( نظامنامه ریاست دیوان عالی )
( حکومت داخلی افغانستان )
راجع به کاغذ نویسی و حسابگیری
مدخول و مصرفاتی


ان الله عزیز ذو انتقام

(رویداد ریاست دیوان عالی)
(حکومت شاهی افغانستان)
راجع بمحاكمه خائنین ملت و غداران مملکت
محمدولی و محمود سامی

(که بامر جناب عبدالاحد خان رئیس شورای ملی عطاء الله خان منشی دیوان عالی به ترتیبش)
پرداخته است
تاریخ طبع ۱۸ حمل ۱۳۰۹ مطابق (۷) ذیقعده الحرام ۱۳۴۸
در مطبعه دارالسلطنه کابل طبع گردید

قیمت فی نسخه (۲) افغانی تعداد طبع اول ۲۰۰۰ جلد


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحيم
(شمۀ از معائب خیانت)
(۱) بر ارباب بصیرت و صاحبان ذکا و خبرت این نکته خوبتر واضح است و کسی بر آن شك و شبه نمیتواند که «خیانت» يك خائن در دائرۀ بشریت مخفی و پوشیده بماند. بلکه پولیس کله منحوس خیانت حس تجسس هر يك از انسانها بوده و است.
(۲) واقعاً كه این شیوۀ رذیله و عمل نا شائسته نمیتواند كه حامی و طرفدار خود را بسر منزل مقصود برساند بل تمام مزایای انسانی را این فعل قبیح نامشروع بر باد و تباه میسازد و از قدر و حیثیت عامل خویش بقدر گرفتاریش میکاهد.
(۳) یعنی اگر اندك و یا بسیار باشد بهمان اندازه نام بد انجام همان مرد دون همت پست فطرت را بد نام و شخص او را رسوای خواص و عوام می سازد.
(٤) نباید اینطور خیال کرد که سزای تمام خیانت ها خواه خورد باشد یا کلان بيك اندازه خواهد بود، بلکه هر خیانت بخود درجه و هر جنایت اندازه دارد و بقدر ارتکاب آن عامل خویش را به کیفر کردار بد هنجارش میرساند : - (هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد)!


( فرق در مراتب خیانت از نقطهٔ نظر عدالت )
(٥) چنانچه اتلاف هزار روپیه از مال دولت تعزیرش کمتر است نسبت به اتلاف دوهزار روپیه ، هکذا تعزيريك خيانت كه برای برباد ساختن يك فرد واقع شده كمتر است از اندازهٔ خیانت کردن و به تباهی رسانيدن يك قوم چه جای اینکه يك جامعه پریشان و يابك دولت از ان متزلزل و سرگردان شود ! ! !
(٦) درین مورد قلم بادل شگافته عرض تظلم کنان می نگارد که آیا قبای کدام تعزیر وعصای کدام جزا بقد واندام آن خائن های جانی برابر خواهد آمد كه بايك مملكت وملتی خیانت کرده اند که مجدداً به اقدامات آغاز و مساعيات خودش را در میدان حیات با سعادت ، مستقیم و مستعد ساختن می خواست و از خود غرضی و تشخص پسندی خود ها افغانستان را برباد و تباه ! اسلحه و ذخائر ناریهٔ او را به باد فنا ثروت و امتعۀ دیرینۀ اورا امحا ! جوانان رشید وفرزندان سعیدش را بانواع قتل و نهب ومصائب مبتلا ! اطفال را یتیم ، مادران را بی فرزند ، زنان را بیوه ، وابنای وطن را بهلاکت ومذلت سر دو چار ساخته اند ! خلاصۀ تمام شالوده و اساس آن راكان لم يكن شيئاً مذکوراً در هم وبرهم نموده اند !
(۷) آیا این مملکت ستم رسیده همان افغانستان نیست ؟ که عالم و عالمیان بدوستی او افتخار داشتند و همواره رجز حماست وشجاعت اوورد زبانها بود ؟ و اليـوم جسم نازنين آن از دست فرزندان نالائق و خدام غدارش مجروح و دلش داغدار و چشمش اشکبار وحالت آن خیلی زبون و خوار است.
(۸) ای افغانستان شيرين ! واى محبوبۀ دلنشين ! میدانیم که امروز وجود نازنينت ؛ یافت آن صدمه وفشاری را که تذکارش موجب اضطراب و اضطرار دوستان است .


(۹) آیا این خاك محبوب در نتیجۀ خیانت که ؟ و از چه دچار خسران
مادی و معنوی گردید ؟ و از دست خیانت پیوست کدام خائن جانی زخم
جانکاه بر وجودش پیدا شد ؟ در نتیجه نه تنها يك سلطنت یکصد و پنجاه ساله منظم
را از دست خود باخت ! بلکه در همۀ مراکز و نقاط خزانه ، جبه خانه، اسلحه ،
نوجوانان رعنا ، عمارات و قصور زیبا و چمها و چمها را نیز فدای خواهش های
نفسانی و قربان تشخص پسندیهای ظاهری ساخت ! ويك لكه ننگینی را از ین
واقعۀ مدهشه در اوراق تاریخ از خود بیادگار خونین گذاشت ! ! !
( غرض از اشاعۀ رویداد محاکمه )
کدام کس که نکرده کمان ظلم به زه
که تیر آفت جاوید را نشانه نشد
(۱۰) دیناً و عقلاً ثابت است که هر يك عملی از اعمال انسانی
دارای مکافات است و ممکن نیست که جزای عمل خواه خوب است یا بد ، به
عامل آن واصل نشود .
(۱۱) در روی جهان تمام اقوال و افعال انسان هر چند در خفا صادر
شده باشد و مدت مدیدی هم بر آن منقضی شده باشد حتماً نتیجه همان خوبی و
یا خرابی را که از ان مثمر شده ، می بخشد .
(۱۲) هر چند جزای مکمل او بی ملتوی به عقبی است اما درین دنیا نیز يك نمونۀ
آن جهت عبرت سائرین نشان داده میشود .
(۱۳) درین موضوع بناظرین عالی بورق گردانی تاریخی زحمت نداده فقط
واقعات همین انقلاب را بخاطر شان یاد آوری میکنیم که هر کس برأی العین
عمله قباحت و خیانت و پاداش کردار و رفتار خود را بهمان اندازه که مرتکب آن
شده بود دید اينك در اثر همان سلسله دست قدرت پرده از روی اغراض پسندی


و خیانت کاری های محمد ولی و محمود سامی نیز برداشت و آنها را بصورتی که میبایست خجل و شرمسار و بکیفر کردار شان رسانید .
(١٤) چون جبههٔ اعلام حقایق این مسئله برای نصیحت و اندرز خادمین و عبرت و چشم سوزی خاینین لازم بود که صورت محاکمهٔ آن خاینین بزرگ که سرمنشهٔ این انقلاب آتش افروز این واقعه پر از التهاب گردیده اند در حیز تحریر در آید لذا ریاست شورای ملی در صدد ترتیب و تدوین آن قرار آتی برآمد :-

انعکاس خیانت محمدولی و محمود سامی
در محیط

ـ ( خون ناحق دست از دامان قاتل برنداشت ) ـ

(١٥) در موقعیکه افواهات خیانت و نمک حرامی از هر گوشه و کنار و از زبان صغار و کبار نسبت به محمد ولی و محمود سامی بکوش عدالت نیوش اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی میرسید، و استعمال کلمات بدگوئی محمد ولی و محمود سامی بین عامه کسب شده، و سخنانیکه تا دیروز مخفیانه و محرمانه نسبت بغداری آنها گفته میشد امروز علی رؤس الاشهاد ایراد میگشت ، و همگی بيك زبان خرابی مملکت را از اثر اغراض پسندی و خیانت کاری محمد ولی و محمود سامی که از زمامداران بزرگ عصر امانی استند نشان دادند ، و اینها را محرك نهضت بچه سقو و عامل بزرگ تقویم و تمدید سلطنت پر از وحشت او دانسته آنها را بحیثيت مشاور و رهبر در غارتها و خون ریزیهایش مورد طعن و نفرت قرار داده باهم دیگر معرفی میکردند؛ بحکومت متبوعه ما طوریکه مرقوم میشود شکایات و عرائض جهت باز پرس


وتحت محاکمه گرفتن آنها و پاک کردن صحنهٔ پاک وطن را از وجود خیانت آلود آنها نیز مواصلت نمودن گرفت !

[ وصول عرائض ملت نسبت بمجازاة ارباب خیانت ]

(۱٦) درین اثنا يك حصهٔ از ملت که عذاب وجدانی همه مشاعر وحواس شانرا زیر محاکمه وتضییق آورده آنها را به اعتراف هر گونه حقائق وادار ساخته بود عریضهٔ جدی ودر خواست مصرانه عمومی شانرا نسبت به مجازات و باز پرس این دونفر بحضور شهریار عدالت گستر تقدیم نموده همگی متحد القول شده گفتند که : —
(۱۷) هرچند درجهان مشهور ، واین کلمه زبان زد عموم است که شرارهٔ آتش انقلاب شمالی سرتاسر افغانستان را فرا گرفته است ؛ ما هم این شهرت را تصدیق کنان عرض میکنیم که اساساً مادهٔ این انقلاب و اخگر این آتش پرالتهاب از دست خیانت پرست مامورین بزرگ عصر امانی محمد ولی ومحمودسامی درسمت شمالی بصورت بچهٔ سقاو واتباع سفاکش القاء واحداث شده زیرا که دائماً مساعی اغراض پسندانهٔ آنها درحمایت وكمك وهمراهی اشرار ، همراز وانباز بوده به کرات باعث نجات آنها از مهلکه شده اند و چندین نفرما را ازین جهت حبس و بدنام کرده اند که چرا شما به مخالفت بچهٔ سقو اقدام و یا چرا در تعقیب ودستگیری آن تشبث میکنید .
(۱۸) درعین زمان مامورین آن عصر هم تماماً سهل انگار وغفات کار بوده مثل حکومت ضعیف الادارهٔ مرکزی بمسائل غیر مفید نظرفریب سر سری مصروف ، و به مهمات امور اهمیتی نداده ، عالم عسکری وروحیات ملی وجریانات داخلی بکلی خراب ومنسوبین حکومت عوض خدمت بملت وصداقت به مملکت در رشوتخواری وپیمایکی مصروف بودند حرکات واوضاع ایام اخیرهٔ اعلیحضرت


امان الله خان که خیلی دل آزار و برخلاف مقررات اسلامی و احساسات ملی بيك
شدت روی کار آورده شده بود بر علاوۀ آن خرابیها و بی پروائیها حکمرانی
داشت ، موجب مزید نفرت و غیظ ملت گردیده يك زمینهٔ درستی را برای موفقیت
نقشۀ خائنین و شرکت عامۀ ملت با آنها فراهم آورده تماماً به مخالفت حکومت
و موافقت آن قوۀ که به ضد او کار کند مائل و آماده شدند .
( 19 ) چون ما از ازمنه قدیم الی الان دایماً بحکومت صادق و به مملکت خود
خدمت کرده ایم خیلی تأسف داریم که چرا درین عصیان فاحش که نتیجه آن
برای افغانستان بسیار گران و پریشان کن ثابت شده اشتراك كرديم ولی چه
باید کرد که از اثر همان خیانت کاریهای مامورین بزرك و ضعف اداره حکومت
هر چندیکه ما در ازاله مادۀ فساد و تخمهٔ انقلاب کوشش میکردیم تا کشت و خونی
واقع نشده مفسده از بین رفع شود به نتیجهٔ واصل نمیشدیم .
( 20 ) اينك شاهد قول و موید این مدعای ماهانا محاربه کردن و مقتول و
مجروح واسير نمودن همین اشرار موجوده است که از بقایای سقوی و طرفداران
صمیمی حبیب الله بودند و به بسیار شدت مکرراً فضای پرامن مملکت مارا مکدر
نمودن آرزو داشتند از حسن نیات شاهانه و صداقت شعاری عامه مامورین صادق
شما چطور بيك فرصت قلیلی دراثر مقابله ومجادلۀ خود ما مردم شمالی دستگیر
و متتشر شدند و مایان بنابر مسرت اعلیحضرت و ادامهٔ امنیت و تصدیق عملی
صداقت و اطاعت خود نه تنها در استیصال ودستگیری اشرار و افراد بدکردار
شمالی کوشیده ایم بل در موضوع اعدام و حبس دوام و نفی بلد و غیره مجازات
این افراد مشهور بالفساد خود نیز اظهار نظریه کرده ایم ؛ تا آینده اینطور
يك لکه بد نامی و مادهٔ اختلال وطنی باقی نماند که باز ملت از آن پریشان و مملکت
مزارستان و حکومت سرگردان شود لهذا بسیار ضرور میدانیم که برای استقرار
امنیت ودور کردن ریشه های اغراض و خیانت عرائض جدی مانرا نسبت به


مجازات محمد ولی و محمود سامی که یگانه موسس انقلاب و بانی اینهمه خرابی و حامی و مربی بچه سقو بودند و همه این مظالم و فجایع را همین خائنها روی کار آورده اند نیز معروض حضور بداریم.
( تاثیر این عرائض و اطلاعات بر حکومت )
(۲۱) درینجا حکومت محض برای اینکه احساسات اهالی خواه کسانیکه زمزمه دارند و یا جدیانه پیشنهاد میکنند، به یاس مبدل نگردد و حکومت موجوده را هم مثل سابق يك حکومت شخص پرست سخن ناشنو که برخلاف احساسات ملیه کار روائی دارد تصور نکنند از یکطرف حكم بتوقيف محمدولی و محمود سامی بيك صورت مهذبانه و احترام کارانه اصدار کرد و از جانب دیگر به تحقیق و تدقیق حقانه و بیغرضانه و منصفانه این فقره مهم اغاز نهاده امر بتاسيس يك محكمه عالی العال که اوصاف و تشریحات آن آیناً خواهد آمد و ازان ناظرین به خوبی میدانند که تا امروز نظیر آن در افغانستان از حیث وسعت و سنجید ن و دقت کردن تمام پهلوها از نقطه نظر عدالت و انصاف دیده نشده است؛ اصدار فرمود
( جريانات محکمه علنی و بعموم معلوم است )
( ۲۲ ) هر چند وقایع و جریانات این مجلس توسط اعضا و شرکای آن برای افرادی که بدور و پیش کرسی سلطنت اثبات وجود دارند کماهی منکشف و ظاهر است و همگان علی الیقین میدانند که بکمال غور و خوض و دقت کردن در تمام اطراف این محکمه عالی جرم خیانت ملی و جنایت وطنی را بر محمد ولی و محمود سامی بدرجه اثبات رسانیده اند
( ۲۲ ) ولی محض برای استحضاریت عامه اهالی و طن و آنانیکه بافغانستان علاقمندی دارند ریاست عالی شورای ملی ماچنان مناسب دانست تا صورت جریانات این محکمه را کماهی بصورت يك رویداد ترتیب و تدوین کرده در منصه اشاعت بگذارد.


( ٢٤ ) لهذا چنان مناسب دید که تحت اداره و نظارت رئیس جلیل خود آقای
عبدالاحد خان يك رويداد منظم این دیوان عالی را که اولین بار در افغانستان
برای محاکمه کردن خائنین ملی انعقاد شده است ، از روی آن اوراق
و اسناد و تحقیقات و استنطاقات و سوالها و جوابهای که مدار حکم و اسناد
جرم این دو خائن گفته میشوند ؛ ترتیب و تدوین کنند تا از جریانات این
این محاکمه برای خواص و عوام واز خود و بیگانه حقائق منکشف شود
( صورت ترتیب رویداء محاكمه )

( ٢٥ ) در نظر گرفته شده است که درین کتاب وقایع واصله تحریر گردد
وصورت ترتیب و تدوین این رویداد چنان مقرر کرده شد که اولا از آن
شرارت افگنی ، مکرر اتباع سقوی که پس از اعدام سقو زاده بنای عصیان
و تمرد شدید را گذاشتند و بواسطهٔ خود اهالی شمالی بکیفر کردار خود رسیده
کاملا استیصال و در اثر آن عموم اعزه و معاریف بشرف یابی حضورشاهانه
نائل شده نسبت بخائنین عریضه پرداز شدند بحث بمیان آید
( ٢٦ ) در عقب آن به نقل احکام واتخاذ مفاد آن فرامین همایونی که راجع
به توقیف خائنین وتشکیل دیوان عالی و مقرر کردن مدعی العموم صادر شده
پرداخته شود بعد از آن لايحه ديوان عالی نگاشته در اثر آن فقط به نوشتن
مطالب عمدهٔ آن اوراق و اسنادی که از آن دیوان عالی در استنطاق و تحقیقات
ابتدائیه و محاکمه کار گرفته ند اكتفا ، و از بیانات خارج از موضوع و آن
دلائلی که بعد از اثبات و احکام محکمه از دیگر گوشه و کناره مملکت نسبت
به جنایت محمد ولی و محمود سامی رسیده است صرف نظر کرده تنها از تحقیقات
ابتدائيه وصورت استنطاق و سوال و جوابهای که از اشخاص لازمه درینموار‌د
کرده شده است تذکاری داده مجملا از انعقاد مجالس متعدده محکمه دیوان عالی


حکایت بمیان آید و صورت سوال ودعوی مدعی العموم و دفاع مدعی علیه ،
ورد دفاع او را که ثانیاً نموده و اثباتهای منطق و شهودی مدعی العموم که
به محضر خائنین و عامه حضار حاضر آورده و عجز آنها از دفاع آن ؛ مرتباً
یکی بعد دیگری هر چند در مجالس متعدده واقع شده جهت افهام عامه بيك سلسله
با تفصیل جلسات دیوان عالی نوشته شود در خاتمه نتیجه ورای آخرین مجلس
واحکام پاد شاهی که نسبت به مجازات آنها صادر شده قید میشود
(۲۷) درین رویداد متحتم وضروری قرارداده شده است که صورت آن ادعا
وبیا نات وتحریراتیکه درین محاکمه تاثیر ومدخل دارد نوشته شود وهم چیز هائیکه درین
کتاب تحریر میگردد همان اسنادند که در محاکمه از آن کار گرفته شده است.
(۲۸) مخصوصاً در جواب های محمد ولی ومحمود سامی که سراپا به قلم
خود شان بالذات تحریر شده است وعیناً در ریاست شوراء قید وضبط میباشند
نقطه نظر آن است که عیناً منقول گردد ، در مقاماتیکه اولا جواب را طوری و
اخیراً ازان پشیمان شده بر آن خط کشیده اند این (x) علامه گذاشته
میشود — اگر با وجود خط گرفتگی هم خوانده و فهمیده شود پس از نوشتن
همان علامه به تشریح آن در حاشیه اشاره می رود اما این خط کشیدگی های
عمدی مستثنی است ازان اغلاط وسهويکه طبعاً براى يك نویسنده در اثنای تحریر
عاید میشود زیرا که درین رویداد از نشان دادن این طور اغلاط صرف نظر وفقط
به تشریح همان خط کشیدگی ها که قرائن و امارات قطعیه جرم ویا اقرار او
گفته میشود قلم معطوف میشود .
[ اغتشاش مکرر اتباع سقوی در سمت شمالی ]
(۲۹) پس ازینکه کابل به نیرو و همت اقوام دلیر و عشائر غیور تحت اداره
نادری مفتوح شد وحبیب الله بشر حیکه معلوم است مفرور شمالی گردید
از طرف حکومت نادری بمردم شمالی اخطار کرده شد تا درموعد نجروز


۱۱

بهر ذریعه که بتوانند در دستگیری بچه سقو و اتباع او صرف مساعی کنند والا حکومت در سوقیات خود بغرض تعقیب آنها واداره امنیت آن ولا مجبور است.
چون در همان موعد مقرره مردم شمالی بنابر معذوریت های که در اخیر معلوم شد نتوانستند که بوعده وفا کنند افغانیان جوق جوق بطرف کوهدامن روان شدند چون مردم سمت شمالی در زمان حکومت آن لاابالی خیلی متاذی شده بودند و هم فعلاً مزید حرکت خود ها را بمقابل قوای قومی دور از طاقت میدانستند از اینجهه نه تنها با حبیب الله پس از تخلیه ارگ با وجود تکلیف و استرحام او داد همراهی را چنانکه شاید و باید ندادند بلکه در دستگیری او با مجاهدین ملی تسهیلات ، و به سلطنت نادر شاهی انقیاد نمودند . چون سقو زاده از يك طرف افكاك اهالی شمالی را دید و از جانب دیگر حس تعقیب و انتقام جوئی قوای قومی را برأس العين مشاهده کرد مجبوراً خود را تسلیم حکومت کرد و اعلیحضرت نیز از شیوه رحم دلی و حلم پژوهی که دارند تسلیمش را پذیرفته و تا يك حدى ازو بمقابل انتقام خواهی قوای ملی مدافعه هم نمودند اما ملت از حق خویش که از وی تلفات مالی و جانی دیده بودند نگذشته بحضور شاهانه بكمال الحاح و اصرار معروضداشتند که اعلیحضرت نادر شاه غازی البته جرائم سیاسی و شخصی خود را به بخشند اختیار دارند اما در مطالبه حقوق شخصیه خود ها از حضور شاهانه رجا داریم که این بدنام کنندگان افغانستان را بدست ما بسپارند تا بکیفر کردار بد هنجار شان برسانیم زیرا که هر فردی از افراد افغانستان برای گرفتن انتقام به منتهای جدت و غیظ ازین افراد بدنهاد اصرار دارند در اثر همچه اصرارات متوالیه ملت ، اعلیحضرت نادر شاه غازی ، حبیب الله را با رفقای صمیمی او بوکلای ملت سپرد و از طرف نمایندگان مذکور رهسپار بادیه ادبار شدند .
(۳۰) پس ازینکه حبیب الله وغیره نفری دلخواه او جاده پیمای بادیه عدم گردیدند ؛ دیگر رفقای همسك و همراهان نادان او باز بنای شرارت


﴿ ۱۲ ﴾

وعصیان ورزی را بهمان اساس و طریقه که بچه سقو آنرا در ابتدای انقلاب و در هنگام استیلای کابل استعمال کرده بود ، گذاشتند
(۳۱) تنها فرق و علامه فارقه بین این اغتشاش و عصیان ابتدائیه سقو زاده بود ، اینقدر یک نکته است که این رفقای بقیة السیف حبیب الله پس از مقتولیت او مجدداً « دزد » دیگری را برای خود « پادشاه » انتخاب و دیگر سارقین و راهزنان مشهور شانرا « نائب السلطنه » و « معین السلطنه » و « وزرا » و « والی » و« کوتوال » و « جرنیل » و « کرنیل » و ، و ، و، مقرر کردند درحالیکه به بهترین اسلحه و سامان مسلح و مجهز بودند جبه‌خانه کافی، خزانه مملو با خود داشتند و هم رسوخ و نفوذ هر واحد شان خیلی زیاد بوده تمام ترتیبات و تنظمیات آنها بدرجهٔ اساس سلطنتی مرئی بود .
(۳۲) با این تشکیلات و نیاتی که بشمهٔ از آن فوقاً اشاره شد این جمعیت اشرار بنام خون خواهی سقو زاده مکرراً بنای اشوب و شرارت را گذاشته وحشت سقائیه را دوباره استحکام نمودن میخواستند بلکه برچندقلعه و دهات بنای حمله آوری و آغاز اشتراک عمل جبری را بر آنها نیز شروع نموده بودند .
- ( تعقیبات حکومت نادری راجع به استیصال اشرار شمالی ) -
(۳۳) پس از رسیدن این اطلاع از طرف صدارت عظمی او امر لازمه اعطا و جهة جلوگیری ازین اغتشاش و تعقیب اشرار والاشان جلالتماب محمدیعقوب خان والی بحیث رئیس تنظیمیه و عالیجاه عزت و شجاعت همراه عبدالوکیل خان نائب سالار بصفت قوماندان نظامی بايك قوهٔ عسکری اعزام شدند.
(٣٤) در عین زمان از حضور عدالت نشور شاهانه اعلانی بعنوان عموم اهالی و سکنهٔ شمالی اصدار یافته این مسئله را خاطر نشان عموم شان گردانید که به پیروی افکار امنیت پسندانه و نظریات عدالت کارانه ملوکانه که نسبت بعموم


۱۳

ملت افغانستان و مردم شمالی دارند آنها بایستی بالذات در دستگیری و مقابله این اشرار یکه مکرراً می خواهند اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده زیاده بر سابق اسباب خجالت شمالی را باعث میشوند ؛ جداً بکوشند و صرف مساعی ورزند !
(٣٥) در صورت تخلف ازین احکام و مساهله نمودن در تعقیب این اشرار البته حکومت مجبور است که در سوقیات عسکری خود بيك اندازه كافی جبهۀ قیام امنیت و ادامه سلسله انضباط اوامر لازمه اعطا کند در آنصورت اگر تکلیف و زحمتی برای بعض افراد عائد شود البته که حکومت مسئولیت آنرا بر خود نگرفته تماماً از دست خود آنها به اوشان خواهد پیوست زیرا که آنها در بدست آوری اشرار از فعالیت و مساعدت با حکومت کار نگرفته اند .

—[ اهتمام سمت شمالی در گرفتاری اشرار و افراد جانی ]—

(٣٦) پس از انتشار این اعلان و اعزام والی و نائب سالار نظامی و يك مفرزه عسکری عموم اهالی شمالی بيك جدت و فعالیت منتهائی نه تنها در دستگیری اشرار و انتشار آن سارقین نابکار حسب اوامر و هدایات همان دو منصبدار صداقت شعار صرف مساعی واقتدار نمودند، بلکه در اعزاز و اکرام و ضیافت برادران عسکری خود هم بصورت الومی کوشیدند . بيك اندازه كافی اسلحه، وجهه خانه ، وغیره سامان حکومتی را نیز جمع آوری کردند ، هم چنین مالیات مقرره شانرا هر چه بر ذمه شان طلب دولت بود ؛ فراهم نموده بخزائن دولتی تسلیم نمودند .
(٣٧) خلص اینکه شمالی ها تمام اوامر جزئی و کلی حکومت نادر شاهی را به کمال ارادت و اخلاص استقبال كردند . وا کثری از اشرار آن دیار را بدون سوقیات عسكرى وقوة الظهر گرفتن از دیگر افراد قومی ، خودشان بالذات الی سه صد نفر دستگیر ؛ و بحکومت به کمال جدت تسلیم ؛ و برخی را مقتول؛ وعده


١٤

را مجروح ؛ وبقیه السیف را کاملاً منتشر ومفقود الاثر نموده و تايك اندازه
حکومت را ازین اوضاع اطاعت کارانه و حرکات اخلاص مندانه خویش
مسرور ساختند .

( شرفیابی مردم شمالی بحضور پادشاهی )

( ٣٨ ) پس ازینکه اکثری از امور مهمه آن مقام غازه ختام را بناصیه مرام
خود کشید و تمام اوضاع امور مجریان طبیعی خود افتاد ، از حضور امر اصدار شد
تا بتوسط والی و نائب سالار عامه خوانین واعزه و روشناسان شمالی شرفیابی همایونی
را نائل شوند که راجع به جریانات دوره انقلاب از آنها سوالات ، ونسبت بطرز
عمل آتی شان بآنها توصیه وهدایات ، وبه اشخاص خادم ارادتمند که فوق العاده
خدمت و اظهار فعالیت کرده اند ، مکافات ؛ وبه افراد شرارت پیشه آنها، مجازات
واز حسن نیات حکومت نادر شاهی که درباره عامه ملت محبوب خود و آنها دارند
توضیحات داده بصورت مکمل برای آنها از مفکوره و خیالات شاهانه خویش
آگاهی بفرمایند .
(٣٩) ذات شاهانه نفری فوق الذکر را به ١٤ شعبان در قصر دلکشا عز
ملاقات بخشیده بعد از انجام مراسم تعظیم خسروی و احوال پرسی با اهالی، حکایت از آن
اوضاع ملال انگیز وحرکات رقت آمیز سابقه شمالی که در طرفداری سقوزاده
می نمودند ، بمیان آمد .

(مذا کراة در اطراف اسباب وعلل انقلاب)

( ٤٠ ) شماليون با اینکه آثار تاسف و انفعال از چهر های رنگ پریده آنها
مشهود بود بازهم عذاب وجدانی همه مشاعر و حواس شانرا تحت محاکمه وفشار
آورده آنها را باعتراف هرگونه مسائل و اظهار هرنوع وقائع وادارساخته به
تذکار آن اسباب وعللی که موجب این اقدام آنها شده بود و درعین زمان قوه


١٥

جبریه ستّویان وتحريك ديگر خائنان و اوضاع شررانگیز باهیجان دوره امانیه مخصوصاً وقایع ایام اخیره وغفلت وسهل انگاری حکومت مرکزی و رشوت خواری ومدعای نفسی مامورین اوشانرا باین قیام و اقدام مجبور می‌ساخت ، مفصلاً و مشرحاً عرض وبیانات خودها را طوریکه از فقره (١٧) تا (٢١) قبلاً اشاره شد دامنه واطاله داده ، مجملاً همین مطالب خودهارا بيك عريضه تحریری مندرج نموده بامضاء ومواهير يكعده بزرگی از اعزه ومعتبرین خود آنرا تأئید وقرار آتی به عرض رسانیدند .

معروضه اهالی بحضور اعلیحضرت
غازی

(٤١) بحضور مبارك اعلیحضرت غازی شهریار افغانستان عرض اینکه : - مسئله مقابله حبیب الله ، دزد با حکومت سابقه اظهر است که از بی غوری ورشوت ستانی واغراض جوئی بعضی کارکنان آن زمان بود ، که روی هم رفته اسباب تنفر تمام اهالی را از حکومت فراهم آورده ، ومسئله را به اندازه وخامت دادند که بچشم سردیده وملاحظه نمودیم ، برخی از زمامداران بزرگ ووزرای معتبر آن وقت با حبیب الله روابط دوستی داشت چنانچه حبیب الله بارها از تفنگ پنج تکه فرستادگی محمد ولی خان وکیل حکومت سابقه اظهار ممنونیت نموده ، از پول وجباخانه واعطای نقشه جنگ ودیگر مساعدتهای مشارالیه که در هنگام قطاع الطریقی او نموده بود یاد آوری می‌نمود ، وبدربار عام ومحضرهای عمومی صورت مذاکرات مجلس های مخصوصانه را که محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ ودیگر مواضع با او کرده تشریح میداد . وضمناً از نامه محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی حکومت امانیه که برایش


١٦

در اثنای حملهٔ نخستین او فرستاده بود و از جنگ نکردن افراد عسکری ماتحتش اورا اطمینان قطعی داده بود کمال خورسندی و رضاهیت را نشان میداد ، علاوتاً از تعاونات و همراهی های علی احمد خان والی نیز خوشی و خرمی می نمود :
(٤٢) اعلیحضرتا ! در صورتیکه وکیل سلطنت و قوماندان قوای مرکزی قول اردو و غیره رجال بزرگ حکومت باحبیب الله طرح مؤدة ودوستی افگنده ، باوی از هیچ گونه تعاون و امداد و همراهی مضایقه نمیکردند ، پس اهالی سمت شمالی چه چاره داشت و چگونه بار ملامتی آنها برایشان حمل خواهد شد .
(٤٣) حالا نکه ما اهالی از آبا واجداد خادم صادق و خیرخواه حکومت بوده و حلقه اطاعت و انقیاد حکومت سلف و حال را بگوش جان داشته و داریم ، امروز که خدای کریم بلطف عمیم خود و جود گران بهای همایونی را بما اهالی و تمام خطه مقدسهٔ افغانستان اعطا و عنایت فرموده عرض شکران داریم بلکه از ادای مراتب شکر گذاری آن عاجز و ناتوانیم .
(٤٤) اعلیحضرتا ! تنها چیزی را که به پیش گاه مراحم ملوکانه تقدیم بداریم همین الفاظ است که ما اهالی بحکومت متبوعهٔ خود قلباً صادقیم ، و در راه خدمت آن بسر ومال و جان حاضر .
(٤٥) شهریارا : باز هم در اثر همان رشوت ستانی و خودغرضی کار داران حکومت سابق بود که اسباب انزجار اهالی فراهم آمده و همچو حبیب الله يك قطاع الطریق از موقع مستفید گردیده کسب قوه نمود و اهالی شمالی را چار و ناچار بآن اشرار خیانت کار یار و شريك يك عصيان فاحش ساخت، و نیز از همین رهگذر بود که دیگر اهالی افغانستان هم بمدافعه و مقابله نپرداخته و حکومت را از دست دادند
(٤٦) در وقتی که مسئله انتخاب پادشاه در میان آمد و وکلای ملت گردهم جمع شدند ، برای هیچ کس فرصت دست نداد تا در آن موضوع زبانی بشوراند . و مسئله حکمرانی حبیب الله با يك وضع مستبدانه صورت گرفته بود .


۱۷

(٤٧) با صدق زبان عرض میکنیم که مایه اصلی فتنه و فساد و واسطه اساس کامیابی دزدان محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان بود زیرا نظر بخیالات خامیكه پیش خود سنجیده بود باین وسیله میخواست تا حکومت و سلطنت افغانستانرا مالك و صاحب شود.
(٤٨) دلیل قطعی است كه اگر وکیل حكومت و دیگر کارکنان بزرگ آن دوره با دسته دزدان دست معاونت و همراهی نمیدادند، رشوه نمیخوردند و گزند خاطر برای اهالی تولید نمی نمودند پس چه گونه حبیب الله کامیاب می شد ؟
(٤٩) و چطور با قوای حکومت تاب مقاومت آورده بالاخر غالب میگردید؟ يك دسته از مفسدینکه چند روز قبل به جبل السراج حمله آوردند نیز از همان اشخاص بودند چرا نتوانستند بمقاصد فاسد خود ها کامیاب شوند ؟
(٥٠) چون کارکنان حکومت کنونی الحمد لله از همه گونه شوائب پاك و منزه هستند و اهالی سمت شمالی نیز با حکومت متبوعه خود کمال صداقت و خلوصیت را داشته و دارند لهذا با همه گونه جانبازی و فداکاری بمقابله آنان پرداخته و کمر بدفع آنها بسته و اینك به کمال افتخار عرض می کنیم که فقط اهالی شمالی به آنها مقابله کردند و اکثری از آنها را مقتول و مجروح و مابقی آن مفسدان را الی سه صد نفر دستگیر و به حکومت تسلیم نمودند که درین معامله تعقیب و دستگیری اشرار نه دست عسکری با ما شريك بود و نه از دیگر قومی
(٥١) بل در زمان حکومت سابق هم همین ما اهالی بودیم و همینطور عقیدت و صداقت با شاهان خود داشتیم اگر مأمورین خیانت کار عصر امانیه همراز و معین دزدان و رهزنان نمیشدند حبیب الله چطور میتوانست کامیاب آید ؟
(٥٢) در خاتمه بکمال صدق و صفا و با فرط اخلاص و عقیدت و به موجب (آية شريفة) (اطیعوا الله واطيعوا الرسول اولی الامر منكم) بتمامی اوامر حکومت


۱۸

متبوعهٔ خود مطیع ومنقاد بوده و به فرمان برداری پاد شاه محبوب خود بسرو مال و جان واولاد حاضر و آماده هستیم .

(٥٣) راجع به محمد ولیخان که با حبیب الله روابط و وسائط داشت و معاون و معلم حقیقی حبیب الله بود و باعث بدنامی ما و خرابی مملکت گردیده ما مردم قرار فوق حقائق را عرض کردیم ، آرزو مندیم تا اعلیحضرت در باز خواست اینطور خائن های بزرگ که اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده اند بپردازند : اگر اینچنین اشخاص خائن دفع نشوند البته در آینده باز باعث بدنامی يك قوم خواهند شد .

(٥٤) دستخط ها ومواهیر اعزه ومعاریف سمت شمالی (١٢٥) نفر عبدالوهاب خان کوهستانی — محمد یوسف خان تو تمدره — فیض محمدخان بایانی — باباصاحب خان چهاریکاری — گل احمدخان — احمدعلی خان— خواجه عطا محمد خان کوهستانی — محمدعمر خان که درهی — عبدالقیوم خان کوهستانی — خواجه میرعلم خان سرای خواجه — حاجی امیرمحمد خان جبل السراجی — محمد یعقوب خان داکتر — خواجه غلام محمد خان کوهستانی — محمد زمان خان جبل السراجی — ملك شاه جان جبل السراجی ملك محمد نادر خان جبل السراجی — ولی محمدخان جبل السراجی — ملك رحیمدادخان جبل السراجی — گل باز خان — محمدحسین خان جبل السراجی — خالقدادخان جبل السراجی — عبدالغفورخان جبل السراجی — عبدالرسول خان کوهستانی — محمد قاسم خان کوهستانی محمد افضل خان کوهستانی — احمد شاه خان کوهستانی — قلندر خان کوهستانی — محمدیعقوب خان کوهستانی مهردل خان کوهستانی — عبد الجمیل خان کوهستانی — ملك احمدعلیخان جمال آغه — حاجی عبدالحمیدخان جمال آغه — غلام محیی الدینخان جمال آغه — محمد گل خان جمال آغه — محمد یاسین خان جمال آغه — محمد عمرخان


﴿ ۱۹ ﴾

جمال آغه ـ محمد ابراهیم خان جمال آغه ـ میرسید جان کوهستانی ـ
ملك وزير محمد خان کوهستانی ـ محمد جان خان کوهستانی ـ ملك محمد عمر
خان کوهستانی ـ حاجی شاه ملك خان کوه بند ـ ملك محمد امین خان
کوه بند ـ ملك زرین خان کوه بند ـ میرزا محمد طاهر خان ـ مبارك
شاه خان کوه بند ـ محمد اکبر خان ، میرزا عتیق الله خان ، خواجه محمد عمر خان ،
خواجه عبدالرزاق خان ، خواجه سید فقیر خان ، خواجه غلام نقشبند خان
محمد سرور خان اشتر گرام ، غلام نبی خان اشتر گرام ، محمد صدیق خان ،
ملك گلمیر خان سالنگی ، ملك لشكر خان سالنگی ، ملك غلام محمد خان
سالنگی ، خواجه محمد نظر خان ، ملك فیض طلب خان شتل ،
ملك دوست محمد خان شتل ، ملك شير جانخان شتل ، حمید الله خان ،
عبد القدوس خان اشتر گرام ، جلال الدینخان اشتر گرام ، فیض طلب
خان ، امام الدینخان سید خیل ، ملك سلطان محمد خان سید خیل ،
سرفراز خان گلبهاری ، محمد گل خان گلبهاری ، محمد هاشم خان گلبهاری ،
در محمد خان گلبهاری ، ملك دين محمد خان سید خیل ، ذوالفقار خان
سید خیل ، ملك بوالخان گلبهاری ، عبد الله خان نجرابی ، منصور خان
جبل السراجی ، شهاب خان غلام رسول خان سالنگی ، محمد سمیع خان
جبل السراجی ، ملك عبدالحمید خان ، ملك احمد جانخان ، ملك غلام
سخی خان ، محمد سرور خان نجرابی ، محمد صدیق خان نجرابی ، شهنواز خان ،
نجرابی ، ملك سيف الدینخان نجرابی ، ملك غلام قادر خان نجرابی ،
آقا جانخان نجرابی ، ملك نجم الدینخان نجرابی ، سید شاه خان نجرابی ،
محراب خان نجرابی ، گل محمد خان نجرابی ، ملك محمد زمان خان سید خیل
عبدالحميد خان سید خیل ، آقا محمد خان گلبهار ، محمد عباس خان گلبهار ،
خواجه فضل ، منصور شاه خان ، شیر محمد خان ، محمد شریف خان نجرابی ،


۲۰

شهنواز خان نجرابی ، غلام نبی خان ، ملك جان باز خان سید خیل ، فضل حق خان ، عبد الشكور حان ، میر حیدر خان ریک روان ، محمد سرور خان قلعه مراد بيك ، محمد انورخان غازه ، محمد امان خان قلعه مرادبيك ، دوست محمد خان ، امیر محمد خان ، قیام الدینخان ، سید پادشاه خان ، میرجمال الدینخان گلدره . ( مابقی بدرستی خوانده نشد )

( ٥٥ ) نقل فرمان پادشاهی

راجع باین معروضه مشاهیر شمالی بعنوان صدارت عظمی :
بعداز القاب : دیروز بتاریخ ١٤ شعبان المعظم يك جمعیتی از ملكان ومعاريف سمت شمالی بحصور حاضر گشته تأثر و ندامت و انفعال از اوضاع گذشته را ظاهر ونسبت به حکومت اظهار خدمتگذاری ووفا داری نمودند وضمناً بعرض رسانیدند که حبیب الله بچه سقو را یکعده اشخاص مثل محمد ولی ومحمود سامی تحريك بشورش وعصيان نمود ، وحبيب الله نیز از مساعدت وهمراهی آنان حکومت غاصبانه واستیلا کارانه را بدست آورد وبدربار عام ارامداد و همراهی محمد ولیخان اظهار میکرد که در حین فرار تفنک پنج تکه که بدستم هست بمن داده و همه وقت کار طوس وروپیه برایم فرستاده است و محمود سامی نیز در هنگام محاربه قلعه مرادبیک بمن خط و پیغام داده است که ما جنگ نمیکنیم . و از علی احمد حان والى نيز اظهار خوشی و رضائیت میکرد وجمعیت مذکور مفاد عرض خودرا نيز بصورت عریضه بامضای ملکان و معاریف سمت شمالی بحضور ما تقدیم نموده اينك عريضه مردمان شمالی را جنساً بشما ارسال کردیم . بشما امر مینمائیم که محمد ولیخان و محمود سامی را بارك شاهي بيك صورت مهذبانه خواسته نظر بند نگهدارید ومتعاقباً يك دیوان عالی مركب از وزرا وتمام اركان مجلس شورا ومعاريف مركز و كليه وكلاو معززین ولایات که حاضر مرکزند تشکیل داده ، مسئله را مطرح نظر وافکار


عامه قرار داده و باحضور مجلس محاکمه آنهارا دائر کنید آنچه رای عامه در
خصوص آنها قرار گیرد نتیجه فیصله و آرای آنها را بحضور عرض کنید .
از اشخاص خارجی هم ذواتی را که شما لازم میدانید برحسب اجازه نامه شما
محض استماع و ملاحظه جریان محاکمه در ان مجلس حضور بهم رسانیده میتوانند
١٥ شعبان المعظم ١٣٤٨ ( ٢٥ ) دلو ١٣٠٨
( محل امضای شاهانه )

( اقدامات صدارت عظمی )

پس از صدور و وصول این فرمان از حضور صدر اعظم صاحب
اشخاص فوق الذکر قانوناً بيك صورت مهذبانه جلب و در ارگ شاهی بيك
شیوۀ انسانیت کارانه نظر بند نگهداشته شده جهة تكميل تحقيقات و تحت
محاکمه گرفتن آنها حسب الامر حضور قرار آتی احکام اصدار شد .

(٥٦) ( فرمان صدارت عظمی )

عالیقدر جلالتمآب عبد الاحد خان رئيس شورا !
چون بموجب فرمان نمبر (۸٠٨٥) اعلیحضرت غازی راجع بمظنونیت محمد ولی
خان ومحمود سامی یك ديوان عالى مرکب از وزرا و تمام اركان مجلس و شورا
ومعاریف مرکز وكلية وكلا و معززين ولایات که حاضر مرکز اند
تشکیل و در دیوان عالى موصوف محاكمۀ این دو نفر دائر میگردد لہذا
حسب الامر وارادۀ سنيۀ ، رئيس این دیوان عالی آن جلالتمآبند البته
ترتیب و تشکیل این دیوان عالی را از ذوات فوق الذکر خود شما
بصورت لازمه خواهید نمود آنچه اوراق و اسناد مظنونیت این دو نفر
که از عرض و استغاته اهالی تا حال بصدارت عظمی مواصلت کرده است


۲۳
درخواست کتبی اهالی سمت شمالی که بحکومت تقدیم کرده اند همدستانه به تحت حفاظت گرفته شده استنطاق و تحقیقات ابتدائیه و محاکمه شان بدیوان عالی مفوض گردید .
(۲) دیوان عالی استنطاق و تحقیقات و محاکمه مظنونین مذکور را بموجب اسناد و عرائض فوق الذکر که حسب اراده سنیه از مقام صدارت عظمی بدیوان عالی اعاده شده تحت نظر دقت میگیرد .
(۳) دیوان عالی حسب فرمان نمبر (۱۹۲۱) صدارت عظمی که به هدایت و اراده ملوکانه به شورا شرف صدور یافته تشکیل این مجلس را از ذواتیکه بجدول جداگانه اسامی شان ذکر شده و عبارت از (٤٧) نفر است مینماید
تبصره : ذوات فوق الذکر اضافه از اعضای موجوده شورای داخل مجلس موصوف میشوند .
(٤) علاوه بر علمای که بعضویت شورا شرف شمولیت دارند دو نفر دیگر نیز از علمای عظام برای تدقیقات جهات شرعی شامل این مجلس میشوند .
(٥) دیوان عالی اول برای استنطاق و تحقیقات ابتدائیه مظنونين يك انجمن جداگانه بنام انجمن تحقیقیه اصول محاکمات از ذواتیکه شامل عضویت این مجلس عالی میباشند تعیین و استنطاق و تحقیقات ابتدائیه بذریعه انجمن خواهد بود .
(٦) انجمن استنطاق و تحقیقات ، تحقیقات ابتدائیه خودشان را تکمیل و به نتیجه واصل ساخته تقدیم مجلس عمومی مینمایند .
(۷) مجلس عمومی نتیجه استنطاق و تحقیقات ابتدائیه انجمن را به کمال دیانت غور و تدقیق و به نتیجه گرفتن آن توجه میکند .


٢٤

(٨) مدار حکم قطعی اسناد ودلائل وقرائنی خواهد بود که تماماً براهین
مقنعه و مثبته وخالی از هر گونه اغراض و اعتراضات باشد نظر به آن
مجلس تعیین جزا خواهد نمود و پس از منظوری حضور اشرف ملوکانه
بصحۀ اجراء خواهد آمد.
(٩) چون این محاکمه تماماً علنی و برای مراعات و حفظ حقوق عمومیه واجتماعیه
ملیه است لہذا هر نفر و هر شخص میتواند که نظریات و عقائد و ادعائی اگر
بر علیه و یا برله مظنونین داشته باشد آنرا کتبی بریاست دیوان عالی حاضر
کنند و اگر شفاهی میخواهند ادعا و اقامه کنند صلاحیت دارند که تکت
اجازه از ریاست گرفته حاضر شوند.
(١٠) ادعا و اقامۀ دعوی تماماً بصورت علنی است مواد تحریریه از طرف
منشی بمجلس قرائت خواهد شد، همچنان دعوی کنندگان نظریات وعقائد
شان را عیناً تقدیم خواهند نمود.
(١١) مظنونین را مجلس عالی حق بیان ومدافعه خواهد داد و بیانات و دلائل
مقنعۀ شان را زیر نظر منصفانه خود شان خواهند گرفت.
(١٢) یکنفر مدعی العموم (۱) بنام وکیل اثبات جرم بمنظوری حضور شاهانه
مقرر خواهد شد مدعی العموم همه مواد و اسناد مظنونیت مظنونین
مذکور را جمع نموده ادعاءً واستدعاءً به مجلس تقدیم میکنند.
(١٣) دیوان عالی تماماً اسناد و مواد معلومات را که برایش رسیده یا میرسد بمدعی
العموم سپرد خواهد کرد مدعی العموم اسناد و مواد مذکوره را پس
از اقامه نمودن دعوی وختم هر مجلس دوباره سپرد ریاست خواهد نمود.
(١٤) ریاست تمام این اسناد را بصورت درست محافظه مینماید.
(١٥) مجلس عالی نتائج را که از جریان محاکمه میگیرند در حال غیاب مدعی و

(١) چون مسئولیت محمدولی جنبۀ ملکی و از محمود سامی حیثیت نظامی را داشت ثانیاً برای
هر واحد آنها يك يك مدعی العموم قرار پیشنهاد ریاست دیوان عالی از حضور مقرر شد


٢٥

مدعی علیه خواهد بود ولی نتیجهٔ همه استدلالات و مواد منتخبه را دارا خواهد بود .
(١٦) رئیس مجلس در ختم مجلس هر روزه موادی را که برای جلسهٔ دیگر قابل مذاکره و سمع دعوی میشمارد پروگرام آنرا ترتیب و بذریعهٔ منشی مجلس قرائت میکند .
( ١٧ ) مجلس ، اعتراضات و ادعاهای را که قابل تردید دانسته سمع آنرا لغو میپدارد حق تردید و مسترد کردن را دارند .
( ١٨ ) وظیفهٔ داخلیهٔ مجلس مواد آتی الذکر است :
(١) رئیس و اعضای مجلس عموماً دريك اطاق اجتماع نموده اعضاء به هدایت رئیس اخذ موقع نمایند ترتیبات مجلس : رئیس در صدر و اعضاء بدوطرف انجمن اخذ موضع می‌نمایند ، میزهای طولانی در بین برای تحریر گذاشته خواهدشد منشی و کاتبان . مجلس به نزديك رئیس در نقطه که از قرائت عرائض و ورقهای دعوی اعضای مجلس وسامعین تماماً حضاریکه در انجا اثبات و جود دارند حالی شوند اشغال موقع میکنند .
(٢) تمام موادیکه بریاست اعاده شده خودرئیس جمع میکند یگان یگان با اجازهٔ رئیس از طرف منشی قرائت میشود.
(٣) در حین قرائت تکلم ممنوع است هريك اعضای مجلس نقاط جالب تردد و توجهٔ خود شان را نوط میگیرند و بعد از اتمام قرائت باستيذان رئيس يك يك نفر یکی بعد دیگر نظریهٔ خود شان را می گویند .
(٤) رئیس مجلس حق ساکت کردن اشخاص را که خارج موضوع و يابغير از نوبت خود بیانات مینمایند ، دارد ، همچنان اگر مجلس را چند


٢٦

دقیقه عنداللزوم تعطیل کند نیز میتواند . تفریح هم باجازهٔ رئیس داده
خواهد شد .
(٥) رئیس واعضا در صف خود از ادعا کنندها و سامعین را جای نمیدهند
فقط درین انجمن در صدر رئیس و منشی و کاتبان بدو طرف خواه
بدو صف جا شوند ، خواه عقب صف اعضا جا بگیرند .
(٦) ادعا کننده‌ها باجازهٔ رئیس يك يك نفر درمقابل رئیس به پا ایستاده
بیانات خود شان را شفاهی و یا تحریری تقدیم می‌نمایند اگر بعض اشخاص
ادعا کننده را رئیس اجازه به نشستن کند نشسته میتواند ولی خارج صف اعضا
در همان نقطهٔ معین .
(٧) ادعای ادعا کننده هارا يك كاتب مخصوص کلمه بکلمه تماماً قید میکند و
در آخر همان ورقیکه قید میشود امضای خود ادعا کننده میشود ، رئیس
و یکنفر اعضای اول دران ورق بهمان مجلس نشانی میکنند .
(٨) ادعای تحریری ادعا کنندگان باید بامضای خودشان باشد ومنشی آنرا
جهراً قرائت کند بعد از قرائت بصورت فوق الذكر ازطرف رئیس و
اعضا نشانی و امضا میشود .
(٩) ادعای ادعا کننده ها در حال حضور خودشان بمجلس قرائت میشود
و تماماً یکجا شدۀ یا از ساعت(٩) الی (١٢) ــ ادعا تحریر وجمع شده بعد از
ساعت يك بجه خود رئیس واعضا از ادعاها نتیجه میگیرند و یا اینکه یکروز
ادعا شنیده میشود ویکروز دیگر نتیجه اخذ میکنند ، بهمه جهت در اخذ
نتیجهٔ ادعا کننده و سامعین در اطاق مجلس نمیباشند ، اخذ نتیجه نمودن
بخود اعضای مجلس متعلق است .
(١٠) سامعین در داخل اطاق شده میتوانند ولی دورتر از صفوف انجمن
در لوژ ها و کرسی ها می نشینند سامعین قطعاً حق اظهار عقیده
ندارند .


۲۷

(۱۱) سامعین از ذوات داخلی و اجنبی هر کس صلاحیت حضور و سمع را
دارند .
(۱۲) اوراق ادعا و نتائج تماماً در صندوق مخصوص قید میشود در ان صندوق
مهر و نشانی رئیس و دو نفر اعضا و منشی مجلس میشود و صبح که اوراق
برای کار از صندوق بیرون می شود بحضور اشخاص فوق الذکر
خواهد بود .
(۱۳) مجلس باتفاق یا باکثریت آرا موادی را که از دوائر رسمی وغیره
اشخاصیکه قابل سوال شود - والا تحقیق کرده میتوانند .
(١٤) مظنونین که برای استنطاق و اقامه دعوی ایشان آورده میشوند
در جائیکه صدر و تمام اعضای مجلس و سامعین بیانات شان را سمع بتوانند
جا داده شود و بیانات آنها تماماً مثلیکه در بالا ذکر شده قید شود و
امضای خود شان گرفته شود .
(١٥) قرار هائی که در مجلس داده می شود و یا نتائیجیکه از اوراق ادعا و
مذاکرات یومیه که خود این مجلس عالی بطوریکه نتیجه میگیرند تماماً یا
بقسم اجراآت هر روزه و اختتام هر مجلس قید و ضبط و از طرف رئیس
و اعضا و منشی مجلس بطور تصدیق امضا میشود . همچنان ورقه نتائج
عمومیه خود را که کسب قطعیت پیدا می کند نیز عموماً امضا و تصدیق
می نمایند .
(١٦) باندازه لازمه پولیس مسلح و غیر مسلح و یکنفر افسر و یکقطعه کوچک
از عسکری رئیس دیوان عالی از ولایت کابل و وزارت حربیه خواسته
در جاهای لازمه تعیین می نماید .


۲۸

فهرست اسمای اعضای دیوان عالی
(۷۳) نفر :
از کابینه وزرا (۲) نفر :
علی محمد خان وزیر معارف — میرزا محمد حسینخان معین مالیه
از اعضای شوراء (۲۳) نفر: عبدالرحیم خان محمدزائی جرنیل اسبق —
سردار محمدسرورخان — میرزاخواجه محمدخان — حاجی عبدالرحیم
خان منشی غلام محمد خان — غلام حیدرخان — ملا محمدپذیر خان—
غلام نقشبند خان — میرزامیر یوسف علیخان — حاجی میرزا محمدعمر
خان — حاجی عبدالغفارخان — میرزامحمد سرورخان — حافظ
عبدالغفارخان — میرزا غلام جیلانی خان — ملا روشن دل خان—
مولوی عبدالحی خان— مولوی محمد ابراهیم خان — مولوی فضل ربی خان—
خوش دلخان — محمد ظفر خان — خان آقا خان — میرزا فقیر
محمدخان منشی — منشی میرزا عطاء الله خان . منشی دیوان عالی
از ولایت کابل (۱۱) نفر: عبد الغفارخان — رئیس بلدیه عبد الرحمن خان—
عبدالحبیب خان بارکزائی — میر سید قاسم خان سردبیر امان افغان—
محمد عمر خان رئیس سابق ارکان حربیه عمومی — حاجی میر زا
محمودخان — ملامیر آقاخان — ملك محمد اصغرخان— غلام محی الدینخان
وکیل تیلی گذرودروازه لاهوری — میرزا مجتبی خان مستوفی سابقه
از شش کروهی (٤)نفر: فقیر محمدخان تاجر — شیر احمد خان تاجر
عبدالرزاق خان — میرزاعبدالخالقخان

ولایات ٣٤ نفر : —
از جنوبی ( ۸ ) نفر : زرخان وزیری — گل دین خان وکیل


۲۹

وزیری - موسی خان مسعودی - زلمی خان منگلی - سر بلند خان
جاجی - آدمخان احمدزائی - معاذالله خان طوطاخیل،
حیدرخان بابه کرخیل
از مشرقی (٤) نفر: سعادت خان جبار خیل حصارک - قاضی عبدالقدوسخان،
محمدرحیم خان - میر زا عبدالله خان مستوفی سابقه .
از قندهار (۲) نفر خیرو خان - مهردلخان ،
از هرات (٤)نفر: حضرت فضل احمد خان - حاجی عبدالرحمن خان
عبدالله خان تیموری - محمد حیدرخان .
از غزنی ولوگر (۳) نفر:شهاب الدینخان اندری ، ملك عبد القادر خان
محمد شریف خان .
از هزاره (١)نفر: نادر علیخان .
از قطغن وبدخشان (۲)نفر : ایشان امان الدینخان ، ملا محمدلطیف خان .
از مزار شریف (۲)نفر سیدحسنخان وكیل - عطامحمدخان اچكزائی
از میمنه (۳) نظیرقل خان - خواجه محمداسلم خان - میرزا عبدالله خان
از صاحب منصبان عسکری (۳) سیدعلی خان غندمشر رئیس محاکمات
محمد افضل خان فرقه مشر - غلام رسول خان كندك مشر .
از علما (۲)نفر: مولوی صالح محمد خان قاضی مرافعه دار السلطنه
ملا عبدالحمیدخان تنگی سیدان .
( نقل فرمان همایونی راجع به تعیین مدعی العموم . )
( ٥٩ ) صداقتمند میرزا میرغلام خان !
نظر بعرض اهالی سمت شمالی ودیگر اسناد، محمدولیخان ومحمود سامی مجرم
خیانت وطن مظنون گردیده در تحت توقیف گرفته شده اند ، اکنون
محاکمه شان دردیوان عالی تحت ریاست عالیقدر جلالتمآب عبدالاحد خان
رئیس شورا دائر میشود ، شما را كه يك شخص صادق و وطنخواه


ميباشيد به حيثيت مدعی العموم ملکی جهت اثبات جرم محمد ولیخان مقرر
نموده باین فرمان شما را اطلاع دادیم که عرایض و شکایات اهالی و اسنادی
را که راجع بمحاكمۀ محمد ولیخان بریاست شورا میباشند تسلیم شده بر علیه
محمد ولیخان اقامه دعوی نموده صادقانه ووطنخواهانه ایفای وظیفه نمائید .
عیناً بهمین مضمون اسمی وزارت حریبه راجع بمقرری حمیت مند
پیر محمد خان غند مشر بحیثيت مدعی العموم نظامی جهت اثبات جرم محمود
سامی ! نیز صادر شده است ١٣ دلو ۱۳۰۸

تعیین هیئت استنطاقيه و تحقیقيه از طرف دیوانعالی

(٦٠) پس از نشر و توزيع این لایحه و تعیین هیئت و اعضای آن از اعزه و مشاهیر
مرکز و ولایات قرار فوق از طرف هیئت دیوان عالی هیئت استنطاقيه
که مطلب از انجمن محاكمات است قرار آتی تعیین گردید : –
رئیس : جناب حافظ عبدالغفار خان .
اعضاء : جنابان میرزا محمد حسین خان معين – عبدالرحیم خان جرنيل ،
میرزا مجتبی خان ، میرزا عبد الله خان سابق مستوفی مزار –
میرزا فقیر محمد خان منشی شوراء .
این هیئت تحت هدايات حضرتعالی رئیس صاحب ديوان عالى
از یکطرف بسوی قرائن و امارات و اتخاذ معلومات لازمه از اشخاص
مطلوبه صرف مساعی کردند و از جانب دیگر شروع کردند به استنطاق
و تکمیل تحقیقات ابتدائیه که فعلاً آن اسناد و جوابها وقرائن وامارات
که مدار توقيف ومظنونيت واتهام گفته میشوند واساس تمام جریانات
این محکمه است نوید : پس از آن هذا و يد تحقيقات ابتدائيه حلف قلم ميشود


۳۱

(رضامندی بچه سقو از معاونت های محمد ولی)

(۶۱) هر چند ذکر معاونت و راهنمائی و اعطای نقشه جنگ و پلان حرکت بچه سقو بعد از حمله نخستین او که در (۲۲) قوس ۱۳۰۷ بر کابل واقعشده بود ؛ ورد زبان مردمان گردیده، که از طرف محمد ولی ومحمود سامی اعطا میشود. و پس از استیلای کابل هم اکثری از اتباع و حواشی حبیب الله علی روس الاشهاد از مساعدت های مادی ومعنوی محمد ولی اظهار مسرت میکردند ولی باز هم این شهرت و تواتر همراهی محمد ولی وغیره با دزدان بآن اندازه که اخیراً شیوع یافت الی زمان تشکر رسمی و ممنونیت های علنی بچه سقو که از هدایات و مساعیات محمد ولی بروز مهمانی که سید احمد برای سقویان ترتیب داده بود و در آن برعلاوه نفری دور و پیش حبیب الله يك جم غفیری از اعزه و مشاهیر دیگری نیز مدعو بودند ، بيك شرح وبسط مطولی ایراد نموده بود ، چندان زیاد جلب توجه مفکرین و ارباب خرد و علاقمندان صحیح مملکت را بخود نکرده بود.
(۶۲) اما بعد ازین مهمانی راز غداری و خیانت کاری محمد ولی طشت از بام شده از یکطرف رسوای خواص وعوام و مورد سب ودشنام وطعنخواهان واحراز ملی گردید و از جانب دیگر فوق العاده در جمعیت دزدان بنظر عزت و اعتبار تلقی شد و در آن محیط پر از رذالت که عزت و احترام در قاموس جهالت شان مفهومی نداشت در اعزاز و احترام محمد ولی می افزودند ! و او را یگانه حامی ومؤید ورهنما ومشاور سیاسی وبهی خواه صحیح خود قبول کرده بودند!
(۶۳) لهذا هیئت تحقیقیه دیوان عالی معلوماتی را که از بیانیه ایرادیه بچه سقو که در مهمانی سید احمد نسبت به همراز و انباز بودن محمد ولی با او


۳۲
گفته شده بود، و بصورت سؤال و جواب از ذوات عمدهٔ شرکای آن دعوت استحصال کرده است؛ در ذیل اینطور نگاشته میشود که اولا یکسوال هیئت تحقیقیه که بصورت متحد المال موشح بامضای رئیس مجلس به نفری آتی الذکر ترسیل شده عیناً نقل گردیده به زیر ان صورت جواب چند نفر را جهت استحضار ناظرین نگاشته از تحریر مکرر همهٔ آن جوابها که لفظاً با هم دیگر علیحده و معناً همگی آن خیانت محمد ولی و همراهی و مناسبات و معاونات سابقه او را با بچهٔ سقو تصدیق و اثبات میکند ، بواسطهٔ عدم تطویل کلام صرف نظر میشود :ـ
(مکاتیب متحد المال دیوان عالی)
(٦٤) بعنوان حاجی میر عطامحمد خان الحسینی هروی ـ بعنوان هاشم شایق بخاری بعنوان میرزا عبدالقیوم خان سابق مدیر محاسبهٔ قوماندانی طیاره بعنوان فیض محمد خان وزیر ـ بعنوان خواجه بابو بعنوان شیر احمد خان سابق رئیس شوراء ـ بعنوان عبدالغفور خان مدیر ـ بعنوان سید احمد خان بعنوان سید اقا خان . و غیره نفری
(٦٥) عالیجاه . . . . . قرار استماعی روزیکه حبیب الله بچهٔ سقو در شهر آراء بجای آقا سید احمد خان مدعو بود، شما هم شامل دعوت مذکور بودید، در آنجا راجع به محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان، حبیب الله مذکور بعضی بیانات و اظهار رضامندی نموده بود !
لهذا از شما استفسار میشود قراریکه درین موضوع بیانات حبیب الله مذکور را شنیده باشید از روی دیانت و اسلامیت خود کوائف را حقانه بنویسید تحریر لیل دو شنبه ١٥ دلو ۱۳۰۸ .
(محل امضای عبدالاحد : رئیس دیوان عالی)


۳۳

حیات بچه سقو را محمد ولی وقایه کرد

جوابیه تحریری حاجی میر عطامحمد خان الحسینی الهروی :-
( ٦٦ ) عالیقدر جلالتمآب محترما ! در دعوتیکه آقا سید احمد خان انعقاد داده بود جمعی از مامورین دوره امانیه از قبیل وزراء وروساء مدعو بودند که بنده هم من جمله اونها از طرف آقاسید احمد دعوت شده بودم راجع بمسئله فوق چیزی که در ذاکرۀ بنده باقی است ، حبیب الله در موضوع شخص فوق الذکر بیان نمود که « من يك زمانی اراده کرده خودم را بحکومت تسلیم نمایم برای محمد ولی خان اطلاع دادم مومی الیه برایم اطلاع فرستاد که آمدن شما ممکن است اسباب مهلکه شما شود ـ علی هذا من ازین اوضاع او ممنونیت دارم اگر به سبب آنکه در کوهدامن آمد و رفت داشت و از خوف من این اطلاعیه را فرستاد و اگر بسبب خوش نیتی این رای را بمن داد در هر صورت باید من از و ممنون باشم که نگذاشت من خود را به مهلکه بیندارم » همینقدر بفکر من باقی مانده است باقی تقدیم احترامات تحریر یوم دوشنبه ١٥ دلو ١٣٠٨
(٦٧) جوابیه تحریری هاشم شایق بخاری :- احتراماً در جواب سوال فوق عرض میشود روز جمعه تاریخ (١) بطوریکه از طرف آقا سید احمد مدعو

(۱) سقوزاده پس از استیلای قندهار ، هرات ، مزار ، قطغن ، بدخشان و سقوط گردیز بتاریخ ۲۷ محرم مطابق ۱۳ سرطان پارسال هم خودش جشن گرفت و هم اطراف حواشی او برایش دعوتها ترتیب کردند که در آن ضمن این دعوت سید احمد به ٦ صفر ١٣٤٨ق ٢١ سرطان ۱۳۰۸ ش داده شده بود. سید احمد رئیس ضرابخانه سقوزاده که از جمله مقربین او بوده حبیب الله باو محبت و اخلاص زیاد واکثریه بجای اورفت و آمد داشت رقم بسیار اعلائی باو اعطا و فرامین متعدده رضا مندی خودش را بنام او اصدار کرده که اصل بعض ونقل تمام آن فعلا موجود ، وسید احمد فعلاً محبوس و در بهار ۱۳۰۹ محکوم به فرار شده است !


٣٤

گردیدم . مثل دیگر مدعوین در صحن حرمسرای موصوف لب جوی آب
بالای پلی که برای حبیب الله بچه سقو جای مخصوص تیار کرده بودند
نشسته بودم بعد از استقبال مذکور از طرف صاحب خانه و حضار ، حینیکه
فراغت از مراسم پذیرائی و استقبال ، خوشی و ممنونیت ها می کرد از
مقامیکه اشتغال کرده نشسته بود اینقدر به یاد ندارم که در پس سلسلهٔ
کدام سخن بود گفت « شما میدانید ( بحضار طرف دست راست خود
خطاب می کرد ) محمد ولی خان وکیل را چرا دوست دارم ؟ برای آنکه
آدم راست و صاف است – چونکه بمن سخن راست گفت .
مثل دیگر وزیر هایش سخن پوشیده و سیاسی نگفت گفت که من اختیار
ندارم که ترا به بخشم ـ و حقیقتاً کاری کرده ترا خلاص کرده نمیتوانم
امان الله خان ( اعلیحضرت ) اگر خودش به بخشد می تواند ـ اگر من
ترا عفو کنم فردا اعلیحضرت ممکن است که باز ترا گرفته فشار بدهد
چه فایده میکند بخشیدن و عفو من » !
بچه سقو علاوه کرده گفت :ـ
« چونکه دو کرت آدم راهی کرده عفو خواستم در یکی خودم تامنار
یادگار و پل محمود خان هم آمدم بتوسط یکی از آدمهای معتمد از محمد ولی خان
عفو خود را خواستم در جواب محمد ولی خان صاف روشن گفت که من
ترا عفو کرده نمی توانم اگر بکنم هم موقتی و ظاهریست ! »
باز در همین اثنا بود که بچه سقو گفت : ـ « يك دو دفعه تا نزديك
دلگشا رسیدم و خبر راهی کردم »
این است چیزهائیکه بیادم مانده حتی در سلسلهٔ بیاناتش امین
نخسود نیستم که بدون تقدیم و تاخیر گفتم یانه ؟ بهر حال مشغول بیت
شنیدن و خواندن بودیم که قاسم میخواند و مستغنی و سرور جان مخصوصاً


با معین صاحب وزارت عدلیه مصاحبه های علمی و ادبی داشتیم ۷ دلو ۱۳۰۸
جوابیه تحریری میرزا عبد القیوم خان مدیر سابق قوماندانی طیاره : -
( ٦٨ ) عالیقدر جلالت مآبا بروز مذکور نفری زیاد شامل بودند که مجملا
مذاکرات سخن اعلیحضرت امان الله خان را حبیب الله بیان کرده جناب
شیر احمد خان رئیس سابق شوراء را مخاطب کرده بیان کرد که «امان الله
به افغانستان خدمتهای زیاد کرده مگر چون در اخیر بی دین شد و می خواست
که اسلام را خراب کند لهذا من كمر بسته آمدم که او را بهر صورت
شود خراب برباد کنم و هم یک دفعه برای وکیل امان الله محمد ولی
خان احوال فرستادم که اگر شما ذمه وار میشوید من تائب شده می آیم
نامبرده بمن احوال روانه کرد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم
اگر شما تائب شده بیائید میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من
میشود لهذا من ذمه وار شده نمیتوانم بنابران ــ از شیوهٔ مسلمانی محمد
ولی خان من خورسند هستم» و هم اکثر وقت بدربار عام بیان میکرد
که « همین تفنگ دست مرا هم محمد ولی خان برای من در قلعه مراد
بیگ فرستاده » مراد اینکه همه وقت از محمد ولیخان خورسندی زیاد
میکرد زیاده احترام تحریر لیل دو شنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸
جوابیه تحریری جناب فیض محمد خان سابق وزیر معارف :-
( ٦٩ ) خدا مرا عفو کند اگر در کلمات زیاد و کم واقع شود چه کلمات بچه سقا
بیاد من نیست محض اینقدر بیاد دارم که گفت من خود را به امان الله
تسلیم میکردم و از محمد ولیخان میخواستم ضمانت حیات بگیرم مگر خدا
خیر بدهد محمد ولیخانرا که بمن گفت امان الله بعهد خود پابند نیست
اگر من بتو امروز ضامن حیات شوم امان الله ترا میکشد من ضامن حیات


٣٦

پوشیده نمیتوانم میگفت دفعه آخرین که من و آن ( سید حسین ) آمدیم
تأبه منار یاد کار نادر بود لباس سیاهی داشتیم اما ما را خیر به پند محمد ولیخان
که از کذب و درو غگوئی و بد عهدی امان الله واقف ساخت .»
بنده این مضمون را بعبارت و کلمات خود بچه سقا شنیدم
نوشتم مورخه ١٦ دلو١٣٠٨

جوابیه تحریری خواجه بابو خان ساکن سرای خواجه

(۷۰) جناب معظما ! روزیکه حبیب الله بچه سقا در شهر آرا بجای اقاسیداحمدخان
دعوت بود در بین مذاکرات بیان میکرد که « من محمدولیخانرا از دل
دوست دارم چرا که به من همیشه معاونت ها کرده » چنانچه در مجلس
دعوت مذکور ذوات ذیل نیز حاضر بودند که در بین مذاکرات بقرار
فوق بیان میکرد . علاوه بروز مجلس مذکور همیشه از محمد ولیخان
اظهار رضا مندی و خوشی مینمود که « محمد ولیخان سبب حیات من
شده است به لحاظیکه من از افعال خود خواهش ندامت و پشیمانی داشته
خیال تائب شدن را داشتم محمد ولیخان برایم پیغام نموده که هوش کنید
که تائب نشده خود را تسلیم نکنید که کشته میشوید » چنانچه این
گفتار مذکور به اکثریه نفری کوهدامنی معلوم خواهد بود نفریکه بروز
دعوت اقاسید احمد خان بودند — شیر احمد خان — فیض محمد خان
غلام محی الدینخان عبدالقدوس خان عطاء الحق خان ، شیر جان، قاضی عطا
محمد خان ، میرزا عبد القیوم خان سید آقا خان قوماندان ناری حاضر
مجلس مذکور قرار فوق است تحریر ١٥ برج دلو سنه ١٣٠٨ .


۳۷

جوابیه تحریری جناب شیر احمد خان رئیس شورای دوره امانیه
(۷۱) چون از روی دیانت و اسلامیت سوال شده که جواب بنویسم وقت زیاد گذشته میترسم که کم و زیاد نشود ـ خلص بیان حبیب الله بچه سقو اینکه «سه بار بامحمد ولی خان وکیل ملاقات کردم دو دفعه در قصر دلکشا و يك دفعه به حد منار یادگار نادرخان ـ و این را هم گفت که قرآنی که بامان الله خان کردم در عهد وفا میکردم اما برای من گفتند که امان الله خان در عهد خود وفا نخواهد کرد، در نتیجه از محمدولیخان اظهار رضامندی و خورسندی میکرد ـ فقط ۲ ج دلو سنه ۱۳۰۸ .
جوابیه عبدالغفور خان سابق معاون رئیس احتمالات
(۷۲) جناب معظما ! ـ بروزیکه حبیب الله بچه سقو بجای آقا سید احمد خان دعوت شده بود در بین مذاکرات از محمد ولیخان اظهار رضاء مندی و ممنونیت می نمود که « من از محمد ولیخان بسیار رضامند هستم به لحاظیکه به من بسیار احسانها نموده است » چنانچه در وقت بیان حبیب الله مذکور ذوات ذیل نیز حاضر مجلس مذکور بودند شیر احمد خان رئیس سابقه شورا ـ فیض محمد خان وزیر معارف ـ هاشم شائق خواجه بابو خان سید آقا خان قوماندان میرزا عبدالقیوم خان مستوفی میر عطا محمد خان عطاء الحق خان شیرجن ـ غلام محی الدینخان تحریر ۱۵ دلو سنه ۱۳۰۸
اظهار تحریری سید احمد خان
(۷۳) جناب عالی بنده از روی حق و راستی عرض میکنم که درین محفل اگرچه بجای من شده بود در حین این مذاکره حاضر نبودم چرا که من برای سررشته نان و چای و ضروریات هر طرف متردد بودم و مطلقا ـ يك دقیقه هم در


۳۸

مجلس نشسته ام شاید مذاکره شده باشد اما من حاضر نه بودم ـ غیر از
جای من یکروز در گلخانه برای چیزی کار ضرابخانه آمده بودم وقت نان
بود سردار محمد عثمانخان مرحوم پهلوی او نشسته با اوبیان میکرد که «چند
مرتبه برای محمد ولی خان پیغام کردم که شما با من عهد کنید من آمده
توبه میکنم و بمن اطمینان بدهید نامبرده پیغام فرستاد که اگر من بشما
عهد کنم عهد شکن میشوم امان الله خان شما را میکشد و من بد عهد
میشوم بعد ازان من هم در پی کار خود کوشیده سر رشته جمع آوری را
نمودم» همین قدر از روی حق و راستی خبر داشتم عرض کردم ١٦ برج
دلو سنه ۱۳۰۸

جوابیه تحریری سید آقاخان!

(٧٤) بروز مذکور نفری زیاد شامل مجلس مذکور بودند که حبیب الله مذکور
در موضوع اعلیحضرت امان الله خان بیان کرده گفت: که «امان الله خان
به افغانستان خدمت زیاد نموده مگر چون در اخیر بیدین شد و میخواست که
اسلام را خراب کند لهذا کمربسته در پی خرابی او برآمدم هم در آن
وقت برای محمد ولی خان وکیل امان الله خان احوال روانه کردم که اگر
شما ذمه وار شوید من تائب شده می آیم نامبرده بمن احوال روانه کرد:
که من به عهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما بیائید میشود
که شما را بکشد و خون شما بگردن من شود لهذا بقرار گفته او نیامدم
و درین وقت اظهار خوشی از محمد ولی خان مذکور کرد» و هم همیشه
بدربار عام حبیب الله مذکور بیان میکرد که «همین تفنگ دست مرا محمد ولی
خان در قلعه مراد بیگ برای من فرستاده»، مراد اینکه همیشه از نامبرده
اظهار ممنونیت میکرد. زیاده احترام تحریر لیل دوشنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸


۳۹

اظهار تحریری میرزا عبدالرشید خان مدیر لوازم سابقه !

(۷۰) از اظهار محمد محفوظ معین حربیۀ سقوی که بچۀ سقو در جشن فتح قندهار از محمدولی خان بسیار اظهار خوشنودی کرده از طریقۀ احسان او به اهل مجلس خود بیان کرد که « محمدولی خان آقا بسیار خوب ادم است ابتداء در قلعۀ مراد بيك او را ملاقات کردم از توبه کردن خود با او مشوره کردم برایم گفت زبان امان الله اعتبار ندارد و شما را ضایع میکند چون از سر گردانی بسیار به تنك آمدم باز در حد نیله چنار های طیاره آمده پنهان شدم و برای او آدم روانه کردم که شما وکیل پادشاه میباشید مرا معاف و توبۀ مرا قبول کنید باز بمن گفت شما کشته میشوید ، پس رفتم خانه اش اباد بسیار خوب آدم است »
عریضۀ محمد عمر خان گلدره ئی :

(۷۹) عبدالرحیم پسر کا کایم را در فقرۀ قتل بکابل خواسته بودند درین روز حبیب الله بچۀ سقو در برندۀ برج شمالی بهمراه محمدولی در چوکی باهم نشسته بودید ـ حبیب الله مذاکرات زمان دزدی و کوه گریزی خود را می نمود در ضمن آن از محمدولی خان بحضور خود او اظهار ممنونیت کرده گفت که « یك مرتبه بکابل آمده بودم که خود را بحکومت تسلیم کنم اما همین محمدولی خان از حد دلکشا مرا گفت که برو ترا می کشند »
« دیگر مرتبه بجای خود محمدولی خان آغا آمده بودم خودش نبود آدمهایش برایم چای آوردند يك پیاله چای را نخورده بودم که خودش هم آمده مرا گفت که برو که ترا میگیرند . و میکشند ، همان بود که گریخته رفتم و كمك برایم بهمین واسطۀ آغا شد که بدست حکومت تسلیم نشدم »


٤٠

بعداز ان نان تیار شد همگی در خانه برج مذکور جهة نان خوردن رفتیم
محمدولی خان وحبیب الله هر دو بخنده شده محمدولی بچه سقورا مخاطبه کنان
گفت که « من کار خودرا کردم اماشما بعهد خود وفا نکردید » !
اظهار تحریری میرحیدر وکیل کوهدامن
(۷۷) بنده را بتاریخ ۳ میزان ۱۳۰۷ حاکم کوهدامن از شکر دره طلبیده
گفت که شما را یاور صاحب ( محمودخان ) بولایت کابل خواسته بروید -
وقتیکه به ولایت کابل حاضر شدم یاور بمن گفت که بحضور وکیل ( محمدولی خان )
بروید چون به نزد وکیل آمدم دیدم که دیگر وکیلان کوهدامن ومالك محسن
( والی سقوی ) نیز بحضور اوحاضر بودند – وکیل مرا مخاطب کرده
گفت که بچه سقو را هدایت کنید – گفتم هرچند من بچه سقو را
نمی شناسم زیرا شکردره و کلکان ازهم بعید است لاکن علم دارم که همین
مالك محسن قوۀ اصلی ومركز تمام اقدامات اوست ، همین محسن را محکم
کنید ، بچۀ سقو كم قوۀ میشود این نظریۀ مرا دیگر وکلاء نیز تصدیق
و تأئید کردند – پس ازین مذاکرات ، وکیل مالك محسن را کناره
کرده با او سرگوشی کرد در حالیکه ما چنان خیال میکردیم که وکیل
محسن را بندی خواهد کرد – ازمجلس رخصت گشته فردا که عازم
کوهستان شدم دیدم که ازعقب من مالك محسن بسواری گادی در حدود
ده كپك ازکابل بطرف خانۀ خود میرفت یعنی بندی ناشده باهدایات
مخصوص محمدولی خان واپس برای معاونت ومساعدت بچه سقو رفت » .
اظهار تحریری زین العابدین داهود زائی
(۷۸) در زمانیکه حبیب الله بچه سقو کوه گریز بود درباب گرفتاری او خود


٤١

من نزد محمد ولیخان وکیل امان الله خان آمده برایش گفتم - که در
بدست آوردن حبیب الله اقدامات جدی میکنم و انشاء الله او را بدست
آورده بحکومت تسلیم میدارم برایشما که وکیل پادشاه هستید اطلاع
دادم اگر چیزی بندش در کارم پیدا شد چون حل و فصل اینطور امور
بحکومت تعلق دارد برای من امر دهید که معاونت کنند - همان بود
که محمد ولی خان مذکوره تا باین عرض من اهمیتی نداده و پرداختی نکرد
بلکه در عوض آن که بمن معاونت کند و مملکت را از شر آن بد بخت
حمایت نماید به حیله سازی مرا بندی ساخت تا حبیب الله دستگیر نشود
ظاهراً با حبیب الله بچه سقو معاونت وكمك محمد ولی وکیل مذکور بود
اگر نه چه معنی داشت که من عزم گرفتاری او را کردم بحرف من
گوش نداد و پرداخت نکرد و مرا بی موجب بندی کرد – معلومات
خودم را عندالله عرض کردم .
عریضۀ تحریری سید عالم خان
(۷۹) در زمانی که حبیب الله کوه گریز بود همواره رفت و آمد در جای
محمد ولیخان داشت که مشهور است این علم واطلاع خودم را عند الله
عرض کردم !
اظهار تحریری گل احمد خان سابق معين عدليه :
(۸۰) در سال گذشته که بچۀ سقو شهرت پیدا کرد و تعقیبات ولایت کابل
در بارۀ او بی نتیجه میماند در همان تاریخ محمد رفیق خان کروخیل يك
مکتوب بعنوان خودم نوشته و ادعا کرده بود که میخواهم بدفع و یا دستگیری
بچۀ سقو يك خدمت كنم نفری هم دارم اگر بواسطۀ شما و بطور
خصوصی چند تفنگ و کارتوس برایم داده شود با نفری خود از کابل


٤٢

بقسم فرار خود را بدارۀ بچۀ سقا میرسانم و در انجا چند روز باو متفق
شده بعد مقصد خود را بهر صورت که ممکن شد اجرا میکنیم بعد از
اجرای خدمت باز حکومت هر نوازشی که با من می نماید مختار است اگرچه
عیناً مضمون مکتوبش بیادم نمیباشد لا کن مقصد آن همین بود واقدام
او باین ادعا باین مناسبت پیش آمده بود که در همان روزها عمر اخان کروخیل
غند مشر تهانه جات جلال آباد که عموزادۀ همین محمد رفیق خان است قرار
سجل از ولایت کابل اعدام شده بود ، محمد رفیق خان میخواست
عوض عمر اخان مقرر شود در نخصوص برای خود يك موقع خدمت
هم میپالید و همین زمینه را برای خود بسیار مساعد دید و بلکه بسیار مطمئن
بود ، که در آن فرصت بآسانی بدارۀ بچۀ سقا داخل شده می توانست
چرا که عمر اخان پسر عمویش بابك دو نفر دیگر اعدام شده خودش
هم گویا از حکومت فرار کرده خود را با بچۀ سقا ملحق میکرد و بچۀ
سقا بالایش بدگمان هم نمیشد مکتوب مذکور خود را بمن که معین
وزارت عدلیه بودم تسلیم کرد چونکه ماهم از روی وظیفۀ پولیسی خویش
دائما در تهیه اینگونه مقاصد میبودیم عریضه اش را گرفتم . وهم عریضه
خود را بواسطه میرزا محمد میر خان که مدیر مامورین وزارت عدلیه
میباشد برایم آورد . در آنروز اعلیحضرت امان الله خان چند روز
تفریح گرفته بود امورات دولتی را وکیل صاحب اجرا مینمود ودرهمان
شب ها سینما فلمهای سیاحت اعلیحضرت امان الله خان در همین تالار
استور نشان داده میشد شب در سینما رفتم و در صف آخرين يك چوکی
گرفتم تصادفاً چوکی پهلویم برای وکیل صاحب نگهداشته شده بود وقتیکه
تشریف آوردند و تماشا شروع شد درهمین اثنايك موقع پیدا کرده کیفیت
نوشتۀ محمد رفیق را به وکیل صاحب گفتم و اجازه شان را در آن خصوص


٤٣

خواستم. فرمودند که ( گم کن عوض بچه سقا خودش کشته نشود )
عرض کردم بما چه خودش میداند بلکه خودش بسیار شایق این امر
است ممکن است که کامیاب هم شود بعد فرمودند که خوبست می بینم
دیگر روز باز بنده بحضور شان عرض کردم که در خصوص فقره مذکور
چه امر شد؟ که مکتوب نزد من ماند محمد رفیق هم یومیه می آید دیگر روز
بمن مسئولیتی عائد نشود مدعا بعد از اصرار بسیارم فرمودند، که مکتوب
مذکور را بفرستید! بنده مکتوب مذکور را در بین پاکت مانده بطور
مخصوص بحضور شان بذریعه کتاب رسمی دائره اوراق وزارت توسط
دارالتحریر شاهی فرستادم رسید آنهم بوزارت رسید که بدائره اوراق
وزارت عدلیه موجود خواهد بود . بعد ازان در باب اجرای آن برای
خودم چیزی نفرمودند و چندی بعد آن خودم از وزارت عدلیه بر آمدم.
اگر بعد از من بوزارت عدلیه امری داده باشند و یا مستقیماً از حضور خود
اجراآتی فرموده باشند درست خواهد بود برای بنده معلوم نشد. و اگر
همچنان معطل و بی نتیجه مانده باشد. چونکه حال بمعاونت بچه سقو و خیانت
وطن مظنون شده، تعطیل و اجرا نکردن درخواست محمد رفیق هم اشتباه را
بر دلائل اتهام او می افزاید باقی اختیار بحضور خود شما است .
اظهار تحریری محمد رفیق کروخیل

(۸۱) - در سنه ۱۳۰۷ پس ازین که پسر کاکایم قرار مجلای الوسی و حکم
والی کشته شد من از حکومت استدعای مقرری خودم را بعوض مذکور
کردم بلکه عریضه تحریری دادم که بس از دستگیری و یا کشتن بچه سقو
که تمام نظام و ملك از گرفتن و سر بریدن او عاجز است این منصب پسر


٤٤

عومم بمن داده شود اگر تفنگ و کارتوس بمن داده شود خوب والا بهمین
معرفی خود و استجازه حکومت اکتفا کرده میروم و وطن را از شر او
خلاص میکنم این عریضه خود را به گل احمدخان معین عدلیه دادم مدت
زیادی گذشت جوابم را کسی نداد لہذا من ناامید شده مشغول غریبی
خود شدم هنگامیکه بچه سقاو وارد کابل شد در همان روزهای اول که من
بغرض بیعت و ادعای خدمت مثل سائر افراد ملت بنزدش رفتم گفت که
خدمتهای تو بمن معلوم است اينك بگير وخطت را بخوان چون خط را
گرفتم دیدم که همان عریضه ام میباشد که به گل احمد خان معين عدلیه
داده بوده ، کليه خود را خوانده از مجلس او در حاليكه مشغول تقسيم
پهره های شهر و تھانه ها بود بر آمدم .

اظهار تحریری شیر احمد خان
(۸۲) میر ابوطالب خان کلانتر مراد خانی درین روزها برایم قصه کرد در زمانیکه
آوازه دزدی بچه سقاء بكوهستان زياد شد يك نفر ( كه نامش را خود کلانتر
میداند ) برایم بیان کرد که اگر حکومت بعضی مراعات با من بکند چون
ما چند نفر میباشیم .....
بچه سقاء را گرفتار میکنیم من او را نزد محمد ولیخان وکیل بردم که این
شخص اینطور میگوید بدون آنکه از مذکور بپرسد بیان کرد که
ه برو بچه پس این سخن نگرد از دهن شما بوی شیر میآید » کلانتر
حیات است از و هم به تفصیل پرسیده میتوانید .

( اظهار تحریری محمد یعقوب خان سابق وزیر دربار ! )

(۸۳) در يك روزيكه سفير صاحب سلطان احمد خان هم وجود داشت ازجمندی


٤٥

محمد سمیع خان (سابق قوماندان کوتوالی و وکیل ولایت کابل) اظهار
کرد که در هنگام قطاع الطریقی بچه سقو قرار معلوماتیکه برایم حاصل
شده بود در جای ملک محسن رفت و آمد داشت لہذا من اهالی گلکان
را جمع وملک محسن را زیر فشار گرفتم پس ازینکه ملک محسن را از
حد زیاد چوب کاری کردم مردم جرأت یافته گفتند که تا حال حاکمها
باز خواست نمیکردند حال که فهمیدیم شما حقانه باز خواست
می کنید ، جرأت پیدا کرده می گوئیم که بچه سقو اکثریه بجای ملک
محسن رفت و آمد دارد و امداد و معاونت از و می بیند ـ لہذا ازین اظهار
اهالی و شهادت شان را سجل شرعی کرده ملک محسن را محبوس کردم
(١) میخواستم که در کوهدامن چند روز دیگری در دستگیری
سقو اقدامات کنم هم درین اثنا شخصی برایم اطلاع داد که بچه سقو در قلعۀ
مراد بیک بجای محمد ولی خان وکیل است در آنوقت بدرستی گمان
کرده نتوانستم که این چنین دزد جانی بجای وکیل پادشاه آمده بتواند!
همان بود که محمد ولی خان وکیل از کابل ذریعه تیلفون برایم امر داده طوری
فوری مرا بکابل طلب نمود چنانچه بهمان روز واپس روانه کابل شدم
بعد از آن معلومات خصوصی ام را که بیک دو روز توقف کوهدا من
خود از پی پر داختن حکام در مسئله دزدها و غیره حاصل کرده بودم و
را پورت شخصی را که از بودن بچه سقو در قلعۀ مراد بیگ بمن داده
بود بعریضه جدا گانه بحضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کردم
نمیدانم تاثیر بخشید یانه ؟

( ۱ ) ملك محسن چندی حبس بود تا اینکه بنابر محبتیكه محمد ولی با او داشت در
رهائی او صرف مساعی کرده پس از حمله نخستین بچه سقو او را رها وبا هدایات مخصوص
نزد او فرستاد !


٤٦

مهمانی و پیسه وغله وسررشته دادن
( محمد ولی به بچۀ سقاو )

خوجه میر علم ساکن سرای خوجه : -
( ٨٤ ) روزی حبیب الله وحمیدالله بچهای سقو در هنگام دزدی وکوه گریزی
خود درسرای خوجه بحانی من آمده گفتند که مایان را محمد ولی خان
وکیل درقلعه مراد بیک خواسته بود ، بجای او رفتیم اورا بدرستی
دیدیم وملاقاتها کردیم در آخر بما گفت که امروز نان خورده بروید
که من بکابل میروم چرا که کار دارم فردا پس می آیم بوقت عصر بیائید
باهم حرف می زنیم بعد مایان را محمد زمانخان ناظرش نان داد نان خورده
رخصت شدیم فردا بار بجایش می رویم .
سید عالم شاه تحریراً اظهار کرده که : -
( ٨٥ ) در ایام کوه گریزی حبیب الله دائماً سلسله رفت وآمد و پیام بچۀ سقو
با محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ جریان داشت این مسئله مشهور
وعامه اهالی ازان اطلاع دارند !
اقرار تحریری محمد زمانخان وتاج محمد خان وسلطان عزیز خان : -
( ٨٦ ) خسر بورۀ بچۀ سقاو که ملك نام است و به نزد محمد زمانخان ناظر
محمد ولیخان کادبیانی میکردهمواره وسیلۀ نامه و پیام وذریعۀ رفت و آمد
ونشست وبرخواست محمد ولی و بچۀ سقاو بود .
اظهار تحریری محمد سرور خان وقیام الدینخان قلعۀ مراد بیکی : -
( ٨٧ ) ما دونفر به قصابی قلعه مراد بیک حاضر بودیم که محمد زمان ناظر


٤٧
محمد ولیخان يك لاش کامل گوسپند را از قصاب خریداری کرد از
نزدش پرسیدم که اینقدر گوشت را چه میکنید ؟ گفت مهمان داریم
على الصباح این روز نوبت آب ما رسید بغرض نگهداشت و رسانیدن
حق آبه خود چون گذر ما به قلعه محمد ولی خان شد دیدیم که محمد
ولی خان وکیل بسواری موتر از کابل آمده در قلعه خود پایان گشت
بيك طرز مخصوص از محمد زمان ناظر خود جو یا شد که « مهمانهای
شما بخوبی رخصت شدند »
« محمد زمان گفت « بلی ! « بدرستی عزت شان شده رخصت شدند ! »
محمد ولی خان محمد زمان نام ناظر خود را تاکید کرده هدایت داد که برای
آنها بدرستی بفهمانید که در روز روشن نیایند واز قلعه بدر نشوند که
مردم بالای شان خبر نشود چون این وقائع را بچشم خود دیده ایم
و بگوش خود شنیده ایم عند الله اظهار کردیم .
معروضه تحریری امام الدین خان : —
( ۸۸ ) محمد ولی وکیل امان الله خان از قدیم با بچه سقا رابطه و خصوصیت
داشت و همیشه با همدیگر میدیدند و با هم دیگر رفت و رو داشتند علاوه
بر مبلغ هشت هزار پوند که برای حبیب الله روانه کرده خورا که
و مصارف لازمه حبیب الله و همراهان کوه گرد او را بر محمد زمان ناظر
خود مقرر کرده بود که از حاصلات املاك قلعه مراد بيگ او
بآنها داده شود فقط .
اظهار تحریری میرزا عبدالمنان خان : —
( ۸۹ ) وقتیکه جناب غلام نبی خان مزار شریف را فتح و با سقاویها مقابله داشت
بنده يك روز برای بعض کارها در برج شمالی نزد شیر جان وزیر دربار


٤٨

سقوی حاضر بودم خود بچه سقو در آنجا حاضر و برای يك نفر منصبدار
نظامی که عازم بامیان بود هدایات میداد . درین اثنا شخصى وارد و يك
مکتوب سر بسته را به شیر جان تقدیم کرده برای حبیب الله بچۀ سقو
سلام کرد ، بچه سقو این شخص نووارد را مخاطبه کنان گفت .
« ابراهیم بیگ ! مانده نباشی ! جنابعالی چه حال واحوال داشت ؟
از ماخو خفه نشده است » .
شخص مذکور پس از اظهار احترامات جناب عالی و دعائیه خویش به
اشارۀ شیر جان از کوتی خارج و در برندهٔ سمت قصر دلکشا بر کرسی
منتظر جواب نشست - وزیر دربار مکتوب مذکور را بحضور بچه سقو
خیلی محرمانه که ابداً من از موضوع نفهمیدم قرأت و بعد از چند دقیقه
مذاکرات خصوصی شفاهی فیمابین خود ، بچه سقو از شیر جان جهراً
پرسید « دیگر چطور جواب نوشته میکنی » . . . ؟ شیرجان اظهار کرد
« چون سابق ازین درین باب مشوره محمد ولی خان آغا برای ما مفید
ثابت شده ، بهتر است که باز درین باب که شب او بدربار می آید مشوره
کرده فردا جواب داده شود » بچه سقو گفت « ای خدا ترا خیر بدهد فقط
از دلم گپ زدی » - پس ازین شیرجان ابراهیم بیگ مذکور را رخصت
وجواب را وعده بفردا داد . . . اگرچه باز من معلومات ندارم که
آیا محمد ولی خان نزد شان رفت یا خیر و هم گاهی قبل و یا بعد آن او را در
مجلس سقو ندیده ام . لاکن از قرار بیان متذکره بالا که بگوش خود
از زبان شیرجان بحضور بچه سقو شنیده ام مظنونیت محمد ولیخان بطرف
داری بچه سقو نزد من به کلی ثابت ویقین کامل دارم که محمد ولیخان بابچۀ
سقو رابطۀ مخصوصی داشته . از روی صدق و راستی معلومات خود را
عرض کردم ۲۰ دلو سنه ۱۳۰۸


٤٩

( اظهار تحریری شیر احمد لهوگردی )

(٩٠) در اول حمله بچه سقاء بکابل زمانیکه مذکور دربرج شهر آرا بود بباغ
علیمردان بطور افواه شنیدم که بچه سقاء نفری کابل را نزد خود خواسته
و برای محمد ولیخان میخواهد بیعت بگیرد ، من این فقره را بمقامات
لازمه اشعار کردم بعد لوگر رفتم ، در آنجا هم از روابط محمد ولی و
حبیب الله سخنهای زیاد شنیدم زمانیکه آوازه گرم شد که اعلیحضرت امان
الله خان بغزنین عنقریب میرسد این افواه را شنیدم که محمد ولیخان
برای بچه سقاء وعده داده که نفری من که با اعلیحضرت امان الله خان
است اورا یا خواهند کشت ویا دستگیر کرده بشما خواهند داد . عندالله
دو فقره را که شنیده بودم اطلاع دادم

(اظهار تحریری سیدعبدالله خان غند مشر در اثنای محاکمه او)

(٩١) محمد سرور برادر عبد الغفور ( وزیر داخله سقوی ) بعد از شکست
خوردن بچه سقو ازباغ بالا درضمن تهدید نمودن من وقوت طرفداران
بچه سقو بشدت گفت که این حمله دوم ما کابل درین مرتبه از دوجبهه
خواهد بود ازطرف مشرقی علی احمد خان والی و از شمالی نفری حبیب
الله یکجا حمله آور میشویم اينك خطوط علی احمد خان نیز رسیده که
« امروز یافردا انتظار حمله ما را داشته باشید » باز به من بيك وضع
محقرانه گفت که شما ازخود چه خبر دارید همه وزیر ووکیل شما طرف
دار ما میباشند وقتیکه بنام وکیل رسید گفت که محمد ولی خان درهمین
بالا خانه همراه امیر صاحب ما حبیب الله خان وماها قرآن کرده وعهد و
پیمان گرفته حال که بمقابل ما خودرا سرافسر عمومی فوج امان الله مقرر
کرده هم يك کار سیاسی است .


تعاون اسلحه از طرف محمد ولی
به بچه سقو
معروضه امام الدین سید خیلی
(۹۲) تفنگ پنج تکه دور بین داری که در ایام کوه گردی و قطاع الطریقی بچه
سقو و هم در اثنای پادشاهی او دائماً با او می بود و از وی تعریف میکرد از جمله
آن عطایای محمد ولی خان وکیل امان الله خان بود که برای او همیشه میداد !
معروضه امیر محمد خان محمد زائی بهسودی
(۹۳) چون فدائی دولت را از وردک پس از عقب نشینی اعلیحضرت امان الله
خان مایوسی حاصل شد طرف هزاره رفتم عبد الکریم خان که رئیس
تنظیمیه آنجا بود نزد اوشان رفتم و اخیراً بلحاظ تنهائی خویش بمعیت او
بکابل آمدیم مرا هم نامبرده با خود نزد بچه سقاو برد شب در برنده برج
شمالی بودیم که حبیب الله بیان نمود « امسال زمستان هندستان می رفتم
برایم محمد ولی خان و کیل احوال فرستاد که نروید کامیاب می شوید ؛
بلکه این تفنگ را هم برایم فرستاد »
تفنگ را بدست گرفته بمحضار مخاطبه کنان گفت ] « این تفنگ
محمد ولیخان آغا بسیار عجب تفنگ است . «طاق » « دوم » صدا میکند
وارش هم خطا نمیشود .
معروضه واقرار عبدالسلام و محمد یوسف تمدری و محمد زمان
خان جبل السراجی و محمد نسیم خان : —
(٩٤) وقتیکه حبیب الله بچه سقو شهرت پیدا کرد متواتر می شنیدیم که محمد ولی


٥١

خان وزیر حربیه (۱) با او رفت و آمد داشت وموازی يك میل تفنگ
پنج تکه نیز محمد ولی خان مذکور برای حبیب اله داده بود !
اقرار تحریری مدیر سابق لوازم میرزا عبدالرشید خان

(٩٥) بعد از جشن فتح قندهار که بچه سقا نموده بود محمد محفوظ در وزارت
حربیه از حالات جشن بیانات داده گفت که «محمد ولیخان بسیار خجالت
شد» - حضار کیفیت را پرسیدند بیان کرد که «امیر صاحب در مجلس
عام گفت که محمد ولیخان اقا بسیار خوب آدم است وقتیکه من در قلعه
مراد بيك پیش شان رفتم که توبه کنم مرا از عهد شکنی امان الله خان
اطلاع داد که هوش کنید که شما را میکشد بعد يك تفنگ پنج تکه بهمراه
هزار دانه کارتوس نیز بمن داد » ! غلام حضرت خان از محفوظ پرسید
که «این سخنهای امیر صاحب را دیگر نفری هم شنیدند» - گفت .
«بلی ! جمیع اعیان حاضر بودند مخصوصاً وزیر معارف، رئیس شورا، وزیر
مالیه امین عین المال این سخنها را خوب میشنیدند » .
عطاء الحق وزیر خارجه سقوی

(٩٦) [چون در محبوسخانه از وزیر خارجه سقوی عطاء الحق در موضوع مناسبات
بچه سقا و محمد ولی خان معلومات خواسته شد که خدای برتر را حاضر
دانسته هر چه معلومات صحیح دارد بنویسد قرار ذيل معروضه اش
موصول شد ].
بمقابل امر خدا جل شانه وحقوق اولوالامری لحاظ برادر حقیقی خود را

(۱) ناظرین میدانند که محمد ولی در سنه ۱۳۰۳ وزیر حربیه شد اما علی الاکثر بحیثیت
نائب السلطنتی کار میکرد و این نام وزارت حربیه الى زمان معاودت اعلیحضرت امان الله خان
بروی بود در سنه ۱۳۰۷ جناب عبدالعزیز خان وزیر داخله از وکالت بوزارت حربيه
ارتقا یافت و محمد ولی بوکالت دائمی اعلیحضرت امان الله مشهور شد !


نکرده ام و نخواهم کرد ـ چنانچه مکتوب برادر بدبخت خود را بحضور
اعلیحضرت والا در آن زمان رسانیدم و بعد از آن حاضر خدمت بودم
این قدر در مجالس از زبان حبیب الله بچه سقاء شنیده بودم که يك دانه
تفنگ برای بنده محمد ولیخان فرستاده است .

جوابیه تحریری سید آقا خان وعبدالقیوم خان

(۹۷) همین مسئله تفنگ دادن محمد ولیخان به بچه سقو در جوابیه های نفری
فوق که در فقره (۶۸) و (۷۴) مرقوم است نیز ملاحظه شود !

اطلاعات متفرقه نسبت بخود غرضی
( محمدولی در معامله بچه سقو )

عریضه تحریری عبدالرحیم خان غندمشر :-
(۹۸) فدوی در زمان اعلیحضرت امان الله خان برتبه غند مشری افتخار و تا
آخرین روزیکه در سلك عسکری شمولیت داشتم جانفشانی و صداقت
میکردم نمیدانم چه واقعه خیانت کارانه بروی کار آمد و یا از بدبختی من بود
که در واقعه شرارت بچه سقاب در هنگامیکه در کوتل خیر خانه با يك غند
پیشرفت و دشمن را تعقیب میکردم دفعه محمد ولیخان وكيل اعلیحضرت
امان الله خان خادم را طلبیده بدون اینکه از من چیزی پرسان کند ،
لت و کوب زیاد نموده درارك فرستاده زولانه نمود چنانچه از بی گناهی
من وحسن خدمت و پیشرفتیکه در محاربه کوتل نموده بودم و باز لت
و کوبیکه محمدولی خان خادم را نمود و حکم حبشم را داده عالیجاه شجاعت
همراه زلمی خان نائب سالار منگلی و غلام رسول خان کند کمشر و تمام
غند و اکثر نفری کابل اطلاع دارند و شاهد هستند که همان شب فوری


﴿ ٥٣ ﴾

كوتل را تسلیم بچه سقا و نموده فردا او را داخل کابل نمودند .
تصدیق شهود : ـ

(٩٩) درین فقره چون از شهود پرسیده شد تماماً بعبارات مختلفه متحد المعانی
لت وكوب وحبس عبدالرحیم خان را در حالیکه پیشرفت هم کرده و تا بسیار
جای اشرار را تعقیب نموده بود « بنام سستی و عدم ایفای وظائف »
تصدیق و تائید کرده بعضی این را علاوه کردند که محمد ولیخان اشخاصی
را که جدی با تفری بچه سقاو مقابله میکردند اینطور باسباب سازی بد نام
و اشخاصی را که سستی و خیانت میکردند و روز برای تفریح در
محاذ جنگ می رفتند و شب بخانهای خود می آمدند در صله عدم ایفای
و ظائف مبالغ زیادی می بخشید .
( اظهار تحریری عبدالوهاب و عطا محمد )

(١٠٠) ماعندالله وعندالرسول اظهار میکنیم که در هنگام قطاع الطریقی حبیب الله
و در فرصتیکه برکابل حمله آوری داشت این سخن را به تکرار و باربار
شنیده ایم که نامه و پیام و رفت و آمد آدمهای محمد ولیخان و بچه سقاو
باهمدیگر جاری است !
اظهار تحریری احمد علیخان رئیس تنظیمیة سابقة سمت شمالی

(١٠١) راجع بسوالی که از من هیئت تحقیقیه کرده که كوائف عمده زمان
ریاست تنظیمه شمالی را معلومات بدهید جوابیه عرض میشود : ـ
نسبت به سؤالات ریاست محترم دیوان عالی که در بعض جایها از جانب محمد ولیخان
به جوابیه دیوان عالی ایمائی به بنده هم نموده اند. قرار آتی توضیحات میدهم :ـ
(١٠٢) دو مراتبه در زمان تشریف فرمائی اعلیحضرت امان الله خان باروپا ،
پسر سقا نزد موصوف آمده از کردار خود اظهار ندامت کرده تائب میشد


٥٤

از جانب وکیل مذکور قبول نشده خواهش می‌نمود و نامبرده را از
بدعهدی اعلیحضرت ممدوح خائف ساخته قبول توبه مذکور را از جانب
اعلیحضرت بباعث اینکه اعتماد بقول اعلیحضرت ندارم رد کرده است .
(۱۰۳) اینکه نوشته اید که محمد ولی در یک جواب ما مینویسد که « قوه اشرار
باندازه نبود که حکومت از دفع آن عاجز دیده میشد و بلکه یقین بود
که بشدت سرما جمعیت مذکور پراگنده شوند » عرض میکنم که این
جواب محمد ولی قطعاً بی اساس و کاملاً غلط است در واقع درین فرصت
قوه اشرار به هفت صد نفر رسیده حاکم چاریکار زخم دار و حاکم دوم
باشش نفر در مقابل قلعه ریگی داود زائی مقتول و ١٥ نفر از جمعیت
عسکر مقتول و مجروح وباقی قوای نظامی را منتشر کرده بودند .
علاوه حاکم کوهدامن شیر جان (وزیر دربار سقوی) پسر خواجه جان
که آن هم بانتخابات شخص محمدولی وکیل مخصوصاً برای امداد ومعاونت
همین بچه سقو و باقی اشرار مقرر شده بود با او شان متحد و متفق ،
هفتاد نفر از جمعیت عسکری را بدفعات خلع سلاح نموده اسلحه شانرا
تصرف کرده معنویات سپاهی بکلی خراب که طاقت مقابله بآن ها دیده
نمیشد و تمام کلان شوندهای سمت مذکور با جمعیت اشرار در خفیه ساخته
علما بکلی برخلاف حکومت امانی و طرفدار اشرار بود. قافله ها متواتر
بتاراج و راههای شمالی بالعموم زده شد بطرق مسدود بوده حکومت کلان
شمالی صرف احتیاط با شخص خود روز گذرانی را پیشه خود نموده بود
(١٠٤) اظهاریه اشرار در همین اول وهله اغتشاش به تمام اقوام شمالی اینکه وکیل
حکومت بما هر نوع معاونت نموده حتی ماشنگت و جبه خانه و وجه نقدی
میدهد و قوماندان قول اردو خود را بیگانه طرفدار ما معرفی نموده جبه
خانه یومیه بذریعه عسکری باسمت شمالی ارسال میدارد و قوه حاضره


مرکز را یومیه اطلاع میدهد که احدی باشما مقابله نمیدارد .
(١٠٥) فدوی دولت را شخص وکیل پس از وخامت اغتشاش شمالی از ریاست بلدیه
طلب کرده از تقررم بریاست تنظیمیه سمت مذکور اخبار و امر داد که الیوم
باید بصورت فوری حرکت بدارید چرا که سابقه شما را در سمت مذکور حکومت
تقدیر می کند ویقین واثق دارد که رفع فتنه وشرارت آن سمت بواسطه شما
بزودی کرده شود جواب فدوی اینکه رسوخ سابقه ام در سمت مذکور
محض بواسطه و اعتبار حکومت بوده اکنون که آن مردم بر علیه
حکومت اقدام کرده اند من هم پس ازین قدر خرابی و عصیان ؛ کاری
را از پیش برده نمیتوانم علاوه چهار سال در خارج بودم و بیست روز
از آمدم بمرکز نگذشته درین حال اعتبار ورسوخی در سمت مذکور
ندارم و یقین واثق دارم که معامله مذکور از قراریکه از بعضی اشخاص
می شنوم از انتظام گذشته مرا از خدمت مذکور معفو دانسته بحضور
اعلیحضرت از انکارم عرض کنید، وکیل مذکور بعرض واظهار بنده
پرداخت نکرده بحضور اعلیحضرت ذریعه تیلفون عرض نمودند که
رئیس بلدیه امر مبارک را اطاعت نموده الیوم حرکت میدارد ؛ بنده
مجبور شده بحضور اعلیحضرت رفته نظریه خود وخرابی اوضاع شمالی
را تکرار عرض نمودم قبول نشد امر به حرکتم فرمود .
(١٠٦) واقعه قتل وقتال که در فوق عرض شد در همین روز مذکور واقع شده
بود چنانچه بنده بعد از دفن وکفن جمعیت مذکور فردای آن بجبل -
السراج رفته برای تمام کلان شونده واقوام مذکور وبعضی که از حکام
ومامورین سمت مذکور که در مواقع حکومت خود باقی مانده بودند نوشتم
که به حکومت کلان شمالی با اهالی حاضر شوند تخمین دو هزار نفر بجبل السراج
حاضر و دو روز ويك شب از جمعیت مذکور پذیرائی و میهمانداری نموده


هر جمعیت را علیحده طلب کرده از و شان استمالت و دلا سائی نمودم و باز بروز در بار عمومی آنچه لازمه ادای حق نمك خوارگی و خدمتگاری بوده کرده جمعیت کلان شنونده بدادن شش هزار نفر اقرار و ذمه وار امنیت شدند ، سه هزار و پنجصد نفر را از علاقه کوهستان و دو آب و سالنگ و غور بند فوری جلب و داخل عسکر کرده بغرض سرکوبی شنواری که مسئله آنها هم در عین زمان خیلی شدت کرده بود ؛ يك ماهه معاش داده بمرکز اعزام نمودم . کلان شوندهای کوهدامن را وادار نمودم که از شروط سه گانه يك شرط آنرا قبول بدارند : -
(اول) پسر سقاو و رفقای مذکور را که قابل قتل و اسباب فتنه میدانند قتل کرده يك لك روپیه انعام حاصل دارند .
(دوم) اگر امکان قتل نباشد جمعیت مذکور را از بین خود ها خارج کنند .
(سوم) اگر خارج کردن هم غیر ممکن باشد اوشان را به ضمانت خود به حکومت حواله بدارند .
(۱۰۸) خوانین مذکور به تمام جدیت اقدام کرده شرط اول ودوم امکان پذیر نشد شرط سوم را در معرض اجرا آورده از جانب اشرار چند شروط نسبت بتائب شدن آنها بریاست تقدیم شد نسبت باقضای وقت و اینکه جمعیت شکستی ما از نمله بشمالی رسیده من تمام وضیعت شمالی را یوماً فیوماً بذریعه تلفون بحضور اعلیحضرت امان الله خان شرحدار عرض کرده وعریضه مفصل دیگر بحضور شان تقدیم نمودم که شروط جمعیت اشرار را به مجلس وزرا رویت داده از نتیجه بمن امر فرمایند .
(۱۰۹) شروط اشرار را جمعیت وزرا قبول کرده بعد بنده بآنها در باغ عارق کوهدامن در قلعه جناب حاجی میرزا محمود خان داخل مذاکره شده


٥٧

بقرآن عظیم الشان ، از نزد تمام جمعیت هفتصد نفر مسلح وعده قرآنی
گرفته بقرآن بآنها وعده داده هر دو جلد قرآن را بحضور فرستادم روز
دوم که زیارت قرآن را بواسطهٔ رئیس صاحب حاضرهٔ شورا ، اعلیحضرت
امان الله خان نایل شدند شخصیکه اعلیحضرت را از امضای قرآن مانع
نمودند همین شخص محمد ولی وکیل بود .
(١١٠) روز سوم که برای اجرای شروط بآنها وعده داده بودیم دفعهٔ دوم
در باغ عارق همه جمع وحاضر بودند ، پسر سقا قبل ازین که من چیزی
اظهار نمایم اظهار نمود که در يك اطاق سه نفر بودند از بین سه نفر
بمن اطلاع رسیده که قرآنرا اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرد؛
باشما فریب میکنند احمد علی شخص مجلی است باخته بانی باسم مذکور
فرمان فرستاده شده فرمان قابل اعتبار نیست ، بنده ومحمد عزیز خان
حاکم کوهدامن و برادرم علی احمد هر سه نفر قتل شده بودیم خدارحم
کرده بهزار زحمت بنده نجات یافتم کوایف را بصورت فوری بحکومتی
کوهدامن آمده به وزارت داخله مکتوباً وتلفوناً اظهار وخواهش نمودم که
بحضور اعلیحضرت عرض بدارد وباز اطلاع بدارم که عرض نمودند یا نه؟
(١١١) خودم به جبل السراج رفته مسموع شدم که آن جمعیت شمالی که نه هزار
و پنجصد نفر پس از آمدن من بشمالی جهة مقابله شینواری بمرکز رفته اند
از وزارت حربیه با مر محمد ولی خان وکیل اسلحه داده نمیشود این مسئله
هم اسباب خرابی خیالات اقوام شده علمای تکاب در تکاب و نجراب
در نجراب بنای بغاوت را گذاشتند حکومت آنجا کوایف را برایم
نوشت حضور داشتند مرا در تکاب خواهش نموده من در تکاب رفته
تا اسباب فتنه وفساد تکاب را اصلاح کنیم اشرار با جمعیت زیاد بمرکز
حکومت هجوم واقوام تکاب مرا محاصره نمودند از حمله اشرار بمرکز


٥٨

اطلاع شده بزحمت زیاد به ریزه کوهستان و از آنجا به جبل السراج
رسیده مجبورا به جبل السراج محصور شدم باتمام قوه کوهستانی ها
وعلاقه دو آب وچاریکاری ها مشغول محاصرۀ جبل السراج شده قوه دیگر
باشرار نرسید ، پس پاشدند در ۳۲ روز باوجود عرائض واطلاعات متواتره
که من بذرائع مختلفه بمرکز می فرستادم چون در راس امور شمالی همین
وکیل مقرر بود برایم نه قوت رسید ونه خوراک تعداد نفریکه بامن در
قلعه محصور بودند تمام ٤٥ نفر بوده زیاده ازان طاقت نماند جبه خانه هم
خلاص شد – خوانین مذکور بواسطۀ ملا محمد صادق و حاجی
امام الدین خان از من وعدۀ بی طرفی خواسته به من و جمعیت
محصورین باعتبار قومی امان داده مرا از شر اشرار و طرفدارانش
به هزار زحمت که شرح اش طویل است نجات دادند ، چون بمرکز
رسیدم حقائق را بمکتوب پیشنهاد کردم پرداختی نشد قوماندۀ سمت
مذکور را به سمت قوۀ تعرضیۀ ادعا کردم رد شده خود شخص مجدولی
وکیل بذمه واری خود قوماندۀ سمت مذکور را ادعا کرده منصبدار
را بانتخاب خود گرفته سه هزار نفر از يك محاذ حاکم شکست کرده
سلطنت را بر باد کردند !
(۱۱۲) در شب مذکور که سه هزار نفر شکست نمودند عبدالعزیز خان وزیر
حربیه سابقه مریض بوزارت حربیه افتاده بنده را امر نمودند که با يك
تولی از نفری غند مزار رفته به ده كپك واقعۀ شکست را از منصبدار و


٥٩

سپاهی معلومات نمایم حینیکه بنده بده كپك رسیدم از منصبدارو
سپاهی كه معلومات کردم شکست تمهیدی بود کوایف را بذریعهٔ
تیلفون عرض و خواهش نمودم که از گفتار و اظهار منصبدار و سپاهی
معلوم میشود که جمعیت اشرار باندازهٔ نیست که قابل شكست يك جمعيت
بزرگ و یا این اردوی منظم ما باشد .
( ۱۱۳ ) من میتوانم با این قوه تا فردا از نفری مذکور جلو گیری بدارم اجازه
داده شود ؟ اعلیحضرت امان الله خان و وزیر حربيه منظور کرده امر
پیشرفت نمودند همین محمد ولی وکیل پیشرفت نفری مرا اسباب شکست
دوباره قرار داده محمد عمر خان فرقه مشر هم رفتن نفری را با من بدون
فائده دانسته از حضور برایم امر شد که نفری را سپرد فرقه مشر کرده شما
فوری بوزارت حربیه آمده انتظام خورا که و غیره اسباب اوشانرا
کرده روانه دارید همان بود که بنده آمده انتظام خورا که و غیره
سامان نفری را کرده بده كپك فرستادم فردای آن حینیکه از خانه بوزارت
حربیه و ارگ آمدیم اعلیحضرت امان الله خان قرار قندهار و بیعت
معين السلطنه بروی کار آمد .
( ١١٤ ) شام روز مذکور بارگ کابل قلعه بند شده چهار روز مذاکره جاری
بوده که معین السلطنه بدون محمد ولی خان وکیل و عبدالعزیز خان و بنده از
ارگ خارج نمیشد تا اینکه جمعیت اشرار بروز پنجم قبول نمودند، روز
ششم صبح وقت وکیل مذکور از رفتن انکار کرده بذریعهٔ تیلفون به
بچهٔ سقاو اطلاع نمودند که وکیل از رفتن بطیاره معطل شد از نزد بچهٔ


٦٠

سقو برایش موتر آمده بخانه خود رفت درحالیکه خواهرزاده مذکور دو مرتبه قبل از خارج شدن ما ازارك نزد بچه سقو ومحمدولی وكيل آمد ورفت هم نموده بود .
تقدیر خدمات ومعاونتهای محمدولی ( به نزد بچه سقاو )
= ( شهادت تحریری میرزا قطب الدین خان مدیرسابق وزارت داخله ) ـ
(١١٥) بنده ومیرزاحبیب الله خان سابق مدیربرق نزد میرزا غلام قادر سرمنشی سیدحسین فرمانی را دیدیم که از طرف حبیب الله برای سید حسین تحریرشده بود عيناً عبارت آن را چون وقت زیاد گذشته بخاطرندارم خاص موضوعش بیادم هست که « خدمات محمد ولی خان برای شما معلوم است پهره که بجای او مقررشده برای محافظت و خدمت اوست ، متوجه باشید که برای او اذیتی نرسد » درذیل آن مکرری بخط شیرجان ( وزیردربارش ) بطورتاکید هم نوشته بود .
معروضه خواجه میرعلم خان سرای خوجه : ـ
(١١٦) دروقتيكه حبیب الله ارگ کابل را متصرف شد خودم حاضر بودم که در شب ۱۲ شعبان ١٣٤٧ بذریعه تلفون برای سیدحسین گفت که « وزیر ها ومعتبرین را که بندی کرده اید در آنجمله محمدولی خان هم بنابردرخواست خودش برده شده است هوش کنید که برای او اذیت وتکلیفی نرسد و


٦١

فردا بخاطر جمعی او را به پیش من روانه کنید ، همان بود که فردای آن
محمد ولیخان بحضور حبیب الله حاضر شد ، همرایش عزت داری زیاد کرد -
ظاهراً ثابت می شد که رابطه دوستی از سابق داشتند و اکثر اوقات پیش
از گرفتن کابل هم بتواتر می شنیدیم که بجای محمد ولی خان حبیب الله رفت
و آمد داشت و بچه سقو دائماً باشاره وکیل کار میکرد .
( اظهار محمد اسلم قاپوچی باشی بچه سقو )
( ۱۱۷ ) محمد ولی هر وقت که می آمد بدون از ممانعت به نزد بچه سقو می رفت و
حبیب الله نیز از حد زیاد در عزت داری او می افزود ! نسبت به روز شبانه
رفت و آمدش بیشتر می بود ! اینکه از من هیئت تحقیقیه پرسیده است که من
محمد ولیخان را به بچه سقو معرفی کرده ام یا نه ؟ عرض میکنم که من گاهی
او را به حبیب الله معرفی نکرده ام بلکه خود او باندازه در دربار او اعتبار
داشت که وی معرفی و سفارش دیگر هارا به حبیب الله میکرد .
( اظهار تحریری عبد السلام :_ )
( ۱۱۸ ) محمد ولی خان نزد بچه سقو بسیار عزت و اعتبار داشت در مجلس او بالعموم
در پیش روی و یا پهلوی او می نشست در وقت نان در يك غوری او را
همراه خود می نشاند ، دائماً باو راز و نیاز داشت و تفریح و خنده میکرد
در بعض شبها عقب او موتر روانه کرده او را میخواست يك دو مرتبه با
بچه سقو یکجا در موتر هم سوار بوده است !
[ نقل فرمان بچه سقو بپاس عهدیکه با محمدولی در شمالی کرده بود ]
( ع ٤١٧ )
( ٢٣ شعبان ١٣٤٧ )
(۱۱۹) صداقت همره محمد ولیخان وکیل سابقه امان الله را واضح خاطر باد !


در اوایل عهدیکه شما در قرآن شریف با من کرده بودید ؛ حضور والای
ما هم همان عهد شما را ثابت میداند !
چند روزی هم که نظر بند شده اید آن هم به خواهش خود شما بود
اکنون که برای رفتن خانه خود اجازه میخواهید بسیار خوب است —
از حضور بشما اجازه داده شد که بخاطر جمعی بخانه خود رفته عائله
خود را هم بهر جایکه باشند بجای خود بخواهید از طرف حکومت بشما
هیچ تکلیفی نخواهد بود .
تا یک اندازه برای محافظت جای و اموال شما پهره مقرر میشود که
کسی بشما مزاحم نکند — تمام مال و هستی شما به تصرف خود شما
میباشد فرمان هذا را موجب اطمینان خود دانسته آسوده باشید !
( محل امضای شیر جان و مهر بچه سقو ) ( ثبت صحیفه (١١) فرامین دوره سقاوی )
(رسید فرمان فوق بدستخط محمد ولی)
(١٢٠) این فرمان بچه سقو را خود محمد ولیخان بامضای خودش در صحیفه (٦)
کتاب رسیدات حربیه امضا کرده است . فرمان فوق با این رسید که
بدستخط محمدولی است تماماً در محضر دیوان عالی قرأت و به تمام حضار رویت
داده شده محمدولی نسبت بآن هر چند در استنطاق و تحقیقات و جوابهای سابق
از ین جهت راه گریز را مانده بود که شاید این سند تلف و بدست نیامده خواهد
بود اما پس ازینکه آنرا برأی العین مشاهده کرد مطلقاً ملزم شده هیچ نگفت .
( محمد ولی خان هر قدر عسکر و نفر که بخواهد داده شود ! )
( نقل فرمان نمبر ٤١٨ دوره سقاوی ) ( ٢٣ شعبان ١٣٤٨ )
(١٢١) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان و لی و عزت مآب سید آقا خان قوماندان
کوتوالی را واضح خاطر باد !


٦٣

صداقت همراه محمد ولیخان وکیل سابقة امان الله را از حضور اجازه داده شد که بخانهٔ خود برود لہذا شما را امر است که به مصلحت خود نامبرده هر قدر نفری که برای پہره و حفاظت ملی و جانی خود بخواهد برایش مقرر کرده به نفری خود امر حضور را بفہمانید که در تحت اثر خود وکیل بوده به مال وهستی و خود او تکلیفی نرسانند ومحض برای حفاظت خانه او باشند که از دیگر طرف هم مزاحمتی به آنها نشود تا به آسوده حالی با عائلهٔ خود باشند: (محل امضای شیر جان مهر وبجه سقو)
(ثبت صحیفه ۱۱ فرامین دوره سقوی)

صورت تحقیقات ابتدائی محمد ولی

سوال هیئت تحقیقیه ( ۰ )
(۱۲۲) جناب محمد ولیخان ! نظر بافواهات و شهرت متواتره و عریضه و پیش نهاد اقوام شمالی که شما با حبیب الله بچه سقو در حین قطاع الطریقی و سرقت او مراوده و سازش داشتید چنانچه حبیب الله مذکور در مجالس از رفتار و کردار و اعانت شما اظهار ممنونیت مینمود لذا از شما پرسیده می شود که آیا مراودهٔ شما با حبیب الله مذکور از چه رهگذر و کدام مناسبت بود؟ لطفاً توضیحات بدهید.

جواب محمد ولی بقلم خودش
(۱۲۳) افواهات چیزی است که بحق هر شخص گفته شده و گفته می شود حتی بحق انبیا علیه السلام هیچکس از افواهات کذب مبرا گفته نمیشود

( . ) اسولهٔ این تحقیقات ابتدائیه از طرف هیئت استنطاقیه وتحقیقیه تحریر و جوابهای آن تا آخر در ذیل آن سراپا بقلم خود محمد ولی تحریر و امضا گردیده است


٦٤

در باب مراودهٔ من ، نمیدانم چه قسم مراوده و برای چه غرض من ابداً
حبیب الله را تازمان که بکابل داخل شده ندیده و نمی شناختم ( ۱ )
صرف نام او را شنیده بودم حتی زمانی که من را طلب کرد و نزد او
آوردند اول مرا نشناخت بعد پرسید که این شخص کیست قاپوچی باشی
او گفت که وکیل است ( ۲ ) بعد از ان با من هم سخن شده و پرسانی کرد.
سوال هیئت تحقیقیه : —
(١٢٤) وقتیکه شما بوکالت در عرصهٔ هفت ماه غیاب اعلیحضرت امان الله خان
بودید نسبتاً امنیت بوده و از بچهٔ سقا اثری نبود باز که اعلیحضرت امان
الله خان بکابل تشریف آوردند روز بروز مسألهٔ بچهٔ سقاو اهمیت پیدا کرده
تا درجهٔ رسید که امنیت سمت شمالی بکلی سقوط و امیر محمد خان حاکم
اولیه چهاریکار مجروح و غلام غوث خان و دیگر حاکم های آنجا با بعضی نفری
نظامی مقتول ، اکثر نفری شان را خلع اسلحه کردند شما که جمیع مقدرات
مملکت بدست تان بود چطور يك توجه درین موضوع نکرده اید ؟ آیا
درین مسئله خود را مسئول نمیدانستید . ؟
جواب محمد ولی :—
(٢٥) در تمام امور نفری که تعلق بهر وظیفه دارند برای همان وظیفهٔ خود مسئول
هستند اگر در وظیفهٔ خود سهل انگاری کنند (X) اگر وظیفهٔ خود را
بجا کرده باشند و کوشش کرده باشند و مقصد حاصل نشده باشد بسته به تقدیر
است هیچ کس همه وقت بهمه خواهشات خود کامیاب شده نمی تواند بلی
(۱) به تردید این مطلب ملاحظه شود فقرهٔ ۶۲ الی ۹۲
( ۲ ) قاپوچی باشی سقو قطعاً از معرفی او انکار ونسبت بعزت و اعتبار او اظهار
کرده است ملاحظه شود فقرهٔ ( ۱۱۷ )


( ٦٥ )

درین ( x ) معامله حکومت های محلی هم کوشش کردند فرض منصبی خود را هم بجا آوردند اکثر از نفری اشرار را زخمی و مقتول هم نمودند اما که کامیاب نشدند این بسته به تقدیر است و امنیت تعلق بحکومت های محلی داشت و آنها هم کوشش خود را کردند فقط .
سوال هیئت تحقیقه :
( ١٢٦ ) شخص شما بصف وکیل اعلیحضرت امان الله خان متصف ، و ادارهٔ حکومت مفوض به سیاست شما بوده چیزیکه اهمتر از ضروریات ریاست و حکومت شناخته میشود ادارهٔ امنیت است که برای بدست آمدن امنیت عمومیه، حکومت هرگونه تدابیر را پیش و بر فاه عامه به تحصیل امنیت بکوشد از قرار اظهار تحریری چند نفر اشخاص متعدد که در موقع ضیافت خانه سید احمد در شهر ارا بچه سقا و بیان مینمود و اشخاص کثیری حضور داشته و سمع نموده و از انجمله مسموعه خود را چند نفر اظهار تحریری داده اند که بچه سقاو بمحضر عموم مدعوین بیان نموده که من «برای محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان احوال روانه کردم که اگر شما ذمه برآر من میشوید من آمده تائب میشوم ، وکیل مذکور بمن جواب فرستاد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما تائب شده بیائید . میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من میشود» این مسئله چه معنی دارد بصورتیکه بدستگیری یکنفر دزد امنیت عمومیه حاصل میشد و شما متکفل اداره حکومت بودید و بچه سقاو به اطمینان شما می آمد چرا توبه اش را نه پذیرفتید و بر فاه و آسایش عموم خلق از خواستن واطمینان دادن او تشبثات نکردید فقط .


٦٦

جواب محمد ولی
( ۱۲۷ ) این کلمه تا اندازه صحیح است (+) (۱) یکنفر از زبان بچه سقاء آمده
بیان کرد که بمن بچه سقاء گفت که اگر وکیل اعلیحضرت به قرآن
عهد و پیمان نموده برای من بدهد که بمن ضرر جانی و مالی نمیرساند و
برای من تنخواه مقرر میکند و در کوهدامن دزدبیگی ویايك کارتهانه داری
میدهد آمده تائب میشوم من قبول نکردم که اگر بدون شرایط
خودرا تسلیم میکند تا آمدن اعلیحضرت زیرا که اعلیحضرت امان الله
خان در مرکز تشریف نداشتند بعداز حضور اعلیحضرت غازی فرمان
بخشش او را با خواهشات او گرفته تسلیم او مینمایم بدون اجازه اعلیحضرت
من باو قرآن کرده نمیتوانم و این کلمه صرف غلط است که من باو گفته
باشم که بعهد و پیمان اعلیحضرت اعتماد نیست (۲) چیزیکه من برای او
گفتم همین است که دربالا تحریر شده – کیفیت قبول نکردن من
تائب شدن او را این است که در پغمان درباب دزدها مجلس شد و درمجلس
تصویب شد و تصویب مجلس وزرا بدستخط مبارك اعليحضرت غازي
مزین شد که توبه چند اشخاص از دزدهای شریر قبول کرده نمیشود
اگر خود را خود هم تسلیم کنند حکومت از مجازات آنها گذشته
نمیتواند در هرجا – دستگیر شوند یا کشته سر آنها آورده شود – یا
زنده دستگیر کرده بحکومت تسلیم نموده انعام حاصل دارند— از جمله
همان نفری مشهور یکی همین حبیب الله وسیدحسین بود (۳) وباقی چند نفر
(۱) تحت خط کشیدگی واضحاً این مطلب آشکار است : « زیرا که بچه سقو برایم آدم فرستاد »
(۲) تصحیح این قول غلط از نمرات (٦٦) الی (٨٠) کرده شود !
(٣) این قرار مجلس وزراء بعداز معاودت اعلیحضرت امان الله خان از اروپا ووخامت عصیان
بچه سقو و مقتولیت عبدالظاهر خان وغیره نفری از دست او و اغتشاش عمومی شمالی در سنه ۱۳۰۷
تصویب شده است که در آخر خود امان الله خان هم با آن مصوبه پاینده نمانده در صددقبولیت
توبه و تعهد آنها شد و این خواهش توبه بچه سقو در هنگام سفر اروپای ١٣٠٦ امان الله
خان است که این مطلب را خود محمدولی چند سطر پیش بیاد و درینجا فراموش کرده است .


٦٧

از سمت مشرقی بودند .
سوال هیئت تحقیقیه
(۱۲۸) جناب محمدولیخان ! در باب یکنفر که پیغام بچه سﻘو را آورده بود کدام
شخص بوده اسم وسکونت او را معرفی کنید ؟
جواب محمد ولی :
یکنفر زرگر بود که البته در کوهدامن جا داشت مولا داد نام داشت (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
(۲۹ ) جناب محمد ولیخان ! بسوال اولیه خویش از افواهات عمومی پیشنهاد
و عریضه اهالی شمالی را خاطر نشان نمودیم که مراوده شما را با حبیب الله
نسبت میکنند وشخص شما جواباً افواهات را اهمیتی نداده و از پیش نهاد
و عریضه معاریف و کلان شونده های شمالی صرف نظر فرموده اید
کنون تجدید سوال نموده زحمت میدهد : راجع به پیشنهادات و عریضه
اهالی شمالی که اکثراً مراوده شما را باحبیب الله ظاهر مینماید چه میفرمائید
پیشنهاد وعریضه معاریف وکلا مان را جواب بنویسید با احترام .
جواب محمد ولی :
( ۱۳۰ ) حال مردم سمت شمالی این گناه عظیم خود را بچه پرده کنند
البته باید شخص بزرگی را شامل این کار نمایند تا پردۀ خود را
(۱) که مولا داد هم حیات ندارد مرده است.


٦٨

نمایند ( ١ ) فقط .
سوال هيئت تحقيقيه :
(١٣١) جناب محمد ولی خان ! از افواهات یکی این اکثریت دارد که در موقع
رهائی شما از حبس بچه سقاو بشما گفته که محبوسی شما هم بقرار خواهش
و مصلحت خود شما بوده حال که خواهش رهائی دارید رها شوید ، آیا این
افواهات دارای حقیقت است یا نه ؟ در همین زمینه کدام سند تحریری شما
یا فرمان حبیب الله در بین بوده بشما رسیده خواهد بود یا نه ؟ باحترام .
جواب محمد ولی
( ١٣٢) بلی این افواهات دیگر صورت دارد زمانیکه نفری وزرا را تماماً در جای
سید حسین حبس کردند و در يك خانه انداخته بودند همه یکجا
صلاح کردیم و عبدالرحمن پسر ملك داد محمد را طلب نموده باو من گفتم
که اگر ممکن باشد بوزیر دربار خبر بدهید که بودن نفری معززین در
يك خانه بدین صورت محقرانه خوب نیست اگر ممکن باشد همه نفری
ما را در ارگ برده بيك صورت درست نگاه کنید که تا اطمینان شما
شود زیرا باین صورت محقرانه با نفری معزز که بآنها قرآن هم کرده اید
دور از انصاف است (٢) . بعد از رفتن عبد الرحمن همه ما را بارگ
بردند و بعد از مدت از ارگ رها کردند ، بنابرین اگر وقتیکه ما را از
ارگ اجازه خانه رفتن دادند فرمان رهائی من با دیگر اشخاص در اثر
همین عرض نوشته شده باشد ممکن است ، اشخاصیکه همراه من بودند

( ١ ) جواب این تحریر را در فقره ( ٢٠٢ ) ترديديه مدعى العموم و از فقرات ١٦ تا
٢٣ بخوانند .
( ٢ ) هیچ کس از اعزه و مشاهیر کابل قرآن و پیمانی بابچه سقو بجز از محمد ولی نکرده است.


٦٩

میرزا میر محمد هاشم خان وزیر مالیه و سردار حیات الله خان محمد عمر خان
فرقه مشر محمد هاشم خان غند مشر که معین حربیه است محمد اکبر خان
قوماندان کوتوالی (۱)
سوال هیئت تحقیقه
(۱۳۳) جناب محمد ولی خان! افواه عمومی احتوا نموده موضوع آتی را که
مختصر مفادش را بطور استیضاح نوشته از شما استفسار : میکنیم :
میگویند بچه سقاو کدام فرمان برای شما فرستاده بود که فرمان مذکور « رھائی
شما را از حبس بدر خواست خود شما و حبس شما را هم در اثر خواهش
خود شما و ثبات بچه سقاو را در عهدیکه بقر آن عظیم الشان با شما
نموده باشد و مقرری یك اندازه پهرهٔ نظامی را برای حفظ جای و مال
شما بمصلحت خود شما مضمون دارد » آیا این فرمان را که افواه عامه
است برای شما فرستاده بود و محتویات فرمان قرار فوق بوده یاخیر .
جواب محمد ولی
(١٣٤) سابق ازین هم در جواب بشما نوشته بودم همان جواب را ملاحظه
فرمائید ـ فرمان که برای رهائی ما نوشته در اثر همان کیفیت است که
سابق تحریر شده ـ فرمان که در باب پهرهٔ خانه من نوشته شده بود

(۱) چون از نفری مذکور پرسیده شد که آیا شما بهمراه محمد ولی یکجا بندی بودید یانه؟
و نسبت بحبس و رھائی شما کدام فرمانی هم از طرف بچه سقو صادر شده است یا خیر ؟ اظهار
کردند که ما بيك حال فلاکت و پریشانی تحت کش و كوك در زیر خانها بندی بودیم و محمد ولی
خان را محترمانه خواستند در يك كوتی نظربند بردند ـ در دورهٔ سقوی نه بحبس ونه
برھائی کسی فرمان داده میشد بلکه سند بندیگری آمدن يك نفر سقوی مسلح و موعد حبس
از بعض الی مادام الحیات و از برخی الی ختم و عدم حصول محصلی و از عده پس از دادن رشوت
زیاد انقضاء می یافت برای رهائی هم يك امر شفاهی که با چند دشنام آمیخته و تقاضای شیرینی ضمیمه
آن میبود کفایت میکرد بکمی اسناد تحریری و باز هم قرار خواهش خود او داده نمیشد !


۷۰

( + ) (۱) من هیچ گونه خواهش نه نموده ام البته شما میتوانید نقل
فرمان را از ولایت یا دار التحرير کابل طلب نمائید که چه قسم
فرمان نوشته شده در باب قرآن کریم تنها با من نکرده بود بلکه با معین
السلطنه صاحب و باقی معززین هم قرآن کرده بود (۲) که در جمله آن
نفری ها من هم بودم فقط فرمان که برای رهائی من نوشته شده بود
در اثر همان جواب است که سابق بشما تحریر نمودم ( ۳ )

سوال هیئت تحریریه

(١٣٥) جناب محمد ولیخان! حاصل از سوال ما این است که بهمین مضمون و جمله های
که در فوق نوشته ایم فرمان حبیب الله بچه سقا و برای شما رسیده یا نه ؟ فقط

جواب محمد ولی

( ١٣٦ ) سابق ازین هم نوشته کرده ام که در اثر همان کیفیت که سابق
به شما نوشته شده فرمان برای رهائی من بقرار مضمون فوق داده شده
من بدون از همان کیفیت که در اول نوشته کرده ام هیچ گونه خواهش
بندی گری و یارهائی نکرده این بسیار عجب است که یکشخص خود را

(۱) در ته خط کشیده شده کجی خوانده میشود : ( در نظر من این قسم نخورده ) در حالیکه
فرمان مذکور جنساً بمحكمه حاضر کرده شده و بمطالعه عموم حضار دیوان عالی در حضور
خود محمد ولی رسانیده شد معلوم شد که فرمان مزبور را خود محمد ولی بدست خط خودش تسلیم
شده است پس از وجود این فرمان مطلقاً صدا و ندا و مدافعة از طرف محمد ولی نشده
بملز میت خود قانع شد ( تفضیلات را در آتیه ملاحظه کنید )
(۲) این معززین که باتفاق معین السلطنه صاحب با حبیب الله قرآن کردند تماماً افغانستان را
هم پد رود گفتند، رفته دستی الوسع کار کردند زحمتها کشیدند و مثل محمد ولی جبهه انجام خیال
خام بامید مرحمت آن ظالم نماندند ! ( بیان قلمه مراد بیگ بر علاوه این قرآن است )
( ۳ ) تردید این عذر لنگ را در فقره ( ۲۲۰ و ١٨٤ ) ملاحظه کنند .


برضای خود بندی وخود را برضای خود آزاد کند . (١)
سوال هیئت تحقیقیه
(١٣٧) جناب محمد ولیخان اصل همین فرمانی که خود شما از آن قائل شده اید که « بنام من ودیگر محبوسین در موقع رهائی ما یکجا نوشته شده » وخاص مضمون آن چنین است که حبس و رهائی شما بخواهش خود شما بود از ما وشما همان عهد و پیمانی است که کرده ایم ، پهرهٔ محافظ تان تحت امر خود تان میباشد ودر کتابچهٔ رسیدات شما آنرا بقلم خود تسلیم شده امضا کرده اید کجاست ؟
جواب محمد ولی
(١٣٨) ( X ) اسباب من اکثر بل همه تلف شده ! ( ٢ )
سوال هیئت تحقیقیه
(١٣٩) جناب محمد ولی خان ! يك عریضهٔ عبدالرحیم خان غند مشر که درموقع استیلای سقوی در کوتل مقرر بود بمجلس تحقیقیه مواصلت کرده مختصر مفادش اینکه من در بالای کوتل بالای يك غند قائد مقرر بودم وتا یکدرجه از تعرض خود وپیش قدمی ام اشرار سقوی را هزیمت دادم مسئله تعرض من وشکست بچهٔ سقاو که بسمع محمد ولی خان رسید مرا

( ١ ) محمد ولی مصدر این کار تعجب انگیز شده که بروی بعد ازنشانن همین فرمان وخلص مضمون آن که درذیلش بدستخط خود آنرا تسلیم شده است این تعجب به یقین مبدل وبيك قناعت مطلقه صدور این فرمان حسب خواهش او بروی ثابت شده است.
(٢) حالا تکه هیچ چیز او نظر با حترامی که باو داشتند و پهرهٔ که برای حفظ او تحت امرخودش از ابتدای استیلای کابل الی فتح نادری بخانه اش مقرر داشته بودند تلف نشده است :


۷۲

خواسته لت وكوب زياد نموده درارك زولانه نمود . لذا استفسار میشود که غند مشر مذکور چرا به نتیجه تعرض خود محکوم بضرب و حبس شده جواب بنويسد .
جواب محمد ولی
(١٤٠) این حرف یکحرف روشن ومبرهن است که عبد الرحیم خان از محاذ خود شکست خورد و موضع خود را گذاشت و بيك صورت بی ترتیبی فوج تعلقه خود او بطرف ده كپك می آمدند و پس پا شدند صورت واقعه را از اردوی مرکزی قوماندان محمد عمرخان هم بحضور و هم بمن اطلاع داده بعد از ان اورا خواسته در ارگ بسيارلت نموده اورا بندی نمودم که بعد ازین معامله زیر محاکمه گرفته شود این سخن و معامله به تمام منصبداران اردو معلوم است و اطلاع که قوماندان بزرك او به تلفون؟ داده همین است که تحریر شد فقط (۱)
سوال هیئت تحقیقيه !
(١٤١) جناب محمد ولیخان ! اين يك امر بدیهی است که در حین سلطنت اعلیحضرت امان الله خان جناب شما یکفرد اول و خدمتکار صادق دولت شناخته میشدید حینیکه حبيب الله يك مدت در کوه گشت و گذار وکسب قطاع الطریقی می نمود و جمعیت مذکور در هر روز زیادت میکرد اجراآتیکه شخص شما نسبت به قلع و قمع آن در حین وکالت خود کرده باشید چیست؟ مرحمتاً توضیحات بفرمائید. با احترام .
(۱) تردید این ادعا از فقره [۹۹] حاصل و معلوم میشود که این محاکمه بواسطه پیشرفت و محاربه کردن با اشرار بوده است .


۷۳

جواب محمد ولی
(١٤٢) بلی درین باره بکرات ومرات بحکومت محلی ولایت کابل اطلاع داده
شده و پردل دزد شريك او درين باره کشتن او اقدامات کرده بود
(١) وبولايت كابل فرستاده شده بود که او را مقرر دارند که در کار
خود يعنی كشتن حبيب الله كوشش كند بعد از کشتن او انعام درست
باو داده میشود (٢)

سوال هیئت تحقیقیه
(١٤٣) جناب محمد ولی خان ! پردل یکشخص قطاع الطريق مشهور بالفساد بود
شما تحریر کرده اید که پردل را خواسته برای قتل بچه سقاو مقرر
کرده بودم آمدن پردل نزد شما از روی کدام اعتبار بود زیرا که دارهٔ
پردل در آن وقت به نسبت بچه سقاو زیاد و با اهمیت بود شما چطور باو
اعتبار کرده بودید و او به کدام اطمینان نزد شما حاضر شده بود .

جواب محمد ولی
(١٤٤) پردل بسيار وقت بود که تائب شده بود و آمده ذمه وار این کار
شده بود (٣)

(۱) نخستين ملازم خصوصی محمد ولی رهزن مشهور و سيه سالار سقوی که با امان الله خان در
غزنی و مقر وقلات جنگيد آنها وعلی احمد خان را شکست و دستگير و قندهار را بنام
بچه سقو فتح كرد .
(۲) برای اینکه چندین نفر از داوطلبان قتل و گرفتاری بچه سقو را ناكام بل بدنام
کرده است فقرات ۷۷ تا ۸۳ ملاحظه شود كه اين جواب محمد ولی تا چه اندازه مهمل است
( ۳ ) به نزد كه ؟ در كجا به اعتبار كدام شخص ؟ علاوتاً چون از برادر پردل سوال
شد که آیا درین فقره از طرف حکومت برادر شما مامور شده بود ، تحریراً نوشت که ابداً پردل
اينطور يك تبادلهٔ فكر با حکومت نکرده بلکه از رفقای صمیمی حبیب الله بود .


٧٤

سوال هیئت تحقیقیه
(١٤٥) جناب محمد ولی خان ! مسائل معاونت در اعطای تفنگ را حبیب الله بچه سقاو از قرار مسموعی که متواتر وکرات درمجالس بیان و از معاونت شما امتنان می نمود ممکن از مسئله مذکور جناب شما هم مسبوق باشید ولی واضح نشد بصورتیکه شخص شما این اظهارات حبیب الله را کذب و افتراء میدانستید آیا در همان مواقع بطور تردید در مقابل همیچه اظهارات حبیب الله برآمده و بیان او را تردید کرده خواهید بود یا خیر ؟ بااحترام

جواب محمدولی
(١٤٦) خود من از زبان بچه سقاء نشنیده ام (۱) و افوا هات مردم را چگونه تردید مینمودم و به پیش که تردید میکردم البته بعضی از نفری دوستان که از افوا هات می پرسیدند برای آنها تردید افوا هات را مینمودم .

سوال هیئت تحقیقیه
(١٤٧) جناب محمد ولیخان ! در جمله افوا هائیکه شهرت و تکرار داشت یکی اینکه جناب شما در هر شب بطور خفیه نزد حبیب الله میرفتید و در اصول اجرا آت باو تعلیم مینمو دید آیا این مسئله حقیقت دارد یانه ؟
چنانچه خود شما بیان نمودید که افوا هات را در عصر بچه سقو هم برای خود من میگفتند با احترام.
(۱) حالانکه بکرات و مرات در حضور محمد ولی بچه سقو از ممنونیت و وی ازسقو زاده شکایت کرده است که من بوعدۀ خود وفا کردم اما تو بدعهدی کردی وسلطنت را بمن ندادی ملاحظه شود (٧٦) و (٩٥) و ٧٥)


٧٥

جواب محمد ولی
(١٤٨) نعوذ بالله منها چطور میشود که بنده همچه عدم شرف را متقبل و به
او که دزد گفته میشد معاونت وتعلیم میکردم نی صرف افواه بی اساس
است کدام شخصی که مرا مصروف بهمین امور در شب نزد بچه سقاو
یا روز دیده کدام است (۱) فقط
سوال هیئت تحقیقیه
(١٤٩) جناب محمد ولی خان ! نسبت به افواهات وبیاناتیکه در زمان حکومت
سقوی برعلیه شما گفته میشد که یعنی در شب ها بحضور بچه سقاو
رفته نامبرده را تعلیمات میدهید وهم گفته میشد که برای بچه سقاو
تفنگ پنج تکه داده اید وافواهات مذکوره را بعضی دوست و آشناهای
شما قرار بیان تان که در همان وقت برای شما میگفتند تردید افواهات
مذکوره را بدون از قاضی محمد اکبر خان و قاضی عبدالجلیل خان آیا برای
دیگر اشخاص هم گفته وتردید نموده اید یا خیر .
جواب محمد ولی
(١٥٠) در زمان بچه سقاو من در خانه خود محبوس بودم کسی
رفت و آمد کرده نمیتوانست فقط یکدفعه از نفری معتبرین قاضی
محمد اکبر خان و حاجی شهنواز خان نزد من آمده بودند و
قاضی محمد اکبر خان بمن گفت که من از زبان بچه سقاو شنیدم که
میگفت این تفنگ پنج تکه تفنگ و کیل است صرف یکشبهه بدل
من گذشته از شما میپرسم من برایش جواب گفتم که شما از نزد بچه
[ ۱ ] ملاحظه شودفقره [ ٨٤ ] تا [ ٩١ ] و صورت تردید مدعی العموم حصه سوم
وچهارم و پنجم فقره ٢٢٠


٧٦

سقاو پرسیدید که تفنگ وکیل چگونه برای شما رسیده بمن گفت
که از نزد شداد کسی پرسیده میتواند ؟ بعد من برای او گفتم که این
تفنگ من در قلعه مراد بیک در قلعه من بود دیگر اسباب و سامان هم که
داشتم همه را ضبط کرد و این تفنگ را هم در جمله همان مالها گرفته بعد
ازان روی بمن نموده گفت عفو میخواهم که فقط يك ظن بدبخاطرم خطور
میشود الحمدلله که رفع نمودید ویکدفعه هم قاضی عبدالجليل وعبدالقادرخان
احمد زائی نزد من آمده بود و برایم قاضی گفت که افواه است که شما
تفنگ پنج تکه به حبیب الله داده معاونت کرده اید برای اوهم گفتم که
نعوذ بالله چطور باحبیب الله معاونت میکردم غلط است من همین حقیقت
را که بجواب قاضی محمد اکبرخان گفته بودم باوهم گفتم در باب افواه
که من بابچه سقاه شبانه رفته تعلیم میدهم البته من ملك نه بودم که رفته
اورا تعلیم میدادم وهیچ کس مرانمی دید البته در نزد او بسیار نفری بود
ممکن یکنفر مرا دیده باشد همان آدم کیست فقط . (۱)
سوال هیئت تحقیقیه
(١٥١) جناب محمد ولی خان ! در فقره که اسم حاجی شهنوازخان وقاضی محمد اکبر
مرحوم وقاضی عبدالجلیل خان را تحریر نموده اید معلوم نیست که قاضی
عبدالجلیل خان همان قاضی سابقه مرافعه سمت شمالی خواهد بود یا شخص
دیگری است توضیح مینمائید .
جواب محمد ولی
بلی همان است !

(١) جواب این فقره را از جوابیه ( ٢٢٠ ) مدعی العموم بخوانید !


۷۷

سوال هیئت تحقیقیه :ـ
(١٥٢) درصورتیکه خود شما تحریر کرده اید که خودمن بخانه خود محبوس بودم و کسی را نزد من نمیگذاشتند باز خودتحریرکرده اید که حاجی شهنوازخان وقاضی عبدالجلیل خان وعبدالقادرخان حنمدزائی نزد من آمده بودند وبیان بچهٔ سقاوا که نسبت به معاونت من می نمود یمن کردند ، از شما پرسیده میشود که این چگونه محبوسی بود که هر شخصیکه خواهش تان بود نزد تان حاضرو ملاقی میشدند و کسی را که نمیخواستید داخل شده نمیتوانستند معلوم شد پهرهٔ که بدروازه و جای شما مقرربودزیر اثر و اختیار خودشمابود.
جواب محمد ولی
(١٥٣) (×) مقصد از رفت و آمد آزادانه است که ازترس کسی رفت و آمد نمیتوانست (١) فقط .
سوال هیئت تحقیقیه :ـ
(١٥٤) جناب محمد ولی خان ! اظهار فرمودید که من درتمام استیلای حبیب الله ٣ دفعه اورا دیده ام آیا بکدام کدام اوقات ملاقات نموده باشید باز ملاقات شما بخواهش خود شما بوده و یا شمارا خواسته بودند بنویسید فقط .
جواب محمد ولی
(١٥٥) پنج دفعه او را بعد از ایام حکومت اودیده ام که چهار دفعه در ایام های رسمی که من را طلب کرده بود يك دفعه هم دربرج شمالی که برای ـ معطل نمودن حوالهٔ دوهزار پوند خواسته بود .

(١) خیردرعصر سقوی در راه وکوچه وبازارهم کسی آزادانه رفت وآمد کرده نمیتوانست !


۷۸

سوال هیئت تحیقیقیه

(١٥٦) جناب محمد ولی خان ! در موقعیکه سردار عنایت الله خان با عبد العزیز خان و احمد علیخان و خود شما در ارگ محاصره بودید و بذریعهٔ طیاره سردار عنایت الله خان و عبد العزیز خان و احمد علیخان بخارج رفتند هرگاه به حبیب الله مذکور مراوده نداشتید بکدام اعتبار و اطمینان خود با آنکه وکیل اعلیحضرت امان الله خان و رئیس تنظیمیهٔ سمت شمالی خود شما بودید و قو های متعرضه و مدافعه باشما بود بذریعهٔ طیاره با آنها بخارج نرفتید چه کیفیت دارد .

جواب محمد ولی

(١٥٧) ماندن من این سبب بود که من با جناب حضرت صاحب و سردار محمد عثمان خان مرحوم گفتیم که اگر ممکن باشد عائلهٔ من را هم با من بفرستید آنها گفتند که حال موقع آن نیست شما خود هم مریض هستید دو روز صبر کنید اگر شما را با عائله رخصت گرفته توانستیم خوب والا خود شما بهر صورت . میتوانید که بروید زیرا رخصت شما گرفته شده و به قرآن عهد با شما کرده اند و اینها بنام دین حکومت را گرفته اند بهیچ صورت خلاف عهد و پیمان خود نمی کند شما خاطر جمع باشید که هر گونه معاملات شما را ما متصدی هستیم فقط چهار روز و یا سه روز معطل کنید اگر عائله شما را هم توانستیم که رخصت گرفته با شما بروند خوب و اگر نتوانستیم خود شما ضرور میتوانید بروید زیرا که با شما عهد قرآن کرده اند اگر