۱۰۰

تحریر مورخۀ سه شنبه ۲۳ دلو سنه ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان شمسی
١٣٤٨ قمری .
محل امضای عموم اعضای شاملۀ ریاست دیوان عالی که نام نویس آنها
در صفحه ۲۸ و ۲۹ مرقوم است .

(جلسۀ اول ریاست دیوان عالی)

بروز دوشنبه (١٥) دلو ١٣٠٨

(٣٠٥) درین روز بساعت ده و نیم قبل از ظهر افتتاح محاکمۀ محکومین بخیانت
وطن در ریاست دیوان عالی بعمل آمد . چون محمد ولی خان کسالت
داشت لذا جلسۀ امروز تنها در تشریح نظام و صورت جریان دیوان
عالی به اجمالی که ذیلاً مرقوم میگردد و تحقیقات لازمه و تصریحات صرف
اوقات نمود جلسه به نطق آتی آقای رئیس صاحب دیوان عالی افتتاح شد :

نطق افتتاحیه رئیس صاحب دیوان عالی :

(٣٠٦) حضار محترم ! تشریف آوری شما باین دیوان عالی مظنونین خیانت وطن
که محمد ولی وکیل اعلیحضرت امان الله خان و محمود سامی قوماندان
قول اردوی مرکزی است از این جهة میباشد تا ذواتیکه بعضویت دیوان
عالی شمولیت دارند در تدقیق وتحقیق وغور نمودن از نقطه نظر عدالت
و انصاف بر ادعای مدعی العموم و جوابهای مدعی علیهم ماصرف مساعی ورزند
و بکمال دیانت وظیفه خود را ایفا نمایند ! باقی حضرات سامعین که فقط
برای سمع ادعا و جوابها حاضر میشوند البته که تمام مذاکرات مجلس را
خواهند شنید !


١٥٦

نظربه مواديكه در لايحة وظايف ديوان عالی عادلانه ومنصفانه ترتيب گرديده چون اين ادعایکی از حقوق عمومیۀ و اجتماعیۀ ملیه است لهذا هر فرد ملت افغانستان حق ادعا را بر علیه یا برله این مظنونين دارد ازین جهة است كه اگر سامعين تبعهٔ خود ما اقامهٔ دعوی کتبی يا شفاهی نمایند حقدارند مگر اجازه خواستن شان از بنده که رئيس اين ديوان عالى ازطرف حكومت عادلانهٔ خویش میباشم شرط است.
خواهش دارم ادعای تحريری خود شان را كه قرائت می شود بحضور مجلس ديوان عالی توضيح ودلائلی كه داشته باشند اقامه دارند ولی تماماً ادعاها ومدافعات حتمی است كه داخل دائرهٔ تهذيب بوده کتبی واگر ممكن نشود شفاهی باشد.
علاوةً جهته استحضار حاضرين محترم فرمان والا حضرت صدراعظم صاحب كه بامر و ارادهٔ سنيهٔ ملوكانه راجع به تشکیل این دیوان عالی واصل شده است (١) ومواد لايحةٔ اصول استنطاق و محاكمهٔ مظنونين خيانت و طن كه از ریاست شو را ملی از نقطۀ نظر انصاف و جداناً برای وظیفه و جریانات این ریاست دیوان عالی ترتیب و تدوين شده است قرائت میشود بشنوید! (٢)
(٣٠٧) بعد از ختم قراءهٔ فرمان ولائحه ، آقای عبد الرحمن خان رئيس بلديه برخواسته استفسار فرمودند :--
اگر كسی بيانا ت بطرفداری یا به بر خلافی مدعی عليهما داشته باشد آیا مشروط است كه تحريری باشد؟
(٣٠٨) آقای رئيس بجواب فرمودند :--

(١) سواد این فرمان در فقرهٔ (٥٦) ملاحظه شود.
(٢) نقل لايحة اصول استنطاق ومحاکمة مظنونين خيانت وطن در فقرهٔ (٥٧) قبلاً منقول شده است!


١٥٧

چون این قضیه از حقوق عمومیۀ ملیه است ازین جهت دیوان عالی هر اعتراضی را که متعلق باین مجلس باشد می‌پذیرد و بالنسبه نظریات شفاهی بافکار تحریری ترجیح داده میشود و اگر شفاهی باشد در قید تحریر آورده میشود.
(۳۰۹) پس ازان حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی به منشی مجلس امر فرمودند تا خلص آن تحقیقات و عرائضی را که تا حال راجع باین مظنونیت بریاست دیوان عالی موصول شده است قرائت کند.
منشی صاحب مجلس اکثر فقراتی را که قبلا از (٦٥) الی (٧٥) تحریر شده است جهت استحضار حضار قرائت فرمود.
پس از توضیحات فوق که راجع بصورت تشکیل و جریان محاکمه افاده مینمود حضرت عالی آقای عبدالاحد خان پس از خاطر نشان کردن مواد مبحوثۀ جلسۀ آینده اعلان ختم مجلس امروزه را اعطاء و جلسۀ دوم را برای روز چهار شنبه ۱۷ دلو مقرر فرمودند! مشروط برینکه اگر کسالت مدعی علیه رفع و مساعد باحضاریت محکمه باشد! والا بتاريخ دیگری اعلان انعقاد جلسه داده خواهد شد!

( جلسۀ دوم ریاست دیوان عالی )
بروز شنبه (۲۰) دلو ۱۳۰۷

(۳۱۰) درین مجلس ریاست دیوان عالی باصول مقررۀ آن تشکیل و حضرت عالی آقای عبدالاحد خان جلسه را به بیانیۀ آتی خود که مجملاً مرقوم میشود افتتاح فرمودند :—
بروز ۲ شنبه وعده داده بودیم که روز ۴ شنبه ۱۷ دلو باز مجلس منعقد و محاكمۀ مظنونین خیانت وطن دائر خواهد شد ولی جلسه را به صحت محمد ولی خان مشروط گفته بودم که اگر طبیعت شان خوب بود جلسه منعقد موعد


١٥٨

دیگری مقرر خواهد شد .
چنانچه ذریعهٔ فوق العادهٔ اخبار معطل شدن جلسهٔ چارشنبه را اطلاع
و به شنبه اعلان کردیم ولی درین روزهای تعطیل جلسه هم اعضای ریاست
دیوان عالی کار میکردند و تحقیقات خود را با تمام رسانیدند .
امروز که محمد ولی خان حاضر است ( اشاره بسوی محمدولی که در
چوکی مخصوص مظنونین نشسته بود عالیجاه مرزا میر غلام خان مدعی
العموم شعبه ملکی دعوی خود را که پس از تکمیل استنطاق و تحقیقات
ترتیب کرده است پیش میکند و از محمد ولی خان جواب می خواهد که
شما سوال و جواب طرفین را می شنوید .
(۳۱۱) درینجا مدعی العموم ملکی دعوی خود را که بصورت سوال مقدم از
جواب های محمد ولی از فقره (١٦٦) الى (٢٠٤) علیحده علیحده تحریر
گردیده است بصورت مسلسل مشرحا و مفصلاً بر علیه محمد ولی خان
اقامه ودعوی خود را از سر تا آخر به کمال طلاقت و سلاست ابراز و
ایراد کرد و در ختام هر فقرهٔ آن قدری سکوت و منتظر جواب
محمد ولیخان میگردید ولی مدعی علیه در اثنای قرأه صورت دعوی کاملاً
سکوت وهمهٔ آنرا می شنید پس از ختام صورت دعوی مدعی العموم
مدعی علیه مذکور - ضر تعالی رئیس صاحب مجلس را مخاطبه کنان گفت :-
(۳۱۲) اگر اجازه بدهید که فقرات یکه یکه خوانده شود من حاضرم که
نه تنها جواب آنها را یگان یگان بگویم بلکه از تمام اعتراضاتیکه
براعلیحضرت امان الله خان وارد است نیز مدافعه کنم من کاملاً از تمام
امور سلطنت دورهٔ امانیه مخصوصاً از موقع وکالت خود جواب میگویم و از
تمام اجرا آن خود مسئول هستم من آرزو داشتم که بحضور این چنین
یک مجلس بزرگ محاکمه شوم تا از چیزهائیکه نسبت بمن گفته میشود


١٥٩

مدافعه کنم .
(٣١٣) این خواهش محمد ولی خان را آقای رئیس صاحب دیوان عالی پذیرفته
حسب خواهش خود مدعی علیه مذکور وقت برایش دادند تا بکمال
آزادی و فرصت تمام به تردید ادعای مدعی العموم که برعلیه او اقامه
کرده شده است بپردازند لہذا گفتند که « ما تمام این صورت دعوی
ودلائل و قرائن را که مدعی العموم برعلیه شما اقامه کرده است بشما تحریراً
می سپاریم تا جواب هرکدام آنرا حسب مطلوب خویش در زیر آنها
تحریر و در جلسه آتیه حاضر دارید تا به حضور مجلس خوانده شود
اگر مدعی العموم قانع شد خوب ! والا باز بدفع و اعتراضات مدعی العموم
و جوابهای شماحواله سمع ، ونظر مجریان مجلس ؛ فیصله و احکام لازمه اعطا
خواهد شد» .
[ در جلسه اول و در جلسه امروز برطبق مقررات لایحه استنطاق
اکثری ازسامعین و حضار ادعا و افکار و نظریات تحریری وشفاهی خودها
را بجناب رئیس صاحب دیوان عالی تقدیم میکردند که نقل یکعده از ین
ادعاها قبلا ازفقره ( ٧٥ ) الی ( ١١٩ ) مرقوم و درینجا از تکرار آن
صرف نظر شده تنها اینقدر یاد آوری میشود که همه این ادعاها برعلیه محکومین
بوده و بعضاً مزید توجه مجلس را بسوی محاکمه آنها خواستار شده اند ]
(٣١٤) درینجا آقای عبدالرحمن خان رئیس بلدیه پس از استجازه حضرت عالی
رئیس صاحب دیوان عالی اظهار کرد اگر به محمد ولی خان اجازه داده
شود که وکیلی از طرف خود بگیرد همانا نظر بعدل و انصاف حکومت نادری
که این مجلس عالی بهترین نمونه آن است ، بسیار خوب خواهد شد
رئیس صاحب دیوان عالی در جواب فرمودند .
(٣١٥) چون حسب ماده ( ١١ ) لایحه مجلس ، مظنونین کاملاً حق بیان را

مادة ( ١١ ) ملاحظه شود درفترة ( ٥٧ )


داشته در هر نوع اظهار عقائد شان آزادند و هم میتوانند که برای خود
وکیل بگیرند در صورتیکه خودشان در دفاع و ازاله جرم واقعه دلائل خود
بالذات اظهار استعداد و اعطای بیانات میکنند، دیوان عالی چطور بر آنها
تکلیف کرده خواهد توانست که خود آنها جواب نگفته از طرف
خویش جهت مدافعه از دعوی مدعی العموم برای خودها وکیلی را انتخاب
و معرفی کنند انتخاب و عدم انتخاب وکیل شرعاً و عرفاً مربوط بمیل
و خواهش خود مدعی علیهم است و بس.
(۳۱۶) پس از آن رئیس صاحب دیوان عالی محمد ولیخان را مخاطب کنان فرمودند
از آنجا که هیئت ریاست دیوان عالی درین چند روز کار کرده اند و بر تمام
تحقیقات و دلائل و اسنادیکه نسبت بخیانت شما بما موصول گردیده غور
و تحقیق نموده اند لهذا نظر به دلائل و قرائن و رویداد مجلس که در اثر
مفاهمه ما با اعضای دیوان عالی شده است وقناعت دیوان عالی ما بر ملزمیت
شما تا يك حدی حاصل شده است فعلاً امر به حبس شما داده بر آن دفاع
شما که ازین دعوی امروزه تحریراً میکنید در جلسه آتی علم آوری شده
قرار لازمه اجراات خواهد شد.
جلسه آتیه دیوان عالی بروز سه شنبه ۲۲ دلو مطابق ۱۲ رمضان
المبارك ساعت ۱۰ قبل از ظهر مقرر گردیده است که دائر شود!
(۳۱۷) بعد ازینکه بفقره محمد ولیخان درین جلسه قرار فوق پرداخته شد و
نامبرده از مجلس برآمد حضرت عالی رئیس صاحب امر به احضار
محمود سامی اصدار کردند چون محمود سامی حاضر و بچوکی مخصوص
مظنونین نشست بعد از اجازه دادن آقای رئیس صاحب دیوان عالی مدعی
العموم شعبه نظامی آقای پیر محمد خان غندمشر از جا بر خواسته بیانیه غرائی
را بوضع عسکرانه از معرفی و هویت و تاریخ آمدن این خاین را به
افغانستان و باز از خیانت کاریها و طرز سلوك و حیات بی اعتدالانه و اختلاس


١٦١

و سوء اخلاق ور ذالتها او تذکاری داده شرح همرازی و انبازی و مساعدتها و همراهی او را که با بچه سقاو ابراز داده گان گان اظهار نمود.
(۳۱۸) چون محمود سامی در حین استنطاق و تحقیقات ابتدائیه (۱) و جریان محاکمه در مقابل این همه فجایع و خیانت کاری و بی باکی های خود فقط انکار محض را اختیار کرد ازین جهة از مدعی العموم ، حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی استفسار کردند که در مقابل انکار مدعی علیه چه میگوئید؟
(۳۱۹) مدعی العموم اظهار کرد که من حاضر هستم که این فقرات ادعائیۀ خودم را برعلاوۀ قرائن قطعیه و امارات مثبته و اسناد واضحهٔ بذریعهٔ شهود باثبات قطعیه برسانم !
(۳۲۰) باز حضرت عالی رئیس دیوان عالی ، محمود سامی را مخاطب ساخته فرمودند : - آیا شما حقیقةً بمقابل همهٔ سوالات و ادعای مدعی العموم انکار مطلق را اختیار کردید ؟
(۳۲۱) محمود سامی در جواب گفت بلی من انکار دارم - لہذا رئیس صاحب فرمودند که امروز امر میدهم که مجلس منحل و رویت دعوی محمود سامی و محمدولی و احضار شهود و مزید قرائن و اماراتی که نسبت به آنها کسی گفتن آرزو داشته باشد بجلسۀ روز سه شنبه (۱۲) رمضان طوریکه قبلاً گفتم موکول است .

جلسۀ سوم ریاست دیوان عالی
روز سه شنبه ۲۲ دلو ۱۳۰۸

(۳۲۲) ہئیت دیوان عالی درین روز بهمان ترتیب و اصولی که مقرر شده بود برای محاکمهٔ مظنونین بخیانت وطن درهمان صالون کوتی استور که در جلسهٔ

( ۱ ) که در فقرات ۲۰٤ الی ٢٦٨ مندرج است .


١٦٢

سابقه دیوان عالی نیز در آن، تشکیل شده بود؛ اجتماع نمودند!
اولاً بمسئله محمود سامی آغاز و مدعی العموم برعلیه آن دلائل و براهین و
اسناد خود را به حضور این مجلس عالی یگان یگان تقدیم کرد و از محمود سامی
در آنموضوع تکراراً جواب خواسته شد ولی محمود سامی منکر محض بوده
قطعیاً اضافه بر آن چیزی نگفت.
لهذا رئیس دیوان عالی از مدعی لعموم شعبهٔ نظامی طالب شهود شد
مدعی العموم شهودش را راجع باثبات تمام دعاوی خود به تفصیلیکه از
فقره (٢٦٩) تا (٢٩٤) مندرج است اقامه وکاملاً خیانت و جنایت را بر
محمود سامی اثبات کرد. در مقابل دسته های شهود، محمود سامی هیچ يك
جرح و دفاع شرعی و منطقی را ظاهر نکرده ساکت ماند. محکمه دیوان
عالی نیز به الزام خیانت و مجرمیت او متفقا اعطای حکم فرموده تعیین جزای
این جرم سنگین او را بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت غازی گذاشته
پس از تفهیم صورت فیصله که در فقره (٢٩٦) تا آخر فیصله مشرحاً مرقوم است
علی الفور امر بحبس و اخراج محمود سامی اصدار فرمودند!
(۳۲۳) پس ازان محمد ولی را احضار کردند، رئیس دیوان عالی از وی جوابهای
آن ادعاهای مدعی العموم شعبهٔ ملکی را که بروز شنبه ۲۰ دلو در جلسهٔ
دوم برعلیه او اقامه کرده بود روی برای دادن جواب تسهیلات را از ریاست
دیوان عالی خواستار، و از حضور رئیس صاحب برایش مهلت داده شده بود
تا جوابهای هر یکی ازین سوالهای مدعی العموم را که باو تحریرأ داده میشود
در ذیل آن بنویسد؛ مطالبه فرمودند !
مدعی علیه جوابهای تحریری خودش را به مجلس تقدیم و منشی ریاست
شوراء را از طرف خود وکیل بخواندن اوراق تحریریه خود گرفت که
جهراً در مجلس خوانده شود و در عین زمان خودش جهته معاونت با منشی


١٦٣

شوراه در مواقعیکه خط خوانده نشود احضاریت خود را تذکار داد جوابهای مذکوره تفصلیکه تحت سوالهای مدعی العموم از فقره (۱٦۸) تا فقره (۲۰٤) مندرج است در مجلس خوانده شد.
(٣٢٤) پس از اتمام خواندن جوابهای تحریریه محمد ولی، رئیس صاحب دیوان عالی از مدعی العموم شعبه ملکی استفسار کردند که آیا باین جوابهای تحریری مدعی علیه قناعت تان حاصل شد؟ و یا چیزی مدافعه کردن می خواهید؟ مدعی العموم معروض داشت که من نه تنها ازین جوابهای مدعی علیه مدافعه و تردید میکنم بل از خود همین تحریرات او حاضرم که این ادعا خودم را بروی بدرجه اثبات برسانم!
پس از آن مدعی العموم آغاز به تردید تمام جوابهای او کرده از خود اقرار و تحریرات او دلائل و قرائن و اماراتی را پیدا میکرد که ظاهراً به ارتکاب این خیانت دست مدعی علیه شامل است (۱)
هر چند این تردید های مدعی العموم بچنان لهجه حقیقت و اصول درست قرأة میگشت که تماماً حضار را قانع و خود محمد ولی خان را هم متاثر می ساخت ولی باز هم در هر فقره که محمد ولی دفاع بی جا و یا تردید بی محل نمودن را ادعا میکرد علی الفور برای اثبات مدعا واسكات صحيح مدعی علیه شهود متعدده حاضر میشد، شهود هم شهادات حقانه و منصفانه خود شانرا راجع به خیانت کاریهای محمد ولی بحضور محکمه اداء (۲) و از طرف محکمه اقسام اطمینان و اعتماد نسبت بشهادات شهود استحصال می شد اما در مقابل دسته های متعدد شهود، محمد ولی هیچ يك جرح و دفع شرعی و منطقی و عرفی را گفته نتوانست و هم در موقعیکه فرمان بچه

(۱) ملاحظه شود فقرات دفاعیه اخیره مسکته مدعی العموم از (٢٠٤) تا (٢٢٩)
(۲) صورت ادای شهادت شهود در فقرات (٢٣١) تا (٢٤١) ملاحظه شود.


١٦٤

سقو که راجع برھائی و مقرری بھره تحت اثر خودش صادر شده بود، و در محکمه ھمراه رسید دستخطی خود محمد ولی که از فقره (١١٩ تا ١٢١) عیناً مرقوم است جھة استحضارین مجلس والزام آخرین او حاضر آورده شده بعموم نشان داده شد؛ کاملاً ساکت و بر اثبات جرم خود قطعاً قانع شد لذا ھیئت محکمه دیوان عالی به ارتکاب جرم و خیانتکاری محمد ولی متیقن گردیدند. وفیصله خود را نسبت به آنھا طوری که در فقرات (٢٤١ و ٣٠٤) مرقوم است اعطا و محمد ولی ومحمودسامی را درفراھم آوری اسباب وموجبات این انقلاب محرك و ذی مدخل و شريك دانسته برین جرم سنگین آنھا که به ملت خیانت و به مملکت غداری کرده اند تماماً راسخ العقیده شدند و تعیین این جزای بزرگ محمدولی ومحمود سامی را مفوض به رای بیضای ھمایونی گذاشته امر بیرون کردن محمو دسامی محمد ولی ریکی بعد از دیگری پس از تفھیم فیصله از ریاست دیوان عالی اصدار کردند
(٣٢٥) درین موقع حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی بنطق آتی خود این مجلس را خاتمه دادند :-
حضار محترم ریاست !
از جریانات واجرا آت این اولین ریاست دیوان عالی که از بھترین نمونه ھای عدالت وانصاف دوره نادری ست، مجرمیت محمد ولی خان ومحمودسامی برعلاوه شھرت عامه ھم بصورت قرائن وامدرات ودلائل عقلیه وقانونیه وھم بصورت محاکمه وتحقیقات شرعی و ادای شھادت شھود متعدد طوزی اثبات را در بر گرفت که ازابتدا تاانتھاسمع فرمودیده معلوم شد ھمه خرابی و بربادی وتباھی که به دولت وملت و مملکت ما وشما درین انقلاب پیش شد از اثر خیانت این اشخاص مھم که زمام حکومت دردست آنھا بود صورت گرفته است عزیزانم ! بیادداریم که ماوشمابرای اصلاح وترقی وضعیت مملکت خود کلمات


١٦٥

فدا کاری و همت و شرف و وجدان را بسی بحث میکردیم اما در موقعیکه
وطن بفدا کاری ما محتاج شد همه ما آن کلماتی را که خواه مخواه در بیست
و چهار ساعت چند باری از زبان ما می برآمد فراموش کردیم ! و هيچيك
امداد و اعتنائی بوطن نکردیم ! در عین زمان حضرت خالق بر حق جل جلاله
بر حال فلاکت اشتمال ما و شما رحم فرموده نه خواست که این ملت شریف
محو ابدی شود ! بسر وقت عموم سکنه افغانستان راد مرد تاریخی و فرد
نابغه افغان نستان اعنی اعلیحضرت نادر شاه غازی را با اخوان شجيع نامورش
مامور دفع این فتنه عظیم فرمود ! بچشم سر دیدیم که ذات عالی صفات
شاهانه برای بدست آوردن شرف افغانیت دلوری فداکاری فرمودند که
احدی از آن انکار کرده نمی تواند ! و در تاریخ دنیا بآب زر تحریر و
باقی خواهد ماند ! اکنون که ما و شما از فضل خدا وروحانيت رسول الله
به يك حيات باشرف اعزاز ، به يك حکومت صحيحه اسلامیه که مطابق
ذوق ملیه ماست امتیاز یافته ایم باید که مثل سابق عقب اغراض واشخاص
پرستی نکردیم و کوشش کنیم که رذائل را از محیط و مفاسد را از بین
ازاله و صداقت و امانت و اطاعت به حکومت و خدمت بملت و وفاداری به
مملکت را ادامه دهیم ـ تا دوباره آتش دیگری شعله ورنگشته خرمن هستی
ما وشما را نسوزاندم باید بعد ازین تجربه و انحه آن اشخاص وطن را دوست را
که در حفاظت ونگهداری وخدمت وطن میکوشند، دوست داشته باشیم !
و هر که میخواهد که اسباب تهلكه وطن را فراهم کند او را دشمن عینی
خود دانسته حضرت حق جل جلاله را حاضر و ناظر دیده اضافه برین از
اغراض ولحاظ صرف نظر نمائیم تا باینوسیله از فضل حضرت خداوند توانا جل
جلاله و اثرنيات صادقانه اعلیحضرت تلافی عموم نقصانات گذشته را نمائیم.

در انوقت هیچ هوا را به فداکاری ندیدیم
چنانچه پانزده چرت را قندوز درک برامدند


١٦٦

تقديم فیصله بحضور شانه

(٣٢٦) رئیس صاحب دیوان عالی پس از اختتام این مجالس مکرره که قبلا
بالتفصیل مرقوم شد اصل صورت دعوی و فیصلهٔ محمد ولی را که نقاش
عینا از صحیفهٔ (٨٤) تا (١٢٢)، واصل صورت دعوی وفیصلهٔ محمود سامی
را که ثبتش از صحیفهٔ (١٣٥) تا (١٥٥) عیناً مرقوم است؛ بتوسط
صدارت عظمی بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت معظم غازی تقدیم نمودند
(٣٢٧) این فیصله ها تا یکزمانی تحت مطالعهٔ والا حضرت اجل افخم آقای
محمدهاشم خان صدراعظم بوده بالاخر بيك موقع مناسب بحضور شاهانه
تقدیم شد . ذات ستوده صفات همایونی هم سر تا پا تمام این صورت دعاوی
وفیصله ها وتحقيقات وجريان محاکمهٔ دیوان عالی را بچنان دقت وغور و
خوضیکه مخصوص طبع رسای نکته رس اوشان است در مجالس متعدده
واوقات فارغه مطالعه وتدقیق فرمودند و در اثر آن بموجب مادهٔ (٨) لایحهٔ
اصول استنطاق که در صحیفهٔ (٢٤) مرقوم است امر و اراده فرمودند
تا يك مجلس دیگری هم برای تعیین جزا این محکومین خیانت ملی انعقاد یابد

( وقائع مجلس تعیین جزا )
( و نتيجهٔ محاكمهٔ خائنين وطن )
(بروز یکشنبه ۱۷ حمل در سلامخانه عمومی)

(٣٢٨) اينك بعد از غور وتفحص بآخرین زوایای قضیه بامر حضور همایونی
و دعوت مقام صدارت عظمی وریاست بلدیه ، تمام مامورین ملکی و نظامی
وعامهٔ اعزه و معاريف ومعتبرين شهر وشش كروهی و ولایات ساعت ۳ بعد


١٦٧

از ظهر یکشنبه ١٧ حمل در سلام خانهٔ عام دعوت شدند تا درین موضوع عمومی که بجامعه متعلق است باعتبار کثرت آرا بر علاوهٔ فیصلهٔ وکلای ملی نتیجهٔ قطعی خودها را در تعیین جزای این دو خیانتکاران ملی بدهند !

(٣٢٩) بر حسب دعوت، مامورین و اهالی مدعوه در سلام خانهٔ عام بساعت موعود یک جم غفیری حضور بهمرسانیده سرتاسر سلامخانه و برنده های دو طرفهٔ آنرا کاملا مملو ساختند بر علاوهٔ آن اطراف و جوانب سلام خانه باین عرض و طولی که دارد نیز پر از اشخاص و ناظرین گردیده اشتیاق استماع جریانات مجلس را ذریعهٔ گوشکهای رادیو که قبلا در مقامات لازمه تعبیه شده بود مینمودند، بساعت ٣ حضور همایونی تشریف آورده احترامات لازمه که در خورشان یک پادشاه محبوبی است از طرف عسکریان و سائر اهالی بگرم جوشی ادا شد ! حضور شاهانه متعاقب ورود بخصابهٔ ذیل مجلس را افتتاح فرمودند :—

[خلاصه نطق افتتاحیه اعلیحضرت معظم غازی]

در مجلس تعیین جزای خائنین وطن :

(٣٣٠) ملت عزیز قدر دانم ! شما تصور خواهید نمود که من باین خدمات ناچیزانه که باین خاک نموده و یا باین طپیدن ها و مساعی متوالیهٔ خود متسلی گشته خواهم گفت که فرایض و وجدانی و وظایف اجتماعی خود را اکمال نموده و اکنون از غم این ملت مظلوم فارغ خواهم نشست ؟ نه ! روزیکه ملت عزیزم باصرارهای زیاد در همین سلامخانه سلطنت افغانستان را بمن تقدیم و تکلیف نموده این بار گران امانت را بدوشم نهادند در آنجا دانستم که این دل فدویت منزل و این روحی که دایم در فضای عشق وطن پروبال زده دیگر روی عیش و استراحت و آرامی را نخواهد دید و در آن روز به پیشگاه


١٦٨

این خاك اسلامیت که محبت آن را جزء ایمان خود میدانم عهد نمودم
که الی آخرین رشته نفس خودرا به شیرازه بندی اوراق پریشان اخلاقی
و انتظامی وسیاسی این مملکت بکار برم .
چنانچه دراولین روز جلوسم اعلان کردم که تمام اجرا آتم درراه اعتلای
شما و آبادی وطن بوده و در همۀ امور بمشوره و اتحاد نظریه ملت محبوبم
میپردازم ! وامید وارم که بفضل خداوند ومساعدة عامه ملت افغانستان در
انجام همۀ این مرام مقدسم کامیاب شوم
درخط مشی حکومتم نیز ازرواداری ومحبتی که به مملکت و ملتم دارم
نیز همین نکته را تائید کرده نوشتم که حکومت افغانستان يك حكومت اسلاميه و به
شكل مشروطه مطابق بمقررات دینی واحکام شرعی اداره خواهد شد !
حال نیز میگویم که من جداً طرفدار رفاه و آسوده حالی عامه ملت
افغانستان بوده خیلی سعی وکوشش دارم تا ملت در شناختن خير وشر ،
و سنجیدن مفاد و ضرر خود استعداد و قابلیت خـود را يك آن پیشتر
احراز کنند واز فضل خداوند و عرق ریزی های این بھی خواه خود
آنها زود از زودلیاقت اداره امور ونگهداشت شئونات مملکتی وسیاسی
خودرا اکتساب کنند ! از همین حسن نیت و خیر اندیشی است که من
حکومت وملت افغانستان را بهمدیگر همچون جسد و روح دانسته هر
دورا يك جزء لا يتجزای همدیگر میدانم وخیلی مجاهدت و مساعی خودم
را در همین ز مینه بکار میاندازم تا موجبات وقوع تفرقه و علیحده گی
بین حکومت و ملت را از بین برداشته بيك وحدت حقيقى وبيك صميميت
خلل ناپذیری ملت وحکومت افغانستان را در راه سعادت ونيك بختی سوق
دهم ! و دوباره به چیز های که اسباب مغایرت وشکر رنجی را در بین
واقع میکند توجه و التفاتی بعمل نیاید .


١٦٩

اينك براثر همين عهد و همين مفكوره به تصميمات خود شروع نمودم وخدای پاك را نيايش ميكنم كه بايفای هر عهد خود، توفيقات آسمانی را رفيق می بينم ! تصمميات من بسيار است من ميدانم و اين دلی كه از اختيار من برآمده و برفراز نعش های در خون طپيدة ظلم ووحشت وشهيدان خيانت، بال افشانی و نوحه سرائی ميكند ! اما چيزی كه در بين اين تصميمات، خود را بيشتر در نظرم ترجيح ميدهد مسئلة نظم وعدالت است چه تا اكنون همة اين بدبختیها و پريشانی ها كه تقريباً موجوديت اخلاقی و اقتصادی ما را در انظار بشريت به باد فناداده ؟ يگانه مواد بی نظمی و بی عدالتی بود واكر آينده هم اين دو مادة بدبختی رفع نشوند باز ( لا سمح الله ولا قدر الله ) همان آش و همان كاسه خواهد بود !
نظم و عدالت كه در حقيقت ماده وصورت دنيای مدنيت وهيئت جامعة بشری و بلكه اگر غور شود باعث حفظ عالم وسبب نزول شرايع آسمانی و تدوين تشكيلات موضوعة بشری و نصب العين همه شرايع واديان است چون دقت شود به بقای خود به مكافاة و مجازاة تكيه ميكند بدرجة كه نظم و عدالت خداوندی هم به مكافات و مجازات منجر شـده بهشت و دوزخ هم تابع نظم وعدالت لايزالی است ! ازين سبب است كه اين بندة عاجز خداوند هم نظر بگذشتة ملت خود و هم اقتفا باين سنت الله ميخواهم در اقامة عدل ونظم بكوشم واين دوپاية مدنيت را بواسطة رعاية مكافات و مجازات قوی ومستحكم بسازم وخيلی خوش بختم درين شيوه كه من آن را از دقيق و رموزات اجتماعی تصور مينمودم ، ملت عزيز و هوشمند خود را نيز متجسس و بلكه خوش بختانه از خود نيز بيشتر باعث ديدم ! چنانچه بعد از آنكه داخل كابل شدم وعفو عمومی دادم بازمشاهده ميكنم كه ملت من بعدل ونظم اظهار علاقه نموده ميخواهد كه خد متكاران وطن


۱۷۰

مکافات ، و خیانت کاران مجازات به بینند ؛ منکه فطرتاً به شخصیات و جزئیات
علاقه ندارم باز هم که همچه يك حس شریف را در ملت خود می بینم مسرور
میشوم ! و آن حس را تربیه می نمایم ! کسانیکه عقیدۀ اجتماعی داشته و
طرفدار سیر تکامل اند کوشش میکنند تا حس های شریفی که در ملت
تولید شده است آن ها را تربیه و تنمیه کنند .
من عهدیکه باین ملت نموده ام بحضور خداوند و به مفاد این ملت بوده
و من طوریکه خداوند بداند و بمفاد این ملت باشد ایفای عهد میکنم !
من امروز ملت خود را برای کسب علوم و معارف که اساس همه مدنیت ها
است مستعد می بینم! و بهمهٔ موجودیت خود میکوشم که ملت علوم و معارف
معتنائی داشته باشد !
ملت را قابل عسکریت ، فلاحت ، زراعت معاینه میکنم ! و از خداوند
توفیق میخواهم که درین شئون ملت خود را بابسی از استعدادات فطری
شان مقابل بسازم !
ملت خود را جویندۀ اقتصاد مشاهده میکنم ! و در تقویۀ این حس
بلندشان فدویت و مجاهدت میکنم !
ملت را خواهان نظم و عدالت مییابم ! این است که جهد میکنم
عاطفهٔ بزرگ درایشان نشو و نما یافته بلذت والم سیاسی وادبی خود که
در نزد علما یکی از اساس های مبنی علیه نظم و تشکیلات است خود به خود
واقف شده آینده نزد سلطهٔ متنفذین دارای موجودیت ملی شوند !
اينك برای تقویه و تربیه این عاطفهٔ نظم و عدالت با اینکه شخصاً وارادهٔ ندای
عفو عمومی داده بودم و برای محافظهٔ شئونات انفرادی من بهتر بود
که فریاد های ملت خود را نمی شنیدم و در مقابل عفو کردهٔ خود ناله و زاری
مظلومان را بگوش نمیگرفتم چنانچه پیش از من بخشیدۀ خود را بخشیدۀ خداوند


۱۷۱
وگرفته خود را گرفته تقدیر میدانستند ! اما من بنده خدایم وخدمتگار ملت
خود ؛ اگر ملت من نه بخشد ، من نمی بخشم ! واگر قوم من به بخشد
من نمیگیرم !
چنانچه بملت من معلوم است که من جنایت کاران اجتماعی وطن را شخص
عفو نموده بودم ! وهمه درمقولهٔ عفو شخصی من داخل شده اند اما بعد از آن
که ملت عزیزم خواهان نظم وعدالت شدند نتوانستم که وجدان خود را
سپر این عواطف شان که مصرانه بر مشاعر من حمله می نمود، بسازم ! همان
بود که من از ارادهٔ شخصی خود گذشته تابع ارادهٔ مشروع ملت عزیز
خود شدم ! و محاکمهٔ آن همه مجرمین اجتماعی را نیز مفوض بخود شان
ووکلاء وصنادید شان نمودم! حتی برای محاکمهٔ محمدولی ومحمودسامی نیز دیوان
عالی ترتیب کردم ! وبرای اظهارات آزادانهٔ شان تسهیلات فراهم اوردم
وکوشش کردم تامهمین جنایت ملت بدست ملت وبرای ومحاکمه و تمیز ملت
محکوم شوند . همان بودکه محمودسامی ومحمدولی یکی بعد دیگری به حضور
ملت و نماینده گان شان محکوم به «خیانت ملی» شده و به حسب شرایع و
اصول مقرره که مجازات وتعیین آن حق حکومت است، تعیین جزا آنها را
بحکومت مفوض نمودند ! اکنون ای ملت عزیزم برای اینکه حاکمیت ملی
شما تامین شود ! برای اینکه آن همه جورتعدی واستبدادهای که بشما
تحمیل شده است ، جبیره گردد ! برای اینکه حس عدالت ونظم که درشما
خواه از روی تربیه و خواه ازروی عکس العمل بی عدالتی تولید شده
است ، تقویه و تنمیه شود! این دو نفر خیانت کاران اجتماعی را که به خیانت
نسبت بشما ملت متهم ، وبدست شما ملت محاکمه ، وبه نزد شما ملت خیانت
وجنایت شان ثابت شده است ؛ نیز برای تعیین مجازات بشما ملت مفوض
مینمایم ، تا خود تان بصورتیکه دیدید وشنیدید ورأی دادید ؛ مجازاتشان
را نیز تعیین بنمائید ! .


۱۷۲

جریانات مجلس تعیین جزای خائنین ملی

(۳۳۱) درینجا ذات شاهانه امر ب قرائت نتیجه فیصله محکمه دیوان عالی فرموده حضرت عالی فیض محمد خان وزیر صاحب خارجه فیصله را بمضمون ذیل بآواز بلند خواندند :

از محمود سامی :

« نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی مذکور بوده در ۱۳ ورق فیصله هذا داخل است خیانت او را نسبت بجامعه ملت و دولت و وطن ما افغانستان بحضور دیوان عالی ظاهر و مبرهن میدارد . »

« لہذا حکم نمودیم که محمود سامی نسبت بخیانت مذکور مسئول بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت نادرشاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند . »

از محمد ولی :

« لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت شهود بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ۲۷ ورق فیصله هذا داخل است و علاوه بران اقرار خودش که به مسئولیت و عدم پذیرفتن توبه حبیب الله و سید حسین و غیره بحضور دیوان عالی اقرار کرد و درج اوراق فیصله هذا است به ظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین امحمد ولی خان مدعی علیه که بجامعه ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر شاه


۱۷۳

غازیست که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند ! »
( اتفاق آرای عمومی در اعدام محمود سامی )
(۳۳۲) پس از ختم قرائت فیصله ، ومزید استحضاریت عموم اعلیحضرت بحضار فرمودند :ـ
« اينك برحسب فیصله محکمه راجع به محمود سامى يك سزا اعدام است و يك سزا حبس اولاً باید همه شما یکدفعه بنشیند ! ( همه نشستند ) هر کسیکه از حضار براعــدام محـمود ســامی رأی میدهـد بپا شـود ! »
( همه نفری استادند ، وبايك غلغله و اصرار گفتند کشته شود کشته شود! خیانتش بثبوت پیوسته ، این موضوع حاجت بمذاکره ندارد ! ) بعد دوباره فرمودند « ممکن است در مرتبه اولی که گفتم هر کسی باعدام آن عقیده دارد بپاشود درست نفهميده باشيد اينك جهته مزید تفهیم مطلب وذهن نشين شدن قضیه باز میگویم هر شخصی که به اعدام محمود سامی رای میدهد برعکس مرتبۀ اولی بنشیند و هر شخصی که طرفدار بندی گری اوست استاده باشد! » (همه نشسته بيك غلغله شادی که خیلی شبیه بود به سربازان فاتحی که بگرفتن يك دشمن غدار خود غرورانه موفقیت را احراز میکنند، میگفتند : خیانت این شخص بوطن معلوم است و هم بحضور وکلای ما به ثبوت پیوسته کشته شود! کشته شود ! و هیچکسی بپا نخواست )

( تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی )
(۳۳۳) اعلیحضرت : «اما در باب محمدولی چون مطابق همین فیصله که قرائت شد فهمیده باشید که در نظر محکمهٔ ریاست دیوان عالی خیانت او باندازۀ محمود سامی سنگین و شدید نیست و ظن غالب بخیانت وی میرود آیا درین مورد شما


١٧٤

ملت چه میگوئید ؟ هرکسی که باعدام وی رای میدهد باید برخیزد ! »
( يك قسمت برخاسته ويك قسمت بوضع موجوده باقی ماندند ! )
دوباره اعلیحضرت فرمودند: « همه بنشینید ! تمام حضار نشستند ! فرمایش
ملوکانه: « برای اینکه غلط فهمی از بین حضار رفع شود اينك تكرار
میکنم : هر کسی عقیده اعدام او را دارد برعکس مرتبه اولیه برخیزد! »
( درین مرتبه هم عمل اول تکرار شد يك قسمت برخاسته و يك قسمت
بهمان حال جلوس نموده بودند که تساوی عده در آن دیده میشد ! )
( نتیجه آرای مجلس تعیین جزا )
(٣٣٤) اعلیحضرت :« ازین مجلس و آرای عمومی فهمیده شد که در باب محمود سامی
همه اتفاق بر اعدام وی دارند ودر خصوص محمدولی نصف بر اعدام
او رأی میدهند و مناصفه برحبس ! منهم منصفانه رأی خود را میگویم که :
محمود سامی نظر به فیصله محکمه و این آرای عمومی اعدام شود ! ومحمدولی خان
باعتبار احتراز تساوی آراء ، حبس کرده شود ! آیا شما چه میگوئید ؟ »
راجع به فیصلهٔ اعدام محمود سامی همه حضار بعرض رسانیدند که خیلی
درست است توقع داریم که فوری در محل اجرا گذاشته شود نسبت
به حبس محمد ولی اشخاص طرفدار بندی گری او اظهار شادمانی
ازین حقیقت پسندی و انصاف پروری اعلیحضرت غازی نمودند و
ذواتیکه دربارهٔ اعدامش اصرار داشتند بعضاً بنابر موافقتی که اعلیحضرت
عدالت گستر با نفری طرفدار حبس محمد ولی خان فرمودند ساکت
ماندند ؛ وبعضاً میخواستند که در مزید تشریح خیانت کاریهای سنگین
کمر شکن محمد ولی که نسبت به تباهی ملت و خرابی مملکت از وی بعین
الیقین دیده شده بود ، پرداخته بدلائل مقنعه مجازات اعدام او را هم
از حضور رجا واسترحام کنند !


١٧٥

اما ذات شاهانه درين موقع که في الجمله زمینه را موافق نظریۀ عدالت
کارانهٔ خود یافت و دانست که اکثری از حضار باین رای بیضای شان
موافقت دارند لہذا در اثر این اتحاد آرای اکثریت و مفاهمه و مشاوره
که باین مجلس عالی فرمودند احکام قطعیهٔ آتیه را نسبت باین دو مجرم وطنیه
رسماً اصدار فرمودند : -
(محمود سامی اعدام و محمد ولی محبوس شد

( ٣٣٥ ) « نظر بفیصلهٔ دیوان عالی و تصویب این مجلس عالی که مشتمل بر ارکان شورا
و وزرا و مامورین و منصبداران عسکری و اعیان و اشراف مرکز کابل
و اطراف است و نسبت باعدام محمود سامی متفقاً اظہار رای دادند منهم
باعدام او امر میدهم تا بموجب این فیصله و آرای عمومی اعدام شود ( ١ )
( ٣٣٦ ) راجع به محمد ولی خان چون مناصفهٔ مجلس باعدام و نصف دیگر به حبس
آن اظہار نظریه کردند بناءً عليه من هم به حبس او امر و احکام میدهم
که هشت سال حبس شود ! »
بعد دو باره اعلیحضرت به نطق خویش دوام ورزیده فرمودند :-

مفاد نطق اختتامیه اعلیحضرت معظم غازي

خدائی را شکر گذارم که امروز در ملت محبوبم احساسات ملی و علاقه
مندی وطن را بيك صورت امید افزای تسلی بخش مشاهده میکنم !
و می بینم که همه دوست را از دشمن خود تمیز میدهند ! و با کمال
جوش درين مورد ابراز دلچسپی میدارند ! معلوم است که از صدمات
وارده متاثر گردیده برای مجازات خائنین با کمال جدیت قیام میکنند! و
منتهای آرزوی من هم همین است که در ملت محبوبم اين طور يك حس

( ١ ) چنانچه حسب این احکام در عصر همین روز حکم اعدام محمود سامی در محل اجرا
گذاشته شد .


١٧٦

درستی تولید شود که خودشان نفع وضرر خود را شناخته دیگر به بربادی
خود راضی نشوند ! زیاده از حضرت خداوند جلت عظمته خواستگارم
که برای ملت من اخلاق ومزایای نیکو عطا فرماید تا گل سر دوستان
و خار چشم دشمنان بوده ایشان را به تعمیل او امر ذات بی همتای خود و پابندی
احکام شرعی و خدمات ملت و ترقی دادن مملکت موفق و کامیاب داشته
به سعادات دوجهانی واصل بفرماید! وآخر دعوينا ان الحمدلله رب العالمين

(خاتمه)

(٣٣٧) پس از اختتام این کلام هدایت التیام شاهانه، آوازهای «زنده باداعلیحضرت
نادرشاه غازی ! پاینده وموفق باد این پادشاه وطن دوست ملت پرور ما !»
از زبان های عامه حضار بيك اخلاص وصمیمیت بسیاری سر تا سر فضا را دريك
غلغله مسرت افزائی پیچیده ، ذات شاهانه جواباً دعای« پاینده بادافغانستان!
موفق و کامیاب باد ملت محبوبم» را گفته حضار به متابعت اعلیحضرت
درین ادعیه نیز بسیار زیاد اظهار جوش وخروش کرده بعداً ذات شاهانه رو
بقبله ایستاده دست نیازش را بدر گاه خالق بی نیاز (جل ذکره) برافراشته
ادعیه پر سوزی را نسبت به سعادت ورفاهیت ملت و موفقیت و کامیابی بهی
خواهان افغانستان در آن مقاصد مشروعه شان که راجع به ترقی وتعالی
ملت وسرسبزی و آبادی مملکت دارند بکمال انابت و ضراعت ایراد کنان
حاضرین در حالی که خیلی متأثر شده بودند دراختتام هر فقره دعائیه
آمین میگفتند ! بالاخره این مجلس طوریکه مرقوم شد خاتمه بالخیر یافت! .


سپش داوا کنت جلد اول که من کریم جلویش را کبار سند
فهرست مندرجات
( مضامین ) صحيفه منو ( مضامین ) صحيفه
شمه از معائب خیانت محاکمه ۲ تقدیر معاونتهای محمدولی در نزدبچه سقه ٦٠
غرض از اشاعه رویداد محاکمه : عهد و پیمان خصوصی محمدولی با بچه سقه ٦١
اثر خیانت محمدولی و محمودسامي در محیط ه کار گرفتن محمد ولی از سقومها ٢
عرائض راجع بمجازات مؤسسين انقلاب ٦ صورت تحقیقات ابتدائیة محمد ولی ٦٣
تاثیرات این عرائض ملت بر حکومت ٨ دعوى مدعى العموم ملكي ودفاع محمدولی ٧٣
صورت ترتيب رويداد محاكمه ٩ مدافعه مسكته مدعی العموم ملکی ١٠٧
اغتشاش مكرر اتباع سقوی ١٠ فیصله دیوان عالی درباره محمد ولی ١١٨
تعقیبات حکومت در استیصال اشرار ١٢ اسناد خیانت کاریهای محمود سامی ١٢٢
اهتمام مردم شمالی در گرفتاری اشرار ۱۳ صورت تحقیقات ابتدائيه محمودسامی ١٢٨
شرفیابی مردم شمالی بحضور ١٤ دعوى وترديد اخير مدعی العموم نظامی ۱۳۵
معروضه مردم شمالی با علیحضرت غازی ١٥ فيصله ديوان عالی درباره محمودسامی ١٤٨
فرمان پادشاهی در اثر عرض شمالی ۲۰ جلسه اول ریاست دیوان عالی ١٥٥
اقدامات صدارت عظمی ٢١ جلسه دوم ریاست ديوان عالی ١٥٧
اجرا آت شورای ملی مضامین ۲۲ جلسه سوم ریاست ديوان عالی ١٦١
لائحه اصول استنطاق مضامین ۲۲ تقدیم فیصله بحضور و مجلس تعيين جزا ١٦٦
فهرست هیئت دیوان عالی ۲۸ نطق اعلیحضرت معظم غازی ١٦٧
تقرر مدعى العموم ملكي ونظامی ٢٩ جریانات مجلس تعيين جزا ١٧٢
تعیین هیئت استنطافيه وتحقيقه ٣٠ اتفاق آرا در اعدام محمود سامی ۱۷۳
رضامندی بچه سقه از محمد ولی ٣١ تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی ۱۷۳
حیات بچه سقورا محمدولی وقایه کرد ٣٣ نتيجه آرای مجلس تعيين جزا ١٧٤
سر رشته دادن محمدولی به بچۀ سقه ٤٦ محمود سامی اعدام و محمد ولی محبوس شد ١٧٥
تعاون اسلحه از طرف محمدولی به « ٥٠ خاتمه مجلس بنطق همایونی ۱۷۵
خود غرضی محمدولی در معامله بچه ق ٥٢


[BLANK PAGE]