۷۹

تمام این ها برباد هم شوند از عهد و پیمان خود نمی گذرند (۱) من روی
خود را بطرف حضرت صاحب کرده گفتم حضرت صاحب بعهد و پیمان
اینها من قدری اعتماد ندارم (۲) ممکن است که کدام فتنه در حق من
بکنند حضرت صاحب قدری بر آشفته شده بمن گفت شما چرا سودا
میکنید من ذمه وار شما هستم همان قرآن مبارك هم در دست او بود و
قسم یاد کردند که اگر شما را چیزی اذیت بخواهند که برسانند و یا شما
را نگذارند که بروید اول گله تفنگ آنها برسینه من خواهد بود
بعد هر چه که باشما بکنند – شما خاطر جمع باشید که آنها مسلمان
و بعهد خود استوار میباشند هیچ گونه خلاف عهد خود نمیکنند
باز در صورتیکه باشما بقرآن عهد کرده اند بهیچ صورت شما تشویش را
بخاطر خود راه ندهید (۳) بعد از ان من را سردار صاحب مرحوم باقای
غلام حضرت از ارك كشيده بخانه رفتم یکشب بخانه بوده بعد بخانه سردار
محمد عثمانخان مرحوم رفتم زیرا عائله من در انجا بود بعد از سه و یا چهار
روز برای سردار صاحب گفتم که اگر عائله ممکن نباشد برای وزیر
دربار بگوئید که اجازه نامه طیاره را بدهند که خود من تنها بروم ،
سردار صاحب فرمودند کز بسیار خوب من امشب رفته اجازه نامه شما
را می آورم اگر ممکن شد از عائله شما را توانستم خوب و اگر نتوانستم

( ۱ ) سکنه کابل بخاطر آورند آن نطق سقو زاده را که در ولایت کابل راجع به عفو
مالیات و نگرفتن گمرگ و بخشیدن صفائی و نگرفتن نفوسی و قومی و تنخواه مقرر کردن بصغير
و کبیر شمالی ایراد کرد و بعد از سه روز آن یکی بعد از دیگر از همه آن مواعیدش عدول کرد
درین مورد مراجعه شود به حصه اخیره فقره [ ۲۲۱ ]
[ ۲ ] یعنی چنانچه با من عهد کردند و وفا نمودند !
(۳) حالانکه همین حضرت صاحب را سقویها بعد از چندی چقدر اذیت دادند و تکلیف
رسانیدند مدتی محبوس نگهداشتند و به محمدولی تا آخر احترام میکردند و آقا گفته
باستقبال و مشایعتش می پرداختند !


۸۰

از خود شمارا می آورم من در تهیه و تدارك سفر بودم که آواز سردار صاحب را از روی سرای شنیدم و خود شان بخانه خودرفتند درین بین بقدر بیست دقیقه نگذشته بود که دوپهره ازطرف سید حسین آمده من را و جميع اشیاء و اسباب سفر را گرفته بطرف جای سید حسین بردند درین حین سردار صاحب هم همراه من و سپاهی های سید حسین استاده بودند من از سردار صاحب پرسیدم که کیفیت چیست فرمودند که من و حضرت صاحب نزد بچۀ سقاو بودیم که سید حسین آمد و چیزی چیزی بگوش حبیب الله بچۀ سقا گفت بعد ازان روی بطرف من و حضرت صاحب کرده به تندی گفت که بروید ما کار خود را خود میدانیم به شما تعلق ندارد همین بود که ما و حضرت صاحب برآمده او بطرف خانۀ خود رفت و من باینطرف آمدم نمیدانم که چه واقعه پیش شده ـ بعد ما را بطرف جای سید حسین بردند و در آنجا بندی شدیم بعد از بندی گری جای سید حسین بردند و بندی کردند وقتاً که مارا پارکت آوردند من برای حضرت صاحب پیغام فرستادم که این چگونه قرآن و عهد و پیمان بود حال شما کجا هستید که از من دست گیری کنید بواسطۀ همان آدم که من فرستاده بودم جواب فرستادند که من ندانستم که قرآن اینها قران سیاسی بود حال من به شما هیچ مدد کرده نمیتوانم زیرا بالای من هم بدین شده اند ـ حال بجز صبر چاره نیست و هر زمان که مرا یاد میکنید يك لعنت بمن بفرستید فقط

سوال هیأت تحقیقیه

(١٥٨) جناب محمد ولی خان ! خود فرمودید که اعلیحضرت امان الله خان همراه حبیب الله قرآن میکرد من نگذاشتم که قرآن بکند وقتا که حرف


۸۱

شما را قبول میکرد حینیکه صد میل تفنگ از برای حبیب الله با جبا خانه و غیره
خواهشات حبیب الله دادند شما چرا مانع نشدید . باحترام .
جواب محمد ولی
(١٥٩ بلی من هیچ طرفدار قرآن کردن یك پاد شاه با يك دزد نبودم من
بحضور شان عرض کردم که شما عهد قرآن بايك دزد نکنید برای
احمد علیخان اختیار بدهید که با او قرآن کند و خود او را بکابل بفرستد
و من مطلق طرف دار تفنگ دادن آنها هم نه بودم زیرا همین صد
تفنگ که اعلیحضرت بآن ها دادند باعث قوت آنها شده و قوه های
کمی دیگری که در کوهدامن بود همه را خلع اسلحه کرده بکابل آمدند
اگر این تفنگ ها از حضور اعلیحضرت باو داده نمیشد هیچ وقت
این قدر قوه پیدا نمیکرد که بکابل حمله میکرد (۱) فقط .
سوال هیئت تحقيقه
( ١٦٠ ) جناب محمدولی خان ! در زمانیکه اعلیحضرت امان الله خان در استالف
تشریف میبردند بواسطه که امنیت شمالی خراب بود تقریباً یکهزار نفر
سوار و پیاده برای حفاظت راه مقرر بودند و علاوتاً دیوار های باغهای
دو طرفه سرك بواسطه که نفری اشرار در آنجا پنهان نه شده و دستگیر
بشوند کاملاً خراب شده بود شما که یومیه در قلعه مراد بیگ تنها رفته
و اکثر روز ها از انجا بعد از نماز شام بکابل مراجعت می نمودید چه
اطمینان برای تان بود .
جواب محمد ولی
(١٦١) اعلیحضرت پاد شاه بودند برای حفظ پاد شاه هر گونه معامله کرده
(۱) تردید این جواب را در فقره (١٠٦) و (١٠٩) و (١٢٥) بخوانید !


میشود چرا اعلیحضرت در ارگ می بودند و يك غند نفری همیشه نوکری والا می بود و بدون اجازه و تکت هیچکس را نمیگذاشتند و من در خانه خود بدون كشك و حصار آسوده می خوابیدم ( ۱ ) بلی من هم هروقت که بقلعه خود میرفتم البته بی سه یا چهار نفر نمی رفتم و در آن وقت اشرار اینقدر قوت هم نداشتند فقط چند نفری بودند که کوه گریز بودند بعضی وقت کدام دازه در حد کلکان و یا بین کوهدامن می انداختند باز حکومت محلی که تعاقب میکرد کوه گریز شده پنهان می شدند (۲)

سوال هیئت تحقیقیه
( ۱٦۲ ) جناب محمد ولی خان ! در جمله مسائل افواهی یکی معاونت شما را باعطای يك ميل تفنگ و کارطوس که به حبیب الله داده اید نسبت میکنند و بلکه در پیشنهاد هم ملاحظه شده و ناشی از افواه عام این است که در محافل و مجالس بچه سقاو از معاونت شما ممنونیت میکرد آیا مسئله تفنگ و کارتوس که بمتواتر بچه سقاو بیان میکرد چیست ؟ داده شده بود و یا کیفیتی دیگر دارد . با احترام .

جواب محمد ولی
( ۱٦۳ ) این حرف مثل دیگر افواهات است من مطلق نه تفنگ فرستاده ام و نه کارطوس ( ٣ ) و نه معاونت با و کرده ام ( + ) ( ٤ ) چون

(۱) حالا نکه محمد ولی هم نوکری والای شاهی و هم پیاده و هم موتر وهم دیگر ترتیبات تشریفاتی داشت که در هنگام رفتن قلعه مراد بیگ خود از عمله و فعله خود منفك واكثريه دريك موتر با چندی از همراز های خود میرفت !
(۲) به تردید این فقره ملاحظه شود نمره ١٠٦ و ١٠٩ قبلا خودش در جواب خود به مقتدر وقوی بودن اشرار هم اقرار کرد.است علاوه بفقره ۲۰۷ مدعی العموم هم ملاحظه گردد
(۳) درین موضوع ملاحظه شود فقراه [ ۹۲ ] تا ۹۷ و ٤٧ و ٦٨ و تردید مدعی العموم در فقره ٢٢٥ و ٢٢٦
(٤) تحت خط کشیده گی اینطور خوانده میشود [ اگر تفنگ نمیدادم ]


۸۳
من در کوهدامن زمین و قلعه داشتم و در آنجا بسیار هستی داشتم از قسم غله ظرف و فرش يك دانه يا دو دانه تفنگ هم در آن جا داشتم وقتيكه بچه سقاو بكابل حمله کرد و مقر خود قلعه مراد بیگ را گرفت جميع هستی که در ان جاداشتم همه را تصرف شد وضبط کرد در ان جمله تفنگت راهم گرفته فقط چنانچه صاحب کار من درانجا (+) محمد زمان نام داشت بود اسباب و تفنگ تحويل او بود میتوانید که از و بپرسید و معلوم کنید فقط
(سوال هیئت تحقيقیه)
(١٦٤) جناب محمد ولی خان ! سوالاتیکه از شما شده تايك درجه جوابات آن را تحریر کرده اید علاوه برجوابات تحریریه تان اگر چیزی دیگری هم در مسئله مذکور تحریر کردنی باشید توضیح نمائید .
[ جواب محمد ولی ]
(١٦٥) اگر سوال داشته باشيد بفرمائيد والانه در وقت لزوم جواب خواهم گفت .
صورت دعوى مدعى العموم
شعبه ملکی
(١٦٦) دعوی مینمایم من مدعى عموم ميرزا ميرغلام ولد میرزا توکل ولدميرزا محمد اسمعيل قوم عرب ساکن قریه کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشنده گذر امين الملك شهر کابل در حالیكه ثابت الوكالت ام بقرار فرمان نمبر ٤٨٢٤ ذات شهریاری بر مدعى عليه هذا محمد ولی خان وكيل


٨٤

اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع فغانستان اینکه همین مدعی علیه
نسبت بحکومت و جامعه ملت افغانستان خیانت های بسیاری نموده و از آن
سبب حکومت بالکل برباد و جامعه متفرق و پریشان و بسیاری اشخاص
مقتول و تباه و هستی شان بباد فنا رفته فی الوقت چیزیکه از خیانت او را
کشف نموده ام بقرار آتی است :

دعوی اول

١٦٧ ) مشار اليه وکیل پادشاه وقت و بمفاد حديث شريف ( الاكلكم راع
و كلكم مسئول عن رعيته ( مسئول امنیت عمومی بوده در گرفتاری دزدان
و سارقان غفلت کرده تا اینکه سارقان روز بروز زیادت کرده و قوت
گرفته حکومت را قابض و ملت را خراب کردند و اینکه خودش بجواب
هیئت تحقیقیه وظایف را تفریق داده و مسئولیت را محکوم ت محلی راجع میکند
بقرار شرع شریف پادشاه و نایب او بمسئولیت زیر دستان از مسئولیت
خداوند جل جلاله خلاص شده نمیتوانند بلکه بسوء رفتار زیردستان هم
خودش مسئول می شود زیرا بقرار حدیث شریف صدر و حكم شریعت
پادشاه مسئول امنیت و وظیفه مهمه اش حفظ حقوق رعیت است شرعاً
اختیار برائت ذمه خود را از مسئولیت و تحمیل آن بر زیر دستان ندارد و
اینکه بقرار قانون اساس پادشاه بری دیده میشود این هم نیست زیرا
در افغانستان در زمان اعلیحضرت امان الله خان قانون بکلی جریان نداشت
استثنات آن نسبت باصل مواد بسیار و باسم فوق العاده انتشار داشت
چنانچه خود همین مدعی علیه بصدها احکام فوق العاده خلاف قانون را
اجرا کرده همچو فقره محاکمه محفوظ خان ، قوما ندان سابقه هرات را
که حسب قانون فیصله آن بمحاكم ثلاثه مامورین تعلقداشت و مدعی علیه
هذا سه نفر دیگر را بمحاکمه آن فوق العاده مقرر وحق مرافعه وتميز آن را


٨٥

هم ساقط ساخت بنابر همین اساس اعلیحضرت امان الله خان در لویه جرگه ۱۳۰۳ از جریان این ماده اساس که مسئول وزرا میباشند بجواب عرض مولوی عبدالواسع خان ابا واستنکاف ورزید که وزرای من مسئول نمیباشند در جمیع اجراآت خودم مسئول میباشم چون خود اعلیحضرت امان الله خان مسئولیت را خلاف ماده مذکوره بدوش گرفته و همین مدعی علیه کفاله ووکاله او را قبول کرده بود عیناً همان مسئولیت بهمین مدعی علیه عودت کرده قانوناً هم از عهده آن بدر شود .
جوابیه ادعای اول بقلم محمد ولی
(۱۶۸) بلی من از همه امورات سلطنتی اعلیحضرت امان الله خان مسئول هستم وجواب ده، در باب دزدها که نوشته دزدها در زمان که من بوکالت کار میکردم فقط کوه گریز بودند این قدر قوت نداشتند البته بعضی داره های خفیف در بعضی جاها می انداختند حکومت های محلی مقابله میکردند و آنها فرار میکردند (۱) این قسم دزدی ها در يك مملکت که ملت آن مسلح باشد بکلی رفع شدنی نیست بعد از انکه معاملات لویه جرگه تمام شد ووکلا بمحل های خود رسیدند يك پروپاغند شدید بر علیه حکومت جاری شد ابتدا از شینوار معامله جریان یافت بعد در سمت شمالی هم مسئله قدری شدت کرد و احمدعلیخان بریاست تنظیمیه مقرر شد و عرض حبیب الله وسیدحسین را بحضور اعلیحضرت نمود که بشرایط خود را تسلیم حکومت مینمایند از جمله شرط های آن یکی بقر آن دستخط کردن اعلیحضرت بود بلی من طرفدار عهد کردن و تفنگ دادن و پول دادن مطلق بآنها نبودم زیرا اینقسم عهد و پیمانها در سمت جنوبی بمن تجربه
(۱) این جواب تناقض دارد باجوابیکه محمد ولی قبلاً نوشته و قوه دزدها را تسلیم کرده دفاع آنرا خارج از قوه خود گفته است


۸۷

درین وقت بحضور اعلیحضرت امان الله خان سوای دونفر که یکی همین مدعی
علیه ودیگری همین عبدالاحد خان رئیس موجوده دیوان عالی باشند احدی
اثبات وجود نداشت اعلیحضرت امان الله خان میخواست که عهد را
در قرآن دستخط کند که سارقان بحکومت تسلیم شوند و امنیت قائم گردد
همین مدعی علیه از یکطرف اعلیحضرت امان الله خان را نگذاشت که
با دزد عهد کردن پادشاه درست نیست فرمان کنید که در همانجا که
احمد علیخان عهد کند درست است از دیگر طرف بسارقان پیغام کرد
که قرآن را اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرده شما را بازی میدهد
با خبر جان خودها باشید همان بود که پیش از رسیدن فرمان باحمد علیخان
موصوف بآنها خبر رسید . باحمد علیخان کشف حقیقت کردند که کیفیت
بدینقرار است برای مان احوال صحیح رسیده (۱) ورنه قرآن کریم را
ظاهر کنید که راست از دروغ معلوم شود بعد از ان دزدان بالای حکومت
بد گمان شده بنای شرارت را گذاشتند ملت و حکومت را خراب کردند
درین زمینه قرائن موجود است که یکی بعد از دیگری بیان میشود : -

جوابیه دعوی دوم از قلم محمد ولی

(۱۷۰) اما در باب قرآن که اعلیحضرت باو نکردند فرمان اسمی احمد علیخان
نوشته کرده ارسال نمودند که عهد و پیمان احمد علیخان با هر که میکند
عیناً عهد و پیمان من میباشد البته احمد علیخان کیفیت فرمان را به آنها
گفته باشد و در قرآن به آنها عهد کرده باشد زیرا گمان نمی کنم از
حضور اعلیحضرت غازی برای احمد علیخان گفته شده باشد که شما
به آنها بگوئید که قرآن را اعلیحضرت دستخط کرده و قرآن را خود دستخط

(۱) فقره (۱۱۰) ملاحظه شود .


۸۸

کرده به آنها بدهید که به آنها احوال رسید که قرآن را اعلیحضرت دستخط نکرده و احمد علیخان دستخط کرده احمد علیخان مجبور بود که مر اعلیحضرت را اجرا کند که به آنها بداناند که اسمی من فرمان رسیده که باشما قرآن کنم و علاوه بر ان البته تفنگ و اسلحه بعد از عهد کردن بآنها داده شده باشد و اگر این را حکومت علم داشت که اینها شرارت میکنند چرا به آنها تفنگ و پول داده شد چرا این اطلاع بحضور داده نشد و از هیچ ذریعه بحضور اطلاع نرسید که اینها بنا بر سببی که اعلیحضرت بقرآن دستخط نکرده اند شرارت خواهند کرد صرف اینقدر از زبان اعلیحضرت غازی در آن وقت شنیده بودم که فرمودند که بمن احوال رسیده که حبیب الله میگوید که با من عهد شده بود که یکصد دانه تفنگ نو داده میشود بمن تفنگ کهنه داده شده این خلاف عهد است و اعلیحضرت این را هم فرمودند که من باحمد علیخان اطلاع دادم که هوش کنید که خلاف عهد نگذره هم نشود ممکن است که عبدالاحد خان هم این کلمه را شنیده باشد علاوه بران وقتیکه حضرت صاحب پیش معین السلطنه صاحب از نزدیکه سقا و آمده بود در مجلس عام گفتند که بچه سقاو میگوید که من برای چه خلاف عهد کردم من عهد فقط برای گرفتن تفنگ کرده بودم بعد از ان مابین خود گفته بودیم اعلیحضرت غازی هم با سمت جنوبی عهد کرد بود از عهد خود گذشت ما نیز از عهد خود میگذانم و خلاف عهد میکنیم شما میتوانید که این مسئله را از خود حضرت صاحب مکتوباً بپرسید.
قرینۀ اول در اثبات ادعای دوم
(۱۷۱) درین روز بجز مدعی علیه هذا و عبدالاحد خان آقا و اعلیحضرت امان الله خان شرکت نداشتند اعلیحضرت امان الله خان بامکان عقلی محال


۸۹

است که افشای راز خود را که موجب بربادی او بود کرده باشد به عبدالاحد خان آقا هم هيچ يك قرینه شهادت نمی دهد و ذهاب عقل به همین میرود که مدعی علیه هذا پیغام کرده باشد
جوابیۀ اول راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی
(۱۷۲) ازین نوشته این طور معلوم میشود که اعلیحضرت به احمد علیخان گفته بود که شما دروغ به بچه سقو بگوئید که اعلیحضرت به قرآن دستخط کرده بعد شما آنها را دستگیر کنید که افشاء راز شده و آنها را دانسته شدند خود اعلیحضرت اسمی احمد علیخان فرمان نوشته کرده ارسال نمود که شما خود بقرآن به آنها عهد کنید البته احمد علیخان به آنها عهد کرده باشد و آنها دانسته شده باشند که احمد علیخان با ما عهد میکند نه اعلیحضرت این عجب افشاء راز است .
قرینه دوم راجع باثبات ادعای دوم
(۱۷۳) خود مدعی علیه در استنطاق گفته که من اعلیحضرت امان الله خان را از عهد ممانعت کردم و اظهارات حبیب الله که بحضور بسیاری اشخاص کرده که برایم محمد ولیخان اطلاع داده قرینۀ قطعه گفته میشود .
جوابیۀ قرینه دوم راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی
(١٧٤) بلی من منع کردم و من در کار های حکومت تجربه داشتم و من می فهمیدم که تسلیم شدن اینها بشرایط درست نیست چنانچه نتیجه دیده شد
قرینه سوم راجع باثبات ادعای دوم
(١٧٥) قرائن هم عهدی واخبارات واسطه و رابطه داشتن مدعی علیه هذ بادزدان مذکور که در آتی توضیح میشود نیز موید این معنی است


۹۰

بنابران حسب قانون مدعی‌علیه هذا مستوجب مجازات افشای راز سیاسی بل رسانیدن اسرار را بدشمن در حین محاربه بوده و شرعاً ساعی‌بالفساد گفته میشود.
جوابیه قرینه سوم راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی
(۱۷۶) بلی رسانیدن احوالات و معاملات واسطه داشتن اشخاصها در صورتیکه خود آنها حیات داشتند (۱) و در دست حکومت بودند تحقیقات میشد مدعی و مدعی علیه حاضر می بودند صادقانه معلوم میشد که اشخاص که بودند و کدام کس محرك و معاون آنها بود .
دعوای سوم :
(۱۷۷) همین مدعی علیه نه از حیث دیانت که سهو اجتهاد گفته شود نه از باعث مجبوریت که تحت قبضه سارقین آمده باشد نه از ممر صیانت نفس خود که در سلطنت اعلیحضرت امان الله خان حیاتش در خطر باشد مثل بعضی سارقین کوه گریز : تنها بواسطه ادعای بی‌معنی سلطنت که سارقین حکومت را از اعلیحضرت امان الله خان گرفته بمن تفویض بدارند محرك انقلاب و با سارقین مذکورین عهود و پیمان کرده و پول و تفنگ برای شان داده و صیانت شانرا از گرفتاری حکومت نموده تا بالاخر سارقین متصرف حکومت شده بخودش هم موقع ندادند و خلاف عهد کردند که امارات قاطعه و براهین ساطعه این ادعا قرار آتی است :
قرینه اول راجع به اثبات ادعای سوم
(۱۷۸) اقرارات خودش که رسول از طرف سید حسین و حبیب الله باستدعای عفو مجازات نزدم آمده بود اختیار نداشتم و اعلیحضرت امان‌الله خان در مرکز
تردید این جواب را در فقره [۲۱۷] ملاحظه کنید .


۹۱

تشریف نداشتند که بحضور شان عرض میکردم ، رسول اورارد کردم
چون دفع فتنه وفساد بهرحیله وبهانه ممکنه جایز است فروگذاشت اودلیل
مبرهن معاونت است.
(۱۷۹) جوابیه قرینه اول راجع به اثبات ادعای سوم : ازقلم محمد ولی

بلی من پیشترهم نوشته ام حال هم مینویسم که من هیچ وقت طرفدار
این نه بودم که این قسم اشخاص جانی که برذمه شان حقوق الله و هم
حقوق العبد باشد بشرائط آن ها بخشیده شوند اسلحه داده شود ویا کدام
تهانه بآنها داده شودزیرا این نفری بسیار شریر، قطعياً قابل بخشش (X) نه
بودند و برای من تجربه حاصل شده بود باید دستگیر و یا کشته میشدند
در صورتیکه هیچ يك سند عقلی ونقلی در بین نیست مرا محاکمه و بندی
مینمایند خداوند رحم فرمود که من آنهارا خواسته چهل پنجاه میل تفنك
ندادم و پول ندادم ویا بکدام خدمتی در سمت شمالی مقرر نکرده بودم
(۱) اگر ازین کارها یکی را مینمودم البته حال جای هیچ تردید نه بود
و دیگر در باب پادشاهی که نوشته کرده اید که دزد ها پاد شاهی را بمن
میدادند عجب دلائل عقلی است زیرا دزد ها خود را میکشتند و برباد
میکردند و پادشاهی را بمن میدادند عجیب تر اینکه پیش ازین که داخل کابل
شوند در کوهدامن اعلان امارت کرد وخطبه بنام خود خواند ومردم
باو بیعت کردند خان و خوانین وعلماء کوهستان و کوهدامن همه دستار
سلطنت را بسر او گذاشتند و او را لقب امارت دادند بعد ازین
همه هنگامه وقتیکه به کابل می آمد پادشاهی را بمن می داد البته ملانصرالدین

[ ۱ ] این عبارات راباین خیال نوشته که شاید اسناد و دلائل عقلیه ونقلیه او بدست نیامده
خواهد بودپس ازینکه عقلاً ونقلاً وشرعاً وعرفاً طوریکه درفیصله محاکمه مرقوم است بروی
خیانت ثابت شد چرا ساکت ومخجول ماند ؟ و دفاعی کرده نتوانست ؟


۹۲

شده بود (۱) اگر این قسم هم می بود که خود او ادعای سلطنت نمیکرد و میگفت وقتیکه بکابل رسیدیم و کابل را گرفتیم هر کرا که ممکن بود ولایق دیدیم پادشاه انتخاب میکنیم البته در آن وقت بکسی گمان میبردند يك دلیلی بود .
و دیگر اگر من خیال سلطنت را میداشتم در زمانیکه اعلیحضرت در اروپا بود بدون زحمت و بدون هیچ تکالیف سلطنت را میتوانستم که بگیرم زيرا يك دزد توانست افغانستان را بگیرد البته من هم در صورتیکه پاد شاه در ملك نه بود و همه امورات سلطنت در دست خود من بود به بسیار آسانی سلطنت را گرفته می توانستم (۲) من به اعلیحضرت امان الله خان فدائی بودم و هستم و من فقط بامر اعلیحضرت امان الله خان در کابل ماندم من در رفتن خود بسیار اصرار نمودم که من را با خود ببرید از عائله و همه میگذرم بمن فرمودند که بردن شما را درین وقت همراه خود لزوم نمیدانم من خود را از سلطنت خلع کردم دیگر هیچ کاری برای تصرف شدن سلطنت نمیکنم زیرا بسیار کشت و خون در مملکت واقع خواهد شد و ملتم بکلی خراب خواهد شد شما همراه معین السلطنه باشید اگر خداوند این آشوب را رفع کرد بعد هرکجا که من باشم نزد من آمده میتوانید چون شما يك آدم كار ميباشيد ومن ديگر برای گرفتن سلطنت آرزو ندارم پس رفتن شما با من غیر لزوم است چنانچه در همان روز برای شیر احمد خان رئیس صاحب شورای سابقه گفتم که من موقتی هستم خداوند قدری آرامی کند من عقب اعلیحضرت میروم . دیگر در باب حکم فوق العاده که نوشته در آن وقت هم اگر حکم فوق العاده میدادم و بشرائطیکه آنها میخواستند قبول میکردم البته نتیجه
(۱) جواب ملا نصرالدین را در فقره (۲۱۰) بخوانید
(۲) جواب این فقره را در تردیدیه (٢١٤) مدعى العموم ملاحظه فرمایند


۹۳

چنان چه دیده شد ، دیده میشد (۱) و تمام مسئولیت بذمة من بود و من
کار خودرا از دیگران بهتر میدانستم .
(۱۸۰) قرینۀ دوم راجع به اثبات ادعای سوم : اظهاری سیدعبدالله در اثر محاکمۀ
خودش که قبل از عریضۀ مردم شمالی وجلب مدعی علیۀ هذا به ارك
سید عبدالله خان اظهار کرده که در عهد اعلیحضرت امان الله خان که
نزد حبیب الله بقلعۀ مراد بيك فرستاده شده بودم محمد سرور خان پسر
حاجی محمدشاه خان رفیق حبیب الله میگفت که وكيل اعلیحضرت خودش
باما در همین بالا خانه قرآن و عهد کرده .
جوابیۀ قرینه دوم راجع به اثبات دعوای سوم از قلم محمدولی :
(۱۸۱) اگر سید عبدالله خان این کلمه را از زبان آنها شنیده بود چرا بحضور
علیحضرت همان وقت عرض نکرد (۲) زیرا خود او با یکنفر شیخ که
هم او را نمیدانم و از بیگ توت میباشند برای معلومات و حرف زدن
از حضور مقرر شده بودند که رفته از طرف خود معلومات
کنند یعنی بچۀ سقاو نداند که این شخص از حضور اعلیحضرت آمده
فقط اطلاعات خود را و کیفیت گفت و شنید خودرا يك راپورټ بحضور
تحریر کند چنانچه راپورټ خود را با وضعیت بچۀ سقاو همه را نوشته بحضور
آورده بود و بمن هم بیانات نمود این کلمه صرف يك بهتان روشن است
که اگر به سید عبدالله خان گفته باشند هم مثل دیگر افواهات اوشان

[ ۱ ] ببینید که این ولی باولایت از علم غیب هم وقوف دارد و میگوید که اگر توبۀ بچۀ سقو
را قبول و او را تحت نظارت نگه میداشتم باز هم دعوی سلطنت را میکرد ، طوریکه دیگر
محبوسین سقوی از حبس برآمده سپه سالار و جرنیل و کرنیل و وزیر های خود مختار
شدند بچه سقو هم از محبس طوریکه چند دفعه پیشتر هم از خیانت کاریهای مامورین امانی
رها شده بود گریخته پادشاه می شد !
(۲) علت عرض نکردن سید عبدالله از فقرۀ «۲۱۸» معلوم شود !


است آنها تمام دنیا و افغانستان را با خود شریک می نمودند و اشتهارات
آنها بسیار بکابل نشر می شد که بیعت نامۀ سمت مشرقی رسیده و معاونت
آنها عنقریب میرسد و علما و مشایخ جمیعاً بیعت هما بمن فرستاده اند
چها و چها برای پیشرفت امور خود از هیچ گونه کذب و دروغ خود
داری نمی نمودند در باب عهد و پیمان که میگویند در همین بالا خانه نموده
البته من در آنجا دهقان و صاحب کار و باغبان و مزدور وغیره داشتم آنها
را طلب کنید و بروی قرآن حلفاً از آنها بپرسید (۱) که درین قدر مدت که
من به قلعۀ خود رفت و آمد کرده ام یکنفر ازین دزدان را دیده ام و یا
حرف بآنها زده ام این یکحرف بسیار تعجب است که من رفته در قلعۀ
مراد بیگ بآنها قرآن میکنم و همه وقته نشست و برخواست دارم احدی
هم واقف نمیشود (۲) این کلمه هم بهمان سوال می ماند که از من شده
که شما را میگویند که شبانه شبانه رفته حبیب الله را تعلیم کار می کنید -
حکومت می تواند که شخص مسلمان صادق مقرر کند که خفیه و علانیه این
خبرها را معلوم کنند (۳) بمحض افواه یا گفتۀ یکشخص اتهام بالای یک
مسلمان بحقیقت نمیکشد فقط .
قرینۀ سوم راجع به اثبات ادعای سوم :
(۱۸۲) اظهارات خود حبیب الله که وکیل با من دوست و طرفدار بود و نفری زیاد
(۱) چون شهادت عمله و فعله و منسوبین محمد ولی برله او اهمیت نداشت دیوان عالی از آنها
استفساری نکرد و آنها هم نظربه مادۀ ( ۹ ) لایحۀ استنطاق با اینکه در اظهار رای خود
آزاد بودند ، در مجلس چیزی نگفتند .
(۲) ملاحظۀ شود فقرات ( ٨٤ تا ١١٥ ) که تا چه اندازه خلاء وملاء و رفت آمد محمد ولی و
بچۀ سقو شهرت دارد !
(۳) يك حصه از معلومات همین است که بصورت رویداد نشر شده است و مابقیۀ آن هم موجود است


٩٥

از زبان او اخبار نموده اند که در مهمانی خانه سید احمد وغیره مواقع بیان نموده .
جوابیهٔ قرینهٔ سوم راجع به اثبات دعوای سوم از قلم محمد ولی :
(۱۸۳) من بیشتر هم نوشته کرده ام وقتیکه آنها حیات بودند همه چیزها بآسانی بدست می آمد اگر حکومت آرزو داشت که اصل حقیقت باو خوب معلوم میشد از خود آنها استنطاق میشد (۱) حال يك شخص میگوید که من از زبان حبیب الله چنین شنیدم و دیگر میگوید که من چنان شنیده ام اگر شنیده باشد مردم بسیار چیزها شنیده اند که در حق هر کس همه افواه است و در باب آن که در مهمانی سید احمد خان چیزی نسبت بمن گفته و شما پیشتر ازین سوال کرده بودید جواب کافی گفته شده در مهمانی سید احمد البته بسیار چیزهای دیگر گفته شده باشد .
قرینهٔ چهارم راجع به اثبات دعوی سوم :
(١٨٤) فرمان رهائی مدعی علیه هذا که حبیب الله بچه سقا و برایش نوشته است اینکه : نظر بندی شما برضای خود شما بود — حال که اراده خانه خود را دارید بخانه خود بروید بمال و جان و هستی شما کسی غرضدار نیست من به همان عهدیکه بقرآن کرده اید اعتبار دارم پهره محافظه تحت اداره شما هم مقرر باشد که شما را محافظه کنند و تسلیم شدن فرمان مذکور را خود مدعی علیه هذا بدون تردید امضاء کرده .
این موضوع علاوه بر عهد و ارتباط سابقه اش چنان نشان میدهد که در ابتداء اساس متزلزل دیده خوف دامنگیر او شده كه خواه علی احمد خان والی از مشرقی و یا اعلیحضرت امان الله خان از قندهار غلبه خواهند کرد اگر رها باشم متهم خواهم شد — بنا بران

(۱) تردید این فقره در (۱۱۷) مطالعه شود


٩٦

خواهش نظر بندى خود را كرده بعد كه چيزى اطمينان او حاصل شده خواهش رهائى خود را كرد و از خوف اينكه نبايد ملت از حركات من حس كرده برايم اذيت برسانند خواهش پهره و محافظه را كرد .
جوابيه قرينه چهارم راجع بر اثبات دعوى سوم از قلم محمد ولى :-
(١٨٥) در باب فرمان رهائى سابق هم جواب به شما گفته ام شبكه همه وزرا را بجاى سيد حسين برده بندى كردند در انجا و زير عدليه و زير ماليه و محمد عمر خان فرقه مشر و محمد هاشم خان غند مشر و غيره نفرى حاضر بودند همه صلاح كردند كه عبد الرحمن خان بچه ملك داد محمد را كه شخص روى شناس است خواسته با او گفته شود كه براى حبيب الله بگويد كه چون شما با معين السلطنه صاحب قرآن كرديد و نفرى اوباشما همه قرآن كردند كه ما به هيچ گونه و هيچ قسم بانفرى هاى اعليحضرت امان الله خان بدون سبب اذيت نميرسانيم و يك بهانه هم نميگيريم و حال ما را بدون سبب بيك صورت محقرانه اورده بندى كرده ايد اين خلاف اسلاميت است ؛ اگر ممكن است ما همه نفرى را در ارگ برده بيك صورت درست نگاه كنيد اگر در ثانى چيزى از ماها ظاهر شود و يا ظاهر شده باشد و اثبات شد حق داريد كه باز خواست كنيد و همه نفرى پيش من آمدند و اين كلمات را من بعبدالرحمن خان گفتم بعد از آن نفرى ما را و من را بارگ بردند .
قرينه پنجم راجع به اثبات ادعاى سوم : —
(١٨٦) و اينكه در استنطاق مدعى عليه هذا يك مرتبه خود را بخانه محبوس گفته كه كسى رفت و آمد نداشت و باز بدو مرتبه آمدن قاضى محمد اكبر خان و حاجى شهنواز خان و قاضى عبد الجليل خان و عبد القادر خان را بديدن


خود نوشته ثابت میکند که پہره تحت اداره او ، و بودنش در خانه ساختگی
بود هر کرا میخواست میگذاشت و هر کرا ممانعت میکرد منع میکرد .

جواب قرینه ( ٥ ) راجع به باثبات ادعای ٣ از قلم محمد ولی : —

(١٨٧) واینکه او فرمن نوشته کرده برای رهائی من در اثر همین گفته ماست
که عبد الرحمن خان عرض کرده بود (١) وقرآنیکه نوشته همان قرآن
است که باما و نفری معین السلطنه صاحب کرده (٢) و پهره که روانه
کرده که زیر اثر شما باشد غیر ازینکه اینطور نوشته نمیکرد بچه صورت
پہره را روانه می کرد (٣) زیرا که اوبا من قرآن کرده بود چنانچه
پهره اش تا وقتیکه نفری از سمت جنوبی آمدند بخانه من بود و دیگر اینکه
پہره بواسطه محافظت من مقرر بود که بامن اعتماد نداشتند که بی جا
نشوم و برای رفت و آمد آزادانه بود که مخالفین شان در آنجا رفت و
آمد کرده نتوانند و برای این بود که ما بجای رفته نتوانیم و هر زمانیکه
در هر جای رفته ام بخواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند و آدم
آنها بود بر سمیات یا دعوت بود که نظر بفر ستادن آدم شان میرفتم .

قرینه ( ٦ ) راجع به اثبات ادعای ٣

(١٨٨) اظهار محمد عمر خان کندرئی که خود مدعی علیه هذا بخنده از برای حبیب الله
گفت که من کار خود را کردم اما شما بوعده وفا نکردید [ یعنی سلطنت را

(١) در فقره ١٨٤ ( ٢٢٠ ) بدرستی ثابت شده است که این فرمان تنها بنام محمد ولی
صادر شده بدیگر نفری ربطی ندارد .
(٢) ملاحظه شود دعوی سوم مدعی العموم در فقره ( ١٧٥ ) با قرائن آن تا ثابت شود
که این قرآن با بچه سقو در هنگام کوه گریزی او شده است .
جواب این عذر لنگ را در فقره ( ٢٢١ ) بخوانید


۹۸

بمن نگذاشتید] باوجودى که مدعى عليه هذا به مرتبه وکالت اعلیحضرت
امان الله خان رسیده نسبت به جميع اقارب تقرب او بیشتر بود همراه اعلیحضرت
امان الله خان هم نرفت و با معین السلطنه و عبدالعزیز خان و احمد علیخ ان
باوجود عهد و ميثاق بسوارى طياره هم نرفت باميد اينکه شايد دزدان
حسب وعده پاپيش آمد کدام ضرورت سلطنت را براى من وا گذار
میشوند در کابل خود را معطل کرد و اینکه در استنطاق مى نويسد که بوعده
سردار محمد عثمانخان و حضرت صاحب معطل شده ام این هم صرف بهانه
است چه ميداند که سردار مذکور شهید شده و حضرت صاحب بسفارت
مختارى مصر رفته حاضر نيست دروغ من راست مى شود .

جواب قرنیۀ (۶) راجع باثبات ادعای [۳] محمدولى :-

(۱۸۹) واینکه محمد عمر اظهار کرده تنها من و محمد عمر وحبيب الله بوديم بادیگر
شخص ماهم بود آیا کجا بودیم البته بيك مجلس گفته شده خواهد بود
حالا محمد عمر موضع و موقع آن را بگوید که بکجا بود و دیگر کدام شخص
بود ؟ (۱) درباب نرفتن من بامعين السلطنه صاحب قبلا شرح مفصل
نوشته ام باعث نارفتن من حضرت صاحب وسردار محمد عثمانخان مرحوم
بود (۲) چون عائله من در نجا بود این ها بمن گفتند که دوسه روز صبر کنید
اگر ممکن شد شمارا با عائله تان روانه میداریم ؛ چنانچه مفصل نوشته ام
اگر شما میگوئید که سردار محمد عثمانخان شهید شده و حضرت صاحب
بمصر رفته اگر حضرت صاحب بمصر رفته از نزدشان معلومات خواسته

(۱) برای تصدیق صحت این مسئله به فقره (۱۱۸) وجوابیه (۲۳۰) و ۲۳۹ رجوع شود.
(۲) آیا این باعث یا مشوره را کسی به جناب عبدالعزیزخان وزیرحرب واحمدعلیخان و دیگر
ذواتیکه بدون عائله فرار با شرف را بر قرار بی شرفانه ترجیع وخودرا از منطقه بلاکشیدند
بوده ویا داده و یا تنها به شما داده شده است؟


میتوانید و همچنان از فاروق جان وعائله سردار محمد عثمانخان پرسان کنید
زیرا من با عائله ام بخانه موصوف بودم تماماً کوایف را معلومات دارند
و باز محمد سعید کندکشر را نزد حضرت صاحب روانه کرده بودم شما
او را خواسته معلومات بگیرید که من با حضرت صاحب چه احوال روانه
کرده ام واوچه جواب گفته (۱)
قرینه هفتم راجع به اثبات ادعای (۳) : -

(۱۹۰) باوجود انکه دزدان مذکور بکارداران خورد اعلیحضرت امان الله خان
اذیت رسانی کرده برادر او را باسردار محمد عثمان خان وغیره نفری مقتول
و وزیر مالیه محبوس ودستی شانرا ضبط وتاراج نموده وبرای مدعی علیه
هذا که نسبت بدیگر شخصها مهم وقریب تر با علیحضرت امان الله خان
بود هیچ اذیت نرسانیده دلیلیست روشن که سابقه خونی باهم داشتند
مدعى عليه هذا يكجا در استنطاق مینویسد که وقتی در زمان رهائی بحضور
حبیب الله پسر سقا و پیش میشدم مرا نمیشناخت محمد اسلم قپوچی باشی
او مرا معرفی کرده ، اینکه از محمد اسلم پرسیده شد نوشته که من گاهی
معرفی او را نکرده - عزت واعتبار او نهایت بسیار بود ، دلیل سابقه
دوستی او میشود .
پیغام تلفون حبیب الله بسید حسین در حین نظربندی مدعی علیه هذا ودیدن
تحریرات امضا شدگی حبیب الله بدفتر سید حسین که سفارش مدعی علیه
هذا و یاد کردن سابقه دوستیهای او را نموده است.

جواب قرینه هفتم راجع باثبات ادعای سوم از قلم محمدولی :_
(۱۹۱) و اینکه نوشته اید که اذیت به من نرسانیده اذیت چه باشد يك مراتب
( ۱ ) ازین اشخاص معلوماتیکه بدرد محمد ولی می خورد بدست نیامد !


۱۰۰

چیزی هستی و اسباب سفرم را که داشتم از خانه سردار محمد عثمان خان
بردند و خود ما را آورده بندی کردند بعد از ان که من را از بندی گری
رها کردند بعد از يك ماه بخانه آمدم خانه ام را بیل گردان کرده پنج
میل تفنگ های شخصی که داشتم بردند ( ۱ )
قرینه هشتم راجع به اثبات ادعای سوم :—
(۲۹۱) با وجود اینکه دزدان مذکور برای اشخاص اعزه مال خود شان را
نگذاشتند و مدعی علیه هذا که دو هزار پوند از اعلیحضرت امان الله خان
جهه مخارج سفر خرج اروپا گرفته بود و به اروپا نرفته بکابل ماند در
اوائل با وجود اصرار وزارت مالیه که بالای او قانوناً باید حواله نشود
چه برای او اعلیحضرت امان الله خان داده ، باصرار وزارت مالیه اعتنا
نکرده حکم حواله داده و باز بنابر خصوصیت گذشته حکم معافی کرد
همه افراد ملت از دنائت دزدان مذکور علم دارند که این قدر گذشت
با احدی نکرده اند برای مدعی علیه هذا که فرو گذاشت نموده اندسوای
سابقه معرفت و احساسات چیست ؟
جوابیه قرینه هشت راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :—
(۱۹۳) در باب دو هزار دانه پوند که نوشته اید — اعایحضرت امان الله خان
بمن سه هزار دانه پوند مرحمت کرده بودند از انجمله دو هزار دانه آن
را گرفته و یکهزار دانه آنرا گرفته بودم که آنهم در وقتیکه سید حسین
من را خواست تلف شد — این خصوصیت چه قسم باشد وزارت مالیه
اصرار کرد و خصوصیت یادش نیامد و پوندها ر احواله کردند — مجبور
( ۱ ) ازین ساخته کاری محمد ولی پس از خواندن فقره پنجم ( ۲۲۰ ) مطلع میشوید .


۱۰۱

شده برای شیر جان نوشتم که دیگر هستی وزنده گی برایم نمانده يك خانه
سر پناه دارم اگر خانه ام را حبیب الله میگیرد ، بگیرد والا چیزی ندارم
اگر میداشتم تضیع اوقات شما نمیشدم - بذریعهٔ شیر جان بکاغد م حکم شد
که حوالهٔ هزار دانه پوند مذکور معطل باشد نه بخشش و برای شیر جان
سخت پیغام کردم که شما هم مسلمان میباشید وباما عهد کردید تنها بواسطهٔ
شیر جان وعبدالقدیرخان که عذرخواهی نمودند حواله پوند مذکور معطل شد
(۱) و هم نوشته بود که اگر شما خدمت کردید پوند ها بخشش
خواهد شد و اگر برای علاج خود میرفتید البته پوند ها از شما
گرفته خواهد شد.

قرینهٔ نهم راجع به اثبات ادعای سوم :
(۱۹۴) اظهارات خود حبیب الله که ثبوت آن بحد تواتر رسیده سه مرتبه در
اوقات دزدی و کوه گریزی بکابل نزد همین مدعی علیه آمده که دو
مرتبه بحدود دلکشا و خانه خودش و یکمرتبه الی حدود منار یاد گار
مدعی علیه هذا آنها را گرفتار و تسلیم حکومت نکرد .

جوابیه قرینهٔ نهم راجع باثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :
(۱۹۵) این هم ازجمله همان افواهات است که از من سوال شده ومن جواب
نوشته ام یعنی مثلا با حبیب الله شبانه رفته کار میکردید و یا مثلا در
قلعهٔ مراد بیگ رفته باو ملاقات میکردید وباربار گفته ام اگر دروقت
حیاتی او پرسان میشد پوره معلومات میگردید (۲)

قرینهٔ دهم راجع به اثبات ادعای سوم

(۱) سبب بخشش ویا معطلی این پوندها در فقره (۲۲۲) معلوم میشود .
(۲) فقره (۲۱۷) ملاحظه شود .


۱۰۲

(۱۹۶) رفت و آمد داره بچه سقو در قلعه مراد بیگ بجای همین مدعی علیه و مهمانی دادن وضیافت کردن آنها را که اشخاص از چشم دید اخبار نموده ند.

جوابیه قرینه دهم راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :

(۱۹۷) مهمانی که در قلعه مراد بیگ داده ام من تنها نه بودم موتر ران والبته چند نفر با من می بودند و آنها نیز ده پانزده نفر خواهند بود آیا نان آنها را کدام شخص طبخ کرده صاحب کار و باغبان و دهقان ونفر داشتم از آنها بقرآن واسلامیت شان معلومات نمائید (۱) و آن شخصیکه از چشم دید خود اخبار کرده کدام شخص خواهد بود آمده اثبات کند (۲) از ان نفری که مرا بچشم خود دیده ومهمانی دادن من را دیده کیست و کدام شخص است در قلعه من از سی نفر زیاده باغبان و دهقان همیشه موجود می بود البته مهمانی دادن و دیدن بآنها پنهان نمی ماند ، شما از انها میتوانید که تحقیقات کنید .

قرینه یازده راجع به اثبات ادعای سوم

(۱۹۸) دادن تفنگ و هشت هزار پوند و بخشش حاصلات املاک قلعه مراد بیگ خود را همین مدعی علیه جهت مصارف خورا که نفری حبیب الله که قرار اخبار امام الدین نام واینکه مدعی علیه میگوید که « تفنگ را نداده ام يك تفنگ و یاد و تفنگ در قلعه مراد بیگ نزد ناظرم بود با دیگر اسبابم بزیر دستی برده » اول ترديد يك يا دو تفنگ این را ثابت میکند که دیگر تفنگ هم داده باشد از خوف اینکه نباید

(۱) برای اثبات این مدعا فقره (۲۳۹) ملاحظه شود .
(۲) جواب این مسئله را از حاشیه فقره ۱۸۱ در صفحه ٩٤ بخوانید .


۱۰۳

در استنطاق ظاهر شود بیشتر گفته باشم ، دوم : اگر تفنگ و اسباب
او را بسرقت برده می بودند فرمانی درین باره اسمی ولایت و یا حکومت
محلی صادر و یا کدام جائی اظهاری درین باره کرده می بود سوم : در
صورتیکه بغلبه برده می بودند باز در وقت پادشاهی خود ها چرا از وی
ممنونیت میکردند . این هم نه بود که حبیب الله بزرك و از آینده خبردار
و باممدعی علیه دشمنی داشت که باز من مقتول وساطنت بدست اعلیحضرت
نادرشاه غازی خواهد افتاد و این اظهارات من موجب محاكمه مدعى
عليه هذا ميشود زیرا اگر حبیب الله باوی عداوت میداشت از سردار
حیات الله خان وزیر عدلیه برادر اعلیحضرت امان الله خان مهم ترنه بود
باید اورا میکشت و چرا با آب میگذاشت ؟ معلوم است که اظهارات او
از روی صداقت و دوستی بود و باز تفنگ دور بین دار را که اعلی ترین
تفنگها است چطور از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت .
جوابیه قرینه یازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :
(۱۹۹) قبلا جواب نوشته ام که تفنگ وحاصلات ملك من را در وقتيكه
حبيب الله در باغ بلند شکست خورد و در قلعه مراد بیگ رفت
وسنگر گرفت تفنگ و ملك وحاصلات آن را ضبط کرده تصرف شد
(۱) در آن وقت چطور فرمان و بکدام شخص روانه میکردم نفری دهقان
و صاحبكار و باغبان های املاكات من حاضر بودند از آنها بقر آن سوگند
داده علم بیاورید ( ۲ )
در باب دادن هشت هزار پوند از کدام جای و از کدام ممر پیدا شد
که برای او درده شده اگر از سرکاری بموجب فرمان داده ام البته

( ۲ ) بی معنی بودن این جواب پس از خواندن فقرة (۲۲۰) خود بخود ظاهر میشود .
(۲) مداومات ندادن این نفری از حاشیه (۱) صفحه (٩٤) ملاحظه شود


١٠٤

بدفتر های پادشاهی معلوم خواهد بود و خودم این قدر از شخص خود
نداشتم ، این کلمه را به فکر مجلس میگذارم که ملاحظهٔ اسلامیت خود
را کرده غور بفرمایند (۱) واینکه میگویند هشت هزار پوند داده
شده آیا بواسطهٔ کدام شخص وبکجا واز کدام درک خواهد بود ـ شخصی
که میگوید هشت هزار پوند ؛ باو داده ام البته آدم اورا هم شناخت
که بواسطهٔ کدام شخص داد شده ، مکرر اینکه تفنگ دور بین دار نه
بود تفنگ ۵ تکهٔ جرمنی بود يك تفنگ چه اهمیت داشت که در آنجا
گذاشته شده بود .
قرینهٔ دوازده راجع به اثبات ادعای سوم :ـ
( ۲۰۰ ) محمد یعقوبخان سابقه وزیر دربار از گفتهٔ محمد سمیع خان والی سابقه
می نویسد که وی جهت دستگیر کردن دزدان به شمالی رفته ملك محسن
کلکانی را محبوس وقایم کرده بود که حبیب الله بالایش پیدا کندوحبیب الله
به قلعهٔ مراد بیگ بجای مدعی علیه هذا بود تا اینکه مدعی علیه هذا محمد
سمیع خان بذریعهٔ تلفون خواست و حبیب الله از گرفتاری خلاصی یافت .
جوابیهٔ قرینهٔ دوازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی :
(۲۰۱) ممکن است اگر چه به یادم نیست که محمد سمیع خان را تلفون نموده
باشم البته برای چیزی کار خواسته باشم ( ۲) اگر محمد سمیع خان همین

(۱) برای اثبات ثروت محمد ولی فقره (٢٢٦) ومكتوب يك المانی در حاشیهٔ (٢٢٦)
ملاحظه شود .
(۲) آن موقع و فرصت را ناظرین زیر دقت آورده تصور کنند که کدام کاری
مهم تر از دستگیری بچهٔ سقو پیش شده خواهد بود که محمد سمیع را تلفوناً چنان به
سرعت می خواهد که اجراآت تعقبیهٔ اشرار را از او هیچ استفسار نمیکند در حالیکه در
همچه فرصت اولا از اقدامات سوالات، وباز شروع به مکالمه میشود


١٠٥

قدر به تلفون میگفت (١) که ملك محسن گرفتار و بچه سقا و محاصر ه است و من گفته باشم که بیا و محمد سمیع خان این را بگوید بس درست ، محمد یعقوبخان محمد سمیع خان با من يك خصوصیت دارند و خورد زیر دست من کلان شده اند اگر محمد سمیع خان این کلمه را بگوید که ایماء یا اشارتاً در گرفتن دزد ها من گفته باشم که سعی مکن پس چیزی که بکاغذ هذا نوشته است تماماً صحت گفته میشود ، از خود محمد سمیع خان (٢) پرسیده شود که من چقدر در گرفتاری دزدها کوشش داشتم در صورتیکه اگر محمد سمیع خان را به تلفون خواسته باشم و او چیزی در باب محاصره دزد ن نگفته باشد من هم علم غیب نداشتم .

قرینه سیزده راجع به اثبات دعوای سوم :
یکصد و بیست و یکنفر خوانین و سادات و مو سفیدان شمالی درباره مدعی علیه هذا بحضور اعلیحضرت غازی عریضه داده اند که همین مدعی علیه از روی یقین با حبیب الله و سید حسین واسطه و رابطه داشت و بر ظاهر است که مدعی علیه هذا بآنها معاون و خواهش سلطنت را داشت اگر بازخواست نشود فردا دیگری چنین اقدام نا جائز کرده مات بر باد میشود ،

(١) فرض کردیم که محمد سمیع خان نسبت باجراءات خود که در آن موقع فکر حکومت وملت را بطرف خود جلب کرده بود چیزی به محمد ولی نگفت ایا خود محمد ولی چرا چرا از تعقیبات اشرار از وی سوالی نکرده در عین موقعیت او را فوری بمرکز خواست ؟
(٢) محمد یعقوبخان وزیر سابق افغانستان حاضر و از اظهار محمد سمیع برادر خود نه تنها او بلکه چندین نفر دیگر نیز شهادت داده اند به او اهمیت نمیدهد ، محمد سمیع که حاضر نیست استفسار او را مطالبه در حالیکه خصوصیت هر دو را نسبت بخود در سطور بالا فعلا تصدیق کرد .


١٠٦

اخبار این قدرجم غفیر نه تنها امارت بل در همچه فریضه خاص که حقوق الله
و حسبت است انتخاب قطعی گفته می شود ، چه اجتماع این قدرجم غفیر
بکذب محال دیده میشود و اینکه مدعی علیه می نویسد که « مردم شمالی از
خوف باز خواست پرده خود را باین میکنند که بالای یکشخص بزرگ
دست خودرا پاک کنند » .
این حرف بالكل بی اساس است زیرا جرائم مردم شمالی قبل از
تخلیه ارگ و گریختن حبیب الله از ارگ بروز اول ورود اردوی اعلیحضرت
غازی بذریعه اعلانهای چاپی و فرمانهای خصوصی که خود من مدعی
بسمت شمالی برده بودم و در اثر آن پانزده غند نظامی شمالی که از جنوبی
و مشرقی آمده بودند متفرق شدند و ملك محسن والی که جلو گیری میکرد
بنای قتل او را گذاشتند .
و اینکه حبیب الله از ارگ گریخته رفت مردم شمالی برای او جواب
دادند و مردم کوهستان شخص مرا از شر حبیب الله کفایت کرد
وکلای خودها را جهة بیعت با من فرستادند که بواسطه جناب شاه ولی
خان سفیر مختار لندن بحضور اعلیحضرت غازی تقدیم و محل نوازش
گردیدند که دران حین حبیب الله درسمت شمالی بعد ار لاچاری خود
را تسلیم حکومت کرد از آن پس دزدان و اشرار خود ها را خود شان
مقتول و دستگیر و تسلیم حکومت کردند که از هیچ رهگذر خوف و بیم
دامن گیر شان نه بود این اخبار و اشتهار شان صرف از قسم حسبت
و غمخواری جامعه بود که مفسده از جامعه رفع شود نه از دیگر حیثیت .

جوابیه قرینه سیزده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی :

(۲۰۳) ممکن است اگر خان و خوانین سمت شمالی چیزی گفته باشند البته
از افواهات است که شنیده اند اگر من با وجودیکه سلطنت بدست خودم


۱۰۷
بود این افواهات را که میگویند که رابطه بادزدها داشتم چرا با خان
و خوانین نمیکردم زیرا در صورتیکه خان و خوانین مذکور بادزدها کمر
بسته کی میکردند البته ضرور بیشتر با من کمر می بستند (۱) و درین
قدر جم غفیری که نوشته اند یکنفر آن چشم دید خود را نگفته اند
(۲) که من با دزدها یکحرف زده باشم و هم برای آنها گفته باشم که
شماها بادزدها کمر بسته کی کنید این همه افواهات است که میشنوم
لازم است که ازین قدر جم غفير يك پنجنفر یا شش نفر از سادات و مشایخ
چشم دید خود را حاضر شده بگویند . (۳)
(جوابهای مسکت ومدافعهٔ آخرین)
(مدعی العموم از همه جوابات محمد ولی )
(٢٠٤) در جمله اول بقلم خود تحریر نموده مقر « شد که از تمامی امورات
سلطنتی با علیا حضرت امان الله خان مسئول هستم» چون طالب و ذی حق
ملت و مباشر اقرب اجرا آن نسبت به امان الله خان مدعی علیه هذاست این
مسئله شرعاً و قانوناً حسب اقرار خودش بر مدعی علیه هذا ثابت گردید که هیچ
خفا باقی نماند .
(٢٠٥) باز مینویسد که «دزدها در زمان وکالتم کوه گریز بودند و اقتدار
نداشتند بعضی دزدیهای خفیف میکردند و از مقابله حکومت های محلی
فرار می نمودند » .
(٢٠٦) این فقره قرینه کلان ارتباط مدعی علیه هذا بادزدان است چه در هفت
(۱) برای تردید این مطلب ملاحظه شود فقره (۲۲۸)
(۲) برای اثبات این مسئله ملاحظه شود صورت ادای شهادات در (۲۳۹)
(۳) آمدند و سوگند خورده گفتند ملاحظه کنید فقره (۲۳۹) و (٢٤٠) را


﴿۱۰۸﴾
ماه دوره وکالت اواز هیچ طرف دزدی و داره و بد امنی نه بود و اینکه
اعلیحضرت امان الله خان رسید معامله وخیم و حرف به خلع سلطنت رسیده
(۲۰۷) این را هم خلاف نوشته که « قبل از گرفتن اسلحه اقتدار نداشتند » زیرا
قبل از آن وبعد از رسیدن اعلیحضرت امان الله خان ـ حاکم ها را مقتول
و مجروح و خزاین را چور و قوافل را علانیه تاراج میکردند صرف
امنیت در دورهٔ وکالت او بود وبس که ظاهراً دلیل رفاقت اوست .
(۲۰۸) سوم می نویسد که « بعد از لوی جرگه معامله در سمت شمالی قدری
شدت کرد واحمد علیخان به حضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کرده که یکی
از جمله شرائط تسلیم شدن حبیب الله و سید حسین است که بقرآن خود
اعلیحضرت امان الله خان دستخط کند و من طرفدار عهد مذکور
نبودم او را نگذاشتم حکومت خطا کرد که برای شان اسلحه داد که قوت
پیدا کردند » .
درین جمله میگویم که دو چیز ثابت شد :
اول مدعی علیه هذا به حضور هیئت دیوان عالی بروز شنبه ۲۰ برج
دلو خودش اقرار کرد که « خطاهای اعلیحضرت امان الله خان را هم جواب
میگویم » (۱) اکنون خطای او خود مقر است در صورت تسلیم به مفاد المرء
یوخذ باقراره تماماً از عهدهٔ خطای مذکور که منجر باین قدر تلفات شده
بدر شود .
دوم در جوابیهٔ گذشتهٔ خودهم نوشته که « من او را از دستخط کردن
منع کردم که عهد کردن يك پاد شاه بادزد خوب نیست » وحال می نویسد
که دستخط کردن اعلیحضرت امان الله خان در قرآن از جمله شرایط بود .
(۲۰۹) مدعی علیه هذا باسقاط این شرط از يك رهگذر که دارای هیچ فائدهٔ

(۱) ملاحظه شود فقره (۳۱۲) و در وقائع جلسه دوم ریاست دیوان عالی .


۱۰۹

دنیوی و اخروی نبود (چه اگر بالذات بالای او دستخط نکرد فرمان وکالت که بنام احمد علیخان کرد کانه دستخط اعلیحضرت شد) جدیانه اقدام کرده که اعلیحضرت را بدستخط نگذاشت و اعلیحضرت را هم میگوید که «قبول کرد» و از دیگر طرف عدم اقبال شرط دادن روپیه و اسلحه باشد که فوائد بسیاری را حائز بوده میگوید اعلیحضرت قبول نکرد .
(۲۱۰) این رویه ثابت کرد که اعلیحضرت را دستخط کردن ازین باعث نگذاشت که دزدان بدگمان شده تسلیم حکومت نشوند و نائرۀ انقلاب انطفا نپذیرد و باز بطرز دیگر از اعلیحضرت عهد گرفت که اگر دزدان باین اقدام مبادرت نکنند که چاره خلاصی شان باشد و محبوس و معدوم نشوند و بدیگر وقت از نزد شان کار گرفته شود .
(۲۱۱) و ممانعت نکردن بدادن اسلحه ازین باعث بود که قوت پیدا کرده کامیاب شوند اینکه میگوید ممانعت کردم این حرف بی اساس است و از هیچ رهگذر اثبات را دارا نیست .
(۲۱۲) علاوه بر آن اگر اعلیحضرت در جمیع اجرا آت خلاف رای او میکرد حال در غیاب او چرا میگفت که «جمیع اجرا آت اعلیحضرت امان الله خان را جواب میگویم» .
(۲۱۳) و باز که بعبارت های پیچیده می نویسد که «اعلیحضرت امان الله خان فرمان کرده بود که عهد و دستخط احمد علی خان کا نه دستخط و عهد خودش است نه اینکه باحمد علی خان گفته باشد که فرمان را دستخط کنید و بگوئید که اعلیحضرت امان الله خان دستخط کرده یعنی این سخن راز نه بود» مدعی علیه میخواهد که به حرف لباس پوشانیده دفاع خلاف واقع کند اصل مبحث در این است که قر آن را دستخط ناکرده فرستادن بمشورۀ خصوصی مدعی علیه هذا است که این راز عمده بود، ازین راز بدلائل که قبلاً


۱۱۰

نوشته ام (۱) مدعی علیه هذا بدزدان خبر داده که آنها بدگمان و اسلحه
را گرفته بر علیه حکومت شدند.
(٢١٤) باز مدعی علیه در يك جمله می نویسد که (اگر من مدعی سلطنت می بودم
در وقتیکه اعلیحضرت امان الله خان در اروپا رفته کار بدست خودم بود
بآسانی بدستم می آمد چرا ادعا نکردم).
در جواب من مدعی توضیح میدهم که این سخن بظاهر است که
اعلیحضرت امان الله خان وکالت سلطنت خود را بدست مدعی علیه
هذا از حیث ترجیح لیاقت و قابلیت و اهلیت نداده بود صرف منظور
نظر او این بود که این شخص غریب، بی قوم، تا يك اندازه دماغ سیاسی
دارد از جرات دور قابض سلطنت شده نمیتواند بخلاف دیگر وزرا و
واراکین که لیاقت حسب و نسب را نسبت به او بیشتر دارا بودند معهذا جنبه
احتیاط را از دست نداده وزارت حربیه وولایت کابل و باقی و زارتها
را باشخاص معتمد خود و مخالفین مدعی علیه هذا مفوض نموده يك هيئت
مخالف را بدور و پیش او تشکیل داده بود که در غیاب اعلیحضرت امان الله
خان از خوف خود را حرکت داده نمیتوانست از همین حيث بطور مهذب
کامیابی خود را دشوار دید با دزدان طرح رفاقت انداخت که کامیاب شود
ولی . هر که با ناجنس سودا میکند پا میخورد . ناکام و مخذول و
مخجول شد.
(٢١٥) دريك جمله که مدعی علیه هذا می نویسد که (بالای حبیب الله دستار
امارت زده شده بود چگونه من با وامید میکردم که سلطنت را برای من
میدهد و حبیب الله ملا نصر الدین نه بود که خود را بکشتن میداد و باز
سلطنت را برای من وا گذار می شد).

(۱) ملاحظه شود فقره (١٦٩) باقرائن سه گانه آن


۱۱۱

در جواب من مدعی میگویم که مدعی علیه هذا علم داشت که دستار
زدن حبیب الله باصرار ملاها بود که میگفتند اگر امیر نباشد خروج ما
درست نمیشود از لاچاری دعوی امارت کرده که ملاها باو متفق شوند
و کمر بسته کنند بعد از فیصله سلطنت را حسب وعده میگذارد و ملا
نصر الدین بودن او را هم از لاچاری یقین کرده بود که شخص دزد
بی سواد بی تجربه بیقوم و بی درایت چه خواهد کرد که بمنصب و دولت
راضی نشده سلطنت را برایم وا گذار نشود چه از اداره و انتظام عاجز
است ولی در نتیجه از حماقت یا از اغوای اعوان و انصار خود سلطنت را
برایش نگذاشت عاقبت دید آنچه دید این دفاع غیر واقع او بامور بدیهی
و آشکارا که همه حق اند مقابله کرده نمیتواند !
(٢١٦) واینکه مدعی علیه هذا در دفاع این جمله که رسول سید حسین و حبیب الله
را که جهت توبه آمده بودند رد کرده و خلاف حکم شرع شریف
نموده که میباید بهر حیله و بهانه ممکنه آنها را میگرفت مینویسد که بذمه
این اشخاص حقوق الله و حقوق العباد بود بخشش آنها را بشرائط
طرفدار نبودم حال که نه بخشیده ام تحت محاکمه میباشم ـ اگر
می بخشیدم چه میشد .
جناب مدعی علیه هذا از سوال خود را نمی فهماند : حکم شرع شریف
در دفاع مضرت آنها و گرفتاری شان بهر حیله و بهانه ممکنه است پس
میگویم که چرا دفاع مضرت شان را نکرد و این جناب میگوید که
بخشیدم در بین سوال وجواب « به بین تفاوت راه از کجا تا به کجا است »
آیا ممکن نه بود که ابتداء آنها را بخشیده نزد خود بعزت نگهداشته
آهسته آهسته آنها را تحت ضمانت و در حقوق العباد که حق بخشش او را
دیگری ندارد شرعاً محبوس و گرفتار میشدند .


۱۱۲

(۲۱۷) باز مدعی علیه هذا اظهار ممنونیت ودوستی حبیب الله را که نسبت به او بهر هرجا، کرده باین سخن دفاع میکند که وه چرا در وقت حیات او استنطاق نمی شد که راست از دروغ معلوم میشد .. حکومت دران زمان بالای مدعی علیه هذا ظن نيك داشت بعد از زمانیکه از هر طرف بحکومت اطلاعات ورعایای شمالی اظهار واصرار نمودند بازهم به بسیار عزت مدعی علیه هذا را خواسته حرف را به تحقیق انداخت و پرده از روی کار مدعی علیه هذا افتاد و رسوا شد قبل ازان چگونه در استنطاق این فقره میکوشید و بازهم در استنطاق اگر گفته آنها سند می شد آنها بدون از استنطاق بهر هرجا، حتی به حضور خود مدعی علیه هذا گفته اند و خودش تردید هم نکرده این دفاع لنگ او چقدر خنده آور است .

(۲۱۸) بازيك جمله اظهاری سید عبدالله را دفاع می کند که «چرا برای اعلیحضرت امان الله خان نگفت» این حرف هم خلاف انصاف است که اگر کسی در انوقت نگفته باشد حال شهادت و بیان او شرعاً قابل قبول نمی شود باز هم دران وقت مدعی علیه هذا اعلیحضرت امان الله خان را بدرجه احاطه نکرده بود که گفته امثال سید عبدالله درباره اش مؤثر می افتاد و به خودش ضرر نمی رسید .

(۲۱۹) اگرچه ادعای من مدعی از روی افواهات نیست همه به برهان و شهود شهود است وافواهات را مدار دعوی نساخته ام اما افواهات هم تايك جا باعث تهمت وظن می شود چرا [ تانباشد چیزکی مردم نگوید چیز ها ] مثل است [ تا باد نباشد شاخ شور نمی خورد ] چرا این افواهات بحق دیگر کسی نمی شود .


۱۱۳

(۲۲۰) در باب فقرۀ فرمان جناب مدعی علیه هذا از اصل مقصد عدول وحرف
را لباس پوشانیده میخواهد دفاع خلاف واقع کند ، فرمان میگوید که
نظربندی شما هم بقرار خواهش شما بود و حال که ارادۀ خانۀ خود را
کرده اید بروید مدعی علیه هذا میگوید که « سید حسین مرا بادیگر نفری
غیر مهذبانه محبوس کرده بود بمشورۀ همگنان بذریعۀ عبد الرحمن خان
پسر ملك داد محمد احوال دادیم که بطور مهذبانه در ارگ الی زمان
حصول اطمینان تان نگهداشته شویم از لفظ نظربندی شما بقرار
خواهش شما تذکار این جمله است » من مدعی علیه ادعا میکنم که وقوع
این جمله بعد از ان شده که سید حسین شما را محبوس کرده بود و محبوس
بودید اگر قبل از گرفتاری که شما را سید حسین محبوس نکرده بود
باهم مشورت کرده می بودید که درصورت رهائی کدام روز از دست
شان اذیت میشویم وشما این پیغام را میکردید و باز چنین فرامین بهر
کدام شمایان میرسید حال جای اشتباه نبود زمانیکه شما در عین محبوسی
همچه پیغام نموده باشید مضمون فرمان مصدق آن شده نمیتواند بلکه
شهادت میدهد که گرفتاری شما بدست سید حسین برضای شما بود
بدلائلی که درج اصل دعوای ست (۱) ومویدات آن بقرار آتی میباشد .
اول : اگر این گفتۀ مدعی علیۀ هذا درست می بود باید همچه فرمان
متحد المآل در رهائی باقی محبوسینکه بجمعیت او بودند اسمی هرکدام
میرسید ، چرا اسمی هیچ کدام همچه فرمان نشده ؟ تخصیص مدعی علیۀ
هذا درین تعمیم ازچه رهگذر است ؟
دوم : شاهد این فرمان میرزا قطب الدین خان ساکن چهار آسیاب میباشد
(۲) که در نزد میرزا غلام قادر سرمنشی سید حسین کاغذ حبیب الله را

(۱) ملاحظه شود فقرۀ [ ١٨٤ ]
(۲) میرزای مذکور در ریاست حاضر وتصدیق حصۀ دوم فقرۀ ۲۲۰ را نمود !


١١٤

دیدیم که اسمی سید حسین تحریر بود که خدمات محمد ولی خان برای
شما معلوم است پهره که بجای او مقرر است برای خدمت و حفاظت
اوست متوجه باشید که اذیت برای او نرسد .
پس قدری انصاف شود که در همچۀ تحریر هم شکی در ارتباط مدعی
عليه هذا ودزدان مذکوران باقی میماند .
سوم : میرزا عبدالمنان خان خروتی شهادت میدهد که حبیب الله و شیر جان
با هم خفیه مباحث داشتند چیزیکه ظاهر شد همین قدر بود [ قبلا که
بمشورۀ محمد ولی خان کار کرده بودیم ثمر خوب بخشید حال هم معطل
باشد که باو مشورت کنیم ] شاید میرزا عبدالمنان خان حضر واظهار حق
را کند ( ١ )
این نوشته شبانه رفتن اورا هم در خفیه بحضور حبیب الله و مشاور
خصوصی شدنش را ثابت میکند .
چهارم : خود مدعی علیه هذا میگوید که هر وقت بهر جای رفته ام بقرار
خواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند ( ٢ ) میرفتم اینقدر
عزت دادن که بموتر خواسته میشد سوای سابقه اتحاد چه بود .
پنجم : خود محمد عمر خان گلدره حاضر است از خودش پرسیده شود (٣)
و اینکه مدعی علیه هذا میگوید که هستی مرا برده و خانه مرا پای بیل
کرده اند از قرار یکه خود مقر است که اورا بموتر میخواستند و پهره

( ١ ) نامبرده اظهار شهادت و تصدیق حصهٔ سوم فقره ۲۲۰ را نمود .
( ٢ ) فقرهٔ موتر سواری محمد ولی در جوابیه [ ١٨٧ ] که بقلم خودش تحریر شده و
در فقره [ ١١٨ ] ملاحظه شود .
( ٣ ) محمد عمر مذکور بحضور مجلس همان اظهار خود را که در فقره [ ٧٦ ] تحریر شده
و محمد ولی آنرا در [ ١٨٩ ] تردید کرده بحضور محكمۀ ديوان عالى مفصلا اشهد بالله
گفته شهادت داد و سوگند خورد .


۱۱۰

بمحافظت جای او مقرر کرده و در غیاب او حبیب الله به سید حسین تحریری و پیغامی سفارش او را میکرد باز چه امکان داشت که خانه او را پای بیل و اسباب را می بردند – عزت مدعی علیه هذا در زمان سقوی بهمه کس معلوم است اگر چیزی شده باشد آنهم از قسم محبوسی ساخته کی او خواهد بود.
(۲۲۱) و اینکه مدعی علیه هذا می فرماید که حبیب الله مهره جبهه نگرانی من مقرر کرده و ظاهر نوشته بود که تحت اثر شما باشد چون با ما قر آن کرده بود اگر این قسم نوشته نمیکرد چه قسم نوشته میکرد ؟ بجواب شان عرض میکنم اگر قرآن کردن او همین قرآن بود که بامعين السلطنه صاحب کرده بود هیچ شرط تحریر کرده آن و فا نکرد و هیچ خجالت نبرد مراعات و اختصاص مدعی علیه هذا از روی چیست ؟ نوشته بود که هیچ مأمور را موقوف نمیکنم همه را موقوف کرد ، نوشته بود بمال هیچ کس غرضدار نمیشوم خانه های مردم را ضبط کرد [ دیگر خلاف مواعید از حاشیه (۱) صفحه (۷۹) معلومات گرفته شود ]
(۲۲۲) در باب پوند نسبت بوحشت و ظلم حبیب الله در یکدیگر مامورین زمان اعليحضرت امان الله خان نموده بموجب هستی خودشانرا نگذاشت و از مدعی علیه هذا هزار پوند حکومت را که بطور ناجایز باسم مخارج سفر گرفته و بخانه خود مانده معطل کرده از بخشش اولی ست و هر که تحیرات سقوی را مد نظر بگیرد میداند که تا کدام درجه مراعات با مدعی علیه هذا کرده ، دلیلی است روشن که بسابقه دوستی او میشود . و اینکه مدعی علیه میگوید که در اول چرا حواله نکرد غلام مجتبی خان معین وزارت مالیه سقوی میگوید که شیرجان وزیر دربار برایم گفت که شما حواله را معطل کنید چیزی آزردگی در بین محمد ولی خان و حبیب الله


١١٦

پیش شده بزودی درست میشوند ومن در جواب گفتم که من زیر ایراد خواهم آمد گفت به خود محمد ولی خان اطلاع بدهید بزودی چارهٔ آنرا میکند چنانچه بخودش خبر دادم فرمان وحکم معطلی آورد (١)
(۲۲۳) در باب افواهات و اینکه چرا در زمن حیاتی حبیب الله تحقیقات نمی شد ـ قبلاً تردید کرده ام کفایت میکند (۲)
(٢٢٤) در فقرهٔ مهمانی قلعهٔ مراد بیگ که دزدان مذکور را مهمان کرده طالب شاهد شده ، اينك استشهاد خط محمد سرور خان و قیام الدین خان ساکنان قلعهٔ مراد بیگ حاضر ست که از چشم دید خود میگویند (۳)
(٢٢٥) اینکه میگوید تفنگ وحاصلات ملك مرا بعد از شکست باغ بالا برده در آن وقت اسمی کدام شخص و چطور فرمن می شد ـ خوب شد انقلاب دزدان در آن زمان به تقریب یک ماه ادامه کرده بود ـ در همچه وقت مالك این قسم تفنگ ر که عام و قابل دست هر کس نبود قسم نمونه و مثل آن کم بود چه گفته از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت با اینکه تمام مردم خبر داشتند که حبیب الله تفنگ را از مردم شمالی جمع آوری میکند اگر مجاس قدری توجه بفرمایند فقرهٔ تفنگ هم قرینهٔ قاطعهٔ ثابته پیدا کرد !
(٢٢٦) اینکه جناب مدعی علیه هذا میگوید که من هشت هزار پوند نداشتم از کجا کردم که به آنها فرستادم اگرچه شاهدان حاضر وشرعاً به اثبات پیدا وارش من مدعی مکلف نخواهم بود لکن با وجود آن يك خط ابتر جرمنی را شنیده ام که برای جناب رئیس صاحب دیوان عالی رسیده

(۱) میرزا غلام مجتبی خان مذکور در مجلس حاضر و تصدیق این اظهار خودرا نمود !
(۲) فقره ( ۲۱۷) ملاحظه شود .
(۳) این اظهار تحریری شهود را از ( ٤٧ تا ۹۱ ) ملاحظه کنید علاوه نفری مذکور همین مطلب را با تمام جزئیات آن در مجلس بحضور محمد ولی اشهد بالله گفته شهادت هم دادند !


۱۱۷

عندالله قرائت شود تا حضار کرام بدانند که این ثروت از کجا شده تا حاجت
باثبات بردن ثروت هشت هزار پوند نماند (۱)
( ۲۲۷ ) در فقره محمد یعقوبخان و محمد سمیع خان خود محمد سمیع خان در
خارج و محمد یعقوبخان در داخل موجود اصل نوشته او حاضر است
اينك ملاحظه شود . ( ۲ )
( ۲۲۰ ) اینکه می گویند چرا باخان و خوانین و ملکمان شمالی اتفاق نمی کردم
که با دزدان اتفاق می نمودم من مدعی العموم می گویم که خوانین و ملکان

( ۱ ) ترجمۀ مکتوب مذکور این است که اصلی آن در شورا ضبط شده : -
بخدمت جناب رئیس شورا !
چند ماه قبل دو نفر انجنیز آلمانی « مستر وال کال تن پورن و کونت دان در کولتز
که مستخدم حکومت افغانستان بودند و از راه قندهار به جرمنی عودت
میکردند بباعث اینکه دران حین راه قندهار را پر از دزدان و احزاب
مخالف اوشان بود لامحاله بعودت به کابل مجبور گردیدند .
پس از عودت برای من و دیگر رفقا گفتند : -
در اثنای راه بايك جوان برخوردیم که خودش را همشیره زادۀ محمد ولی
خان معرفی کرد - در حالیکه ما در غزنی توقف کردیم مومی الیه پیش
رفته پس از دوسه روز نزد ما عودت کرده گفت از مقر گذشتن بباعث دزدان
محال است - مومی الیه میگفت که اراده داشت از راه چمن سرحد را عبور
کند - ولی این امکان نداشت میخواهد از طیارۀ روسی استفاده نماید ،
مومی الیه برای ما ده دانه نوت انگریزی هر کدام به قیمت هزار پوند نشان
داده از قیمت آنها استفسار نمود ،،
( ۲ تصدیق این قول محمد سمیع خان را خود محمد یعقوبخان وزیر دربار سابق سلطان
صمدخان سفیر کبیر سابق ایران و دیگر ذواتیکه از ایران آمده و در مجلس حاضر
بودند ، نمودند !


۱۱۸

شمالی را علم داشت که بامن متفق نمی شوند و بمحض اظهار طشت او از بام می افتد چه خونین شمالی را چه پیش آمده بود که از پادشاه پدر کرده قدیم مهربان خود ها برضاء بغاوت و با این شخص می ساختند و هرچه حبیب الله و سید حسین دزدان بودند حیات آنها در زمان سلطنت اعلیحضرت امان الله خان در خطر و همواره فرار و کوه گریز بودند بهر قسم ممکنه حاضر بودند که اعلیحضرت امان الله خان بر طرف شود، لذا با دزدان مذکور هم عهد شد .

( فیصله محاکمه محمد ولیخان )

( ۲۲۹ ) صورت فیصله فقره محاکمه محمدولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان که مشار الیه به نسبت عرایض رعایای سمت شمالی واطلاعات متواتره هیئت تحقیقيه ، بخیانت وطن مظنون وحسب فرمان ذات ملوکانه ذریعه صدارت عظمی انفصال فقره آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الاحد خان رئیس شورا محول وبر طبق تشریحات آتی دائر وانفصال یافت :
هیئت دیوان عالی :
۱ - رئیس :- عبدالاحد خان رئیس شورا .
۲ - اعضا :- هیئت مقرره داخلی ریاست عالی شورا واشخاص متدین ومعززین مرکز و ولایات جمله ( ۷۳ ) نفر [ قرار تشریح عنوان صحیفه ( ۲۸ و ۲۹ ) ]
مدعی ومدعی علیه :
۱ : -- میرزا میر غلام خان ولد میرزا توکل خان قوم عرب ساکن کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشنده گذر امین الملك كابل .
۲ - مدعی عليه : محمد ولی خان وكیل اعلیحضرت امان الله خان .


۱۱۹

تاریخ فیصله: (۲۳ دلو ۱۳۰۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨)
تاریخ تفهیم فیصله: (۲۳ دلو ۱۳۹۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨)
جریان محاکمه

(۲۳۰) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس متعدده دیوان عالی قسمی بعمل آمده است که از فقره (١٦٦) الی (۲۲۹) درین رویداد مفصلاً و مشرحاً تحریر گشت یعنی بعد از وصول عرایض و شکایات بر علیه محمد ولی و تکمیل استنطاق و تحقیقات ابتدائیه، مدعی العموم شعبه ملکی اقامه دعوی بر علیه محمد ولی نموده محمد ولی بمقابل هر فقره از ادعای مدعی العموم تحریراً بقلم خود جواب نوشت و در محضر عمومی دیوان عالی جوابات او خوانده شده تماماً از طرف محمدولی تصدیق گردید. بعد از قرائت و تصدیق محمد ولی مدعی علیه، از مدعی لعموم پرسیده شد که شما باین دفاع او قانع می شوید یا نه؟
مدعی العموم اظهار عدم قناعت خود را کرده دفاع و تردید جوابهای تحریری محمد ولی خان را قسمیکه از فقره (٢٠٤) تا (۲۲۹) عیناً مرقوم است تقدیم دیوان عالی نمود. پس از دفع مدعی علیه؛ مدعی العموم حاضر آورد باثبات ادعای خود اسامی ذیل را که هر کدام روشناس و بافظ اشهد بالله بقرار آتی ادای شهادت نمودند:-
(۲۳۱) احمدعلی خان رئیس تنظیمیه سابقه سمت شمالی بالای مدعی علیه به حضورش ادای شهادت نمود که «نسبت بعلم من همین افشای راز عدم عهد اعلیحضرت امان الله خان را همین مدعی علیه نمود و برای حبیب الله و سید حسین احوال داده که بالای حکومت بدگمان شده و بنای شرارت را گذاشتند و حرف به بربادی رسید».


۱۲۰

(۲۳۲) سید احمد خان رئیس ضرابخانه زمان سقاوی ساکن شهر آرا و
سید آقا خان قوماندان زمان مذکور ساکن خواجه چاشت ، خواجه
بابو خان و زیر داخله زمان مذکور و خواجه میرعلم خان ساکن سرای
خواجه و حاجی عطا محمد خان و میرزا عبدالقیوم خان مستوفی زمان
مذکور و عبدالغفور خان و محمد هاشم خان ملقب بشایق که هشت نفر
شوند بقرار آتی ادای شهادت نمودند : سوای عبدالغفور باقی هفت نفر
درین جمله متفقاً بيك مفهوم شهادت دادند که از زبان خود حبیب الله
پسر سقاء مذکور شنیده‌ایم که میگفت «من میخواستم توبه کرده خودرا
تسلیم حکومت کنم مرا محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان
مانع شد که شمارا امان الله خان میکشد خود را تسلیم حکومت نکنید
بعد دنبال کار خود شده تا خدا ما را کامیاب کرد سبب حیات مان
وکیل مذکور شده از وی خورسندم» .
(۲۳۳) دو نفر از جمله هفت نفر مذکور که سید آقاخان و میرزا عبدالقیوم
خان باشد علاوه بر مضمون فوق در شهادت خود ها این را هم زیاده
کردند که حبیب الله میگفت که «این تفنگ پچتکه را هم در همان زمان
دزدی ام برایم وکیل مذکور فرستاده» .
(٢٣٤) عبدالغفور همنیقدر بلفظ اشهد بالله گفته که « حبیب الله مذکور از نزد
همین محمد ولی کیل اظهار ممنونیت مینمود» .
(۲۳۵) محمد عمر خان و عبدالرحیم خان ساکنان گلدره کوهدامن بلفظ
اشهدبالله ادای شهادت نمودند که در برج شمالی ارگ حبیب الله مذکور
و محمد ولیخان مدعی علیه هذا با هم نشسته حبیب الله از محمد ولیخان
اظهار ممنونیت کرده میگفت که [ دومرتبه جهت توبه کردن بکابل آمده
که خود را تسلیم حکومت کنم يك مرتبه همین محمد ولیخان از حــد


دلکشا مرتبهٔ دوم از حد خانهٔ خود مرا گفت که برو کشته میشوی
بعد هردو باهم خندیده همین محمد ولیخان گفت که من کار خود را کردم
اما شما بوعدهٔ خود وفا نکردید » .

(٢٣٦) دفعهٔ دوم باز خواجه میرعلم خان مذکور ادای شهادت نمود که روزی
در زمان دزدی خود ها حبیب الله و حمیدالله پسران سقا بجایم آمده که
[ما را محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت در قلعهٔ مراد بیگ خواسته بود
با او ملاقات کردیم برای من گفت که امروز کار دارم بکابل میروم
فردا وقت عصر بیائید که با هم حرف بزنیم فردا خواهیم رفت .
(٢٣٧) گل احمد خان (معین عدلیه) سابقه بلفظ اشهد بالله شهادت داد که
عریضهٔ مذکور (که راجع به دستگیری و یا قتل حبیب الله از طرف
محمد رفیق بمن داده شد بود) بواسطهٔ خودم برای همین محمد ولی خان
مدعی علیه داده شده و زبانی هم برایشان از مفاد عریضه گفتم سررشته نداد(١)
(٢٣٨) امیر محمد خان بهسودی بلفظ اشهد با لله اظهار نمود ، خودم از زبان
حبیب الله بچهٔ سقا و شنیده ام که محمد ولی خان با من بسیار احسانها کرده
و همین تفنگ پنجتکه را برایم او فرستاده عجب تفنگ دور زن و بهدف خوب
میرسد و صدای تق دم میکند .
(٢٣٩) زین العابدین داؤد زائی شهادت نموده که از چشم دید میگویم که
حبیب الله با همین محمد ولی خان در زمان دزدی خود رفت و آمد داشت .
جم غفیر خوانین و ملکان سمت شمالی (٢)هم بلفظ اشهدالله از روی علم
و یقین خود ها شهادت دادند که همین محمد ولی خان با حبیب الله دزدهم عهد
و متقاضی سلطنت بود باعث بانقلاب همین مدعی علیه بود که ملت

(برای فهمیدن اصل مطلب فقرات (٨٠) و (٨١) ملاحظه شود
(٢) که نامنویس شان در فقرهٔ (٥٤) در ذیل عریضهٔ آنها مفصلاً مرقوم است


( ۱۲۲ )

و حکومت بر باد شد .
( ١٤٠ ) درباب شهود مذکور بمدعی علیه مذکور گفته شد که چیزی
دفع و جرح شرعی و عقلی دارید از دفع و جرح هم عاجز آمد و برای
شهود مذکور باسم ذات سو گند داده شد
(٢٤١) لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت
شهود بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت
دعوی او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ۲۷ ورق فیصله هذا داخل
است و علاوه بران اقرار خودش که بمسئولیت و عدم پذیرفتن توپه
حبیب الله و سید حسین و غیره فقرات به حضور دیوان عالی اقرار کرد و درج
اوراق فیصله هذا ست بظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین محمد ولی
خان مدعی علیه که بجامعه ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب
تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر
شاه غازی است که انچه لازم بدانند در اجرای آن شرعا مختارند .
مورخه سه شنبه ۲۳ دلو ۱۳۰۸ - مطابق ۱۲ رمضان المبارک ١٣٤٨
محل امضای شاملین دیوان عالی که نامنویس شان درصفحه (۲۸) و (۲۹)
مفصلاً مرقوم است

اسناد خیانت کاری و غداری
محمود سامی

تحريك عدم اطاعت و عصيان ـ : ـ
(۱۴۲) محمد رجب برگمشر و محمد رحیم دلگیمشر ظهار تحریری داده اند که
در اثنای حمله مخبتن حبیب الله بچه سقو میان بقسم گزمه حرکت میکردیم


چون به نزديك قول اردو آمدیم دیدم که محمود سامی تفنگ و کارطوس
برای تولی محافظ قول اردو داده برای آنها میگفت که امان الله کافر
شده وقتیکه در خط حرب واصل شدید چون اسلحه و کارطوس برایتان
داده شده علی الفور با حبیب الله که خادم دین رسول الله است ملحق
و با کسانی که از طرف امان الله خان میجنگند محاربه کنید !

نامه و پیام محمود سامی بابچۀ سقاو !

(٢٤٣) خواجه میرعلم ساکن خواجه سرا اظهار میکند : در هنگامیکه
بچۀ سقاو مجروح و از باغ بالا شکست یافته در قلعه مراد بیگ بعقب نشسته
زیر علاج بود هر روز از رسیدن نامه و پیام محمود سامی تذکار میداد واز
طرفدار بودن محمود سامی عموم طرفداران خود را تقویه میکرد

مناسبات سابقۀ محمود سامی با بچۀ سقو !

(٢٤٤) میرزا قطب الدین تحریراً معروض داشته که من از زبان سردار عزیز الله
خان پسر سردار نصر الله خان نائب السلطنه شنیدم که محمود سامی بحضورم
گفت امان الله خان سیاست میگفت و بسیاست نمیدانست ، سیاست از
من است که مدتی با حبیب الله مراوده و مناسبات داشتم که احدی از آن
اطلاع نداشت ، هر فرد معتمدی که از عسکر و افسر برای جنگ او
میرفت او را توصیه میکردم که جنگ نکنید و اسلحه را تسلیم نفری
حبیب الله خان نمائید !

اظهار سید عبدالله خان غندمشر

(٢٤٥) نامبرده در اثنای محاکمۀ او که در دیوان حرب دائر بوده اظهار کرده
است که : —


١٢٤

(٢٤٦) محمد سرور خان در ضمن تهدید و نشان دادن قوه بچه سقا و اظهار مخالفت شدیدش را با حکومت وذکر موافقت محمد و لیخان وکیل را با سقویان کرده گفت شما مردم محمود سامی را بد می گفتید ؛ ببینید که بچه صداقت و صمیمیت طرفدار حبیب الله بوده هرروزه خطوط و احوالات درست آن بما میرسد ــ شما از خود چه خبر دارید تنها منصبدارانیکه بولشويك است طرفدار امان الله است والا خدا از امان الله گشته رسول الله گشته چاربار گشته وزیرش گشته وكیلش گشته است .
تعلیم عقب نشینی برای عسکری :ـــ
(٢٤٧) عبدالوهاب خان و خواجه عطا محمد خان ساکنان ریزه کوهستان تحریراً اظهار داده اند که در برج شمالی بحضور خود مایان محمود سامی حبیب الله را مخاطبه کنان گفت که در هنگام حمله شما بر کابل چون من نائب سالار قول اردوی مرکزی بودم برای منصبداران عسکری وغیره نفری تعلیم داده میگفتم هوش کنید با حبیب الله مقابله نکنید پس ازینکه آنها بشما قریب میشدند شما شکست کنید !
فرستادن تفنگ و کار طوس برای اشرار : ــ
(٢٤٨) عبدالقادر خان احمد زائی که در تمام دوره انقلاب بکابل و تایکزمانی به نزد بچه سقا هم رفت و آمد داشت تحریراً اظهار کرده که یکروز محمود سامی به حبیب الله بچه سقا گفت که علاوه برسابق در اثنای محاربه هم من برای شما تفنگ وکارطوس میفرستادم آیا به شما میرسید؟ بچه سقا گفت هان ! همه وقت کارطوس و تفنگهای ارسالی شما بمن می رسید نائب سالار صاحب من از شما خوش هستم !


١٢٥

باز محمود سامی بر کلام خود دوام کرده گفت :ـ
وقتیکه شما بر کابل حمله می کردید من دایماً افراد لازمهٔ عسکر و افسر را تعلیمات میدادم و بر آنها تاکید میکردم که بهمراه شما جنگ مصنوعی و فیر های هوائی نمایند وقتیکه باشما مقابل شوند ، عمداً باید شکست کنند .

تهدید معین السلطنه بذریعهٔ بمباردمان طیاره :ـ
(٢٤٩) میر حیدر وکیل شکردره اظهار می کند پس ازینکه اعلیحضرت امان الله خود را مخلوع ومعین السلطنه را مردم کابل در اثنای محاربهٔ شدید بپادشاهی قبول کردند و نامبرده مجبوراً محصور شد و بچهٔ سقو در باغ بالا مرکز گرفت محمود سامی چهل تار به سر و جبین را بالای دریشی نظامی به بر کرده گدی لندوی چهار عراده ئی را سوار وبغرض تقدیم بیعت به نزد بچهٔ سقو رفته درانجا مردم شمالی را تحريك و حبیب الله را میگفت که فوری طیاره رانها را طلب کرده از نزد شان ضامن درست گرفته برایشان امر بدهید که ذریعهٔ طیاره بر ارگ بمباردمان کنند تا عنایت الله یا خود را تسلیم کند و یافرار نماید و یا مقتول گشته ارگ مفتوح گردد .

مشاوره و همراهی های محمود سامی بابچه سقو : ـ
(٢٥٠) چون محمود سامی دائما بصورت معلم و استاد و راهنمای علنی بچهٔ سقو قبول شده بود ازین جهت يك لحظه هم خود را ازنزد او جدا نمیکرد لهذا در موقعیکه بچهٔ سقو برای دیدن ماشین خانه رفت محمود سامی نیز با او بوده چون نوبت به تماشای ضرابخانه رسید و در انجا نظر محمود سامی بر مسکوکات افغانی افتاد يك مشتی از آنرا برداشته تف کرده بيك وضع


١٢٦

محقرانه بزمین انداخته گفت : « هنوز روپیه لاتی جاری است » در اثر آن از مامورین ضرابخانه خواهش کرد که « سکه جدید غازی جان را بیارید که زیارت کنیم » ( یعنی مسكوك بچه سقا را )
وقتیکه سکه حبیب الله بچه سقا را برایش آوردند ، آنرا گرفته بچشمان خود مالیده بچه سقا را مخاطب کرده گفت : ـ
« اگر یازده دانه مرحمت شود که نزد خود تبرکاً نگاه دارم » بعد همه آنرا نجیب انداخته به دیگر لاله گریها ونشان دادنها وتوضیحات واعطای معلومات ماشینی برای بچه سقا مصروف شد نسبت به تحقیر مسكوك افغانی وكوائف فوق یکعده از اعضای ضرابخانه شهادت داده اند که در آنجمله از عبدالعزیز خان باشی ومحمد سرور باشی وغلام بهاء الدین وشاه سعيد وسيد رحيم وزمان ودلاور ومحمد رحيم تحريراً موصول گردیده است .
تعطيل يك لك ودوازده هزار باقی محمود سامی : ـ
(٢٥١) دزدان پست فطرت وطرفداران بچه سقا که تماماً دون همت بودند ، در جمع آوری پول و مال وجلب منافع برای خود باندازه جدی و فعال بودند که بمجرد اطلاع وعلم از هستی و مالداری احدی علی الفور بذرائع مختلفه در بدست آوری آن می کوشیدند چه جای اینکه آن باقی و یا حق دولت را که بذمه کسی در دفاتر می بود می بخشیدند ـ تمام مردم این مسئله را بالعموم بخاطر دارند که نفری سقوی برای تحصیل ده روپیه باقی دولت تا صد روپیه محصلی گرفته اند و بهر نوعیکه توانستند پول و سرمایه معینی را بدست صاحبان آن نگذاشته اند ـ
اما درعین زمان این امر فقط نسبت به محمود سامی و محمد ولی


۱۲۷

بالاختصاص دیده میشود که برای او یکهزار پوند را میگذارند و برای
محمود سامی يك لك و دوازده هزار روپیه باقی اورا می بخشند.

بخشش املاك و اشجار ده سبز برای محمود سامی :-
(٢٥٢) برعلاوه اینکه در منصب ورتبه محمود سامی فرقی را عائد نکردند نخواه
اورا الان کماکان برایش می پرداختندعلاوه بروظائف مشاور حربی و
اعطای افکار سیاسی دائما وظیفه مصاحبی را نیز ازوی گرفته دراثر
صداقت وراستی وخدماتیکه برای سقوزاده میکند از حضور آن تنگ
چشم باعطای املاك و اشجار و غیره مربوطات سرکاری ده سبز و آب
چشمههای آن نوازش میشود _ اينك نقل آن فرمان بچه سقو را که
درین مورد صادر کرده است عیناً نقل میکنیم :—
تقدیر از صداقت وشهامت محمود سامی : -

فرمان نمبر ١٥٧٧ بچه سقو
(٢٥٣) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان والی ومیرزا عبدالقیوم خان مستوفی
ولایت کابل را واضح خاطر باد
آب چشمه های ده سبز را معه املاك وغیره اش که قبلاً مربوط
عین المال بود وعلی احمد خان والی سابق خریداری نموده بود بملاحظه
خیانت کاریهایش ضبط وبمکافات صداقتمندی های شهامت همراه محمود
سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغه بخشش عطا نمودم لهذا شما را
خبر داده شد که حسب الفوق تعمیل داشته متذکرات را سپردنائب سالار
موصوف نمائید حاصلات سنه گذشته نیز تعلق خود نائب سالار موصوف
دارد و حقوق بیت المال گذشته وسنوات آینده هم ازنزدش تحصیل شود
٥ شوال المكرم ١٣٤٨
( محل دستخط شیر جان ومهر بچه سقو )


۱٢۸

تحقیقات ابتدائیهٔ محمود سامی
سوال هیئت تحقیقیه:
جناب محمود سامی !
(٢٥٤) شما يك شخص اجنبی بوده بعد از آن که تبعهٔ حکومت افغانستان شدید حکومت و ملت افغانستان شما را بمراتب بلند و ماموریت های بزرك امتیاز داده و ملت افغانستان نیز باشما احترام کارانه پیش آمد داشت بناءً در موقع اثبات شرف و ایفای خدمت عسکری چرا خود را از خدمت مقدس عسکری بعد از موقع اول حملهٔ بچهٔ سقاو پس کشیدید و حقوق نمك و نعمت ملت افغانستان را ادا نکردید.

جواب محمود سامی [۱]:
(٢٥٥) (حسبی الله ونعم الوکیل نعم المولی ونعم النصیر) حضرات کرام از تحریری فوق چنین مفهوم میشود که گویا خود من برخلاف اعلیحضرت سابق امان الله خان بودم. و این به عقل نمیگنجد چرا که عزت و سعادتی که در زمان اعلیحضرت امان الله خان برای من میسر بود فوق العاده بود. تنخواه سه وزیر برای من داده میشد بخششهای جلی و خفی خیلی زیاده بود.

(۱) این جوابات تماماً سراپا بقلم محمود سامی تحریر و در همهٔ آن اینطور يك چشم سفیدی را بخرج داده که با وجود آن فجائع و مساعدتهای علنی که بابچهٔ سقو از جنبهٔ مادی و معنوی و فکری و قلمی و حربی و ملکی کرده است و بمردم افغانستان عموماً و به اهالی کابل خصوصاً معلوم و مبرهن است محض از اظهار مطلق کار گرفته تماماً خود را تخته به پشت انداخته است.


۱۲۹

همیشه چنین میفرمود که همین استاد محترم من است که مرا آدم لائق کار ساخته . و در اثنائیکه جمال پاشا بود چنین میفرمودند يك جمال پاشا، نی! هزار جمال پاشارا برابر يك تار بروتت نمیدانم وغیره وغیره نوازش هاء میکرد که هر کدام آن بکرور طلائی ارزید و خود من به وجود شان فخر میکردم که يك شاگردم پادشاه وقت است. پس آیا عقل قبول میکند اینقدر احسانها را فراموش کرده برخلاف شوم . و باز این را حساب کرده نمیتوانستم که امان الله خان اگر نباشد این عزت و افتخار فوق را کسی بمن نمیدهد . پس چگونه برخلاف شدنم معقول میافتد . در حمله بچه سقاء خود را نکشیدم در قول اردو کار میکردم . بعد بنقل فرمان شاهانه از وزارت حربیه برای من رسید که به سبب جلدی کارها وزارت حربیه راساً کار قول اردو را بکند بنابران بخانه خود رفتم (۱)

سوال هیئت تحقیقیه :ـ

جناب محمود سامی !

(٢٥٦) قرار مسموعی که شما در برج شمالی با حبیب الله بچه سقاء نسبت بنائب سالار بودن خود در قول اردو و باز چیزی تعلیمات دادن به منصب داران نظامی وقطعات ماتحت خود بحضور جماعه زیادی بعضی اظهارات داده اید. لذا از شما پرسیده میشود که از روی حقانیت تحریر دارید که مذاكرة شما در موضع مذکور با بچه سقاء چه ؟ و از کدام رهگذر بود؟ اگرچه موضوعات اظهارات مذکوره تانرا نفری زیادی بیان داشتند اما باز هم از شخص شما میپرسم تا ایماناً و وجداناً از روی صدق بیان دارید .

(۱) راجع باین جواب ملاحظه شود تردید مدعی العموم در فقره (٢٧٠)


۱۳۰

جواب محمود سامی :-
(٢٥٧) حضرات کرام ! جواب پیشتر من برای این سوال نیز جواب میباشد
و اینگونه مذاکره گاهی نگذشته است . (۱) و ذاتاً معقول نیست
چرا که در زمان امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیمها به منصبدار آن داده
میشد فوراً معلم میشد (X) و آدم دو چار جزا میشد . (۲)

سوال هیئت تحقيقه :-
(٢٥٨) جناب محمود سامی از قرار مسموعی که در موقع استیلای بچه - سقاو
شخص شما که در میدان طیاره حاضر بودید بعسکر ها بعضی بیانات
نموده اید و يك امر دینی را به عسکر پیش انداز کرده اید صورت بیانهای
شما را گرچه بوسایل سامعین موجود نموده ایم ولی از شخص شما هم
طور بیانهای شما که در همان موقع بعسکرها کرده بودید استفسار میشود
تا جوابیۀ خود را بنویسد .

جواب محمود سامی :-
(٢٥٩) حضرات کرام این هم دروغ محض است بهیچ وقت نمك اعلیحضرت
امان الله خان را فراموش و پایمال نمی کنم چه طور فراموش می کنم که
معين السلطنه صاحب خیلی حقارتهای در حق من کرد و همین امان الله

(۱) به تر دید این جواب ملاحظه شود فقرة (۲۷۱) و دفاع مدعى العموم
(۲) اگر در آنوقت معلوم نشد و یا محسوس کردند اما نظر به نزاکت وقت محض بتوقیفی اکتفا
کرده چیزی برایت نگفتند اینك حال آن خیانت تو طشت از بام شد بجزای اعمالت رسیدی !


۱۳۱

خان است که مرا بعزت های بیشمار و به سعادت بی مثیل رساند (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
( ۲۹۰ ) جناب محمود سامی افواه عمومی است که حبیب الله بچه سقا در موقع
حکومت خود نسبت به ابراز خدمات و صداقتیکه با حبیب الله نموده بودید
بطور مکافات کدام چشمه آب یا کدام قطعه زمین به شما بخشیده این
افواه صحیح است یا خیر ؟
جواب محمود سامی
( ۲۹۱ ) به بچه سقاء نه خدمت نموده ام نه صداقت . چرا که پاس نعمت اعلیحضرت
امان الله خان ( ) در بین است . مگر بعد از استیلای کابل از من
دو هزار پوند گرفتند (۲) به چه چیز گذران خود را بکنم گفته استغاثه
کردم چشمه آب ده سبز را داده بودند ( )
سوال هیئت تحقیقیه :
(۲۹۲) جناب محمود سامی ! نسبت به چشمه ده سبز تحریر نموده اید که بچه سقاو موازی
دو هزار پوند از من گرفته بعد من بحضورش استغاثه نمودم چشمه آب ده سبز
را برای من داده اند من باو صداقت و خدمت نه نموده ام اينك

( ۱ ) اما محمود سامی در عوض آن چنان اشتهارات و اعلانات مضره را بر علیه امان الله خان
که تذکارش خارج از دایره ادب است نشر می کرد حتی عکس نیم برهنه ملکه ثریا را که
در اثنای سفر اوروپا .... گرفته بود هم در يك اعلامی که مضمونش سراپا بدستخط محمود
سامی و الآن در مطبعه موجود است نیز عکاسی واشاعه داد !
( ۲ ) آنها نگرفتند بلکه خود محمود سامی به آنها از پولهای « که در قول اردو خورده بود این مبلغ
را به آنها تهدیه کرد ملاحظه شود » در فقره [ ۲۸۲ ] تردید مدعى العموم


۱۳۲

فرمان نمبر (۱۵۷۷) عنوانی ولایت کابل حاضر است که در فرمان مذکور
صریحاً تحریر است که آب چشمه ده سبز را معه املاک او وغیره اش که
قبلاً مربوط عین المال بود و علی احمد خان والی سابقه خریداری
نموده بود بملاحظه خیانت کاریهای او ضبط و بمکافات صداقتمندی های
عزت و شهامت همراه محمود سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغه
بخشش اعطانمودم؛ درفرمان مذکور بدون از اظهار صداقت تان دیگر
چیزی الفاظ بنظر نمیرسد اینچه کیفیت دارد .؟

جواب محمود سامی :

(٢٦٣) حضرات کرام سابق نیز مختصراً عرض کرده بودم اکنون نیز قدری
مفصلتر بقرار آتی عرض مینمایم . معین السلطنه صاحب در حق من
حقارتهای خیلی زیاده نموده باعث رفتنم بصورت پریشانی و بد نامی از
افغانستان شده بود همین اعلیحضرت امان الله خان بکمال عزت واپس
آورد برای من عروسی کرد وحنا را بيك صورت فوق العاده در خود
ارگ کرد و برای تمام طائفه نسوان حکم داد که هر کس که روی
خود را پت کند در حرمسرای نباشد و درحین حنا يك نطق خیلی موثر
داد که درضمن آن این را آورد که برای محمود سامی (X) هرچه
بگویم کم است اگر کا کا بگویم (X) کم است اگر برادر بگویم
کم اگر پدر بگویم کم است وغیره وغیره گفته رفت که هر فقره آن
باعث حیات است . چنانچه اعلیحضرت غازی نادرشاه افغان نیز به جمله
حاضرین بودند (١) الحاصل تمام زندگی من از امان الله خان است
ملکتیهای که در پغمان ودر باغ بلندودرکابل دارم همه ازامان الله خان است
برابر سه وزیر تنخواه برای من میداد بخششهای خفی وجلی بیشماراست

(۱) استغفرالله اعلیحضرت محمد نادر خان گاهی در همچو مجالس شامل نبوده اند .


۱۳۳

عزت من بانها درجه بود . پس نظر باین احسان ها وغیره که به قید
تحریر نیامد آیا ممکن است (۱) برخلاف امان الله خان بوده به
بچه سقا و صداقت کنم . اگر صداقت میکردم مثليكه برای
خرکار وسائر سپاهی وغیره که نائب سالاری وغیره داده بود
برای من نیز يك سپه سالاری می داد (۲) نه خیر ( X ) براستی
عرض کردم که من گاهی صداقت وخدمت نکردم همین دوهزار پوند
را بزور گرفتند و حینیکه استغاثه کردم آب چشمه ده سبز را دادند
( X ) حقیقت همین بود که عرض کردم دراصول تحریر فرمان من چه
خبردارم میرزا بقرار خواهش خود می نویسد وبچه سقای ناخوان مهر
میکندممکن است که میرزا بقرار خواهش مینویسدوبقرار خواهش وبچه
سقاو میخواند (۳)
سوال هیئت تحقیقیه : -
جناب محمود سامی !
(٢٦٤) از قرار مسموعی که شخص شما در اوایل عهد سقاوی در ضرابخانه
تشریف برده بودید و تصادفاً کدام افغانی از مسکوکات عهدامانی بدست

(۱) بلی ! ممکن نی ! بلکه به عين اليقين جهان و جهانیان دیدند که بخیانت کر عسکری واشکه تاندی
جامعه را از رذالت خودت دو چار پریشانی کردی .
( ۲ ) این سفید چشمی را مشاهده کنید که محمود سامی نه تنها سپهسالار بلکه وزیر حرب
نه تنها، یاور حربی بچه سقو بوده بل تمام نقشه ها که در محاربات متوالیه ۹ ماهه روی کار
بود تاما از کله محمود سامی بدماغ آنها گنجانیده میشد ونطق های افتخاری او را
مجلسهای عسکری سقوی علی العموم بخاطر دارنداماببینید که درین جاچطور خودرا تخته به
پشت انداخته کلمات خود را چطور لباس می پوشاند ؟
( ۳ ) اگر چه بچه سقو ناخوان بود اما برای مسئولیت همچه امور شیرجان وزیر دربارش امضا
ومهر بردارش ملاحظه و خودش همواره مضمون فرمان را شنیده مهر می کرد آیا نظیر
همچه واقعه را کسی بخاطر دارد که در عهد استبداد او این طور بی امری او را احدی کرده باشد؟


١٣٤

شما آمده بسکه مذکور تف کرده و به زیر پای انداخته و نفرین و تلعین
باعلیحضرت امان الله کرده اید آیا این مسئله صحیح است که بهمین
صورت اجرا شده یا خیر و باز مستثنا از مراعات اعلیحضرت موصوف
مراعات امور مذهبی خود را که در سکه نام مقدس حضرت الهی
جل جلاله است چرا نکردید؟ جواب بنویسید.
جواب محمود سامی :
(٢٦٥) حضرات کرام نعوذبالله آیا این بعقل (X) نمی گنجد. چرا که
اولاً پاس نعمت امان الله خان که در جواب پنجم من مفصلاً عرض گردید راه
نمی دهد که چنین نمک کوری کنم - ثانیاً الحمد لله مسلمان هستم و و در مسلمانی
سید صحیح النسب هستم از جناب نقیب صاحب حسب و نسب مرا تحقیق
فرمائید . ایا سیادتم قبول میکند که سکه را که دران لفظ جلاله نوشته
شده باشد نعوذبالله بقرار تحریر فوق حقارت کنم بالفرض اگر بامان الله
خان برخلاف باشم به خدای تعالی بر خلاف خو نبودم که نام جلاله را
حقارت کنم (١)
سوال هیئت تحقیقیه : -
(٢٦٦) جناب محمود سامی ! مسموعی در موقعیکه بچه سقا و اراده حمله را بمرکز
داشت در جوف جوال برنج چیزی جبا خانه برای او فرستاده شده و
از بعضی ذرایع اینهم مفهوم شده که نسبت بفرستادن کارتوس بچه سقا و
اکثر امتنان و مشکوریت در مجالس و محافل از شما میکرد .
جواب محمود سامی :
(٢٦٧) حضرات گرام ! دروغ محض است زیرا پاس نعمت امان الله خان که در
( ١ ) ملاحظه شود شهادت عمله ضرابخانه در نقره (٢٥٠) و دقت شود بر اعمال و افعال
محمود سامی که چقدر از دیانت و سیادت دور بود؟


١٣٥

جواب پنجم نوشتم مانع است آیا حساب کرده نمیتوانستم که امان الله خان اگر
خراب شد من و امثال من خدمتگاران زود تر خراب میشویم . درخت
اگر اره شود و چپه شود اول شاخ و شاخچه های آن بزمین میخورد
بعده تنه درخت . ما خدمتگاران حکم شاخ ها و شاخچه ها را داریم .(۱)
دفع تردید آخر مدعی العموم عسکری
( از جوابهای محمود سامی )
(٢٦٨) خطابه حضرات کرام ! در روز شنبه (٢٠) ماه دلو پیشنهادات خود
را که حاوی خیانت های محمود سامی بود شفاها عرض کرده بودم حال نیز
بصورت جدی میگویم که محمود سامی خائن ومخرب ملت و دولت افغانستان
بود و میباشد قبل از شرف ورود اعلیحضرت نادر شاه به کابل و حمله
قهرمانانه شان براشرار فجار، تاج وتخت افغانستان از دست همین خائنین
وطن درخاک مذلت افتاد! وملت بانواع رذالت آلوده شد شرف وناموس
افغانستان خصوصاً از اردوی آن ازاله گردیده بود! آیا درین عصر نه ماه
سقاوی که هر روزش مثال صحرای قیامت را نشانمیداد هيچيك وطن
پرست و هیچ ملت خواه و هيچ يك از طرفدارن وفدائیان نهضت و ارتقاء
مشاهده نگردیده که باحوال ملت بیچاره ترحم کرده درموقع غرق شدن
دست یاری نکرده باشد؟ حاشا وكلا من یقین ندارم که جوانان ما درمواقع
خطر وطن و تهلکه ملت از فدا کاری اغماض نموده باشند و یا حفظ
شرف نکرده خواهند بود بلکه اثر اثر حایل شدن این اشخاص که بین

(۱) ملاحظه شود فقره (٢٤٨) وترديد مدعی العموم در فقره (٢٨٧) که چطور کار طاوس
ومعاونت ها با بچه سقا و کرده است .


١٣٦

حقیقت و خیانت بنا بر اعتبار جاه وجلال واقع گردید بودند موقع فدا کاری در عین خطر وطن و تهلکه ملت میسر نگردید ! وقتی که چشم ها بازشد کارد در گلو، و آب از سر پریده بود بازهم مایوس و متأثر نشده مشکور احسانات خداوند جل شانه باشیم که احیای ملت افغانستان را بذوات وطن پرور خودملت افغانستان اعلیحضرت محمد نادر شاه و برادران عظام شان فرمودند و موقع اخذانتقام غدار ها وخائنین وطن از طرف حکومت بنابر همدردی خسارتهای جانی و مالی ملت بهمرسید ! .
(٢٦٩) از آنجا که من پیرمحمد غندمشر ولد زبردست خان نژاداً افغان طائفه تره خیل از وزارت محترم حربیه بعنوان وکیل عمومی اثبات جرم محمود سامی اتخاذ گردیده ام من مدعی وکیل اثبات جرم مدعی علیه محمود سامی دعوی خودرا بنابر ارتکاب جرم خیانتش که بر علیه دولت وملت افغانستان در موقع قوماندانی وقیادت قول اردوی خود نموده و عسکرها را برعلیه حکومت ترغیب وتشویق وقطعات عسکری را خودش از جنگ حبیب الله بچه سقا و امتناع نموده و راساً مرتکب خیانت که باعث بربادی دولت وملت افغانستان شده اقدام نموده من حاضرم که همه اقدامات خیانتش را بحضور حضار کرام اثبات بدارم شروع ب قرائت افادات میکنم : —
محمود سامی بعدازانکه تبعه افغانستان گردیده حکومت آن را بمراتب بلند وماموریت های بزرگ قوماندانی قول اردوی مرکزی امتیاز داد وملت افغانستان نیز با او احترام کارانه پیش آمد داشت در موقع اثبات شرف و ایفای خدمت عسکری که فریضه ذمه و ناموسش بود آنرا ادا نکرده بعد از حمله اول حبیب الله بچه سقا و از خدمت مقدس عسکری خودرا پس کشیده حقوق نمك ونعمت ملت افغانستان را اعاده نکرده ابرازننمود .


۱۳۷
(۲۷۰) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که در حمله اول بچه سقاو خود را از خدمت نکشیدم در قول اردو کار میکردم نقل فرمان شاهانه از وزارت حربیه برایم رسیده که بسبب جلدی کارها وزارت حربیه راساً کار قول اردو را میکنید بنا بر آن بخانه رفتم.
من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم که از جواب خودش خیانتش معلوم میشود يك قوماندان قول اردو بدون عذر معقول مجروحیت و یا معیوبیت چگونه از کار پس کرده میشود وظیفه و قیادتش را وزارت حربیه بدوش میگیرد از کلمه جلدی کار ظاهر است که خودش کار نمیکرد و اگر میکرد خیانت میکرد آیا در موقع محاربه خطر ناك كار نكردن يك قوماندان خیانت نیست؟ و یا پس كردن يك قوماندان بزرگ از میدان محاربه دلیل خیانتش نمیشود؟ گویا معلومات حکومت در خیانتش بود که محمود سامی را موقوف فرموده بود اگر گفته شود که مجازات نشده بلی حکومت سابق امان الله خان مانند حال حکومت صحیحه بوده هیچکس بدون محاکمه شدن مجازات نمیشد و حال آنکه موقع اصدار امر محاکمه محمود سامی برای اعلیحضرت امان الله خان میسر نگردید و محمود سامی از روی خیانت خود موفق شد چنانچه حال با وجود اینقدر دلائل و قرائن که در دست است چرا مجازات نمیشود! چون عدالت جواز نمیدهد تا قناعت در مجرمیتش حاصل نگردد.
(۲۷۱) در برج شمالی ارگ محمود سامی بحضور بچه سقاو اقرار نموده که من به قول اور دو نائب سالار بودم جنگ و شور حبیب الله بچه سقا که بشد برای نظامی و غیره سپاهیان تعلیم میکردم و میگفتم که شما همراه حبیب الله خان جنگ نکنید هر گاه مقابل شدید شکست بدارید.
(۲۷۲) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که این گونه مذاکره گاهی نگذشته است و ذاتاً معقول نیست چرا که در زمان


۱۳۸

امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیم ها بمنصبداران داده میشد فوراً معلوم می شد .
من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم :
ارتکاب این خیانت محمود سامی ؛ آن موقوفی او را که در موقع نازك وضرورت خدمت صادر گردید میدانم : زیرا كه يك قوماندان مسؤل را در موقع ضرورت کار وخدمت بدون يك نقص وخيانت پس کردن وموقوف نمودنش از میدان محاربه يقين نمیشود از تجارب عسکری دلیل دیگر نیز حاوی شده میتواند ؛ یعنی مافوقان رأسي و منصبداران بالا دست بوجدان نظر بخیانتی که میکنند بعضی منصبداران فعال وشجیع را از میدان محاربه پس میکشند تا درامورات محاربه نقصی عايد شود ، چون محمود سامی را امان الله خان شاه مخلوع موقوف وازمیدان محاربه پس کشیده موقوف نموده البته که اعلیحضرت امان الله خان به بربادی خود مرتکب خیانت نمیشد ازموقوفی محمود سامی در آن موقع نازك خیانت وجنایت راجع به محمود سامی میشود که محمود سامی شخص خائن ومخرب دولت وملت افغا نستان است .
(۲۷۳) هر گاه قناعت قطعی جناب رئیس صاحب دیوان عالی و اعضای محترم آن بدلائل قاطعهٔ فوق من به نسبت خیانت وجنایت محمود سامی از اقرار وارتکاب فعل خیانت كه بحضور بچهٔ سقو نموده حاصل نشده ومحمودسامی هنوز هم منکر ومصر باشد من حاضرم که بذریعهٔ شاهدان عاقل وعادل متدین از اقرار مذكور که در موضوع خیانت خود بحضور حبیب الله بچه سقاو نموده ثبوت شرعی نمایم تا درخیانتش كه باعث بربادی ملت دولت افغانستان گردید قناعت قطعی حاصل شود ما نند آن اقرار محمود سامی که به حضور حبیب الله در موضوع خیانت خود نموده


۱۳۹

و به چند مواضع دیگر نیز اقرارها و بیانات فعل خیانت خود را در اثر امتناع
عسکر ها از جنگ بمقابل حبیب الله اظهار و بیان نموده است .
(۲۷۴) مثلا روزی محمود سامی در گادی سوار بحد کتاب فروشی و مسجد
جامع دو نفر صاحب منصب در مقابل محمود سامی آمده با هم ایستاده
شدند ، محمود سامی برای آن دو صاحب منصب بیان میکرد که من برای
شما میگفتم که امان الله کافر بود و من برای شما گفته بودم که شما جنگ
نکنید حال که خادم دین رسول الله آمد خوب شد که جنگ نکردید
دلیل این چنین بیانات محمود سامی که ارتکاب خیانتش فهمیده و یقین
میشود همین است که بچه سقو همراه پنجاه نفر در مقابل يك قـــول
اردوئیکه دارای اسلحه و تجهیزات مکمل بوده و کابل را استیلا نموده
و بتاج و تخت افغانستان کامیاب گردید . اگر به این دلیل واضح و مبرهن
قناعت حضرات دیوان عالی حاصل نشود و محمود سامی مقر نباشد :
اشخاصیکه در آن زمان و بآن موضع حاضر و بگوش شنیده اند بعضی
آنها حاضراند که از دیدن و شنیدن خود ادای شهادت نمایند تا مدار
ثبوت مطابقه جرم و قناعت حضار شده بتواند .
( ۲۷۵ ) روزی محمود سامی در مسجد پل خشتی برای اعلیحضرت امان الله خان شاه
مخلوع دشنام میداد که آن کافر بود شکر که گم شد، حال خادم دین رسول
الله آمده برای ما و شما مسلمانان فرض است که خدمتش را بداریم منکه
برای امان الله خان خیانت و خرابی کردم از سببیکه بیدین شده بود .
( ٢٧٦ ) راجع باین یاوه سرائی او اظهار میکنم :
استغفر الله درباره حکومت و ملت افغانستان اینچنین سخنها که از طرف
محمود سامی در مسجد جامع گفته شده آنرا هيچ يك اولاد با ناموس وشرف


١٤٠

افغان قبول و تحمل کرده نمیتواند بلکه انتقامش را فراموش
نخواهد کرد .
چون محمود سامی ازین طعن ولعن و حرکات دل آزار خود انکار دارد من مدعی
العموم اثباتا میگویم اگر چه در مسجد موصوف اجتماع کثیر وجم غفیر بوده
بعضی اشخاصیکه در این موضع حاضراند ، عندالله دیده کی و شنیده کی
خودها را به نسبت خیانت محمود سامی اظهار و بیان کنند، تا مدار یقین
حضرات بشود ( اظهار و شهادت عمومی ) .
(۲۷۷) در حین محاربه و جنگ حبیب الله بچه سقاء محمد ظریف خان دلگی مشر عیال داری
خودش و برادر خودش را میخواست بيك طرف برده محفوظ کند ،
درین اثنا محمود سامی و محمد ولی وکیل اعلیحضرت امان الله خان در
مقابلش آمده ، محمد ظریف مذکور برای هر دو بصورت چاره جوئی
عرض کرده که من عیال داری را بکجا ببرم حال برای مایان بدناموسی
حاصل خواهد شد .
(۲۷۸) هر دوی مذکوران بجواب محمد ظریف گفته اند که تاحال نوکر کافر
بودید کسی عیال داری تان را غرض نگرفت ، حال نیز نوکر حبیب الله
خادم دین رسول الله شوید عیال داری تان در امن خواهد بود خود
محمد ظریف حاضر است حضرات برای قناعت خود از بپرسند ؟
( شهادت و تصدیق محمد ظریف مذکور )
(۲۷۹) روزی محمود سامی از حد پل خشتی چلتار بسته کرده عبور ميكرد يك
دوکان دار با خود میگفت که محمود سامی در زمان امان الله خان
هم معتبر بود وحال هم معتبر میباشد . محمود سامی شنیده در جواب
دو کاندار بیان کرد که من در وقت آن کافر معتبر نبودم امان الله خان
کافر بود من مسلمان هستم آن کافر را گم کردم -- شما را هم گم میکنم ،


١٤١

ازین سخن محمود سامی معلوم میشود که اقدام محمود سامی تنها برای گم
کردن امان الله خان نی ، بلکه میخواسته که قدر وقیمت افغان را از
سطح زمین معدوم کند تاسؤالبدل نوازشات افغانستان که دربارهٔ این خائن
از اثر سوء تفاهم بوده ، بشود .
درین موضوع نیز اگر به شهود ضرورت باشد حاضرم (تصدیق شهود)
(۲۸۰) محمود سامی در حد تپهٔ بی بی مهرو و در حین جریان محاربه در مقابل بچهٔ سقاء
بالای سنگرها آمده بعسکرها بیان میداد که بمقابل حبیب الله کله نزنید
که آن کمردین را بسته کرده اینکه محمود سامی در جواب خود نوشته
که من بعسکرها در حدود تپهٔ بی بی مهرو ابداً این بیان را نکرده ام ،
وصرف انکار نموده است .
من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم و ادعا میکنم که ثبوت
فقرات ماقبل من به نسبت محمود سامی از اقرار خودش که در موضوع
ممانعت کردن عسکرها از محاربهٔ حبیب الله ، باین صورت محمود سامی نیز
دلیل شده میتواند ، والا کسانیکه دران موقع و محاربه بالذات اثبات
وجود داشته و این بیان را از محمود سامی شنیده اند ــ حاضر اند که
عندالله اظهار شهادت کنند . ( تصدیق شهود )
(۲۸۱) در ابتدائیکه بچهٔ سقو تصرف و استیلای کابل را نموده بود محمود سامی
دوهزار پوند بصورت اعانه در موقع ضرورت بچهٔ سقو که برای متخصصین
خارجی بزمان عودت شان کار داشت داده است .
(۰۷۲) اینکه در جواب خود محمود سامی مینویسد که بلی از من دوهزار پوند
برای ضرورت عودت متخصصین بچهٔ سقاء گرفته .
من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم : ازین اقرار محمود سامی
پوره اتحاد و اتفاق و معاونت ما قبل مشارالیه با بچهٔ سقاء فهمیده میشود ،


١٤٢

گویا نمیخواست که بچه سقا و بمقابل خارجی ها کم بیاید، ویا مورد عدم اعتبار
خارجی ها گردد ، تا از نزدش رنجیده نروند ، چون حبیب الله بچه سقاو
مخرب و دشمن دولت و ملت افغانستان بوده التیام این جراحات را که از
دست او داریم تا سالهای دراز ممکن نخواهد شد .
لذا بدیهی است معاون دشمن عیناً اصل دشمن دانسته میشود و
مجازات هر دو واحد است .
(٢٨٣) شش شبانه روز آب چشمه ده سبز که ملك و مال علی احمد خان
والی بود و بچۀ سقاو بقسم مکافات و عوض بدل خدمات و صداقت مندی
که محمود سامی بمقابل بچه سقاو نموده بخشش داده که یکشبانه روز آب
چشمه ده سبز بیست هزار روپیه قیمت دارد گویا برای محمود سامی بچه
سقاء يك لك وبيست هزار روپیه عوض بدل خدمت، مکافات داده است ،
چنانچه از مضمون فرمان رذالت ترجمان بچه سقاو صداقت و خدمت
محمود سامی خوب معلوم میشود (۱)
از اندازه بخشش و مضمون فرمان، صداقت و خدمات محمود سامی
به نسبت بچه سقا وظاهر میشود که محمود سامی با بچۀ سقاو روابط از ما
قبل داشت و این مکافات آب چشمه بمقابل آن خدمات اوست .
حبیب الله بچۀ سقاو بعد از تصرف کابل خواه از طرف خودش و یا
از مأمورین آن که همه دزد و اشخاص گرسنه بودند هستی و زندگانی برای
هیچ کس نماند همه را بتاراج بردند و برای قوماندان قول اردو ضرری نرسیده
محمود سامی که من حیث وظیفه دشمن اول سقاو باید دانسته میشد و هیچ
بالعکس نایل مکافات وملکیت ( يك لك وبيست هزار ) روپیه میشود ؟
ظاهر است که این مکافات مذکور مدار ثبوت جرم تمامی خیانت های او میشود.
(۱) نقل این فرمان در فقره ( ٢٥٣ ) عیناً تحریر است.


١٤٣

( ٢٨٤ ) اینکه محمود سامی در جواب تحریر داشته که : آب چشمه ده سبزرا در بدل قیمت پوند برایم بچه سقاو داده و مضمون فرمان را میرزا بدل خود نوشته ،
( ٢٨٥ ) یکحرف غلط است ، زمین دوماه بعد از دادن پوند به محمود سامی بخشیده و پوندیکه محمود سامی برای بچۀ سقاو اعانه کرده است، در ابتدای تصرف کابل بوده ، و در بین فرمان وغیره يك مقاولۀ پوند با آب چشمه دیده نمیشود ، در موضوع مضمون نیز ظاهر است که مضمون هيچ يك مكتوب و فرمان خلاف رأی و مقصد آمر تحریر شده نمیتواند یعنی مضمون مکافات بمضمون مجازات تحریر نخواهد شد هر يك مرجع ومضمون عليحده دارد ازين معلوم شد که محمود سامی به نسبت این بخشش از نزد سقاو مورد الطاف فوق العاده گردید که نایل بمكافات دیده میشود اگر بعموم اشخاصیكه دارای الطاف سقاوی بوده نظر غور انداخته شود بالصراحه فهمیده میشود که عموماً حلف شده های بچه سقاو تقویه کنندگان و معاونان اصلی او بودند یعنی محمود سامی نیزازان جمله يك شخص فهمیده شد در حاليكه معاونت با بچه سقاو خیانت بافغانستان است.
( ٢٨٦ ) در موقع بودن بچۀ سقاو به باغ بالا و رفتن شاه مخلوع به قندهار که هنوز عنایت الله خان معين السلطنه در ارگ بود ؛ که همه مامورین بنا بر امارت معين السلطنه صاحب به نزدشان بیعت نمودند محمود سامی در لباس چهل تا روچین بطرف باغ بالا برای بیعت نزد بچۀ سقاو می رفت دران اثنا برای بعضی مردم شمالی تحريك میکرد و برای حبیب الله میگفت که طیاره ران ها را طلب کنید و از نزدشان ضامن بگیرید تا بر ارگ بالای عنایت الله بمباری کنند که بيك بم يا دو بم از ارگ بر آید و تسلیم کند یا خودش با تعلقداری و طرفداران او به قتل برسند


١٤٤

بیان فوق او حقیقة دارد : چون عنایت الله خان معین السلطنه قبلاً از خیانت و نمك حرامی محمود سامی معلومات داشته و نیز در اثر نمك حرامی مذکور در زمان اعلیحضرت شهید او را لت وكوب نموده در افغانستان خارجش گردانیده بود در موقع قیام سلطنت عنایت الله خان معامله حیات خود را بخطر ناك می دید ازان باعث علاوه بر سابق طرفدار بچه سقا و ، و فدائیش بود و به جهت بیعت بطرف سقاو رفته قضیه بمبارد مان ارگ را بمردم شمالی بیان کرد! آیا چه دلیل است که همه مامورین به عنایت الله خان بیعت کردند محمود سامی برای عنایت الله خان بیعت نکرده برای بیعت کردن به نزد بچه سقا و رفت علاوه بر این دلائل قاطع تحریری شخصی که بیان فوق محمود سامی را در باره بمباردمان ارگ و عنایت الله خان بطرفداران سقا و تعلیمات می کرد برای قناعت حضار کرام با خودش حاضر میباشد اگر لازم بدانند ادای شهادت میکند . ( تصدیق مذکور ) .
(۲۸۷) محمود سامی در جوف جوال برنج برای حبیب الله بچه سقا و کارطوس می فرستاد چنانچه در موقع استیلای کابل به بچه سقا و محمود سامی ابراز خدمات کارطوس و تفنگ فرستادن خود را بصورت یاد دهانی خدمت بیان می کرد حبیب الله بچه سقا و از نزد مذکور اظهار خوشنودی کرده که حقیقة کارطوس و تفنگ شما بمارسیده ازین بیانات محمود سامی و حبیب الله اشخاصی که بوده اند و شنیده اند، برای ادای شهادت حاضر می باشند .
( نفری مذکور این مسأله را تصدیق کرده شهادت دادند . )
(۲۸۸) در ابتدای حمله بچه سقا و محمود سامی که هنوز بمقام قوماندانی قول اردو قیام داشت به یازده بچه شب برای تولی محافظه قوماندانی خود که با تولی مذکور و منصبداران آن روابط و خصوصیات داشت بیان می کرد که :
« البسه و تفنگ دارید کار طوس برای تان دادم چون امان الله خان کافر شده شما بطرف بچه سقا و بروید و طرفدار بچه سقا و شوید که او


١٤٥

کمر دین را بسته کرده (۱)
(۲۸۹) اینکه در جواب ، محمود سامی از ین فعل خود انکار نموده میگوید که
من در خانه بودم .
(۲۹۰) تردید بیان او این است که عسکرهای ما تحت مذکور در هیچ موضع
ببچۀ سقو مقابله نکرده وقبل از فشار مقابله اش از نقطه های مستحکم
شکست درموضع کوهدامن تسلم کردند ، ودلیل خیانتش همین است
که میگوید که من در خانه بودم عجبا وقتیکه بچۀ سقاودر موضع باغ بالا
موضع گیر بوده ومحاربه بشدت جریان داشته چگونه محمود سامی در خانه
استراحت میداشت گویا از ین معلوم میشود در همان شب که برای تولی
محافظ خود توصیه طرفداری بچۀ سقورا میکرد و به قوماندانی قول اردو
بود وبدون آن همیشه از طرف شب بخانه استراحت میداشت نه میخواست
که بنا بر شرف واقتضای ناموس يك قوماندان مسئول ، بالای وظیفهٔ خود
باشد ، حال آنکه برای حضرات معلوم است که محاربات شب ترتیبات
مهم و دارای اهمیت میباشد هيچ يك قوماندان با ناموس ووجدان در جریان
محاربه استراحت را خواهش نداشته این مساهله را بنا موس خود لکه می شمارد .
هر گاه باقرار خود مذکور که به نسبت خانه بودن خود بیان کرده
ودلیل بر خیانتش میشود، قناعت حضار کرام حاصل نشود شاهدانیکه در آن
موقع که این بیانات وتعليمات محمود سامی را که برای تولی محافظ خودش
نموده بگوش خود شنیده اند ، حاضرند . (۱)
(۲۹۱) یکروز بچۀ سقاو به همراه محمود سامی وغیره نفری به ضرابخانه رفته
(۱) افراد حاضرة تولی محافظ این تلقین محمود سامی را که به آنها کرده بود ، در محضر
مجلس دیوان عالی تصدیق کردند ،
( ۲ ) شهود مذکور بتائيد همین مضمون مدعى العموم عسکری ادای شهادت کردند .


١٤٦

بودند در ماشینخانه ضرب سکه ( نیم افغانی ) جاری بود بچه سقو و محمود
سامی بالای ماشینها میگشتند، بچه سقاو از ماشین نیم افغانی را گرفته
سیر میکرد بعد ازان محمود سامی يك مشت نیم افغانی را گرفت وقتیکه
برایش معلوم شد که سکه نیم افغانی از اعلیحضرت امان الله خان است
بر روی سکه تف کرده بزمین زد و گفت که هنوز سکه و روپیه لعنتی
جاری است و روپیه سکه دار حبیب الله را گرفته بچشمان خود مالیده و
به بچه سقاو گفت که «اگر یازده روپیه مرحمت شود که نزد خود
تبرکاً نگاه کنم» بعدازان یازده روپیه را گرفته در جیب خود نمود.
(۲۹۲) و اینکه محمود سامی در جواب خود می نویسد : که من سید هستم این
کار رگاهی نکرده ام اگر با امان الله خان دشمنی داشته باشم ، بخداوند
ندارم غلط محض است برای اثبات این فقره شهودم حاضر است و من
میگویم که محمود سامی درین موضوع سه جنایت کرد :
اول اینکه : سکه بنام پاد شاه ضرب میشود و پادشاه هر مملکت در
مملکت خود حقوق احترام را داشته میباشد ، یعنی اعلیحضرت امان الله
خان به نزد ملت خود از نقطه حقیقت اشخاص فهمیده بآندرجه مورد
نفرین نمیباشد که به مجرد دیدن نامش درسکه اعتمادیه ملت افغانستان تف
و بی احترامی کرده شود .
دوم سکه : اعتبار پول ملت بوده و به پول همه گونه وقایه حیات ملت
مربوط میباشد این بی احترامی سکه به اعتماد و اعتبار وشهامت همه ملت
برخورده سبب بی حرمتی و حقارت همه ملت گفته می شود و تحقیر جامعه
يك خيانت بزرگ است .
سوم : در سکه اسم ذات خداوند است تف کردن و بر زمین انداختن


١٤٧

نعوذ بالله بمقابل نام خداوند عدم حرمت را مرتکب شدن و حقارت
نمودن است .
امثال این حرکات محمود سامی چون از حوصله تفصیلاتم بلند است
مجازاتش نظر به حقوق الله بوده راجع به شرع انور میباشد از علما و فضلای
حاضرین امید دارم که نظر به شاهدان که حاضرند از محمود سامی انتقام امثال
این اعمال سراپا وبالش را بگیرند (۱)
(۲۹۳) در زمان قوماندانیت قول اردو محمود سامی، سه نفر محمد صدیق، سکندر
و عبد الخالق نامان گدامداران قول اردو در نتیجه حسابات محمود سامی
و مذکوران ، ( ۸۱۲۰۰۰ ) روپیه باقی گردیدند - باعث باقی
شدن گدامداران مذکور مدعای نفسی و خورد و برد محمود
سامی بود زیرا که نظر به قانون آن وقت باید حساب گدامداران بروز اول
تجدید سال از طرف قوماندانهای عسکری دفعتاً ضبط و قید می شد و بحضور
يك هيئت گدامهای شان موجودی میشد ؛ نظر به موجودی و حساب همان
سال اگر گدام داران مسؤل وباقی شدند فی الحال گدام دار مذکور بر طرف
و باقی از نزدش حصول میشد ، اگر از خودش حصول نشود ، چون
در ابتدای ملازمت از نزد او ضامن گرفته شده میباشد از ضامن های
مذکور حصول میگردد .
چون این گدام داران به تصویب و از حضور خود محمود سامی بدون
ضامن مقرر شده بودند و مطابق قانون در ابتدای هر سال گدامهای
شان را موجودی ننموده بود در نتیجه تحقیقات سنجیده شده بود که
گدامداران مقدار این قدر پول را غله از گدام کشیده و فروخته نمیتوانند
معلوم است که از مدعای نفسی و سازش محمود سامی که با نیکداران کرده بود

(۱) شهود مذکور حاضر بودند تصدیق این واقعه و امثال آن را تماماً نمودند .


١٤٨

و قبلاً وجه نقد از تیکه داران گرفته و اجناس به گدام داران نرسیده و
نیز با گدام داران ساخته کاری داشت که گدامداران را حبس نکرده و
تحقیقات شان را تعطیل داده تا آنها فوت و خود را فرار کردند .
چنانچه تحقیقات مسئولیت محمود سامی و گدام داران مذکور در
اواخر سلطنت اعلیحضرت امان الله خان به وزارت حربیه رسیده بود در
اثر شروع انقلاب حکم مجازاتش معطل شد صورت تحقیقات بوازت حربیه
با دیگر سندات حکومت تلف گردیده اجمال این معلومات حسابیه
ومسئولیت محمود سامی از وزارت مالیه بدست آمده که ازین نیز خیانت
محمود سامی معلوم است (١) لهذا مسئول و ذمه وار تادیه هشت لك
و دوازده هزار روپیه حکومت هم میباشد .

(فیصله دیوان عالی در باره محمود سامی)
(٢٩٤) صورت فیصله فقره محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی که
مشارالیه به نسبت عرایض اهالی سمت شمالی و اطلاعات متواتره هیئت
تحقیقیه بخیانت وطن مظنون و حسب فرمان ذات ملوکانه ذریعه صدارت
عظمی انفصال فقره آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الا احد خان
رئیس شورا محول شده، برطبق تشریحات آتی دایر وانفصال یافت :--
هیئت دیوان عالی :
(١) رئیس : عبدالاحد خان رئیس شورا .
(٢) اعضاء : هیئت مقرره داخلی ریاست عالی شورا وغیره اشخاص متدین

(١ این اوراق باقی و خیانت کاری محمود سامی که از وزارت مالیه بیرون نویس و در اوراق
متعدده مفصل درریاست قید وضبط است در محکمه تماما خوانده و علم آوری شده در نتیجه خیانت
وساخته کاری محمود سامی عموماً قانع شدند در ین رویداد د بواسطه طوالت از تفصیلش صرف نظر شد!


١٤٩

و مقرزين (۷۳) نفر (قرار نامنویس صفحه (۲۸) و (۲۹) :
مدعی و مدعی علیه :
(۱) - مدعی :- پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره
خیل باشنده گذر ریکا خانه کابل
(۲) مدعی علیه : محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی
تاریخ فیصله ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان ١٣٤٨
تاریخ تفهیم فیصله ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان ١٣٤٨
- جریان محاکمه -
(٢٩٥) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس مکرره دیوان عالی قرار تفصیلی
که از فقره (٢٦٨ ) الی ( ٢٩٤ ) قبلاً مرقوم گشت بعمل آمد [دیوان
عالی پس از قید وضبط کردن شکایات واصله برعلیه محمود سامی وتکمیل
استنطاق وتحقیقات ابتدائیه صورت دعوی مدعی العموم شعبه نظامی را که
برعلیه محمود سامی اقامه نمود، شنیده بدآ ازمدعی علیه طالب جواب شد
اما محمود سامی در مقابل همه ادعای او از انکار محض و تردید
مطلق کار گرفته چون خیانت کاری و جنایت های او باندازه معروف و
مشهور بود که هر کس ازان معلومات داشت و هم هیئت دیو آن عالی
علاوه بر تحقیقات فوق وعرائض وشکایات عمومی بران افعال خراب اوعلم
قطعی داشتندلهذا نسبت به او قرار آتی اظهار نظریه کردند : - ]
(٢٩٦) صورت فیصله دعوی که برعلیه محمود سامی قوماندان سابق قول اردوی
مرکزی کابل عهد سلطنت اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع افغانستان
نظر به عرض و استدعای اهالی سمت شمالی از طرف پیر محمد خان غندمشر
وکیل اثبات جرم نسبت بارتکاب خیانت بوطن که در مجلس دیوان عالی
بتاریخ شنبه ۲۰ دلو اقامه گردیده و بقرار اساس شرع شریف محمدی و


۱٥۰

دلائل و براهين مقنعه فیصله گردیده است اینجانبان نظر بمراتب مذکوره
که آنرا مدار حکم و سند مجرمیت محمود سامی مذکور قرار داده ایم
باینصورت های آتی که دارای جنبه فیصله شرعی وجنبه قانونی والزامات
عقلی است فیصله نمودیم :
صورت اول که اساس قانونی را داراست باین صورت توضیح
و تبیین مییابد :
(۲۹۷) قوی ترین دلائل عقلیه و براهين منطقیه و اسناد فکریه دائر به شمولیت
و ارتكاب محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن ومملكت متبوع ما
همدستی او با بچه سقا همانا شخصیت و حالات روحی و معاشرتی و اخلاقی
موجوده و گذشته محمود سامی وسوانح و سوابق ناهنجار او بوده
است که همه اهالی مملکت متبوعه ما محمود سامی را از مبادی وارد شدنش
بخطه پاك فغانستان و بر سر اقتدار آمدنش در راس ادارات مهمه عسکری
افغانستان از قبیل ریاست ومدیریۀ عمومی مکاتب حربی وعسکری افغانستان
و عمر اولاد افغان را به بهانه تعلیم و تربیه تلف کردن، وانواع رذائل
اخلاقیه و معنویه را مرتکب شدن ، و به لکها روپیه و انواع ثروت
مملکت را عبث در مورد ضیاع و تلف گذاشتن ، و بخصوص درانز فریب
کاری ها و تملقات و انواع حیل و دسائس مام قول اردوی مرکزی را
بدون حسن سابقه وكفايت به قبضه اقتدار خود گرفتن و سالانه یکمقدار
پول هنگفتی را بنام مصارف و معاش آنها از حکومت تصرف کردن ،
اودری مرکزی راهمیشه در حالت غیرحاضری و پرا کنده گی گذاشتن ،
وصاحب منصبان جزوش را در تحت مضيقه بی روحی، بی مبالاتی نسبت بوظائف
و مهمات عسکری شان آوردن ، و به لکها روپیۀ دولت را بعناوین و
طریقه های مختلفۀ رشوت خواری دست اندازی کردن ؛ عقائد وافکار


﴿ ١٥١ ﴾

همه را نسبت به خیانت کاری اوقناعت داده معلوم میدارد که چنین شخص
بد سابقۀ خیانت پیشه که در مدت بیست سال یا بیشتر بجز خیانت وغداری
و نمك حرامى يك سطر سوانح صحیح وثیقۀ نسبت بخدمات ، اخلاقیات
خوبی بافغانستان ندارد ، البته بی شبه درین خیانت هم شامل و رتکاب
آن باین خیانت بزرگ از خسائس روحی و اخلاق او بوده و مرتبط
شده میتواند .
(۲۹۸) ولی باز اگر ما حالات و سوابق ناهنجار محمود سامی را دلیل جرم
حالیۀ او و مرتکب شدن باین خیانتش مربوط و متعلق ندانیم ، دلائل آتی
شاهد این مدعا و سند قوی برای ثبوت جرم او شده میتواند : ــ
اول : عسکرها را عیناً برضد حکومت تبلیغات کرده از جنگ کردن
با بچه سقا ممانعت می نمود که این مسأله هم از یاد داشت عامۀ اهالی و هم
شهود عادلۀ شرعی که باین جرم او اظهار شهادت نموده اند ثابت شده است.
دوم : با وجود حقوق مراحم سابقۀ افغانستان وتحصیل انواع مفاخر
و امتیازات عالیه ومراتب جلیلۀ عسکریه در حین جنگ بچۀ سقا و عقب نشسته
و کناره گیری او را از حرب همۀ کس دیده و صاحب منصبان و ضباط
عسکری مقراند و این جرم خودرا محمود سامی مذکور بهيچ يك برهان
ودلیل قانع کن تردید کرده نتوانست و نه يکنوع عذر ناجوری ومعیوبیت
وغیره را اقامه توانست .
سوم : فرمانیکه اخیراً از عدم مداخلۀ او در مقابلۀ حرب از طرف
اعلیحضرت امان الله خان اسمی او صادر شده بود گویا حکومت وقت
بخیانت کاری و غداری او فهمیده برای حفظ ما تقدم و جلو گیری از
تبلیغات و تشریعات مضره و اقدامات خائنانۀ او مجبور باین اقدام
گردید که نسبت به سقوط فوری حکومت مذکور موقع محاکمۀ او
حاصل نشده این خائن بمرام خود نایل گردید .


١٥٢

چهارم : اظهارات و اعتراف محمود سامی بحضور بچه سقاو در موقع امارات او که خود مذکور اقرار و اعتراف کرده که من نائب سالار قول اردو بودم و عسکر هارا از جنگ کردن باشما ممانعت نمودم و این خدمت مذکور را بچه سقاو تصدیق کرده و مسئله هم در افواه ویاد داشت عامه موجود است و هم شهود شرعی در حضور محکمه دیوان عالی گذشت .
پنجم : اظهارات و تبلیغات محمود سامی برضد حکومت در حضور افراد وضباط عسکری که هم در یاد داشت عامه افراد و ضباط مذکور است وهم شهود شرعی بحضور محکمه دیوان عالی گذشت .
ششم : اغوا کردن محمود سامی صراحتاً وعلناً يك قطعه عسکری را از كمك حكومت متبوع شان وتبليغ عدم محاربه با بچه سقاو در جبهه جنگ تپه بی بی مهرو که شهود در حضور محكمۀ ديوان عالى اظهار شهادت نموده مبرهن است .
هفتم : تقدیم داشتن محمود سامی مبلغ دوهزار پوند را در اول حال به بچه سقاو جهت رفع يك احتیاج مذکور که به بعضی متخصصین خارجی میدا بعنوان اعانه واضح و ثابت است .
هشتم : بخشش و عطیه بچه سقاو برای محمود سامی مذکور شش شبانه آب چشمه ده سبز وملك علی احمدخان والی سابق را بعنوان مکافات خدمت که سواد فرمان بچه سقاو اسمی محمود سامی مطلب را توضیح میدارد .
نهم : قرار اظهارات بچه سقاه که در موقع شرارت او در جوف جوال برنج برای او کارطوس میفرستاده است .
دهم : از جمله خیانت های مالی او که يك درك معين و معلوم بالغ به هشت لك و چند هزار روپیه گدامداران قول اردو ومعيت محمود سامی


١٥٣

در تأثیر شرکت و ملاحظه او باقی ده شده و اموال دولت را به اتلاف رسانده اند.
(۲۹۹) بالاخره با وجود همه گونه جرائم وجنایات متعدده مکرره سابقه محمود سامی که در افکار و اذهان ویاد داشت همه اهالی حاضر است . ارتکاب تازه محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن بدلائل و مواد ده گانه فوق که در حضور محکمه هیچ کدام آنرا سندا و منطقاً رد کرده نتوانست و ملزمیت او بهمه گونه اسناد و دلائل عقلی و حسی و اسنادی ظاهر و مبرهن است برعلاوه آماده و مستعد بودن آن همه گونه مواد ودلائل عقلی و قانونی به ثبوت جرم نامبرده نظر بمقتضای حکومت عادله اعلیحضرت نادرشاهی که مسئله جرم مذکور رویت ومحول شعبه شرعی دیوان عالی گردید قرار آتی فیصله و اجرا گردید :

(۳۰۰) حاضر شد به حضور علمای شعبه شرعی دیوان عالی پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره خیل علاقه کابل که مدعی العموم است وادعا نمود برعلیه محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی کابل که همین مدعی علیه هذا در مسئله حبیب الله بچه سقاو شريك خيانت در اخلال امنیت وطن بوده وبادلائل وشهودیکه حاضر دارم نامبرده نسبت بموطن ومملکت ما مرتکب خیانت مذکوره شده که خیانت مذکور را حاضرم بالای او اثبات می نمایم.
(۳۰۱) رئیس دیوان عالی بعد از صحت دعوی نسبت بادعای مدعی از محمود سامی مدعی علیه جواب پرسیده در جواب انکار مطلق نموده گفت که :
(۳۰۲) من ابداً مرتکب این افعال واقوال که از طرف مدعی برمن شده نگردیده ام بنابرانکار مذکور از طرف رئیس هیئت دیوان عالی بمدعی امر احضار شهود داده شد ، پیر محمد خان مدعی مذکور درحین حضور مدعی علیه


١٥٤
به حضور هیئت دیوان عالی حاضر آورد هريك عبدالقادر خان غند مشر ولد مراد خان احمد زائی و حاجی عبدالحکیم خان ولد سردار عبد الله خان طوخی و محمد رحیم ولد محمد اکرم خان محمد زائی باشنده کابل و محمد رجب ولد محسن خان ساکن گلخانه را در حالتیکه شهود مذکور عاقل و بالغ و مقبول افتاده بودند به لفظ اشهد بالله تعالی اخبار و ادای شهادت نمودند بر اینکه :
بحضور مایان نفری محمود سامی مذکور به بچه سقاء اظهار کرد که برای شما بواسطه که قوماندان قول اردوی کابل بودم به تمام صاحب منصبان عسکری خود گفتم که به مقابل بچه سقاو جنگ نکرده و هزیمت و شکست کرده پس پا شوید ، چنانچه همان طور کردند و بچه سقو خدمات محمود سامی مذکور را در حضور ما تصدیق نمود .
(۳۰۳) بعد از شهادت شهود ، مذکور وحلف شان هیئت دیوان عالی نسبت بدفع دعوی و جرح شهود ، پرسیدند مدعی علیه مذکور دفع و جرح نداشت بنابر شهادت شهود ، هیئت دیوان عالی بلفظ قضينا وحكمنا حكم به مجرمیت محمود سامی نمودند .
نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن و امارات مثبته وعدم دفاع قانونی وعدم جرح ودفع شرعى مدعى عليه هذا که درج صورت دعوی مذکور بوده و در (۱۳) ورق فیصله هذا داخل است ، خیانت اور انسبت بجامعه ملت ودولت ووطن ما افغانستان بحضور دیوان عالی ظاهر و مبرهن میدارد .
(٣٠٤) لهذا حكم نمودیم که محمود سامی نسبت بخيانت مذکور مسئول بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت نادرشاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختار اند