دلشان از این فیصله پیش بینی میکرد . وتوپ سریع آتش را برسر پل
باغ عمومی مقابل دیوار جنوبی ارگ تهیه کرده بودند. و با حالت
خیلی پر رقت که هیچکس بدون هیجان زیاد این ایثار و قربانی عظیمرا
دیده نمیتوانست ، امر فیر دادند. چند دقیقه نگذشت که توپچی
امر را تعمیل نموده حصهٔ دیوار را که متصل دروازهٔ جنوبی است هدف
قرار داد . و برای شام مفرزه برای مهاجمهٔ ارگ تشکیل شد
سقو بچه وقتیکه این وضعیترا دید بدهشت رفته ولی چه کند ؟ در
بیرون هرکس در حال رقت شدیدی از این قربانیست اماعدالت الهی
که برای حمایت از حق بیدار است. نخواست که بعد
از این امتحان صادق در راه حب وطن آسیبی بافراد این خاندان برسد
همان بود که حزبی در ارگ برای حمایت اینخاندان معزز بپا شده ، و برای
مدافعه از ایشان آماده شدند.

شب حمله برده شد . ولی نتیجه نداد. در ۱۹ میزان روز
جمعه باز بشگافتن دیوار ارگ بذریعه توپ شروع شد . و از هر طرف
بمباردمان جاری بود. سقو بچه هم مدافعهٔ ظالمانه مینمود. چه
از هر طرفیکه بر ارگ فیر میشد او هم مترالیوز و توپ خود را مقابل
میکرد چند گلولهٔ شرپنل توپ در حدود خانه های نو آباد ترکیده ، و
دو خانه را ویران و چند نفر از اهالی را زخمی نمود. طرف عصر
بمبارد شدت گرفت. دفعتاً منظرهٔ هولناك و محشرنمای برپا شد. یعنی
از جبا خانهٔ داخلی ارگ صداهای مهیب ترکیدن و کفیدن و احتراق
بلند شد. صداهای این احتراق و منظرهٔ لهیب آن خارج از حد
هولناك مینمود. گویا دقیقه بدقیقه حلقه نوی از بد بختی بر خساره
های این وطن از دست دزدان ظالم افزوده شده میرود. و گوئی که
این دزدان بد بخت وقتیکه ساعتهای اخیر حیات خود را درك کرده اند
حال نمیخواهند که احدی بعد از آنها زنده بماند. وقتیکه این اوضاع
دیده شد ، حالت بی تابی پیش آمده ، و بمفرزه که قائد مظفر
بدورا دور ارگ تشکیل داده بودند ، امر حمله داده و خودشان هم در صف

— ۲۸۳ —


هجوم شامل گردیدند در وقت شام لشکر توانستند که خود را نزديك برجها
و دیوارهای ارگ برسانند . همینکه پرده اول تاریکی رسید سقویچه از وضعیت
استفاده نموده . و از جبههٔ شمالی فرار نمود . ودر همان شب ارک تخلیه
شده و بقبضه مهاجمین افتاد . و محبوسین آن آزاد شدند، مخصوصاً افراد خاندان
ملوکانه که در حقیقت نجات یافتن ایشان یکی از عدالتهای غیبی بود .
۲۰ میزان : ارگ که نمونه عظمت و سر بلندی در عمارت
پایتخت ، و همیشه مرکز شان و شوکت بود ، امروز بغلا کت ترین
او ضاع ویرانی و خرابی وا مینمود . مخصوصاً احتراق جبا خانه این
ویرانی را بانتها درجه رسانیده بود .
وضعیت کابل دريك حالت مؤ لم و موحش است . مخصوصاً بعد از فرار
سقو که ترتیبات احتیاط بیشتر گرفته شد . شبها و روزهای فشرده فقر و سردار
عالی آقای شاه محمود خان و دیگر اراکین محتر میکه با ایشان بودند ، متقها
بزحمت و مراقبت میگذرد .
۲۳ میزان : سردار نامدار و ناجی بزرگ که تا امروز مرکز اساسی
سوقیا را در علی خیل تشکیل داده بودند امروز بچهل ستون مواصلت فرمودند .
٢٤ میزان : اهالی کابل و نماینده های ذبات اطراف که در ایند و روز ها
از حمله بر کابل و فتح آن خبر شده بودند و از هر طرف آمده میرفتند امر وز اطلاع
یا فتند که ناجی و حامی یگانه وطن وارد کابل میشوند . برای استقبال
سردار نام داریکه هر فرد جدا گانه خود را مرهون مجاهدات وفدا کار
یهای او شان میدانست عموماً شتافتند موکب عالی ایشان هم از همین جمع غفیر
که از شمار بیرون بود و هر کدام جداگانه سعی میکرد که صدای شکریه و امتنان
خر درا بایشان برساند گذشت، از حد چل ستون تا خود سلا مخانه و داخل
آن قطعاً جای قدم ماندن نبود موکب سردار نامی در ساعت ۱۰ روز
در حالیکه داخل و خارج سلامخانه از خلائق پر بود و در جمله نماینده های محترم
خارجی که در کابل حضور داشتند نیز موجود بودند در سلا مخانه وارد گردیده
و تا نیم ساعت صدای تهلیل وتکبیر ، ودعای زنده باد ناجی ملت افغانستان بلند
- ٢٨٤ -


بود. بعد از آن بحضرت این روز سعيد يك نطق شکرانه از طرف عموم ملت
بحضور سردار نامدار قرائت شد. متعاقب آن سردار نامی بر پاشده بعد از اینکه
شکريه خالق متعال را بر اینکه در آرزو و نذر خود شان که نجات وطن بود و آنرا
نایل شده اند ادا نموده از احساسات پر جوش عمومی که ایشان را بتأثر ربا آورده
بود یاد آوری کرده خاتمه نطق خود را بر این آوردند که من ازین خرابی
های وارده وطن خیلی متأثرم و بشما توصیه میکنم تا بزودی از نقصات این بحران
تلافی نموده مملکترا برای پیشرفت و ارتقای تدریجی که نصیبش باشد آماده سازید
در اینجا از طرف عموم حاضرین پیشنهاد تکالیف ایشان بقبولی عهده سلطنت و
زمامداری قرائت شد . و هنوز این قرائت تمام نشده بود که از هر طرف هلهله
و زنده باد اعلیحضرت محمد نادر خان پادشاه و ناجی و استقلال بخش افغانستان بلند شد
واقعاً زین صدای تبريك ذات ملوکانه شان در آن حالت بدهشت رفتند . چنانچه منظره
که در پیشروی این صفحه است و در همان حالت تردد و دهشت که برایشان تکلف
سلطنت شده بود گرفته شده است با کمال دقت نشان میدهد که این دعوت
و انتخاب تا کدام اندازه ایشان را بتردد عمیق برده بود . که بعد از يك تفکر
دور تکراراً عقیده خود را ظهار فرمودند که من پیشتر هم نذر خود
را تا پنجا گرفته بودم که مملکترا از ستم و دزدان خلاص كنم و اينك الحمد الله به
آرزوی خویش موفق آمدم . حالا مسسٔله پادشاهی را برای انتخاب ملت میگذارم
زیرا خود من ابداً این آرزو را ندارم چنانچه در اول اراده و تصمیم
خود را اعلان کرده ام . ولی اهالی و اعیان و علما و خوانین که حاضر
بودند بیشتر از این صبر نکرده با هلهله خیلی گرم صرار بانتخاب خود کرده
و اینرا هم افزودند که درین محفل تقریباً از عموم نقاط مملکت افراد موجود
هست ، وعلاوه بر ان در تمام مملکت مستحقتر از شما کسیرا نمی بینیم و در تعطیل
این امر خطرهای بزرگت به وطن ومملکت عاید میشود پس بنام خیر وطن باید این
عهده را قبول دار شوید گفته و باز دوباره صدای تبريك در داخل سلامخانه و نیز در
خارج آن صدای تبريك بلند شد و بهمین صورت گرم جوشی و اصرار ملت زمامدار
خود را انتخاب نموده ، تمنای تلافی گذشته را در سایه زمامداری شان دعى شدند .
— ٢٨٥ —


٢٥ میزان : کابینۀ موقتی تشکیل یافت و بتنظیم یا تاسیس شئونات
اداری که تنها آثار آن مانده بود شروع گردید . سردار والا
شان آقای شاه محمود خان با يك مفرزۀ مکمل بطرف شمالی عزیمت
فرمودند . در اول عقرب حبیب الله بچۀ سقو و سید حسین و چند
نفر از همدستان آنها را به قبضه آورده و کابل فرستادند . ١١ عقرب
وکلا و نماینده های اقوام از حضور ملوکانه محاکمه واعدام سقو را بنام
انتقام از بربادی وطن با اصرار طلب شدند . در نتیجۀ این اصرار امر محاکمه
او صدور ودرهمان روز محکوم به اعدام گردید و در ساعت ٥ عصر حکم
مذکور بمعرض تنفیذ گذاشته شده ، صحنۀ وطن از وجود ناپاك وپاك شد .
مناسبات خارجی : ایضاً در نتیجۀ جدیت و فعالیت کار کنان
وزارۀ خارجہ که در ارسال تلگرا مات معرفی سلطنت بجميع مملکت
نموده بودند : از عموم دول متحابه تلگرامهای تبريك وشناختن سلطنت
سينۀ نادر شاهی رسیده متعاقب آن شروع به تبادله و معرفی نماینده ها شد .
۱۸ عقرب : سردار وا لا شان آقای شاه ولی خان برای تسکین واطمینان
اهالی شمالی که از کرده های گذشته بتشویش عزیمت فرمودند بودند .
٢٢ عقرب : سردار والاشان جناب محمدهاشم خان بمقام صدر اعظمی از حضور
همایونی منتخب شده و تشکیل دادن کا بینه بایشان تکلیف شد . در ٢٣ عقرب
سردارعالی کابینۀ خودرا از ذوات معتمد معرفی فرموده و بعد از تصدیق یافتن آن
از حضور ملوکانه کابینۀ محترم مذکور شروع بکارنمود . و کویا افغانستان
سر از این تا ریخ دوباره حیات اداری منتظم خود را مالك گردید .
تا اخیر این ماه یعنی عقرب ۱۳۰۸ بیعت تمام ولا یات با نماینده ها و
عبارات خیلی پراخلاص و شکر به رسید .
گویا :
تا اینجا سلسلۀ مصائب و فلاکتهای که در ظرف یکسال بر وطن
آمده میرفت لله الحمد سكطید و وحدت و نظم از دست رفتۀ مملکت باز
بدست آمد . و اگر چه صدمات و خساره های که فغانستان محبوب
-- ٢٨٦ --


از این بحران و اغتشاش عظیم برداشته است خیلی زیاد میباشد ولی وطن دوستی و متانت زمامدار عظیمیکه نصیب وطن گردید آن همه خساره ها را تلافی نمود. چنانچه در اجزاء آینده این کتاب که اگر حیات بند و بن آنها مساعدت کرد. سلسله جریانات تعمیر و ترمیم و ترقی وطن در دوران نادر شاهی ذکر خواهد شد.

تبصره : در خاتمه لازم شد که این قدر علاوه نمایم که چون خود نگارنده در اوائل این اغتشاش تا دو ماه از تسلط سقو بکابل بعد از آن فرار نموده و تا اوائل حلقه سوم در سمت جنوبی بود ، لذا حوادث این دوسمت تا جایکه ذکر گردید و فتح کابل از روی مشاهدات است اما بقیه از روی اطلاعات و معلوم نیست که حوادث هر سمترا از قرار بیانات چندین نفرینکه در آن سمتها بودند گرفتیم.
بنابران اگر در ذکر حوادث آن سمتها چیزی پس و پیش یا تفاوت و تغایر واقع شده باشد از مطالعین محترم با اطلاع تمنای عفو و تصحیح را داریم.

— ۲۲۷ —


تصحیح
صفحه ٥٧ : سطر اول و دوم تعلق به سر مضمون صفحه ٥٩ دارد . یعنی سطر اخیر ٥٦ مربوط بسطر سوم صفحه ٥٧ میباشد .
صفحه ۲۱۲ از شروع سطر ۷ که ( ٢٥ ثور ) نوشته است الی اخیر همان صفحه این مضمون ساقط است و تعلق باین صفحه ندارد خوانده نشود .
***
ممکن است غلط های مطبعی دیگر واقع شده باشد که از ذوق سلیم خوانندگان توقع تصحیح ونیز عفو را داریم ..
***
ملاحظه : در این کتاب ذکر وقایع همان حصه های مملکت آمده است که در اثنای این بحران مرکز يك سوقیات واقدامات برای سقوط دادن مقرر شده باشد . اما از حالات دیگر سمتها مانند هرات وميمنه وقطغن ونورستان وغيره صرف نظر گردید .

- ۲۸۸ -


علامتهای مخصوص این نقشه
X جاهای جنگ افغان و انگلیس در سال ۱۸۴۱ که در نقشه نشان داده شده
سر حدات دولت پادشاهی افغانستان که از طرف انگلیس قبول شده
خط حرکت فوجی افغان بطرف جلال آباد و کابل

سرک
دریاچه و آب
کوتل


[BLANK PAGE]