ضرورت تنظیم و اصلاح نادری در سمت مشرقی ۱۹۱ جلد اول نادر افغان
مشکلاتی را در اجرای امور حکومتی و مسائل اداری و نظم و نسق محلی وارد کرده بود
که تا یک ناخن گره گشا، و یک فکر رسا، و شخص جامع الاوصافی مانند سپه سالار
محمد نادر خان بعقده کشائی آن مصروف نمیشد و بجل و فصل آن در پرتو عقل و ذکا
خدا داد خویش نمیپرداخت، همانا که مجاری امور مشرقی از بد بدتر، و روح حربی و
اتفاق و وحدت قومی آنجا بنا بر سلب اثر مرکزیت و انواع مشکلات و موانع
پر زحمت مضطر و منزجر میگشت .
زیرا که از نبودن مرکزیت در همچه مواقع هرج و مرج که اعلان نفیر عام شده باشد
و تمام اقوام و عشائر ملی در خط حرب شامل، همه قرا و قصبات از اعزه و معارف
خالی افتاده باشد و مثل جلال آباد یک شهر عمده مرکزی نه تنها از بیکفایتی حکام و
مأمورین بیغما و تاراج ، بلکه سراسر طعمه آتش شده باشد، همه قصور عالی و عمارات
دولتی از فرش و ظرف خالی، سرتاسر مشرقی معرض تطاول اشخاص مغرض فتنه جو
شده باشد، خزانه ، جبهانه ، تشکیلات حکومتی در هم و برهم ، نزاع و جدال خورد
وریزه در میان مردم حکمفرما شده باشد ، حتماً همان جوش و خروش که در بین قوای
قومی برعلیه جانب محارب موجود است ، خود بخود زائل ، و میدان بدون حائل
برای حریف مقابل خالی میماند .


تقرر وکیل سپه سالار در وزارت حربیه و سمت جنوبی ۱۹۲ جلد اول - نادر افغان
در حالیکه تسویه امور و پرورش احوال عامه اقوام جسور مشرقی که تنها بدون معاونت و مساعدت و نظارت حکومت در خط حرب شامل و بکمال حماست غیرت از خاک پاک خود دفاع، و برای دوام شرف و عزت و ناموس اسلامی خود، داخل اقدامات بودند، از حد زیاده حتمی و ضروری دیده میشد.
تقرر جناب شاه ولیخان بوکالت وزارت حربیه و حرکت سپه سالار بمشرقی
ازینجهت وزیر صاحب حربیه بعد از تسویه امور مرکزی و قرارگاههای نظامی و حواشی سرحدی، و خواهش تقرر جنرال شاه محمود خان جهت اداره امور مملکتی و نظامی جنوبی بر طبق وصایای نادری و پیشنهاد وکالت جنرال شاه ولیخان فاتح وزیرستان را در وزارت حربیه تا اجراآت مرکزی را حسب تمنای اساس و اصولیکه خود سپه سالار نهاده است، در معرض تطبیق و اجرا گذارد، عزم حرکت بطرف اصلاحات و تنظیمات سمت مشرقی فرمودند.
مراسم نهضت فرمائی سپه سالار صاحب از کابل بصوب مشرقی بکمال گرمجوشی از طرف شخص پادشاه و کابینه وزرا و اعیان و معاریف ملی و قوای نظامی و اهالی کابل ایفا و در میان هلهله های تکبیر و دعای موفقیت با یک فرقه عسکری


اجراآت سپه سالار غازی در عرض راه مشرقی ۱۹۳ جلد اول - نادر افغان

که آنرا خود وزیر صاحب حربیه در موقع کار کردن شان بوزارت حربیه از همان افراد
تعلیم یافته نظامی که در دوره سراجی از طرف سپه سالار صاحب غازی تحت
تربیه گرفته شده بود، جمع آوری و تشکیل فرموده بودند جاده پیمای صوب مقصود شدند.

اجراآت سپه سالار غازی در عرض راه مشرقی

با اینکه لوازم تشریفاتی سپه سالار صاحب باصول مکمل ذریعه موترهای
تیز رفتار و لاری تهیه شده بود، ولی حضرت معظم له منازل مشرقی را بسواری اسپ
تصمیم، و حرکت هیئت معیت شانرا بر فتار اردوی همرکابی خویش مقرر فرمودند
تا در عرض راه کاهی از اوضاع عمومی و ترتیبات لازمی کسب استحضار کنند
و هم با عطای هدایات ضروریه، تشویق و تحریص عامه، رفع نواقص مهمه، جلب
قلوب عامه اقدامات ورزند.
در عرض راه مشرقی عامه اهالی شادان و فرحان، جوق جوق ازین محصل
شان و شرف افغانستان، و فاتح عالیشان خود پذیرائی میکردند، و بصایح
و هدایات این سپه سالار دیانت مدار خویش جواله سمع کرده تحت تاثیر می آمدند.
بالجمله منازل مربوطه منطقه ولایت کابل را بهمین اصولی که نگاشتیم قطع


اجراآت پنهلا غازی در معروض یا مشرقی 194 جلد اول - نادر افغان

و یاد داشت ها پیشنهاد های لازمه اصلاح امور و رفع اشکال این نقاط را مسلسلا
ذریعه تیلیفون مکاتیب بمراجع مربوطه آن میدادند .
ولی همینکه رونق افزای اولین منطقه مشرقی شدند حسب اطلاعی که قبلا بهمه
اهالی که بمنازل عرض راه مجاورت دارند عطا شده بود ، عامه اعزه و معارف
و اهالی اطراف و اضلاع ( جگدلک ) را در قصر یکه در آنجا هست در استقبال خود
منتظر یافته با آنها ملاقات مفصل نموده و وظائف ملیت و وطنیت را بهرشان
مدلل فرمودند و اصلاحات آنجا را با مقدمات ربط و ضبط و تأمین امنیتش
که مختل بود بوجه احسن نموده ، در جگدلک یک قوه عسکریه را بعلاوه تعهد خدمتگذاری
که مردم قومی کرده بود خدمتی گذاشتند .
همچنین در سرخ پل با رعایا و مشاهیر قریه آن تبادل افکار کرده ، تشویق
تحریض انجام خدمات وطن و وظایفی که بر عهده آنها گذاشته شده بود بیانات
دادند و حاکم و مأمور مالیه حصارک غلجائی را تعیین ، و تکالیف شانرا مقرر داشته
انضباط و اصلاحات اینجا را نیز انجام ، و بودن یک مفرزه دیگر نظامی را
درین محل نیز اعلام کردند .
در بلولی ، و گندمک ، و هاشم خیل و غیره هم پذیرائی اهالی را قبول و


اجرائت سپه سالار غازی در عرض راه مشرقی ۱۹۵ جلد اول نادر افغان

آنها را در بجا آوری وظائف اسلامی شان مسئول قرار داده، در نمله عموم قوام
خوگیانی را ملاقی و آنها را هم به وحدت و اخوت و انجام خدمات ملی و تعمیل
اوامر اسلامی داعی شده در تأمین امنیت و تهیه اسباب رفاهیت ملت
و تقرر تشکیلات حکومت بذل مساعی و امر اقامه یک یک قوه عسکری را
در (گندمک) و (نمله) نیز اعطا فرمودند.
پس از فراغ پذیرائی و نصائح مردم (فتح آباد) و (بهار) در (بهاولی)
اعزه و معاریف (سرخرود) را از مکالمات خود خشنود، و آنها را به سعادت
و بهبود شانرا وانمود، و به ایفای خدمات ملت و حکومت آنها را تشویق و
در تقرر امنیت و رفع گزند خاطر رعیت بذل مقدرت، و یک قطعه نظامی را
درینجا هم خدمتی مقرر فرمودند.
وصول سپه سالار در جلال آباد
در موقع ورود جلال آباد مراسم پذیرائی این عسکر غازی از طرف عامه
اهالی اطراف و نواحی آنجا و سادات و علما و مشایخ و اعزه و معاریف و کلان
شوند های (چپرهار) و (شینوار) و (کامه) و (کنرها) و (نورستان) و (لغمان)
و غیره که اکثراً از سنگر ها و سرحدات و بعضاً از محلات خود آمده بودند بوجه احسن


مسرت اهالی مشرقی از ورود سپه سالار غاز  ۱۹۶  جلد اول ـ نادر افغان

بشوق و ذوق زیاد اجرا و تماماً از لقا و شنیدن نصائح و هدایات موثره این
فاتح تبل و صاحب منصب اکمل خود که برای پژویش احوال و تقویهٔ مادی و معنوی اهالی
مشرقی همچو یک فرشتهٔ رحمت مواصلت کرده است اظهار مسرت کردند
و آمدن این مرد نیکبخت را موجب سعادت و رفاهیت خود دانستند.
چنانچه پیشتر نگاشتیم جلال آباد در موقع ورود سپه سالار نه تنها خالی و ویران
بلکه تمام موجودیت آن حریق شعلهٔ آتش عدم تدبر آن عمال امانی که زمام مهام
آنجا را در دست داشته بودند، شده بود؛ و همه قصور سلطنتی و عمارات مأمورین
بزرگ تا درجهٔ اخیر از دروازه و تمام سامان و لوازم محتویهٔ خود عاری و خالی افتاد
و بالآخر در تمام جلال آباد اینقدر یک جای نبود که سپه سالار بتواند خیمهٔ سفری
خود را بیک اطاق معمولی عوض کند.
تشکیلات حکومتی بالمره نابود، و در هر طرف تحریک خائنین و فتنه جویان وانمود
و آثار پریشانی هویدا، و اسباب راحت و اطمینان مردم ناپیدا بود.


بیانیه سپهسالار غازی محضر عماید مشرقی ۱۹۷ جلد اول نادر افغان

مفاد نطق مقرر سپهسالار غازی در محضر اهالی سمت مشرقی
جناب محمد نادر خان سپهسالار از همه اولتر با سادات و علما و مشایخ و
اعزه و معاریف و ملکان و کلان شوندگان عموم نقاط مشرقی تبادل فکر کرد، و آنها
بسوی نتایج بدنظمی های داخلیه متوجه کرده، از نزاکت امور خارجی داناند (۱) و بآنها
فهماند که تا زمان تکمیل مطالبات افغانستان ما و شما هر لحظه در حالت حرب،
و منتظر به حصول حقیقی همین حیات با شرفیکه بحمدالله آنرا بفضل الهی و عزم مجاهدین
جنوبی و قوه شمشیر اسلامی قبلاً بدست آورده ایم و یا مترقب همان مرگ با شرفیم
که آبا و اجداد نیاکان ما آنرا در راه حفظ شان و شرف و ناموس دین و وطن
با افتخار تحصیل کرده اند، میباشیم.
لهذا جهتۀ موفقیت باین مقصد با سعادت لازم هست که ما و شما آن اوامر
اسلامی را که درین مورد شرع نبوی بما توصیه کرده است تعمیل، و از نفاق و
خانه جنگی و نزاعهای در میانی منصرف شویم؛ و تماماً متحد اً برای تکمیل مقاصد خود
مانند آن مجاهدینی که در دکه و غیره سرحدات مشرقی بمقصد انجام خدمت ایستاده اند

(۱) نطق های سپهسالار در عرض راه مشرقی بعامه اهالی و مستقبلین نیز بهمین مضمون بوده است.


بیانیه سپه سالار غازی در حصر عمائد مشرقی ۱۹۸ جلد اول ـ نادرافغان

کمربسته حاضر و آماده باشیم.

شما اولاً این موضوع را بقسم نصیحت و طورالوسی وقومی به عامه آن اقوام طوایف
که قبل از فراغ و تصفیه معاملهٔ خارجه بامورخانگی و مسائل داخلی پیچیده اندخاطرنشان
کنید، اگر شنیدندفنعیم المطلوب والا خود تان آنها را بهر صورت ممکنه که بتوانید
براه بیاورید اگر نشد این اقوام و یا اشخاص نصیحت ناشنو را بمن معرفی کنید بقوهٔ
عسکری آنها را تأدیب و تکالیف لازمه شانرا برای آنها تعیین کنم.

برای تهیه اسباب جنگ، جهاد بالمال و بالنفس فرض است، چون
جوانهای شما فعلاً در سرحدات با نظار جهاد حاضر، و در عامه مردم ذوق دفاع از
وطن و حفظ شان وشرف ملی زیاد است ولی از حیث ثروت و لوازم احوال
مشرقی طوریکه ظاهر است، خراب میباشد، پس راجع به اعطای مالیات محصولات
حکومتی و استرداد آن اموال اجناسیکه شما ملت بنا برامر قبل از وقت حکام
ماضی خود از مال دولت برده اید نیز مسارعت کنید.

هم در فرستادن عسکری و یا قوای قومی بهرصورتیکه بشما سهل باشد بذل
مجاهدت کنید، چرا که وجود و تهیه قوهٔ قومی عنداللزوم اندک وقت میخواهد، وعسکرا
چون دائماً برای خدمت ملت و دفاع وطن حاضر میباشند، لهذا تا موقعیکه امر


بیانیه سپهسالار غازی در محضر عامه مشرقی ۱۹۹ جلد اول - نادر افغان

اجتماع به عامه اهالی داده میشود، و آنها حاضر میشوند بعسکر ما به انجام وظائف خود
مجاهدت و متعاقباً از وصول معاونت نفری ملکی تقویت میشوند.
در صورتیکه ما عسکری منتظم و یا قوای حاضر باش مکمل قومی را در دست نداشته
باشیم، اگر دشمن ناگهانی حمله کند، تا که ما اعلان نفیر عام را کنیم و مردم جمع آوری کنند
معلوم است که کار از کار گذشته میباشد.
بعد از رفع نزاع و گفت و شنید خانگی و جریان روح وحدت و یگانگی
در عامه اهالی و وصول مالیات و محصولات و استرداد اموال حکومت و رسیدن
افراد عسکری و یا قوای قومی تان بسته ما و شما و عامه برادران سرحدی ما نشسته
یک لویه جرگه تشکیل و وظائف خود مانرا برای جهادیکه آتیاً در صورت عدم تحمیل
مطالبات ما واقع شدنی است تعیین خواهیم کرد.
عزیزانم! حالا بروید و در تعمیل این او امر من که تاماً ضامن سعادت دینی
و دنیوی تان است بفوریت بکوشید و به نزاکت این وقت دیده بهر اندازه
که بکوشید بهمان پیمانه مسعود میگردید.
بروید شما را بخدا سپردم، حفظ شان و شرف و عزت و استقلال وطن محبوبم را
از خدای برتر به همت و شجاعت شما اقوام خواستارم.


جلد اول - نادر افغان
۲۰۰
معروضۀ اعیان مشرقی بحضور سپه سالار غازی

مفاد معروضه اعیان شرقی بحضور جناب سپه سالار غازی
اهالی از شنیدن این افکار عالی سپه سالار غازی که عین مقصودشان بود
خوشحالی زیاد کرده معروضداشتند « هر چند از سوء اداره و بیکفایتی حکام ماضی
نظامی ما، بر جهت قهقری ترجیح داده زعمای امور تقسیم ذخائر و تجهیزات حکومتی را
بر اهالی مستحسن دانسته اند، که در ضمن آن بسیاه بی نظمی ها و غلط فهمی ها واقع و شهر خراب شد
ولی ما مجاهدین ملی و حامیان دین مبین اسلامی به این نزاکت وقت که شما انرا
تشریح دادید دانسته برای یک لمحه هم محاذ جنگ را خالی نگذاشتیم و کمال
صداقت و شجاعت خود ها را در دفاع از وطن محبوب خود و حفظ شان و شرف
اسلامی خویش بدون معاونت و مساعدت حکومت به اثبات رسانیدیم و هم
در جلوگیری از نزاع و خانه جنگی و تشتت عمومی اقوام و عشائر حتی الوسع کوشیدیم.
اکنون که مثل شما یک مجاهد فعال بهر وقت ما رسید، البته تحت ادارۀ
همدردانه و نظارت غمخوارانۀ شما هم امنیت و انضباط کلی در سرتاسر شرقی حاکم
و هم امور تعرضیه و دفاعیه این نواحی بوجه احسن مستحکم میگردد.
ما حاضریم این نصایح و اوامر شما را بعامۀ ملت ابلاغ کنیم، و آنها را بتوجه


معروضه اعزه مشرقی بحضور سپه‌سالار غازی ۲۰۱ جلد اول ـ نادر افغان

واخوت، والانصراف از مجادلت، و کمر بستن بمانند دیگر مجاهدین برای خدمت،
توصیه کنیم ویقین داریم که این ابلاغ ما چون از طرف همچو شما یک مجاهد ملت دوست
میباشد موثر و مفید واقع خواهد شد، و اگر این نصایح خیرخواهانه ما در برابر جهالت
و مفسدت بعض افراد موثر واقع نشود، البته که اطلاع آنرا اولاً بشما اعلام و باز
باستیدان شما باتفاق قومی در تادیب و گوشمالی آنها میکوشیم.
راجع برسانیدن مالیات و محصولات و استرداد اموال حکومتی هم بذل
مساعی میورزیم و هم بهر سرعت ممکنه که بتوانیم جوانهای خود را برعلاوهٔ آن مجاهدین ما
که فعلاً در سنگرها و سرحدها مصروف حراست وطن اند، بحضور شما حاضر میداریم
تا در تعمیل و انفاذ همه آن هدایات و اوامرتان که برای خیر و بهبود مملکت و ادامه عز و
شرف ماملیت و پیشرفت مقاصد حکومت آنرا صادر میفرمائید مخلصانه بکوشند.»

مجاهدات سپه سالار غازی در اصلاحات تنظیمات مشرقی
پس از رخصت شدن این جرگهٔ بزرگ اعیان مشرقی به اوطان شان حضرت عالی
سپه‌سالار صاحب از یکطرف و جناب سردار محمد هاشم خان از جانب دیگر
باصلاحات و تنظیمات فعالانهٔ آن سمت ویرانه بکمال سرگرمی آغاز فرمودند


اصلاحات و تنظیمات اداری در سمت مشرقی ۲۰۲ جلد اول - نادر افغان

دقیقه از دقائق همدردی و دلسوزی را برای تأمین رفاه و آسایش عمومی فروگذا
نشدند .
راجع به تمدید سلسله تلفون، پسته و دیگر ذرائع خبر رسانی به نقاط لازمه
عملیات را آغاز ، و حکام مأمورین تشکیلات حکومتی ها و علاقه داریهای آن نواحی را
تجدید، و مفرزه های محافظ عسکری را بهمه جهات مقتضیه اعزام ، و قوای نظامی را
تحت سر عسکری قوماندانهای امین و صادق با هدایات مفصل سر از نو بسرحدات
مشرقی کوچ داده، ضمیمه قوای قومی هر محل فرمودند، بر علاوه آن یک یک
مفرزه سیار را که دائماً در نقاط معینه هر واحد آنها در گشت و گذار باشد مقرر
داشته و در تهیه غله و دیگر لوازم حربیه و تعمیرهای مخروبه و ترمیم عمارات آسیب رسیده
نیز بذل مقدرت انتهائی خود را نمودند .
در اثر ابلاغ نصائح سپهسالار صاحب غازی بعامه اهالی مشرقی تماماً
آن اموال و سامان حکومتی و رعیتی را که تلف نشده بود و در دست مردم مانده بود
بکمال خرمی مسترد میکردند، و نفری زیاد قومی و آن افراد عسکری، که سابقا در
نظام خدمت ، و صاحب تعلیم شده، بعد از اکمال دوره ملازمت بخانه های خود
رفته بودند ، داوطلبانه جهة قبول و انجام خدمات وطن حاضر میشدند .


اصلاحات و تنظیمات نادری در مشرقی
۲۰۳
جلد اول ـ نادر افغان

همچنین رعایای صداقتمند دین دوست مشرقی برعلاوه تأدیه و تحویل محصولات
و مالیات ذمگی شان از اعطای اعانه و فراهم آوری دیگر تسهیلات برای پیشرفت
مقاصد وطنیه امانه سردار سپه سالار نیز خودداری نمیکردند.
آنهمه نزاع و تشاجریکه بعد از انحلال تشکیلات ماضیه حکومت و قبل از ورود
وزیر صاحب حربیه، بنا بر فقدان مرکزیت عائد شده بود در اثر ابلاغ وصایای
سپه سالار بعموم عوام و خواص آن دیار، و ربط و ضبط و تعقیبات موثره این
مرد هشیار در اندک زمان بوحدت حقیقی و اخوت اسلامی تبدیل، و همه مردم
برای دفاع از وطن و حفاظه شان و شرف خود بجان و تن حاضر شدند.
مساعی جمیله این وزیر حرب عده ازان دزدان و اشقیای محلی را که رهزن
راحت و طماینت ملت شده بودند، و خواب آرام را بر مردم حرام کرده بودند دستگیر
و حسب الشرع اعدام، و بعضی را حبس، و چندیرا از دمار مرکز فرستاد،
بوزارت داخله عمومیه نگاشت، تا به حصص دور دست مرکز تبعید شوند و آنها را
که از راه انابت شفاعت خواه به حضور عدالت ظهور این وطنیخواه غیور حاضر،
و توبه نامه خود ها را تقدیم کردند، نه تنها معفو قرار داد، بلکه حسب ذوق و سلیقه
هر واحد شانرا بخدمات لازمه نیز مقرر داشت که تماما در انجام خدمات امتحاناً


اصلاحات و تنظیمات نادری در مشرقی ۲۰٤ جلد اول - نادر افغان

خوبی را دادند .
دائماً اقوام و طوائف هر منطقه را مدعو و بمهمانی و الطاف پژوهی از اوشان پذیرائی، و در جوش و خروش و وحدت و اخوت در میانی، و ابلاغ وصایای وطنخواهی، حفظ شان و شرف اسلامی آنها میکوشیدند، در پیشرفت مقاصد عالیه و ملیه اجتماعیه، آنها را تشویق میفرمودند .
برعلاوه آن عالیجا عزت و شجاعت همراه محمد هاشم خان نائب سالار حاکم اعلای مشرقی را تکرار بدوره و نظارت بر اجراآت لغمان و شینوار و غیره نقاط مامور میداشت که مشارالیه در همه جا اسباب رضای خالق و خوشنودی مخلوق و انداختن جوش و خروش در جذبات عمومی و پیشرفت مطالب با شرف ملی و حکومتی را فراهم آورده موفقانه برمیگشت .
خود سردار سپهسالار یکحصه وقت خود را برای انصرام امور مرجوعه نظام و باخبری از مجاری سرحدات و حسیات افواج و اعطای جواب فرامین و مکاتیب وارده مرکز، و نگاشتن افکار و نظریاتش به پادشاه و کابینه وزرا راجع به بهبود کار و پیش بینی منافع و اضرار تخصیص فرموده بودند، و حصه دیگر آنرا بجهت شنیدن عرض و داد اهالی و اقامه عدل و انصاف، و ملاقات از اعزه و معاریف و اقوام قبایلکه


اصلاحات و تنظیمات نادری در سمت مشرقی
٢٠٥
جلد اول - نادر افغان

جهت ملاقات و اخذ هدایات حاضر میشدند در محضر عامهٔ هیئت هر کاب از صاحب منصبان
نظامی و مامورین ملکی میگذرانیدند.

هرچند امورات عادی عرضچی و نظامی را بعهدهٔ جمعیت مندمحمدعلیخان گرد
مفوض فرمود بودند که مشارالیه ناموس کارانه و علاقه مندانه آنرا تا جائیکه اختیارات
برای شان داده شده بود و از عهده آن برآمده میتوانستند انجام، و امور مهمه و
سررشته طلب را بحضور برادر معظم شان مرافعه میدادند.

از طرف شب بالعموم کارهای ادارات مرکزی را ملاحظه و اوامر و هدایات
ضروری را برای عامه مامورین مشرقی اعطا، و بجواب معروضات و مکاتیبیکه
خدمت شان از عموم صاحب منصبان و قومندانهای نظامی ولایات و حکومت
اعلی افغانستان میرسید میپرداختند.

تشکیل جرگهٔ عمومی بنام اتحاد مشرقی

بعد از اینکه امورات اداری و تشکیلات حکومتی مشرقی فی الجمله تحت نظم و نسق آمد
و روح وحدت و یگانگی در کالبدش دمید، و عمارات جلال آباد تا یک اندازه
آباد و رعایا از مساعی جمیلهٔ نادری دلشاد گشت، مسائل دیوانی مرتب، قشله‌ها


جرگه اتحاد مشرقی در هده ۲۰۶ جلد اول - نادر افغان

نظامی از افراد محلو، و همۀ مجاری امور بر محور طبیعی خود بگردش آغاز کرد، سردار
سپهسالار حسب وعده نخستین خود عموم سادات، علما، مشایخ و اعیان
مشرقی و مشاهیر آنجا را جهته تعیین وظائف آتیه‌شان و مقرر داشتن تکالیف و
خدمات هر قوم و قبیله در موقع آغاز جنگ مکرر افغان و انگلیز بیک مجلس عالی
(اتحاد مشرقی) ذریعه مکاتیب خصوصی و اعلانهای رسمی که بتعداد مکفی
طبع و نشر شده بود مدعو فرمود.
زیرا تا حال که از شـ ۱۲۹۸ـه یکماه باقیمانده است انگلیز برعلاوۀ تسلیم
نمودن استقلال افغانستان که در اثر جوش و خروش ملی و مطالبات بہیم
عملی عموم مسکونین مملکت افغانستان و فتوحات و مظفریت سیفی
و خشونت مقدس قلمی سپهسالار آنرا علی العجاله بصورت رسمی قبول
و خواهش متارکه و فتح باب مذاکرات را کرده است، بدیگر شرائط
با شرافانه افغانستان تمکین نمیکند و درعین زمان به ترتیبات نظامی
و تکمیل تجهیزات حربی خود مشاغلت دارد.
درینصورت حتمی بود که ما هم محض جهته اتمام سلسلۀ مذاکرات و حاصل
داشتن همه مطالب و تمنیات خویش به پایه بسیار وسیع و اساس مستحکم باز برای تعرض


جرگۀ اتحاد مشرقی در ہده ۲۰۷ جلد اول - نادر افغان

و مقابلہ و تکمیل نمودن ہمۀ مطالب مدنیہ و اجتماعیۀ خود ترتیبات بگیریم و روح جہاد
و مقدمات حربی را تقویہ و تنمیہ کنیم، کہ اگر واقعاً از طرف حریف مقابل اندک
یک خطرہ و بی پرداختی در اعطای حقوق مشروعۀ ما دیدہ شود، باید کہ شدیدتر
از پیشتر در راہ اندفاع آن مقاومت، و بشجاعت فطری و حماست جبلی و
مقررات مذہبی خود ہمر مطالب حقۀ خود را تأمین و محافظہ کنیم.
بالجملہ وکلا و مبعوثین ملی و عامۀ اعیان و معاریف سرحدات بموجب ہمان
مواد و شرائطیکہ از طرف سپہ سالار توضیح و اشعار شدہ بود بیک سرعت
صاعقہ نمائی بمجرد وصول اعلان در مرکز سمت مشرقی یکی بعد از دیگری واصل
و شرف ملاقات و مہانی سپہ سالار صاحب غازیرا کہ بیک پیمانۀ وسیع
نہایت عالی گرفتہ شدہ بود حاصل میکردند.

تصویبات تاریخی مجلس عالی اتحاد شرقی

در عشرۀ اولیۀ حوت ۱۲۹۸ھ بعد از اجتماع عامۀ مدعوین کہ در ظرف یکہفتہ بہ
تکمیل رسید، در ہٰدۀ مشرقی بمیدان ہمجوار زیارت نجم المشائخ (مجلس عالی
اتحاد مشرقی) منعقد، و راجع بہ حفظ شأن و شرف اسلامی بیانات مؤثره


جرگۀ اتحاد شرقی در بده
۲۰۸
جلد اول - نادر افغان

از طرف وزیر صاحب حربیۀ و تمام روحانیون ایراد، و مراتب شوق و محبت
عمومی راجع به حرب و مجاهدت ایزاد، و تقاضای جدی در تعجیل تمام مطان
مشروعۀ ملت افغانی عموماً از طرف تمام اقوام و قبائل و طوائف و عشائر
سرحدی به حکومت افغانستان پیشنهاد شد، تا جواب آخری حکومت انگلیز را
به خود حاصل نماید و بوی خاطر نشان کند که در صورت عدم پذیرفتن خواهشهای
حقۀ ملت افغانیه البته جهاد بر ما فرض و ما بمجردیکه از پهلو تهی کردن انگلیز در برابر این
مطالبات مطلع شویم، فوراً در سرتاسر سرحدات مشرقی از اسمار گرفته الی پاچینا
داخل میدان کار زار میشویم . (۱)
درینصورت حتماً آتش حرب در سرحدات جنوبی و مغربی افغانستان
تکرار افروخته میشود و مشکلات زیاد یرا تولید میکند .
خلاصۀ صورت مفصل این قرارداد ها که باجمال آن فوقاً اشاره شد در اثر
نطق مهیج عسکرانۀ سپه سالار، و تأئید و تصدیق روحانیون دیانت مدار یکجوش
و خروش فوق العاده درمیان غلغلۀ تکبیر و تسبیح از طرف عامۀ شرکای
مجلس با کثریت مطلقۀ تصویب و در حاشیۀ قرآن پاک راجع بفدا کاری و جانبازی
(۱) برای مزید اطلاعات این جرگۀ ملی ناظرین بشمارۀ اول سال اول اتحاد مشرقی مطبعۀ ۹ حوت ۱۲۹۸ رجوع کنند .


خدمات و اثرات اخبار اتحاد مشرقی
۲۰۹
جلد اول - نادر شاهان

در راه تعمیل و انفاذ این قرار دادها با تعیین صورت تکالیف و ذمه داری هر قوم
راجع بامور تعرضیه و دفاعیه یک یک محاذ تعهد کردند، و هر کدام شان با تعداد
نفری مجاهدین و سرکردگان جهاد و علم برداران غزا را از ذواتی که حریث شرف
عامه را حائز بودند معرفی کردند .
از طرف وزیر صاحب حربیه برای علم برداران و مشران هر قوم یک یک
تفنگچه عالیه که بران اسم همان قوم و محاذ خدمت آن منقوش بود با انعامات
کافی اعطا و یک یک علم افغانی که بران آیات بینات فرضیت و عظمت
جهاد و مراتب عظمای جنگیدن در راه خدا و اعلای کلمة الله مرسوم بود برای
علم برداران عطا شد .
تاسیس اخبار اتحاد شرقی بیادگار این مجلس عالی
بیادگار این مجلس بامرو اراده سپه سالار صاحب غازی یک اخباری
نیز در مرکز سمت مشرقی بنام « اتحاد مشرقی » در منصه اشاعه گذشته شد که
رسم همان علم اتحاد را در عنوان خود دارد، ذاتا این اخبار در اثر مقررات همین
مجلس انتشارات خود را تدویر و تکرار میکرد و یکروح وحدت، اخوت ، شجاعت


اثرات خارجی جرگه اتحاد مشرقی
۲۱۰
جلد اول - نادر افغان

و تامین حقوق و حیات با شرف را بمردم اعطا و جذبات شریف و احساسات
منیف را در ملت تزریق، و جبن و خوف و زندگانی ننگین را تقبیح و ملت را
از هر نوع مجاری امور در هر هفته دو بار استحضار داده، از مضامین دلنشین خود
همه قارئین خود را مطلع و مشکور میساخت . (۱)
گویا درین مجلس عالی اتحاد مشرقی مساعیات جمیله سپه سالار غازی
که از بدو ورود خود الی الان در ان زمینه صرف مجاهدت کرده بودند، عملاً ثمردار
و نتیجه خوبی را از ان گرفت و هر قوم وطائفه در یک مسرت و خوشحالی اوامر
این قوماندان عالی را پذیرفته به نقاط معینه خود رجعت کرده منتظر نتیجه این یادداشتهای
خویش که توسط حکومت متبوعه خود به انگلیز داده بودند مانده، در عین زمان بامر
سپه سالار غازی چشم انتظار را دوخته بودند که چه وقت با اذن میدهد

(۱) ازین مساعی جمیله نادری که در اصلاحا مشرقی نمودند مخصوصاً از مضامین این اخبار، که نهال دست نشانده سپهسالار
است ، عامه جرائد خارجه و سیاسیون و عقلای عالم خیلی تعریف و تمجید و از مندرجات آن اظهار مسرت
میکردند . هذا بخط نظریه معاصرش امان افغان که درباره آن نوشته باین قرار هست :-
«با بکمال مسرت می بینیم که از سمت مشرقی درخشانترین انوار معارف ( اخبار) با یک انتظام مکملی
شایع شده میرود. و بنام سعادت التزام « اتحاد مشرقی » در هفته دو بار چشم انتظار را بدیدار افادات
بار خود منور می سازد ................ ما از مساعی جمیله جناب عالیقدر جلالتماب مستطاب محمد نادر خان
وزیر صاحب حربیه ، رئیس تنظیمیه و اصلاحیه سمت مشرقی خیلی ممنون و متشکریم که برای اهالی آنجا از همه گونه اسباب
بیداری را مهیا کرده است ................... »
منقول از صفحه ۲ شماره ۶ سال اول امان افغان منطبعه ۱۸ حمل ۱۲۹۹ - کابل .


اثرات خارجی جرگۀ اتحاد مشرقی
۲۱۱
جلد اول - نادر افغان

که داخل خط حرب شویم .

حتی بعضی از ان ذوات و اشخاصیکه جذبات مشتعلانه و حسیات اسلامیۀ
خود را قید و ضبط کرده نمیتوانستند ، بمجرد انحلال این مجلس عالی اتحاد مشرقی بصورت
دسته ها و جمعیت ها داخل گیر و دار، و مصروف جنگ و پیکار ، با حریف سیاست
مدار خود هم شدند و با وجود ممانعت و جلوگیری سپه سالار صاحب غازی از پنجه
شور و غوغای ملی و جنون مذهبی ، و لو از یکطرف تا چندی ساکن و آرام میشدند ،
باز از گوشۀ دیگر اسباب پریشانی حریف را فراهم می آوردند .

تأثیر مجلس اتحاد مشرقی بر حکومت انگریز

وقتیکه این یاد داشت اقوام و طوائف مشرقی و سرحدی به انگریز رسید در
حالیکه قبلاً بدیگر ذرائع ازین جذبات فنا ناپذیر و حسّیات آتش گیری که در
اثر مساعی این سپه سالار شجاعت آثار ما ، در کانون ضمیر صغیر و کبیر مشرقی افروخته
شده بود ، خودش هم طلاعات موثقی را گرفته بود ، علی الفور در اوائل حمل ۱۲۹۹ سنه
خواهش افتتاح سلسلۀ مذاکرات را سر از نو ، و مسئلۀ تدقیق نمودن مطالبات
افغانستان را در میان آورده خواهش آمدن یک هیئت اصلاحیۀ افغانستان را


اثرات خارجی جرگه اتحاد مشرقی
۲۱۲
جلد اول - نادر افغان

در موضع منصوری هندوستان نمود.
چنانچه از مرکز هیئتی برای گفت و شنید تعیین، و با تشریفات و اختیارات
مخصوصی عازم آن سرزمین شد ولی باز انگریز نگران اوضاع و جریان افغانان
مخصوصا از مشرقی و حواشی سرحدی و طرز عمل این سپه سالار غازی بود وحل
و فصل مذاکرات صلحیہ را بهر صورت ممکنه که میتوانست، بتطویل کشانیده میدید
و انتظار میکشید که این جوش و خروش سکونت پذیر است یا نی؟ و این تعهد
و اقوالیکه از جرگه معظمه افغانیه در جوار مرقد حضرت نجم المشائخ علیه الرحمه تحت صداقت
وزیر حربیه بسته و گفته شده تاثیرات خارجی دارد یا نه؟
اما جای مسرت و شکران است که در جوش و خروش ملی و مساعی و اجرات
محمد نادر خان غازی و ضبط و ربط عسکری ما هیچیک بینظمی و سوء مجاری دیده نشده
در همه طبقات ملکی و نظامی حرارت و صمیمیت نهائی مشاهده میشد.

غمخواری و نگرانی از مهاجرین هند
در ین موقع که سپه سالار در انجام وظائف محوله خود سرگرمی داشت یک
سانحه بزرگی از علیحضرت امان الله خان سرزد، که در فاتحه گیری امیر شهید رسماً


اصلاحات نادری در مشرقی ۲۱۳ جلد اول - نادر افغان

آن هندیهای مظلوم را بدون تعیین صنف و تعداد، و سنجش و عاقبت بینی فجاءةً به مهاجرت افغانستان دعوت داد (۱) زیرا که هندیها درینوقت بواسطه مظالمی که بر ترکان و مقام خلافت اسلامیان از طرف اتحادیون که دران انگلیز هم شامل بود تحمیل میشد، سخت پریشان بودند و میخواستند که یا با انگلیز جنگ و یا از مقبوضاتش هجرت کنند ولی در ترجیح محل هجرت متردد بودند.
بمجرد نشر این اعلان جناب محمد نادر خان هم تلفوناً و هم مکتوباً به اعلیحضرت امان الله خان خاطر نشان کرد که درین مفکورهٔ خود مرتکب لغزش شدیدی که تلافی آن بهیچصورت ممکن نیست شده اند، چرا برعلاوهٔ اینکه درینوقت افغانستان بانواع مشکلات داخلی و خارجی خود گرفتار است، ثروت و هستی او هم باین اندازه بسیار نیست که بتواند از تمام مهاجرین هندی که به پیمانهٔ بلند خواهش مهاجرت را دارند، پذیرائی و سرپرستی، در کنار، حتی یکجای نمایش درستی را تهیه کند

(۱) این حصهٔ نطق اعلیحضرت امان الله خان که راجع بهجرت نمود چنین است :
« افغانستان با همه وسعت خود برای قبول کردن مهاجرین هندی حاضر است »
ناظرین جهت مزید معلومات عین این بیانیهٔ رسمی را در صفحهٔ ۴ شمارهٔ اول سال اول مؤرخه (۱۰) حمل ۱۲۹۹ شمسی اخبار امان افغان منطبعهٔ کابل که تحت مدیریت آقای عبدالهادی خان بود مشاهده فرمایند برای استطلاع از دیگر نشریات تشویقیه هجرت بدیگر شماره های جرائد وطن که دران هنگام انتشار می یافت مراجعه فرمایند .


اصلاحات نادری در مشرقی ٢١٤ حصه اول ـ نادر افغان
مخصوصاً درین مورد عالیجاه عزت و شجاعت همراه محمد هاشم خان نائب سالار
حاکم اعلای مشرقی تلفوناً به حضور اعلیحضرت امان الله خان قدری تیزی هم کرد
و بشدت برین اعلان شان تنقید، و از مضار آن پیشگوئی نمود.
بهر صورت سیل مهاجرین بلندتر از حدس و توقع مشاورین و مصدقین،
«بلی صاحب گویان» و حواشی بلا ارادهٔ در بار امانی بکمال شدت و عظمت
بنای آمدن را گذاشت، و سرتاسر عرض راه بین پشاور و کابل را امواج قوافل
مسلسل آنها تشکیل داد، درین موقع همین سپه سالار و نائب سالاریکه بر اعلان قبولیت
مهاجرین از نقطه نظر خیرخواهی و دوراندیشی تنقید میکردند، با حواشی و ملتزمین خویش
از صبح تا خفتن دقیقهٔ از غمخواری و خبرگیری این اخوان اسلامی خود فروگذاشت
نمیکند، و در فراهم آوری تسهیلات لازمهٔ آنها از تورخم الی باریکاب کابل بقدری
مساعی میکردند، و انواع مساعدتهای اخلاقی و اوضاع انسانی بآنها
مراعات میفرمودند.
بهر تقدیر در تمام عرض راه مشرقی همه سامان راحت و تسهیلات مقتضیهٔ
مسافرت برای مهاجرین از همدردی و حسن مساعی سپه سالار غازی موجود بود
ولی در کابل و دیگر محلاتیکه برای بود و باش آنها تعیین و تخصیص میشد حال این مظلومین


اصلاحات نادری در مشرقی
٢١٥
جلد اول - نادر افغان

خیلی پریشان بود و از هیچ طرف هیچ مواسات و مواخاتی بعمل نیامد، تنها در
کابل سردار محمدعزیز خان برادر سپه سالار دربارۀ این مهاجرین معاونت اتفاق
چند نفر هندی و افغانهای با حس، چاره جوئی و اظهار همدردی میکردند.
و راجع بفراهم آوری تسهیلات آن مهاجرینیکه از راه جنوبی وارد افغانسنتان
میشدند، عالیشان شجاعت بنیان شاه محمود خان حاکم اعلی لواشر جنوبی اظهار
همدردی میفرمودند.
این سیلاب بی پایان مهاجرین چون طاقت خودها را در اقامت افغانستاان
طاق دیدند، لاچار بمعاودت اوطان خود شتابان شدند، در موقع واپسی آنها هم
در موجودیت تسهیلات و خاطر داری آنها بنابر توصیۀ سپه سالار عامۀ اهالی
و مأمورین دیانت شعار مشرقی مخصوصاً جناب محمد هاشم خان کوتاهی نکردند.
مساعیات عرفانی سپه سالار غازی در مشرقی
چون وزیر صاحب حربیه در همه شعب اداریه و تنظیمیۀ مشرقی موفق شدند و سرتاسر
مشرقی براحت و سعادت و مرفه الحالی هم آغوش، و جذبات و حسیات آنها را
برای حفظ حقوق و وقایۀ شان و شرف شان زنده گردانیدند، در صدد تربیۀ روحاانی


اصلاحات نادری مشرقی ٢١٦ جلد اول - نادر افغان

و تقویۂ معنوی ابنای این سمت که بدون علم و معارف امکان پذیر نیست برآید.
عامۀ اهالی و معاریف مشرقی را تماماً مدعو و لطفاً آنها را از محاسن علم و عرفان
و لزوم تعلیم و تربیۀ اولاد شان به بیانات مؤثر دلنشین رقت آور مستند
دانانده، آن مفکورۀ خودشان را که بالنسبه تأسیس مکاتب مشرقی داشتند
با اوشان حالی فرموده، آنها را به اعطای اعانه و ترسیل اولاد های شان
بمکاتب توصیه نمودند.
اهالی در مقابل این دلائل و نصائح خیراندیشانه وزیر صاحب حربیه شکرگویان
و مسرت کنان بندوق تمام یک مبلغ زیادی را بنام اعانۀ معارف کمالیات
خود تقبل و بکمال ذوق اطفال شانرا در «مکتب هستی» در جلال آباد که بدواً
در سهمًا آنرا سپه سالار صاحب غازی افتتاح فرمودند داخل کردند، و راجع
به اجرای مکاتب در عامۀ حکومات مشرقی هم بنائب سالار محمد هاشم خان حاکم
اعلی و جناب محمد سلیمان خان وزیر معارف اوامر و دستور دادند، که
متعاقباً یکی بعد دیگری اجرا شده رفت.


اصلاحات نادری در سمت مشرقی
۲۱۷
جلد اول - نادر افغان

تقدیر زحمتکشی و خدمتگذاری سپه سالار غازی از طرف ملت و حکومت
جناب سردار سپه سالار صاحب ازین اجراآت نافعه خود در مشرقی که ما باجمال آن
اشاره کردیم دران موقع نازک که مدهش ترین مناظر خرابی و پریشانی را
بصورت حقیقی تمثیل کرده بود بنظر عامۀ ملت خواهان وطن دوست محبوب تر
و از طرف جرائد نامدار مورد مزید تحسین و آفرین واقع شده از طرف
اعلیحضرت امان الله خان و باقی وزرا و کابینۀ سلطنتی نیز فوق العاده تقدیر شده
فرامین بسیار بلند و تبریک نامه های ارجمندی از هر طرف خدمت شان
تهدیه میشد.
برعلاوۀ آن یک ثوب کوسی عالی را که مخصوص به نشان المرعالی و استعمال
رجال درجۀ اول مملکت افغانی است، با یک کلاه جیغه دار نیز برای شان از مرکز
تقدیم شد، که ملت افغانستان، مخصوصاً اهالی مشرقی ازین قدرشناسی
حکومت خیلی زیاد اظهار مسرت کردند، و در موقع پوشیدن کوسی و کلاه مزبور
بدعاگوئی مزید موفقیت سرفراز و در یک مجمع بزرگ عالی که مشتمل بر تمام اعیان


ضرورت اشتراک قواری در مذاکرات سیاسی
۲۱۸
جلد اول ۔ نادر افغان

مشرقی بود، عموم مردم بدعا گوئی مزید موفقیت وزیر صاحب حربیه پرداختند.

معاودت هیئت اصلاحیه منصوری و ضرورت
ناخن گره کشای سپه سالار غازی برای مبارزه قلمی

واقعاً نظم و نسق و اصلاحات مشرقی و مساعیات جمیله سپه سالار
غازی همچنانکه برای سعادت و مرفه الحالی وطن و ملت مفید و مؤثر واقع شد
در معاملات خارجه هم تاثیرات مهمی را نشانداد، و وفد اصلاحیه افغانستان
که برای مذاکرات و تحصیل مطالبات ملی، در منصوری رفته بودند تا یکدرجه بساختن
و ترتیب دادن مواد معاهده افغانستان و انگریز موفق شده، سواد آنرا
جهته غور و تدقیق مرکز با خود گرفته در ۸ اسد ۱۲۹۹ برگشتند.
چنانچه علامه محمود بیگ وزیر امور خارجه رئیس وفد اصلاحیه منصوری در
همان مجلسی که برای پذیرائی وفد اصلاحیه بنابر هدایت سپه سالار از مامورین
ملکی و نظامی و اعزه و معاریف کبار مشرقی در باغ شاهی حاضر بودند رسماً
و علانیتاً در جواب آن نطق وزیر صاحب حربیه که بصورت خیر مقدم وفد فصلا
ایراد فرمودند، گفت:


ضرورت اشتراك نادری در مذاكرات سیاسی
۲۱۹
جلد اول - نادر افغان

تكمیل این مطالبات با شرفانه را كه ما از انګلیزها نموده ایم و تا یك اندازهٔ
آنها هم تمكین كرده از اصرار قبولانیدن آن شرائطیكه منافی عزت و وقار و شرف
افغانستان است باز ایستادند از بركت شمشیر آبدار و مساعی جمیلهٔ
افتخار شما سپه سالار زحمت كش جرار افغانستان است اګر ما بآن فتوحات
عالیشان شما كه در جنوبی آنرا مردانه وار احراز فرموده اید استناد نمیداشتیم
و انګلیزان وضعیت هژبرانهٔ ما را نمیدیدند و یا فعلاً خوف و سهم این شمشیر
براق نادری، و اثر آن اقدامات شما نمی بود، كه منتج بجوش و خروش
عمومی ملت افغانستان مخصوصاً از اقوام شجاع جنوبی و مشرقی و عامهٔ قوای
عسكری ما شده است ابداً از ما باین درجه پذیرائی نمی نمودند، و نه باین اندازه
در برابر مطالبات مشروعهٔ ما مطایعت میكردند .
هر چند درینقدر مدتی كه ما مشغول مذاكرات و تبادل افكار بودیم ولی بجل
چند مسائل كه از نبودن آن استقلال و حریت ما داغدار و روح افغانیت ما
فشار میدید حسب مطلوب موفق نشدیم .
اینك همان مسائل بحث طلب را جهة غور و تدقیق با خویش مركز آورده ایم
كه بحضور اعلیحضرت و جناب شما كه در هیچمواضع دائماً عصای پیری من ثابت شده اید


ضرورت بیشتر ان نادری در مذاکرات سیاسی
٢٢٠
جلد اول - نادر افغان
و دیگر اعیان تقدیم شود، یقین میکنم که بتوجه اعلیحضرت و مساعدت فکر رسا و قلم توانا
تان که همشیر شمشیر برچه تیز و عالی شما است یک آن اولتر آن غوامض را بصورت
تحلیل خواهیم کرد که جانب مقابل هم بآن راضی خواهد شد، و اگر قناعت نکرد البته
که برای اقناع خاطر، شمشیر شما بهترین حکم و مصلح است .
من درین مورد در اول دخولم بخاک افغانستان از طورخم به حضور عرض کرده ام
که برای حل این اشکال ضرورت مساعدت فکری سپه سالار صاحب بسیار است اگر
برای چندی اوشانرا بمرکز بخواهید بهتر میشود، تا با ما درین مواد مرتبه معاونت کند.
معلوم است که از ناخن گره گشای ایشان این عقده هم بخوبی حل خواهد شد، چنانچه
ذات شاهانه این معروضه ام را پذیرفته امر دادند تا فردا با و شما متفقاً عازم مرکز شویم.
فراغ سپه سالار غازی از اصلاحات مشرقی و اعزام شان بکابل
چون شالوده همه اصلاحات و تنظیمات مشرقی را وزیر صاحب حربیه اساس متین
گذاشت و همه امور بمجرای صحیح آن حسب اصول و دستور مقرره رو بجریان نهاد و ضبط
عساکر و تنظیم سرحدات و کندن سنگرهای مهمه و استحکام های متین جنگی حسب مقتضیات عصری


موقعیت سپهسالار غازی در اصلاحات مشرقی ۲۲۱ جلد اول - نادر افغان

بعمل آمده و تماماً از قوای قومی و عسکری تحکیم و ملو شده بود، تنها یک شخص امین
و صادق ملت و دست فعالی مانند جناب محمد نادر خان جهتۀ نظارت و تنظیم و تدویر
کارها به محور مقرره خود بکار داشت، تا نشود که از سوء اداره باز در موقع نازک یک پریشا
و بی نظمی درین اصلاحات و تنسیقات واقع گردد، و باین ذریعه مسائل خارجی افغانستن
که فی الجمله سر و صورتی بخود گرفته است باز اشکالی را پیش کند.
لهذا وقتیکه سپه سالار بنا به امر لازم التعمیل مرکزی و اصرار محمود بیگ طرزی
علی الفور با معیت وفد اصلاحیۀ منصوری بمرکز افغانی خواسته شد نظارت این
امورات عسکری و حکومتی را که به پیمانۀ عالی و اساس صحیح گرفته شده بود، ببازوی
توانای خود آقای محمد هاشم خان نائب سالار نظامی حاکم اعلای مشرقی که در
ایفای همه خدمات سهیم و شریک شان بودند، گذاشتند، و خودشان عازم کابل شدند
تا بر علاوۀ دمیدن یک روح تازه بمرکز وزارت حربیۀ افغانستان به اعطای معاونتهای
فکری در مذاکرات اصلاحیه نیز مساعدت ورزند.
چنانچه نائب سالار موصوف نقش قدم این سرافسر معظم را تاسی کنان ازین نهالها
همان ثمر مطلوبه را در اندک مدت چیده از حلاوت آن کام ملت و مذاق حکومت را
شیرین فرمودند. شان


ساعی قابل قدر نادری در تنظیم امور حرب مرکزی ۲۲۲ جلد اول - نادر افغان
مساعی جمیله وزیر حربیه در امور قشونی مرکزیه
در موقع ورود مکرر سپه سالار صاحب غازی بکابل باز در وزارت حربیه
یک مجلس باشکوه پذیرائی شان از طرف اعیان نظامی و ملکی گرفته شده و علحضرت
امان الله خان و کابینه وزرا و مأمورین بزرگ مقدم اوشان را بلا نهایه گرامی دانسته
بسیار زیاد ازین خدمات شاندار و اجراآت صحیح شان که پس از مظفریت تا فتوحات
سمت جنوبی و اصلاحات اولیه مرکز وزارت حربیه در سمت مشرقی نموداند.
اظهار مسرت و شکران کردند.
بالجمله جناب سپه سالار همان اجراآت فرض منصبی خویش را که الی الان غیاباً
شان از افاتح وزیرستان جنرال شاه ولیخان اداره میکرد، بکف باکفایت خویش
گرفت و راجع به ضبط و ربط و ترقیات نظامی فکرهای تازه و عملیات مفیده دیگر را
در تحت اجرا و تعمیل گذاشتند.
از یکطرف به ساختن قواعد و نظامات حربی مصروف شدند، و از جانب دیگر
بتعلیم و تربیه نظری و عملی عسکر اقدامات را آغاز کردند، و در عین زمان برای تنویر
افکار صاحبان منصبان و افراد بسیار تعلیمات و لوائح را مرتب کردند.


مساعی قابل قدر نادری در تنظیم امور حرب مرکزی ٢٢٣ جلد اول - نادر افغان

امر اجرا و انفاذ یک مجله قشونی را بنام «مجموعه عسکری» که حاوی مطالب
مهمه نظامی و مسائل عمده حربی بوده برای دمیدن روحیه سلحشوری و جذبات
وطنخواهی بهترین ذریعه پنداشته میشد، نیز دادند، و شخصا مضامین و مندرجات
این رساله نافعه را اداره میکردند .
یک نقشه بزرگ بسیار مفصل افغانستان را نیز در اثر زحمت کشی و برداشتن تکالیف
متوالی در چار پارچه کلان برای افاده عساکر افغانی رسم و نقش و در منصه طبع و اشاعت
گذاشته بتعداد زیاد به صا حبمنصبان و قرارگاه های نظامی نشر و توزیع فرمودند.
راجع به قیام روابط و استحکامات خلل ناپذیر افغانستان با قبائل سرحدی
نیز اقدامات موثری فرمودند.
یک کتاب بسیار جامع و مفیدی را که مشتمل بر حالات سرحدیه و اوضاع عمومی
اقوام و رسم و رواج و تاریخچه حیات و چگونگی احوال و کیف های نافعه آنها
بود نیز از کتب معتبره و آثار قلمیه منورین و سیاسیون تسوید و ترتیب دادند (۱)
راجع بطرز لباس حربی و رسمی اردوی افغانستان نیز ترتیبات و نظام

(۱) یک حصه این کتاب سرحدی طبع و ما بقی آن در حال تسوید ماند ، که سفر سپه سالار بمعظم و بعد ازان
تکرار بمشرقی و در اثر آن به بستر علالت افتاده ، بعد از صحت عازم پاریس شدند ، مع الاسف کنون
اثری از ان مؤلفه نیست .


ضمیه صحیفه (۲۲۴) جلد اول کتاب «نادر افغان»

(کابل سنه ۱۲۹۹ ش)

۱۴۱
سردار سپه سالار عمر خان در طالقان و زمر حریبیه (۷) لوامشر محمد نعیم خان نائب سالار (۸) فرقه مشر شاه ولی خان (۹) لوامشر محمود سامی (۱۰) لوامشر غلام حیدر خان (۱۱) لوامشر عبدالرحیم خان
صنف مقدم از راست بطرف چپ ستند: (۱) لواء مشر محمد عمر خان (۲) لواء مشر محمد علی خان (۳) لوامشر شاه محمود خان (٤) فرقه مشر عبدالوکيل خان (۵) نائب سالار عمر خان (٦) نائب العباس

صف موخر از راست بطرف چپ: ۱ کندک مشر طوطی شاه خان ۲ کندک مشر جان محمد خان ۳ غندمشر
عطاء الله خان ٤ غندمشر عبدالقادر خان ۵ غندمشر عبداللطيف خان ٦ کندک مشر میر عثمان خان ۷ غندمشر
عبدالرؤف خان ۸ غند مشر محمد غوث خان ۹ غند مشر محمد اکلیل خان ۱۰ غندمشر گل احمد خان ۱۱ غندمشر
روشندلخان ۱۲ غندمشر سعدالدین خان ۱۳ غندمشر عبدالرحیم خان ١٤ کندک مشر احمد شاه خان
١٥ غند مشر محمد یعقوبخان ١٦ کندک مشر محمد ابراهیم خان ۱۷ کندک مشر محمد لطیف خان


[BLANK PAGE]


مساعی قابا قدر نادری درتنظیم امور حرب مرکزی ٢٢٤ جلد اول - نادر افغان

مكملي را نه تنها ترتیب بلكه عموم منسوبين عسكري افغانستان را بالبسه آن البسه مقرره
ملبس ساخته و بيكوضع گردانید، و نظامنامه مخصوص برای آن وضع نمود . (١)
همچنین در تشکیلات و تنظمیات نظام مطابق اصول حاضره تعديلات و اصلاحات
درستی نموده، در تقرر اسماء مناصب (٢) و تعیین رتب و اختیارات و صلاحیت
شان نیز دستورهای خوبی را بتوسط متخصصین این فن وضع فرمود . (٣)
راجع بخریداری اسلحه رقم تازه بيك پیمانه کافی نیز بحکومت نظریات خوبی داد
توجه زعمای امور را برای تکمیل این نقص بزرگ کرده فرمایش خریداری اسلحه زیاد را
به فابریکه های اروپا دادند (٤)
همچنین راجع به ترقیات فابريكه حربی و مصنوعات آن اهتمام زیاد وسعی وافی
شانرا بخرج دادند و تقریباً مواد مستحصله آنرا بالنسيه سابق بيك بر دو ساختند .
از یکطرف ذریعه هیئت جمال پاشا يك قطعه منظمه عسکر را عیناً باصول
عسکر های اروپا بنام «قطعه نمونه» تشکیل فرمودند، و از جانب دیگر ذریعه صاحب منصبان
(١) نظامنامه البسه عسكریه ملاحظه شود. (٢) ملاحظه شود نظامنامه مناصب قدیمه و حاضره .
(٣) ملاحظه شود نظامنامه وزارت حربیه و نظامنامه تفریق وظائف عسکری . (٤) اسلحه که بدوا
فرمایش داده شده بود در عین موقع کارکردن سپه سالار در حربیه رسید، و مابقی اسلحه را که آقای محمود طرزی
و خود سپهسالار از فرانسه خریداری کرده بودند، خود سپه سالار در موقع سفارتش از پاریس ارسال کرد که برای خاتمه دادن
واقعه ۱۳۰۳ جنوبی کار آمد ثابت شد .


ساعی قابل قدر نادری در تنظیم امور حرب مرکزی ۲۲۵ جلد اول ـ نادر افغان

رشید افغانستان یک قطعه دیگر را در خود ار و در ترتیب دادند، و باین وسیله یک
مسابقهٔ شیرین ترقیات عسکریه را بمیان آورده عین مطلوب شانرا که منظم و باقاعده بودن
عساکر افغانی است باین ذریعهٔ نافعه بوجود آوردند.
بر علاوهٔ آن عساکر افغانستانی بالعموم و عسکر مرکزی کابل را بالخصوص از حیث نظم
و نسق، و ربط و ضبط، و تعلیم و تربیه، و پابندی وقت، و حسن اخلاق، و روح شجاعت
و وطن پرستی و غیره صفات عسکری آراستند و راجع برسانیدن مکمل معاش
و غله گی و رفع دیگر اشکالات آنها توجه مخصوصی ابکار میبردند.
برعلاوه اعطای جواب مکاتیب رسمی و هدایات لازمی در هر پانزده روز
یک یک مرتبه امرنامه‌های مخصوصی بنام احوال پرسی که مشتمل بر مجاری امور مرکزی
و خیریت عمومی در تمام اطراف و نواحی و یک سلسله نصائح عالی و وصایای لازمهٔ
سرافسری میبود بعموم قوماندانهای نظامی افغانستان میفرستادند.
علاقمندی نیا در سپه سالار غازی تعمیم فیوضات علمی وعرفانی
یکی از خصائص عمده و نظریات برجستهٔ این صاحب منصب دانشور که جداً قابل
تقدیر میباشد، وعزت و احترام شانرا در قلوب تمام ذوات روشن ضمیر جاگزین نموده


خدمات مهمه عرفانی سپه سالار غازی ۲۲٦ جلد اول - نادر افغان

همانا خدمات عرفانی شان میباشد که تعمیم علم و آداب و اخلاق را در شعبات نظامی
خصوصاً و در سائر ابنای وطن عموماً آرزومند بودند و درین راه منتهای جد و جهد
شانرا صرف میکردند .
حقیقتاً که مشغله تفریحی و بهترین لمحات سرور معنوی این سپه سالار غازی هامان
لحظه بود که از تعلیم و تربیه و چگونگی اخلاق و اطوار طلبه مکتب حربیه و غیره منسوبین
عسکریه معلومات میگرفتند و یا بر طرز تعلیم و پیشرفت های عرفانی شان نظارت و یا از
تحصیلات شان امتحان میگرفتند.
این ذوق فطری در وجود عرفان نبود سپه سالار از بد و مأموریت شان بوجود ہمراہ
آن ترقیاً و اعزاز و مراتبی که خدا وند با و شان مرحمت میفرمود، این حس شریف ہم
بالیده میرفت و رو بترقی می نهاد .
چنانچه اگر با تاریخ عرفانی مملکت خود یک نظر سرسری بیندازیم اولین طرفدار
علم و عرفان و مجری تعلیمات عالیه بطرز حالیه درین وطن اسلامیه ما همین مرد دانشور میباشند
مثلاً در مرکز کابل اولین مکتبی که تأسیس و ثمرهای مطلوبی از ان تحصیل شده مکتب ملگزاد
هاست که این طلبه را وزیر صاحب حربیه بعد از استیصال واقعه ۱۲۹۱ اش جنوبی
با خویش آورده و از حکومت لایق تعلیم و تربیۀ شانرا گرفت . و دوم آن مکتب خور و ضابطان است


خدمات معارفه عرفانی سپهسالار غازی
۲۲۷
جلد اول - نادر افغان

که بچه های نورستانی آنرا تشکیل میداد، و در عقب آن مکتب حربیه سراجیه میباشد که نظارت این مکاتب را سپهسالار بحیث یکنفر مدیر و یا نگران شخصاً انجام و همه امورات متعلقه تعلیمی و تربیه وی آنرا در معرض انصرام میگذاشتند.
همچنین در سمت مشرقی و قطغن و بدخشان و بعض حصص دیگر افغانستان نیز مؤسس نخستین مکاتب و مربی و غمخوار حقیقی معارف همین ذات عرفان سمات میباشند.
ذوق صحیح و علاقمندی مفرط سپهسالار نسبت به افاده رسانی علوم و فنون بصغار و کبار افغانستان ازین مسئله خوبتر معلوم میشود، که حضرت معظم له از یکطرف در تنویر افکار و بلند بردن معلومات افراد نظامی اساسهای درستی را که خادم جذبات شریف و حسیات قابل قدر عسکری بود زحمت میکشیدند، و از طرف دیگر راجع بترویج سپورت و یاضت های متنوعه بدنی که نافع صحت و برای تقویه بدنی مفید میبودند اثرات خوبی را در عسکر و افسر و طلبه حربیه طرح میفرمودند و امر اجرا و تطبیق آنرا اصولاً اراده و اداره میکردند.
هر موقعیکه فرصت برایشان مساعدت میکرد، در هر نوع تعلیم و دانائی سائر ابنای وطن خود میکوشیدند، از پول شخصی خود برخلاف عادت سائرین که آنرا بعضاً بمیل خود بتعمیر، و عده بآراستن مجالس بزم، و عده به نگهداشتن اثاث البیت


خدمات معینه عرفانی سپه سالار غازی
۲۲۸
جلد اول - نادر افغان

عالی ، و برخی بداشتن اسپ و موتر و گادی وغیره اسباب تجمل صرف مینمودند، در
وسعت معارف وطن خدمت ، و علی الاکثر اثرات مفیده و تالیفات عدیده
از ان در منصه افاده میگذاشتند .

تأسیس مکتب طبیه ملیه امانیه در علی آباد

چنانچه مکافاتی را که حکومت در بدل آن مجاهدات قابل قدر و خدمات تاریخی
شان که در جهاد استقلال نموده بودند بصورت یک قلعه و باغ و پنصد جریب
زمین حاصل خیز و مبلغ بیست و پنج هزار روپیه نقد برای شان عطا کرد ، حضرت ممدوح
همه آنرا بصرف تأسیس یک مکتب طبیه که از عرصه آرزوی تأسیس آنرا در دل
میپرورانیدند رسانیدند .
چون تفصیلات این فیاضی و ایثار و عرفان پروری سپه سالار محمد نادر خان غازی
که فوق العاده از طرف عامه وطنخواهان ملت بنظر تقدیر و محبت دیده شده بهمان فرصت
در جرائد وطنی و صحائف خارجی مرقوم گردیده لهذا درین محل از نشر ریحامزید منصرف میشویم

(۱) ملاحظه شود شماره ۳ سال ۲ امان افغان منطبعه ۸ سرطان سنه ۱۳ش که بقلم ادیب با هدایت
آقای پاینده محمد خان فرحت نشر میشد، و شماره ۳۲ مجلد ۲ " اتحاد مشرقی" در هنگام مدیریت
برهان الدین کشککی . تاریخی اول سرطان سنه ۱۳ ش .


افکار ناظر نادری در امور سیاسی
۲۲۹
جلد اول - نادر افغان

معاهدۀ باشرفانۀ افغانستان و انگلستان
مرهون مساعی جمیلۀ سردار محمد نادر خان است
چندی بعد ازین درود چون مذاکرات صلحیۀ آغاز شد محض جهت اینکه حضرت
عالی سپه سالار جنبهٔ بزرگ عسکریت را داشتند و در عین زمان فاتح تل و عنوان
مظفریت سمت جنوبی را حائز بودند و انگلیزها از اوشان رم میخوردند و شمولیت
رسمی شان در مجلس صلاحیه خارج از دائرهٔ نزاکت بود از انجا شامل نشدند ولی
برای اینکه حضرت معظم له از تمام مجاری مذاکرات و جزئیات مجلس کسب استحضار
داشته باشند، جناب مستطاب شاه ولیخان سابق رکاب باشی را بحیث نائب رئیس
هیئت اصلاحیهٔ افغانستان در مجلس شامل کردند (۱) تا اجراآت روزمرهٔ مجلس را در
اقرب آوان بحضور برادر درایت پیکر شان عرض کنند و اوشان را از تفصیل گفت
وشنود کما حقه مستحضر سازند.
بعد از چندی جناب فخامت انتساب محمد هاشم خان نائب سالار حاکم
اعلای مشرقی را هم حکومت برای نظارت امور عسکری مرکز از جلال آباد طلب فرمود

(۱) ملاحظه شود صفحهٔ ۱۲ شمارهٔ ۳۳ سال اول امان افغان تاریخی ۱۰ دلو ۱۳۰۲.


افکار نافذه نادری در امور سیاسی ۲۳۰ جلد اول - نادر افغان

زیرا که جنرال شاه ولیخان بصورت مستقیم و سپه سالار صاحب بصورت غیر مستقیم به
امور اصلاحیه مصروف بودند و امور وزارت حربیه هم نظر به مقتضیات وقت فوری
الاجرا بود .

مقرر بود که واقعات روزمره مذاکرات را هیئت اصلاحیه افغانستان
بمجلس وزرا تقدیم و در مواد مشکله و امور سر رشته طلب از آراء آنها استمداد میکرد
درین مجلس چون وزیر اول جناب محمد نادرخان بود و علی الاکثر حیثیت ریاست مجلس
هم در دست میداشت ، لہٰذا زیاده تر فکر عالی اوشان بحل امور موفق میشد ، و
دستورهای نافع را طوری اعطا میکرد که از ان موجبات امتنان و شکران عامه
وطنخواهان تحصیل و در عین زمان نتیجه مذاکرات مذکور به خیر و سعادت افغانستان منتج
شده معاهده موصوف که مدت زیادی را بحث و تمحیص آن بواسطه عدم اشتراک
این مرد دانشور صرف کرده بود بشرف و عزت افغانستان منعقد شد و بعد از امضا
هیئت های مرضیه دولتین تصدیق سلاطین هرد و حکومت نیز موشح و در موضع اجرا
گذارده شد .


افکار مضیئه نادری در نظم امور داخلی ۲۳۱ جلد اول - نادر افغان

مفکوره حسنه وزیرصاحب حربیه راجع به تنظیم امور داخله افغانستان

پس از اینکه مناسبات افغان و انگلیز قائم، و افغانستانرا دیگر دول ملل عالم هم قبلاً برسمیت و حیات با استقلال شناخته بود، و سفرای افغانستان در روسیه و ترکیه و ایران و ایتالیا اعزام و بدیگر ممالک هم درصدد حرکت بودند و از امور خارجه بکلی خاطر جمع شد، حضرت عالی سپه سالار صاحب غازی در مجلس وزرا به اعلیحضرت امان الله خان این مسئله را خاطر نشان کرد «الی الآن چون حکومت با مور خارجه مصروف و زیاده تر افکارش بسوی امور سیاسیه و حربیه متوجه بود، اگر بسوی اصلاحات داخله و فراهم آوری اسباب رفاه و تأمینیه ملت و مملکت توجه نکرد معذور است، زیرا که افکار ملت هم بهمین طرف معطوف بوده شکوه و شکایتی هم از حکومت بواسطه مصروفیتش نمیکردند.»
«اما اکنون که لله الحمد بفضل الهی و جوش و خروش ملی از امور خارجه بکلی مطمئن شدیم بهتر است که توجه تامه خود ها را بسوی اجراآت داخلی و اصلاحات لازمی وطن مبذول نمائیم. زیرا که از مشاهدات و تجربه که برایم از سفر حرب جنوبی و اصلاحات مشرقی حاصل شده است معلوم میشود که همه ولایات و حکومتی های اعلای افغانستان در حالت


افکار مضيئه نادری در نظم امور داخلی ۲۳۲ جلد اول - نادر افغان

بی‌نظمی و سوء اداره و عدم اجرات صحیح میباشد، اگر بسوی این امور ضروری توجه فوری
مصروف نشود، گمان میکنم موجب پریشانی حکومت و گزند خاطر ملت و اسباب
مذلت وطن خواهد شد.»
چون این نظریهٔ وزیر صاحب حربیه باندازهٔ آشکار و مسلم بود که در آن بجز از تصدیق
و تعمیل چارهٔ اندیشیده نمیشد، لذا حکومت تصمیم کرد که یک آن اولتر هیئت‌های
تنظمیه را جهته اصلاحات ولایات عمدهٔ افغانستان باستثنای جنوبی و مشرقی که
اساس تنظیمات آنرا قبلاً خود سپه سالار صاحب نهاده بودند و اجرات این دو سمت
خیلی عالی و درست بود، بفرستند.

تقرر وزیر حربیه بریاست تنظیمیه قطغن و بدخشان

درین ضمن جناب سپه سالار اولتر بریاست تنظیمیه قطغن و بدخشان که در ان موقع
دارای اهمیت زیاد بود و وضعیت او چنان تقاضی بود که باید یک ذات جامع
الاوصافی مانند سپه سالار غازی رفته اوضاع آن را درست کند، مقرر شدند.
حضرت معظم له مأمور شدند تا هیئت معیت شانرا حسب ذوق خویش از رجال
امین و صادق که مورد اعتماد اوشان باشند تکمیل و بوکالت خویش در وزارت حربیه هم


اعزام سپه سالار بجهت اصلاح و تنظیم قطغن و بدخشان ۲۳۳ جلد اول - نادر افغان

هر شخصی را که مناسب میدانند معرفی فرمایند.

جناب سپه سالار صاحب در نفری معیت خویش یکی برادر دانشورشان
شاه محمود خان جنرال نظامی حاکم اعلیٰ جنوبی را که درین ایام موفقانه و کامیابانه
خدمات مفوضۀ سمت جنوبی را انجام داده بودند، انتخاب؛ و دوم سردار احمدعلی خان
نواسۀ عم معظم شانرا که در انوقت مصاحب پادشاه بود در معیت خود گرفتند.
و بوکالت خویش در وزارت حربیه جناب درایت انتساب سردار محمد هاشم خان
نائب سالار حاکم اعلای مشرقی را مقرر داشتند.

بالجمله وزیر صاحب حربیه با قوای یکفیۀ نظامی و اختیارات تامۀ در وسط برج
جدی ۱۳۰۸ در حالیکه از طرف شاه و وزرا و اعیان اولاً و از جانب قوای عسکری
مرکزی متعاقباً پذیرائی دستی شدند، از کابل اعزام و جاده پیمای صوب قطغن و بدخشان
در عرض راه الی خان آباد و در خود مرکز خان آباد پذیرائی های بسیار پر جوش و صمیمیت کارانه
ازین مرد فرزانه از طرف قاطبۀ اهالی و قوای نظامی هر محل بعمل آمد و در همه جای حضرت
معظم لۀ نطقهای نافعه و نصایح مفیده را برای اهالی ایراد و بالمقابل از مردم جوابهای
خوبی استماع ورزیده اند، و اصلاحات مهمی را اجرا فرموده اند، که از نگاشتن
تفصیل آن از خوف طوالت مضمون صرف نظر میکنیم.


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٣٤ جلد اول - نادر افغان

بهر تقدیر بعد از اینکه وزیر صاحب حربیه داخل اجرآت و اصلاحات قطغن
و بدخشان شدند، واقعا که امور اساسیه و اداریه آنجا را هم طوریکه در مرکز اظهار کرده
بودند خراب و قابل اصلاح دریافتند، از پنجهت بکمال همدردی و غمخواری تنظیمات
و اصلاحات آن ولایت آغاز کردند، که اجمال این مساعی جمیله وزیر صاحب حربیه
در آن خطه قرارآتی است که عینا از اخبار اتحاد مشرقی (١) نقل میشود:-

اصلاحات و تنظیمات سپه سالار محمد نادر خان در ولایت قطغن و بدخشان
(٢)
چون ذات شاهانه در طی نطقی که بتقریب شرفیابی مامورین اعزام و معارف سمت
مشرقی ایراد فرموده اند، از کارروائیهای قابل تقدیر و اجرآت لایق تقلید
ع ، ج ، س ، ا، ا، محمد نادر خان سپه سالار وزیر امور حرب افغانستان تعریف نموده اند.
(٣)

(١) درین ایام مدیریت اتحاد مشرقی ، جلال آباد را برهان الدین کشککی ، اداره میکرد .
(٢) منقول از شماره ٨٨ سال سوم اتحاد مشرقی جلال آباد تاریخی (٢٢ جد) سنه ١٣
(٣) آن حصه این نطقی که متعلق باجرآت سپه سالار صاحب است در ولایت قطغن و بدخشان، قرار آتی است :-
«و هم لازم است که در ضمن سفرهای خود از هر قبیل و از هر چیز معلومات و تجربه های مفیدی بدست آورد شود
چنانچه سپه سالار صاحب در ضمن تنظیمات ولایت قطغن و بدخشان علاوه بر ایفای وظائف رسمیه خود از
امورات مادی و معنوی و عادات و خصائل بستری آن مملکت نیز معلومات مفیدی برای خود بدست
آورده است .
(منقول از سطر ٤٤ ستون ١ شماره ٨٦ سال ٣ اتحاد مشرقی الی سطر ٤ ستون ٣ آن)


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٣٥ جلد اول - نادر افغان

لهذا اتحاد مشرقی باشاعت یک مکتوبیکه در ضمن دیگر مکاتیب و اطلاعاتیکه
در موضوع اصلاحات و تنظیمات قطغن و بدخشان باداره ما رسیده است اکتفا
ورزیده مزید موفقیات خدمات واجبه ملت و دولت را برای آقای محمد نادر خان
وزیر حربیه مسئلت نموده افغانستان را بداشتن همچو اشخاص عالی صفات
تبریک میدهیم. (اتحاد مشرقی)
(مکتوب از خان آباد)
(بعد الالقاب:)
از مضامین رنگین و مقالات شیرین شما که در اخبار بملاحظه میرسد خاطر ناظرین را
نضارتی شامل، و مذاق دل قارئین را حلاوتی حاصل میگردد.
اگرچه از کوائف داخل و خارج و دور و نزدیک هرگونه حقائق در آن سه جنت
اما از وقائع انتظام امور ولایت قطغن و بدخشان که از دست حق پرستی رئیس
تنظیمیه اینولا آقای محمد نادر خان سپه سالار صورت انصرام را در بر گرفته وقائع مکملی دیده
نشد، اینک مخلص تان مختصری از ان مطول و مجلی از ان مفصل را خدمت تان تحفه میکنم
تا موجب استحضاری شما و عامه ملت افغانستان بشود.
از آنجا که پیش ازین بعضی از کارداران و سنگباشئی و آتثقالان و ارباب؛


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٣٦ جلد اول - نادر افغان

و سارقان دست تسلط و ستم را بجان و مال رعایای این محل دراز و ابواب کلفت
و سرگردانی را بر روی خاطرشان باز نموده بود، چون رئیس تنظمیه که عبارت از
ذات فیض آیات جناب سپه سالار صاحب بهادر غازی محمد نادر خان وزیر
حرب باشد، از بارگاه شهریار معدلت شعار بجهه انتظام این دیار مقرر و مامور
گردیده، رونق افروز دار الحکومه خان آباد و زینت بخش آن سواد شد، جناب
شاه محمود خان لوامشر بهادر غازی معاون خود را به بدخشان گماشته و خود شخصاً
بانتظام امور قطغن، توجهی مرعی داشته و در اندک مدت حکیم رأی حذاقت
پیرای ایشان بچشم دانش و انگشت فرهنگ از حرکت نبض و ملاحظه باریک
یک تشخیص حال مریضان و مجروحان را فرموده، درد دل هر ستمدیده را بدواء
دادرسی درمان و زخم خاطر هر جراحت رسیده را بمرهم غور، سامان نمودند.
دندان گرگان خونخوار را بانبور بازخواست کنده، گوسفندان را از اذیت
شان خلاص و رمه ها را بچوپانیکه غیر از تیمارداری و غمخواری دیگر چیزی ملحوظ نداشته
باشد اختصاص کردند.
دزدان و سارقان حرامخوار مستحق نار را از هر گوشه و کنار بدست آورده بلقمه قهر
دشمن کوب و خلق خدا را فارغ از چنین فتنه و آشوب نمودند.


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ۲۳۷ جلد اول - نادر افغان

در کم فرصت آثار فساد پیشه گان معدوم، و جاده حقگذاری بخاص و عام معلوم
گردید، بدکرداران زشت طینت زهر ندامت چشیدند و نیک اطواران
خجسته سیرت بادهٔ جام مقصد نوشیدند، هزاران خارغم و اندوه از پائېل
مظلومان کشیده و صدها گریبان ستمکاران بپنچهٔ تنبیه و توبیخ دریده شد.
پس از استیصال فتنه کیشان جهال، و گوشمالی اهل سرقت و ضلال
عنان توجه را بسمت استحکام اساس مالیات و معاملات دیوانی که از چندین
سال رخ بویرانی نهاده خراب و منهدم و محاسبات دفترها مانند کلاوه گسته
پیچ در پیچ پریشان و بر هم بود، معطوف داشته همت در ارتباط و پیوند
نمودن چنان رشته نامنقطع و پراگنده کماشته در چند روز بنوعیکه باعث
رضامندی عام و رفاهیت انام و موجب خیر دین و دولت اسلام بود انرا
هم انعقاد و انتظام داد، و هم جماعه زارعین و مالدار را که پیشتر از کیف تعدا
وجه نقد و مقداری جنس مالیات زمین و محصول مال مواشی خود بخیر و همیشه ازین
رهگذر پریشان و مضطر بودند، دانامذه آئینه وار حساب بست مالیات و معاملا
شان را ساخته برای شان اعطا نمود تا از روی آن هر شخص تعداد و کیف حق
سر کار را بدرستی بداند.


جلد اول - نادر افغان
۲۳۸
اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان

دفاتر باقیات را که ازان بجز نام و نشانی نبود و عالمی سالها بدان اسم
و رسم در دست محصلان غلاظ و شداد گرفتار شکنجه کشاکش مزید و سرگردانی
شدید بودند ، کاملا طعمهٔ آتش ساخت ، و صفحهٔ خاطر رعایا را بیک قلم از غبار
آن تشویش پرداخت .
برخی از عوام الناس که مانند بنات النعش پراگندهٔ دیار غیر و بیگانه
بودند ، از هر جانب باستمالت و دلجوئی پروین آسا مجتمع و بمساكن قدیم شان مقیم
فرمود. آری : هر کجا چشمه بود شیرین - مردم و مرغ و مور گرد آیند .
بعد ازان لوای عزیمت را بطرف محلات بدخشان با نفری قلیل
افراخت، و بفیض قدوم مردم این مرز و بوم را نیز مرهون منت ساخت.
منظورش این بود که اولاً از روی معلومات و گنجایش حاصلات رشتهٔ
مالیات و معاملات آنجا هم بوضع شایسته منعقد و بسته و دوش خاطر آن مردم
از بار تکالیف شاقه فارغ و رسته شود .
دوم : بر حواشی ملک مذکور و سرحدات و ثغور ، و خط فاصل دولت های
هم جوار ، واقعیت حاصل و بر کیف هر چیز آگاهی کامل برایش شامل گردد .
اگرچه از روزیکه موکب اجلال آن خجسته خصال داخل خان آباد و موایش


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ۲۳۹ جلد اول - نادر افغان

مرحله پیمای این سواد شده بود، مردم بدخشان هم از بار تکالیف سبکدوش
و با شاهد آرامی و رفاهی هم آغوش بودند، باری چون بشوق دیدار فرخنده
آثار آن برگزیدۀ انفس و آفاق ملکی و نظامی در کمال انتظار و اشتیاق بودند
از بشارت قدوم میمنت لزومش خاطر صغار و کبار ملکی و نظامی را چون گل
از بهار نضارتی قرین حال شد.
روزیکه داخل فیض آباد بدخشان شدند، جماعتۀ ملکی بیک سمت و عسکری
بدیگر سمت جهتۀ استقبال ایستاده بودند، پس از ادای لوازم تکریم، و
شرائط تسلیم از طرف ملکی قصیدۀ غرایی راجع بخوش آمدید شان قرائت شد.
[ از اشاعۀ قصیدۀ موصوفه نظر بقلت محل اندراج خواستار معافی میباشم ]
(اتحاد مشرقی)
برای ترقیات معنوی و اصلاحات روحی ابنای اینولا مکاتب متعددی
در نقاط لازمه مفتوح و برای استعلام سائر انام این مقام امر و اجازۀ نشر یک
اخبار را در خان آباد بنام «اصلاح» اصدار و در مساعدت و معاونت
این صحیفۀ شریفه بسا معاونت و مساعدت های اخلاقی را تلطیف فرمودند.
دو روز مردم شهر فیض آباد، سعادت اندوز حضور شان بوده اند،
این ذات والا صفات درین دو روز «مکتب شرافت» را ملاحظه


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٤٠ جلد اول - نادر افغان

و طلبه اش را انعام و معاملات شهر را کلیةً انتظام بخشیدند .

سپس روانۀ سرحدات گردیده ، در عرض راه رجال و اطفال هر قریه دوان
دوان به استقبال شان حاضر و مورد نوازش و الطاف متکاثر این سپهسالار
درایت مدار میگردیدند و عموماً خرم و شادان از حضورشان مرخص می شدند .
کودکان مکتب را خواسته ساعتی در امتحان شان پرداخته به تحسین و آفرین ، دلنوازی
و انعام و بخشش سرفرازی میدادند .

عموم رعایای هر مقام را پژوهش احوال ، و دلجوئی و استمال کرده از عاطفت
پدرانۀ شاهانه که «مصروف آسایش خلق الله میباشد » مستحضر و با تفاق جماعت حاضرین
در دعای ترقی دولت اتحاد اهل دین و ملت پرداخته بعد از اتمام دعا با همه حضار مصافحه
نموده به محفل می نشستند .

بی مزاحمت حاجب و دربان از پیر تا جوان ، خرد و کلان را بدر بارش راه، واز
خوان احسانش عام و خاص را استفاده حسب دلخواه میسر بود .
از طعام و هدیۀ حکام و معتبرین و عظام کاملاً احتراز تام داشته از عوام الناس
اگر کسی یگانه انۀ تخم و کدام کاسۀ دوغ و یا ماست در حضورش میگذاشت، علاوه بر
هدایایش ، پنج پنج ، ده ده روپیه را عوضش برای مالکش انعام و اکرام میفرمودند .


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٤١ جلد اول ـ نادر افغان

در اطاعت پادشاه اسلام و استحکام دین ملت و اصلاح و اتفاق
و ترک نفاق و شقاق ، مردم هر قریه و قشلاق را پند و نصیحت نموده ، در بست
مالیات به تجویز و رضامندی اهل هر محل بنوعیکه باعث آسایش رعیت و
خیر دولت میبود بذل مقدرت فرموده امور هر جا را انتظام میدادند .
خوراکه نفری همرکاب خود را نقد داده از روی مقرار روز نرخ و رضائی خودشان
جنس خریداری میکردند .
مردم از شیوهٔ عاطفت و الفت او در کمال تعجب بوده با خود میگفتند «آیا این
احوال را که مشاهده میکنیم خواب است یا بیداری » .
افسران سابقه که باینطرف می آمدند ، کسی را محفل شان راه و در حضورشان
مجال آه نبود ، این افسر بزرگ با وصف چنین درجه وزارت و شان و شوکت
با ما مردم ناتوان بچه شیرینی و ملاطفت و آمیزش مهربانی ها و نوازش میکند .
احدی از همرامانش بیک پرکاه کسی دست درازی کرده نمیتواند و صدها نفر
بدسترخوان احسانش طعامهای لذیذ میخورند ، و حصه از هر چیز میبرند .
در هر امور خواهشات عاجزان و فقرا را می پذیرد ، و هزاران روپیه بابنای جنس
و اطفال باجود و بخشش و احسان و ریزش میکند .


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٤٢ جلد اول - نادر افغان

دمبدم از مراحم و رعیت نوازی پادشاهی ما را مژده و دلنوازی میداد
مصرع : اینکه می بینیم بیداریست یارب یا بخواب .
همانا که اگر هر فردی از افراد ما هزار جان داشته باشیم و نثار حضورش بکنیم
حق اینهمه احسانش ادا و شکر این نعمت عظمی بجا نخواهد شد :-
(زنده بادا شاه ما با این سپه سالار او)
خلاصه که بیک ملاقات آنچنان تألیف قلوب اهالی را نمود که هنگام
وداع از تشریف بردنش عشرتکده اهل قشلاق از درد جدائی شان
غمکده میگردید .
بدین عنوان در تمام نقاط این سمت حتی پامیرات که موسوم بیام
دنیا است و سرچشمه دریای آمویه ئی بلکه منبع تمام بحار گفته میشود، سیر
و تماشا کرده بشوامخ جبال و طرق پر اختلال گاهی سوار و گاهی پیاده
رفتار داشت .
معدنیات و عجائب مصنوعات و غرائب مخلوقات چشمه سارهای
کثیره و حوض های کبیر، آثار عتیقه، کوه های مرتفع، سرحدات و ثغور، بندرات
و رهگذر های نزدیک و دور را ملاحظه و علم آوری مییزد .


اصلاحات مدنی قطغن و بدخشان ٢٤٣ جلد اول - نادر افغان

عکس های بسیار مقامات غریبه و اشکال عجیبه را گرفته ارتفاع
و مسافت و جغرافیه هر جا را معلوم و نقشه اوطان و بوادی و کوه ها و
دریا ها را منقوش و خطوط فاصل و مناره های حدبخشی هر چهار
دولت را که در انتهای پامیرات واقع ، و بمدیگر حدبخشی دارند مثل دولت
افغانستان ، و روس ، و انگلیز ، و چین ، معاینه فرمودند .
بنادر و تهانه های حمله سرحدات بدخشان را از زیر نظر گذرانید
نظامیان مقیم بندرات افغانستان را بانعام و بخشش ها مفتخر و ممتاز
و انتظام هر بندر را بقراریکه لازم بود درست فرمودند .
در عرصه دو نیم ماه سیاحت کل بدخشان را با تمام رسانیده
چنانچه معلومات لازمه و نام نویس اعزه و پیداوار و آب و هوا و تعداد
نفوس حتی خط مواصلت هر قریه را علحیده علحیده گرفته بصورت کتاب
ترتیب ، و موسوم به «رهنمای قطغن و بدخشان نمودند (۱) سپس ازان مع الخیر بخان اباد
مراجعت نموده در آنجا محاسبان را مأمور بخش مالیات و معاملات فرمودند .
یکی از کارهای نادرانه و تدبیر های حکیمانه اش آن بود که بسیج

(١) این کتاب مهم بعد از مراجعت سپه سالار با نقشه های مفصل آن در مطبعه وزارت حربیه طبع از آن وقت الی الآن در
معرض افاده معارف خواهان افغانستان میباشد .


اصلاحات نادری در قطغن و بدخشان ٢٤٤ جلد اول - نادر افغان

مهمات تنظیمیه را بقرار استرضای خاطر رعیت در رفاه شان منظم ساخته قلم بطلان بر دفاتر باقیات نیز کشیدند ، در مال بیت المال که علم آوردند ده لک و پنجاه هزار روپیه فائده امسال بر سنوات گذشته ظاهر گردید.
از اینجمله دو حصه از کل مالیات اصل و اضافه بخزانه وصل گشته که آنرا نیز همراه خود بخزانه دارالسلطنه کابل بارگیری کردند .
پس از تشریف بردنش رعایای قطغن و بدخشان از فراق او اندوهگین و از هجرانش ملول و حزین بودند ، که تلافی آن بجز از تقرر حکمرانی همچو ذات ستوده صفات که مانند آقای اجل افخم محمد سلیمان خان وزیر معارف سابق حال نائب الحکومه قطغن و بدخشان باشد ، نمی شد .
بهر تقدیر بالفعل اهالی این مملکت نسبت به معاودت سپه سالار صاحب بکابل و آمدن (پسر عم شان جناب محمد سلیمان خان وزیر معارف ) حال نائب الحکومه صاحب اینولا، باینجا، بزبان حال این فرد را ترنم میکنند :-
عید رمضان آمد و ماه رمضان رفت
صد شکر که این آمد و صد حیف که آن رفت (١)
(١) منقول از شماره (٨٨) سال سوم اتحاد مشرقی جلال آباد ، ١٣٠١ ش


ورود موفقانه نادری از قطغن بدخشان بمركز
٢٤٥
جلد اول - نادر افغان

ورود وزیر صاحب حربیه بدار السلطنه
عائد شدن مشکلات در انجام نظریات شان
بعد از انيكه عاليقدر جلالتمآب محمد سلیمان خان وزیر معارف بحیثیت نائب الحکومه
قطغن و بدخشان وارد آنو لا شدند و کارهای ریاست تنظیمیه را بكف با کفایت خود
طوری گرفتند که بهمان اساس و طرزیکه آنرا سپه سالار غازی طرح فرموده بودند
اجرا و تطبیق نمایند وزیر صاحب حربیه در یکعالم دعاگوئی و تأثر اهالی آن نواحی عازم
کابل شدند و در برج قوس ١٣٠١ موفقانه و کامیابانه وارد مرکز شده با تعظیمات
شانداری از طرف عساکر مرکزی پذیرائی، و اعلیحضرت امان الله خان و وزراء دگراعیان
و معاریف هم با احترامات فائقه او شانرا خیر مقدم گفتند و ازان مساعیات
نافعه آنها که در ناحیه قطغن و بدخشان ابراز فرموده بودند نهایت اظهار مسرت و خوشنودی
نمودند . (۱)
باز حضرت معظم له تدویر امور مرکزی وزارت حربیه را در دست گرفتند
و بخواستند که بلند تر از پیشتر مصدر اجراآت مزیدۀ عمده در ترقیات عسکری

(۱) ملاحظه شود شماره (٧٦) جلد (٣) اتحاد مشرقی تاریخی ١٠ قوس ١٣٠١


پیشنهادهای فدائی برای حکومت امانی ۲۴۶ جلد اول ـ نادر افغان

افغانستان بشوند و بسا امور نافعه و نظریات خوبی را در عسکر و افسر افغانی در عمل
تطبیق گذارند ولی درین مراتب در راه پیشرفت این افکار عالیه خود نه تنها بموفقیت
نائل نشدند بلکه از طرف شخص علحضرت امان الله خان وعده از حواشی و مقربین شان
که بلباس دوستی باوی دشمنی داشتند و درعین زمان اسباب بدنامی و غلط فهمی
بین راعی و رعیت فراهم می‌آوردند و بچنان چیزهای نظرفریب لایعنی می‌پیچیدند
که در نتیجه بی‌شرفی و کم سعادتی و اشکالات لایتناهی را برای حکومت و مملکت
فراهم می‌آورد با مشکلات و موانعی زیادی که اجمالش ذیلاً مرقوم است سر دو چار شدند:
تقلیل معاش عسکری شُلاً سپه سالار اصرار داشت «چون حکومت
معاش عسکر را فی نفر بیست روپیه بذوق خود متعهد شده است، نباید تقلیل شود»
ولی مصدقین بلا اراده امانی در تقلیل آن دلائل لاطائل را ایراد میکردند. و بدلائل
معقولیکه سپه سالار صاحب بالنسبه اضرار آن می‌آورد گوش نمیدادند
و بالآخر بنام اکثریت یا ترجیح رای رئیس مجلس (مقصد از علحضرت امان الله خان است)
امثال همین مسائل را تصویب سپه سالار را مکلف ومأمور میکردند که آنرا درمحل اجرا وانفاذ گذارده(۱)
(۱) چنانچه در همین بودجه سنه ۱۳۰۳ شمسی که بسراج العمارات جلال آباد تدوین می‌شد سپه سالار بر هر قلم تنقیصات بودجه عسکری اقامه
دلائل مزید میکرد چون مفید نمی‌افتاد و مجلس وزرا می‌بایستی بر افکار خود اصرار لایتناهی میکردند سپه سالار خود می‌پیچید و انگشت حیرت را
باین ناعاقبت اندیشی رجال بزرگ حکومت میگزید و بادل ناخواسته در اقتفال این اوامر میکوشید.


پیشنهادهای نافذ نادری برای حکومت امانی ٢٤٧ جلد اول - نادر افغان
کمیه تعداد نظامی: در تقلیل قوای نظامی خانه نشین شدن آن صاحب منصبان
غیور عسکری که عمر گرانمایه خود را در خدمت نظام انجام داده بودند نظریه سپهسالار
صاحب کاملا بر خلاف مجلس وزرای امانی بوده در مضار و نقصانات متعدی آن خیلی
بیانات مفصلی داد حتی بدلائل ثابت میکرد که در موقعیت امروزه افغانستان
که داخل حیات بین المللی شده بفضل خدا مستقل و آزاد و در عین زمان در صدد اصلاحات
جدیده و وضع و انفاذ پروگرام های بلندی میباشد متقاضی این امر است که عده
عسکری او بالنسبه حاضر مضاعف و پاس خاطر آنها بلا نهایه کرده شود - زیرا تو ازن سیاس
مساویانه و امنیت و انضباط داخله و اجرای اصلاحات مطلوبه بدون قوه حربیه ابداً
امکان پذیر نیست بر علاوه آن چون وقت مصیبت و وقوع واقعات غیر مترقبه معین
نمیباشد و علی الاکثر محاربات و حوادث بصورت ناگهانی بروز می یابد لذا ما اگر
باتکای قوای قومی و ذوق سربازی و سلحشوری عامه ملت خود تعداد عسکری خود را کم
کنیم پس از ان اغتشاش ها و حوادثاتیکه فجأةً ظاهر میشود و انسان قبل الوقوع از
وضع و تخمین آن اطلاعی بهمر رسانیده نمیتواند چگونه جلوگیری خواهیم کرد معلوم است
تا وقتیکه اطلاع جمع آوری قوای قومی بنقاط مطلوب میرسد و آنها بموقع حرب
حاضر شده تحت سلاح میآیند و اوامر مقتضیه را میگیرند کار از کار گذشته میباشد.»


پیشنهاد های نافعۀ نادری برای حکومت امانی ٢٤٨ جلد اول - نادر افغان

عدم دلجوئی عسکر و افسر فالتو : مگر با وجود این اصرار و اقامه دلائل سپهسالار
کابینه و اهل دربار حکومت امانی ازین خبط و خطای خود که مفاد و مضار آن مسلم
و آشکار است چشم پوشی کرده باشارۀ چشم و ابروی شاه ناعاقبت اندیش
شان اعلیحضرت امان الله خان، رأی ناسنجیدۀ الغا و سبگدوشی عسکر و افسریرا
که از مدت متمادی کار کرده بودند و مفکورۀ تقلیل قوای نظامی را باکثریت تصویب
و بر خود سپه سالار امر کردند که حتماً بایست ازین عسکری موجودۀ که آنرا در زیر حرب
بخون جگر تحت تعلیم و تربیه آورده بود یک قوۀ جزوی را نگهداشته ما بقی را مرخص کند.
اما سپه سالار باز از خشونت مقدسه اش دست نکشیده گفتند: «در صورتیکه
این معروضۀ خیر اندیشانه ام را که برای خیر و سعادت وطن و حکومت تقدیم کردم
منظور نگردید و علی الرغم من نظریۀ تقلیل قوۀ عسکریه را تصویب میکنید پس لا اقل
برای آن ضابط ها و صاحب منصب هائیکه سبکدوش میشوند، یک معاش
مستمری مقرر و یا بخشش و دلجوئی کنید و الا من نمیتوانم که آنها را از سلک
نظام با وجود خدمات و جانفشانی هائیکه از اوشان دیده شده بی موجب ملغی و
اعلان سبکدوشی آنها را بدهم حتی در صورت عدم قبولی این نظریۀ خیر اندیشانه ام
برای دست کشیدن از کار حاضرم.»


پیشنهادهای طه نادری برای حکومت امانی ٢٤٩ جلد اول ـ نادر افغان

هرچند حزب مخالف میخواستند که درین موضوع هم مخالفت جدی سپهسالار
صاحب برایند ولی اعلیحضرت امان الله خان نظر بخشونت و مقاومت جدی نادری
درین پیشنهاد موافقت کرد و حسب تصویب و تجویزی که خود سپهسالار بالنسبة تقرر
مستمری و با اعطای بخشی صاحبمنصبان نظامی که باید در موقع سبكدوشی برایشان
داده شود یک احکام اجمالی را اعطا و اصرار کرد که یک آن لوتر باید عسکری را تقلیل کند.
چنانچه سپهسالار صاحب برای عموم این صاحبمنصبانیکه از طرف حکومت
سبکدوش میشدند یک یک اندازه از ان اراضی سرکاری که در مرکز و دیگر ولایات حکومت
موجود بود علی حسب مراتبهم بصورت بخشش مرحمت فرمود هرچند این قضیه برای منظوم
بنابر تسلیت و دلجوئی سپهسالار حسب ظاهر بشاکله بنظر می آمدند ولی در حقیقت ازین عدم
قدردانی حکومت نهایت غمگین و در هر محل شکایت میکردند .
عدم رعایت امور مذهبی و روحیات ملی : همچنین راجع بدیگر امور اداری و
تشکیلات سلطنتی و اتخاذ طرز عمل قبل از وقت عصر امانی که مخالف مقررات دینی
و عرف و عادات ملی بود و اعلیحضرت امان الله خان بعد از تسویۀ امور داخله و خارجه تعمیل
و اجرای انرا بشدت در محیط اجرا نمودن میخواست نیز دائماً سپهسالار صاحب جگر
خون می بود و بدلائل و شواهد سهو و خطا و مضمار این تیز رفتن او را در مجالس و در او ملاقاتها


پیشنهادهای نظیر نادری بحکومت امانی
٢٥٠
جلد اول - نادر افغان

خصوصی به او پیش بینی میکرد و همیشه از مختار ساختن و سپردن زمام امور باشخاص نا اهل؛ و بیکار و مهمل گذاشتن صاحبان تجربه و لیاقت تنقید میکرد اما د گوش سخن شنو کجا؟ دیده اعتبار کو؟
عدم فکر اتحاد ملی: نسبت به تشکیل احزاب قدیم و جدید وغیره که بحال وطن خیلی مضر بود و رفته رفته اسباب شقاق و نفاق را تولید، و نتایج بدی را بملکت عائد میکرد (چنانچه کرد) نیز جداً سپه سالار مخالفت داشت و بدلایل و شواهد این مطلب را خاطر نشان میکرد که پیر و جوان گل یک گلبن این بوستان و بودن و مقررانگاشتن هر واحد آن در جای خود برای خدمت وطن ضرور است نباید حکوت بهمچه تعبیرات و حزبیت های خانه خراب کن دوئی و جدائی را در بین پدر و بچه، وموسن سفید و جوانها القا کند.
شرمهری نسبت بامور سرحدی: راجع بامور سرحدیه و اداره قبائلی که از قدیم الایام از بسیار جهات و بسا ملاحظات با افغانستان مناسبات داشتند و در جهاد استقلال و پیشرفت مقاصد ملیه و وطنیه ما حسب صلاهای وزیر صاحب خیلی رشادت و فداکاریها را عملاً اجرا نموده بودند نه تنها از قبولیت عرائض و پیشنهادهای نافعه سپه سالار انکار کردند بلکه اداره امور سرحدیه را که وزیر حربیه الی ماه میزان ١٣٠٢ شـ


پیشنهادهای نافذه نادری بحکومت امانی
٢٥١
جلد اول - نادر افغان

بکمال شرافت و نجابت انجام میدادند نیز از وشان منفک و بمحمد ولیخان سپرد
و بالآخر نظریات محمد ولیخان را هم راجع بسرحدات منافی فکر خود یافته بمحمویا و تسلیم کرد
و به اینوسیله محبت و صمیمیت سرحد را از افغانستان مسلوب نمود .
عدم تعمیم فابریک انهار و معادن و رفع ضروریات فوری، راجع بدیگر
مصارف بی لزوم گزاف هم نظریه وزیر صاحب حربیه همین بود که نباید حکومت
بلافائده عوائد مملکت را صرف نماید بلکه این پول را بایستی، در تاسیس و بکار
انداختن فابریکه هائیکه مواد خام را معموله، وصنعت وحرفت مملکت را ترقی دهد
و کندن انهار، و بکار انداختن معادن و ساختن قشله های عسکری دیگر مسائلی که
افغانستان بان احتیاج دارد و آن موادیکه برای رفاه عامه و سعادت و ارای
جامعه مفید و نافع و موثر واقع میشود، خرج نماید.
عدم توجه باصلاح اساسی معابر : در ساختن سرک تنگی غارووسالنگ
هم نظریه وزیر حربیه چنان بود که همراه ساختن این راه های نو میباید که در معاه
موجوده و راه های معموله جانب مشرقی و شمالی افغانستان نیز اصلاحات
و ترمیمات لازمه بنمائیم و نگذاریم که قصور وعمارات و منازل و خطوط تیلفون و تلگرام
و رباط های عرض این دو راه خراب و برباد شود . اما حکومت نه توجه جدی و


پیشنهادهای نافذ نادری برای حکومت نادری ٢٥٢ جلد اول - نادر افغان

اساسی خود را نسبت به اجرای عملیات معابر تازه حسب مطلوب مصرف کرد
و نه غمخواری از سرک‌ها و منازل سابقه نمود .
تحقیر و تکدیر روحانیون : در الغای مصارف مساجد و وظائف علمای
حقانی و اعزاز مشایخ و روحانیون که استمالت و دلجوئی و احترام آنها فرض
ذمت حکومت اسلامیست نیز نظریه سپه سالار غازی جدا بر خلاف عملیات
اعلیحضرت امان الله خان بود و تکرار میگفت که نگرانی مساجد و اماکن متبرکه افغانستان
و احترام و عزت علما و فضلا و مشایخ و روحانیون وطن از حد ضرور است و نباید
طرزی اختیار شود که از ان اسباب گزند خاطر و انزجار این ذوات کبار
تولید گردد بلکه ازین رجال معظم در خدمت وطن و ترقی افغانستان و اعلای
کلمة الله باید کار گرفته شود و بآنها حکومت از بذل الطاف و عواطف خود چنین
موقعیتی را اعطا کند که در سخت ترین مواقع مظهر بهترین خدمات برای حکومت و مملکت خود شوند.
مفکوره نادری راجع به تعلیمات طلبه افغانی : هر چندیکه نظریه جناب
محمد نادر خان بالنسبه اعزام طلبه افغانی به ممالک خارجی در اول امر مؤید و محرک
کابینه امانی بود ولی برای طلبه آتیه افغانستان میفرمود که باید حکومت از تاسیس
مکاتب عالی خارجی در افغانستان مراتب ابتدائی تعلیمی طلبه را تکمیل و آنها را


پیشنهاد نافعه نادری برای حکومت امانی ۲۵۳ جلد اول نادر افغان

برای ادخال در دارالعلوم‌ها و دارالفنونهای خارجه مستعد سازند تا با مصرف
کمتر وقت و ثروت صرف، و معیار تعلیمی مطلوبشان بصورت سریع و صحیح تحصیل شود
هرچند به قبولیت این مفکوره نافعه وزیر حربیه اولاً اهمیت داده نشد ولی بعد توجیه
مشکلات تعلیمی طلبه افغانی که در ممالک خارجی بدون مراعات این اصول اساسی
فرستاده شده بودند این نظریه عالیه خود بخود در محل تطبیق و اجرا گذاشته شد
و یک یک مکتب المانی و فرانسوی در مرکز تاسیس یافت تا مراتب اولیه درسیه
خود را طلاب درینجا امتحان داده بعداً بخارج بروند.
عدم مراعات تعلیم و تربیه : راجع به اجرا و تدویر تعلیم و تربیه صحیح
در مکاتب، و رعایت اخلاق و اطوار طلبه هم وزیر صاحب حربیه تمادیا عرایض
خود را تقدیم و حکومت را برفع آن متوجه میساخت که باید در حسن اخلاق و خوبی
تربیه اولادهای امروزه مکاتب که پدرهای فردا و اداره کنندگان آتی این
وطن خواهند بود خیلی کوشش شود ولی این فکر قیمتی دار نادری نیز کمتر بسمع قبول
می‌شنیدند حتی علی الرغم آن داخل اقدامات هم میشدند.
پروگرام مضره امانی : خلاصه که سـ ۱۳۰۱ و سـ ۱۳۰۲ شمسی را این مرد دانشور
به مظاهره و مباحثه همین افکار و نظریاتیکه اجرا و تطبیق آن برای منفعت وطن و خیر


پیشنهادهای نافعه نادری برای حکومت امانی ٢٥٤ جلد اول - نادر افغان

حکومت از حد زیاد نافع بود با شخص شاه و زعمای امور آنگاه در یک عالم قلق
و اضطراب متردد و تذبذب خطرناک بپایان رسانید ولی مع الاسف کسی
با آن اهمیت نمیداد بلکه علی الرغم این شخص ملت پرور و دگر خیرخواهان وطن اکثری
ازین اوامر و اجراآت مضرت رسان با برخود اوشان تطبیق و اجرا هم مینمودند.
بواسطۀ همین تطبیقات و انفاذ همان پروگرام و اجراآت قبل از وقت فتنه
زای که شخص شاه با تفاق چندی از حواشی خود آنرا تصویب و منظور و در محل اجرا
میگذاشتند، سپه سالار صاحب بعد از معاودت از اصلاحات قطعیۀ بدخشان
الی عزیمت شان بطرف پاریس از اجرا و انجام آن نظریات نافعه و اصلاحات مفیدۀ
شان که عالم عسکری افغانستان اجرا و تطبیقات آنرا بخاطر داشتند و اساس
و بنیادهای آنرا قبلاً وضع و طرح فرموده بودند، ناکام مانده تنها همان اوامر و یاد
داشت های غیر نافعه حکومت امانیه را با دل پژمان بیجهان یاس و حرمان تا یک
وضع خوب طریقۀ مرغوب که موجب کدام غلط فهمی و سبب القای کدام رنجش
نشود اجرا میفرمودند.


وقوع غلط فہمی بین حکومت امانی سپه سالار غازی ٢٥٥ جلد اول - نادر افغان

وقوع اثرات بی نزاکت اختلاف فکری

بین اعلیحضرت امان الله و جناب سپه سالار

چیزیکه زیاده تر فکر این ذات دانشور را بخود مشغول داشته بود از یکطرف
نتایج وخیم این اقدامات ناعاقبت اندیشانه قبل از وقت اعلیحضرت امان الله خان
بود و از طرف دیگر تعریض و غرض پرستی اشخاصی بود بر علیه سپه سالار که بر فکر
و حواس اعلیحضرت امان الله خان استیلا کرده و تسلط کلی یافته بودند و او را بازیچه
دست خود ساخته اغراض خود را بروی اجرا می نمودند و در عین زمان وجود این خیر
خواه حقیقی حکومت و ملت را سد راه خود، و منافی پیشرفت مقاصد مغرضانه خویش
می پنداشتند لهذا بهر ذریعه ممکنه که میتوانستند اسباب شکر رنجی و خفقان و غلط فہمی
وجدانی را بین این سپه سالار عالیشان و اعلیحضرت امان الله خان القا مینمودند، و
بلطائف الحیل افکار نافعه و نظریات خیر اندیشانه نادری را به اعلیحضرت امان الله خان
دگرگون نشان میدادند .
حتی به اعلیحضرت امان الله خان که عاشق تجدد فضول ، و دلداده اجرای
خرافات و اوضاع نظر فریب بی لزوم اوروپا بود ، وجداً در صدد مخالفت


وقوع غلط فهمی بین حکومت امانی و سپه‌سالار غازی ٢٥٦ جلد اول ـ نادر افغان

و بر انداختن تمام اوضاع و مجاری امور مذهبی و ملی بود و میخواست که خودش را بزعم خود بمنزله یک مجتهد و مخترع اعظم قرار بدهد (١) ، و در نظر داشت که در هر چیز و هر امر یک طرح نو را عام از اینکه مفید باشد یا مضر، بیندازد و اساس تازه را بنام خود بگذارد ـ همین مغرضین و اشخاصیکه متاع خود را در پرتو افکار نادری کاسد و افکار خود را در برابر انوار ذکای او فاسد می‌یافتند اینطور وانامند «تا زمانیکه این سپه‌سالار در کابینه ات شامل باشد ابداً تو در پیش بردن نظریات خود موفق نمیشوی زیرا که او ابداً ازین افکار خود که بار بار اظهار میکند و در تبدیل پروگرام شما اصرار مینماید منصرف نمیشود.»
اعلیحضرت امان الله خان از استماع و مشاهده این خشونت مقدس از جناب محمد نادر خان که در اعطای افکار حقانه و نظریات خدا پسندانه خود بمقتضا فرض منصبی و محبت ملی و وطن دوستی و عاقبت اندیشی خود مینمود ـ و از سخنان کم و زیاد که در باره سپه‌سالا صاحب از جانب مغرضین و مفسدین می‌شنید نه تنها محبت و صمیمیت سابقه خود را بوزیر صاحب حربیه کمتر مبذول مینمود بلکه بعضاً اینطو
(١) چنانچه میگفتند که «جوهر مرد به تقلید نگردد حاصل * مخترع شو که دگرها بتو تقلید کنند» ملاحظه شود صفحه ٤١٢ کتاب لویه جرگه ١٣٠٣ مطبوعه جوزا ١٣٠٤ مطبعه دائرۀ تحریرات حضور و مجلس عالی وزرا .


مبدأ مخالفت ملی با اجراآت حکومت امانی ۲۵۷ جلد اول - نادر افغان

اوضاع ناملائم وحرکات خارج از دائرۀ نزاکت را که موجب متاثر شدن این سپه سالاریکه
بنظر عامۀ ملت خیلی محترم ومقدس بود ووطنخواهان حقیقی اورا از جان و دل دوست تر
داشتند، مرتکب میشدند و در بعضی امور وجهات اسباب دلشکنی و ناامیدی
اورافراهم می آوردند .
آغاز مخالفت ملی با اجراآت حکومت امانی
چون همۀ پیشنهاد ها وعرائض سپه سالار مستند بمقررات صحیحۀ مذهبیۀ مذاق
و روحیات عامه بود وحضرت معظم له از تجربه که حاصل کرده بود و بواسطه تماس
و علاقه مندی که با همۀ طبقات ملت داشت خوبتر می فهمید که اثرات این اجراآت
دل آزار حکومت امانی که ناعاقبت اندیشانه وخود سرانه در محل اجرا آورده میشود
بر روحیات وجذبات ملی و رسوم وعادات وطنی اثرات سوئی را می افگند
ازین جهته تنها مفکورۀ مفیدۀ سپه سالار غازی بلکه از عموم وطنجواهان صادق
وطرفداران صحیح اعلیحضرت امان الله خان که دران زمره والده اش علیاحضرت
هم شامل بود از نقطه نظر خیر اندیشی واهمیت پسندی، تعدیلات اصلاحات
اجراآت حکومت را متقاضی بود- تا نشود که یک اسباب فتنه و آشوب
تولید، و ملت و حکومت بیکدیگر بزنند اما مع الاسف اعلیحضرت امان الله خان


جلد اول نادر افغان
٢٥٨
مبدأ مخالفت ملی با اجراآت حکومت امانی

از خود رائی و ناعاقبت اندیشی خود باین عرائض او حواله بسمع نمیکرد و مطرداً و مستقیماً
بهمان یک خیال محال خود پویان می بود.
چنانچه بمجرد انعکاس این اطلاعات اجرای پروگرام جدید امان الله خان
در اطراف و اکناف وطن مخصوصاً در طبقات فهمیدۀ ملت آثار نفرت و علائم مخالفت
از حکومت یکی بعد دیگری مشاهد میرفت.
تا اینکه اخیر ١٣٠٢ و مبدأ ١٣٠٣ برخلاف میل و آرزوی سپه سالار غازی و دگر
سعادت خواهان وطنی که در برابر همه اجراآت ناصواب حکومت تنقید میکردند برای
رعای امور آن عصر یک موقع خیلی زحمت افزای تکلیف ده ثابت شد. و فتنۀ
آثار اضرار نمودار شد. مردم زمین داور علناً بنام اصلاح حکومت امانی
و حمایت از امور مذهبی کوس بغاوت را نواختند. اقوام سلیمان خیل
بنای آشوب و خلل را نهادند. در سمت جنوبی هم مواد و مقدمات واقعۀ مشهور
١٣٠٣ فراهم آمد. در بدخشان هم علائم عدم اطمینان نمایان شد. در کنرها
و ننگیانی مواد بد نظمی کم کم مشهود گشت حتی در تمام افغانستان رجال فهمیده و دانشور وطن
بر شاه خود دروازۀ تنقید را کشاده بدمین شدند.
اما اعلیحضرت امان الله خان از همان جنون و خودپسندی که خاصۀ طبعش بود


خودسری بی پروائی حکومت امانی از جذبات ملی
٢٥٩
جلد اول - نادر افغان

و بقول خودش که : « نه از دنیا غمی دارم نه از بلوابه تشویشم - جنون مسلک خویشم از ین پس کوچه دکانم»
نه از نصائح و نظریات نافعه سپه سالار و دیگر ذوات خیر اندیش صداقت شعار
افغانستان حتى والده اش که بار ها را او را بغلط و خطایش می داناندند. و
باصلاح و تعدیل کردارش مدعو میکردند، متنبه میشد و نه از مخالفت های
عملی که « علائم و آثار آن در هر گوشه و کنار مملکت از رعیت مشاهده میشد »
عبرت و نصیحت میگرفت .
بلکه میگفت : « من این پروگرام خودم را به آن عزم خویش که مانند کوه های
افغانستان مستحکم و متین است به قوهٔ سرنیزهٔ خودم پیش می برم و هر شخص و هر
قومی را که در قبولیت این اصلاحات مطلوبه ام اندکی تردد داشته باشد
بقوهٔ شمشیر تادیب میدهم (٢)» .
(۱) بخاطر آورده شود نطق مشهور اعلیحضرت امان الله خان که در ۱۳۰۴ در قصر استور ایراد نموده اند و نیز ملاحظه
شود نطقیکه در صفحهٔ ۱۳٤ کتاب لویه جرگه ۱۳۰۳ مطبوعه ماه جوزای ۱۳۰٤ مطبعه دائرۀ تحریرات حضور
و مجلس عالی وزر ا مرقوم است .
(۲) مفاد نطق اعلیحضرت امان الله خان که در جشن استقلال ۱۳۰۳ و ۱۳۰۵ و دیگر مواقع ایراد نموده
و در اخبار های جشن استقلال و امان افغان و حقیقت کابل و غیره جرائد وطنی موجود است
ملاحظه شود .


ضمیمه صحیفه ( ٢٦٠ ) جلد اول کتاب « نادر افغان »

جناب عالیقدر جلالتمآب امیر اعلی نشان سردار محمد نادر خان
سپه سالار غازی وزیر امور حرب افغانستان در سنه ١٣٠٢


[BLANK PAGE]


جلد اول - نادر افغان
۲۶۰
علالت سپه سالار در اثر اندیشه و تراکم افکار

علالت سپه سالار در اثر اندیشه و تراکم افکار

پس از وقوع و پیش آمد این اوضاع جگر خراش، خیر خواهان حقیقی و وطن
دوستان صحیح و ملت خواهان همدرد اندازه پریشانی و وسواس اندیشه سرکار
سپه سالار صاحب را بفرمایند که از همان چیزیکه اندیشه داشت در وطن
محبوبش واقع شد و بکمال تأسف از اجراآت سوء حکومت تخم مشاجره و مجادله
و سلب اعتماد در بین راعی و رعیت در محیط کاشته شد عجب تر انیست که
حکومت بجای اینکه از سهو و خطای خود متنبه شده عرائض نافعه و پیشنهادهای عناصر
صالحه وطن را بگوش هوش خود بشنود و با صلاح عمل خود بپردازد بدبختانه ملت را
مورد عتاب باز پرس و عقاب قرار داده آنها را بی اراده و نادان، خود را عاقل
فهمیده و همه دان تصور میکرد.
بسیار اشخاص بخاطر دارند که در اواخر ۱۳۰۲ و اوائل ۱۳۰۳ صحت
این سپه سالار حذاقت شعار بواسطه همین تهاجم افکار و حدسیاتیکه راجع
به اضرار این رفتار میزدند، بدرجه آخر خراب شده بود و شب و روز در افکار
عمیق و تصورات ژرف گرفتار میبود بحال وطن و ملتش میسوخت و با حکومت


استعفای سپه سالار غازی از کابینه امانی ۲۶۱ جلد اول - نادر افغان

سخن ناشنو خود میساخت ، بآتیه پر از آفات و بلیه ملک می طپید و بحرکات
و اوضاع بجای زعمای امور انگشت حسرت را میگزید .
این اندیشه و مراق به اندازه براوشان غالب و مستولی شد که از خواب و
خور ماندند و بصدع شدید و دوران سر و شکایت سینه و جگر مبتلا شدند .

استعفا و کناره جوئی سپه سالار غازی از کابینه امانی
هر چند با همین وضعیت پر از زحمت این شخص با کفایت تا چندی امور رسمی حکومت را
هم حسب هدایات حکومت انجام میدادند و هم در مجلس وزرا و حضور شاه عرائض نافعه و
خیر اندیشی های آخرین خویش را ابلاغ میکردند ولی رفته رفته اندوه و کاهش روحانی
و امراض جسمانی باندازه بر وجودشان غالب و مستولی شد که از حرکت نمودن و
کار کردن افتادند لذا مجبوراً یک استعفانامه نهایت موثر و رقت آور یرا
در برج قوس ۱۳۰۶ باین مضمون به اعلیحضرت امان الله خان تقدیم، و انفصال خود را
از کابینه وزرای امانی تصمیم نمودند .
« اعلیحضرتا ! »
« شما از عقیده خالص و مسلک بی آلایش من خوبتر مطلعید و هم میدانید


استعفای نادری از کابینه حکومت امانی ۲۶۲ جلد اول ـ نادر افغان

که من از مدتی گرفتار ناخوشی‌های گوناگون هستم، امروز که من این معروضه را مینویسم
وقتیست که آخرین قوا و حوصلهٔ خود را بخرج میدهم و دگر هیچ تاب و توان بمن نمانده است
«اعلیحضرتا ! یقین کنید که مانند من شخص مریض که روحاً و جسماً ناخوش است
نمیتواند اضافه برین هیچیک بار سنگین را که متحمل هستم شبانه روز بردارم. مخصوصاً
از وقتیکه میان من و یک جمعیتی که اطراف و حوالی شما را فراگرفته‌اند، تخالف
فکری واقع است، و نظریات خیراندیشانهٔ خود را برضد افکار شما و آنها مشاهده میکنم.
«نظر به تجارب عدیدهٔ که من درین ملک حاصل داشته‌ام و از معلوماتیکه
بالنسبه روحیات و جذبات ملی دارم خیلی اندیشه میرود که خدانخواسته سیل این افکار
موحشه بنیان سلامت وطن ما را متزلزل و کاخ ترقیات مطلوبه را منهدم خواهد ساخت
هجوم این خطرات روح فرسا روزبروز بضعف و نقاهت من می‌افزاید. و محبت
و درد وطن با روح من مجادله مینماید در حالیکه اعلیحضرت شما هم همهٔ آن عرائض هیخواهانه
مرا که برای خیر شما و مفاد ملت و طرز مملکت داری و ایجابات فعلی بحضورتان
تقدیم میکنم مع الاسف بنظر قبول نمی‌بینید ـ و بهیچکدام آن اهمیت نمیدهید !! و
از وخامت نتیجه این اوضاع جگرخراش هیچ نمی‌اندیشید»
«لذا من وجداناً معذور و عقیدةً مجبورم تا اظهار کنم چون من با این اوضاع که


استعفای نادری از کابینه حکومت امانی ۲۶۳ جلد اول - نادر افغان

تماماً بر خلاف میل آرزوی وطنگواهانه ام جریان دارد، قلباً متأثرهم پس امیدارم
تامرا از عهده موجوده ام مستعفی قبول، ولطفاً منفصل فرمائید - زیرا هیچ میل
ندارم که بعد ازین در داخل وطن به هیچیک مأموریت کار کنم و اگر اصرار میفرمائید
که حتماً باید کار کنم پس بشرط وفای این حیات مستعارم که بار بار آنرا برای خدمات
قابل افتخار وطن نثار خواهم کرد و نجاتم از پنجه این مرضی که فعلاً دامنگیرم است اموراً
خارجه افغانستان هر خدمتی که لازم دانند مقرر می فرمایند البته در خارج حاضرم
که جهت استرضای شما اگر چه به سرکاتبی یک سفارت هم مقرر شوم آنرا بپذیرم
وبوسیله این غیاب صوری خود از یکطرف ازین کشمکش های روحی ووسوسهای
کنونی که ناشی از اوضاع ناملائم فعلی وجذبات وطنخواهی من است هم قسماً نجات
می یابم و از جانب دیگر بمعالجه و مداوات خود نیز خواهم پرداخت ،،

انفکاک شمشیر دبیر نادری از مملکت افغانی

اگر انصافاً بنویسم علحضرت امان الله خان از گرفتن این استعفانامه خیلی
متاثر گردید و از علالت مزاج جناب محمد نادر خان بسیار مضطرب شد
واز طرف وزارت حربیه که الی الان کارش (باوجود توجیه آن مشکلات متصادم)


استعفای سپهسالار غازی از کابینه حکومت امانی ٢٦٤ جلد اول نادر افغان

موانعی که باجمال آن قبلاً اشاره کردیم، بخوبی جریان و نفاذ داشت زیاده تر
اندوهگین گردید و ذاتاً برای اداره امور وزارت حربیه خودش میرفت
و در صدد رضای خاطر و اعادهٔ صحت این ذات درایت سمات میخواست که
تشبثات نموده مقدمات توافق کار کردن مکرر اوشانرا در وزارت حربیه
و یا دیگر مأموریت های مهمی که داخل خواسته باشند حاصل کند .
اما ازین رنج و اندوه و تشبثات ظاهری او چه فائده که بر آن علل و اسبابیکه
موجبات علالت و شدت مرض جناب محمد نادر خان را فراهم آورده و او را بتقدیم
داشتن استعفایش وادار کرده بود یک نظرش را اعاده نمیکرد. و به تعدیل آن
افعال و حرکات خویش که موجب وقوع غلط فهمی ها و وسائل سلب رفاه خلق الله و امنیت
عمومی را فراهم می آورد، نه می پرداخت !
این تأثر و غمگینی اعلیحضرت امان الله خان در اثر پرو پاگند و تعبیرات غلط مغرضین
و مفسدین که بقول حضرت سعدی : شور بختان بارزو خواهند - مقبلانرا زوال نعمت و جاه
برطرفی و دلشکنی جناب محمد نادر خان را بهمه ذرائع ممکنه میخواستند این قدر هم دوام
نکرد که اوشان از بستر مرض خارج، و بطبع آنها قدری افاقه و بهبود وانمود میشد
چنانچه همین مقربین و حواشی غرض پرست امانی این استعفای نادری را


استعفا نادری از کابینه حکومت امانی ٢٦٥ جلد اول ـ نادر افغان

رقم رقم تعبیر، و به انواع معانی غلط تفسیر کرده، خلیج غلط فهمی و شکر رنجی مابین
اعلیحضرت امان الله خان و جناب محمد نادر خان باندازه توسیع دادند که در اواخر
ایام مریضی سپه سالار اعلیحضرت کمتر باحوال پرسی مرضش که در ابتدا خیلی
از ان متأثر بود میپرداخت.
این طرز عمل و شکنانه حکومت امانیه که با این وطخواه مرعی میداشت بسرعت
فوق العاده اولا در مرکز، بعدا در تمام نقاط مملکت مواصلت کرد و این اوضاع
خارج از دائره نزاکت ضمیمه دگر اعمال پر از شکایت اعلیحضرت شده، رشته
محبت و صمیمیت نادر را در قلوب عامه وطخواهان و ملت دوستان افغانستات استحکام نمود.
کناره جوئی برادران سپه سالار از کار
جناب محمد هاشم خان که فطرتا دارای خشونت مقدس و علی الاکثر با اعلیحضرت
امان الله خان راجع بهمین عملیات دل آزارش در مذاکره و مناقشه میبود و با
اعمال ضرر افزای عمال امانی ابدا موافقه نداشتند و نظریاتش تماما تابع افکار
نادری سه چهار ما قبل علالت استعفا و انفصال برادر بزرگ شان از وزارت حربیه
جهت تیمار داری و معالجه والد امجد شان که بمرض صعب العلاج گرفتار بود رخصت


کناره جوئی برادران سپهسالار از کار ۲۶۶ جلد اول ـ نادر افغان

گرفته، مسافرت خارج را بالنسبة دیدن این اوضاع پر از بدعت حکومت ترجیح
داده بودند و اخیراً حکومت هم این مباعدت صوری شانرا مستحسن دید بجلای
میل و ارزوی شان آنها را بوزارت مختاری افغانستان در ماسکو تعیین نمودند
تا از پاریس مستقیماً بروسیه بروند چنانچه حضرت معظم له بعد از انجام خدمت
سه ساله خود در وزارت مختاری افغانی در سکو تکراراً از ملازمت حکومت استعفا
داده بپاریس رفتند و آمدن افغانستان را برخود گوارا نفرمودند.
آقای شاه ولیخان که حیثیت نائب سالاری قول اردوی مرکز برا داشتند
چند روز بعد از استعفای برادر شان در اثر تخالف نظری که بین اوشان و
بعض از مغرضین مجلس عسکری در اجرای ماکولات واقع شد نیز استعفای
خود را تقدیم کردند. زیرا که وزارت حربیه حسب امر و اراده اعلیحضرت امان اللّٰه خان
اجرای ماکولات را در نظام اعلام کردن میخواستند در حالیکه تمام منصبداران صاحبان
از مدتی بر خلاف آن تا نقطه آخر در نظر بمی نظمی و سود اداره که از ان متوقع بود،
مقاومت داشتند و آقای شاه ولیخان هم بر خلاف آن اقامه دلایل میکردند.


جلد اول - نادر افغان
۲۶۷
تقرر سپه سالار بوزارت مختار بی افغانستان پاریس

تقرر جناب محمد نادر خان بوزارت مختاری در فرانسه

علالت طبع بجناب محمد نادر خان در اواخر قوس ۱۳۰۲ طوری شدت کرد که در ظرف چند روز بستری شدند و در ماه قوس همین سال استعفانامه فوق خود را در حالت اضطرار بحکومت تقدیم کردند، تا اوائل حوت همین سال مرضشان بطوالت کشید و عرصه کار کردن شخص پادشاه در وزارت حربیه و مسئله سنجیدن اطراف و جوانب این استعفای جناب محمد نادر خان دوام داشت .
در وسط برج حوت چون صحت شان قدری خوب که کم کم بقدم زدن و حرکت کردن آغاز فرمودند فکر هر دم خیال امانی به تشویق و تحریک مغرضین بتقاضی این امر شد که از پذیرفتن افکار منفعت بار جناب محمد نادر خان انکار کند و اعلان دوام خود را بهمان مسلک ، و قیامش را بهمان اوضاع نماید بجهر از ضیاع وقت و دردسر برای شاه و دل آزاری رعایا نتیجه نمیداد و بالاخر وطن را بهزاران رنج و آشوب و فتن آشنا میسازد چنانچه استعفای سپه سالار را منظور و بعوض شان در صدد انتخاب و تقرر یک وزیر حربیه دیگری شدند .
بمجرد اظهار خصوصی این نظریه خویش به نزد آن مقربین و حواشی خود که مبین مطلبی را


استعفا نادری از کابینه حکومت امانی ۲۶۸ جلد اول - نادر افغان
آنها قبلاً و شراً رقم رقم بداومی فهمانید و این عقیده را بذہن شان بلطائف الحیل محکم ساخت
بودند از طرف عموم دلی صاحبان، تصدیق، و برخلاف مضمون :
آئینه چون عیب تو بنمود راست - خود شکن آئینه شکستن خطاست
با این مریض سودای ترقی و تعالی مملکت اسلامی، و این نجم استار سعادت و آرامی
ملت افغانی جناب محمد نادر خان غازی بنای مشاجره و غرض پرستی را گذاشتند اما
غافل بودند ازین که :-
با صاف دلان مجادله با خویش دشمنیست - ہر کس کشد بر آئینه خنجر بخود کشد
ولی این وضعیت حکومت که با یک خادم صادق صاحب عز و شرف و دارای
افتخار و قداست معامله میشد از طرف محیط و عامه بنظر خیلی نفرت دیده می شد
و از ہر دہان و از همه زبانها در اطراف آن تنقیدات، و با این نادر رشید شان
اظهار همدردی مزید میکردند
لہذا اعلیحضرت امان الله خان برای مسرت حقیقی آن مغرضین که چشم
و گوش شاه را زیر سانسور و مراقبت خود گرفته بودند، و مغالطه دادن د و خشنودی
مجازی عامه طبقات ملکی و نظامی افغانستان که (محمد نا درخان را از دل و جان
خود، دوست تر داشتند و خدماتش را در داخل وطن همچو آب حیات و از دیانت


تفرر سپهسالار بوزارت مختاری افغانستان بپاریس ۲٦۹ جلد اول - نادر افغان

و صفای عقیدتش تقدیس میکردند ، اعلان سبکدوشی جناب محمد نادر خانرا
از وزارت حربیه و تقرر شانرا به وزارت مختاری پاریس که در واقع عین اعلام
منظوری همان استعفا بود در محضر عموم وزرا و مأمورین بزرگ افغانستان
بروز پنجشنبه ٢٤ حوت در قصر گلخانه بتقریب امضا و تصدیق بودجه ۱۳۰۳ بعد از
معرفی محمد ولیخان را بعوض اوشان بوزارت حربیه وکالت اموخارجه باین الفاظ
نطق اعلیحضرت امان الله خان در موقع تبدیلی سپهسالار
افغانستان
«جناب محمد ولیخان اقار اسر از امروز بوزارت حربیه مقرر کردم و باوشان
تبریک میدهم تا کارهای حربیه خارجه را بحیثیت وزیر حربیه و وکیل وزارت امور
خارجه حسب اوامر و هدایتم در معرض انصرام و انجام گذاشته تماماً پیروی
افکار مرا بنمایند .»
«یقین کامل دارم که وزیر صاحب حربیه کنونی بخوبی از عهده این دو کار برآمد میتواند و در امور حربیه
و خارجه افغانستان بساعدت و معاونت من یک روح و رونق تازه را خواهند دمید . (۱)

(۱) اقتباس از امان افغان شماره اول سال پنجم تاریخی ۲۸ حوت ۱۳۰۲ و فرمان مقرری محمد ولیخان .


تقرر سپهسالار بوزارت مختاری افغانستان پاریس
۲۷۰
جلد اول - نادر افغان

«جناب محمد نادر خان برای وزیر مختاری افغانستان در پاریس زیر نظر گرفته
شد ولی چون این مسئله موقوف است باستخراج از دولت بهیه فرانسه پس تا رسیدن
داگریمان، رضائیت نامه دولت مشارٌ الیها تقرر شان صورت رسمیت را ندارد
«میدانند که چرا من ایشانرا بخارج میفرستم یکی همان علت عمومی است
که باید مأمورین بزرگ و کوچک وطن باین طریق ممالک خارجه را دیده نظامات
و اصول کارها و اداره ادارات را بطرز تازه یاد بگیرند و هنگام مراجعت بوطن از
روی علم و بصیرت باصول تازه اجرای امور کنند.»
«اینک اشخاصی که بخارج رفته اند هر کدام در سائر امور یک مهارت
فوق العاده دارند چنانچه یکروز فیض محمد خان پسر غلام نبی خان فرقه مشر در باب یک
مسئلهٔ اقتصادی و تجارتی چنان بحث متین با من نمود که متحیر شدم حالانکه او مدت
قلیلی در اروپا بود، هکذا جناب محمد ولیخان با اینکه مرد سیاسی بود لیکن محض
از دیدن قشون اروپا بصیرت تامه در باب امور حربیه دارند.»
«پس نظر باین مسئله چون جناب محمد نادر خان به پاریس بروند و اصول نظام
و عسکر و ترتیبات وزارت حربیه و تقسیمات عسکری و تعلیمات مکاتب نظامی
آنجا را مطالعه و ملاحظه کنند در موقعیکه در وطن مراجعت نمایند معلومات


تقرر سپه سالار بوزارت مختاری افغانستان پاریس ۲۷۱ جلد اول ـ نادر افغان

و فکرشان در امور حربیه صد مرتبه از حالت حاضره بلندتر و درست تر خواهد بود . »
«دوم اینست که طبیعت شان یکنوع کسالت دارد و مسافرت شان برای
تداوی و تبدل مکان و تفریح طبیعت هم لازم است چنانچه خود ایشان بار ها این مسئله را
باصرار خواهش کرده اند » . (۱)
درین موقع حضرتعالی سردار اعلی محمد نادر خان فرمودند
«بلی از مدتیست که بحضور شاهانه چند مراتب بکمال الحاح عرض نموده ام که
اگر مرا بکدام مأموریت خارجه بفرستند حتی اگر کار بزرگی نباشد بسکر تابتی کاتبی
یک وزارت مختاری یا کدام مأموریت دیگر نیز حاضر و رضامندم . »(۱)
جذبات وطخواهانه در عین حیات خموشانه
بعد از اعلان رسمی انفکاک سپه سالار صاحب غازی از وزارت حربیه
و تقرر شان بوزات مختاری پاریس حضرت معظم له چون به استراحت ظاهری
محتاج و مزاجش تقاضی خموشی و انزوا بود ازین جهه الی زمان وصول اکر میان شان
از فرانسه مطالعات ادبی ، جمع آوری یاد داشت های خصوصی ، نظارت از

(۱) امان افغان صفحه ۲ و ۷ شماره (۶) سال (۵) تاریخی (٤) اسد .


حیات غوثیانه نادرشاهی افغانستان ۲۷۲ جلد اول - نادرافغان

زمین و باغ و اراضی شخصی خویش را برای خرج و مشغله اسباب تفریح قرار داده گاهی
بجای خود در ده افغانان و بعضاً در باغ شان در پغمان و علی الاکثر در قلعه خویش
علی آباد کابل میبودند و بمجالست و مخالطت مردم کمتر اظهار رغبت میفرمودند .
فقط در بعض اوقات از طرف عصر بملاقات پادشاه ، و علی الاکثر بحضور
والد امجد و عم معظم شان تشرف میجستند ، و در محافل علمی و عرفانی
بموجب اطلاعیه ای که خدمت شان میرسید شرکت می ورزیدند و هم در موقعیکه
از طرف شاه برای مشاوره بعض امور دعوت میشدند، و یا در مجلس وزرا راجع به
حل و فصل کدام مسئله مهمه ضرورت فکر و اخذ نظریه شان می افتاد همدردانه و علاقہ
مندانه حاضر، در همان امور مرجوعه از سائلین دستگیری و برایشان رهنمائی میکردند.
چنانچه از تعقیب نظریات همین مرد وطن دوست که رسماً خود را از امور مملکت
داری علیحدہ کردہ ولی وجداناً سعادت وطن را خواستار بود - در رہنمائی آن
اسلحه وارده افغانستان که خود شان بحکومت پیش نهاد و خریداری
آن را از اوروپا فرمایش داده بودند ، و در مبادی توقیف و یک هنگامه بزرگ
سیاسی را بر پا کرده بود، زعمای امور امانی موفق شدند .
ولی در فرو نشاندن آتش مخالفت سمت جنوبی نظریه مصالحت جویانه او شانرا


فاتحه گیری فرزند سپه سالار غازی ۲۷۳ جلد اول - نادر افغان

که اولاً پیشنهاد کرده بودند نشنیدند و بالآخر بدون از تقبل همان طریقه شی
که اولاً سپه سالار آنرا تذکار داده بود و در لویه جرگه ۱۳۰۳ بنام هجده فقره مشهور
اعلان کرده شد دیگر از شهادت سردار شاه ولیخان سد راه آن طغیان بی پایانرا
کرده نتوانستند (۱) در دگر فقرات مهمه سیاسیه نیز افکار و نظریات عالیه این مرد
فرزانه نهایت مؤثر و مفید می افتاد .

وصول اگر یمان وزارت مختاری و فاتحه گیری
فرزند سپه سالار غازی
بعد از وصول اگر یمان جناب سپه سالار و اتمام همه کارهای مربوطه وزارت مختاری
شان از مرکز چون وفات فرزند ارشدشان آقا محمد طاهر خان در عین تحصیلاتش
که با دیگر طلاب افغانی در مکتب لیسه میشله (LYCEE MICHELET) فرانسه مقیم بودند

(۱) اثباتی طویل این مسئله عموماً مطلع و جراید وطنی ناطق نامی امانی مصدق این امر است که در فرونشاندن این آتش بغاوت جنوبی
حضرت عالی شاه ولیخان با وجودیکه از کار حکومت مستعفی هم شده بودند، داوطلبانه حاضر و شامل و دران زمینه
مصدر خدمات مهمی شدند و از آن سیلی که بنیان مرکز را با بهتر از اعلیحضرت امان الله خانرا مجبور به نقل مکان
مینمود، بدرستی جلوگیری کردند .
ملاحظه شود اجمال کار روائی های تاریخی اوشان در محاربه بغاوت جنوبی در صحیفه ۲، ۳، ٤
شماره (۳۱) جلد اول حقیقت منطبعه کابل و صحیفه ۳ ، شماره (۶۱) اخبار مذکوره که تحت مدیریت
برهان الدین کشککی بود .


فاتحه گیری فرزند سپه سالار غازی ٢٧٤ جلد اول - نادر افغان

در موقعی واقع شده بود که سپه سالار در حالت بیماری پر اضطرار افتاده بود ازین
جهته وزارت معارف و شخص شاه مناسب دیده بودند که این خبر اندوه اثر وفات پسرشان
الی زمان صحت و افاقه ، برایش رسانیده نشود - هرچند صحت جناب سپه سالار
الی الان هم درست نیست اما چون حرکتش بمقامی است که مدفن نورچشمش در آنجا واقع است
لذا باید حتماً او را از قضیه مطلع و مراسم فاتحه گیری او بعمل آورده شود .
چنانچه مجلس فاتحه خوانی آقای محمد طاهر خان از طرف وزارت معارف رسماً اعلام
و شخص شاه و وزرا و اعیان معارف همدردانه بسوگوار اند از والدش دلجوئی و مراتب تعزیترا بجا اوردند
(۱) این مجلس فاتحه خوانی آقای محمد طاهر خانرا فهامه عالم آقای میر سید قاسم خان در امان افغان شماره ۹ سال ۱۲۹۹
در ستون (۲) صحیفه (۶) سال (۵) خود باینصورت مینویسد :- «این شهید خدمت راه دین و وطن که بتصدیق
او وزارت معارف بروز دوشنبه ۱۶ سرطان مجلس ترحیم تشکیل داده و دوستان ملت و وطن را دو چار حزن و الم
فوق العاده گردانیده آقای محمد طاهر خان پسر خضر تعالی سردار اعلی محمد نادر خان وزیر مختار افغانستان در پاریس
میباشند که در پاریس مشغول تحصیل بودند» « خبر وفات ایشان هر ساسه ها قبل از ین رسیده بود و لکنی باین وقوع والد ماجد
شان جناب سردار اعلی مریض بودند نشر این خبر مناسب دیده نشد. و بموقعی که سردار اعلی عازم پاریس گردیدند لازم دیده شد
که باوشان اطلاع داده شود تا در خود وطن با حضور اہل بیت و عشیره و دوستان بارگران حزن و الم شان تخفیف گردیده تسلی
خاطر شان تسکین یابد. همان بود که وزارت معارف که مشابه پدر و مربی محصلین است مجلس ترحیم آقای محمد طاهر خان را
انعقاد داده اعلیحضرت غازی و سائر وزرا و مأمورین شرکت این مجلس بودند .»
بر امان افغان از وفات این اولاد جدی و فداکار وطن که در غربت داعی اجل را لبیک نموده منتهی درجه
محزون و غمگین گردیده از خداوند در عوض این حزن و الم بزرگ عوض ها و اجرهای جزیل برای حضر تعالی والد
ماجد آقای محمد طاهر خان سائر افراد مملکت که بنجابات آتیه او انتظار داشتند و امروز بوفات
او محزون هستند آرزو و نیاز میکند، و بخداوند کریم با کمال عجز و خشوع التجا مینماید که بقیة محصلین افغانرا
در حفظ و امان خود نگهداشته مملکت افغانستا نرا به وفات آنان ماتمی و غمگین نسازد .»


نطق سپه‌سالار در فاتحه‌گیری پسرشان ۲۷۵ جلد اول - نادر افغان

آن نطق جوابیه را که سپه‌سالار درین مجلس عزاداری ایراد کرده جداً قابل تقدیر، و هرجملهٔ
آن در خور نگاشتن بخطوط درشت طلائی در اوراق بزرگ تاریخ است اجمالش اینکه :-
نطق رقت‌آور سپه‌سالار
« والله من امروز از مرگ خود که شاید مرض موجوده ام مقدمة الجیش آن خواهد بود
و از وفات این فرزندم که در راه طلب علم و اطاعت از امر پادشاه خود در عالم غربت
پدرود حیات کرده چندان غمگین و متأثر نیستم ولی از اوضاع امروزه که ملت محبوب
و حکومت متبوعم را در تشنج و اختناق آورده است خیلی محزون و اندوهگینم »
در مراتب اندوه و ضطرابم ازین مسئله بیشتری افزاید که شخص اعلیحضرت
در شناختن آشنا و خائنین اشتباه میفرمایند و از ان دوستان و می خواهان خود
مباعدت می‌جویند که آئینه صفت بر اوشان تنقید، و خدمت شان توصیهٔ اصلاح
عمل را بعذر و الحاح مینمایند و بآن متملقین و مغرضین اعتماد و مقاربت میفرمایند
و هر عمل و حرکت شانرا که بعضاً مضر بلکه مهلک است، مدح و تعریف مینمایند
و از عواقب وخیم آن نمی اندیشند و فکری از خیر جامعه و آرامی عامه نمی نمایند
حتی در لباس دوستی منتهای مراتب دشمنی را معمول میدارند .
من درین موقعی که دلم از وفات فرزندم کباب و چشمم پر آب است دعا میکنم


نطق سپهسالار در مجلس فاتحه گیری آقای محمد طاهر جان مرحوم
۲۷۶
جلد اول - نادر افغان

الهی مرا و جمیع دودمان و خاندانم را و همه خیر خواهان افغانستانرا در راه ادائه فخر و
شرف حقیقی وطن قربان کنی تا ماچنان روزیر انشان ندهی که در ملت ، تخم نفاق
پاشید باشد و حکومت از ملت و ملت از حکومت متنفر و یکی برعلیه دیگر بداخل اقدامات
مخالفانه باشند»
«الهی صاوقین افغانستان مملکت افغانستان را بفضل و کرم خود از جمیع
بلیات و آفات دهر مصئون و محفوظ و دشمنان شرف و عزت و خائنین این وطن
اسلامی ما را در هر دو جهان ملول و مخذول و روسیاه بگردانی و بما طبقه موجوده که
امروز مقدرات وطن را بدست داریم چنان توفیق را عطا کنی تا خیر و شر خود را
بفهمیم و راهی را اختیار کنینم که در ان رضای تو و آرامی بندگان تو و نیکنامی دارین ما حاصل شود
این نطق باندازه مؤثر و سهم آگین بود که از شخص شاه گرفته تا عامه حضار را اشکبار ساخت
و این مجلس فاتحه گیری را یک تعزیه خانه حقیقی ساخت ولی احدی نتوانست که بتائید
و تردید این گفتار سپهسالار چیزی بگوید.
عزیمت سپهسالار از کابل بطرف پاریس
بازهم این بیانه همه روانه سپهسالار که آخرین ورود ایشانرا اعلام و انرا
در یک مجلس رسمی محضر همه رجال حکومت و معاریف ملت ایراد کردند قلوب


عزیمت سپہسالا بطرف پاریس
۲۷۷
جلد اول - نادر افغان

بی درد دعای امانی تأثیری نبخشید
چون تهیه لوازم سفری شان کاملاً شده بود بروز پنجشنبه ۱۹ سرطان که سه روز
بعد از ان عید اضحی ۱۳۴۳ بود وطن مالوف شانرا با چشم گریان ودل بریان طوریکه
پدرم و گفتند که با احدی از دوستان ومخلصین وداع آخرین نگفتند و نخواستند
این عیدی را که در نظر شان همچو محرم بود بنزد عیال و اولاد وفامیل خود بگذرانند
ویا لا اقل آن اعزه ومعاریف افغانستان را که برای لویه جرگه ۱۳۰۳ مدعو شده
بودند و تماماً در کابل حاضر و پروانه وار بگرد اگرد خانه این شمع ضیا افشان
افغانستان میگشتند مانده نباشید بگویند . (۱)
با این هم که سپه لار پروگرام حرکت شانرا محرمانه گرفته بودند در موقع
سواری اکثری از اعزه و معاریف ملت و دوستان صمیمی شان برای تودیع
حاضر بودند و در عرض راه هم هر جائیکه توقف شان اتفاق می افتاد بهترین مظاهر

(۱) فهامه عالم آقای میر سید قاسم خان در صفحه ۶ شماره ۶ سال پنجم امان افغان منطبعه ۴ اسد ۱۳۰۳ تحت عنوان حرکت
سردار اعلی جناب محمد نادر خان بطرف فرانسه این مطلب را باین عبارت مینگارد : « درین روزهای اخیر از میان
دولت بهیئه فرانسه نسبت به تقرر جناب محمد نادر خان بوزارت خارجه رسید لاجرم تهیه مسافرت خود
شانرا بعجله اتمام دیده روز پنجشنبه ۱۹ سرطان بمعیت آقای احمد علیخان مصاحب حضور شاهانه و یک دو نفر
دیگر عازم پاریس گردیدند. ما از خداوند نیاز میکنیم که مع الخیر و العافیه بمقام مطلوب رسیده کسالت
مزاج شان بکلی رفع گردیده ایام مقرره خود را بکمال مسرت گذرانیده مع الخیر و وباره بوطن مراجعت بخشند


پذیرائی سپہ سالار غازی در عرض راه ۲۷۸ جلد اول - نادر افغان

اخلاص و محبت را از طرف ملت قدردان خود مشاهده میکردند، مخصوصاً در حصص
مشرقی، خاصه در جلال آباد و دکه بلا نهایه بگرم جوشی زیاد او را استقبال از
مفارقت این مجسمهٔ صداقت از افغانستان مردم بالعموم زار و گریان بودند.

پذیرائی جناب سردار اعلیٰ محمّد نادر خان در هند

مراسم استقبال این ذات صاحب کمال چنانکه بداخل افغانستان
در منازل عرض راه و محلات توقف شان از طرف اهالی افغانستان بمحبت و صمیمیت
بی پایان در محل اجرا گذاشته شد، در خارج نیز بمنتهیٰ خلوص و مسرت بعمل آمده
است اینک اجمال پذیرائی حضرت معظم له را امان افغان در همان موقع منظو
بملت افغانستان اعلام کرده است (۱)
انسان عاقل، انسان خیرخواه، انسان خادم بنوع، انسان بادیانث
و عاطفه نه تنها در وطن خود و میان قوم خود بلکه در هر جا و نزد همه عزیز و محترم است
هر کس چنین شخص را قدردانی میکند، هر کس با او باحترام پیش میآید، هر کس ملاقات
و صحبت او را آرزو مینماید، هر کس با او عاطفهٔ میل و محبت دارد.
(۱) منقول از صفحهٔ اول الی ستون اول صفحهٔ ۳ شمارهٔ «۸۰» سال پنجم امان افغان منتشرهٔ ۱۳۰۳۲۵ اسد


پذیرائی سپهسالار غازی در عرض راه ۲۷۹ جلد اول - نادر افغان
سردار اعلی جناب محمد نادر خان (وزیر حربیۀ سابق) وزیر مختار افغانستا
بدربار دولت بهیۀ فرانسه یکی از رجال بزرگ افغانستان و دارای محاسن و مزایای
مزبوره است که از باعث آن محبوب القلوبی کسانی را که نام اوشان بگوش
آنان رسیده حائز گردیده اند !
چونکه هندوستان همسایۀ افغانستان و علائق اجتماعی بین مملکتین و ملتین از همه جا
بیشتر است، رجال مشهور و معروف افغانستان را غالب ساکنین هند کماہی
میشناسند، و حضرات موصوف را با یکنظر اعتبار می‌بینند بخصوص جناب
سردار اعلی محمد نادر خانرا که از باعث شجاعت های فوق العاده و فتوحات
شاندار او در جنگ اخیر افغان و انگلیس (۱) شهرت فوق العاده و محبت بی اندا
در ہند و اهالی آن دارند .
در موقع مسافرت جناب موصوف بجانب پاریس برادران نوعی و دینی ہندی ما
در غالب نقاط هند که محل توقف قطار آہن بوده از جناب مشارٌ الیه پذیرائی نامهمانها
قدر دانی های قابل تحمید نموده اند که گزارشات آنرا محض تقدیر ابنای ملت و خویِش
لطف و محبت برادران هندی شانرا و تشکر از عواطف قلبی آنان بافغانستا
(۱) مسئله هجرت و دگر اجرا آت عمده شان .


پذیرائی سپہ سالار غازی در عرض راه ۲۸۰ جلد اول - نادر افغان
تا یک اندازه بتفصیل مینویسم :
هنگامیکه خبر ورود ع ، ج محمد نادر خان وزیر مختار افغانی مأمور پاریس
برای برادران هندی مارسید از کثرت محبت و صفای عقیدت باطنی همه مشغول
تهیۀ استقبال ایشان گردیدند .
منجمله برادران پشاوری ما که علاوه بر اخوت نوعی و مذهبی با ما تعلقات نژادی
نیز دارند مقدم از همه مصمم استقبال جناب محمد نادر خان شدند .
کمیته خلافت پشاور تصمیم گرفت که استقبال شایان تقدیری بر آنجناب موصوف
بعمل آورده شود چنانکه پروگرامی نیز برای مستقبلین از طرف آنها ترتیب شده بود
لیکن متأسفانه حکمران پشاور بآنها اجازه نداده بعلاوه بر سرک و استیشن پشاور
پهره های پولیس مقرر بود ، که در حین تشریف آوری ایشان کسی بر سرکها و خیابانها
عبور نکند ، در همانروز برای بعض مسافرین یک تعطیل اجباری حکمر ما بود ، فضای استیشن
پشاور را ایرو پلان ها احاطه کرده بود .
در ۱۹ سرطان ارکان کمیتۀ خلافت تصمیم گرفت که با مستقبلین دیگرتا دلنڈی
کوتل » باستقبال سردار اعلی محمد نادر خان حرکت نمایند ، اما معلوم شد که جناب
مشار الیه در ان روز تشریف نمی آورند، ناچار این تصمیم خود را بتاخیر انداختند


پذیرائی سپه سالار غازی در عرض راه
۲۸۱
جلد اول - نادر افغان

رئیس کمیته مذکور باتفاق آرای سائر اعضا عریضهٔ خدمت جناب موصوف نوشته
و توسط پوسته تقدیم نمودند، در ان عریضه تعیین وقت آمدن مشارٌ الیه و در کجا منزل
گرفتن ایشان استیضاح شده بود.
جناب موصوف فقط تعیین منزل و وقت ملاقات را بساعت پنج و نیم عصر تصریح
نموده بودند، ارکان خلافت بعد از استعلام وقت و منزل ایشان به هوتل دین چری ایجاباً رفتند
هیئت ملاقات خواه امان علاوه بر اعضای کمیتهٔ خلافت خیلی زیاد بودند، سردار موصوف
بوقت معین از کمرهٔ مخصوص خود بیرون شده با یگان یگان اظهار لطف و محبت فرمودند
و یک عدهٔ از رؤسا و اعضای کمیتهٔ خلافت را اجازهٔ دخول در کمرهٔ مخصوص خود دادند
و با ایشان تا قریب دو ساعت صحبت نموده سپس برآی استراحت اجازهٔ انصراف بخشیدند
۱۱ سرطان این روز مبارک که یکی از ایام متبرکه اسلامی و عید اضحی میباشد جلالتمآب
آقای محمد نادر خان برای ادای فریضهٔ عید بطرف مسجد جامع پشاور با عملهٔ خود تشریف بردند
حقیقتاً این روز فرحت اندوز علاوه بر تجلیل معنوی یک تجل و شکوه ظاهری
از باعث تشریف آوری مشارٌ الیه اکتساب نموده بود.
احساسات برادران پشاوری نسبت بجناب اعلی بدرجهٔ بالا گرفته بود
که هر لحظه صداهای زنده باد نادر خان گوش مخالفین را با هتر از می آورد. بعد از


پذیرائی سپه سالار محمد نادر خان در عرض راه
۲۸۲
جلد اول - نادر افغان

ادای نماز جناب وزیر مختار نطق بلیغ در اتحاد و اتفاق مسلمین ایراد نمودند . نطق
آقای وزیر مختار یک تاثیر عجیبی برای مستمعین بخشیده بود که باختتام هر حمله صدای
تصدیق و زنده باد اسلام و اسلامیان زنده باد برادران نسبی افغانیان بلا گسسته است
در یک ملاقاتیکه جناب سردار اعلی محمد نادر خان با یکنفر وکیل قانونی پشاور نموده
ضمناً فرموده بودند ، که من فخر میکنم که در مملکت متبوعه ام افغانستان رعایای هنود
و مسلمان مساویانه با هم در حیات اجتماعی شریک و برادر وار در شئون داخلی کوشان
میباشند اگر هندوستانیها طالب ارتقا و تکامل خود هستند ناگزیرند از یک
اتحاد و اتفاق حقیقی که بی آن هیچ ملت نتوانسته کشتی چار موجه خود را بساحل کشاند
پس اولین چیزی که برای برادران هند من ضرور است همان حفظ اعتقادات
و احترام در مقابل معابد همدیگر است . بقوای خارجی اتکا نمودن محض غلط است
از بازوی توانا اولا د وطن باید کار گرفت ، حکومت افغانستان ازین امتیاز رنگی
که اروپائی نسبت بشرقیا داده اند غافل نیست ، و بکمال جدیت تساوی حقوق
و موقعیت ایشانرا در عالم میخواهد .
سردار اعلی محمد نادر خان در روز ۲۱ سرطان از پشاور حرکت نموده و در هما نروز
بعد از چند ساعت وارد نوشهر شدند .


پذیرائی سپه سالار غازی در عرض راه
۲۸۳
جلد اول - نادر افغان

از طرف اهالی نوشهره هم استقبال بزرگی بعمل آمده بود حتی لایحه از طرف
انجمن حفظ قرآن بحضور شان تقدیم و نطق مفصلی در جواب آن از طرف مشارالیه ایراد گردید
همچنین در « راولپندی » و استیشن های بزرگ دیگر استقبال خوبی شده
در راولپندی علما و مشائخ خاصه ارکان کمیته خلافت چند روز توقف ایشانرا در خواست
نموده بودند ، اما جناب ایشان نظر به پروغرامیکه مرتب نموده بودند توقف
نتوانسته از احساسات پاک ایشان خیلی ممنون شده اند .
سردار اعلی محمد نادر خان در روز ۲۳ سرطان با تجمل و احترام فوق العاده که
از طرف برادران لاهوری نماشده بود داخل لاهور گردیدند .
از استیشن بزرگ لاهور از بین هزار ها مستقبلین هندی و نیز عده زیادی
از انگلیس ها که محض دیدن انان حاضر بودند ، بسواری موتر به منزل اقای عبدالعزیز خان
تاجر که پیشتر برای ایشان از طرف اهالی پیش بینی شده بود ، روانه گردیدند.
در بین مستقبلین دسته بزرگی از افغان ها بلباس مخصوص ملی خود حاضر بودند
که در جلو موتر ایشان به نواختن موزیک و ترانه های ملی اتن کنان و هلهله گویان میرفتند
همان روز تا عصر بمنزل آقای عبدالعزیز خان تشریف داشتند ، عصر
برای ادای فریضه معبود یکتا به مسجد وزیر خان تشریف بردند بعد از ادا نماز عصر