکه بر سر این مفرزه های نو جلب شده مقرر میشوند، با این عسکر هیچ بلدیت و آشنائی که باید بین هر افسر و عسکرش باشد ندارند ، از اینرو اینرا یکی از عوامل بزرگی که عسکریت آن زمانرا ناقص ساخته بود شمرده میتوانیم . (۱)

(۱) اگرچه ممکن است در اینکه عسکر چرا یا چگونه و یا بزیر چه اثر وظایف خود را ایفا نکرده و شورشیها را گذاشتند که موفق شوند ، علل و عوامل جزئی و کلی دیگر هم باشد ، از قبیل اینکه خود این عسکریکه نو جلب شده اند از بین همان جماعه های مات گرفته شده که در زیر اثر پروپاگندهای ٤ ماهه نسبت بحکومت نفرت زیاد پیدا کرده اند ، اما بازهم این علترا که تذکار یافت یعنی نبودن روح ضبط و ربط در اردوها ونیز مفقودیت علاقه بین عسکر وافسر میتوانیم علت اهمتر و یا اساسیتر بشماریم زیرا اگر در اردو روح ضبط و ربط تربیوی باشد البته این شرط میتواند خیلی نقایصرا بپوشد .

- ٦٠ -


وضعیت شهر
از نقطه نظر احساسات وذهنیت

از وقتیکه جرگه مشهور ۱۳۰۷ منحل شد ، جریان يك سلسله
پروپاگند مرتب و غیر منقطع در کابل و نواحی آن محسوس میشد
مخصوصاً از وقتیکه اغتشاش مشرقی بر پا شده سلسله این پروپاگندها
تیز تر شده رفت ، و در این روز ها چنین حس میشود که در
نتیجه این پروپاگند ها يك ذهنیت مخالف مفاد حکومت و یا امنیت
در افکار تولید شده است ، که بطور مجموعی ذهنیت عمومی امروزه
اهالی را بدو قسمت میتوان تقسیم نمود : (۱)

يك قسمت كاملاً بمخالف مفاد حکومت و یا اقدامات اخیره آن بوده
در پرده خفا و بعضی علناً تنقیدات شدید کرده حتی تکفیر را هم
نسبت بحکومت صحبت میدانند.

(۱) بدترین چیزیکه ملحوظ هر فرد با ادراك این مملکت در تمام
مدت اغتشاش شده باشد ملاحظه جریان سیلابی پروپاگند در مملکت
است ، وقبل از اینکه حوادث شلوار و یا حمله منگل واقع شود آثار
جریان پروپاگند مخالف مفاد حکومت حس میشد ، مثلاً در طبقه
عوام هر روز افواهات عجیب سروده میشد ، از قبیل اینکه آذان دادن
موقوف خواهد شد ، و مسجدها را حکومت بسته کردنیست و یا اینکه
پادشاه کدامی از ذوات ذی روحانیت را تحقیر و یا توهین کرده است
و غیر آن افواهات مختلف دیگر که عیناً همین افواهات نه تنها در کابل
بلکه در لهوکرد و شمالی و عموم سمتهای دور و نزديك مركز بيك قالب
و عبارت منتشر بود ، چنانچه تکرار ملاحظه این پروپاگند ها و باز
بيك قالب و عبارت يايك ريخت بودن آنها فکر را باين ملتفت

— ٦١ —


قسمت دیگر باین عقیده هستند که حکومت افراط کرده و تبدیلات یا تعدیلاتیرا که میکند پیش از وقت است
بقیه از حاشه گذشته
میساخت که اینها در زیر کدام پرو گرام و ترتیبات مخصوص نشر شده است ، و شاید شایع کردن آنها یکی از عوامل اغتشاش بوده است زیرا اثر همان پرو پا کند های مرتب بود که ذهنیت سکنۀ کابلرا بحدی زیر فشار و اثر آورده توانست که در مقابل درك وحل کردن وقایع یومیه با ندازه سکته داشت که نتایج واضح و نمایان کامیاب شدن سقو را حس نکرده در نتیجه بدون اینکه از طرف اهالی کابل اندك مقاومت یا اقلا تنفر و اقدامی بظهور برسد بچه سقو در کابل داخل شد ، و آنچه را که در تصور هیچ کس نبود ادعا کرد ( یعنی بر سلطنت قابض گردید ) والبته نتیجۀ پروپا کند مرتب بود که موجب دوام آن طاغیه نحس گردیده در همان حالیکه اطفال کابل و ٦ گروهی حتی پیر وجوان خود کوهستان از ظلم و بیدادی وجور او نالش میکردند بالعکس در اطراف وولایات در نتیجۀ تبلیغات مسلسل و متوالی یکدسته مخصوص که خفیة وعلنا سقورا در نظر اهالی ( والعياذ بالله رنك مذهبی میداد ) مردم بچه سقو را يك مؤيد غیبی و عجوبه آسمانی تصور کرده غایبانه عقیده کرده میرفتند .
ولی منشاء این پروپا کندهای مرتب در مملکت که بود ؟ يك عده باین عقیده هستند که منشا اصلی آن سوء اداره و جور و ستم حکام بوده است اگر چه ما منکر نیستیم كه يك عامل بزرگ این اغتشاش و یا کامیابی در پیدا کردن آن سوء اداره و ظلم حکام بود ولی در فقره شروع این پرو پا کندها که ذهنیت عمومی را بر علیه حکومت و یا آماده باین اغتشاش ساخت در این عقیده طرفدار نیستیم که منشأ آن جور و ستم بود زیرا اگر جور و ستم میبود میباید این شایعات در هر نقطه مملکت يك رنك وعبارت و مضامین مختلف از يك دیگر میگرفت ولی چیزیکه در زمان اغتشاش دیدیم باین قسم نبود مثلا فقره موقوف شدن اذان و بسته کردن مسجدها با دانس کردن .... و غیر آن که در وقت گرفتن کابل از زبان افراد

- ٦٢ -


وضعیت از نقطه نظر بازار و تجارت
بسیبیکه اغتشاش مشرقی طول کشید وطبعاً عمده ترین راه های تجارت
کابل مسدود شده است ، جاری نبودن پوسته و مال التجاره يك سكته
محسوسی در بازار پیدا کرده و از این حالت مخصوصاً طبقه تجار نالش و شکایت
دارند ، که بطور مجموعی از روی سرایت و تاثبر معاملات در یکدیگر که
از مقتضیات حیات شهریست میتوان گفت که نه تنها در تجارت عمومی
یا کلی بلکه حتی در خرید و فروش عادی بازار هم سکته نمایان
و واضح پیدا شده است .
ساعت ۱
بوزارت حربیه از جبل السراج بذریعه لین تیلفون که بر پایه های برق
نصب است خبر رسید که سید حسین در چاریکار بر مرکز حکومتی آنجا
حمله آورده و خزینه را تصرف کرد . خبر مدهش بود مخصوصاً در نزد اراکین
وزارت حربیه زیرا این وضعیت هیچ در انتظار نبوده و تا این دقیقه
هر چه ترتیبات و جمع آوری داشت بطرف مشرقی میفرستاد ، و از طرف
کوهستان مخصوصاً باعتماد قرار داد و اطلاعات اخیر هیئت تنظییه که
کوهستان رفته بود کاملاً اطمینان داشت لاچار وزارت چیزی نفری
قومی را که از سمت جنوبی خواسته بود و در کابل موجود است طلبیده
با ایشان مذاکره روان شد ترا بطرف کوهستان شروع نمود .
ساعت ۳
مخبر خصوصی وزارت حربیه از کوهستان آمده اطلاع داد که روز پنجشنبه
یعنی دیروز بچه سقو بر سرای خواجه حمله آورده افراد حکومتی
شمالی شنیدیم عیناً در لوگر حتی در گوشه های سمت جنوبی
و مشرقی شنیدیم ، چنانچه وقتیکه اغتشاش خاتمه یافت و اهالی بخوقه ها از
هر طرف برای بیعت کردن میآمدند شایع بودن همین فقرات را در بین شان خبر شدیم
- ٦٣ -


آنها را خلع اسلحه نموده بايك عده نفری ترتیبات آمدنرا بطرف کابل داشت ، و نیز با فبری که از طرف غوربند برای امداد حکومت میآمدند مصادف شده چون اسلحه نداشتند بدون زحمت توانست آنها را کشانده در جمله نفری خود منظم بسازد ،
وزارت حربیه بعد از این خبر گویا بدهشت وحیرت بزرگی رفت زیرا اطلاع اول اینرا نشان میداد که هر چه باشد اما بازهم خودش متعرض خواهد بود زیرا وقایع در چاریکار رخ داده است ولی این خبر دوم نشان میدهد که قصه خیلی وخیمتر بوده و بالعکس تصور پیش حالا مجبور بمدافعه خواهد شد . لذا ترتیبات از آنصورتیکه يك ساعت پیش در تصمیم بود سریعتر گرفته شد .

ساعت ۵۰ - ۳
ازباغ بالا خبر تلیفونی ( كمپودر ) شفا خانه بوزارت آمده كه يك عده نفری مسلح بطرف شهر بطور هجومی روان اند .
این خبر مدهش دهشت فوق العاده در وزارت پیدا کرد هر طرف دویدن دویدن چسپید ، يك عده نفری بقیادت معین حربیه از راه بینی نیزار روانه شدند ، و يك عده نفر پولیس مسلح بطرف گردنه کوه آسمائی ده افغانان و عسکر شاهی در کابل بود بطرف کلوله پشته فرستاده شد باقی هر چه بدست آمد طرف تعلیمگاه یعنی همان سرک که از طرف کوهستان بکابل داخل میشود فرستاده شد . اما اینها هنوز در راه بودند که :-
ساعت ۴۰ - ٤

دفعه صدای فیرها از طرف شهر ا را بلند شد ۱ فیر ۲ و ٣ و ٤ وبالتوالی دوام گرفت همچنین در شهر بدو بدو چسپید ، یکی میپرسد واقعه چیست دیگر جواب میدهد بچه سقو حمله کرد ولی این خبر خیلی محل تعجب و بصورت غیر تصدیق تلقی میشد زیرا مخصوصا در نزد
- ٦٤ -


اراكین وزارت حربیه و در شهر چنین انتظار میرفت که در این یك دو روز
بچه سقا نظر بعهد یكه كرده است با دیگر دزدان خود آمده و از اینجا
بطرف مشرقی خواهد رفت، تا در قطار قطعه نمونه که خودش هم از آنجمله
بود خدمت نماید، ولی باز هم این خبر موجب تعجب نمیشد زیرا
چنانچه پیشتر گفتیم اصلاً معاهده کردن بادزد از طرف افکار عموم
با تنقید زیاد تلقی شده بود و همه کس این مصیبت ناگهانیرا نتیجه همان
غلط کاری تاویل میکرد .

صورت حمله
قرار یكه متواتراً بعد از داخل شدن سقا در كابل مشهور بود همینستكه
سقو میخواست با ٣٠٠ نفر یكه داشت بنام آمدن برای کمک حکومت
بشهر داخل شده و از آنجا سرراست بر ارگ حمله برده فضایع و فجایعیكه
در تصمیم داشت اجرا کند، و تفری خود را بهمین نقشه بدو قسمت
تقسیم کرده بود، يك قسمت با خودش از راه شهرآرا و قسمت دیگر
از گردنه کوه آسمائی
و بر خلاف توقع خودش که انتظار هیچ مانعی در مقابل این حمله خویش
نداشت ناگهان شاگردان تعلیمگاه سواری که در شهرآرا مکتبشان
واقع بود که وزارت حربیه پیشتر اطلاع داده بود فوراً در معرض تعرض
بر آمده راه پیش امد را برایشان بریدند، اما با اینکه تعدادشان خیلی کم یعنی پیش
از ١٨ نفر نبود ولی انصافاً بقوت فن و تعلیم و استفاده کردن از موقعیت
و مراكز یكه بدست بود توانستد پیش آمدن آنها را مقاومت نمایند، گویا صدای
این تك و تك كه شنیده شده بود عبارت از همین مقابله نیستکه بین این شاگردان
تعلیمگاه و حمله چیها واقع شده .
در این دقیقه ها وكیل امان الله خان محمد ولی خان با بعض تفری قطعه
ارگ دوان دوان در سرک بطرف شهرآرا روان شدند ، عقب آنها
عبدالعزیز خان وزیر حربیه با اركین وزارت در سرک بطرف شهرآرا
- ٦٥ -


دیده شدند همۀ اینها روی هم رفته يك قطعه که تعداد آنها بیش از
از ۸۰ نفر نبود تشكيل و صورت مدافعه اختیار کرده بین تعرض و مدافعه توانستند
بچه سقو را مجبوراً از پیش رفتن مانع ویا بعبارت دیگر از در آمدن بدرون شهر
جلو گیری نموده چند قدمی هم از موضع که انتخاب کرده بود عقب
بنشاند ، و پشت عمارتهای شهر آرا منزوی گردانند ، و نظريكه از این
طرف مقابله میکردند در مواضع خود استحکام گرفته بسبب معلوم
نبودن قوای این مهاجمین نا کهانی هیچ ممکن نبود که آنها را پیش از این
تعقیب نمود ، با این علت طرفدار دیگری هم پیدا شد که شام رسید
و شب شد و تاریکی عالمرا گرفت .
این حمله آنقدر معنویات عمومی را سلب کرده بود که از انتظامات
خارج و خساره های اعتباری از حصر وقيد بيرون است گویا
امشب پایتخت زیر حمله باغیها که سرغنه آنها يك نفر دزد بوده است میباشد
وطبعاً این شروع حلقه اول بد نامیستکه ناحق در این مدت نصیب مملکت
ما گردید .
بعد از رد حمله ، وزیر حريبه يك نفر از منصبدار ها را در آن
منطقه برای حراست و مدافعه از کدام حمله که شب پیش آید معین نمود
مجموع نفری که باین منصبدار برای این وظیفه عظيم يعنى مدافعه از
پایتخت داده بود بیش از ۹۰ نفر نبود که اینها کدام قطعه بسته و مرتب نیست
بلکه از نفری قومی وشا گردان تعلیمگاه و قطعه نمونه مرکب بودند ، و در
آنوقت از زبان يك منصبدار بزرگ شنیده شد که اگر امشب بخیر گذشت
صبح آسان است گویا شب مهیب و مدهش است ، که در این شب
خطر ناك همین ۸۰ نفر مختلف الشكل والتر كيب كابلرا حمایت خواهند
کرد بیبینیم تاصبح چه خواهد شد
در کابل و نواحی آن هر کس این شبرا بهراس و ترس شدید گذشتاند .
۲۳ قوش
پیش نیامدن بچه سقو در شب معنویات عمومیرا قدری استوار ساخته
- ٦٦ -


بود ، اما صبحگاه وقت شفق صدای فیر ها بلند شد و رفته رفته شدت گرفت نفری سقو یگان یگان بسرك عمومی داخل میشوند مستحفظینیکه شب برای مقاومت مقرر شده بودند هم دقیقة خطرناك خود را دیده با تمام قوت و فدا کاری از پشت دیوار ها و از بین جویچه های سرك برآنها فیر کرده میرفتند .
قطعه عسکریه در این محاربه سرتاسر حق افتخار و سربلندی و نام شجاعت و فدا کاریرا داشته و بالاخره مستحق نام عسکریت با تمام معانی آن بود قطعه شاهی است ، که شب در زیر پرده تاریکی خود را بجناح چپ مهاجمین رسانیده تا سپیده صبح در کمین بودند ، و وقتیکه این حرکت باغیان را دیدند بجوش آمده با حمیت فوق العاده در میدان راست در آمده بروفـاندان مهاجمین پرداختند ، الحق این حرکتشان شجاعت فوق العاده بود ، و فی الواقع هم بیش از حد مفید افتاد زیرا نفری اشرار که داخل سرك عمومی شده و از عمارتهای شهر آرا گذشته بودند پس پا ساخت در برج شهر آرا خود سقو و چند نفر از همدستان مخصوص او استحکام داشت ، و چنانچه همه کس میدانند برج مذکور حاکمیت تمامی بر نقاط دور و نزديك خود دارد ، و از آنجا باتمام مهارتی که در سرعت و نشانچیگری داشت این حمله شاهیرا دور می نمود ، در اینجا شاهی به مخاطره اول خود اکتفا نکرده نظر را بطرف برج دوختند ، تنها منظره حاکمیت برج مہیب بود چه حالیکه سخن بجای برسد که هر کلکین و هر پرنده حتى هر سوراخ آن بمیل تفنگهای سریع آتش مسلح باشد ولی نه این هیبت و نه این سرعت آتش همت این دسته که بجوش و جنگ آمده بود پست کرده توانست بلکه ترتیبات حمله را بر برج گرفته رو به بالا طرف دروازه آن يك عده و يك عده دیگری با چیزی ننریکه حاضر بودند دور و گرد و نواحی آن در جویچه ها و دیگر نقاطیکه بمقابل است پیشروی همان برج بلند استحکام گرفتند و الحق منظره هیجان انگیزی بود که بیننده را بعراق میآورد؛ يك نفر از باشنده گان برج بضرب

ـ ٦٧ ـ


گـلوله شاهی از همان ارتفاع بلند بزمین خورد .
روز روشن و آفتاب بلند شده میرود از محاذ برای توپچی خبر
رفت که بر چرهدف قرار دهد ، چند حمله دیگر نیزشاهی و نفری
بر این برج نمود ولی جز اینکه تلفات چند زخمی و شهید بدهند این
سرفروشی شان بدیخانه دیگر ثمری نبخشید ، کوله اول توپ رسید
و خاك چند خشت این برج متینرا بهوا کرد از اثر این ضرب اضطراب در
باشنده گان آن پیداشده و دفعهٔ خود را از دروازه بیرون انداخته از
راه عقب رو بفرار گرفتند گویا این نقطه مستحکم یعنی برج شهر آ را
از دست اشرار گرفته شد پس پائی اشرار بذریعهٔ این حمله تا حدود
نه برجه بود که در آنجا استحکام گرفتند ، دیشب قراریکه
وزارت حربیه میگفت ( نا گهان باین حمله دچار شده است ) باین سبب
برای مقاومت ترتیبات فوری آماده کرده نتوانست .
در قول اردو بدون از منصبدار ها در لینهای شـان کسـی موجود
نیست وزارت حربیه در اثنای شب يك عده نفری مسلح تهییه کرده وقت
طلوع آفتاب آنهارا بمحاذ رسانید گویا حالا منطقـه ها معین وهرکس
امید دارد بعد از این شکست کـه باغیها خور ده اند دراثر ترتیبات
که وزارت حربیه گرفته است و یا خواهد گرفت اشرار تا شام پرا کنده شده
اثری از انها نخواهد ماند ولی هرچند که آفتاب بالا شـده مـیرود دهشـت
وحيرت افزونتر مـیشود وهیـچ اثری از این ترتیبات نو دیده نمیشود
درعسکر نه جنگ و نه صدای حمیت است ، هر کدام کوئی پیـره محافظ
است که بجای خود مانده کارطوس صرف میکنند اما عبث حادثه دیشب چون در
اهالی شهر يك هراس و تشویش انداخته بود همه بطرف شهرا را
وکوه آسما ئی آمده محاذات را . تما شا میکردند
يك طياره بونكرس که پیلوت و کشاف آن مستخدمین افغانی بودند بعد
از پرواز کردن بطرف شهر آرا وقت فرامدن بشاخ يك درخت باغ ارگ
تصادم کرده سوخت و سقوط کرد که یکی ازان دو نفر سوخته و دیگرش
-- ٦٨ --


مجروح گردید ، دیروز عصر هر که بارگ بود و یا خود را بارگ
رسانید تفنگ و کارتوس گرفت امروز هم وزیر حربیه ساعتی
میخزینرا باز کرده اسلحه بمردم میدهد .
درون شهر دوکاندارها به تخلیه اموال دوکانهای خود با کمال جدیت
مصروف هستند . شام رسید فیر ها که از طرف روز دوام داشت قدری
خاموش شد ، ولی عسکر قومی بطرف جنگ پیش نرفتند این
حالت خلاف انتظار بود . امیدواری که از مشاهده شکست صبح
اشرار شده بود رفته رفته بیأس مبدل گردید . در شهر چنین
وضعیت است که هر ساعت بیم سقوط کابل بدست اشرار میرفت .
از عصر تقریباً احساسات شاگردان مکتب بهیجان آمده ، بدون
دعوت خود را بمحاذ جنگ رسانیده در خطوط اخپور شامل شدند .

٢٤ قوس
شب آرام و هیچ صدای فیر نبود . سرما شدت دارد طبعاً
علاوه برتکلیفات طبیعی مهیا نبودن آذوقه وذوغال زحمتی را بر باشند گان
سنگر ها میافزود . عسکر شاهی از غزی که برقله کوه
استحکام دارند شکایت دارد . که از آن طرف بالای شان فیر میشود.

برجسته ترین وضعیت در کابل :

انحلال وتشتت است ، از وقتیکه دروازه های ارگ بسته شد
افراد نه تنها حواس شان پریشان بلکه گوئی هر يك تكليف و فريضه
خود را گم کرده است . نمایان ترین اوضاع چهره استفسار واستفهام
است . ولی چه به پرسد؟ یا چه بگوید ؟ گویا همچنین که
رشتۀ کار و وظایف را گم کرده اند ، نیز راه افتتاح سخن را یاد
ندارند ؟ ولی این راهم باید گفت این پریشانی حواس نه از جبن و یا
از ترس است ، بلکه از این حیث همه و یا اکثریت باشند گان کابل
استوار دیده میشوند اما هر چه پریشانی دیده میشود از مألوف نبودن

-- ٦٩ --


به اینچنین اوضاع است . ملنیست که اهالی دوره حالیه آن بانقلابات داخلی دچار نشده بود ، از طرف دیگر به عقد کردن انجمن های ملی یاعلناً بحث کردنرا در شئونات ملی یعنی شئونات خود شان تمرین وعادت نکرده اند . تا امروز هر اقدام اجتماعی خواه رسمی صرف و یا ملی صرف بوده حکومت شروع کرده بود . باین سبب وقتیکه حکومت به مصیبت وشدت گرفتار شد ، درملت کسی نبود که بداند چه باید کرد درحالیکه فیصله این مشکله خیلی آسان بود یعنی اهالی کابل وقتیکه این پریشانی عمومی را حس کردند باید فوراً با حکومت خود همست شده این حمله را رد میکردند . یا اقلاً در بین حمله چی ها و حکومت حلقه مفاهمه گردیده نمیگذاشتند که مسئله از شب اول بدوم میکشید . ویا اگر خود شان هم در بر طرفی اعلیحضرت امان الله خان همفکر میبودند خلع شدن او شانرا مطالبه کرده سلطنت دیگری را توسط میکردند .
والحاصل بهیچ صورت نباید میگذاشتند که کسی بقوت بايك لشكر غير منتظم دراز بر خانه های شان حمله بیارد .
مگر چنانکه بالا گفتیم این همه معایب نه از جبن ویاترس بود ، بلکه علت آن در حقیقت ما لوف نبودن اهالی بحل کردن این چنین قضیه ها است بحر حال قصه گذشت و خساره را همه کس دید ، چیزیکه فائده ما از این خانه خرابی برسد ، اقلاً باید عبرت و پند گرفتن باشد .
امروز یکنفر در چارراهی سرک کافه ولی زخمی شد ، طبعاً گلوله تفنگی از کوه آسمانی خطا خورده است . بالای کوه نفری قومی احمد زائی وقومی منگلی ، وحصه عسکری مستحفظین ماشینخانه بود . برای اهالی کابل تفنگ تقسیم شد ، عده نفری قومی وزیری برای كمك آمده در محاذ تقسیم شدند . درکابل از ترتیبات بچه سقو بحث رانده میشود ، یاطبقه که او را به مرام خود موافق تصور کرده اند این پروپاگند را میکنند . ویا اینکه پروپاگندچی های مخصوص دارد .
- ۷۰ -


شب رسید ولی محاذات فرقی پیدا نکرد تمام روز فیر تفنگ
از هر دو طرف وفیر توپ وما شیندار از طرف عسکر جاری است . ولی
این چه علت است ؟ چرا عسکر پیشرفت نمیکند ؟ سوال عموم
است یعنی هر کس می پرسد ولی جواب ندارد .
لین برق کابل قطع شد تاریکی شب وضعیت پایتخت را مدهش
تر گردانیده است . طیاره برای بمباردمان امروز بلند شده بود . ولی
به یقین گفته میشود که هم در نقاط موثره نمی افتد .
در جمله سلسلۀ افواهات امروزه افواه دیگری مشهور شده که علت عهد
شکنی بچۀ سقو همین بود که بذریعه تیلفون [ در روزهائیکه سقو
جبل السراج بود ] به تغییر اسم با امان الله خان مکالمه کرده ، و در
حین جریان مکالمه فهمید که امان الله خان باوی غدر کردنیست . [ گویا
شاید مراد از نشر کردن این پروپاکند و تبرئه و پاک ساختن سقو از
این شکستن عهد قرآن شریف بوده است . زیرا عدم اعتنا به
قرآن شریف بالقبیکه برای خود تراشیده یا معرفی کرده که عبارت ( از
خادم دین رسول الله بود ) توافق نمیکرد . ]
در محاذات حکومت توپ بازیاد شده است . شاید یکی از
نظریات موجهۀ آن تلافی کردن از سستی محاربه عسکر باشد . چنانچه
میدیدیم که در نقاطیکه توپ ها توزیع شده است اراکین بزرگ دولت
تقسیم شده اند .
در این چند روز میدان جنگ عبارت از همین دشت آبا دیستکه بین شهر آراو کوتل
خیر خانه واقع است . عسکر در شهر آرا و قلعۀ بلند و کلوله پشته و تپۀ شیر پر اما اشرار
در کوه دختر کافر و باغ بالا و حصه های نه برجه تا دامنۀ کوتل خیر خانه استحکام داشتند
اطلاع رسمی موثوق نشان میدهد امروز بچه سقو در حدود تپۀ
که مقابل تپۀ شیرپر واقع است حاضر بود در آنجا بضرب چره شرپنل
در بین شانه هایش زخم خورده است .
امنیت اطراف کابل خراب شده است . ناقلمه قاضی کسی

- ۷۱ -


رفته نمیتواند . دو روز قبل غلام حسین نام ساکن چهاردهی به
وزارت حربیه آمده تفنگ طلبید تادر جملة داوطلبان حدود چهاردهی داخل
خدمت شده نگذارد که ازان طرف اشرار پیش قدمی نمایند . ولی بالعکس
در چهاردهی يك پلرا قطع نموده ، وخودش يك ذریعة بزرگ اخلال
امنیت گردید . امروز حکومت او را دستگیر کرده حبس نمود
[ در آخر ها اعدام شد ]
بنا بر اطلاع کشاف ها که برای ستمو از کوهستان كمك آمدنی
است ، امروز از ساعت ٦ الی ۱۱ قبل از ظهر حدود خیر خانه
وده كپك زیر بمبارد شدید بود .
ساعت ۱۲ امان الله خان از ارك پیاده بر آمده و در باغ عمومی بين يك
جمع بزرگ نطق مفصلی ایراد نمودند . مفاد آن :
بعد از حصول استقلال یگانه آرزوی من معرفی کردن افغانستان
در عالم بود . ولی این اغتشاشات ما را در نزد عالم میشرماند . آیا
برای استقرار امنیت از کجا آدم بیاریم . باید بهر حال امنیت را در ملك
خود قایم سازیم . پس اسلحه را که گرفته اید برای همین مقصد
استعمال كنيد . چرا برای خدمت امنیت در میدان نه برآمده خدمت
نمیکنید . بعدازان راجع به تردید پروپاگندهای تکفیر که نسبت
باوشان گفته شده بیانی نموده ، اینرا هم در اخیر اضافه کردند که
من بي حجابي را جبراً اعلان نکرده ام ، در خاتمه صنف عسکریت را مخصوصاً
اشاره کرده گفتند بعد از این بعسكر اعتنا خواهم كرد
نفری از بین مردم بعد از ايراد يك تمهيد مختصر شکایت متعددی از
کار داران نموده مخصوصاً وزیر دربار را تنقید نمود که مانع رسیدن
صدای رعیت بشما میشود .
۷۲


۲۷ قوس
اکثر تبعه اجنبی که در کابل بودند بسفارت های خود رفتند . طیاره
انگلیسی آمده بر کابل و نواحی آن دوره زده و در هر نقطه اعلانات
تهدید و انعام که نقل يك اعلان آن در ذیل درج میشود پراگنده نمود :

ملت دوست و غیور متدین افغانستان

خوب میدانید که بریطانیه از زمان قدیم دوست و امی خواه ملت
و ملك افغانستان است و همواره ترقی و تعالی ملت و ملك افغانستان را به
نظر استحسان و بهبودی جانبین ملاحظه کرده است و هیچ اراده ندارد
که تا وقتیکه سفارت خانه برطانیه کابل و قونسلگری ها جلال آباد وقندهار
که حفاظت و احترام جمله سفارت ها از احادیث معتبره و قوانین محترمه اسلامی
و رواج بین الملل ثابت است مامون باشند در امور و شورش داخلی شما
مداخله نماید اما اگر به مامورین و عمارات وقونسلگری ها سفارت خانه
بریطانیه از طرف اعضای شما ملت تجاوزات بعمل آورده شود خاطر نشان
کرده می شود که در آن صورت حکومت بریطانیه مکمل ترین انتقام
هر قسم نقصان نسبت به مامورین و اموال سفارت خانه و قونسلگری ها خود
را خواهد گرفت .

اول جدی .

اوضاع در این چند روز فرق نمیکند . با اینکه متصل پایتخت
محاذ جنگ تشکیل شده است و کوله ها احیاناً در بام و سرك های
پایتخت میبارد ، شب هم بعضاً از غم و برخی از بیم خواب ندارند . و
چون این همه حوادث ۸ روز است که دوام دارد ، باین سبب پریشانی
سخت که در چهره ها روز اول محسوس میشد امروز کمتر است . گوئی
این همه خطر ها عادت شده باشد باوجودیکه در هر ساعت این ۸ روز
يك حادثه مدهش و یا خطر ناك نوی بر حوادث گذشته افزوده میشد .
دامنه اشرار تا حدود پغمان امتداد یافته و حکومتی آنجا را متصرف

- ۷۳ -


و محبوس ها رها و از طرف خود حا کمی بعوض حاکم دولتی معین
نمودند . این حادثه خیلی خطر ناك دیده شد .
امروز میر غوث الدین احمد زائی که با چند صد نفر قومی در کابل بوده
و تا امروز بنام كمك حکومت از وزارت حربیه پرو گرام گرفته
و بخدمت کردن متظاهر و یا مشغول بود دفعةً با نفری و اسلحه و پولیکه
گرفته بود بطرف جنوبی فرار نموده است . فرار این شخص در
اذهان عموم تشویش بزرگ و در حلقه های رسمی اعتنا و دقت یا اهتمام
زیادی پیدا کرد زیرا چنین حدس زده میشد که شاید رفتن او در بین
اقوام جنوبی تمحض برای شورانیدن شان نسبت به اوضاع
تنددیکه متعاقب بغاوت ۳۰۷ شده بودباشد .
چنانچه فوراً برای هیئت حکومت جنوبی اوامر و فرامین رسمی
اصدار شد . تا ازمیر غوث الدین تعقیب نموده او را نگذارند که
به حرکت مخالفی موفق شود . (۱)

(۱) حاکم اعلای جنوبی در آنوقت عبدالحیکم خان برادربدالریزخان وزیر حربیه ، وافسر عسكري
محمد صدیق فرقه مشر برادر شیر جان که در شمالي باستر بحيث بازو ويلر كن اهم واول كار ميكند بودند
که متعاقب رسیدن این اوامر مدتي غوث الدین را در قلعه خودش محصور نمودند . ولي
یک گونه تغافل و بی هوشی عجیب بر اوضاع عسكري مخصوصاً درهمان چند روز استیلا داشت
مثلا در كابل ميديديم كه عسکر اقدام بجنك كردند . و در حمله های اول خود منتهار شادت
و شجاعت بخرج بردند چنانچه تفصیل داده شد که حمله نا گهانی را ( که غالباً نتیجه وخیم
دارد ) در کابل بذيلي خوني رد كردند . ولي بعد ازان کار تمام داده نشده . گوئي
امر پیشرفت وتعقيب براي شان داده نمیشود . هکذا در جن بي هم بر قلعه میر غوث الدین فوراً
حمله برده شد . واو را محصور کردند . اما دستگیر نشد . بلکه بالعوض مکاتیب
ضمانت از طرف غوث الدین گرفته و به کابل فرستاده شد که اوتهد میکند هیچ حركت مخالفي
ننماید و از قلعه خود هم برآمدني نيست .
- ٧٤ -