اثر فیصله وزیریها دور و وقوم احمدزائی
۳۷۷
جلد اول ـ نادر افغان

یک نوع اطمینان و خشنودی بباشندگان چهاونی و اقوام و شکرنامی زیادیکه در
بیرون آن هستند دیده میشود زیرا این قضیه وزیریها که امروز فیصله شده اهمیت
بزرگی داشته، چنانچه درعین زمان اگر باین زودی فیصله نمی یافت یقین است
خدانا کرده وخامت بزرگ درین سرحد مملکت پیدا میکرد چه اگر نزاع بین
وزیریها و باقی اقوام واقع میشد، البته وزیریهای دیگر که خارج خط افتاده اند ازین
قوم خود طرفداری میکردند، حاجت بتوضیح ندارد که این نزاع تا کدام درجه
طولانی و وخیم می افتاد ولی از فضل خداوند و حسن تدبیر ناطقه خیرخواه ما بود که
ازین مصیبت بزرگ جلوگیری کرد، پس جای اینست که همه خوشنود و ممنون میشوند.

تشرف جرگه احمدزائیها بحضور سپهسالار صاحب

در اول حمل ۱۳۰ طرف عصر میر غوث الدینخان که از خوانین معروف احمدزائی
پسر جانداد خان مشهور است با (۶۰۰) نفر و یک عده خوانین احمدزائی و غیرآن رسید
قرار گذشته استقبال نمودند و خوانین هر کدام جداگانه معرفی گردید، این تشرف
و استقبال خیلی پر جوش و در عین زمان از اهمیت خالی نیست زیرا آمدن خان احمدزائی تا با یک
عده زیاد نفری ایشان دلیل بزرگ بر محبوبیت سپهسالار صاحب در قلوب افراد


اثر ورود احمد زائی در نفرت عمومی از حکومت امانی ۳۷۸ جلد اول - نادر افغان
ملت این سمت شده میتوانست ، مخصوصا اینکه نجات و خاتمه فلاکت مملکت
در حقیقت بسته ببو دن چنین محبو بیت است ، چه کسانیکه در حقائق این انقلاب
تعمق کرده باشند این را با ما تأئید خواهند نمود که ملت از همه کسانیکه بنام کاردار
معروف بودند سخت رمیده است ، پس در چنین وقت جمع شدن این اقوام
بگرد این ذات نیک رفتار و نیکنام وطن ، حلقه بزرگ امیدواری عمومی بود.
نفرت عمومی از حکومت امانی
به دوم حمل جرگه از عموم خوانین و موسفیدان اقوامی که حاضر هستند منعقد شده است
درین جرگه قراریکه سپه سالار صاحب در نطق روز اول تشریف آوری خود بیان
فرمودند مسئله مملکت و چیزیکه باید تعقیب شود مطرح مذاکره قرار داده شد ، بعد از
دلائل و مذاکرات خیلی دور و دراز که مسائل از هر حیث زیر بحث آمد، اقوام چنین
فیصله و قرار را بحضورشان تقدیم کردند که ما بخطرناکی حالت حالیه مملکت قانع شدیم، و
برای رفع این خطرناکی شما را پیشوا و قائد میگیریم، که این اطاعت با شما محض از نقطه نظر
عقیده مندی ما اقوام بشما است ولی شرط ما همین است که قبل از حرکت کردن
ازینجا بیعت ما اقوام را قبول کرده بما اطمینان بدهید که غیر از خودتان دیگری


نفرت از حکومت امانی وگرفتن عهد از سپه سالار غازی ۳۷۹ جلد اول - نادر افغان

اشغال سلطنت نکند، مخصوصاً با عهد بکنید که با امان الله خان که خبر داریم در قندها
مصروف تشکیل حمله میباشد، هیچ ارتباط و مراوده نداشته باشید زیرا که ما از اجراآت
مخالف عرف و عادات ملی و فاسد العقیده گی او ایمن نیستیم و بهیچصورت
نه با و و نه بمنسوبین او اعتماد داریم و محض علاقه‌مندی و ارتباط را با او جرم سنگین غیر
قابل عفو میدانیم .
توصیه سپه سالار غازی
درین جرگه معلوم شد چیزی که راجع بخط حرکت سپه سالار پیشتر گفته میشد صحیح برآم
زیرا با منتها اصرار مسئله تکلیف سلطنت را رد کرد و میگفتند که « آرزوی من گرفت سلطنت
نیست بلکه میخواهم نزاعی را که راجع بسلطنت در مملکت پیدا شده است رفع کنم،
و این هر دو نظریه با هم توافق نمیکند، اما در باب سلطنت این را بشما، و بهر کسی که
صدای من برسد نصیحت میکنم که بدون موافقت عموم ملت بهیچکس بیعت اطاعت
نکنید، والاً باز اسباب بی اتفاقی را در مملکت زیاد خواهید کرد، و ازین روست
که بشما اطمینان میدهم که من نه برای شخص خود و نه برای شخص دیگری کار میکنم،
تنها آرزوی من، رفع نفاق و تشکیل دادن یک سلطنت صحیح برای مملکت


اثر نصیحت سپهسالار و پیدا شدن حرارت در مردم ۳۸۰ جلد اول - نادر افغان

باتفاق عمومی میباشد » .
اگرچه این اصرار و رد کردن این پیشنهاد اقوام در ان جرگه پیچیدگی های زیاد
پیدا کرد ولی بیانات پر خلوصیت و صراحت حتی پر دلیل سپهسالار باز افکار
حاضرین را براه می آورد تا اینکه در اخیر روز همه حاضرین این نظریات شان را چنین
قبول کردند : فعلا باید بطرف گردیز حرکت شود و در آنجا جرگه عمومی را از کل اقوام
تشکیل داده، درین خصوص بحث میکنیم .

تولید جوش و خروش در مردم

این ١٤ روز است که سردار سپهسالار درین سرزمین نزول فرمودند و در تمام
ساعتهای این روزها با تمام قوای منطقی و استدلالی که داشتند بذل مساعی میمو
که وخامت خانه جنگی و نتایج سوء اوضاع کنونی را کماحقه باهالی و اقوام تفهیم نما
و در عین زمان تا اندازه که میتوانستند این صدا و ندا و دعوت خویش را به اقوام
دور و نزدیک بذریعه مکاتیب فرستادند، از تاثیر همان دعوت های ایشان است
که امروز گرد و نواحی چهاونی را که ایشان اقامت دارند اقوام و لشکرهای زیادی
گرفته و صدای جوش و آتن و هیاهوی شان فضای این سرزمین را فرا گرفته و بهیجان


جوش و خروش عمومی پیدا شدن بعض اشکالات ۳۸۱ جلد اول - نادر افغان

آورده است ، کسیکه از بیرون آمده این وضعیت را مشاهده کند یعنی بوسطه جهاد فی
زعیم یا قائد بزرگی و اطراف وی چنین لشکری با یک چنین جمع و جوش ببیند ضمناً
مصیبت امروزه مملکت را که یگانه علاج آن اجتماع و اتفاق خلق است بتصور گیرد
حتماً فال خوبی برای حل شدن قضیه فلاکت مملکت بدل خواهد پرورانید، هر صبح
مردم جوق جوق تا شام بعضاً تجدید سلام و برخی عرض سلام مینمایند ، و بجوق
که خارج میشود یک عالم جوش و تاثر با فتاده گی و خطر ناکی حالت امروزه بدل گرفته
برطرف کردن بچه سقوط را حتماً و ضروراً معتقد است ، زیرا درون چهاونی شخصاً
سپهسالار صاحب و هر دو برادر محترم شان هر یک صدر یک اطاق بزرگی را اشغال
کرده در عین مشغولیات مهم و بزرگی که داشتند ، وظیفه وعظ و تبلیغ را برای
فهماندن اضرار خانه جنگی و نفاق بر عهده گرفته اند که فی الحقیقت هر یک ازین اطاقها
شکل در سرخانه را گرفته است
اشکال در مسلح شدن اقوام
ولی با این پر جوشی و عقیده مندی یا قناعت اغلبیه بخطر ناکی حالت با نهم
مسئله حرکت که نجات مملکت بسته بآن است آسان دیده نمیشود ، زیرا بعد از فیصله
شدن قضیه وزیر بها یک مسئله دیگری در پیشروی مانده (که پر از اشکالات جدی بود)


پیدا شدن اشکال در تقسیم اسلحه و غیر امور مهمه
۳۸۲
جلد اول ـ نادر افغان
و آن عبارت از تقسیم کردن اسلحه در بین اقوام موجود و حاضر است .
اگر چه اولاً این امر چندان اهمیت نداشت ولی اخیراً بچندین علت در بعض اوقات
تیرگی پیدا کرد و برای چند روز حرکت را بتعویق انداخت، مشکلات این قضیه
نه تنها مراعات تناسب عددی اقوام و اندازه لشکر جنگی هر قوم و انواع تفنگی
که در جبا خانه موجود است و دیگر جزئیاتیکه ازین قبیل اند میباشد، بلکه علاوه بران
اشکالات جزئی و کلی دیگری از بی اتفاقی اقوام در مسائل قومی و غیر آن حوادث دنیا
رخ داده میرود که بعض اوقات به تیرگی و تعطیل کار منجر میشد .
برای ثبوت حقیقت و تاریخ اینقدر را هم باید گفت که این عوامل و اشکالیکه موجب
منع و یا تعطیل حرکت شده میروند، اینها طبیعی و بیجا پیدا نمیشوند، بلکه چنان حس میشود
که یکدست مخفی برای پیدا کردن اشکالات کار میکند، ولی بیقین نمیتوان گفت که آیا
منشأ این تحریکات محمد صدیق فرقه مشر است ، که اصلاً حزب سقو بوده و حالا در گردیز
تمرکز دارد و بمقابل حسیات قابل قدر و عاقبت اندیشی گردیزیهای غیور در اینجا
بمنافع سقویها کار را از پیش برده نمیتواند لذا در شقت و اختلاف دیگر اقوام جنوبی
جهته نیکنامی خود و برادرانش که ارکان اعظم حکومت سقوی بودند، میکوشد؟ و یا اینکه
دست کدام مغرض دیگری هم کار میکند .


حل تقسیم اسلحه وتصمیم مدبرانه حرکت از خوست ۳۸۳ جلد اول - نادر افغان

حل تقسیم اسلحه و تصمیم مدبرانه بحرکت از خوست
در سوم حمل قضیه اسلحه تقریبا فیصله وحصه هر قوم جداگانه تعیین شد، لذا فکر پیش رفتن مدنظر است زیرا هر دقیقه که میگذرد در وخامت حال مملکت می افزاید بدترین همه اینکه برای بچسقو فرصت و مجال کار کردن پیدا میشود.
بناء علیه پروگام حرکت زیر بحث گرفته شد، که انهم وقت و بحث عمیق بکار داشت. مخصوصا که بعد ازین تاریخ بدو موجب پیش بینی و احتیاط لازم دیده میشود، اگر چه اقوام بسپه سالار صاحب تا درجه اخیر علاقمندی و ایشان در نزد آنها محبوب میباشند، اما باز هم پیدا شدن بعض تحریکات اینرا نشان میدهد که درین سینه های پرعقیده و اخلاص بعض اهل غرض و مفسد هم موجود است.
همینکه علاقه اقوام در مهمانداری و همرکابی سپه سالار صاحب بحدی دیده میشود که احتمال زدوخورد اقوام را در بین خود داشت.
پس سوال دو چیز بود : یکی اینکه از کدام راه باید رفت؟ دیگر اینکه با کدام اقوام حرکت باید کرد؟ با ملاحظه اینکه منزل مقصود شهر گردیز است، با لآخر قرار برین گرفت، که سردار سپه سالار با جدرانیها از راه جدران، و جناب شاه و لینجان


مشرف شدن منگلیها بحضور سپهسالار غازی ٣٨٤ جلد اول - نادر افغان

با نفری منگل از راه منگل برتو اما آقای شاه محمود خان چنین تجویز شد که از راه جاجی
به نزدیکی های لوگر خود را رسانیده در آنجا تمرکز نماید درین بین مسئله تقسیم اسلحه از قرار
تناسبی که پیشتر تعیین شده است جاری بود، و انتظار میرفت که تقسیم اسلحه فردا
قبل از ظهر تمام و بعد از ظهر حرکت شود.
تشرف منگلیها بحضور سپهسالار غازی
تا ساعت ١١- ٤ حمل ترتیبات حرکت گرفته میشد، درین اثنا اطلاع رسید که
لشکر منگل برای تشرف بحضور سپهسالار صاحب آمدند، جناب ایشان هم برای
دیدن این قوم که قریباً بتعداد ٦٠٠٠ هزار سیکجوش مؤثر آمده بودند با عدهٔ از
همرکابان خود خارج چونی رفتند، منگلی ها صف بسته بتقسیم قومی ایستاده اند، مجردیکه
سپهسالار صاحب از یکطرف صف برای جور پر سانی روانه شدند، اقوام تفنگها را
رو بهوا گرفته بهر حدیکه از صف میرسیدند شلک میشد، و برای اتمام تظاهر خوشی
هیا هوی میکردند، باران قطره قطره بالآخره بار عد زیاد شدت گرفت آسمان
غرسپاس عد و از زمین ترقس تفنگ و هیا هوی خلق محشر را از جوش و خروش بوجود آورد.
سپهسالار صاحب وسط قوم قرار گرفته نطق مفصلی از فلاکت و مصیبت
مدهشی که نصیب این مملکت شده است ایراد نموده دلائل و براهین مقنعی نسبت بضرورت


تفرقه عمومی از حکومت امانی	۳۸۵	جلد اول – نادر افغان

اسقاط بچه سقوط نشاندند، نطق درین باران بیست دقیقه دوام کشید، درین اثنا خطیبی
از قوم منگل برخاسته بعد از اظهار عبارات مانده نباشی از طرف ملت یک تمهید
مطول راجع به قدح و مذمت دوره سلطنت امانی نمود، مدار شکایت و نالش او
رشوت خواری حکام، عیاشی مأمورین، غفلت حکومت از حال رعایا و پیچیدن در
اعمال ناروا، و رفع حجاب نسوان بود که بعد تذکر اکثر ازین عیبها نتیجه را بتکفیرامان الله شا
رسانید ؛ خطیب بعد از ذکر کردن تمهید سابق خود از جناب سپه سالارصاحب
اظهار کردن یک قرار قطعی را خواهان شد که پیشروی این جمع بزرگ حاضر بیان کنند
که با امان الله خان طرفدارنبوده و برای او مشکل نکنند.
البته این بیانات سپه سالار را خیلی بتأثر آورد، اخیر برای اطمینان خاطر
این جمعیت بزرگ که متهیج شده است تأکید فرمودند که من غیر از خیرمملکت هیچ منظور
و مرادی ندارم، درباب طرفداری و غیر طرفداری کس هیچ فکری نکرده ام، اولین مرادم
سنجات دادن مملکت ازین آتش خانه جنگی است، اما مسئله سلطنت امریست که
میخواهم قرار اتفاق عموم فیصله شود، گویا غیر از رفع خانه جنگی و پیدا کردن امنیت عمومی
از طرف هیچکس و هیچ فکر دیگری نیستم.
در خاتمه نطق علاوه فرمودند که بعد از مذاکرات زیاد چنین تجویز شده است که برای


وقوع مجادله و انجام آن مصالحه ۳۸۶ جلد اول ـ تاج التواریخ

فارغ شدن از تقسیم اسلحه من بطرف گردیز حرکت مینمایم و آنجا را مرکز قرارداده جرگهٔ
عمومی میکنیم انچه بفکر عموم موافق آید از متابعت و اجرا خواهیم کرد، از هر طرف صدا
موفقت و دعاها بلند شد و جناب اعلی بطرف چهاونی روانه شدند.

باران امروز حرکت سردار شاه ولیخان را برای فردا معطل ساخت ساعت دو
لشکر قوم صبری رسید، جناب اعلی برای دیدن شان برآمدند.

وقوع مجادله بین مردم صبر و منگل، و مناقشه بین جدیدیها
و مصالحهٔ آن

ساعت چهار ونیم ۴ حمل دفعهٔ صدای فیرها از بیرون چهاونی بلند شده بدو بدو
در صحنهٔ باغ چسپیده نعره ها از هر طرف بلند شد، اینقدر فهمیده میشود که هر قوم فرقهٔ
خود را صدا دارد، دروازه های چهاونی بسته و قوم احمدزائی که داخل چهاونی بود
برای حراست و حفظ ماتقدم مورچل های سر را اشغال کردند، فیرهای بیرون شدت
کرده میرود، ولی قضیه چیست؟ بعضا میگویند راجع بتقسیم اسلحه غلط فهمی شده است
برخی میگویند کدام قومی برای هجوم بر چهاونی از کدام طرفی آمده است که معلوم نبودن
حقیقت، افکار را مشوش ساخته بود، فیرها تا ۴۰ دقیقه شدت داشت، چند نفری که برای کشف


وقوع مجادله و انجام آن بمصالحه ۳۸۷ جلد اول - نادر افغان

رفته بودند، بالاخره آمده و بیان نمودند که بین قوم (صبری و منگل) که هر دو امروز آمده اند
دائر بیک کینهٔ قدیم جنگ واقع شده است. از داخل چهاونی وفدها برای اصلاح
فرستاده شد و قضیه تا شام بمصالحه انجامید.
به روز پنجم حمل یک حادثهٔ دیگری پیش آمد که قریب بود یک نزاع بمانند دیروز
و یا وخیم تر از ان تولید کند که مجبوراً بسبب آن حرکت بتعویق افتاد، حادثهٔ مذکور
این بود که قوم (درخیل جدران) بعد از گرفتن تفنگهای حصهٔ خود یک هیاهو و گفت و شنید
سختی را بدروازهٔ چهاونی انداختند. علت این شر و شور همین بود که قوم (ببرک خان)
که «آنهم جدران است» بیشتر از ما تفنگ گرفته است، ولی این غل و غش بحدی شدت
گرفت که گوئی میخواهند این را بهانه گرفته یک نزاع بسازند.
این حوادث بزرگ و کوچک که پیدا شد نیز د تحمل آنها خارج از حوصله بود و باز هم اگر حوصله
طاقت کرد بتو‌اند، اما اداره و تدبیر کردن این حوادث در چنین اوقات باریک تا نگذارد که قضایا
باندازه وخامت رسیده با اینکه سرایت کرده صورت قومی گیرد البته قوهٔ تدبیر خیلی رسائیخواست که
مجرد پیدا شدن هر قضیه سپه سالار و یا یکی از برادران شان آنرا اداره کرده حل مینمودند.
امروز سر دار شاه ولیخان با فرقه منگل از راه منگل حرکت کردند و بعد از ظهر سردار
شاه محمود خان بطرف جاجی عزیمت نمودند.


اصلاح یک وقوع غلط فہمی ۳۸۸ جلد اول ـ نادر افغان
یک حادثه دیگر عصر ۵ حمال صدا بها هوا از بیرون چهاونی بلند شد درد اخل آن ادم هزار
دویدن گرفتند معلوم نبود که باز چه قصه پیش آمد ، بالاخره معلوم گردید که دسته از شورش پسندن در صدد
دست اندازی بشهر خوست میباشند، حال عجب است: بعد ازین هیچ شکی نماند که یکدست خفیه برا
مختل ساختن امنیت دائرہ که سپه سالار صاحب میباشد جداً کار میکند .
خصوصاً چیزیکه این گمان را بیقین میآورد عینکه اخلال امنیت و فساد پیشگی همیشه از
طرف یک یا دو قوم مخصوص میشد در حالیکه باقی اقوام بامنتهای گرمجوشی و اخلاص عقیده گرد و
نواحی ایشان جمع میبودند ، ولی یک دو قومی که فساد می انداخت همیشه از فرصت
استفاده کرده حرکت بیجای مینمودند، که تازه ترین اقدام شان همین فکر چور انداختن در شهر
خوست بود .
۹ بجه شب باز صدای فیرها شنیده شد ولی چند دقیقه بعد معلوم گردید که خیریت است
واین فیرها بواسطه غلط فہمی است که از طرف مستحفظین و گزمه شهر واقع شده است.
نزد سپه سالار صاحب این ثابت شد که تا زمان تقسیم شدن اسلحه بودن اینجا حتمی است. از ینرو با اینکه
حوادث نیا د میشد وقصه تقسیم اسلحه بض احیان خامت پیدا میکرد، اما بازم همجو شد حوصله برای از هندونه
در تخمین داشتند کلان گرفته بانتظار ختم شدن مسئله تقسیم اسلم منتظر ماندند چنانچه دوروز دیگر انتظارم
گذشت به ۶ حمل احمد زائیها با خان شان میرغوث الدین روانه شدند .


حرکت سپه سالار غازی بطرف گردیز ۳۸۹ جلد اول ـ نادر افغان

حرکت سپه سالار صاحب بطرف گردیز

در ۷ حمل ساعت یک بعد از ظهر بار‌ها بسته و جناب سپه سالار صاحب
از راه تنی، رهسپار دالمره، شدند.
در راه یکنفر دری خیل بر یک سپاهی برای پراندن تفنگ او حمله آورد
از دیگر طرف چند فیر بالای دری خیل مذکور شد. گویا درین جا ثابت گردید
که در اقوام جنوبی بعضی مغرضین است که در مقابل برامنع و یا تعطیل حرکت
سپه سالار صاحب جان فشانی دارد.
امشب مسئله عبور از دره، مدار صحبت تمام افراد هیئت است
خوانین جدران که با سپه سالار شاملند تعطیل حرکت فردا را تا زمانیکه
از دری خیل نسبت بجرئت دست اندازی که یکنفر شان امروز تفنگ
یک سپاهی را بزور پراند ناغه گرفته شود، مصلحت دادند. مراد این
خوانین ازین ناغه دو چیز بوده است یکی تلافی ازین وضعیت
دست اندازی و دیگر تأمین آتیه.


اشکال پسندی در میخیل
۳۹۰
جلد اول - نادر افغان

اشکال پسندی در میخیل
در محل مشرها یعنی خوانین برای فیصله که هیئت قرار داده بودند بطرف
دریخیل رفتند ، جمعیت هم بانتظار ایشان در قلعه بزرگ و متین ببرک خان ماند.
سپه سالار صاحب این ایام انتظار را در تحریر وطبع اعلاناتیکه مشتمل
بر مواد اصلاحیه و وحدت ملیه بود گذرانید، اگر چه بحیث مجموعی اوضاع عمومی
اطمینان بخش بوده و بهمان صورتی که تصور میشد چه در استقبال شخص زعیم ملی
و یا در پذیرفتن افکار و نظریات شان منتهی درجه پر جوشی و محبت را نشان داده اند
اما باز هم بروز کردن بعض دسته‌های مغرض که مکدر ساختن صفای
وحدت و اتفاق واقعیت را نشان میداد ، با وجود آمادگی و علاقه‌مندی
اقوام پیش رفتن بدون عوارض ممکن نخواهد شد ـ و از جمله دسته‌های
مغرضین بعضی نفرها در میخیل ، است
با رسوخ ترین آدم‌های در میخیل لوانی نام فقیری است که مریدان خود را
با چال و فریب‌های مخصوص صنعت ملنگی که نشان میدهد خیلی بقبضه آورده است
همیشه بعد از شام یک دوره وجد و های و هوی دارد درین وقت (وجدا)


اشکال پسندی در بخیل ۳۹۱ جلد اول - نادر افغان

ادعا میکند که در عوالم روحانیت پرواز کرده والعیاذ بالله معلوماً
از عالم غیب کشف میکند. مخصوصاً با علوم و علما خیلی مخالفت دارد ولی
حال عجب است که نفوذ این ملنگ در تمام سمت جنوبی تنها محدود
افراد در بخیل میباشد و دیگر اقوام مخصوصاً علمای کرام او را بنظر نفرت
می بینند زیرا که کردار و گفتار او همیشه خلاف اوامر شریعت اسلام است
و درین روزها علاقه‌مندی مریدانش باو بیشتر شده چرا که کیسه‌اش از پول محمد صدیق
فرقه مشر که برای استخدام او میداد پر شده و او هم برآ پیش بردن مطالب ناجائز
سقوی کوتاهی نمیکند.

اینک امروز عدهٔ از خوانین برآی فیصله کردن با دری خیلها رفته‌اند ولی
از آن طرف جو ابهائی را که عناد و اصرار شان را نشان میداد با خود آورده‌اند
و درین مقاومت ظاهر از طرفداری سقوی هیچ نمیگویند ولی این دلیل را
تراشیده‌اند که سپه سالار صاحب بطرفداری امان الله خان کار میکند
لذا ما او شانرا واگذار نمیشویم.
سه روز خیلی مشکل گذشت، نماینده‌های اقوامی که بجمعیت شامل شده
بودند وقتیکه اصرار و پافشاری در بخیل‌ها را مشاهده کردند متهیج شده ترتیب


اشکال پسندی در خیل ۳۹۲ جلد اول - نادر افغان

جنگ را با آنها نموده بالفعل زد و خورد هم شروع گردیده ، در نتیجه در خیل ها مغلوب آمده مجبوراً راه مفاهمه را باز کردند.
در ۱۲ حمل خوانین و نمایند های که با سپه سالار اند شرائط خود را برای در خیل ها پیش کردند که شما تا وقت گذشتن ما از دره باید یرغل بدهید و نیز تفنگها را که گرفته اید با چیزی ناغه اعاده کنید.
مسئله طول و پیچیدگی پیدا کرد و هر چند که معامله طول میکشید همانقدر موجب گرفتگی خاطر سپه سالار میشد زیرا چیزیکه حیات خود را برای آن وقف کرده بودند. جلوگیری از اینچنین منازعات داخلی است در حالیکه پیش روی نظر خود شان منازعه جاری میشود.

حرکت از المره براه زیروک

طرف شام جلسه خصوصی منعقد شد و در مجلس چنین فیصله یافت که فردا صبح از راه زیروک وارگون حرکت شود.
ساعت ۷ - ۱۳ حمل بارها بسته جمعیت از راهیکه دیروز تعیین شده بود بحرکت افتاد ، چند قدمی از قلعه دور نشده بود که سواری چند رسیده


اثر سوء این وضع درین خیل و اقوام
۳۹۳
جلد اول ـ نادر افغان

مکاتیب متعدده بنام خوانین جدران و درخیل از طرف اقوام منگل که با آقا
شاه ولیخان هستند آورده بودند درین مکاتیب واقف شدن خودرا
از این وضعیکه با اردوی جناب سپه سالار صاحب شده است اشاره
کرده بعضاً عبارات تهدید و بعضاً عبارات نصیحت را داشت بهرحال
خواه بسبب اینکه فرصت استفاده کردن از این مکتوب ها گذشته بود
و یا اینکه نشان دادن این مکتوب ها بکسانیکه برایشان فرستاده شده است
زدگی و نفرت را در بین دو قوم سبب میشد. (که اصلاً مراد و مقصد از توحید و تجمع
اقوام منظور اساسی است) باین سبب جناب سپه سالار صاحب از طرف
خود جواب تشکری باقوام منگل نوشته ـ هیئت راه خود را پویان شدند این کوتل
و پرچی بودر سپهالار صاحب درشام ٦ غور سه رسید صبح ١٤ حمل از راهیکه بنام راه
ارگون معروف است روانه شد ساعت ٢ بعد از ظهر به زیروک که علاقه بزرگ شهملیابادا
اجمال موانع اشکالات در راه وحدت عمومی
این منازعاتیکه قبلاً مذکور شد و باز سقوی بودن بعض خوانین با اقوام را انسان
خواه مخواه در اندیشه می انداخت که اگر در گردیز هم اینچنین وضعیت پیش شود
یقین است که جمع آوری اقوام بر اسقاط سقوی بزودی نخواهد شد.


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیته ٣٩٤ جلد اول - نادر افغان
علاوه بران امروز در گردیز بعضی قضایا کوچک وبزرگ موجود است
که حل شانرا ازینجا باید اندیشید :-
١، از وقتیکه سلطنت امانی منحل شد و بچه سقو کابل را گرفت احمدزائی
و بعضی اقوام دیگر که ملحقی بگردیز هستند از نیت اداری گردیز کارطوس و تفنگ
های خود را مطالبه کرده میروند(١) و این مطالبه چی های اسلحه، دور گردیز حلقه
نموده خواه مخواه قبول شدن طلبات خود را بزور یا برضا باشد اصرار میکردند
و این حلقه تنها از کسانیکه تفنگ در گردیز داشتند نبود . زیرا گر تنها صاحبان
تفنگ میبوند، دائره این حلقه مختصر میماند. مگر چون موقع انقلاب بود و اداره
وانضباط معدوم است . ازین رو اقوام و افراد زیادی این حلقه را برا
خود مشغولیت خوبی دیده ، حق و ناحق به آن شامل میشدند. مثلاً کسیکه
از او تفنگ گرفته شده بود، تفنگ خود را مطالبه میکرد و کسانیکه از او
تفنگ گرفته نشده بود، (البته به تفنگی خود را مستحق میدانستند) دیگری
شاید کدام روزی از حکومت اذیت یا سزائی دیده بود لذا این را فرصت خوبی

(١) اسلحه احمد زائیها همان است که در جنگ منگل سنه ١٣٠٣ بعد از مطیع ساختن شورشی ها این احمد زائیها
خلع اسلحه شده بودند و همان اسلحه شانرا در جباخانه گردیز گذاشته بودند .


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیه
٣٩٥
جلد اول - نادر افغان

برای انتظام میشمرد .
بہر حال و بہر معنی که باشد گردیز از این قبیل اشخاص محاصره شده
چون حاکم ملکی و افسر نظامی و اهالی گردیز از قبول طلبات این اقوام ابا کرده بودند
مسئله درین روزها بتعرض شدید و مدافعه مزید کشیده بین عساکر گردیز
و اقوامی که گرد آن حلقه زده اند جنگ های متعدد واقع شده است، گویا
تطبیق دادن کلمات اتفاق و جمع کردن اقوام در یک شاهراه اتفاق دران
سر زمینکه اینست حال آن آسان نبوده به تدبیر خیلی عمیق احتیاج دارد .
٢: در گردیز دو پروپاگندچی موجود است، یکی حاکم اعلی که در انوقت
عبدالحکیم خان برادر عبد العزیز خان وزیر حریه سابقه بود و اهالی را بفتح و قتلی
شدن امان الله خان امیدوار ساخته ایشانرا بر ثبات عهد و پایه داری
و بیعت اول خود همیشه ترغیب مینمود .
پروپاگندچی دوم محمد صدیق فرقه مشر قوای جنو بیست که اصلاً سقوی بلکه
از دسته اصلی بچه سقو بود، زیرا برادرش شیر جان است که در نزد بچه سقو
مقام وزارت دربار را اشغال و استناد رکن یا اساس بزرگی بود که سلطنت
بچه سقو بران قیام داشت، و از وقتیکه جناب سپه سالار صاحب بخوست


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیه
۳۹۶
جلد اول - نادر افغان

رسیده اند تا این دم به یقین کامل رسیده که برای ناکام ساختن سپه سالاً
صاحب یا اقلاً تعطیل دادن حرکت شان تمام مواهب فطری و تجربه های
کسبی را که در جنوبی حاصل نموده بود صرف نموده است و در گردیز و بانی سمت
جنوبی بخته اینکه برای سقو طرفداران پیدا کند جداً سعی و عمل میکرد .
این را هم باید گفت اهمیت دادن ما - محمد صدیق فرقه مشر را درین
یا د داشت نه ازین نقطه نظر بود که اهل تجربه این سمت، و یا اینکه در تشخیص روح
و مزاج اقوام و صورت استفاده و استعمال شان مهارت دارد زیرا
اگر ازین نقطه نظر بگیریم میتوان گفت برای پیشرفت جناب سپه سالار صاحب
محمد صدیق مذکور هنوز انقدر بنابر دو سبب مانع بزرگ محسوب شده نمیتوانست
یکی بسبب حلقه که دور گردیز برای جنگ افتاده که او را برای خدمت
کردن بچه سقو کاملاً فارغ نمیگذاشت ، دیگر اینکه اعلانات ومکاتیبیکه
از طرف جناب سپه سالار صاحب برای خوانین و اقوام اینجا آمده بود
چنین تأثیر کرده است که مردم نه مخالف سقوی و نه طرفدار او شده
بلکه ورود ایشانرا بطور مصلح یا رهبر یا یک مستشار عمومی قوم انتظار
میکشیدند تنها چیزیکه مسئله محمد صدیق را قابل اندیشیدن پیش بینی


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیه
۳۹۷
جلد اول - نادر افغان

میساخت همین بود که در قطعه عسکری گردیز قریب نصف آن کوهدامنی صرف
و باقی از نقاط مختلفه افغانستان است گویا باین سبب داخل شدن در گردیز
بی اشکال نیست . با ملاحظه اینکه بردن یک قوه قومی از خارج گردیز بسبب
نزاعی که پیشتر جاریست از خطر خالی نمیباشد . این است قضیه پر پیچ گردیز
که سپه سالار صاحب خیال مرکز گرفتن آنرا دارد .
۳ : پروگرام سپه سالار صاحب همین است وقتیکه در گردیز رسیدند
در آنجا متمرکز شده در بین اقوام جنوبی سموما و اهالی لوگر نیز یک وحدت
فکری راجع بنجات وطن پیدا کرده ، حلقه اول سعیشان همین باشد که بدون
خون ریزی و اجبار خلق به برادر کشی بقوت همین وحدت فکری اقوام سقو را
به صرف نظر کردن ازین غاصبیت جاہلانه مجبور سازند و اگر نشد ناچار از راه
استعمال قوت پیش بیایند .
ولی بدبختانه چیزیکه تا اینجا دیدیم و از پیش روی خبر داریم نشان میدهد
که یکدست مخفی برای نفاق و جنگانیدن اقوام و مغشوش ساختن امنیت
جنوبی ابلیسانه و جدّیانه کار میکند . ولی قرار سابق معلوم نیست آیا این همه فسادها
تنها کار محمد صدیق فرقه مشر بوده یا اینکه کدام دست دیگری این نقشه را


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیه ۳۹۸ جلد اول ـ نادر افغان
انجام میدهد. بهر حال که باشد ولی اوضاع چنین نشان میدهد که چون
تا الحال در هر نقطه یک یاده قومی با هم جنگیده اند ازین رو مسئله از پیدا کردن
اتفاق فکری در بین اقوام گذشته بلکه تنها جمع کردن چند قوم در یکجا از خطر خالی دیده
نمیشود
٤، وقتیکه جناب سپه سالار صاحب بگردیز برسند، از انجا یک
لشکری باید تشکیل بدهند این لشکر اسلحه لازم دارد که اسلحه آن پیشتر تصور
میشد که در جباخانه گردیز طبقا آماده و موجود خواهد بود.
ولی حالا معلوم شد وقتیکه محمد صدیق فرقه مشر از درو و جناب سپه سالاً
صاحب باز بموفقیت شان بپیش رفت مطلع شد یک حصه رابین اقوامی که
طرفداری اورا بمقابل ایشان وعده داده بودند تقسیم کرد. حصه زیاد دیگرا
عموم اهالی گردیز از هر صنفی که بودند، ببهانه مدافعه از حله افغان های که میخواستند
بقوت در گردیز در آیند از جبه خانه ربوده اند اگر چه عدۀ اسلحه که گردیزیها گرفته اند
خیلی وافر است . و اگر از ایشان جمع شود برای سد احتیاج لشکر کفان
میکند . اما حالا بعد از پیدا شدن نزاع و جاری شدن محاربه بین گردیزیها
و افغانها نیکه حمله بردن با گردیزی ها تصمیم کرده اند و وجود نزاع و بودن کینه
گردیزیها را خلع اسلحه کردن باید خیلی مشکل باشد .


وجود موانع مشکله در راه وحدت ملیه
۳۹۹
جلد اول - نادر افغان

ه: یک پروپاگند قوی بر خلاف جناب سپه سالار صاحب
خیلی بسرعت روز بروز بین اقوام شائع شده میرود که ایشان طرفدار
امان الله خان هستند! و خفیاً بین شان روابط موجود است که این پروپاگند
مضر حقیقةً ملتی را که مخالف امان الله خان هستند بر خلاف شدید جناب
سپه سالار صاحب میسازد و اثر زیاد بخشیده میتواند و در پیش رفتشان
هم طبعاً اثر بدی تولید میکند.
این بعضی اشکالاتی که ازینجا بنظر میآید بر علاوه عوائقی است که در آتی توجیه خواهد
شد و فعلاً بخاطر نمیآید، نظریه اساسی همین است که اگر چه این عوارض پیش روی با شد
و اگر عوارض و چند این پیش روی بیاید ولی پیشرفت باید کرد زیرا وطن در هلاکت و خطر
مدہش است.
از زبروک بعضی مکاتیب بنام منصبداران ارگون که در آنجا یک قطعه عسکریست نیز
فرستاده شد.
مخالفت اقوام خروتی با حکومت ایمانی
در ۱۵ حمل از زبروک به چانخواه حرکت شد. ساعت ۱۲ بچانخواه
رسیدند درینجا یک زمزمه شدیدی شنیده شده که اقوام زرمت


مخالفت اقوام خروتی با حکومت امانی ٤٠٠ جلد اول - نادر افغان

و سر روضه پیشتر فیصله خود را بران نموده اند که ما هیچگاه سپه سالار صاحب را
نمیگذاریم که ازین راه حرکت نمایند و دلیل این فیصله شان همین است که ایشان
طرفدار امان الله خان هستند و برای استرداد تاج و تخت امان اللهی
مصروف مساعی میباشند .
اگرچه موضوع از اهمیت خالی نبود، اما بعد از قدری سنجش سپه سالار صاحب
چند نفر از خوانین احمد زائی را بطرف سر روضه و زرمت فرستادند، که
این هیئت نقشه و خط حرکت شان را به این اقوام دانانده آنها را ازین
مسئله مطمئن بسازند که ایشان قطعاً طرفداری هیچ شخص یا حزب را
درینوقت ندارند در اهالی این علاقه فرق محسوس نسبت بدیگر علاقه ها
دیده میشود تا این جا افغانهای جدران بود ولی اینجا قوم (خروتی)
است، اغلباً تجارت پیشه اند چون در سرحد واقع هستند رفت و آمدشان
در هند زیاد است، باین سبب چه در طرز تعمیر و یا فرش خانه ها و یا لباس
و خوراک و یا اوضاع عمومی شان باشد رنگ و رونق مخصوصیکه بانتظام
و تمول دلالت میکند واضح است .
شب خوانین و معروفین این علاقه خواسته شده در سر و بیان مطولی


پذیرائی سپہ سالار غازی در ارگون ٤٠١ جلد اول - نادر افغان
از حالت مملکت و نتیجه دوام پیشقوبرای شان داده شد. امروز بعضی ضابطه
عسکری ارگون برای ملاقات آمدانها هم از بیانات مؤثر سپه سالار ضامتاثر شدند.
پذیرائی سپہ سالار غازی در ارگون
در ١٦ حمل از چانخواه بطرف ارگون حرکت شد، عسکر ارگون برای
استقبال سلامی بیرون چاونی صف بسته سلامی رسمی را با فیر با توپ
گرفتند طرف شب بعضی قضایای اداری چاونی از قبیل غلۀ عسکر و دیگر ضروریات
آن فیصله شد برای منصبدار تا یک رتبه ترفیع و برای عسکر دو ماهه معاش
به مقابل استقامتی که تا امروز نموده اند وعده داده شد.
بعضی برات ہا برای جدزائیہائیکه با ردو بودند داده شد تا از ارگون اسلحه
گرفته متعاقب اردو بگر دیز بیایند .
اشکال انگنی اہالی در اجراات نادری بنام طرفداری نشان حکومت امانی
در ١٧ حمل بطرف سر روضه حرکت شد چیزی که پیشتر از مخالف بودن
اقوام این علاقه شنیده شده بود علانیه آشکار گردید، که در بین اهالی سر روضه


مخالفت اقوام زرمت با حکومت امانی ٤٠٢ جلد اول - نادر افغان
وزرمت وکتوازچنین مشهور شده که جناب محمدنادرخان بطرفداری امان الله خان
بوده میخواهند که سلطنت را برایشان بگیرند، لذا بالاتفاق در بین خود فیصله
کردند که ما ایشانرا بگذشتن ازینجا واگذار نمیشویم .
مشکل امروز از پیچیدگیهائیکه از طرف دریخیل ها واقع شده بود بیشتر است
زیرا وقتیکه مفاهمه با دریخیل ها ممکن نشد اردو ازین راه حرکت داده شد
حالا که اقوام زرمت و سلیمانخیل وکتو از دین راه هم مخالفت میکنند
گویا نه تنها مشکلات نبودن راه دیگری پیش روی است بلکه این ضعیت
همان حلقه امیدواری را که در خوست گفته بودیم کاملا ساقط میکرد .
درینجا باید بگوئیم شاید پیش بینی همین حالت مملکت بود که سپه سالار
صاحب را قبلاً برای این و ادار میساخت که نقشه وحرکت خود را بهمان
اساسیکه پیشتر بیان دادیم گذاشته جزاز وحدت و اتفاق ملت دیگر
هیچ چیز را درعملیات و تبلیغات ونطق ها و صحبت ها و مکاتبات خودند کار نمیفرمودند.
در ۱۸ حمل خوانینیکه آمده او اوضاعاً میگویند گذشتن سپه سالار ازین منطقه
نه تنها مشکل است بلکه از خطر هم خالی نخواهد بود زیرا بالفرض اگر ما بگذاریم
اقوامیکه در پیش روی میباشند نخواهند گذاشت، در اطراف این ممانعت


مخالفت اقوام زیر دست باحکومت امانی
٤٠٣
جلد اول - نادر افغان

و متیقن بودن اقوام باینکه جناب سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان
هستند زمزمه زیاد است افراد هر کاب جبه این زمزمه و افکار مخالفت مردم را
با فکر پریشان میدیدند تنها سپه سالار صاحب بهمان اندازه که انتظا میرفت
ازین حادثه پریشان دیده نمیشدند. واگر در دل های افراد همسفر امیدی باقیماینده
بود، از مشاهده همین ثبات و بی تشویشی جناب اوشان بود و بس.
موافقت اهالی با نظریات عالی سپه سالار غازی
امروز جناب محمد نادر خان سپه سالار عموم خوانین سر روضه را به نزد خود
خواسته با ایشان در مذاکره و مفاهمه آمدند. بعد از ختم شدن این مذاکره علت
بی تشویشی و ثبات فکر نادری برای همه کسانیکه این قضیه را بدقت معاینه میکردند
واضح گردید زیرا درین مذاکره ذات عالی نقشه و مرام اصلی خود را توضیح داده
اند یعنی برای عموم خوانین و حاضرین همان مجلس با عبارت منطقی و استدلالی
بعد از توضیح دادن حالت مملکت این را بیان فرمودند که در چنین وقت نازک
و باریک که مملکت با خطر پاشانی و پارچگی تهدید میکند نه من بلکه هر انکه
احساس و شعور دارد میتواند مقعصبات و دیر شخصیاتی تنه اخطر مملکت را بیا فزاید


مخالفت اقوام زرمت با حکومت امانی ٤٠٤ جلد اول - نادر افغان

بلکه علاوه بران در اینچنین وقت منتج هیچ ثمر هم نمیشود ازین رو در نین وقت
من نمیخواهم که بمفاد شخصی کسی کار کنم زیرا یگانه آرزو و مرام و خیالیکه دارم دور
کردن بی اتفاقی و خانه جنگی است اما در قصۀ سلطنت هیچ خیال و فیصله
ندارم بلکه این قضیه را برأی انتخاب عموم واگذار میشوم، زیرا که اگر مسئلۀ
سلطنت برضامندی عموم فیصله نیافت باز هم مملکت را خطر تهدید خواهد کرد
پس بہمین خیال و نقشه و خط حرکت پیش آمده میخواهم بہ مملکت و وطن خدمت کنم .
بعد از ختم شدن این مجلس بہ یقین رسید؛ اعتماد بزرگی که جناب
محمد نادر خان سپہ سالار در خط حرکت و همه اقدامات خود دارند همانا خالی
بودن نقشۀ شان از غراض است ؛ چنانچه درین مجلس ثابت شد که این اعتماد
شان خیلی بجا بوده است زیرا صحبت مطولیکه ما اختصاراً تر ا فوقاً بیان دادیم
در اہالی اینجا اثر واضح و نمایانی کرده بود .
همان اهالی که صبح دیروز زمزمۀ مخالفت داشتند بعد از مجلس امروزی
خوش بختانه قدری طرفدار و مائل دیده میشوند، با وجود آن در یوبگر برید اقناع اما
گذشت . رفته رفته خیالات اہالی سر روضه تبدیل یافته طرفدار پیش رفتن
جناب اعلیٰ گردیدند. گویا نقطۀ امید یکہ از نظر رفته عبا ز بنظر امد .


حرکت سپه سالار غازی از زرمت ٤٠٥ جلد اول ـ نادر افغان

میر غوث الدین خان که در ۱۵ حمل با بعضی خوانین دیگر برای اصلاح کردن فکر اقوام زرمت
و کتوا از حرکت کرده بود در ۲۱ حمل چند نفر از خوانین آنجا را به سر روضه فرستاد
گویا میر غوث الدین خان موفق شد که اقوام آنجا را به بی طرفی و بیغرضی بودن
سپه سالار صاحب قانع بسازد و با تفاق این خوانین و خوانین سر روضه
فیصله شد که سپه سالار صاحب باید حرکت کنند زیرا اهالی از مخالفت
و عنادیکه داشتند صرف نظر نموده اند یا اینکه پروا کنند یکه نسبت بطرفدار
جناب محمد نادر خان از حکومت امانی درین سرزمین شده بود از دماغ آن ها
رفع شده بالعوض متیقن شدند که اوشان تنها خدمت مملکت را مدنظر دارند
نه شخص خود و نه شخص دیگری مراد ایشان است. بعد ازین تیقن خوانین واهالی
که حاضر بودند حرکت برای فردا قرار داده شد .
حرکت سپه سالار از سر روضه به زرمت تردد
اهالی بظن طرفداری حکومت امانی نسبت به سپه سالار
غازی
در ۲۲ حمل حضر تعالی سپه سالار با نفری همر کابش براه افتادند چیز برا
که تمام اراکین اردو نا ممکن میدیدند امروز میسر شد یعنی با ربابسته


حرکت سپه سالار غازی از زرمت ٤٠٦ جلد اول ـ نادر افغان

وار و مستعد حرکت است. منزل پیش روی در وسط اهالی زرمت
خواهد بود. یعنی همان اقوامی که محض به مخالفت امان الله خان با هر دشمنش
آماده و حاضر کمربستن هستند. چنانچه همین باعث طرفداری سقوط شده
در چندین میدان با عساکر امان الله خان محاربه کردند و حالا هم گمان اینکه
سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان است بین خود قرار داده بودند
که ایشانرا نمیگذاریم که ازین منطقه بگذرند.
برای اقامت اردو در زرمت قرار داده شد که در قلعه نیکنام،
بجای محمد رفیق خان منزل شود ولی در وقت حرکت از شخص مذکور مکتوبی
رسید که فکر اهالی اینجا را موافق نمی بینم. ازین رو از ترس بدنام شدن خودش
خواهش کرده بود که اردو بجای او نیاید. رسیدن این مکتوب فکر
اراکین هیئت را قدری به تشویش انداخت و همان اطمینانی را که دیروز
و امروز قبل از حرکت پیدا شده بود سلب نمود. ولی این مکتوب در چهره
سپه سالار هیچ تأثیری پیدا نکرد، تصمیم خود را که بحسن نیت و بی غرضی و
وحدت پسندی تحکیم شده بود بدل ننمودند بحرکت خود دوام دادند.
آما اراکین هیئت با وجودیکه چند نفر خوانین زرمت که دیروز آمده اند


جلد اول - نادر افغان
٤٠٧
حرکت سپه سالار غازی از زرمت

بهیئت شامل بودند از راه احتیاط وضعیت را بصورت استعداد
مقابله خطر اگر پیش شود ترتیب داده راه میرفتند.
با عمله و هئیت سپه سالار صاحب از افراد و اقوام مسلح قرار تعداد
ذیل نفری شامل بودند. که خود این افراد و اکثریت غالب اقوام شان مطلقاً
فدائی و طرفدار نظریات جناب سپه سالار صاحب بوده و در حین پیش آمدن
یک خطر برایشان اعتماد کلی در مدافعه و فداکاری میتوان نمود :-
حاجی ۱۳- قوم ببرک خان جدرانی ٤٥- عبدالله خان تکه جدران ٤٠-
میرو و اختر جدرانی ٤٠- طوطا خیل ١٥- احمد زائی ٨٠- عمله مسلح ١٠-
جمله ٢٤٣ نفر.
باین عده مسلح که به وضعیت آمادگی مدافعه از خطر راه نوردی داشتند
چنین امر داده شد که نفری همرکاب سرراست به د ابراهیم خیل، که از گردیز
سه کروه فاصله دارد برود. دشت دور و درازی که بین سرروضه و ابراهیم خیل است
بهمین وضعیت بی اطمینانی طی شد. الحق که سپه سالار غازی باین قضیه
چهار روزه که پیش آمده است اهمیتی نداده آنرا بمانند امور عادی گذشتاندند
ولی طبعاً این بی اعتنائی شان دلیل متانت و بزرگی ایشان بوده است


وضعیت رقت افزای امروزه وطن ٤٠٨ جلد اول - نادر افغان

اما اگر بخواهیم قضیه را بحوصله و نظر عادی بشر ملاحظه کنیم فی الحقیقت قابل تأثر
و جای تنک حوصله گی و بیزاریست. برای توضیح مطلب وضعیت حالت
هئیت همرکاب را درین ساعت با ئیکه این هشت دراز را می پیماید برای
خواننده ترسیم میکنیم :-

وضعیت رقت افزای امروزه وطن

در مملکت اغتشاش پیداشد. پادشاه آن از شاهی مخلوع و بالعوض
برادر خود را بر تخت گذاشت. مردم او را هم قبول نکرده سلطنت را
یک دزد ظالم بی شرف غصباً تصرف کرد. ولایات و اطراف افغانستان
در یک تشتت و تذبذب عجیب افتاده است. در این بین طبقه که مضرترین
طبقات و افراد جامعه هستند و همیشه بودن شورش به مفادشان تمام میشود
در این وقت از استفاده و کشال کردن مواد فساد کوتاهی نمیکنند. رابطه
و مخابره در بین ولایات هم موجود نیست که یک ولایت از فیصله و خط حرکت
ولایت دیگر واقف بوده باین ذریعه در اینچنین وقت خطر افلا یگانگی و اتفاقی
در مملکت بماند و الحاصل از هر طرف پارچگی و تشتت و خودسری پدید ظاهر است


وضعیت رقت افزای امروزه وطن ٤٠٩ جلد اول - نادر افغان
و نزدیکترین نتیجه و خیمیکه خدا ناکرده ازین اغتشاش برای مملکت پیش شود
پاشانی و پارچگی و از هم گسیختن است. درین عالم خطر و بحران و اختناق و
آتش جناب محمد نادر خان سپه سالار در یک گوشه دور عالم منزوی بودند
از شنیدن همچه حوادث تباه کن جامعه وطن عزیز خود خیلی متأثر و بیتاب شده
از حس ملت پروری و فرط وطنخواهی خود را در این گوشه جنوبی مملکت میان
آتش سوزان افغانستان انداخت ذاتی است که بنام کارداری آمده اند،
بل حیثیت ملی را بخود گرفته از نقطه نظر اصلاح برای نجات مملکت آمده اند
نه امارت، نه وزارت و نه منصبی را بخود مستدعی است، ندای شان
همین است که مملکت در خطر میباشد.
الای اقوام افغان بیائید تا خود را از مصیبت پراگندگی و نفاق
رهانیده همگی متحدا و متفقاً معاملات مملکتی خود را فیصله کرده نگذاریم که تشتت
و پارچگی در بین ما راه یابد.
ولی بیائیم درین دقیقه که این زعیم خیر خواه بر سر این هیئت همسفر و همفکر
خویش قرار گرفته به وضعیت احتیاط از خطر حمله بعضی از همین اقوامی که ایشان
برای خیر و راحت آنها خود را باین عالم تهلکه و زحمت انداخته این دشت را می پیمایند


وضعیت رقت افزای امروزه وطن ٤١٠ جلد اول - نادر افغان

به بینیم آیا وضعیت شان چنین نشان میدهد که زعیمی از بین مملکتی که بآن احتیاج
دارد میگذرد؟ نه والله بلکه این وضعیت چنین نشان میدهد که گوئی کاروان
از کار دار های سلطنت منحل شده نیست که میخواهد ازین منطقه عبور کند
و اهالی بعضاً بعبورشان موافق و برخی بظن طرفداری از حکومت امانی مخالف
الحق این منظره خیلی اندوهناک است که بیننده با حس را بتأثر میآورد. و
مدار تأثر تنها این است که چرا یک فرد خیر خواه در بین خود ملت ، سرگردان
از ملت شود ؟
بلکه علاوه بران چیزیکه حزن و تأثر را زیاد میساخت همین است که دقیقه
که از سلطنت سقوی بگذرد در حقیقت گامی است که افغانستان بطرف
بر بادی می بردارد .
عزم خلل ناپذیر نادری
بهر حال چیزیکه آن حزن و تأثرات را کم میساخت عبارات تسلی
و اطمینان جناب محمد نادر خان سپه سالار بود زیرا هر وقتیکه در موضوع این
اقوام که در حقیقت مخالفت خیر خود را میکردند و در راه نجات وطن خویش
سنگ عارضه میشوند بحث رانده میشد . ایشان بتعرض آمده میفرمودند


عزم خلل نا پذیر سپهسالار غازی ٤١٠ جلد اول ـ نادر افغان

« اینچنین اقوام در حقیقت بسیار ملامت نیستند زیرا چون طبقه کار دار
و کلانهای مملکت تا به امروز بسا مظالم و تکالیف را بر ملت تحمیل و شاه مخلوع
بر خلاف عرف و عادات ملی تعمیل داشت لہذا اکثر حصه این مخالفت نتیجه
همان حرکات دل آزار امانی است، ازینجهتہ وقتیکہ کدام شخص یا قومی مخالفت
میکند من او را بنظر دشمنی و رقیب نمی بینم ؛ بلکہ یقین دارم کہ آنها بمطالب
و مقاصد اصلی من پی نبرده اند . لذا تکراراً بة ترسیم و فهماندن مطلب خود
قیام میکنم ، اگرچہ در بین بعضی مغرضین پول خور و فساد پیشہ بوجود است ولی
عموم یکجماعہ طبعاً مغرض نیستند. از این رو اگر دلیل انسان صحیح باشد
میتواند ہمہ عوارض را رفع کند چنانچہ بتائید این قول خویشناًلاً حادثه چهار روزه
سر روضہ را میگذشتاندند . »
اگر چه دلع باین کلمات تسلی داشت اما باز هم خطره پیش روی که
فرودگاه بین اقوام زرمت است ؛ در حالیکه اهالی آنولا خاصتاً و خوانین
آن علاقہ مخصوصاً مخالفت جدی امان الله خان را گرفته جناب سپهسالار را
از جملہ طرفداران او میدانند ، بیشتر افکار را مشغول میساخت .
***


مواصلت موکب نادری در مرکز جنوبی
٤١٢
جلد اول سراج الاغان

مواصلت موکب نادری در مرکز جنوبی
نفری همرکاب طرف عصر با براهیم خیل که بفاصله چهار کروهی گردیز
واقع است رسید لیوانی فقیر که در صحیفه «۳۹» مذکور است با عده از
مریدهای خود درینجا ظاهر شد و برای چند دقیقه بحضو سپه سالار صاحب
فائز گردید، مدار صحبتش درین مجلس خواستن تفنگ کارطوس و پول بود
بمقابل اینکه او حاضر است قوم خود را بذریعه فتوی دادن طرفدار بسازد.
در صبح ٢٤ حمل خان احمد زائی میرغوث الدین که از چا نخواه برای
انجام بعض کارها پیشتر حرکت کرده بود با یک عده قومی و خوانین احمدزا
با براهیم خیل آمدند.
اولین کاریکه مد نظر بود تشکیل دادن انتخاب مرکز است که آیا
گردیز را مقر و مرکز اتخاذ کنند و یا اینکه کدام جای دیگری برای مرکزیت
انتخاب شود در حالیکه عرائض زیاد خوانین و معروفین گردیزی که مشعر از طرفد
و منتظری بود نیز بحضو سپه سالار صاحب رسیده است.
ولی مناسب تردیده شد که در مقام بالا ده مرکز گرفته شود، ازین


اثر ورود موکب نادری در گردیز ٤١٣ جلد اول - نادر افغان

مرکزیت برای محمد صدیق و حاکم اعلای گردیز اطلاع و دعوت فرستاده
شد تا در آنجا بیایند درین روز اعزه و خوانین و اقوام اینجا جوقه جوقه برای
تشرف و اظهار موافقت با خط حرکت و نقشهٔ سپه سالار صاحب بحضور
شان حاضر میشدند .
قرار فیصلهٔ دیروز بطرف بالا ده حرکت شد و آنجا بطور مرکز موقت
برای جمع شدن اقوام و جرگه کردن در اموریکه قابل بحث باشد تعیین گردید.
اثر ورود موکب نادری در گردیز
رسیدن خبر دعوت سپه سالار محمد نادر خان در گردیز با جوش و حیثیت
زیادی تلقی شد و حاکم اعلیٰ هم آنرا نظر باینکه عموم پذیرفته اند قبول کرد، اما
محمد صدیق فرقه مشر الی یکشبانه‌روز آنرا بآسانی قبول نکرد چنانچه خوانین
گردیز رفتن را ببالا ده برسر او تحریک آقای الله نواز خان که جرأت کرده
بگردیز داخل شده بود باین دلیل جبراً قبولانیدند . چون بین ما و شما راجع
به قبول و عدم قبولیت بحث و مباحثه موجود میباشد بهتر است که جناب
محمد نادر خان خیرخواه را که تا اینجا آمده و میخواهد اینچنین منازعات مملکت را از


اثر ورود موکب نادری در گردیز
٤١٤
جلد اول - نادر افغان

رفع نماید در ینموضوع حکم قرار دهیم.
سپه سالار صاحب شب را بنا بر دعوت احمد زائیها در قلعه های شان
گذرانیده صبح واپس ببالا ده تشریف آوردند.
در ٢٦ حمل آقای شاه ولیخان که پیشتر از خوست جدا شده بودند
ببالاده رسیدند - حاکم اعلی و محمد صدیق و باقی مأمورین وعموم خوانین و
روشناسان گردیز هم ساعت ٩ ببالاده آمدند ولی محمد صدیق که طرفدار
جدی بچه سقو است با خود ٣٠٠ نفر سوار و پیاده نظامی آورده بود که
اغلب اینها کوهدامنی وعموماً سقوی هستند.
چون اساساً نقشه سردار سپه سالار صاحب پیدا کردن رشتهٔ
توحید ملی میباشد لذا طبعاً سرو کارشان بیشتر با اقوام وافراد ملت است
ازین رو بعد از یک ملاقات مختصر با حاکم اعلیٰ و محمد صدیق و باقی مأمورین و
خوانین و کلان شوندگان گردیزی که باتفاق و انتخاب عموم بانجا آمده اند
در یک مسجدیکه قریب بود منفرد شدند. درین مجلس گردیزیها با حرارت
زیاد و صمیمیت طرفداری خودها را با افکار خیرخواهانه سپه سالار نشان
داده آمادگی خود را با نجام و متابعت هر نقشه و امری که برایشان داده


اجمال وضعیت امروزه جنوبی موقعیت محمد صدیق ۴۱۵ جلد اول - نادر افغان

شود اظهار کردند درینجا بهتر است که جهة استطلاع ناظرین از مجاری عمومی این سرزمین ذیلاً تبصره را بنویسیم تا در اذهان حوادث آن سامان خوبتر خاطر نشان شود :
اجمال وضعیت امروزه جنوبی موقعیت محمد صدیق تقوی
در صحیفۀ (۳۹۵) قبلاً نگاشته شد که از اشکالات آتیه یکی اینست که بین گردیزیها و اقوامیکه در گرد و نواحی گردیز اند از چند ماه باینطرف مقاتله جاریست و خود همین نزاع احتمال دارد در آینده مشکلات زیادی را سبب شود ، کنون بفضل الهی و حسن تدبیر یکه دیروز برای اطمینان دادن گردیزیها بخرچ رفته بود می بینیم یک عدۀ بزرگ از معتبرین و کلان شوندگان گردیز در بین احمدزائی ها با کمال گرمجوشی و همدردی ملاقات و بازدید داند که علاج اینفقره را همان مکاتیب خوانین احمدزائی کرده بود که برای گردیزیها قبلاً فرستاده بودند و در ان اطمینان صرف نظر از عداوت گذشته را بمناسبت ورود جناب محمد نادرخان سپه سالار داده بودند .
دوم محمد صدیق فرقه‌مشر بعد از مغلوب شدن اقوام جنوبی در محاربۀ ۱۳۰۴


اجمال وضعیت امروزه جنوبی در معیت محمد قطب الدین ٤١٦ جلد اول - نادر افغان

درین سمت بصفت منصبدار عسکری معین شده فقرات جزائیه چندین
قبیله و خانواده را تنفیذ داده، و با چند قبیله بطور مخصوص ظلم و شدت
جابرانة استعمال کرده بود، پس آمدن او درین علاقه قبل از اینکه
یک حکومتی تشکیل شود، و امنیت و تصرف مطلقاً بدست اهالی باشد از
تصور خارج بود ولی اینک در بالاخانه نشسته آزادانه هر طرف سیر و تماشا میکند
سوّم: در تمام این حوادث مرقومه کلمات حرکت و سفر با سهولت
استعمال گردید. در حالیکه در آنوقت از یک ده بدیگر ده بهمانقدر
آسانی که نوشته شده مسافرت ممکن نبود زیرا درین میدانها و دره‌ها و قریه‌ها
و قصبه‌ها که از اقوام و قبائل متعدد آباد اند البته در وقت بودن سلطنت
چون این اقوام تابع قانون امنیت بوده، با هم خواه مخواه خوب میباشند
سهل است. اما در موقع فتور چون این اقوام منازعات دیرینه چندین
ساله گرفتار میشوند. امریست نهایت صعب و مشکل.
خوشبختانه کنون در همین سرزمین که تا دو روز قبل بکلی غیر مأمون و
عبور و مرور از ان خطرناک بود. سکون و آرامی است! و خیلی افراد
و جماعه‌ها بطرف بالا ده آمده میروند یا از یک ده بدیگر ده رفته میتوانند


وقوع یک حادثه از طرف عناصر فساد پیشه ٤١٧ جلد اول - نادر افغان
این امر فوق العاده ایست که فکر همۀ را و رو و سپه سالار صاحب مشغول
ساخته و بعضاً بشوق اشتراک در دعوت شان مبنی دیگر مبل اطلاع یافتن
از دعوت شان مطلقاً عداوت و منازعات فردی یا قومی را برطرف کرده اند
چهارم : درین منطقه بعضاً در مسئله سلطنت منتظر و بطرف ، وحصه مهم آنها
که از حکومت امانی منزجر و خسته خاطر بودند جداً به مخالفت شاه مخلوع ایستاده بودند
و هر شخصی را که اندک یک نسبت با شاه میداشت بنظر اشتباه میدیدند - و عدۀ
در اثر رشوه و تطمیع بچه سقو و نفرت از حکومت ماضی چشم و گردن خود را بسته سقوزده
و کابل را غیر از ان چیزیکه دیده و شناخته می بودند نشان میدادند .
وقوع یک حادثه از طرف عناصر فساد پیشه
در عصر ٢٦ حمل بقته صدای فیرها از هر طرف بلند شد در حالیکه به زیر تپۀ
بالاده مخلوط عجیبی از اقوام دوست و دشمن حاضر است و در بین آن سه صد نفر
عسکری که حصۀ اعظم آن کوهدامنی و باقی آن سقوی میباشند نیز موجوداً
که البته بودن سقویها در این بین از خطر زیاد خالی نبود .
فیر با شدت گرفت و صداهای تفنگ مترقی و مرمی از هر طرف


وقوع یک حادثه از طرف عناصر فساد پیشه 418 جلد اول ـ نا در افغان

بمیدان اصابت، و لحظه بلحظه در شدت افزوده میرود که فیر میکند؟
مراد او چیست؟ از خود است؟ یا بیگانه؟ هیچ معلوم نیست !
درین بین تنه چندین زخمی و مقتول بر زمین خورده وضعیت فوق العاده
کسب وخامت و هشت کرد .
گرد باد شدید اطراف را گرفت 30 نفر عسکر فرقه مشر از بین غایب
شد شاید طرف گردیز را گرفته باشند. هر کس در هر کنجی که هست خود را
در همانجا مستحکم ساخت . هر حزب بر حزب مقابل خود بدگمان بود .
وضعیت حادثه قریب 25 یا 30 دقیقه دوام داشت ، وقتیکه
فیرها آرام شد روی میدان غیر از مجروحین و نعش های مقتولین دیگر کسی
نبود. در منجمله 4 نفر سواران همرکابی هم جام شهادت را نوشیدند ـ
انا لله و انا الیه راجعون سپه سالار از دیدن این حال چون اصل
ماده و علت نزاع معلوم نبود که از کدام طرف؟ و بچه قصد بوده است؟
بملاحظه ناوقت بودن روز تحقیق این حادثه را بآتیه موکول داشته از مسجد
بقلعه مراجعت فرمودند . در اثنای این فیرها محمد صدیق فرقه مشر حاکم اعلی
در یک بالاخانه نشسته بودند که بعین میدان که در ان این قیامت بر پا شده بو[د]


وقوع یک حادثه از طرف عناصر فساد پیشه
٤١٩
جلد اول - نادر افغان

حاکم است وضعیت آرام شد و مردم از هر طرف برآمده میرفتند
از هر طرف همین سوال است که (این فساد از کدام طرف بود؟) بعضی از
احمد زائی ها گفتند محمد صدیق فرقه مشر از بالاخانه این فیرها را کرده که شاید
کدام نشانی برای نفری خودش بوده است. اما کسانیکه با او در اطاق
بودند این شهادت را نمیدادند، فریق دیگر میگویند تیره وال ها این فساد را
برپا کرده اند، همچنین هرکدام و هر قوم بحق یا بناحق این حادثه را بپای رقیب
خود تمام میکرد. تحقیقات هیچ فائده نمی بخشید، زیرا باصطلاح قومی
درین میدان مردم ارجل شریک بود، معلوم شده نمیتواند که از کدام
طرف و بچه قصد (این فساد شورانده شده است) بهر حال هر که بود
ولی طبعاً مفسد بزرگ بوده است، زیرا امروز یک قضیهٔ اصلاح قومی
بین گردیزیها و دگر اقوام (که از چند ماه با هم نزاع و مقابله داشتند) خیلی
با اهمیت است، روی کار بود. علاوه برین، چیزیکه میتوانست
قضیه را خیلی تیره بسازد همین که خوانین و معتبرین گردیز اعتماد و دل کرده
بمجرد دعوت شدن بدون اهمیت دادن مقاتله های چندین ماهه آمدند
و فعلاً درین میدانیکه این فساد شده است حاضر هستند، مگر فضل خداوند


وقوع یک حادثه از طرف عناصر فساد پیشه ٤٢٠ جلد اول - نادر افغان
بود که بهیچیک از گردیز یها درین مصیبت آسیبی نرسید . تاریکی رسید وشب
شد هر کس در هر نقطه که بود همان جا ماند . شب هم به تردد و وسواس گذشت
زیرا که علت ومحرک واقعه عصر دیروزه معلوم نبود ازین رو هر کس احتمال
میداد که شاید باز انواقعه طرف شب تکرار شود . علاوه برین توهم سیرنشدن
خوراک و پوشاک در این اندیشه وتکلیف می افزود .
قبلاً مرقوم شد به سبب ظلم و جبریکه محمد صدیق با بعضی اقوام احمدزائی
کرده بود نسبت بخود خیلی دلهای پرکینه و عداوت پیدا کرده است جناب
سپه سالار صاحب مخصوص برای اینکه کدامی از ان دشمنان انتقام
جوی محمد صدیق از موقع استفاده کرده اذیتی بوی نرساند . چند نفر
از خوانین احمد زائی را برای محافظت و نگهداری او از طرف شب معین فرمود
شب در قلعه که سپه سالار صاحب قیام داشتند خیلی خوانین
جمع بودند ؛ مذاکرات زیادی دائر شده است از انجمه د قوم بار و خیل
احمد زائی ، بود که محمد صدیق فرقه مشر را مطالبه میکردند تا قصاص وانتقام
مقتولین و مظلومین خود را از وی بگیرند . فریق دیگر حاکم اعلی را میگفت
که طرفدارا مان الله خان است با او را نمیخوانیم که در گردیز بماند .


نظربندی محمد صدیق فرقه مشر سقوی
٤٢١
جلد اول - نادر افغان

نظربندی محمد صدیق فرقه مشر سقوی
بالآخر، بعد از مباحثات زیاد فیصله برین شد که حاکم اعلی و محمد صدیق نباید
بگردیز پس عودت کنند. زیرا هر کدام بیک مفاد و نقشهٔ جداگانه که منافی
وحدت ملیه است عمل میکند لذا هر دو در وسط یک قوم بیطرف
محافظت شوند.
در ۲۷- حمل طرف صبح اولین کاری که اجرا شد بردن حاکم اعلیٰ
و محمد صدیق فرقه مشر بطرف رود احمد زائی بود. که قوم متعهد حفاظت
آن برای اینکه از کدام طرفی بر محمد صدیق فیری نشود قرآن های شریف را
بر سر گرفته بودند. ساعت ۱۰ اردو بطرف رود احمد زائی انتقال کرد.
وجود مصروفیت تازه اثر این حادثه
معلوم میشود مراد از تحریک فساد پریروزه در بالا ده منحل کردن اقوام
و پیدا کردن یک مقاتله بین آنها بوده است. ولی اگرچه بفضل
خداوند مسئله باندازه مقاتله و منازعه قومی نکشید و در ان واقعه


وجوه مصروفیت تازه در اثر وقوع حادثه
٤٢٢
جلد اول - نادر افغان

بدون از نفریکه اجل شان درین واقعه مقدر بود کسی تلف نشد چون قاتل
یا مفسد اصلی معلوم نبود ازین رو این کشتگان و مجروحین در پیدا کردن یک
فساد قومی اثر بدی را وارد نکرد. با اینکه این حادثه بخیر گذشت ولی طبعاً
بعضی اشکال و تأثیرات معنوی در نقشه سپه سالار صاحب که عبارت
از توحید اقوام و جمع کردن شان در یک نقطۀ فکری است تولید کرد.
از انجمله اینکه اقوام جدران که تا حال با نفری همرکاب شامل بودند
این حادثه را تحریک احمد زائی گفته خود را از بین کشیدند. همچنین در منگلها
این حادثه یکنوع بی اعتباری پیدا و در جماعه های خورد و بزرگی که دران
روز حاضر بودند تأثیرات مختلفی بخشیده است عوض اینکه امروز از
مصالحات قومی و دیگر جزئیات که در بین است باید فارغ بوده در اقدامات
اساسی شروع میشد. از اصلاح تأثیرات این واقعه یک مشغولیت
ابتدائی سر از نو پیدا شد. چنانچه روز ۲۸ حمل در تحقیق و تدقیق و انجام دادن
این مسئله و تحریر بعضی مکاتیب و معاملات تبلیغیه گذشت. در عین زمان
بگذاشتن یک خط حرکت و نقشۀ موافق تری برای جمع کردن اقوام
و تمرکز در گردیز و تشکیلات دیگر تصمیم کرده شد برای اداره ملکی گردیز


سقوط طیاره حامل اعلانها سقوی ۴۲۳ جلد اول - نادر افغان

آقای عبدالغنی خان پسر لعل گلخان و براے مراقبت امور نظامی
آقای سید محمد خان بتصویب گردیزیها انتخاب و تعیین شدند.
سقوط طیاره حامل اعلانها سقوی
در ۲۹ حمل یک طیاره از طرف کابل آمده بعد از انداختن چند قطعه
اعلان در حدود گردیز و نواحی آن بطرف خوست پرواز نموده وقت
عودت بکابل گردیزیها فیرهای زیادی بر آن نمود بسبب خوردن گوله
به نل چه تیل آن مجبور به فرو آمدن گردید. اعلا نیکه در بخدود می انداخت
در ان با عبارات بریده اتهامات فضول و جمله های مضحک از قبیل اینکه
سپه سالار ملک کفر رفته است مرقوم و در آخرش اعلان جوائز متعددی براے
کسیکه بایشان و یا یکی از برادرهای ایشان اسیبی برساند تعیین کرده بو
ولی از چنین اعلانات مجال هیچ خوف یا اندیشیدن نبود زیرا از روی
احساسات عمومی که اقوام این سرزمین نشان میدهند. یقین کامل حاصل
بود که عموم اقوام اینجا با یک خلوصیت صمیمی اطراف سردار سپه سالار
مجموع و ایشانرا کما هو حقه یک زعیم و یا رهبر ملی خود قرار داده اند


سقوط طیاره حامل اعلانہا سقوی ٤٢٤ جلد اول - نادر افغان

چنانچه تا عصر صدہا ازین اعلانات را مردم آورده و عبارات انتقام
و نفرین را بالنسہ بچہ سقو اظهار میداشتند حتی بعضیها همین اعلانات را
در دیوار ها نصب کرده چانماری مینمودند. خود طیاره در گردیز محفوظ
و پیلوت های آن تحت النظر گرفته شدند .
امروز جناب سپه سالار صاحب با آقای سردار شاولیخان بطرف
قلعہ گلی منگل که بفاصله سه کروهی این قلعه واقع است برای دیدن اقوام
حرکت نمودند. شب را در جای محمد گلخان تولیمشر قوم طوطا خیل
گذشتاندند. فردای آن سردار شاه ولیخان را برای تسویہ بعضی
امور سر راست بطرف کوهسین فرستادند .
زہر طرف که شود کشته نقص اسلام است
خبر سقوط طیاره از طرف خوانین و عموم اقوام بخوشی زیاد تلقی شد
و در حقیقت هم جای خوشنودی بود زیرا سقوط این طیاره عبارت از
کم شدن یک جزئی از قوای سقوی بوده است .
اما چیزیکه درین انقلاب موجب تأسف و حسرت است همانا اگر یک
دو طیاره از طرف امان الله خان بکابل می آمد البته سقو آنها را زخمی و


زیر طرف که شوکت نقص اسلام است ٤٢٥ جلد اول - نامه افغان

معطل ساخته بزمین می‌انداخت و البته خوشنود هم میشد. ہکذا ہر قدر
ذخائری که تلف میگردید. و کارطوس و عمارات و غیر آن که برباد و خراب میشد
هر جهته هر قدر تلفاتی که بجهته مقابل میرسانید همانقدر باید خوشنود و خود را
کامیاب میدانست و حق بطرف هم بود زیرا دشمن خود را ضعیف ساخته است
بیائیم در حقیقت قضیه که آیا جوانها ئیکه در این محاربات خون‌هایشان بسیار
بیرحمی هدر و تلف شده و میشود و نیز جباخانه واسلحه و توپ و عمارات و طیاره
هائیکه تلف شده و خواهد شد آیا مال کیست ؟ و خسارهٔ آنها عاید کیست؟
و گرنه این خساره ها را در آتیه که خواهد کرد؟ اینها تاثری بود که از دل های حساس
خون میچکانید!
ولی سیلابسیست که آمده البته تازمانیکه سیلاب جوشش و هجوم خود را پوره
نکند جلو آنرا نمیتوان گرفت. از یکطرف این اوضاع با چشم گریان دیده میشد
واز طرف دیگر یک طبقه افرادی بنظر می‌آمد که محض برای آب خت کردن
و ماهی گرفتن آنقـــــــدر سرگرم تیره کردن وقائع هستند که شخص حزن را
هزار چند میساخت.


ضمیمۀ صحیفۀ ( ٤٢٦ ) جلد اول کتاب « نادر افغان »

آقای محمد گل خان مهمند رئیس وفد مشرقی که بمعیت جناب سردار
محمد هاشم خان در تمام آن مجاهدات وطنخواهانهٔ شان که به سمت مشرقی مصدر
شده اند، خدمات مهمی را انجام داده اند و در موقع فتح کابل بهمرای سردار شاه ولیخان
فاتح و سردار شاه محمود خان غازی مظهر کار روائیهای درخشان گردیده اند.
و تذکرهٔ مساعی جمیلهٔ این ذات فهمیده در صفحات ٤٣٣ و ٥٤٧ و ٥٥٠
و ٥٥٦ و ٥٥٧ و ٥٥٩ و غیره مذکور است


[BLANK PAGE]


جلد اول - نادر افغان
٤٢٦
ورود وفد مشرقی بحضور سپه سالار غازی

ورود وفد مشرقی بحضور سپه سالار غازی

به ۲۰ حمل یک مسئله تاریخی خیلی با اهمیت و قیمتداري روی کار
شد که در تاریخ مشرقی و جنوبی مثیل نداشت . و آن همینکه از طرف مشرقی
یک وفدیکه عده آنها ۱۳۰ نفر بود و نماینده تمام اقوام مشرقی بودند
که جهت سلام حضر تعالی سپه سالار و مذاکره و تبادلۂ افکار با اقوام
جنوبی آمده اند .
کلان این وفد و یا موکل عمومی اقوام علاوه برین نماینده های قومی
آقای محمد گلخان مهمند بودند سپه سالار صاحب برای استقبال این وفد
چند قدمی بیرون قلعه برآمدند - نطق پر منطق و تبریک ورود این
وفد را بجنوبی که (برای بار اول در تاریخ این دو سمت چنین
تمایل ملی و همفکری و همدردی واقع میشود) گفتند و شکریه این
استقبال و ایرادیه را از طرف عموم مشرقی و نماینده های آنها
جناب محمد گل خان ادا نمودند .


لایحه مرتبه وکلای مشرقی ٤٢٧ جلد اول - نادر افغان

لایحه مرتبه وکلای مشرقی
طرف شب یک لایحه که در ان مفکوره اهالی مشرقی برای اهالی
جنوبی راجع باین انقلاب ترتیب شده است برای مذاکره پیش شد مشرقی
درین لایحه بعد از ذکر کردن یک تمهیدی (راجع بسبب انقلاب کردن خودشان
مخصوصاً خروج امان الله خان از قید عرف و عادت ملی و دوچار کردنش
ملت را به این تشتت و بحران بسبب افراط کاری که در تعقیب پروگرام خیالات
خود کرده بود و غیر آن) اساسیات و مطالب زیادیر ابقید تحریر آورده
بعد از ان عقیده خودها را در باب بچه سقو که غاصب است و میخواهد برغم
رضای ملت سلطنت نماید و نیز معایب و نواقصی که بچه سقو با ضرر هائیکه
سلطنت کردن او دارد بیان داده بالآخره فیصله قطعی خود را نشان
دادند که باید صورت این نارضائی خود را با امضاهای عموم اهالی جنوبی
و مشرقی برای بچه سقو بفرستیم تا بموجب این اخطار از سلطنت برطرف
شده مسئله پادشاهی را به رأی انتخاب عمومی واگذار شود و اگر
این اخطار را قبول نکرد ما اقوام بالاتفاق بهیچ استراحت در بسیج


اثر ورود وفد مشرقی و مخالفت جدی با حکومت امانی ۴۲۸ جلد اول - نادر افغان

مشاغل حیاتی متوجه نخواهیم شد تا زمانیکه این شخص غاصب و سافل را
با عموم طرفداران اصلی بقصاص اضرار و تباہی کہ موجب شدہ اند رسانیم
چون هیچ حرکت اجتماعی بدون از داشتن یک زعیم و قائد یا پیشوا بانجام
رسیده نمیتواند از آنرو ما عموماً زعامت و پیشوائی جناب محمد نادر خان سپہ سالار
صاحب را که تا امروز در صحنه وطن مظهر خیلی احساسات خیرخواهانه و همیشه در
اجراآت و عملیات خویش نمونهٔ بزرگ اعتدال و دور اندیشی بوده اند و هستند
تعهد میکنیم منفرداً ومجموعاً در زیر نقشه و ہدایت شان برآ هر نوع مجاهدت حاضر
این انذار نامه از طرف عموم که غالباً از خوانین و کلان شوندگان
جنوبی هستند تائید و تصدیق شد، گویا این حسن تلقی نشان میداد که آمدن
وفد مشرقی برای فردا تأثیر خود را کما هو حقه خواهد کرد .
اثر ورود وفد شرقی و جنوبی، مخالفت جدی یا حکومت امانی
در اول ثور خوانین و جماعه‌های افراد از هر طرف بر آویدن وفد مشرقی
آمده میرفتند . روز بیک گرمجوشی مرغوبی گذشت. هر وقتیکه مجلس
تجدید می گردید همان لایحه انذار که از مشرقی آمده است قراءت میشد


اثر ورود در مشرقی بمخالفت جدی باحکومت بانی ٤٢٩ جلد اول - نادر افغان

و سامعین بآن موافقت کرده در ذیلش امضا میکردند .
از فیصله اقوام اینجا بمردم زرمت و کتوا ز که سلیمانخیل هستند باز دم
شمولیت شان درین اتحاد قومی خبر داده شد که آنها در جواب این انذار حزب
چنین پیام فرستادند چون امان الله خان از طرف قندهار حمله کرونی است ما اول
کشیدن او را از صفحه مملکت ضروری میدانیم بعد ازین اگرچه سقو لایق
سلطنت نبود میتوان او را علاج کرد . این جواب و دیگر جوابہائیکه از طرف
سلیمانخیل میرسید خیلی حیرت آور بلکه در بعض اوقات مستوجب تشویش میشد
زیرا هر وقتیکه یک جواب از طرف آنها میرسید واضحاً آثار اعتناء وقت
در چهره جناب سپهسالار صاحب دیده میشد بجد یکه احیاناً بتفکر خیلی عمیق
میرفتند - در کتوا ز زرمت یک هیجان و جمع وجوش خیلی جدی شنیده میشود
و همه بطرف غزنی و کلات مقر رای مقابله با عساکر امان الله خان که طرف
کابل حمله کردنی است میروند ، گویا انقلاب است . هر که هر طرفیکه دلش خواست
میرود روز بروز اوضاع تیرگی پیدا کرده ، حالت خطر ناک مستقبل مملکت
و زیادت خانه جنگی واضح تر شده میرود . تا حال سعی میشد یک گونه وحدت
فکری در اقوام تولید شود ولی تکرار اثرات مخالفت و شکستاندن این نقشه


اثر ورود وفد مشرقی، مخالفت جدید با حکومت ثانی ۴۳۰ جلد اول - نادر افغان

روی کار شده است. الی الآن هرچه اشکالاتی که پیش آمده است اگرچه
مهم و کلی بود اما بهر حال تاثیر محدود داشت ولی در این دفعه مسئله وخیمتر و اثر
مطول و عمیقتر دارد. زیرا بذریعه این اقدام زرمتی و کتوازیها یکنوع هیجان و
تشتت در عموم اقوام دیده میشود و بالعموم نمیخواهند که امان الله خان پیشرفت
نماید. جدرانی های دینخیل سراست با اقوام زرمت شامل جنگیدن با عساکر
امان الله خان شده اند همچنین دیگر اقوام هم حس مخالفت و انتقام مشهود است
تصمیم اهالی برفع وحشت سقوی
از قلعه گلی منگل بطرف رود احمد زائی به دوم ثور حرکت شد. چون
در این چند روز مسئله اصلاح اقوام و تلافی اساسی اثراتیکه از واقعه بالاده در
بعض اقوام پیدا شده بود زیر نظر است لذا درین مورد دور و نماینده های
مشرقی موثر افتاده و تکراراً یک حجم و جوش خوبی در گرد و نواحی رود احمد زا
دیده میشود و تماماً امروز در خرابی و بد بودن بچه سقو قانع شده اند بعد از
تبلیغات زیادیکه از طرف سپه سالار صاحب میشد در ذهنیت اهالی
این سمت این تأثیر پیدا شده که هرچند بچه سقو دوام کند هما نقدر تلافی اثرات به


تصفیه اهالی برفع وحشت سقوی ۴۳۱ جلد اول ـ نادر افغان
او در مملکت برای آتیه مشکل شده میرود ـ پس در رفع این مصیبت عجله باید
کرد ولی از کدام راه باید پیش آمد ! تا امروز جرگه میشد و با اینکه در این
جرگه ها بار ها برایشان فهمانده شده بود که راه آسان همین است که اقوام
جنوبی متفقاً در لوگر، و اقوام شرقی از راه بتبخاک نیز به لوگر آمده یک
خطاری بسقو زاده بفرستند هر گاه آن اخطار تأثیر نبخشید ناچار از راه
قوت پیش میرویم ـ این نقشه از طرف عموم تصدیق میشد ولی چون سوقیات
قومیست تا زمانیکه مطلب یک نقشه در اذہان ہر فرد تأثیر و تخمیر کافی نگیر
البته عزم کردن ممکن نبود ـ لذا تصفیه صورت این اقدام که تا امروز معطل
مانده بود کنون ازین انذار نامه مشرقی فیصله شده مقرر شد که همین لائحه
که بران شرقی و جنوبی متحدا امضا و تصدیق کرده اند بلوگریها هم باید تقدیم
شود تا سکنه لوگر نیز بر ان امضا و تصدیق نموده بعداً به بچه سَقَوْ روانه شود اگر
تأثیری کرد خوب الا بہمان اساس مقرره آغاز حمله بروی کرده خواهد شد
گویا فعلا سپه سالار صاحب در صدد بردن این لایحه بطرف لوگر میباشند
و توقع میرود که اوشان یک حرکت قریبی محض بهمین مقصد خواهند فرمو


مخالفت عملی اقوام با قوای امانیه
٤٣٢
جلد اول - نادر افغان

دعوت اقوام بجهة مقابله با قوای امانیه
جنگ چرخ چگونه آغاز شد
بوقت طلوع آفتاب ۳ ثور میر غوث الدینخان آمد با یک لهجۀ خیلی
وارخطائی خبر رسیدن افواج سقوی را در التمور گفته و اعلان کرد که فوراً
یک عدۀ اقوام را بآن طرف فرستادنی هستیم. این را گفته امر
نواختن دهل های جمع آوریرا داد. دهل ها در تمام رود بشدت نواخته میشد
هر قدر نفری که جمع میشدند همه را بعد از اطلاع بطرف تیره میفرستاد
بهمین صورت تا ساعت (۱۱) هر چه نفری جمع شد بطرف تیره والتمور
برای گرفتن راه افواج سقوی که میگویند آمده است رفتند .
مکتوبی از اقوام زرمت رسید که اگر فی الحقیقت جناب سپه سالار
صاحب طرفدار امان الله خان نیستند یکی از برادران محترم خود را برای ما
بفرستند تا اوشان بطور قائد یا سر مفرزه با ما در جنگ با عساکر امانی
شامل شوند .
این یک دعوت خیلی مشکل بود زیرا یگانه نقشه و مرام و آرزوی


مخالفت عملی اقوام با قوای امانی
٤٣٣
جلد اول - نادر افغانی

سپه سالار بر طرف کردن مظالم بچه سقا را بود چون شخصا یک نظریه
یا مفاد خصوصی در بین ندارند اشتراک را در مقابله با امان الله خان
علاوه بر اینکه به نقشه شان علاقه نداشت البته در همچو یک اقدام مواخذه
ضمیر و مانع وجدانی هم میدیدند ازین نقطه که رفع کردن بچه سقا اولی تر است.
تا امروز هر قدر دعوت که درین مور و از طرف زرمت میرسد جواب
همه آنرا سپه سالار بحسن تدبیر میدهند، اگر چه این جواب های
سپه سالار در رفع مظالم سقوی مشکلات را تولید ، و در نقشه اصلی تاثیر
و خیم داشت با وجود آن سپه سالار سلیمانخیل ها را ازین اصرارشان
باز میداشت و به عموم اقوام و قبائل و مخالفین حکومت امانیه خفیہ و علانیه
میگفت که بچه سقا و مضمر تر و کشیدن او فعلاً اولی تر است.
نماینده های مشرقی این پرو پاگند غوث الدین را که نسبت بسوقیات
سقوی میکرد شنیده باین خیال که ما هم بزودی رفته لشکر های خود را
بطرف کابل سوق میدهیم و داع کرده با آقای محمد گلخان که نمونه برجسته
احساسات این وفد بود علی العجاله عازم محلات خود گشتند .
سپه سالار صاحب بعزم مخابره و مذاکره با لوگری ها و در عین زمان


جنگ چرخ چگونه آغاز شد
٤٣٤
جلد اول - نادر افغان

بغرض اطلاع گرفتن از سوقیات سقوی بطرف تیره حرکت فرمودند! باران هم بشدت میبارید، آقای شاه ولیخان بادسته همرکابی شان بطرف گردیز برای اداره کردن امورات مرکزی روانه شده در گردیز اهالی از دوقتا استقبال پرجوشی نموده نظامی باسلامی رسمی شانرا به فیر های توپ ایفا و عموم اقوام با حرارت ورود شانرا تبریک گفتند.
سردار سپه سالار صاحب شب را در قلعه سفید که بدامنه تیره افتاده است گذرانیدند، صبح اقوام منگل بسرکردگی زلمی خان طرف لوگر روانه شدند. غوث الدین حاکم اعلی و محمد صدیق فرقه مشر را بقلعه سفید تیره آورد. و نظر بائیکه عائله حاکم اعلی در مچلغو از پیشتر آمده بود از این رو سردار سپه سالار مصلحت دادند تا حاکم اعلی بطرف مچلغو برود اما محمد صدیق فرقه مشر را در اردو گذاشته امر فرمودند، هرجا که اردوبه رود او هم به هیئت باشد. طره باز خان رئیس ارکان حربیه قوماندانی عسکری گردیز که با فرقه مشر در اول نظر بندی او از طرف سپه سالار صاحب مقرر بود حالا نیز با اوست.


حرکت بطرف چرخ
٤٣٥
جلد اول - نادر افغان

حرکت بطرف چرخ
چهارم ثور ساعت ۹ ونیم از قلعه سفید بطرف کوتل تیره حرکت
ومترل مقصود چرخ لوگر قرار داده شد. گویا امشب سپه سالار با مفرزهٔ خود
در منطقه که اصلاً زیر نفوذ بچه سقو است داخل خواهد شد.
جمعیت های قومی از دیروز بطرف لوگر حرکت کرده اند و امروز نیز
جمعیتیکه بیشتر آن منگلی واحمدزائی است و در پیش روی موکب جناب
سپه سالار صاحب با سرودن غزل های جنگی ونواختن دهل های بلند
حرکت دارند ازین معلوم میشود که سپه سالار صاحب بعد از مجاهدات یکنیم ماهه
خود که برای اقناع مردم در ضرورت اسقاط بچه سقو صرف حسن حدت تولید
کردند باوجود عوارض و اشکالات وتحریکات گوناگون که بارها مغرضین
خفیهً و علناً مقابل شان می آورند، امروز برغم همهٔ آن عوارض یک
گام مهمی در دائره اصلی مراد یا ندریکه برخود گرفته اند میگذراند (و آن نظریه
عبارت از سقوط دادن بچه سقو، ومربوط ساختن مملکت است) لذا بد نخواهد بود
اگر امروز از چندین نقطه نظر حالات استعدادی ایشانرا زیر نظر و تشریح بگیریم


مشکلات و موانع در راه موفقیت سپهسالار ٤٢٦ جلد اول ـ نادر افغان
اشکال نبودن لوازم و ذخائر و دگر موانع :
این امر مسلم است که در حال منحل شدن یک حکومت فردی تمام مملکت
هیچکس رسمیت و آمریت ، و مافوقی یک فرد دیگر را تسلیم نمیکند ، گو یا سردار
سپه سالار صاحب از وقتیکه سرحد داخل شده اند، بهیچ حیثیت یا معنی کلمات
رسمیت ، آمریت ، و یا حکومت بخود نداشته، تنها بصفت یک زعیم یا
رهبر ملی پیش آمده اند ـ چنانچه معنی زعمیت است، اقوام را بخیر و منفعت
خودشان از راه دلیل و منطق و اقناع ، دعوت نموده حلقه دور خود برای
پیش بردن منافع و تأمین خیر عموم تشکیل دادند .
اما باز هم یک زعیم برای اینکه مقام و حیثیت زعیمی یا رهبریرا در بین یک
ملت نائل شود از خیلی احتیاجات مادی و معنوی مهم و ضرور مستغنی نمیباشد، مثلاً،
اعتبار وحسن شهرت، مبالغ هنگفت پول خبرت و بلدیت تام در روحیات
و مزاج اقوام ، مهارت زیاد در قوت بیان و ترسیم مطلب، حسن نیت
و قصد ، یا مهارت فوق العاده در نشان دادن حسن نیت ، اسلحه و ذخائر حربی
مخصوصاً اگر موقع جنگ و انقلاب باشد، و غیر ازین ضروریات دیگر که کیفرا
مستعد و قابل زعمیت بگرداند .


مشکلات اموانع در راه موفقیت سپه سالار ٤٣٧ جلد اول - نادر افغان

اینجا می بنیم که زعیم ما از این ضروریات جنبه معنوی شانرا بدرجه کافی و وافر
دارند. مثلاً به اعتبار و حسن شهرت نزد تمام افراد مملکت معروف هستند
همچنین در بلدیت روح و مزاج اقوام زعیم ما خیلی اختصاص و شهرت دارند.
چنانچه از قدیم مشهور بوده که ایشان و غالب افراد خاندان شان در معاملات
الوسی فرد اول هستند.
علی هذا قوه بیان ترسیم مطلب درین نابغه بدرجه اتم موجود است
و بزرگ تر دلیل آن موفقیت شان در اقناع عوام، و پیش بردن نظریات
خود را در بین شان است. چه می بینیم. گروهی که در اطراف برای بچه سقا خدمت
می کنند مسئولیت اخروی را هیچ مد نظر نگرفته بچه سقا را در فکر عوام
یک رنگ مذهبی میدهند، معلوم است مقاومت کردن با یک مسئله
که در ذهنیت عوام رنگ مذهبی بگیرد تا کدام اندازه مهارت بیان و قوه اقناع
بکار دارد. همچنین حسن نیت و قصد که شرط بزرگ موفقیت و پیش رفت
مطالب یک زعیم و رهبر میباشد امر معلوم است. جناب سپه سالار
در تمام عملیات خود نمونه بزرگ حسن قصد و نیت بوده اند. خاصه درین اقدام
بزرگ شان که عبارت از نجات دادن مملکت ازین فلاکت که بان رفته بود.


موجب حرکت هیئت معینت نادری بطرف لوگر ٤٣٨ جلد اول - نادر افغان

اما در جنبه مادیات مانند پول خیلی کم بودند، بلکه اگر بگوئیم یک علت
بزرگ دیرافتیدن کامیابی شان کم بودن پول است. مبالغه نخواهد بود چنانچه
درین محاربه و از مجاری آتیه این امر علانیه مشاهده میشود که از نبودن پول و ذخائر
حربیه و غیره بر این مرد فرزانه بچه اندازه مشکلات عائد شده است .
علیٰ هذا در باب اسلحه، جباخانه میتوان گفت از همه خیلی نادر بودند، چنانچه
در این مفرزه با ایشان ۲ توپ پن ، ٤ ماشیندار، ۱۱ صندوق کارتوس بود.

موجب حرکت هیئت نادری بطرف لوگر

بالجمله قوای قومی ساعت ۲ بود که بسر کوتل تیره رسیده و سردار سپهسالا
با همرکابان خود فریضه ظهر را در آنجا ادا نمودند . درین جا از مفرزه که پیشتر
برای کشف روان شده بود اطلاع رسید که عساکر بچه سقو در درویش
متمرکز هستند، در حدود دشت بیدک و چرخ از نفری سقوی کسی نیست .
ساعت شش و نیم شام بود که سپه سالار صاحب در چرخ رسیدند غیاث الدین
که سر مفرزه است ببهانه اینکه خاطر رنجی از پیشتر با چرخی ها دارد و آنجا نرفته
سراست به (دبر) که مقابل چرخ افتاده است با احمدزائی های خود


روجهت معینیت نادری بطرف لوگر
٤٣٩
جلد اول - نادر افغان

برای توقف شب رفتند .
اینجا باید به نقشه اساسی که جناب سپه سالار صاحب داشتند نظری
اندازیم . تا در وقت تطبیق و یا استنتاج محتاج به معلومات اضافی نشویم.
در یادداشت پیشتر، گفته بودیم که اقوام مشرقی آمده و یک لایحه
مطولی که تمام خوانین و مشاهیر مشرقی آنرا امضا کرده بودند با خود آورد
آن لایحه را تمام خوانین جنوبی هم امضا کرده اند . گویا جناب سپه سالار
صاحب این خیال دارند که در لایحه مذکور امضای خوانین نزدیک لوگر را گرفته
آنر ابطور اخطار آخرین بچه سقو بفرستند، هرگاه جواب اصرار و یا عنادی
از طرف وی دیده شد در انحال این اقوامیکه درین لایحه امضا کرده اند باتفاق
بذریعه قوت اور ابسزای این اصرار خواهند رسانید .
فی الحقیقت کسیکه در ان تاریخ در سمت جنوبی و یا مشرقی می بود و
پروپاگندهای متعاقب و جدی که از طرف بعضی ملاها، برای بچه سقو می شد
و خوش باوری بعضی اقوامیکه پیشقو را ندیده با او غائبانه اخلاص می پروریدند
و تشتت فکری و پراکندگی اقوام را در مسئله استقرار سلطنت میدید، به متا
و نیکوئی این نقشه خیلی تصدیق میکرد اگرچه بعضاً طرفدار عجلت و زودی بود


موجب حرکت جمعیت معیت نادری بطرف لوگر ٤٤٠ جلد اول - نادر افغان

میگفتند در صورتیکه یکعده اقوام برای حمله جان نثاری حاضر هستند. هیچ
حاجت بانذار و اخطار نیست . بلکه سزاست باید حمله شود ولی چنانچه
در اخیر ثابت شد که این نظریه سپه سالار غازی از هر حیث و هر جهته متین
و برای حصول اتحاد فکر عمومی و اقدامات اساسی حال و آتی یک نقشه موافق و عالی بو
بصبح ۵ ثور خوانین چرخ با علمای که درینجا بودند یک جماعه بزرگ
تشکیل داده برای شرفیابی آمدند ، جناب اعلی بعد از ملاقات یک بیان
مفصلی ( که بطور مخصوص گفته میتوانیم که بیانات شان در ان روز بیش از حد
مؤثر و رقت آور بود . ) راجع به حالت خطرناکی وطن ازین مصیبتی که به آن
دو چار شده است ایراد نمودند ، نظر بلهجه و اهنگ خاصیکه در آنوقت
عبارات شانرا پر تأثیر ساخته بود همه حاضرین بحالت رقت و تأثیر شدید دیده میشند
لائحه خطار اقوام مشرقی ، جنوبی به میدان آمده خوانده شد همه حاضرین
از مظالم و فجایع حکومت سقو نالش میکردند ، و قصه های عجیبی
از کارداران و محصلان او می سرودند، لایحه را بالتوالی امضا
کرده میرفتند.


اولین اخطارنامۀ نادری بنفری سقوی  ٤٤١   جلد اول – نادر افغان

اولین اخطار نامۀ نادری بنفری سقوی
ساعت (١٠) چنین سنجیده شد که محمدصدیق فرقه‌مشر برای بردن
اخطار نامه بطرف کابل که بین این نقطه و حدود کابل قریباً (٢٦) کروه است
برود. و شاید این تنها حسن اعتماد و اطمینان پسندی جناب سپه سالار
صاحب بوده است. ولی تمام حضار و افراد هیئتیکه با جناب سپه سالار صاحب
بودند بالعموم رفتن محمد صدیق را بطرف کابل برای ایفای این ماموریت قبول
دار نمی شدند، لذا صداهای اصرار سخت که از هر جانب بلند شد ایشانرا
به تبدیل این فکر وادار ساخته مصلحت دادند تا طره باز خانیکه رئیس ارکان
حرب گردیز بود برای رساندن مکاتیب به نزد پنین بیگ افسر بزرگ
سقوی که دران وقت بفاصله هفت کروه دورتر ازینجا بدرویش
است برود. و رسید یا جوابش را تا عصر از انجا بیارد چنانچه
بالفعل طره بازخان بطرف درویش رفت و همان لایحه انذار را
با خود برد.


جنگ دپرچگونه آغاز شد
٤٤٢
جلد اول ـ نادر افغان

آغاز جنگ

مکتوب میر غوث الدین از دبر که بفاصله یک کروه است رسید
که در شاه مزا چیزی عساکر سقوی موجود بودند، با اوشان محاربه شروع
کردیم قوه و جباخانه بفرستید.
این اقدام غوث الدین که اساساً پیش از وقت و خارج نقشه شده بو
فوق العاده جناب سپه سالار را متأثر ساخت واقعاً این تعرض که پیش
از رسیدن اخطاریه بچه سقو و نیز قبل از رسیدن جباخانه احتیاطی که در گردیز
منتظر حکم بود واقع شده است در وقوع شکست چرخ یک عامل مؤثری بوده‌ها
امّا چون لشکر ملّی محاربین تماماً قومی بود و جذبات مخالفانه شانرا بر خلاف
سقویها ضبط کرده نمی توانستند ازین رو جلوگیری کردن شان از اینچنین پیشآید
در حالیکه بمیدان جنگ هم داخل شده اند ممکن نبود، ناچار جناب سپه سالار
صاحب باقوام ملکی که در چرخ بودند امر حرکت کردن بطرف دبر فرموده دقیقه
بدقیقه خبر های میدان جنگ را بخواستند کویا علاوه بر دیگر مشاغلیکه دارند
این یک مشغولیت مهم غیر منتظره بود که برای شان پیش آمد. بانتظار عودتِ


جنگ دُبر چگونه اغاز شد
٤٤٣
جلد اول - نادر افغان

طره باز خان دیروز بودند ولی حالا شب گذشت و نصف روز هم ولی او
پس نیامد . (١)
٦ ثور - روز و شب در مراقبت اوضاع محاربه گذشت . چون تا صبح نتیجه
معلوم نشد سپه سالار صاحب خود شان بطرف میدان جنگ حرکت فرمودند وقتیکه
بمیدان رسیدند دو طرفه فیر جاری بود ، ناچار سپه سالار صاحب مقام سر قوماندانی را
بدست گرفته دو توپ شش پن را که در پیش روی اولین قلعه میدان محاربه موجود بود
پیشتر برده بشخص خود نشان بستن و فیر آنرا متکفل شدند تا برای لشکر با مجال
پیشرفت و گرفتن قلعه های دشمن را پیدا کنند . بعد از چند فیر سه قلعه از قلعه های
شاه مزار تخلیه شد . تا ساعت (١٢) لشکر های قومی متوالیاً پیش قدمی
داشتند و اوضاع عسکر سقوی که در شاه مزار بود از مدافعه به پریشانی کشید
زیرا متعاقباً قلعه ها و مواضع خویش را از دست میدادند . ولی بعد از ساعت
١٢ دخول یک عده زیاد عسکری سقوی از راه عقب شاه مزار بدر بین ها
دیده شد . متعاقب آن چند فیر توپ از جبهه مقابل به این طرف رسید که از شروع
جنگ تا حال هیچ توپی از ان طرف فیر نشده بود. آن فیرهای توپ
(١) اخیراً معلوم شد که طره باز خان را بچه سقو محبوس کرده بود .


جنگ در چگونه آغاز شد ٤٤٤ جلد اول - نارواعی

و زیاد شدن تلفات . لشکر قومی را که از ین طرف می جنگیدند قدری پسپا ساخت
ساعت (۱) باز لشکرهای تجدید حمله نمودند و میدان از دست رفته را قریباً
استرداد کردند .
تا ساعت (٥) محاربه دوام داشت جانبین مستحکم بودند امر و توضیح
اطلاعات سریع به گردیز روانه شده بود تا جباخانه و اسلحه وغیره لوازم ضروریه
بفرستند که الی الآن بواسطة بعد مقام جباخانه واصل نشده حالانکه جیباتاً
که با لشکر بود کمی کرد . وازسنگر تا ستوالیاً اطلاعات درخواست کارطوس میرسید
و از طرف کمی کارطوس که یک علت آن شروع شدن محاربه پیش از وقت بود
وضعیت اندک پریشان میباشد . ساعت (۶) محاربه تخفیف وطرف شام
کاملاً خاموش شد . سپه سالار صاحب برای تقویت معنویات شب را در
محاذ جنگ گذرانیدند. تمام شب در فکر کارطوس گذشت بحد یکه جناب
سپه سالار صاحب لاچار از اقوام چرخى یک عده کارطوس به پول خود
خریداری نمودند. یک چیزیکه در محاربات قومی تجربه شده و امشب بهیم
آن گذشت همینکه لشکرهای قومی در حمله وتعرض نه تنها شجاع بلکه خیلی با تهور
ولی در استقامت و حفظ مرکزیت دفاع چندان حوصله ندارند و این یک


رجعت قهقری قوای قومی اندیر
٤٤٥
جلد اول - نادر افغان

فرق طبیعی است که بین لشکر قومی و عسکر منتظم موجود میباشد.
در (۷) ثور دفعتاً در بین لشکر خبر منتشر شد که احمد زائی ها مواضع خود را شب
گذاشته بطرف چپ رجعت کردند البته باید هراس در لشکر واقع میشد، از غوث الدین
که محل شبهه واقع بود خبر گرفتند معلوم شد که در اطاق خود افتیده است. ولی
بیقین رسید که غوث الدین سر تا پا درین معامله طرف تشویش لشکر و شکستنآند
نقشه های که تصویب میشود واقع شده بود. و پروپاگندهای مختلف و افواهاتی را که
موجب تشویش افکار لشکر شود منتشر ساخته میرفت (١)

رجعت قهقری قوای قومی

ساعت (۶) در دشت پیش قدمی نفری از طرف دشمن دیده شد
با ملاحظه اینکه درین میدان تقریباً خیمه زده بودند، وضعیت خیلی خطرناک دیده
می شد. چه هجوم دشمن دقیقه بدقیقه قریب شده میرود و ازینطرف صدای
فیرهای مدافعه خیلی کم است. برای طوطاخیل هائیکه موجود و ششیر مدار اعتبار

(١) چنانچه بعد از فتح کابل و بدست افتادن اوراق و دفاتر سقو معلوم شد، که برای
غوث الدین چند هزار روپیه بخشش، و منصب نائب سالاری در همان تاریخیکه جنگ
جاری بود، از طرف بچه سقو داده شده بود.


جلد اول ـ نادر افغان
٤٤٦
رجعت قهقری قوا ی قومی از دبر

هستند کار طوس تقسیم شده برای گرفتن موضع فرستاده شدند . توپ
و ماشیندار هم در نقاط بلند روانه شد . ولی چون مدافعین خیلی کم بودند
اثری بخشیده نتوانست . و گوله های دشمن از بام قلعه که در ان سپه سالار
صاحب اقامت دارند مرور میکرد . از قرائن و امارات معلوم شد که در زیر
پرده یک خیانتی است لذا جناب سپه سالار صاحب اسپ خود را
سوار شده از عجله هم هر که اسپ داشت بران سوار شده ازین قلعه بدر
شدند و بالعوض خواستند در قلعه های اخیر دبر استحکام بگیرند ، بعد از
توقف چند دقیقه در قلعه اخیر که دشمن پیش قدمی داشت و بسبب آتش
شدید توپ ماشیندار که از بلندی فیر میشد پیشرفت شان را عقیم گذاشت
در اینموقع که افکار بطرف جمع کردن لشکر تشتت بود وضعیت نامنتظر و خطرناکی از
جبهه راست از وسط دشت بیدک بروز کرد . و آن همینکه قوم تعزیای کوچی که خود را
بی طرف اعلان معرفی کرده بودند و دران دشت رمه چرانی داشتند ناگهان
هیئتی را که در راس آن جناب سپه سالار صاحب رفتار داشتند زیر آتش
گرفتند در حالیکه مسافه هم بیش از یکنیم هزار قدم نبود ازین وضع متیقن گشت
که توطئه مهمی روی کار شده است لزوماً با سرعت زیاد بطرف التمور حرکت شدند .


رجعت قهقری قوای قومی از دبر ٤٤٧ جلد اول - نادر افغان

تمام دشت التمور زیر آتش قوم نعر که پیشتر موضع گرفته بودند طی شد.
فضل خدا بود و اگر بحساب هندسی باشد در هر تنه مخصوصاً کسانیکه
سوار هستند بیش از پنجاه ، یکصد گوله باید میرسید، ساعت (۷) تغزی بکمال
مشتت در التمور و از آنجا از راه رستی میدان پیچینک حرکت کرد . (۱)
در علت این شکست غیر از ساخته کاری غوث الدین سبب دیگر تقریباً ظاهر
نبود . لشکر هم از میدان جنگ که مشتت و پاشان شده بودند بعد از ان دیده
نشدند . بدون آنعله شخصی که بالطبع خود را جز اینکه بمقامی که جناب سپه سالار صاحب
بود برسانند دیگر جایی نداشتند کسی دیگر درین دائره دیده نمیشد . و نیز خوانینیکه قلباً
مخلص و دلبستگی داشتند خود را بآنجا رسانیدند . بگردیز برای جناب نائب سالار
صاحب شاه ولیخان از وقایع اطلاعداده شد تا از حوادث مطلع بوده اجراآت
خود را از روی وضعیت حالیه داشته باشند .
تسخیر خوشی و تخلیه آن از طرف سردار شاه محمود خان
امروز (۸) ثور با وجود اینکه از طرف التمور شکست شد . باز هم یک حلقه
امیدیکه مانده همانا مساعی سردار شاه محمود خان است زیرا سردار شاه محمود خا

(۱) سیچینک آبادی مختصری متصل بزرمه و بفاصلۀ (۹) گروه گردیز است در سچینک این توقف
به قلعه محمد جانخان شده بود .


ضمیمهٔ صحیفهٔ (٤٤٩) جلد اول کتاب «نادر افغان»

آقای سردار احمدعلیخان خلف الصدق
سردار محمد سلیمانخان بن سردار محمد آصف
خان عم معظم سردار سپه سالار که در
اواخر عصر سراجیه بمنصب سرخان -
اسپوری فائز بودند و در اوائل عصر
امانی حیثیت مصاحبی خاص را داشتند -
در سنهٔ ۱۳۰۰ به معیت جناب محمد نادر
خان سپه سالار در هیئت ریاست تنظمیهٔ
قطغن و بدخشان قسمیکه در صحیفهٔ ۲۳۳
این کتاب مرقوم است شامل و در آنجا
مصدر خدمات خوبی شدند - در موقع
مسافرت سپه سالار صاحب بجانب فرانسه
نیز شرف معیت اوشانرا داشتند - بعد
از چندی وارد مرکز شدند - در سنهٔ
١٣٠٤ جهة معالجهٔ سردار معظم جناب
محمد یوسف خان با سردار محترم آقای
شاه ولی خان عزیمت فرمای هند شدند
بشرحیکه در صفحهٔ ٦٠٥ مرقوم است
نعش آن مرحوم را از هند بافغانستان
رسانیدند و در جوار مرقد مهترلام صاحبش مدفون نمودند سپس از آن بریاست تنظیمیهٔ
غزنی مقرر شده این عهدهٔ مهم را بچنان امانت و دیانت انجام دادند که بار غزنی نظیر آن
خدمتگذاری و همدردی اوشان را کمتر خواهد دید -
در موقع حدوث انقلاب بمعیت جناب سردار شاه محمود خان غازی از مرکز کابل حرکت
و در جنوبی خود را بحضور جناب سردار سپه سالار غازی رسانیده حسب‌الامر و هدایات اوشان
مظهر مجاهدات نمایانی در راه نجات وطن شدند - مخصوصاً شرکت این سردار محترم با حضرت
عالی سردار شاه محمود خان غازی در تمام خدماتی که در راه مملکت ازوشان ظاهر شده اند
بیشتر است. در ایام اخیر بواسطه علالت شدیدی که بطبع شان عاید شده بود حسب الامر
سپه سالار صاحب جهة معالجهٔ خود تشریف فرمای هند شده تحت پرستاری همشیر محترم شان
سردار محمد موسی خان نواسهٔ اعلیحضرت امیر شیرعلی خان مصروف معالجه خود شدند.


تنظیم جبهۀ شرقی طرف جنرال شاه محمود خان غازی
٤٤٨
جلد اول - نادر افغان

مجردیکه از خوست حرکت نمودند، در علاقه جاجی داخل شده، نظر بوحدت قومی
جاجی و نبودن فرقۀ ها و اقوام متعدد در جاجی زمینه برای شان مساعدتر افتاد و در یک
مدت کمی لشکر ها را جمع کرده به علی خیل اماده و منتظر تعلیمات بودند. وقتیکه سفرۀ
جناب سپه سالار صاحب بطرف چرخ روان شد، برای شان اطلاع داده
شده بود ولی از مسئله تعرض چون در نقشه حرکت نبود سکوت در برای آنها امر
شروع جنگ نرفته بود در روز ۶ ثور وقتیکه جنگ در چرخ بود لازم دیده شد
که سردار شاه محمود خان هم از طرف دوبندی تعرض نمایند درین مورد اطلاع فوری
برای شان فرستاده شد. اما بدبختانه اطلاع مذکور دورتر بعد در شام
۸ ثور بعد از شکست بر و قیام سجنیک برای شان رسید. که ایشان هم فوراً
شروع به تعرض نمودند، چون پیشتر ترتیبات خود را با بعضی از خوانین و اقوام
لوگر نموده بودند، باین سبب از ان حمله نتیجۀ بهتری گرفته شد، یعنی خوشی را
از عساکر سقوی گرفته بعض جباخانه و ذخائر حربی را از آنجا بدست آوردند
از ان جا از راه (برک) و سرخ آب به زرغون شهر حمله برده افواج سقویرا
از ان جا نیز وادار به ترک موضع نموده، در نظر داشتند که در همان شب
بر تنگی واغجان حمله آورده و آنرا مرکز بگیرند. این را هم باید گفت، در تمام


جلد اول ـ نادر افغان
٤٤٩
نیز بخروجه جونی طرف جنرال شاه محمود خان غازی

این مجاہدہ جناب جرنیل صاحب شاہ محمود خان واقا سردار احمد علیخان(۱) ولشکرش تا ساعت شش
انتظار رسید حمله لشکر جنوبی را داشتند، زیرا تا آنوقت از شکست لشکر ماتیره اطلاعی نداشتند
در سجینگ امر بر چنین تصویب شد که یک عده که قریب هزار نفر باشد بطور فوری برای
معاونت جناب جرنیل صاحب فرستاده شود برای این مطلب یک اندازه جباخانه
از گردیز خواسته شد و هم اطلاعیه ها برای اقوام نزدیک مانند احمدزائی ، طوطاخیل
منگل میرز که فرستاده شد ، خوانین د کشتر آمده فی قوم ۴۰۰ صد نفر قبولدار شدند قبولتی
علاوه بر اینکه فائده موقتی برای اقوام حاجی داشت ، از یطرف نشان میداد اگرچه ظاهراً
اقوام از گرد و نواح جناب سپه سالار صاحب شتت و پراگنده شده اند ، ولی قلباً این تشتت
واقع نشده است زیرا درین دعوت اقوام بر آرفتن جنگ حاجت بحث و دلیل و استدلال
نشد بلکه بزودی حرکت را بطرف حاجی قبولدار شدند هئیت معیت نادری با اشتیاق زیاد منتظر
خبرهای لشکر آقا شاه محمود خان هستند و باین سبب پوسته متوالیاً میرود
ولی تا ۹ ثور خبر موثوق از ان طرف نرسیده است و در جمع کردن
هزار نفریکه برای کمک فرستاده شدنی بود عجله زیاد روئیکار است

(۱) سردار احمد علیخان در تمام آن مجاهدات ملیه و اجرأات وطنیخواهانه خضرتعالی سپه سالار غازی که
در راه نجات وطن مصدر شده اند، مشارکت داشتند . مخصوصاً با جناب جنرال شاه محمود خان
بحیثیت یاور و معاون در تمام مواقع شامل و بکمال فعالیت در همه جا بذل مجاہدت فرموده اند .


سفر جلالتآب امیر امان الله خان غازی    ٤٥٠    جلد اول - نادر افغان

تقریباً تمام کارہا معطل همین حلقه آخرین یعنی جنگ آقای شاه محمود خان بنده تا
موعد معین شد که امروز چیزی نفری که جمع شده است بطرف لوگر حرکت نمایند.
ساعت (۱۱) یکعده نفری از طوطا خیل و منگل میرزکه آماده حرکت شد بساعتی
بعد بطرف لوگر روانه شدند طرف عصر مکتوب پریروزه جرنیل صاحب رسید جریان
جنگ و حرکت کردن شانرا بطرف زرغون شهر نشان میداد طبعاً این خبر ناخوشی
زیاد تلقی شد، ولی این مکتوب به عنوان چرخ نوشته شده معلوم میشد که از شکست
دَبرَ مطلع نبودند، چنانچه در مکتوب خود تاکید زیاد از ضرورت سرعت حمله نموده
و فی الواقع با مید حمله لشکر یکه از طرف تیره میآمد لشکر جاجی مخاطره را قبول نموده
خیلی پیشقدمی کرده بودند ندامت اقوام اینجا بحدی رسیده بود که مجرد دعوت کردن
ہمہ انعقاد یک جرگه عمومی را برای بحث کردن در وضعیت حاضر و کاریکه در آینده
باید کرد تعیین دادند. اما بر خلاف توقع و انتظار بساعت ٩ روز دہم ثور جناب جنرال
شاه محمود خان و سردار احمد علیخان با چندی از رفقای شان از راه مچلغو وارد سجنک
شدند، واقعاً این ملاقات غیر منتظر باید افکار را پریشان میساخت زیرا با
اینکه از طرف التمور شکست واقع شده بود ولی یک روزنه امیدی
بطرف جاجی بود مگر بدبختانه آنهم گسیخت .


جلد اول ـ نادر افغان
٤٥١
علل پیشرفت و شکست مفرزه جاجی

علل پیش رفت و شکست مفرزه جاجی
قبلاً در صحیفه (٤٤٨) مرقوم است که چگونه جناب جرنیل صاحب محاربه را در حدود
خوشی آغاز کردند و نیز اینهم تذکار یافت که موفقیت پیش رفت لشکر ایشان
خیلی زیاد بود. زیرا مجردیکه شهر خوشی را فتح نمودند لشکر اینها که بجوش و مستی فاتحیت
آمده بود عقب دشمن را گرفته و تا زرغون شهر هم رفتند.
ولی درین پیشرفت یک خسارهٔ دیگر از طرف عقب کشیده شد. و آن
همینکه چون افواج سقوی که در پاتخواب و درویش هستند از دیگر طرفها مطمئن بودند
بشهر خوشی حمله آورده و آنرا بخیلی آسانی بتصرف خود آوردند. وقتیکه این خبر
در بین لشکر منتشر شد. طبعاً باید اوضاع ایشان را پریشان میساخت؛ زیرا خوشی
بیک حساب خط رجعت اعتبار میشود. لذا موضعات خود را یعنی میدان
فتح شده را گذاشته برای تأمین خط رجعت خود برگشتند. جناب جرنیل صاحب
وقتیکه وضعیت را مشاهده نمودند لاچار یک عدهٔ را که با خود داشتند خواستند
که آنها را به استقامت وادار بسازند. اما وضعیت (که در حقیقت خطرناک
شده بود) لشکر ثباتی را مجبور بعقب گشتن ساخت.


عزم آهنین و قیام متین نادری ٤٥٢ جلد اول - نادر افغان

ازینجهته بود که جناب جرنیل صاحب محوراً از راه‌های خیلی خطرناک و پر برف
که شاید همان یک شب را که در ان رجعت گذشتانده انداز مهلک ترین و پر
مشقت ترین شب‌های حیات شان بود رجعت نموده بغتتاً بدون انتظار
به پچینک رسیدند.
عزم آهنین و قیام متین نادری

در حقیقت این وقائع اسفناک خاتمه دورهٔ اول مجاهدات فداکاراً
سنجی و نابغهٔ بزرگ وطن سردار سپه سالار صاحب بود، که با وجود اینهم میفرمودند
" من از چنین ناکامی‌های جزئی هیچ مأیوس نمیشوم تا بحدے ایستاده هستم
که اگر احدی هم بدور من نماند باز هم تنها با یک تفنک خود برای حصول راحت
ملی و فراهم آوردن سعادت و نجات دادن وطن خواهم رفت ". و بهمین ثبات
و اصرار محکم بوده برای منعقد شدن یک جرگهٔ عمومی دیگر جهت تجدید مساعی وطنیاناً
خود بهر طرف دعوت فرستادند.
(١١) ثور اگر بعقائد عمومیه ملاحظه شود هر کدام میگوید شکست شد
(یعنی بعد ازین هر کار خلاص شد). این سخن مردم است. اما عقیدهٔ سپه سالار


عزم آهنین قیام متین نادری
٤٥٢
جلد اول - نادر افغان

درینحال چنین است که میفرمایند ناکامی در نیل مطلوب دلیل نا امیدی نیست. البته
نامعقول یا ضعیف بودن مطلبی که انسان برای آن مجاهده میکند دلیل نا امیدی شده
میتواند ، چون مطلب من صحیح و بخیر عموم و منفعت جامعه علاقه دارد من باینطور
شکست ها اهمیت نمیدهم . و همه حال در راه حصول امنیت و رفاهیت این
ملت که بهزاران مصاعب و زحمت گرفتارند صرف مجاهدت میکنم :
دست از طلب ندارم تا کام من بر آید
یا روح دهم بلبت یا جان ز تن بر آید
در هئیت هم رکابی دو فکر نقیض است یکی خوش بین هستند و میگویند اگرچه
این شکست تشتت و پراگندگی اقوام را نتیجه داده است ولی باز علامات
امیدواری در بین موجود است . و احتمال کلی دارد که اگر دوباره تجدید عمل
و سعی شود نتیجه بهتری بدست آید .
عدۀ دیگری بدبین بوده ، نتائج این شکست را بحدی وخیم تخمین میکنند.
که هیچ ممکن نیست بعد از ین سمت جنوبی لشکری جمع شده و برای مقاومت
با محاربه سقوی برود .
سردار سپه سالار که قناعت کامل با مکان موفقیت در آینده داشتند


جلد اول - نادر افغان
٤٥٤
عزم آهنین و قیام متین نادری

وقتیکه این مباحثه را در بین هیئت در از یافتند فیصله موضوع را برای شب گذاشتند
تا تمام هیئت که عدهٔ اکثر آن عبارت از خوانین و رو شناسان جنوبی میباشند
مجموع شده دران اظهار افکار کنند .
ساعت (۷) شام قبل از نان مجلس منعقد گردیده و همین موضوع طرح
مذاکره شد که آیا بعد از وقوع این شکست صورت دارد یک جمع اوری عمومی
برامی بار دوم کرده شود یا نه ؟ مذاکره خیلی طول نکشید زیرا سپه سالار برای
فریقیکه امید وار موفقیت نبود دلائل و براهین که مایوسیت آنها را دور کرد ایراد
نموده فرمودند : برای فیصله مطالبیکه بجامعه ها تعلق داشته میباشد تنها دیدن
ظواهر کفایت نمیکند ؛ در وضعیت و حسی امروزه اقوام تا جائیکه تعمق کردم برای
من خیلی دلائل امیدوارمی آینده پیدا شد . چنانچه جرگه اینده که دعوت به انعقاد ان
نموده ام امکان موفقیت در تجدید عمل برایتان ثابت خواهد شد . و همین صورت مسافر انکه
جرگه اینده
شامل این هیئت هستند و بعض شان مایوس شده است دوباره حسن امید میشو در منتظر انعقاد

ورود جرگه قومی بحضور سپه سالار غازی
١٢- الی ٢٢ ثور : خوانین و نماینده های اقوام که درین ده روز آمده میرفتند
امروز اکثریه شان جمع آمدند. و برامی فردا موعد مذاکره عمومی با ایشان قرار داده شد


ورد جرگۂ قومی بحضور سپه سالار غازی ٤٥٥ جلد اول - نادر افغان

صبح رسید مجلس منعقد شد . موضوع هم که تجدید حرکت و جمع آوری برای قمع کردن بچۂ
سقواست مطرح مذاکره شد. تا دو ساعت دوام کرد ولی نتیجه بدست نیامد. دلیل وسأئل
از هر طرف پیش میشد که همۀ این مباحثات نه قبول کردن است نه رد کردن .
در تمام این مدت سپه سالار صاحب سعی دارند که بتوانید اگر امشتت بپراگندگی محفل
بزرگ محوری پیدا کنند . بالاخره بعد از دوام داد و گرفت افکار و مذاکرات بموضوع بحث اساس
گرفته نمایندگان جواب دادند « چون مراد از جمع کردن جماعۀ بزرگ اهالی برای رفتن بطرف کابل
است لهذا جواب حقیقی ما نماید داد نمیتوانیم تا زمانیکه نظرخواهی اهالی را ندانیم . »
درینجا سپه سالار صاحب با مهارت و قوۀ منطقی خیلی مؤثری مظالم بچۂ سقو را ترسیم نموده
برای حضار قناعت کلی در اضرار خانه جنگی و وخامت دوام سقو یها پیدا کردند و واقعاً توجۀ
شان باین مطلب اثر خیلی خوبی هم داشت زیرا طبعاً بقدریکه این نمایندۀ در طلب متأثر فهمید
باشند همانقدر مطلب بدیگران فهمانده آنها را متأثر ساخته میتواند ؛ بعد از ختم این بیانات
جمعیت با جوش تمام تعهد کردند که بنام نجات وطن سعی اینه کرد که اقوام خود را بهر نوحیکه
باشد و ادار مجمع آوری نمایند و با همین جوش مجلس منحل شده و هر یک بطرف قوم خود
برای آوردن جواب اخیر رفت .


اثرات این جرگه و تشبثات سقائیه در جنوبی ٤٥٦ جلد اول ـ نادر افغان

اثرات این جرگه و تشبثات سقائیه در جنوبی
۲۳ ثور: در چهره ها نوعاً آثار امیدواری دیده میشود زیرا این جرگه دیروز که اولین تهداب
حلقه دوم است گرچه نتیجه کامل نداده است ولی باز هم بی نتیجه قطعی نماند.
حضرت صاحب نور المشایخ در تحت از وضعیت اخیر اطلاع و دعوت داده شد که
در توحید افکار اقوام کار فرمایند. اطلاع رسید که محمد صدیق فرقه مشر که در جنگ چرخ موقع را
مغتنم دیده بطرف کابل گریخته بود از طرف بچه سقه برتبه رئیس تنظمیه جنوبی و نائب سالاری
گرفته با یک خزانه وافر و عسکر منظم به لوگر آمده و در درویش مرکز گرفته است.
خبر دیگر رسید که فقیر محمد نام احمد زائی در حد دسیلن که بفاصله ۷ کروه بچنک است رسیده
و بمفاد بچه سقه تبلیغات مینماید و ضمناً چند نفر را توانست که نزد محمد صدیق بدرویش
بفرستد ولی آمدن او از بیطرف هیچ اعتنا داده نشد زیرا عقیده مندی و احترام
اقوام به سپه سالار محبوب شان بحدی بود که ازین چنین اقدامات جای اندیشه نبود.
٢٤ ثور: زلمی خان مشهور منگل با چند خوانین دیگر آمده و با نفرت تمام مکاتیب محمد صدیق
فرقه مشر را که برایشان رسیده بود کشیده نشان داد، بعد از خواندن این خطوط از هر طرف
اوضاع تعجب و تأسف ظاهر شد. مضمون بی اساس و مزخرف بود. و از طرف دیگر
جای خیلی تأسف بود شخصی که بنام اصیل زادگی شهرت داشت محض بلحاظ مقام


اولین بیعت سقوی بحضور سپه سالار غازی
٤٥٧
جلد اول - نادر افغان

ورتبه تا این درجه سفالت و سفاهت و گردن بستگی را برای سقوی میکرد.
سقو زاده سپه سالار صاحب را باطاعت خود دعوت میکند
٢٥: طرف عصر مولوی عبداللطیف نام از مهاجرین کوهاتی که از دو سال ها در افغانستان
بنام هجرت سکونت داشت بطور نمایندگی از طرف سقوزاده رسید. پیام مخصوصی
با خود آور و ساعتی بعد اطاق تخلیه نامبرده بحضور سپه سالار شرف ، چند دقیقه بعد
بیرون آمده با تبختر تمامی قدم زدن گرفت ، از وضعیت او چنین استنباط میشد که انتظار میرود
که پیغام مخصوص او شاید مقام خوبی یافته سپه سالار صاحب هم درعین آنکه انرا مکتوم میما
ساعتی بعد جوابش را خواهند فرمود . ولی از شام یکساعت نگذشته بود که اغلب همکابان
سردار سپه سالار پیغام پوشیده مخصوص او را فهمید هر کدام باندازۀ مشاعر خود ازان پیغا
میخندید چه مجردیکه این نماینده سقوجه از حضور سپه سالار صاحب منصرف شد اعضای
هیئت به حضور شان جمع آمده ایشانرا در یک حالت تاریخی با رقت که دهشت و عزت
نفس از ثنایای آن هویدا بود یافتند، چند دقیقه نگذشت که تبسمی فرموده گفتند
برایشان پیغام بچه سقو را نقل میکنم هرکدام باشتیاق فوق العاده منتظر
شنیدن این پیغام بود سردار سپه سالار این را فرموده از پهلوی خود کاغذی برداشته
بیک نفر دادند که انرا با واز بلند قرائت کند .


اولین بعوت سقوی بحضور سپهسالار غازی ٤٥٨ جلد اول - نادر افغان

کاغذ بچه سقو بنام نامی محمد نادرخان غازی
اختصارش همین است که بچۀ سقو سردار را بآمدن کابل و صرف نظر کردن
از محاربه بمقابل انیکه او حاضر خواهد بود هر چه ایشان بفرمایند همیشه زیر فکر و ارادۀ شان
کار کند و وعده هائیرنگ رنگ درین مکتوب یا پیغام خود فرستاده که در جمله آنها یکی
مسترد کردن املاک و آزاد ساختن افراد خاندان شان است. اینجا اسباب تاثر
خیلی عمیق و باز تبسم ایشان در اثنای همان تاثر رقت آور معلوم گردید! اہل مجلس هم
هر کدام بنوبت خود تأسف و تأثر بر چنین حالتیکه روز گار بر استقو بچه جرات نوشتن
اینچنین پیغام را داده است اظهار نمودند، ولی هر کدام هر چند متاثر می شد
بازهم از تبسم کردن خودداری نمی توانست ، چه این کم عقل رذیل بیچاره و یا استادش
که او را بنوشتن این پیغام وادار نموده هیچ این را بتصو نیاورده یک فردیکه عزیزترین اشیا را در
خیر وطن و سعادت جامعه ایثار میکند بچنین پغام بچه یک سر کرده ظلام که ملت و مملکت از وجوه سراپا
مضرتش هزاران مصائب و آلام وصل شده و میشود ازان نظریۀ خود چگونه خواهد گذشت چون سپهسالار
صاحب ازین تبسم حزین قطره تماشا را فهمید گفتند هرگاه جنبه مضحک این این تحریری بچه سقو با
خندین شما شد باشد پس پیغام شفاهی او را که از هه مضحک تر است بر ایشان نقل میکنم و آن همینکه
بچۀ سقو نماینده خود را گفته که بمن بگوید: او حاضر است که بعد از رسیدن بکابل مسئلۀ سلطنت را


جوابیہ سپہ سالار صاحب بیچه سقو
٤٥٩
جلد اول ـ نادر افغان
بين بن پنج دشت به پشک ، انداختن فیصله نماید. و در صورت عدم قبول ایننظر همه خاندانش از تیغ نکشیده
جوابیہ سپہ سالار صاحب به بچه سقو
صبح ٢٦ ثور سردار سپہ سالار جوابی باین مفاد بسقوزاده بقلم خود نوشتند :
”تهورنشان حبیب اللہ بچۀ سقو ! پیغام ترا گرفتم از ان معلوم شد کہ اطرافیا تو قطعیا
ترا از نظریہ و مفکورہ من آگاہ نساختہ اند آرزوی یگانۀ من رفع پریشانی و تشتت مملکت است کہ در نتیجہ
منحل شدن حکومت بر آن پیش آمدہ است بزرگترین آرزو مدعا من نشر شدن امنیت میباشد
باین نظریه من هر که موافق باشد اگر چه خودت هم باشی او را حزب و جزو خود میشمارم ولی بالعکس
تو همان پیغام مرا که با موافقت عموم اقوام جنوبی و مشرقی فرستادہ بودم قبول نکردی حال هم
اگر با من مفاہمہ داری تنہا یک شرط خواهد بود کہ در پیدا کردن امنیت و استقرار سلطنت صحیح
ہمفکر شوی کہ ذریعه اولین آن گذشتن تو از سلطنت طلبیست زیراکہ نہ تو لایق آن ہستی ملت
بتو راضی است! بنابران تا دقیقۀ اخیر با تو مقاومت میکنم پس اگر میخواهی نتیجه بربادی این مملکت
باشی این پیغام مکرر مرا خواهی شنید. غیر ازین با تو مفاہمہ ندارم. در این نزدیکیہا جرگہ عمومی
اقوام منعقد شد نیست البته هر چه رضامندی اقوام باشد و درین جرگه فیصله شد نیست
نتیجۀ آنرا برای تو اطلاع میدهم. در باب پیغام تو که راجع بشخص من بود بتو انقدر
مینویسم کہ من ہمہ افراد خاندان خود را بخدای عظیم و قادر سپردہ خود و ہمہ آنہارا


جوابیه سپهسالار صاحب بچه سقا ٤٦٠ جلد اول - نادر افغان
خداوند امنیت و دفع بلای تشتت و پارجگی این ملت قرار داده ام حال هم از این نذر
و قربانی نادم نشده دست عجز و نیاز را بقبولی آن بدرگاه خالق عظیم مسئلت و تمنا
دارم- در خاتمه برای تو و همدستان تو ہدایت میخواهم. (محمد نادر خیرخواه و خیراندیش)
الحق فرستادن این جواب برای سقوزاده حلقه خیال و تصوری را که
از فرستادن این پیغام بدل گرفته بود میکلاند زیرا غالباً فکر او از این پیغام
همین بود که چون در چند روز قبل جمع آوری که در این سمت پیدا شده
بود در جنگ چرخ مشتت شده است لذا قبل از اینسکه تجمع و تمری
پیدا شود این پیغام را فرستاد، ولی از این اصرار سپه سالار صاحب
در دوام دادن مجاهده شان، سقوزاده دانست که در این فکر
یا آرزوی خودش تا کدام اندازه بخطا رفته بود.
٢٦ ثور صبح نماینده سقو با جوابیکه پیشتر تحریر یافت با یک بدرقه محافظ بطرف کابل حرکت نمود
چون سپه سالار صاحب در تمام این مجاهدات خودشان حرکت
علنی را یعنی هرچه میشود باید باتفاق و اطلاع اقوام باشد اساس
پروگرام خود قرار داده اند : لذا این پیغام سقو را با جو ابیکه از
طرف خود داده اند برای خوانین و دیگر اقوام که لازم بود اطلاع دادند.


عزم و ثبات نادری در برابر مشکلات ٤٦١ جلد اول - نادر افغان

آماده‌گی قوای قومی ای از الئه ظالم سقوی
عزم و ثبات در برابر مشکلات

٢٧ و ٢٨ ثور: خوشی زیاد تولید دیده میشود، زیرا عده بسیار از نماینده‌ها
که برای آوردن جواب قومهای خود در باب قبولی یا ناقبولی تجدید حرکت رفته بودند
آمده و در اطاق سپه سالار صاحب عموماً مجموع و هر کدام بنوبت جواب قوم خود را
با یک لهجه و ذوق جداگانه بیان میدهند و تجدید جمع‌آوری و دوام مجاهدت‌شانرا
برای ازالۀ فجائع حاضره (که مسبب آن جمعیت دزدان است) باتفاق آرا قبول
نموده اند، اما اختلافیکه بود در باب موعد است یعنی بعضیها موعد جمع‌آوری را
روز سوم عید یعنی بعد از چهار روز قرار داده اند یک عده دیگر موعد را برای بیست روز
بعد گذاشته بود.
زیرا موسم کشت آنها رسیده بود که این عذر ایشان تا یک اندازه بجا بوده است
زیرا اشکالات زراعتی درین سمت کوهستانی معلوم است که زیاد میباشد. واگر
از موسم خود اندک ناغه شود یقین است که خطر قحطی آنها را تهدید خواهد کرد، لذا
در بین این نمایندها راجع بتعیین موعد، مباحثه طول کشید، آنها ئیکه حاضر هستند


آماده گی قواے قومی برای ازالۀ مظالم ستموی
٤٩٢
جلد اول - نادر افغان

سرعت را میخواستند، اما فریق دیگر عذر خود را توضیح میداد، بالآخر چنین قرار
داده شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سحینک آمده ازینجا بطرف
لوگر حرکت شود.
گویا اگر چه کار قدری بتعویق افتاد، اما باز هم یک موضوع مهم فیصله شد و معلوم
گردید که اقوام در تجدید حرکت آماده ومستعد هستند، ولی این را هم باید گفت که چنین
تعویقاتی که در پیشرفت کار پای سپهسالار پیش میشود، در حقیقت نتیجه نبودن پول کافیست
و اگر میبود طبعاً تلافی اینچنین عذر امالی را کرده میتوانست .
بهر حال جرگه بر این منحل شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سحینک آمده
ازینجا قرار نقشه که وضع شود بطرف لوگر حرکت نمایند .
طرف عصر جناب جرنیل صاحب شاہ محمود خان از جاجی آمدند تا فیصله اخیر اینترا
فهمید پروگرام خود را که متعلق بلشکر جاجی است از روی آن وضع نمایند زیرا لشکر ما
اقوام جاجی آماده شده و منتظر امر حرکت بودند .
۲۹ ثور : امروز اول عید اضحی است، صبح مراسم مذهبی بجا آورده شد
جوقه های اقوام برای عرض تبریک آمده میرفتند، در وسط هر جماعه جوانها ئیکه رشیدتر
هستند. دائره اتنی تشکیل داده اند، و با سرودن غزلهای ملی هر طرف اتن پر جوش و


پیام دومین سقوی بنام سپه سالار غازی ٤٦٣ جلد اول - نادر افغان

دائر بود، واقعاً اگر حواس را فجائع حاضرهٔ مملکت افسرده نمیساخت، این عید از پرجوش ترین اعیادی بود، که درین سمت پیش آمده است.
روز دوم وسوم عید بهمین منوال گذشت، و آقای جرنیل صاحب در روز سوم واپس بطرف جاجی حرکت نمودند.

باز پیغام سقو زاده

ده روز از رفتن نمایندهٔ بچهٔ سقو گذشت، باز امروز شنیده میشود که در گردیز نمایندهٔ سقو زاده رسیده، فردا بتجگنگ خواهد رسید، ولی درین دفعه بچهٔ سقو، با این پیغام خود واسطه را برای قبول شدن پیش کرده و آقای علی شاه خان (۱) را فرستاده است، نمایندهٔ سقوی درین دفعه هم همان مولوی عبد اللطیف کوهاتی بود.
موضوع پیغام عیناً مانند سابق بود تنها این قدر فرق داشت که در دفعهٔ گذشته لهجه دعوت را داشت اما درین دفعه سقو زاده خواهش و تمنا کرده بود، که

(۱) آقای علی شاه خان غندمشر یکجوان صاحب تعلیم تربیهٔ جدیدهٔ است هم معلم سپه سالار است، با آقای اسد الله خان پسر اعلیحضرت امیر شهید حبیب الله خان درینجا آمد که از حیث اخلاق و تعلیم یک جوان دانشمند میباشد، و دگر افراد خاندان ایشان در کابل محبوس و شدیداً تحت نظارت ظالمانهٔ خائنین بودند. در موقع وصول جوابیهٔ نخستین سپه سالار بچهٔ سقو او را از بند یخانه کشیده بقسم ایلچی و قاصد بنز د مامایش (سپه سالار) فرستاد، تا اوشان از دیدن وضع جگر خراش او متأثر شده احوال دگر افراد خاندانی خود را بر وجود زار و زبون او قیاس کند، وحتماً در برابر آن مطالب بچهٔ سقو تمکین کرده، لا اقل جهت استحلاص آل و عشیرهٔ خود از ان بلیه از راه موافقت پیش آیند ولی بنام عزم و تنخواهانه و اراده ملت پرورانه این سپه سالار فرزانه را که در مقابل راحت و سعادت ملت خود جان، مال، عیال، اطفال عموم خاندان خود را هدیه کرد، و حملات ان اد که (محمد نادر) در مقابل خیر ملت و مملکت از دنیا و ما فیها قطع تعلق میورزد.


پیام دومین سقوی بنام سپه سالار غازی ٤٦٤ جلد اول - نادر افغان

سردار سپه سالار آمدن کابل را بپذیرند، تا بهر کاریکه خواسته باشند، مقرر شوند، ولی درحقیقت
این پیغام، از پیغام اولش مضحک تر بود، زیرا این بدبخت ازین غافل بود که مطالب
ملی بعذر وزاری فروخته نمیشود، چنانچه درین دعوتنامه خیلی باغهای سبز و سرخ را بجناب
سپه سالار نشان داده، بزبان آقای علیشاه خان غندمشر پیام فرستاده بود، که بچه سقو
باز همان دعوتش را تجدید و عهد میکند که در موقع ورود سپه سالار بکابل بکمال اعزاز
و احترام از اوشان پذیرائی و بکاریکه بلندتر از ان نباشد سپه سالار را مقرر میدارد.
اگر بآمدن کابل راضی نباشند، پس بچه سقو را بحالش بگذارند، زیرا که وی در
بدل این مراعات شان نه تنها آل و عیال اوشان را که محبوس اند رها و بکمال اعزاز
و احترام بهر نقطه که معین فرمایند، میرساند، بلکه برای مصارف و لوازم سفری شان
یک مبلغ گزافی را نقد هم تقدیم میکند، علاوتاً بهر کاریکه در خارج خواسته باشند
بعد از دفع انقلاب داخلی و قبول شدن بچه سقو بنزد دول خارجی اوشانرا مقرر و
حاصلات ملک های شانرا هم قسط بقسط برای شان میفرستد، در صورت
نکول از قبول این و شرائط البته که تمام آل و عشیره و افراد خاندانی شانرا که (۶۱) نفراند
بانواع مصیبت و زحمت خواهد کشت.
سپه سالار بجای اینکه از دیدن احوال زار و زبون آقای علیشاه خان از تکلیف


فدویت و ایثار خاندان نادری ٤٦٥ جلد اول ـ نادر افغان

مصیبت دیگر افراد خاندان خود متأثر ومتردد میشد و یا بوعده و تطمیع آن مخرب
وطن مانند دیگرها فریب میخورد، درین مراتب باز از همان خشونت مقدس خود کار
گرفت و ازین تطمیع و وعده وعذر ولا به سقوزاده ابرو خم نکرد .
ناظرین محترم این ایثار و فدویت وحس وطنخواهی آن خاندان مظلوم نادری را
که تحت شکنجه مظالم سقویه بودند نیز ملاحظه فرمایند که آنها توسط آقای علیشاه
بحضور سپهسالار صاحب عرض و تمنا کرده بودند که شما باین تهدیدات بچه سقو
اعتنا ندهید، زیرا همه ماحیات خود ها را بالمقابل این کامیابی شما در راه نجات
افغانستان ازین گرداب رنج وعنا نذر و فدا میکنیم .
ه جوزا صبح یک عده خوانین در وشانسان جنوبی جهته اطلاع گرفتن
از پیام بچه سقو بحضور سپهسالار مشرف شدند. آقای علیشاه خان در حضور
همه آنها در حالیکه نماینده بچه سقو هم نشسته بود، بیان رقت آوری از حال سلطنت
و عمومیات اداره و دیگر بی نظمی ها و فلاکت هائیکه از تسلط سقویان بملت و وطن
پیش شده و میشود اظهار نمودند. این اظهارات شان باندازه صراحت داشت
که در وقت شب این مذاکره، در میان آمد که نباید دیگر آقای علیشاه خان در کابل
برود، تا مبادا نماینده بچه سقو او را ازین ماجرا مطلع ساخته اسباب اذیت


ضميمة صحيفه (٤٦٦) کتاب جلد اول نادر افغان

آقای سردار علیشاه خان بن سردار محمد سلیمانخان بن سردار محمد آصفخان
عم معظم سردار سپه سالار صاحب اند که در مکتب فنون حربیه کابل تحصیل فرموده
اند و در اثر لیاقت و فعالیت از تولیعشری باهلیت و کفایت طی مراتب بلند کرده
از سنهٔ ١٣٠٢، ١٣٠٣ در قطعات مرکزی کابل اظهار رشادت کرده اند - در محاربهٔ
١٣٠٣ بحیثیت قائد غند در جنوبی، مخصوصاً در مبداء لوله مصدر چنان شجاعت
نظامی شده اند که تفصیلات آن وقتاً فوقتاً در اخبار «حقیقت» کابل و دگر جرائد وطنی
مرقوم است، در صلهٔ آن از طرف حکومت به نشان استور و منصب غند مشری اول
و کفیل قرارگاه عساکر پیادهٔ کابل در سنهٔ ١٣٠٤ فائز شده از سنهٔ ١٣٠٥
تا سنهٔ ١٣٠٧ در اعضای درجه اول ریاست محاکمات قول اردوی مرکزی شامل
بودند، در موقع انقلاب چون سرپرستی تمام عائله و دودمان نادری باوشان مفوض
شده بود در کابل ماندند، بعد از آغاز مجاهدات نادری در سمت جنوبی سردار علیشاه
خان و سردار اسدالله خان و سردار محمد نعیم خان و سردار غلام محمد خان و دگر افراد
خاندان شان در محبس سقوی افتادند - عموم افراد این فامیل جلیل مخصوصاً سردار
علیشاه خان آن ایام مصائب الیام محبس را بکمال صبر و استقامت و متانت میگذرانیدند
تا اینکه سقوزاده آقای سردار علیشاه خان را بحیث قاصد بشرطیکه از صحيفه ٤٦٣
تا ٤٦٦ مرقوم است در جنوبی به حضور سپه سالار غازی فرستاد بعد از آوردن
و شنوانیدن جواب دندان شکن نادری به بچهٔ سقو، تکرار این جوان شجاعتمندار با عموم خاندان

تا (٥٦٨) مرقوم است، از آن زندان و آتش سوزان نه تنها اوغان بلکه عموم افراد خاندان شان نجات یافتند.
مقرر و به پایارگ برده شده محبس خان در وسط خان غفله که چندین زیرا کش مجاهدین بوده تعیین گردید ولی از لطف و کرم الهی به شریکه از صحيفه (٤٦٠)
نادری گرفتار شکنجهٔ طاقت فرساي سقوی شدند - در ایام هجوم مجاهدین بر مرکز دولت فوق الذکر با تمام فامیل شان از محبس عمومی که برای آنها در باغ علیمردان


[BLANK PAGE]


یک پیام مردانه نادری بنام افراد خاندانی شان ٤٦٦ جلد اول - نادر افغان
برایشان بشود، چنانچه این مفکوره عدم معاودت شان بکابل از طرف بعضی نفری برای آنها گفته
هم شد مگر علی شاه خان این نظریه را برای خود بسیار شرم آور پنداشته فرمود، در
صورت واپس نرفتنم، سقوزاده خواهد گفت که علیشاه خان خود را در ضمن پیام رسانی
خلاص نموده، جواب مرا نیاورد، حال آنکه (٦١) نفر دیگر ما بدست اوست، من
گاهی این ننگ را قبول نخواهم کرد، که مردم بگویند علی شاه خان موقع را غنیمت شمرده
جان خود را خلاص کرده دیگر هیئت خاندانی خود را که با او در یک محبس افتاده
بودند گذاشت، چنانچه علی الصباح ٦ جوزا آقای علیشاه خان برای حرکت کابل حاضر
و در موقع وداع که خیلی رقت آور و هیجان خیز بود، سپه سالار، علی شاه خان را مخاطب
کنان فرمود که بتمام خاندانی مظلوم و محبوس من سلامم را برسان و این نکته را خاطر
نشان اوشان بکن، که محمد نادر ازین پیام با شرفانه شما متشکر شده، برای شما صبر و
اجر میطلبد و میگوید، که برای نجات وطن نه تنها شما را بلکه خودم را با هر سه برادرانم
جهته قربانی تقدیم میکنم، خدا حافظ افغانستان و حامی ملت و ناصر شما جماعه مظلومان با
جواب ثانوی نادری : جوابی را که نماینده بچه سقا و باز از طرف سپه سالار با خود برد
عیناً مانند جواب اول بود، که مطالعه و قابل تذکار این جواب ثانوی قرار آتی است :-
"حبیب الله خان باید یقین کند که من برای قیام امنیت و تحکیم رشته وحدت واخوت


جواب ندانشگر با دری بے بصری سقوی ٤٦٧ جلد اول - نادر افغان

در تمام طبقات ملت با لا بودن بیرق مقدس افغانستان در تمام پایتخت های دول معظمه
دنیا مجبورم که از مساعیات بشری خود کوتاهی نکنم و جهت حصول این مقصد مقدس از قوت
حرکت خویش از پاریس جان مال آل و عیال و تمام افراد خاندان خود را وقف کردم
اگر تو در امر وحدت ملی و استقرار یک سلطنت صحیح بر طبق آرای عمومی و رفع خانه جنگی
حاضره که بنیان سلامت وطن را به تزلزل آورده است موافق من باشی همانا که بلای
این نفاق و خانه جنگی فوری از وطن مرفوع میگردد، و اگر تو درین موضع خود که موجب هزاران
فلاکت و مصیبت در تمام طبقات ملت شده و میشود و هر لحظه افغانستان را بوادی عدم
میکشاند اصرار نمائی البته که من هم تا آخرین لمحۂ حیات خودم با تو پیکار خواهم کرد و ابداً
ازین قوت و قدرت ظاهری تو نخواهم اندیشید، و این سر دادن خویش و قربان نمودن
خاندانی خود را برای راحت و سعادت ملیونها افراد خاندانی افغانستان بخوشی نیات تقبل
و نائل شدن این مقصد مقدس را فخر ابدی خود خواهم شمرد و دائماً مصدر اعمالی خواهم شد که بر طبق
حیات ملی و شرف عسکری من باشد.»
اثر ناگوار سقوط قندهار
درین اثنا که سپهسالار حسیب انتظار گذشتن موسم دود و رفع حاصلات اراضی را که عموم اهالی بآن مصروف
میکشیدند. و در رفع غلط فهمی القا وحدت ملی گذاشتن نقشه های اساسی تأسیس ذرائع خبر رسانی مخصوصاً


اثرسوء خبرشکست قوای امانی درعین مجاهدات نادری ۴۶۸ جلد اول - نادر افغان

بکابل و مشرقی مصروفیت داشتند، ناگهان بکار اشکال و حوادثیکه در اثر حکومت ثانوی و فرار شخصیات
امان الله خان از افغانستان واقع شده است برخوردند، و هم از شنیدن خبر قتل محمد ابراهیم خان نائب
الحکومه و عبد الرحمن خان قوماندان نظامی و بعض مامورین دیگر هرات، و پادشاهی مکرر علی احمدخان والی با
دستگیری او (۲) ، واستیلای نون سقویها برنقاط مهم افغانستان خیلی متاثر شدند، زیرا که هرکدام
این اطلاعات نه تنها در موقعیت و شوکت اہل سرقت خدمت بلکه حس نفرت ملت را برضد عناصر منسوبین
حکومت سابق می افزود و هم در راه موقعیت حزب نادری که بکمال شجاعت داخل میدان فداکاری
میباشند، موانع بسیار را عائد میکرد، چنانچه بچه سقا بجردیکه از هر طرف بموفقیت خود نائل و تنها
در راه پیشرفت خود مجاهدات نادری را حائل میدید، تمام قوش را در ازاله مساعی سپه سالا
غازی و اسقاط مرکز جنوبی توجیه نمود .

(۱) اجمال این وقائع مهم را بقیه مضامین صفحه (۳۳۸) اینکه : شا شجاع باقوای مسلی حوالی جده و اعاد تاج وتختش عازم کابل شد ، در عرض راه
حملاتی شد یداقوام را دفاع کنان بسیار زحمت خود را تاغزنی رساند در اثر جنگ چند ساعته بواسطه مخالفت جدی اقوام قبائل
افغانی وسقویها درشب ۱۶ ثور بصورت مخفی درحالیکه اردوی او از هر طرف معروض حملاتی شدید ملت در تمام عرض راه بود ،
فرار و چندی در مقر قرار گرفت، در اثر مهاجمه پی در پیش مردم و تعقیب سقویها بصورت جنگ و گریز به قلات رسید، ولی در انجا هم
برعلاوه عقب گیری سقویها بانواع مجادلات افغانها مبتلا و در اردوی خود انواع تشتت افکار را پیدا دید .
(۲) وقتیکه شاه مخلوع علم الیقین خود را مغلوب و عازم تخت را برخلاف خود خا طر و غالب یافت، در پی تخلیص خویش با سای
خاندانی خود افتاده به بهانه تنظیم مرکز قندهار فرار و علی احمد خان والی را بعوض بکار نگاشت ، علی احمد خان تا دیروز بحکم مان
اعلان پادشاهی خود که در مشرقی کرده بود و مظنه طرفداری از حکومت امانی در شاهی خود ناکام و از راه پشاور به قندهار
وارد و در انجا زیر مراقبت بود ، درین موقعیکه کار از کار گذشته است ، قوماندان عمومی محاذ حرب کلات مقرر گشت ،
ولی بواسطه فرار شاه و بد نظمی سپاه و معاندت قوم ناکام مانده بقندهار می آید و ثانیاً شاهی خود را اعلان
میکند، و پس از دو سه روزی به شکنجه عذاب در زندان موقتیکه به قندهار استیلا می یابند دچار میشود .


وضعیت جنوبی قبل از حمله سقویها بگردیز ٤٦٩ جلد اول ـ نادر افغان

تهیه حمله د هشت انگیز سقویها بر گردیز

باوجود عائد شدن این موانعی که ذکرش بطوالت می انجامد، سپه سالار صاحب
بعد از اعطای جوابهای دندان شکن یاس آور در جواب مکاتیب و پیامهای سقویها
مجاهدات اساسی شانرا در راه آن اقدامات عالی خویش آغاز کردند که در نتیجه آن ملک
مسعود و ملت خوشنود شود، وقتیکه سقویها از این نظریات و عملیات نادر علی
مطلع گشتند، لا محاله در صدد باز داشتن اوشان ازین ارادت حسنه شان بذیعۀ قوۀ
جبریه شروع به تهیه پیشقدمی نموده بنای حمله بزرگی را بر مرکز جنوبی نهادند .
وضعیت عمومی قبل ازین حمله :-
کسانیکه باصول سوقیات ملی آشنا باشند، این را بهتر میدانند ، که جمع شدن
یا تصمیم و اقدام کردن یک ملت یا جماعه بر یک شورش و هجوم یا امثال آن غالباً بسته
به پیدا شدن اسباب و وقائع هیجان بخش میباشد، که از ابتدا تا الحال ازین قبیل
حوادثیکه احساسات هیجان و تنفر را در جنوبی برعلیه سقو زاده برانگیخته دو حادثه مهم میباشد.
اول داخل شدن جناب سپه سالار صاحب در جنوبی و ملتفت ساختن مردم را
به نتائج و معائب و وخامت مآلی سلطنت سقو زاده بود، چنانچه این تبلیغات و باز