هیچ منظور ومرادی ندارم ، درباب طرفداری وغیر طرفداری کس هیچ
فکری نکردم ، اولین مرادم نجات دادن مملکت از این آتش خانه جنگی است
اما مسئله سلطنت امریست که میخواهم قرار اتفاق عموم فیصله شود، گویاغیر
از رفع خانه جنگی وپیدا کردن امنیت عمومی ازطرف هیچ کس و به هیچ فکر
دیگری نیستم .
در خاتمه نطق علاوه فرمودند که بعد از مذاکرات زیاد چنین
تجویز شده استکه بعد ازفارغ شدن از تقسیم اسلحه من بطرف گردیز
حرکت مینمایم و آنجا را مرکز قرار داده جرگه عمومی نموده انچه را که
بفکر عموم موافق امد متابعت و اجرا خواهیم کرد . ازهر طرف
صدای موافقت ودعاها بلند شد و جناب اعلی بطرف چونی روان شدند
باران امروز حرکت آقای شاه ولی خا نرا برای فردا معطل ساخت .
ساعت ۲ لشکر قوم صبری رسید جناب اعلی برای دید نشان برامدند .
ساعت چار ونیم
دفعه صدای فیرها ازبیرون چونی بلند شده شنگس مرور گوله ها ازفضای
باغ شنیده میشد ، بدو بدو درصحنه باغ چسپیده نعره ها ازهرطرف بلند شد
این قدر فهمیده میشود که هرقوم فرقه خود را صدا دارد دروازه های
چونی بسته وقوم احمد زائی که داخل چونی بودند برای حراست وحفظ
ما تقدم مورچل های سررا اشغال کردند فیرهای بیرون شدت گرفته میرود
ولی قضیه چیست ؟ بعضا میگویند راجع بتقسیم اسلحه غلط فهمی شده

( ۱ ) وباعائله بی کس خوداست ویااستعمال کردن زشتی وبد اخلاقی بانچه
ها نا مجبور شده همیشه بگریزند وباین بهانه محصلها درخانه هایشان رفته پول
بگیرد . طبعا دهقان ساده وعامی که قبلاً مکتبرا هیچ ندیده وبرای
بار اول که انرا دید چنین فضیحتها دربین ان بود معذور خواهد بود اگر
مکتبرا مانند دیگر بیکاریها که محض بمفاد حکومت باشد تصور کند والبته
بذریعه رشوت وباهر صورتیکه برایش ممکن شود اورا ازمکتب خارج کند

- ١٤٥ -


است برخی دیگر میگوید کدام قومی برای هجوم بر چونی از کدام
طرفی آمده اند، که معلوم نبودن حقیقت افکار را مشوش ساخته بود
فیرها تا ۲۰ دقیقه شدت داشت چند نفریکه برای کشف رفته بودند بالا خره
آمده و بیان نمودند که بین قوم ( صبری ) و منگل که هر دو امروز آمده
اند داير بيك كينه قدیم جنگ واقع شده است از داخل چونی وفدها
برای اصلاح فرستاده شد و قضیه تا شام بمصالحه انجامید .

ه حمل

امروز يك حادثه دیگر پیش آمده که قریب بود يك نزاع مانند ديروز
ویا وخیمتر ازان تولید کند ومجبورا بسبب ان حرکت بتعویق افتاد
حادثه مذکور این بود که قوم ( دری خیل جدران ) بعد از گرفتن
تفنگهای حصه خود يك هیا هوی و گفت و شنید
سختی را بدروازه چونی انداختند و علت این شروشور همین بود كه
قوم پيرك خان ( که آنهم جدران است ) پیشتر از ما تفنگ گرفته است
ولی این غا مقال بحدی شدت گرفت که کوئی میخواهند اینرا بهانه
گرفته يك نزاع بسازند

این حوادث بزرگ و كوچك که پیدا شده میرود تحمل آنها خارج
از حوصله بود و باز هم اگر حوصله طاقت کرده بتواند اما اداره وتدبير
کردن این حوادث در چنین اوقات باريك تا نگذارد که قضایا باندازه و خامت
برسد و یا اینکه سرایت کرده صورت قومی بگیرد البته قوه تدبیر خیلی رسا
میخواست که مجرد پیدا شدن هر قضیه سردار والا و یا یکی از برادرانشان
فورا آنرا اداره کرده حل مینمودند .
امروز آقای شاه ولی خان با فرقه ( نور ) از راه منگل حرکت
کردند و بعد از ظهر آقای شاه محمود خان بطرف جاجی عزیمت نمودند .
ساعت ٤ بود که صدای هیا هوی از بیرون چونی بلند شده درداخل
آن آدمها به طرف دویدن گرفتند معلوم نبود که باز چه قصه پیش آمد
بالاخره معلوم گردید که شهر خوست چور شد .

- ١٤٦ -


حال عجیب است : بعد از این هیچ شکی نماند که یکدست خفیه برای مختل ساختن امنیت در دایره که سردار والا سپه سالار صاحب باشد جدا کار میکنند . خصوصاً چیزیکه این گمان را به یقین می آورد همینکه اخلال امنیت وفساد پیشه گی همیشه از طرف يك يا دو قوم مخصوص می شد در حالیکه باقی اقوام با منتها گرمجوشی واخلاص عقیده کرد و نواحی ایشان جمع میدودند
ولى يك دو قوميكه فساد میانداخت همیشه از فرصت استفاده کرده حرکت بیجای مینمودند که تازه ترین اقدام شان همین چور انداختن در شهر خوست بود.
خوست
در يك احاطه مربع متصل چاونی افتاده است . چار دروازه دارد ودر وسط شهر دو بازار متقاطع واقع شده است . خانه های که در این شهر است غاباً از دوکاندار ها میباشد . و در بین این خانه ها جای بعض مامورین دولتی که با عایله خود آمده اند نیز موجود است خانه ها خیلی پست و تعمیر شان بچنین وضعی آباد شده که گوئی قشله برای کدام امر ضروری و مستعجل آباد شده بود نه اینکه بصورت آبادی شهر ها که هر فرد به اندازه استعداد خود عمارتی ساخته باشد . بلکه همه دو کانها حتى خانه ها پست و بيك نسق است . و مثلیکه در زمان محاربات مامورين واهالى که تا چندروز پیشتر درین حدود جاری بود دوکاندار ها وقوع حادثه چور را مترقب بوده باین سبب امول خود را به قلعه های دور ونزديك پیشتر فرستاده بودند.
۹ بجه شب باز صدای فیرها شنیده شد . ولی چند دقیقه بعد معلوم گردید که از طرف مستحفظین که برای پهره مقرر شده اند بنابر يك غلط فهمی بود .
۶ حمل :
نزد سپه سالار صاحب این ثابت شد که تا زمان تقسیم شدن اسلحه بودن شان حتمی است . از این رو با اینکه حوادث زیاد می شد وقصه تقسیم
— ۱۴۱ —


اسلحه بعض احیان وخامت پیدا میکرد . اما باز هم مجبور شده حوصله را
بیش از حدودیکه در تخمین داشتند کلان گرفته . بانتظار ختم شدن مسئله
تقسیم اسلحه منتظر ماندند . چنانچه امروز ونیمروز ۷ حمل در انتظار
تقسیم گذشت . امروز احمد زائی ها با خانشان میر غوث الدین
روانه شدند .

۷ حمل :
ساعت ۱ بعد از ظهر بار ها بسته و جناب سپه سالار صاحب از راه
تنی رهسپار الماره شدند . در راه یکنفر دری خیل بریک سپاهی برای
پراندن تفنگ او حمله آورد . از دیگر طرف چند فیر بالای دری خیل
مذکور شد . گویا درینجا ثابت گردید که در تمام اقوام جنوبی تنهايك
قوم دری خیل است که در مقابل برای منع و یا تعطیل حرکت سپه سالار صاحب
جان فشانی دارد چه تا حال هر حادثه و فتنه که پیدا شد محرك اغلب آنها دری خیل بود
***
الدره
طرف شام اردو به قلعه ببرك خان رسید . الحق قلعه مذکور در تمام
عمارات و آبادیهای سمت جنوبی استثنا و امتیاز داشت قصور و قلعه های
مستحکم قدیمرا که در اسطوره و افسانها می شنیدیم بیاد میآورد .
امشب مسئله عبور از دره ، مدار صحبت خورد و کلان اردو است
خوانین جدران که با اردو شامل هستند تعطیل حرکت فردا را تا زمانیکه
از دری خیل نسبت بحرکت دست اندازی که یکنفر شان امروز تفنگ
يك سپاهی را از اردو پراند ناغه گرفته شود . مصلحت دادند و مراد
این خوانین از این ناغه دو چیز بوده است ، یکی تلافی از این وضعیت
دست اندازی ، و دیگر تأمین آتیه .

۸ حمل
مشر ها یعنی خوانین برای فیصله که هیئت قرار داده بودند بطرف

- ١٤٨ -


دری خیل رفتند ، اردو هم بانتظار ایشان در قلعۀ بزرگ و متین
پيرك خان ماند .

وضعیت عمومی امروز

حالا هیچ شك نماند كه يكدست مخفی بکمال جدیت در اطراف برای
کشال کردن این انقلاب کار میکند . اگر چه بحیث مجموعی اوضاع
عمومی اقوام اطمینان بخش بوده و بهمان صورتيكه تصور می شد چه در
استقبال شخص زعیم ملی و یا در پذیرفتن افکار و نظریاتشان منتها پر جوشی
و محبتر ا نشان داده اند . اما بازهم بروز کردن بعض دسته های مغرض
و مكدر ساختن صفای وحدت و اتفاق وامنیت این را نشان میداد که
با وجود آماده گی وعلاقه مندی اقوام پیش رفتن بدون عوارض ممكن نخواهد
شد . و از جمله دسته های مغرضین این قوم ( دری خیل ) است. باره و خترین
آدم های دری خیل لوانی فقیری است که مریدان خود را با چالهای
صنعت ملنگی که نشان میدهد خیلی به قبضه آورده است همیشه بعد از شام
يك دوره و جد و هیاهوی دارد در این وقت ( وجد ) ادعا میکند که در
عوالم روحانیت پرواز کرده و العیاذ بالله معلومات از عالم غیب کشف
میکند . مخصوصاً با علوم وعلمها خیلی مخالفت دارد ولی حال عجیب است
که نفوذ این ملنگ در تمام سمت جنوبی تنها محدود افراد دری خیل میباشد
و دیگر اقوام مخصوصاً فرقه علما او را خیلی با نظر نفرت می بینند. و دراین
روز ها علاقه مندی مریدانش باو بیشتر شده زیرا کیسه اش از پول
محمد صدیق فرقه مشر که برای استخدام او میداد پرشده بود و او هم برای
پیش بردن مطالب ستمو کوتاهی نمیکند .
اينك امروز عده از خوانین برای فیصله کردن با دری خیلیها رفته
اند . ولی از آنطرف جوابهای که عناد و اصرار شان را نشان میداد با خود
آورده اند و در این مقاومت ظاهراً از طرفداری سقو هیچ نمیگویند ولی
این دلیلرا تراشیده اند که سردار والا بطرفداری امان الله خان کار
میکند لذا ما او شان را وا گذار نمیشویم .

- 149 -


٩، ١٠، ١١ حمل

سه روز خیلی مشکل گذشت . نماینده های اقوامیکه با او دو شامل بودند وقتیکه اصرار و پافشاری دری خیلها را مشاهده کردند متهیج شده و ترتیب جنگرا با آنها نموده بالفعل زدو خورد هم شروع گردید و در نتیجه دری خیلها مغلوب آمده ؛ وراه مفاهمه را باز کردند .

۱۲ حمل

خوانین ونماینده های که باردو هستند شرایط خود را برای دری خیلها پیش کردند که شما تا وقت گذشتن ما از دره باید یرغمل بدهید . ونیز تفنگیرا که گرفته اند با چیزی ناغه بدهید .
مسئله طول و پیچیده گی پیدا کرد . و هرچند که معامله نزاع طول میکشید همانقدر گرفتگی خاطر سردار والا پیش میشد . زیرا چیزیکه حیات خود را برای آن وقف کرده بودند . جلو گیری ازاین چنین منازعات داخلی است . درحالیکه پیشروی نظر خود شان منازعه جاری میشود .
طرف شام جلسه خصوصی منعقد شد . و در مجلس چنین فیصله یافت که فردا صبح از راه زيروك وارگون حرکت شود .

( حرکت بطرف گردیز )

۱۳ حمل

ساعت ۷ بارها بسته و اردو از راهیکه دیروز تعین شد بحرکت افتاد . چند قدمی از اقامه دور نشده بود که سواری چند رسیده مکاتیب متعدده بنام خوانین جدران و دری خیل از طرف اقوام منگل که با آقای شاه ولی خان هستند آورده بودند در این مکاتیب واقف شدن خود ها را از این وضعیتیکه با اردوی جناب سپه سالار صاحب شده است اشاره کرده بعضاً عبارات تهدید و بعضاً عبارت نصیحت را داشت . بهر حال خواه بسبب اینکه فرصت استفاده کردن از این مکتوبها گذشته بود

- ١٥٠ -


و یا اینکه نشان دادن این مکتوبها بکسانیکه برای شان فرستاده شده است
دازدگی و نفرت را در بین دو قوم سبب می شد . [ که اصلاً مراد توحید
وتجمع اقوام منظور اساسی است ] باین سبب جناب سپه سالار صاحب
از طرف خود جواب تشکری باقوام منگل نوشته ، وارد و راه خود را
پویان شد . منزل بر کوتل و بر پیچمی بود که شام روز ار دو به ( غور مه ) رسید
١٤ حمل :
صبح اردو از راهیکه بنام راه ارگون معروف است روانه شده ، ساعت ٢
بعد از ظهر به ( زيرو ك ) كه علا قهٔ بزرگ خرم و آباد است رسيد .
* * *
نظري به فردا
مانده گی و ناوقتى منزل ديروز و باز مشغولیث فکری در مسائل دري خيل در چند
روز گذ شته مجالی برای جولان فکر بطرف آينده نميداد . ولی امروز که
خیلی وقت بدست است . در عين زمان هيچ چيزمخالفی خواه آدمهای
مخالف ؛ يا هوای مخالف يا منظرهٔ مخالف باشد به نظر نميخورد . بد نخواهد
بود يك مجالى برای دور بيني فكر دادها گرنظری به فردا ها اندازيم ! .
تا وضعيتيكه امروز در گوشهٔ جنونی مملکت است برای خودمان و مطالع
اين سطرها آشكار و واضح شود .
از خوست برآمدیم ، در دهنهٔ درهٔ الميره عارضهٔ مهمی پیش شد ولی
اگر چه راه کشاله گرديد مگر باز هم از آنجا گذشتيم ودرآتيه ناخود
گرديز خواه اشکال پیش شود يانشود به منزل مقصود يعنى گرديز
خواهیم رسيد . ولی اين منازعات وبازسقوی بودن بعض خوانين يااقوامیکه
در اینجا دیده شد . اگر در آنجا هم اینچنین وضعيت پيش شود يقين
است که جمع آوری اقوام برای اسقاط سقو بزودى نخواهد شد .
علاوه برآن امروز در گرديز بعض قضایای كوچك وبزرگ موجود است
که حل شانرا از اینجا باید انديشيد .
١ : از وقتیکه سلطنت امانی منحل شد و سقو كابلرا گرفت ، احمد زئی و
بعض اقوام دیگر که ملحق یا ملصق بگردیز هستند . ازهیئت اداری گردیز
- ١٥١ -


کار طوس و تفنگ های خود را مطالبه کرده میروند . ( ۱ ) و این مطالبه
چی های اسلحه ؛ دور گردیز حلقه نموده خواه مخواه قبول شدن
طلبات خود را بزور یا برضا باشد اصرار میکردند . و این حلقه تنها از
کسانیکه تفنگ در گردیز داشتند نبود . زیرا اگر تنها صاحبان تفنگ
میبود دائره این حلقه مختصر میماند . مگر چون موقع انقلاب بود و
اداره و انضباط معدوم است . از این رو اقوام و افراد زیادی این حلقه را
برای خود مشغولیت خوبی دیده ؛ حق و ناحق به آن شامل میشدند . مثلاً کسی که
از او تفنگ گرفته شده بود ؛ تفنگ خود را مطالبه میکرد و کسانیکه از او تفنگ
گرفته نشده بود ؛ [ البته به تفنگی خود را مستحق میدانست ] دیگری شاید
کدام روزی از حکومت اذیت یا سزائی دیده بود لذا این را فرصت خوبی
برای انتقام میشمرد . بهر حال و هر معنی که باشد گردیز از این قبیل اشخاص
محاصره شد . چون حاکم ملکی و افسر نظامی و اهالی گردیز از قبول
طلبات این اقوام ابا کرده بودند ، مسئله در این روز ها به تعرض
شدید و مدافعه شدید کشیده بین عساکر گردیز و اقوامیکه گرد آن
حلقه زده اند جنگ های متعدد واقع شده است ، گویا تطبیق دادن
کلمات اتفاق و جمع کردن اقوام در يك شاه راه اتفاق دران سر زمینیکه
ایدست حال آن آسان نبوده به تدبیر خیلی عمیق احتیاج دارد .
۲ : در گردیز دو پرو پاگند چی موجود است ، یکی حاکم اعلی
که در آن وقت [ عبدالحکیم خان ] برادر عبدالعزیز خان وزیر حربیه سابقه بود
و اهالی را به فتح و موفق شدن امان الله خان امید وار ساخته
ایشان را بر ثبات عهد و پایداری در بیعت اول خود همیشه ترغیب مینماید ،
و میتوان گفت خیلی از اهالی گردیز بلکه اغلبیت شان بطرف حاکم

( ۱ ) اسلحه احمدزئی ها همان استکه در جنگ منگل سنه ۱۳۰۳ بعد از
مطیع ساختن شورشیها این احمدزئی ها را خلع اسلحه کرده و همان اسلحه
شانرا در جباخانه گردیز گذاشته بودند .

- ۱۵۲ -


اعلی بوده امید وار موفقیت امان الله خان بود، پروپا گند چی
دوم محمد صدیق فرقه مشر قوای جنوبی که اصلاً سقوی بلکه از دسته
اصلی سقو بود، زیرا برادرش شیر جان است که در نزد سقو مقام
وزارت دربار را اشغال داشته رکن یا اساس بزرگی بود که سلطنت سقو
بر آن قیام داشت، واز وقتیکه جناب سپه سالار صاحب مخوست رسیده اند
تا این دم به یقین کامل رسیده که برای ناکام ساختن ایشان یا اقلاً تعطیل
دادن حرکت شان تمام مواهب فطری و تجربه های کسبی که در جنوبی حاصل
نموده بود صرف نموده است و در گردیز و باقی سمت جنوبی بجهت اینکه برای
سقو طرفداران پیدا کند جداً عمل وسعی میکرد.

این راهم باید گفت اهمیت دادن ما، محمد صدیق فرقه مشر را در
این یاد داشت نه ازین نقطه نظر بود که اهل تجربه این سمت، و یا اینکه در
تشخیص روح ومزاج اقوام ودر صورت استفاده واستعمال شان
مهارت داشت . بلکه از این نقطه نظر اگر بگیریم میتوان گفت برای پیش
رفت جناب سپه سالار صاحب محمد صدیق مذکور هنوز آنقدر بنابر دو سبب
مانع زرگ محسوب شده نمیتوانست . یکی بسبب حلقه که دور گردیز برای
جنگ افتاده بود. که او را برای خدمت کردن بسقو کاملاً فارغ نمیگذاشت.
دیگر اینکه اعلانات ومکاتیبیکه از طرف جناب سپه سالار صاحب برای
خوانین واقوام اینجا آمده بود چنین تأثیر کرده است که مردم نه مخالف
سقو و نه طرفدار او شده بلکه باکمال فارغ صبری ورود ایشانرا بطور مصلح
یارهبر يا يك مستشار عمومی قوم انتظار می کشیدند. تنها چیزیکه مسئله
محمد صدیق را قابل اندیشیدن وپیش بینی میساخت همین بود که در قطعه
عسکری گردیز قریب نصف آن کوهستانی صرف وباقی از نقاط مختلفه
افغانستان است . گویا به این سبب داخل شدن در گردیز بی اشکال
نیست . با ملاحظه اینکه بردن يك قوه قومی از خارج گردیز هم بسبب
نزاعیکه پیشتر جاری است از خطر خالی نمیباشد . اینست قصه اردو در گردیز
که ما رفتن آنرا در فردای خود خیال داریم .
۲ : پروگرام سپه سالار صاحب همینستکه وقتی گردیز رسیدند در
- ١٥٣ -


آنجا متمرکز شده دربین اقوام جنوبی عموماً واهلی لوگر اثر يك وحدت
فکری راجع به اسقاط سقو پیدا کرده ، حلقه اول سعیشان همین باشد
که بدون خون ریزی واجبار خلق به برادر کشی به قوت همین وحدت
فکری اقوام ، سقورا به صرف نظر کردن از این غاصبیت جاهلانه مجبور
سازند . واگر نشد لاچار از راه استعمال قوت پیش بیایند .
ولی بدبختانه چیزیکه تاینجا دیدیم واز پیش روی خبر داریم نشان
میدهد که یکدست مخفی برای جنگاندن اقوام ومغشوش ساختن امنیت جنوبی
جداً کار میکند . ولی قرار سابق معلوم نیست آیا این همه فسادات تنها کار
محمد صدیق فرقه مشر بوده یا اینکه کدام دست دیگری این نقشه را انجام
میدهد . بهرحال هر که باشد . ولی اوضاع چنین نشان میدهد که چون
تا الحال در هر نقطه يك دوقومی باهم جنگیده اند از این رو مسئله از پیدا
کردن اتفاق فکری در بین اقوام گذشته . بلکه تنها جمع کردن چند قوم در
یکجا از خطر خالی دیده نمیشود .

٤ : وقتیکه جناب سپه سالار صاحب بگردیز برسند ؛ از آنجايك لشکری
باید تشکیل بدهند ؛ این لشکر اسلحه لازم دارد که اسلحه مذکور پیشتر
تصور می شد که در جبه خانه گردیز طبعاً آماده وموجود خواهد بود .
ولی حالا معلوم شد وقتیکه محمد صدیق فرقه مشر از ورود جناب سپه سالار
صاحب وبار موفقیت شان به پیش رفت مطلع شد يك حصه را بین قوامیکه
طرفداری او را به مقابل ایشان وعده داده بودند تقسیم کرد . حصه زیاد
دیگر را به عموم اهالی گردیز از هر صنفیکه بودند؛ به بهانه مدافعه از حمله
افغانهای که میخواستند به قوت در گردیز درایند تقسیم نمود . اگر چه
عده اسلحه که در بین گردیزیها تقسیم شده بود خیلی وافر است . واگر
ازایشان جمع شود برای سد احتیاج لشکر کفاف میکند . اما حالا بعد از
پیدا شدن نزاع وجاری شدن محاربه بین گردیزیها وافغانهای که حمله بر
گردیز میخواستند ؛ البته درچنین حال نزاع ، بودن کینه گردیزیها را
خلع اسلحه کردن باید خیلی مشکل باشد .
ه : يك پرو پاگند قوی بر خلاف جناب سپه سالار صاحب خیلی به
- ١٥٤ -


سرعت روز بروز بین اقوام شایع شده میرود که ایشان طرفدار
امان الله خان هستند ؛ و خفیاً بین شان روابط موجود است که این پرو
پاگند برای اینکه اقوام را که مخالف امان الله خان هستند برخلاف شدید جناب
سپه سالار صاحب بسازند اثر زیاد بخشیده میتواند ، و در پیش رفت شان
هم طبعاً اثر بدی تولید میکند
این بعض اشکالاتیست که از اینجا به نظر مینمود ؛ به بینیم روزی که به
منزل مقصود برسیم چه عوارض کلی وجزئی دیگر پیش روی خواهد
آمد ، ونظریه اساسی همیستکه اگرچه این عوارض پیش روی باشد واگر
عوارض دوچند این هم پیش روی بیاید ، ولی بررغم کل پیش رفت باید کرد زیرا
وطن در هلاکت وخطر مدهش است. امروز قبض مکاتیب بنام منصبداران
ارگون که در آنجا يك قطعه عسکری است فرستاده شد.

١٥ حمل
از زیروک به چانخواه حرکت شد ، ساعت ١٢ مچانخواه رسیدیم در
اینجا يك زمزمه شدید شنیده شده که اقوام زرمت وسرروضه پیشتر فیصله
خود را بران نموده اند که ما هیچگاه سردار والا را نمیگذاریم که از
این راه حرکت نمایند ودلیل این فیصله شان همین است که ایشان طرفدار
امن الله خان هستند .

موضوع از اهمیت خالی نبود ؛ وبعد از قدری سنجش سردار ولا
چند نفر از خوانین احمد زائی را به طرف سرروضه وزرمت فرستادند ؛ که
این هیئت نقشه وخط حرکت شانرا به این اقوام دانا نده از این مطمئن
شان بسازند که ایشان قطعاً طرفداری هیچ شخص یا حزبیرا در این وقت ندارند
در اهالی این علاقۀ فرق محسوس نسبت بدیگر علاقه ها دیده میشود تا اینجا فغانهای
جدران بودولی اینجا ( قوم خروت ) است ، اغنباً تجارت پیشه وچون در
سرحد واقع هستند رفت وآمد شان در هند زیار است ، باین سبب چه
در طرز تعمیر ویا فرش خانه ها و یا لباس وخور ك و یا اوضاع عمومی شان باشد

— ١٥٥ —


رنگ و رونق مخصوصتر که بانتظام و تمول دلالت میکند واضح است .
شب خوانين و معروفين این علاقه خواسته شده ، درس و بیان مطولی از
حالت مملکت ونتیجۀ دوام ستم برای شان داده شد ، امروز بعض
منصبداران عسکری برای ملاقات آمدند .

۱۶ حمل :

از چانخواه به طرف ارگون حرکت شد ، عسکر ارگون برای
استقبال و سلامی بیرون چاونی صف بسته و سلامی رسمی بافیرهای توپ گرفتند
طرف شب بعض قضایای اداری چاونی از قبیل غلۀ عسکر و دیگر
ضروریات آن فیصله شد ، برای منصبدار ها يك رتبه ترفیع و برای عسکر
دو ماهه معاش به مقابل استقامت که تا امروز نموده اند وعده داده شد.
بعض برات ها برای جدرا نیها که به اردو بودند داده شد ، تا از
ارگون اسلحه گرفته متعاقب اردو بگردیز بیایند ، اما از طرف دفتری
نظام ارگون این برات ها رد شده بود .

۱۷ حمل :

طرف سرروضه حرکت شد چیز را که پیشتر از مخالف بودن اقوام
این علاقه شنیده شده بود علانیه آشکار گردید ، گویا فی الحقیقت اهالی
سرروضه ، وزومت ، وکتواز در بین شان چنین مشهور شده است
که جناب سردار والا به طرفداری امان الله خان كار كرده
می خواهند که سلطنت را برای شان بگیرند ؛ لذا بلا تفاق در
بین خود فیصله کردند که ما ایشان را بگذشتن از اینجا وا گذار نمیشویم.
این قصه یکی از عجایبات بوده است . تا چند روز قبل برای گذشتن
از این علاقه ، داشتن وابستگی به امان الله خان یگانه ذريعۀ اعتبار و اعزاز
و سهولت میبود . امروز بالعکس نه تنها بنام امان الله خان بودن از فائده
خالی بلکه موجب تهلکه و خطر گردیده است .
مشکلۀ امروز از مشکلۀ چند روز قبل که دری خیل ها مخالفت نشان

— ۱۵۶ —


داده بودند بیشتر است . زیرا وقتیکه ممکن نشد که بادری خیل ها
از راه مفاهمه پیش آمده شود اردو از این راه حرکت داده شد . ولی
حالا که اقوام زرمت و سلیمانخیل و کتو از در این راه هم مخالفت میکنند
گویا نه تنها مشکلات نیمون راه دیگری پیش روی است بلکه این وضعیت
همان حلقه امید واری را که در خوست گفته بودیم کاملاً ساقط میکرد .
در اینجا این قدر را هم باید بگویم شاید پیش بینی همین حالت مملکت
بود که سردار والا را قبلاً بر این وادار میساخت که نقشه و خط حرکت
خود را بهمان اساسیا تیکه پیشتر بیان دادیم گذاشته جز وحدت و اتفاق
مملکت دیگر هیچ چیز را نه در عملیات و نه تبلیغات و نه در نطق ها و نه
در صحبت و مکاتبات خود میراندند .
۱۸ حمل :
امروز خوانین آمده واضحاً میگویند گذشتن سردار والا از این
منطقه نه تنها مشکل است بلکه از خطر هم خالی نخواهد بود زیرا بالفرض
اگر ما بگذاریم ، اقوامیکه در پیش روی است نخواهند گذاشت
در اطراف این ممانعت و متیقن بودن اقوام با اینکه جناب سپه سالار صاحب
طرفدار امان الله خان هستند زمزمه زیاد است افراد اردو همه این
زمزمه و افکار مخالفت مردم را با فکر پریشان میگریستند تنها سردار
والا سپه سالار صاحب بهمان اندازه که انتظار میرفت از این حادثه
پریشان دیده نمیشدند . و اگر در دلهای افراد اردو امیدی
باقی مانده بود ، از مشاهده همین ثبات و بی تشویشی سردار والا بود
امروز سردار والا خوانین سر روضه را به نزد خود خواسته به ایشان در
مذاکره و مفاهمه آمدند . بعد از ختم شدن این مذاکره و صحبت
علت بی تشویشی و ثبات فکر سردار والا برای همه کسانیکه این قضیه را
بدقت معاینه میکردند واضح گردید . زیرا در این مذاکره ذات عالی
نقشه و مرام اصلی خود را توضیح داده اند . یعنی برای عموم خوانین
و حاضرین همان مجلس با عبارات منطقی و استدلالی بعد از توضیح دادن
- ١٥٧ -


حالت مملکت این را بیان فرمودند که در چنین وقت نازک و باريك
که مملکت را خطر پاشانی و پارچگی تهدید میکند نه من بلکه هر که
اندك احساس و شعور دارد نمیتواند شخصیات و فردیات را تعقیب
کند. زیرا رفتن عقب شخصیات و فردیات نه تنها خطر مملکترا
میافزاید بلکه علاوه بران در این چنین وقت منتج هیچ ثمر هم نمیشود
از این رو در چنین وقت من نمیخواهم که به مفاد شخصی کسی کار کنم
زیرا یگانه آرزو و مرام و خیالی که دارم دور کردن نوافق و خانه جنگی
است. اما در قضیه سلطنت هیچ خیال و فصده ندارم بلکه این قضیه را برای
انتخاب عموم واگذار میشوم ، زیرا اگر مسئله سلطنت برضامندی عمومی
فیصله نیافت باز هم مملکترا خطر تهدید خواهد کرد. پس با همین
خیال و نقشه و خط حرکت پیش آمده میخواهم به مملکت و وطن
خدمت کنم .
بعد از ختم شدن این مجلس به یقین رسید ؛ اعتماد بزرگی که
زعیم و نابغه ما در خط حرکت و همه اقدامات خود دارند يك نكته
بود و آن ( خالی بودن نقشه شان از اغراض است ). چنانچه در این مجلس
ثابت شد که این اعتماد شان خیلی بجا بوده است زیرا صحبت مطولیکه ما
اقتصار آنرا فوقاً بیان دادیم در اهالی ایجا اثر واضح و نمایانی کرده بود .
۱۹ – ۲۰ حمل
همان اهالی که صبح دیروز زمزمه مخالفت داشتند بعد از مجلس دیروز
بالعكس قدری طرفدار و مایل دیده میشوند ، این دو روز هم در
اقناع اهالی گذشت . رفته رفته خیالات اهالی سر روضه تبدیل یافته
طرفدار پیش رفتن جناب اعلی گردیدند. گویا نقطه امیدیکه از نظر
رفته بود پس به نظر آمد .
۲۱ حمل
در یاد داشت (۱٥) حمل گفته بودیم میر غوث الدینخان با بعض
– 158 –


خوانین دیگر برای اصلاح کردن فکر قوام زرمت ووكتواز حرکت کرده بود امروز چند نفر از خوانین آنجا را به سر روضه فرستاده گویا غوث الدین خان هم در این موفق شد که اقوام آنجا را به بی طرف و بی غرض بودن سردار والا قانع بسازد . و باتفاق این خوانین و خوانین سر روضه فیصله شد که سردار والا سپه سالار صاحب باید حرکت کنند بعبارت دیگر از مخالفت و عنادی که داشتند صرف نظر نموده اند . یا اینکه رو پا گندی که نسبت بسردار والا در این سر زمین شده بود از دماغ آنها رفع شده بالعوض متیقن شدند که جناب سپه سالار صاحب تنها خدمت مملکترا مد نظر دارند . نه شخص خود و نه شخص دیگری مراد ایشان است . بعد از این تیقن خوانین و اهالی که حاضر بودند حرکت را برای فردا قرار داده شد .
۲۲ حمل
چیزیکه تمام اراکين اردو آنرا ناممکن میدیدند ؛ امروز میسر شد . یعنی بارها بسته و اردو مستعد حرکت است . منزل پیش روی در وسط اهالی زرمت خواهد بود . یعنی همان اقوامی که محض به مخالفت امان الله خان با هر دشمن او شان آمده و حاضر کمربستن هستند . چنانچه بهمین باعث طرفدار بچه سقا و شده در چندین میدان با عساکر امان الله خان محاربه کردند . و حالا هم بگمان اینکه سردار والا سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان هستند بین خود قرار داده بودند که ایشانرا نمیگذاریم که از این منطقه بگذرند .
برای اقامت اردو در زرمت قرار داده شد که در قلعه ( نيك نام ) بجای محمد رفیق خان منزل شود ولی در وقت حرکت از شخص مذکور مکتوب رسید که فکر اهالی اینجا را موافق نمی بینم. از این رو از ترس بدنام شدن خودش خواهش کرده بود که اردو بجای او نیاید. رسیدن این مکتوب فکر اراکين اردو را قدری به تشویش انداخت و همان اطمینانیرا که دیروز و امروز قبل از حرکت پیدا شده بود سلب نمود . ولی این
- ١٥٩ -


مکتوب در چهرهٔ سردار والا هیچ تاثیری پیدا نکرده تصمیم خود را بدل نه
نموده (وشاید اعتناء شان در این نقطه هم حسن نیت و بی غرضی نقشهٔ
شان بود) زیرا با کمال آرامی فکر امر حرکت دادند.
اما اراکین اردو باوجودیکه چند نفر خونین زرمت که دیروز آمده اند،
باردو شامل بودند ولی باز هم از راه احتیاط وضعیت اردو را بصورت استعداد
مقابلهٔ خطر اگر پیش شود ترتیب داده بحرکت افتادند.
بالجمله و هیئت سردار والا سپه سالار صاحب از افراد و اقوام مسلح قرار
تعداد ذیل نفری شامل بودند. که خود این افراد واکثریت غالب
اقوامشان مطلقاً فدائی و طرفدار نظریات جناب سپه سالار صاحب بوده و
در حین پیش آمدن يك خطر بر ایشان اعتناء کلی در مدافعه و فدا کاری
میتوان نمود: -
حاجی 13 قوم بيرك خان جدرانی 45 عبد الله خان نکه جدران 40
میر و واختر جدرانی 40 طوطا خیل 15 احمد زئی 80
عملهٔ مسلح 10 جمله 243 نفر
این عدهٔ مسلح بحالت و وضعیت آمادگی و استعداد مدافعه از خطر
بحرکت افتادند. و امر چنین داده شد که اردو سر راست بابراهم خیل
که فاصله 3 کروه گردیز است برود. دشت دور و درازی که بین
سر روضه و ابراهیم خیل است بهمین وضعیت بی اطمینانی طی شد. الحق
هر چند که سردار والا این قضیهٔ 4 روزه را که پیش آمده است اعتنا نداده
بمانند امور عادی گذشتاندند. ولی طبعاً این بی اعتنایی شان دلیل
نبوغ و بزرگی ایشان بوده است، اما اگر بخواهیم قضیه را بحوصله و
نظر عادی بشر ملاحظه كنیم فی الحقیقت قصهٔ قابل تاثر و جاى تنك حوصله
گی و بیزاری است. برای توضیح مطلب وضعیت و حالت اردو را در این
ساعتها یکه این دشت دراز را می پیماید برای خواننده ترسیم میکنیم:-
در مملکت اغتشاش پیدا شد. پادشاه آن از تخت گذشت و
بالعوض برادر خود را بر تخت گذاشت. فرقهٔ غاصبیکه باعث این
فلاکت بوده او را هم قبول نکرده سلطنترا غصباً تصرف کرد. ولایات
- 160 -


واطراف دريك تشتت وتذبذب عجیب افتاده است . دراین بین يك
طبقه که مضر ترین افراد جامعه هستند و همیشه بودن شورش به مفاد شان
تمام میشود . در این وقت از استفاده و كشال کردن مواد فساد کوتاهی
نمیکنند . رابطه ومخابره در بین ولایات هم موجود نیستكه يك
ولایت از فیصله و خط حركت ولایت دیگر واقف بوده باین
ذريعه در این چنین وقت خطر اقلا یگانگی واتفاقی در مملکت بماند
والحاصل از هر طرف پارچگی و تشتت و خود سری پدید و ظاهر است
ونزديكترين نتيجه وخيميكه خدا ناکرده از این اغتشاش برای مملکت
پیش شود پاشانی و پارچه کی واز هم گسیختن است .
در این عالم خطر وبحران و آتش سردار والا سپه سالار صاحب دريك
گوشه دور عالم منزوی بودند .
شنیدن خبر این حوادث البته باید بی تابشان میساخت ، لاجار
خود را در این گوشه جنوبی مملکت انداخت ، نه بل لایقتر است که
بگوئیم خود را در این آتش گداخت ، فردیست نه بنام کار داری
بل حيثيت ملى بخود گرفته از این نقطه مملکت داخل شده نه امارت ونه
وزارت ونه منصبی بخود مدعی هستند ، ندای شان همین است که
مملکت در خطر است ، الا ای اقوام افغان بیائید تا خود را از
مصيبت پراگندگی و نفاق رهانیده همه به اتفاق كلمه معاملات مملکتی
خود را فیصله کرده نگذاریم که تشتت و پارچه کی در بین ما راه یابد .
ولی میآئیم در این دقیقه که این زعیم خیر خواه بر سر این ارود
قرار گرفته به وضعیت احتیاط از خطر حمله بعضی از همین اقوامیکه ایشان
برای خیر آنها خود را به این عالم مهلکه وزحمت انداخته این دشت را می پیمایند
به بینیم آیا وضعیت شان چنین نشان میدهد که زغیمی از بین ملتییکه
با آن احتیاج دارد میگذرد ؟ نه والله بلكه اين وضعيت جنين
نشان میدهد که کوئی کار داری از کار دارهای سلطنت منحل شده نیست
که میخواهد از این منطقه عبور کند ، واهالی بعضاً بعبور شان موافق
وبرخی مخالف است .

- 161 -


الحق منظره محزنیست که بیننده با حس را بتاثر میآرد ، ومدار
تاثر نه تنها اینست که چرا يك فرد خیر خواه در بین خود ملت ، سر
گردان از ملت شود ؟ بلکه علاوه بر آن چیزیکه حزن و تاثر را زیاد
میساخت همین است که هر دقیقه که از سلطنت سقو بیکذرد در حقیقت
گامیست که افغانستان بطرف بربادی میبر دارد !
بهر حال چیزیکه این حزن و تاثرات را کم میساخت عبارات تسلی
و اطمینان خود سردار والا سپه سالار صاحب بود ، زیرا هر وقتیکه در موضوع
این اقوام که در حقیقت مخالفت خبر خود را کرده در راه نجات وطن خویش
سنگ عارضه شوند بحث رانده میشد ، ایشان به تعرض آمده میفرمودند :
اینچنین اقوام در حقیقت بسیار ملامت نیستند زیرا چون در طبقه های کار
دار و کلان مملکت تا مروز غراض زیاد بملت آشکار شد ، ممکن است
يك حصه این مخالفت نتیجه همان تجربه های ملت باشد ، از این رو
وقتیکه کدام شخص یا قومی با من مخالفت میکند من او را بنظر دشمنی
ورقیب نمی بینم ؛ بلکه یقین دارم مخالفت این نقطه است که بمطالب
ومقاصد اصلی من پی نبرده است ، لذا تکرار به تکرار به ترسیم و فهماندن
مطلب خود قیام میکنم .
اگرچه در بین جمع بعض مغرضین پول خور و فساد پیشه موجود
است ، ولی عموم يك جماعه طبعاً مغرض نیستند .
از این رو اگر دلیل انسان صحیح باشد میتواند همه عوارض را رفع
کند ، چنانچه مثال این قول خود را حادثه ٤ روزه سرروضه
را میگذ شتاندند .
اگرچه دلها باین کلمات تسلی داشت اما بازهم خطره پیش روی
که فرامدن بین اقوام زرمت است ؛ در حالیکه چندین نفر خوانین
آن علاقه مخصوصاً بدافع مخالفت امان الله خان طرف سقو را گرفته اند افکار
را مشغول میساخت .
مرکز جنوبی
اردو طرف عصر بابقراهیم خیل که فاصله ٤ کروه گردیز است رسید
- ١٦٢ -


لیوانی فقیر (۱) باعده از مرید های خود در اینجا ظاهر شد و برای چند دقیقه بملاقات سردار والا فائز گردید، مدار صحبتش در این مجلس خواستن تفنگ و کارتوس و پول بود بمقابل اینکه او حاضر است قوم خود را بذریعه فتوا دادن طرفدار بسازد.

٢٤ حمل

صبح ، خان احمد زئی میرغوث الدین که از چمکنی واه برای انجام بعض کار ها پیشتر حرکت کرده بود بايك عده قومی و خوانین احمد زئی با براهیم خیل آمدند .
اولین کاری که درمد نظر بود طبعا تشکیل دادن مرکز است تا در آنجا شروع بکار شود پس سوال دو چیز بود که سر راست بگردیز رفته شود ویا اینکه کدام جای دیگری برای مرکزیت انتخاب شود ( باملاحظه اینکه از خوانین و معروفین گردیز مراسلات زیادی که طرفداری و منتظریشانرا نشان میداد آمده بود )
اما با وجود اینهم مناسبتر چنین دیده شد که در مقام بالاده مرکز گرفته شود ، بنابران برای محمد صدیق وحاکم اعلای گردیز مرکز بودن بالاده معرفی شد ؛ ونیز دعوت فرستاده شد که در آنجا بیایند
بقیه روز در دیدن خوانین و اقوام اینجا که جوقه جوقه برای تشرف وملاقات ونشان دادن طرفداری مخصوصاً بعد از اینکه از خط حرکت و نقشه سردار والا عقیده مندیشان زیاد شده بود گذشت .
قرار فیصله دیروز بطرف بالاده حرکت شد و آنجا بطور مرکز موقت برای جمع شدن اقوام وجرگه کردن دراموریکه قابل بحث باشد تعین گردید.

در گردیز

رسیدن خبر دعوت سردار والا برای خوانین گردیز باجوش و حمیت

(۱) که درصفحه ( ١٤٩ ) ذکرش آمد .

- ١٦٣ -


سردار والا شان آقای شاه ولیخان افسر و زمامدار
شئونات مرکزی در سمت جنوبی دفاع کابل
بلباس زمان مجاهده


زیادی تلقی شد وحاکم اعلی هم آنرا نظر باینکه عموم پذیرفته اند قبول کرده ، اما محمدصدیق فرقه مشر آنرا بآسانی قبول نکرد ، چنانچه خوانین گردیز رفتن را به بالاده برسر او بتحريك جناب الله نواز خان که جرأت کرده بگردیز داخل شده بودند جبراً قبولانیدند ، باین دلیلیکه بین ماو شما راجع بقبول کردن سقو یاعدم قبولی آن بحث درازی تا مروز بوده است ، و این فرد خیرخواه که تا اینجا آمده ومیخواهد اینچنین تنازعاترا در مملکت رفع کند مابهترین حکم میشماریم پس رفتنمان باما حتمیست ، همین بود که آمدن گردیزیها بسبب این قصه يك روز به تعویق افتاد ، سردار والا شيرا بنابر دعوت احمد زئیها در قلعه هایشان گذرانیده صبح واپس ببالاده تشریف آوردند .

٢٦ حمل

امروز آقای شاه ولی خان که پیشتر از خوست جدا شده بودند بپالاده رسیدند . حاکم اعلی و محمد صديق وباقى مامورين و عموم خوانين و روشناسان گردیز ساعت ٩ ببالاده آمدند که محمدصدیق باخود٢٠٠ نفر سوار و پیاده نظامی آورده بود وغالب اینها کوهستانی هستند ، که این مسئله ازيك ملاحظه باريك خالی نبودو آن همینکه خود محمدصدیق کوهستانی و عسکر یکه اخودمیگرداند واینجا آورده است کوهستانی بود ، وامروز خواهشمند تحكم وامتیاز درمملکت کوهستانیهاست وشايد اين حركت اومطلقا از تعقل و یا دور اندیشی خارج بود .
چون اساسا نقشه سردار سپه سالار صاحب پیدا کردن رشته توحید ملی است لذا طبعاً سرو کار شان بیشتر با اقوام وملت است از اینرو بعد ازيك ملاقات مختصر با حاكم اعلى و محمد صدیق وباقی مامورین با خوانین وکلا نشوند گان گردیزی که باتفاق ویا انتخاب عموم بآنجا آمده اند دريك مسجد یکه قریب بود منفرد شدند .
طبعاً مدار مذاکره معلوم کردن خیال گردیزیها است که زبده شان همین عده استکه با ینجا آمده بود ، در این مجلس گردیزیها با حرارت زیاد

— ١٦٤ —


وصمیمیت طرفداری خودرا با افکار خیر خواهانه سردار والاشان داده علاوه بران
آماده گی خود رابا نجام ومتابعت هر نقشه و خیالیکه برایشان داده شود اظهار کردند
***
بهر حال این جمعیترا که قلباً با صمیمیت یکدیگر را میپذیرند بمذاکره
خود شان گذاشته با خواننده خود درمطالعه حالات عمومی امروزه این
سر زمین و دیگر ملاحظاتیکه اطراف آن موجود است بصحبت بیاییم زیرا
مسلم است حوادث يك منطقه معلوم وفهمیده نمیشود تا زمانیکه انسان از
جزئیات وکلیات حالات عمومی آن واقفیت نداشته باشد ،
۱ : پیشتر در یاد داشت ( صفحه ١٥١ ) گفته بودیم از اشکالات مستقبل یکی
اینستکه بین گردیزیها واقوامیکه در کرد ونواحی گردیز افتاده است از چند
ماه باین طرف مقاتله جاریست وخود همین نزاع احتمال دارد در آینده
مشکلات زیادی را سبب شود ، کنون بفضل الهی و حسن تدبیریکه
دیروز برای اطمینان دادن گردیزیها بخرج رفته بود میبینیم يك عده بزرک
از معتبرین وکلانشونده کان گردیز دربین احمد زئیها با کمال کرمجوشی
و همدردی ملاقات وباز دید دارند ، که علاج این فقره را چنانچه پیشتر
اشاره نمودیم همان مکتوبات خوانین احمد زئی کرده بود ، که آنها برای
گردیزیها مکتوب مفصل اطمئنان وصرف نظر از عداوت گذشته که بمناسبت
ورود سردار والا قرار داده شده است فرستاده بودند ، و در نتیجه
چنانچه میبینیم گویا یك مشکله خیلی مبهم فیصله شده است .
۲ : محمد صدیق فرقه مشر بعد از مغلوب شدن اقوام جنوبی در
بغاوت سنه ١٣٠٣ دراین سمت بصفت منصبدار عسکری معین شده فقرات
جزائیه چندین قبیله و خانه واده را خود تنفیذ داده . و با
چند قبیله بطور مخصوص ظلم و شدت جابرانه استعمال کرده بود . پس آمدن او
در این علاقه قبل از اینکه يك حکومتی تشکیل شود ، وامنیت و تصرف
مطلقاً بدست اهالی باشد از تصور خارج بود . ولی اينك در با لا خانه
نشسته آزا دانه هر طرف سیر و تما شا میکند .
۳ : در خیلی فقرات یاد داشت خود کلمات حرکت و سفر را با
- ١٦٥ -


به سهولت استعمال كردیم در حالیکه در آنوقت از يك ده بدیگر ده
بهمان قدر آسانی که نوشته شد حركت آسان نبود . زیرا این منطقه
عبارت از يك دشت مستطیل یا درۀ درازیستكه در آن از خیلی قوم ها
وقبیله ها متوطن میباشند . البته در وقت بودن سلطنت این همه اقوام
تابع قانون امنیت بوده ، باهم خواه مخواه خوب میباشند . ولی وقتیکه
سلطنت نبود البته این اقوام بمنازعات دیرینۀ چندین ساله كه در دلهای
بعضی شاید میراثاً هم مانده باشد گرفتار میشوند . گویا در همین دشت
مستطیل 5 تا دو روز قبل منتهای بی امنی وعبورمرور ازان خطر ناك بود
اگر امروز دیده میشد كه خیلی افراد وجماعه ها بطرف بالا ده آمده
میروند ، یا از يك ده بدیگر ده رفته میتوانند این امر فوق العاده نیستکه
فكر همه را ورود سپه سالار صاحب مشغول ساخته وبعضاً به شوق اشتراك
دردعوت شان برخی دیگر به میل اطلاع یافتن از دعوت شان مطلقاً عدا وت
ومنازعات فردی یاقومیرا برطرف كرده اند .
٤ : این منطقه بد بختانه مانند دیگر منطقه ها در مسئله سلطنت
منتظر وبی طرف نماندند . بلكه بعض اقوام در اینجا مو جود است
كه زیر اثر بعض روحانیون خود رفته به سقو اطاعت كورانه نموده نمایند ه
وخوانین خودرا بكابل فرستاده بودند . كه آنها يك رشوت كمی چشم
و گردن خود را بسته سقو وكابلرا غیر ازآن چیزیکه دیدندوفهمیدند به قوم
نشاندادند وفهماندند .
حادثه
ساعت ۳ ونیم بغتةً صدای فیر ها از هر طرف بلند شد اینرا هم
باید گفت در بیرون یعنی زیر تپۀ بالا ده مخلوط عجیبی از اقوام دوست
ودشمن حاضر است . در این بین ٣٠٠ نفر عسكری كه حصۀ اعظم
آن كوهستانی باصطلاح عمومی آنوقت ( سقوی ) موجود است . كه
البته بودن سقویها در این بین از خطر زیاد خالی نبود ــ
فیر شدت گرفت . تق وتق . شخ و شنگ هر طرف شده میرود
ــ ١٦٦ ــ


وشدت هم گرفته میرود . که فیر میکند ؟ مراد او چیست ؟ از خود است یا بیگانه ؟ هیچ معلوم نیست ! تنه چند نفر بین زخمی و مقتول بزمین خورد . اسپها این حالت را کوئی خوش نکرده باشند چار ترات رخ بدشت کردند . گردو باد شدید اطراف را گرفت ۳۰۰ نفر عسکر فرقه مشر از بین غیب شد شاید طرف گردیز را گرفته باشند . تنه بی تنه به زمین میخورد . قاتل معلوم نیست ؟ هرکس درهر کنجی که است خودرا در همانجا مستحکم ساخت . هر حزب بر حزب مقابل خود بد گمان بود .
وضعیت قریب ٢٥ یا ٣٠ دقیقه دوام داشت . وقتیکه فیرها آرام شد روی میدان غیر ازنعش های مرده ویگان اسپیکه هر چه شتلک زده خود را از حضور مشاهده این چنین مناظر مدهش رها نیده نتوانست دیگر کسی نبود . بالجمله ٤ نفر سواران همرکاب شهید شدند .
سردار والا سپه سالار صاحب این حالرا که دیدند چون اصل ماده یا علت نزاع معلوم نبود و اینکه آن فیرها را که کرده است از کدام طرف ؟ وبچه قصد بود ؟ لا چار خود را از مسجد کشیده بـک قلعه که قریب بود رسانیدند . در اثنای این فیرها محمد صدیق فرقه مشر وحا كم اعلی در يك بالا خانه بر میدانیکه دران این قیامت برپا شـده بود مشرف است نشسته بودند .
وضعیت آرام شد . و مردم از هر طرف برآمده میرفتـند . حرف زدن همه همين يك سوال است ( این فساد از کدام طرف بود ؟ ) بعض احمد ز ئی ها گفتند محمد صدیق فرقه مشر از بالا خانه این فیرها را کرده که شاید کدام نشانی برای نفری خودش بوده است . اما کسانیکه با او در اطاق بودند این شهادت را نمیدادند . فریق دیگر میگویند تیره وال ها این فساد را برپا کردند . همچنین هر كدام یاهر قوم بحق یا نا حق حادثه را بپای رقیب خود تمام میکرد . تحقیقات هیچ فایده نمیبخشید زیرا به اصطلاح درین میدانی مردم ارجل بود ، معلوم شده نمیتواند که از کدام طرف وبچه قصد بگفته افغانها ( این فساد شورا نده شد ) بهر حال
— ١٦٧ —


هر که بود . ولی طبعاً مفسد و بزرک مفسد بود . زیرا امر وز يك
قضیه اصلاحی قومی که خیلی با اهمیت است روی کار بود . و آن عبارت
از اصلاح کردن بین گردیزی که اهالی پایتخت سمت جنوبی هستند ، وبین
دیگر قوام افغان که با ایشان در این چند ماه مقابله و نزاع داشتند بود
علاوه بر این همه ، چیزیکه میتوانست قضیه را خیلی تیره بسازد همینکه خوانین
ومعتبرین گردیز اعتماد ودل کرده به مجرد دعوت شدن بدین اهمیت دادن
مقاتله های چندین ماهه آمده و فعلاً در این میدانیکه این فساد پیدا شده
است حاضر هستند. مگر فضل خداوند بود که به هيچ يك از
گردیزی ها در این مصیبت آسیبی نرسید . تاریکی رسید و شب شد .
هر کس در هر نقطه که بود ها لجا ماند . شب هم گذشت
ولی آرام شب نبود. چون واقعۀ عصر نه علت و نه محرك آن
معلوم بود . از این رو هر کس احتمال میداد که شاید واقعه ظرف
شب تکرار شود علاوه براین توهم میسر نشدن خوراک و پوشاك در اين
تکلیف می افزود .
پیشتر در فقره یاد داشت خود در صفحه (١٦٥) گفته بودیم به سبب ظلم
و جبریکه محمد صدیق با بعضی اقوام احمد زئی کرده بود . نسبت بخود
خیلی دلهای پر کینه و عداوت پیدا کرده است . جناب سپه سالار
صاحب محض برای اینکه کدامی ازان دشمنان انتقام جوی محمد صدیق
از موقع استفاده کرده اذیتی بوی نرساند. چند نفر از خوانین احمد زئی
را برای محافظت و نگهداری او از طرف شب معین فرمودند . شب در قلعه که
جناب سپه سالار صاحب قیام داشتند خیلی خوانین جمع بودند؛ مذاکرات
زیادی دایر شده است از آنجمله قوم ( بازو خیل احمد زئی ) بود که محمد
صدیق فرقه مشر را مطالبه میکردند . تا قصاص و انتقام مقتولين و مظلومین
خود را ازوی بگیرند . فریق دیگر حاکم اعلی را میگفت که طرفدار امان
الله خان است ما او را نمیخواهیم که در گردیز بماند ، بالاخره بعد از
مباحثات خیلی دور و دراز فیصله بر این شد که حاکم اعلی و محمد صدیق

– 168 –


نباید بگردیزاس عودت کنند. زیرا هر كدام بيك مفاد ونقشه جدا گانه
عمل میکنند كه البته عملیات و تبلیغات اینها علت بزرگی برای تشتيت وتفریق
اقوام بشمار میرود لذا هردو در وسط يك قوم بی طرف محافظت شوند.

۲۷ حمل :
طرف صبح اولین کاریکه شد بردن حاکم اعلی ومحمد صدیق فرقه مشر
بطرف رود احمد زئی بود. که قوم متعهد حفاظت آن برای اینکه از
كدام طرفی برمحمد صدیق فیری نشود قرآن های شریف را برسر گرفته
بودند. ساعت ۱۰ اردو به طرف رود احمد زئی انتقال کرد.

۲۸ حمل
معلوم میشود مراد از تحريك فساد یرروزه دربالاده منحل کردن
اقوام و پیدا كردن يك مقاتله بين آن ها بوده است. ولی اگر چه
به فضل خداوند مسئله باندازه مقاتله ومنازعه قومی نکشید ودرآن واقعه
بدون از چند نفریکه اجل شان مقدر دراین وقعه بود. کسی تلف نشد خصوصاً
که چون قاتل یا مفسد معلوم نبود از این رو نه کشته های قومی ونه دیگر
زخميها در پیدا كردن يك فساد قومی اثری بخشیده است. اما
باز هم با اینكه حادثه بخیر گذشت ولی طبعاً از پیدا كردن بعض تاثیرات
معنوی درنقشه سپه سالار صاحب که عبارت از توحید اقوام وجمع كردنشان
دريك نقطه فکری است این حادثه بی اثر نگذشت. از آنجمله اینكه
اقوام جدران که تا حال به اردو شامل بودند، این حادثه را تحريك احمد
زئی گفته خودرا ازبین کشیدند؛ همچنین در منگل ها این حادثه يك نوع بی
اعتباری پیدا کرده است. که قدری رنجیده مینمایند. ونیز درجماعه های
خورد وبزرگیکه دران روز حاضر بودند تاثرات مختلف بخشیده است. گویا عوض
اینکه امروز از مصالحات قومی ودیگر جزئیات که دربین است باید فارغ بوده
در اقدامات اساسی شروع میشد. لاجار دراصلاح تاثیرات این واقعه باید
پرداخت. كه يك مشغوليت ابتدائی (سراز نو) پیدا شده است.

- ۱۶۹ -


امروز در رود بانجام دادن بعض مکاتب ومعاملات تحریریه گذشت.
درعین زمان گذاشتن يك خط حرکت ونقشه موافقتری برای جمع کردن اقوام
و تمرکز در گر دیز و تشکیلات دیگر گذاشته شده و برای
ادارۀ ملکی گردیز جناب عبدالغنی خان پسر لعل گلخان وبرای مراقبت
امور نظامی جناب سید محمدخان به تصویب گردیزی ها انتخاب وتعین شدند.
گویا اگر حادثه پریروز نمیبود همه امور به کمال مرغوب جریان داشت ولی
این حادثه نقشۀ حرکت را اندك تغير ونوعاً قدری به تعطیل انداخت .

۲۹ حمل

يك طياره از طرف کابل آمده بعد از انداختن چند قطعه اعلان در
حدود گردیز و نواحی آن بطرف خوست پرواز نموده وقت عودت حینیکه
میخواست از بالای گردیز عبور کرده سرراست به کابل برود گریزی ها فیرهای
زیادی بر آن نموده به سبب خوردن کوله به تل چۀ تیل آن مجبور بفرآمدن
گردید. اعلاناتیكه دراین حدود میانداخت درآن باعبارات پربده وکلمات
تهمت که همه امور مضحك وعجیب بود از قبیل اینکه در ملك كفر
رفته اند وغيرآن دیگر موضوعات بی ربط را انگاشته و در آخر اعلان جوائز متعددی
برای کسیكه بایشان و یا یکی از برادرهایشان آسیبی رساند تعین کرده بود
ولی از چنین اعلانات مجال هیچ خوف با اندیشیدن نبود زیرا ازروی
احساسات عمومی که اقوام این سرزمین نشان میدهند . يقين كامل حاصل
بود که عموم اقوام اینجا بايك خلوصيت صمیمی دور واطراف سردار والا
جمع اند و ایشانرا كما هو حقه يك زعيم و يارهبر ملی قرار داده اند . چنانچه
بالفعل تا عصر صدها ازین اعلانات را مردم آورده وعبارات انتقام ونفرین بسقو
اظهار میداشتند ، حتی بعضها همین اعلانات را در دیوارها نصب کرده چالما ری
مینمودند خود طیاره در گردیز محفوظ و پیلوتهای آن تحت النظر گرفته شدند .
امروز جناب سردار والا سپه سالار صاحب با آقای شاه ولیخان به
طرف قلعۀ کت مگل که به فاصلۀ ۳ کروری این قلعه واقع است برای
دیدن اقوام آنجا حرکت فرمودند . شب در جای محمد گل خان تولیه شر

- ۱۷۰ -


گذشت . و آقای شاه ولیخان سرواست به طرف کوهسین رفتند .
خبر سقوط طیاره از طرف خوانین و قوام به خوشی زیاد تلقی شد ، و در
حقیقت هم جای خوشنودی بود زیرا سقوط این طیاره عبارت از کم شدن يك جزئی
از قوای سقو بود است . ولی چیزیکه عبرت آور در این انقلاب بر ما
گذشت همین بود که . فرضاً اگر يك دوطياره از طرف امان الله خان
به کابل میامد البته سقو آنها را زخمی و معطل ساخته بزمین میانداخت
و البته خوشنود میشد . و هر قدر ذخایر تلف میکردید . و کارطوس
و عمارات و غیر آن برباد و خراب میشد هر جهت به قدر تلفانیکه بجهت مقابل
میرسانید هما ن قدر باید خوشنود و خود را کامیاب میدانست و حق به طرف هم
بود . زیرا دشمن خود را ضعیف ساخته است . ولی بیائیم در
حقیقت قصه که آیا جوانهای که در این محاربات خون های شان به بسیار بی
قیمتی و هدر تلف شده است . و نیز جباخانه و اسلحه و توپها و عمارات وطیاره
ها یکه تلف شده آیا مال کیست ؟ وخساره آنها عاید بکیست ؟
و گریه این خساره ها را در آتیه که خواهد کرد ! این همه اموری
بود که از دل های حساس خون میچکانید . ولی سیلابیست که آمده
البته تا زمانیکه سیلاب جوش و هجوم خود را پوره نکند جلو آنرا نمیتوان
گرفت . از يك طرف این اوضاع را با چشم گریان میدیدیم و از طرف
ديگر يك طبقه افراد را میدیدیم که محض برای آب خت کردن و ماهی
گرفتن آنقدر سرگرم تیره کردن وقایع هستند که تحسر و حزن را هزاران
چند میساخت . واضحاً میگوئیم که این طبقه نه روحانیون و ملاهای
غیر حقیقی بود بلكه يك عده خوانين وغير خوانین هم در جمله این قطار آب
خت کن شامل بودند .
۳۰ حمل :
امروز يك مسئله تاریخی خیلی قیمت و اهمیت داری روی کار شد که در
تاریخ مشرقی وجنوبي قطعاً مثيل نداشت . و آن همینکه از طرف
مشرقى يك وفديكه عده آن ها ـ ۱۳۰ نفر بود .
— 171 —


ونمایندهٔ تمام اقوا مشرقی بودند . برای مذاکره وتبادلهٔ افکار با اقوام جنوبی آمده اند ( ۱ )
کلان این وفد . و یا موکل عمومی اقوام علاوه بر این نماینده ها آقای محمد گل خان مهمند بودند سردار والا سپه سالار صاحب برای استقبال وفد چند قدمی بیرون قلعه بر آمدند . نطق پر منطق وتبریک و رود این وفد را بجنوبی که برای بار اول در تاریخ این دو سمت چنین تمایل مفکری و همدر دی واقع میشود گفتند . وشکریهٔ این استقبال و ایرادید را از طرف عموم مشرقی ونماینده های آنها جناب محمد گل خان نمودند .
در این بینکه همه سرگرم این استقبال هستند وخوانین جنوبی با اقوامیکه در اینجا حاضر بودند . همه از دل بمشاهده این منظره سرگرم میباشند . حادثهٔ کوچکی رخ داد ولی حواس تمام حاضرین را خیلی پرت و پریشان ساخته بود . که ما محض برای اینکه مطالع حتی مجریات

( ۱ ) ما که ورود این وفد را خیلی اهمیت میدهیم از دو نقطهٔ نظر است یکی اینکه در تاریخ این هر دو سمت که هر دو افغان و تبعهٔ يك حکومت اند چنین مبادلهٔ وفدی وفکری پیشتر نشده بود . و این بار اول است که برای مبادلهٔ فکری وفدی از ان سمت باین سمت میآید . ثانیاً از نقطهٔ تاثیر بزرگیكه اعزام چنین وفدها در توحید ویگانگی دارد ، بلی قبل از این خیلی عزیمت های جماعات ملت بین مشرقی وجنوبی شده بود، اما بد بختانه اعزام بهر دفعه که شده بود برای استعمال يك سمت بر علیه دیگر سمت بوده است . یعنی همیشه در وقت بغاوت ها يك سمت بر علیه دیگر سمت استعمال میشد واگر چه این استعمال فایده موقت داشت . یعنی سمتیکه باغی بود خود را لاچار به اطاعت میدید . ولی حکومت های گذشته که این نقشه را روی کار میکردند قطعاً تاثیر خیلی وخیمیکه این چنین استعمالات برای منحل ساختن وسکلاندن عناصر روحی جامعه از یکدیگر دارد هیچ زیر نظر نمیکرفتند . وشاید خیلی سوءاداره گی های گذشته باشد که ما امروز نتایج و خیم وعقیم آنرا کشیده میرویم .

- ۱۷۲ -


اوضاع روز هایکه انقلاب باشد مطلع شود . یا در مخیله خود رسم کرده بتواند همان حادثه را در اینجا نقل میکنم :
مسلم است در این محفل هر که موجود است بانمام احساسات خود متوجه اوضاع وحرکات مهمانان نو وارد وشنیدن کلماتیکه از طرفین رد و بدل میشد بود . در این اثنا بین حلقهٔ دوم و یا سومیکه دور جناب سپه سالار صاحب واقع است بغتهٔ صدای کار توس انداختن يك تفنک شنیده شد البته دایرهٔ نزدیک آنشخص که کار طوس میانداخت هر که باشد باید زود خود را روی او انداخته نگذارش که به فیر کردن اقدام کند . اما اشخاصیکه قدری دور بودند ، وقتیکه در بین محفل هجوم و دست اندازی دیدند . چون وقت انقلاب یعنی نبودن حکومت و نظم است هر کس خود را مکلف بحمایت جان میداند . لذا لا چار آنهای که قدری دور تر واقع هستند زود دست به تفنک انداخته کار طوس هـا را خبر گرفتند . از هر طرف چرق و پرق تفنک پرکردن شنیده شد والبته بعضها که قدری احتیاط کار تر هستند کوشش کردند که بزودی خود را از این جمع دور کرده سنگری پیدا کنند . والحاصل غلط فهمی و استعدادات ثانیه به ثانیه نه بلکه ثالثه بثالثه زیادت میگرفت تا اینکه از وسط جماعه صدا بر آمد ( خیریت است ) و معلوم شد اصل واقعه اینست که همان شخص اول که کار طوس میانداخت يك مدعی کم کشتهٔ خیلی قدیم خود را در این مجمع دیده بود . که جوش انتقام همۀ ملاحظات را از چشم او پوشانده باین اقدامش وا دار نموده بهر حال مسئله معلوم شد وقصه قرار صدای منادی بخیر گذشت . و دوباره حواس هر کس بطرف معاملات شده و برای اقامت نماینده ها ترتیبات گرفته شد . و ایشان برای استراحت رفتند.
طرف شب يك لایحهٔ که در آن مفکورهٔ اهالی مشرقی برای اهالی جنوبی راجع باین انقلاب ترتیب شده است . برای مذاکره پیش شد مشرقی ها بعد از ذکر كردن يك تمهيدی راجع به سبب انقلاب کردن خود شان مخصوصاً خروج امان الله خان از قید عرف وعادات مملکتی و دوچار کر دن ملت بیک بحرانی بسبب افراط کاری که در تعقیب پروگرام وخیالات خود کرده
- ١٧٢ -


بود ، و غیر آن اساسیات و مطالب زیادی بقید تحریر آورده، بعد از آن عقیده خود را
درباب بچه سقو که غاصب است و میخواهد برغم رضای مملکت سلطنت نماید
و نیز معایب و نواقصیکه شخص سقو باضرر هائیکه سلطنت کردن او دارد
نشان داده بالاخره فیصله قطعی خود را نشان دادند که باید صورت این
نارضایی خود را با امضاآت عموم اهالی مشرقی وجنوبی برای بچه سقو بفرستیم
تا بموجب این اخطار باید از سلطنت برطرف شده مسئله پادشاهی را برای انتخاب
عمومی واگذار شود و اگر بالفعل این اخطار را قبول نکرد ما اقوام
باالاتفاق هیچ استراحت و به هیچ مشاغل حیاتی متوجه نخواهیم شد تا زمانیکه
این شخص غاصب و سافل را با عموم طرفداران اصلی او بقصاص اصرار وتباعی
وطن که موجب شده اند نرسانیم و چون هیچ حرکت اجتماعی بدون از داشتن
يك زعيم وقائد یا پیشواه بانجام رسیده نمیتواند . از آنرو ما عموماً زعامت و
پیشوائی سردار والا سپه سالار صاحب را که تا امروز در صحنه وطن مظهر
خیلی احساسات خیر خواهانه و همیشه در اجرا آن و عملیات خویش نمونه
بزرگ اعتدال و دور اندیشی بوده تعهد میکنیم که فرداً و کلاً در زیر
نقشه و هدایتشان بوده تا اینکه بمطالب خویش نایل بیائیم .
این انذار نامه از طرف عموم کسانیکه در این مجلس بودند که غالباً
از خوانین و کلان شوندگان جنوبی هستند بخیلی تایید و تصدیق تلقی شد
گویا این حسن تلقی نشان میداد که آمدن و فد مشرقی برای فردا تاثیر
خود را كما هو حقه خواهد کرد .
اول ثور
امروز خوانین وجماعه های افراد از هر طرف برای دیدن وفد مشرقی
آمده میرفتند . روز بيك گرمجوشی مرغوبی گذشت . در این بین
هروقتیکه مجلس تجدید میشد . همان لایحه انذار که از مشرقی آمده است
قرائت شده وعموماً حاضرین آنرا موافقت کرده امضا میکردند
فیصله اقوام اینجا به مردم زرمت و کثواز که سلیمانخیل هستند اطلاع داده
شده . ولزوم شمولیت شان در این اتحاد قومی خبر داده شد . اما از
- ١٧٤ -


آنطرف جواب های عجیب وخیلی حیرت آور میرسید. مثلاً میگفتند که چون امان الله خان از طرف قندهار حمله کردنی است. اولاً اوشانرا از صفحه مملکت باید کشید بعد ازین اگر سقو لایق سلطنت نبود میتوان اورا علاج کرد. این جواب ودیگر جوابهای که از طرف سلیمانخیل میرسید خیلی حیرت آور بلکه در بعض اوقات مستوجب تشویش هم میشد. زیرا هر وقتیکه يك جواب از طرف آنها میر سید واضحاً آثار اعتنا ودقت در چهره جناب سپه سالار صاحب دیده میشد بحدیکه احیاناً به تفکر خیلی عمیق میرفتند. در کشوار زرمت يك هیجان وجمع وجوش خیلی جدی شنیده میشود. وهمه بطرف غزنی و کلات و مقر برای مقابله با عساکر امان الله خان که طرف کابل حمله کردنی است میروند، گویا انقلاب است. وهر که هر طرفیکه دلش خواست میرود مگر روز بروز اوضاع تیره گی پیدا کرده مستقبل خطرناکی حالت مملکت. وزیادت خانه جنگی واضحتر شده میرود. تا حال سعی میشد يك گونه وحدت فکری در اقوام تولید شود. شاید مطالع درك نموده باشد این چندمین دفعه است که اثرات مخالفت وشکستاندن این نقشه روی کار شده است. وتا حال هر چه اشکالات پیش آمده است اگرچه مهم و جزئی بود. اما بهر حال تاثیر محدود داشت. ولی در این دفعه مسئله وخیمتر واثر مطول وعمیقتر دارد. زیرا بذریعه این اقدام زرمتی و کتوازیها یکنوع هیاج وتشتت در عموم اقوام دیده میشود گوئی که همه نمیخواهند امان الله خان پیشرفت نماید جدرانی های دری خیل سرراست با اقوام زرمت شامل جنگیدن با عساکر امان الله خان شدند. همچنین در دیگر اقوام پیداشدن بعض محرکین دیده میشود.

۲ ثور

از قلعه گت مگال به طرف رود احمدزئی حرکت شد، چون دراین چند روز مسئله اصلاح اقوام و تلافی اثر انیکه واقعه بالا ده در بعض اقوام پیدا کرده بود جداً زیر نظر بود. از طرف دیگر ورود نماینده های مشرقی هم چیزی تاثیر کرده بود. لذا میتوان گفت که تکراراً يك جمع

— ١٧٥ —


وجوش خوبی در گرد ونواحی های رود احمد زئی دیده میشود . خصوصاً
اینکه لایحه انذار که از مشرقی آمده است . ملیکه اثر وحدت و اتفاق وجوش
عمومی پیدا کرده است . یعنی تا امروز در خرابی وبد بودن بچه سقو
قانع شده توانستند . و بعد از تبلیغات زیادیکه از طرف سردار والا سپه
سالار صاحب میشد در ذهنیت اهالی این سمت این قدر هم تاثیر پیدا
شده است که هر چند سقو دوام کند همان قدر تلافی اثرات بد او در مملکت
برای آتیه مشکل شده میرود . پس در رفع این مصیبت عجله باید کرد
ولی از کدام راه باید پیش آمد ! تا امروز جرگه میشد و با اینکه در این
جرگه ها بارها برای شان فهمانده شده بود که راه آسان همین است که
اقوام جنوبی متفقاً در لوگر. و اقوام مشرقی از راه بتخاك
نیز به لو گر آمده یک اخطاری به سقو فرستاده هر گاه آن اخطار تاثیر
نه بخشد لاچار از راه قوت پیش میرویم . این نقشه از طرف عموم تصدیق
میشد. ولی چون سوقیات قومی است. تا زمانیکه مطلب يك نقشه
در ذهنیت همه اقوام فرداً فرداً تاثیر و تخمیر کافی را نگیرد البته عزم
کردن ممکن نبود. لذا تصفیه قضیه صورت اقدام تا امروز معطل ماند
ولی چنانچه گفتیم مثلیکه لایحه اخطار مشرقی اثر خوب بخشیده باشد
بدست اقوام داده باشد مذاکرات جرگه امروز قدری به نتیجه دادن
قریبتر دیده میشود. و اميد يك حركت قریب پیدا شده است .

ترتیبات بچه سقو
جنگ چرخ
صبح 4 وقت آفتاب بر آمدن میرغوث الدین خان آمده وايك لهجة
خیلی وارخطائی خبر رسیدن افواج سقوی را در التمور گفته و اعلان کرد
که فوراً يك عده اقوامرا به آن طرف فرستادنی هستیم . اینرا گفته
وامر نواختن دهلهای جمع آوری را داد. دهلها در
تمام رود بشدت نواخته میشد. و هر قدر نفری جمع میشدند خبر
را به ایشان گفته بطرف تیره میفرستاد. بهمین صورت تا ساعت 11 می

- 176 -


هر چه نفری جمع شد به طرف تیره والتمور برای گرفتن راه افواج سقوی که میگویند آمده است رفتند.
مکتوبی از اقوام زرمت رسید که اگر فی الحقیقت جناب سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان نیستند . یکی از برادران محترم خود را برای ما به فرستد. تا ایشان بطور قائد یا سر مفرزه با ما در جنگ با عساکر امانی شامل شوند .
این يك دعوت خیلی مشکل بود. زیرا یگانه نقشه و مرام و آرزوی که سر دار والا دارند برطرف کردن سقو از تخت سلطنت بود . وچون شخصاً يك نظریه یا مفاد غرضی و خصوصی در بین ندارند . البته اشتراک را در مقابله با امان الله خان علاوه بر اینکه به نقشه و آرزو یا خیال شان علاقه نداشت . البته در این چنین اقدام مواخذه ضمیر و مانع وجدانی هم میدیدند از این نقطه که رفع کردن سقو اولی تر است و تا امر و ز هر چه صدا از طرف زرمت میرسید . اگرچه این صدا ها در نقشه اصلی جناب سپه سالار صاحب تاثیر وخیم داشت . مگر باحسن تدبیر جواب داده میشد. که سلیما تخیل را از اصرا رباز میداشت . ولی در این دفعه این دعوت اخیر خیلی مشکل افتاد زیرا وقت حرکت بود ولی باوجود آنهم سردار والا صراحه مطلبرا تردید کرده و به زرمتیها حقیقت مسئله را که سقو مضر تر و کشیدن او فعلا اولی تر است .
نماینده های مشرقی و داع کرده باین خیال که ماهم بزودی رفته لشکرهای خود را بطرف کابل سوق میدهیم با محمد گل خان که نمونه برجسته احساسات این وفد بود رفتند .
سر دار والا بطرف تیره حرکت فرمودند . تا ریاست مدافعه و یا حمله قومی خود اشغال واداره نمایند . باران هم خیلی به شدت میبارید . آقای شاه ولیخان با دسته همرکابان خود به طرف گردیز برای تشکیل دادن يك مرکز و اداره کردن امورات مرکزی روانه شدند . و از طرف گردیزی ها خیلی پرجوش استقبال شده . بتقريب ورود شان از طرف

- ۱۷۷ -


نظامی سلامی رسمی بافیرهای توپ ایفا شده . و طوایف ملکی جماعه ، جماعه باحرارت ورود شانرا تبريك میگفتند.
سردار والاسپه سالارصاحب شب را در قلعهٔ سفید که بدانهٔ تیره افتاده است . گذرانیدند ، صبح اقوام منگلی هم بسر کرده گی زلمی خان طرف لوگر روانه شدند . غوث الدین ، حاکم اعلی و محمد صدیق فرقه مشر را به قلعهٔ سفید تیره آورد . و نظر باینکه عایلهٔ حاکم اعلی در مجلغو یعنی در آخر رود احمدائی از پیشتر آمده بودند ، از این رو سر دار وا لا مصلحت دادند تا حاکم اعلی به طرف مجلغو برود . اما محمد صدیق فرقه مشر را دراردو گذشته می فرمودند : هرجا که اردو برود او هم به اردو باشد . پیشتر فراموش شد گفته شود که طره باز خان که رئیس ارکانحربیهٔ قوماندانی عسکری گردیز بود بافرقه مشر ازطرف سرداروالامقرر بود که حالا هم با فرقه مشر است .
٤ ثور
حرکت بطرف چرخ
ساعت ٩ و نیم ازقلعهٔ سفید به طرف کوتل تیره حرکت ومنزل مقصود چرخ لوگر قرار داده شد. گویا امشب اردو با مفرزهٔ آن در منطقهٔ که اصلاً ریز نفوذ سقو است داخل خواهد شد.
وضعیت امروز
اینکه لشکر ها از دیروز بطرف لوگر حرکت کرده میروند . و امروز نیز لشکری که پیشتر آن مکلی واحمد زئی است ، و در پیشروی اردوی سپه سالار صاحب با سرودن غزل های جنگی و نواختن دهل هــای بلند خیزان وافتان حرکت دارند . گویا این معنی را دارد که جناب سپه سالار صاحب بعد از مجاهدات و تبليغات حتى تدريسات يکنییم ماهه
– ۱۷۸ –


که در راه اقناع مردم در ضرورت اسقاط سقا صرف نموده اند . با
وجود عوارض و اشکالات و تحریکات گوناگون که بار ها مغرضین خفیه
و علناً مقابل شان میآوردند ، اما باز هم امروز برغم همه آن عوارض
يك گام مهمی در حلقه اصلی نظریۀ خود یعنی امروز
قدم را در دائره اصلی مراد یا بذریکه بر خود گرفته اند میگذارند و آن نظریه
[ عبارت از سقوط دادن سقو ، و مر بوط ساختن مملکت است ] لذا
بد نخواهد بود اگر امروز از چندین نقطه نظر حالات استعدادی ایشانرا زیر
نظر و تشریح بگیریم :

لوازم و ذخایر :
این امر مسلم است که در حال منحل شدن يك حکومت اتو قرطی یعنی
فردی در تمام مملکت هیچ کس رسمیت و آمريت ، و ما فو قى يك فرد
دیگر را تسلیم نمیکند . گویا سرداروالا سپه سالار صاحب از وقتیکه
در سرحد داخل شده اند . هیچ حیثیت یا معنی از کلمات رسمیت
آمريت ، ویا حکومت بخود نداشته . تنها به صفت يك زعيم يا رهبر
ملی پیش آمده چنانچه معنی زعیمیت است : اقوا مرا بخیر ومنفعت
خود شان از راه دلیل و منطق و اقناع دعوت نموده حلقه دور خود برای پیش
بردن منافع وتأ مين خير عموم تشكيل دادند .
اما باز هم يك زعيم برای اینکه مقام وحيثيت زعمى يا رهبری را در بین
يك ملت نائل شود از خیلی احتیاجات مادی و معنوی مهم و ضرور مستغنی
نمیباشد ، مثلاً : اعتبار وحسن شهرت ، مبالغ هنگ فت پول . خبروت
وبلديت تام در روحیات و مزاج اقوام ، مهارت زیاد درقوت بیان و
تفهیم مطلب . حسن نیت ، قصد ، یا مهارت فوق العاده درنشان
دادن حسن نیت . اسلحه و ذخاير حر بى مخصوصاً ا گر موضوع جنگ
و انقلاب باشد ، و غیر ار این ضروریات دیگر كه كه يك نفر را مستعد
و قابل زعیمت بگرداند
اینجا می بینیم که زعیم ما از این ضروریات جنبۀ معنوی شانرا درجۀ
- ۱۷۹ -


خیلی کافی و وافر دارند . مثلاً اعتبار و حسن شهرت که نزد تمام افراد مملکت
مصروف هستند همچنین در بلدیت روح و مزاج اقوام زعیم مخیلی اختصاص و شهرت
دارند . چنانچه از قدیم مشهور بوده که ایشان و غالب افراد خاندان شان
در معاملات الوسی فرد اول هستند . علی هذا قوه بیان و ترسیم مطالب
در نابغه ما بدرجه اتم موجود است . و بزرگ تر دلیل آن موفقیتشان
در اقناع عوام ، و پیش بردن نظریات خود را در بین شان است . چه
می بینیم ، گروهی که در اطراف برای سقو خدمت میکردند ، بد بخت
اینها ! مسئولیت اخروی را هیچ مد نظر نگرفته ، سقو را در فکر عوام
يك رنگ مذهبی داده بودند ، معلوم است مقاومت كردن با يك مسئله
که در ذهنیت عوام رنگ مذهبی بگیرد تا کدام اندازه مهارت بیان وقوه
اقناع به کار دارد . همچنین حسن نیت و قصد که شرط
بزرگ موفقیت و پیش رفت مطالب يك زعیم و رهبر میباشد
امر معلوم است جناب سردار والا در کل عملیات خود نمونه بزرگ از
حسن قصد ونیت بوده اند . خاصته در این اقدام بزرگشان که
عبارت از نجات دادن مملکت از این فلاکت که به آن رفته بود .
اما در جنبه مادیات مانند پول خیلی کم بودند ، بلکه اگر بگوئیم
يك علت بزرگ دیر افتیدن کامیابی شان کم بودن پول بوده است ،
مبالغه نخواهد بود ، چنانچه در آینده در مواضعی که نبودن پول خیلی مضر
افتاده است برای مطالع معلوم خواهد شد ، على هذا در باب اسلحه
و جباخانه میتوان گفت که به اندازه وافر نبوده است . و اگر آنرا
با اسلحه و جبا باخانه که به قبضه سقو موجود بود مقایسه کنیم . در ان حال
میتوان گفت از این جهت خیلی نادار بودند . چنانچه در این مفرزه
با ایشان ۲ توپ ٦ پن و ٤ ماشیندار و ۱۱ صندوق کار طوس بوده .
گویا امروز که در میدان عملی پیشبرد نظریه خود ( یعنی سقوط دادن
سقو ) داخل میشوند دارائی و تمام قوت مادی و معنویشان همین بود که
بیان دادیم .
پیشتر گفته شد که اردو ساعت ۹ و نیم از قلعه سفید روانه شد . ساعت
- ۱۸۰ -


۲ بود که به سرکوتل تیره رسید و سردار والا با همرکابان خود فریضۀ ظهر را
در آنجا ادا نمودند. در اینجا از مفرزه که پیشتر برای کشف روان
شده اطلاع رسید که عساکر سقو در ( دروش ) متمرکز هستند ( ۱ ) در
حدود دشت پدک و چرخ از غری سقوی کسی نیست. ساعت ۶ و نیم
شام بود که سردار والا با اردوی خود در چرخ رسیدند. میرغوث الدین
که سر مفرزه است بهانه اینکه خاطر رنجی از پیشتر با چرخیها دارد. آنجا
نرفته و سر راست به ( دبر ) که مقابل چرخ افتاده است با احمد زئی های
خود برای توقف شب رفتند.
اینجا قبل از اینکه واقعات جنگ چرخرا بیان بدهیم بد نخواهد بود اگر
به نقشه اساسی که جناب سپه سالار صاحب داشتند نظری اندازیم. تا
مطالعیکه با ما تا اینجا رسیده است حتی از جزئیات مسائل مطلع بوده در وقت
تطبیق و یا استنتاج محتاج بمعلومات اضافی نگردد.
در یاد داشت ( پیشتر ) گفته بودیم که اقوام مشرقی آمده و يك
لایحه مطولی که تمام خوانین و مشاهیر مشرقی آنرا امضا کرده بودند با خود
آورده آن لایحه را نیز عموم خوانین جنوبی هم امضاء کرده اند. گویا
جناب سپه سالار صاحب این خیال را دارند که در لایحه مذکور امضای
خوانین نزديك لوگر را گرفته آنرا بطور اخطار آخرین بسقو به فرستند.
هرگاه جواب اصرار یا عنادی از طرف وی دیده شد. دران حال
این اقوامیکه در این لایحه امضاء کرده اند بالاتفاق بذریعه قوت او را بسزای
این اصرار خواهند رسانید.
فی الحقیقت کسیکه در آن تاریخ در سمت جنوبی و یا مشرقی میبود. و پروپاکندهای
متعاقب وجدی که از طرف بعضی ملا نماها برای سقو میشد. و خوش
باوری بعض اقوامیکه سقورا ندیده و به سبب ندیدن با او غایبانه اخلاص
میپر و را نیدند دیده ، نیز تشتت فکری و پراکنده گی اقوامرا در مسئله
استقرار سلطنت میدید. بمتانت وحسن ریخت این نقشه خیلی تصدیق
میکرد. اگرچه بعضها طرفدار زودی بودند. یعنی میگفتند
(۱) به نقشه رجوع شود
- ۱۸۱ -


در صورتيكه يك عده اقوام برای حمله و جان نثاری حاضر هستند . هیچ حاجت با نذار واخطار نيست . بلکه سر راست باید حمله شود ولی چنانچه در پسان ثابت شد که آن نقشه هم برای مصلحت دور وهم برای مصلحت موقتی . از قبیل قانع و مطمئن ساختن لوگریها خیلی موافق نقشه بود .

٥ ثور

صبح خوانین چرخ با علما یکه در اینجا بودند یکجماعه بزرگ تشکیل داده برای شرفیابی آمدند ، جناب اعلی بعد از ملاقات يك بيان مفصلی ( که بطور مخصوص گفته میتوانیم که بیانات شان در آنروز پیش از حد مؤثر و رقت آور بود ) راجع بحالت خطرناکی وطن از این مصیبتیکه بآن دچار شده است ایراد نمودند ونظر لهجه وآهنگ خاصیکه در آنوقت عبارات شانرا پر تأثیر ساخته بود همه حاضرینرا بحالت رقت وتأثر شدید دیدیم . بحدیکه ملائیکه حاضر بوده هم در تأثر رفته بود. لایحه اخطار اقوام مشرقی وجنوبی بمیدان آمده خوانده شد ، همه حاضرین که فظایع وفجایع حکومت سقو را نالش میکردند. وقصه های عجیبی از کارداران ومحصلان او میسرودند . لایحه را بالتوالی امضا کرده میرفتند ، ساعت ۱۰ چنین سنجیده شد که محمد صدیق فرقه مشر برای بردن اخطار نامه بطرف کابل که بین این نقطه و حدود کابل قریباً ۲۰ کرور است برود . وشاید این منتها حسن اعتماد و اطمینان پسندی جناب سپه سالار صاحب بوده است . ولی در تمام اردو وهیئتیکه باجناب اعلی بود هيچ يك رفتن محمدصدیق را به طرف کابل برای ایفای این ماموریت قبول دار نمی شد. لذا صداهای اصرار سخت که از هر جانب بلند شد ایشانرا بتبدیل این فکر وادار ساخته مصلحت دادند که طره باز خان که رئیس ارکانحرب گردیز بود برای رساندن مکاتیب به نزد پینن بیگ که در آن وقت بدرویش یعنی فاصله ۷ کرو افسر سقو است برود . ورسید را با جواب تا عصر از آنجا بیارد . چنانچه بالفعل طره باز خان به طرف درویش رفت وهمان لایحه انذار را با خود برد.

- ۱۸۲ -


مكتوب مير غوث الدين از دبر که فاصلۀ يك کرور است رسید که در شاه
مزار چیزی عساکر سقوی موجود بودند با اوشان محاربه شروع کردیم
قوه وجبه خانه بفرستید .
این قدر باید گفت که این اقدام غوث الدین اساساً پیش از وقت یا خارج نقشه
شده بود . و این تعرض که پیش از رسیدن اخطار بسقو و نیز قبل
از رسیدن جبه خانه ستیغ طی که در گردیز منتظر حکم بود شده
است در وقوع شکست چرخ يك عامل با موتثری بوده اما چون
لشکر عکس نبود قومی بود از این رو جلو گیری کردن از اینچنین
پیش آمد ها ممکن شده نمیتوانست . لذا لاچار جناب سپه سالار صاحب
با اقوام منگلی که در چرخ بودند امر حرکت کردن به طرف دبر فرموده
دقیقه بدقیقه خبرهای میدان جنگ را خواسته گویا علاوه بر دیگر مشاغلیکه
دارند . این يك مشغوليت مهم غير منتظر بود که برای شان پیش آمد .
به انتظار عودت طره باز خان دیروز بودیم ولی حالا شب گذشت ونصف روز
هم ولی او پس نیامد . ( ۱ )

٦ ثور
روز و شب در مراقبت اوضاع محاربه گذشت . چون تا صبح نتیجه
معلوم نشد سردار والا خودشان بطرف میدان جنگ حرکت فرمودند
وقتیکه بمیدان رسیدند دو طرفه فیر جاری بود ، لاچار سردار والا مقام سر قوماندانی
را بدست گرفته دو توپ شش بن را که موجود و پیش روی قلعه اولین میدان
محاربه موجود بود پیشتر برده بشخص خودنشان بستن و فیر آنرا متکفل شدند . تا
برای لشکر ها مجال پیشرفت و گرفتن قلعه های دشمن پیدا کنند . بعد
از چند فیر سه قلعه از قلعه های شاهمزار تخلیه شد . تا ساعت ۱۲ میدان
باین طرف يعنى لشکر ها متوالياً پیش قدمی دارند ، واوضاع عسکر سقوی
که در شاه مزار بود از مدافعه به پریشانی کشیده . زیرا متعاقباً قلعه ها
و مواضع خویش را از دست میدادند . ولی بعد از ساعت ۱۲ دخول يك عده

( ۱ ) پسأنها معلوم شد که طره باز خانرا سقو محبوس کرده بود .
— ۱۸۳ —


زیاد عسگر مقوی از راه عقبه شاهمزار بدوربین‌ها دیده شد. متعاقب آن
چند فیر توپ از جهت مقابل باین طرف رسید. که از شروع جنگ
تا حال هیچ توپی ازان طرف فیر نشده بود. آن فیر های توپ
و زیاد شدن شلك لشکرقومی را که ازاین طرف میجنگیدندقدری پسپاساخته‌بود.
ساعت ( ۱ ) باز لشکر ها تجدید حمله نمودند. و میدان از دست رفته
را قریبأ استر داد کردند.
تا ساعت ٥ محاربه دوام داشت ، و جالبین مستحکم بودند . امروز
صبح اطلاعات سریع برای روان شدن جباخانه از گردیز رفته بود .
جبا خانه که بااردو بود کمی کرد. و از سنگر های جنگ متوالياً اطلاعات
در خواست کار طوس میرسید. وازطرف کمی کارطوس كه يك علت
آن شروع شدن محاربه پیش از وقت بود وضعیت اندك پریشان میباشد. ساعت
٦ محاربه خفیف وطرف شام کاملاً خاموش شد .
سرداروالا برای تقویت معنویات شب را در محاذ جنگ
گذرانیدند .
تمام شب در فکر کار طوس صبح گذشت بحد یکه جناب سپه سالار
صاحب لاچار از اقوام چرخی يك عده کار طوس به پول خود خریداری
نمودند.
يك چیزیکه در محاربات قومی تجربه شده وامشب به بیم آن گذشت
همینکه لشکر های قومی در حمله وتعرض نه تنها شجاع بلکه خیلی با تهور
است . ولی در استقامت وحفظ مرکزیت دفاع حوصله ندارند؟
واین فرق طبیعی است که بین لشکر قومی وبین عسکر منظم موجودمیباشد .
۷ ثور
دفعته در بین اردو ولشکر خبر منتشر شد که احمد زئی ها مواضع
خود را شب گذاشته به طرف تیره رجعت کرند. البته باید هراس در
اردو واقع میشد؟ ازغوث الدین که از شب خبر گرفته شد محل شبهه واقع بود
معلوم گردید که در اطاق خود افتیده است .
- ١٨٤ -


ولی بیقین رسید که غوث الدین سرتا پا در این معامله طرف تشویش اردو و شکستادن نقشه های که تصویب میشود واقع شده بود. (۱) و پروپاگندهای مختلف و افواهاتیکه موجب تشوش افکار لشکر شود منتشر ساخته میرفت ساعت ٦ در دشت پیش قدمی فری از طرف دشمن دیده شد . با ملاحظه اینکه در این میدان نفرها خیمه زده بودند. وضعیت خیلی خطر ناک دیده میشود . چه هجوم دشمن دقیقه بدقیقه قریب شده میرود و از این طرف صدای فیرهای مدافعه خیلی کم است. برای طوطا خیل های که موجود و بیشتر مدار اعتبار هستند کارتوس تقسیم شده برای گرفتن موضع فرستاده شدند. توپ و ماشیندار هم در نقاط بلند روانه شد . ولی چون مدافعین خیلی کم بودند اثری بخشیده نتوانست. و گوله های دشمن از بام قلعه که دران سپه سالار صاحب اقامت دارند مرور میکرد. معلوم شد که در زیر پرده يك خيانتی است جناب سپه سالار صاحب اسپ خود را سوار شده از عمله هم هر که اسپ داشت آنرا سوار شده از این قلعه بدر شدند و بالموض خواستند در قلعه های اخیر دبر استحکام بگیرند، بعد از توقف چند دقیقه در قلعه اخیر که دشمن پیش قدمی داشت و بسبب آتش شدید توپ ماشین دار که از بلندی فیر میکرد پیشرفت شان را عقیم گذاشته و در این حین که فکر طرف جمع کردن لشکر مشتت مصروف بود. وضعیت نا منتظر وخطر ناکی از جبهۀ راست از وسط دشت بیدک بروز کرد. و آن همینکه نفرها که خود را بیطرف اعلان و معرفی کرده بودند و در این دشت رمه چرانی داشتند. ناگهان شلك خيلی شدید را به طرف هیئتی که در رأس آن جناب سپه سالار صاحب رفتار داشتند شروع کردند. مسافه هم بیش از یکنیم هزار قدم نبود . گویا معلوم شد که توطئه مهمی روی کار شده است . لاچار با سرعت زیاد به طرف النمور حرکت شد . و تمام دشت بیدك زير آتش قوم نفر که پیشتر موضع گرفته بودند آمد .

(۱) بناء به در پساتها بعد از سقوط کابل و بدست افتیدن اوراق و دفاتر حکومت سقا و معلوم شد. ثبت یک فرمانیکه برای غوث الدین چند هزار روپیه بخشش و منصب نایب سالاری در همان تاریخکه جنگ جاری برده و از طرف سقا و فرستاده شده برد ظاهر گردید .

- ١٨٥ -


فصلی از خدا بود والا اگر بحساب هندسی باشد در هر ثنه مخصوصاً کسانیکه
سوار هستند بیشتر از ٥٠ و ١٠٠ گوله باید میرسید . ساعت ٧ اردو بحال
مشتت درالتورروار آنجا از راه رستی میدان بسجنك حرکت كرد . (١)
درعلت این شکست غیر ساخته کاری غوث ال بن سبب دیگری
تقریباً ظاهر نبود . لشکر هم از میدان جنگ که مشتت وپاشان شده
بودند . بعد ازین دیده نشدند . بدون از عملۀ شخصی که بالطبع
خودرا جز اینکه به قلعۀ جناب سپه سالار صاحب برسانند دیگر جای
نداشتند کس دیگری دراین دایره دیده نمیشد . ونیز بعض خوانینکه
قباً مخلص بودند فوراً خودرا بآنجا رسانیدند .
بگردیز برای جناب نایب سالار صاحب یعنی شاه ولیخان آقا از وقایع اطلاع داده شد
تا از حوادث مطلع بوده اجرا آت خودرا ازروی وضعیت حالیه داشته باشند .

٨ ثور

درخوست گفته بودیم که آقای شاه محمود خان به طرف جاجی حرکت کردند
تاحر ریاست بالسکر جاجی در حدود لوگر منتظر تعلیمات باشند که مادر اینجا
وضعیت وعملیات ایشانرا ذکر می کنیم زیرا امروز باوجود اینکه ازطرف
التمور شکست شده بود. بازهم يك حلقه امیدیکه مانده لشکریشان است .
آقای شاه محمود خان مجردیکه از خوست حرکت نمودند . درعلاقۀ
جاجی داخل شده ونظر بوحدت قومی جاجی ونبودن فرقه ها واقوام متعدد
درجاجی زمینه برای شان مساعدتر افتاده دريك مدت كمی لشکر ها را جمع
کرده بعلی خیل آمده ومنتظر تعلیمات بودند . وقتيكه مفرزه جناب
سپه سالا صاحب بطرف چرخ روان شد برای شان اطلاع داده شده بود.
ولی چنانچه مطلع خبر باشد که مسئله تعرض اساساًبهمان صورتیکه واقع شده
است منتظر نبود . از این رو در اطلا عیکه برای آقای شاه محمود خان

(١) سجنك. آبادی مختصر متصل میرز که بفاصلۀ ٩ کروه گردیز است . درسجنك این
توقف بنایۀ محمد جان خان شده برد .

- ١٨٦ -


فرستاده شده بود . خبر شروع جنگ نرفته بود. در روز ٦ ثور
وقتيكه جنگ در چرخ بود لا، دیده شد که آقای شاه محمود خان از طرف
دو بندی باید شروع به تعرض نمایند . اما اطلاع فوری برای شان فرستاده
شد . اما بدبختانه اطلاع مذکور در شام ٨ ثور یعنی شام دو روز بعد
از اینکه ما شکست خورده بجك آمده بودم برای شان رسید . که ایشان
هم فوراً شروع به تعرض نمودند . و چون پیشتر ترتیبات خود را با بعض
خوانین و اقوام لوگر نموده بودند . باین سبب حمله ایشان نتیجه بهتری را
گرفته توانست ، یعنی خوشی را از عساکر سقوی گرفته بعض سبا خانه
وذخاير حربی را از آنجا بدست آوردند . از آنجا از راه ( زر ) سرخ
آب به زرغونشهر حمله برده افواج سقوی را از آنجا نیز فرار به ترك موضع
نموده ، منتظر بود که در همان شب بر تنگی واغجان حمله آورده
آنرا مرکز بگیرند . این را هم باید گفت ، در تمام این مجاهدات
جناب جرنیل صاحب و لشکر شان ساعت به ساعت انتظار رسيدن حمایه لشکر
جنوبی را داشتند . زیرا تا آنوقت از شکست لشکرهای تیره اطلاعی نداشتند

در سجنگ

امروز چنین تصویب شد که يك عده که قریب هزار نفر باشد بطور
فوری برای معاونت جناب جرنیل صاحب فرستاده شود . باین خیال
جبا خانه بيك اندازه از گردیز خواسته شد . ورقه ها برای اقوام
نزديك مانند احمد زئی و طوطا خیل و منگل میرزکه فرستاده شد. خوانین
وکشرها آمده فی قوم ٤٠٠ نفر قبولدار شدند . این قبولی علاوه بر
اینکه فایده موقتی برای اقوام جاجی داشت . از یکطرف نشان میداد
که اگر چه ظاهراً اقوام از گرد و نواحی جناب سپه سالار صاحب مشتت
و پراگنده شدید . ولی قلباً این تشتت واقع نشده است
زیرا در این دعوت اقوام حاضر برای رفتن جنگ ، حاجت به زحمت دلیل
و استدلال نشده. و بلکه بزودی حرکت را بطرف جاجی قبولدار شدند .

- ١٨٧ -


سردار والاشان آقای شاه محمود خان قائد مجاهدات ملی
جبهۀ جاجی سمت جنوبی


٩ ثور :
با اشتياق زیاد منتظر خبر های لشکر آقای شاه محمود خان هستم و
باین سبب پوسته ها متوالياً میرود ولی تا حال خبر موثوقی از آنطرف نرسیده
است . و در جمع کردن هزار نفریکه برای كمك فرستاده شدنی بود
عجله زیاد روی کار است ، وتقريباً تمام کار ها معطل همین حقه آخرین
یعنی جنگ آقای شاه محمود خان مانده است . موعد معین شد که
امروز چیزی نفری که جمع شده است بطرف لوگر حرکت نمایند .
ساعت ١١ يك عده نفری از طوطا خیل و منگل میرز که آماده
حرکت شده ساعتی بعد بطرف لوگر روانه شدند . طرف عصر
مكتوب پریروزه جرنیل صاحب رسید . جریان جنگ و حرکت
کردن شان را بطرف زر غونشهر نشان میداد . طبعاً این خبر باخوشی
زیاد تلقی شد ، ولی این مکتوب بعنوان چرخ نوشته شده بود و معلوم
می شد که از شکست این جانب مطلع نبودند، چنانچه در مکتوب خود
تأکید زیاد از ضرورت سرعت حمله نموده اند ، وفی الواقع بامید حمله
لشکریکه از طرف تیره میآمد لشکر جاجی مخاطره را قبول نموده خیلی
پیش قدمی کرده بودند . ندامت اقوام اینجا بحدی رسیده بود که
مجرد دعوت کردن . همه انعقاد يك جرگۀ عمومی را برای بحث
کردن در وضعیت حاضر و کاریکه در آینده باید کرد تعیین دادند .

١٠ ثور :
خلاف انتظار ساعت ٩ بود که جناب شاه محمود خان از راه مچائغو
وارد سجنگ شدند ، واقعاً این ملاقات غیر منتظر باید افکار را
پریشان میساخت ، زیرا با اینکه از طرف دشمن شکست واقع شده بود
ولی باوجود آنهم يك روز نه اميدی بطرف جاجی بود مگر بدبختانه آنهم گسیخت.

محاربۀ مفرزه آقای شاه محمود خان .
پیشتر در یاد داشت صفحه ١٨٧ ذکر نمودیم که چگونه آقای جرنیل صاحب
محاربه را در حدود خوشی آغاز کردند و نیز اینهم تذکار یافت که موفقیت
- ١٨٨ -


[BLANK PAGE]


قندهار


و پشرفت لشکر ایشان خیلی زیاد بود . زیرا مجردیکه شهر خوشی را
فتح نمودند ، لشکر آنها که بجوش و مستی فاتحیت آمده بود عقب
دشمنرا گرفته و تا زرغون شهر هم رفتند .
ولی در این پیشرفت يك خساره دیگر از طرف عقب کشیده شد . و
آن همینکه چون افواج سقوی که در پانخواب و در ویش هستند از دیگر طرفها
مطمئن بودند بر شهر خوشی حمله آورده و آنرا بخیلی آسانی بتصرف
خود آوردند . وقتیکه این خبر در بین لشکر منتشر شد . طبعاً
باید اوضاع ایشانرا پریشان میساخت : زیرا خوشی بيك حساب خــط
رجعت اعتبار میشود . لذا موضعات خود را یعنی میدان فتح شده
را گذاشته و برای تأمین خط رجعت خود بر گشتند . آقای جرنیل
صاحب وقتیکه این وضعیت را مشاهده نمودند لا چار يك عده را که با خود
داشتند خواستند که آنها را باستقامت وا دار بسازند . اما وضعیت که در
حقیقت خطر ناك شده بود لشکر بیراق را مجبور بعقب گشتن ساخت .
از این جهت بود که آقای جرنیل صاحب لا چار آمده و از راه های
خیلی خطر ناك و پر زحمت که شاید همان یکش برا که در این رجعت گذشتانده
اند از مهلک ترین و پر مشقت ترین شبهای حیاتشان بود رجعت نموده و
قراریکه پیشتر گفتیم بغتةً بدون انتشار در سجمك رسیدند .
**
و در حقیقت این وقایع اسفناك خاتمه دوره اول مجاهدان
فدا کارانه ناجی و نابغه وطن سردار سپه سالار صاحب بود ، که
باوجود اینهم ، سردار و لا میفرمودند ؛ «من بچنین ما کامیهای جزئی
هیچ مایوس نمیشوم : ومحدی ایستاده هستم که اگر احدی هم بدور
من نماند باز هم تنها بايك تفنگ خود برای انجام دادن آرزوی خویش و
نجات دادن وطن خواهم رفت » و بهمین ثبات و اصرار محکم بوده ، برای منعقد
شدن يك جر گه عمومی دیگر تا تجدید مساعیات نمایند بهر طرف دعوت فرستادند.
و از این تاریخ اعتباراً دوره دوم مجاهدات سردار و الا شروع میشود که در
اینجا وقایع قندهار را که در این تاریخ اهمیت پیدا کرده بود ذکر مینمائیم.

ـ ۱۸۹ ـ


امان الله خان شاه مخلوع


در غزنی
تصادف عجیب واقع شد. در دو روز متعاقب در دو سمت مختلف موفقیت
نصیب سقو شد، یعنی در همان حینکه لشکر نادری از طرف جنوبی باعساکر
سقو شروع بمحاربه کردند ، و قراریکه پیشتر توضیح دادیم که بسبب ساخته کاری
غوث الدین در ۷ ثور برای عساکر جنوبی شکست واقع شده بود یکروز پیشتر آن یعنی
در ۶ ثور لشکرهای امانی که قبلا در دو مفرزه منظم بزرگ بتاریخ ماه حمل در غزنی
رسیده و با سقویها داخل محاربه شده بود شکست میکنند و ارغزنی در شام ۷ ثور
در زیر پرده تاریکی تمام لشکر یکه داخل محاربه بودند رجعت قهقرائی کرده میرود
تا اینکه در راه و یا تا شهر قندهار تمام این لشکر متفرق و مشتت شده و امان الله خان
از راه چمن از خانه بطرف حا ج می شوند. که تفصیلات این جمع آوری کردن امان
الله خان و باز تا غزنی آمدن شان وشروع کردشان محاربه بعد ازین بیان مییابد.
امان الله خان در قندهار
برآمدن امان الله خان در صبح ٢٤ جدی از کابل قراری بود که مطالع در
قسمت حوادث کابل آنرا خوانده باشد. امان الله خان در ٢٦ جدی بشهر
قندهار واصل شده و بمجرد ورود نطق مختصری بین اهالی قندهار باین مفاد
ایراد داشتند: «برای اینکه دیگر برسر پادشاهی من خون ریزی برادران
وطنم نشده واز آن جلوگیری شود من از سلطنت استعفا داده و پادشاهی
- ۱۹۰ -


با جهالت مطلقی که در حکومت حکمفرمانی دارد با خود آورده و برای مردم
گفته میرفتند ، و البته این قصه ها موجب تهیج احساسات قندهاریها می شد
مخصوصاً اینکه در جمله خبر ها یکی این بود که سقو به تهیه دادن يك قوه
مکمل برای فرستادن بقندهار مصروف است .

روز پنجشنبه همان هفته امان الله خان خوانین قندهار را در سلام خانه دعوت
نموده و چنین اظهار داشت که علیا حضرت و سردار عنایت الله خان را در قندهار
میگذارم و خودم بطرف هرات رفته بعد از ترتیبات بـمزار شریف
میروم و از آنجا سرشته حمله را بر کابل مینمایم شما هم تا کـه
میتوانید از اینجا صرف مساعی کنید ، در این مجلس خوانین توقف
شان را خواهان شدند که برای اسقاط سقـو ونجات مملکت از قبضۀ او
آماده و حاضر هستیم ، بعد از رد وبدل شدن بعض شرایط برای ده
روز موعد گذاشته شد که اگر لشکر جمع شد خوب والا حرکت میکنم
واز آن روز تقریباً جمع آوری شروع کردید ، یعنی قند هاریها برای
اسقاط سقو ونجات مملکت میخواهند کمر همت به بندند ، عبد الکریم
خان از نایب الحکومه گی برطرف وعوض وی عبد العزیز خان که وزیر
حربیه بود مقرر گردید ، وازین روز تشکیلات رسمی روی کار شد
در این اثنا اطلاع رسید ، دو کندکیکه در قلات است بنای بی نظمی را
گذاشته و نیز بعض اوضاع مخالفت باحکومت امان الله خان از ایشان دیده
می شود ، برای جلو گیری این وضعیت هیئتی مقرر گردید. و دو کندك
مذکور بقند هار آورده شده بعد از گرفتن اسلحۀ شان رخصت داده شدند .
داوطلبان از هر طرف آمده میرفتند ، وخوانین ومتنفذين هر كدام يك
جماعۀ ساخته و بايك بيرق بوزارت حربیه آمده میرفت و در چند هفته يك جمع
وجوش عمومی ظاهر شد ، هر روزه در بازارها مظاهرات واظهار
تنفر وانتقام از سقو نشان داده میشد بحدیکه این اوضاع امان الله خان
را بشوق تعقیب کار و تشکیل قوای کامله آورد . در این هفته هـا که
نفری جمع شده میرفت تعدادش بالغ بر ٤٠٠٠ هزار نفر گردید ، که

- ١٩٢ -


از این جمله يك عده را بكلات فرستاده ،
بصفت رئیس مفرزه اول بطرف کلات روانه شدند .
چند روز قبل از این بطور تبرك وتيمن خرقه مبارك بر سر موتر
بايك اكرام و جوش شایان بمسجد عیدگاه آورده شد ، و در آن
روز امان الله خان نطقهای پرجوشی ایراد نموده و در جیوش واستعداد
مردم افزودند .
چیزی نفری که تا آن تاریخ جمع شده بود باسه غند هراتی و فراهی
وقندهاری خود امان الله خان زیر ریاست خود گرفته وحرکترا بطرف
غزنی تصمیم کردند ، وقبل از حرکت خود برای مفرزه عبد الاحد
خان که قبلا در کلات بود امر حرکت دادند .
آقای عبد الاحد خان قبل از حرکت خود بطرف غزنی مطلع شد
که نیاز محمد نام کند کمشر از هواخواهان سقو در قصبه (سوری) که در ٦
ملی جنوب کلات واقع است مردمان آنجا را برعلیه اردوی امان الله خان
شورانیده و در نظر دارد که پل سنگی را بریده در میان اردوی امن
الله خان وعبد الاحد خان حايل و شقی قرار دهد ، عبد الاحد خان بايك
قطعه از عساکر ملی وکندك های نظامی بطرف ( سوری ) حرکت کرده
بعد از زد خورد شدید که میان جانبین رخ داد قوای نیاز محمد را منهزم
ومشتت ساخت .

در راه غزنی

٦ حمل :
ساعت ۳ بعد از ظهر با يك عالم حسرت و تاثیرات زیاد امان الله خان
از خانواده وملکه وداع پرسوزی نمود . هيچ بشری نمیتواند که
منظره این خانواده بخت برگشته را بی تاثر بنگرد . زیرا امان الله
خان در این روز يك عالم تاثر و حسرت را بدل پر و رانده از يك طرف
حالت خون ریزی مملکت ، از طرف دیگر برباد و فنا شدن نظم اداره
وسلطنت وافتیدن آن بدست يك دزد جاهل . مخصوصاً وقتيكه بداند

- 193 -


سبب و باعث بود . که فريضة او
همين استكه بايد تلافی از این حالت نموده . اگر هيچ نشد اقلا مملکترا
بيك حال آرامی و امنیت پس برساند . این تاثيرات ويك عالم تأثرات
ديگر باید خود شان را با هر که از این حالت اوشان مطلع باشد برقت
بيارد . امان الله خان بعد ازین وداع از حرمسرا خارج شده به حجره مخصوصه
خرقه مبارك تشرف حاصل كردند . و بعد از ادای نماز و نیاز باخوانین
وداع نموده درميان انبوه لا يحصى از خلایق سوار اسپ گرديده . و بطرف
منزل باغ که ٤ کيلومتر از شهر دور است بحركت افتاد . برای وداع
و دیدن منظره این حرکت تمام خلايق قندهار بيرون برآمده بودند .
در اثنای حركت ٥٠٠ سوار فراهی رسیده و با سواران منضم شدند .
صحنه باغ از مودعین مملوء شده بود امان الله خان بر زينه باغ ايستاده شده
وبك خطبه وداعبه ایراد نمودند .
در منزل باغ بترتيبات اردو ٤ روز گذشت . که در ظرف این مدت
مردم داو طلب از هر طرف آمده وباردو منضم شده ميرفتند .
در آنجمله يك عده از اهل هنود متوطن قندهار بود که خواستند حقوق
وطنيترا بجا آورده در دفاع از وطن شمولیت نمایند .

١٠ حمل :
در اثنای که اردو ترتیبات حركت را داشت خبرهای حالت پریشان هرات رسید
که نایب الحکومه وافسر نظامی خود را کشته بودند . ولی چيزيكه اطمينان
میداد هميكه وضعیت هرات بعد از آن آرام شد .
تكراراً مراسم وداع بجا آورده شد . و اردو بساعت ٩ از منزل
باغ حركت نمود . و بساعت ١٢ و نیم بمنزل مهمند رسيد .
۱۱ حمل اردو به مانجه : و ۱۲ حمل بمنزل شهر صفا رسيد
در این دو روز امر غیر عادی پیش نیامد حركت از طرف صبح
ساعت ٦ و در اطراف ساعت ١٢ بمنزل دیگر رسيده ميشد .

١٣ حمل :
اردو به [ تير انداز ] رسید . اطاعت نامه ( مقری ها ) که پیشتر

-- ١٩٤ --


ترتیب و فرستاده شده بود واصل شد. يك افسریکه در حادثه گذشته کلات در جمله محرکین شورش بود بعد از اجرای تحقیقات حکم اعدام داده شد و نیز يك نفر ملا به تهمت اینکه جاسوس است و از راه هند برای پرو پا گند و تبلیغ بر علیه امان الله خان آمده اعدام گردید و نیز بعضی سپاهیان که بی اطاعتی میکردند جزا داده شدند.
١٤ حمل :
اردو بساعت ۱۰ ونيم بمنزل ( جكدل ) رسيد در اینجا هم يك نفر بتهمت جاسوسی که در اثنای تحقیقات اعتراف کرده بود تیرباران شد از غزنی اطلاعات رسید وملول شدن مردم را از انتظار زیاد نشان میداد.
١٥ حمل : اردو بکلات مواصلت نمود اطلاع رسید که وردکها قوه متباقی سقو را که در درانی محصور بود گرفتار کردند. افوا هات استکه اقوام طوخی واندر که در حدود مقر واقع هستند اوضاع نفرت را از امان الله خان نشان داده میگویند که ما نمیگذاریم که اردوی او از اینجا بگذرد.
١٦ حمل :
منزل امروز ( سر اسپ ) است عساکر مفرزه عبدالاحد خان که پیشتر حرکت کرده بود در منزل پیشروی بانتظار اردوی امان الله خان توقف دارد. و چنین سنجیده شد که من بعد هر دو اردو قریب یکدیگر حرکت نمایند.
۱۷ حمل اردو به نانی رسید. و ۱۸ حمل را بانجا توقف نمود برای خبر گرفتن از مفرزه عبدالاحد خان چند نفر با موتر فرستاده شد طرف عصر عبدالاحد خان آمده ، واز رسیدن قوای هزاره و تسلیم شدن يك تولى عساکر سقوى مژده داد. همچنين يك اطلاع ديگر اينرا نشان میداد که اردوی امان الله خان حتی در اثنای راه مجبور بمقاومت و محاربه با بعضی اقوام خواهد بود که پیشتر مستعد و آماده شده و نمیخواستند که امان الله خان دوباره موفق شود. زیرا عبدالاحد خان پیشتر در حدود منزل آغوجان بايك عده نفری که عده شان به ۸۰۰ میرسید و راهرا
- ١٩٥ -


گرفته بودند مصادف شده و بایشان محاربه نمود ، تا اینکه بقوت برای خود
راهرا باز نمودند .
۱۹ حمل : منزل اردو آغوجان بود .
۲۰ حمل : اردو بمقر رسید . اهالی مقر برای استقبال در حدود
علاقه خود برآمده بودند . يك جماعه بزرگت از هزاره که بطور داو
طلب خود را رسانیده بودند، بامان الله خان معرفی شدند . عده از اسیر
های سقو که پیشتر مفرزه اول آنها را گرفتار ساخته بود پیش شدند منصبدار
های شان حکم اعدام شده . و افراد بخشیده شدند
۲۱ حمل در مقر به تنظیم قوای قومی گذشت .
۲۲ حمل : اردو بطرف ( اوبی ) حرکت نمود . از طرف شب بیم
تعرضی بالای اردو بود . اهالی اینجا اکثراً از ترس مساکن خود را
گذاشته فرار نموده بودند و برای تسلی دادن آنها بهر طرف آدمها فرستاده شد.
۲۳ حمل در گوی آئین شب گذاشتانده شد . در اردو شکایت
زیاد از رویه های محمد یعقوب خان وزیر در بار گفته میشود . و میگویند
که مخصوصاً يك حلقه دور امان الله خان ساخته و نمیگذارد که سخن کسی
باوشان برسد .
٢٤ حمل :
اردو بطرف موشکی روان بود که در اثنای راه اقوام علاقه قره باغ
پیش آمده و گرمجوشی نشان داده وكمك آذوقه نمودند . و نیز بیش از ۳ هزار
نفر اقوام هزاره برای استقبال آماده و حاضر بودند، ساعت ۲ بموشکی
مواصلت شد .
خبر رسید که مفرزه عبدالاحد خان بدر وازه غزنی رسیده . و شهر
غزنی با و تسلیم نشده و محاربه را آغاز کردند . امشب اردو بتشویش
گذشت . زیرا علاقه که بآن روان بود بی امنیت است . و مردم
خانه های خود را گذاشته بودند .
- ١٩٦ -


٢٥ حمل
ساعت ۸ اردو بحرکت افتاد از قامه های نزديك كناه گاهی بسر از دو
فیر واز طرف عسکر تعقیب میشد . گویا این همه تعرضات دل آرددکی بعضی اقوام
رانشان میداد اردو بنانی رسید . وشنیده میشد که قوم اندر بكمك
سقو ها رفته، وچند صد نفر از کابل هم بكمك محصورين غزنی آمد ، لذا
دور اردو احتیاطهای لازم گرفته شد . تا مبادا اقوام اندر طرف شب
حمله بیاورند . و بهمین صورت این شب بحالت پریشان گذشت .

٢٦ حمل :
به طرف غزنی حرکت شد : محاربه بین مفرزه عبدالاحد خان وقوای
غزنی جاری بود . مفرزه امان الله خان پشته های خاکی را استحکام ساختند
يك عده برای آوردن آذوقه از دهات نزديك رفته بودند . که در اثنای راه
اقوام اندری بآنها مصادف شده و برایشان فیر مینمودند . اوضاع عمومی
اردو گاه پریشان کن بود .

٢٧ حمل :
اردو در يك جای بدی موقع گرفته بود وازاین سبب شب را بهراس
گذشتاندند . چنانچه در صبح از يك جبهه اردو چند فیر توپ بر آن شده
و گلوله های بسر خیمه ها کفیده بود . ساعت ۲ دو طیاره از طرف کابل
بآسمان دیده شده در اردو فوراً اوامر احتیاط کاری داده شد . ولی طیاره
راها حقوق وطنیت را بجاداشته در يك حدود دور از اردو بمبها را انداخته
بطرف اردو آمده بعد از ایفای يك رسم سلام واپس بطرف کابل رفتند .
عساکریکه برای جمع غله بدهات رفته بودند بحالت ابتر وپریشان آمده
از مقاومت وفیرهای که بر آنها شده اظهار شکایت نمودند . اقوام قندهاری
از این مسئله بغضب آمده و باجوش بالای قامه های که فیر کرده بودند حمله
برده و بعد از استیلای آن قامه ها غله و آذوقه فراوان هم باخود آوردند .
دو طرفه محاربه توپ جاری بود ، اگر چه گوله های توپ مفرزه امان الله
خان تا بالای حصار غزنی میرسید . اما توپهای ایتالوی سریع آتش که

- ۱۹۷ -


بدست سقوبها بود . اثر این توپها را ضایع میکرد . بعض بی نظمی ها که
احیاناً دراردو واقع میشد حواس اراکین اردو را پریشان میساخت مثلاً در
اثنای شب دوپیره در سرتپه ها باهم مصادف و بگمان اینکه ازدشمن هستند باهم تبادله
فیر ومحاربه نمودند . که اینچنین حوادث بی ترتیبی حتما تشویش واندهاش
دراردو تولید میکرد.
طرف شب امر کوچ داده شد زیرا موضع اردو خراب وزبر اثر
دشمن بود.
۲۸ حمل :
اردو با مشکلات زیاد و تکالیف بیدار خوابی خود را بساعت ۱۰ به مفرزه
عبدالاحد خان رسانید. وبقدریکه اوضاع این اردو مشتت بود همانقدر
ترتیبات اردوی عبدالاحد خان منظم بود.
یکنفر ملا دراثنای که عریضه راجع بمسائل درانی و غلجائی داده بود
بعض الفاظ شبهه ناکیرا استعمال میکرد عبدالاحدخان خواست اورا برای
تحقیقات گرفتار کند که ناگهان او ملتفت شده ويك تبرچه که زیر بغل داشت
کشیده ودوان دوان طرف خیمه امان الله خان رفت . لذا اشتباه بر او یقین شدو
گرفتارش نموده تفتیش نمودند، در پوش يك كتابيكه با خود داشت يك تصديق
بزبان انگلیسی ظاهر گردید. بنابران باهمان تبرچه که دردست داشت اعدام شد.
از وردك اطلاع آمد که اقوام وردك يك موتر جباخانه توپ ایطالو بر آگشتاندند
۲۹ حمل .
برای كمك وردكها جباخانه ويك عده نفری فرستاده شد. مجلس عسکری
حمله را برای فردا فیصله نموده ، ونقشه حمله را دراین شب سنجیدند؛ سردار
محمد امین خان و خواجه هدایت الله خان با ۶ هزار نفر از هزاره رسیدند. اما
تفنگ آنها خیلی خراب بود. از نقطه نظر احساسات وجوش حمیت زیاد نشان
میدادند .
دم شفق قرار نقشه شب ، حمله ازسه طرف بر غزنی شروع گردید .
و تمام روز درمحاربه گذشت .
- ۱۹۸ -


٣٠ حمل :
ساعت ٦ صبح خبر تصرف قله کوهیکه مشرف برغزنی است رسید و دو مترالیوز و يك توپ و جباخانه زیاد از سقومها بدست آمد . و امید میرفت که تا عصر نتیجه خوبی گرفته شود
اما طالع برگشته عجیب است . زیرا روز بنصف نرسیده بود که در محاذ جنگ يك حرکت قهقرائی دیده شد و عسکر که تا چند دقیقه پیش مظفر وفاتح بوده سقومها را تا دیوار شهر پس با ساخته بودند . ناگهان موضعهای خود را گذاشته و بطرف اردوگاه رجعت کرده میرفتند این قصه تا خیلی اندازه زياد يك وضع مايوسيت در اردو پیدا کرد . مخصوصاً اینکه شدت ریختن باران اوضاع عموميرا منتهی پریشان میساخت و باین سببها شب بيمناك و پریشانی بر اردو گذشت زیرا اگرچه بعضی جبهه های این مغرزه تا قریب دیوارهای شهر رسیده بودند اما جبهه که طرف اردو بود چنانچه پیشتر گفته شد موضعات خود را گذاشته ، و باین حرکت خود وار دو را در معرض خطر حمله دشمن ساختند .
اول ثور :
شب خلاف بيم و هراسی که بود بخیر گذشت اما باران و رطوبت هوا افسردگی شدیدی در عموم اردو پیدا کرده بود. محاربه امروز تنها به تبادله فیر های توپ گذشت . و از این طرف هیچ اثر پیشرفت دیده نمیشود .
۲ ثور :
ایضاً مانند روز گذشته تیر شد . هیچ فرقی از هیچ طرف دیده نمیشود ، عده از هزاره های مسلح باز رسیده و با اردو ملحق شدند مجلس عسکری تمام روز منعقد بود ولی تا شام يك فيصله قطعی از این مجلس صادر نشد .
در رباط سرکاری که مقابل شهر غزنی افتاده است يك قوه از طرف
- ١٩٩ -


اردو استحکام داشت . و تا عصر این روز با شدت تمام با سقویهای
که درون شهر هستند میجنگیدند. ولی طرف عصر تا کهان زیر
آتش بازی شدید سقویها گرفته شدند
۳ ثور : يك وضع خاموشی بر اردو استیلا دارد ، از بی نظمی هم شکایت
میکنند چون افراد ازسقوهتنفر و در عین زمان بیعنا که هستند ازاین رو درحمله
های خود باجدیت محاربه میکنند ولی ترتیبات سوقیاتی بی انتظام است . چنانچه
بارها تکرار شد که بسبب این بی نظمی میدان فتح شده را از دست دادند .
امشب باز يك حمله که عده اکثر محاربین از هزاره ها بود تشکیل شد
و ساعت ۹ بطرف محاذ حرکت کردند
٤ ثور : قرار نقشه شب هزاره ها حمله برده ونقاط مطلوب را گرفتند اما
چند ساعت بعد يك مفرزه سقوی که در آن يك عده بزرگ سلیمان خیل
بود هجوم آورده ، و دوباره موفق شده و مفرزه قندها ریرا از نقاطیکه
گرفته بودند پس پاساخت
ساعت ۹ ونیم روز دوطیاره بالای اردو پیدا شد . نفری بګمان اینکه
مانند سابق بم نخواهد انداخت مطمئن مانده و هیچ احتیاط نگرفتندولی ناگهان
طیاره ها بمهای خود را بالای اردو انداخت . اگرچه خساره ۸ بم که
طیاره انداخته خیلی کم بود ، یعنی ۸ اسب تلف وسه نفر مجروح شد ،
اما از نقطه نظر معنویات این حادثه تأثیر وخیم بخشید . دیروز دو تولی
بايك توپ برای وردک فرستاده شد تا ایشان راه رفت و آمد سقو را قطع کنند .
ه ثور : قطعه که در بالای تپه [ سنجنك ] بود بنابر يك غلط فهمی
موضع خود را گذاشته و عقب کشیدند ازین حرکت شان فورآ سقویها استفاده
کرده و تپه مذکور را اشغال نمودند ، یعنی يك قدمی بیشتر بطرف اردوی
قند هار خود را نزديك ساختند .
امروزسید اشرف آغا كه يك نفر خیلی دلاور وباز هادربین محاربات موفقیتهای خوبی
احراز کرده بود بشهادت رسید . و این شهادت نه تنها باعث باختن يك نفر
کاری گردید بلکه تأثیر وخیمتر دیگر داشت که اقوام او برای مشایعت جنازه
اش میدان را گذاشتند . و باين سبب يك جزء مفرزه ضعیف شد .
- ۲۰۰ -


۶ ثور : محاربه شدید امروز جاری است . مخصوصاً اینکه از وقت
شفق سقویها از حدود پشته سنجك كه پیشتر ذکرش آمد محاربه را آغاز کردند
و موضع مذکور بالای مرکز اردو حاکمیت داشت . در نصف اخیر
روز مظفریت بطرف اردوی قندهار واقع شد ، زیرا پشته سنجك را دو
باره بدست آوردند ، ونوعاً در بعض محاذات افواج سقوی پس پاشدند
اما بهر حال معنويات اردو مغلوب است مخصوصاً از بیم آمدن طیاره بیشتر بحث میرانند
حادثه دیگری پیش آمد كه يك عده عساکر هرانی اردو را گذاشته وبطرف
موطنهای خود فرار نمودند .
امرناگهانی :
امری صادر شد که در انتظار هیچکس نبود . یعنی دفعه در ساعت
۸ شب حکم داده شد که ار دو باید حرکت رجعتی کند .
چه گفته شود ؟ مفرزه امان الله خان شکست کرد ؟ نی این
جواب برای ترسیم حقیقت کفایت نمیکند § بهتر است بگوئیم اراکین این
مفرزه بعد از محاربه چندروز موفق نشده ، وبالاخره وطن را گذاشته و سقو ،
ساعت ۹ شب اردو خیمه و سامان خود را جمع کرده و بکمك
روشنی ماه با تمام احساسات افسر ده کن حالت شکست روان شد .
در وقتیکه این اردو بطرف غزنی حرکت میکرد بخواشتدگان خود نقل
کرده بودیم که در چندین جا از اقوامیکه در راه افتاده بودند اوضاع مقاومت
ظاهر شده با اینکه اردوی قوی ومسلح بود اما باز هم مخالفت کرده و باهمان
اردوی قوی ومسلح زدوخورد مینمودند، حالا تصور شود از وسط همان
اقوام همین اردو دوباره میگذرد : اما این دفعه بادل افسرده، وحال
هولناك شکست ! پس سنجیده شده میتواند که پیشروی این اردوی ناکام چه
مخاطر وعوارض مدهش در این حرکت رجعتی موجود است که بمقابل این مخاطرات
ار دو خود را از محاذ کشیده و بطرف قندهار روان شد ، و مهلکترین
خطريکه تصور میشد همینکه مبادا افواج سقوی از این حرکت ایشان مطلع
شده آنها را تعقیب کند .
۷ ثور : مجردیکه روز روشن شد و اردو در وسط دهات دوجانبه سرك رسيد .
- ۲۰۱ -


از هر طرف اوضاع شماتت ونفرین ظاهر شده وحتی در بعض جاها برآن فیر میشد ، ساعت ۹ بشانی مواصلت شد. و از آنجا با سرعت زیاد بطرف موشکی اردو حرکت کرد و بر افراد آن تمام معانی و اوضاع پریشانی شکست تطبیق یافته اثری از آمریت و ماموریت نمانده است .
ناگهان یك عده از عقب اردو پیدا شده و خیال دست اندازی را بر دنبالهٔ آن بنا کردند . لاچار یك عده عسکر برای مقاومت آنها جدا کرده شد . ولی تا مسافهٔ زیاد این عده نفری اسباب پریشانی و بی زاری افراد گردیدند زیرا چند دفعه خود را بهر دو جناح اردو رسانیده نظم آن را مختل و به پاشانی مجبورش میساختند، تا اینکه در اثنای راه این عده که اردو را تعقیب میکرد خود را بيك قلعه رسانیده و از آنجا فیر شدید را بنا کرده حرکت را معطل ساختند . لاچار یك عده عساکر بر آن قلعه حمله برده ونفری آنرا پاشان نمودند. وباین واسطه همان عده که مانند سایه مهیب اردو را تعقیب میکرد مشتت گردیده وارد و بوقت غروب بموشکی رسید .
۸ ثور: بمانند دیروز منزل امروز هم با چند واقعه تعرض ومدافعه گذشت دو طیاره بآسمان دیده شد. اما این طیاره ها بدون اینکه اندك اعتنائی کنند بطرف قندهار پرواز خود را دوام دادند. وارد و بعد از طی کردن چندین واقعه تعرضی که بالای او شده بود بقرء باغ مواصلت نمود.
۹ ثور: در قره باغ اطراق شد.
۱۰ ثور: در اثنای که اردو مشرف بحرکت بود . همان دو طیاره که پیشتر ذکرش آمد از طرف قندهار پدیدار شد . و بالای اردو که رسیدند اعلاناتي پاش دادند که در آن خبر های پریشانی حکومت سقو در کابل و اینکه از طرف تگاب و هزاره وجنوب حمله های شدید برسقو شده میرود و قریب است که کابل سقوط کند نوشته بود . این اعلانات آنقدر یك تاثیر خوبی در افراد اردو انداخت مجدیکه اگر دوباره برایشان امر حرکت بطرف غزنی داده میشد یقین استکه قبول میکردند. ولی باو جود آن بحرکت رجعت طرف قندهار دوام داده شد . در حدود کوی آئین حملهٔ شدیدی از طرف اهالی بر اردو
- ۲۰۲ -


آورده شد . ولی بعد از آن مقابله اردو از آنجا گذشت و بوقت غروب
به ( اوبه ) رسید .
۱۱ ثور : بمقر مواصلت شد . در شب مجلس منعقد گردید و از هر طرف
رای داده میشد که پیشتر از این نباید رجعت کرد و دوباره
بطرف غزنی باید رفت . همین بود که ۸ روز متوالی یعنی الی تاریخ
۱۹ ثور مجالس منعقد شده و پروگرامها سنجیده میشد . وقتیکه بنظریات
بعضی اشخاصیکه در آن مجالس شامل بودند نظر تعمق اندازیم خبرهای
عجیبی شنیده میشود ، زیرا بعضی وقایع اینرا نشان میدهد كه
دور زمامدار اردو یعنی امان الله خان يك عده از مداهنه کارها حتی در این
وقت خطر ناکش هم احاطه کرده است . زیرا در این ۸ روز مذاکرات
آن را مجالس يك نتيجه قطعی داده نتوانست ، و از طرف دیگر در وسط
اردو پروپاگندهای خیلی شدید که اسباب پریشانی شود پیدا شده میرفت
مثلاً در همان حالیکه از جوش و خروش لشکرهای قومی و حمیت آنها برای
تعقیب جنگ و پس رفتن بطرف غزنی غلغله برپا شده بود . در همان اثنا در این
مجالس رای داده میشد که لشکر های قومی بی حمیت هستند و هر طوری که
باشد باید از اردو جدا شده ، و بموطنهای خود شان رخصت شوند . وغیر
این افکار و پیشنهادات مختلف دیگری که جز تشویش دیگر تاثیر نداشت . پیش میشد
بهر حال در عصر ۱۹ ثور لین مخابره تلفونی قندهار و ( مقر ) قطع
شده و این مسئله تايك اندازه اسباب تشویش گردید . که مبادا بین
مقر وقندهار کدام قوه برای مخالفت و قطع راه تشکیل شده باشد که
در آن حال اردو دوجانبه محصور میشود لاچار قوه برای کشف این قضیه
تلفون فرستاده شد . در نتیجه معلوم گردید که در حدود ( آغوجان )
لین تلفون را کدامی قطع کرده است و این هیئت که برای کشف رفت
خبر بدی با خود آوردند که باندازه ٤ هزار سلیمان خیلها جمع آوری کرده
و تصمیم حمله را بر اردو دارند . خبر مذکور باعث پریشانی زیاد گردیده
و رفته رفته اسباب تبدیل فکر اراکین شد ، و از رفتن غزنی منصرف
گردیده رجعت بطرف قندهار را قرار دادند .

— ۲۰۳ —


۲۳ ثور : با وجود یکه خبرهای غزنی و کابل اطمنان بخش بود . اما
تقریباً دو ثلث قوای قومی که با اردو بودند اسلحه شان گرفته شده و رخصت داده شدند
شب دوم رجعت فیصله شده و صبح اردو ساعت ۹ بطرف آغوجان روانه شد
٢٤ ثور : ار دو به ( چار جوی ) و ٢٥ ثور به ( رباط نازی ) رسید
و ٢٦ ثور به ( سر اسب ) و ۲۷ ثور به ( قلات ) رسیده و دو روز در آنجا توقف شد
خبر رسید که سقویها بتعداد ۳۰۰۰ نفر به منزل ( سر اسب ) بتعقیب
اردو رسیده است . این خبر باز در اردو تشویش زیادی حاصل کرد . وفکر
داده شد که باید قوای قومی را که رخصت داده اند از راه گشتانده شود
تا اگر این مفرزه سقو باردو برسد استعداد مقاومت باشد . و خبر نزديك
شدن سقویها متوالیا رسیده میرفت .
خبر جدا شدن امان الله خان از اردو و پیشرفتش حالت خیلی مدهشی را در
نفری پیدا کرد . و در رباط مهمند قرار داده شد که والی علی احمد خان
مرحوم که پیشتر از قندهار رسیده بود بطرف قلات برای اداره کردن و ریاست
امورات اردو که بقلات گذاشته شده بود حرکت نماید . چنانچه بالفعل
ساعت 4 والی مرحوم بطرف قلات حرکت کرد .
٤ جوزا :
ترك وطن
در رباط مهمند امان الله خان تصمیم آخرین خود را که بخیلی دهشت
استقبال شده بود اعلان کردند . و آن همینکه باید خاک وطن را گذاشته
بطرف هند برویم . همین بود که ساعت ۲ شب امان الله خان با افراد یکامعیت
خود بر دتیست از رباط مهمند حرکت کرده و بقند هار اطلاع داده شد که
عائله و افراد متباقی که لازم بود از قندهار حرکت کنند و
با ایشان در راه چمن يك جا شود و بهمین ترتیب این دسته دل شکسته
به قلعه جدید که نقطه آخرین سرحد مملکت است رسید .
يك عالم رقت و مایوسیت و اشکباری است . همه میگریند و با همین حال
- ٢٠٤ -


[BLANK PAGE]


مزار شریف


رفت با خموشی عجیب و مهیب که شاید علت این خاموشی تنها زور گریه
و تأثر بود . از نقطه سرحد گذشت . تنها امان الله خان اینقدر
توانست که بگوید : «این عاقبت دوره ده ساله من است که امروز از وطن
مطرود میبرایم» ولی چرا ؟ .... نکته اساسی حل شدن معمى
است .
گویا سلطنت امانی باین جمله خاتمه یافت . واقعاً در امدن امان الله خان
باین وضعیت بخاک هند فجیعترین رولیست که در حیات اوشان بازی شد .

- ٢٠٥ -


حوادث اولی
اولین آثار بی نظمی در علاقۀ مزار شریف . در قطعات عسکری
پیش آمد . اما در دیگر امور تادیر مدت بی نظمی حادث نشد .
حادثه اولین در يك قطعۀ عسکری که با خزانه از خان آباد بطرف کابل
روانه بود ظاهر گردید . قطعۀ مذکور در اولهای ماه قوس از خان آباد روانه
شده ورسیدنشان به كهمرد مصادف همان هفته بود كه امنیت شمالی مختل شده
سقو ترتيبات حمله را بر كابل داشت . که وزارت حربیۀ برای اینکه قطعۀ
عسكری مذكور باخزانه آن بدست شورشیهای شمالی نیفتد فوراً تکرافی
بحکومت مرکزی مزار شریف کشید تا قطعۀ مذكور واپس خواسته شود .
زيرا راه شمالی مسدود شده بود . نايب الحكومه مزار شریف که در
آنوقت جناب عبد العزيز خان بودند فوراً چند نفر بعقب قطعۀ مذكور
فرستادند تا بهر صورتيكه باشد آنرا بمزار واپس بیارند، باين عنوان که کابل
خیرت شده است . قطعۀ عسكری مذكور از كهمرد برگشته و به هیبک
آمده توقف نمودند . هرچ، نایب الحکومۀ تعقیبات نمود تا آنها را بطرف
مزار شريف و يا تاشقرغان برگرداند ، اما چون افواهات وضعف و پریشانی
مرکز بآنها میرسید . لذا از هيبك هیچ حرکت نکردند .
بعد از توقف ١٥ روز اطلاعات اخيره سقوط پایتخت بدست سقو برایشان
ـ ٢٠٦ ـ


رسیده ، و در نتیجه این قطعه عسکری سرراست از آنجا بخان آباد
واپس رفتند .

اثرات سقا و در مزار

در وقت شورش مشرقی وزارت حربيه يك غند عسکری مجهز از مزار
شریف طلبیده بوده . حینکه غند مذکور بكابل رسید چند روز بعد آن کابل
بدست سقا و افتید ، و این قطعه را بعد از خلع اسلحه ؛ افراد آن را چیزی
بخشش داده ؛ مرخص نمود ، افراد قطعهٔ مذکور وقتيكه بوطنهای خود در
علاقه های مزار شریف میرسند نظر بحسن معامله که با آنها از طرف سقاو
شده بود طبعاً يك وسیلهٔ خوبی برای پروپاگند کردن از او شدند .
وقتيكه نایب الحكومهٔ مزار این تاثیر آنها را دید ، برای
جلوگیری از پیشرفت و انتشار پروپاگند هایشان امر نمود تا هر چه
نفری از کابل میآیند در تاشقرغان نظر بند نگاه داشته شوند . اما این
چاره عوض فایده مضر واقع شد زیرا علاوه براینکه خود این نفری نظر
بند متاذی شده بودند . عائله و اقوام آنها حتی عسکری مزار هم
از این مسئله اظهار تنفر نمود و در نتیجه زمینه بطرفداری سقا و مساعد شد .
در کابل میرزا محمد قاسم نام که از معتمدین اهالی مزار شریف
و در ایام امان الله خان حبس بود ؛ با عبد الرحیم خان نایب سالار
و چند نفر بطور ریاست تنظیمیه مزار شریف از طرف سقاو مقرر گردید .
خبر مذکور پیشتر برای نایب الحکومه مزار شریف رسیده ، فوراً
يك كندك عسكر با توپ وجبا خانه كافی بحدود هيبك فرستاد تا این هیئترا
دستگیر نمایند . کندک مذکور بتاریخ ۲۲ دلو به هيبك رسید .
اما میرزا محمد قاسم خان که پیشتر ذکرش آمد و رئیس تنظیمیهٔ هیئت
سقاو بود . قبل از اینکه به هيبك برسد مکاتیب برای این قطعهٔ
عسکری که در هيبك آمده است و نیز برای بعض منصبداران آن فرستاد
تا با او همدست شده و برخلاف نایب الحکومهٔ که نماینده حکومت سابقه
است شورش نمایند با ملاحظه اینکه اکثر این کندک از هيبك و باقی آن غالبا از

- ۲۰۷ -


مزار شریف بود ، از طرف دیگر قراریکه پیشتر گفتیم میرزا محمد قاسم
از متنفذین مزار شریف بوده در علاقه های مزار شخص با اعتبار شمرده میشد
بنابر آن بمجرد رسیدن مکاتیب او فردای آن قطعه مذکور ترتیبات شورش را نموده
منصبدار های بزرگ خود را گرفتار نمودند . اطلاع حوادث مذکور که
بنایب الحکومه رسید فوراً فرقه مشر عسکری مزار را برای اصلاح افکار
عسکریکه در هيبك بغاوت نموده اند فرستاد . ولی مساعیات فرقه
مشر تاثیر نبخشید بلکه مجرد رسيدن يك تولی برای گرفتاری او برآمد
همین بود که فرقه مشر بحیله خود را از این گرفتاری رها کرده و بطرف
مزار رجعت نمود . عسكر هيبك که شورش نموده بودند . قرار نقشه
هیئت تنظیمیه سقو وکلای خودرا برای عساکر مزار فرستادند . تا آنها
نیز شورش نموده و آثار متباقیه حکومت سابقه را سقوط بدهند . این
پیغام موثر افتاد و نایب الحکومه وقتیکه از نیت عسکر مطلع میشود خواست
خود را کناره نماید و بطرف بلخ روان شد . اما اهالی بلخ او را معطل
نموده و بدست عسکر شورشی تسلیم کردند . متعاقب آن فرقه
مشر هم گرفتار شده و هر دو در ( ده دادی ) حبس شدند .
در ٤ حوت ١٣٠٨ ریاست هیئت تنظیمیه در حالیکه تمام قطعه عسکری
مزار شریف تابع و بفرمان آن شده است داخل شهر مزار گردید ، وبملیات
و پرو پاگند کردن از سلطنت سقو شروع کرده در اواخر ماه حوت بود
که تمام قصبات مزار شریف بحکومت سقو نظر به تعریف و توصیفهای رنگ
رنگ که هیئت تنظیمیه مینمود بیعت کرد .
در ٢٥ حوت خوجه عطا محمد کوهستانی برتبه نایب الحکومه گی مزار
شریف با ٦٠٠ نفر عسکر کوهستانی وارد شد .
وضعیت اداری :
چنانچه پیشتر گفتیم که پروپاگند ها و تعریفهای هیئت تنظیمیه سقو يك
نظریه خوشبینی نسبت بسقو در ذهن اهالی مزار پیدا کرده بود . و هر کس
امید میبرد که بعد از این صورت اداره خیلی عادلانه روی کار خواهد
شد . اما بمجرد رسیدن این قوه و نایب الحکومه ، نالش و فغان اهالی مزار
- ٢٠٨ -


شروع شد ، زیرا این دستهٔ اشرار نادیده از ارتکاب هیچ ظلم و اجحاف کوتاهی نکردند .

غلام نبی خان در مزار
دفعتاً در شهر مزار شریف آوازه شد که روسها میآیند و در خاك ما داخل می شوند . این آوازه در تمام طبقات مردم جوش و خروش زیاد تولید نموده و از هر طرف جوقه جوقه جمع شد خواهش شمولیت در مدافعه از خاك وطن مینمودند (۱) و در همین حینیکه افسرهای سقوی عدهٔ کافی بطرف بندر آقچه سوق داد حقیقت مسئله برای مردم کشف شد . زیرا دفعتاً در دیوار های شهر اعلانات متعددی از طرف غلام نبی خان دیده شد که آمدن خود را با اقوام ترکمنی و بربری برای اخراج سقوی اشعار داشته بود .

محاربات :
غلام نبی خان در هجوم اول خود بنقطه کلفت كه يك قطعه عسکری بود داخل شده و بعد از اینکه آنجا را گرفت ٤ شب توقف کرده دولت آباد را متصرف شد . سقویها که ترتیبات خود را در بلخ گرفته بودند بواسطهٔ این پیش آمد مجبوراً بطرف دولت آباد آمدند .
۳۰ حمل : محاربه در حدود ( سلطان خواجه ولی ) جاری شده و در نتیجه افواج سقوی شکست یافتند . بعد از این شکست سقویها ، لشکر غلام نبی خان حملهٔ منتظمی را بر شهر مزار از طرف دروازه سیاه گرد ترتیب

(۱) هر چند این خبر حقیقت نداشت ، و شخصیکه آمدنی بود نه روسها بلکه غلام نبی خان بود اما در حقیقت این آوازه ( که روس برخاک وطن حمله میکند ) چال بزرگی بود که هیئت تنظیمیه سقو روی کار کرد . زیرا فهمیدند که اگر بگوئیم غلام نبی خان آمد نیست مردم بخیال اینکه برادر کشی می شود جمع نخواهند شد . همین بود که آوازه تعرض خارجی هارا بروطن انداختند . در آنحال طبعاً مردم برای مدافعه از وطن با حمیت وجوش زیاد باید جمع می شدند .

— ۲۰۹ —


غلام نبی خان


نموده و در ۲ ثور محاربه از هر دو طرف بشدت دایر شد . در آخرهای
روز عساکر سقوی متشتت شده و عساکر غلام نبی خان شهر را متصرف
شدند . گویا حکومت سقو از مزار سقوط کرده و نایب الحکومه ورئیس
تنظمیه آن با رحنه فرار نمودند .
در درون شهر باستثنای دو صد نفر عساکر سقوی که در داخل خزانه
محصور شده بودند دیگر اثری از آنها نمانده بود و این دو صد نفر هم بالاخر
دستگیر شدند .
اگر چه از طرف داخل شهر غلام نبی خان مطمئن شده بود . اما
در اطراف هنوز آثار مقاومت ظاهر بود ، چنانچه چند دفعه بین قوای
غلام نبی خان و بعض مهاجمین بر خلاف او محاربه واقع شد . آخرین
مقاومت از طرف رئیس تنظمیه سقو بود که با دو هزار نفریکه از هيبك
و تاشقرغان جمع کرده بود بر سر مزار هجوم آورد ، ولی بعد از مقابلهٔ
مختصر سقومها شکست خوردند .
این وضعیت الی ۱۸ ثور دوام داشت که سقومها وطرفدارانشان هر روز
يك محاربه کرده و بعد از دادن تلفات شکست میکردند .
موضع های محاربه
تقریباً صحنه اطراف شهر مزار بین لشکر غلام نبی خان وسقومها تقسیم شده
بودکه : ده دادی ، شیر آباد . قلعه های بوریائی ، از سقومها بود . و لشکر
غلام نبی خان در بابه یاد گار ، عزیز آباد ، قلعه هاجری در وا زه شاد یان را
مر کز قرار داده بودند
در ۱۸ ثور شیر آباد هم به تصرف قوای غلام نبی خان در آمد قلعهٔ
جنگیرا نیز بذریعهٔ بمبارد توپ و طیاره در ۱۹ ثور از سقومها استیلا نمودند .
بعد ازین حادثه يك جنك مختصری بین طرفین در تاشقرغان واقع شد و در
خاتمه تمام علاقه های شهر مزار شریف بتصرف غلام نبی خان درآمد .
تعقیبات سقو از کابل
وقتیکه اطلاعات مزار بسقو میرسد فوراً يك قــوای بزرکی بزیر قـیـادت

-- ۲۱۰ --


سید حسین وعده از منصبدارها که باجیر و شدت از شش کروهی کابل و کوهدامن
جمع کرده و تعداد آن به ٤٠٠٠ میرسید تشکیل داده بسمت مزار اعزام نمود.
در حدود هيبك بين قوای غلام نبی خان و این قوه سقوی مقابله شدیدی واقع
شده و قوای سقوی شکست خورده و با خیلی بی انتظامی پاشان گردید. سید
حسین با یکعده نفری درین گیرودار خود را از میدان کناره کرده بطرف
بدخشان رفت چنانچه از طرف بدخشان چند حمله شدید آورد ولی موفق نشد.
تا ٨ جوزا نفوذ غلام نبی خان بهر طرف جاری بود و در هر جا که آثار
سقوی ها بود یا کدام جمع آوری می شد فوراً با حرارت وجديت تمام يك
مفرزه خود را رسانیده و قوای مخالف را منهزم و پاشان میساخت. در کابل
واغلب حصه های مملکت آوازه عملیات او رسیده و چشم امید همه کس
بطرف مزار شریف بود که ممکن است مملکت بمجاهدات این سمت از این
فلاكت نجات یابد.
اما بد بختانه :
در ٩ جوزا ، در همین جوش و خروش ، و با که درین عالم امید
واری و مظفریت ، تلگرامی از طرف غلام صدیق خان كه سابق
سرمنشی بودند برای غلام نبی خان باین مفاد رسید که : « امان الله خان
از خاك خارج شد، شما هم باید از خاك خا رج شوید ، متعاقب
رسیدن این تلگراف غلام نبی خان مجلسی منعقد نموده مسئله را مطرح
مذاکره گذاشت. در مجلس مذکور اکثریت بدین رای دادند که این
خدمت نه شخص امان الله خان بلکه برای مملکت است. پس به هیچ
صورت نباید از خاك خارج شد ، اما عده اقلیت دیگر طرفدار برامدن
شدند .
وید بختانه در نتیجه مذاکرات فکر اخیر تصویب شده و در شب ١٠ جوزا
غلام نبی خان هشت لك روپیه و دیگر اموال و قالین های که حمل آنها ممکن
بود با خود برداشته و با جمعیت خود از راه تپه کثیر روانه شده و روز پنجشنبه
بلب دریا و جمعه بخاك روسیه داخل گردیدند.
- ٢١ -


سمت جنوبی
دورهٔ دوم


گویا ! ازین طرف هم میدان وطن ماند وسقو وعلاقه مزار شریف
تاز مانیکه سقو سقوط یافت ومملکت دارای سلطنت صحیح گرديد يك صحنه
خونین بود. يك حزب بنام طرفداری سقو وحزب دیگر بمخالفت آن
با هم در زد وخورد بودند . که در جمله مرحوم محمد اکلیل خان فرقه مشر
است که از صاحبمنصبان با شجاعت سابق بوده و تادم اخیر از مزار نبر آمده
و محاربه کرده و بالاخر شهید راه شهامت و وطنیت خود گردید .
٢٥ ثور :
روز قرار معتاد گذشت . یعنی خوانین و بعض از معروفین اهالی آمده
اطلاعات خود را داده میرفتند ، از روی خبرهای که سروده میشود نوعاً
بوی امید واری میآمد .
طرف عصر [مولوی عبداللطیف] نامی از مهاجرین کوهاتی که از دیر سالها
بافغانستان هجرت کرده بود رسید . اغلباً کمان میرفت که از طرف هند
آمده است . ولی چند دقیقه بعد از تبادل صحبت معلوم شد که از طرف کابل
آمده میباشد . علاوه بر آن چیزی دیگری هم از بیانات وی آشکار کردید
که از جانب بچه سقو آورده است . بهرحال اطاق تخلیه شد و
مهاجر مذکور با جناب اعلی سپه سالار صاحب صحبت خصوصی کرد .
وشاید انتظار میبرد که صحبت و پیغامش با اهمیت تلقی شده مکتوم بماند .
جه هر که از او تفصیلی میپرسید جواب مبهم میگفت . ولی شب نصف
نشده بود كه يك حصه بزرگ هیئت پیغام او را فهمیدند که عبارت از مکتوبی
استکه از سقو آورده . و در آن مکتوب جناب اعلی سپه سالار صاحب
را از بار داشتن مخالفت و جمع کردن اقوام رعلیه او دعوت کرده و عده های
رنگ رنگ بحدیکه تقریباً سپردن تمام سلطنت را بجناب عالیشان هم در
رنگهای آن وعده ها بود ابلاغ میکرد . چنانچه در جمله همان و عده ها
یکی استر داد املاکت ن و آزاد ساختن عائله واولاد شان بوده است . اگر
چه موقع امروز باريك و بعد از دو شکست گذشته امید قطعی بجمع آوری
نانی تماماً دیده نمیشود . ويکی يا دو نفر این عقیده را داشتند که اگر جناب
- ٢١٢ -


در سجنگ
۱۱ ثور :
وضعیت عمومی در سمت جنوبی :
تا صفحهٔ ۲۰۵ آخرین حلقهٔ اول حوادث سمت جنوبی را که
بذریعهٔ مجاهدات سردار والا سپه سالار صاحب در سمت جنوبی پیدا شده بود
بیان دادیم . و آخر آن حوادث عبارت از تشتت لشکر سمت جنوبی
تحریکاتیکه در موقعش بیان یافت بود . اينك امروز سردار والا در
سجك يك قلعهٔ مرکز گرفته ودور شان غیر از عده محدودی از خواتین
دیگر کسی نیست چه گفته شود ؟
بعقیده اغلیه اگر بگیریم هر کدام میگوید ، شکست شد ، ( یعنی بعد از این هر
کار خلاص شد ) . این سخن مردم است . اما سردار والا چه میفرمایند ؟
میفرمایند ناکام شدن دلیل ناامید شدن نیست بلکه دلیل نا امیدی در
آنحال میباشد که مطلبیکه انسان برای آن مجاهده میکند نامعقول ویا ضعیف
باشد پس مادامیکه مطلب من صحيح وباخير عموم علاقه دارد ، من هيچ شکست
را اهمیت نمیدهم .
من بهر حالیکه باشد از مطلب خود صرف نظر نخواهم کرد .
در اهينت همرکابی دو فکر نقیض است یکی خوش بین هستند و میگویند
اگر چه این شکست تشتت و پراگندگی اقوام را نتیجه داده است ولی بازعلامات
امیدواری در بین موجود است . و احتمال کلی دارد که اگر دوباره تجدید
عمل وسعی شود نتیجهٔ بهتری بدست آید .
- ۲۱۳ -