۷۹

تمام این ها برباد هم شوند از عهد و پیمان خود نمی گذرند (۱) من روی
خود را بطرف حضرت صاحب کرده گفتم حضرت صاحب بعهد و پیمان
اینها من قدری اعتماد ندارم (۲) ممکن است که کدام فتنه در حق من
بکنند حضرت صاحب قدری بر آشفته شده بمن گفت شما چرا سودا
میکنید من ذمه وار شما هستم همان قرآن مبارك هم در دست او بود و
قسم یاد کردند که اگر شما را چیزی اذیت بخواهند که برسانند و یا شما
را نگذارند که بروید اول گله تفنگ آنها برسینه من خواهد بود
بعد هر چه که باشما بکنند ـ شما خاطر جمع باشید که آنها مسلمان
و بعهد خود استوار میباشند هیچ گونه خلاف عهد خود نمیکنند
باز در صورتیکه با شما بقرآن عهد کرده اند بهیچ صورت شما تشویش را
بخاطر خود راه ندهید (۳) بعد از ان من را سردار صاحب مرحوم باقاضی
غلام حضرت از ارگ کشیده بخانه رفتم یکشب بخانه بوده بعد بخانه سردار
محمد عثمانخان مرحوم رفتم زیرا عائله من در انجا بود بعد از سه و یا چهار
روز برای سردار صاحب گفتم که اگر عائله ممکن نباشد برای وزیر
دربار بگوئید که اجازه نامه طیاره را بدهند که خود من تنها بروم ،
سردار صاحب فرمودند کر بسیار خوب من امشب رفته اجازه نامه شما
را می آورم اگر ممکن شد از عائله شما را توانستم خوب و اگر نتوانستم

(۱) سکنه کابل بخاطر آورند آن نطق سقو زاده را که در ولایت کابل راجع به عفو
مالیات و نگرفتن گمرگ و بخشیدن صفائی و نگرفتن ناوسی وقومی وتنخواه مقرر کردن بصغیر
وکبیر شمالی ایراد کرد و بعد از سه روز آن یکی بعد از دیگر از همه آن مواعیدش عدول کرد
درین مورد مراجعه شود به حصه اخیره فقره [۲۲۱]
[۲] یعنی چنانچه با من عهد کردند و وفا نمودند!
(۳) حالانکه همین حضرت صاحب را سقویها بعد از چندی چقدر اذیت دادند و تکلیف
رسانیدند مدتی محبوس نگهداشتند و به محمد ولی تا آخر احترام میکردند و آقا گفته
باستقبال و مشایعتش می پرداختند!


۸۰

از خود شما را می آورم من در تهیه و تدارك سفر بودم که آواز سردار
صاحب را از روی سرای شنیدم و خودشان بخانه خود رفتند درین
بین بقدر بیست دقیقه نگذشته بود که دوپیره از طرف سید حسین آمده
من را و جمیع اشیاء و اسباب سفر را گرفته بطرف جای سید حسین بردند
درین حین سردار صاحب هم همراه من وسپاهی های سید حسین استاده
بودند من از سردار صاحب پرسیدم که کیفیت چیست فرمودند که من
و حضرت صاحب نزد بچه سقاو بودیم که سید حسین آمد و چیزی چیزی
بگوش حبیب الله بچۀ سقا گفت بعد ازان روی بطرف من و حضرت
صاحب کرده به تندی گفت که بروید ما کار خود را خود میدانیم به شما تعلق
ندارد همین بود که ما و حضرت صاحب برامده او بطرف خانه خود رفت و من
باینطرف آمدم نمیدانم که چه واقعه پیش شده ـ بعد ما را بطرف جای
سید حسین بردند و در آنجا بندی شدیم بعد از بندی گری جای سید حسین
بردند و بندی کردند وقتا که ما را بارگ آورند من برای حضرت صاحب
پیغام فرستادم که این چگونه قرآن و عهد و پیمان بود حال شما کجا
هستید که از من دست گیری کنید بواسطۀ همان آدم که من فرستاده
بودم جواب فرستادند که من ندانستم که قرآن اینها قران سیاسی
بود حال من به شما هیچ مدد کرده نمیتوانم زیرا بالای من هم بدبین
شده اند ـ حال بجز صبر چارۀ نیست و هر زمان که مرا یاد میکنید يك
لعنت بمن بفرستید فقط
سوال هیئت تحقیقیه
(۱٥۸) جناب محمد ولی خان ! خود فرمودید که اعلیحضرت امان الله خان
همراه حبیب الله قرآن میکرد من نگذاشتم که قرآن بکند وقتا که حرف


۸۱

شما را قبول میکرد حینیکه صد میل تفنگ از برای حبیب الله با جباخانه و غیره خوا هشان حبیب الله دادند شما چرا مانع نشدید . با احترام .
جواب محمد ولی
( ١٥٩ ) بلی من هیچ طرفدار قرآن کردن يك پاد شاه با يك دزد نبودم من بحضور شان عرض کردم که شما عهد قرآن بايك دزد نکنید برای احمد علیخان اختیار بدهید که با او قرآن کند و خود او را بکابل بفرستد و من مطلق طرف دار تفنگ دادن آنها هم نه بودم زیرا همین صد تفنگ که اعلیحضرت بآن ها دادند باعث قوت آنها شده و قوه های کمی دیگری که در کوهدامن بود همه را خلع اسلحه کرده بکابل آمدند اگر این تفنگ ها از حضور اعلیحضرت باو داده نمیشد هیچ وقت این قدر قوه پیدا نمیکرد که بکابل حمله میکرد ( ١ ) فقط .
سوال هیئت تحقيقه
( ١٦٠ ) جناب محمد ولی خان ! در زمانیکه اعلیحضرت امان الله خان در استالف تشریف میبردند بواسطه که امنیت شمالی خراب بود تقریباً یکهزار نفر سوار و پیاده برای حفاظت راه مقرر بودند و علاوتاً دیوار های باغهای دو طرفه سرك بواسطه که نفری اشرار در آنجا پنهان نه شده و دستگیر بشوند کاملا خراب شده بود شما که یومیه در قلعه مراد بیگت تنها رفته و اکثر روز ها از انجا بعد از نماز شام بکابل مراجعت می نمودید چه اطمینان برای تان بود .
جواب محمد ولی
( ١٦١ ) اعلیحضرت پاد شاه بودند برای حفظ پاد شاه هر گونه معامله کرده

( ١ ) تردید این جواب را در فقره ( ١٠٦ ) و ( ١٠٩ ) و ( ١٢٥ ) بخوانید !


میشود چرا اعلیحضرت در ارگ می بودند و يك غند نفری همیشه نوکری والا می بود و بدون اجازه وتکت هیچکس را نمیگذاشتند و من در خانه خود بدون کشك و حصار آسوده می خوابیدم (١) بلی من هم هر وقت که بقلعه خود میرفتم البته بی سه یا چهار نفر نمی رفتم و در ان وقت اشرار اینقدر قوت هم نداشتند فقط چند نفری بودند که کوه گریز بودند بعضی وقت کدام داره در حد کلکان و یا بین کوهدامن می انداختند باز حکومت محلی که تعاقب میکرد کوه گریز شده پنهان می شدند (٢)

سوال هیئت تحقیقیه
(١٦٢) جناب محمدولی خان! در جمله مسائل افواهی یکی معاونت شما را باعطای يك ميل تفنگ و کارطوس که به حبیب الله داده اید نسبت میکنند و بلکه در پیشنهاد هم ملاحظه شده و ناشی از افواه عام این است که در محافل و مجالس بچه سقاو از معاونت شما ممنونیت میکرد ایا مسئله تفنگ و کارطوس که بتواتر بچه سقاو بیان میکرد چیست؟ داده شده بود و یا کیفیتی دیگر دارد. با احترام.

جواب محمد ولی
(١٦٣) این حرف مثل دیگر افواها ت است من مطلق نه تفنگ فرستاده ام و نه کارطوس (٣) و نه معاونت با و کرده ام ( + ) ( ٤ ) چون

(۱) حالا نکه محمد ولی هم نوکری والای شاهی و هم پیاده و هم موتر و هم دیگر ترتیبات تشریفاتی داشت که در هنگام رفتن قلعه مراد بیگ خود از عمله و فعله خود منفک واكثریه دريك موتر با چندی از همراز های خود میرفت!
(۲) به تردید این فقره ملاحظه شود فقره ١٠٦ و ١٠٩ قبلاً خودش در جواب خود به مقتدر و قوی بودن اشرار هم اقرار کرده است علاوتاً فقره ۲۰۷ مدعی العموم هم ملاحظه گردد
(۳) درین موضوع ملاحظه شود فقراة [۹۲] تا ۹۷ و ٤٧ و ٦٨ و تردید مدعی العموم در فقره ۲۲۰ و ٢٢٦
(٤) تحت خط کشیده گی اینطور خوانده میشود [اگر تفنگ نمیدادم]


۸۳

من در کوهدامن زمین و قلعه داشتم و در آنجا بسیار هیتی داشتم از قسم غله ظرف و فرش يك دانه يا دو دانه تفنگ هم در آن جا داشتم وقتیکه بچه سقاو بکابل حمله کرد و مقر خود قلعه مراد بیک را گرفت جمیع هستی که دران جا داشتم همه را تصرف شد وضبط کرد در ان جمله تفنگ را هم گرفته فقط چنانچه صاحب کار من درانجا (+) محمد زمان نام داشت بود اسباب و تفنگ تحویل او بود میتوانید که از و بپرسید و معلوم کنید فقط
(سوال هیئت تحقیقیه)
(١٦٤) جناب محمد ولی خان ! سوالاتیکه از شما شده تايك درجه جوابات آن را تحریر کرده اید علاوه برجوابات تحریریه تان اگر چیزی دیگری هم در مسئله مذکور تحریر کردنی باشید توضیح نمائید .
[جواب محمد ولی]
(١٦٥) اگر سوال داشته باشید بفرمائید والانه در وقت لزوم جواب خواهم گفت .

صورت دعوی مدعی العموم
شعبه ملکی

(١٦٦) دعوی مینمایم من مدعی عموم میرزا میرغلام ولد میرزا توکل ولد میرزا محمد اسمعیل قوم عرب ساکن قریه کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشنده گذر امین الملك شهر كابل در حالیکه ثابت الوکالت ام بقرار فرمان نمبر ٤٨٢٤ ذات شهریاری بر مدعی علیه هذا محمد ولی خان وکیل


٨٤

اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع افغانستان بر اینکه همین مدعی علیه نسبت بحکومت وجامعه ملت افغانستان خیانت های بسیاری نموده و از آن سبب حکومت بالكل برباد و جامعه متفرق و پریشان و بسیاری اشخاص مقتول و تباه و هستی شان بباد فنا رفته فی الوقت چیزیکه از خیانت او را کشف نموده ام بقرار آتی است :

دعوی اول

١٦٧ ) مشار الیه وکیل پادشاه وقت و بمفاد حديث شريف ( الاكلكم راع وكلكم مسئول عن رعيته ) مسئول امنیت عمومی بوده در گرفتاری دزدان و سارقان غفلت کرده تا اینکه سارقان روز بروز زیادت کرده و قوت گرفته حکومت را قابض وملت را خراب کردند و اینکه خودش بجواب هیئت تحقیقیه وظایف را تفریق داده و مسئولیت را بحکومت محلی راجع میکند بقرار شرع شریف پادشاه و نایب او بمسئولیت زیردستان از مسئولیت خداوند جل جلاله خلاص شده نمیتواند بلکه بسوء رفتار زیردستان هم خودش مسئول می شود زیرا بقرار حدیث شریف صدرو حكم شريعت پادشاه مسئول امنیت و وظیفه مهمه اش حفظ حقوق رعیت است شرعاً اختیار برائت ذمه خودرا از مسئولیت و تحميل آن بر زیر دستان ندارد و اینکه بقرار قانون اساس پادشاه بری دیده میشود این هم نیست زیرا در افغانستان درزمان اعلیحضرت امان الله خان قانون بکلی جریان نداشت استثنات آن نسبت باصل مواد بسيار و باسم فوق العاده انتشار داشت چنانچه خود همین مدعی علیه بصدها احکام فوق العاده خلاف قانون را اجرا کرده همچو فقره محاکمه محفوظ خان ، قوماندان سابقه هرات را که حسب قانون فیصله آن بمحاكم ثلاثه مامورین تعلقداشت ومدعى عليه هذا سه نفر دیگر را بمحاکمه آن فوق العاده مقرر وحق مرافعه وتميز آن را


هم ساقط ساخت بنابر همین اساس اعلیحضرت امان الله خان در لویه جرگۀ
۱۳۰۳ از جریان این مدۀ اساس که مسئول و زرا میباشند بجواب عرض مولوی
عبدالواسع خان ابا واستنکاف ورزید که وزرای من مسئول نمیباشند
در جمیع اجراآت خودم مسئول میباشم چون خود اعلیحضرت امان الله خان
مسئولیت را خلاف مدۀ مذکوره بدوش گرفته وهمین مدعی علیه کفاله
ووکالۀ او را قبول کرده بود عیناً همان مسئولیت بهمین مدعی علیه
عودت کرده قانوناً هم از عهدۀ آن بدر شود .
جوابیه ادعای اول بقلم محمد ولی
(١٦٨) بلی من از همه امورات سلطنتی اعلیحضرت امان الله خان مسئول هستم
وجواب ده، درباب دزدها که نوشته دزدها در زمان که من بوکالت کار
میکردم فقط کوه گریز بودند این قدر قوت نداشتند البته بعضی داره
های خفیف در بعضی جاها می انداختند حکومت های محلی مقابله میکردند
و آنها فرار میکردند (۱) این قسم دزدی ها دريك مملکت که ملت آن
مسلح باشد بکلی رفع شدنی نیست بعد از انکه معاملات لویه جرگه تمام
شد ووکلا بمحل های خود رسیدند يك پروپاغند شدید بر علیه حکومت
جاری شد ابتدا از شینوار معامله جریان یافت بعد در سمت شمالی هم
مسئله قدری شدت کرد و احمدعلیخان بریاست تنظیمیه مقرر شدوعرض
حبیب الله وسیدحسین را بحضور اعلیحضرت نمود که بشرایط خود را
تسلیم حکومت مینمایند از جملۀ شرط های آن یکی بقرآن دستخط کردن
اعلیحضرت بود بلی من طرفدار عهد کردن وتفنگ دادن و پول دادن
مطلق بآنها نبودم زیرا اینقسم عهد و پیمانها در سمت جنوبی بمن تجربه

(۱) این جواب تناقض دارد باجوابیکه محمد ولی قبلاً نوشته و قوۀ دزد ها را تسلیم کرده
دفاع آنرا خارج از قوۀ خود گفته است


٨٦

شده بود (١) که بقرآن معاهد میکردند و تفنگ و کارطوس از من گر
پس بروی خود میزدند بنابرین من هیچگاه طرفدار تعهد کران و
تفنگ و پول دادن نبودم اگر بودم هم همین قدر بودم که احمدعلیخان
بآنها عهد کند و آنها را بکابل بفرستد فقط مشوره من همین بود اگر
خود من آمر میبودم هیچگاه خواهشات آن ها را قبول نمیکردم زیرا
نفری آنها قلیل بودند و اسلحه نداشتند پادستگیر میشدند و یا فرار زیرا که
هوا سرد شده بود و بقوهٔ کم خود نه در ده و نه در کوه طاقت گذاره را
داشتند این خطائی بود که از طرف حکومت شد (٢) ودزدها قوی شده
با اسلحه که گرفته بودند قوه های نظامی را خلع اسلحه کرده بطرف
کابل و جبل السراج حمله کردند قلعه جبل السراج را تصرف شده و
نفری احمدعلیخان را و نظامی که باو بود همه را خلع اسلحه کرده خود
احمد علیخان را بعهد یکه کرده بودند رها کردند به کابل آمدند (٣)

دعوای دوم
(١٦٩) زمانیکه شرارت حبیب الله وسیدحسین دزدان ترقی کرده واحمدعلیخان
رئیس تنظیمه سمت شمالی آنها را استمالت و از نزد شان توبه(۳)و انابت بعهد
بقرآن گرفته مشروط بر اینکه اعلیحضرت امان الله خان هم باما بقرآن و عهد کند
اینکه قرآن کریم بذریعه وزارت حربیه به اعلیحضرت امان الله خان رسید

( ١ ) تجربه را که افغانستان از سوء اداره محمد ولی در سال ۱۳۰۳ سمت جنوبی
گرفت معلوم است به فیصله که هیئت اصلاحیه کرد و جنوبی مطیع شد همین محمد ولی مخالفت
و در نتیجه يك حصه مهمی ملت را تباه کرده خودش بالشکر بسیار خود را ٦ ماه در
گردیز محصور کرده وخامت مسئله تا به مرکز رسید و ازان رهگذر هم افغانستان خسار
های کشید که معلوم است
( ٢ ) تر دید این فقره را ازجواب ( ٢٠٤ و ٢٠٧ ) مدعی العموم ملاحظه کنید
( ٣ ) ملاحظه شود ( ١٠٥ و ١٠٩ ) تایقین حاصل شود که این همه خرابی از دست
محمد ولی است


۸۷

درین وقت بحضور اعلیحضرت امان الله خان سوای دو نفر که یکی همین مدعی
علیه و دیگری همین عبدالاحد خان رئیس موجودهٔ دیوان عالی باشند احدی
اثبات وجود نداشت اعلیحضرت امان الله خان میخواست که عهد را
در قرآن دستخط کند که سارقان بحکومت تسلیم شوید و امنیت قائم گردد
همین مدعی علیه از یکطرف اعلیحضرت امان الله خان را نگذاشت که
با دزد عهد کردن پادشاه درست نیست فرمان کنید که در همانجا که
احمد علی خان عهد کند درست است از دیگر طرف بسارقان پیغام کرد
که قرآن را اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرده شما را بازی میدهد
با خبر جان خود ها باشید همان بود که پیش از رسیدن فرمان باحمد علی خان
موصوف بآنها خبر رسید . باحمد علی خان کشف حقیقت کردند که کیفیت
بدین قرار است برای مان احوال صحیح رسیده (۱) ورنه قرآن کریم را
ظاهر کنید که راست از دروغ معلوم شود بعد از ان دزدان بالای حکومت
بد گمان شده بنای شرارت را گذاشتند ملت و حکومت را خراب کردند
درین زمینه قرائن موجود است که یکی بعد از دیگری بیان میشود : -
جوابیهٔ دعوی دوم از قلم محمد ولی
(۱۷۰) اما در باب قرآن که اعلیحضرت باو نکردند فرمان اسمی احمد علی خان
نوشته کرده ارسال نمودند که عهد و پیمان احمد علی خان با هر که بکند
عیناً عهد و پیمان من میباشد البته احمد علی خان کیفیت فرمان را به آنها
گفته باشد و در قرآن به آنها عهد کرده باشد زیرا گمان نمی کنم از
حضور اعلیحضرت غازی برای احمد علی خان گفته شده باشد که شما
به آنها بگوئید که قرآن را اعلیحضرت دستخط کرده و قرآن را خود دستخط

(۱) فقرهٔ (۱۱۰) ملاحظه شود .


کرده به آنها بدهید که به آنها احوال رسید که قرآن را اعلیحضرت
دستخط نکرده و احمد علیخان دستخط کرده احمد علیخان مجبور بود
که مر اعلیحضرت را اجرا کند که به آنها بداند که اسمی من فرمان
رسیده که باشما قرآن کنم وعلاوه بر ان البته تفنک و اسلحه بعد از عهد
کردن بآنها داده شده باشد و اگر این را حکومت علم داشت که اینها
شرارت میکنند چرا به آنها تفنگ و پول داده شد چرا این اطلاع بحضور
داده نشد واز هیچ ذریعه بحضور اطلاع نرسید که اینها بنا بر سببی که
اعلیحضرت بقرآن دستخط نکرده اند شرارت خواهند کرد صرف
اینقدر از زبان اعلیحضرت غازی در آن وقت شنیده بودم که فرمودند
که بمن احوال رسیده که حبیب الله میگوید که با من عهد شده بود که
یکصددانه تفنگ نو داده میشود بمن تفنگ کهنه داده شده این خلاف
عهد است و اعلیحضرت این را هم فرمودند که من باحمد علیخان اطلاع
دادم که هوش کنید که خلاف عهد بکندره هم نشود ممکن است که عبدالاحد
خان هم این کلمه را شنیده باشد علاوه بران وقتیکه حضرت صاحب پیش
معین السلطنه صاحب از نزد بچه سقاو آمده و در مجلس عام گفتند که بچه سقاو
میگوید که من برای چه خلاف عهد کردم من عهد فقط برای گرفتن
تفنگ کرده بودم بعد ازان مابین خود گفته بودیم اعلیحضرت غازی هم
با سمت جنوبی عهد کرد بود از عهد خود گذشت ما نیز از عهد خود میگذارم
وخلاف عهد میکنم شما می توانید که این مسئله را از خود حضرت صاحب
مکتوباً بپرسید .

قرینه اول در اثبات ادعای دوم

(۱۷۱) درین روز بجز مدعی علیه هذا و عبدالاحد خان آقا و اعلیحضرت
امان الله خان شرکت نداشتند اعلیحضرت امان الله خان با مکان عقلی محال


۸۹

است که افشای راز خود را که موجب بربادی او بود کرده باشد به
عبدالاحد خان آقا هم هيچ يك قرينه شهادت نمی دهد و ذهاب عقل
به همین میرود که مدعی عليه هذا پیغام کرده باشد
جوابيه اول راجع بادعای دوم ازقلم محمدولی
( ۱۷۲ ) ازین نوشته این طور معلوم میشود که اعليحضرت به احمد علیخان
گفته بود که شما دروغ به بچه سقو بگوئید که اعلیحضرت به قرآن
دستخط کرده بعد شما آنها را دستگیر کنید که افشاء راز شده
و آنها را دانسته شدند خود اعلیحضرت اسمی احمد علیخان فرمان نوشته
کرده ارسال نمود که شما خود بقرآن به آنها عهد كنيد البته احمد علیخان
به آنها عهد کرده باشد و آنها دانسته شده باشند که احمد علیخان با ما
عهد میکند نه اعليحضرت این عجب افشاء راز است .
قرینه دوم راجع باثبات ادعای دوم
(۱۷۳) خود مدعی علیه در استنطاق گفته که من اعلیحضرت امان الله خان را
از عهد ممانعت کردم و اظهارات حبیب الله که بحضور بسیاری اشخاص
کرده که برایم محمد ولیخان اطلاع داده قرينه قاطعه گفته میشود .
جوابیه قرینه دوم راجع بادعای دوم ازقلم محمد ولی
( ۱۷۴ ) بلی من منع کردم و من در کار های حکومت تجربه داشتم و من می
فهمیدم که تسلیم شدن اینها بشرایط درست نیست چنانچه نتیجه دیده شد
قرینه سوم راجع باثبات ادعای دوم
( ١٧٥ ) قرائن هم عهدی و اخبارات واسطه و رابطه داشتن مدعی عليه هذ
با دزدان مذکور که در آتی توضیح میشود نيز موید این معنی است


۹۰

بنابران حسب قانون مدعی‌علیه هذا مستوجب مجازات افشای راز سیاسی بل رسانیدن اسرار را بدشمن در حین محاربه بوده و شرعاً ساعی بالفساد گفته میشود.
جوابیۀ قرینۀ سوم راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی
(۱۷۶) بلی رسانیدن احوالات و معاملات واسطه داشتن اشخاصها در صورتیکه خود آنها حیات داشتند ( ۱ ) و در دست حکومت بودند تحقیقات میشد مدعی و مدعی علیه حاضر می بودند صادقانه معلوم میشد که اشخاص که بودند و کدام کس محرك و معاون آنها بود.
دعوای سوم :
(۱۷۷) همین مدعی علیه نه از حیث دیانت که سهو اجتهاد گفته شود نه از باعث مجبوریت که تحت قبضۀ سارقین آمده باشد نه از ممر صیانت نفس خود که در سلطنت اعلیحضرت امان الله خان حیاتش در خطر باشد مثل بعضی سارقین کوه گریز : تنها بواسطۀ ادعای بیعنی سلطنت که سارقین حکومت را از اعلیحضرت امان الله خان گرفته بمن تفویض بدارند محرك انقلاب و با سارقین مذکورین عهود و پیمان کرده و پول و تفنگ برای شان داده و صیانت شانرا از گرفتاری حکومت نموده تا بالآخر سارقین متصرف حکومت شده بخودش هم موقع ندادند و خلاف عهد کردند که امارات قاطعه و براهین ساطعۀ این ادعا قرار آتی است :—
قرینۀ اول راجع به اثبات ادعای سوم
(۱۷۸) اقرارات خودش که رسول از طرف سید حسین و حبیب الله باستدعای عفو مجازات نزدم آمده بود اختیار نداشتم و اعلیضرت امان الله خان در مرکز تردید این جواب را در فقره [ ۲۱۷ ] ملاحظه کنید.


۹۱

تشریف نداشتند که بحضور شان عرض میکردم ، رسول او را رد کردم چون دفع فتنه و فساد بهر حیله و بهانه ممکنه جایز است فرو گذاشت او دلیل مبرهن معاونت است.
۱۷۹۰ جوابیه قرینه اول راجع به اثبات ادعای سوم : از قلم محمد ولی
بلی من پیشتر هم نوشته ام حال هم مینویسم که من هیچ وقت طرفدار این نه بودم که این قسم اشخاص جانی که برذمه شان حقوق الله و هم حقوق العبد باشد بشرائط آنها بخشیده شوند اسلحه داده شود و یا کدام تهانه بآنها داده شود زیرا این نفری بسیار شریر. قطعاً قابل بخشش (X) نه بودند و برای من تجربه حاصل شده بود باید دستگیر و یا کشته میشدند در صورتیکه هيچ يك سند عقلی ونقلی در بین نیست مرا محاکمه و بندی مینمایند خداوند رحم فرمود که من آنها را خواسته چهل پنجاه میل تفنگ ندادم و پول ندادم و یا بکدام خدمتی در سمت شمالی مقرر نکرده بودم (۱) اگر ازین کارها یکی را مینمودم البته حال جای هیچ تردید نه بود ودیگر در باب پادشاهی که نوشته کرده اید که دزد ها پاد شاهی را بمن میدادند عجب دلائل عقلی است زیرا دزد ها خود را میکشتند و برباد میکردند و پادشاهی را بمن میدادند عجب تر اینکه پیش ازین که داخل کابل شوند در کوهدامن اعلان امارت کرد و خطبه بنام خود خواند و مردم باو بیعت کردند خان و خوانین و علماء کوهستان و کوهدامن همه دستار سلطنت را بسر او گذاشتند و او را لقب امارت دادند بعد ازین همه هنگامه وقتیکه به کابل می آمد پادشاهی را بمن می داد البته ملانصر الدین
[۱] این عبارات را باین خیال نوشته که شاید اسناد ودلائل عقلیه ونقلیه او بدست نیامده خواهد بود پس ازینکه عقلا ونقلا وشرعاً وعرفاً طوریکه در فیصله محاکمه مرقوم است بروی خیانت ثابت شد چرا ساکت و خجول ماند ؟ و دفاعی کرده نتوانست ؟


۹۲

شده بود (۱) اگر این قسم هم میبود که خود اوادعای سلطنت نمیکرد
و میگفت وقتیکه بکابل رسیدیم و کابل را گرفتیم هر کرا که ممکن بود
ولایق دیدیم پادشاه انتخاب میکنم البته در آن وقت بکسی گمان میبردند
يك دلیلی بود.
و دیگر اگر من خیال سلطنت را میداشتم در زمانیکه اعلیحضرت
در اروپا بود بدون زحمت و بدون هیچ تکلیف سلطنت را میتوانستم که
بگیرم زیرا يك دزد توانست افغانستان را بگیرد البته من هم در صورتیکه
پادشاه در ملك نه بود و همه امورات سلطنت در دست خود من بود
به بسیار آسانی سلطنت را گرفته میتوانستم (۲) من به اعلیحضرت
امان الله خان فدائی بودم و هستم و من فقط بامر اعلیحضرت امان الله
خان در کابل ماندم من در رفتن خود بسیار اصرار نمودم که من را با
خود ببرید از عائله و همه میگذرم بمن فرمودند که بردن شما را درین
وقت همراه خود لزوم نمیدانم من خود را از سلطنت خلع کردم دیگر
هیچکاری برای تصرف شدن سلطنت نمیکنم زیرا بسیار کشت و خون در
مملکت واقع خواهد شد و ملتم بکلی خراب خواهد شد شما همراه معین
السلطنه باشید اگر خداوند این آشوب را دفع کرد بعد هرکجا که من باشم
نزد من آمده میتوانید چون شما يك آدم کار میباشید و من دیگر برای
گرفتن سلطنت آرزو ندارم پس رفتن شما با من غیر لزوم است چنانچه
در همان روز برای شیر احمد خان رئیس صاحب شورای سابقه گفتم که
من موقتی هستم خداوند قدری آرامی کند من عقب اعلیحضرت میروم.
دیگر درباب حکم فوق العاده که نوشته در آن وقت هم اگر حکم
فوق العاده میدادم و بشرطیکه آنها میخواستند قبول میکردم البته نتیجه

(۱) جواب ملا نصرا لدین را در فقره (۲۱٥) بخوانید
(۲) جواب این فقره را در تردیدیه (۲۱٤) مدعى العموم ملاحظه فرمایند


۹۳

چنان چه دیده شد ، دیده میشد (۱) و تمام مسئولیت بذمة من بود و من
کار خود را از دیگران بهتر میدانستم .
(۱۸۰) قرینة دوم راجع به اثبات ادعای سوم : اظهاری سیدعبدالله در اثر محاکمة
خودش که قبل از عریضة مردم شمالی و جلب مدعی علیة هذا به ارك
سید عبدالله خان اظهار کرده که در عهد اعلیحضرت امان الله خان که
نزد حبیب الله بقلعة مرادبیك فرستاده شده بودم محمد سرور خان پسر
حاجی محمدشاه خان رفیق حبیب الله میگفت که وکیل اعلیحضرت خودش
با ما در همین بالا خانه قرآن و عهد کرده .
جوابیة قرینة دوم راجع به اثبات دعوای سوم ازقلم محمدولی :
(۱۸۱) اگر سید عبدالله خان این کلمه را از زبان آنها شنیده بود چرا بحضور
علیحضرت همان وقت عرض نکرد (۲) زیرا خود او بایک نفر شیخ که
سم او را نمیدانم و از بیگ توت میباشند برای معلومات و حرف زدن
از حضور مقرر شده بودند که رفته از طرف خود معلومات
کنند یعنی بچة سقاو نداند که این شخص از حضور اعلیحضرت آمده
فقط اطلاعات خود را و کیفیت گفت و شنید خود را يك راپورت بحضور
تحریر کند چنانچه راپورت خود را با وضعیت بچة سقاو همه را نوشته بحضور
آورده بود و بمن هم بیانات نمود این کلمات صرف يك بهتان روشن است
که اگر به سید عبدالله خان گفته باشند هم مثل دیگر افواهات اوشان

[ ۱ ] ببینید که این ولی باولایت از علم غیب هم وقوف دارد و میگوید که اگر توبة بچة سقا
را قبول و او را تحت نظارت نگه میداشتم باز هم دعوی سلطنت را میکرد ، طوریکه دیگر
محبوسین سقوی از حبس برآمده سپه سالار و جرنیل و کرنیل و وزیر های خود مختار
شدند بچه سقو هم از محبس طوریکه چند دفعه پیشتر هم از خیانت کاریهای مامورین امانی
رهاشده بود . گریخته پادشاه میشد !
(۲) علت عرض نکردن سید عبدالله از فقرة «۲۱۸» معلوم شود !


٩٤

است آنها تمام دنیا و افغانستان را با خود شريك می نمودند و اشتهارات آنها بسیار بكابل نشر می شد كه بیعت نامۀ سمت مشرقی رسیده و معاونت آنها عنقریب میرسد و علما و مشایخ جمیعاً بیعت ها بمن فرستاده اند چها و چها برای پیشرفت امور خود از هیچ گونه کذب و دروغ خود داری نمی نمودند در باب عهد و پیمان که میگویند در همین بالا خانه نموده البته من در آنجا دهقان وصاحب كار وباغبان ومزدور وغيره داشتم آنها را طلب كنيد و بروی قرآن حلفاً از آنها بپرسید (١) كه در ين قدر مدت كه من به قلعۀ خود رفت و آمد كرده ام يكنفر ازین دزدان را دیده ام و یا حرف با آنها زده ام این یکحرف بسیار تعجب است که من رفته در قلعهٔ مراد بیگ با آنها قرآن میکنم و همه وقته نشست و برخواست دارم احدی هم واقف نمیشود (٢) این کلمه هم بهمان سوال می ماند که از من شده که شما را میگویند که شبانه شبانه رفته حبیب الله را تعلیم کار می کنید - حکومت می تواند كه شخص مسلمان صادق مقرر كند كه خفيه و علانيه این خبر ها را معلوم کنند (٣) بمحض افواه یا گفتۀ يكشخص اتهام بالاى يك مسلمان بحقیقت نمیکشد فقط .

قرینه سوم راجع به اثبات ادعای سوم :

(١٨٢) اظهارات خود حبیب الله که وکیل با من دوست وطرفدار بود ونفری زیاد

(١) چون شهادت عمله وفعله و منسوبین محمد ولی برله او اهمیت نداشت دیوان عالی از آنها استفساری نکرد و آنها هم نظار به مادۀ ( ٩ ) لایحۀ استنطاق با اینکه در اظهار رای خود آزاد بودند، در مجلس چیزی نگفتند .
(٢) ملاحظه شود فقرات ( ٨٤ تا ١١٥ ) که تا چه اندازه خلاء وملاء و رفت آمد محمد ولی و بچه سقو شهرت دارد !
(٣) يك حصۀ از معلومات همين است كه بصورت رويداد نشر شده است و مابقیه آن هم موجود است


۹۰

از زبان او اخبار نموده اند که در مهمانی خانه سید احمد و غیره مواقع بیان نموده.
جوابیه قرینهٔ سوم راجع به اثبات دعوای سوم از قلم محمد ولی :
(۱۸۳) من پیشتر هم نوشته کرده ام وقتیکه آنها حیات بودند همه چیزها بآسانی
بدست می آمد اگر حکومت آرزو داشت که اصل حقیقت باو خوب
معلوم میشد از خود آنها استنطاق میشد (۱) حل يك شخص میگوید
که من از زبان حبیب الله چنین شنیدم و دیگر می گوید که من چنان
شنیده ام اگر شنیده باشد مردم بسیار چیزها شنیده اند که در حق هر کس
همه افواه است و در باب آن که در مهمانی سید احمد خان چیزی نسبت
بمن گفته و شما پیشتر ازین سوال کرده بودید جواب کافی گفته شده
در مهمانی سید احمد البته بسیار چیزهای دیگر گفته شده باشد .

قرینهٔ چهارم راجع به اثبات دعوی سوم :
(١٨٤) فرمان رهائی مدعی علیه هذا که حبیب الله بچه سقاو برایش نوشته است
اینکه : نظر بندی شما برضای خود شما بود ـ حال که اراده خانهم
خود را دارید بخانه خود بروید بمال و جان و هستی شما کسی غرضدار
نیست من به همان عهدیکه بقرآن کرده اید اعتبار دارم پهره محافظه تحت
ادارهٔ شما هم مقرر باشد که شما را محافظه کنند و تسلیم شدن فرمان مذکور را
خود مدعی علیه هذا بدون تردید امضاء کرده .
این موضوع علاوه بر عهد و ارتباط سابقه اش چنان نشان میدهد که
در ابتداء اساس متزلزل دیده خوف دامنگیر او شده که
خواه علی احمد خان والی از مشرقی و یا اعلیحضرت امان الله خان از
قندهار غلبه خواهند کرد اگر رها باشم متهم خواهم شد ـ بنا بران

(۱) تردید این فقره در (۲۱۷) مطالعه شود


٩٦

خواهش نظر بندی خود را کرده بعد که چیزی اطمینان او حاصل شد،
خواهش رهائی خود را کرد و از خوف اینکه نباید ملت از حرکات من
حس کرده برایم اذیت برسانند خواهش پهره و محافظه را کرد.
جوابیۀ قرینۀ چهارم راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :-
(١٨٥) در باب فرمان رهائی سابق هم جواب به شما گفته ام شبیکه همه وزرا
را بجای سید حسین برده بندی کردید در انجا وزیر عدلیه و زیر مالیه
و محمد عمر خان فرقه مشر و محمد هاشم خان غند مشر وغیره نفری حاضر
بودند همه صلاح کردند که عبدالرحمن خان بچه ملك داد محمد را که
شخص روی شناس است خواسته با او گفته شود که برای حبیب الله
بگوید که چون شما با معین السلطنه صاحب قرآن کردید و نفری اوباشها
همه قرآن کردند که ما به هیچ گونه و هیچ قسم بانفری های اعلیحضرت
امان الله خان بدون سبب اذیت نمیرسانیم و يك بهانه هم نمیکریم و حال
ما را بدون سبب بيك صورت محقرانه آورده بندی کرده اید این خلاف
اسلامیت است ؟ اگر ممکن است ما همه نفری را در ارگ برده بيك
صورت درست نگاه کنید اگر در ثانی چیزی از ماها ظاهر شود و یا
ظاهر شده باشد واثبات شد حق دارید که باز خواست کنید و همه
نفری پیش من آمدند و این کلمات را من بعبدالرحمن خان گفتم بعد از آن
نفری ما را و من را بارگ بردند.
قرینۀ پنجم راجع به اثبات ادعای سوم : -
(١٨٦) واینکه در استنطاق مدعی علیه هذا یکمرتبه خود را بخانه محبوس گفته
که کسی رفت و آمد نداشت و باز بدو مراتب آمدن قاضی محمد اکبر خان
و حاجی شهنواز خان و قاضی عبدالجلیل خان و عبد القادر خان را بدیدن


۹۷

خود نوشته ثابت میکند که پهره تحت اداره او ، و بودنش در خانه ساختگی
بود هر کرا میخواست میگذاشت و هر کرا ممانعت میکرد منع میکرد .
جواب قرینه ( ٥ ) راجع به باثباة ادعای ۳ از قلم محمد ولی :
(۱۸۷) و اینکه او فرمان نوشته کرده برای رهائی من در اثر همین گفته ماست
که عبد الرحمن خان عرض کرده بود (۱) و قر آنیکه نوشته همان قرآن
است که باما و نفری معین السلطنه صاحب کرده ( ۲ ) و پهره که روانه
کرده که زیر اثر شما باشد غیر از بنکه اینطور نوشته نمیکرد مچه صورت
پهره را روانه می کرد ( ۳ ) زیرا که او با من قرآن کرده بود چنانچه
پهره اش تا وقتیکه نفری از سمت جنوبی آمدند بخانه من بود و دیگر اینکه
پهره بواسطه محافظت من مقرر بود که بامن اعتماد نداشتند که بی جا
نشوم و برای رفت و آمد آزادانه بود که مخالفین شان در آنجا رفت و
آمد کرده نتوانند و برای این بود که ما بجای رفته نتوانیم و هر زمانیکه
در هر جای رفته ام بخواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند و آدم
آنها بود بر سمیات یا دعوت بود که نظر بفر ستادن آدم شان میرفتم .
قرینه (٦) راجع به اثبات ادعای ۳
(۱۸۸) اظهار محمد عمر خان گلدری که خود مدعی علیه هذا بخنده از برای حبیب الله
گفت که من کار خود را کردم اما شما بوعده و فا نکردید [ یعنی سلطنت را
(۱) در فقره ١٨٤ ( ۲۲۰ ) بدرستی ثابت شده است که این فرمان تنها بنام محمد ولی
صادر شده بدیگر نفری ربطی ندارد .
( ۲ ) ملاحظه شود دعوی سوم مدعی العموم در فقره (١٧٥) با قرائن آن تا ثابت شود
که این قرآن باپچه سقو در هنگام کوه گریزی او شده است .
جواب این عذر لنگ را در فقره ( ۲۲۱ ) بخوا نید


۹۸

بمن نگذاشتند ] باوجودی که مدعی علیه هذا به مرتبه وکالت اعلیحضرت
امان الله خان رسیده نسبت به جمیع اقارب تقرب او بیشتر بود همراه اعلیحضرت
امان الله خان هم نرفت و با معین السلطنه و عبدالعزیز خان و احمد علیخ ان
باوجود عهد و میثاق سواری طیاره هم نرفت بامید اینکه شاید دزدان
حسب وعده پاپیش آمد کدام ضرورت سلطنت را برای من واگذار
میشوند درکابل خود را معطل کرد و اینکه در استنطاق می نویسد که بوعدهٔ
سردار محمدعثمانخان و حضرت صاحب معطل شده ام این هم صرف بهانه
است چه میداند که سردار مذکور شهید شده و حضرت صاحب بسفارت
مختری مصروفته حاضرنیست دروغ من راست می‌شود .

جواب قرنیه (٦) راجع باثبات ادعای [٣] محمدولی :-

(۱۸۹) واینکه محمد عمر اظهار کرده تنها من ومحمدعمر وحبیب الله بودیم یادیگر
شخص ماهم بود آیا یکجا بودیم البته بيك مجلس گفته شده خواهد بود
حالا محمد عمر موضع وموقع آن را بگوید که بکجا بود و دیگرکدام شخص
بود؟ (١) در باب نرفتن من با معین السلطنه صاحب قبلاً شرح مفصل
نوشته ام باعث نادرفتن من حضرت صاحب وسردار محمد عثمانخان مرحوم
بود (۲) چون عائلهٔ من درینجا بود اینها بمن گفتندکه دوسه روز صبر کنید
اگر ممکن شد شمارا با عائله تان روانه میداریم ؛ چنانچه مفصل نوشته ام
اگر شما میگوئید که سردار محمدعثمانخان شهید شده و حضرت صاحب
بمصر رفته اگر حضرت صاحب بمصر رفته از نزدشان معلومات خواسته

(۱) برای تصدیق صحت این مسئله به فقره (۱۱۸) وجوابیه (٢٣٥) و٢٣٩ رجوع شود .
(۲) آیا این باعث بامشوره را کسی به جناب عبدالعزیز خان وزیرحرب و احمدعلیخان و دیگر
ذواتیکه بدون عائله فرارباشرف را برقراری بی شرفانه ترجیح وخودرا از منگنه بلا کشیدند
بوده ویا داده ویا تنها به شما داده شده است ؟


۹۹

میتوانید و همچنان از فاروق جان وعائله سردار محمد عثمانخان پرسان کنید
زیرا من باعائله‌ام بخانه موصوف بودم تماماً کوایف را معلومات دارند
و باز محمد سعید کندکشر را نزد حضرت صاحب روانه کرده بودم شما
اورا خواسته معلومات بگیرید که من باحضرت صاحب چه احوال روانه
کرده ام واوچه جواب گفته (۱)
قرینه هفتم راجع به اثبات ادعای (۳) :—
(۱۹۰) باوجود آنکه دزدان مذکور بکاردارن خورد اعلیحضرت امان الله خان
اذیت رسانی کرده برادر اورا باسردار محمد عثمان خان وغیره نفری مقتول
و وزیر مالیه محبوس ومستق شانرا ضبط و تاراج نموده و برای مدعی علیه
هذا که نسبت بدیگر شخصها مهم وقریب تر باعلیحضرت امان الله خان
بود هیچ اذیت نرساننده دلیلیست روشن که سابقه خوبی باهم داشتند
مدعی علیه هذا یکجا در استنطاق مینویسد که وقتی در زمان رهائی بحضور
حبیب الله پسر سقا و پیش میشدم مرا نمیشناخت محمد اسلم قا بوچی باشی
او مرا معرفی کرده ، اینکه از محمد اسلم پرسیده شد نوشته که من گاهی
معرفی اورا نکرده — عزت و اعتبار او نهایت بسیار بود ، دلیل سابقه
دوستی او میشود .
پیغام تلفون حبیب الله بسیدحسین در حین نقربندی مدعی علیه هذا و دیدن
تحریرات امضا شدگی حبیب الله بدفتر سید حسین که سفارش مدعی علیه
هذا و یاد کردن سابقه دوستی های اورا نموده است .
جواب قرینه هفتم راجع باثبات ادعای سوم ازقلم محمدولی :—
( ۱۹۱ ) واینکه نوشته اید که اذیت به من نرسانیده اذیت چه باشد يك مراتبہ
( ۱ ) ازین اشخاص معلوماتیکه بدرد محمد ولی می خورد بدست نیامد !


۱۰۰

چیزی هستی و اسباب سفرم را که داشتم از خانهٔ سردار محمد عثمان خان بردند و خود ما را آورده بندی کردند بعد از ان که من را از بندی گری رها کردند بعد از يك ماه بخانه آمدم خانه ام را بیل گردان کرده پنج میل تفنگ های شخصی که داشتم بردند (۱)
قرینهٔ هشتم راجع به اثبات ادعای سوم :ـ
(۲۹۱) با وجود اینکه دزدان مذکور برای اشخاص اعزه مال خود شان را نگذاشتند و مدعی علیه هذا که دو هزار پوند از اعلیحضرت امان الله خان جهة مخارج سفر خرج اروپا گرفته بود و به اروپا نرفته بکابل ماند در اوائل با وجود اصرار وزارت مالیه که بالای او قانوناً باید حواله نشود چه برای او اعلیحضرت امان الله خان داده ، باصرار وزارت مالیه اعتنا نکرده حکم حواله داده و باز بنابر خصوصیت گذشته حکم معافی کرد همه افراد ملت از دناءت دزدان مذکور علم دارند که این قدر گذشت با احدی نکرده اند برای مدعی علیه هذا که فرو گذاشت نموده اند سوای سابقهٔ معرفت و احسانات چیست ؟
جوابیهٔ قرینهٔ هشت راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :ـ
(۱۹۳) در باب دو هزار دانه پوند که نوشته اید ـ اعلیحضرت امان الله خان بمن سه هزار دانه پوند مرحمت کرده بودند از انجمله دو هزار دانهٔ آن را گرفته و یکهزار دانهٔ آنرا گرفته بودم که آنهم در وقتیکه سید حسین من را خواست تلف شد ـ این خصوصیت چه قسم باشد وزارت مالیه اصرار کرد و خصوصیت یادش نیامد و پوندهار احواله کردند ـ مجبور
(۱) ازین ساخته کاری محمد ولی پس از خواندن فقرهٔ پنجم ( ۲۲۰ ) مطلع میشوید .


شده برای شیرجان نوشتم که دیگر هستی و زنده گی برایم نمانده يك خانهٔ
سر پناه دارم اگر خانه ام را حبیب الله میگیرد ، بگیرد والا چیزی ندارم
اگر میداشتم تضیع اوقات شما نمیشدم ـ بذریعهٔ شیر جان بکاغدنم حکم شد
که حوالهٔ هزار دانه پوند مذکور معطل باشد نه بخشش و برای شیرجان
سخت پیغام کردم که شما هم مسلمان میباشید و با ما عهد کردید تنها بواسطهٔ
شیر جان و عبدالقدیر خان که عذر خواهی نمودند حوالهٔ پوند مذکور معطل شد
(۱) و هم نوشته بود که اگر شما خدمت کردید پوند ها بخشش
خواهد شد و اگر برای علاج خود میرفتید البته پوند ها از شما
گرفته خواهد شد .
قرینهٔ نهم راجع به اثبات ادعای سوم :
(۱۹۴) اظهارات خود حبیب الله که ثبوت ان بحد تواتر رسیده سه مرتبه در
اوقات دزدی و کوه گریزی بکابل نزد همین مدعی علیه آمده که دو
مرتبه بحدود دلکشا و خانهٔ خودش و یکمرتبه الی حدود منار یاد گار
مدعی علیه هذا آنها را گرفتار و تسلیم حکومت نکرد .
جوابیه قرینهٔ نهم راجع باثبات دعوی سوم از قلم محمدولی :
(۱۹۵) این هم از جملهٔ همان افوا هات است که از من سوال شده و من جواب
نوشته ام یعنی مثلا با حبیب الله شبانه رفته کار میکردید و یا مثلا در
قلعهٔ مراد بیگ رفته باو ملاقات میکردید و باریار گفته ام اگر در وقت
حیاتی او پرسان میشد پوره معلومات میگردید (۲)
قرینهٔ دهم راجع به اثبات ادعای سوم
(۱) سبب بخشش و یا معطلی این پوندها در فقرهٔ (۲۲۲) معلوم میشود .
(۲) فقرهٔ (۲۱۷) ملاحظه شود .


١٠٢

(١٩٦) رفت و آمد داره بچه سقو در قلعه مراد بیگ بجای همین مدعی علیه و مهمانی دادن وضیافت کردن آنها را که اشخاص از چشم دید اخبار نموده ند.
جوابیه قرینه دهم راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :
(١٩٧) مهمانی که در قلعه مراد بیگ داده ام من تنها نه بودم موتر ران والبته چند نفر بامن می‌بودند و آنها نیز ده پانزده نفر خواهند بود آیا نان آنها را کدام شخص طبخ کرده صاحب کار وباغبان و دهقان و نفر داشتم از آنها بقرآن واسلامیت شان معلومات نمائید (١) و آن شخصیکه از چشم دید خود اخبار کرده کدام شخص خواهد بود آمده اثبات کند (٢) ازان نفری که مرا بچشم خود دیده ومهمانی دادن من را دیده کیست و کدام شخص است در قلعه من از سی نفر زیاده باغبان و دهقان همیشه موجود می بودالبته مهمانی دادن ودیدن بآنها پنهان نمی ماند ، شما ارا نها میتوانید که تحقیقات کنید .
قرینه یازده راجع به اثبات ادعای سوم
(١٩٨) دادن تفنگ وهشت هزار پوند وبخشش حاصلات املاك قلعه مراد بیگ خود را همین مدعی علیه جهت مصارف خورا که نفری حبیب الله که قرار اخبار امام الدین نام واینکه مدعی علیه می گوید که « تفنگ را نداده ام يك تفنگ و یاد و تفنگ در قلعه مراد بیگ نزد ناظرم بود با دیگر اسبابم بزیر دستی برده » اول ترديد يك يا دو تفنگ این را ثابت میکند که دیگر تفنگ هم داده باشد از خوف اینکه نباید

(١) برای اثبات این مدعا فقره (٢٣٩) ملاحظه شود .
(٢) جواب این مسئله را از حاشیه فقره ١٨١ در صفحه ٩٤ بخوانید .


۱۰۳

در استنطاق ظاهر شود بیشتر گفته باشم ، دوم : اگر تفنگ و اسباب
او را بسرقت برده می‌بودند فرمانی درین باره اسمی ولایت و یا حکومت
محلی صادر و یا کدام جائی اظهاری درین باره کرده می‌بود سوم : در
صورتیکه بغلبه برده می‌بودند باز در وقت پادشاهی خودها چرا از وی
ممنونیت میکردند . این هم نه بود که حبیب الله بزرك و از آینده خبردار
و با مدعی علیه دشمنی داشت که باز من مقتول و سلطنت بدست اعلیحضرت
نادر شاه غازی خواهد افتاد و این اظهارات من موجب محاکمه مدعی
علیه هذا میشود زیرا اگر حبیب الله باوی عداوت میداشت از سردار
حیات الله خان وزیر عدلیه برادر اعلیحضرت امان الله خان مهم ترنه بود
باید او را میکشت و چرا با آب میگذاشت ؟ معلوم است که اظها راة او
از روی صداقت و دوستی بود و باز تفنگ دور بین دار را که اعلی ترین
تفنگها است چطور از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت .
جوابیه قرینه یازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :
(۱۹۹) قبلاً جواب نوشته ام که تفنگ و حاصلات ملك من را در وقتیکه
حبیب الله در باغ بلند شکست خورد و در قلعه مراد بیگ رفت
و سنگر گرفت تفنگ و ملك و حاصلات آن را ضبط کرده تصرف شد
(۱) در آن وقت چطور فرمان و بکدام شخص روانه میکردم نفری دهقان
و صاحبکار و باغبانهای املاكات من حاضر بودند از آنها بقرآن سوگند
داده علم بیاورید ( ۲ )
در باب دادن هشت هزار پوند از کدام جای و از کدام ممر پیدا شد
که برای او درده شده اگر از سرکاری بموجب فرمان داده ام البته

(۲) بی معنی بودن این جواب پس از خواندن فقره (۲۲۰) خود بخود ظاهر میشود .
(۲) معلومات ندادن این نفری از حاشیه (۱) صفحه (٩٤) ملاحظه شود


١٠٤

بدفتر های پادشاهی معلوم خواهد بود و خودم این قدر از شخص خود نداشتم ، این کلمه را به فکر مجلس میگذارم که ملاحظه اسلامیت خود را کرده غور بفرمایند ( ١ ) واینکه میگویند هشت هزار پوند داده شده آیا بواسطه کدام شخص وبکجا واز کدام درک خواهد بود ـ شخصی که میگوید هشت هزار پوند ؟ باو داده ام البته آدم اورا هم شناخت که بواسطه کدام شخص داد شده ، مکرر اینکه تفنگ دور بین دار نه بود تفنگ ٥ تکه جرمنی بود یک تفنگ چه اهمیت داشت که در آنجا گذاشته شده بود .
قرینه دوازده راجع به اثبات ادعای سوم :-
( ٢٠٠ ) محمد یعقوبخان سابقه وزیر دربار از گفته محمد سمیع خان والی سابقه می نویسد که وی جهة دستگیر کردن دزدان به شمالی رفته ملک محسن کلکانی را محبوس وقایم کرده بود که حبیب الله بالایش پیدا کند و حبیب الله به قامة مرا بیگث بجای مدعی علیه هذا بود تا اینکه مدعی علیه هذا محمد سمیع خان بذریعه تلفون خداست وحبیب الله از گرفتاری خلاصی یافت .
جوابیه قرینه دوازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی :
( ٢٠١ ) ممکن است اگر چه به یادم نیست که محمد سمیع خان را تلفون نموده باشم البته برای چیزی کار خواسته باشم ( ٢ ) اگر محمد سمیع خان همین

(١) برای اثبات ثروت محمد ولی فقره (٢٢٦) ومكتوب يك المانی در حاشیه ( ٢٢٦ ) ملاحظه شود .
( + ) آن موقع و فرصت را ناظرین زیر دقت آورده تصور کنند که کدام کاری مهم تر از دستگیری بچه سقو پیش شده خواهد بود که محمد سمیع را تلفوناً چنان به سرعت می خواهد که اجراآت تعقیبة اشرار را از او هیچ استفسار نمیکند در حالیکه در همچه فرصت اولا از اقدامات سوالات، وباز شروع به مکالمه میشود


قدر به تلفون میگفت (۱) که ملك محسن گرفتار و بچه سقا محاصره است و
من گفته باشم که بیا و محمد سمیع خان این را بگوید پس درست ، محمد یعقوبخان
محمد سمیع خان با من يك خصوصیت دارند و خورد زیر دست من کلان
شده اند اگر محمد سمیع خان این کلمه را بگوید که ایماء یا اشارتاً در گرفتن
دزد ها من گفته باشم که سعی مکن پس چیزی که بکاغذ هذا نوشته است
تماماً صحت گفته میشود ، از خود محمد سمیع خان (۲) پرسیده شود که من
چقدر در گرفتاری دزدها کوشش داشتم در صورتیکه اگر محمد سمیع خان
را به تلفون خواسته باشم و او چیزی در باب محاصره دزدن نگفته باشد
من هم علم غیب نداشتم .
قرینهٔ سیزده راجع به اثبات دعوای سوم :
یکصد و بیست و یکنفر خوانین و سادات و موسفیدان شمالی درباره مدعی
علیه هذا بحضور اعليحضرت غازی عریضه داده اند که همین مدعی علیه
از روی یقین باحبیب الله وسید حسین واسطه و رابطه داشت و بظاهر است
که مدعی علیه هذا بآنها معاون و خواهش سلطنت را داشت اگر
بازخواست نشود فردا دیگری چنین اقدام ناجائز کرده ملت برباد میشود ،
(۱) فرض کردیم که محمد سمیع خان نسبت باجراآت خود که در آن موقع افکار حکومت
وملت را بطرف خود جلب کرده بود چیزی به محمد ولی نگفت آیا خود محمد ولی چرا
چرا از تعقیبات اشرار از وی سوالی ناکرده در عین موقعیت او را فوری بمركز خواست ؟
(۲) محمد یعقوبخان وزیر سابق افغانستان حاضر و از اظهار محمد سمیع برادر خود نه تنها او بلکه
چندین نفر دیگر نیز شهادت داده اند به او اهمیت نمیدهد ، محمد سمیع که حاضر نیست
استفسار او را مطالبه در حالیکه خصوصیت هر دو را نسبت بخود در سطور
بالافعلاً تصدیق کرد .


١٠٦

اخبار این قدر جم غفیر نه تنها امارت بل در همه چه فریضه خاص که حقوق الله
و حسبت است انتخاب قطعی گفته می شود ، چه اجتماع این قدر جم غفیر
بکذب محال دیده میشود و اینکه مدعی علیه می نویسد که «مردم شمالی از
خوف باز خواست پرده خود را باین میکنند که بالای یکشخص بزرگ
دست خودرا پاک کنند» .
این حرف بالکل بی اساس است زیرا جرائم مردم شمالی قبل از
تخلیه ارگ و گریختن حبیب الله از ارگ بروز اول ورود اردوی اعلیحضرت
غازی بذریعه اعلانهای چاپی و فرمانهای خصوصی که خود من مدعی
بسمت شمالی برده بودم و در اثر آن نزده غند نظامی شمالی که از جنوبی
ومشرقی آمده بودند متفرق شدند و ملك محسن والی که جلو گیری میکرد
بنای قتل او را گذاشتند .
و اینکه حبیب الله از ارگ گریخته رفت مردم شمالی برای او جواب
دادند و مردم کوهستان شخص مرا از شر حبیب الله کفایت کرد
وکلای خودها را جبهه بیعت با من فرستادند که بواسطه جناب شاه ولی
خان سفیر مختار لندن بحضور اعلیحضرت غازی تقدیم و محل نوازش
گردیدند که دران حین حبیب الله در سمت شمالی بعد از لاچاری خود
را تسلیم حکومت کرد از آن پس دزدان و اشرار خود ها را خود شان
مقتول و دستگیر وتسلیم حکومت کردند که از هیچ رهگذر خوف و بیم
دامن گیر شان نه بود این اخبار و اشتهار شان صرف از قسم حسبت
وغمخواری جامعه بود که مفسده از جامعه رفع بشود نه از دیگر حیثیت.
جوابیه قرینه سیزده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی :
(۲۰۳) ممکن است اگر خان وخوانین سمت شمالی چیزی گفته باشند البته
از افواهات است که شنیده اند اگر من با وجودیکه سلطنت بدست خودم


۱۰۷

بود این افواهات را که میگویند که رابطه بادزدها داشتم چرا با خان
و خوانین نمیکردم زیرا در صورتیکه خان و خوانین مذکور بادزدها کمر
بسته کی میکردید البته ضرور بیشتر بامن کمر می بستند ( ۱ ) و درین
قدر جم غفیری که نوشته اند یکنفر آن چشم دید خود را نگفته اند
( ۲ ) که من بادزدها یکحرف زده باشم و هم برای آنها گفته باشم که
شماها بادزد ها کمر بسته گی کنید این همه افواهات است که می شنوم
لازم است که ازین قدر جم غفير يك بچنفر يا شش نفر از سادات و مشایخ
چشم دید خود را حاضر شده بگویند. ( ۳ )

(جوابهای مسکت ومدافعه آخرین)

(مدعی العموم از همه جوابات محمد ولی )

(٢٠٤) در جمله اول بقلم خود تحریر نموده مقرر « شد که از تمامی امورات
سلطنتى باعلیحضرت امان الله خان مسئول هستم چون طالب و ذی حق
ملت و مباشر اقرب اجرا آن نسبت به امان الله خان مدعی علیه هذاست این
مسئله شرعاً و قانوناً حسب اقرار خودش بر مدعی علیه هذا ثابت گردید که هیچ
خفا باقی نماند .
(٢٠٥) باز می نویسد که « دزدها در زمان وکالتم کوه گریز بودند و اقتدار
نداشتند بعضی داره های خفیف میکردند و از مقابله حکومت های محلی
فراری نمودند » .
(٢٠٦) این فقره قرینه کلان ارتباط مدعی علیه هذا بادزدان است چه در هفت

( ۱ ) برای تردید این مطلب ملاحظه شود فقره ( ۲۲۸ )
( ۲ ) برای اثبات این مسئله ملاحظه شود صورت ادای شهادات در ( ۲۳۹ )
( ۳ ) آمدند و سوگند خورده گفتند ملاحظه کنید فقره ( ٢٣٩ ) و (٢٤٠) را


۱۰۸

مه دوره وکالت اواز هیچ طرف دزدی و دازه و بد امنی نه بود و اینکه اعلیحضرت امان الله خان رسید معامله وخیم و حرف به خلع سلطنت رسید.
(۲۰۷) این راهم خلاف نوشته که «قبل از گرفتن اسلحه اقتدار نداشتند» زیرا قبل از آن و بعد از رسیدن اعلیحضرت امان الله خان ـ حاکم ها را مقتول و مجروح و خزاین را چور و قوافل را علانیه تاراج میکردند صرف امنیت در دوره وکالت او بود وبس که ظاهراً دلیل رفاقت اوست .
(۲۰۸ سوم می نویسد که «بعد از لوی جرگه معامله در سمت شمالی قدری شدت کرد و احمد علیخان به حضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کرده که یکی از جمله شرائط تسلیم شدن حبیب الله وسید حسین است که بقرآن خود اعلیحضرت امان الله خان دستخط کند و من طرفدار عهد مذکور نبودم او را نگذاشتم حکومت خطا کرد که برای شان اسلحه داد که قوت پیدا کردند . »
درین جمله میگویم که دو چیز ثابت شد :
اول مدعی علیه هذا به حضور هیئت دیوان عالی بروز شنبه ۲۰ برج دلو خودش اقرار کرد که «خطا های اعلیحضرت امان الله خان را هم جواب میگویم» (۱) اکنون بخطای او خود مقر است در صورت تسلیم به مفاد المرء یوخذ باقراره تماماً از عهده خطای مذکور که منجر باین قدر تلفات شده بدر شود .
دوم در جوابیۀ گذشته خودهم نوشته که « من او را از دستخط کردن منع کردم که عهد کردن يك باد شاه بادزد خوب نیست» و حال می نویسد که دستخط کردن اعلیحضرت امان الله خان در قرآن از جمله شرایط بود .
(۲۰۹) مدعی علیه هذا باسقاط این شرط از يك رهگذر که دارای هیچ فائده

(۱) ملاحظه شود فقره (۳۱۲) و در وقائع جلسه دوم ریاست دیوان عالی .


۱۰۹

دنیوی و اخروی نبود (چه اگر بالذات بالای او دستخط نکرد فرمان وکالت که بنام احمد علیخان کرد کانه دستخط اعلیحضرت شد) جدیانه اقدام کرده که اعلیحضرت را بدستخط نگذاشت و اعلیحضرت را هم میگوید که قبول کرد و از دیگر طرف عدم اقبال شرط دادن روپیه و اسلحه باشد که فوائد بسیاری را حائز بوده میگوید اعلیحضرت قبول نکرد.
(۲۱۰) این رویه ثابت کرد که اعلیحضرت را دستخط کردن ازین باعث نگذاشت که دزدان بدگمان شده تسلیم حکومت نشوند و ثائره انقلاب انطفا نپذیرد و باز بطرز دیگر از اعلیحضرت عهد گرفت که اگر دزدان باین اقدام مبادرت نکنند که چاره خلاصی شان باشد و محبوس و معدوم نشوند و بدیگر وقت از نزد شان کار گرفته شود.
(۲۱۱) و ممانعت نکردن بدادن اسلحه ازین باعث بود که قوت پیدا کرده کامیاب شوند اینکه میگوید ممانعت کردم این حرف بی اساس است و از هیچ رهگذر اثبات را دارا نیست.
(۲۱۲) علاوه بر آن اگر اعلیحضرت در جمیع اجراآت خلاف رای او میکرد حال در غیاب او چرا میگفت که «جمیع اجراآت اعلیحضرت امان الله خان را جواب میگویم».
(۲۱۳) و باز که بعبارت های پیچیده مینویسد که «اعلیحضرت امان الله خان فرمان کرده بود که عهد و دستخط احمد علی خان کانه دستخط و عهد خودش است نه اینکه باحمد علی خان گفته باشد که فرمان را دستخط کنید و بگوئید که اعلیحضرت امان الله خان دستخط کرده یعنی این سخن راز به بود» مدعی علیه میخواهد که به حرف لباس پوشانیده دفاع خلاف واقع کند اصل مبحث در این است که قران را دستخط ناکرده فرستادن بمشوره خصوصی مدعی علیه هذا است که این راز عمده بودیم ازین راز بدلائل که قبلاً


۱۱۰

نوشته ام (۱) مدعی علیه هذا بدزدان خبر داده که آنها بد گمان و اسلحه را گرفته بر علیه حکومت شدند .
(٢١٤) باز مدعی علیه دريك جمله مینویسد که (اگر من مدعی سلطنت می بودم در وقتیکه اعلیحضرت امان الله خان در اروپا رفته کار بدست خودم بود بآسانی بدستم می آمد چرا ادعا نکردم).
در جواب من مدعی توضیح میدهم که این سخن بظاهر است که اعلیحضرت امان الله خان وکالت سلطنت خود را بدست مدعی علیه هذا از حیث ترجیح لیاقت و قابلیت و اهلیت نداده بود صرف منظور نظر او این بود که این شخص غریب، بی قوم، تا يك اندازه دماغ سیاسی دارد از جرات دور قابض سلطنت شده نمیتواند بخلاف دیگر وزرا و وارا کین که لیاقت حسب ونسب را نسبت به او بیشتر دارا بودند معهذا جنبه احتیاط را از دست نداده وزارت حربیه و ولایت کابل و باقی و زار تها را باشخاص معتمد خود و مخالفین مدعی علیه هذا مفوض نموده يك هیئت مخالف را بدور و پیش او تشکیل داده بود که در غیاب اعلیحضرت امان الله خان از خوف خود را حرکت داده نمیتوانست از همین حیث بطور مهذب کامیابی خود را دشوار دید با دزدان طرح رفاقت انداخت که کامیاب شود ولی هر که با ناجنس سودا میکند پا میخورد . ناکام و مخذول و خجول شد.
(٢١٥) دريك جمله که مدعی علیه هذا می نویسد که ( بالای حبیب الله دستار امارت زده شده بود چگونه من با وامید میکردم که سلطنت را برای من میدهد و حبیب الله ملا نصر لدین نه بود که خود را بکشتن میداد و باز سلطنت را برای من وا گذار می شد).
(۱) ملاحظه شود فقره (١٦٩) باقرائن سه گانه آن


۱۱۱

در جواب من مدعی میگویم که مدعی علیه هذا علم داشت که دستار
زدن حبیب‌الله باصرار ملاها بود که میگفتند اگر امیر نباشد خروج ما
درست نمیشود از لاچاری دعوی امارت کرده که ملاها باو متفق شوند
وکمربسته کنند بعد از فیصله سلطنت را حسب وعده میگذارد و ملا
نصرالدین بودن او را هم از لاچاری یقین کرده بود که شخص دزد
بیسواد بی تجربه بیقوم وبی درایت چه خواهد کرد که بمنصب و دولت
راضی نشده سلطنت را برایم واگذار نشود چه از اداره و انتظام عاجز
است ولی در نتیجه از حماقت یا از اغوای اعوان و انصار خود سلطنت را
برایش نگذاشت عاقبت دید آنچه دیداین دفاع غیر واقع او بامور بدیهی
و آشکارا که همه حق‌اند مقابله کرده نمیتواند !
(٢١٦) و اینکه مدعی علیه هذا در دفاع این جمله که رسول سید حسین وحبیب‌الله
را که جهت توبه آمده بودند رد کرده و خلاف حکم شرع شریف
نموده که میباید بهر حیله و بهانه ممکنه آنها را میگرفت مینویسد که بذمه
این اشخاص حقوق‌الله و حقوق‌العباد بود بخشش آنها را بشرائط
طرفدار نبودم حال که نه بخشیده‌ام تحت محاکمه میباشم ـ اگر
می بخشیدم چه میشد .
جناب مدعی‌علیه هذا از سوال خود را نمی فهماند : حکم شرع شریف
در دفاع مضرت آنها و گرفتاری شان بهر حیله و بهانه ممکنه است پس
میگویم که چرا دفاع مضرت شان را نکرد و این جناب میگوید که
نخشیدم در بین سوال وجواب « به بین تفاوت راه از کجا تا به کجا است »
آیا ممکن نه بود که ابتداء آنها را بخشیده نزد خود بعزت نگهداشته
آهسته آهسته آنها را تحت ضمانت و در حقوق‌العباد که حق بخشش او را
دیگری ندارد شرعاً محبوس و گرفتار میشدند .


۱۱۲

(۲۱۷) باز مدعی علیه هذا اظهار ممنونیت و دوستی حبیب الله را که نسبت به او
بهر هر جا کرده باین سخن دفاع میکند که ( چرا در وقت حیات او استنطاق
نمی شد که راست از دروغ معلوم میشد ».
حکومت دران زمن بالای مدعی علیه هذا ظن نيك داشت بعد از زم نیکه
از هر طرف بحکومت اطلاعات و رعایای شمالی اظهار و اصرار نمودند بازهم
به بسیار عزت مدعی علیه هذا را خواسته حرف را به تحقیق انداخت
و پرده از روی کار مدعی علیه هذا افتاد و رسوا شد قبل ازان چگونه در
استنطاق این فقره میکوشید و بازهم در استنطاق اگر گفته آنها سند
می شد آنها بدون از استنطاق بهر هر جا، حتی به حضور خود مدعی علیه
هذا گفته اند و خودش تردید هم نکرده این دفاع لنگ او چقدر خنده
آور است .

(۲۱۸) بازيك جمله اظهاری سید عبدالله را دفاع می کند که « چرا برای اعلیحضرت
امان الله خان نگفت » این حرف هم خلاف انصاف است که اگر کسی
در انوقت نگفته باشد حال شهادت و بیان او شرعاً قابل قبول نمی شود
باز هم دران وقت مدعی علیه هذا اعليحضرت امان الله خان را بدرجهٔ
احاطه نکرده بود که گفته امثال سید عبدالله درباره اش مؤثر می افتاد و به
خودش ضرر نمی رسید .
( ۲۱۹ ) اگرچه ادعای من مدعی از روی افواهات نیست همه به برهان و شهود
شهود است و افواهات را مدار دعوی نساخته ام اما افواهات هم تايك
جا باعث تهمت وظن می شود چرا [ تا نباشد چیزکی مردم نگوید چیز ها ]
مثل است [ تا باد نباشد شاخ شور نمی خورد ] چرا این افواهات بحق
دیگر کسی نمی شود .


(۲۲۰) در باب فقرۀ فرمان جناب مدعی علیه هذا از اصل مقصد عدول وحرف
را لباس پوشانیده میخواهد دفاع خلاف واقع کند ، فرمان میگوید که
نظر بندی شما هم بقرار خواهش شما بود و حال که ارادۀ خانۀ خود را
کرده اید بروید مدعی علیه هذا میگوید که «سید حسین مرا با دیگر نفری
غير مهذبانه محبوس کرده بود بمشورۀ همگنان بذريعۀ عبد الرحمن خان
پسر ملك داد محمد احوال دادیم که بطور مهذبانه در ارگ الی زمان
حصول اطمینان تان نگهداشته شویم از لفظ نظر بندی شما بقرار
خواهش شما تذکار این جمله است » من مدعی علیه ادعا میکنم که وقوع
این جمله بعد ازان شده که سید حسین شما را محبوس کرده بود و محبوس
بودید اگر قبل از گرفتاری که شما را سید حسین محبوس نکرده بود
با هم مشورت کرده می بودید که در صورت رهائی کدام روز از دست
شان اذیت میشویم و شما این پیغام را میکردید و باز چنین فرامین بهر
کدام شمايان ميرسيد حال جای اشتباه نبود زمانیکه شما در عین محبوسی
همچه پیغام نموده باشید مضمون فرمان مصدق آن شده نمیتواند بلکه
شهادت میدهد که گرفتاری شما بدست سید حسین برضای شما بود
بدلائلی که درج اصل دعوای ست (۱) ومویدات آن بقرار آتی میباشد .
اول : اگر این گفتۀ مدعی علیه هذا درست می بود باید همچه فرمان
متحد المال در رهائی باقی محبوسینکه بجمعیت او بودند اسمی هر کدام
میرسید ، چرا اسمی هیچ کدام همچه فرمان نشده ؟ تخصیص مدعی علیه
هذا درین تعمیم از چه رهگذر است ؟
دوم : شاهد این فرمان میرزا قطب الدین خان ساکن چهار آسیاب میباشد
(۲) که در نزد میرزا غلام قادر سر منشی سید حسین کاغذ حبیب الله را
(۱) ملاحظه شود فقرۀ [۱۸٤]
(۲) میرزای مذکور در ریاست حاضر وتصدیق حصۀ دوم فقرۀ ۲۲۰ را نمود !


١١٤

دیدیم که اسمی سید حسین تحریر بود که خدمات محمد ولی خان برای
شما معلوم است پهره که بجای او مقرر است برای خدمت و حفاظت
اوست متوجه باشید که اذیت برای او نرسد .
پس قدری انصاف شود که در همچه تحریر هم شکی در ارتباط مدعی
عليه هذا ودزدان مذكوران باقی میماند .
سوم : ميرزا عبدالمنان خان خروتی شهادت میدهد که حبیب الله وشیر جان
با هم خفیه مباحث داشتند چیزیکه ظاهر شد همین قدر بود [ قبلاً که
بمشوره محمد ولی خان کار کرده بودیم ثمر خوب بخشید حال هم معطل
باشد که باو مشورت کنیم ] شاید میرزا عبدالمنان خان حاضر واظهار حق
را کند ( ١ )
این نوشته شبانه رفتن او را هم در خفيه بحضور حبيب الله ومشاور
خصوصی شدنش را ثابت میکند .
چهارم : خود مدعى عليه هذا ميگويد كه هروقت بهر جای رفته ام بقرار
خواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند ( ٢ ) میرفتم اینقدر
عزت دادن که بموتر خواسته میشد سوای سابقه اتحاد چه بود .
پنجم : خود محمد عمر خان گلدزه حاضر است از خودش پرسیده شود (٣)
و اینکه مدعى عليه هذا میگوید که هستی مرا برده و خانه مرا پای بیل
کرده اند از قراریکه خود مقر است که او را بموتر میخواستند و پهره

( ١ ) نامبرده اظهار شهادت وتصديق حصه سوم فقره ٢٢٠ را نمود .
( ٢ ) فقره موتر سواری محمدولی در جوابیه [ ١٨٧ ] که بقلم خودش تحریر شده و
در فقره [ ١١٨ ] ملاحظه شود .
( ٣ ) محمد عمر مذکور بحضور مجلس همان اظهار خود را که در فقره [ ٧٦ ] تحریر شده
و محمد ولی آنرا در [ ١٨٩ ] تردید کرده بحضور محکمه دیوان عالی مفصلاً اشهد بالله
گفته شهادت داد و سوگند خورد .


۱۱۰

محافظت جای او مقرر کرده و در غیاب او حبیب الله به سید حسین تحریری
و پیغامی سفارش او را میکرد باز چه امکان داشت که خانه او را پای
بیل و اسباب را می‌بردند - عزت مدعی علیه هذا در زمان سقوی بهمه
کس معلوم است اگر چیزی شده باشد آنهم از قسم محبوسی ساخته گی
او خواهد بود.
(۲۲۱) و اینکه مدعی علیه هذا می‌فرماید که حبیب الله پهره جبهه نگرانی من
مقرر کرده و ظاهر نوشته بود که تحت اثر شما باشد چون با ما قرآن
کرده بود اگر این قسم نوشته نمیکرد چه قسم نوشته میکرد؟
بجواب شان عرض میکنم اگر قرآن کردن او همین قرآن بود که
با معین السلطنه صاحب کرده بود بهیچ شرط تحریر کرده آن وفا نکرد
و هیچ خجالت نبرد مراعات و اختصاص مدعی علیه هذا از روی چیست؟
نوشته بود که هیچ مأمور را موقوف نمیکنم همه را موقوف کرده نوشته
بود بمال هیچ کس غرضدار نمیشوم خانه‌های مردم را ضبط کرد [ دیگر
خلاف مواعید از حاشیة (۱) صفحة (۷۹) معلومات گرفته شود ]
(۲۲۲) در باب پوند نسبت بوحشت و ظلم حبیب الله دزد که بدیگر مامورین زمان
اعلیحضرت امان الله خان نموده بموجب هستی خودشانرا نگذاشت و از مدعی
علیه هذا هزار پوند حکومت را که بطور ناجایز باسم مخارج سفر گرفته و
ویخانه خود مانده معطل کرده از بخشش اولی ست و هر که تحیرات
سقوی را مد نظر بگیرد میداند که تا کدام درجه مراعات با مدعی علیه هذا
کرده، دلیلی است روشن که بسابقه دوستی او میشود.
و اینکه مدعی علیه میگوید که در اول چرا حواله کرد غلام مجتبی خان
معین وزارت مالیه سقوی میگوید که شیر جان و زیر دربار برایم گفت که
شما حواله را معطل کنید چیزی آزردگی در بین محمد ولی خان و حبیب الله


١١٦

پیش شده بزودی درست میشوند ومن در جواب گفتم که من زیر ایراد
خواهم آمد گفت به خود محمد ولی خان اطلاع بدهید بزودی چاره آنرا
میکند چنانچه بخودش خبر دادم فرمان وحکم معطلی آورد (١)
(٢٢٣) در باب افواهات و اینکه چرا در زمن حیاتی حبیب الله تحقیقات نمی شد ـ
قبلاً تردید کرده ام کفایت میکند (٢)
(٢٢٤) در فقره مهمانی قلعه مراد بیگ که دزدان مذکور را مهمان کرده طالب
شاهد شده ، اينك استشهاد خط محمد سرور خان و قیام الدین خان ساکنان
قلعه مراد بیگ حاضرست که از چشم دید خود میگویند (٣)
(٢٢٥) اینکه میگوید تفنگ و حاصلات ملك مرا بعد از شکست باغ بالا برده در
آن وقت اسمی کدام شخص و چطور فرمان می شد ـ خوب شد انقلاب
دزدان در آن زمان به تقریب یک ماه ادامه کرده بود ـ در هیچ وقت
تارك این قسم تفنگ ر که عام و قابل دست هر کس نبود بقسم نمونه و
مثل آن کم بود چه گفته از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت
باینکه تمام مردم خبر داشتند که حبیب الله تفنگ را از مردم شمالی جمع
آوری میکند اگر مجلس قدری توجه بفرمایند فقره تفنگ هم قرینه قاطعه
ثابته پیدا کرد !
(٢٢٦) اینکه جناب مدعی علیه هذا میگوید که من هشت هزار پوند نداشتم از کجا
کردم که به آنها فرستادم اگرچه شاهدان حاضر وشرعاً به اثبات پیدا
وارش من مدعی مکلف نخواهم بود لکن با وجود آن يك خط ایتر
جرمتی را شنیده ام که برای جناب رئیس صاحب دیوان عالی رسیده

(١) میرزا غلام مجتبی خان مذکور در مجلس حاضر و تصدیق این اظهار خود را نمود !
(٢) فقره ( ٢١٧) ملاحظه شود .
(٣) این اظهار تحریری شهود را از (٤٧ تا ٩١) ملاحظه کنید علاوه نفری مذکور
همین مطلب را با تمام جزئیات آن در مجلس بحضور محمد ولی اشهد بالله گفته شهادت هم دادند !


۱۱۷

عندالله قرائت شود تا حضار گرام بدانند که این ثروت از کجا شده تا حاجت باثبات بردن ثروت هشت هزار پوند نماند (۱)
(۲۲۷) در فقره محمد یعقوبخان و محمد سمیع خان خود محمد سمیع خان در خارج و محمد یعقوبخان در داخل موجود اصل نوشته او حاضر است اينك ملاحظه شود . (۲)
(۲۲۰) اینکه میگویند چرا باخان و خوانین وملکان شمالی اتفاق نمی کردم که بادزدان اتفاق مینمودم من مدعی العموم میگویم که خوانین وملکان

(۱) ترجمه مکتوب مذکور این است که اصلی آن در شورا ضبط شده : —
بخدمت جناب رئیس شورا !
چند ماه قبل دو نفر انجنیر آلمانی «مستر وال كال تن بورن وكونت دان در کواتز که مستخدم حکومت افغانستان بودند واز راه قندهار به جرمنی عودت میکردند باعث اینکه در ان حین راه قندهار را پر از دزدان و احزاب مخالف اوشان بود لامحاله بعودت به کابل مجبور گردیدند .
پس از عودت برای من و دیگر رفقا گفتند :—
در اثنای راه بايك جوان برخورديم که خودش را همشیره زاده محمد ولی خان معرفی کرد – در حالیکه ما در غزنی توقف كرديم مومى اليه پیش رفته پس از دوسه روز نزدما عودت کرده گفت از مقر گذشتن بباعث دزدان محال است — مومی الیه میگفت که اراده داشت از راه چمن سرحد را عبور كند — ولی این امکان نداشت میخواهد از طیاره روسی استفاده نماید ، مومى اليه برای ما ده دانه نوت انگریزی هر كدام به قیمت هزار پوند نشان داده از قیمت آنها استفسار نمود ،،
(۲) تصدیق این قول محمد سمیع خان را خود محمد یعقوبخان وزیر دربار سابق سلطان محمد خان سفیر کبیر سابق ایران و دیگر ذواتیکه از ایران آمده و در مجلس حاضر بودند ، نمودند !


۱۱۸

شمالی را علم داشت که با من متفق نمی شوند و بمحض اظهار طشت او از بام می افتد چه خونین شمالی را چه پیش آمده بود که از پادشاه پدر کردهٔ قدیم مهربان خودها برضاء بغاوت و با این شخص می ساختند و هر چه حبیب الله و سید حسین دزدان بودند حیات آنها در زمان سلطنت اعلیحضرت امان الله خان در خطر و همواره فرار و کوه گریز بودند بهر قسم ممکنه حاضر بودند که اعلیحضرت امان الله خان بر طرف شود، لذا با دزدان مذکور هم عهد شد.
( فیصلهٔ محاکمهٔ محمد ولیخان )

( ۲۲۹ ) صورت فیصلهٔ فقرهٔ محاکمه محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان که مشار الیه به نسبت عرایض رعایای سمت شمالی و اطلاعات متواترهٔ هیئت تحقیقیه ، بخیانت وطن مظنون و حسب فرمان ذات ملوکانه ذریعهٔ صدارت عظمی انفصال فقرهٔ آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الاحد خان رئیس شورا محول و بر طبق تشریحات آتی دائر وانفصال یافت :
هیئت دیوان عالی :
۱ -- رئیس : -- عبدالاحد خان رئیس شورا .
۲ -- اعضا : -- هیئت مقررهٔ داخلی ریاست عالی شورا واشخاص متدین ومعززین مرکز و ولایات جمله ( ۷۳ ) نفر [ قرار تشریح عنوان صحیفهٔ ( ۲۸ و ۲۹ ) ]
مدعی ومدعی علیه :
۱ : -- میرزا میر غلام خان ولد میرزا توکل خان قـوم عرب ساکن کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشندهٔ گذر امین الملك كابل .
۲ -- مدعی علیه : محمد ولی خان وكیل اعلیحضرت امان الله خان .


۱۱۹

تاریخ فیصله : ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨ )
تاریخ تفهیم فیصله : ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨ )

— جریان محاکمه —

( ۲۳۰ ) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس متعددة دیوان عالی قسمی
بعمل آمده است که از فقره ( ١٦٦ ) الی ( ۲۲۹ ) درین رویداد
مفصلاً و مشرحاً تحریر گشت یعنی بعد از وصول عرایض و شکایات
بر علیه محمد ولی و تکمیل استنطاق و تحقیقات ابتدائیه، مدعی العموم
شعبه ملکی اقامه دعوی بر علیه محمد ولی نموده محمد ولی بمقابل هر فقره
از ادعای مدعی العموم تحریراً بقلم خود جواب نوشت و در محضر عمومی
دیوان عالی جوابات او خوانده شده تماماً از طرف محمد ولی تصدیق گردید.
بعد از قرائت و تصدیق محمد ولی مدعی علیه، از مدعی العموم پرسیده شد
که شما باین دفاع او قانع می شوید یا نه ؟
مدعی العموم اظهار عدم قناعت خود را کرده دفاع و تردید جوابهای
تحریری محمد ولی خان را قسمی که از فقره ( ٢٠٤ ) تا ( ۲۲۹ عیناً
مرقوم است تقدیم دیوان عالی نمود . پس از دفع مدعی علیه ؛ مدعی العموم
حاضر آورد باثبات ادعای خود اسامی ذیل را که هر کدام روشناس
و بلفظ اشهد بالله بقرار آتی ادای شهادت نمودند : —
( ۲۳۱ ) احمد علی خان رئیس تنظییه سابقه سمت شمالی بالای مدعی علیـه
به حضورش ادای شهادت نمود که « نسبت بعلم من همین افشای راز عدم
عهد اعلیحضرت امان الله خان را همین مدعی علیه نمود و برای حبیب الله
و سید حسین احوال داده که بالای حکومت بدگمان شده و بنای شرارت
را گذاشتند و حرف به بر بادی رسید » .


۱۲۰

(۲۳۲) سید احمد خان رئیس ضرابخانه زمان سقاوی ساکن شهر آرا و سید آقا خان قوماندان زمان مذکور ساکن خواجه چاشت ، خواجه بابو خان وزیر داخله زمان مذکور و خواجه میرعلم خان ساکن سرای خواجه و حاجی عطا محمد خان و میرزا عبدالقیوم خان مستوفی زمان مذکور و عبدالغفور خان و محمد هاشم خان ملقب بشایق که هشت نفر شوند بقرار آتی ادای شهادت نمودند : سوای عبدالغفور باقی هفت نفر درین جمله متفقاً بيك مفهوم شهادت دادند که از زبان خود حبیب الله پسر سقاء مذکور شنیده ایم که میگفت «من میخواستم توبه کرده خود را تسلیم حکومت کنم مرا محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان مانع شد که شما را امان الله خان میکشد خود را تسلیم حکومت نکنید بعد دنبال کار خود شده تا خدا ما را کامیاب کرد سبب حیات مان وکیل مذکور شده ازوی خورسندم» .
(۲۳۳) دو نفر از جمله هفت نفر مذکور که سید آقاخان ومیرزا عبدالقیوم خان باشد علاوه برمضمون فوق در شهادت خود ها این را هم زیاده کردند که حبیب الله میگفت که «این تفنگ پنجتکه را هم در همان زمان دزدی ام برایم وکیل مذکور فرستاده» .
(۲۳٤) عبدالغفور همینقدر بلفظ اشهد بالله گفته که « حبیب الله مذکور از نزد همین محمد ولی كیل اظهار ممنونیت مینمود» .
(٢٣٥ محمد عمرخان و عبدالرحیم خان ساکنان گلدره کوهدامن بلفظ اشهدبالله ادای شهادت نمودند که در برج شمالی ارگ حبیب الله مذکور و محمد ولیخان مدعی علیه هذا با هم نشسته حبیب الله از محمد ولیخان اظهار ممنونیت کرده میگفت که [ دومرتبه جهت توبه کردن بکابل آمده که خود را تسلیم حکومت کنم يك مرتبه همین محمد ولیخان از حد


۱۱۲

دلکشا مرتبهٔ دوم از حد خانهٔ خود مرا گفت که برو کشته میشوی بعد هر دو باهم خندیده همین محمد ولیخان گفت که من کار خود را کردم اما شما بوعدهٔ خود وفا نکردید » .
( ۲۳۶ ) دفعهٔ دوم باز خواجه میرعلم خان مذکور ادای شهادت نمود که روزی در زمان دزدی خود ها حبیب الله و حمیدالله پسران سقا بجایم آمده که [ ما را محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت در قلعهٔ مراد بیگ خواسته بود با او ملاقات کردیم برای من گفت که امروز کار دارم بکابل میروم فردا وقت عصر بیائید که با هم حرف بزنیم فردا خواهیم رفت .
( ۲۳۷ ) گل احمد خان ( معین عدلیه ) سابقه بلفظ اشهد با لله شهادت داد که عریضهٔ مذکور ( که راجع به دستگیری و یا قتل حبیب الله از طرف محمد رفیق بمن داده شد بود ) بواسطهٔ خودم برای همین محمد ولی خان مدعی علیه داده شده و زبانی هم برایشان از مفاد عریضه گفتم سرشته نداد (۱)
( ۲۳۸ ) امیر محمد خان بهسودی بلفظ اشهد با لله اظهار نمود ، خودم از زبان حبیب الله بچه سقا و شنیده ام که محمد ولی خان با من بسیار احسانها کرده و همین تفنگ پنجتکه را برایم او فرستاده عجب تفنگ دورزن و بهدف خوب میرسد و صدای تق دم میکند .
( ۲۳۹ ) زین العابدین داؤد زائی شهادت نموده که از چشم دید میگویم که حبیب الله با همین محمد ولی خان در زمان دزدی خود رفت و آمد داشت . جم غفیر خوانین و ملکان سمت شمالی ( ۲ ) هم بلفظ اشهدالله از روی علم ویقین خود ها شهادت دادند که همین محمد ولی خان با حبیب الله دزد هم عهد و متقاضی سلطنت بود باعث بانقلاب همین مدعی علیه بود که ملت
( برای فهمیدن اصل مطلب فقرات ( ۸۰ ) و ( ۸۱ ) ملاحظه شود
( ۲ ) که نامنویس شان در فقرهٔ ( ٥٤ ) در ذیل عریضهٔ آنها مفصلا مرقوم است


۱۲۲

و حکومت بر باد شد .
(١٤٠) در باب شهود مذکور بمدعی علیه مذکور گفته شد که چیزی دفع و جرح شرعی و عقلی دارید از دفع و جرح هم عاجز آمد و برای شهود مذکور باسم ذات سوگند داده شد
(٢٤١) لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت شهود بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ٢٧ ورق فیصله هذا داخل است و علاوه بران اقرار خودش که بمسئولیت و عدم پذیرفتن توبه حبیب الله و سید حسین و غیره فقرات به حضور دیوان عالی اقرار کرد و درج اوراق فیصله هذا ست بظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین محمد ولی خان مدعی علیه که بجامعه ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی است که انچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند .
مورخه سه شنبه ٢٣ دلو ۱۳۰۸ — مطابق ١٢ رمضان المبارك ١٣٤٨ محل امضای شاملین دیوان عالی که نامنویس شان در صفحه (٢٨) و (٢٩) مفصلاً مرقوم است

اسناد خیانت کاری و غداری
محمود سامی

تحريك عدم اطاعت و عصيان :-
(١٤٢) محمد رجب بوکشمیر و محمد رحیم دلگیمشر ظهار تحریری داده اند که در اثنای حمله شخصیقن حبیب الله بچه سقا و به پاق مسم گروه حرکت میکردیم


۱۲۳

چون به نزديك قول اردو آمدیم دیدیم که محمود سامی تفنگ و کارتوس
برای تولی محافظ قول اردو داده برای آنها میگفت که امان الله کافر
شده و قتیکه در خط حرب واصل شدید چون اسلحه و کارتوس برایتان
داده شده علی الفور باحبیب الله که خادم دین رسول الله است ملحق
و با کسانی که از طرف امان الله خان میجنگند محاربه کنید !
نامه و پیام محمود سامی بابچه سقاو !

(٢٤٣) خواجه میرعلم ساکن خواجه سرا اظهار میکند : در هنگامیکه
بچه سقاو مجروح و از باغ بالا شکست یافته در قلعه مراد بیگ بعقب نشسته
زیر علاج بود هر روز از رسیدن نامه و پیام محمود سامی تذکار میداد واز
طرفدار بودن محمود سامی عموم طرفداران خود را تقویه میکرد
مناسبات سابقه محمود سامی با بچه سقو !

(٢٤٤) میرزا قطب الدین تحریراً معروض داشته که من از زبان سردار عزیز الله
خان پسر سردار نصر الله خان نائب السلطنه شنیدم که محمود سامی بحضورم
گفت امان الله خان سیاست میگفت و بسیاست نمیدانست ، سیاست از
من است که مدتی باحبیب الله مراوده ومناسبات داشتم که احدی از آن
اطلاع نداشت ، هر فرد معتمدی که از عسکر و افسر برای جنگ او
میرفت اورا توصیه میکردم که جنگ نکنید و اسلحه را تسلیم نفری
حبیب الله خان نمائید !
اظهار سید عبدالله خان غندمشر

(٢٤٥) نامبرده در اثنای محاکمه او که در دیوان حرب دائر بوده اظهار کرده
است که : -


١٢٤

(٢٤٦) محمد سرور خان در ضمن تهدید و نشان دادن قوۀ بچۀ سقو و اظهار مخالفت شدیدش را با حکومت و ذکر موافقت محمد ولیخان و کبل را باسقویان کرده بگفت شما مردم محمود سامی را بد می گفتید؛ ببینید که بچه صداقت و صمیمیت طرفدار حبیب الله بوده هر روزه خطوط و احوالات درست آن؛ میرسد ـ شما از خود چه خبر دارید تنها منصبدار انیکه بولشويك است طرفدار امان الله است والا خدا از امان الله گشته رسول الله گشته چار یار گشته وزیرش گشته وکباش گشته است .
تعلیم عقب نشینی برای عسکری :ـ
(٢٤٧) عبدالوهاب خان و خواجه عطا محمد خان ساکنان ریزه کوهستان تحریراً اظهار داده اند که در برج شمالی بحضور خود مایان محمود سامی حبیب الله را مخاطبه کنان گفت که در هنگام حمله شما برکابل چون من نائب سالار قول اردوی مرکزی بودم برای منصبداران عسکری وغیره نفری تعلیم داده میگفتم هوش کنید با حبیب الله مقابله نکنید پس ازینکه آنها بشما قریب میشدند شما شکست کنید !
فرستادن تفنگ و کار طوس برای اشرار : ـ
(٢٤٨) عبدالقادر خان احمد زائی که در تمام دورۀ انقلاب بکابل و تا یکزمانی به نزد بچۀ سقو هم رفت و آمد داشت تحریراً اظهار کرده که یکروز محمود سامی به حبیب الله بچۀ سقو گفت که علاوه برسابق در اثنای محاربه هم من برای شما تفنگ و کارطوس میفرستادم آیا به شما می رسید؟ بچۀ سقو گفت هان ! همه وقت کارطوس و تفنگهای ارسالی شما بمن می رسید نائب سالار صاحب من از شما خوش هستم !


١٢٥

باز محمود سامی بر کلام خود دوام کرده گفت :_
وقتیکه شما بر کابل حمله می کردید من دايما افراد لازمة عسکر و افسر را تعلیمات میدادم وبر آنها تاکید میکردم که بهمراه شما جنگ مصنوعی وفیر های هوائی نمایند وقتیکه باشما مقابل شوند ، عمداً بايد شكست كنند .

تهدید معين السلطنه بذريعة بمباردمان طياره :_
( ٢٤٩ ) مير حيدر وكيل شکردره اظهار می کند پس ازینکه اعلحضرت امان الله خودرا مخلوع ومعين السلطنه را مردم کابل در اثنای محاربة شدید بپادشاهی قبول کردند و نامبرده مجبوراً محصور شد و بچۀ سقو در باغ بالا مركز گرفت محمود سامی چپلی تاز به سر وچپن را بالای دریشی نظامی به بر کرده گدی لندوی چهار عراده ئی را سوار وبغرض تقديم بيعت به نزد بچۀ سقو رفته در انجامردم شمالی را تحريك و حبیب الله را میگفت که فوری طياره رانها را طلب کرده از نزدشان ضامن درست گرفته برایشان امر بدهيد كه ذريعة طياره بر ارگ بمبار د مان کنند تا عنایت الله یاخود را تسلیم کند و یافرار نمايد و یا مقتول گشته ارگ مفتوح گردد .

مشاوره و همراهی های محمود سامی بابچه سقو : -
(٢٥٠) چون محمود سامی دائما بصورت معلم و استاد ورا هنمای علنی بچۀ سقو قبول شده بود ازین جهتہ يك لحظه هم خود را از نزد اوجدا نميكردلهذا در موقعیکه بچۀ سقو برای دیدن ماشین خانه رفت محمود سامی نیز با او بوده چون نوبت به تماشای ضرابخانه رسيد و در انجا نظر محمود سامی بر مسکوکات افغانی افتاد يك مشتی از آنرا برداشته تف كرده بيك وضع


١٢٦

محقرانه بزمین انداخته گفت: «هنوز روپیه لاتی جاری است» در اثر آن
از مامورین ضرابخانه خواهش کرد که «سکه جدید غازی جان را
بیارید که زیارت کنیم.» (یعنی مسکوک بچه سقو را)
وقتیکه سکه حبیب الله بچه سقو را برایش آوردند، آنرا گرفته بچشمان
خود مالیده بچه سقو را مخاطب کرده گفت: -
«اگر یازده دانه مرحمت شود که نزد خود تبرکاً نگاه دارم»
بعد همه آنرا بجیب انداخته به دیگر لاله گریها ونشان دادنها و توضیحات
واعطای معلومات ماشینی برای بچه سقو مصروف شد نسبت به تحقیر
مسکوک افغانی و کوائف فوق یکعده از اعضای ضرابخانه شهادت داده اند که
در آنجمله از عبدالعزیز خان باشی ومحمد سرور باشی و غلام بهاوالدین
وشاه سعید وسید رحیم وزمان ودلاور ومحمد رحیم تحریراً موصول
گردیده است.
تعطیل يك لك ودوازده هزار باقی محمود سامی : -
(٢٥١) دزدان پست فطرت وطرفداران بچه سقو که تماماً دون همت بودند، در
جمع آوری پول ومال وجلب منافع برای خود باندازه جدی وفعال
بودند که بمجرد اطلاع وعلم ازهستی ومالداری احدى على الفور بذرائع
مختلفه در بدست آوری آن می کوشیدند چه جای اینکه آن باقی
ویا حق دولت را که بذمه کسی در دفاتر می بود می بخشیدند - تمام مردم
این مسئله را بالعموم بخاطر دارند که شری سقوی برای تحصیل ده
روپیه باقی دولت تا صد روپیه محصلی گرفته اند و بهر نوعیکه توانستند
پول وسرمایه معینی را بدست صاحبان آن نگذاشته اند -
اما در عین زمان این امر فقط نسبت به محمود سامی ومحمد ولی


بالاختصاص دیده میشود که برای او یکهزار پوند را میگذارند و برای
محمود سامی يك لك و دوازده هزار روپیه باقی اورا می بخشند .

بخشش املاك و اشجار ده سبز برای محمود سامی :-

(٢٥٢) برعلاوه اینکه در منصب و رتبه محمود سامی فرقی را عائد نکردند نخواه
اورا الان کما کان برایش می پرداختند علاوه بروظائف مشاور حربی و
اعطای افکار سیاسی دائما وظیفه مصاحبی را نیز ازوی گرفته در اثر
صداقت و راستی و خدمتیکه برای سقوزاده میکند از حضور آن تنگ
چشم باعطای املاك و اشجار و غیره مربوطات سرکاری ده سبز و آب
چشمهای آن نوازش میشود - اينك نقل آن فرمان بچه سقو را که
درین مورد صادر کرده است عيناً نقل میکنیم :-

تقدیر از صداقت و شهامت محمود سامی :-

فرمان نمبر ١٥٧٧ بچه سقو
(٢٥٣) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان والی و میرزا عبدالقيوم خان مستوفی
ولایت کابل را واضح خاطر باد
آب چشمه های ده سبز را معه املاك وغيره اش که قبلاً مربوط
عين المال بود و علی احمد خان والی سابق خریداری نموده بود بملاحظه
خیانت کاریهایش ضبط و بمکافات صداقتمندی های شهامت همراه محمود
سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغه بخشش عطا نمودم لہذا شما را
خبر داده شد که حسب الفوق تعمیل داشته متذکرات را سپرد نائب سالار
موصوف نمائید حاصلات سنه گذشته نیز تعلق خود نائب سالار موصوف
دارد و حقوق بیت المال گذشت و سنوات آینده هم از نزدش تحصیل شود
٥ شوال المكرم ١٣٤٨
( محل دستخط شیر جان و مهر بچه سقو )


۱۲۸

تحقیقات ابتدائیه محمود سامی

سوال هیئت تحیقیقه :
جناب محمود سامی !
(٢٥٤) شما يك شخص اجنبی بوده بعد از آن که تبعه حکومت افغانستان شدید حکومت وملت افغانستان شما را بمراتب بلند و ماموریت های بزرك امتیاز داده وملت افغانستان نیز باشما احترام کارانه پیش آمد داشت بناء درموقع اثبات شرف وایفای خدمت عسکری چرا خود را از خدمت مقدس عسکری بعد از موقع اول حمله بچه سقاو پس کشیدید و حقوق نمك ونعمت مات افغانستان را ادا نکردید .

جواب محمود سامی [١] :
(٢٥٥) ( حسبی الله ونعم الوكيل نعم المولى ونعم النصیر ) حضرات کرام از تحریری فوق چنین مفهوم میشود که گویا خود من برخلاف اعلیحضرت سابق امان الله خان بودم . واین به عقل نمیگنجد چرا که عزت وسعادتی که در زمان اعلیحضرت امان الله خان برای من میسر بودفوق العاده بود . تنخواه سه وزیر برای من داده میشد بخششهای جلی وخفی خیلی زیاده بود .

(١) این جوابات تماماً سراپا بقلم محمود سامی تحریر و در همه آن اینطور يك چشم سفیدی را بخرج داده که باوجود آن فجائع ومساعدتهای علنی که بابچه سقو از جنبه مادی ومعنوی وفکری وقلمی وحربی وملکی کرده است وبمردم افغانستان عموماً وبه اهالی کابل خصوصاً معلوم ومبرهن است محض از اظهار مطلق کار گرفته تماماً خود را تخته به پشت انداخته است .


۱۲۹

همیشه چنین میفرمود که همین استاد محترم من است که مرا آدم لایق کار
ساخته . و در اثنائیکه جمال پاشا بود چنین میفرمودند يك جمال پاشاء نی!
هزار جمال پاشا را برابر يك تار بروتت نمیدانم وغیره وغیره نوازش ها میکرد
که هر کدام آن بكرور طلای می ارزید و خود من به وجود شان فخر میکردم
که يك شاگردم پادشاه و قت است پس آیا عقل قبول میکند اینقدر
احسانها را فراموش کرده برخلاف شوم . و باز این را حساب کرده
نمیتوانستم که امان الله خان اگر نباشد این عزت و افتخار فوق را کسی
بمن نمیدهد . پس چگونه برخلاف شدنم معقول میافتد . در حمله بچه سقاو
خود را نکشیدم در قول اردو کار میکردم . بعد رفتن فرمن شاهانه از وزارت
حربیه برای من رسید که به سبب جلدی کارها وزارت حربیه راساً
کار قول اردو را بکند بنابران بخانه خود رفتم (۱)
سوال هیئت تحقیقیه :—

جناب محمود سامی !
(٢٥٦) قرار مسموعی که شما در برج شمالی با حبیب الله بچه سقاو نسبت بنائب سالار
بودن خود در قول اردو و باز چیزی تعلیمات دادن به منصب داران نظامی
وقطعات ماتحت خود بحضور جماعه زیادی بعضی اظهارات داده اید. لذا
از شما پرسیده میشود که از روی حقانیت تحریر دارید که مذاکرة شما در
موضع مذکور بابچه سقاو چه ؟ واز کدام رهگذر بود؟ اگرچه موضوعات
اظهارات مذکوره تانرا نفری زیادی بیان داشتند اما بازهم از شخص
شما میپرسم تا ایماناً ووجداناً از روی صدق بیان دارید .

(۱) راجع باين جواب ملاحظه شود تردید مدعی العموم در فقره ( ۲۷۰)


۱۳۰

جواب محمود سامی :-
(۲۵۷) حضرات کرام ! جواب پیشتر من برای این سوال نیز جواب میباشد و اینگونه مذاکره گاهی نگذشته است . (۱) و ذاتاً معقول نیست چرا که در زمان امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیمها به منصبدار آن داده میشد فوراً معلم میشد ( X ) و آدم دو چار جزا میشد . (۲)

سوال هیئت تحقيقه :-
(٢٥٨) جناب محمود سامی از قرار مسموعی که در موقع استیلای بچه - سقاو شخص شما که در میدان طیاره حاضر بودید بعسکر ها بعضی بیانات نموده اید و يك امر دینی را به عسکر پیش انداز کرده اید صورت بیانهای شما را گرچه بوسایل سامعین موجود نموده ایم ولی از شخص شما هم طور بیانهای شما که در همان موقع بعسکرها کرده بودید استفسار میشود تا جوابیه خود را بنویسد .

جواب محمود سامی :-
(٢٥٩) حضرات کرام این هم دروغ محض است بهیچ وقت نمك اعلیحضرت امان الله خان را فراموش و پایمال نمی کنم چه طور فراموش می کنم که معین السلطنه صاحب خیلی حقارتهای در حق من کرد و همین امان الله
(۱) به تر دید این جواب ملاحظه شود فقره ( ۲۷۱ ) و دفاع مدعى العموم .
(۲) اگر در آنوقت معلوم نشد و یا محسوس کردند اما نظر به نزاکت وقت محض بیوقوفی اکتفا کرده چیزی برایت نگفتند اینک حال آن خیانت تو طشت از بام شد بجزای اعمالت رسیدی !


۱۳۱

خان است که مرا بعزت های بیشمار و به سعادت بی مثیل رساند (۱)

سوال هیئت تحقیقیه

(٢٦٠) جناب محمود سامی افواه عمومی است که حبیب الله بچۀ سقا در موقع
حکومت خود نسبت به ابراز خدمت و صداقتیکه با حبیب الله نموده بودید
بطور مکافات کدام چشمۀ آب یا کدام قطعه زمین به شما بخشیده این
افواه صحیح است یا خیر ؟
جواب محمود سامی
(٢٦١) به بچۀ سقاء نه خدمت نموده ام نه صداقت . چرا که پاس نعمت اعلحضرت
امان الله خان ( X ) در بین است . مگر بعد از استیلای کابل از من
دو هزار پوند گرفتند (۲) به چه چیز گذران خود را بکنم گفته استغاثه
کردم چشمۀ آب ده سبز را داده بودند ( X )

سوال هیئت تحقیقیه :

(٢٦٢) جناب محمود سامی ! نسبت به چشمۀ ده سبز تحریر نموده اید که بچۀ سقاو موازی
دو هزار پوند از من گرفته بعد من بحضورش استغاثه نمودم چشمۀ آب ده سبز
را برای من داده اند من باو صداقت و خدمت نه نموده ام اينك

( ۱ ) اما محمود سامی در عوض آن چنان اشتهارات واعلانات مضره را برعلیه امان الله خان
که تذکارش خارج از دایرۀ ادب است نشر میکرد حتی عکس نیم برهنه ملکه ثریا را که
در اثنای سفر اوروپا .... گرفته بود هم در يك اعلامی که مضمونش سراپا بدستخط محمود
سامی والآن در مطبعه موجود ست نیز عکاسی واشاعه داد !
( ۲ ) آنها نگرفتند بلکه خود محمود سامی به آنها از پولهای « که در قول اردو خورده بود این مبلغ
را به آنها تهدیه کرد ملاحظه شود » در فقره [ ۲۸۲ ] تردید مدعی العموم


۱۳۲

فرمان نمبر (۱۵۷۷) عنوانی ولایت کابل حاضر است که در فرمان مذکور صریحاً تحریر است که آب‌چشمه ده سبز را معۀ املاک او وغیره اش که قبلاً مربوط عین المال بود وعلی احمدخان والی سابقه خریداری نموده بود بملاحظۀ خیانت کاریهای اوضبط و بمکافات صداقمندی های عزت و شهامت همراه محمود سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغهٔ بخشش عطائمنودم؛ در فرمان مذکور بدون از اظهار صداقت تان دیگر چیزی الفاظ بنظر نمیرسد ایچه کیفیت دارد . ؟
جواب محمود سامی :
(٢٦٣) حضرات کرام سابق نیز مختصراً عرض کرده بودم اکنون نیز قدری مفصلتر بقرار آتی عرض مینمایم . معین السلطنه صاحب در حق من حقارتهای خیلی زیاده نموده باعث رفتنم بصورت پریشانی و بد نامی از افغانستان شده بود همین اعلیحضرت امان الله خان بکمال عزت واپس آورد برای من عروسی کرد وحنا را بيك صورت فوق العاده در خود ارک کرد وبرای تمام طایفهٔ نسوان حکم داد که هر کس که روی خودرا پت کند درحرمسراى نباشد ودرحين حنا يك نطق خيلى موثر داد كه درضمن آن این را آورد كه براى محمود سامی ( X ) هرچه بگويم كم است اگر كا كا بگويم ( X ) كم است اگر برادر بگويم كم اگر پدر بگويم كم است وغیره وغیره گفته رفت كه هر فقرهٔ آن باعث حیات است . چنانچه اعلیحضرت غازی نادرشاه افغان نیز به جمله حاضرین بودند (۱) الحاصل تمام زندکی من از امان الله خان است ملكهای که در پغمان و در باغ بلند و در كابل دارم همه از امان الله خان است برابر سه وزیر تنخواه برای من میداد بخششهای خپي وجلى بیشمار است

(۱) استغفر الله اعلیحضرت محمد نادر خان كاهى در هيج مجالس شامل نبوده اند .


۱۳۳

عزت من بانتها درجه بود . پس نظر باین احسان ها وغیره که به قید
تحریر نیامد آیا ممکن است (۱) برخلاف امان الله خان بوده به
بچۀ سقا و صداقت کنم . اگر صداقت میکردم مثلیکه برای
خرکار وسائر سپاهی وغیره که نائب سالاری و غیره داده بود
برای من نيز يك سپه سالاری می داد (۲) نه خیر ( X ) براستی
عرض کردم که من گاهی صداقت وخدمت نکردم همین دوهزار پوند
را بزور گرفتند و حینیکه استغاثه کردم آب چشمۀ ده سبز را دادند
(X) حقیقت همین بود که عرض کردم در اصول تحریر فرمان من چه
خبردارم میرزا بقرار خواهش خود می نویسد وبچۀ سقای ناخوان مهر
میکند ممکن است که میرزا بقرار خواهش مینویسدوبقرار خواهش وبچۀ
سقاو میخواند (۳)

سوال اهئیت تحقیقیه : -

جناب محمود سامی !
(٢٦٤) از قرار مسموعی که شخص شما در اوایل عهد سقاوی در ضرابخانه
تشریف برده بودید وتصادفاً كدام افغانی از مسکوكات عهد امانی بدست

(۱) بلی ! ممکن نی! بلکه به عین الیقین جهران و جهرانیان دیدند که بخیانت کرعسکری را شکستاندی
جامعه را از رذالت خودت دو چار پریشانی کردی .
( ۲ ) این سفيد چشمی را مشاهده كنيد كه محمود سامی نه تنها سپهسالار بلكه وزیر حرب
نه تنها یاور حربی بچۀ سقو بوده بل تمام نقشه ها که در محاربات متوالیۀ ٩ ماهه روی کار
بود تماماً از کلۀ محمود سامی بدماغ آنها گنجانیده می شد و نطق های افتخاری او را
مجلسرای عسکری سقوى على العموم بخاطر دارند اما بینید که درین جا چطور خود را تخته به
پشت انداخته کلمات خود را چطور لباس می پوشاند ؟
( ٣ ) اگر چه بچه سقو نا خوان بود اما برای مسئولیت همچه امور شیرجان وزیر دربارش امضا
و مهر بردارش ملاحظه و خودش همواره مضمون فرمان را شنیده مهر می کرد آیا نظیر
همچه واقعه را کسی بخاطر دارد که در عهد استبداد او این طور بی امری او را احدی کرده باشد؟


١٣٤

شما آمده بسکهٔ مذکور تف کرده و به زیر پای انداخته و نفرین و تلعین
باعلیحضرت امان الله کرده اید آیا این مسئله صحیح است که بهمین
صورت اجرا شده یا خیر و باز مستثنا از مراعات اعلحضرت موصوف
مراعات امور مذهبی خود را که در سکه نام مقدس حضرت الهی
جل جلاله است چرا نکردید؟ جواب بنویسید.
جواب محمود سامی :
( ٢٦٥ ) حضرات كرام نعوذ بالله. آیا این بعقل ( X ) نمی گنجد. چرا که
اولاً پاس نعمت امان الله خان که در جواب پنجم من مفصلاً عرض گردید راه
نمی دهد که چنین ناشکوری کنم – ثانیاً الحمد لله مسلمان هستم و در مسلمانی
سيد صحيح النسب هستم از جناب نقیب صاحب حسب و نسب مرا تحقیق
فرمائید . آیا سیادتم قبول میکند که سکه را که در ان لفظ جلاله نوشته
شده باشد نعوذ بالله بقرار تحریر فوق حقارت كنم بالفرض اگر بامان الله
خان برخلاف باشم به خدای تعالی برخلاف خو نبودم که نام جلاله را
حقارت کنم (١)
سوال هیئت تحقیقیه : —
(٢٦٦) جناب محمود سامی ! مسموعی در موقعیکه بچهٔ سقاو ارادهٔ حمله را بمرکز
داشت در جوف جوال برنج چیزی جبا خانه برای او فرستاده شده و
از بعضی ذرایع اینهم مفهوم شده که نسبت بفرستادن کارطوس بچه سقاو
اکثر امتنان و مشکوریت در مجالس ومحافل از شما میکرد .
جواب محمود سامی :
(٢٦٧) حضرات کرام ! دروغ محض است زیرا پاس نعمت امان الله خان که در

( ١ ) ملاحظه شود شهادت عمله ضرايخانه در فقره (٢٥٠) و دقت شود براعبال و افعال
محمود سامی که چقدر از دیانت و سیادت دور بود ؟


١٣٥

جواب پنجم نوشتم مانع است آیا حساب کرده میتوانستم که امان الله خان اگر خراب شد من و امثال من خدمتگاران زودتر خراب میشویم . درخت اگر اره شود و چپه شود اول شاخ و شاخچه های آن بزمین میخورد بعده تنه درخت . ما خدمتگاران حکم شاخ ها و شاخچه ها را داریم.(۱)

دفع تردید آخر مدعی العموم عسکری

– ( از جوابهای محمود سامی ) –

( ۲٦۸ ) خطابه حضرات کرام ! در روز شنبه ( ٢٥ ) ماه دلو پیشنهادات خود را که حاوی خیانت های محمود سامی بود شفاه عرض کرده بودم حال نیز بصورت جدی میگویم که محمود سامی خائن ومخرب ملت ودولت افغانستان بود و میباشد قبل از شرف ورود اعلیحضرت نادر شاه به کابل و حمله قهرمانانه شان بر اشرار فجاره تاج و تخت افغانستان از دست همین خائنین وطن در خاك مذلت افتاد! وملت بانواع رذالت آلوده شد شرف و ناموس افغانستان خصوصاً از اردوی آن ازاله گردیده بود! آیا در ین عصر نه ماه سقاوی که هر روزش مثال صحرای قیامت را نشانمیداد هيچيك وطن پرست و هیچ ملت خواه و هيچيك از طرفدارن وفدائیان نهضت وارتقاء مشاهده نگردیده که با حوال ملت بیچاره ترحم کرده در موقع غرق شدن دست یاری نکرده باشد؟ حاشا وكلا من یقین ندارم که جوانان ما در مواقع خطر وطن و تهلكه ملت از فداکاری اغماض نموده باشند و یا حفظ شرف نکرده خواهند بود بلکه از اثر حایل شدن این اشخاص که بین

(۱) ملاحظه شود فقره (٢٤٨) و تردید مدعی العموم در فقره ( ٢٨٧) که چطور کار ملوس و معاونت ها با بچه سقا و کرده است .


١٣٦

حقیقت و خیانت بنا بر اعتبار جاه و جلال واقع گردید بودند موقع فدا
کاری در عین خطر وطن و تهلکه ملت میسر نگردید ! وقتی که چشم
ها بازشد کار در گلو، و آب از سر پریده بود باز هم مایوس و متأثر نشده
مشکور احسانات خداوند جل شانه باشیم که احیای ملت افغانستان را بذوات
وطن پرور خود ملت افغانستان اعلیحضرت محمد نادر شاه و برادران
عظام شان فرمودند و موقع اخذ انتقام غدار ها و خائنین وطن از طرف
حکومت بنابر همدردی خسارتهای جانی و مالی ملت بهمرسید ! .
(٢٦٩) از آنجا که من پیر محمد غندمشر ولد زبردست خان نژاداً افغان طائفه
تره خیل از وزارت محترم حربیه بعنوان وکیل عمومی اثبات جرم
محمود سامی اتخاذ گردیده ام من مدعی وکیل اثبات جرم مدعی علیه
محمود سامی دعوی خود را بنابر ارتکاب جرم خیانتش که بر علیه دولت
وملت افغانستان در موقع قوماندانی وقیادت قول اردوی خود نموده و
عسکر ها را بر علیه حکومت ترغیب و تشویق و قطعات عسکری را خودش
از جنگ حبیب الله بچه سقا و امتناع نموده و راساً مرتکب خیانت که
باعث بربادی دولت و ملت افغانستان شده اقدام نموده من حاضرم که
همه اقدامات خیانتش را بحضور حضار کرام اثبات بدارم شروع بقرائت
افادات میکنم : -
محمود سامی بعد از انکه تبعه افغانستان گردیده حکومت آن را بمراتب بلند
و ماموریت های بزرگ قوماندانی قول اردوی مرکزی امتیاز داد وملت
افغانستان نیز با او احترام کارانه پیش آمد داشت در موقع اثبات شرف و
ایفای خدمت عسکری که فریضه ذمه و ناموسش بود آنرا ادا نکرده بعد از
حمله اول حبیب الله بچه سقاو از خدمت مقدس عسکری خود را پس
کشیده حقوق نمك و نعمت ملت افغانستان را اعاده نکرده ابرازه


۱۳۷

(۲۷۰) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که در حمله اول بچه سقا و خود را از خدمت نکشیدم در قول اردو کار میکردم نقل فرمان شاهانه از وزارت حربیه برایم رسیده که بسبب جلدی کارها وزارت حربیه راسا کار قول اردو را میکنید بنا بر آن بخانه رفتم.
من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم که از جواب خودش خیانتش معلوم میشود يك قوماندان قول اردو بدون عذر معقول محرو حیت و یا معیوبیت چگونه از کار پس کرده میشود وظیفه وقیادتش را وزارت حربیه بدوش میگیرد از کلمه جلدی کار ظاهر است که خودش کار نمیکرد و اگر میکرد خیانت میکرد آیا در موقع محاربه خطر ناك كار نكردن يك قوماندان خیانت نیست؟ و یا پس کردن يك قوماندان بزرگ از میدان محاربه دلیل خیانتش نمیشود؟ گویا معلومات حکومت در خیانتش بود که محمود سامی را موقوف فرموده بود اگر گفته شود که مجازات نشده بلی حکومت سابق امان الله خان مانند حال حکومت صحیحه بوده هیچکس بدون محاکمه شدن مجازات نمیشد و حال آنکه موقع اصدار امر محاکمه محمود سامی برای اعلیحضرت امان الله خان میسر نگردید و محمود سامی از روی خیانت خود موفق شد چنانچه حال با وجود اینقدر دلائل و قرائن که در دست است چرا مجازات نمیشود؟ چون عدالت جواز نمیدهد تا قناعت در مجرمیتش حاصل نگردد.
(۲۷۱) در برج شمالی ارگ محمود سامی بحضور بچه سقاو اقرار نموده که من به قول اردو نائب سالار بودم جنگ و شور حبیب الله بچه سقو که شد برای نظامی و غیره سپاهیان تعلیم میکردم و میگفتم که شما همراه حبیب الله خان جنگ نکنید هر گاه مقابل شدید شکست بدارید.
(۲۷۲) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که اینگونه مذاکره گاهی نگذشته است و ذاتاً معقول نیست چرا که در زمان


۱۳۸

امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیم ها بمنصبداران داده میشد فوراً معلوم می شد .
من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم :
ارتکاب این خیانت محمود سامی ؛ آن موقوفی او را که در موقع نازک وضرورت خدمت صادر گردید میدانم : زیرا که یک قوماندان مسؤل را در موقع ضرورت کار و خدمت بدون يك نقص وخيانت پس کردن وموقوف نمودنش از میدان محاربه یقین نمیشود از تجارب عسکری دلیل دیگر نیز حاوی شده میتواند ؛ یعنی مافوقان رأسی و منصبداران بالا دست بوجدان نظر بخیانتی که میکنند بعضی منصبداران فعال وشجیع را از میدان محاربه پس میکشند تا در امورات محاربه نقصی عاید شود ، چون محمود سامی را امان الله خان شاه مخلوع موقوف وازمیدان محاربه پس کشیده موقوف نموده البته که اعلیحضرت امان الله خان به بربادی خود مرتکب خیانت نمیشد از موقوفی محمود سامی در آن موقع نازک خیانت وجنایت راجع به محمود سامی میشود که محمود سامی شخص خائن ومخرب دولت و ملت افغانستان است .
(۲۷۳) هرگاه قناعت قطعی جناب رئیس صاحب دیوان عالی و اعضای محترم آن بدلائل قاطعهٔ فوق من به نسبت خیانت و جنایت محمود سامی از اقرار و ارتکاب فعل خیانت که بحضور بچهٔ سقا ونموده حاصل نشده و محمودسامی هنوز هم منکر ومصر باشد من حاضرم که بذریعهٔ شاهدان عاقل وعادل متدین از اقرار مذکور که در موضوع خیانت خود بحضور حبیب الله بچهٔ سقاو نموده ثبوت شرعی نمایم تا در خیانتش که باعث بربادی ملت دولت افغانستان گردید قناعت قطعی حاصل شود مانند آن اقرار محمود سامی که به حضور حبیب الله در موضوع خیانت خود نموده


۱۳۹

و به چند مواضع دیگر نیز اقرارها و بیانات فعل خیانت خود را در اثر امتناع
عسکرها از جنگ بمقابل حبیب الله اظهار و بیان نموده است .
(٢٧٤) مثلا روزی محمود سامی در گادی سوار بحد کتاب فروشی و مسجد
جامع دو نفر صاحب منصب در مقابل محمود سامی آمده با هم ایستاده
شدند ، محمود سامی برای آن دو صاحب منصب بیان میکرد که من برای
شما میگفتم که امان الله کافر بود و من برای شما گفته بودم که شما جنگ
نکنید حال که خادم دین رسول الله آمد خوب شد که جنگ نکردید
دلیل این چنین بیانات محمود سامی که ارتکاب خیانتش فهمیده و یقین
میشود همین است که بچه سقو همراه پنجاه نفر در مقابل يك قول
اوردوئی که دارای اسلحه و تجهیزات مکمل بوده و کابل را استیلا نموده
و بتاج و تخت افغانستان کامیاب گردید . اگر به این دلیل واضح و مبرهن
قناعت حضرات دیوان عالی حاصل نشود و محمود سامی مقر نباشد :
اشخاصیکه در آن زمان و بآن موضع حاضر و بگوش شنیده اند بعضی
آنها حاضر اند که از دیدن و شنیدن خود ادای شهادت نمایند تا مدار
ثبوت مطلقه جرم و قناعت حضار شده بتواند .
( ٢٧٥ ) روزی محمود سامی در مسجد پل خشنی برای اعلیحضرت امان الله خان شاه
مخلوع دشنام میداد که آن کافر بود شکر که گم شد، حال خادم دین رسول
الله آمده برای ما و شما مسلمانان فرض است که خدمتش را بداریم منکه
برای امان الله خان خیانت و خرابی کردم از سببیکه بیدین شده بود .
( ٢٧٦ ) راجع باین یاوه سرائی او اظهار میکنم :
استغفرالله درباره حکومت وملت افغانستان اینچنین سخنها که از طرف
محمود سامی در مسجد جامع گفته شده آنرا هيچ يك اولاد با ناموس وشرف


١٤٠

افه ان قبول و تحمل كرده نمیتواند . بلكه انتقامش را فراموش
نخواهد كرد .
چون محمود سامی ازین طعن و لعن و حركات دل آزار خود انكار دارد من مدعی
العموم اثباتا میگویم ! گرچه در مسجد موصوف اجتماع كثير وجم غفير بوده
بعضی اشخاصیكه دراین موضع حاضراند ، عندالله دیده گی و شنیده گی
خودها را به نسبت خیانت محمود سامی اظهار و بیان كنند، تا مدار یقین
حضرات بشود (اظهار و شهادت عمومی) .
(۲۷۱) در حین محاربه و جنگ حبیب الله بچه سقا. محمد ظریف خان دلگی مشر عیال داری
خودش و برادر خودش را میخواست بيك طرف برده محفوظ كند ،
درین اثنا محمود سامی و محمد ولی وكیل اعلیحضرت امان الله خان در
مقابلش آمده ، محمد ظریف مذكور برای هر دو بصورت چاره جوئی
عرض كرده كه من عیال داری را بكجا ببرم حال برای مایان بدناموسی
حاصل خواهد شد .
(۲۷۸) هردوی مذكوران بجواب محمد ظریف گفته اند كه تا حال نوكر كافر
بودید كسی عیال داری تان را غرض نگرفت ، حال نیز نوكر حبیب الله
خادم دین رسول الله شوید عیال داری تان در امن خواهد بود خود
محمد ظریف حاضر است حضرات برای قناعت خود از بپرسند ؟
(شهادت و تصدیق محمد ظریف مذكور)
(۲۷۹) روزی محمود سامی از حد پل خشنی چلتار بسته كرده عبور میكرد يك
دوكان دار با خود میگفت كه محمود سامی در زمان امان الله خان
هم معتبر بود وحال هم معتبر میباشد . محمود سامی شنیده در جواب
دوكاندار بیان كرد كه من در وقت آن كافر معتبر نبودم امان الله خان
كافر بود من مسلمان هستم آن كافر را گم كردم - شما را هم گم میكنم ،


١٤١

ازین سخن محمود سامی معلوم میشود که اقدام محمود سامی تنها برای گم
کردن امان الله خان نی ، بلکه میخواسته که قدر وقیمت افغان را از
سطح زمین معدوم کند تا سوء البدل نوازشات افغانستان که درباره این خائن
از اثر سوءتفاهم بوده ، بشود .

درین موضوع نیزاگر به شهود ضرورت باشد حاضرم (تصدیق شهود)
(۲۸۰) محمود سامی درحد تپۀ بی بی مهرو ودرحین جریان محاربه درمقابل بچۀ سقاه
بالای سنگرها آمده بعسکرها بیان میداد که بمقابل حبیب الله گله نزنید
که آن کمردین را بسته کرده اینکه محمود سامی در جواب خود نوشته
که من بعسکرها در حدود تپۀ بی بی مهرو ابداً این بیان را نکرده ام ،
وصرف انکار نموده است .
من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم و ادعا میکنم که ثبوت
فقرات ماقبل من به نسبت محمود سامی از اقرار خودش که در موضوع
ممانعت کردن عسکرها از محاربۀ حبیب الله ، باین صورت محمود سامی نیز
دلیل شده میتواند ، والا کسانیکه دران موقع و محاربه بالذات اثبات
وجود داشته و این بیان را از محمود سامی شنیده اند ــــ حاضر اند که
عندالله اظهار شهادت کنند . ( تصدیق شهود )
(۲۸۱) در ابتدائیکه بچۀ سقو تصرف واستیلای کابل را نموده بود محمود سامی
دوهزار پوند بصورت اعانه در موقع ضرورت بچۀ سقو که برای متخصصین
خارجی بزمان عودت شان کار داشت داده است .
(۲۷۲) اینکه درجواب خود محمود سامی مینویسد که بلی از من دوهزار پوند
برای ضرورت عودت متخصصین بچۀ سقاه گرفته .
من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم : ازین اقرار محمود سامی
پوره اتحاد و اتفاق ومعاونت ما قبل مشارالیه بابچۀ سقاه فهمیده میشود،


١٤٢

گویا نمیخواست که بچه سقاو بمقابل خارجی ها کم بیاید، ویا مورد عدم اعتبار خارجی ها گردد، تا از نزدش رنجیده نروند، چون حبیب الله بچه سقاو مخرب و دشمن دولت و ملت افغانستان بوده التیام این جراحات را که از دست او داریم تا سالهای دراز ممکن نخواهد شد.
لذا بدیهی است معاون دشمن عیناً اصل دشمن دانسته میشود و مجازات هردو واحد است.
(٢٨٣) شش شبانه روز آب چشمه ده سبز که ملك و مال علی احمد خان والی بود و بچه سقاو بقسم مکافات وعوض بدل خدمات و صداقت مندی که محمود سامی بمقابل بچه سقاو نموده بخشش داده که یکشبانه روز آب چشمه ده سبز بیست هزار روپیه قیمت دارد گویا برای محمود سامی بچه سقاو يك لك و بیست هزار روپیه عوض بدل خدمت، مکافات داده است، چنانچه از مضمون فرمان رذالت ترجمان بچه سقاو صداقت و خدمت محمود سامی خوب معلوم میشود ( ١ )
از اندازه بخشش و مضمون فرمان، صداقت و خدمات محمود سامی به نسبت بچه سقا وظاهر میشود که محمود سامی بابچه سقاو روابط از ما قبل داشت و این مکافات آب چشمه بمقابل آن خدمات اوست.
حبیب الله بچه سقاو بعداز تصرف کابل خواه از طرف خودش و یا از مأمورین آن که همه دزد و اشخاص گرسنه بودند هستی و زندگانی برای هیچ کس نماند همه را بتاراج بردند و برای قوماندان قول اردو ضرری نرسیده محمود سامی که من حیث وظیفه دشمن اول سقاو باید دانسته میشد و هیچ بالعكس نايل مكافات وملکیت ( يك لك و بیست هزار ) روپیه میشود ؟ ظاهر است که این مکافات مذکور مدار ثبوت جرم تمامی خیانت های او میشود.
(۱) نقل این فرمان در فقوه (٢٥٣) عیناً تحریر است.


١٤٣

(٢٨٤) اینکه محمود سامی در جواب تحریر داشته که : آب چشمه ده سبز را در بدل قیمت پوند برای بچه سقاو داده و مضمون فرمان را میرزا بدل خود نوشته »

(٢٨٥) یکحرف غلط است، زمین دوماه بعد از دادن پوند به محمود سامی بخشیده و پوندیکه محمود سامی برای بچه سقاو اعانه کرده است، در ابتدای تصرف کابل بوده، و در بین فرمان وغيره يك مقاوله پوند با آب چشمه دیده نمیشود، در موضوع مضمون نیز ظاهر است که مضمون هیچ يك مکتوب و فرمان خلاف رأی و مقصد آمر تحریر شده نمیتواند یعنی مضمون مکاتبت بمضمون مجازات تحریر نخواهد شد هر يك مرجع ومضمون علىحده دارد ازین معلوم شد که محمودسامی به نسبت این بخشش از نزد سقاو مورد الطاف فوق العاده گردید که نایل بمكافات ديده میشود اگر بعموم اشخاصیکه دارای الطاف سقوی بوده نظر غور انداخته شود بالصراحه فهمیده میشود که عموم تاحلف شده های بچه سقاو تقویه کنندگان و معاونان اصلی او بودند يعنى محمود سامی نیز ازان جمله يك شخص فهمیده شد در حالیکه معاونت با بچه سقاو خيانت بافغانستان است.

(٢٨٦) در موقع بودن بچه سقاو به باغ بالا و رفتن شاه مخلوع به قندهار که هنوز عنایت الله خان معين السلطنه در ارگ بود ؛ که همه مامورین بنا بر امارت معین السلطنه صاحب به نزدشان بیعت نمودید محمودسامی در لباس جهل تارو چین بطرف باغ بالا برای بیعت نزد بچه سقاو می رفت دران اثنا برای بعضی مردم شمالی تحريك ميكرد و برای حبیب الله میگفت که طیاره ران ها را طلب کنید و از نزدشان ضامن بگیرید تا بر ارگ بالای عنایت الله بمباری کنند که بيك بم یا دو بم از ارگ بر آید و تسلیم کند یا خودش با تعلقتاری وطرفداران او به قتل برسند


١٤٤

بیان فوق او حقیقت دارد، چون عنایت الله خان معین السلطنه قبلاً از خیانت
و نمک حرامی محمود سامی معلومات داشته و نیز در اثر نمک حرامی مذکور
در زمان اعليحضرت شهید او را لت وکوب نموده در افغانستان خارجش
گردانیده بود در موقع قیام سلطنت عنایت الله خان معامله حیات خود را
خطرناک می دید از ان باعث علاوه بر سابق طرفدار بچه سقاو، و فدائیش
بود و با جهت بیعت بطرف سقاو رفته قضیه بمباردمان ارگ را بمردم شمالی
بیان کرد! آیا چه دلیل است که همه مأمورین به عنایت الله خان بیعت
کردند محمود سامی برای عنایت الله خان بیعت نکرده برای بیعت کردن
به نزد بچه سقو رفت علاوه بر این دلائل قاطع تحریری شخصی که بیان فوق
محمود سامی را در باره بمباردمان ارگ و عنایت الله خان بطرفداران
سقو تعلمیات می کرد برای قناعت حضار کرام با خودش حاضر میباشد
اگر لازم بدانند ادای شهادت میکند . ( تصدیق مذکور ) .
( ٢٨٧ ) محمود سامی در جوف جوال برنج برای حبیب الله بچه سقو کارطوس
می فرستاد چنانچه در موقع استیلای کابل به بچه سقو محمود سامی ابراز
خدمات کارطوس و تفنگ فرستادن خود را بصورت یاد دهانی خدمت
بیان می کرد حبیب الله بچه سقو از نزد مذکور اظهار خوشنودی کرده
که حقیقه کارطوس وتفنگ شما بما رسیده ازین بیانات محمود سامی و حبیب
الله اشخصی که بوده اند و شنیده اند، برای ادای شهادت حاضر می باشند .
( نفری مذکور این مسئله را تصدیق کرده شهادت دادند . )
( ٢٨٨ ) در ابتدای حمله بچه سقو محمود سامی که هنوز بمقام قوماندنی قول اردو
قیام داشت به یازده بجه شب برای تولی محافظه قوماندانی خود که با تولی مذکور
و منصبداران آن روابط و خصوصیات داشت بیان می کرد که :
« البسه و تفنگ دارید کار طوس برای تان دادم چون امان الله خان
کافر شده شما بطرف بچه سقو بروید و طرفدار بچه سقو شوید که او


١٤٦

بودند در ماشینخانه ضرب سکه (نیم افغانی) جاری بود بچه سقو و محمود
سامی بالای ماشینها میگشتند، بچه سقاو از ماشین نیم افغانی را گرفته
سیر میکرد بعد از ان محمود سامی یک مشت نیم افغانی را گرفت وقتیکه
برایش معلوم شد که سکه نیم افغانی از اعلیحضرت امان الله خان است
بر روی سکه تف کرده بزمین زد و گفت که هنوز سکه و روپیه لعنتی
جاری است و روپیه سکه دار حبیب الله را گرفته بچشمان خود مالیده و
به بچه سقاو گفت که «اگر یازده روپیه مرحمت شود که نزد خود
تبرکاً نگاه کنم» بعدازان یازده روپیه را گرفته در جیب خود نمود.
(۲۹۲) و اینکه محمود سامی در جواب خود می نویسد: که من سید هستم این
کار را گاهی نکرده ام اگر با امان الله خان دشمنی داشته باشم، بخداوند
ندارم غلط محض است برای اثبات این فقره شهودم حاضر است و من
میگویم که محمود سامی درین موضوع سه جنایت کرد:
اول اینکه: سکه بنام پادشاه ضرب میشود و پادشاه هر مملکت در
مملکت خود حقوق احترام را داشته میباشد، یعنی اعلیحضرت امان الله
خان به نزد ملت خود از نقطه حقیقت اشخاص فهمیده بآن درجه مورد
نفرین نمیباشد که به مجرد دیدن نامش در سکه اعتمادیه ملت افغانستان تف
و بی احترامی کرده شود.
دوم سکه: اعتبار پول ملت بوده و به پول همه گونه وقایه حیات ملت
مربوط میباشد این بی احترامی سکه به اعتماد و اعتبار و شهامت همه ملت
برخورده سبب بی حرمتی و حقارت همه ملت گفته می شود و تحقیر جامعه
يك خیانت بزرگ است.
سوم: در سکه اسم ذات خداوند است تف کردن و بر زمین انداختن


١٤٧

نعوذ بالله بمقابل نام خداوند عدم حرمت را مرتکب شدن و حقارت
نمودن است.
امثال این حرکات محمود سامی چون از حوصله تفصیلاتم بلند است
مجازاتش نظر به حقوق الله بوده راجع به شرع انور میباشد از علما و فضلای
حاضرین امید دارم که نظر به شاهدان که حاضرند از محمود سامی انتقام امثال
این اعمال سراپا وبالش را بگیرند (۱)
(۲۹۳) در زمان قوماندانیت قول اردو محمود سامی، سه نفر محمد صدیق، سکندر
وعبد الخالق نامان کدامداران قول اردو در نتیجه حسابات محمود سامی
و مذکوران، (۸۱۲۰۰۰) روپیه باقی گردیدند - باعث باقی
شدن کدامداران مذکور مدعای نفی و خورد و برد محمود
سامی بود زیرا که نظر به قانون آن وقت باید حساب کدامداران بروز اول
تجدید سال از طرف قوماندانهای عسکری دفعتاً ضبط وقید میشد و بحضور
يك هيئت کدامهای شان موجودی میشد؛ نظر به موجودی و حساب همان
سال اگر کدام داران مسؤل و باقی شدند فی الحال کدام دار مذکور برطرف
و باقی از نزدش حصول میشد ، اگر از خودش حصول نشود ، چون
در ابتدای ملازمت از نزد او ضامن گرفته شده میباشد از ضامن های
مذکور حصول میگردد .
چون این کدام داران به تصویب و از حضور خود محمود سامی بدون
ضامن مقرر شده بودند و مطابق قانون در ابتدای هر سال کدامهای
شان را موجودی نموده بود در نتیجه تحقیقات سنجیده شده بود که
کدامداران مقدار این قدر پول را غله از کدام کشیده و فروخته نمیتوانند
معلوم است که از مدعای نفی و سازش محمود سامی که بائیکه داران کرده بود
(۱) شهود مذکور حاضر بودند تصدیق این واقعه و امثال آن را تماماً نمودند .


١٤٨

و قبلا وجه نقد از تیکه داران گرفته و اجناس به کدام داران نرسیده و
نیز با کدام داران ساخته کاری داشت که کدامداران را حبس نکرده و
تحقیقات شان را تعطیل داده تا آنها فوت و خود را فرار کردند .
چنانچه تحقیقات مسئولیت محمود سامی و کدام داران مذکور در
اواخر سلطنت اعلیحضرت امان الله خان به وزارت حربیه رسیده بود در
اثر شروع انقلاب حکم مجازاتش معطل شد صورت تحقیقات بوازت حربیه
با دیگر سندات حکومت تلف گردیده اجمال این معلومات حسابیه
ومسئولیت محمود سامی از وزارت مالیه بدست آمده که ازین نیز خیانت
محمود سامی معلوم است (۱) لهذا مسئول و ذمه وار تادیه هشت لك
و دوازده هزار روپیه حکومت هم میباشد .
(فیصله دیوان عالی در بارۀ محمود سامی)

(٢٩٤) صورت فیصلۀ فقره محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی که
مشارالیه به نسبت عرایض اهالی سمت شمالی و اطلاعات متواترۀ هیئت
تحقیقیه بخیانت وطن مظنون و حسب فرمان ذات ملوکانه ذریعۀ صدارت
عظمی انفصال فقرۀ آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الا احد خان
رئیس شورا محول شده، بر طبق تشریحات آتی دایر و انفصال یافت :-
هیئت دیوان عالی :
(١) رئیس : عبدالاحد خان رئیس شورا .
(٢) اعضاء : هیئت مقرره داخلی ریاست عالی شورا و غیره اشخاص متدین

( ١ این اوراق باقی و خیات کاری محمود سامی که از وزارت مالیه بیرون نویس و در اوراق
متعدده مفصل در ریاست قید و ضبط است در محکمه تماما خوانده و علم آوری شده در نتیجه خیانت
و ساخته کاری محمود سامی عموماً قانع شدند در ین رویداد د بواسطۀ اموالت از تفصیلش صرف نظر شد!


١٤٩

و مغرزين (٧٣) نفر (فرار نامه نويس صفحه (٢٨) و (٢٩) :
مدعى و مدعى عليه :
(١) - مدعی :- پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره خیل باشنده گذر ریکا خانه کابل
(٢) مدعی علیه : محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی
تاریخ فیصله ( ٢٣ دلو ١٠٨ ، ١٢ رمضان ١٣٤٨
تاریخ تفهیم فیصله ( ٢٣ دلو ١٣٠٨ ، ١٢ رمضان ١٣٤٨

- جریان محاکمه -

(٢٩٥) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس مکرره دیوان عالی قرار تفصیلی که از فقره (٢٦٨ ) الی ( ٢٩٤ ) قبلاً مرقوم گشت بعمل آمد [دیوان عالی پس از قید وضبط کردن شکایات واصله برعلیه محمود سامی وتکمیل استنطاق وتحقیقات ابتدائیه صورت دعوی مدعی العموم شعبه نظامی را که برعلیه محمود سامی اقامه نمود ، شنیده بدآ از مدعی علیه طالب جواب شد اما محمود سامی در مقابل همه ادعای او از انکار محض و تردید مطلق کار گرفته چون خیانت کاری و جنایت های او باندازه معروف و مشهور بود که هر کس ازان معلومات داشت و هم هیئت دیوان عالی علاوه برتحقیقات فوق وعرائض وشکایات عمومی بران افعال خراب او علم قطعی داشتند لهذا نسبت به او قرار آتی اظهار نظریه کردند : - ]
(٢٩٦) صورت فیصله دعوی که برعلیه محمود سامی قوماندان سابق قول اردوی مرکزی کابل عهد سلطنت اتعلیه حضرت امان الله خان شاه مخلوع افغانستان نظر به عرض و استدعای اهالی سمت شمالی از طرف پیر محمد خان غندمشر وکیل اثبات جرم نسبت بارتکاب خیانت بوطن که در مجلس دیوان عالی بتاریخ شنبه ٢٠ دلو اقامه گردیده و بقرار اساس شرع شریف محمدی و


۱۰۰

دلائل و براهين مقنعه فیصله گرديده است اینجانبان نظر بمراتب مذکوره
که آنرا مدار حکم و سند مجرميت محمود سامی مذکور قرار داده ایم
باینصورت های آنی که دارای جنبه فیصله شرعی و جنبه قانونی والتزامات
عقلی است فیصله نمودیم : —
صورت اول كه اساس قانونی را داراست باین صورت توضیح
و تبيين مییابد : —
(۲۹۷) قوی ترین دلائل عقلیه و براهين منطقیه و اسناد فکریه دائر به شموليت
و ارتكاب محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن ومملكت متبوع ما
همدستی او با بچه سقا همانا شخصیت و حالات روحی و معاشرتی و اخلاقی
موجوده و گذشته محمود سامی و سوانح و سوابق نا هنجار او بوده
است که همه اهالی مملکت متبوعه ما محمود سامی را از مبادی واردشدنش
بخطه پاك فغانستان و بر سر اقتدار آمدنش در راس ادارات مهمه عسکری
افغانستان از قبیل ریاست و مدیر عمومی مكتب حربی و عسکری افغان تان
و عمر اولاد افغان را به بهانه تعلیم و تربيه تلف کردن، وانواع رذائل
اخلاقیه و معنویه را مرتکب شدن ، و به لکها روپیه و انواع ثروت
مملکت را عبث در مورد ضیاع و تلف گذاشتن ، و مخصوص در اثر فریب
کاری ها و تملقات و انواع حیل و دسائس مام قول اردوی مرکزی را
بدون حسن سابقه و کفایت به قبضه اقتدار خود گرفتن و سالانه یکمقدار
پول هنگفتی را بنام مصارف و معاش آنها از حکومت تصرف کردن ،
اردوی مرکزی را همیشه در حالت غیر حاضری و پراگنده گی گذ شتن،
وصاحب منصبان جزوش را در تحت مضيقه بی روحی، بی مبالاتی نسبت بوظائف
و مهمات عسکری شان آوردن ، و به لکها روپیه دولت را بعناوين و
طریقه های مختلفه رشوت خواری دست اندازی کردن؛ عقائد وافكار


۱٥١

همه را نسبت به خیانت کاری او قناعت داده معلوم میدارد که چنین شخص
بد سابقه خیانت پیشه که در مدت بیست سال یا بیشتر بجز خیانت و غداری
و نمك حرامی يك سطر سوانح صحيح وثيقی نسبت بخدمات ، اخلاقیات
خوبی بافغانستان ندارد ، البته بی شبه درین خیانت هم شامل و ارتكاب
آن باین خیانت بزرگ از خسائس روحی و اخلاقی او بوده و مرتبط
شده میتواند .
(۲۹۸) ولی باز اگر ما حالات و سوابق ناهنجار محمود سامی را دلیل جرم
حالیۀ او و مرتکب شدن باین خیانتش مربوط و تعلق ندانیم ، دلائل آتی
شاهد این مدعا و سند قوی برای ثبوت جرم او شده میتواند : ــ
اول : عسکر ها را عيناً برضد حکومت تبلیغات کرده از جنگ کردن
با بچه سقا ممانعت می نمود که این مسئله هم ازیاد داشت عامۀ اهالی و هم
شهود عادلۀ شرعی که باین جرم او اظهار شهادت نموده اند ثابت شده است.
دوم : با وجود حقوق مراحم سابقۀ افغانستان وتحصيل انواع مفاخر
و امتيازات عاليه و مراتب جلیله عسکریه در حین جنگ بچۀ سقا و عقب نشسته
و کناره گیری او را از حزب همه کس دیده و قاطبۀ منصبان و ضباط
عسکری مقراند و این جرم خودرا محمود سامی مذکور بهيچ يك برهان
و دلیل قانع کن تردید کرده نتوانست و نه یکنوع عذر ناجوری و معیوبیت
وغیره را اقامه توانست .
سوم : فرمانيکه اخیراً از عدم مداخله او در مقابله حرب از طرف
اعلیحضرت امان الله خان اسمی او صادر شده بود گویا حکومت وقت
بخیانت کاری و غداری او فهمیده برای حفظ ما تقدم و جلو گیری از
تبلیغات و نشریات مضره و اقدامات خائنانه او مجبور باین اقدام
گردید که نسبت به سقوط فوری حکومت مذکور موقع محاکمه او
حاصل نشده این خائن بمرام خود نایل گردید .


* ١٥٢ *

چهارم : اظهارات واعتراف محمود سامی بحضور بچه سقاو در موقع امارات او که خود مذکور اقرار و اعتراف کرده که من نائب سالار قول اردو بودم و عسکرها را از جنگ کردن باشما ممانعت نمودم و این خدمت مذکور را بچه سقاء تصدیق کرده ومسئله هم در افواه ویاد داشت عامه موجود است وهم شهود شرعی در حضور محكمه دیوان عالی گذشت .
پنجم : اظهارات وتبلیغات محمود سامی برضد حکومت در حضور افراد وضباط عسکری که هم در یاد داشت عامه افراد و ضباط مذکور است وهم شهود شرعی بحضور محکمه دیوان عالی گذشت .
ششم : اغوا کردن محمود سامی صراحتاً وعلناً يك قطعه عسکری را از كمك حکومت متبوع شان وتبليغ عدم محاربه بابچه سقاو در جبهه جنگ تپه بی بی مهرو که شهود در حضور محکمه دیوان عالی اظهار شهادت نموده مبرهن است .
هفتم : تقديم داشتن محمود سامی مبلغ دوهزار پوند را در اول حمل به بچه سقاو جهت رفع يك احتیاج مذکور که به بعضی متخصصین خارجی میداد بعنوان اعانه واضح وثابت است .
هشتم : بخشش وعطيه بچه سقاو برای محمود سامی مذکور شش شبانه آب چشمه ده سبز وملك علی احمدخان والی سابق را بعنوان مكافات خدمت که سواد فرمان بچه سقاو اسمی محمود سامی مطلب را توضیح میدارد .
نهم : قرار اظهارات بچه سقاء که در موقع شرارت او در جوف جوال برنج برای او کارطوس میفرستاده است .
دهم : از جمله خیانت های مالی او كه يك درك معين و معلوم بالغ به هشت لك وچند هزار روپیه گدامداران قول اردو ومعیت محمود سامی


١٥٣

در تأثیر شرکت و ملاحظه او باقی ده شده و اموال دولت را به اتلاف رساند اند.
(۲۹۹) بالاخره با وجود همه گونه جرائم وجنایات متعدده مکرره سابقه محمود سامی که در افکار و اذهان ویاد داشت همه اهالی حاضر است. ارتکاب تازه محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن بدلائل و مواد ده گانه فوق که در حضور محکمه هیچ کدام آنرا سندا ومنطقا رد کرده نتوانست وملزمیت او بهمه گونه اسناد و دلائل عقلی و حسی و اسنادی ظاهر و مبرهن است بر علاوه آماده و مستعد بودن آن همه گونه مواد ودلائل عقلی و قانونی به ثبوت جرم نامبرده نظر بمقتضای حکومت عادله اعلیحضرت نادر شاهی که مسئله جرم مذکور رویت ومحول شعبه شرعی دیوان عالی گردید قرار آتی فیصله و اجرا گردید:-

(۳۰۰) حاضر شد به حضور علمای شعبه شرعی دیوان عالی پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره خیل علاقه کابل که مدعی العموم است وادعا نمود برعلیه محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی کابل که همین مدعی علیه هذا در مسئله حبیب الله بچه سقاو شریک خیانت در اخلال امنیت وطن بوده و باد لائل و شهودیکه حاضر دارم نامبرده نسبت بوطن و مملکت ما مرتکب خیانت مذکوره شده که خیانت مذکور را حاضرم بالای او اثبات می نمایم.
(۳۰۱) رئیس دیوان عالی بعد از صحت دعوی نسبت بادعای مدعی از محمود سامی مدعی علیه جواب پرسیده در جواب انکار مطلق نموده گفت که:
(۳۰۲) من ابدا مرتکب این افعال و اقوال که از طرف مدعی بر من شده نگردیده ام بنا بر انکار مذکور از طرف رئیس هیئت دیوان عالی مدعی امر احضار شهود داده شد، پیر محمد خان مدعی مذکور در حین حضور مدعی علیه


١٥٤

به حضور هیئت دیوان عالی حاضر آورد هريك عبدالقادر خان غند مشر ولد مراد خان احمد زائی وحاجی عبدالحکیم خان ولد سردارعبدالله خان طوخی ومحمد رحیم ولد محمد اکرم خان محمد زائی باشنده کابل و محمد رجب ولد محسن خان ساکن کلخانه را در حالتیكه شهود مذکورعاقل و بالغ و مقبول افتاده بودند به لفظ اشهد بالله تعالی اخبار و ادای شهادت نمودند براینکه :
بحضورمایان نفری محمود سامی مذکور به بچه سقاء اظهار کرد که برای شما بواسطه که قوماندان قول اردوی کابل بودم به تمام صاحب منصبان عسکری خود گفتم که به مقابل بچه سقاوجنگ نکرده و هزیمت وشکست کرده پس پا شوید ، چنانچه همان طور کردند و بچه سقوخدمات محمود سامی مذکور را در حضورما تصدیق نمود .
(٣٠٣) بعد از شهادت شهود ، مذکور وحلف شان هیئت دیوان عالی نسبت بدفع دعوی و جرح شهود ، پرسیدند مدعی علیه مذکور دفع و جرح نداشت بنابر شهادت شهود ، هیئت دیوان عالی بلفظ قضينا وحكمنا حكم به مجرمیت محمود سامی نمودند .
نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن وامارات مثبته وعدم دفاع قانونی وعدم جرح ودفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی مذکور بوده و در ( ۱۳ ) ورق فیصله هذا داخل است ، خیانت او را نسبت بمجامعه ملت ودولت ووطن ماافغانستان بحضور دیوان عالی ظاهر ومبرهن میدارد .
(٣٠٤) لہذا حكم نمودیم که محمود سامی نسبت بخیانت مذکور مسئول بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت نادرشاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختاراند