[BLANK PAGE]


شمع از محاسن
حیات


(دوزی)
۲
بدروز غوښه شمېره چېره نه در خانوز
این کتاب به شوری پاداشهر از محمد طاہر میکند
بسم الله الرحمن الرحيم
( شمه از معائب خیانت )

( ۱ ) بر ارباب بصیرت وصاحبان ذکا و خبرت این نکته خوبتر واضح است و کسی بر آن شك وشبه نمیتواند که « خیانت » يك خائن در دائرۀ بشريت مخفی و پوشیده بماند . بلکه پولیس کلمۀ منحوس خیانت حس تجسس هر يك از انسانها بوده و است .
( ۲ ) واقعاً كه این شیوهٔ رذیله و عمل نا شائسته نمیتواند كه حامی و طرفدار خود را بسر منزل مقصود برساند بل تمام مزایای انسانی را این فعل قبیح نامشروع برباد و تباه میسازد و از قدر و حیثیت عامل خویش بقدر گرفتاریش میکاهد .
( ۳ ) یعنی اگر اندك و یا بسیار باشد بهمان اندازه نام بد انجام همان مرد دون همت پست فطرت را بد نام وشخص او را رسوای خواص و عوام می سازد.
( ٤ ) نباید اینطور خیال کرد که سزای تمام خیانت ها خواه خورد باشد یا کلان بيك اندازه خواهد بود ، بلکه هر خیانت بخود درجه و هر جنایت اندازهٔ دارد و بقدر ارتکاب آن عامل خویش را به کیفر کردار بد هنجارش میرساند : ـ ( هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد ) !


( فرق در مراتب خیانت از نقطهٔ نظر عدالت )
( ٥ ) چنانچه اتلاف هزار روپیه از مال دولت تعزیرش کمتر است نسبت به اتلاف دوهزار روپیه ، هكذا تعزيريك خيانت كه براى برباد ساختن يك فرد واقع شده کمتر است از اندازهٔ خیانت کردن و به تباهی رسانیدن يك قوم چه جای اینکه يك جامعه پریشان و بايك دولت ازان متزلزل و سر گردان شود ! ! !
( ٦ ) درین مورد قلم بادل شکافته عرض تظلم کنان می نگارد که آیا قبای کدام تعزیر وعبای کدام جزا بقد واندام آن خائن های جانی برابر خواهد آمد که بايك مملكت وملتى خیانت کرده اند که مجدداً به اقدامات آغاز و مساعیات خودش را در میدان حیات باسعادت ، مستقیم و مستند ساختن میخواست و از خود غرضی و تشخص پسندی خود ها افغانستان را برباد و تباه ! اسلحه و ذخائر ناریهٔ او را به باد فنا ثروت و امعتهٔ دیرینهٔ اورا امحا ! جوانان رشید وفرزندان سعیدش را بانواع قتل و نهیب ومصائب مبتلا ! اطفال را يتيم ، مادران را بی فرزند ، زنان را بیوه ، والبای وطن را بهلاکت ومذلت سر دو چار ساخته اند ! خلاصه تمام شالوده و اساس آن را كان لم يكن شيئاً مذكوراً در هم و برهم نموده اند !
( ٧ ) آیا این مملکت ستم رسیده همان افغانستان نیست ؟ كه عالم و عالميان بدوستی او افتخار داشتند و همواره رجز حماست و شجاعت او ورد زبانها بود ؟ واليوم جسم نازنین آن از دست فرزندان نالائق و خدام غدارش مجروح و دلش داغدار و چشمش اشکبار وحالت آن خیلی زبون و خوار است.
( ٨ ) ای افغانستان شیرین ! وای محبوبهٔ دلنشین ! میدانیم که امروز وجود نازنینت ؛ یافت آن صدمه وفشاری را که تذکارش موجب اضطراب و اضطرار دوستان است .


(۹) آیا این خاك محبوب در نتیجۀ خیانت که ؟ و ازچه دچار خسران
مادی و معنوی گردید ؟ و ازدست خیانت پیوست کدام خائن جانی زخم
جانکاه برو جودش پیدا شده ؟ درنتیجه نه تنهايك سلطنت یکصد و پنجاه ساله منظم
را ازدست خود باخت ! بلکه درهمه مراکز ونقاط خزانه ، جبه خانه، اسلحه ،
نوجوانان رعنا ، عمارات و قصور زیبا و چنها و چنها را نیز فدای خواهش های
نفسانی و قربان تشخص پسندیهای ظاهری ساخت ! ويك لکه ننگینی را ازین
واقعۀ مدهشه در اوراق تاریخ از خود بیاد گار خونین گذاشت !!!

( غرض از اشاعۀ رویداد محاکمه )
.........

کدام کس که نکرده گمان ظلم به زه
که تیر آفت جاوید را نشانه نشد
(۱۰) ديناً و عقلاً ثابت است كه هريك عملی از اعمال انسانی
دارای مکافات است وممکن نیست که جزای عمل خواه خوب است یا بد ، به
عامل آن واصل نشود .
(۱۱) در روی جهان تمام اقوال و افعال انسان هر چند در خفا صادر
شده باشد ومدت مدیدی هم برآن منقضی شده باشد حتماً نتيجۀ همان خوبی و
یا خرابی را که ازان مثمرشده ، می‌بخشد .
(۱۲) هرچند جزای مکمل اوفی ماتوی به عقبی است اما درين دنيا نيزيك نمونهٔ
آن جهة عبرت سائرين نشان داده میشود .
(۱۳) درين موضوع بناظرین عالی بورق گردانی تاریخی زحمت نداده فقط
واقعات همین انقلاب را بخاطر شان یاد آوری میکنیم که هرکس برأى العين
مبلع قباحت وخيانت و پاداش کردار ورفتار خودرا بهمان اندازۀ که مرتکب آن
شده بود ديد اينك در اثر همان سلسله دست قدرت پرده از روی اغراض پسندی


وخیانت کاری‌های محمد ولی و محمود سامی نیز برداشت و آنها را بصورتی که
میبایست خجل و شرمسار و بکیفر کردار شان رسانید .
( ١٤ ) چون جبهۀ اعلام حقایق این مسئله برای نصیحت و اندرز خادمین و عبرت
و چشم سوزی خائنین لازم بود که صورت محاکمۀ آن خائنین بزرك که سرمنشۀ
این انقلاب آتش افروز این واقعه پر از التهاب گردیده اند در حیز تحریر در آید
لذا ریاست شورای ملی در صدد ترتیب و تدوین آن قرار آتی برآمد : ـ

انعکاس خیانت محمد ولی و محمود سامی
در محیط

ـ ( خون ناحق دست از دامان قاتل برنداشت ) ـ
( ١٥ ) در موقعیکه افواهات خیانت و نمك حرامی از هر گوشه و کنار واز
زبان صغار و كبار نسبت به محمد ولی و محمود سامی بگوش عدالت نیوش اعلیحضرت
محمد نادر شاه غازی میرسید، و استعمال كلمات بدگوئی محمد ولی و محمود سامی بین
عامه کسب شدت، و سخنانيكه تا دیروز مخفیانه و محرمانه نسبت بغداری آنها گفته
میشد امروز علی رؤس الاشهاد ایراد میگشت، وهمگی بيك زبان خرابی مملکت
را از اثر اغراض پسندی و خیانت کاری محمد ولی و محمود سامی که از زمامداران
بزرک عصر امانی استند نشان دادند، و اینها را محرك نهضت بچۀ سقو و عامل
بزرگ تقویم و تمدید سلطنت پر از وحشت او دانسته آن‌ها را بحیثیت مشاور و رهبر
در غارتها و خونریزیهایش مورد طعن ونفرت قرارداده با هم دیگر معرفی میکردند؛
بحکومت متبوعۀ ما طوریکه مرقوم میشود شکایات و عرائض جهت باز پرس


وتحت محاکمه گرفتن آنها و پاک کردن صحنه پاک وطن را از وجود خیانت آلود آنها نیز مواصلت نمودن گرفت !

[ وصول عرائض ملت نسبت بمجازاة ارباب خیانت ]
(١٦) درین اثنا يك حصه از ملت که عذاب وجدانی همه مشاعر وحواس شانرا زیر محاکمه و تضییق آورده آنها را به اعتراف هر گونه حقائق وادار ساخته بود عريضه جدی و در خواست مصرانه عمومی شانرا نسبت به مجازات و باز پرس این دونفر بحضور شهر یار عدالت گستر تقدیم نموده همگی متحد القول شده گفتند که : ـ
(۱۷) هرچند در جهان مشهور ، و این کلمه زبان زد عموم است که شراره آتش انقلاب شمالی سرتاسر افغانستان را فرا گرفته است ؛ ماهم این شهرت را تصدیق کنان عرض میکنیم که اساساً ماده این انقلاب و اخگر این آتش پرالتهاب از دست خیانت پرست مامورین بزرگ عصرامانی محمد ولی ومحمود سامی در سمت شمالی بصورت بچه سقاو و اتباع سفاکش القاء و احداث شده زیرا که دائماً مساعی اغراض پسندانه آنها در حمایت وكمك و همراهی اشرار ، همراز وانباز بوده به کرات باعث نجات آنها از مهلکه شده اند و چندین نفرما را ازین جهته حبس وبدنام کرده اند که چرا شما به مخالفت بچۀ سقو اقدام و یا چرا در تعقیب ودستگیری آن تشبث میکنید .
(۱۸) درعین زمان مامورین آن عصر هم تماماً سهل انگار و غفلت کار بوده مثل حکومت ضعیف الادارۀ مرکزی بمسائل غير مفید نظر فریب سر سری مصروف ، و به مهمات امور اهمیتی نداده ، عالم عسکری وروحیات ملی و جریانات داخلی بکلی خراب و منسوبین حکومت عوض خدمت بملت وصداقت به مملکت در رشوتخواری و بیباکی مصروف بودند حركات واوضاع ايام اخيره اعلیحضرت


امان الله خان که خیلی دل آزار و بر خلاف مقررات اسلامی و احساسات ملی بيك
شدت روی کار آورده شده بود بر علاوه آن خرابیها و بی پروائیها حکمرانی
داشت ، موجب مزید نفرت و غیظ ملت گردیده يك زمینه درستی را برای موفقیت
نقشه خائنین و شرکت عامه ملت با آنها فراهم آورده تماماً به مخالفت حکومت
و موافقت آن قوه که به ضد او کار کند مائل و آماده شدند .
( ۱۹ ) چون ما از ازمنه قدیم الی الان دایماً بحکومت صادق و به مملکت خود
خدمت کرده ایم خیلی تاسف داریم که چرا درین عصیان فاحش که نتیجه آن
برای افغانستان بسیار گران و پریشان کن ثابت شده اشتراك كرديم ولی چه
باید کرد که از اثر همان خیانت کاریهای مامورین بزرگ و ضعف اداره حکومت
هر چندیکه ما در ازاله مادۀ فساد و تخمۀ انقلاب کوشش میکردیم تا کشت و خونی
واقع نشده مفسده از بین رفع شود به نتیجه واصل نمیشدیم .
( ۲۰ ) اينك شاهد قول و موید این مدعای ماهمانا محاربه کردن و مقتول و
مجروح واسیر نمودن همین اشرار موجوده است که از بقایای سقوی وطرفداران
صبحی حبیب الله بودند و به بسیار شدت مکرراً فضای پر امن مملكت مارا مکدر
نمودن آرزو داشتند از حسن نیات شاهانه و صداقت شعاری عامه مامورین صادق
شما چطور بيك فرصت قلیلی در اثر مقابله و مجادله خود ما مردم شمالی دستگیر
و منتشر شدید و مایان بنابر مسرت اعلیحضرت و ادامۀ امنیت و تصدیق عملی
صداقت و اطاعت خود نه تنها در استیصال و دستگیری اشرار و افراد بد کردار
شمالی کوشیده ایم بل در موضوع اعدام و حبس دوام و نفی بلد و غیره مجازات
این افراد مشهور بالفساد خود نیز اظهار نظریه کرده ایم ؛ تا آینده اینطور
يك لكه بدنامی و مادۀ اختلال وطنی باقی نماید که باز ملت از آن پریشان و مملکت
هزارستان و حکومت سرگردان شود لهذا بسیار ضرور میدانیم که برای استقرار
امنیت و دور کردن ریشه های اغراض و خیانت عرائض جدی مانرا نسبت به


مجازات محمد ولی و محمود سامی که یگانه مؤسس انقلاب و بانی اینهمه خرابی
و حامی و مربی بچه سقو بودند و همۀ این مظالم و فجایع را همین خائنها روی کار
آورده اند نیز معروض حضور بداریم .

( تاثیر این عرائض و اطلاعات برحکومت )

( ۲۱ ) درینجا حکومت محض برای اینکه احساسات اهالی خواه کسانیکه رمز مه
دارند و یا جدیانه پیشنهاد میکنند ، به یاس مبدل نگردد و حکومت موجوده راهم
مثل سابق يك حکومت شخص پرست سخن ناشنو که برخلاف احساسات ملیه
کار روائی دارد تصور نکنند از یکطرف حكم بتوقیف محمدولی و محمود سامی بیک
صورت مهذبانه و احترام کارانه اصدار کرد و از جانب دیگر به تحقیق و تدقیق
حقانه و بیغرضانه و منصفانه این فقره مهم آغاز نهاده امر بتاسيس يك محكمه
عالی العال که اوصاف و تشریحات آن آتیاً خواهد آمد و ازان ناظرین به
خوبی میدانند که تا امروز نظیر آن در افغانستان از حیث وسعت و سنجیدن و دقت
کردن تمام پهلوها از نقطه نظر عدالت و انصاف دیده نشده است ؛ اصدار فرمود

( جریانات محکمه علنی و بعموم معلوم است )

( ۲۲ ) هر چند وقایع و جریانات این مجلس توسط اعضا و شرکای آن برای افرادی
که بدور و پیش کرسی سلطنت اثبات وجود دارند کماهی منکشف و ظاهر است
و همگان علی الیقین میدانند که بکمال غور و خوض و دقت کردن در تمام اطراف
این محکمۀ عالی جرم خیانت ملی و جنایت وطنی را بر محمد ولی و محمود سامی
بدرجه اثبات رسانیده اند

( ۲۳ ) ولی محض برای استحضارات عامۀ اهالی وطن و آنانیکه بافغانستان
علاقمندی دارند ریاست عالی شورای ملی ماچنان مناسب دانست تاصورت جریانات
این محکمه را کماهی بصورت يك رويداد ترتيب وتدوین کرده در منصۀ اشاعت بگذارد .


( ٢٤ ) لهذا چنان مناسب دید که تحت اداره و نظارت رئیس جلیل خود آقای
عبد الاحد خان يك رویداد منظم این دیوان عالی را که اولین بار در افغانستان
برای محاکمه کردن خائنین ملی انعقاد شده است ، از روی آن اوراق
و اسناد و تحقیقات و استنطاقات و سوالها و جوابهای که مدار حکم و اسناد
جرم این دو خائن گفته میشوند ؛ ترتیب و تدوین کند تا از جریانات این
این محاکمه برای خواص وعوام و از خود و بیگانه حقائق منکشف شود
( صورت ترتیب رویداء محاکمه )

( ٢٥ ) در نظر گرفته شده است که درین کتاب وقایع واصله تحریر گردد
و صورت ترتیب و تدوین این رویداد چنان مقرر کرده شد که اولا از آن
شرارت افگنی ، مکرر اتباع سقوی که پس از اعدام سقو زاده بنای عصیان
و تمرد شدید را گذاشتند و بواسطهٔ خود اهالی شمالی بکیفر کردار خود رسیده
کاملا استیصان و در اثر آن عموم اعزه و معاریف بشرف یابی حضور شاهانه
نائل شده نسبت بخائنین عریضه پرداز شدند بحث بمیان آید
( ٢٦ ) در عقب آن به نقل احکام و اتخاذ مفاد آن فرامین همایونی که راجع
به توقیف خائنین و تشکیل دیوان عالی و مقرر کردن مدعی العموم صادر شده
پرداخته شود بعد از آن لایحه دیوان عالی نگاشته در اثر آن فقط به نوشتن
مطالب عمدهٔ آن اوراق و اسنادی که از آن دیوان عالی در استنطاق و تحقیقات
ابتدائیه و محاکمه کار گرفته ند اکتفا ، و از بیانات خارج از موضوع و آن
دلائلی که بعد از اثبات و احکام محکمه از دیگر گوشه و کناره مملکت نسبت
به جنایت محمد ولی و محمود سامی رسیده است صرف نظر کرده تنها از تحقیقات
ابتدائیه و صورت استنطاق و سوال و جوابهای که از اشخاص لازمه درینموار‌د
کرده شده است تذکاری داده مجملا ار انعقاد مجالس متعددهٔ محکمه دیوان عالی


۱۰

حکایت بمیان آید و صورت سوال ودعوی مدعی العموم و دفاع مدعی علیه ،
ورد دفاع او را که ثانیاً نموده و اثباتهای منطقی و شهودی مدعی العموم که
به محضر خائنین و عامه حضار حاضر آورده و عجز آنها از دفاع آن ؛ مرتباً
یکی بعد دیگری هر چند در مجالس متعدده واقع شده جهة افهام عامه بيك سلسله
با تفصیل جلسات دیوان عالی نوشته شود در خاتمه نتیجه ورای آخرین مجلس
واحکام پادشاهی که نسبت به مجازات آنها صادر شده قید میشود
(۲۷) درین رویداد متحتم و ضروری قرارداده شده است که صورت آزادعا
و بیانات و تحریر اتیکه درین محاکمه تاثیر و مدخل دارد نوشته شود و هم چیزهائیکه درین
کتاب تحریر میگردد همان اسنادند که در محاکمه از آن کار گرفته شده است.
(۲۸) مخصوصاً در جواب های محمد ولی ومحمود سامی که سراپا به قلم
خود شان بالذات تحریر شده است وعیناً در ریاست شوراء قید وضبط میباشند
نقطهٔ نظر آن است که عیناً منقول گردد ، در مقاماتیکه اولا جواب را طوری و
اخیراً ازان پشیمان شده بر آن خط کشیده اند این ( X ) علامه گذاشته
میشود – اگر با وجود خط گرفتگی هم خوانده و فهمیده شود پس از نوشتن
همان علامه به تشریح آن در حاشیه اشاره می رود اما این خط کشیدگی های
عمدی مستثنی است ازان اغلاط و سهویکه طبعاً برای يك نویسنده در اثنای تحریر
عاید میشود زیرا که درین رویداد از نشان دادن این طور اغلاط صرف نظر و فقط
به تشریح همان خط کشیدگی ها که قرائن و امارات قطعیهٔ جرم ویا اقرار او
گفته میشود قلم معطوف میشود .
[ اغتشاش مکرر اتباع سقوی در سمت شمالی ]
(۲۹) پس ازینکه کابل به نیرو و همت اقوام دلیر و عشائر غیور تحت ادارهٔ
نادری مفتوح شد وحبیب الله بشرحیکه معلوم است مفرور شمالی گردید
از طرف حکومت نادری بمردم شمالی اخطار کرده شد تا در موعد نجروز


۱۱

بهر ذریعهٔ که بتوانند در دستگیری بچهٔ سقا و اتباع او صرف مساعی کنند والا حکومت در سوقیات خود بغرض تعقیب آنها و ادارهٔ امنیت آن ولا مجبور است.
چون در همان موعد مقرره مردم شمالی بنابر معذوریت های که در اخیر معلوم شد نتوانستند که بوعده وفا کنند افغانیان جوق جوق بطرف کوهدامن روان شدند چون مردم سمت شمالی در زمان حکومت آن لاابالی خیلی متاذی شده بودند و هم فعلاً مزید حرکت خود ها را بمقابل قوای قومی دور از طاقت می دانستند از انجها نه تنها با حبیب الله پس از تخلیهٔ ارگ با وجود تکلیف و استرحام او داد همراهی را چنانکه شاید و باید ندادند بلکه در دستگیری او با مجاهدین ملی تسهیلات، و به سلطنت نادر شاهی انقیاد نمودند. چون سقا زاده از يك طرف انفكاك اهالی شمالی را دید و از جانب دیگر حس تعقیب و انتقام جوئی قوای قومی را برأس العين مشاهده کرد مجبوراً خود را تسلیم حکومت کرد و اعلیحضرت نیز از شیوهٔ رحم دلی و حلم پژوهی که دارند تسلیمش را پذیرفته و تا يك حدى ازو بمقابل انتقام خواهی قوای ملی مدافعه هم نمودند اما ملت از حق خویش که از وی تلفات مالی و جانی دیده بودند نگذشته بحضور شاهانه بكمال الحاح و اصرار معروض داشتند که اعلیحضرت نادر شاه غازی البته جرائم سیاسی و شخصی خود را به بخشند اختیار دارند اما در مطالبهٔ حقوق شخصیه خود ها از حضور شاهانه رجا داریم که این بد نام کنندگان افغانستان را بدست ما بسپارند تا بکیفر کردار بد هنجار شان برسانیم زیرا که هر فردی از افراد افغانستان برای گرفتن انتقام به منتهای جدت و غیظ ازین افراد بدنهاد اصرار دارند در اثر همچو اصرارات متوالیهٔ ملت، اعلیحضرت نادر شاه غازی، حبیب الله را با رفقای صمیمی او بوکلای ملت سپرد و از طرف نمایندگان مذکور رهسپار بادیه ادبار شدند.
(۳۰) پس ازینکه حبیب الله وغیره نفری دلخواه او جاده پیمای بادیهٔ عدم گردیدند؛ دیگر رفقای مهلك و همراهان نادان او باز بنای شرارت


(۱۲)

وعصیان ورزی را بهمان اساس و طریقهٔ که بچه سقو آنرا در ابتدای انقلاب
و در هنگام استیلای کابل استعمال کرده بود ، گذاشتند

(۳۱) تنها فرق و علامهٔ فارقه بین این اغتشاش وعصیان ابتدائیه سقو زاده
بود ، اینقدر يك نکته است که این رفقای بقیة السیف حبیب الله پس از مقتولیت
او مجدداً « دزد » دیگری را برای خود « پادشاه » انتخاب و دیگر سارقین و
راهزنان مشهور شانرا « نائب السلطنه » و « معین السلطنه » و « وزرا » و
« والی » و« کوتوال » و « جرنیل » و « کرنیل » و ، و ، و ، مقرر
کردند در حالیکه به بهترین اسلحه و سامان مسلح ومجهز بودند جبه‌خانه کافی،
خزانه مملویا خود داشتند و هم رسوخ ونفوذ هرو احد شان خیلی زیاد بوده
تمام ترتیبات وتنظیمات آنها بدرجهٔ اساس سلطنتی مرئی بود .

(۳۲) با این تشکیلات و نیاتی که بشمهٔ از آن فوقاً اشاره شد این جمعیت
اشرار بنام خون خواهی سقو زاده مکرراً بنای آشوب و شرارت را گذاشته
وحشت سقائیه را دوباره استحکام نمودن میخواستند بلکه برچندقلعه و دهات
بنای حمله آوری و آغاز اشتراك عمل جبری را بر آنهانیز شروع نموده بودند .
— ( تعقیبات حکومت نادری راجع به استیصال اشرار شمالی ) —
(۳۳) پس از رسیدن این اطلاع از طرف صدارت عظمیٰ اوامر لازمه
اعطا وجهة جلو گیری ازین اغتشاش و تعقیب اشرار والاشان جلالتماب
محمدیعقوب خان والی بحیث رئیس تنظیمیه و عالیجاه عزت و شجاعت همراه
عبدالوکیل خان نائب سالار بصفت قوماندان نظامی بايك قوهٔ عسکری اعزام شدند.

(٣٤) در عین زمان از حضور عدالت نشور شاهانه اعلانی بعنوان عموم
اهالی وسکنهٔ شمالی اصدار یافته این مسئله را خاطر نشان عموم شان گردانید
که به پیروی افکار امنیت پسندانه ونظریات عدالت کارانهٔ ملوکانه که نسبت بعموم


﴿ ۱۳ ﴾

ملت افغانستان و مردم شمالی دارند آنها بایستی بالذات در دستگیری و مقابله
این اشرار یکه مکرراً می خواهند اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده زیاده بر سابق
اسباب خجالت شمالی را باعث میشوند ؛ جداً بکوشند و صرف مساعی ورزند !
( ٣٥ ) در صورت تخلف ازین احکام و مساهله نمودن در تعقیب این اشرار
البته حکومت مجبور است که در سوقیات عسکری خود بيك اندازه كافى جهة
قیام امنیت و ادامه سلسله انضباط اوامر لازمه اعطا کند در آنصورت اگر
تكليف وزحمتی برای بعض افراد عائد شود البته که حکومت مسئولیت آنرا
بر خود نگرفته تماماً از دست خود آنها به اوشان خواهد پیوست زیرا که آنها
در بدست آوری اشرار از فعالیت و مساعدت با حکومت کار نگرفته اند .
-[ اهتمام سمت شمالی در گرفتاری اشرار و افراد جانی ]-

( ٣٦ ) پس از انتشار این اعلان و اعزام والی و نائب سالار نظامی و يك مفرزه
عسکری عموم اهالی شمالی بيك جدت و فعالیت منتهائی نه تنها در دستگیری اشرار
وانتشار آن سارقین نابکار حسب اوامر و هدایات همان دومتصمدار صداقت شعار
صرف مساعی واقتدار نمودند، بلکه در اعزاز واكرام وضیافت برادران عسکری
خودهم بصورت الومی کوشیدند . بيك اندازه کافی اسلحه، وجه خانه ، وغیره
سامان حکومتی را نیز جمع آوری کردند ، هم چنین مالیات مقرره شانرا هرچه
برذمه شان طلب دولت بود ؛ فراهم نموده بخزائن دولتی تسلیم نمودند .
٣٧ ) خلص اینکه شمالی ها تمام اوامر جزئی و کلی حکومت نادر شاهی را
به کمال ارادت و اخلاص استقبال کردند . و اکثری از اشرار آن
دیار را بدون سوقیات عسکرى وقوة الظهر گرفتن از دیگر افراد قومی ، خودشان
بالذات الی سه صد نفر دستگیر ؛ و بحکومت به کمال جدت تسلیم ؛ و برخی را مقتول؛ وعده


﴿ ١٤ ﴾
را مجروح ؛ وبقية السيف را کاملاً منتشر ومفقود الاثر نموده و تايك اندازه
حکومت را ازين اوضاع اطاعت کارانه و حرکات اخلاص مندانه خويش
مسرور ساختند.

(شرفيابی مردم شمالی بحضور پادشاهی)

(٣٨) پس ازينکه اکثری از امور مهمه آن مقام غازه ختام را بناصية مرام
خود کشيد وتمام اوضاع امور بجريان طبيعی خود افتاد ، از حضور امر اصدار شد
تا بتوسط والی و نائب سالار عامة خوانين واعزه وروشناسان شمالی شرفيابی همايونی
را نائل شوند که راجع به جريانات دوره انقلاب از آنها سوالات ، ونسبت بطرز
عمل آتی شان بآنها توصيه وهدايات ، وبه اشخاص خادم ارادتمند که فوق العاده
خدمت واظهار فعاليت کرده اند ، مکافات ؛ وبه افراد شرارت پيشه آنها، مجازات
واز حسن نيات حکومت نادر شاهی که دربارۀ عامة ملت محبوب خود و آنها دارند
توضيحات داده بصورت مکمل برای آنها از مفکوره وخيالات شاهانه خويش
آگاهی بفرمايند.

(٣٩) ذات شاهانه نفری فوق الذکر را به ١٤ شعبان در قصر دلکشا عز
ملاقات بخشيده بعد از انجام مراسم تعظيم خسروی و احوال پرسی با اهالی، حکايت از آن
اوضاع ملال انگيز وحرکات رقت آميز سابقه شمالی که در طرفداری سقو زاده
می نمودند ، بميان آمد.

(مذاکرات در اطراف اسباب وعلل انقلاب)

(٤٠) شماليون با اينکه آثار تاسف و انفعال از چهره های رنگ پريده آنها
مشهود بود بازهم عذاب وجدانی همه مشاعر وحواس شانرا تحت محاکمه وفشار
آورده آنها را باعتراف هرگونه مسائل و اظهار هر نوع وقائع وادار ساخته به
تذکار آن اسباب وعللی که موجب اين اقدام آنها شده بود و درعين زمان قوۀ


١٥

جبریه سقویان و تحريك دیگر خائنان و اوضاع شررانگیز باهیجان دوره امانیه
مخصوصاً وقایع ایام اخیره و غفلت و سهل انگاری حکومت مرکزی و رشوت خواری
و مدعای نفسی مامورین اوشانرا باین قیام و اقدام مجبور می‌ساخت ، مفصلاً و
مشرحاً عرائض و بیانات خود هاراطوریکه از فقره (١٧) تا (٢١) قبلاً اشاره شد
دامنه و اطاله داده ، مجملاً همین مطالب خود هـ ـا را بيك عريضه تحریری مندرج
نمود. با مضاء ومواهر یکعده بزرگی از اعزه و معتبرین خود آنرا تائید وقرار آتی
به عرض رسانیدند .

معروضهٔ شمالی بحضور اعلیحضرت
غازی

(٤١) بحضور مبارك اعلیحضرت غازی شهریار افغانستان عرض اینکه :-
مسئله مقابله حبیب الله ، دزد با حکومت سابقه اظهر است که از بی غوری
و رشوت ستانی و اغراض جوئی بعضی کارکنان آن زمان بود ، که روی هم
رفته اسباب تنفر تمام اهالی را از حکومت فراهم آورده ، و مسئله را به اندازه
وخامت دادند که بچشم سردیده و ملاحظه نمودیم ، برخی از زمامداران بزرگ
ووزرای معتبر آن وقت با حبيب الله روابط دوستی داشت. چنانچه حبیب الله بارها
از تفنک پنج تکه فرستادگی محمد ولی خان وکیل حکومت سابقه اظهار
ممنونیت نموده ، از پول و جباخانه و اعطای نقشه جنگ و دیگر مساعدتهای
مشارالیه که در هنگام قطاع الطریقی او نموده بودیاد آوری می‌نمود ، وبدربار
عام و محضر های عمومی صورت مذاکرات مجلس های مخصوصانه را که محمد ولی
خان در قلعه مراد بیک و دیگر مواضع با او کرده تشریح میداد . وضمناً
از نامه محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی حکومت امانیه که برایش


١٦

در اثنای حمله نخستین او فرستاده بود و از جنگ نکردن افراد عسکری ماتحتش
اورا اطمینان قطعی داده بود کمال خورسندی و رضاهیت را نشان میداد ،علاوتاً
از تعاونات و همراهی های علی احمد خان والی نیز خوشی و خرمی می نمود :
(٤٢) اعلیحضرتا ! در صورتیکه وکیل سلطنت و قوماندان قوای مرکزی
قول اردو و غیره رجال بزرگ حکومت باحبیب الله طرح موده ودوستی افگنده ،
باوی از هیچ گونه تعاون و امداد و همراهی مضایقه نمیکردند ، پس اهالی سمت
شمالی چه چاره داشت و چگونه بار ملامتی تنها برایشان حمل خواهد شد
(٤٣) حالا نکه ما اهالی از آبا واجداد خادم صادق و خیرخواه حکومت بوده
وحلقه اطاعت وانقیاد حکومت سلف و حال را بگوش جان داشته وداریم، امروز
که خدای کریم بلطف عمیم خود و جود گران بهای همایونی را بما اهالی وتمام
خطه مقدسه افغانستان اعطاوعنایت فرموده عرض شکران داریم بلکه از ادای
مراتب شکر گذاری آن عاجز و ناتوانیم.
(٤٤) اعلیحضرتا ! تنها چیزی را که به پیشگاه مراحم ملوکانه تقدیم بداریم
همین الفاظ است که ما اهالی بحکومت متبوعه خود قلباً صادقیم ، ودرراه خدمت
آن بسر ومال و جان حاضر .
(٤٥) شهر یارا : بازهم دراثر همان رشوت ستانی وخودغرضی کار داران حکومت سابق
بود که اسباب انزجار اهالی فراهم آمده وهمچو حبیب الله يك قطاع الطریق از موقع
مستفید گردیده کسب قوه نمود و اهالی شمالی را چار و ناچار بآن اشرار خیانت کار یارو
شريك يك عصيان فاحش ساخت ، و نیز از همین رهگذر بود که دیگر اهالی افغانستان
هم بمدافعه ومقابله نپرداخته و حکومت را از دست دادند
(٤٦) در وقتی که مسئله انتخاب پادشاه در میان آمد و وکلای ملت
گرد هم جمع شدند ، برای هیچ کس فرصت دست نداد تا در آن موضوع
زبانی بشوراند . ومسئله حکمرانی حبیب الله با يك وضع مستبدانه صورت گرفته بود .


۱۷

(٤٧) با صدق زبان عرض میکنیم که مایه اصلی فتنه و فساد و واسطه اساس کامیابی دزدان محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان بود زیرا نظر بخیالات خامیکه پیش خود سنجیده بود باین وسیله میخواست تا حکومت و سلطنت افغانستانرا مالك وصاحب شود .
(٤٨) دلیل قطعی است که اگر وکیل حکومت و دیگر کار کنان بزرگ آن دوره بادسته دزدان دست معاونت و همراهی نمیدادند ، رشوه نمیخوردند و گزند خاطر برای اهالی تولید نمی نمودند پس چه گونه حبیب الله کامیاب می شد ؟
(٤٩) وچطور باقوای حکومت تاب مقاومت آورده بالاخر غالب میگردید؟ یکدسته از مفسدینیکه چند روز قبل به جبل السراج حمله آوردند نیز از همان اشخاص بودند چرا نتوانستند بمقاصد فاسد خود ها کامیاب شوند ؟
(٥٠) چون کارکنان حکومت کنونی الحمدلله از همه گونه شوائب پاك و منزه هستند واهالی سمت شمالی نیز باحکومت متبوعه خود کمال صداقت و خلوصیت را داشته و دارند لهذا باهمه گونه جانبازی و فداکاری بمقابله آنان پرداخته و کمر بدفع آنها بسته واينك به كمال افتخار عرض می کنیم که فقط اهالی شمالی به آنها مقابله کردند واکثری از آنها را مقتول و مجروح و مابقی آن مفسدان را الی سه صد نفر دستگیر و به حکومت تسلیم نمودند که درین معامله تعقیب و دستگیری اشرار نه دست عسکری باما شريك بود و نه از دیگر قومی
(٥١) بل در زمان حکومت سابق هم همین مااهالی بودیم و همینطور عقیدت وصداقت باشاهان خود داشتیم اگر مأمورین خیانت کارعصر امانیه همراز ومعين دزدان ورهزنان نمیشدند حبیب الله چطور میتوانست کامیاب آید ؟
(٥٢) در خاتمه بکمال صدق وصفا و بافرط اخلاص و عقیدت و به موجب ( آیه شریفه ( اطیعواالله واطیعواالرسول اولی الامر منکم ) بتمامی اوامر حکومت


۱۸

متبوعهٔ خود مطیع ومنقاد بوده و به فرمان برداری پاد شاه محبوب خود بسروما ل وجان واولاد حاضر و آماده هستیم .
(٥٣) راجع به محمد ولیخان که با حبیب الله روابط و وسائط داشت و معاون و معلم حقیقی حبیب الله بود و باعث بدنامی ما و خرابی مملکت گردیده ما مردم قرار فوق حقائق را عرض کردیم ، آرزو مندیم تا اعلیحضرت در بار خواست اینطور خائن های بزرك که اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده اند بپردازند : اگر اینچنین اشخاص خائن دفع نشوند البته در آینده باز باعث بدنامی يك قوم خواهند شد .
(٥٤) دستخط ها ومواهر اعزه ومعاريف سمت شمالی (١٢٥) نفر
عبدالوهاب خان کوهستانی - محمدیوسف خان تو تمدره ـ فیض محمدخان بابائی ـ باباصاحب خان چهاریکاری - گل احمدخان ـ احمدعلی خانـ خواجه عطا محمد خان کوهستانی ـ محمدعمر خان گل درهی ـ عبدالقیوم خان کوهستانی ـ خواجه میرعلم خان سرای خواجه ـ حاجی امیرمحمد خان جبل السراجی ـ محمد یعقوب خان داکتر ـ خواجه غلام محمد خان کوهستانی ـ محمد زمان خان جبل السراجی ـ ملك شاه خان جبل السراجی ملك محمد نادر خان جبل السراجی -- ولی محمدخان جبل السراجی ـ ملك رحيمدادخان جبل السراجی ـ گل باز خان ـ محمدحسین خان جبل السراجی ـ خالقدادخان جبل السراجی ـ عبدالغفورخان جبل السراجی ـ عبدالرسول خان کوهستانی ـ محمد قاسم خان کوهستانی محمد افضل خان کوهستانی ـ احمد شاه خان کوهستانی ـ قلندر خان کوهستانی ـ محمدیعقوب خان کوهستانی مهردل خان کوهستانی ـ عبد الجميل خان كوهستانى ـملك احمدعليخان جمال آغه ـ حاجی عبدالحمیدخان جمال آغه ـ غلام محی الدینخان جمال آغه ـ محمد گل خان جمال آغه ـ محمد یاسین خان جمال آغه ـ محمد عمرخان


۱۹

جمال آغه ـ محمدابراهیم خان جمال آغه ـ میر سید خان کوهستانی ـ
ملك وزیر محمد خان کوهستانی ـ محمد جان خان کوهستانی ـ ملك محمد عمر
خان کوهستانی ـ حاجی شاه ملك خان کوه بند ـ ملك محمد امین خان
کوه بند ـ ملك زرین خان کوه بند ـ میرزا محمد طاهر خان ـ مبارك
شاه خان کوه بند ـ محمد اکبرخان ، میرزا عتیق الله خان ، خواجه محمد عمر خان ،
خواجه عبدالرزاق خان ، خواجه سید فقیر خان ، خواجه غلام نقشبند خان
محمد سرورخان اشتر گرام ، غلام نبی خان اشتر گرام ، محمدصدیق خان ،
ملك گلمیر خان سالنگی ، ملك لنگر خان سالنگی ، ملك غلام محمدخان
سالنگی ، خواجه محمد نظر خان ، ملك فیض طلب خان شتل ،
ملك دوست محمد خان شتل ، ملك شیر جانخان شتل ، حمید الله خان ،
عبدالقدوس خان اشتر گرام ، جلال الدینخان اشتر گرام ، فیض طلب
خان ، امام الدینخان سید خیل ، ملك سلطان محمد خان سید خیل ،
سرفراز خان گلبهاری ، محمد گل خان گلبهاری ، محمدهاشم خان گلبهاری ،
در محمد خان گلبهاری ، ملك دین محمد خان سید خیل ، ذوالفقار خان
سید خیل ، ملك بوالخان گلبهاری ، عبدالله خان نجرابی ، منصور خان
جبل السراجی ، شهاب خان - غلام رسول خان سالنگی ، محمد سمیع خان
جبل السراجی ، ملك عبدالحمید خان ، ملك احمد جانخان ، ملك غلام
سخی خان ، محمد سرور خان نجرابی ، محمد صدیق حان نجرابی ، شهنوازخان ،
نجرابی ، ملك سیف الدینخان نجرابی ، ملك غلام قادر حان نجرابی ،
آقا جانخان نجرابی ، ملك نجم الدینخان نجرابی ، سید شاه خان نجرابی ،
محراب خان نجرابی ، گل محمدخان نجرابی ، ملك محمد زمان خان سید خیل
عبدالحمیدخان سید خیل ، آقا محمد خان گلبهار ، محمد عباس خان گلبهار ،
خواجه فضل ، منصور شاه خان ، شیرمحمدخان ، محمدشریف خان نجرابی ،


۲۰
شهنواز خان نجرابی ، غلام نبی خان ، ملک جان باز خان سید خیل ،
فضل حق خان ، عبد الشکور خان ، میر حیدر خان ریگ روان ،
محمد سرور خان قلعه مراد بيك ، محمد انورخان غازه ، محمد امان خان
قلعه مرادبيك ، دوست محمد خان ، امیرمحمد خان ، قیام الدینخان ، سید
بادشاه خان ، میرجمال الدینخان گلدره . (مابقی بدرستی خوانده نشد)
( ۵۵ ) نقل فرمان پادشاهی
راجع باین معروضهٔ مشاهیر شمالی بعنوان صدارت عظمی :
بعداز القاب : دیروز بتاریخ ١٤ شعبان المعظم يك جمعیتی ازملکان ومعاریف
سمت شمالی بحضور حاضر گشته تأثر و ندامت و انفعال از اوضاع گذشته را
ظاهر ونسبت به حکومت اظهار خدمتگذاری ووفا داری نمودند وضمناً بعرض
رسانیدند که حبیب الله بچهٔ سقو را یکعدهٔ اشخاص مثل محمد ولی ومحمود سامی
تحريك بشورش وعصیان نمود ، وحبیب الله نیز ازمساعدت وهمراهیٔ آنان حکومت
غاصبانه واستيلا کارانه را بدست آورد وبدربار عام ارامداد و همراهی محمد ولیخان
اظهار میکرد که درحین فرار تفنگ پنج تکهٔ که بدستم هست بمن داده وهمه وقت
کار طوس وروپیه برایم فرستاده است و محمود سامی نیز در هنگام محاربهٔ قلعه
مرادبیگ بمن خط وپیغام داده است که ما جنگ نمیکنیم . و از علی احمد خان
والی نیز اظهار خوشی و رضائیت میکرد وجمعیت مذکور مفاد عرض خودرا نیز
بصورت عریضه بامضای ملکان ومعاریف سمت شمالی بحضور ما تقديم نموده اينك
عریضهٔ مردمان شمالی را جنساً بشما ارسال کردیم . بشما امر مینمائیم که محمد ولیخان و
محمودسامی را بارك شاهی بيك صورت مهذبانه خواسته نظربندنگهداريد ومتعاقباً يك
دیوان عالی مرکب ازوزرا وتمام ارکان مجلس شورا ومعاريف مرکز و كليهٔ وكلاو
معززین ولایات که حاضر مرکزند تشکیل داده ، مسئله را مطرح نظر وافكار


۲۱

عامه قرار داده و با حضور مجلس محاکمه آنها را دائر کنید آنچه رای عامه در
خصوص آنها قرار گیرد نتیجه فیصله و آرای آنها را بحضور عرض کنید .
از اشخاص خارجی هم ذواتی را که شما لازم میدانید بر حسب اجازه نامه شما
محض استماع و ملاحضه جریان محاکمه در ان مجلس حضور بهم رسانیده میتواند
١٥ شعبان المعظم ١٣٤٨ ( ٢٥ ) دلو ١٣٠٨
( محل امضای شاهانه )

( اقدامات صدارت عظمی )

پس از صدور و وصول این فرمان از حضور صدر اعظم صاحب
اشخاص فوق لذكر قانوناً بيك صورت مهذبانه جلب و در ارك شاهی بيك
شیوه انسانیت کارانه نظر بند نگهداشته شده حهة تکمیل تحقیقات و تحت
محاکمه گرفتن آنها حسب الامر حضور قرار آتی احکام اصدار شد .

( ٥٦ ) ( فرمان صدارت عظمی )

عاليقدر جلالتمآب عبد الاحد خان رئیس شورا !
چون بموجب فرمان نمبر (۸۰۸٥) اعلیحضرت غازی راجع بمظنونیت محمد ولی
خان ومحمودسامى يك ديوان عالى مرکب از وزرا و تمام ارکان مجلس و شورا
و معاريف مرکز و کلية وكلا و معززین ولایات که حاضر مرکز اند
تشکیل و در دیوان عالی موصوف محاکمه این دو نفر دائر میگردد لہذا
حسب الامر و اراده سنیه ، رئیس این دیوان عالی آن جلالتمآبند البته
ترتیباب و تشکیل این دیوان عالی را از ذوات فـوق الذکر خـود شما
بصورت لازمه خواهید نمود آنچه اوراق و اسناد مظنونیت این دونفر
که از عرض و استغانه اهالی تا حال بصدارت عظمی مواصلت کرده است


۲۲

همه آن جهة استحضار و اقدامات لازمه بشما اعاده کرده شد هیئت
استنطاقیه را که عبارت از يك انجمن محاکمات است نیز از همین اعضای
دیوان عالی تعیین خواهید نمود. (محل امضای صدر اعظم صاحب)

(اجرا آت ریاست شورای ملی)

چون رئیس شورای ملی از حضور معدلت ظهور اعلیحضرت همایونی
قرار فوق بریاست دیوان عالی افتخار یافت مشارالیه از يك طرف لایحه
اصول استنطاق ومحاکمات مظنونین خیانت وطن را بحیثیت رئیس شورای
ملی تشکیل دادند و از طرف دیگر بصفت رئیس دیوان عالی در معرفی
اعضا وهیئت دیوان عالی حسب هدایت همایونی بذل مساعی نمودند که
در ذیل هم لایحه دیوان عالی عیناً نقل ، وهم بفهرست اسامی هیئت
ریاست دیوان عالی که از طرف رئیس معرفی شده اند عطف قلم وهم
بشناسائی مدعی العموم ملکی و نظامی پرداخته میشود.

(٥٧) (لایحه اصول استنطاق)
( ومحا كمة مظنونين خیانت وطن )

وتشکیل دیوان عالی محاکمه شان که بدر خواست و عرض اکثر اهالی از
طرف ریاست شورا بموجب امر واراده سنیه شاهانه ترتیب یافته است .
(۱) محمد ولی خان .
(۲) محمود سامی .

مواد عمومیه

(۱) دو نفر فوق الذکر نظر به عرض اکثر اشخاص روشناس و وكلاء و


۲۳

درخواست کتبی اهالی سمت شمالی که بحکومت تقدیم کرده اند
مهذبانه به تحت حفاظت گرفته شده استنطاق وتحقیقات ابتدائیه و محاکمه
شان بدیوان عالی مفوض گردید .
(۲) دیوان عالی استنطاق و تحقیقات ومحاکمۀ مظنونین مذکوررا بموجب
اسناد و عرائض فوق الذکر که حسب ارادۀ سنیه از مقام صدارت عظمی
بدیوان عالی اعاده شده تحت نظر دقت میگیرد .
(۳) دیوان عالی حسب فرمان نمبر (۱۹۲۱) صدارت عظمی که بهدایت
و ارادۀ ملوکانه به شورا شرف صدور یافته تشکیل این مجلس را از
ذواتیکه بجدول جدا گانه اسامی شان ذکر شده و عبارت از (٤٧)
نفر است مینماید
تبصره : ذوات فوق الذکر اضافه از اعضای موجوده شورای داخل
مجلس موصوف می شوند .
(٤) علاوه برعلمای که بعضویت شورا شرف شمولیت دارند دونفر
دیگر نیز از علمای علام برای تدقیقات جهات شرعی شامل این مجلس
میشوند .
(٥) دیوان عالی اول برای استنطاق وتحقیقات ابتدائیۀ مظنونين يك انجمن
جدا گانه بنام انجمن تحقیقيه اصول محاکمات از ذواتیکه شامل عضویت
این مجلس عالی میباشند تعیین واستنطاق و تحقیقات ابتدائیه بذریعه انجمن
خواهد بود .
(٦) انجمن استنطاق وتحقیقات ، تحقیقات ابتدائیه خودشان را تکمیل وبه
نتیجه واصل ساخته تقدیم مجلس عمومی می نمایند .
(۷) مجلس عمومی نتیجۀ استنطاق وتحقیقات ابتدائیه انجمن را به کمال دیانت
غور وتدقيق وبه نتیجۀ گرفتن آن توجه میکند .


(۸) مدار حكم قطعی اسناد و دلائل وقرائنی خواهد بود كه تماماً براهین
مقنعه و مثبته وخالی از هر گونه اغراض و اعتراضات باشد نظر به آن
مجلس تعیین جزا خواهد نمود وپس از منظوری حضور اشرف ملوكانه
بصحهٔ اجراء خواهد آمد .
(۹) چون این محاکمه تماماً علنی و برای مراعات وحفظ حقوق عمومیه و اجتماعیه
مليه است لهذا هر نفر و هر شخص میتواند كه نظریات وعقائد و ادعائی اگر
برعلیه و یا برله مظنونین داشته باشد آنرا کتبی برياست دیوان عالی حاضر
کنند و اگر شفاهی میخواهند ادعا واقامه کنند صلاحیت دارند كه تكت
اجازه از ریاست گرفته حاضر شوند .
(۱۰) ادعا و اقامهٔ دعوى تماماً بصورت علنی است مواد تحریریه از طرف
مدعی بمجلس قرائت خواهد شد ، همچنان دعوى کنندگان نظريات وعقائد
شان را عيناً تقديم خواهند نمود .
(۱۱) مظنونین را مجلس عالی حق بيان ومدافعه خواهد داد و بیانات و دلائل
مقنعهٔ شان را زیر نظر منصفانه خود شان خواهند گرفت .
(۱۲) یکنفر مدعی العموم (۱) بنام وكيل اثبات جرم بمنظوری حضور شاهانه
مقرر خواهد شد مدعى العموم همه مواد واسناد مظنونيت مظنونين
مذکور را جمع نموده ادعاء واستدعاء به مجلس تقديم ميكنند .
(۱۳) دیوان عالی تماماً اسناد ومواد معلومات را که برايش رسيده يا ميرسد بمدعی
العموم سپرد خواهد كرد مدعى العموم اسناد ومواد مذکوره را پس
از اقامه نمودن دعوی و ختم هر مجلس دوباره بسپرد ریاست خواهد نمود .
(١٤) ریاست تمام این اسناد را بصورت درست محافظه مینماید .
(١٥) مجلس عالی نتایج را که از جریان محاکمه میگیرند در حال غیاب مدعی و
( ١ ) چون مسئولیت محمدولی جنبهٔ ملکی و از محمود سامى حيثيت نظامی را داشت ثانیاً برای
هر واحد آنها يك يك مدعى العموم قرار پيشنهاد رياست دیوان عالی از حضور مقرر شد


مدعی علیه خواهد بود ولی نتیجه همه استدلالات و مواد منتخبه را دارا خواهد بود.
(١٦) رئیس مجلس در ختم مجلس هر روزه موادی را که برای جلسه دیگر قابل مذاکره و سمع دعوی میشمارد پروگرام آنرا ترتیب و بذریعه منشی مجلس قرائت میکند.
(١٧) مجلس، اعتراضات و ادعاهایی را که قابل تردید دانسته سمع انرا لغو بپدارد حق تردید و مسترد کردن را دارید.
(١٨) وظیفه داخلیه مجلس مواد آتی الذکر است:
(١) رئیس و اعضای مجلس عموماً در يك اطاق اجتماع نموده اعضاء بهدایت رئیس اخذ موقع نمایند ترتیبات مجلس: رئیس در صدر و اعضاء بدوطرف انجمن اخذ موضع مینمایند، میزهای طولانی در یبین برای تحریر گذاشته خواهد شد منشی و کاتبان مجلس به نزديك رئیس در نقطه که از قرائت عرائض و ورقهای دعوی اعضای مجلس وسامعین تماماً حضاریکه در انجا اثبات وجود دارند حالی شوند اشغال موقع میکنند.
(٢) تمام موادیکه بریاست اعاده شده خود رئیس جمع میکند یگان یگان با اجازه رئیس از طرف منشی قرائت میشود.
(٣) در حین قرائت تکلم ممنوع است هريك اعضای مجلس نقاط جالب ترددو توجه خود شان را نوط میگیرند و بعد از اتمام قرائت باستيذان رئيس يك يك نفر یکی بعد دیگر نظریه خود شان را می گویند.
(٤) رئیس مجلس حق ساکت کردن اشخاص را که خارج موضوع و یا بغیر از نوبت خود بیانات مینمایند، دارد، همچنان اگر مجلس را چند


٢٦

دقیقه عنداللزوم تعطیل کند نیز میتواند. تفریح هم باجازه رئیس داده خواهد شد.
(٥) رئیس و اعضا در صف خود از ادعا کنندها و سامعین را جای نمیدهند فقط درین انجمن در صدر رئیس و منشی و کاتبان بدو طرف خواه بدو صف جا شوند، خواه عقب صف اعضا جا بگیرند.
(٦) ادعا کننده‌ها باجازۀ رئیس يك يك نفر در مقابل رئیس به پا ایستاده بیانات خودشان را شفاهی و یا تحریری تقدیم می‌نمایند اگر بعض اشخاص ادعا کننده را رئیس اجازه به نشستن کند نشسته میتواند ولی خارج صف اعضا در همان نقطه معین.
(٧) ادعای ادعا کننده ها را يك كاتب مخصوص كلمه بکلمه تماماً قید میکند و در آخر همان ورقیکه قید میشود امضای خود ادعا کننده میشود، رئیس و یکنفر اعضای اول دران ورق بهمان مجلس نشانی میکنند.
(٨) ادعای تحریری ادعا کنندگان باید بامضای خودشان باشد و منشی آنرا جهراً قرائت کند بعد از قرائت بصورت فوق الذكر از طرف رئیس و اعضا نشانی و امضا میشود.
(٩) ادعای ادعا کننده ها در حال حضور خودشان بمجلس قرائت میشود و تماماً یکجا شده یا از ساعت (٩) الى (١٢) ـ ادعا تحریر و جمع شده بعد از ساعت يك بجه خود رئیس واعضا از ادعا ها نتیجه میگیرند و یا اینکه یکروز ادعا شنیده میشود و یکروز دیگر نتیجه اخذ میکنند، بهمه جهت در اخذ نتیجه ادعا کننده و سامعین در اطاق مجلس نمیباشند، اخذ نتیجه نمودن بخود اعضای مجلس متعلق است.
(١٠) سامعین در داخل اطاق شده میتوانند ولی دورتر از صفوف انجمن در لوژ ها و کرسی ها می نشینند سامعين قطعاً حق اظهار عقیده ندارند.


۲۷

(۱۱) سامعین از ذوات داخلی واجنبی هر کس صلاحیت حضور وسمع را دارند .
(۱۲) اوراق ادعا ونتائج تماماً درصندوق مخصوص قید میشود - دران صندوق مهر ونشانی رئیس ودو نفراعضا ومنشی مجلس میشود وصبح که اوراق برای کار از صندوق برون می شود بحضور اشخاص فوق الذکر خواهد بود .
(۱۳) مجلس باتفاق یابا اکثریت آرا موادی را که از دوائر رسمی وغیره اشخاصیکه قابل سوال شود سوالاً تحقیق کرده میتوانند .
(١٤) مظنونین که برای استنطاق و اقامه دعوی ایشان آورده میشوند در جائیکه صدر وتمام اعضای مجلس و سامعین بیانات شان را سمع بتوانند جا داده شود و بیانات آنها تماماً مثلیکه در بالا ذکر شده قید شود و امضای خود شان گرفته شود .
(١٥) قرار هائی که درمجلس داده می شودو یا نتائجیکه از اوراق ادعا و مذاکرات یومیه که خود این مجلس عالی بطوریکه نتیجه میگیرند تماماً یا بقسم اجرا آت هر روزه و اختتام هر مجلس قید و ضبط و ازطرف رئیس و اعضا و منشی مجلس بطور تصدیق امضا میشود . همچنان ورقهٔ نتائج عمومیهٔ خودرا که کسب قطعیت پیدا می کند نیز عموماً امضا وتصدیق می نمایند .
(١٦) باندازهٔ لازمه پولیس مسلح وغیرمسلح ویکنفر افسرویکقطعهٔ كوچك از عسکری رئیس دیوان عالی از ولایت کابل و وزارت حربیه خواسته در جاهای لازمه تعیین می نماید .


۲۸

فهرست اسمای اعضای دیوان عالی
(۷۳) نفر :
از کابینه وزرا (۲) نفر :
علی محمد خان وزیر معارف - میرزا محمد حسینخان معین مالیه
از اعضای شوراء (۳۳) نفر: عبدالرحیم خان محمدزائی جرنیل اسبق —
سردار محمدسرورخان — میرزاخواجه محمدخان — حاجی عبدالرحیم
خان منشی غلام محمد خان — غلام حیدرخان — ملا محمدپذیر خان—
غلام نقشبند خان — میرزامیر یوسف علیخان — حاجی میرزامحمدعمر
خان — حاجی عبدالغفارخان — میرزا محمد سرورخان — حافظ
عبدالغفارخان — میرزا غلام جیلانی خان — ملا روشن دل خان—
مولوی عبدالحی خان—مولوی محمد ابراهیم خان — مولوی فضل ربی خان—
خوش دلخان — محمد ظفر خان — خان آقا خان — میرزا فقیر
محمدخان منشی — منشی میرزا عطاء الله خان . منشی دیوان عالی
از ولایت کابل (۱۱) نفر: عبد الغفارخان — رئیس بلدیه عبد الرحمن خان—
عبدالحبیب خان بارکزائی— میر سید قاسم خان سر دبیر امان افغان—
محمدعمر خان رئیس سابق ارکان حربیه عمومی — حاجی میر زا
محمودخان— ملامیر آقاخان — ملك محمد اصغرخان—غلام محی الدینخان
وکیل تیلی گذرو دروازه لاهوری — میرزا مجتبی خان مستوفی سابقه
از شش کروهی (٤)نفر: فقیر محمدخان تاجر — شیر احمد خان تاجر
عبدالرزاق خان— میرزا عبدالخالقخان
ولایات ٣٤ نفر : —
از جنوبی ( ۸ ) نفر : زرخان وزیری — گل دین خان وکیل


۲۹

وزیری - موسی خان مسعودی - زلمی خان منگلی - سر بلند خان جاجی - ادمخان احمدزائی - معاذالله خان طوطاخیل، حیدرخان بابکرخیل
از مشرقی (٤) نفر: سعادت خان جبارخیل حصارك - قاضی عبدالقدوس خان، محمدرحیم خان - میرزا عبدالله خان مستوفی سابقه .
از قندهار (٢) نفر خیرو خان - مهردلخان ،
از هرات (٤) نفر: حضرت فضل احمد خان - حاجی عبدالرحمن خان عبدالله خان تیموری - محمد حیدرخان .
از غزنی ولوگر (٣) نفر: شهاب الدینخان اندری ، ملك عبد القادر خان محمد شریف خان .
از هزاره (١) نفر: نادر علیخان .
از قطغن و بدخشان (٢) نفر : ایشان امان الدینخان ، ملا محمدلطیف خان .
از مزار شریف (٢) نفر سیدحسنخان وکیل - عطا محمدخان اچکزائی
از میمنه (٣) نظیرقل خان - خواجه محمداسلم خان - میرزا عبدالله خان
از صاحب منصبان عسکری (٣) سیدعلی خان غندمشر رئیس محاکمات محمد افضل خان فرقه مشر - غلام رسول خان كندك مشر .
از علما (٢) نفر: مولوی صالح محمد خان قاضی مرافعه دار السلطنه ملاعبدالحمیدخان تنگی سیدان .

( نقل فرمان همایونی راجع به تعیین مدعی العموم . )

(٥٩) صداقتمند میرزا میرغلام خان !
نظر بعرض اهالی سمت شمالی و دیگر اسناد، محمدولیخان ومحمود سامی مجرم خیانت وطن مظنون گردیده در تحت توقیف گرفته شده اند ، اکنون محاکمهٔ شان در دیوان عالی تحت ریاست عالیقدر جلالتمآب عبدالاحد خان رئیس شورا دائر میشود ، شما را كه يك شخص صادق و وطنخواه


٣٠

ميباشيد به حيثيت مدعی العموم ملکی جهت اثبات جرم محمد ولیخان مقرر نموده باین فرمان شما را اطلاع داديم که عرايض وشكايات اهالی واسنادی را که راجع بمحاکمهٔ محمد ولیخان برياست شورا ميباشند تسليم شده بر عليهٔ محمد ولیخان اقامهٔ دعوی نموده صادقانه ووطنخواهانه ایفای وظيفه نمائيد .
عيناً بهمین مضمون اسمی وزارت حربيه راجع بمقرری همیت مند پير محمد خان غند مشر بحيثيت مدعی العموم نظامی جهت اثبات جرم محمود سامی ! نيز صادر شده است ١٣ دلو ١٣٠٨

تعيين هيئت استنطاقيه وتحقيقيه از طرف ديوان عالى

( ٦٠ ) پس از نشر وتوزيع اين لائحه وتعيين هيئت واعضاى آن از اعزه ومشاهير مركز وولايات قرار فوق از طرف هيئت ديوان عالی هيئت استنطاقيه که مطلب از انجمن محاكمات است قرار آتی تعيين گرديد : —
رئيس : جناب حافظ عبد الغفار خان .
اعضاء : جنابان میرزا محمد حسين خان معين — عبد الرحيم خان جرنيل ، ميرزا مجتبی خان ، میرزا عبد الله خان سابق مستوفی مزار — ميرزا فقير محمد خان منشی شوراء .
اين هيئت تحت هدايات حضرتعالی رئيس صاحب ديوان عالى از يكطرف بسوی قرائن وامارات واتخاذ معلومات لازمه از اشخاص مطلوبه صرف مساعی کردند واز جانب دیگر شروع كردند به استنطاق وتكمل تحقيقات ابتدائيه که فعلاً آن اسناد وجوابها وقرائن وامارات که مدار توقيف ومظنونيت واتهام گفته میشوند واساس تمام جريانات این محاکمه است ثمره پس از آن مدة وید تحقیقات ابتدائیه مؤلف قلم میشود


(رضامندی بچه سقو از معاونت های محمد ولی)

(٦١) هر چند ذکر معاونت و راهنمائی و اعطای نقشه جنگ و پلان حرکت
بچه سقو بعد از حمله نخستین او که در (۲۲) قوس ۱۳۰۷ بر کابل
واقعشده بود ؛ ورد زبان مردمان گردیده ، که از طرف محمد ولی
و محمود سامی اعطا میشود . و پس از استیلای کابل هم اکثری از اتباع
و حواشی حبیب الله علی روس الاشهاد از مساعدتهای مادی و معنوی
محمد ولی اظهار مسرت میکردند ولی باز هم این شهرت و تواتر همراهی
محمد ولی وغیره با دزدان بآن اندازه که اخیراً شیوع یافت الی زمان
تشکر رسمی و ممنونیت های علنی بچه سقو که از هدایات و مساعیات
محمد ولی بروز مهمانی که سید احمد برای سقویان ترتیب داده بود
و در آن بر علاوه نفری دور و پیش حبیب الله يك جم غفیری از اعزه
و مشاهیر دیگری نیز مدعو بودند ، بيك شرح وبسط معلولی ایراد نموده
بود ، چندان زیاد جلب توجه مفکرین و ارباب خرد و علاقمندان
صحیح مملکت را بخود نکرده بود .
(٦٢) اما بعد ازین مهمانی راز غداری و خیانت کاری محمد ولی طشت از بام
شده از يك طرف رسوای خواص و عوام و مورد سب و دشنام
و طنخواهان واحرار ملی گردید و از جانب دیگر فوق العاده
در جمعیت دزدان بنظر عزت و اعتبار تلقی شد و در آن محیط پر از
رذالت که عزت و احترام در قاموس جهالت شان مفهومی نداشت
در اعزاز و احترام محمد ولی می افزودند ! و او را یگانه حامی ومؤيد ورهنما
و مشاور سیاسی و بهی خواه صحیح خود قبول کرده بودند !
(٦٣) لهذا هيئت تحقیقیه دیوان عالی معلوماتی را که از بیانیه ایرادیه بچه سقو
که در مهمانی سید احمد نسبت به همراز و انباز بودن محمد ولی با او


۳۳

گفته شده بود، و بصورت سؤالی وجوابی از ذوات عمدۀ شرکای آن دعوت
استحصال کرده است؛ در ذیل اینطور نگاشته میشود که اولا یکسوال
هیئت تحقیقیه که بصورت متحد المال موشح بامضای رئیس مجلس
به نفری آتی الذکر ترسیل شده عیناً نقل گردیده به زیر آن صورت
جواب چند نفر را جهت استحضار ناظرین نگاشته از تحریر مکرر
همۀ آن جوابها که لفظاً باهم دیگر علیحده ومعناً همگی آن خیانت محمدولی
و همراهی ومناسبات و معاونات سابقه او را با بچۀ سقو تصدیق واثبات
میکند ، بواسطۀ عدم تطویل کلام صرف نظر میشود :-
( مکاتیب متحدالمال دیوان عالی )

(٦٤) بعنوان حاجی میر عطامحمد خان الحسینی هروی - بعنوان هاشم شایق بخاری
بعنوان میرزا عبدالقیوم خان سابق مدیر محاسبۀ قوماندانی طیاره
بعنوان فیض محمدخان وزیر - بعنوان خواجه بابو بعنوان شیر احمدخان
سابق رئیس شوراء - بعنوان عبدالغفور خان مدیر - بعنوان سید احمدخان
بعنوان سید اقا خان . وغیره نفری
(٦٥) عالیجاه ..... قرار استماعی روزیکه حبیب الله بچۀ سقو در شهر آراء
بجای آقا سید احمد خان مدعو بود، شما هم شامل دعوت مذکور بودید، در
آنجا راجع به محمدولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان، حبیب الله
مذکور بعضی بیانات و اظهار رضامندی نموده بود !
لهذا از شما استفسار می شود بقراریکه درین موضوع بیانات
حبیب الله مذکور را شنیده باشید از روی دیانت و اسلامیت خود کوائف
را حقانه بنویسید تحریر لیل دو شنبه ١٥ دلو ١٣٠٨ .
( محل امضای عبدالاحد : رئیس دیوان عالی )


۳۳

حیات بچه سقا را محمد ولی وقایه کرد

جوابیۀ تحریری حاجی میر عطا محمد خان الحسینی الهروی :-
(٦٦) عالیقدر جلالتمآب محترما ! در دعوتیکه آقا سید احمد خان انعقاد داده بود جمعی از مامورین دورۀ امانیه از قبیل وزراء وروساء مدعو بودند که بنده هم من جمله اونها از طرف آقا سید احمد دعوت شده بودم راجع بمسئله فوق چیزی که در ذاکرۀ بنده باقی است ، حبیب الله در موضوع شخص فوق الذکر بیان نمود که « من يك زمانی اراده کرده خودم را بحکومت تسلیم نمایم برای محمد ولی خان اطلاع دادم مومی الیه برایم اطلاع فرستاد که آمدن شما ممکن است اسباب مهلکۀ شما شود ـ علی هذا من ازین اوضاع او ممنونیت دارم اگر به سبب آنکه در کوهدامن آمد و رفت داشت و از خوف من این اطلاعیه را فرستاد و اگر بسبب خوش نیتی این رای را بمن داد در هر صورت باید من ازو ممنون باشم که نگذاشت من خود را به مهلکه بیندازم » همینقدر بفکر من باقی مانده است باقی تقدیم احترامات
تحریر یوم دوشنبه ۱۵ دلو ۱۳۰۸
(۶۷ جوابیه تحریری هاشم شایق بخاری :- احتراما در جواب سوال فوق عرض میشود روز جمعه تاریخ (۱) بطوریکه از طرف آقا سید احمد مدعو
(۱) سقوزاده پس از استیلای قندهار ، هرات ، مزار ، قطغن ، بدخشان و سقوط گردیز بتاريخ ۲۷ محرم مطابق ۱۳ سرطان پار سال هم خودش جشن گرفت و هم اطراف حواشی او برایش دعوتها ترتیب کردند که در آن ضمن این دعوت سید احمد به ۶ صفر ۱۳۴۸ ق ۲۱ سرطان ۱۳۰۸ ش داده شده بود. سید احمد رئیس ضرابخانه سقوزاده که از جمله مقربین او بوده حبیب الله باو محبت و اخلاص زیاد وا کثریه بجای اورفت و آمد داشت رقم بسیار اعلائی باو اعطا و فرامین متعدده رضا مندی خودش را بنام او اصدار کرده که اصل بعض ونقل تمام آن فعلا موجود ، و سید احمد فعلا محبوس و در بهار ۱۳۰۹ محکوم به فرار شده است !


٣٤

گردیدم . مثل دیگر مدعوین در صحن حرسرای موصوف لب جوی آب بالای پلی که برای حبیب الله بچه سقو جای مخصوص تیار کرده بودند نشسته بودم بعد از استقبال مذکور از طرف صاحب خانه وحضار ، حینیکه فراغت از مراسم پذیرائی و استقبال ، خوشی و ممنونیت ها میکرد از مقامیکه اشغال کرده نشسته بود اینقدر به یاد ندارم که در پس سلسله کدام سخن بود گفت « شما میدانید ( بحضار طرف دست راست خود خطاب می کرد ) محمد ولی خان وکیل را چرا دوست دارم ؟ برای آنکه آدم راست و صاف است - چونکه بمن سخن راست گفت .
مثل دیگر وزیر هایش سخن پوشیده و سیاسی نگفت - گفت که من اختیار ندارم که ترا به بخشم - و حقیقتاً کاری کرده ترا خلاص کرده نمیتوانم امان الله خان ( اعليحضرت ) اگر خودش به بخشد می تواند - اگر من ترا عفو کنم فردا اعلیحضرت ممکن است که باز ترا گرفته فشار بدهد چه فایده میکند بخشیدن و عفو من » !
بچه سقو علاوه کرده گفت :-
« چونکه دو کرت آدم راهی کرده عفوخواستم در یکی خودم تاهنار یادگار و پل محمودخان هم آمدم بتوسط یکی از آدمهای معتمد از محمد ولی خان عفو خود را خواستم در جواب محمد ولی خان صاف روشن گفت که من ترا عفو کرده نمی توانم اگر بکنم هم موقتی وظاهریست ! »
باز در همین اثنا بود که بچه سقو گفت : ـ « يك دو دفعه تا نزديك دلگشا رسیدم وخبر راهی کردم »
این است چیزهائیکه بیادم مانده حتی در سلسله بیاناتش امین بخود نیستم که بدون تقدیم و تاخیر گفتم یا نه ؟ بهر حال مشغول بیت شنیدن و خواندن بودیم که قاسم میخواند ومستغنی و سرور جان مخصوصاً


٣٥

با معین صاحب وزارت عدلیه مصاحبه های علمی و ادبی داشتیم ۷ دلو ۱۳۰۸
جوابیه تحریری میرزا عبد القیوم خان مدیر سابق قوماندانی طیاره :-
( ٦٨ ) عالیقدر جلالت مآبا بروز مذکور نفری زیاد شامل بودند که مجملا
مذاکرات سخن اعلیحضرت امان الله خان را حبیب الله بیان کرده جناب
شیر احمد خان رئیس سابق شوراء را مخاطب کرده بیان کرد که « امان الله
به افغانستان خدمتهای زیاد کرده مگر چون در اخیر بی دین شد و می خواست
که اسلام را خراب کند لهذا من کمر بسته آمدم که او را بهر صورت
شود خراب برباد کنم و هم یک دفعه برای وکیل امان الله محمد ولی
خان احوال فرستادم که اگر شما ذمه وار میشوید من تائب شده می آیم
نامبرده بمن احوال روانه کرد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم
اگر شما تائب شده بیائید میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من
میشود لهذا من ذمه وار شده نمیتوانم بنابران - از شیوه مسلمانی محمد
ولی خان من خورسند هستم » و هم اکثر وقت بدربار عام بیان میکرد
که « همین تفنگ دست مرا هم محمد ولی خان برای من در قلعه مراد
بیگ فرستاده » مراد اینکه همه وقت از محمد ولیخان خورسندی زیاد
میکرد زیاده احترام تحریر لیل دوشنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸

جوابیۀ تحریری جناب فیض محمد خان سابق وزیر معارف :-
( ٦٩ ) خدا مرا عفو کند اگر در کلمات زیاد و کم واقع شود چه کلمات بچه سقا
بیاد من نیست محض اینقدر بیاد دارم که گفت من خودرا به امان الله
تسلیم میکردم و از محمد ولیخان میخواستم ضمانت حیات بگیرم مگر خدا
خیر بدهد محمد ولیخانرا که بمن گفت امان الله بعهد خود پابند نیست
اگر من بتو امروز ضامن حیات شوم امان الله ترامیکشد من ضامن حیات


٣٦
پوشیده نمیتوانم میگفت دفعه آخرین که من و آن ( سید حسین ) آمدیم
تا به منار یاد کار نادر بود لباس سپاهی داشتیم اما مارا خیر به بیند محمد ولیخان
که از کذب و دروغگوئی و بد عهدی امان الله واقف ساخت . »
بنده این مضمون را بعبارت و کلمات خود بچه سقا شنیدم
نوشتم مورخه ١٦ دلو ١٣٠٨
جوابیه تحریری خواجه بابو خان ساکن سرای خواجه
(۷۰) جناب معظما ! بروزیكه حبیب الله بچه سقا در شهر آرا بجای اقاسید احمد خان
دعوت بود در بین مذاکرات بیان میکرد که « من محمد ولیخانرا از دل
دوست دارم چرا که به من همیشه معاونت ها کرده » چنانچه در مجلس
دعوت مذکور ذوات ذیل نیز حاضر بودند که در بین مذاکرات بقرار
فوق بیان میکرد . علاوه بروز مجلس مذکور همیشه از محمد ولیخان
اظهار رضا مندی و خوشی مینمود که « محمد ولیخان سبب حیات من
شده است به لحاظیکه من از افعال خود خواهش ندامت و پشیمانی داشته
خیال تائب شدن را داشتم محمد ولیخان برایم پیغام نموده که هوش کنید
که تائب نشده خود را تسلیم نکنید که کشته میشوید » چنانچه این
گفتار مذکور به اکثریه نفری کوهدامنی معلوم خواهد بود نفریکه بروز
دعوت اقاسید احمد خان بودند - شیر احمد خان - فیض محمد خان
غلام محی الدینخان عبدالقدوس خان عطاء الحق خان ، شیرجان، قاضی عطاء
محمد خان ، میرزا عبد القیوم خان سید آقا خان قوماندان نفری حاضر
مجلس مذکور قرار فوق است تحریر ١٥ برج دلو سنه ١٣٠٨ .


۳۷

جوابیه تحریری جناب شیر احمد خان رئیس شورای دوره امانیه
(۷۱) چون از روی دیانت و اسلامیت سوال شده که جواب بنویسم وقت زیاد گذشته میترسم که کم و زیاد نشود ـ خلاص بیان حبیب الله بچه سقو اینکه «سه بار با محمد ولی خان وکیل ملاقات کردم دو دفعه در قصر دلکشا و يك دفعه به حد منار یادگار نادرخان ـ و این را هم گفت که قرآنی که با امان الله خان کردم در عهد وفا میکردم اما برای من گفتند که امان الله خان در عهد خود وفا نخواهد کرد، در نتیجه از محمد ولیخان اظهار رضامندی و خورسندی میکرد ـ فقط ۲ رج دلو سنه ۱۳۰۸ .

جوابیه عبدالغفور خان سابق معاون رئیس احتمالات
(۷۲) جناب معظما ! ـ بروزیکه حبیب الله بچه سقو بجای آقا سید احمد خان دعوت شده بود در بین مذاکرات از محمد ولیخان اظهار رضامندی و ممنونیت می نمود که « من از محمد ولیخان بسیار رضامند هستم به لحاظیکه به من بسیار احسانها نموده است » چنانچه در وقت بیان حبیب الله مذکور ذوات ذیل نیز حاضر مجلس مذکور بودند شیر احمد خان رئیس سابقه شورا ـ فیض محمد خان وزیر معارف ـ هاشم شائق خواجه بابو خان سید آقا خان قوماندان میرزا عبدالقیوم خان مستوفی میر عطا محمد خان عطاء الحق خان شیرجن ـ غلام محی الدینخان تحریر ۱۵ دلو سنه ۱۳۰۸

اظهار تحریری سید احمد خان
(۷۳) جناب عالی بنده از روی حق و راستی عرض میکنم که درین محفل اگرچه بجای من شده بود در حین این مذاکره حاضر نبودم چرا که من برای سررشته نان و چای و ضروریات هر طرف متردد بودم و مطلقا ـ يك دقیقه هم در

اگر نونوائی که در دربار نبوی مامور گشته
محرم مجالس
->


۳۸

مجلس نشسته ام شاید مذاکره شده باشد اما من حاضر نه بودم - غیر از جای من یکروز در گلخانه برای چیزی کار ضرا بخانه آمده بودم وقت نان بود سردار محمد عثمانخان مرحوم پهلوی او نشسته با او بیان میکرد که « چند مرتبه برای محمد ولی خان پیغام کردم که شما با من عهد کنید من آمده توبه میکنم و بمن اطمینان بدهید نامبرده پیغام فرستاد که اگر من بشما عهد کنم عهد شکن میشوم امان الله خان شما را میکشد و من بد عهد میشوم بعد ازان من هم در پی کار خود کوشیده سررشته جمع آوری را نمودم ، همین قدر از روی حق و راستی خبر داشتم عرض کردم ١٦ برج دلو سنه ۱۳۰۸

جوابیه تحریری سید آقا خان !

( ٧٤ ) بروز مذکور نفری زیاد شامل مجلس مذکور بودند که حبیب الله مذکور در موضوع اعلیحضرت امان الله خان بیان کرده گفت : که « امان الله خان به افغانستان خدمت زیاد نموده مگر چون در اخیر بیدین شد و میخواست که اسلام را خراب کند لہذا کمر بسته در پی خرابی او بر آمدم هم در آن وقت برای محمد ولی خان وکیل امان الله خان احوال روانه کردم که اگر شما ذمه وار شوید من تائب شده می آیم نامبرده بمن احوال روانه کرد: که من به عهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما بیائید میشود که شما را بکشد وخون شما بگردن من شود لہذا بقرار گفته او نیامدم و درین وقت اظهار خوشی از محمد ولی خان مذکور کرد ، و هم همیشه بدربار عام حبیب الله مذکور بیان میکرد که «همین تفنگ دست مرا محمدولی خان در قلعه مراد بیگ برای من فرستاده ، ، مراد اینکه همیشه از نامبرده اظهار ممنونیت میکرد. زیاده احترام تحریر لیل دوشنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸


۳۹

اظهار تحریری میرزا عبدالرشید خان مدیر لوازم سابقه !

(٧٥) از اظهار محمد محفوظ معین حربیهٔ سقوی که بچهٔ سقو در جشن فتح قندهار از محمدولی خان بسیار اظهار خشنودی کرده از طریقهٔ احسان او به اهل مجلس خود بیان کرد که « محمدولی خان آقا بسیار خوب ادم است ابتداء در قلعهٔ مراد بيك او را ملاقات کردم از توبه کردن خود با او مشوره کردم برایم گفت زبان امان الله اعتبار ندارد وشما را ضایع میکند چون از سر گردانی بسیار به تنك آمدم باز در حد نیله چنار های طیاره آمده پنهان شدم و برای او آدم روانه کردم که شما و کیل پادشاه میباشید مرا معاف و توبهٔ مرا قبول کنید باز بمن گفت شما کشته میشوید ، پس رفتم خانه اش آباد بسیار خوب آدم است »

عریضهٔ محمد عمر خان گلمدره ئی :-

(٧٦) عبدالرحیم پسر کا کایم را در فقرهٔ قتل بکابل خواسته بودند درین روز حبیب الله بچهٔ سقو در برندهٔ برج شمالی بهمراه محمدولی در چوکی باهم نشته بودند ـ حبیب الله مذا کرات زمان دزدی و کوه گریزی خود را می نمود در ضمن آن از محمدولی خان بحضور خود او اظهار ممنونیت کرده گفت که « یك مرتبه بكابل آمده بودم که خود را بحکومت تسلیم کنم اما همین محمدولی خان از حد دلکشا مرا گفت که برو ترا می کشند » . « دیگر مرتبه بجای خود محمدولی خان آغا آمده بودم خودش نبود آدمهایش برایم چای آوردند يك پیاله چای را نخورده بودم که خودش هم آمده مرا گفت که برو که ترا میگیرند . و میکشند ، همان بود که گریخته رفتم و كمك برايم بهمین واسطهٔ آغا شد که بدست حکومت تسلیم نشدم »


بعد از ان نان تیار شد همگی در خانه برج مذکور جهة نان خوردن رفتیم محمد ولی خان و حبیب الله هر دو بخنده شده محمد ولی بچه سقو را مخاطبه کنان گفت که «من کار خود را کردم اما شما بعهد خود وفا نکردید» !

اظهار تحریری میر حیدر وکیل کوهدامن

(۷۷) بنده را بتاریخ ۳ میزان ۱۳۰۷ حاکم کوهدامن از شکردره طلبیده گفت که شما را یاور صاحب (محمود خان) بولایت کابل خواسته بروید ـ وقتیکه به ولایت کابل حاضر شدم یاور بمن گفت که بحضور وکیل (محمد ولی خان) بروید چون به نزد وکیل آمدم دیدم که دیگر وکیلان کوهدامن و ملک محسن (والی سقوی) نیز بحضور او حاضر بودند ـ وکیل مرا مخاطب کرده گفت که بچه سقو را هدایت کنید ـ گفتم هرچند من بچه سقو را نمی شناسم زیرا شکردره و کلکان از هم بعید است لا کن علم دارم که همین ملک محسن قوه اصلی و مرکز تمام اقدامات اوست ، همین محسن را محکم کنید ، بچه سقو کم قوه میشود این نظریه مرا دیگر وکلاء نیز تصدیق و تائید کردند ـ پس ازین مذاکرات ، وکیل ملک محسن را کناره کرده با او سرگوشی کرد در حالیکه ما چنان خیال میکردیم که وکیل محسن را بندی خواهد کرد ـ از مجلس رخصت گشته فردا که عازم کوهستان شدم دیدم که از عقب من ملک محسن بسواری کادی در حدود ده کپک از کابل بطرف خانه خود میرفت یعنی بندی ناشده با هدایات مخصوص محمد ولی خان واپس برای معاونت و مساعدت بچه سقو رفت ».

اظهار تحریری زین العابدین دا هود زائی

(۷۸) در زمانیکه حبیب الله بچه سقو کوه گریز بود در باب گرفتاری او خود


٤١

من نزد محمد ولیخان وکیل امان الله خان آمده برایش گفتم ــ که در
بدست آوردن حبیب الله اقدامات جدی میکنم و انشاء الله او را بدست
آورده بحکومت تسلیم میدارم بر اینشما که وکیل پادشاه هستید اطلاع
دادم اگر چیزی بندش در کارم پیدا شد چون حل وفصل اینطور امور
بحکومت تعلق دارد برای من امر دهید که معاونت کنند ــ همان بود
که محمد ولی خان مذ کورنه تنہا باین عرض من اهمیتی نداده و پرداختی نکرد
بلکه در عوض آن که بمن معاونت کند و مملکت را از شر آن بد بخت
حمایت نماید به حیله سازی مرا بندی ساخت تا حبیب الله دستگیر نشود
ظاهراً با حبیب الله بچه سقو معاونت وكمك محمد ولی وکیل مذکور بود
اگر نه چه معنی داشت که من عزم گرفتاری او را کردم بحرف من
گوش نداد و پرداخت نکرد و مرا بی موجب بندی کرد ــ معلومات
خودم را عندالله عرض کردم .
عریضه تحریری سید عالم خان
( ٧٩ ) در زمانی که حبیب الله کوه گریز بود همواره رفت و آمد در جای
محمد ولیخان داشت که مشہور است این علم واطلاع خودم را عند الله
عرض کردم !
اظهار تحریری گل احمد خان سابق معین عدلیه :
( ٨٠ ) در سال گذشته که بچه سقو شہرت پیدا کرد و تعقیبات ولایت کابل
در بارۀ اوبی نتیجه میماند در همان تاریخ محمد رفیق خان كروخيل يك
مکتوب بعنوان خودم نوشته و ادعا کرده بود که میخواهم بدفع و یا دستگیری
بچه سقو يك خدمت کنم نفری هم دارم اگر بواسطه شما وبطور
خصوصی چند تفنگ وکارتوس برایم داده شود با نفری خود از کابل


٤٢
بقسم فرار خود را بدارۀ بچه سقو میرسانم و در انجا چند روز باو متفق
شده بعد مقصد خود را بهر صورت که ممکن شد اجرا میکنیم بعد از
اجرای خدمت باز حکومت هر نوازشی که با من می نماید مختار است اگرچه
عیناً مضمون مکتوبش بیادم نمیباشد لا کن مقصد ان همین بود و اقدام
او باین ادعا باین مناسبت پیش آمده بود که در همان روزها عمراخان کروخیل
غند مشر تهانه جات جلال آباد که عموزادۀ همین محمد رفیق خان است قرار
سجل از ولایت کابل اعدام شده بود ، محمد رفیق خان می خواست
عوض عمرا خان مقرر شود در خصوص برای خود يك موقع خدمت
هم می پالید و همین زمینه را برای خود بسیار مساعد دید و بلکه بسیار مطمئن
بود ، که در آن فرصت بآسانی بدارۀ بچه سقو داخل شده می توانست
چرا که عمرا خان پسر عمویش بايك دو نفر دیگر اعدام شده خودش
هم گویا از حکومت فرار کرده خود را با بچه سقو ملحق میکرد و بچۀ
سقو بالایش بدگمان هم نمیشد مکتوب مذکور خود را بمن که معین
وزارت عدلیه بودم تسلیم کرد چونکه ما هم از روی وظیفۀ پولیسی خویش
دائما در تهیه اینگونه مقاصد میبودیم عریضه اش را گرفتم . وهم عریضۀ
خود را بواسطه میرزا محمد میر خان که مدیر مامورین وزارت عدلیه
میباشد برایم آورد . در آنروز اعلیحضرت امان الله خان چند روز
تفریح گرفته بود امورات دولتی را وکیل صاحب اجرا مینمود و در همان
شب ها سینما فلمهای سیاحت اعلیحضرت امان الله خان در همین تالار
استور نشان داده میشد شب در سینما رفتم و در صف آخرين يك چوكى
گرفتم تصادفاً چوکی پهلویم برای وکیل صاحب نگهداشته شده بود و قتیکه
تشریف آوردند و تماشا شروع شد در همین اثنا يك موقع پیدا کرده کیفیت
نوشتۀ محمد رفیق را به وکیل صاحب گفتم و اجازه شان را در آن خصوص


٤٣

خواستم. فرمودند که ( گم کن عوض بچه سقا خودش کشته نشود ) عرض کردم بما چه خودش نمیداند باینکه خودش بسیار شایق این امر است ممکن است که کامیاب هم شود بعد فرمودند که خوبست می بینیم دیگر روز باز بنده بحضور شان عرض کردم که در خصوص فقرهٔ مذکور چه امر شد؟ که مکتوب نزد من ماند محمد رفیق هم یومیه می آید دیگر روز بمن مسئولیتی عائد نشود مدعا بعد از اصرار بسیارم فرمودند که مکتوب مذکور را بفرستید! بنده مکتوب مذکور را در بین پاکت مانده بطور مخصوص بحضور شان بذریعهٔ کتاب رسمی دائرهٔ اوراق وزارت توسط دارالتحریر شاهی فرستادم رسید آنهم بوزارت رسید که دائرهٔ اوراق وزارت عدلیه موجود خواهد بود. بعد ازان در باب اجرای آن برای خودم چیزی نفرمودند و چندی بعد آن خودم از وزارت عدلیه بر آمدم. اگر بعد از من بوزارت عدلیه امری داده باشند و یا مستقیماً از حضور خود اجرائیاتی فرموده باشند درست خواهد بود برای بنده معلوم نشد، و اگر همچنان معطل و بی نتیجه مانده باشد. چونکه حال بمعاونت بچهٔ سقا و خیانت وطن مظنون شده، تعطیل و اجرا نکردن درخواست محمد رفیق هم اشتباه را بر دلائل اتهام او می افزاید باقی اختیار بحضور خود شما است.
اظهار تحریری محمد رفیق کروخیل

(۸۱) ـ در سنه ۱۳۰۷ پس ازین که پسر کاکایم قرار مجلای الوسی و حکم والی کشته شد من از حکومت استدعای مقرری خودم را بعوض مذکور کردم بلکه عریضهٔ تحریری دادم که پس از دستگیری و یا کشتن بچهٔ سقا که تمام نظام و ملک از گرفتن و سر بریدن او عاجز است این منصب پیر


٤٤

عمویم بمن داده شود اگر تفنگ وكارتوس بمن داده شود خوب والا بهمین
معرفی خود و استجازه حکومت اکتفا کرده میروم ووطن را از شر او
خلاص میکنم این عریضه خودرا به گل احمدخان معین عدلیه دادم مدت
زیادی گذشت جوابم را کسی نداد لهذا من ناامید شده مشغول غریبی
خود شدم هنگامیکه بچه سقاو وارد کابل شد درهمان روزهای اول که من
بغرض بیعت وادعای خدمت مثل سائر افراد ملت بنزدش رفتم گفت که
خدمتهای تو بمن معلوم است اينك بگير وخطت را بخوان چون خط را
گرفتم دیدم که همان عریضه ام میباشد که به گل احمد خان معين عدلیه
داده بودم ، كلمه خودرا خوانده از مجلس او در حاليكه مشغول تقسیم
پهره های شهر وتهانه ها بود بر آمدم .

اظهار تحریری شیر احمد خان

( ۸۲ ) میر ابوطالب خان کلانتر مراد خانی درین روزها برایم قصه کرد در زمانیکه
آوازه دزدی بچه سقاء بكوهستان زیادشد يك نفر ( که نامش را خود کلانتر
میداند ) برایم بیان کرد که اگر حکومت بعضی مراعات با من بکند چون
ما چند نفر میباشیم .....
بچه سقاء را گرفتار میکنیم من او را نزد محمد ولیخان وکیل بردم که این
شخص اینطور میگوید بدون آنکه از مذکور بپرسد بیان کرد که
« برو بچه پس این سخن نگرد از دهن شما بوی شیر میآید ، کلانتر
حیات است ازوهم به تفصیل پرسیده میتوانید .

( اظهار تحریری محمد یعقوب خان سابق وزیر دربار ! )

( ۸۳ ) در يك روزيكه سغير صاحب سلطان احمدخان هم وجود داشت ارجمندی


٤٥

محمد سمیع خان (سابق قوماندان کوتوالی و وکیل ولایت کابل) اظهار کرد که در هنگام قطاع الطریقی بچه سقو قرار معلوماتی که برایم حاصل شده بود در جای ملک محسن رفت و آمد داشت لہذا من اهالی کلکان را جمع وملک محسن را زیر فشار گرفتم پس از اینکه ملک محسن را از حد زیاد چوب کاری کردم مردم جرأت یافته گفتند که ناحق حاکمها باز خواست نمیکردند حال که فهمیدیم شما حقانه باز خواست می‌کنید، جرأت پیدا کرده می‌گوئیم که بچه سقو اکثریه بجای ملک محسن رفت و آمد دارد و امداد و معاونت از و می یابد – لہذا ازین اظهار اهالی و شهادت شان را سجل شرعی کرده ملک محسن را محبوس کردم (۱) میخواستم که در کوهدامن چند روز دیگری در دستگیری بچه سقو اقدامات کنم هم درین اثنا شخصی برایم اطلاع داد که بچه سقو در قلعه مراد بیک بجای محمد ولی خان وکیل است در آنوقت بدرستی گمان کرده نتوانستم که این چنین دزد جانی بجای وکیل پادشاه آمده بتواند !همان بود که محمد ولی خان وکیل از کابل ذریعه تیلفون برایم امر داده طوری فوری مرا بکابل طلب نمود چنانچه بهمان روز واپس روانه کابل شدم بعد از آن معلومات خصوصی ام را که بیک دو روز توقف کوهدا من خود از بی پرداختی حکام در مسئله دزدها و غیره حاصل کرده بودم و را پورت شخصی را که از بودن بچه سقو در قلعه مراد بیگ بمن داده بود بعریضه جداگانه بحضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کردم نمیدانم تاثیر بخشید یا نه ؟

اینجا نام محمد ولی خان و امثال او
ساز آواز علام سردار سوق حسین

(۱) ملك محسن چندی حبس بود تا اینکه بنابر محبتیکه محمد ولی با او داشت در رهائی او صرف مساعی کرده پس از حمله نخستین بچه سقو او را رها و با هدایات مخصوص نزد او فرستاد !


٤٦

مهمانی و پیسه وغله و سررشته دادن
( محمد ولی به بچه سقا و )

خوجه میر علم ساکن سرای خوجه : -

( ٨٤ ) روزی حبیب الله وحمید الله بچههای سقو در هنگام دزدی و کوه گریزی خود در سرای خوجه بجای من آمده گفتند که مایان را محمد ولی خان وکیل در قلعه مراد بیگ خواسته بود ، بجای او رفتیم اورا بدرستی دیدیم وملاقاتها کردیم در آخر بما گفت که امروز نان خورده بروید که من بکابل میروم چرا که کار دارم فردا پس می آیم بوقت عصر بیائید با هم حرف می زنیم بعد مایان را محمد زمانخان ناظرش نان داد نان خورده رخصت شدیم فردا بار بجایش می رویم .
سید عالم شاه تحریراً اظهار کرده که : -

( ٨٥ ) در ایام کوه گریزی حبیب الله دائما سلسله رفت و آمد و پیام بچه سقو با محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ جریان داشت این مسئله مشهور وعامه اهالی ازان اطلاع دارند !
اقرار تحریری محمد زمانخان و تاج محمد خان و سلطان عزیز خان : -

( ٨٦ ) خسر بوره بچه سقاو که ملك نام است و به نزد محمد زمانخان ناظر محمد ولیخان گادیبانی میکرد همواره وسیله نامه و پیام و ذریعه رفت و آمد و نشست و برخواست محمد ولی و بچه سقاو بود .
اظهار تحریری محمد سرور خان و قیام الدینخان قلعه مراد بیگی : -

( ٨٧ ) ما دونفر به قصابی قلعه مراد بیگ حاضر بودیم که محمد زمان ناظر


٤٧

محمد ولیخان يك لاش كامل گوسفند را از قصاب خریداری كرد از
نزدش پرسیدم كه اینقدر گوشت را چه میكنید ؟ گفت مهمان داریم
على الصباح این روز نوبت آب ما رسید بغرض نگهداشت ورسانیدن
حق آبه خود چون گذر ما به قلعه محمد ولی خان شد دیدیم كه محمد
ولی خان وكیل بسواری موتر از كابل آمده در قلعه خود پایان گشت
بيك طرز مخصوص از محمد زمان ناظر خود جویا شد كه « مهمانهای
شما بخوبی رخصت شدند »
« محمد زمان گفت » بلی ! « بدرستی عزت شان شده رخصت شدند ! »
محمد ولی خان محمد زمان نام ناظر خود را تأكید كرده هدایت داد كه برای
آنها بدرستی بفهمانید كه در روز روشن نیایند واز قلعه بدر نشوند كه
مردم بالای شان خبر نشود چون این وقائع را بچشم خود دیده ایم
وبگوش خود شنیده ایم عندالله اظهار كردیم .
معروضه تحریری امام الدین خان : ــ
(٨٨) محمد ولی وكیل امان الله خان از قدیم با بچه سقو رابطه وخصوصیت
داشت و همیشه با همدیگر میدیدند و با هم دیگر رفت ورو داشتند علاوه
بر مبلغ هشت هزار پوند كه برای حبیب الله روانه كرده خورا كه
ومصارف لازمه حبیب الله و همراهان كوه گرد اورا بر محمد زمان ناظر
خود مقرر كرده بود كه از حاصلات املاك قلعه مراد بیگ او
بآنها داده شود فقط .
اظهار تحریری میرزا عبدالمنان خان : ــ
(٨٩) وقتیكه جناب غلام نبی خان مزار شریف را فتح و با سقویها مقابله داشت
بنده يك روز برای بعض كارها در برج شمالی نزد شیر جان وزیر دربار


سقوی حاضر بودم خود بچه سقا در آنجا حاضر و برای يك نفر منصبدار نظامی که عازم بامیان بود هدایات میداد . درین اثنا شخصی وارد و يك مكتوب سر بسته را به شیر جان تقدیم کرده برای حبیب الله بچه سقا سلام کرد ، بچه سقا این شخص نووارد را مخاطبه کنان گفت .
« ابراهیم بیگ ! مانده نباشی ! جنابعالی چه حال و احوال داشت ؟ از ماخو خفه نشده است » .
شخص مذکور پس از اظهار احترامات بجناب عالی و دعائیه خویش به اشارۀ شیر جان از کوتی خارج و در برندۀ سمت قصر دلگشا بر کرسی منتظر جواب نشست ـ وزیر دربار مکتوب مذکور را بحضور بچه سقا خیلی محرمانه که ابداً من از موضوع نفهمیدم قرأت و بعد از چند دقیقه مذاکرات خصوصی شفاهی فیمابین خود ، بچه سقا از شیر جان جهراً پرسید « دیگر چطور جواب نوشته میکنی » . . . ؟ شیر جان اظهار کرد « چون سابق ازین درین باب مشورۀ محمد ولی خان آغا برای ما مفید ثابت شده ، بهتر است که باز درین باب که شب او بدربار می آید مشوره کرده فردا جواب داده شود » بچه سقا گفت « ای خدا ترا خیر بدهد فقط از دلم گپ زدی » ـ پس ازین شیر جان ابراهیم بیگ مذکور را رخصت و جواب را بوعده فردا داد . . . اگرچه باز من معلومات ندارم که آیا محمد ولی خان نزد شان رفت یا خیر و هم گاهی قبل او یا بعد آن او را در مجلس سقا ندیده ام . لاکن از قرار بیان متذکره بالا که بگوش خود از زبان شیر جان بحضور بچه سقا شنیده ام مظنونیت محمد ولیخان بطرف داری بچه سقا نزد من به کلی ثابت و یقین کامل دارم که محمد ولیخان با بچه سقا رابطۀ خصوصی داشته . از روی صدق و راستی معلومات خود را عرض کردم ۲۰ دلو سنه ۱۳۰۸


٤٩

(اظهار تحریری شیر احمد لهو گردی)
(۹۰) در اول حملهٔ بچهٔ سقاء بکابل زمانیکه مذکور در برج شهر آرا بود بباغ
علی مردان بطور افواه شنیدم که بچهٔ سقاء نفری کابل را نزد خود خواسته
و برای محمد ولیخان میخواهد بیعت بگیرد، من این فقره را بمقامات
لازمه اشعار کردم بعد لوگر رفتم ، در آنجا هم از روابط محمد ولی و
حبیب الله سخنهای زیاد شنیدم زمانیکه آوازه گرم شد که اعلیحضرت امان
الله خان بغزنین عنقریب میرسد این افواه را شنیدم که محمد ولیخان
برای بچهٔ سقاء وعده داده که نفری من که با اعلیحضرت امان الله خان
است او را یا خواهند کشت و یا دستگیر کرده بشما خواهند داد. عندالله
دو فقره را که شنیده بودم اطلاع دادم
(اظهار تحریری سید عبدالله خان غند مشر در اثنای محاکمه او)

(۹۱) محمد سرور برادر عبد الغفور (وزیر داخله سقوی) بعد از شکست
خوردن بچهٔ سقو از باغ بالا در ضمن تهدید نمودن من وقوت طرفداران
بچهٔ سقو بشدت گفت که این حملهٔ دوم ما کابل درین مرتبه از دو جبهه
خواهد بود از طرف مشرقی علی احمد خان والی و از شمالی نفری حبیب
الله یکجا حمله آور می شویم اینک خطوط علی احمد خان نیز رسیده که
«امروز یا فردا انتظار حملهٔ ما را داشته باشید» باز به من بيك وضع
محقرانه گفت که شما از خود چه خبر دارید همه وزیر ووکیل شما طرف
دار ما میباشند وقتیکه بنام وکیل رسید گفت که محمد ولی خان در همین
بالا خانه همراه امیر صاحب ما حبیب الله خان و ماها قر آن کرده و عهد و
پیمان گرفته حال که بمقابل ما خود را سر افسر عمومی فوج امان الله مقرر
کرده هم يك کار سیاسی است .


تعاون اسلحه از طرف محمد ولی
به بچه سقا
معروضه امام الدین سید خیلی
(۹۲) تفنگ پنج تکه دوربین داری که در ایام کوه گریزی و قطاع الطریقی بچه
سقو و هم در اثنای پادشاهی او دائماً با او می بود و از وی تعریف میکرد از جمله
آن عطایای محمد ولی خان وکیل امان الله خان بود که برای او همیشه میداد !
معروضه امیر محمد خان محمد زائی بهسودی
(۹۳) چون درائی دولت را از وردك پس از عقب نشینی اعلیحضرت امان الله
خان مایوسی حاصل شد طرف هزاره رفتم عبد الکریم خان که رئیس
تنظیمیه آنجا بود نزد اوشان رفتم و اخیراً بلحاظ تنهائی خویش بمعیت او
بكابل آمدیم مراهم نامبرده باخود نزد بچه سقا و برد شب در برنده برج
شمالی بودیم که حبیب الله بیان نمود « امسال زمستان هندوستان می رفتم
برایم محمد ولی خان و کیل احوال فرستاد که نروید کامیاب می شوید ؛
بلکه این تفنگ را هم برایم فرستاد »
[ تفنگ را بدست گرفته بحضار مخاطب کنان گفت ] « این تفنگ
محمد ولیخان آغا بسیار عجب تفنگ است . « طق » « دوم » صدا میکند
وارش هم خطا نمیشود .
معروضه و اقرار عبدالسلام و محمد یوسف تندره و محمد زمان
خان جبل السراجی و محمد نسیم خان : —
(٩٤) وقتیکه حبیب الله بچه سقو شهرت پیدا کرد متواتر می شنیدیم که محمد ولی


خان وزیر حربیه (۱) با او رفت و آمد داشت و موازی یك میل تفنگ
پنج تکه این محمد ولی خان مذکور برای حبیب اله داده بود .!
اقرار تحریری مدیر سابق لوازم میرزا عبدالرشید خان

(٩٥) « بعد از جشن فتح قندهار که بچه سقا نموده بود محمد محفوظ در وزارت
حربیه از حالات جشن بیانات داده گفت که محمد ولیخان بسیار خجالت
شد » ـ حضار کیفیت را پرسیدند بیان کرد که « امیر صاحب در مجلس
عام گفت که محمد ولیخان آقا بسیار خوب آدم است وقتیکه من در قلعهٔ
مراد بيك پیش شان رفتم که توبه کنم مرا از عهد شکنی امان الله خان
اطلاع داد که هوش کنید که شما را می کشد به یك تفنگ پنج تکه بهمراه
هزار دانه کارتوس نیز بمن داد » ! غلام حضرت خان از محفوظ پرسید
که « این سخنهای امیر صاحب را دیگر نفری هم شنیدند » ـ گفت .
« بلی ! جمیع اعیان حاضر بودند مخصوصاً وزیر معارف ، رئیس شورا، وزیر
مالیه امین عین المال این سخنها را خوب میشنیدند » .
عطاء الحق وزیر خارجه سقوی

(٩٦) [ چون در محبوسخانه از وزیر خارجهٔ سقوی عطاء الحق در موضوع مناسبات
بچهٔ سقا و محمد ولی خان معلومات خواسته شد که خدای برتر را حاضر
دانسته هر چه معلومات صحیح دارد بنویسد قرار ذیل معروضهٔ اش
موصول شد ].
بمقابل امر خدا جل شأنه وحقوق اولوالامری لحاظ برادر حقیقی خود را

(۱) ناظرین میدانند که محمد ولی در سنهٔ ١٣٠٣ وزیر حربیه شد اما علی الاکثر بخرابی
نائب السلطنتی کار می کرد و این نام وزارت حربیه الی زمان معاودت اعلیحضرت امان الله خان
بمروی بود در سنهٔ ۱۳۰۷ جناب عبدالعزیز خان وزیر داخله از وکالت بوزارت حربیه
ارتقا یافت و محمد ولی بوکالت دائمی اعلیحضرت امان الله مشهور شد !


٥٢

نکرده ام و نخواهم کرد ـ چنانچه مکتوب برادر بدبخت خود را بحضور
اعلیحضرت والا در آن زمان رسانیدم و بعد از آن حاضر خدمت بودم
این قدر در مجالس از زبان حبیب الله بچۀ سقاء شنیده بودم که يك دانه
تفنگ برای بنده محمد ولیخان فرستاده است .
جوابیۀ تحریری سیدآقا خان و عبدالقیوم خان
(۹۷) همین مسئله تفنگ دادن محمد ولیخان به بچۀ سقا در جوابیـه های نفری
فوق که در فقره (۶۸) و (۷۴) مرقوم است نیز ملاحظه شود !
اطلاعات متفرقه نسبت بخودغرضی
(محمدولی در معامله بچۀ سقا)
عریضۀ تحریری عبدالرحیم خان غندمشر :ـ
(۹۸) فدوی در زمان اعلیحضرت امان الله خان برتبۀ غند مشری افتخار و تا
آخرین روزیکه در سلك عسکری شمولیت داشتم جانفشانی و صـداقت
میکردم نمیدانم چه واقعۀ خیانت کارانه بروی کار امد و یا از بدبختی من بود
که در واقعۀ شرارت بچۀ سقاب در هنگامیکه در کوتل خیر خانه بايك غند
پیشرفت ودشمن را تعقیب میکردم دفعۀ محمد ولیخان وكيل اعلیحضرت
امان الله خان خادم را طلبیده بدون اینکه از من چیزی پرسـان کند ،
لت و کوب زیاد نموده در ارك فرستاده زولانه نمود چنانچه از بی گناهی
من وحسن خدمت و پیشرفتی که در محاربه کوتل نموده بودم و باز لت
و کوبیکه محمدولی خان خادم را نمود و حکم حبسم را داده عالیجاه شجـاعت
همراه زلمی خان نائب سالار منگلی و غلام رسول خان کند کمشر و تمام
غند و اکثر نفری کابل اطلاع دارند وشاهد هستند که همان شب فوری


کوتل را تسلیم بچه سقا نموده فردا اورا داخل کابل نمودند .

تصدیق شهود : ـ

(٩٩) درین فقره چون از شهود پرسیده شد تماماً بعبارات مختلفه متحد المعانی لت و کوب وحبس عبدالرحیم خان را در حالیکه پیشرفت هم کرده و تا بسیار جای اشرار را تعقیب نموده بود «بنام سستی و عدم ایفای وظائف» تصدیق و تائید کرده بعضی این را علاوه کردند که محمد ولیخان اشخاصی را که جدی با تفری بچه سقا و مقابله میکردند اینطور باسباب سازی بد نام و اشخاصی را که سستی و خیانت میکردند و روز برای تفریح در محاذ جنگ می رفتند و شب بخانهای خود می آمدند در صله عدم ایفای وظائف مبالغ زیادی می بخشید .

( اظهار تحریری عبدالوهاب و عطا محمد )

(١٠٠) ماعندالله وعندالرسول اظهار میکنیم که درهنگام قطاع الطریقی حبیب الله و در فرصتیکه برکابل حمله آوری داشت این سخن را به تکرار و باربار شنیده ایم که نامه و پیام و رفت و آمد آدمهای محمد ولیخان و بچه سقا و با همدیگر جاری است !

اظهار تحریری احمد علیخان رئیس تنظیمیه سابقه سمت شمالی

(١٠١) راجع بسوالی که از من هیئت تحقیقیه کرده که کوائف عمده زمان ریاست تنظیمیه شمالی را معلومات بدهید جوابیۀ عرض میشود : ـ
نسبت به سؤالات ریاست محترم دیوان عالی که در بعض جایها از جانب محمد ولیخان به جوابیۀ دیوان عالی ایمائی به بنده هم نموده اند . قرار آتی توضیحات میدهم : ـ

(١٠٢) دو مراتبه در زمان تشریف فرمائی اعلیحضرت امان الله خان باروپا ، پسر سقا نزد موصوف آمده از کردارخود اظهار ندامت کرده تائب میشد


از جانب وکیل مذکور قبول نشده خواهش می رد ، و نامبرده را از
بدعهدی اعلیحضرت ممدوح خائف ساخته قبول تو به مذکور را از جانب
اعلیحضرت بباعث اینکه اعتماد بقول اعلیحضرت ندارم رد کرده است .
(١٠٣) اینکه نوشته اید که محمد ولی در يك جواب ما مینویسد که « قوه اشرار
باندازه نبود که حکومت از دفع آن عاجز دیده میشد و بلکه یقین بود
که بشدت سر ما جمعیت مذکور پراگنده شوند » عرض میکنم که این
جواب محمد ولی قطعاً بی اساس و کاملاً غلط است در واقع درین فرصت
قوه اشرار به هفت صد نفر رسیده حاکم چاریکار زخم دار وحاكم دوم
باشش نفر در مقابل قلعه ریگی داؤد زائی مقتول و ١٥ نفر از جمعیت
عسکر مقتول و مجروح و باقی قوای نظامی را منتشر کرده بودند
علاوه حاکم کوهدامن شیرجان (وزیر دربار سقوی) بسر خواجه جان
که آن هم بانتخابات شخص محمدولی وکیل مخصوصاً برای امداد ومعاونت
همین بچه سقو و باقی اشرار مقرر شده بود با او شان متحد و متفق ،
هفتاد نفر از جمعیت عسکری را بدفعات خلع سلاح نموده اسلحه شارا
تصرف کرده معنویات سپاهی بکلی خراب که طاقت مقابله بآن ها دیده
نمیشد و تمام کلان شوند های سمت مذکور با جمعیت اشرار در خفیه ساخته
علما بکلی برخلاف حکومت امانی و طرفدار اشرار بوده قافله ها متواتر
بتاراج و راههای شمالی بالعموم زده شده طرق مسدود بوده حکومت کلان
شمالی صرف احتیاط به شخص خود روز گذرانی را پیشه خود نموده بود
(١٠٤) اظهاریه اشرار در همین اول وهله اغتشاش به تمام اقوام شمالی اینکه وکیل
حکومت بما هر نوع معاونت نموده حتى تفنگ وجبه خانه ووجه نقدى
میدهد وقوماندان قول اردو خود را یگانه طرفدار ما معرفی نموده جبه
خانه یومیه بذریعه عسکری به سمت شمالی ارسال میدارد و قوه حاضره


مرکز را یومیه اطلاع میدهد که احدی باشما مقابله نمیدارد.
(۱۰۵) فدوی دولت را شخص وکیل پس از وخامت اغتشاش شمالی از ریاست بلدیه
طلب کرده از تقررم بریاست تنظیمیه سمت مذکور اخبار وامر داد که الیوم
باید بصورت فوری حرکت بدارید چرا که سابقه شمار ادر سمت مذکور حکومت
تقدیر می کند ویقین واثق دارد که رفع فتنه وشرارت آن سمت بواسطه شما
بزودی کرده شود جواب فدوی اینکه رسوخ سابقه ام در سمت مذکور
محض بواسطه و اعتبار حکومت بوده اکنون که آن مردم برعلیه
حکومت اقدام کرده اند من هم پس ازین قدر خرابی وعصيان ؛ کاری
را از پیش برده نمیتوانم علاوه چهار سال در خارج بودم و بیست روز
از آمدم به مرکز نگذشته درین حال اعتبار و رسوخی در سمت مذکور
ندارم و یقین واثق دارم که معامله مذکور از قرار یکه از بعضی اشخاص
می شنوم ازا نتظام گذشته مرا از خدمت مذکور معفو دانسته بحضور
اعلیحضرت از انکارم عرض کنید، وکیل مذکور بعرض واظهار بنده
پرداخت نکرده بحضور اعلیحضرت ذریعه تیلفون عرض نمودند که
رئیس بلدیه امر مبارک را اطاعت نموده الیوم حرکت میدارد ؛ بنده
مجبور شده بحضور اعلیحضرت رفته نظریه خود وخرابی اوضاع شمالی
را تکرار عرض نمودم قبول نشد امر به حر کنم فرمود.
(١٠٦) واقعه قتل وقتال که در فوق عرض شد در همین روز مذکور واقع شده
بود چنانچه بنده بعد از دفن وکفن جمعیت مذکور فردای آن بجبل -
السراج رفته برای تمام کلان شونده واقوام مذکور وبعضى که از حکام
ومامورین سمت مذکور که درمواقع حکومت خودباقی مانده بودند نوشتم
که به حکومت کلان شمالی با اهالی حاضر شوند تخمین دو هزار نفر بحبل السراج
حاضر و دو روز ويك شب از جمعیت مذکور پذیرائی و مهمانداری نموده


هر جمعیت را علیحده طلب کر ده ازو شان استمالت و دلا سائی نمو دم
و باز بروز دربار عمومی آنچه لازمه ادای حق نمک خوارگی و خدمتگاری
بوده کرده جمعیت کلان شونده بدادن شش هزار نفر اقرار و ذمه وار
امنیت شدند، سه هزار و پنجصد نفر را از علاقه کوهستان و دو آب و
سا لنگ و غور بند فو ری جلب و داخل عسکر کرده بغرض سرکوبی
شنواری که مسئله آنها هم درعین زمان خیلی شدت کرده بود ؛ يك ماهه
معاش داده بمرکز اعزام نمودم . کلان شوند های کو ددامن را و ادار
نمودم که از شروط سه گانه يك شرط آنرا قبول بدارند :—
(اول) پسر سقاء و رفقای مذکور را که قابل قتل و اسباب فتنه
میدانند قتل كرده يك لك روپيه انعام حاصل دارند .
( دوم ) اگر امکان قتل نباشد جمعیت مذکور را از بین خود ها
خارج کنند .
( سوم ) اگر خارج کردن هم غیر ممکن باشد اوشان را به ضمانت
خود به حکومت حواله بدارند .
(۱۰۸) خوانین مذکور به تمام جدیت اقدام کرده شرط اول ودوم امکان پذیر
نشد شرط سوم را در معرض اجرا آورده از جانب اشرار چند شروط
نسبت بتائب شدن آنها بریاست تقدیم شد نسبت باقتضای وقت واینکه
جمعیت شکستی ما از تمله بشمالی رسید ومن تمام وضیعت شمالی را یوماً فیوماً
بذریعه تلفون بحضور اعلحضرت امان الله خان شرحدار عرض کرده
وعريضة مفصل دیگر بحضور شان تقدیم نمودم که شروط جمعیت اشرار
را به مجلس وزرا رویت داده از نتیجه بمن امر فرمایند .
(۱۰۹) شروط اشرار را جمعیت وزرا قبول کرده بعد بنده بآنها در باغ عارفی
کوهدامن درقلعه جناب حاجی میرزا محمود خان داخل مذاکره شده


بقرآن عظیم الشان ، از نزد تمام جمعیت هفتصد نفر مسلّح وعدۀ قرآنی
گرفته بقرآن بآنها وعده داده هر دو جلد قران را بحضور فرستادم روز
دوم که زیارت قرآن را بواسطۀ رئیس صاحب حاضرۀ شورا ، اعلیحضرت
امان الله خان نایل شدند شخصیکه اعلیحضرت را از امضای قرآن مانع
نمودند همین شخص محمد ولی وکیل بود .
(۱۱۰) روز سوم که برای اجرای شروط بآنها وعده داده بودیم دفعۀ دوم
در باغ عارق همه جمع وحاضر بودند ، پسر سقا قبل ازین که من چیزی
اظهار نمایم اظهار نمود که « در يك اطاق سه نفر بودند از بین ۹۰ نفر
بمن اطلاع رسیده که قرانرا اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرد؛
باشما فریب میکند احمد علی شخص محلی است باخبر باش باسم مذکور
فرمان فرستاده شده فرمان قابل اعتبار نیست ، بنده ومحمد عزیز خان
حاکم کوهدامن و برادرم علی احمد هر سه نفر قتل شده بودیم خدارحم
کرده بهزار زحمت بنده نجات یافتم کوایف را بصورت فوری بحکومت
کوهدامن آمده به وزارت داخله مکتوباً و تلگرافاً اظهار و خواهش نمودم که
بحضور اعلیحضرت عرض بدارد و باز اطلاع ندارم که عرض نمودند یا نه ؟
(۱۱۱) خودم به جبل السراج رفته مسموع شدم که بآن جمعیت شمالی که ۹۰۰۰ زار
و پنچصد نفر پس از آمدن من بشمالی جبهۀ مقابله شنواری بمركز رفته اند
از وزارت حربیه بامر محمد ولی خان وکیل اسلحه داده نمیشود این مسئله
هم اسباب خرابی خیالات اقوام شده علمای تکاب در تکاب و نجراب
در نجراب بنای بغاوت را گذاشتند حکومت آنجا کوایف را برایم
نوشت حضور داشتند مرا در تکاب خواهش نمود من در تکاب رفته
تا اسباب فتنه وفساد تکاب را اصلاح کنیم اشرار با جمعیت زیاد بمركز
حکومت هجوم و اقوام تکاب مرا محاصره نمودند از جمله اشرار بمركز


٥٨

اطلاع شده بزحمت زیاد به ریزه کوهستان و از آنجا به جبل السراج رسیده مجبو راً به جبل السراج محصور شدم باتمام قوهٔ کوهستانی ها وعلاقهٔ دو آب و چاریکاری ها مشغول محاصرهٔ جبل السراج شده قوهٔ دیگر باشمرار نرسید ، پس پاشدند در ۳۲ روز با وجود عرائض و اطلاعات متواتره که من بذرائع مختلفه بمرکز می فرستادم چون در راس امور شمالی همین وکیل مقرر بود برایم نه قوت رسید و نه خوراک تعداد نفریکه با من در قلعه محصور بودند تمام ٤٥ نفر بوده زیاده ازان طاقت نماند جبه خانه هم خلاص شد - خوانین مذکور بواسطهٔ ملا محمد صادق و حاجی امام الدین خان از من وعدهٔ بی طرفی خواسته به من و جمعیت محصورین باعتبار قومی امان داده مرا از شر اشرار و طرفدارانش به هزار زحمت که شرح اش طویل است نجات دادند ، چون بمرکز رسیدم حقائق را بمکتوب پیشنهاد کردم پرداختی نشد قوماندهٔ سمت مذکور را به سمت قوهٔ تعرضیهٔ ادعا کردم رد شده خود شخص محمد ولی وکیل بذمه واری خود قوماندهٔ سمت مذکور را ادعا کرده منصبدار را بانتخاب خود گرفته سه هزار نفر از يك محاذ حاکم شکست کرده سلطنت را بر باد کردند !
(۱۱۲) در شب مذکور که سه هزار نفر شکست نمودند عبدالعزیز خان وزیر حربیه سابقه مریض بوزارت حربیه افتاده بنده را امر نمودند که با يك تولی از نفری غند مزار رفته به ده كپك واقعهٔ شکست را از منصبدار و


٥٩

سپاهی معلومات نمایم حینیکه بنده بده كپك رسيدم از منصبدارو
سپاهی که معلومات کردم شکست تمهیدی بود کوایف را بذریعهٔ
تیلفون عرض و خواهش نمودم که از گفتار و اظهار منصبدار و سپاهی
معلوم میشود که جمعیت اشرار باندازهٔ نیست که قابل شكست يك جمعيت
بزرگ و یا این اردوی منظم ما باشد .
(١١٣) من میتوانم با این قوه تافردا از نفری مذکور جلوگیری بدارم اجازه
داده شود ؟ اعلیحضرت امان الله خان و وزیر حربيه منظور کرده امر
پیشرفت نمودند همین محمد ولی وکیل پیشرفت نفری مرا اسباب شکست
دوباره قرار داده محمد عمر خان فرقه مشر هم رفتن نفری را با من بدون
فائده دانسته از حضور برایم امر شد که نفری را سپرد فرقه مشر کرده شما
فوری بوزارت حربیه آمده انتظام خورا که و غیره اسباب اوشانرا
کرده روانه دارید همان بود که بنده آمده انتظام خورا که و غیره
سامان نفری را کرده بده كپك فرستادم فردای آن حینیکه از خانه بوزارت
حربیه و ارگ آمدیم اعلیحضرت امان الله خان فرار قندهار و بیعت
معين السلطنه بروی کار آمد .
(١١٤) شام روز مذکور بارگ کابل قلعه بند شده چهار روز مذاکره جاری
بوده که معین السلطنه بدون محمد ولی خان وکیل و عبدالعزیز خان و بنده از
ارگ خارج نمیشد تا اینکه جمعیت اشرار بروز پنجم قبول نمودند، روز
ششم صبح وقت وکیل مذکور از رفتن انکار کرده بذریعهٔ تیلفون به
بچهٔ سقاو اطلاع نمودند که وکیل از رفتن بطیاره معطل شد از نزد بچهٔ


سقو برایش موتر آمده بخانه خود رفت در حالیکه خواهر زاده مذکور دو مرتبه قبل از خارج شدن ما از ارک نزد بچه سقو ومحمدولی وکیل آمد ورفت هم نموده بود .

تقدیر خدمات ومعاونتهای محمدولی
( به نزد بچه سقاو )

=( شهادت تحریری میرزا قطب الدین خان مدیرسابق وزارت داخله )=

(١١٥) بنده ومیرزا حبیب الله خان سابق مدیر برق نزد میرزا غلام قادر سرمنشی سیدحسین فرمانی را دیدیم که از طرف حبیب الله برای سید حسین تحریر شده بود عیناً عبارت آن را چون وقت زیاد گذشته بخاطرندارم خلص موضوعش بیادم هست که « خدمات محمد ولی خان برای شما معلوم است پهره که بجای او مقرر شده برای محافظت و خدمت اوست ، متوجه باشید که برای او اذیتی نرسد » در ذیل آن مکرری بخط شیرجان ( وزیر دربارش ) بطور تاکید هم نوشته بود .

معروضه خواجه میرعلم خان سرای خوجه : -

(١١٦) دروقتیکه حبیب الله ارگ کابل را متصرف شد خودم حاضر بودم که در شب ١٢ شعبان ١٣٤٧ بذریعه تلفون برای سیدحسین گفت که « وزیر ها ومعتبرین را که بندی کرده اید در آنجمله محمدولی خان هم بنابردرخواست خودش برده شده است هوش کنید که برای او اذیت وتکلیفی نرسد و


فردا بخاطر جمعی او را به پیش من روانه کنید ، همان بود که فردای آن
محمد ولیخان بحضور حبیب الله حاضر شد ، همرایش عزت داری زیاد کرد.
ظاهراً ثابت می شد که رابطهٔ دوستی از سابق داشتند واکثر اوقات پیش
از گرفتن کابل هم بتواتر می شنیدیم که بجای محمدولی خان حبیب الله رفت
و آمد داشت وبچهٔ سقو دائما باشارهٔ وکیل کار میکرد .
( اظهار محمد اسلم قابوچی باشی بچهٔ سقو )

(۱۱۷) محمد ولی هروقت که می امد بدون از ممانعت به نزد بچهٔ سقو می رفت و
حبیب الله نیز از حد زیاد در عزت داری او می افزود ! نسبت به روز شبانه
رفت و آمدش بیشتر می بود ! اینکه از من هیئت تحقیقیه پرسیده است که من
محمد ولیخان را به بچهٔ سقو معرفی کرده ام یانه ؟ عرض میکنم که من گاهی
او را به حبیب الله معرفی نکرده ام بلکه خود او باندازهٔ در دربار او اعتبار
داشت که وی معرفی وسفارش دیگر هارا به حبیب الله میکرد .
( اظهار تحریری عبد السلام :— )

(۱۱۸) محمدولی خان نزد بچهٔ سقو بسیار عزت واعتبار داشت در مجلس او بالعموم
در پیش روی و یا پهلوی او می نشست در وقت نان در يك غوری او را
همراه خود می نشاند ، دائماً باو راز و نیاز داشت و تفریح وخنده میکرد
در بعض شبها عقب اوموتر روانه کرده او را میخواست يك دومرتبه با
بچهٔ سقو یکجا در موتر هم سوار بوده است !

[ نقل فرمان بچهٔ سقو بپاس عهدیکه با محمدولی درشمالی کرده بود ]

( ۶ ــ ۴۱۷ ) 				(۲۳ شعبان ١٣٤٧ )
(۱۱۹) صداقت همره محمد ولیخان وکیل سابقهٔ امان الله را واضح خاطر باد !


٦٢

در اوایل عهدیکه شما در قرآن شریف بامن کرده بودید ؟ حضور والای
ما هم همان عهد شما را ثابت میداند !
چند روزی هم که نظر بند شده اید آن هم به خواهش خود شما بود
اکنون که برای رفتن خانه خود اجازه می خواهید بسیار خوب است ــ
از حضور بشما اجازه داده شد که بخاطر جمعی بخانه خود رفته عائله
خود را هم بهر جائیکه باشند بجای خود بخواهید از طرف حکومت بشما
هیچ تکلیفی نخواهد بود .
تايك اندازه برای محافظت جای و اموال شما پهره مقرر میشود که
کسی بشما مزاحمت نکند ــ تمام مال و هستی شما به تصرف خود شما
میباشد فرمان هذا را موجب اطمینان خود دانسته آسوده باشید !
(محل امضای شیر جان و مهر بچه سقو) (ثبت صحیفه (١١) فرامین دوره سقوی)

(رسید فرمان فوق بدستخط محمد ولی)

(۱۲۰) این فرمان بچه سقو را خود محمد ولیخان بامضای خودش در صحیفه (٦)
کتاب رسیدات حربیه امضا کرده است . فرمان فوق با این رسید که
بدستخط محمد ولی است تماماً در محضر دیوان عالی قرأت و به تمام حضار رویت
داده شده محمد ولی نسبت بآن هر چند در استنطاق و تحقیقات و جوابهای سابق
ازین جهت راه گریز را مانده بود که شاید این سند تلف و بدست نیامده خواهد
بود اما پس ازینکه آنرا برأی العین مشاهده کرد مطلقاً ملزم شده هیچ نگفت .

(محمد ولی خان هر قدر عسکر ونفر که بخواهد داده شود ! )

(نقل فرمان نمبر ١٨ دوره سقوی) (٢٣ شعبان ١٣٤٨)
(۱۲۱) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان ولی و عزتمند سید آقا خان قوماندان
کوتوالی را واضح خاطر باد !


٦٣

صداقت همراه محمد ولیخان وکیل سابقهٔ امان الله را از حضور اجازه
داده شد که بخانهٔ خود برود لہذا شما را امر است که به مصلحت
خود نامبرده هر قدر نفری که برای پہره و حفاظت مالی و جانی خود
بخواهد برایش مقرر کرده به نفری خود امر حضور را بفهمانید که
در تحت اثر خود وکیل بوده به مال و هستی و خود او تکلیفی نرسانند و محض
برای حفاظت خانه او باشند که اردیگر طرف هم مزاحمتی به آنها نشود تا
به آسوده حالی باعائلهٔ خود باشند: (محل امضای شیرجان مهر و بچه سقا)
(ثبت صحیفهٔ ۱۱ فرامین دورهٔ سقوی)

صورت تحقیقات ابتدائی محمد ولی

سوال هیئت تحقیقیه ( ۰ )
(۱۲۲) جناب محمد ولیخان! نظر بافواہات و شہرت متواتره و عریضه و پیش نهاد
اقوام شمالی که شما با حبیب الله بچه سقا در حین قطاع الطریقی و سرقت
او مراوده و سازش داشتید چنانچه حبیب الله مذکور در مجالس از رفتار
و کردار واعانت شما اظهار ممنونیت مینمود لہذا از شما پرسیده می شود که
آیا مراودهٔ شما با حبیب الله مذکور از چه رهگذر و کدام مناسبت بود؟
لطفاً توضیحات بدهید .
جواب محمد ولی بقلم خودش
(۱۲۳) افواہات چیزی است که بحق هر شخص گفته شده و گفته می شود حتی
بحق انبیا علیه السلام هیچکس از افواہات کذب مبرا گفته نمیشود
( ۰ ) اسولهٔ این تحقیقات ابتدائیه از طرف هیئت استنطاقیه و تحقیقیه تحریر و جوابهای
آن تا آخر در ذیل آن سراپا بقلم خود محمد ولی تحریر و امضا گردیده است


٦٤

در باب مراودهٔ من، نمیدانم چه قسم مراوده و برای چه غرض من ابداً حبیب الله را تا زمان که بکابل داخل شده ندیده و نمیشناختم (۱) صرف نام او را شنیده بودم حتی زمانی که من را طلب کرد و نزد او آوردند اول مرا نشناخت بعد پرسید که این شخص کیست قاپوچی باشی او گفت که وکیل است (۲) بعد ازان با من هم سخن شده و پرسانى كرد.

سوال هیئت تحقيقیه : -

(١٢٤) وقتیکه شما بو کالت در عرصهٔ هفت ماه غیاب اعلیحضرت امان الله خان بودید نسبتاً امنیت بوده و از بچهٔ سقا واثری نبود باز که اعلیحضرت امان الله خان بکابل تشریف آوردند روز بروز مسئله بچه سقاو اهمیت پیدا کرده تا درجهٔ رسید که امنیت سمت شمالی بکلی سقوط و امیر محمد خان حاکم اولیه چهاریکار مجروح و غلام غوث خان و دیگر حاکم های آنجا با بعضی نفری نظامی مقتول ، اکثر نفری شان را خلع اسلحه کردند شما که جمیع مقدرات مملکت بدست تان بود چطور يك توجه درین موضوع نکرده اید ؟ آیا درین مسئله خود را مسئول نمیدانستید . ؟

جواب محمد ولی :-

(١٢٥) در تمام امور نفری که تعلق بهر وظیفه دارند برای همان وظیفهٔ خود مسئول هستند اگر در وظیفهٔ خود سهل انگاری کنند (×) اگر وظیفهٔ خود را بجا کرده باشند و کوشش کرده باشند و مقصد حاصل نشده باشد بسته به تقدیر است هیچ کس همه وقت بهمه خواهشات خود کامیاب شده نمی تواند بلی

(۱) به تردید این مطلب ملاحظه شود فقره ٦٢ الى ٩٢
( ٢ ) قاپوچی باشی سقو قطعاً از معرفی او انکار و نسبت بعزت و اعتبار او اظهار کرده است ملاحظه شود فقرهٔ ( ۱۱۷ )


( ٦٥ )
درین ( X ) معامله حکومت های محلی هم کوشش کردند فرض منصبی خود را هم بجا آوردند اکثر ار نفری اشرار را زخمی و مقتول هم نمودند اما که کامیاب نشدند این بسته به تقدیر است و امنیت تعلق بحکومت های محلی داشت و آنها هم کوشش خود را کردند فقط .
سوال هیئت تحقیقه :
( ١٢٦ ) شخص شما بصفت وکیل اعلیحضرت امان الله خان متصف ، وادارهٔ حکومت مفوض به سیاست شما بوده چیزیکه اهمتر از ضروریات ریاست و حکومت شناخته میشود ادارهٔ امنیت است که برای بدست آمدن امنیت عمومیه، حکومت هرگونه تدابیر را پیش و برفاه عامه به تحصیل امنیت بکوشد ازقرار اظهار تحریری چند نفر اشخاص متعدد که درموقع ضیافت خانهٔ سیداحمد در شهر ارا بچهٔ سقا و بیان مینمود و اشخاص کثیری حضور داشته و سمع نموده و از انجمله مسموعهٔ خود را چند نفر اظهار تحریری داده اند که بچهٔ سقاو بمحضر عموم مدعوین بیان نموده که من «برای محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان احوال روانه کردم که اگر شما ذمه برآر من میشوید من آمده تائب میشوم ، وکیل مذکور بمن جواب فرستاد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما تائب شده بیائید . میشود که شمارا بکشد و خون شما بگردن من میشود» این مسئله چه معنی دارد بصورتیکه بدستگیری یکنفر دزد امنیت عمومیه حاصل میشد و شما متکفل ادارهٔ حکومت بودید و بچهٔ سقاو به اطمینان شما می آمد چرا توبه اش را نه پذیرفتید و برفاه وآسایش عموم خلق ازخواستن واطمینان دادن اوتشبثات نکردید فقط .


٦٦

جواب محمد ولی
(١٢٧) این کلمه تا اندازه صحیح است (+) (١) یکنفر از زبان بچه سقاو آمده
بیان کرد که بمن بچه سقاو گفت که اگر وکیل اعلیحضرت به قرآن
عهد و پیمان نموده برای من بدهد که بمن ضرر جانی و مالی نمیرساند و
برای من تنخواه مقرر میکند و در کوهدامن دزدبیگی و یا یک کارخانه داری
میدهد آمده تائب میشوم من قبول نکردم که اگر بدون شرایط
خود را تسلیم میکند تا آمدن اعلیحضرت زیرا که اعلیحضرت امان الله
خان در مرکز تشریف نداشتند بعد از حضور اعلیحضرت غازی فرمان
بخشش او را با خواهشات او گرفته تسلیم او مینمایم بدون اجازه اعلیحضرت
من باو قرآن کرده نمیتوانم و این کلمه صرف غلط است که من باو گفته
باشم که بعهد و پیمان اعلیحضرت اعتماد نیست (٢) چیزیکه من برای او
گفتم همین است که در بالا تحریر شده — کیفیت قبول ناکردن من
تائب شدن او را این است که در پغمان در باب دزدها مجلس شد و در مجلس
تصویب شد و تصویب مجلس وزرا بدستخط مبارک اعلیحضرت غازی
مزین شد که توبه چند اشخاص از دزدهای شریر قبول کرده نمیشود
اگر خود را خود هم تسلیم کنند حکومت از مجازات آنها گذشته
نمیتواند در هر جا — دستگیر شوند یا کشته سر آنها آورده شود — یا
زنده دستگیر کرده بحکومت تسلیم نموده انعام حاصل دارند— از جمله
همان نفری مشهور یکی همین حبیب الله و سید حسین بود (٣) و باقی چند نفر

(١) تحت خط کشیدگی واضحا این مطلب آشکار است: « زیرا که بچه سقا برایم آدم فرستاد »
(٢) تصحیح این قول غلط از فقرات (٦٦) الی (٨٠) کرده شود !
(٣) این قرار مجلس وزراء بعد از معاودت اعلیحضرت امان الله خان از اروپا و وخامت عصیان
بچه سقا و مقتولیت عبدالظاهر خان و غیره نفری از دست او و اغتشاش عمومی شمالی در سنه ١٣٠٧
تصویب شده است که در آخر خود امان الله خان هم بآن مصوبه پاینده نمانده در صدد قبولیت
توبه و تعهد آنها شد و این خواهش توبه بچه سقا در هنگام سفر اروپای ١٣٠٦ امان الله
خان است که این مطلب را خود محمد ولی چند سطر پیش یاد و درین جا فراموش کرده است .


۶۷

از سمت مشرقی بودند .
سوال هیئت تحقیقیه
(۱۲۸) جناب محمدولیخان ! در باب یکنفر که پیغام بچه سﻘو را آورده بود کدام شخص بوده اسم وسکونت او را معرفی کنید ؟
جواب محمد ولی :
یکنفر زرگر بود که البته در کوهدامن جا داشت مولا داد نام داشت (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
(۲۹) جناب محمد ولیخان ! بسوال اولیه خویش از افواهات عمومی پیشنهاد و عریضه اهالی شمالی را خاطر نشان نمودیم که مراوده شما را با حبیب الله نسبت میکنند و شخص شما جواباً افواهات را اهمیتی نداده واز پیش نهاد و عریضه معاریف و کلان شونده های شمالی صرف نظر فرموده اید کینون تجدید سوال نموده زحمت میدهد : راجع به پیشنهادات و عریضه اهالی شمالی که اکثراً مراوده شما را با حبیب الله ظاهر مینماید چه میفرمائید پیشنهاد وعریضه معاریف وکلا نان را جواب بنویسید با احترام .
جواب محمد ولی :
( ۱۳۰ ) حال مردم سمت شمالی این گناه عظیم خود را بچـه پرده کنند البته باید شخص بزرگی را شامل این کار نمایند تا پرده خود را
(۱) که مولا داد هم حیات ندارد مرده است .


٦٨

نمایند (۱) فقط .
سوال هیئت تحقیقیه :
(۱۳۱) جناب محمد ولی خان ! از افواهات یکی این اکثریت دارد که در موقع رهایی شما از حبس بچه سقاو بشما گفته که محبوسی شما هم بقرار خواهش ومصلحت خود شما بوده حال که خواهش رهائی دارید رها شوید ، ایا این افواهات دارای حقیقت است یانه ؟ درهمین زمینه کدام سند تحریری شما یافرمان حبیب الله در بین بوده بشما رسیده خواهد بودیانه ؟ با احترام .
جواب محمد ولی
(۱۳۲) بلی این افواهات دیگر صورت دارد زمانیکه نفری وزرا را تماماً درجای سید حسین حبس کردند و در يك خانه انداخته بودند همه یکجا صلاح کردیم وعبدالرحمن پسر ملک داد محمد را طلب نموده باو من گفتم که اگر ممکن باشد بوزیر دربار خبر بدهید که بودن نفری معززین در يك خانه بدین صورت محقرانه خوب نیست اگر ممکن باشد همه نفری مارا در ارگ برده بيك صورت درست نگاه کنید که تا اطمینان شما شود زیرا باین صورت محقرانه بانفری معزز که با آنها قرآن هم کرده اید دور از انصاف است (۲) . بعد از رفتن عبد الرحمن همه مارا بارگ بردند وبعد ازمدت از ارگ رها کردند ، بنابرین اگر وقتیکه ما را از ارگ اجازه خانه رفتن دادند فرمان رهائی من بادیگر اشخاص در اثر همین عرض نوشته شده باشد ممکن است ، اشخاصیکه همراه من بودند

(۱) جواب این تحریر را در فقره (۲۰۲) تردیدیه مدعی العموم و از فقرات ١٦ تا ۲۳ بخوانند .
(۲) هيچ کس از اعزه و مشاهير کابل قرآن و پیمانی بابچه سقو بجز از محمد ولی نکرده است.


٦٩

میرزا میر محمد هاشم خان وزیر مالیه و سردار حیات الله خان محمد عمر خان
فرقه مشر محمد هاشم خان غند مشر که معین حربیه است محمد اکبر خان
قوماندان کوتوالی (١)
سوال هیئت تحقيقه
(١٣٣) جناب محمد ولی خان! افواه عمومی احتوا نموده موضوع آتی را که
مختصر مفادش را بطور استیضاح نوشته از شما استفسار : میکنیم :
میگویند بچه سقا و کدام فرمان برای شما فرستاده بود که فرمان مذکور « رهائی
شما را از حبس بدر خواست خود شما و حبس شما را هم در اثر خواهش
خود شما و ثبات بچه سقاو را در عهدیکه بقر آن عظیم الشان با شما
نموده باشد و مقرری یک اندازه پہرۂ نظامی را برای حفظ جان ومال
شما بمصلحت خود شما مضمون دارد » آیا این فرمان را که افواه عامه
است برای شما فرستاده بود و محتويات فرمان قرار فوق بوده یا خیر .
جواب محمد ولی
(١٣٤) سابق ازین هم در جواب بشما نوشته بودم همان جواب را ملاحظه
فرمائید - فرمان که برای رهائی ما نوشته در اثر همان کیفیت است که
سابق تحریر شده - فرمان که در باب پهرهٔ خانه من نوشته شده بود

(١) چون از نفری مذکور پرسیده شد که آیا شما بهمراه محمد ولی یکجا بندی بودید یا نه؟
ونسبت محبس ورهائی شما کدام فرمانی هم از طرف بچه سقو صادر شده است یا خیر؟ اظهار
کردند که ما بيك حال فلاکت و پریشانی تحت كش و كوك در زير خانها بندی بودیم و محمد ولی
خان را محترمانه خواستند در يك كوتی نظربند بردند - در دورۀ سقوی نه بحبس ونه
برهائی کسی فرمان داده میشد بلكه سند بنديگری آمدن يك نفر سقوی مسلح وموعد حبس
از بعض الی مادام الحیات و از برخی الی ختم وعدم حصول محصلی و از عده پس از دادن رشوت
زیاد انقضاء می یافت برای رهائی هم يك امر شفاهی که باچند دشنام آمیخته و تقاضای شیرینی ضمیمه
آن می بود كفايت میکرد بکمی اسناد تحریری و باز هم قرار خواهش خود او داده نمیشد !


۷۰

( + ) (۱) من هیچ گونه خواهش نه نموده ام البته شما میتوانید نقل
فرمان را از ولایت یا دار التحریر کابل طلب نمائید که چه قسم
فرمان نوشته شده در باب قرآن کریم تنها با من نکرده بود بلکه با معین
السلطنه صاحب و باقی معززین هم قرآن کرده بود (۲) که در جمله آن
نفری ها من هم بودم فقط فرمان که برای رهائی من نوشته شده بود
در اثر همان جواب است که سابق بشما تحریر نمودم ( ۳ )
سوال هیئت تحقیقیه
(١٣٥) جناب محمدولیخان! حاصل از سوال ما این است که بهمین مضمون و جمله های
که در فوق نوشته ایم فرمان حبیب الله بچه سقا و برای شما رسیده یا نه ؟ فقط
جواب محمد ولی
( ١٣٦ ) سابق ازین هم نوشته کرده ام که در اثر همان کیفیت که سابق
به شما نوشته شده فرمان برای رهائی من بقرار مضمون فوق داده شده
من بدون از همان کیفیت که در اول نوشته کرده ام هیچ گونه خواهش
بندی گری و یا رهائی نکرده این بسیار عجب است که یکشخص خود را

(۱) در ته خط کشیده شده گی خوانده میشود : ( در نظر من این قسم نخورده ) در حالیکه
فرمان مذکور جنساً بمحکمه حاضر کرده شده و بمطالعه عموم حضار دیوان عالی در حضور
خود محمد ولی رسانیده شد معلوم شد که فرمان مزبور را خود محمد ولی بدست خط خودش تسلیم
شده است پس از وجود این فرمان مطلقاً صدا و ندا و مدافعه از طرف محمد ولی نشده
بملزمیت خود قانع شد ( تفصیلات را در آتیه ملاحظه کنید )
(۲) این معززین که باتفاق معین السلطنه صاحب با حبیب الله قرآن کردند تماماً افغانستان را
هم پدرود گفتند، رفتند حتی الوسع کار کردند زحمتها کشیدند و مثل محمد ولی جهة انجام خیال
خام بامید مرحمت آن ظلام نماندند ! ( پیمان قلعه مراد بیگ بر علاوه این قرآن است ) .
( ۳ ) تردید این عذر لنگ را در فقره ( ۲۲۰ و ١٨٤ ) ملاحظه کنند .


۷۱
برضای خود بندی و خود را برضای خود آزاد کند . (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
(۱۳۷) جناب محمد ولیخان اصل همین فرمانی که خود شما از آن قائل شده اید که « بنام من و دیگر محبوسین در موقع رهائی ما یکجا نوشته شده » وخلص مضمون آن چنین است که حبس و رهائی شما بخواهش خود شما بود از ما و شما همان عهد و پیمانی است که کرده ایم ، پهرهٔ محافظ تان تحت امر خود تان میباشد و در کتابچه رسیدات شما آنرا بقلم خود تسلیم شده امضا کرده اید کجاست ؟
جواب محمد ولی
(۱۳۸) ( × ) اسباب من اکثر بل همه تلف شده ! ( ۲ )
سوال هیئت تحقیقیه
(۱۳۹) جناب محمد ولی خان ! يك عريضهٔ عبدالرحیم خان غند مشر که در موقع استیلای سقوی در کوتل مقرر بود بمجلس تحقیقیه مواصلت کرده مختصر مفادش اینکه من در بالای کوتل بالای يك غند قائد مقرر بودم و تا یکدرجه از تعرض خود و پیش قدمی ام اشرار سقوی را هزیمت دادم مسئله تعرض من و شکست بچهٔ سقاو که بسمع محمد ولی خان رسید مرا

(۱) محمد ولی مصدر این کار تعجب انگیز شده که بروی بعد از نشاندن همین فرمان وخلص مضمون آن که در ذیلش بدستخط خود آنرا تسلیم شده است این تعجب به یقین مبدل و بيك قناعت مطلقه صدور این فرمان حسب خواهش او بروی ثابت شده است.
(۲) حالا نکه هیچ چیز او نظر باحترامی که باو داشتند و پهرهٔ که برای حفظ او تحت امر خودش از ابتدای استیلای کابل الی فتح نادری بخانه اش مقرر داشته بودند تلف نشده است =


۷۲

خواسته لت و کوب زیاد نموده در ارک زولانه نمود . لذا استفسار میشود
که غند مشر مذکور چرا به نتیجهٔ تعرض خود محکوم بضرب و حبس
شده جواب بنویسد .

جواب محمد ولی
(١٤٠) این حرف یکحرف روشن و مبرهن است که عبد الرحیم خان از محاذ
خود شکست خورد و موضع خود را گذاشت و بيك صورت بی ترتیبی
فوج تعلقهٔ خود او بطرف ده كپك می آمدند و پس پا شدند صورت واقعه
را از اردوی مرکزی قوماندان محمد عمر خان هم بحضور و هم بمن اطلاع
داده بعد ازان او را خواسته در ارگ بسيارك نموده او را بندى نمودم
که بعد اثرن معامله زیر محاکمه گرفته شود این سخن و معامله به تمام
منصبداران اردو معلوم است و اطلاع که قوماندان بزرك او به تلفون؟
داده همین است که تحریر شد فقط (۱)

سوال هیئت تحقیقیه !
(١٤١) جناب محمد ولیخان ! اين يك امر بديهی است که در حین سلطنت
اعلیحضرت امان الله خان جناب شما يكفرد اول و خدمتگار صادق دولت
شناخته میشدید حينيكه حبیب الله يك مدت در کوه گشت و گذار و کسب
قطاع الطریقی می نمود و جمعیت مذکور در هر روز زیادت میکرد اجرا آنیکه
شخص شما نسبت به قلع و قمع آن در حین وکالت خود کرده باشید چیست؟
مرحمتاً توضیحات بفرمائید. باحترام .

(۱) تردید این ادعا از فقره [۹۹] حاصل و معلوم میشود که این محاکمه بواسطهٔ پیشرفت و
محاربه کردن با اشرار بوده است .


۷۳

جواب محمد ولی
(١٤٢) بلی درین باره بكرات ومرات بحكومت محلی ولایت کابل اطلاع داده
شده و پردل دزد شريك او درین باره کشتن او اقدام ت كرده بود
(۱) وبولایت کابل فرستاده شده بود که او را مقرر دارند که در کار
خود يعنی کشتن حبيب الله کوشش کند بعد از کشتن او انعام درست
باو داده میشود ( ۲ )
سوال هیئت تحقیقيه
(١٤٣) جناب محمد ولی خان ! پردل یکشخص قطاع الطريق مشهور بالفساد بود
شما تحریر کرده اید که پردل را خواسته برای قتل بچه سقاو مقرر
کرده بودم آمدن پردل نزد شما از روی کدام اعتبار بود زيرا که دارهٔ
پردل در آن وقت به نسبت بچه سقاو زیاد و با اهمیت بود شما چطور باو
اعتبار کرده بودید و او به کدام اطمینان نزد شما حاضر شده بود .
جواب محمد ولی
(١٤٤ ) پردل بسیار وقت بود که تائب شده بود و آمده ذمه وار این کار
شده بود (۳)
(۱) نخستين ملازم خصوصی محمدولی رهزن مشهور و سپه سالار سقوی که با امان الله خان در
غزنی و مقر وقلات جنگيد آنها وعلى احمد خان را شکست و دستگیر و قند هار را بنام
بچه سقو فتح کرد .
(۲) برای اینکه چندین نفر از داوطلبان قتل و گرفتاری بچه سقو را ناکام بل بدنام
کرده است فقرات ۷۷ تا ۸۳ ملاحظه شود که این جواب محمدولی تا چه اندازه مهمل است
( ۳ ) به نزد که ؟ در کجا به اعتبار کدام شخص ؟ علاوتاً چون از برادر پردل سوال
شد که آیا درین فقره از طرف حکومت برادر شما مامور شده بود ، تحریراً نوشت که ابداً پردل
اينطور يك تبادلهٔ فكر با حکومت نکرده بلکه از رفقای صمیمی حبیب الله بود .


٧٤

سوال هئیت تحقیقیه

(١٤٥) جناب محمد ولی خان ! مسائل معاونت در اعطای تفنگ را حبیب الله
بچه سقا و از قرار مسموعی که متواتر وکرات در مجالس بیان و از معاونت
شما امتنان می نمود ممکن از مسئله مذکور جناب شما هم مسبوق باشید ولی
واضح نشد بصورتیکه شخص شما این اظهارات حبیب الله را کذب
و افتراء میدانستید آیا در همان مواقع بطور تردید در مقابل همیچه اظهارات
حبیب الله بر آمده و بیان او را تردید کرده خواهید بود یا خیر ؟ با احترام
جواب محمد ولی

(١٤٦) خود من از زبان بچه سقاء نشنیده ام (١) و افوا هات مردم را چگونه
تردید مینمودم و به پیش که تردید میکردم البته بعضی از نفری دوستان
که از افوا هات می پرسیدند برای آنها تردید افوا هات را مینمودم .
سوال هیئت تحقیقیه

(١٤٧) جناب محمد ولیخان ! در جمله افوا هائیکه شهرت و تکرار داشت یکی
اینکه جناب شما در هر شب بطور خفیه نزد حبیب الله میرفتید و در اصول
اجرا آت باو تعلیم مینمو دید آیا این مسئله حقیقت دارد یانه ؟
چنانچه خود شما بیان نمودید که افوا هات را در عصر بچه سقو هم
برای خود من میگفتند با احترام .

(۱) حالانکه بکرات و مرات در حضور محمد ولی بچه سقو از ممنونیت ووی از سقو زاده
شکایت کرده است که من بوعدۀ خود وفا کردم اما تو بدعهدی کردی وسلطنت را بمن
ندادی ملاحظه شود (٧٦) و (٩٥) و ٧٥)


٧٥

جواب محمد ولی
(١٤٨) نعوذ بالله منها چطور میشود که بنده همچه ع.دم شرف را متقبل و به
او که دزد گفته میشد معاونت و تعلیم میکردم نی صرف افواه بی اساس
است کدام شخصی که مرا مصروف بهمین امور در شب نزد بچه سقا و
یا روز دیده کدام است (۱) فقط
سوال هیئت تحقیقیه
(١٤٩) جناب محمد ولی خان ! نسبت به افواهات و بیاناتیکه در زمان حکومت
سقوی بر علیه شما گفته میشد که یعنی در شب ها بحضور بچه سقاو
رفته نامبرده را تعلیمات میدهید و هم گفته میشد که برای بچه سقاو
تفنگ پنج تکه داده اید و افواهات مذکوره را بعضی دوست و آشناهای
شما قرار بیان تان که در همان وقت برای شما میگفتند تردید افواهات
مذکوره را بدون از قاضی محمد ا کبر خان و قاضی عبدالجلیل خان آیا برای
دیگر اشخاص هم گفته و تردید نموده اید یا خیر .
جواب محمد ولی
(١٥٠) در زمان بچه سقاو من در خانه خود محبوس بودم کسی
رفت و آمد کرده نمیتوانست فقط یکدفعه از نفری معتبرین قاضی
محمد ا كبر خان و حاجی شهنواز خان نزد من آمده بودند و
قاضی محمد اکبر خان بمن گفت که من از زبان بچه سقاو شنیدم که
میگفت این تفنگ پنج تکه تفنگ و کیل است صرف یکشبهه بدل
من گذشته از شما میپرسم من برایش جواب گفتم که شما از نزد بچه

[١] ملاحظه شود فقره [٨٤] تا [٩١] و صورت تردید مدعى العموم حصه سوم
و چهارم و پنجم فقره ٢٢٠


سقاو پرسید که تفنگ وکیل چگونه برای شما رسیده بمن گفت
که از نزد شداد کسی برسیده می تواند ؟ بعد من برای او گفتم که این
تفنگ من در قلعۀ مراد بیگ در قلعۀ من بود دیگر اسباب و سامان هم که
داشتم همه را ضبط کرد و این تفنگ را هم در جملۀ همان مالها گرفته بعد
از ان روی بمن نموده گفت عفو میخواهم که فقط يك ظن بد بخاطرم خطور
میشود الحمدلله که رفع نمودید و یکدفعه هم قاضی عبدالجلیل و عبدالقادرخان
احمد زائی نزد من آمده بود و برایم قاضی گفت که افواه است که شما
تفنگ پنج تکه به حبیب الله داده معاونت کرده اید برای او هم گفتم که
نعوذ بالله چطور با حبیب الله معاونت میکردم غلط است من همین حقیقت
را که بجواب قاضی محمد اکبرخان گفته بودم باو هم نگفتم در باب افواه
که من باغچۀ سقاو شبانه رفته تعلیم میدهم البته من مالك نه بودم که رفته
او را تعلیم میدادم و هیچ کس مرا نمی دید البته در نزد او بسیار نفری بود
ممکن یکنفر مرا دیده باشد همان آدم کیست فقط . (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
(١٥١) جناب محمد ولی خان ! در فقره که اسم حاجی شهنواز خان وقاضی محمد اکبر
مرحوم وقاضی عبدالجلیل خان را تحریر نموده اید معلوم نیست که قاضی
عبدالجلیل خان همان قاضی سابقۀ مرافعۀ سمت شمالی خواهد بود یا شخص
دیگری است توضیح مینمایند .
جواب محمد ولی
بلی هم ان است !
(١) جواب این فقره را از جوابیه ( ۲۲۰ ) مدعی العموم بخوانید !


۷۷

سوال هیئت تحریریه :-
(۱۵۲) در صورتیکه خود شما تحریر کرده اید که خود من بخانه خود محبوس بودم و کسی را نزد من نمیگذاشتند باز خود تحریر کرده اید که حاجی شهنواز خان و قاضی عبدالجلیل خان و عبدالقادر خان احمدزائی نزد من آمده بودند و بیان بچه سقا را که نسبت به معاونت من می نمود بمن کردند ، از شما پرسیده میشود که این چگونه محبوسی بود که هر شخصیکه خواهش تان بود نزد تان حاضر و ملاقی میشدند و کسی را که نمیخواستید داخل شده نمیتوانستند معلوم شد پهره که بدروازه و جای شما مقرر بود زیر اثر و اختیار خود شما بود.
جواب محمد ولی
(۱۵۳) (X) مقصد از رفت و آمد آزادانه است که از ترس کسی رفت و آمد نمیتوانست (۱) فقط .
سوال هیئت تحقیقیه :-
(١٥٤) جناب محمد ولی خان ! اظهار فرمودید که من در تمام استیلای حبیب الله ۳ دفعه او را دیده ام آیا بکدام کدام اوقات ملاقات نموده باشید باز ملاقات شما بخواهش خود شما بوده و یا شما را خواسته بودند بنویسید فقط .
جواب محمد ولی
(١٥٥) پنج دفعه او را بعد از ایام حکومت او دیده ام که چهار دفعه در ایام های رسمی که من را طلب کرده بود يك دفعه هم در برج شمالی که برای - معطل نمودن حواله دوهزار پوند خواسته بود .
(۱) خیر در عصر سقوی در راه و کوچه و بازار هم کسی آزادانه رفت و آمد کرده نمی توانست !


۷۸

سوال هیئت تحقیقیه

(١٥٦) جناب محمد ولی خان! در موقعیکه سردار عنایت الله خان با عبدالعزیز خان
واحمد علیخان و خود شما در ارگ محاصره بودید و بذریعهٔ طیاره سردار
عنایت الله خان و عبدالعزیز خان و احمد علیخان بخارج رفتند هر گاه به
حبیب الله مذکور مراوده نداشتید بکدام اعتبار و اطمینان خود با آنکه
وکیل اعلیحضرت امان الله خان و رئیس تنظیمیهٔ سمت شمالی خود شما
بودید وقوهای متعرضه ومدافعه باشما بود بذریعهٔ طیاره با آنها بخارج
نرفتید چه کیفیت دارد .

جواب محمد ولی

(١٥٧) ماندن من این سبب بود که من باجناب حضرت صاحب وسردار محمد عثمان
خان مرحوم گفتیم که اگر ممکن باشد عائلهٔ من را هم با من بفرستید آنها
گفتند که حال موقع آن نیست شما خود هم مریض هستید دو روز صبر
کنید اگر شما را باعائله رخصت گرفته توانستیم خوب والا خود شما بهر
صورت . میتوانید که بروید زیرا رخصت شما گرفته شده و به قرآن
عهد باشما کرده اند و این ها بنام دین حکومت را گرفته اند بهیچ صورت خلاف
عهد و پیمان خود نمی کند شما خاطر جمع باشید که هر گونه معاملات شما را
ما متصدی هستیم فقط چهار روز و یا سه روز معطل کنید اگر عائله
شما را هم توانستیم که رخصت گرفته باشما بروند خوب واگر نتوانستیم
خود شما ضرور میتوانید بروید زیرا که باشما عهد قرآن کرده اند اگر