تحریر مورخهٔ سه شنبه ۲۳ دلو سنه ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان شمسی ۱۳۴۸ قمری .
محل امضای عموم اعضای شاملهٔ ریاست دیوان عالی که نام نویس آنها در صفحهٔ ۲۸ و ۲۹ مرقوم است .
( جلسهٔ اول ریاست دیوان عالی )
بروز دوشنبه ( ۱۵ ) دلو ۱۳۰۸
(۳۰۵) درین روز بساعت ده و نیم قبل از ظهر افتتاح محاکمهٔ محکومین بخیانت وطن در ریاست دیوان عالی بعمل آمد . چون محمد ولی خان کسالت داشت لذا جلسهٔ امروز تنها در تشریح نظام و صورت جریان دیوان عالی به اجمالی که ذیلاً مرقوم میگردد و تحقیقات لازمه و تصریحات صرف اوقات نمود جلسه به نطق آتی آقای رئیس صاحب دیوان عالی افتتاح شد :
نطق افتتاحیهٔ رئیس صاحب دیوان عالی :
(۳۰۶) حضار محترم ! تشریف آوری شما باین دیوان عالی مظنونین خیانت وطن که محمد ولی وکیل اعلیحضرت امان الله خان و محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی است از این جهة میباشد تا ذواتیکه بعضویت دیوان عالی شمولیت دارند در تدقیق و تحقیق و غور نمودن از نقطهٔ نظر عدالت و انصاف بر ادعای مدعی العموم و جوابهای مدعی علیهمما صرف مساعی ورزند و بکمال دیانت وظیفهٔ خودرا ایفا نمایند ! باقی حضرات سامعین که فقط برای سمع ادعا و جوابها حاضر میشوند البته که تمام مذاکرات مجلس را خواهند شنید !


﴿ ١٥٦ ﴾

نظر به موادیکه در لایحهٔ وظایف دیوان عالی عادلانه و منصفانه ترتیب گردیده چون این ادعایکی از حقوق عمومیه و اجتماعیه ملیه است لهذا هر فرد ملت افغانستان حق ادعا را بر علیه یا برله این مظنونین دارد ازین جهة است که اگر سامعین تبعهٔ خود ما اقامهٔ دعوی کتبی یا شفاهی نمایند حقدارند مگر اجازه خواستن شان از بنده که رئیس این دیوان عالی از طرف حکومت عادلانهٔ خویش میباشم شرط است .
خواهش دارم ادعای تحریری خود شان را که قرائت می شود بحضور مجلس دیوان عالی توضیح و دلائلی که داشته باشند اقامه دارند ولی تماماً ادعاها و مدافعات حتمی است که داخل دائرهٔ تهذیب بوده کتبی و اگر ممکن نشود شفاهی باشد .
علاوهٔ جهته استحضار حاضرین محترم فرمان والا حضرت صدراعظم صاحب که بامر و ارادهٔ سنیهٔ ملوکانه راجع به تشکیل این دیوان عالی واصل شده است (١) و مواد لایحهٔ اصول استنطاق و محاکمهٔ مظنونین خیانت وطن که از ریاست شورا ملی از نقطهٔ نظر انصاف و جداناً برای وظیفه و جریانات این ریاست دیوان عالی ترتیب و تدوین شده است قراأت میشود بشنوید ! (٢)
(٣٠٧) بعد از ختم قراءة فرمان ولائحه ، آقای عبدالرحمن خان رئیس بلدیه برخواسته استفسار فرمودند :--
اگر کسی بیانات بطرفداری یا به بر خلاف مدعی علیهما داشته باشد آیا مشروط است که تحریری باشد ؟
(٣٠٨) آقای رئیس بجواب فرمودند :--

( ١ ) سواد این فرمان در فقرهٔ ( ٥٦ ) ملاحظه شود .
( ٢ ) نقل لایحهٔ اصول استنطاق و محاکمهٔ مظنونین خیانت وطن در فقرهٔ ( ٥٧ ) قبلاً منقول شده است !


١٥٧

چون این قضیه از حقوق عمومیه ملیه است ازین جهة دیوان عالی هر اعتراضی را که متعلق باین مجلس باشد می پذیرد و بالنسبه نظریات شفاهی بافکار تحریری ترجیح داده میشود و اگر شفاهی باشد در قید تحریر آورده میشود .
(٣٠٩) پس ازان حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی به منشی مجلس امر فرمودند تا خلاص آن تحقیقات و عرائضی را که تا حال راجع باین مظنونیت بریاست دیوان عالی موصول شده است قرائت کند .
منشی صاحب مجلس اکثر فقراتی را که قبلا از (٦٥) الی (٧٥) تحریر شده است جهة استحضار حضار قرائت فرمود .
پس از توضیحات فوق که راجع بصورت تشکیل و جریان محاکمه افاده می نمود حضرت عالی آقای عبدالاحد خان پس از خاطر نشان کردن مواد مبحوثه جلسه آینده اعلان ختم مجلس امروزه را اعطاء و جلسه دوم را برای روز چهار شنبه ١٧ دلو مقرر فرمودند ! مشروط برینکه اگر کسالت مدعی علیه رفع و مساعد باحضاریت محکمه باشد ! والا بتاريخ دیگری اعلان انعقاد جلسه داده خواهد شد !

(جلسه دوم ریاست دیوان عالی)
بروز شنبه (۲۰) دلو ۱۳۰۷

(۳۱۰) درین مجلس ریاست دیوان عالی باصول مقرره آن تشکیل و حضرت عالی آقای عبدالاحد خان جلسه را به بیانیه آتی خود که مجملا مرقوم میشود افتتاح فرمودند :—
بروز ۲ شنبه وعده داده بودیم که روز ٤ شنبه ١٧ دلو باز مجلس منعقد و محاکمه مظنونین خیانت وطن دایر خواهد شد ولی جلسه را به صحت محمد ولی خان مشروط گفته بودم که اگر طبیعت شان خوب بود جلسه منعقد والا بموعد


١٥٨

دیگری مقرر خواهد شد .
چنانچه ذریعهٔ فوق العادهٔ اخبار معطل شدن جلسهٔ چارشنبه را اطلاع
و به شنبه اعلان کردیم ولی درین روزهای تعطیل جلسه هم اعضای ریاست
دیوان عالی کار میکردند و تحقیقات خود را با تمام رسانیدند .
امروز که محمد ولی خان حاضر است ( اشاره بسوی محمدولی که در
چوکی مخصوص مظنونین نشسته بود) عالیجاه مرزا میر غلام خان مدعی
العموم شعبهٔ ملکی دعوی خود را که پس از تکمیل استنطاق و تحقیقات
ترتیب کرده است پیش میکند و از محمد ولی خان جواب می خواهد که
شما سوال و جواب طرفین را می شنوید .
(۳۱۱) درینجا مدعی العموم ملکی دعوی خود را که بصورت سوال مقدم از
جواب های محمدولی از فقرهٔ (١٦٦) الی (٢٠٤) علیحده علیحده تحریر
گردیده است بصورت مسلسل مشرحا و مفصلاً بر علیهٔ محمد ولی خان
اقامه ودعوی خودرا از سر تا آخر به کمال طلاقت و سلاست ابراز و
ایراد کرد و در ختام هر فقرهٔ آن قدری سکوت و منتظر جواب
محمد ولیخان میگردید ولی مدعی علیه در اثنای قرأهٔ صورت دعوی کاملاً
سکوت وهمهٔ آنرا می شنید پس از ختام صورت دعوی مدعی العموم
مدعی علیه مذکور بضر تعالی رئیس صاحب مجلس را مخاطبه کنان گفت :-
(۳۱۲) اگر اجازه بدهید که فقرات یکه یکه خوانده شود من حاضرم که
نه تنها جواب آنها را یگان یگان بگویم بلکه از تمام اعتراضاتیکه
بر اعلیحضرت امان الله خان وارد است نیز مدافعه کنم من کاملاً از تمام
امور سلطنت دورهٔ امانیه مخصوصاً از موقع وکالت خودجواب میگویم و از
تمام اجرا آت خود مسئول هستم من آرزو داشتم که بحضور این چنین
يك مجلس بزرگ محاکمه شوم تا از چیزهائیکه نسبت بمن گفته میشود


١٥٩

مدافعه كنم .
(٣١٣) این خواهش محمد ولی خان را آقای رئیس صاحب دیوان عالی پذیرفته حسب خواهش خود مدعی علیه مذکور وقت برایش دادند تا بکمال آزادی و فرصت تمام به تردید ادعای مدعی العموم که بر علیه او اقامه کرده شده است بپردازند لهذا گفتند که « ما تمام این صورت دعوی و دلائل و قرائن را که مدعی العموم بر علیه شما اقامه کرده است بشما تحریراً می سپاریم تا جواب هر کدام آنرا حسب مطلوب خویش در زیر آنها تحریر و در جلسه آتیه حاضر دارید تا به حضور مجلس خوانده شود اگر مدعی العموم قانع شد خوب ! والا باز بدفع و اعتراضات مدعی العموم و جوابهای شما حواله سمع ، ونظر مجریان مجلس ؛ فیصله و احکام لازمه اعطا خواهد شد » .
[ در جلسه اول و در جلسه امروز بر طبق مقررات لایحه استنطاق اکثری از سامعین و حضار ادعا و افکار و نظریات تحریری و شفاهی خودها را بجناب رئیس صاحب دیوان عالی تقدیم میکردند که نقل یکعده از ین ادعاها قبلا از فقره ( ٧٥ ) الی ( ١١٩ ) مرقوم و درینجا از تکرار آن صرف نظر شده تنها اینقدر یاد آوری میشود که همه این ادعاها بر علیه محکومین بوده و بعضاً مزید توجه مجلس را بسوی محاکمه آنها خواستار شده اند ]
(٣١٤) درینجا آقای عبدالرحمن خان رئیس بلدیه پس از استجازه حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی اظهار کرد اگر به محمد ولی خان اجازه داده شود که وکیل از طرف خود بگیرد همانا نظر بعدل و انصاف حکومت نادری که این مجلس عالی بهترین نمونه آن است ، بسیار خوب خواهد شد رئیس صاحب دیوان عالی در جواب فرمودند .
(٣١٥) چون حسب ماده ( ١١ ) لایحه مجلس ، مظنونین کاملاً حق بیان را

مادة ( ١١ ) ملاحظه شود در فقرة ( ٥٧ )


١٦٠

داشته در هر نوع اظهار عقائد شان آزادند و هم میتوانند که برای خود وکیل بگیرند در صورتیکه خودشان در دفاع و ازالهٔ جرم و اقامهٔ دلائل خود بالذات اظهار استعداد واعطای بیانات میکنند، دیوان عالی چطور بر آنها تکلیف کرده خواهد توانست که خود آنها جواب نگفته از طرف خویش جههٔ مدافعه از دعوی مدعی العموم برای خودها وکیلی را انتخاب و معرفی کنند انتخاب وعدم انتخاب وكيل شرعاً و عرفاً مربوط بميل و خواهش خود مدعی علیهم است و بس.
(٣١٦) پس از آن رئیس صاحب دیوان عالی محمد ولیخان را مخاطب کنان فرمودند از آنجا که هئیت ریاست دیوان عالی درین چند روز کار کرده اند و بر تمام تحقیقات و دلائل و اسنادیکه نسبت بخیانت شما بما موصول گردیده غور و تحقیق نموده اند لهذا نظربه دلائل و قرائن و رویداد مجلس که در اثر مفاهمهٔ ما با اعضای دیوان عالی شده است وقناعت دیوان عالی ما بر ملزومیت شما تا يك حدى حاصل شده است فعلاً امر به حبس شما داده بر آن دفاع شما که ازین دعوی امروزه تحریراً میکنید در جلسهٔ آتی علم آوری شده قرار لازمه اجراات خواهد شد.
جلسهٔ آتیهٔ دیوان عالی بروز سه شنبه ۲۲ دلو مطابق ۱۲ رمضان المبارك ساعت ۱۰ قبل از ظهر مقرر گردیده است که دائر شود!
(٣١٧) بعد ازینکه بفقرهٔ محمد ولیخان درین جلسه قرار فوق پرداخته شد و نامبرده از مجلس برآمد حضرت عالی رئیس صاحب امر به احضار محمود سامی اصدار کردند چون محمود سامی حاضر و بچوکی مخصوص مظنونین نشست بعداز اجازه دادن آقای رئیس صاحب دیوان عالی مدعی العموم شعبهٔ نظامی آقای پیر محمد خان غندمشر از جا برخواسته بیانیهٔ غرائی را بوضع عسکرانه از معرفی و هویت و تاریخ آمدن این خاین را به افغانستان و باز از خیانت کاریها وطرزسلوك و حیات بی اعتدالانه و اختلاس


١٦١

و سوء اخلاق ور ذالتها اوند کاری داده شرح همرازی و انبازی و
مساعدتها و همراهی او را که با بچه سقاو ابراز داده گان یگان اظهار نمود.
(۳۱۸) چون محمود سامی در حین استنطاق و تحقیقات ابتدائیه (۱) و جریان
محاکمه در مقابل این همه فجایع و خیانت کاری و بی باکی های خود فقط
انکار محض را اختیار کرد ازین جهة از مدعی العموم، حضرت عالی رئیس
صاحب دیوان عالی استفسار کردند که در مقابل انکار مدعی علیه چه میگوئید؟
(۳۱۹) مدعی العموم اظهار کرد که من حاضر هستم که این فقرات ادعائیه
خودم را برعلاوه قرائن قطعیه و امارات مثبته واسناد واضحه بذریعه شهود
باثبات قطعیه برسانم !
(۳۲۰) باز حضرت عالی رئیس دیوان عالی، محمود سامی را مخاطب ساخته فرمودند :ـ
آیا شما حقیقةً بمقابل همه سوالات و ادعای مدعی العموم انکار مطلق را
اختیار کردید ؟
(۳۲۱) محمود سامی در جواب گفت بلی من انکار دارم ـ لہذا رئیس صاحب
فرمودند که امروز امر میدهم که مجلس منحل ورویت دعوی محمود سامی
و محمد ولی و احضار شهود و مزید قرائن و اماراتیکه نسبت به آنها کسی گفتن
آرزو داشته باشد بجلسه روز سه شنبه (۱۲) رمضان طوریکه قبلاً گفتم
موکول است .
جلسه سوم ریاست دیوان عالی
روز سه شنبه ۲۲ دلو ۱۳۰۸
(۳۲۲) هیئت دیوان عالی درین روز بهمان ترتیب و اصولیکه مقرر شده بود برای
محاکمه مظنونین بخیانت وطن در همان صالون کوتی استور که دو جلسه
( ۱ ) که در فقرات ۲۰٤ الی ۲۶۸ مندرج است .


١٦٢

سابقه دیوان عالی نیز در آن ، تشکیل شده بود ؛ اجتماع نمودند !
اولاً بمسئله محمود سامی آغاز و مدعی العموم بر علیه آن دلائل و براهین و
اسناد خود را به حضور این مجلس عالی یگان یگان تقدیم کرد واز محمود سامی
در آنموضوع تکراراً جواب خواسته شد ولی محمود سامی منکر محض بوده
قطعیاً اضافه بر آن چیزی نگفت .
لهذا رئیس دیوان عالی از مدعی العموم شعبه نظامی طالب شهود شد
مدعی العموم شهودش را راجع باثبات تمام دعاوی خود به تفصیلیکه از
فقره (٢٦٩) تا (٢٩٤) مندرج است اقامه و کاملاً خیانت و جنایت را بر
محمود سامی اثبات کرد. در مقابل دسته های شهود ، محمود سامی هیچ يك
جرح ودفاع شرعی ومنطقی را ظاهر نکرده ساکت ماند . محکمه دیوان
عالی نیز به الزام خیانت و مجرمیت او متفقا اعطای حکم فرموده تعیین جزای
این جرم سنگین او را بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت غازی گذاشته
پس از تفهیم صورت فیصله که در فقره (٢٩٦) تا آخر فیصله مشیر حاصر قوم است
علی الفور امر بحبس و اخراج محمود سامی اصدار فرمودند !
(۳۲۳) پس اران محمد ولی را احضار کردند ، رئیس دیوان عالی از وی جوابهای
آن ادعاهای مدعی العموم شعبه ملکی را که بروز شنبه ۲۰ دلو در جلسهٔ
دوم بر علیه او اقامه کرده بود روی برای دادن جواب تسهیلات را از ریاست
دیوان عالی خواستار، و از حضور رئیس صاحب برایش مهلت داده شده بود
تا جوابهای هر یکی ازین سوالهای مدعی العموم را که باو تحریر آدادہ میشود
در ذیل آن بنویسد ؛ مطالبه فرمودند !
مدعی علیه جوابهای تحریری خودش را به مجلس تقدیم ومنشی ریاست
شوراء را از طرف خود وکیل بخواندن اوراق تحریریه خود گرفت که
جهراً در مجلس خوانده شود و درعین زمان خودش جهته معاونت با منشی


۱٦٣

شوراء در مواقعیکه خط خوانده نشود احضاریت خود را تذکار داد جوابهای
مذکور به تفصیلیکه تحت سوالهای مدعی العموم از فقرة (۱٦۸) تافقره (٢٠٤)
مندرج است در مجلس خوانده شد .
(٣٢٤) پس از اتمام خواندن جوابهای تحریریه محمد ولی ، رئیس صاحب دیوان عالی
از مدعی العموم شعبه ملکی استفسار کردند که آیا باین جوابهای تحریری
مدعی علیه قناعت تان حاصل شد؟ و یا چیزی مدافعه کردن می خواهید ؟
مدعی العموم معروض داشت که من نه تنها ازین جوابهای مدعی علیه مدافعه
و تردید میکنم بل از خود همین تحریرات او حاضرم که این ادعا خودم را
بروی بدرجه اثبات برسانم !
پس از آن مدعی العموم آغاز به تردید تمام جوابهای او کرده از
خود اقرار وتحریرات او دلائل وقرائن واماراتی را پیدا میکرد که ظاهراً
به ارتکاب این خیانت دست مدعی علیه شامل است (۱)
هرچند این تردید های مدعی العموم بچندان لهجه حقیقت و اصول
درست قرأة میگشت که تمام حضار را قانع و خود محمد ولی خان را هم متاثر
می ساخت ولی باز هم در هر فقره که محمد ولی دفاع بی جا و یا تردید بی
محل نمودن را ادعا میکرد علی الفور برای اثبات مدعا واسکات صحیح مدعی
علیه شهود متعدده حاضر میشد ، شهود هم شهادات حقانه ومنصفانه خود
شانرا راجع به خیانت کاریهای محمدولی بحضور محکمه اداء (٢) و از طرف
محكمه اقسام اطمینان و اعتماد نسبت بشهادات شهود استحصال می شد اما
در مقابل دسته های متعدد شهود ، محمد ولی هيچ يك جرح
و دفع شرعی و منطقی و عرفی را گفته نتوانست وهم در موقعیکه فرمان بچه

(۱) ملاحظه شود فقرات دفاعیه اخیره مسکته مدعی العموم از (٢٠٤) تا (٢٢٩)
(۲) صورت ادای شهادت شهود در فقرات (۲۳۱) تا (٢٤١) ملاحظه شود .


١٦٤

سقو که راجع برهائی ومقرری پهره تحت اثر خودش صادر شده بود، ودر محکمه بهمراه رسید دستخطی خود محمد ولی که از فقره (١١٩ تا ١٢١) عیناً مرقوم است جهة استحضارين مجلس والزام آخرین او حاضر آورده شده بعموم نشان داده شد؛ کاملاً ساکت و بر اثبات جرم خود قطعیاً قانع شد لذا هیئت محکمه دیوان عالی به ارتکاب جرم و خیانت کاری محمد ولی متقین گردیدند. وفیصله خود را نسبت به آنها طوری که در فقرة (٢٤١ و ٣٠٤) مرقوم است اعطا و محمد ولی ومحمود سامی را درفراهم آوری اسباب وموجبات این انقلاب محرك و ذی مدخل و شريك دانسته برین جرم سنگین آنها که به ملت خیانت و به مملکت غداری کرده اند تماماً را سخ العقیده شدند وتعيين اين جزای بزرگ محمدولی ومحمود سامی را مفوض به رای بیضای همایونی گذاشته امر بیرون کردن محمو دسامی محمد ولی را یکی بعد از دیگری پس از تفهیم فیصله از ریاست دیوان عالی اصدار کردند
(٣٢٥) درین موقع حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی بنطق آتی خود این مجلس را خاتمه دادند :-
حضار محترم ریاست !
ازجریانات و اجرا آت این اولین ریاست دیوان عالی که از بهترین نمونه های عدالت وانصاف دوره نادری ست، مجرمیت محمدولی خان ومحمودسامی برعلاوه شهرت عامه هم بصورت قرائن وامارات ودلائل عقلیه وقانونيه وهم بصورت محاکمه وتحقیقات شرعی و ادای شهادت شهود متعدد طوری اثبات را در بر گرفت که از ابتدا تا انتها بسمع فرمودیده معلوم شد همه خرابی و بربادی و تباهی که به دولت وملت و مملکت ما وشما درین انقلاب پیش شد از اثر خیانت این اشخاص مبهم که زمام حکومت در دست آنها بود صورت گرفته است عزیزانم ! بیاد داریم که ما و شما برای اصلاح و ترقی وضعیت مملکت خودکلمات


١٦٥

فدا کاری و همت و شرف و وجدان را بسی بحث میکردیم اما در موقعی که
وطن بفدا کاری محتاج شد همه ما آن کلماتی را که خواه مخواه در بیست
و چهار ساعت چند باری از زبان ما می برآمد فراموش کردیم ! و هيچيك
امداد و اعتنائی بوطن نکردیم ! در عین زمان حضرت خالق برحق جل جلاله
بر حال فلاکت اشتمال ما و شما رحم فرموده نه خواست که این ملت شریف
محو ابدی شود ! بسر وقت عموم سکنه افغانستان راد مرد تاریخی و فرد
نابغه افغانستان اعنی اعلیحضرت نادر شاه غازی را با اخوان شجيع نامورش
مامور دفع این فتنه عظیم فرمود ! بچشم سر دیدیم که ذات عالی صفات
شاهانه برای بدست آوردن شرف افغانیت طوری فداکاری فرمودند که
احدی از آن انکار کرده نمی تواند ! و در تاریخ دنیا بآب زر تحریر و
باقی خواهد ماند ! اکنون که ما و شما از فضل خدا وروحانیت رسول الله
به يك حيات باشرف اعزاز ، به يك حكومت صحیحه اسلامیه که مطابق
ذوق ملیه ماست امتیاز یافته ایم باید که مثل سابق عقب اغراض و اشخاص
پرستی نگردیم و کوشش کنیم که رذائل را از محیط و مفاسد را از بین
ازاله و صداقت و امانت و اطاعت به حکومت و خدمت بملت و وفاداری به
مملکت را ادامه دهیم ـ تا دوباره آتش دیگری شعله ور نگشته خرمن هستی
ما و شما را نسوزانده باید بعد ازین تجربه و سانحه آن اشخاص وطن را دوست را
که در حفاظت و نگهداری و خدمت وطن میکوشند، دوست داشته باشیم !
و هر که میخواهد که اسباب تهلکه وطن را فراهم کند او را دشمن عینی
خود دانسته حضرت حق جل جلاله را حاضر و ناظر دیده اضافه برین از
اغراض و لحاظ صرف نظر نمائیم تا باینو سیله از فضل حضرت خداوند توانا جل
جلاله واثر نیات صادقانه اعلیحضرت تلافی عموم نقصانات گذشته را نمائیم .


١٦٦

تقديم فیصله بحضور شانه

(۳۲۶) رئیس صاحب دیوان عالی پس از اختتام این مجالس مکرره که قبلاً
بالتفصيل مرقوم شد اصل صورت دعوی و فیصله محمد ولی را که نقاش
عیناً از صحیفه (٨٤) تا (۱۲۲)، واصل صورت دعوی وفیصله محمود سامی
را که ثبتش از صحیفه (۱۳۵) تا (۱۵۵) عیناً مرقوم است ؛ بتوسط
صدارت عظمی بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت معظم غازی تقدیم نمودند
(۳۲۷) این فیصله ها تا یکزمانی تحت مطالعه والا حضرت اجل افخم آقای
محمدهاشم خان صدراعظم بوده بالاخر بيك موقع مناسب بحضور شاهانه
تقديم شد . ذات ستوده صفات همایونی هم سر تا پا تمام این صورت دعاوی
وفیصله ها وتحقيقات وجريان محاکمه دیوان عالی را بچنان دقت وغور و
خوضیکه مخصوص طبع رسای نکته رس اوشان است در مجالس متعدده
واوقات فارغه مطالعه وتدقیق فرمودند و در اثر آن بموجب ماده (۸) لایحه
اصول استنطاق که در صحیفه (٢٤) مرقوم است امر و اراده فرمودند
تایك مجلس دیگری هم برای تعیین جزا این محکومین خیانت ملی انعقاد یابد

( وقائع مجلس تعیین جزا )
( ونتیجه محاکمه خائنین وطن )
( بروز یکشنبه ۱۷ حمل در سلامخانه عمومي )

(۳۲۸) اينك بعد از غور وتفحص بآخرین زوایای قضیه بامر حضور همایونی
و دعوت مقام صدارت عظمی و ریاست بلدیه ، تمام مامورین ملکی ونظامی
و عامه اعزه و معاريف ومعتبرين شهر وشش کروهی و ولایات ساعت ۳ بعد


١٦٧

از ظهر یکشنبه ١٧ حمل در سلام خانه عام دعوت شدند تا درین موضوع عمومی که بجامعه متعلق است باعتبار کثرت آرا بر علاوه فیصله وکلای ملی نتیجه قطعی خودها را در تعیین جزای این دو خیانتکاران ملی بدهند !

(٣٢٩) برحسب دعوت ، مامورین و اهالی مدعوه در سلام خانه عام بساعت موعود يك جم غفیری حضور بهمرسانیده سرتاسر سلامخانه وبرنده های دوطرفه آنرا کاملاً مملو ساختند بر علاوه آن اطراف وجوانب سلام خانه باين عرض وطولی که دارد نیز پر از اشخاص وناظرین گردیده اشتیاق استماع جریانات مجلس را ذريعه گوشکهای رادیو که قبلاً در مقامات لازمه تعبیه شده بود مینمودند، بساعت ٣ حضور همایونی تشریف آورده احترامات لازمه که در خورشان يك پادشاه محبوبی است از طرف عسکریان و سائر اهالی بگرم جوشی ادا شد ! حضور شاهانه متعاقب ورود بخطابه ذیل مجلس را افتتاح فرمودند :ـ

[خلاصه نطق افتتاحیه اعلیحضرت معظم غازی]
در مجلس تعیین جزای خائنین وطن :

(٣٣٠) ملت عزیز قدر دانم ! شما تصور خواهید نمود که من باین خدمات ناچيزانه که باین خاك نموده و یا باین طپیدن ها و مساعی متوالیۀ خود متسلی گشته خواهم گفت که فرایض و جدانی و وظایف اجتماعی خود را اکمال نموده وا کنون از غم این ملت مظلوم فارغ خواهم نشست ؟ نه ! روزیکه ملت عزیزم با صرارهای زیاد در همین سلامخانه سلطنت افغان تان را بمن تقديم وتکلیف نموده این بار گران امانت را بدوشم نهادند در آنجا دانستم که این دل فدویت منزل و این روحی که دایم در فضای عشق وطن پر وبال زده دیگر روی عيش واستراحت و آرامی را نخواهد دید و در آن روز به پیشگاه


١٦٨

این خاك اسلامیت که محبت آن را جزء ایمان خود میدانم عهد نمودم
که الی آخرین رشته نفس خودرا به شیرازه بندی اوراق پریشان اخلاقی
و انتظامی و سیاسی این مملکت بکار برم .
چنانچه در اولین روز جلوسم اعلان کردم که تمام اجرا آتم در راه اعتلای
بها و ابادی وطن بوده و در همه امور بمشوره و اتحاد نظریه ملت محبوبم
میپردازم ! وامید وارم که بفضل خداوند و مساعدة عامة ملت افغانستان در
انجام همة این مرام مقدمس کامیاب شوم
در خط مشی حکومتم نیز از روا داری و محبتی که به مملکت وملتم دارم
نیز همین نکته را تائید کرده نوشتم که حکومت افغانستان يك حكومت اسلامیه و به
شکل مشروطه مطابق بمقررات دینی و احکام شرعی اداره خواهد شد !
حال نیز میگویم که من جداً طرفدار رفاه و آسوده حالی عامة ملت
افغانستان بوده خیلی سعی و کوشش دارم تا ملت در شناختن خیر و شر ،
و سنجیدن مفاد و ضرر خود استعداد و قابلیت خـود را يك آن پیشتر
احراز کنند و از فضل خداوند و عرق ریزی های این بیعی خواه خود
آنها زود از زود لیاقت اداره امور و نگهداشت شئونات مملکتی و سیاسی
خودرا اکتساب کنند ! از همین حسن نیت و خیر اندیشی است که من
حکومت و ملت افغانستان را بهمدیگر همچون جسد و روح دانسته هر
دورا يك جزء لا يتجزای همدیگر میدانم و خیلی مجاهدت و مساعی خودم
را در همین زمینه بکار میاندازم تا موجبات وقوع تفرقه و علیحده گی
بین حکومت و ملت را از بین برداشته بيك وحدت حقيقى وبيك صميميت
خلل ناپذیری ملت وحکومت افغانستان را در راه سعادت ونيك بختی سوق
دهم ! و دوباره به چیز های که اسباب مغایرت و شکر رنجی را در بین
واقع میکند توجه و التفاتی بعمل نیاید .


١٦٩

اينك براثر همين عهد و همين مفكوره به تصميمات خود شروع نمودم
و خدای پاك را نيايش ميكنم كه بايفای هرعهد خود ، توفيقات آسمانی را
رفيق مي بينم ! تصميمات من بسيار است من ميدانم و اين دلی كه از
اختيار من برآمده و برفراز نعش های درخون طپيدۀ ظلم و وحشت و شهيدان
خيانت، بال افشانی و نوحه سرائی ميكند ! اما چيزی كه در بين اين تصميمات،
خودرا بيشتر درنظرم ترجيح ميدهد مسئلۀ نظم و عدالت است چه تا اكنون
همۀ اين بدبختیها و پريشانی ها كه قريباً موجوديت اخلاقی و اقتصادی ما را
در انظار بشريت به باد فناداده ؛ يگانه مواد بی نظمی وبي عدالتي بود
واگر آينده هم اين دومادۀ بدبختی رفع نشوندباز ( لاسمح الله ولاقدرالله )
« همان آش و همان كاسه خواهد بود !»
نظم وعدالت كه در حقيقت ماده وصورت دنيای مدنيت و هيئت جامعۀ
بشری و بلكه اگر غور شود باعث حفظ عالم و سبب نزول شرايع آسمانی و
تدوين تشكيلات موضوعۀ بشری ونصب العين همه شرايع و اديان است چون دقت
شود به بقای خودبه مكافاة و مجازاة تكيه ميكند بدرجه كه نظم و عدالت
خداوندی هم به مكافات و مجازات منجر شده بهشت و دوزخ هم تابع
نظم وعدالت لايزالی است! ازين سبب است كه اين بندۀ عاجز خداوند
هم نظر بگذشتۀ ملت خود و هم اقتفا باين سنت الله ميخواهم در اقامۀ عدل
ونظم بكوشم واين دوپايه مدنيت را بواسطۀ رعايۀ مكافات و مجازات قوی
ومستحكم بسازم وخيلی خوش بختم درين شيوه كه من آن را از دقايق
و رموزات اجتماعی تصور مينمودم ، ملت عزيز و هوشمند خود را نيز
متحسس و بلكه خوش بختانه از خود نيز بيشتر باعث ديدم ! چنانچـه
بعد از آن كه داخل كابل شدم وعفو عمومی دادم بازمشاهده ميكنم كه
ملت من بعدل و نظم اظهار علاقه نموده ميخواهد كه خدمتگاران وطن


۱۷۰

مکافات ، و خیانت کاران مجازات به بینند ؛ منکه فطرتاً به شخصیات وجزئیات
علاقه ندارم باز هم که همچه يك حس شریف را در ملت خود می بینم مسرور
میشوم ! و آن حس را تربیه می نمایم ! کسانیکه عقیده اجتماعی داشته و
طرفدار سیر تکامل اند کوشش میکنند تا حس های شریفی که در ملت
تولید شده است آن ها را تربیه و تنمیه کنند .
من عهدیکه باین ملت نموده ام بحضور خداوند و به مفاد این ملت بوده
و من طوریکه خداوند بداند و بمفاد این ملت باشد ایفای عهد میکنم !
من امروز ملت خود را برای کسب علوم و معارف که اساس همه مدنیت ها
است مستعد می بینم ! وبهمۀ موجودیت خود میکوشم که ملت علوم ومعارف
معتانی داشته باشد !
ملت را قابل عسکریت ، فلاحت ، زراعت معاینه میکنم ! و از خداوند
توفیق میخواهم که درین شئون ملت خود را باشی از استعدادات فطری
شان مقابل بسازم !
ملت خود را جوینده اقتصاد مشاهده میکنم ! و در تقویه این حس
بلند شان فدویت و مجاهدت میکنم !
ملت را خواهان نظم و عدالت می یابم ! این است که جهد میکنم
عاطفه بزرگ در ایشان نشو و نما یافته بلذت و الم سیاسی و ادبی خود که
در نزد علم یکی از اساس های بنی عالیه نظم و تشکیلات است خود به خود
واقف شده آینده نزد سلطه متنفذین دارای موجودیت ملی شوند !
اينك برای تقویه و تربیه این عاطفۀ نظم و عدالت با اینکه شخصاً و ارادۀ ندای
عفو عمومی داده بودم و برای محافظه شئونات انفرادی من بهتر بود
که فریاد های ملت خود را نمی شنیدم و در مقابل عفو کرده خود ناله وزاری
مظلومان را بگوش نمیگرفتم چنانچه پیش از من بخشیدۀ خودرا بخشیدۀ خداوند


۱۷۱

وگرفتۀ خودرا گرفتۀ تقدیر میدانستند ! اما من بندۀ خدایم وخدمتگار ملت
خود ؟ اگر ملت من نه بخشد ، من نمی بخشم ! و اگر قوم من نه بخشد
من نمیگذرم !
چنانچه بملت من معلوم است که من جنایت کاران اجتماعی وطن را شخصی
عفو نموده بودم ! و همه در مقولۀ عفو شخصی من داخل شده اند اما بعد از آن
که ملت عزیزم خواهان نظم وعدالت شدند نتوانستم که وجدان خودرا
سپر این عواطف شان که مصرانه ومشا عر من حمله می نمود، بسازم ! همین
بود که من از ارادۀ شخصی خود گذشته تابع ارادۀ مشروع ملت عزیز
خود شدم ! و محاکمۀ آن همه مجرمین اجتماعی را نیز مفوض بخود شان
ووکلا، وسنادیدشان نمودم! حتی برای محاکمه محمود ولی ومحمود سامی نیز دیوان
عالی ترتیب کردم ! وبرای اظهارات ازادانۀ شان تسهیلات فراهم آوردم
وکوشش کردم تا متهمین جنایت ملت بدست ملت ورأی ومحاکمه و تمیز ملت
محکوم شوند . همان بود که محمود سامی ومحمودولی یکی بعد دیگری به حضور
ملت و نماینده گان شان محکوم به خیانت ملی شده و به حسب شرایع و
اصول مقرره که مجازات و تعیین آن حق حکومت است ، تعیین جزا آنهارا
بحکومت مفوض نمودند ! اکنون ای ملت عزیزم برای اینکه حاکمیت ملی
شما تامین شود ! برای اینکه آن همه جور وتعدی واستبداد های که بشما
تحمیل شده است ، جبره گردد ! برای اینکه حس عدالت ونظم که در شما
خواه از روی تربیه و خواه از روی عکس العمل بی عدالتی تولید شده
است ، تقویه و تنمیه شود! این دو نفر خیانت کاران اجتماعی را که به خیانت
نسبت بشما ملت متهم ، وبدست شما ملت محاکمه ، و به نزد شما ملت خیانت
وجنایت شان ثابت شده است ؛ نیز برای تعیین مجازات بشما ملت مفوض
مینمایم ، تا خود تان بصورتیکه دیدید و شنیدید ورأی دادید ؛ مجازاتشان
را نیز تعیین نمائید ! .


۱۷۲

جریانات مجلس تعیین جزای خائنین ملی

(۳۳۱) درین جا ذات شاهانه امر بقرائت نتیجهٔ فیصلهٔ محکمه دیوان عالی فرموده
حضرت عالی فیض محمد خان وزیر صاحب خارجه فیصله را بمضمون ذیل
بآواز بلند خواندند :
از محمود سامی :
« نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن و امارات
مثبته و عدم دفاع قانونی و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که
درج صورت دعوی مذکور بوده در ۱۳ ورق فیصلهٔ هذا داخل است
خیانت او را نسبت بجامعهٔ ملت و دولت و وطن ما افغانستان بحضور دیوان
عالی ظاهر و مبرهن میدارد . »
« لهذا حکم نمودیم که محمود سامی نسبت بخیانت مذکور مسئول
بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت
نادر شاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند . »
از محمد ولی :
« لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت شهود
بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی
او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ۲۷ ورق فیصلهٔ هذا داخل است
و علاوه بران اقرار خودش که به مسئولیت و عدم پذیرفتن توبه
حبیب الله و سید حسین و غیره بحضور دیوان عالی اقرار کرد و درج
اوراق فیصلهٔ هذا است به ظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین محمد
ولی خان مدعی علیه که بجامعهٔ ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب
تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر شاه »


۱۷۳

غازيست که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند ! »
( اتفاق آرای عمومی در اعدام محمود سامی )
( ۳۳۲ ) پس از ختم قرائت فیصله ، ومزيد استحضاريت عموم اعلیحضرت بحضار
فرمودند :–
« اينك برحسب فيصله محكمه راجع به محمود سامي يك سزا اعدام است
ويك سزا حبس اولاً بايد همه شما يكدفع بنشينيد ! ( همـه نشستند )
هرکسیکه از حضار بر اعدام محمود سامی رأی میدهـد بپـا شـود ! »
( همه نفری استادند ، وبايك غلغله و اصرار گفتند کشته شود کشته
شود! خیانتش بثبوت پیوسته ، این موضوع حاجت بمذاکره ندارد ! )
بعد دوباره فرمودند « ممکن است در مرتبه اولی که گفتم هر کسی
باعدام آن عقیده دارد بپاشود درست نفهمیده باشيد اينك جهت مزيد
تفهيم مطلب وذهن نشين شدن قضیه باز میگویم هر شخصی که به اعدام
محمود سامی رأی میدهد برعکس مرتبه اولی بنشیند و هر شخصی که
طرفداربندی گری اوست استاده باشد! » (همه نشسته بيك غلغله شادی
که خیلی شبیه بود به سر بازان فاتحی که بگرفتن يك دشمن غـدار
خود غيورانه موفقیت را احراز میکنند ، میگفتند : خیانت این شخص
بوطن معلوم است و هم بحضور وکلای ما به ثبوت پیوسته کشته شود! کشته
شود ! و هیچکسی بپا نخواست )
( تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی )

(۳۳۳) اعلیحضرت : «اما در باب محمدولی چون مطابق همین فیصله که قرائت شد
فهمیده باشید که در نظر محكمۀ ریاست ديوان عالی خیانت او باندازۀ محمود سامی
سنگین و شدید نیست و ظن غالب بخیانت وی میرود آیا درین مورد شما


١٧٤

ملت چه میگوئید؟ هر کسی که باعدام وی رای میدهد باید برخیزد ! »
( يك قسمت برخواسته و يك قسمت بوضع موجوده باقی ماندند ! )
دوباره اعلیحضرت فرمودند: «همه بنشینید ! تمام حضار نشستند ! فرمایش
ملوکانه: « برای اینکه غلط فهمی از بین حضار رفع شود اينك تکرار
میکنم : هر کسی عقیده اعدام او را دارد بر عکس مرتبه اولیه برخیزد! »
( درین مرتبه هم عمل اول تکرار شد يك قسمت برخاسته و يك قسمت
بهمان حال جلوس نموده بودند که تساوی عده در آن دیده میشد ! )
( نتیجه آرای مجلس تعيين جزا )
(٣٣٤) اعلیحضرت : « ازین مجلس و آرای عمومی فهمیده شد که در باب محمود سامی
همه اتفاق بر اعدام وی دارند و در خصوص محمدولی نصف بر اعدام
او رأی میدهند و مناصفه برحبس ! منهم منصفانه رأی خود را میگویم که :
محمود سامی نظر به فیصله محکمه و این آرای عمومی اعدام شود ! و محمدولی خان
باعتبار احتراز تساوی آراء ، حبس کرده شود ! آیاشما چه میگوئید ؟ »
راجع به فیصله اعدام محمود سامی همه حضار بعرض رسانیدند که خیلی
درست است توقع داریم که فوری در محل اجرا گذاشته شود نسبت
به حبس محمد ولی اشخاص طرفدار بندی گری او اظهار شادمانی
ازین حقیقت پسندی و انصاف پروری اعلیحضرت غازی نمودند و
ذواتی که درباره اعدامش اصرار داشتند بعضاً بنابر موافقتی که اعلیحضرت
عدالت گستر با نفری طرفدار حبس محمد ولی خان فرمودند ساکت
ماندند ؛ وبعضاً میخواستند که در مزید تشریح خیانت کاریهای سنگین
کمرشکن محمد ولی که نسبت به تباهی ملت و خرابی مملکت از وی بعین
الیقین دیده شده بود ، پرداخته بدلائل مقنعه مجازات اعدام او را هم
از حضور رجا واسترحام کنند !


۱۷٥

اما ذات شاهانه درین موقع که فی الجمله زمینه را موافق نظریهٔ عدالت کارانهٔ خود یافت و دانست که اکثری از حضار باین رای بیضای شان موافقت دارند لهذا در اثر این اتحاد آرای اکثریت و مفاهمه و مشاوره که باین مجلس عالی فرمودند احکام قطعیهٔ آتیه را نسبت باین دو مجرم وطنیه رسماً اصدار فرمودند :—
(محمود سامی اعدام ومحمد ولی محبوس شد

(٣٣٥) «نظر بفیصلهٔ دیوان عالی وتصویب این مجلس عالی که مشتمل بر ارکان شورا و وزرا و مأمورین و منصبداران عسکری و اعیان و اشراف مرکز کابل و اطراف است و نسبت باعدام محمود سامی متفقاً اظهار رای دادند منهم باعدام او امر میدهم تا بموجب این فیصله و آرای عمومی اعدام شود (۱)
(٣٣٦) راجع به محمد ولی خان چون مناصفهٔ مجلس باعدام و نصف دیگر به حبس آن اظهار نظریه کردند بناءً عليه من هم به حبس او امر و احکام میدهم که هشت سال حبس شود!»
بعد دوباره اعلیحضرت به نطق خویش دوام ورزیده فرمودند :—
مفاد نطق اختتامیه اعلیحضرت معظم غازی

خدائی را شکر گذارم که امروز در ملت محبوبم احساسات ملی و علاقه مندی وطن را بيك صورت امید افزای تسلی بخش مشاهده میکنم! و می بینم که همه دوست را از دشمن خود تمیز میدهند! و با کمال جوش درین مورد ابراز دلچسپی میدارند! معلوم است که از صدمات وارده متاثر گردیده برای مجازات خائنین با کمال جدیت قیام میکنند! و منتهای آرزوی من هم همین است که در ملت محبوبم این طور يك حس
(۱) چنانچه حسب این احکام در عصر همین روز حکم اعدام محمود سامی در عمل اجرا گذاشته شد.


١٧٦

درستی تولید شود که خودشان نفع و ضرر خود را شناخته دیگر به بربادی خود راضی نشوند! زیاده از حضرت خداوند جلت عظمته خواستگارم که برای ملت من اخلاق و مزایای نیکو عطا فرماید تا گل سر دوستان و خار چشم دشمنان بوده ایشان را به تعمیل اوامر ذات بی همتای خود و پابندی احکام شرعی و خدمات ملت و ترقی دادن مملکت موفق و کامیاب داشته به سعادات دو جهانی واصل بفرماید! و آخر دعوينا ان الحمدلله رب العالمين
(خاتمه)
(۳۳۷) پس از اختتام این کلام هدایت التیام شاهانه، آوازهای «زنده باد اعلیحضرت نادرشاه غازی! پاینده و موفق باد این پادشاه وطن دوست ملت پرور ما!» از زبان های عامه حضار بيك اخلاص و صميميت بسيارى سر تا سر فضا را در يك غلغله مسرت افزایی پیچیده ، ذات شاهانه جواباً دعای «پاینده باد افغانستان! موفق و کامیاب باد ملت محبوبم» را گفته حضار به متابعت اعلیحضرت درین ادعیه نیز بسیار زیاد اظهار جوش و خروش کرده بعداً ذات شاهانه رو بقبله ایستاده دست نیازش را بدرگاه خالق بی نیاز (جل ذکره) برافراشته ادعیه پرسوزی را نسبت به سعادت و رفاهیت ملت و موفقیت و کامیابی بھی خواهان افغانستان در آن مقاصد مشروعه شان که راجع به ترقی و تعالی ملت و سرسبزی و آبادی مملکت دارند بکمال انابت و ضراعت ایراد کنان حاضرین در حالی که خیلی متأثر شده بودند در اختتام هر فقره دعائيه آمین میگفتند! بالاخره این مجلس طوریکه مرقوم شد خاتمه بالخیر یافت!.


فهرست مندرجات م

( مضامین ) صحيفه ( مضامین ) صحيفه
شمه از معائب خیانت ۲ تقدیر معاونتهای محمد ولی در نزد بچه سقا ۶۰
غرض از اشاعه رويداد محاكمه ٤ عهد و پیمان خصوصی محمد ولی بابچه سقا ٦١
اثر خیانت محمد ولی و محمود سامی در محیط ٥ کار گرفتن محمد ولی از سقا بها ٦٢
عرائض راجع بمجازات مؤسسين انقلاب ٦ صورت تحقيقات ابتدائيه محمد ولی ٦٣
تاثيرات اين عرائض ملت برحکومت ٨ دعوى مدعی العموم ملکی و دفاع محمد ولی ٧٣
صورت ترتيب رويداد محاكمه ٩ مدافعه مسكته مدعى العموم ملكی ١٠٧
اغتشاش مكرر اتباع سقوی ١٠ فيصلۀ ديوان عالى دربارۀ محمد ولی ١١٨
تعقیبات حکومت در استیصال اشرار ١٢ اسناد خیانت کارهای محمود سامی ١٢٢
اهتمام مردم شمالی در گرفتاری اشرار ١٣ صورت تحقیقات ابتدائیه محمود سامی ١٢٨
شرفيابي مردم شمالی بحضور ١٤ دعوى و ترديد اخير مدعى العموم نظامی ١٣٥
معروضۀ مردم شمالی با عليه حضرت غازی ١٥ فيصله ديوان عالى دربارۀ محمود سامی ١٤٨
فرمان پادشاهی دراثر عرض شمالی ٢٠ جلسۀ اول ریاست دیوان عالی ١٥٥
اقدامات صدارت عظمی ٢١ جلسۀ دوم ‹‹ عالی ١٥٧
اجرا آت شورای ملی ٢٢ جلسۀ سوم ‹‹ عالی ١٦١
لائحه اصول استنطاق ٢٢ تقديم فيصله بحضور و مجلس تعيين جزا ١٦٦
فهرست هیئت دیوان عالی ٢٨ نطق اعلیحضرت معظم غازی ١٦٧
تقرر مدعى العموم ملكي و نظامی ٢٩ جريانات مجلس تعيين جزا ١٧٢
تعيين هيئت استنطاقيه و تحقيقيه ٣٠ اتفاق آرا در اعدام محمود سامی ١٧٣
رضامندی بچه سقا از محمد ولی ٣١ تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی ١٧٣
حيات بچه سقا را محمد ولی وقایه کرد ٣٣ نتیجه آرای مجلس تعيين جزا ١٧٤
سررشته دادن محمد ولی به بچه سقا ٤٦ محمود سامی اعدام و محمد ولی محبوس شد ١٧٥
تعاون اسلحه از طرف محمد ولی به « ٥٠ خاتمه مجلس بنطق همایونی ١٧٥
خود غرضی محمد ولی در معامله بچه سقا ٥٢


[BLANK PAGE]