پذیرائی سپه سالار غازی در عرض راه ٢٨٤ جلد اول - نادر افغان

فرمودند :-

از برادران هندی خودعموماً و از برادران لاهوری خود خصوصاً تشکر مینمائیم
احساسات پاک شما را تقدیر و تعظیم می نماید از خداوند عالم برای عموم مسلمین
این چنین یک حس دینی و اخوت نوعی را خواهانم .
در دهلی و بمبی و دیگر مقامات که قطار مخصوص معظم له می ایستاد از طرف
عامه اعزه و مشاهیر محلی جناب شان مظهر پذیرائی های خیلی عالی شده مقدم شانرا
گرامی و بقای شانرا یک نعمت لایتناهی شمردند بیانیه های خلوصیت نمائی را
بحضور شان عرض و جواب های مؤثر یرا از وشان میشنیدند. (١)

(١) درین موقع جرائد هندی و نویسندگان مشهور آن نواحی قصائد ملئه و مضامین ارجمند یرا نسبت باین انفصال
نادری از مرکز و ورودش بهند نگاشته اند اینک یکچند شعری که نسبت باین حرکت نادری در یک قصیدۀ طویلی
موجود است و در شماره (٤٣) سال اوّل حقیقت کابل نشر شده اکتفا میکنم :-

نادری کو از سپهداران عالم نادر است جان خود کرده است وقف خدمت دین رشید
آنکه گشت از تیغ برانش عدو را زهره آب مدعی در اتش توپش سپند آسا طپید
آن شریف ابن الشریف است و نجیب ابن نجیب انکه در اخلاق اسلامیست ممتاز و فرید
کو به نقد لطف وقت هجرت هندوستان از مسلمانان این کشور متاع دل خرید
چون بعزم پیرس آن جنرال غیور جسور رخت نهضت از وطن در ملک هندوستان کشید
هر مسلمانی که از فیض قدومش مره یافت دیده فرش راه او کرده بدیدارش دوید
کرده حق هرگز با او دید و ا دیدی نمود
بود و صافش هرگز نطق شیرینش شنید

«حقیقت کابل»


وصول سپه سالار غازی در پاریس
۲۸۵
جلد اول - نادر افغان

بالآخره ۲۹ سرطان سردار اعلی جناب محمد نادر خان در یک مجمع پر از ازدحام
انام بمبئی را وداع و بطرف پاریس حرکت نمودند، در وقت تشریف بردن ایشان
مردمان زیادی جمع آمده بودند، جناب ایشان با ایراد کلمات بسیار موثر
هندوستان برادران هندی خود را وداع گفته رهسپار منزل مقصود گردیدند(۱)

وصول وزیر مختار افغانیه در پاریس

در موقع وصول جناب محمد نادر خان در خاک فرانسه بر علاوه آن مراسم تشریفاتی
که مطابق اصول مقرره بین المللی گرفته شده بود، از طرف اعزه و معاریف
و مامورین بزرگ فرانسه و دیگر دول معظمه که در پاریس موجود بودند نیز ورود شان
تبریک گفته شد و از ملاقات این ذاتیکه تازه از جهان عسکریت بمیدان
سیاست قدم گذارده و یک شخص حساس و فعال تاریخی و دارای بسام فاخر
افغانی است بسیار محظوظ میشدند.
خلاصه حضرت معظم له وارد سفارتخانه افغانستان شده بعد از رفع کسالت
با تشریفات مخصوص بملاقات جلالتمآب رئیس جمهور فرانسه شتافت بکمال

(۱) از سر مقاله امان افغان شماره ۸، در سال پنجم ۲۵ اسد ۱۳۰۳ منقول گردیده است.


پذیرائی و احترام سپہ سالار منقول از مطبوعات فرانسہ ۲۸۶ جلد اول - نادر افغان

محبت و گرمجوشی از طرف شخص رئیس جمہور و حواشی شان پذیرائی و بعد از ردو بدل
نطق ہای مقررۀ ابتدائیہ رئیس جمہور فرانسہ از دیدن و ملاقی شدن با بچہ یک
ذات عالی مسرور شدند و با اوشان این موضوع را خاطر نشان کرد کہ برعلاوہ مقام
رسمی شما که از طرف حکومت متبوعۀ خود دارید و درینجا بحیثیت ممثل رسمی افغانستان
با شما مانند نمایندگان سائر دول معاملہ میشود . جمہوریت فرانسہ شخص شما را
بنظر احترام ، و از توقف شما در فرانسہ مسرور است .

افکار و نظریات جناب محمدنادر خان در موقع وزارت مختاری شان
در پاریس
از روز ورود معظم له در فرانسہ الی زمان معاودت شان مزید انجام وظائف
و ملاقات و بازدید ہای رسمی کہ در آن سلسلہ طبعاً بعمل میآید دائماً سلسلۀ ملاقات
مدبرین بزرگ و دانشوران معظم اوروپا و امریکا و غیره که وارد پاریس
میشدند ، با جناب محمد نادر خان وزیر مختار افغانستان ، جریان
داشت ہر شخصی کہ کمتر وقت را بصحبت اوشان میگذراند زیاده تر محظوظ شده
از گرفتن و دانستن نظریات عالی شان در سروريت خویش می افزودند


حسیات جرائد خارجی راجع بجناب محمد نادرخان
۲۸۷
جلد اول - نادر افغان

و فکر بلند افکار ارجمند شانرا تعریف مزید ملاقات و آرزوی اخذ دیگر خیالات
شان را مینمودند.

از جمله این مذاکرات واجوبه و بیاناتی که جناب محمد نادر خان در وزارت مختاری
فرانسه شان اظهار فرموده اند، نظریاتی را که جرائد مهمه خارجی بالنسبه شان
انتشار نموده اند از خواندن مضامین ذیل که در اخبار حقیقت » کابل نشر شده
خوبتر معلوم میشود :

حسیات جرائد جهان راجع بجناب محمدنادرخان
( ۱ )
( بهر دلعزیزی می پذیرائی های عالی سردار اعلی محمد نادر خان غازی درخارج )
دیری نگذشته که معاصر عذب اللسان بان مجله شریفه امان افغان
در موضوع تبدل کابینه وزرای افغانستان و تقرر سردار اعلی محمد نادر خان بسفارت
مختاری افغانی در فرانسه و موجبات آن مانند «مجموعه عسکریه » وزارت حربیه
« وجريده اتحاد شرقی » جلال آباد اطلاعات دلچسپی را بجهة ناظرین شان
سپر د قلم نموده مخصوصاً «امان افغان » در نمره ( ۷ ) خویش صورت آن خیر

(۱) منقول از صحیفه اول و دوم و سوم شماره ( ۲۹ ) جلد اول حقیقت منطبعه ۲۶ میزان کابل که از خانه برہان الدین کشککی در
هر هفته سه بار در ۴ صحیفه انتشار می یافت.


عظمت و احترام سپه لار در داخل و خارج
٢٨٨
جلد اول - نادر افغان

مقدم های گرمجوشانه و پذیرائیهای محبت کارانه را که در موقع حرکت آن اجل افخم از افغانستان بصوب پاریس در عرض راه (علاوه بر مراسم تعظیمی که در داخل افغانستان از کابل الی طورخم از طرف هواخواهان و اخلاصمندان شان در محل اجرا آمده) از حد فاصل سرحد الی بمبائی از طرف برادران باشندگان هندوستان جا بجا بکمال احترام وصمیمیت بعمل آمده بود محض تقدیر ابنای ملت خویش تذکار و از لطف و محبت برادران هندی با تشکر از عواطف آنانکه از بسیار جهات با هم داریم نگاشته بود .
الحق که انسان عاقل ، عالم ، متدین ، شجاع ، صادق ، فدائی بی آلایش ، خیرخواه ، خادم نوع بشر ، وفادار ، صاحب عزم ، ذی عاطفه صالح ، صابر ، صاحب استقامت ، نیک کردار ، نیک گفتار ذی قریحه با وجدان ، وطن دوست با ایمان، خلیق و نجیب ، صاحب فتوت و شمشیر که مصداق آن جناب محمد نادر خان است ، نه تنها در وطن خود و میان اقوام خویش بلکه بهر جا و نزد عموم نوع بشر عزیز و محترم است هر کس چنین ذات عالی را قدردانی و با او باحترام پیش میآید ملاقات و صحبت او را آرزو مینماید هر شخص با او عاطفه میل و محبت دارد .
ما قلباً مائل بودیم که از صورت آن پذیرائی های شاندار و خیر مقدم ها


عطر و احترام سپهسالار در داخل و خارج
۲۸۹
جلد اول - نادر افغان

قیمت داری که بحضرت معظم له از دارالسلطنه کابل الی دگ و از لوارک الی فرانسه
از طرف عموم و خصوص نسبت بحرکت این مرد نامدار و شخص دیندار بعمل آمده است
زینت افزائی صفحات جریده خود را همی نمودیم لکن دو مسئله مانع آمد، اول
قلت محل اندراج دوم چون صورت پذیرائی های مزبور بکمال تفصیل و وضاحت
در جراید وطنیه و اخبارات خارجیه مرقوم گشته یا از انتقال آن مستغنی بودیم.
خوشبختانه درین ایام صورت پذیرائی و خیر مقدم محبت کارانه آن دانشور
یگانه را در پای تخت فرانسه نیز بیکصورت مرغوب و طریقه از حد خوب در یافته نظریات
جرائد اوروپائی را در صفات و مزایا و خصال حمیده این مرد کار آگاه عدیل
و همنوای جرائد وطنی خویش دیدیم . چون نمیتوانیم که بر تمام آن مندرجات تبصره
و یا عده از آنها را اقتباس کنیم درین ضمن تنها به نقل و ترجمه نمودن نظریه
(ریویو دیپلوماتیک LA REVUE DIPLOMATIQUE) مجله سیاسی
پیرس که نسبت بعموم اخبارات غربی او را جامع و مانع درین موضوع یافتیم
میپردازیم این مجله (ریویو دیپلوماتیک LAREVUE DIPLOMATIQUE)
(مجله سیاسی) در صحائف منتشره (۳۱) ماه اوت ۱۹۲۴ که مطابق سنبله ۱۳۰۳ هـ ش میباشد
یک سرمقاله غرائی را که دارای بسیار کنایات و اشارات مسرت افزائی


عظمت و احترام سپه سالار در داخل و خارج ۲۹۰ جلد اول - نادر افغان

که خاصهٔ قلم فرانسوی است نسبت بحضرت اجل محمد نادر خان غازی بعد از
اینکه در آغاز آن تصویر شجاعت تخمیر محمد نادر خان را با عکس آن بنای یادگار استقلال
که بنام شان تعمیر یافته است زنگوگرافی کرده قلبند نموده است که ما در ذیل
عیناً ترجمهٔ آن سرمقالهٔ مجلهٔ سیاسی را که فعلاً به پیش گاه ما موجود است
نقل کنان اعلیحضرت معظم غازی خود را بداشتن بچه رجال صادق تبریک
و بحضرت محمد نادر خان توفیق مزید خدمات را خواهان بوده از عموم هواخواهان
و دوستان افغانستان اظهار امتنان میکنیم.

جناب اجل مارشال محمد نادر خان وزیر مختار افغانستان
در فرانسه و بلجیک

« در نومرهٔ اخیر خود عزیمت جناب اجل محمود طرزی را بجانب کابل که مدت دو سال
نمایندهٔ فوق العاده و وزیر مختار مملکتش در فرانسه و بلجیک بوده است اشعار
داشتیم مغزی الیه مارا ترک گفته برای اینکه حسب الامر اعلیحضرت امیر مجدداً
مسند وزارت امور خارجیه را که قبل از وزیر مختاری فرانسه نیز دارا بود اشغال نماید.
"جناب اجل محمود طرزی در پاریس دوستان متعدد و یادگار خوبی را از خود


شخصیت سپهسالار در نظر مطبوعات فرانسوی
۲۹۱
جلد اول - نادر افغان

باقی گذارده است فرانسه افغانستان را در مدت اقامتش بیکدیگر نزدیک
و شناسانیده است» .
«شخصیکه بجای او تعیین شده فوق العاده بزرگ و ذیقیمت و یکی از عمال
استقلال افغانستان جناب اجل مارشل محمد نادر خان، است وزیر حربیه
افغانستان در در بار فرانسه چند روزیست که بپاریس وارد شده - این شخص
معظمی است که اشتهارش مدتها است از سرحد وطنش عبور کرده - از خانواده
بسیار نجیب و خاندانش نفوذ زیادی در آسیای وسطی دارند - از خانواده
معزی الیه مردمان مشهوری بیرون آمده که برای عظمت افغانستان
کار کرده اند، فعلاً چند برادرش چه در قشونی و چه در ادارات کشوری مصدر
کارهای بزرگ هستند، یکی از برادران مارشال که سابقاً ژنرال پویژیون
بوده «محمد هاشم خان» امروز وزیر مختار در ماسکو میباشد. برادر دیگرش
(محمد عزیز خان) مفتش کل طلبای افغانی است که در اروپا مشغول تحصیل
هستند و سابقاً یکی از اشخاص قابل ملاحظه حکومت بوده است، سومین برادرش
(شاه محمود خان قوماندان قطغن و بدخشان است، دیگر یکه سابقاً حاکم نظامی
کابل بود (شاه ولیخان) حال نائب سالار نظامی و مصاحب حضور اعلیحضرت امیر است


مجاهدات مادری از نقطه نظر مطبوعات فرانسوی
۲۹۲
جلد اول – نادر افغان

سن جناب اجل (محمد نادر خان) چهل سال است، مغزی الیه یک فرد کامل قواعملا
افغانی است که (رلیکوس RELCOUS) برای ما بیان کرده است.
قیافه با هوش و زیرک پر معنی اعمال و رفتار عالی ساده، بعلاوه در اولین نظر
از مارشال یک احساس شجاعت و تهوری دیده میشود. البته نباید فراموش
کرد که محمد نادر خان قبل از اینکه داخل در خط سیاست گردد یک مرد رزمی
بوده است ورود مغزی الیه در خدمت عسکری سال (۱۹۰۳) بوده
در ۱۹۰۵ بسمت جنرال فوج مقرر گردید در ۱۹۰۷ بمعیت اعلیحضرت شهید امیر حبیب الله خان
بهند رفت در ۱۹۱۲ بود که بخوبی توانست مراتب لیاقت و شایستگی نظامی خویشرا
ظاهر سازد. در این موقع قبائل سمت جنوبی افغانستان سخت شورش کرده بودند
پس از خاموش کردن آن فتنه برتبه نائب سالاری مفتخر گردید. و چند سال بعد بمنصب
مارشالی و سپهسالاری، نائل شد در ۱۹۱۹ خدماتیکه در جنگ استقلال
بعرصه ظهور رسانید فوق العاده مغزی الیه را طرف تقدیر و تحسین وطن پرستان
افغانستان نمود.
امیر جوان بنائب السلطنه هندوستان خبر داد که پس از ین مملکتش
روابط خارجی خویش را اداره خواهد نمود نائب السلطنه جوابی نفرستاد ولی


خدمات نادری نقول از مطبوعات فرانسوی
۲۹۳
جلد اول ـ نادر افغان
دستجات قشون انگلیسی که را اشغال نمودند، اینوقت مخاصمت از طرف افغانستان
هم شروع شد قشون کشی چهار ماه طول کشید حکومت ہند مجبور شد که ۹ بریگاد توپخانه
و قوای زیاد اعزام دارد. در ۱۹۱۹ مقدمات صلح در راول پندی بامضا رسید
و معاهدۀ قطعی چند ماه بعد در کابل امضاشد. بموجب آن استقلال کامل افغانستان
شناخته شده و هرگونه قیودات ازان مرتفع گردید نادر خان درین واقعه چه مداخله
و خدمتی کرده است البته اگر سوال کنیم از خود او جوابی نخواهیم شنید (زیرا که
وی شخص خود پسند نبوده و بمدح گوئی خود دلچسپی ندارد) حقیقت. ولی در ۱۹۲۰
بافتخار و یادگار استقلال افغانستان مناری در کابل ساخته شده و در روی
آن این لوحه بدینمضمون نصب گردیده است: ـ بافتخار وطن پرست معظم
محمد نادرخان فرمانده کل دستجات قشون، که بقوۀ شمشیر او استقلال
مملکتش را از انگلستان گرفتند نصب شد،، از سال ۱۹۱۹ نادرخان وزیر جنگ
بود بواسطه زحمات او اگر افغانستان از حیث عده بهترین قوای آسیای
وسطی نشد لا اقل از حیث تعلیم و انتظامات عسکری این رتبه را دار است.
پس از تکمیل این تشکیلات محمد نادر خان بجای محمود طرزی منصوب گردید
در موقع ورود «بمارسیل» (MARSEILLE) اظهار داشته است


افکار و نظریات در حق شوال از مطبوعات فرانسوی ٢٩٤ جلد اول - تار افغان

که من بکمال افتخار این مأموریت را قبول کردم . ما برای دلائل بسیار مستعددی
محبت فرانسه را در دل داریم، فرانسه بزرگترین و بهترین شاخص و پیشوای آزادی
بوده و ما مدتها برای آزادی خود جنگ کردیم مائیم که خود رابیش از بیش بفرانسه
نزدیک سازیم، عملیات و رفتار اعلیحضرت امیر و ملت افغان بهترین دلیل اثبات
این کلمات است » .
پس از آنکه تربیت پسر خود و اطفال منصبداران بزرگش را بفرانسه
سپرد اعلیحضرت امیر مکرر گفته است که باید مملکت افغانستان با به کمک فرانسه
داخل دائرة تجدد گردد » .
همیشه نماینده خود را در پاریس تأکید کرده است که هیئت معلمین برای
تشکیل مکتب مقدماتی عالی بکابل بفرستید ، وقتیکه هیئت عتیقه شناسی به ریاست
الفرد فوشه (M. ALFRED FOCHER) بکابل رسید اعلیحضرت امیر امتیاز
حفریات مملکتش را برای مدت سی سال بدولت فرانسه واگذار نمود.
بالآخر امیر نهایت مائل است که زبان فرانسه در افغانستان شیوع یا
برای تحصیل زبان فرانسه شوق دارد و فعلاً نیز تکلم میکند . مائل است که اهل
فن فرانسوی از قبیل طبیب متخصص قابله - مهندس و مردمان صنعتی به مملکت او بروند.


افکار و نظریات نادر می منقول از مطبوعات فرانسوی ۲۹۵ جلد اول - نادر افغان

«با این تفصیل اهمیت کارنامه افغان در پاریس معلوم است تا چه اندازه ؟ وشخصیکه
بسوی این ماموریت انتخاب شده معلوم است با چه وقعیتی بوده است وظیفه
و خیال نادر خان فقط این نیست که افکار فرانسوی را بمملکت خود داخل نماید بلکه
توسعه روابط اقتصادی بین این دو ملت را نیز شامل است» .
محمد نادر خان اظهار داشته چیزیکه ما بیشتر خوانا نیم این است که نفوذ اقتصاد
فرانسه در مملکت ما زیاد شود ، قالین و پوست مملکتی ما برای بازارهای شما از مال
التجارهای سائر کمتر نیستند .
«نباید فراموش کرد که در افغانستان معادن نفط، ذغال سائر معدنیات
فراوان و هنوز دست نخورده است از نقطه نظر زراعتی منابع ثروت افغانستان
بسیار خوب است تجارت میوه خیلی ترقی کرده و تربیت حیوانات اهلی در حال نمو است
بعلاوه زراعت و تخم پیله و ابریشم در بعضی ایالات افغانستان خیلی طرف توجه
میشود - وضعیت فعلی افغانستان شبیه بوضعیت ۱۸۶۸ ژاپون است و میخوا
آن هم یک ملت مثل ملل ۱۹۲۹ شود؛ البته وضعیت جغرافیائی ملت جوان
اسیا وسطی بمساعدت وضعیت مملکت مشرقی اقصی است . ولی در موقع استقلال
افغانستان از حکومت هند حق عبور مال التجاره اش را از بنادر کراچی ، بمبئی و سائر


افکار و نظریات نادری از نظر مطبوعات فرانسوی ۲۹۶ حصه اول - نادر افغان

بناور هند تحصیل کرده و بهترین گواه ادعای ما این است که اسلحه و توپ های مسلمی
که افغانستان از فرانسه خریده و همچنین سائر مهماتیکه از ایطالیا خریداری کرد
از هندوستان عبور حتی وسائل تسهیل عبور آن از طرف حکومت هند فراهم آمد بنا
بران برای توسعۀ روابط تجارتی افغان و فرانسه که نقشه جناب اجل محمد نادر خان است
هیچ مانعی دیده نمیشود ، فرانسه امیدوار است که مقاصد این ژنرال قانع
و نماینده معظم ملت قوی و وطن پرست افغان که دوستی آن از نقطه نظر سلامی
و آسیائی برای فرانسه مغتنم است عقیم نماند . (۱)
جناب محمد نادر خان و مندر معاون افغا با افغان است
(ژورنل) (JOURNAL) منطبعه پاریس در اشاعه ۱۸- اکتوبر مطابق
۲۹ برج میزان ۱۳۰۲ مقاله ذیل را از قلم موسیو دژان لیون JEANLÉON
که یکی از مستشرقین و ماهرین مشهوره فرانسه است بعد از گراور نمودن فوتوی وزیر
مختار فرانسه که ما آنرا در اخبار مزبور مشاهده نموده ایم نوشته است ، ما نیز
آنرا قابل انتشار دیده بیکی از دوستان خود تکلیف کردیم تا ترجمه آن را
(۱) منقول از شمارۀ ۲۹ صحیفه ۴۰۲۱ ، سال اول حقیقت منطبعه ۲۱ میزان ۱۳۰۳ کابل که مدیرش برهان الدین کشکی بود .


شخصیت سپهسالار در نظر مطبوعات فرانسوی
۲۹۷
جلد اول - نادر افغان

بفرض اشاعت بزبان فارسی برای ارسال دارد - ”حقیقت“ .]
” مارشل محمد نادر خان وزیر جنگ افغانستان بسمت وزیر مختاری از طرف
دولت متبوعه اش بتازگی بپاریس ورود نموده، اعلیحضرت امیر جانشین او جناب
محمود طرزی را که مدت دو سال در مملکت ما اقامت نموده امر احضار به پایتخت
و مأموریت مهم وزارت خارجیه را بایشان سپرد “ .
”مارشل شخصی است بلند قامت، باریک و بسیار خوش قیافه دارا ی
یک ریش کوتاہ کمی که تازه بعضی از آنها میل به سفیدی آورده ، در چشم عینک ها ی
کلان و مدور . وزیر مختار جدید یک صورت و قیافه کامل افغانی را دارا میباشد
دارای یک اخلاق شفافه با وقار و سنگین ، نژاد و نجابت او از قیافه و سیمایش
هویدا است .“
”با غرور و نخوت ابداً آشنائی ندارد، در ملاقات و مذاکره دیده میشود
که عبارت طویل و بی فائده را دوست ندارد، تمام طلاعات و اشارات او
صاف و بی آلایش و با مدرک میباشد .“
”چون ازین شخص محترم تعریف شنیده بودم مائل بملاقاتش شدم ، در ضمن
ملاقات بمن چنین اظهار داشت که وطن ما در قلب آسیای مرکزی بین هندستان


شخصیت سپهسالار در نظر مطبوعات فرانسوی
۲۹۸
جلد اول - نادر افغان

روسیه - چین و ایران است.»
«در چارسوی تمام را هائیکه از عهد بسیار قدیم راه عبور از روسیه بهندوستان
و واسطهٔ مرابطه اهالی سواحل «مدیترانه» MÉDITERRANÉE و شرق اقصی میباشد
«مذهب با اهالی اسلام، و پادشاه معظم کنونی ما یک شخصیست که دارای
خیالات و افکار روشن و مائل است که مملکت خود را کاملاً یک مملکت جدیدی
نموده و از تمام ترقیاتیکه باعث سعادت سائر ممالک شده است از آنها استفاده
کرده ملک و ملت خود را بشاهراه ترقی هدایت نماید.»
«پایه و اساس تمام این ترقیات را امور معارفی دانسته باین دلیل
پادشاه محبوب من قبل از هر چیز بدولت فرانسه رجوع کرد و از حکومت شما
امداد برأ تشکیلات معارفی خود طلب نمود و یک عدهٔ زیاد از جوانان افغانی را
که تمام آنها از خانواده نجبا هستند بمملکت شما روانه داشت که الحان لیسه مشلیه
LYCÉE MICHELET مشغول به آموختن علوم و ترقیاتیکه باعث خوشنودی مملکتین
است میباشند.»
«موقعیکه جناب پروفیسر الفرد فوشر (ALFRED FOUCHER .M) فاضل معروف
بکابل وارد شد راجع به امور تعلیمیه مشوره هأ مفید برای ما داد و یک مکتب


شخصیت سپه سالار در نظر مطبوعات فرانسوی ۲۹۹ جلد اول - نادر افغان
فرانسوی در پایتخت تأسیس شده که صدها اطفال وطن عزیزم در ان مکتب
مشغول تعلیم و تربیه میباشد .»
«حکومت افغانستان انحصار و امتیاز کشف آثار عتیقه را برای مدت
سی سال بہیت علمیه فرانسه عطا فرموده که در تمام خاک افغانستان جستجو نموده
آثار تاریخی مملکت ما را کشفیات نمایند - اینها پایه و اساسی است که تاکنون
ایجاد شده و امروز لازم است برای تأسیس و ادارات اقتصادی مترقیات آن
فکر و خیالات عمده نمائیم .»
«در خاک مملکت من معادن ذغال سنگ فراوان موجود میباشد که
تاکنون در چند نقطه معین در اطراف ولایت کابل کشف پیدا شده است .»
«و یک معدن آهن که مهندسین فرانسوی جستجو کرده است یافت شده
و از قرار گفته آنها آهن آن نقطه نهایت اعلی میباشد .»
«معدن مس هم در چندین نقطه مملکت ما یافت شده است که بسیار قابل استفاده
خواهد بود .»
«طلا هم در قندهار بکار افتاده است و در چندین نقاط دیگر هم یافت میشود.»
«معادن نفت ایران از قراریکه حدس میزنند و امتداد آن معادن تا خاک ما


افکار و نظریات نادری منقول از مطبوعات فرانسوی ۳۰۰ جلد اول - نادر افغان

سرایت میکند .»
« از طرف دیگر مملکت ما برای تجارت پشم یکی از بهترین ممالک است و حاصل
پشم، چرم، پنبه در نهایت اعلائی میباشد.»
« آبشار هائی در مملکت ما است یک عده از ان آبشار ها را برای قوه
برق بکار انداخته ایم.»
« باین حال بطوریکه می بینید مملکت ما از حیث ثروت یک مملکت
پر منافعیست ، از نقطه نظر جغرافیائی دیده میشود که در آتیه نه فقط یک مرکز
مملکت حاصل خیز بلکه یک مرکز تجارت درجه اول خواهد شد . و مرکز عمده آذوقه
ممالک اسیائی مرکزی خواهد گردید .»
« معاهده که با انگلستان بسته ایم بما کاملاً حق میدهد که مال التجاره ها
آزادانه از راه کراچی و بمبئی عبور و بخارج فرستاده خواهد شد.»
« درین مأموریت خود بنهایت شغف و خورسندی دارم که بریع ترین
اصول و حتی الامکان نقشه جدید تشکیلات تجارتی ، صنعتی، اقتصادی افغانستا را
به کمک و شرکت بافرانس منعقد و تهیه نمایم قبل از هر کس ایجاد و او را مایل و
آرزوی ما آنست که فرانس دست مودت بما داده و برای منافع مملکتین


افکار و نظریات، درین منقول از مطبوعات فرانسوی ۳۰۱ جلد اول - نادر افغان

با ما مساعد، و در انجام و قرار این کارها شرکت ورزند که فائده دو مملکت از روی
دوستی بی آلایش و بغرضانه و صادقانه درین خواهد بود. (۱)
در خاتمه اجازه بدهید که آرزومند از صمیم دل امیدوار باشم که درخواست
پادشاه معظم محبوب و صدای مملکت افغان که من حامل آن هستم در مملکت
دوست که من آنرا بی اندازه عزیز میدانم شنیده و فهمیده شود. (۲)

زمزمه عدم قدر دانی حکومت ایامانی از محمد نادر خان غازی

هر چند این جناب از حکومت متبوعه خود بنا بر جهاتیکه اجمالاً مذکور شد خیلی
شکوه و شکایت داشت و متیقن بود که حکومت موجود سد راه پیشرفت
خیالات ضرر رسان شعله افشان خود دانسته، بودنشانرا در وطن لازم نمیداند
ولی در داخل این دردل و کاهش روحانی خود را (باستثنای ان وطخواهان
صادق که مسلکا با اوشان همنوا بودند) به احدی اظهار نکرد و در خارج ابدا

(۱) اگر بر تمام نطق های سفرای وزرای مختار حتی وزارت خارجه عصر امانیه نظر دقت و انصاف دیده
و ملاحظه شود و علانیه معلوم میگردد که باین اندازه یک بیان جامع و اظهار نافع از هیچکدام آنها خواند
و شنیده نشد، در حالیکه ازین قبیل اظهارات عالیشان جناب محمد نادر خان تمام صحائف جرائد جهان
مملو است.
(۲) منقول از صحیفه (۲۰) شماره ٤٦ سال اول جریده حقیقت کابل منطبعه قوس ١٣٠٣ تحت اداره برهان الدین کشککی.


زمزمه عدم قدردانی حکومت امانی از سپهسالار غازی ٣٠٢ جلد اول - نادر افغان

با هیچکس در هیچیک موقعی ذکر و اشاره از این تباین نظری فکری که بین اوشان و
حکومت امانی واقع است نفرمودند.

مگر در اثر ملاقات‌ها و تبادله خیالاتیکه اوشان با دانشوران و نیاسیف نمودند
و فکر رسائی شان بحل هر نوع غوامض و مشکلات میپرداخت و اشخاص مخاطب این افکار
عالی و دیگر کارنامه تاریخی او را بخاطر میآوردند و باز تفریح هیچ یک ذات کامل الصفا
در حالیکه بداخل وطن مظهر بسا خدمات عمده و اجراآت بلند میتوان شد برتبه
وزارت مختاری حکومت متبوعه اش میدیدند، علی الفور باین نکته ملتفت میشدند
که شاید نظریات شخص شاه با این شخص کار آگاه همراه نیست که آنها را بکاری که جز اوشان
دیگری هم نمیتواند از عهده اش برآید مقرر و ملک و ملت را از مزید کارنامه‌های
عالی و افتخارات تاریخی اوشان محروم داشته‌اند.

چنانچه این موضوع از روز مواصلت جناب‌شان بپاریس الی مدتی دوام کرد
و جرائد راجع به این مسئله رقم رقم سوال‌ها از حکومت افغانستان کردند حتی ماموریت
موجوده جناب محمد نادر خانرا صراحتاً به لفظ تبعید یک مدبر عظیم الشان افغانستان
از طرف شاه امان الله خان نگاشتند.

وقتیکه این شور و غوغای جرائد زیاد و این اطلاعات در داخل وطن هم


افکار ونظریات نادری منقول از مطبوعات فرانسوی ۳۰۳ جلد اول - نادر افغان

واصل شد تفری داخلی افغانستان باین حسیات جرائد دنیا ر انظر به عمال
اشتعال آمیزانۀ حکومت امانیه و اوضاع خدا پسندانۀ نادری لفظ بلفظ تصدیق
کردند و این وضع امان الله شاه راهم به ردیف دیگر اوضاع بیجاء او شامل ساخته
در نفرت و مخالفت از حکومتش افزودند
چون اثر نشر این خبر بی احترامی آن و طنخواه نامور در وطن برای حکومت امانی
اثرات سوئی را می بخشید علی الفور تردید آتی الذکر این نشریات از طرف حکومت
تحریر و بالسنۀ متعدده بجرائد خارجه ترسیل و نشر و در خود مرکز در روزنامه رسمی
وزارت حربیه (حقیقت) که در انوقت یگانه اخبار مهم و زبان حکومت پنداشته
میشد نیز شایع و باینوسیله یک سکون آنی و تسلیت سرسری بملیون افغانی
داده شد. که این تردیدیه قرار آتی از جریدۀ حقیقت مرکزی نقل میشود :-
« وزیر حربیۀ سابق افغانستان یکی از فداکاران جنگ استقلال و از
فرزندان نامی افغانستان حضرت سردار محمد نادرخان بود و غالباً در غیاب
اعلیحضرت نظارت بحسن جریان امور داشت هر چند خدمات معزی الیه
در مدت سلطنت سابقہ اظہر من الشمس و در همان دوره نیز بمنصب منبع سپهسالاری
نائل گردید ولی قدردانی اعلیحضرت غازی از زحمات او بقدری بود که بتربهٔ


سیر سپه سالار غازی در مملکت افغانی منقول از حقیقت کابل ۳۰۴ جلد اول - نادر افغان

اولین وزیر افغانستا مفتخر و منسوبش فرمودند روزنامه وقت منطبعه اسلامبول
در شمارهٔ ٢٥٠ ديگر خود تصویر همین شخص معظم گراور کرده از انتخاب نامبرده بولاات
مختاری پاریس متعجبانه سوال نموده حتی بر که این انتصاب ، صورت تبعیدی
تصور کرده بود .
واقعاً مورد بسی تعجب را گردید که نویسنده محترم چگونه دچار این اشتباه
عظیم گردیده و یک چنین گمانی در مود این سردار بزرگ افغانی برده است
هر چند که اطلاعات ما درباره معزی الیه و چگونگی انتصاب باین شغل بطوریکه باید شتا
نیست آنچه را که سابقه داریم و تا درجه نیز بصحت آن معتقدیم بکلی ازین تصور نگارنده
محترم روزنامه وقت ، تردید و تکذیب میکند - جناب سردار اعلی محمد نادر خان
سپه سالار از اقربای اعلیحضرت غازی امیر امان الله خان فرزند ارجمند ارشد
سردار محمد یوسف خان ولد سردار یحیی خان ولد سردار سلطان محمد خان ولد سردار
پاینده محمد خان جد امجد اعلیحضرت امیر شهید ، سنش بین چهل الی پنجاه است
از سنه ۱۳۲۱ قمری یعنی بیست سه سال قبل اولین قدم ترفیع خود را برداشته
و بمنصب کند کشری نائل گردیده است . ازین تاریخ خدمات شایان معزی الیه
بدولت و ملت افغانستان شروع شده در اغلب از نقاط مهمه افغانستان


اهمیت سپه‌سالار غازی مملکت افغانی نقول از حقیقت کابل ۳۰۵ جلد اول - نادر افغان
ماموریت داشته و همیشه طرف تمجید و تحسین اعلحضرت شهید بوده است، خدماتی که معرفی الیه در دورهٔ سلطنت سابقه در فرونشاندن شورش سمت جنوبی افغانستان و سائر انقلابات سرحدی و غیره کرده است واقعاً در افغانستان فراموش شدنی نیست. لیاقت و کاردانی این فرزند رشید افغانی باعث شد که در ظرف مدت قلیلی یعنی در ۱۳۳۲ بمرتبهٔ عالی سپه‌سالاری مفتخر گردید دران فرصت نیز در ترقیات عسکری از حد زیاده کوشیده نظام افغانرا یک نظام مکملی ترتیب داده چنانکه در جنگ استقلال همین سپاه دست پروردهٔ محمد نادر خان بود که در تحت فرماندهی خود او در یک محاذ جنگی که قطعیاً کمتر از ششصد میل نبود در مقابل عسکر دولت بریتانیای کبیر جنگیده پافشاری نموده در نتیجهٔ این موفقیت از حضور اعلحضرت غازی سردار سپه و وزیر وزارت جلیلهٔ حربیه منصوب و منار یادگاری بافتخار این سردار نامی بفرمان اعلحضرت امیر در کابل ساخته شد، در دورهٔ سلطنت فعلی علاوه بر خدمات عسکری خدمات کشوری متعددی نموده ماموریتهائیکه برای انتظام رشته‌های پراگنده نقاط مختلفهٔ افغانستان از قبیل اصلاح و تنظیم قطغن و بدخشان و سمت شرقی بمجری الیه تفویض شده که همه آنرا با نهایت خوبی و صحت انجام داده همیشه مورد تحسین و تقدیر ذات همایونی و ملت افغانی


اهمیت پیه‌ساله خاندان یی مملکت افغانی منقول از حقیقت کابل ٣٠٦
جلد اول - نادر افغان
بوده است خدمات بزرگ این شخص بقدری است که اگر بخواهیم حتی بطور خلاصه
نیز بیان نمائیم کاملاً از موضوع منحرف خواهیم شد این است که مختصر اً میگوئیم
چون در حین انجام وظائف ماموریت‌های خویش تقریباً در اواخر ١٣٤٢ ق
در اثر زحمت‌های متحمله بعلالت مزاج و امراض متعدده گرفتار آمد پس از
از مدتی بمعالجه مجبور باستعلاج در اروپا گردید اعلیحضرت امیر از همان نقطه نظر
نوازش خادمان حقیقی افغانستان رضایت ندادند که یک هیچ مرد جلیل القدر
کار آگاه بدون داشتن یک سمت رسمی که استفاده‌های بزرگی را برای
وطنش تأمین مینمود باروپا برود. این بود که معزی الیه را بوزارت مختاری
پاریس منصوب فرمودند تا علاوه بر اطلاعات و معلومات داخلی تجربه و بصیرت
کامل از سیاست و وضعیات خارجی بدست آورده و در واقع این سردار بزرگ
یک مرد سیاسی نیز گردد. سائر برادران اعضای خاندان معزی الیه
که هر یک بنوبه خود مانند برادر مکرم شان جان فشانیها نموده اند کمانی الشان
مظهر الطاف شاهی بوده و میباشند مثلاً یک برادرشان آقای محمد هاشم خان
سفیر افغانی در مسکا و و برادر دیگر آقای شاه ولیخان نائب سالار داماد حضرت
امیر که در همین بغاوت اخیر سمت جنوبی و در همین مقابله جهل و علم، ظلمت و نور


اهمیت سپه سالار غازی درملک افغانی منقول از حقیقت کابل ۳۰۷ جلد اول ـ نادر افغان
بفرماندهی یک محاذ بزرگ مقرر است . برادر کوچکترشان آقای شاه محمودخان
رئیس قشون قطغن و بدخشان است و دیگر برادرشان آقای سردار محمدعزیزخان
نگران محصلین افغانی در اروپا میباشند همچنین سائر برادران و اعضای
خانواده شان از قبیل آقایان احمدشاه خان واحمدعلی خان و علی شاه خان و
محمدکریم خان هر یک یا منتظم در سلک عسکری و یا مرجع خدمات کشوری و همیشه
از الطاف و توجهات مخصوصه اعلیحضرت غازی کامیاب و برخوردار میباشند .....» (۱)
اجراآت عمده جناب محمد نادر خان
در سفارت فرانسه وبلژیک
با این تشکنی وعدم قدر دانی که این مرد تاریخی بر خلاف توقع از حکومت
متبوعه خود و بعض رجال خیانت پیشه آن دوره مشاهده میکرد و در راه پیشرفت
آن مقاصد عالیه خویش که برای تامین شرف و عزت و احترام مملکت و سعادت
ملت خود آنرا زیر نظر گرفته بود و در راه آن به انواع مشکلات تصادم میکرد
(۱) منقول از صفحه ۳۰۲ شماره ۳۹ جلد اول محرره چهارشنبه ۲۰ عقرب ۱۳۰۳ اخبار حقیقت کابل که بذات ایشان آنرا اداره میکرد.
و از شماره ۱۶ سال ۲۲ جریده حبل المتین کلکته در دوران مدیریت دانشور علام آقای مؤید الاسلام .


جلد اول - نادر افغان
۳۰۸
عده اجراات سپه سالار غازی در فرانسه

جاهلانه و جسورانه کار میکرد و زحمت میکشید بسا افکار و نظریات مفیده را
در اثنای این مأموریت خویش در وزارت مختاری فرانسه و بلجیک دایر بمطالعات
و تتبعات و کشفیات خود بدست آورده همه آنرا بجهت تطبیق و اجرا و استفادن
بمرکز میفرستاد ولی از طرف شخص شاه و زعمای آنوقت بشنیدن تحسین
و آفرین گفتن و قبولیت آن پیشنهادهای نافعه دوری در کنار حتی از وصول اکثری
از ان مطالعات نیز اطلاعی به اوشان داده نمیشد .
بالجمله حضرتعالی محمد نادر خان در اثنای این مأموریت سیاسی شان
بخوبی توانستند و موفق شدند تا آن نزاع پر از نزاکتی را که بین معلمین فرانسوی
و وزارت معارف افغانستان راجع به بعضی امور اداری مکتب امانیه
واقع و اسباب غلط فهمی را فراهم آورده بود و علامه محمود بیگ طرزی و ارباب
حل و عقد حکومت امانی در ازالهٔ آن کامیاب نشده نتوانستند حسب الخوا
رفع کردند .
راجع بفراهم آوری تسهیلات برای آن هیئت حفریه فرانسوی
که امتیاز انحصار و انکشاف آثار عتیقه افغانستان برای شان داده شده بود
نیز اقدامات درستی نموده اند .


عمده اجراآت نادری در فرانسه ۳۰۹ جلد اول - نادر افغان

ازان طلبۀ افغانی که در پاریس تحت نظارت برادر مهر پرورشان آقای سردار
محمد عزیز خان مصروف تعلیم بودند نیز دائماً خبر گیر شی از جریان امور تعلیمی و اداره
حیات ، و حسن اخلاق و طرز رفتار آنها هم بخوبی کسب استحضاریت میفرمو
یکعده مکفی اسلحه که وزارت حربیه افغانستان بآن زیاده تر احتیاج
داشت نیز بقیمت مناسب و استحصال منافع حکومت از ان خریداری و بمرکز ارسال
فرمود .
چند عراده موتر زره پوشی را که دارای بروج متحرک و بشکل یک تها نه سیا
مستحکم و قابل دفاع و تعرض است نیز ابتیاع و بمرکز بقسم نمونه ارسال نمود
تا اگر خریداری مزید آنرا لازم دانند اطلاع کنند
چند دستگاه رادیو و آله های مکبر الصوت را که وجود و استعمال آن در
افغانستان جهته اخذ و تبادله اطلاعات و ابلاغ مطالب از حد زیاد
حتمی و ضروری بود نیز خریداری و بمرکز ترسیل داشت
و بر علاوه آن دیگر اقدامات و اجراآت را نیز مصدر شده اند،
که تفصیل آن فعلاً بخاطر نیست .


کناره جوئی قطعی سپه سالار غازی از حکومت امانی	۳۱۰	جلد اول - نادر افغان

استعفای اخری کناره جوئی قطعی جناب محمد نادر خان
از حکومت امانی

چون آن التماس های ضروریه و پیشنهاد های نافعه اوشان که راجع بمنافع
و خیر وطن دائماً بمرکز میفرستادند بسمع قبول شنیده نمیشد بلکه علی الرغم آن
اقدامات بعمل میامد و در عین زمان تمام اجراآت دوره امانیه را طوری باشتعال
انگیز و شرر آمیز مشاهده میکردند که از تصور نتایج عالم تباه آن بخود می پیچیدند
و می طپیدند و همه آن اقدامات مضره را که شخص اعلیحضرت امان الله خان بتلقین
حضورشان به گامهای بزرگ تجدد و ترقی تعبیر میکردند این مرد روشنضمیر
در پرتو عقل و ذکای خود عیناً مثل یک رفتار سریع تقاعد و تنزل و رجعت قهقری
میدانست و یقین میکرد که این طرز عمل عنقریب جامعه را بانواع مصائب و بلیه
گرفتار میسازد.
ازین جهت همان امراض متعدده دماغی و تکالیفی که باعضای رئیسه شان
در اثر آن کاهش های روحانی کبد اخل وطن برایشان لاحق و عارض شده
بود، از این رفتار مصاعب اثار اخیره عصر امانی رو بترقی و تزاید گذاشته


کناره جوئی قطعی سپه سالار غازی از حکومت امانی ۳۱۱ جلد اول - نادر افغان

رفت و این وسواس هر رقم و خوف و اندیشه مائیکه بر دل اوشان بالنسبة تباهی آتیه
وطن مستولی میشد بومأ فیوماً بر وجودشان افزون و مضاعف میگشت.
تا اینکه همین علالت و مصیبت اوشانرا در ۱۳۰۵ش باین امر وادار کرد که
قطعیاً باید از کار حکومت دست کشید و در پی اعادهٔ صحت و علاج این درد
پر زحمت خود باید افتید.
زیرا در صورت مشارکت بامور مملکت امکان نیست که از اوضاع و چگونگی
رفتار و کردار حکومت اطلاعی حاصل نشود در حالیکه خبر گرفتن ازین حرکات
پر از فتن برای همچو من یک خیراندیش ملت و فدائی وطن موجب هزاران رنج
و محن است.
درینموقع اگرچه جناب سردار محمد عزیز خان بمعیت عدهٔ ازان طلبه افغانی
که در فرانسه مصروف تعلیم بودند بکابل طلب شده بودند اما سردار محمد هاشم خان
از سفارت مختاری افغانستان در ماسکو سبکدوش گردیده برای پرستاری
برادر خود جناب محمد نادر خان وارد پاریس شده بودند. و هم سردار شاه ولیخان
از شنیدن خبر ناخوشی شدید و تنهائی برادرش سپه سالار صاحب دیدن اوضاع
ناگوار حسرت افزای شاه و اهل کار افغانستان برای خبرگیری و تیمارداری


کناره جویی قطعی سپه سالار غازی از حکومت امانی ۳۱۲ جلد اول - نادر افغان
برادر موقرش را کناره بودنش را از ان محیط پر آشوب بهتر دیده بعد از اخذ اجازه
از حکومت کابل را پدرود و در فرانسه ورود نمودند .
این هر سه برادر دانشور چون از رفتار مخالفانه اشتعال آمیزانه حکومت
اطلاع مکملی داشتند و هم میدانستند که عده از مغرضین طوری اطراف
شاه را احاطه کرده اند که عرائض نافعه هیچیکی از وطخواهان صادق که برای
خیر ملت و مملکت باشد در نیمرصت بسمع علحضرت مؤثر و با اهمیت تلقی نمی شود،
و بدخواهان افغانستان نمیخواهند که امثال ما خیراندیشان حکومت داخل خدمات
وطن باشیم اگر تکرار بوطن عودت کنیم البته این معاودت ما را همان اشخاص مغرضی که
موجبات حرکت ما را از وطن فراهم آورده اند وسیله القای مزید غلط فهمی و
شکر رنجی و جدائی بین ما و شخص شاه خواهند ساخت ، بنابران لازم و مفرر است
که خود ما را از کار حکومت کناره کشیم زیرا در موقع که علحضرت امان الله خان
بران افکار خود پسندیکه موجب پریشانی و گزند ملت را فراهم می آورد و آتش
شقاق و نفاق را از دست خود بخزمن امنیت جامعه و وطن میزند و در مشکلات محیط می افزاید
و بآن همه عرائض و پیشنهاد های تحریری و تقریری و تیلفونی و تلگرافی و معذرت
و تشویقی که ما همه بالنسبه تعدیل افعال و اصلاح اعمالش برای خیر او شان و منفعت


کناره جوئی قطعی سپه سالار غازی از حکومت امانی ۳۱۳ جلد اول - نادر افغان

ملک نمودیم گوش نمیدهد بودن ما در معیت او موجب بد نامی دنیوی و عذاب
اخروی شده بر جامه های سفید لکه ای سیاه بدنمائی از تبعیت حکومت امانی
می افتد.
لذا جناب محمد نادر خان بتاريخ ۳۰ ماه نومبر ۱۹۲۶ء یک استعفانامه آخری
و اعلان کناره جوئی قطعی خویش را از امور رسمی حکومت امانی مکتوباً و تلگرافاً اشعاً
کرد، چون صورت استعفای آخری شان عيناً من حيث المضمون برطبق همان
استعفا نامه شان است که در موقع سبکدوشی خویش از وزارت حربیه نگاشته اند
تنها عبارت آن واضح و صریح و تفصیلدار است اینجهته از مکرر نگاشتن آن (که در
صحیفه ۲۶۲) این کتاب قبلاً مرقوم است صرف نظر میشود.
مع الاسف از خواندن این استعفانامه حسرت ختامه که هر حرف آن
یکعالم پند و هر جمله آن دارای نکات ارجمند بود و حکم یک تازیانه عبرت
و مانند یک لوحه قیمتدار اخطار و نصیحت بود باز در نظر ضعیف البصر عمال
امانی اهمیت نیافت و بر محتویات آن که برای خیر و منافع خودشان و مملکت افغانستان
بود توجهی نکردند. و ازین بی اعتنائی و بی مبالاتی خویش فکر رسا و بازوی توانای
نادری را که آنها جداً و ذاتاً بآن احتیاج داشتند از خود دور و خود ها را درین وضع


کفاره جوئی قطعی سپه سالار غازی از حکومت امانی ٣١٤ جلد اول - نادر افغان

پر از تکبر و غرور بانواع پریشانی و تکلیف مقهور و استعفای آخری انمرد غیور را متاسفاً
منظور و ازین فعل خویش زیاده تر خودها را بنظر ملت منفور ساختند .
بعد از اینکه آقای غلام نبی خان بحیثیت وزیر مختار افغانی در فرانسه اردو کارهای
سفارت را تسلیم حضور تعالی سپه سالار غازی از انجا منفصل شدند یک نشان افتخار وطن
«HONNEUR ET PATRIE» با رقم آن از طرف حکومت فرانسه و یک
نشان دیگر دگراند کروا GRANDE CROIX از طرف حکومت بلژیک برای
مشارالیه در اثر حصول مناسبات صمیمانه دولتین و کارروائی حسنه شان اعطا گردید.

اهتمام بمعالجه و اعاده صحت

بعد از انفکاک رسمی جناب محمد نادرخان از انجام امور رسمیه حکومت امانی
چون صحت شان بدرجه اخیر خراب و از علالت در پیچ و تاب بودند لذا توجه مزید شان را
برای اعاده صحت و ازاله اوجاع و شکایت خود مبذول نموده بمعالجه داکترهای
حاذق رجوع فرمودند. بعد اً بنا بر شوره معالجین بودن پاریس را بر نقل نمودن بہ نیس
«NICE» که یک مقام عالی خوش هوا و برای اعاده تندرستی مرضا خیلی
نافع است ترجیح دادند و در آنجا تحت مداوات و خبرگیری داکترهای ماهر باستعمال


اهتمام سپهسالار غازی با عادهٔ تندرستی شان
۳۱۵
جلد اول - نادر افغان

ادویه و معالجهٔ اساسی خویش توجه نمودند و اخوان عالیشان آنها آقای سردار
محمد هاشم خان شاه ولیخان به تیمار داری آنها چنانچه شاید و باید عطف توجه و اهتمام مینمودند
گذارهٔ حیات شانرا بعوائدیکه از حاصلات آن اراضی و املاک شان
که در تحت نظارت سردار شاه محمود خان و سردار احمد شاه خان در افغانستان
داشتند و وقتاً فوقتاً برایشان میرسید مینمودند .
برای نشیمن خود محض از نقطهٔ نظر نجات یافتن از صرف مبلغ زیاد و گزاف
کرایهٔ عمارات آنجا یک عمارت را در موضع مانتون "MENTON" که یک
موضع گوشه و خاموش در حصهٔ جنوب فرانسه است خریداری منزویانه و خاموشانه
در ان محل امرار حیات مینمودند .
از جواب نگاشتن مکاتیب و خطوطیکه از دوستان صمیمی شان دائماً برای
آنها میرسید هم یکقلم سکوت را اختیار ، و بهیچ نوع با نفری افغانستان مکاتبه
و در امور داخلهٔ وطن مداخله و تعلق نمی ورزیدند .
تنها پانزده در پانزده روز یکان مکتوب بنام عائله و اولادها و متعلقین
شان که در افغانستان بودند می نگاشتند و در ان از چگونگی مزاج خود آنها
توسط وزارت خارجهٔ افغانستان تسلی میساختند .


اهتمام سپه سالار غازی باعاده تندرستی شان ٣١٦ جلد اول - نادر افغان
از مطالعه جرائد جریانات افغانستان را دائماً می دیدند و از رفتار
حکومت و حسیات ملت و اوضاع مملکت اطلاع میگرفتند .
تا اینکه در اواخر سنه ١٣٠٦ قدری صحت سردار اعلی محمد نادر خان رو بدرستی
نهاد و فی الجمله باز قابل حرکت و قدم زدن شدند ولی از اعاده دوران شدید
مرض بکلی مطمئن نبودند درینموقع در جراید خبر دوره اعلیحضرت امان الله خان را
به اروپا گرفتند، متعاقباً خبر وصول و حرکت اوشانرا از مصر جانب ایتالیا
خواندند لذا تصمیم کردند که بنام افغانستان ازوشان پذیرائی کنند ازینجهت
بغرض استقبال شاه افغانستان هر سه برادر از خاک فرانسه حرکت و در
ایتالیا یکروز قبل از وصول شاه وارد شدند .
پیشنهادهای همدردانه و غمخوارانه جناب محمد نادر خان
در موقع دوره اعلیحضرت امان الله خان
چون آن جهازیکه حامل موکب شاه امان الله خان و رفقای همسفرشان بود
اولین بار در قاره اروپا لنگر انداز شد . حضرت عالی سردار اعلی محمد نادرخان
و سردار محمد هاشم خان و سردار شاه ولیخان در بندرگاه ناپولی ایتالیا برای


استقبال از موکب امانی در اروپا ۳۱۷ جلد اول - نادر افغان

پذیرائی و خیر مقدم گفتن اوشان حاضر و در خود جهاز جهة استقبال اعلیحضرت
امان الله خان شتافتند و در آنجا با اوشان ملاقات نمودند.

جناب محمد نادر خان در ضمن این مصاحبه خصوصی که بعد از چند سال با شادست
داده بود، بعد از مبادله کلمات احوال پرسی نیز همان افکار و نظریات خیر خواهانه
خود را که در افغانستان برای سعادت و ترقی اساسی ملت از آن تذکار
میفرمودند، بکلمات موثر و دلائل مقنعه تکراراً بتبیان و بشاه خاطرنشان کرده
بسیار نکات عالیه و اندرزهای نافعه را بشاه اهدا نمودند.

چون قلباً سعادت افغانستان را خواستار و اساساً مرفه الحالی و نیکنامی
و طی مدارج ارتقائی ملت محبوب شان را آرزومند بودند، در آن موقعیکه رسماً
از حکومت مستعفی و در عالم غربت و مسافری افتاده بودند نیز از خیر خواهی و
حقیقت گوئی خویش دریغ نکرده از تقدیم نمودن پیش نهادهای همدردانه و نظریات
غمخوارانه خود کوتاهی نکردند.

بعد از اینکه جناب سپه سالار از پذیرائی و خیر مقدم خصوصی شاه بهمین
قسمیکه فوقاً نگاشتیم، فراغ یافتند هر سه ذوات معظم دوباره به لیمان حاضر شده
با وگروز رای مختار افغانی که تا با جهة استقبال شاه حاضر شده بودند بیک نقطه


استقبال از موکب امانی در اروپا
۳۱۸
جلد اول - نادر افغان

مخصوص صف بسته احترام گشته جهته ادای رسم تعظیم عمومی شاه افغانستان منتظر ماندند
پس از ختم این مراسم رسمی هر چند از طرف اعلیحضرت امان الله خان بصورت
غیر مستقیم برای شان تکلیف و اصرار شد که در ضمن هیئت سفریه امانیه شامل
و بهر مقامی که شاه و رفقای او پذیرفته میشوند این سه ذوات کامل هم داخل باشند
اما سپه سالار صاحب بواسطه ناچاقی طبعش از پابندی با مور تشریفاتی و مراعات
با صول مقرره رسمی انکار و در آزاد و بی تکلیف بودن خویش اصرار کرده از
قبولیت همراهی با شاه استنکاف ورزید، همچنین جنابان محمد هاشمخان و
شاه ولیخان هم بعذر تیمار داری و تنهائی سپه سالار خود ها را از مخالطت هئیت
سفریه امانیه سبکدوش کردند .
در ایتالیا چند روز سپه سالار بیک هوتل دیگر مقیم و بعد از ان عازم
محل نشیمن شان ماتون شدند که از اضلاع ملحقه نیس است ، و شاه و رفقا
او را بفکر و اراده خودشان گذاشتند .
بر علاوه این صحبت ، ملاقات دیگری هم بین شاه و این سرداران دیانت
پناه در موضع " نیس » واقع شده است .
جناب سپه سالار و برادران هشیارشان درین نوبت هم با علیحضرت


پیشنهادهای غمخوارانه نادری ۳۱۹ جلد اول - نادر افغان

شیوه همدردی و صداقت را مراعات کنان حقائق را بی کم و کاست
بدرستی و صفائی با وشان حالی نموده در اثنای این مصاحبه تبادل افکار
بالنسبه مجاری امور حال و استقبال سبانکات عالمانه و نظریات دور اندیشانه
باوشان اظهار و پیش نهاد فرموده اند.
ولی اعلحضرت امان الله خان نظر بعادت مالوف شان نه تنها بآن کلمات
نافعه و افکار همدردانه حواله سمع نمیفرمودند بلکه بعضا در جواب این جملات غمخوارا
نادری مضامین خارج از موضوع را تقریر و بهمان بلند پروازیها معتاده پادشاهانه
خود به تردید آن می پرداختند که بسا اوقات درین اجوبه امانیه چنان الفاظ و عباراتی
استعمال میشد. که جذبات مسلمین صادق را مشتعل و سائرین را از ان ببار خیش
که به عقاید و مقررات دین مبین تصادم میکرد. متاثر مینمودند.
تشبثات اعلحضرت امان الله خان بالنسبه
موافقت سپه سالار
چون یکی از موجبات سفر اعلحضرت امان الله خان باره با حصول دلجوئی و موافقت
و رفع کدورت این سپه سالار صاحب کیاست بود. اما بر خلاف توقع دیده


عدم موافقت شاه با افکار نافذہ سپہ سالار	۳۲۰	جلد اول - نادر افغان

که در اول صحبت آن کدورت از امثال همین اقوالیکه شمه از ان اشار شد و غرض
پرستی بعضی نفری بجای تقلیل بزیادت خود افزود، اخیراً امان الله شاه از ین گزندگها
طبع سپه سالار بسیار متاثر شد و تصمیم کرد ، بهر صورتیکه باشد، سپه سالار را بآمدن
وطن وادار و برفع نقار خاطرش بکوشد . لذا جهت حصول این مقصد و فدیرابهم بافران
خاص به نزد سپه سالار ارسال نمود .
اما این وفدیکه از حضور پادشاه جهت حصول موافقت سپه سالار صاحب ابه بودند
بعد از شنیدن بیانات عاقبت اندیشانه جناب محمد نادر خان گریان و بحقانیت وصحت
مفکوره شان تصدیق کنان پیام عدم موافقت اوشان را در صورت عدم تغییرمسلک
حکومت بصورت خاطر خواه اوشان ، با خود بردند .
این وفد تکرار چند مرتبه دیگر هم بحضور سپه سالارعالی مقدار احضار و صورت مذاکرا
و جواب سپه سالار را بهمین قرار شنیده رفتند .
در ینموقع جناب سردار محمد عزیز خان که چندی قبلبرین با فغانستان رسماً مدعوشده
رفته بودند وچندی بعد از جریانات داخل وطن تنگدل شده، و جهت خبرگیری سپه سالا
غازی و علاج پسر خود محمد داود خان که در ضمن آن طلبه افغانی که در فرانسه تعلیم
میگرفتند شامل ، و در ین ایام مریض سخت بود ) تکرار بفرانسه وارد و مصروف


عدم موافقت شاه با افکار نافعه سپه‌سالار ۳۲۱ جلد اول ـ نادر افغان
معالجه و تیمارداری پسر و خبرگیری برادر مهرپرورشان شدند.
بالجمله چون اعلیاحضرت امان الله خان که دل داده همان مسلک نا عاقبت اندیشانهٔ
خود بود بعد از اینکه متیقن شد و دانست که بهیچ صورت سپه‌سالار این مسلک اورا
تعقیب نمیکند و بهمان مفکورهٔ خداپسندانهٔ شان که بحال ملک وملت نافع و موافق است
دوام دارند. لہٰذا در برابر پیشرفت خیالات خود بصورت قطعی از سپه‌سالار و اخوان ابا
مدارش صرف نظر فرمود و بهمرای ختم دورهٔ اروپا و داخل شدنش در خاک شرق اوشانرا
بالمره از لوح خاطر خود فراموش کرده ازین وضع خودپسند شان که برضد احساسات
ملی بود سردار اعلیٰ محمد نادرخان سپه‌سالار را دوباره به بستر علالت و بیماری و قلق
و اضطراب لایتناہی انداخت و بدرد مصائب ملت محبوب و مملکت مرغوبش مبتلا ساخت.
اثرات دوره اعلیاحضرت امان الله خان در افغانستن
در اثنای مصروفیت شاه بدورهٔ اروپا وغیره اطلاعات مفصل اوضاع و حرکات
او بصورت مستقیم و غیر مستقیم بافغانستان واصل وعامه ملت اسلامیت طویت
ازوشان بسیار چیزهائیرا برخلاف مقررات اسلامیت و عرف و عادات افغانیت
می‌شنیدند، وبهمراه آن مضامین هیجان‌انگیز نیز انسبت بحرکات شاه در ارپا


اثرات سوء دوره امانی در افغانستان
۳۲۲
جلد اول - نادر افغان

از جرائد دنیا میخواندند و انواع تعبیرات صحیح و غلط آن را از زبانهای از خود بیگان
میشنیدند، در حالیکه این مسموعات مرئیات، بلانهایه در غضب و غیظ عامه می افزود
و در جامعه هر روز یک دروازۀ نو مخالفت را کشوده متوالیاً در ضمائر عامه ملت حسیات
معاندت و جذبات منافرت را افزوده میرفت .
وقتیکه در جرائد ایرانی خواندند که علما و مجتهدین ایران جمهوراً بحضور اعلحضرت
امان الله خان تلگرافاً و کتباً این مسئله را پیش نهاد کردند، که نظر بمقررات اسلامی
و عرف و عادات ملی نباید در موقع دخول موکبش بایران ملکه ثریا و دیگر نسوان منسوبه
فامیل شاه بی حجابانه درین خاک اسلامی داخل و جذبات مسلمین ایرانرا از ین فعل خود
مشتعل سازند، و شاه بان اهمیت نداد، مردم زیاد تر متأثر شدند.
بعد از اینکه اقوال و افعال شاه و مخدراتش را مردم هرات ، فراه ، قندهار
مقر، غزنی و غیره نقاط عرض راه برای العین در اثنای عبورش دیدند و کلمات و بیانا
اشتعال آمیزش را بگوش هوش خود شنیدند، زیاده تر مدهوش گردیده بفکر بر هم زدن
این چیزها بر آمدند که آنرا ضد احساسات اسلامی و ملی خود میدیدند .
پس از وصول امان الله شاه بمرکز، آن نطق های شرر انگیز و تطبیقات
باخیزش که با عرف و عادات ملی مخالف بود و با مقررات اسلامی هم چندان


اسباب علل انقلاب
۳۲۳
جلد اول - نادر افغان

تطبیق نمیکرد، بیشتر مردم را از او متأذی کرد - مخصوصاً آن مجالس خصوصی شاه
که در ان نسوان عامه مامورین و اعزه و معاریف کابل را تکرار سحا و جبراً بدعو بہ بی حجابی
و بدرود کردن آداب اسلامی و گذاشتن عادات ملی تشویق میکرد و موی بعضی از انها را
جبراً امر بقطع و پرده و چادری زنانرا در عرض راه از سر آنها بشدت دور و آنها را
ببی حجاب گشتن مجبور میساخت ، بسیار زیاد اسباب انزجار و تکدر خاطر اهالی را فراهم آورد
خاصه ان نطق های مشتعلا نه و اظهارات ناعاقبت اندیشانه را که امان الله
شاه بعد از سفر اروپای خود عموماً در جشن استقلال ۱۳۰۷ و در محضر عموم و کلاو
مأمورین و اعزه و مشاهیر افغانستان خصوصا ایراد مینمود، هر هر کلمه جمله آن
بذات خود یک یک تازیانه بود که ملت را باید چار ناچار به مخالفت های
علنی او وادار کند .

الحق هر واحدی از آن او امر و تطبیقائیکه امان الله شاه برو کلای لویه جرگه

(۱) از جمله شایعاتیکه در ان ایام نسبت با علحضرت امان الله خان بحد تواتر و شهرت عامه رسید و
بیشتر تر افغانهای غیور را به هیجان اورده همانا این قصه بود که در کوچه و بازار بزبان صغار و کبار
اشتهار داشت که شخصا اعلیحضرت امان الله خان در یک محفل نسوان برای جمله خائنائیکه
در ان مجلس شامل بودند امر داد که (اگر در مسئله رفع حجاب و دگر اموریکه من اجرا و تعمیل انرا از شما خواهانم
شوهر های شما مانع شوند من برای شما تفنگچه مید هم تا شوهر های خود را بگلوله بزنید ، زیرا که من باز خواست
خون اینچنین اشخاص را نمی کنم) .


اسباب علل انقلاب
۳۲۴
جلد اول - نادر افغان

و عامۀ مأمورین ملکی و نظامی انرا جبراً تحمیل و اجرا کرد و تفصیلاتش عموماً باذان
تمام اهالی افغانستان موجود است ) آخرین رشته های تعلق شاه و رعایا را
از هم گسیخت و ملت را خواه ناخواه بمخالفت عملی حکومت برانگیخت (۱)
بالاخر از عملی نمودن و تنفیذ همان او امر و اعمال ضرر افزا و ترتیب دادن یک
پروگرام نهایت شدید لا یعنی بر عموم تبعه افغانی (۲) (که تطبیق هر ماده آن هزاران
تکلیف و زحمت را وارد و خلق الله را بهزاران هزار مصیبت و شکایت گرفتار و بدرگانی

(۱) چون نگاشتن اسباب و علل این انقلاب بسیار و احتوا بر تمام جزویات و کلیات آن از خود یک دفتر
جداگانه بکار دارد از پنجه ما از شمردن تمام آن صرف نظر کرده تنها بچند مواد آن که تقریباً در بروز انقلاب عامل
مهم و تأثیر قدسش بوده است ذیلاً اکتفا میکنیم :
(۱) أمر جبری پوشیدن البسه اروپائی بر عموم (۲) أمر بشد بد تبادل سلام مسنون بکشیدن کلاه (۳) انفاذ در عبادات
و رسوم بی لزوم اروپای (جبر ا شامل نمودن و کلای ملت ما مورین حکومت در خانمهای اسلامی در نمایشهای چانسون منظر
(۵) مخالفت عرف و عادات ملی (۶) عدم رعایت او امر اسلامی (۷) تعمیم خوارش
(۸) اهمیت ندادن بخادمان صادق و با تجربه وطن (۹) موقعیت دادن به افراد کم تجربه
و خائن (۱۰) نشنیدن آن عرائض و پیش نهادهای جدی و کلاسه لویه جرگه ۱۳۰۷ را که راجع
به تعدیل پروگرام و تبدیل افعال شاه بود (۱۱) کثرت رشوت و شرب آب نوشی و عدم امتناع
عملی از ان (۱۲) چشم پوشی کردن از مجازات وزرا و مامورین خائن که لویه جرگه جدا انرا عرض میکرد
(۱۳) تحقیر بارکان مسلمانی (١٤) استخفاف حضرت نبوی (١٥) اعزام طالبات جوان افغانی بترکی
و امثال آن که ذکرش بطوالت می انجامد .
(۲) که در آن حمله بر ذغال فروش و حمال و غیره افراد بی بضاعت عامه طبقات
بی استطاعت ملت امر شدید پوشیدن دریشی و کلاه را نموده بودند و در صورت عدم تعمیل
آن امر داده شده بود که فوراً از فاعلش جزای نقدی بذریعه پولیس حصول گردد. چنانچه در اثر تطبیق
امثال این اوامر شکایت عموم بالا و تمام بشور و غوغا مبتلا شده هر هر نفر در طول حرکات مقرره پادشان
خود بیشتر از پنجاه الی صد مرتبه محکوم با عطای جریمه میشد .


اشتعال نائره شدید انقلاب افغانستان ۳۲۵ جلد اول - نادر افغان

و دشنام دهی وا دار میکرد طرقت ملت طاق از هر طرف آثار سرکشی و رفع
خرافات دوره امانی و دفع محرمات بدعات حکومتی از دهان توپ و تفنگ بصولت
جدال و جنگ نمودار شد و به تمام شدت همه مواد مجتمعه اختلاف و افتراق و انغلاق
افتاده تمام موجودیت وطن را به احتراق انداخت !
مع الاسف از چیزیکه دائما جمهور و طنخواهان صادق افغانستان مخصوصاً جناب
محمد نادر خان می اندیشیدند و از خطره که تصوراتش آن ملتخواه را در بستر بیماری پاریس
افگنده است بصورت بسیار مهیبی نهایت مدهش واقع شد و قسمی شدت وحدت
و شعله افشانی دارد که اگر لطف و کرم الهی شامل حال نشود ، البته که در نتیجه آن افغانستان
محشرستان و برای ابد ( لا وقع الله ) بی نام و نشان خواهد ماند .

اشتعال نائره شدید انقلاب
در اوایل پله آتش مخالفت حکومت امانی به ٢٤ عقرب ۱۳۰۷ در سنگو خیل شینوار شرر بار
شد، و مردم آنجا در ظرف چند ساعت حکومتی مأموریت مالیه محلی خود ها را طعمه آتش
و مأمورین حکومت را بر علاوه تحقیر و تشهیر محبوس کردند، در اندک وقت چاونی کبی را
تخریب و عسکری آنجا را خلع سلاح و به اسلحه و جبه خانه آنجا خود مسلح و عامه اقوام خطو را


اشتعمال نائره شدید انقلاب در افغانستان ۳۲۶ جلد اول - نادر افغان

اطراف و حوالی آن نواحی را بنام حمایت دین محمدی و استخلاص از فجائع امانی بوحدت
و همرامی خویش اختصاص دادند .
در موعد قلیلی این هنگامه باندازۀ کسب و خامت کرد که مخالفین حکومت امانی
از یکطرف چهاونی دکه و از طرف دیگر مرکز مشرقی را زیر تهدید شدید خود گرفتند ، نظر
باین مقاومت و پافشاری سخت ساعت بساعت در جمعیت مخالفین حکومت
کثرت ، و در طرفدارانش ضعف و قلت مشاهده میشد .
مخالفین حکومت امانی بیک سرعت برقی تمام عمارات و قصور عالی جلال آباد
ولغمان سرخ رود را چور و تاراج و تمام تشکیلات حکومت امانی را در هم و برهم
نمودند ، نفری معاونه و قوۀ الظهر حکومت را که از کابل برای تقویۀ عسکری مشرقی
می آمدند چور و تاراج ، و اشخاصی را که بر او شان تصور و گمان طرفداری حکومت
امانی میرفت بانواع تکالیف و مصاعب گرفتار کردند .
آن خائنین مملکت که بلباس دوستی و انواع تملق و چاپلوسی مشاغل مهم و ادارا
عالی حکومت امانی را اشغال و برای پیشرفت مقاصد شخصی خود انهر فعل امان الله شا
تعریف و او را باجرای اموری وادار میکردند که از ان اثرات اعتماد و وقار شا
سلب و انقلاب واقع شد در عین شدت و التهاب انقلاب فرصت را غنیمت دانسته


اشتعال نائرهٔ شدید انقلاب افغانستان ۳۲۷ جلد اول ـ نادر افغان

بمنافع شخصیهٔ خود بشکل و نقشهٔ دیگری داخل اقدامات شده در وخامت تضعیف
تخالف شاه و موجبات خون ریزی وطن افزودند .
زیرا این مغرضین تصور میکردند که ازین اعمال حیلانهٔ خود زودتر بمقصد کامیاب
و بمطلوب خود بدون اشکال و مانع نائل میشوند ، ولی ازین امر غافل بودند که ملت آنها را
خوبتر می شناسد و ابداً نه باوشان و نه بحکومت قیمومیت ایشان راضی هستند
و این هنگامه ابداً بمنافع شخصی آنها تمام نمیشود .
وقتیکه این خائنین دورهٔ امانی بضعف و ناتوانی و سقوط قطعی حکومت در مشرقی
مطلع و قانع شدند، فوراً بآن کدام چوب خشک انقلاب که بنفت عالی المعالی و گرام
تازهٔ امانی روغن داده شده بود اتش افگندند ـ یعنی جمعیت دزدان شرارت توأماً
کوهدامنی را بحمله آوری بر مرکز افغانی بفردای سقوط قطعیهٔ قوای امانی در نمله و دستگیری
محمود خان یاور و محاصرهٔ شدید شهر و معسکر جلال آباد و انحلال تمام نقاط مشرقی یعنی
در ۲۳ قوس دعوت دادند و شهر شهیر کابل را برای پیشرفت مقاصد خائنانهٔ خود
در خطر انداخته سرتا سر آنرا خط آتش شدید همان اشرار شقاوت مدار ساختند که از
اغماض و مساعدتهای متنوعهٔ همین اهل خیانت خوب تقویه شده بودند .
از یکطرف جوش مخالفت ملت و از طرف دگر غرض پرستی اهل خیانت حلقهٔ


اشتعال نائرۀ شدیرا نقلاب افغانستان ۳۲۸ جلد اول - نادر افغان
حرکت امان الله شاه را باندازۀ مخفی و محصور ساخت که از ابتدای شورش شرفی
و از بد و هجوم و پیکار اشرار شمالی بموعد مخلوعیت و حرکتش به صوب قندهار شب و روز
در ارک میبودند و کمتر می برآمدند حتی رفتن و نظارت نمودن میدان حرب را
هم که تماماً به اطراف و حوالی قریۀ شهر کابل واقع بود، و از طرف بچه سقو (۱)
و دزدان هم شررش تجار به بشدت جریان داشت مستحسن نمی پنداشت .
(۱) رئیس این جمعیت قطاع الطرق، حبیب الله بچۀ سقو بود که شرح حالش در صفحه (٢٦٦) می آید نامبرده
که در اثر وحشت و سبعیت خویش خیلی زیاد کسب شهرت و دهشت کرده بود و عموم مردم مخصوصا اهالی شمالی از
وی در اذیت و دائماً در خوف و خشیت می بودند، در یهیوقع بروز اثرات مخالفت ملی نسبت باوضاع حکومت امانی
بتحریک و تأئید خائن نا بکدسته از دزد با بمخالفت شخص شاه کمر بست و ازین وضعش که تمام ملت در ان متشک
بودیوماً فیوما در قوت و قدرت خود افزود، حکومت چون از گرفتاری او تعوت حریه عاجز آمد و حالیکه آثار انقلا
در سر تا سر افغانستان نمایان بود بخصوصاً در مشرقی امواج انقلاب طغیان داشت به تقویت خائنین
بزرگ لا محاله از در مصالحه با او پیش آمده از اعطای منصب نظامی و اسلحۀ کافی و نقدر بخواه ده مناست
برای او و دزدان معیتش در نفوذ اعتبارش افزود. ولی این شقی آن اسلحه و حماخانه را که بنام
سرکوبی اشرار شینواری گرفته بود بر خود قوۀ نظامی حکومت استعمال و تمام مراکز عسکری شمالی را قبضه
وعسکر ی را خلع اسلحه کرده، حتی پغمان ، میدان را هم تسخیر کرده در ٢٢ قوس باتفاق حجم غفیری از ملت بکابل
حمله اور شده ارگ را بزیر اتش گرفت بعد از ادامه یک جنگ طولانی بین نفری سقوی وقوای امانی که
بانواع اتواپ بزرگ وخورد و ماشیندارها و طیاره ها حتی موترهای زره پوش و انواع الای حربیۀ دفاعیه
مسلح بودند، در اثر جراحت شدیدی که بشانۀ بچۀ سقو اصابت کرده بود شکست کرده در شمالی
متواری شد، در طول یکماه نه تنها بواسطه اشکال آفرینی مغرضین در سرهبری عسکری با حکومت
امانی از وی تعقیب نشد، بلکه بر آنیش معاونت مادی ومعنوی ونقشه و هدایات مکملی اعطا شد
با اصرار او را و ا دار کردند تا یکرار بر کابل حمله کند، چنانچه به ٢٣ جدی باز دزدان ناگهان بنای هجوم
نهاده از هر طرف کابل را زیر آتش گرفتند، و باندازۀ در پیشرفت خود تسریع ومحاربه را شدت
اداره میکردند که ساعت بساعت خطر سقوط کابل شاه و سپاه را در هراس و تزلزل می
انداخت .


عدم تأثیر عهد و پیمانی امان الله شاه
۳۲۹
جلد اول - نادر افغان

عدم تاثیر عهد و پیمان و اظهار افسوس و پشیمانی
در موقعیکه شعله‌های انقلاب و التهاب و مخالفت علنی ملت برعلیه حکومت
از هر طرف زبانه کشی را آغاز نهاد و از هر طرف امواج متلاطم مخالف حکومت
رو باشترداد گذاشت و امان الله شاه بوخامت وضعیت مسئله عملاً دانست
و از تشتت افکار صغار و کبار و توجه بودن خطرات واضرار از هر گوشه و کنار و
اقطار بالنسبه خود به علم الیقین مطلع شد، آخرین مساعی مجاهداتش را در راه
فرونشاندن آن آتش که آب پاشیدن بر آن مانند پطرول اثر می بخشید صرف کرد
ولی از این صرف مقدرت و زحمت شاق هیچ یک فائدہ و نتیجه معتنی بدست
نمی آمد و روز بروز انواع مشکلات و پیچیدگی را بر علیه حکومت خود مشاهده میکرد.
تا اینکه در صدد بستن عهد و پیمان با عامه ملت افغانستان برآمد و تصور
فرمود که شاید باز این اظهار تاسف و پشیمانی من و دلجوئی کردنم از ملت برای
دفع این تشتت و ویرانی خطه افغانستان که بهر دقیقه انواع مخاطرات مادی و معنوی
اورا تهدید میکند، نافع ثابت شود لهذا از یکطرف بواسطه اعلانهای
رسمی که بتعداد کافی طبع شده بود، و از جانب دیگر در طی یک نطق طولانی


عدم تأثیر عهد پشیمانی امان الله شاه
۳۳۰
جلد اول - نادر افغان

خود که در محضر تمام اهالی کابل شش کروهی وغیره در باغ عمومی ایراد فرمود، از تمام
آن اعمال وافعال خود که موجب وقوع این هنگامه در مملکت شده تمام ملت را
بمراتب اقصی مخالفت آورده است، اظهار تأسف وپشیمانی
نمود، و متعهد شد که پس ازین بر طبق اوامر شرعیه و حسیات
ملت اجراآت میکند، مخصوصاً به ترقیات عسکری و کندن ناخن
های خائنین شرارت قرین و، و، توجه می گمارد و دقیقه از دقائق
دلجوئی عمومی را فرو گذار نمیشود .
مع الاسف این اظهار پشیمانی و دلجوئی امانی برای فرونشاندن
غیظ و غضب عمومی هیچیک فائده را عائد نکرد ـ بلکه در همان مجمع
عمومی شکایات زیاد از رفتار سوء بعض مأمورین ـ عدم مراعات
نمودن به جذبات ملت از طرف حکومت ـ مظالم پیشه گی اهل خیانت
بی پروائی نمودن در امور اسلامیت ـ حدوث انواع خرافات
وبدعت و، و، و) بالا واز هر طرف دروازه تنقید و شکوه مفتوح
و سلسلۀ اغراض و شکایت بر شخص شاه و مأمورین و عُمال خیانت
اکتاهش باز شد.


عدم تاثیر عهد و پشیمانی امان الله شاه
۳۳۱
جلد اول - نادر افغان

بالآخر نتیجه و حاصل این مذاکرات این طور بمشاهده پیوست
که مردم علی رؤس الاشهاد در جواب پادشاه چنین اظهار نمودند:
چون قبل ازین هم شما چندین مرتبه بالنسبه همین مواعیدی که
فعلاً از ان تذکار میفرمائید با ما ملت عهد و پیمان بسته اطمینان
داده بودید که بعد ازین بقدر ذره هم برخلاف امور شرعیه و حسیات
ملیه، مصدر حرکات اشتعال آمیز نمیشوید- ولی اخیراً برعکس
آن نه تنها از طرف شما بلکه از جانب مأمورین خیانت قرین تان تکراراً
چنان اوضاع مشتعلانه و حرکات دلشکنانه بمشاهده پیوست که
مردم را مجبور کرد تا بر خلاف شما داخل جنگ و پیکار شوند و خود ها را ازین
عذاب روحانی عملاً وارهانند و اتیابین مواعید موقتی و دلجوئی های سرسری
شما ابداً اطمینان و اعتماد نکنند .
مایوسی شاه از فرونشاندن بلوا
وقتیکه امان الله شاه حسیات عمومی را علناً برخلاف خویش
مشاهده کرد و رفتار یاس آور این شورش و غوغا را برعلیه خود


مایوسی شاه از فرونشاندن بلوا ۳۳۲ جلد اول - نادر افغان

در هر هر دقیقه و هر هر ساعت دو بالا معاینه نمود و اظهارات ملولانه
شکوه و شکایت عامهٔ ملت را هم بگوش خود شنید - بر علاوۀ آن
از مساجات و اشخاص دگر نیز آثار و علائم مخالفت را متحسس شد
و متیقن گردید که بالنسبه اوشان فضای افغانستان روز بروز مسموم و تمام تشبثات
و مساعی پادشاه در جلوگیری این سیل مدهش و فرونشاندن این آتش
سوزان و بلای ناگهان بی فائده ثابت میشود و تمام ملت به پیمانهٔ
اخیر بر علیه حکومت امانی ایستاده اند - ناچار در پی تخلیص و نجات
نفسش از ان محیط بر آمد که اطراف آنرا لحظه بلحظه مرمی سارقین و هجوم خائنین
و مخالفت علنی عمومی تهدید میکرد.
لهذا صورت نقل مکانش را از مرکز افغانستان تحت یک نقشه
و پلان بسیار اساسی (که در ان بالنسبه حال و استقبال خود و
خاندانی خویش بسا دور اندیشی ها را زیر نظر گرفته بود) بصورت خصوصی
و محرمانه تهیه و به ترتیب کردن آن داخل اقدامات شد.


رفتن امان الله شاه از مرکز و حکومت عنایت الله خان ۳۳۳ جلد اول ـ نادر افغان

رفتن اعلیحضرت امان الله خان بقندهار وحکومت
عنایت الله خان

این مانوره ضرب و ضرب، وتعرض و دفاع در دارنحکومت اعلیحضرت امان الله
خان که بعضی از زعمای بزرگ سلطنتی و صاحب منصبان معظم قشونی او با دزدان
راز و نیاز داشتند و هرکدام آنها برای نیل مطلوب شان برضد شاه و سقوط حکومت
امانیه اقدامات اساسی را گرفته بودند و در عین زمان جذبات تخالف ملی حسیات
معاندت کارانه عمومی در شدت و عظمت و وحشت آن می افزود و در هر ساعت
یک شکل جدید اشکالات را برای پیشرفت مقاصد شاه میریخت، تا به سی و پنجروز
دوام نکرد که حکومت امانی خود بخود منحل شد یعنی در ۲۴ جدی ۱۳۰۷ در شهر و اطراف
مخصوصاً در محاذ ها جنگ غلغله برپاشد که امان الله شاه بتغییر لباس مخفیانه و محرمانه
بقندهار رهسپار شد. در حالیکه همین مسئله حرکتش را تحت یک پلان و نقشه سیاسیه
خودش بالذات طرح نموده بود یعنی اولاً عیال و اولاد و مادرش را با جواهر گزنیهای
عالی العال ذریعه طیاره ها بقندهار فرستاد و بعد از آن هم در کماهِ شب و روز
موترها را ذریعه ملازمین مخصوص از طلا و دیگر ذخائر نقدی و اجناس گران بها


معاهده بستن عنایت الله خان با جماعه دزدان ٣٣٤ جلد اول - نادر افغان

بطائف الحیل تقندار فرستاده متعاقباً مقام سلطنت را به برادرش عنایت الله خان
معین السلطنه سابق گذاشته خودش استعفانامه خویش را از پادشاهی افغانستان بواسطه
عدم موافقت ملت تحریر کرده به علی الصباح ٢٤ جدی ١٣٠٧ عازم قندهار شد.
درینمحل که از یکطرف خائنین ملی از طرف دیگر مهاجمین و مخالفین اعمال امانی از دیگر طرف قوه
فائقه جمعیت دزدان که به پول و اسلحه و انواع مراعات برخی از زعمای بزرگ عصر امانیه
بدرستی تقویه و تنمیه شده بودند بر موفقیت خود قانع شدند و هر واحد آنها مید از اجرا
پیشرفت پلان خود مساعد و یدند ابداً سر تسلیم و اطاعت را به امر عنایت الله خان فرونیاوردند
در حالیکه جامعه عموم احزاب علیه به او نیز خوش بین نبودند و با همدیگر میگفتند که عنایت الله خان
در اعمال و افعالش منزله استادی و بزرگی را بر امان الله خان داد ازین جهه با ما با رت
او نیز اطاعت نخواهیم کرد.
معاهده بستن عنایت الله خان با جماعه دزدان
خلاصه عنایت الله خان در ظرف پادشاهی (٧٤) ساعته خویش محصور و از هر طرف
بمقصد تسخیر ارگ بر وی مهاجمه جریان داشت تا اینکه نامبرده بحکومت انگلیز استدعا کرد تا
ذریعه طیاراتیکه هر روزه در آنموقع به سفارت انگلیز رفت و آمد داشت او را ازین ورطه
فنا نجات دهد سفارت انگلیز در مقابل انجام این تمنا اجازه و رضا میلیونر ائشرط


سعاد بستر عنایت الله خان با جماعه دزدان ٣٣٥ جلد اول - نادر افغان

نهاد که فعلاً علی الرغم خائنین دوره امانی ریاست آنرا حبیب الله بچه سقو ، در دست
داشت، ونظم و اداره شهر و شش کروهی تمام سمت شمالی را مینمود ، سلاخی و خونریزی
تاراج و یغماگری و فجائع لایتناهی دزدان بشدت جریان داشت و تمام نقاط حاکمه
و اطراف و حوالی شهر را بشدت وقوت تسخیر ، وارگ را از هر طرف بزیر آتش های
شدید توپ و ماشیندار گرفته ، عزم کرده بودند که عنایت الله خانرا دستگیر کنند
عنایت الله خان یک وفد اصلاحیه را از طرف خود نزد بچه سقو فرستاد
و استد عارهائی و رفتن خود را بخارج نمود . بچه سقو به این شرط تمکین نکرد
و او را تسلیم شدن نگذاشتن ارگ با و وام دادن جنگ دعوت و زیرا بچه سقو بنابرینما
استاد ان با هرش یقین داشت که حس نفرت عموم طبقا ملت بالنسبه تمام خاندان امانی
نظر به اجراآت مخالف اسلامی شان لایتنها یه میباشد همچنانکه امان الله شاه نتوانست که
وضعیت خود را اداره و در میدان جنگ قدری دوام میکرد عنایت الله خان هم
نمیتواند با همین تجهیزات مکمل حربی خود باندازه چند ساعت بمقابله ما دوام کند لامحاله دستگیر
شده بهر قسمیکه خواسته باشیم خودش را با اطرافیان او جهته عبرت سائرین
مجازات میکنیم .
ولی درینجا عده از اعزه و خوانین کوهستانی و بعضی از روحانیون بنظور


معاهده بستن عنایت الله خان با جماعۀ دزدان ٣٣٦ جلد اول - نادر افغان

پافشاری کرده سقوزاده را بدلائل قانع ساختند تا عنایت الله خان را پس از
قبولیت شرائط چند بگذار که از افغانستان خارج شود لذا بچه سقو گفت
که عنایت الله را با دو سه نفر مردانه و اناثیه متعلقه اش بعد از عهد
و پیمان بستن در حاشیه قرآن کریم باین مسئله که الی ما دام الحیات
دگربار بافغانستان داخل نشود و برخلاف ملت اسلامی آن هیچ اقدامات
ننماید رخصت میدهم که یک آن اولتر از افغانستان خارج شود اگر در ظرف
٢٤ ساعت از افغانستان نه برآمد البته بذلت تمام خودش همراهاشان اعدام کشید میشوند.
عنایت الله خان بکمال مسرت این شرائط را قبول و در صدد نوشتن آن
بقرآن کریم برآمد، ولی دیگر مأمورین اعزه که در ارگ با او محصور والی تهیۀ لوازم سفرش
به بودن افغانستان مجبور بودند ازین وضع نا ملائم او بر آشفتند، باوی
سرعربده را نهاده در آویختند که لااقل تأمین حیات و شرط مأمون بودن آنها
الی موقع اخراج شان از افغانستان باید درین عهد نامه الحاق شود زیرا نتیجه
اعتمادیکه ما برشما و شاه مخلوع امان الله خان کرده و شما یا نرا به پادشاهی
برگزیدیم نباید اینطور شود که شما با پول و ذخائری که از گوشت خون اندوته اید
گل بخار از افغانستان برائید و ما را مانند رمه بر رحم گرگان خونخوار بگذارید.


معاهده بستن عنایت الله خان با جماعۀ دزدان
۳۳۷
جلد اول - نادر افغان

بالآخر عنایت الله خان و عموم رعمای بزرگ سلطنت و اعزۀ ملت که در ارگ بودند امارت سقاوزاده را تسلیم و در قرآن عظیم باین شرائط با او بیعت کردند :-

۱:- عنایت الله خان عهد میکند ابداً بمخالفت بچه سقو و ملت افغانستان اقداماتی ننماید و از القای فساد و اغوا در وطن الی الابد اجتناب میکند .
۲:- عنایت الله خان تمام اولاد و عائله خود را با محمود لی خان وکیل شاه مخلوع امان الله خان و عبد العزیز خان وزیر حربیه و احمد علیخان با مبلغیکه برای سفر خرج شان اعطا شود در طیاره می برد .
۳:- باید تمام مأمورین ملکی و نظامی و افراد عسکری که در ارگ اند انمال و هستی خود مأمون باشند، لااقل الی یکماه ما بعد ازین تاریخ باو شان اجازه رفتن با عائله داده شود .

در ذیل این عهدنامه عموم مأمورین و اعزۀ که در ارگ بودند تصدیق و امضا کرده بروز جمعه ۲۸ جدی ۱۳۰۷ ه ش بپچه سقو فرستاد و در عقب آن بصورت فوری عنایت الله خان با فامیل خود و عبد العزیز خان و احمد علیخان بمعرفت همفریز سفیر انگلیز ذریعه طیاره به پشاور و از انجا بقنده[ار]


حکومت ثانوی امانی در قندهار
۳۳۸
جلد اول - نادر افغان

رفت مرکز حکومت چندین صد ساله افغانستان را سرنگون ساخت
و میدان سفاکی و بی باکی و یغما و چپاول گریرا برای دزدان کوهدامنی خالی
کرد، تا هر ظلم و وحشتی را که خواسته باشند اجرا و ملت را بمصائب مبتلا کنند.
حکومت ثانوی امانی در قندهار

پس از ورود اعلیحضرت امان الله خان بقندهار و وصول متعاقب عنایت الله خان
تکرار بدماغ امان الله شاه فکر استرداد تاج و تخت افتاد و بر شوت و تطمیع وعده
و معذرت و فرستادن مادر و خانم و دیگر مستورات خود بنام ننگ، عرق
حمیت قندهاریهای غیور را بحمایت خود میشورانید برای تسکین خاطر انها دیگر روز
جمعه در جامع خرقه علی رؤس الاشهاد در یکعالم گریه و زاری از خطایای ماضی خود توبه
و استغفار و جہراً کلمه طیبه را تکرار خواند و برای القای جوش و خروش عمومی جریده بویه
کشیده و در صدد ازاله توحش و بربریت دزدان که عالمی به ستوه و فغان آورده
بود به اقدامات آغاز و تکرار حکومت ثانوی خود را اعلان کرد .
درینموقع بعضاً ازین ظاهر داری امان الله خان متأثر شده بحمایتش
کمر همت را بستند و عده از مظالم و فجائع سقوی که آوازه ان تمام افغانستنارا


حکومت ثانوی امانی در قندهار ۳۳۹ جلد اول- نادر افغان

بلرزه درآورده بود بعزم ازاله و امحای آن با او متفق شدند و در صدد
تهیۀ عسکر و لوازم حربی برای حمله بردن بر کابل آماده شدند. عده درین گیرودار
بیطرفی خود را انسب دیدند و برخی نظر به بداخلاقی ها و بی دیانتی های عصر امانی
علی الرغم امان الله خان دم از طرفداری سقو زده و مخالفت قطعی حکومت ثانیه
میزدند و چند نفر به طرفداری پادشاهی علی احمد خان الی کلبه جنبانی داشتند.

پادشاهی علی احمد خان والی در مشرقی

جناب علی احمد خان والی که بحیثیت رئیس تنظیمیه مشرقی بعد از سقوط عموم قوا
امانی در عرض راه و دستگیری محمود خان یاور بجای جناب شیر احمد خان در ماه قوس ۱۳۰۷
از طرف حکومت امانی با اختیارات کافی بمشرقی رفته بود بعد از استیلای بچه سقو بر کابل
کوس امارت را بنام خود کوفت اکثری از اهالی مشرقی و دیگر مخالفین دوره امانی را
نیز طرفدار خود ساخت (۱) چنانچه عده از حامیان الی قندهار هم در مقابل اعلان

(۱) با اینکه علی احمد خان والی مورد تنقید عامه بود چون در مقابل بچه سقو اعلام پادشاهی کرد مردم بواسطه تنجا از مظالم سقوها
با مأرتش اطاعت کردند و دعای موفقیت او را مینمودند تنها جناب محمد گلخان فرقۀ مشر مشرقی و آقای سید حسن خان
بپادشاهی او مقید کرده گفتند باید بکات حقیقی وطن کوشید و مؤا د تفرقه را از بین قوم کشید لی علی احمد خان والی این سخن را
نشنید و در نتیجه بواسطۀ اقدامات اساسی سقویها و نزاع قومی که ملعون بودین والی بطرفداری حکومت ابی از طرف قبایل
مشرقی به ۱۷ دلو ۱۳۰۷ در جگه دلک شکست تاراچ شده خودش با چندی از رفقای خویش بغطاء تشکیل از راه مهمند عزیمت
فرمالی پشاور شد ما بقی حالات حکومت ثانوی امانی با فرار مخفی آن و دستگیر شدن والی در آتی ملاحظه شود.


اثر انقلاب افغانستان بر جناب محمد نادر خان ٣٤٠ جلوس نادر افغان

پادشاهی ثانوی امان الله خان تائید سلطنت عالی را با مقابل حکومت سقوی امانی میکردند

انعکاس خبرهای افغانستان در خارج واثرات آن بجناب محمد نادرخان در فرانسه

اطلاعات این انقلاب که قطعیتاً از قید و ضبط و ربط حکومت مرکزی خارج بود و ملت را در یک حرب خونین و قیام آهنین بنام ازاله خرافات عصر امانی وسقوط و امحا قطعی چیزهائیکه مخالف عرف و عادات و مذهب وملیت آنها بر ایشان جبراً تحمیل میشد داخل کرده بود، مکملاً و موضحاً بدول و ملل خارجه بوماً فیوماً واصل و در مندرجات جرائد بزرگ دنیا شامل و بعامه مطالعه این ازین خون ریزی و مجادله سهمگین افغانستان معلومات حاصل میشد .

وقتیکه جناب محمد نادر خان از بروز این انقلاب اطلاع گرفتند و روز بروز از شدت و افزونی مخالفت و ضعف ادارۀ حکومت و افزونی خرابی جنگی مطلع می شدند در بستر بیماری بچنان یک قلق و اضطراب و پریشانی گرفتار گردیدند که هیچیک قلم مقتدر بتعریف کردنش موفق شده نمیتواند .

بمجردیکه از خبر مخلوعیت و حرکت امان الله خان و اطلاعیه عدم ثبات


اثر انقلاب افغانستان جناب محمد نادر خان ٣٤١ جلد اول - نادر افغان

عنایت الله خان و استیلای بچه دزدان بمرکز افغانستان مطلع شد.
طاقت این مرد وطنخواه طاق شده خود را در رسانیدن بسروقت مملکت در قیقت
مصیبت جهتہ خبر گیری و دستگیری از ملت محبوب شان وجداناً و ایماناً
مکلف و مامور دید و در خون افغانی و عروق اسلامی او در همین
بستر بیماری یک جوش و حرارت فوق العاده تولید و حس
اسلامی و جذبه قومی با و این مطلب را خاطر نشان کرد که:
ای نادر! امروز وطن محبوبت محتاج خدمتگذاری و غمخواری
تست، ارواح پاک اجداد و نیاکانت برای ایفای خدمت
و جدیت در راه استخلاص و نجات وطن و دور ساختن لکه بدنامی
از دامن غیرت و حمیت افغانی منتظر و رو بسعادت آمود تست.
بر خیز و در راه نجات او ازین تلاطم خونین وطن که هر ساعت ہستی
و موجودیت او را تهدید میکند صرف مجاہدت فرما، اگر در نجات
و خلاصی این کشتی طوفان رسیده قومت موفق شدی البته که
وظیفه ایمانی و وجدانی خود را انجام داده، و اگر درین راه مقدس
کشته شدی البته که حق خدمت وطن و فرض منصبی خودت را که یک


اثر انقلاب فغانستان بجناب محمد نادرخان ٣٤٢ جلد اول - نادر افغان

عسکریه باز هستی بشرافت بجا آورده خواهی بود
هر چند که امروز تو در بستر بیماری خوار و زبون افتاده
امّا چون نیّت و قلبت پاک و دلت قوی و عزمت متین است
امکان دارد که لطف خدا رفیق طریق تو شده ، از دست ناتوان
تو یک فائده و تسکینی برای وطن و ملتت برسد .
ای نادر برخیز و بآن قربانگاه فدویت و صحنه سر بازی
و حمیت و آن میدان امتحان گاه صداقت و شجاعت مردانه
وار حاضر شو که امروز در آن جا هزاران پدر بی پسر ! و چندین عائله
و خاندان خوار و زار و خاک بسر ! و هزاران دختر و پسر بی پدر !
هزاران عمارت و قصور طعمهٔ آتش نیستی و خاکستر نشین ابدی گشته !
متاع و ذخائر هزاران خانه نصیب نهب و غارت دست ظلم پرست
چنگیزان بیریحم و دزدان سفاک شده ! بیت المال مسلمین حصص
اخوان الشیاطین یعنی قطاع الطریقان پنجه آهنین رسیده و میرسد
سیلاب اشک و خون سرتاسر انرا فرا گرفته و هیچکس از مال و جان
و حیات خود ایمن نیست . جَاءَتْ دَاهِيَةٌ تَرِجُّ مِنْهُ دُهَيْآءُ .


مشاوره عدم حرکت سپهسالار درین حالت اضطرار ٣٤٣ جلد اول - نادر افغان

بعضی حضرات که دران داکترها و معالجین سپه سالار نیز شامل
بود باو شان مشوره دادند که سفر شما درین وقت که صحت تان
بدرجهٔ اخیر خراب است خالی از خطر و ضیاع نفس تان نیست
علی الیقین این عزم و تصمیم شما که باین جسم زار و وجود
ناتوان و بیمار آرزوی خدمتگذاری وطن را دارد بپایه
تکمیل نمیرسد و خداناخواسته در عرض راه طائر روح از قفص
جسم شریف تان پرواز میکند، و این تمنای شما که میخواهید
این جسدتان را که از آب و هوای افغانستان پرورش یافته
ومی باید در راه خدمت و نجات او در همان خاک پاک دفن
شود ابداً بسر نخواهد رسید! برعلاوهٔ آن چون حکومت و زعمای
امور افغانستان نه تنها بمشاوره و نظریات شما عمل پیرا
نشدند بلکه از بی اعتنائی و عدم قدر دانی خود شما و خاندانی تانرا
از کار بیکار و درین عالم غربت خوار و زار و پریشان و بیمار گذاشته اند
چه لازم است که فعلاً شما بآن مملکت که بعضی رجال بزرگش با شما ظلم
و اعتساف و بی انصافی را روادار شده اند خدمت بکنید .


مشاوره عدم حرکت سپهسالار در محاربه صفرار ٣٤٤ جلد اول - نادر افغان

فرضاً اگر شما از پنجه این مرض مهلکی که دمبدم حیات شما را تهدید
و مشکلات و موانع مزیدی را برای تان تولید میکند، بنجات و شفا حاصل
کنید چگونه خواهید توانست، در موقعی که سر تا سر افغانستان مسموم و عموم
ملت خواهان وطن دوست از اصلاح آن محروم، و هر لحظه شعله افشانیهای
این آتش خانمانسوز در ترقی و تزايد حسرت اندوز است، و سکنه افغانستان
بالعموم نه تنها از شخص امیر امان الله خان بلکه از تمام مأمورین و منسوبین آنزمان
بدرجه اقصی دل گزیده و هراسان، و از همه آنها نالان میباشند،
کاری کرده بتوانید و یا در ان افغانستانی که فعلاً محشرستان است، مصدر اجراآت
مطلوب، در فراهم آوری وحدت و اصلاح مرغوب شوید .
ممکن است شما گوئید طوریکه در بغی منگل سنه ١٢٩١ شمسی آن آتش مخالفت را بهمت و
فعالیت خود منطفی کردم، قسمیکه در محاربه سنه ١٢٩٨ شمسی داد شجاعت و حماست را
دادم و در تدویر و انضباط ولایت مشرقی بعد از خرابی مدهش آن و تنظیم ولایت قطغن
و بدخشان در یکفرصت پریشان موفق شدم، این واقعه را هم اصلاح و تنظیم خواهم کرد، ولی
موقعیت شما در انسداد این سیل موحش مخالفت حاضره با آن کامیابیهای سابقه تان صریحاً قیاس مع الفارق
است، زیرا که عموم مقصود دارند احدی نمیتواند که این آتش سوزان افغانستانرا خاموش کند.


عزیمت جناب محمد نادرخان بفرانسه برای نجات وطن ٣٤٥ جلد اول -- نادر افغان

عزم جناب محمد نادرخان برای خدمت نجات افغانستان
جناب محمد نادر خان بیمار، باین مشاوره و افکار اهمیتی نداده بحضرات سردار
محمد هاشم خان و سردار شاه ولیخان امر داد که شما درین سفر خدمت وطن، بامن
رفیق شده سر از حالا به تهیه لوازم سفر بپردازید، زیرا که بر ما و شما خدمت و صداقت
کردن به مملکت و معاونت و راحت رسانیدن به ملت افغانستان درینموقع نازک
که تمام ملت محبوب ما در دریای خون شناوری دارند، و اوضاع و احوال آنها
نهایت زار و زبون است فرض میباشد، من هر چند بیمار هستم، باز در دل خود قوت
طپیدن را در راه نجات وطن بکمال شدت محسوس میکنم، و آخرین نفس و قطره خونم را
آرزومندم که درین راه نثار کنم.
من این بی شرفی و بیناموسی را ابداً متحمل شده نمیتوانم که ملت عزیزم در امواج مصائب
و بلیات گرفتار و انواع تکالیف و زحمات بر اوشان ابنا ر باشد، و من در
اروپا به معالجه و انتظار صحت خود خونریزی و پریشانی و محو و انقراض ملتم را تماشا
کنم! نی من میروم و این سرم را که بارها برای حفظ شان و شرف وطنم برای
فدا کردن حاضر کرده ام، تکرار برای قیام امنیت و فراهم آوری اسباب رفع نفاق


عزیمت جناب محمدنادرخان از فرانسه برای نجات وطن ٣٤٦ جلد اول - نادر افغان

والقای صلاحیت ملتم قربان میکنم. اگر قبل از رسیدن افغانستان در راه بعلت مرض
موجوده‌ام که تاب و توان را از من مسلوب نموده است داعی اجل را لبیک گفتم. باز هم
افتخار خواهم داشت که در راه خدمتگذاری وطن محبوبم حیاتم را پدرود گفته ام.
بعد از تهیه لوازم سفریه بتاریخ ۵ دلو ۱۳۰۷ جناب سپه سالار با برادران شجاع
مدارشان از نیس حرکت و کمر را برای خدمت وطن بستند. چون سپه سالار قابل
حرکت نبود در مواقع تبدیل نواقل و سواری جہاز اوشانرا ذریعه چهارپائی (اسٹریچر)
حرکت میدادند. در چند روز اول سواری جہاز حقیقته که حسب پیش‌بینی داکتران حالت
این مرد صداقت طویت خیلی مدهش و نازک واقع شد. از سخن گفتن بکلی قطعاً محروم
دیگر از کلمات خارج از موضوع و مباحثات در عالم خیال با ملت افغانستان چیزی
شنیده نمیشد ولی در عین غشی و بیهوشی متفکر و متذکر و حواسش متوجه بسعادت و بهبود
وطن بود. چنانچه در عین مخاطبه با برادرانش اوشانرا بوظائف غمخواری و رہنمائی
ملت ہدایت میدادند. و از نتایج آتیه همان حالت استفسار میکردند و بر حسن و قبح
اجرآت شان که الی الان از قوه بفعل نیامده بود. آنها را توبیخ مینمودند ولی بنازم لطف
خدایرا که باین سپاهی صادق و خدمتگذار لایق. نظر به این اراده پاک و عزم خجسته‌اش
در عین سفر جہاز افاقه را نصیب و مرضش رو به بهبود گذاشت و در موقع ورود ببمبئی فی الجمله


وضیعت مرض اوشان بالنسبه فراسنه تسلی بخش بنظر می آید.
پذیرائی جناب سپه سالار در هندوستان
(۱)
در موقع وصول جهاز سپه سالار صاحب بتاریخ ۲۱ دلو در بمبائی مورد پذیرائی
زیادی از طرف اهالی آنجا شدند، و یک مجلس بزرگ بتقریب ورود شان در
قونسلگری افغانستان انعقاد شده جم غفیری از اعزه ومشاهیر محلی دران شرکت داشتند.
درطی این مجلس از هر طرف اوضاع جگرخراش انقلاب افغانستان مظالم حکومت
دزدان وعزائم جناب محمد نادرخان بحث دائرشد. این ذات ملت دوست درین
مجلس اجمال عزیمت شانرا باین الفاظ به عموم ابلاغ فرمودند:
«من جہتہ قیام امن و مصالحت ووحدت بافغانستان میروم و در راه
مصالحت کوشش بلیغ خواهم کرد.»
بعد از انحلال این مجلس سپه سالار صاحب جهتہ رفع کسالت واقامت چند روزه
ببوتل تاج محل اقامت گزین شدند. درینجا یک هیئت اہل قلم و مدیران جرائد بقدمنشان
مشرف شده راجع بطرز عمل شان خواهان معلومات شدند.
(۱) این حالات و بیانات سپه سالار صاحب که در خاک هند واقع شده از جرائد اردو وانگلیزی اقتباس شده اند.


مذاکرات سپه سالار غازی بنمایندگان جرائد هندی 348 جلد اول - نادر افغان

ارشادیهای شفاهی سپه سالار غازی باهل جرائد
«شخص من وعموم افراد خاندانی من مقصدی جز این ندارند که برای قوم و وطن خویش
درین حالت نازک خدمتی را که موجب قیام امنیت و القای مصالحت باشد بکنند، ما در
نظر داریم که بقوت بازو و دل و دماغ تمام مساعی خود را در راه سعادت افغانستان
صرف کنیم، تا روح وحدت و اخوت را در تمام اقوام و طوائف افغانستان
تولید و برای قیام و استحکام یک حکومت مقتدرهٔ اسلامی که مطابق میل و رضا
عمومی باشد، زمینه را تهیه کنیم . تا ضامن دوام استقلال و بقای با شرف ابدی داشته بتواند
زیرا اگر این اوضاع موجودهٔ وطن ما تا چندی دوام کند، نه تنها حریت و استقلال
افغانستان خدا ناخواسته ضائع و برباد بلکه برای امن جهان نیز خطرات بی پایانی را فراهم
خواهد آورد، لذا من با وجود علالت تکالیف زیاد این سفر طویل را برخود گوارا نموده
آرزومندم تا برای وطن خود خدمتی را انجام بدهم [درینجا جریده نگاران عرض کردند
که باجازهٔ جناب سپه سالار میخواهیم که آن عزائم عالیه شانه را که در طی این حرکت در خاطر
دارند تحریراً جهتہ استطلاع عامہ بنویسیم، لذا سپه سالار صاحب بیانات آتی الذکر را برا
شان جهتہ انتشار اخبار اعطا فرمودند]


بیانات تحریری سپهسالار غازی بجرائد ہندی    ٣٤٩   جلد اول - نادر افغان

بیانات تحریری سپهسالار صاحب بانشر جرائد
”یقین کنید که من با خلوص نیت پیام امن و مصالحت و خیر را گرفته جهتۀ اصلاح
حالات پریشان کن امروزۀ افغانستان میروم و در انجام این مطلب مقدس
هیچ یک مقصد شخصی از خود ندارم. در ضمن آن پیامات متعدد خیر مقدمی که برادران صلحِ
از من دوستانم توقع کرده اند، که باید بقندہار بروم ولی این احبابم بایستی درین
مسائل که تعلق بطرز عمل من دارد بر من اعتماد کنند و مرا بفکر وارادۀ خودم بگذارند تا ہر طریقه
را که خودم برای قیام امنیت و مصالحت لازم دانم کار فرما شوم“
”اولین شعلۀ من صرف مجاهدت در خاموش کردن این آتش سوزان است که موجب
تباہی مادی ومعنوی افغانستان میباشد. زیرا اگر حالت اضطراب انگیز کنونی افغانستا
قدری دوام کند، خدا ناخواسته موجب ضیاع استقلال و آزادی و موجب ممات
ابدی وطن محبوبم شده، امنیت عالم را در خطره خواهد انداخت، حالانکہ کوشیدن در
قیام امنیت فرض ذمت تمام اقوام خود مختار و مستقل عالم است، عام از اینکه آنہا
عضویت جامعۀ ملل را داشته باشند و یا نداشته باشند“
”این فدائی وطن با وجود ناسازی طبع و خرابی صحت با برادرہایم بحیثیت یک


بیانات تحریری سپہ‌سالار غازی و جرائد ہندی
٣٥٠
جلد اول - نادر افغان

فرزند باوفا و تابعدار وطن برای خدمت ملک و قوم خود از فرانسه آمده‌ام تا درین موقع نازک بقدر طاقت و توان خویش خدمتی برای ملت و مملکت خود انجام دهم؛ من و تمام خاندان من از خلوص نیت، این خدمت را بدون هیچ یک مدعا و مقصدی که علاوه بر قیام امنیت و مصالحت در ملک باشد انجام می‌دهیم، و مدعی تاج و تخت نمی‌باشیم. بلکه می‌خواهیم که حکومت افغانستان برخلاف گذشته و حال، تابع فکر و ارادهٔ عامهٔ ملت بوده فعلاً از خانه‌جنگی و برادرکشی دست کشیده یک شخص صحیحی را بشاهی خود انتخاب کنند، در آنصورت هر شخصی را که عامهٔ ملت بپادشاهی خود برگزیدند، ما هم بمتابعت ملت محبوب خود و خیر وطن خویش برای اطاعتش و خدمت کردن برکاب او حاضریم».
«برین غلط فهمی‌هائیکه موجب فتنه و فساد و بغض و عناد در داخلهٔ افغانستان شده من از حد زیاده متأثر و متأسفم. الله تبارک و تعالی حافظ و ناصر افغانستان باشد، و آزادی و استقلالش را دائم و قائم و تعلقاتش را با سائر دول معظم عالم چنگواً برقرار داشته باشد و بما چنان قوت و قدرت را عطا کند که خدمات بی‌غرضانهٔ خود را بحیثیت یک مصلح خیراندیش و ثالث بالخیر برای ملک و ملت خود ادا کنیم و آن مشوره‌های مفیدهٔ ما را که برای رفع اختلافات و خانه‌جنگی حاضره و فراهم آوری


بیانات تحریری سپهسالار غازی در جرائد هندی
٣٥١
جلد اول - نادر افغان

وسائل اخوت و اتحاد یکه موجب عزت و عظمت و شرف افغانستان آتیه است
بر ملت ماموثوثر ثابت گرداند»
«من و خاندانم احوال رقت اشتمال موجوده اعلیحضرت امان الله خان را
بکمال تأسف و همدردی مینگریم و میدانیم که این همه حوادث اسفناک در اثر اقدامات
نا عاقبت اندیشانه اوشان که در جوش تجدد پسندی بر خلاف حسیات عمومی
بعمل آمده است، باز هم ما برای خیر شخصی اوشان و منافع جامعه از مساعی
خالصانه خویش خود داری نخواهیم کرد »
«در خاتمه من ذریعه شما ارباب جرائد مشوره بیغرضانه و صادقانه خود را سر تا
ملت محبوبم تقدیم میکنم ، تا آنها از جوش مخالفت فرو شده بر حال و مال خود دقت
کنند و برای حیات با شرف دائمی خود از اتحاد و اتفاق کار بگیرند و مملکت خود را
ازین گرداب مخاطره نجات دهند ، و در انجام این مقصد از خدای پاک معاونت
طلب کنند ، وقتیکه ملت محبوبم متحد و متفق و بمعاونت خداوندی متوسل شدند
حتما لطف ایزدی شامل حال شان شده اینطور یک حکومتی را قائم خواهند کرد
که مطابق میل و آرزوی شان بوده ضامن حفظ آزادی و استقلال و
شرف و سعادت ابدی شان خواهد شد » .


نصیحت نامه‌های متحد المال سپه سالار غازی بسایر اقوام افغانی ۳۵۲ جلد اول ـ نادر افغان
نصیحت‌نامه‌های متحدالمال سپه سالارغازی
بعنوان عموم اعزه و معاریف افغانی
برعلاوه این ارشادهای شفاهی و تحریری حضور تعلی سپه سالار غازی
که باهل جرائد و عامه اهالی هند و افغان و غیره ذواتیکه بعز ملاقاتشان نائل
میشدند اظهار و اعلان فرموده اند یک یک نصیحت نامه‌های اصلاح ختامه
دیگریرا که عیناً بر طبق همین مضامین فوق الذکر تحریر و بتعداد زیاد طبع شده بود بعنوان
عموم اعیان و اشراف و کلان شوندگان اقوام و طوائف افغانستان فرستاده
عنوانهای مرسل الیهم درین اعلانهای مطبوعه بقلم تحریر و هر واحدی ازین اعلانها
بامضای سپه سالار غازی تصدیق میشد و درین اعلانها بدلایل مقنعه و
عبارات مدلله و مضامین رقت افزا عموم ملت را باضرار نفاق و خانه جنگی
و مفاد وحدت و اخوت یگانگی دانانده، بمردم توصیه زیاد شده بود تا از جنگ
و جدال و قتل و قتال منصرف بوده این آتش خانمان سوز را که دمبدم هستی وطن را بوادی
عدم می کشاند بصورت بحث و مذاکره منطقی و این اختلال عمومی را بجرگه و اتفاق
آرا عموم طبقات ملیه فیصله نمایند .


بیانات سپه سالار غازی در عرض راه هند
۳۵۳
جلد اول - نادر افغان

حرکت از مبئی وصول مخرمانه سپه سالار غازی بپشاور

بالجمله سپه سالار غازی چند روز را در بمبئی گذرانیدند و هر روزه هم در هوتل،
اعزه و معاریف بشرف ملاقات شان نائل و هم اوشان را در دعوتهای مخصوص
که محض جهتہ پذیرائی و احترام شان انعقاد می یافت مدعو میفرمودند، و در همه مواقع
ملاقات و باریابی نفری در بمبئی و غیره شهرهای عمده هند و عرض، عندالاستفسار
جناب سپه سالار همین نظریات و افکار قیمتدارش را بحضار خاطر نشان و تکرار میکرد
و این نکته را بیشتر تذکر میداد که :
«من میخواهم که عموم نمایندگان ملت را در یک جرگه عمومیه مدعو نموده آنها را بصحبت
و قیام امنیت و اتخاذ نظریات متحدانه آنها ، راجع به تأسیس یک سلطنتی که مطابق
میل و آرزوی عامه باشد و شخصی بر آن انتخاب شود که نیک کردار و دیانت شعار
و پاک باز و در همه صفات خود ممتاز باشد، من نه برخلاف اعلیحضرت امان الله خان
و نه برعلیه علی احمد خان، و نه بر ضد دیگران اقدام میکنم بلکه به خیر و فاد
ملت و مملکت مصروف اقدامات میشوم وجداً حامی و طرفدار و بازوی توانا
همان قوم و یا شخص خواهم شد که در دلهای اوشان حسیات وطنخواهی و ملت پروری


بیانات سپه سالار غازی بمعرض عام هند ٣٥٤ جلد اول - نادر افغان

و جذبات بہیخواهی و خیرسگالی عمومی موجود و در نظر عامه بنظر محبوبیت دیده شوند.
در مواقعیکه مردم هند راجع به استرداد تاج و تخت امان الله خان از اوشان
معلومات میخواستند و یا از اوشان توقع میکردند که شما کوشش کنید که وی دوباره
صاحب تاج و سریر شود، میفرمودند که :-
«من با اعلیحضرت امان الله خان کمال همدردی دارم، ومصیبت حاضره
او را که از دست عجلة پرست خودش واقع شده است بنظر تأسف می بینم، اما
راجع به پادشاهی مکرر اوشان چیزی گفته نمیتوانم، زیرا که انتخاب امیر از وظایف
اساسی ملت است، مردم هر آنشخصی را که بنظر محبت و اعتماد میبیند و آنشخص
هم واقعاً یک ذات خیراندیش و مدبّر و بہیخواه باشد، البته که ہمانشخص پادشاه
خواهد شد »
بالجمله سپه سالار در ایت مدار از بمبئی الی پشاور در میان ازدحام پذیرائی
کنندگان و ہلہلہ ہای دعای موفقیت و کامیابی و رفع مصائب مملکت افغانی عبور
میکردند و مخصوصاً در ان قرارگاه های ریلوای که با مصار کبار هند واقع است بیشتر
جمعیت های پر از ازدحام اعزه و معاریف و سائر انام موکب نادری را خیر مقدم گفته از
سپہ سالار گفتاری را می شنیدند، که مفاد آن فوقاً مرقوم شد .


اعزام جناب سردار محمد هاشم خان بطرف مشرقی ٣٥٥ جلد اول - نادر افغان
ملاقات سپه سالار غازی با علی احمد خان در الی پشاور و اعزام جناب سردار محمد هاشم خان
(بطرف مشرقی)
بالجمله سپه سالار صاحب در میان جوش و خروش پذیرائی و دعا گوئی اهالی بتاریخ اول حوت در پشاور شد
درینجا هم از طرف اعزه و معاریف محلی و اقوام و قبائل سرحدی که قبلاً جهت پذیرائی شان حاضر
شده بودند، مورد استقبال شایانی شده، عین همان بیانات و ارشاداتهائی را که قبل برین
نگاشته شد ایراد نموده با نفوس سرحدی تبادل افکار کردند.
درینموقع جناب علی احمد خان والی که بعد از سقوط شاهی و تاراج شدن هیئت اداری
و نفری معیتی او در جگدلک نیز با چند نفر از رفقای شان وارد پشاور شده بودند با سپه سالار صاحب
ملاقات و از مجاری امو کما حقه باوشان اطلاعات دادند. برعلاوه آن دیگر مشکلات که از مظالم سقاوی
بجان رسیده فرار را بر قرار اختیار، و تازه دران دیار آمده بودند نیز بحضورشان تشرف جسته، معلومات
لازمه را بعرض رسانیدند، بعد از کسب اطلاعات موثقه راجع بجریان انقلاب و
حسیات عامه جناب سپه سالار صاحب چنین پروگرام خود را معین فرمودند، که برادر
دانشورشان سردار محمد هاشم خان را حسب هدایات مکتوبه برای تنویر افکار اهالی مشرقی از راه
دکه به جلال آباد بفرستند، زیرا که حضرت معظم له بنظر بگذاره و سلوک خوبی که در دوران حکومتی
اعلی و نائب سالاری نظامی شان در مشرقی فرموده اند خیلی زیاد بنظر عاملیت و ثیق است


اعزام جناب سردار محمد هاشم خان بطرف مشرقی ٣٥٦ جلد اول - نادر افغان
شجاعت پیکر آنجا بنظر محبت و اعتبار دیده میشوند .
اغلبا از راهنمائی و ارشادات هاشمی نه تنها آن جوش مخالفت و جذبات
معاندت آنها رو بسکون خواهد گذشت که بطرفة العین ادنا حرکت آنها موجب
وقوع یک انقلاب مهوش و بر هم زدن شیرازه سلطنت منظم گردید بلکه ممکن است
که در راه وحدت عمومی ملت و فراهم آوری موجبات رفاه و امنیت وطن نیز
مظهر خدمات خوبی بشوند .
هر چند بر جناب سردار محمد هاشم خان ازین مفارقت صوری سپهسالار غاز
(در حالیکه تا هنوز در حال ضعف و نقاهت بیماری میباشند و دوره های ضیق النفس
و ذات الصدر بآنها خیلی تکلیف و زحمت را عاید میکند ) خیلی شاق و مشکل میگذرد
اما تعمیل این امر و هدایت نادری که برای خیر قوم و بهبود وطن مفید است هم باید
حتماً در محل اجرا و تطبیق گذاشته شود ، لذا این ذواتیکه جان و مال و هستی خود را
برای نثار کردن در پیشگاه خیر جامعه خویش اهمیت نمیدهند بکمال فعالیت و مستعدی
با وجود علالت سپهسالار و دغدغه که از جانب اوشان بخاطر داشت برای خدمت
وطن بمفارقت صوری حاضر شدند و برادر معظم شان را بلطف ایزدی و در عالم
اسباب تحت تیمارداری سردار شاه ولیخان سپرده بیک وضع رقت آور با هم دیگر را


عزم سپه سالار غازی بطرف سمت جنوبی ٣٥٧ جلد اول .. نادر افغان

تودیع و دعای رفع بلیات حاضره را از ملت نجیبه شان نموده جدا شدند.

عزم سپه سالار غازی بطرف سمت جنوبی

بالجمله سپه سالار صاحب در اوائل حمل ١٣٠٧ (بعد از تودیع برادر مهر پرور شان محمد هاشم خان
و اعزام اوشان بسواری موتر از راه دکه بطرف مشرقی) بصورت خصوصی از راه کوهاٹ
عازم سمت جنوبی شدند زیرا که طبع علیل شان مائل بدیدن تظاهرات و پذیرائی
اھالی که قبلاً از ان بپیمانۀ بزرگ تهیه گرفته اند نبود، ولی بمجرد وصول اوشان در
هر شهر و قریه و قصبه عرض راه جنوبی اعزه و مشاهیر هر محل ، مقدم شانرا گرامی داشت
مردم دقیقه از مراتب اعزاز و احترام این مردیرا که با این وجود بیمار و احوال زبون
و زار خویش برای خدمت وطن و اشتراک در مصائب ملتش در صدد اقدامات اند
فروگذار نمیشدند.
حصص درمیانی کوهاٹ ٹهل را سپه سالار صاحب بآهستگی طی فرمودند و راجع
بترتیب نقشۀ حرکت و صورت اصلاحات خود فکر و اندیشه میفرمودند و در عین
زمان راجع بآمدن خود جهة اصلاح و خدمت افغانستان باقوام جنوبی اعزه اطلاعاتی
میدادند و با آن ذواتیکه از دست مظالم دزدان تازه وارد سرحد شده بودند تبادۀل


ملاقات سپه سالارصاحب با جنرال شاه محمود خان
۳۵۸
جلد اول - نادر افغان

افکار کرد و ر اخذ معلومات ثقه راجع بچگونگی اوضاع وطن و حسیات اقوام و
طرز عمل سقاوزاده صرف اوقات میفرمودند .

ملاقات سپه سالارصاحب باجنرال شاه محمود خان

بعد از استیلای بچه سقو بر مرکز بنابر توصیه خوانین و معتبرین کوهستانی
و تعلیم اساتذہ کاردان خود بچه سقو مکلف و مأمور شد که باید جهته تحکیم و حشت و پیشرفت
مقاصد بر بریت خود از ان اشخاص و اقوام درینموقع بیشتر کار بگیرد که آنها در عصر امانی
مظلوم و زیاده تر مورد غیظ و غضب و اعتساف حکومت واقع شده باشند از انجملة
به اکثری از مأموریت های مهم و وظائف عمده بدون خواهش و رضا، همان اشخاص
و اقوامی غائبانه از طرف سقوزاده انتخاب و معین شدند که شاه مخلوع بآنها بیشوه
بد اخلاقی و بی اعتنائی را مرعی و اسباب گزند خاطر و انزجار شانرا فراهم آورده بود.
درین سلسله لازم دیدند که بجناب سپه سالار صاحب هم دعوتنامه در پاریس توسط
سردار احمد شاہ خان پسر عم معظم شان سردار عبدالعزیز خان وزیر مختار اسبق افغانستانی
در طهران بفرستند چنانچه این ذوات علی الفور بذریعہ طیاره اعزام و مأمور بآوردن سپه سالار
صاحب شدند و هم سردار شاہ محمود خان را مکلف و مأمور داشت تا در سمت جنوبی رفته


عزیمت جنرال شاه محمودخان از کابل بجنوبی ۳۵۹ جلد اول ـ نادر افغان

آن اقوامی را که در ۱۳۰۴ از دست امان الله خان تکلیف و زحمت دیده بودند نه تنها در
ربقه اطاعت سقا زاده بیاورند، بلکه آنها را وادار کنند که در قندهار بجهت مقابله و
جلوگیری از حرکات شاه مخلوع رفته مصدر اقدامات مخالفانه شوند.
چون جنرال شاه محمودخان اینطور یک ماموریتی را که باعث تخلیص اوشان از مظالم
دزدان شده وسیله ارتباط شانرا با اقوام غیرتمند افغانستان فراهم آورد،
از خدا میخواست بکمال مسرت آنرا پذیرفته با عده از رفقای هم مسلک خود، که درد
وطن را بالنسبه این فجایع بیشتر داشتند و حالات حاضره را بنظر تاسف میدیدند،
عجالتاً عازم سمت جنوبی شدند، تاریخ حرکت شان از کابل در ۲۲ شعبان و خط
سیرشان کلنگار، چرخ، پانخواب شانه، خوشی، دوبندی، جاجی بود.
بمجرد خروج از منطقه حکمرانی دزدان که در انوقت بیشتر از شش کروهی
کابل نفوذ نداشت، با عزه و معاریف لوگر و چرخ و خروار و دوبندی و جاجی
و چمکنی و غیره نقاط مجاور عرض راه کاملاً از حقائق اطلاع داده آنها را به وخامت این
وحشت وضعیت دزدان میداناند و راجع بوحدت و اخوت و سنجیدن یک
چاره مخلص ازین بلیه و فکر رفاه و سعادت آتیه توصیه میکرد.
در اثنای این حرکت افواهاً خبر ورود سپه سالار صاحب پاهبند بغرض ورود


ملاقات سپه سالار باجنرال شاہ محمودخان ۳۶۰ جلد اول ـ نادر افغان
افغانستان شنید، با اینکه از مرکز رفتن سردار احمد شاه خان عبدالعزیز خان الملقب نيز بعقب
او شان دیده بود ولی قلباً اطمینان داشت که سپه سالار صاحب با وجود بعد مقام
و عدم استطلاع از هویت و وحشت این دزدان ظلام رأساً عزم رفتن کابل را
نمیفرمایندخود را در ان گرداب بلا که من هزار شکل از ان برامده ام غوطه ور نمیسازند،
الحق که اشوهٔ افغانی بملاحظه وسعت نظر و عاقبت اندیشی و حس کنجکاوی که در وجود سپه سالار
صاحب سراغ داشتند کاملاً مطمن بودند که هرگز این ذات ستوده صفات وطن پرور
ملت دوست غیور، متحمل دروا دارنمی شود که دعوت یک دزد فضول
بی سروپا را که نظر به بد اخلاقی و بی دیانتی امان الله شاه خیانت کاری رجال بزرگ
امانی وحس نفرت و مخالفت عمومی تخت و تاج را دزدیده است قبول کند باز هم جهته
ازاله اندیشه و در عین زمان ملاقات و اخذ نظریهٔ این ذات با تجربه درین واقعهٔ
نائله و خبر گرفتن از چگونگی صحت شان که قبل از بروز انقلاب از شدت دوران مرض
شان اطلاع گرفته بودند عزم و تصمیم کردند که از جاجی بغرض استقبال شان براه پاره چنار
عازم هندوستان شوند .
خوشبختانه در پاره چنار جنرال شاه محمود خان بشرف ملاقات برادر معظم خود
پیوستند و سر و روی همدیگر را بوسیدند و بملاقات هم اظهار مسرت، وقصهٔ عالم فراق، و


ملاقات جنرال شاه محمودخان باسپه سالار غازی ۳۶۱ جلد اول ـ نادر افغان
مصائب حاضره را سر کرده و از مجاری امور و علل و اسباب بروز انقلاب،
سقوط سلطنت امانی، فرار عنایت الله خان، استیلای دزدان، مظالم و
فجایع اوشان و حدس نفرت و مخالفت عمومی نسبت بوحشت سقوی، تشبثات
ثانوی امان الله خان راجع باسترداد تاج و تخت، و پیدا شدن حس مخالفت مکرر اقوام
بالنسبه ازاله اثر امان الله خان و جزع و فزع عمومی از وحشت و بربریت دزدان
فرستاده شدن سردار احمد شاه خان برای دعوت جناب سپه سالار، برآمدن خویش
از مرکز، والقای آن حسیات و جذباتیکه از لوگر تا اینجا جنرال در مردم تزریق نمود
واینکه این اجراآت من و ورود سپه سالار در سمت جنوبی موجب غیظ و غضب
نفری سقوی شد تمام عائله ما را محبوس خواهند کرد تعیین خط مشی آتیه راجع بفراهم
آوری اتحاد و پیدا شدن روح مصالحت و اطمینان در عامه ساکنین وطن و غیره
جریانات مرکزی و اطراف و نواحی افغانستان معلومات مفصل و موثقی را بحضور
سپه لارصاحب اعطا نمودند و ازین اطلاعات تأسف و حسرت سپه سالار
افزودند و از ملاقی نشدن سرداراحمد شاه خان که اغلباً در سفر بجر از همدیگر بیخبر مانده گشته
اند تعجب کردند.
پس از اختتام این مذاکرات و تعیین طرز عمل جهته وحدت ملی و دفع مظالم سقوی


ورود سپه سالار غازی بافغانستان ۳۶۲ جلد اول - نادر افغان

که هر دقیقه دوام انواع تکالیف را برای ملک و ملت موجب است و دعوت
نمودن عامۀ ملت را بطرف انعقاد جرگۀ عمومیه و سنجیدن خیر و منافع عامه بحرال
شاه محمود خان از حضور سپه سالار امر شد که بجهه اداره تنظیمات جاجی و چمکنی واپس
معاودت فرمایند و خودشان هم از راه خوست عازم افغانستان شدند .

ورود سپه سالار صاب بخاک افغانست و پذیرائی شان در سر حد خوست

در موقعیکه سپه سالار صاحب بسرحد افغانستان آمدند حسب اطلاعیه هائی که سابقاً
بنتیجۀ داخله واصل شده بود جم غفیری از مردم افغانستان بغرض استقبال
و شنیدن ہدایات و نصائح این مرد دانشور حاضر بودند ، حضرت عالی ازین
حسیات قدردانا نه او شان اظہار مسرت و با هر یک طائفه و جمعیت علمیه علیحده
اظہار ملاطفت مینمودند و آنها بالمقابل از دیدن این خیر اندیش و خادم حقیقی شان
بمسرت تمام هم آغوش و بدعا گوئی موفقیت شان در نجات وطن ازین گرداب رنج
و محن میپرداختند .
بالجمله سپه سالار صاحب ۱۹ برج حوت ۱۳۰۷لیه با سردار شاه و لیخان و
سید شریف خان و حاجی محمد نواب خان و دیگر مشایعین که بغرض استقبال شان از


ورود سپهسالار غازی به افغانستان
۳۶۳
جلد اول - نادر افغان

داخل سرحد رفته بودند بفرصتی وارد خوست شدند که مراسم پذیرائی مکمل اوشان
قبلاً از طرف نظامی و ملکی خوست باصول خوب گرفته شده بود .
غند عسکری زیر قوماندۀ نور محمد خان غندمشر بکمال محبت و گرمجوشی رسم تعظیم و
سلام را ایفا و ۳۱ ضرب توپ مژدۀ ورود سپه سالار غازی را بخاک افغانی
اعلان کرد .
مأمورین ملکی بریاست آقای محمد سرور خان حاکم اول این خطه مراسم استقبالیه را
بجا آورده، تمام اهالی نیز با خوانین و علما و سادات و مشایخ صمیمانه آداب پذیرائی
را اجرا نمودند .
قبلاً صفحات جرائد و یا افواهات از خرابی صحت و علالت مزاج جناب
سپه سالار صاحب خیلی چیز ها شنیده و خوانده میشد که اینجا بالفعل علامات منتهی ضعف
و علالت در چهرۀ شان دیده میشود، و با همین حالت ضعف و علالت سعی میکردند
با هر یک از مستقبلین، ولو دور باشد منتهی لطف و گرمجوشی را نشان بدهند.
پس از اتمام مراسم پذیرائی نطق مؤثری راجع بحالت بحران موجودۀ وطن
و اراده که برای آن درین گوشۀ مملکت خود را رسانیده اند ایراد داشتند، که
مفاد نطق قرار آتی بود :-


اولین نطق سپهسالار غازی در خوست
٣٦٤
جلد اول - نادر افغان

«در حالیکه در فرانسه مریض سخت بستری بودم خبر افروخته شدن آتش انقلاب
در وطن و دچار شدن آن بمصیبت خانه جنگی و بی اتفاقی بذریعه جرائد واقف شدم»
«چون بحالت داخلی وطن آشنا هستم و وخامت خانه جنگی را درین مملکت
مسلح که تعلیم مشتملبر اقوام مختلف میدانم که تا کدام پایه برای وطنم خطرناک است
و خداناکرده آنرا بکدام پایه فلاکت و تباهی میکشاند، ازینرو هرچند که حرکت کردن
برایم از طاقت بیرون بلکه خطرناک بود، اما درد و بیطاقتی خود را ازین حالت
مملکت برخود مشکلتر دیده به برادران خود محمد هاشم خان و شاه ولیخان اصرار نمودم
تا مرا یکجا رسانیده بطرف وطن بیارند»
«حینیکه به پشاور رسیدیم بفضل خداوند صحتم اندکی از حالت بیقراری بروی بهی
گذاشت لذا از آنجا محمد هاشم خان بطرف مشرقی و خودم با برادر خود شاه ولیخان
باین سمت آمدیم و از خداوند قادر یگانه آرزویم همین است که برای دفع این
بلای منزل خدمتی کرده رفاهیتی را برای آتیه وطن که ما فرزندان آن هستیم آماده
و حاضر بسازیم»
«بعد از عید (که برای آن سه روز مانده است) با تفاق اقوام و خوانین و علما
واہالی اینجا یک مجلس تشکیل خواهیم داد، که درباره حالت حاضره مملکت و اقداماتی که


اجمل وضعیت عمومی افغانستان موقع ورود سپه سالا ۳۶۵ جلد اول - نادر افغان

باید بشود، مذاکره خواهد شد» بعد از ختم این بیانیه جناب شان بطرف چهاونی
رهسپار شدند، چون منزل امروزه و مراسم استقبال برای شان زحمت داده بود
برای تجدید قوا بطرف اوطاقیکه جهت استراحت شان تهیه شده بود رفتند.
اجمال وضعیت عمومی افغانستان در موقع ورود جناب
سپه سالار محمد نادر خان بخوست
در موقع ورود سپه سالار صاحب در تمام افغانستان یک بحران و بنظمی و پریشانی
عمومی حکمفرما بود که اجمالاً ازین وضعیت ذیلاً تذکر میدهیم :--
کابل: از سقوط سلطنت امانیه و تسلط سقو زاده بر مرکز الی الآن سه ماه گذشته
مردم مرکز و اطراف قریبه از دست ظلم و وحشتگری دزدان نهایت
پریشان اند، اعزه و معاریف ملت مخصوصاً از مرکز بانواع مظالم
و فجایع گرفتارند، تشکیلات حکومتی از حیث اداره و پیشرفت صحیح امور
کاملاً درهم و برهم و برای اجرای بربریت و سلاخی و انجام مقاصد رذیله
سقو بچه هیئت اداری او باین قرار بود .


تشکیلات دسته دزدان که پادشاهی نیز دیده اند
٣٦٦
جلد اول - نادر افغان

حبیب الله بچه سقو - امیر (۱)
حمید الله برادر حبیب الله بچه سقو - معین السلطنه ملقب به سردار اعلی (۲)
سید حسین نائب السلطنه وزیر جنگ (۳)
ملک محسن کلکانی والی خود مختار (٤)
سید محمد قلعه بیگی خود مختار
چهل نفر دسته دناره بچه سقو حسب مراتبهم برکد، جرنیل، کرنیل، نائب سالار
سپه سالار خود مختار .
شیرجان وزیر دربار و معلم خصوصی سقو زاده .

(۱) بچه عبدالرحمن سقو نوکر ملک محسن کلکانی که اولاً بحیثیت یک دزد معمولی بروز کرد و باز در قطعه نمونه جلب شده، در اثنای تنگیها دوره ملازمت گریخت و در عین گریز مرتکب سرقت و قتل شده از هم مشربان خود داره تشکیل داد در محاربه ۱۳۰۳ تکرار در نفری قطعه نمونه جلب و با محمد ولیخان در گردیز بود بعد در جلال آباد بواسطه مجادله که با مردم کرده بود حبس و از محبسخانه محبوسین را با خود گریخانده، در جمعیت سابقه نفوذ افزود، و امنیت شمالی را بدرجه مختل کرد که والی کابل با قوه زیاد به تعقیبش برامد اما سقوزاده، بلطائف الحیل گریخته به تونگی رفته شاگرد یک سماوارچی شد و بعد از چندی بوطن برگشت و در وحشت و اختلال امیت به پیمانه وسیع افزوده در عین زمان با خائنین وطن هم مناسباتی را تأخر و حسب توصیه آنها قطاع الطریقی خود را بلباس مذهبی و پلان سیاسی تحویل داده هر روزه نقشه حرکات خود را از خائنین بزرگ امانی میگرفت و در فراهم آوری مشکلات حکومت میکوشید تا اینکه از تهور جبلی و معاونت اعدای شرف ملی و حرکات فتنه زای امانی تخت افغانی را دزدید و خود لقب جعدی و غیره تراشید و خائنین سلطنت خواه را بخاک سیاه نشانید.
(۲) برادر حبیب الله بچه سقو که تا چندی شاگرد سماوارچی و نان بای و بعداً بادسته سارنده ملحق شده بازنگری میکرد و در آخر به داره برادر خود شامل شد.
(۳) رفیق صمیمی سقو زاده و از جمله زراعت پیشه گان چهاریکار است.
(٤) یکی از ملکان معمولی کلکان که دهقانی میکرد و با دزدان روابط داشت.


تشکیلات دزدان که پادشاهی ندیده اند
٣٦٧
جلد اول - نادر افغان

محفوظ وکیل وزارت حربیه .
عطاء الحق وزیر خارجه .
عبدالغفور تگابی وزیر داخله .
عدلیه - چون لزوم نداشت از تشکیل خارج شده بود .
مالیه - میرزا مجتبی خان وکیل وزارت مالیه .
معارف - این طبقهٔ جاهل بمعارف احتیاج نداشتند لذا از تشکیل قطعیاً خارج شد.
طبییه - زخم و جراحت چندان افزونی کرده که طبیه بآن رسیده نمیتوانست لذا لغو شد.
اعضای این وزارت ها بعضا از مامورین سابق و عده از معتمدین سمت شمالی
و علاقمندان سقوزاده است ، تشکیلات اداری او در بحران و تزلزل و در یکروز صدها
منصب داده و صدها منصب گرفته میشود ، امنیت من حیث المجموع (بعلت اینکه
دزدان پادشاهی را دزدیده اند) خوب است ، ولی بصورت نهب و غضب
و یغما بشدت تمام اخلال امنیت بیک شکل دیگری جریان دارد ، و به بهانه داشتن
تفنگ و کارطوس و لاقی گری و تجددخیالی و کارداری و مخالفت بحکومت سقوی
و جرم مراوده و مخابره نمودن با وطنوان امان و غیره بردم اذیت و انواع مصیبت
وارد است و اثر اقدامات وحشت و بدویت سقوی باطراف و نواحی نظر


[BLANK PAGE]


ضمیمه صحیفه ( ٣٦٩ ) جلد اول کتاب « نادر افغان »

این قصر از جمله آن قصور عالی جلال آباد است که در اثر انقلاب يك توده تراب شده
است حریق شهر وچاونی وخساره های وارده دگر قصور مرکز وعرض راه مشرقی
راهم برین باید قیاس کرد !


اجمال وضعیت افغانستان در موقع ورود سپهسالار غاز ۳۶۸ جلد اول - نادر افغان

به ادعای غلط مهدی گری و تشهیر شدن بچه سقا بیک شخص خارق العاده روحانی
تشبثات ثانوی شاه مخلوع امان الله خان و حس نفرت عمومی که مردم از وشان
دارند نیز روز افزون مشاهده میشود.
قندهار فراه اگر چه در این تاریخ امان الله خان اعلان استرداد استعفای خود را
نموده است و برای تجنید یک لشکر جبهه اسقاط سقا کار میکند ولی مردم قندهار و فراه
نه بحکومت سقا تسلیم کرده اند و نه بطرفداری امان الله شاه چندان اظهار سحیمی
میکنند و در گرفتن یک طرز عمل صحیح متردد و متذبذب میباشند .
هرات : هر چند ملحق بقندهار و زیر قیادت محمد غوث خان و محمد ابراهیم خاستان
ولی مواد مخالفت بشدت در ان موجود و امروز یا فردا انتظار بیک زدوخورد
شدتی بر خلاف حکومت امانیه میرود .
ترکستان : بدست سقا افتاده بود ولی تنها شهر مزار، اما در اطراف آن
امنیت مفقود و رعایا خود سر هستند، از حکومت امانیه جداً متنفر و از مظالم
سقا مضطر بودند، اما چون سقا موجب نجات آنها از مظالم دوره امانی شده بود
او را بر حکومت سابق ترجیح میدادند.
مشرقی : باستثنای چند نفر خوانین که مرادشان استفاده شخصی بود باقی


اجمال وضعیت افغانستان در موقع ورود سپه سالار ٣٦٩ جلد اول - نادر افغان
تمام اقوام بچه سقو تسلیم نکرده اند ولی بدبختانه یگانه ولایتی است که در چنین وقت باریک
بخانه جنگی شدید گرفتار شده است بالمره نام و نشانی از تشکیلات حکومتی و
قشله های نظامی و قصور و عمارات عالی را نگذارده اند، شهر جلال آباد با تمام
محتویات آن خالی و در اثر احتراق اوباشه اخلاق متعاقبه جباخانه ویران خاکستر افشان است.
هزاره: بسقوزاده تسلیم نکرده و بترتیب دادن یک لشکر برای محاربه بچه سقو
مصروف راه هائی را که از ان فکر تعرض سقویها میرفت بدرستی تسدید کرده اند.
تگاب: با بچه سقو مخالفت نموده حمله و لشکرکشی را بر کوهستانی ها بنا
کرده اند، و ترتیبات دست دفاعیه را برای خود اتخاذ نموده اند.
وردک: با کمال شجاعت و فداکاری با عساکر سقوی که میخواستند طرف
غزنی بروند مقابله کرده چندین قوای سقوی را سقوط و فعلاً با او مردانه وار
محاربه، و از خود فعالانه مدافعه میکنند
نورستان: بچه سقو تسلیم نکرده در کمین فرصت و وضعیت هستند
و تمام معابر خود را تسدید و جریانات عمومی انقلاب را تحت هدایت جناب
عبدالوكيل خان مراقبت میکنند.
قطغن: به بچه سقو اطاعت و بیعت کرده است، ولی از توحش و بربریت سقویها


اجمال وضعیت افغانستان در موقع ورود سپهسالار ۳۷۰ جلد اول - نادر افغان

بجان رسیده اند و نسبت به آتیه خود خیلی پریشان و متردد اند اما بواسطه نهضت
ثانوی امان الله شاه باسقو ها مجبوراً موافقت میکنند .
لوگر : یکعده اقوام باثر هدایت ملای شاه مزار و بعضی افراد دیگر بسقوی اطاعت کرده اند
ولی ازین اطاعت خویش ندامت دارند. یکعده دیگر اقوام بزعامت و تبلیغات آقایان
جانباز اوسی محمد خان چرخی و آقایان میرزا محمد نوروزخان و حاجی محمد نواب خان و پسران شان
و عبد الجمیل خان کلنگاری و عبد الغنی خان سرخ آبی و غیرشان مخالفت با سقو داده اختیارات
ترتیبات حمله را بران عساکر و مأمورین سقوی که جهته تسخیر و اداره لوگر در صدد حرکتند تصمیم نمودند
میمنه : در اول بحالت تذبذب مانده بود ولی وقتیکه ولایت مزار بدست بچه سقو
افتاد و از اقدامات مکرره شاه مخلوع مطلع شدند اهالی میمنه هم با و بیعت کردند اخیراً
برین اطاعت خود حیرت و از اوضاع سقویها شکایت دارند .
جنوبی : چون بالنسبه بهمه نقاط افغانستان چهار سال پیشتر از اوضاع اشتعال
آمیز حکومت امانی مخالفت کمر بسته بودند و از طرف حکومت بشدت سرکوبی
دیده متحمل انواع صدمات و تکالیف شده، تا مدت زیادی بزیر حکومت
شدید عسکری امرار حیات داشتند، در تخالف و از پا در انداختن حکومت امانی
که آنرا مخالف شریعت و جذبات ملیت خود تصدیق کرده بودند میکوشیدند


اجمال وضعیت افغانستان در موقع ورود سپهسالار ۳۷۱ جلد اول - نادر افغان
چنانچه در اول بروز واقعه شینوار مرحوم چگنی و بعد از ان اهالی جاجی چهاونیهای
عسکر را تاراج و تشکیلات حکومتی را منحل، و تمام سمت جنوبی خود را از قید حکومت
آزاد کردند، تنها معسگر های گردیز وارگون و خوست بحال دفاع ماند.
خوست : از وقتیکه حکومت امانی منحل شد تا دیروز یک نزاع بلکه یک مقاتله
متوالی بین مأمورین ملکی عسکری و اهالی خوست جاری بوده است مدار نزاع یا مقاتله
همین بود که اهالی منحل شدن هیئت اداری ملکی و نظامی که در خوست بود مطالبه کرده
مأمورین را میگفتند شما همه اموال و اسلحه را که تحویل خود دارید، اعتماد کرده بما بسپارید
هر وقتیکه یک حکومت تشکیل شد ما همه را بآن خواهیم سپرد .
اما مأمورین ملکی و نظامی این تسلیم را خلاف شان شرف منصبی خود اعتبار کرده
مرکزیت و مقام و حیثیت رسمی را دوام و محافظت میکردند و اهالی درین مطالبات
خود بد و جنبه بودند : یکی از راه مذاکره و مسالمت پیش می آمدند، جنبه دیگر از راه
جنگ و محاربه پیش آمده جداً منحل شدن هیئت مأمورین را مطالبه واطراف
چهاونی را هر روزه حلقه های بزرگی اهالی حاطه و هنگامه را بدرجه محاربه میرسانیدند.
سپه سالار غازی همان حدت عمومیست
اهم ترین چیزی که انرا پیشتر از همه چیز باید دانست، خط حرکت سپه سالار غازی است.


سپه سالار خواهان وحدت ملی است ۳۷۲ جلد اول - نادر افغان

میباشد، زیرا مسلم است نظریۀ یگانه شان نجات دادن مملکت ازین
گرداب تباهی میباشد نقشه که این فرد خیر طلب در مخیلۀ خود سنجیده است بجان
یک یک فرد این مملکت علاقه و مساس خواهد گرفت اگر چه تا الحال از
نقشه و حرکت خود صریحاً چیزی بیان نداده اند ولی باز هم از روی قیاس دادن
اوضاع عمومی مملکت و انداختن یک نظر به بیانات شان که تا اکنون گفته اند
خط حرکت شان را اینطور استخراج میکنیم که «فلاکت امروزه افغانستان
خیلی مدهش است و اگر اندک طول کشید خدا ناکرده عاقبت بسیار وخیم دارد
در حالیکه علاج این قضیه اگر به تدبر شود آسان است، یعنی همه ملت اولاً در رفع
نفاق و خانه جنگی صرف مساعی کنند و متعاقباً عموم آنها نشسته راجع برفه
الحالی آتی و سعادت وطنی خویش فکر درستی نمایند. بهر قسمیکه خیر خود ها را میدانند
اقدام کنند، در موقعیکه این انقلاب بذریعۀ اتحاد ملت برطرف شود و باصول
صحیح برای سلطنت شخصی که برضای تمام ملت باشد انتخاب گردد»
سپه سالار صاحب ایام ما قبل عید فطر ۱۳۴۷ بلملاقات و اتخاذ افکار
و نظریات اقوام و خوانین و پیدا کردن زمینه وحدت و اتفاق و ترتیب
دادن موضوعاتیکه در جرگه باید زیر مذاکره گرفته شود گذرانیدند، مکتوبهای متحدالمال


حزن اندوه عمومی تقریب عید ۳۷۳ جلد اول - نادر افغان

قریباً بمفاد نطق شان بعموم خوانین جنوبی و لوگر و باقی اطراف دور و نزدیک
که در ضمن آن اطلاع ورود اوشان بغرض نجات وطن نیز مذکور بود فرستاد
شد که در ان مکتوبها یک ندای عمومی برای لزوم وحدت و اتفاق داده همه ملت را
بضرورت عقد یک جرگه عمومی جهت تدقیق در مشکلات حاضره و رفع نزاع حالیه
دعوت کرده مقصد خود را که پیدا کردن رشته اتفاق است ابلاغ نمودند.

حزن اندوه عمومی تقریب عید

یوم ۲۳ حوت که روز اول عید بود باستثنای مراسم مذهبی که بجا آورده شد
باقی هیچ اثری از بودن روز عید در چهره ها دیده نمیشد، سردار والا سپه سالار صاحب
نماز عید را با جم غفیری که جهت ملاقات شان آمده بودند در میدان گلف خوانده
بعد از ادای نماز برای تبلیغ افکار و نظریات خودشان موقع را مناسب یافته
با تاثر حسی که در انوقت برای شان پیش آمده بود، راجع به اینکه این عید عوض
سرور و خوشی بالعکس بروز غم و حزن تصادف کرده است یک نطق موثری
ایراد نموده بچه سقو و پادشاه شدن او را کما حقه بیان و تصویر کرده مآل و نتایج وخیمه
که از دوام این شخص پیدا میشود بیان فرمودند، بعد از ادای نماز و اختتام این نطق


اثرات درود سپه سالار غازی ٣٧٤ جلد اول - نادر افغان

که بطور مخصوص در آنرو زیک تاثیر خیلی زیادی داشت جمعیت پراگنده شدند
سردار سپه سالار صاحب نیز بطرف چهاونی عودت نمودند «۱»

اثرات ورود و خط حرکت سپه سالار صاحب

امروز اولین روزیست که گرد و نواحی چهاونی که در اغلب روزها خطوط
محاربه بوده عبور و مرور از ان قطعیا ممکن نمیشد ، بشرف ورود سپه سالار صاحب
غازی از مهاجمین خالی ، و مامورینیکه قریبا از دونیم ماه باینطرف محصور بودند
قرین خوشحالی بوده آزادانه بهر طرف گشت و گذار کرده یک نوع تبدیل عمومی
از هر حیث درین سر زمین دیده میشود .
بطور مجموعی میتوان گفت از ساعتیکه سپه سالار غازی درین سر زمین رسیده اند
اوضاع خیلی فرق پیدا کرده است ، و این تغیر بزرگ را میتوان نشانه قوی فقویت
نادری در مستقبل گرفت ، مخصوصا درین موقعیکه اهالی مملکت بهمه سمیات باشکستاند
میروند ولی به ایشان عقیده مندی و حرمت مخصوص دارند .

(۱) اکثر این وقایع سمت جنوبی از روز نامچه عزیز در ایت بنیان آقای محی الدینخان میر و صاحب امتیاز جریده
" انیس " کابل ، و یاد داشتهای مدیر صاحب اخبار " غازی " سمت جنوبی ، مدیر صاحب اخبار " اصلاح "
حاجی جنوبی که شرف همرکابی سپه سالار غازی را داشتند و دگر رفقای همسفر شان اقتباس و جمع آوری شده است.


تشرف اقوام بحضور سپه سالار غازی
۳۷۵
جلد اول - نادر افغان

تشرف اقوام جنوبی بحضور سپه سالار غازی

خبر ورود سپه سالار صاحب بهر نقطه که میرسید اقوام آنجا یک جماعه بزرگی تشکیل داده خود را بحضورش میرسانیدند چنانچه بروز دوم عید هم جماعه بتعداد هزار نفر تخمیناً آمده سپه سالار صاحب قراریکه دیگر اقوام را درین چند روز می پذیرفتند، بمیدان گلف رفته با این اقوام بازدید نموده قریباً با یک یک نفر آنها عبارات تبریک عید را تبادله فرمودند.
این اقوام هم بنام شادیانه ساعتی را به آتن کردن گذرانیدند، بعد ازان سپه سالار صاحب برای اتمام کارہائیکه جهته امروز تعیین شدہ بود واپس بقرارگاه خود عودت نمودند.
برعلاوه این دیگر اقوام هم از دور و نزدیک آمده میروند و سپه سالار صاحب هر کدام را ملاقات میفرمایند، و اقوام هم هر کدام گرمجوشی خود را بذریعه خواندن نشیدها و قصائد مدحیه نشان میدادند و در امید مزید جمع آوری اقوام به دور سپه سالار صاحب غازی روز بومی فزودند، که منتها امید و آرزوی هر خیر خواه وطن در انوقت دیدن همین مناظر گرمجوشی و علائم وحدت ملی بود.


جلد اول - نادر افغان
۳۷۶
فیصله نزاع وزیریها
سردار شاه محمود خان که از حضور سپه سالار در پاره چنار برای انجام بعضی خدمات
جدا شده بودند امروز از جاجی بخوست رسیدند .
فیصله منازعه وزیریهای مهاجر و اقوام جنوبی
درینموقع مناقشه که بین وزیریهای مهاجر و اقوام محلی بالنسبه آن زمین سرکاری
که از طرف حکومت امانی بآنها داده شده بود و فعلاً صاحب کاران آن استرداد
او را بقوه جبریه خواستار بودند و وزیریها تمکین نمیکردند، واقع بود، بمجادلہ
کشید اگر سپه سالار صاحب در اصلاح آن عطف توجه فوری خود را نمیکرد، البته
مسئله بوخامت کشیده اسباب خانه جنگی و گند و گند بازی زیاد را فراهم
می آورد، لذا از حضور سپه سالار یک هیئت اصلاحیه از اعزه و اشراف قومی و
هیئت همرکابی شان مقرر و بعد از بحث و گفت و گوی زیاد بنا بر مساعیات
جان فشانانه هیئت اصلاحیه و ایثار و گذشت وزیریها از زمین متنازع فیه
مسئله بمصالحت انجامید، و طرفین صورت فیصله را با قناع خاطر حضور سپه سالار
حاضر کردند در یک مجمع عمومی بین شان عهد قرآن گذاشته شد که من بعد کسی نام گندبازی
و تفرقه و نزاع را نگرفته، هیچگونه جنگ و نفاق را در بین خود راه ندهند .