۴۵
تنها فیلسوف (محب حکمت) میخواند. چونکه خود را دانای حکمت نمیدانست.
محب و جویای حقیقت می شمرد. اینست که بار ها میگفت: «چیزیکه باین قدر
سعی دانستم همین بود که چیزی ندانستم.» یعنی از چرک جهل مرکب ناصیه عرفانش پاک بود
سقراط جسارت و حمیت فوق العاده داشت. در جنگهای ملی اسپارتها
دفاعی اشتراک میکرد و طرف حق را التزام می نمود. جانفشانی ها
خدمتها نشان میداد. از انجمله قیسه نوفون بروایت دیگر السبیاد
که شاگرد و صدیق او بود؛ در محاصره دشمن افتاد. هیچکس برای قیسه نوفون
حیات خود را به تهلکه نینداخت. سقراط هر تهلکه را در نظر گرفته رفیق افکار
خود را از محاصره دشمن خلاص کرد. بدرا یت انصاف
و دور اندیشی او هر کس حیران بود. فقط دشمنانش
اعتراف نمیکردند. بنا بران فلیب اول بمقدونیه خواند.
مشاور دولت و معلم اولاد خود میخواست بکند. سقراط
قبول نکرد. زندگانی بصیرت کارانه و آزادانه خود را به دربار
فلیب ترجیح میداد. اگر چه یگانه حظی که داشت همین تلقین
و تعلیم بود. لیکن حریت فکریه را وابسته بحریت محیط میدانست.


۳۶
اوستاد حقگوی و حقیقت پرور بود. حق را میگفت
و درین باب هیچگونه ریا و منفعت شخصی را خواه در بارۀ خود
خواه در خصوص شخص دیگر ملحوظ نمیداشت. حکومت در نظر
سقراط آلت تمیز خیر و شر و حافظ حقوق خرد و بزرگ
بود. این است که حکومت جبارۀ سی گانه که از طرف اسپارتیها
در آتنه اظهار صولت و وحشت می نمودند؛ از تنقید سقراط
بکین و غضب بودند. حال آنکه سقراط غیر از
وجدان خود از چیزی بیم نمیکرد و بروی طرفداران
اعتساف همیشه سیلی اعتراض میزد. یکی از
مغدور ان را در مجلس حکومت با وجود آنکه نظر متعصبین
بحکومیت آن منعطف بود اوکیل دعوی او شده
مدافعه کرد. بنابران حکومت ضربه گرفت .
مختصر سقراط را در ایام پیری
به تهمت بی اعتقادی بمذهب و فساد
اخلاق جوانان متهم ساختند. رجال حکومت غیر عصر


٤٧

وسقراط غیر از رب النوعان معروف آتنه، رب النوع
بزرگ و یکتائی بالای این معبودها تصور می کند و همه
جوانها را بغلط میاندازد .» گفته سقراط را بمحکمه کشیدند
سقراط حاضر شد. بدون تغییر وضعیت بسوالهای
حکام جواب میداد. محکومیت او را اعلام نمودند و فکر
او را درین محکومیت پرسیدند . سقراط باکمال عزنفس
گفت! « لایق مکافاتم نه مجازات، باید مادام العمر حق
عضویت مجلس اعیانم داده شود .» حق ناشناسانه
هئیت محاکم در غضب شدند و با عدامش فرمودند.
لیکن پیش از آنکه با جرایش مبادرت کنند بحبس بردند
چونکه ایام آئین آتنه بود. سقراط چندی در حبس خانه غرید.
با این همه از تلقین حقیت و جدیت مسلک باز نایستا
فوج - فوج شاگردان می آمدند. تقریر او را در حبس خانه
می شنیدند. دل میسوختند و اشک میریختند.
تکلیف پشیمانی میکردند. یا راه فرار نشان میدادند.


٤٨
سقراط بر هر خند مقابله میکرد . بالاخره از تکلیف ایشان
به تنگ آمده گفت : « قانون محترم است بر خلاف
قرار مجلس وطنی نباید رفت ، حلاص نفس بکذب جایز
نیست ، حضار از نصیحتش شرمنده شدند و از تأثر
دل خون گشتند . برینوجه در میان آب و آتش
چشم، دلها ، شاگردان و محبان دوای زهر آلود
مجلس جایزه را در هفتاد یکسالگی نوش جان و روح
پاکش را بجان آفرین تسلیم نمود .
چنانچه در بالا گفته شد : سقراط از تعلیم اخلاق و تلقین
حقیقت آنقدر متحظط بود که همه مساعی دماغی خود را قریباً
درین کوچه صرف کرده . در تعلیم اصولی اختراع نموده
که از بیست و چهار عصر باینطرف شایان تقلید و امثال است
وحتی علماے تربیه تا حال مدافعه وتطبیق اصول او را
فرموده نمونه موفقیت معلمین میدانند . اگر چه امروز باسم
اصول تدریس بکدرژن اصول قطار میکنند. فی الحقیقه


٤٩

مهم ترین این اصول همان اصول تعلیلی و حدسی است
که این دو اصول عین اصول سقراطیست. مساعده
فرمائید که عمده همه اصولها اگرچه مختصراً باشد چون که حجم این
مقاله گنجایش نمیدهد. ایضاح یابد؟
اصول تقریری، اصول تعلیلی، اصول استقرائی و سائره
بتعبیر عمومی (اصول تحرمی) و (اصول مسلک)..
اولاً اصول حدسی: در کار فرمودن حواس بل خاصه
باصره برای معرفت موجودات (١)» این اصول بیشتر
درباره تدریس اطفال خورد سال تطبیق میشود. چه این
اطفال نظربعدم به تجربه و معرفت خیلی کم حوصله از ادراک
کلیات واجسام معینه اند. در اول وهله تنها معلومات
ابتدائی و سطحی گرفته می توانند. بنابران معلم

(١) در اینجا از اصول مراد همان اصول تربیه یعنی تطبیق علم النفس بصنعت تربیه
است نه حدسی که در فلسفه و ما بعد الطبیعات مرعی است.


۵۰
هر دانه علمی که بمعده نوبال فهم شان میاندازد، گویا خوائیده
ونرم نموده میدهد. یعنی پیش از انکه تعریف چیزی
را بکند رسم تمثال یا وجود او را نشان میدهد. اهسته
آهسته با ابعاد والوان او مشاهده و دقت طفل را جلب
میکند وفکر الوان و اشکال را بقلب ودماغش
منعکس میسازد. بتعبیر دیگر راه تصرف و حلول بآن مسئله
را مینماید. طفل درین صورت از تمثال ، تصویر و یا
نمونه وجود آنچیز بمفهوم و ماهیت آن نسبتی میبرد
و طاقت درک آن چیز بهمین وسیله ها بدستش می آید.
و معلم این طفل نو قدم را از زیر بازویش گرفته مشق
راه و فهم میکناند.
مثلاً معلم امروز از دائرۀ بحث کردنی و او را در ذهن
اطفال جایگیر ساختنی است: پیش از انکه تعریف
دائره را بطریق مشهور بکند، یعنی دائره « خطی است
منحنی که خطوط مستخرجه مرکزی او تا محیط با یکدیگر مسا-


اه

است» بگوید. اشیاسی دائره وی که در داخل صنف
و در بر و اندام اطفال است نشان میدهد مثلاً :
ساعت، آینۀ مدوّر کَلکین و تکمۀ های کالا و سائره
و اینها همه بمدوّری شبیه و نظیرند که ایما میکند. بالا
تختۀ سیاه نیز خورد و کلان دائره ها ترسیم می نماید
و دائماً بمرکز او ضمناً با نقطه اشاره میدهد. بعد از آن
از شکل این دائره پارچه پارچه تعریف او را میرآرد و حاصل
تعریف را جمع نموده اختصار میکند و مختصر آنرا به تختۀ
پیش روی همین دائره های بالای تخته نوشته
به نقل او کمک مینماید ..

اگر چه صفحۀ اول این اصول - چنانچه در بالا گفتیم - ناقص
و مبهم است ؛ لیکن برای شاگردان نو قدم
خیلی مفید میآید. این اصول برای جغرافیای
علم الاشیا، حساب، هندسۀ مسطح و مجسمه نباتات
حیوانات حتی جهتۀ بیشتر مباحث تاریخ قابل


۵۲
تطبیق است خلاصه در هر چیز میتوان باین اصول حرکت کرد
بشرط آنکه معلم صنعتکار مسلک خود باشد. چونکه درین
درسها ، نقشه ها ، منظره ها، رسم و تمثال و فلیم اکشن
و پیدا کردن ممکن و لازم است
بر یتوجہ اطفال با ذوق و تماشای رنگینی مناظر مختلفه
منجذب و مفتون خواهند شد. بحیات، حرکت و بجو
خواهند افتاد. (تطبیق این اصول بهر کدام ازین مضمونیها
که در بالا گفتیم تفصیل میخواهد. اثار و و تحریر ما کفایت نمیکند)
اصول تقریری :- گوش کردن جملات مربوطه و حفظ
نمودن آن، اصول تقریری نام میگیرد . برای معلم
و متعلم و مضمون شرائط مخصوصی را داراست.
(بقیه دارد)
ع، ش


۵۳
احضار
درین روزها کتابی باسم ندای طلبه معارف یا حقوق ملیت
باداره رسید . مضمون این کتاب چنانچه از عنوانش
دانسته میشود . روحانی است، عایله چه حقوق موضوعه
و حیات اجتماعیه .
زین اثر همان (معلومات مدنیه است) تقریباً که در صنف نهم
مکتب رشدیه خوانده میشود. عمده مباحث این کتاب
ابتدای حیات بشر، اسباب تشکل اجتماعی؛ عایله،
قبیله، قوم، ملت، دولت، حکومت و حکمدار، حقوق
خصوصی هر فرد نسبت بخود و جمعیت، حقوق خصوی
حکومت و تدابیر لازمه ملکی ، عسکری و سیاسی حکومت
نسبت بداخل و خارج . بتعبیر دیگر موازنه قوی جامعه .
موضوع اثر در اصل خیلی مهم و مقدمه فلسفه حیات اجتماعی
است . لیکن محرر وطن خواه نسبت بغایه خیال خود ،
خواسته که خواننده و شنونده ابنای وطن بحیات مدنی


۵۴
حکومت مشروعه و مستقله آشنا بوده بجمعیت و مملکت خود
بصیرت و ابصارست داشته، مثل اهل یک خانواده
و ابعاد وارکان یکخانه بدفاع و حفاظت خود و مملکت متعاون
و متساند باشند.
اینقدر را نیز در خاطر داشت که محرر جوان غلام محی الدین افغان
برای افاده این مرام، از کوچه لسان «صنعت نفیس»
خاصه از مجرای ادبیات رومانیک خط حرکت اتخاذ
کرده بمشکلات زیادی خواسته این مقاصد اجتماع
و این مضامین فلسفی را با شور و شغف محفل ها و مناظره ها
مخالف و موافق در مفکره قارئین سامعه نوازانه جای داده
دقیقی، سختی، و عمیقی این مباحث علمی را بذوق تنوع
مجلس ها و تعدد مصاحبه ها آسان و اشکار گرداند. لیکن سنگینی
موضوع به خط حرکت یعنی بشکل ناولی این کتاب گرانی
کرده درین جلد کمتر موفق شده شاید در جلد های
آینده ازین هم ذوق آورتر خواهد ساخت.


۵۵

چه ناول نویس های هر لسان، در امثال
چنین موضوع بزرگ خیلی قلم افسرده میکنند، تا بافادهٔ
مرام موفق میشوند. چنانچه (ژول ویرن) برای
اثبات کرویت ارض تمام دور عالم را سیاحت
می کناند.
با این همه در اصل و ربط سلسله مباحث
انقدر انتظام پرورانه قدم زده که بسیر تکامل ابواب
با نقشه طبیعی ره نوردی نموده بهدف میرسد.
خدا داند که در باب «عقاب را رام اطفال نمودن»
یعنی مضامین بلند را بقید مصاحبهٔ عموم آوردن، چه قدر
مشکلات روحی کشیده باشد؟
ازین نقطه، نظر کرده شود؛ خدمتش خیلی شایان
تقدیر و تحسین است. مع ما فیه ازین کتاب عموماً، مأمورین
حکومت، طلبای مدرسه و شاگردان مکاتب متوسطه
و اقربا و تربیت یافتگان عائلهٔ مأمورین دولت آشنای


۵۶
مطبوعات تازه استفاده خواهند کرد. نه هر صاحب خط
و سواد . چه سبک تحریرش عالی و خصوصی است
ولسان تسویدش همین مصطلحات است که در اطراف مکتب
و حکومت دور میخورند . نه در هر جا .. چه ، ادبیات
امروزه ما نیز ذائقه عموم را چاشنی بخش نیست .
امید است که جلد های آینده اکمال نواقص
خواهد کرد و بذخیره علمی و ادبی کتبخانه عرفان جامعه
خواهد افزود . (اینه عرفان)


بنات النعش
قارئین محترم ازین اسم شاید در حال فکرشان بستارۀ مشهور
علوی پرواز کند. وقتیکه به خواندن این اثر نفیس شروع
کردند؛ خود را در فضای مهد بشریت و آغوش شفقت
تصور خواهند نمود که از کم توجهی ما همه محیط واقالیم آنرا امروز
ابرها، سموم ها و خاک بادها مغشوش ساخته. با وجود
آنکه چشم ها، از آنجا نور، گوشها از آنجا سرور و دل
و دماغ ها از آنجا روح گرفته لیکن امروز دست ها را مرتعش
ساخته و پایها را لنگ گردانیده بچشم ها آب سیاه
ریخته است .
چونکه قوای انسانی خود را ما مسلمانان - با وجود
آنکه ازین منبع فیض گرفته ایم و میگیریم ـ بعطالت و گمنامی
این منشاء استفاده صرف میکنیم. این میراث مهم
و سرمایۀ وجود را بهوسات خود استعمال مینمائیم.


۵۸

او را بازیچه آمال دون خود می سازیم. اگر بسعادت او سخن
زنیم در زنجیر نامرادی کشیدن بهترین وسیله است
که بعقل ناقص خود ملاحظه کرده ایم .
عجب تر آنکه محصلۂ حیات خود، اطفال یعنی جای
نشین وجود و نام خود را بدست ناخوانده و نادیده
ایشان میسپریم .. امید بقا و کمال می کنیم حفظ
اشیا و ناموس خود را در حمایت این عضو نقصان
انداخته توقع سر رشته و سعادت میخواهیم . بعد از
فراغ جستجوی معاش رفیق و انیس دائمی ماست
لیکن میگوئیم باید از دنیا بیخبر باشد و جزئیات امور
زندگانی و انتظام حیات خانواده را باد مجول
داشته میخواهیم از تدبیر اداری سعادت خانه
نا واقف ماند .
حالا دانستید که این سرمایه بختیاری کیست و
این مایه بقای نوع چیست ؟


۵۹
نسوان !
بلی نسوان است که تا امروز حیات بشر موقوف
وجود و شفقت او است . نسوان است که حفاظت
اخلاق و ناموس او تا حال ـ در خانه که هست
از شرور نفسانی مصون مانده است بی اعتنائی
تربیه و تعلیم این زمره پس مانده است که حیات
بشر ناقص شده میرود .
اینک کتاب هذا از ترجمه قلم صفوت اثر عبدالجبار
خان مدیر پوسته و تلغراف است که از چند سال
باینطرف در کوچه تعمیم معارف و نشر فوائد عامه
قدم زده کتبخانه وطن خود را از اثرهای اخلاقی
تاریخی و اجتماعی خیلی مزین ساخته . احتیاج علمی
و ادبی افراد منفعت شریک مملکت را حس کرده
همیشه در تتبع آثار مفیده مشغول گردیده تقریباً بده
جلد اثر ترجمه نموده که وزارت معارف بقدر شناسی


او شده امسال سینه فضیلت اندیش او را
به نشان درجه اول مرصع ساخته است .
اینک اداره آینه عرفان که برای تربیه و
تعلیم نسوان ستونهای مخصوصی بدارد به پا ورقی
این ناول تربیوی و اجتماعی تفریق کرده مذاق
تربیه خواهان و اخلاق کیشان نسوان اسلام
را باین وسیله خوش خواهد داشت .
(اداره)


٦١
(١) مترجم عبدالجبار
شرارت و بدمزاجی حسن آرا
مزاج حسن آرا چنان خراب بود که همراه تمام خانوادۀ
خود دشمنی داشت نه ادب مادر و نه لحاظ مادر کلان
و نه خوف پدر نه پرواي برادران نوکران یکطرف
نالان جاریه ها دیگر جانب پناه میطلبیدند غرض که
حسن آرا تمام خانه را به سر برداشته بود به آمدن
شاه زمانی بیگم که خاله کلان او بود یکساعت دوساعت
قدری آرام می نشست هنوز شاه زمانی بیگم از دُولی
پائین نه شده بود که متواتر دو سه دادخواه از دست
حسن آرا نزد او رسید نرگس گریان کرده آمد که بیگم صابا
حسن آرا در رویم سنگ زد مهربانی خداوند که اگر سر خود را
پس نمیکردم چشم مرا کشیده بود خدا بکش مرا که از غم
خلاص شوم آخر چکنم سوسن فریاد خواہی کرد که بیگم صابا
بی بی خورد مرا گفت که سوسن زبانت را بکش که ببنیم


۶۲
وقتیکه من زبان خود را کشیدم از زیر زنخ بمشت
زد که تمام دندانم در زبان گور رفت آخر من زندگی
خود را چه طور کنم بلا د پسر کاشکی از مادر پیدا نمیشدم
گلاب فغان برآورد که وای وای گوشم، دائی شور
کرد که بیگم صاحبه دختر مرا غیر حق به چوب زده که بازوی
او مانند بادنجان کبود گشته انده از آشپز خانه دیگر
جاریه نعره کرد که بی بی گل را منع کنید که در دیگچه خاک
می اندازد. بیزار ازین نوکری مساله را چپه کرده
حالانان خواهید خواست خداوندا تو به شاه زمانی
بیگم آواز داد که حسنا اینجا بیا آواز خاله را شناخته
حسنا آمد لاکن نه سلام نه دعا دست و پا تمام بگل
آلوده در گردن خاله خود از ناز انداخت و در بغل
او نشست، خاله روی او را ماچ کرده برایش
گفت که حسنا خیلی شوخ شده آخر حالا جوان شد
اینقدر شوخی تاکی، حسن آرا گفت سنبل پدر لعنت شنگاً


کرده خواهد بود. این را گفته و از بغل خاله خسته غیر حق
بی خطا سنبل را لت و کوب کرد. خاله هر چند صدا کرد
که بد نا حسن لاکن او هیچ نشنید.
صلاح مکتب نشاندن حسن آرا و مختصر حال صغری خانم
شاه زمانی بیگم بطرف همشیره خود مخاطب شده گفت : خواهر
جان (سلطانه) برای خدا بخاطر این دختر کدام خلیفه را پیا
کنید. سلطانه بیگم گفت: بی بی جان چطور کنم چند مدت است
که بتلاش یکنفر زن معلمه‌ام لاکن میسر نمیشود. شاه زمانی
بیگم گفت : چه‌میکنی دختر بمصداق این بیت میگویم
یار در خانه و من گرد جهان میگردم .. آب در کوزه و من تشنه لبان
خود در کوچه شما عروس خُورد مولوی محمد فاضل ،استادی
که در تمام شهر شما پیدا نخواهد شد. سلطانه گفت: الله تا امروز خبر
نبودم و نه کسی تاحال برایم گفته فی الحال و راء طلب میکنم این گفته ویدا
را طلب کرده گفت :ائی درین کوچه ماکدام مولوی صاحبی باشندی یکی
میگوید که عروس خور وا و خوانده و نویسنده است برو به بین اگر نوکری میکند


دختر را سبق بدهد دست گرفته بیار غله خوراک و پوشاک ده روپیه برای خرچ پا
و غیرۀ او داده خواهد شد و هنگامیکه دخترم سپارۀ اول را ختم
کرد و قاعدۀ ادب آموخت انشاء الله علاوه بر تنخواه او را
خوش خواهم ساخت دائی بسیار خوب گفته خانه مولوی
صاحب رفت همراه والدۀ محمد کامل سلام علیکم کرد بعد از آن
پرسان کرد که عیال مولوی صاحب شمائید؟ دیانت با ما گفت خود
شان اند بیائید بنشینید از کجا تشریف آورده اید؟ دائی بجا
صاحب خانه مخاطب شده گفت عروس خورد شما کجا است؟ والدۀ
محمد کامل در بالا خانه بی بی صاحبه من نزد اوشان بالا بروم؟ دیانه
شما اسم و نشان خود را بگوئید؛ او خودشان خواهند آمد. دائی
من از خانۀ حکیم صاحب آمده ام. این را شنیده والدۀ محمد کامل
نام بنام خیر و عافیت خورد و بزرگ را پرسان کرد و گفت که شما
همراه عروس من چه کار دارید؟ دائی : اوشان بیایند که بیان کنم
چونکه وقت آمدن او نیز شده بوده زیرا که بعد از ادای نماز عصر صغر
بیگم که نام همین معلم است) پائین میآمد و نماز مغرب خفتن اثر را


۶۵

را در زیر میخواند. درین بین صغری بیگم فرود آمد وقتیکه دائی او را دید،
در گفتن نوکری تامل کرد. درین حرف زدن گفت که بیگم صاحبه خواهش
دارند که دختر خود را بسبق بنشانند، بی بی کو صاحبه یعنی همشیره کلان
اوشان شما را یاد کردند پس بیگم صاحبه مرا نز د شما فرستاده، صغری
خانم گفت که از طرف من برای بی بی مای خود سلام زیاد برسان بعد از
سلام بگو چیزیکه پیش که یاد دارم از آن عذر ندارم . بدین باعث انسان
چیزی یاد میگیرد که برای دیگری فیض برساند بیگم صاحبه کلان خبر دارند
که من در خانه پدر خود چند نفر دختر ها را سبق میدادم دل من نیز بسیار میخوام
که دختر بیگم صاحبه را سبق بدهم لاكن ندا و دختر خود را فرستاده میتواند
و نه من آنجا رفته میتوانم دائی نام نخواه را صاف نگرفت لاکن زیر
زبان گفت که بیگم صاحبه ذمه دار هر قسم تکلیف میشوند صغری خانم
گفت که این از مهربانی های اوست برای شان آنها همین زیبا
است لاکن ما نیز از روزی که در زیر سایه اوشان کلان شده ایم خداوند
ما را گسنه و تشنه نداشته است برای خدمتگذاری نیز
حاضرم و اگر کدام معالمه خواه دار بکار داشته باشید در شهر هم پیدا خواهد شد


تشکر و تعذر

چندیست که از قارئین کرام ، بعضی تحریر و برخی تقریر چون شماره سابفه در وقت
نوک باریشه قلم را بطرف اداره متمایل داشته ضمنا از انتشار مجله استفهام مینمایند
ازینجا معلوم میشود که تنها مطالعه اخبار سیاسی تسکین عطشان علمی ادبی شانرا ننموده
ابر در گذر حادثه جنوبی را وسیله بیداری وحیات تلقی کرده از جستجوی علم و ادب باز
نایستادند. فی الحقیقه اسباب ورزش زندگی همین سلام و سلاح است
قلم شق دار با شمشیر دو دمه قرابت مادی و معنوی دارند سعادت نتیجه هردوست.
اینست که ائینه پیش روی ارباب سیرت بصورت باول صافه زبان محو بر برآمده ارزو
خوانندگان محترم را تشکر استقبال کرده خرم و امیدواران هم اسمی ترجاهم در تبریک نموده (اما
يدرك كله لا يترك بعضه، را برتبقه در شروع خود بمعرفی داده با ر صد صفحه و با نقرب
هفتاد میرساند .
اگرچه آینه عرفان در هر شماره مضفری صحائف خود را پنجاه شمرده بود، اما بسبب گرفتاری
و اهل قلم ، اینک از یکطرف شماره سوم و چهارم را بمضامین متنوعه حرم مالامال نمود و از طرف دیگر
نسخه سابق که بقیمت چرواح پنج پیسه فروخته میشد، این دو شماره را در یکجا به یکروپیه قیمت گذاشت
ولی حق مشترکین بلا در شماره آینده تکثیر صحیفه تضمین خواهد کرد.  (آئینه عرفان)


[BLANK PAGE]


خاطر نشان
خواهشمند ان محترم قیمت اشتراک را در کابل بمحاسبه وزارت معارف
و در سائر ولایات بخزانه دولت سپرده رسید (قبض) آزا بمدیر المتاسف
نشان داده طلب مجموعه می نمایند . اما در خارج به نماینده خانه های
دولت علیه تأدیه نموده خواهش مجله میکنند. قیمت اشتراک بقرار ذیل است :
سالیانه در داخل ..... هشت روپیه کابلی .
" " خارج ...... شش روپیه کله دار یا دو روبلیه
نی یک جلد در داخل ٣/٤ روپیه (٤٥ پیسه) در خارج یکروپیه یا حبسیآن قیمت
ذیل : در مقابل اشتراک ده شماره یک شماره رایگان است (خواه و کلای آئینه با شند
خواه مشترکین) .
همچنین برای اهل علم و قلم کارا ئینه رایگان و بمعلمین و معلمات و طلاب و طالبات
ارزان است (نصف)
اعلان
اشتهاراتیکه جهت علوم و فنون باشد؛ بهر پنج کلیمه یک پیسه
و جهت تجارت ـ صنایع باشد، بهر کلیمه یک پیسه اجرته شده
درج خوا هد یافت . اشتهارات یک مضمون از سه دفعه زیاده درج نخواهد کردید


شماره (۵، ۶) جلد و سال اوّل

مقالات در اداره بریاست
دار التالیف آمد پس میگردد.

اداره حق اصلاح
و درج مقاله‌ها را داراست

مجموعۀ
تاریخی، علمی، ادبی، اجتماعی، اخلاقی، تربیوی

آئینه عرفان

باحث از مساعی علمی انکشافات مدنی است که بهدستی
هیئت تحریریۀ اعضای دارالتالیف فی از دور بها یکبار نشر میشود:

محل اداره : کابل ، بستان سرای - وزارۀ معارف - دارالتالیف

برج میزان، عقرب ۱۳۰۳ ش

دارالسلطنه کابل مطبعۀ وزارۀ

معارف


فهرست مضامین شمارهٔ پنجم و ششم
اجتماعیات } خدایا این چه غوغا است؟ غلام محیی الدین از صحیفه اول الی ۲۲
" } قلم چه میگوید؟ صلاح الدین از ۲۳ الی ۳۲
اخلاقیات { زن و عفت (مقتبس) فیض محمد مغل از ۳۳ الی ۳۷
ادبیات { زمستان قاری عبدالله از ۳۸ الی ۴۲
دینیات { انسان دیانت قاضی عبدالحق از ۴۳ الی ۶۵
فلسفه و تربیات { سقراط بفلسفه، تربیه هاشم شایق از ۶۶ الی ۸۰
حکایه { مثلا (حکایه) شریف مخلص زاده از ۸۰ الی ۸۹
متفرقه { بنات النعش (ناول) مترجم عبدالجبار از ۹۰ الی ۹۸
" { غلط نامه (۱، ۲، ۳، ۴) اداره از ۹۹ الی ۱۰۳


شماره (۶۵) ۱ جلد و سال اول

خدایا این چه غوغاست ؟

این فضای مشرق همان فضای آرامی وسکون
فضای نسیم خواب آور ، عالم ظرافت و عیش وطرب
نیست ، همان شرق قانع و صابر ثابت و ساکن است
اگر همان فضا و همان نسیم و همان شرق با شد ؛
پس خدایا این غوغا چیست ؟
آیا جامعه های گذشته آن از پدر و پسر ، پیر و جوان
عالم و جاهل ، عاطل و عامل ، حقیر و امیر ، غنی و فقیر ،
مؤلف نبودند اگر دوره های گذشته نیز از انسانهای
متناقض صفات و عادات و اخلاق مرکب بودند پس
در این دوره این غوغا چرا ست ؟
آیا مقوله « دوام المحال من المحال » در شان حیات
نیست ، حیات عبارت از تخریب و تعمیر نیست ، آن


شماره (۶،۵) ۲ جلد و — سال اول
حالی را که ترقی گویند دائماً عبارت از تغییر ماقبل نبود،
آیا هر دوره با دوره‌های دیگر در اخلاق و عادات و مشاعر
مغایر نبودند. بنی آدم گرفتار مرگ پیر و ولادت طفل
نیست اگر چنین بود و چنین هست. پس این قدیم و جدید
چیست؟
بل آنکه خود را قدیم مینامد پدر جدید نیست؟ پس خدایا
این غوغای پدر و پسر چیست؟
اگر فرضاً قدیم و جدید باشد آیا مقصود از قدیم آن شخصی
نیست که صروف زمانرا دیده همان آئینه ایست که تاریخش
مینامند «ولی زنده» و جدید منفذ آراء او نیست آیا میدان
حیات دائماً محتاج این دو هیئت یکی مقننه دیگر مجریه نبوده
است .
پس ای دو هیئت لازم و ملزوم گوئید این غوغا را چه معنی است؟
آیا بشریت جز اخوت، جامعه جز تعاون، انسانیت جز سم
درد می، وطنیت جز فداکاری، نوعیت جز تألف جنست جز


شماره (۶، ۵) ٣ جلد ۲ سال اول
بحث را اقتضا کرده است .
پس ای آنانکه بچنین زنجیر های محکم با هم بسته اید، گوئید که تا
حتمی این نزاع در کجا است ؟
مدقق امروز در عوالم شرق بالاخص در عالم اسلامی
هر جا وجود دو کلمه را متحبس میشود ، و در هر نقطه فرقی است
عنوان خود را یکی از ان دو کلمه گرفته ، نظریات
ساختگی مخصوصه دارد ، که کل اعمال و حرکات خود را
از پی این نظریات انتخاب مینماید. و مسئله مهمی
را که مرعی میدارد، تنها مخالفت فریق مقابل است .
آن دو کلمه یا عنوان چیست؟
قدیم !! جدید !! .
پس ای قدیم و جدید ساعتی از نظریات خود صرف
نظر نموده، بی غرضانه بیانا قاموس را مراجعه
کنیم شاید این دو کلمه را که مغرور آن هستی در آن مشخص
باشد : آنانکه نه قدیم و نه جدید هستید، ای کسانیکه
ضمیمه سراج الاخبار افغانیه


شماره (١٥) ٤ سال اول
خود را تنها انسان ملتجی در جامعه میدانید، ماخذ این
دو عنوانرا از خود متنازعین پرسید، بل این سوال را از علما
کنید. شاید این دو کلمه موجب حسرت و افسوس تانرا
بیان کند. صفحات تاریخ انسانرا بگردانید تا حقیقت
این انحلال را بیابید. قواعد اجتماعی را از نظر بگذرانید،
شاید واجباتی برای خود در مقابل این نزاع یافته
بتوانید، چه متحیر یا افسوس خورده ماندن را، انسانیت
غیرت جنسی، حس وطنیت، بل حرصتان بر سعادت خود
تقاضاء نمیکند.
در قاموس : بلی، این دو کلمه مسطور است، اما نه بمعناء
نفرت، و نزاع و انحلال انسانها . و این را که ما می پائیم
تنافر، تناغض، تناقض را در بر دارد. پس بیائید
تا بیک صدا گوئیم: خدایا ماخذ فتواے این نزاع
در کجاست؟
جز تاریخ دیگر مرجعی برای ما نمانده است . بیائید


شماره (٥، ٦) ه جلد و سال اول
تا بتاریخ طبیعی انسان رجوع کنیم ، شاید. از قصه محزنه
آن که مبنی بودن حیات ترقی انسانرا بر قربانیت اثبات
میکند. نتیجه گرفته فلسفۀ این نزاع را پیدا کرده بتوانیم
و آنها را بگوئید ای دو حزب و افراد یکجامعه نزاعرا بطرف
گذاشته از قصه اجداد عبرت گیرید .
بلی نزاعرا گذاشته قصه اجداد را از تاریخ بپرسید:
اگر چه شنفتن بیانات تاریخ محزون ما میسازد ، ضعف، ناتوا
احتیاج بیچارگی های ما را بمانشان میدهد، آن پرده اشتعال
از حقیقت ، و تصورات ، وتخیلاتی را که عادت برای ما
پیدا کرده است دریده یک عالم تخیلات وتصورات
خوف انگیز را در مقابل چشمان مجسم کند . ولی در هرحا
برای شفا یافتن از مرض تحمل آلام علاج ، وتلخیهای
ادویه طبیب را باید چشید .
چه میگوید تاریخ ؟
تاریخ میگوید این حالیرا که شما دارای آن هستید ،


شماره (۶، ۵) ۶ جلد دوم سال اول
این نبود حال اجدادتان ، ساده گی و خلوصیات انسانرا
در بدو خلقت از کل امور و دارنده گی حالیه آن بانشان
میدهد، تغیرات و تبدلات دائمی ملازم انسان بوده است
تا بدوره حالیه خود رسید! تبدلات ، واطوار ، قصه ها
و حوادثی دارد، بهر طور ، هر قصه، هر حادثه که گذشت ،
عالم های الم در یاهای خون را پی خود جاری کرده رفته
است ، بل هر طور ، و هر حادثه حالیه آن عالمهای
حزن والم ، ودرد ، وخونرا جاری کرده میرود.
اگر چنین بود و چنین هست پس این دارنده گی این
نظامات ، این جامعه ها ، این طرق آسان کردن حیات
را از که یادگرفت ـ معلم او در کل این زمانه ها که بود؟
بل اگر چنین الام و احزان محیط حیات انسان باشد
این عیش وطرب ، این مستی ، این فراموشی ،
حالرا برای او که پیدا کرده است؟
تاریخ در اینجا هم از بیان و شرح عاجز نمانده ، بلهجهٔ
همیشه گی سیر میکنیم! مدیر


شماره (۶، ۵) ۶ جلد ۲ - سال اول
مؤثرتر حصه های غمزه را بیان خواهد کرد.
میگوید : سردار زندگی او قربانیست ، سر وضع این نظامات
قربانیست ، سر تشکیل این جامعه ها قربانیست ، سریافتن
این طرق آسان کردن قربانیست ، معلم او در کل این بیانیها
ضعف و احتیاج و قربانیت بوده است .
در بدو خلقت در همان حال انفراد و گرسنگی و ضعف.
حوادث عدید و مختلفه، باجان و حیات انسان متعرض شده
هر حادثه نقصانی را در وجودش نشان داده او را باحتیاجی
قومی ملتفت ساخته، با یجاد ضروریات رفع آن مجبورش میکرد
در دشت ، گداختن حرارت آفتاب ، نزول
و اندفاع شدید باران و سیلاب ، پناه بردن را
بارتفاع و سایه های کوه ها ، یادش داد ، آنجا
لرزیدن از شدت سرما خروش پر هیبت برق و رعد
ترس هجوم حیوانات درنده بجای گرفتن در مغاره ها
وادارش نمود ، حلول فصل زمستان که وقت خشک


شماره (۵، ۶) ۸ جلد سال اول
بودن، میوه ها، و نابودن اغذیه تازه است گدام کردن
را تعلیمش داد، همیشه دستگیری نکردن شکار با لیف
ساختن بعضی حیوانات مجبورش کرد.
تعلیم یافتنش این چاره ها را راجع بچه بود؟ منبه او
بتدارک آنها چه بود؟ منبه او فهمش قربانیت بود، یکی
را سیلاب قربان کرد. تا دیگرسی پناه بردنرا در ارتفاع
کوه ها لازم یافت. آنرا سردی جسم جامد و بی حرکت
ساخت، تا دیگری، ضرورت تدفئه را دانسته
طریقه افروختن آتش را پیدا کرد، چندی را گرسنگی
کشت تا دیگران گدام کردن را یاد گرفتند بسیاری
را معاشرت حیوانات در کوه ها تلف کرد، تا دوباره
در دشت فرو آمده خانه ها تعمیر کرد، قربانیت بود
که تغییر و تحسین کرد، قربانیت و عبرت است که تبدل
و ترقی میکند.
حیوانات هر یک بزور بازو و قوت آلات دفاعیه خود


شماره (٥-٦) ٩ جلد و سال اول
تنها دیگر گردش کرده میتوانست اما این بیچاره
جز منضم شدن با همدردهای خود دیگر تسلیتی
بل چارهٔ حیات نداشت . انضمام او با بنی نوعش بچه
قصد بود؟ برای اینکه با آنها تعاون نموده احتیاجات
را تهیه کرده باشتراک حصه گیرد . پس حیوانات
بقوه بازو و سبوعیت طبع خود با مصائب حیات تقابل
میکردند ، و این ضعیف جامعه را برای خود سلاح
ساخت . هر حادثه که واقع شده چندی آنها
را معدوم وعده زیادی را مضروب و متالم
میساخت از ترس اینکه مبادا حادثه تکراراً واقع
شود ، با همدردان نشسته طریقه برای صدان می اندیشید
گویا هر کدام در حیات خود مدیون هم عصر و اقران خود
است ، بل مدیون گذشته ها بعبرت گرفتنهای
خود است . پس برای خدا ای قدیم و جدید
پی تشخیص حال خود برآمده و ببین مبادا تو قربان دوره استی


شماره (٥، ٦) ١٠ سال اول
و ذریعة عبرت گرفتن شان از نفاق باشی؟ آیا اینقدر
قربانیهای تو کفایت نکرده که خود را برای اثبات
امر بدیهی و معقول قربان می سازی؟ بل آیا آنقدرها
که قربان نفاق شدند، برای عبرت گرفتن کفایت
میانتازی
نداشت، که خود را برای اثبات آن در میدان
تلف
این بود مختصر ترین خلاصه حیات انسان و همین
است سر تشکیل یافتن جامعه ما.
قبل از جامعه ......! عریان و فرید در گلستانها
خود را دیده، نگریستن او بهر طرف جز علامات تعجب
و استفسار دیگر چیز را حاوی نبود، گوئی که از ین عالم
نیست، هیبت دورندگان بعض وحوش را دیده
خوف بر او مستولی گردیده آنها را « والعیاذ بالله »
بمنزله اله می شمرد در بهر نبات و غذا از زمین نسبت یافت
قبضه را
او را ما در خطاب کرده از ترس مبادا اینکه بر سر
قطع کند. ترحم و شفقت را از او میپرسید، طمطراق


شماره (۶،۵) ۱۱ جلد ۱ – سال اول
وخروش پر هیبت برق ورعد دل او را متزلزل ساخته
از بس تاثیر شان در او بقر با نیها با لشان تقرب میکرد،
اختلاف لیل و نهار مصابیح آسمان را قوه هائی غیبی
دانسته عبادت می نمود . افتاب را منبع حیات
شمرده پرستش میکرد . خلاصه هر چه را که بر خود مبهم یا
از خود قویتر میدید ، برای آن قصص و معجزات
نسبت
خرافی تراش کرده معبود می قرار میداد . وحدت را
راندانسته شرک آن بهزاران رسیده بود .
امّا بعد از جامعه ..... ! این همه را مانند خود
مخلوق دانسته ، بل باین قدر دانستن کفایت نکرد
همه را آله استنفاع خود قرار داده برای استخدام
هر یک از آن حیلتی بعمل آورد : سوی سنگ توجه
کرده ازان بذریعه ساییدن سلاح بعمل آورد جنگل
و حرارت را کشف نموده آتش بعمل آورد ، بخوردن
اغذیه پخته شروع کرد . در جوف زمین خود را ترسانید


شماره (۵ و ۶) ۱۳ مجلد، سال اول
معادن را پیدا کرده از آنها آلات و ادوات برای
خود ریخت ، زمین را میدان فراخ و در از یافته
مطامع او که بیشتر از آنها فراخی و وسعت داشت ،
با ذلال ظهور حیوانات رسانیده شرق و غرب راطی کردن
گرفت ، بل فراخی و وسعت زمین نزد مطامع انکم آمد
طول و عرض دریاها را طی کردن گرفت ، و بهمین
قسم تدریجاً سید ارض و سلطان بحر خود را ساخت
تعاون را بهترین ذرایع کمال خود دیده جامعه های منتظم
قواعد و قوانین عامه عسکر جرار ، قلعه ها و حصون منیع ،
قصرهای رفیع را تشیید کرد ، بر همه اینها درخت
و باغ ، چمن و سبزه وانهار را مضاعف کرد گوئی
که جنت گم شده را بیاد آورده باشد .
علوم را هم مشغول و امر مجهول خود قرار داده، اوقات
را صرف حفظ مقامهای آن کرده قواعد و اسرار طبیعت
را کشف نموده مسخر ساختن هر چیز را بذریعه آن آرزو کرد


شماره (٥، ٦) ١٣ جلد و سال اول
اسرار کواکب لامعه را درک نمودن خواسته، اخیراً
منتظر مدطرق مواصله بین خود و آنها نشست.
این همه را در نظر حقیر دیده، نفس او آرزوی
بلندتری را طلبگار شد، «چه قوت را اذلال کنم
کدام صعوبت را آسان گردانم» هیچ قوتی جز
خود ندیده، بتغلب بر همنوعهای خود شروع کرد
جنگ و ادوات آن، استعمار و ذرایع آن تغلب
حیله‌هایش را کشف نموده، سیادت را بر اقران
شروع کرد.
انسان بر انسان و قبیله بر قبیله و امتی برامت
و فردی برامت بنامی تغلب را گذاشتند.
این همه بعد از جامعه شد.
مگر ..... ! چه ..... ؟ طبیعی است در انسان اگر
احتیاج دائماً برای او مجسم نباشد فقر خود را فراموش
میکند. سر بالا کن ای انسان قرون گذشته بچشم


شماره (۵ و ۶) ۱۴ جلد و سال اول

ببین آن وسیلهٔ نجات و ذریعهٔ حیات بل آن سبب
سیادت را بر مخلوقات خلقت بچه نظر می بینند
جز تو دیگر می برای آنها اهمیت و منزلهٔ این سلاح
«جامعه» را نشان داده نمیتواند . چه خود مصایب
عدم داشتن آنرا چشیدی . پس ای نمره قاچی ما
این دو عنوان را گذاشته سبب انحلال وسیلهٔ
حیات خود نگشته ، قدر و اهمیت آنرا بینید که چیست
بل بنگرید فوایدی را که اقرانتان از این نزاع منتظرند
چیست ؟

چنانچه گفتم هر روز بل آونه حادثهٔ انسان را باحتیاجی
ملتفت ساخته بذریعهٔ ایجاد وسائل نو یا تغییر حالات
گذشته تدارک آن احتیاج را میکرد. مگر از این
حوادث که اصل احتیاج و علت زیاد شدن
حاجیاتست حیات انسان را عرضهٔ تغیر و تقلب
دائمی ساخته است، که این حال او را علماء مدرکین


شماره (۵ و ۶) ۱۵ جزه و سال اول
اسرار حیات بشری تطور و تبدل نامیده اند. و نظام
را که این تطور و تبدل تحت مقتضیات آن ساری
است. قانون نشو و ارتقاء گویند . که همان یک
وسیلۀ یگانه است که نوع انسان را سوی کمال
برده میرود.
پس ای منقادین برغم خود. نزاع را گذاشته سپری
ذریعه تطبیق حال خود باقتضائت قانون ترقی چیست؟
از بیانات تاریخ ثابت گشت که معلم انسان در کل
این زمانه ها احتیاج او بوده ، همین احتیاج او را
در تغییر دائمی نگاه داشته است ، و دائماً او را
بتکمیل وسائل حیاتیه وادار میسازد . گویا تغییر
امر طبیعی است. و بدیهی است که قوۀ در عالم مانع
سیر اقتضائت طبیعی نمیتواند گشت.
مگر تسلیم باین را می یک شبههٔ دیگری را پیدا میکند
در اگر حیات دائماً عرضه تغیر و تبدل بود، در این دفعه تغیر او چرا


شمارهٔ (۶، ۵) ١٦ جلد و سال اول
موجب پیدا شدن اخلال گردیده است »
اگر یافتن جواب چنین شبهه ها بر عقول ما سنگین
باشد، یا اگر حیرت مایوس ما سازد، گر موقف
علم در مقابل چنین اشتباهات بمانند ما نبوده،
از حل اشکال آن عاجز نیست .
علم چه میگوید ؟
علم آنرا بدو کلمه مختصر حل کرده است : در نظام وتوازن
«افراط و تفریط » نظام و توازن چیست ؟
نظام و توازن همان دو ذریعهٔ یگانه ایست که با وجود
تناقض ذرات وامور کون علت دوام آنها گردیده
است . گرمی بدون از سردی اخلال را پیدا میکند،
چنانچه بالعکس سردی بدون از گرمی موجب جمود است
حزن تنها موجب یاس بوده است، چنانچه تنها سرور
سبب مردن عواطف میگردد . برحسب سخاوت یک اقتصادات
طبیعی نسبت بخواص خود حصه از هر چیز می میگیرد ، از این


شماره (٥، ٦) ١٢ جلد و سال اول
که عقب هر خنده دراز من گریه ایست، و آخر هر شد
فرحی است، و اراده را درین تعاقب و توازن مدخلی
نیست، خواه بخواهم یا نخواهم حتماً واقع شدنیست
سنت الهی است در کائنات (ولن تجد لسنة الله
تبدیلاً)
شاید مطالع درک فرموده باشد که میخواهیم توازن را
در این مسئلۀ نزاعی که مطرح بحث ما است مداخلت
بدهیم. و واقع هم چنین است، چرا توازن را در آن
دخلی نباشد. آیا این هم یکی از حوادث عالم که تحت
قوانین طبیعیه که خالق جلت عظمته کل عالم را تحت،
مقتضیات آن مسیر فرموده است نیست؟ بل همان
قوه که بدون از ارادۀ من بعد از گریه دراز مرا خنده
میدهد، از مداخلت در این مسئله عاجز است،
«حاشا لله» قوانین الهیه در هر چیز و جاه و حال حکم
فرما است.


شماره ( ٥ و ٦ )
۱۸
جلد دوم سال اول
معلوم میشود که جمود و سکون درازی بر ما سانحه، و امری موعدی است که قانون توازن مقتضای خود را شقیند میدهد. زیرا آخر هر جمود و سکون تغییر و حرکت است.
و این را که می بینیم نیست جز ترک جمود و سکون که معتاد علیه بودیم، و برآمدن سوی حرکت که بر آن اعتیاد نداریم پس ای انکه خود را قدیم می نامی برخیز و تفریط را تلافی کن. و جدید از افتیدن در حدود افراط محتاط باش.
بیچاره انسان !! بلی بیچاره !! دشمن هر چیز خارج از جنس اوست، ولی علاوه بر آن دشمن تو در خود تو است. یکی بذریعه اکمال نواقصت نام نیک را جایز شدن میخواهد، دیگری صد این اکمال را شهرت میداند.
بلی بیچاره انسان ! به فرصت شماری عاقبت و مستقبل اندیشی با راده و عزم تو موصوف هستی، ولی تهور و بی پروائی


شماره (۵، ۶) ۱۹ جلد و سال اول

جبن و انقیا و هم عادت تو است .
میگوئی : فضلیت من است بر مخلوقات دانستیم خیر
و شر خود را . حالا که این نزاع ، خیر تو نیست .
آن برخواست و ترا با اغنام مساوی شمرد ، و این ترا
مخلوق آزاد و فرد ذی حقوق ، و انسان بمعنای
کلمه دانست . ولی .... ! چه ...... ؟
در هر دو حال فرقی کمی هم در تو ندیدم ، بل فرصت شمار
عاقبت و مستقبل اندیشی اراده ، عزم ، وابستگی
خیر و شر ترا ندیدم .
میگوئی : «ربنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الاخره
حسنه » ولی عملا خود نعمتهای دنیا را بر خود نقمت ها
میگردانی ، یا اینکه نصف این دعا را دروغ میخوانی .
از بنی نوع خود ترحم ، شفقت ، میل ، انس را
میپرسی ، ولی غضب و تشبث شخصی را هم برای خود
عادت میگیری . هم ضعیف و هم معتقد بذات خود !!؟

آیینه عرفان ۵-۶- سال ۱
محمود


شماره (۵، ۶)
۲۰
جلد و سال اول
بل به الفت، محبت، اشتراک، اخوت، اجتماع و تعاون تو موصوف هستی، ولی بجدید و قدیم هم تو منقسم می شوی !!
میگوئی من قائل هستم که از ایمان است دوستی وطن، اعتراف داری که ندارم ملجائی غیر از وطن، اعتقاد داری که من از تو و برای تو هستم ای وطن، ترانه تو جانم فدایت ای وطن، دعای تو خدا یا سعادت ده برای وطن، خود را که مستعد میسازی برای خدمت در وطن، در وقت شدت اهل و مال بل حیات را هم میکنی فدای وطن، ولی روزی هم نگفتی اینانیکه با ایشان نزاع دارم همین هستند افراد وطن.!!!
بنی نوعت میپرسند ذریعه اذلال دشمن کجاست؟ ولی تو می پالی طریقه اشکستاندن همجامه کجاست؟ !
آنها برای قوت کوشش دارند، ولی همه اعمال تو ضعف را نتیجه دارند .!!
آئینه عرفان ۵-۶
محیطی


شماره (٥-٦) ٢١ جلد و سال اول
ایشان می‌پالند طریقه ضعیف ساختن یک جامعه کجاست
و تو می‌گوئی: بیا بنگر که در اینجاست .
اقرانت می‌گویند طریقه های دانستن قوا و اسرار مخفیه
کجاست، ولی تو می‌پرسی رخنه نزاع در کجاست ؟!
پس خود ببین تو کجا وحقیقت در کجاست؟
این همه را گذاشته برای خدا بگو: حیات با امن و سعادت
زندگی با صفا و سلام، امانی امان مادر کجاست؟
بل بگو ذرایع دانستن وظایف حیاتیه مادر کجاست ؟
بپرس اقران مادر کجا و حال مادر کجاست ؟
راهی که ایشان سلوک نمودند از کجاست؟
ذرایع سد منافذ دخول اغراض دشمن در رگهای وطن کجاست؟
مقاصد و غایات حیات کجا و خرافات من در کجاست ؟
بگذار آن نوع کجا وبگیر این قسم کجاست .
نه اینکه افراد جامعه ما بیکدیگر گویند: بزرگترین قوه های
عالم ترا از من جدا کرده نمیتواند. و تو بگوئی دوتار موی

آئینه عرفان ٥-٦

مجلی است


شماره (۵ و ۶) ۲۲ جلد و سال اول
و نیم چارک کشمشیره حدی است فاصل بین من و تو !!!
*
آیا از هشتاد سال وقت را که آنهم مشکوک و ثلثش بدون
ادراک میگذرد» بالاتر سرمایه یافتی ؟! یا غیرت
صدای عتاب آمیز ما درانه لسان حال وطن را که گوید:
«ای پسرریاکار در محبت من» بتصور نمی آری ؟!
یا بدون از اشتراک بابنی نوع کدام سعادتی را
کشف نمودی ؟! یا خبر نداری تو همان ضعیفی که مانند
حرف تنها معنی نداری ؟! یا نمیدانی نفاق را که سبب
اسیر شدن هر جامعه بوده است ؟!
یا از ماندن نامت در تاریخ زیر این عنوان و صفات
عاری نداری ۰ ؟! اگر این همه نیست پس
بار می اغراض و تشبث را بر طرف کرده با من بپرس :
خدایا این غوغا با اهل وطن چیست ؟
(م. دین)
آینه عرفان ۵-۶- سال ۱. [؟] محلیه


شماره ( ۵ و ۶ ) ۲۳ جلد و سال اول

قلم چه میگوید؟
بشنو از نی چون حکایت میکند وز جدائی ها شکایت میکند
کز نیستان تا مرا ببریده اند از نفیرم مرد و زن نالیده اند
قلم میگوید: در یکی از روزها که : قشر خاکی زمین کسب ضخامت
کرده ، اعتدال حرارت و وفرت دکاربن دو اکسدایدها
با عده از تصادفات ، فعل و انفعال خود را کار فرما شده،
نمیدانم چه شد ؟ که در یک گوشه با طلاقی عرض وجود
نمودم و برای فصیله نباتی ، زمینه نشو و نمائی را مهیا
دیدم .
چه مقدس روزی بود که : ارجای کائنات را یک
سکوت طبیعی فرا گرفته بود. و من در همان گوشه لک
تنهائی با همصنفان خود با در کنار همان با طلاق که موطن
فطری من بود، زیست میکردم . و بدون غزش
متواتر رعدها و جرجرباران ها ، که هر دو پیک سعادت


شماره ( ٥، ٦ ) ٢٤ جلد و سال اول

من بودند و بدون اهتزاز نسیم دیگر سامعه خراشی در گوشش من طنین انداز نبود.
من خیلی مسرور بودم. سطح زمین نسبتاً هموار تر بود من میتوانستم بخوبی از سمن زار سفیدۀ صبح. وارغوان زار شفق شام محظوظ شوم ! و همیشه گاهی از حرارت آفتاب و گاهی از تابش ماهتاب ، و گاهی از گردش ستارۀ ها استفاده میکردم. معزور بودم و آینده تاریکی را تصور نمیکردم.
گاهی هم حرارت کامنۀ مرکز تمدد کرده ، پس از چند رعشه و رعده و تزلزل یکحصۀ خاک را در قبال من بلند میساخت و آنرا بعنوان کوه یا تپه مانع نظاره ام مینمود . گاهی همچنین تصادف ، بعضی عواصف را وادار میکرد : بعضی تنۀ های کلفت اشجار را از جای افگنده ، آنها را از پیش چشم دور می ساخت ، و من بهر حال در وطن خود مسرور بودم و همۀ انقلابات طبیعی را بقلب کشاده تلقی میکردم.


شماره (۲۵)
۲۵
جلده سال اول
ناگاه دیدم : عده از طیور کوچک دارد آن باطلاق گردیده
واجسام متحرکی میباشند ، گاهی در کنار باطلاق و گاهی
در سر خوشه های ملایم بامی نشینند. من تصور کردم که سلسلۀ
حوادث ، شاید درین روزها ، یک جنس جنبندۀ را هم
بروی کار آورده و اینها مقدمتہ الجیش آنانند و من از انها
میترسیدم : چرا که وطن خود را خیلی دوست می داشتم .
مدتی نگذشت که : ازین فصیلۀ جنبنده ، بانواع مختلفه
ظهور کرده و عرصه نشد که عده از شیران، نیستان ما را
اشغال نمودند؛ درین میان دیدم : جنبندۀ نوی که دو پای
دارد؛ در کنار باطلاق آمده ، در کمین است، من در هیولای
آن غرق تفکر بودم . دیدم که یکی از شیران جوار ما، از پای درفتاد
چون تفرس کردم دیدم : قطعه از جنس ما و یک دو پر
از طیور با هم چسپیده و در پهلوی آن حیوان غیور نشوب
کرده آنرا از پای در افگنده است و دیدم بفوریت ،
آن حیوان دو پای آمده ، بیک مهارت فوق العاده


شماره (۵، ۶) ۲۶ جلد و سال اول
پوست را از آن کنده با خود برد .
با خود گفتم : اوه ! این چه نابغه فطرت است ؟
هنوز دیری نگذشته که عرض اندام کرده ، باز هم اثر
اجزار ما وطیور کار گرفته این حیوان نیز دمند را از پای
انداخت و هنوز نمیدانم از پوست آن حیوان چه کار
خواهد گرفت ؟ درین حال سخت بخوف بودم. چه، میدانستم
این نوع با تمام موجودات دشمن خواهد بود .
مدتی نشد که اینها جامعه تشکیل داده و برای افهام و انفهام
الفاظی ایجاد کرده و رفته رفته بجای رسیدند که از انجمله
مصوتها بانقدر افهام و انفهام اکتفا نکرده بایجاد دیگر
ذرایع هم تبادر کردند و به اندک زمانی باختراع خط (یراکلیفیک)
کامیاب آمدند و من هنوز سیاهی ایام آینده خود را
کما هی حس نمیکردم .
تا اینکه در یکی از بدبخت ترین روز های خود دیدم دهقانی
در قفایم میآمد ناگاه آن بی مروت داس بیداد خود را


شماره (۵، ۶)
۲۷
جلد و سال اول
دریغ حیات من گذاشته مرا و باقی فامیل مرا از مزرع
وطنم درویده با خود برد و آن اول روزی بود که از وطن شیرین
خود جدا شدم.
آه! کافر بنیاد! آن تکالیفی را که در دوری وطن تحمل
کردم؛ سرم را بریدند زبانم را شق کردند؛ مرا در بحر ظلمات
تیره روزی غوطه ها دادند. در مسافه های طویل و عریض
مرا بسر دوانیدند.
اشک ریختم ناله ها کردم؛ این همه صفحات و اوراق را
که می بینی از اشک من که بیاد وطن ریخته ام پر شده است.
خداوند جلیل الشان چون تر زبانی مرا در راه وطنم دید؛ بمن قسم
خورد؛ شعرا، ادبا از بس میل مرا بجانب وطنم دیدند؛
مایل سبزه و نبات شدند. گویا شوق مفرط من جانب
وطن بود که ایشان را بدانجا سوق داد.
بلی! دوست داشتن وطن جریان طبیعی است که در کافۀ
اجرام علوی و سفلی مودوعست. اما چکنم؟ دست توانائی


شماره (٦٥) ۲۸ جلد و سال اول
که بازوی بیداد آن دهقان را قوی ساخته بود؛ در هیکل
باریک من هیچ قوه و طاقتی سماحت نفرموده بود، تا من
مدافعه توانستی و از بی دست و پائی ترک وطن شیرین
نکردمی.

ایکاش آن دستی که مرا فصیله نباتی کرده بود با من
حس و حرکتی هم عطا میکرد؛ تا میتوانستم کسب معلوماتی
کنم، ذرایع دفاعی تهیه نمایم؛ تا مرا به بیداد از وطنم جدا
نمیکردند و امروز دست خوش سلجوقی نمی شدم!
ای آنانکه گوش دارید! وطن، مادر مهرگستر شما است
که شما را از پستان حمیت نشان خود اعاشه نموده، و
شما از آب و دانه آن ادامه حیات میکنید؛ باید او را
محترم بشمارید و نگذارید فرزندان اجنبی آنرا از شما
دور سازند ورنه خواهید دید آنچه من در فراق وطن
دیدم.

روزی بود که من از غرش رعد، از وزش طوفان، صفهٔ شصت و ششم


شماره (٥ ٦٠) ٢٩ جلد و سال اول
از زیرش امطار بستوه می آمدم و کاهی هم کفران مینمودم
اکنون ندامت میکشم و تمنی میکنم : کاشکی در وطن
میبودم . در انجا اگر صواعق ؛ خرمن هستی مرا هم می سوخت
عین سعادت من میبود؛ مگر چه فایده ؟!
شما که در وطن ، درین مأمن سعادت خود متمکن اید ؛
بمقابل همه شدائد آن پایدارے کنید و از هیچ گونه
تکلیف افسرده نشوید ؛ ورنه فرزند خلف وطن نیستید
و از جانب آن مادر مهربان عاقید !
(فوسیون) آن مرد نامی یونان ، زمانی که بر خلاف
انصاف بمقابل فدویت ہاے خلوصیت کارانہ
که در وطن نموده بود ؛ محکوم باعدام و نوشیدن
زهر شده، کاسه زهر «شوکران» را بلب و فامیا[؟]
خود آشنا نموده بود؛ بفرزند خود این آخرین
کلمات خود را تلقین مینمود : «فرزند من! آخرین
یاد داشت ، و یگانه وصیت من بتو این است که با ما[؟]


شماره (٥، ٦) ۳۰ جلد سال اول
فدویت و خلوصیت با وطن خود معامله نمائی، و مخصوصاً
فراموشی کنی که پاداش خدمات پدرت یک مرگ
ظالمانه بود.»
ای صاحبان شعور! قبل از انکه این ینبوع سعادت
شما از کف برود در خدمتش قیام کنید! خود را در راهش
فدا سازید! در طفلی کسب معلومات را خدمت آن پنداشته
در کلانی پیرامون ذرایع اعتلای آن بجان و دل
بگردید، زراعت، فلاحت، صنایع آنرا تکمیل کنید!
شمولیت عسکری را وظیفه مقدس بشناسید ورنه
روسیاهی ابدی را بمانند من تحمل خواهید کرد.
قانون آنرا مقدس بشمارید! اگر چه بر علیه شخصی شما باشد
چه، دران رفاه عموم مضمر است. آیا نشنیده اید؟
«سقراط» چه گفته؟ : در زمانیکه محکوم بحبس و قتل شد
بود، احباب ذریعه فرار آنرا تهیه نموده بودند و او را
بفرار تحریص مینمودند : «در جواب گفت: اگر قوانین


شماره (٥، ٦) ۳۱ جلد و سال اول
در قبال من مجسم شوند؛ مرا مخاطب ساخته خواهند
گفت : ای سقراط ! تو در چه خیالی ؟ تصور میکنی:
بدون آنکه مقررات قضات وطن طرف احترام عمومی
باشد؛ میتواند باقی بماند؟ مگر حیات خود را با مدیون
نیستی؟ و تربیت و تعلیم و همه چیزت از ما نیست؟
کسیکه وطنش را دوست و محترم میداد؛ باید در راهش
از همه چیز بگذرد؛ اگر وطن میخواهد که تو حبس و زنجیر شوی
یا اینکه بجنگ رفته تمام خون خود را در راهش بریزی؛
باید بلادرنگ عزیمت نمائی! زیرا اینجا است تکلیف و.
در قشون، جلو قضات، و همه جا باید اوامر وطن را اطاعت
کرد. پس بمیر در صورتیکه ما ترا محکوم باعدام کرده ایم!
اگر باشرفانه بمیری؛ قربان بی عدالتی مردم شده
و هرگاه ننگینانه ازین جا فرار نمائی، خلاف را بخلاف
مقابله نموده و بمعاهده که ترانسبت بما متعهد ساخته
است؛ قصور ورزیده : بخودت، بهم وطنانت ، بادوستانت


شماره (٦،٥) ٣٢ جلد و سال اول
و بوطنت خیانت کرده . ))
سقراط ، بکمال ثبات در محبس وطن استقامت نموده
و اخیراً کاسۀ زهر را بمتانت در کشیده با یکجهان شرف
استراحت نمود.
این را گفت و با کمال حرمان در کنج قلمدان آرمید !

(صلاح الدین)


شماره (۵ ۶)
۳۳
جلد و سال اول
زن و عفت
مأخوذ از جریده مصوره ایران شهر
همانا حیات اجتماعی بشر عموماً و زندگانی یک ملت
خصوصاً بسته باخلاقست و اخلاق نیز در روی پایهای
چندی استوار است که بهترین آنها عفت میباشد.
وقتیکه انسان خوبی را بامید پاداش نکرد و از بد
تنها به بیم مجازات احتراز ننمود بلکه تمایل فطری او، او را
واداشت که نیکی را دوست دارد و از بدی بپرهیزد، گویا
او دارای عفت است عفت، اگرچه در میان زن و مرد
مشترک میباشد ولی روی هم رفته میتوان گفت که اغلب
در زن بواسطه فسون حسن و جاذبه که حسن دارد بیشتر جلوه
نموده و این وظیفه مهم را در تاریخ بشر همواره زن
ادا کرده است ، پس زنها میتوانند بوسیله داشتن
عفت ، ملتی را زنده و با نداشتن آن عالمی را خراب کنند.


شماره (۶۵) ۳۴ جلد و سال اول
زنیکه عفت دارد میتواند بزرگترین روح عصمت و اخلاق
و شهامت و خلوص را بکالبد اجتماعی یک ملتی بدمد زیرا که
رو او سلطان دل است و تنها سپاه حسن اوست که
میتواند کشور عفت را سرتاسر آباد یا ویران نماید.
زن ، این اختیار و نفوذ را مالک است و بهمین نفوذ
نیز میتواند در قوای معنوی ملتی چنان تاثیر نماید که اثری
از ناپاکی و سفالت اخلاق در میان افراد آن
باقی نماند.
اهمیت عفت، تنها از نقطه نظر تاثیر باجتماع نیست
بلکه عفت در زن برای خود او و بزرگی او نیز معنا
بزرگی دارد چنانچه در ملاحظه قشنگی چهره و لطافت
و طراوت دو نفر زن بی عصمت و با عفت این
قضیه بکلی معلوم میگردد، حسنیکه با عفت توام نباشد
ارزشی ندارد.
زنهائیکه یا باحتیاج معاش و یا بسائقه فساد،


شماره (٥ و ٦) ٣٥ جلد و سال اول

ناموس خود را در بازار فروش میآورند ، از خوبی
جز ظاهر پرستی و چهره آرائی بسیار موقتی چیز دیگر
ندارند و بسازنها که در نتیجه بی ناموسی و بی عفتی توانسته اند
بهترین جوانان یک ملت را فریب داده و تنها بخاطر
پول ، روح معصوم ایشانرا مسموم ساخته آتش
بهستی آنها بزنند ، در اینصورت ، فرق آنها از مارها
زیبای خالدار چیست ؟...
سلطنت حسن زن تنها بغرور عفت میتواند اعتبار و نفوذ
خود را نگاهدارد و الا تا عفت زن دستخوش بازیچه
هوا و هوسهای مرد شد قیمت و اعتبار و شرافت وی
نیز از میان میرود .
داستان «آبلا رو» کشیش و فیلسوف و یکی از حکمای
معروف عالم عیسویت مشهور است که بدختر نوزده ساله
سمت معلمی داشت با اینکه تمام حیثیت و نفوذ و استقبال
او در تقوی بود و اصلاً بموجب قوانین کلیسا نبایستی


شماره (٦٥) ٣٦ جلد و سال اوّل
ازدواج نماید بی اختیار گرفتار دام عشق و هوس
دختر نوزده ساله گردید و حتی تکلیف ازدواج سرى هم
برای او نمود، ولی قوت تقوی و عفت دختر
جوان از علم و نفوذ معلّم بزرگش بمراتب قوی تر
بوده، تنها بسائقه عفت و محبّتیکه نسبت بمعلم خود داشت
ومیدانست که آتیه و شهرت او بواسطه ازدواج
محو خواهد شد و عفت تنها سائقه ارتقاء و نفوذ او
میتوانست بشود، خودداری کرد و در مقابل الحاح
واصرار معلّم متبوع خود برای ازدواج سرى که در آن
موقع و بنا بقانون آنزمان مخالف عفت بود مجادله کرد
وبدین بواسطه حیات و شرافت یک معلّم بزرگ عالم
را رهانیده و هم نام خود را برای همیشه گی ثبت دفتر
عفت کرد.
زن عامل زیبائی و لطافت و جاذبه عشق است
تا این ودیعه گران بها را دستخوش هرناکسي کرد مانند


شماره (٥ و ٦) ٣١ جلد و سال اوّل
مغناطیسی که باتش نهند از جاذبهٔ اثر میکاهد انگاه
پیش هر که رود در برویش می بندد و میگوید : در حریم عشق وعفت
چون توئی را راه نیست .
ممالک فرنگ با وجود اینکه امروزه مرکز هرگونه ترقیات
حیرت بخش میباشد افسوس که در موضوع عفت هنوز
بسیار عقب مانده واگر عالم نسوان ایران ما نیز در آرزوی تجدد
و آزادی است باید عفت را مشرق قرار داده باشند
تا بتوانند بواسطهٔ جلوهٔ حسن توأم با عفت ، زندگانی
عمومی ایرانرا تازه نموده و ما راحیات ابدی بخشند .
زنهای هرزه ولوس هر جائی ، آلودهٔ سرخاب
وسفید آب ، ممکن نیست که بتوانند دورهٔ حقیقی آزادی
نسوان ما را تشکیل دهند بلکه امید ایران وجملهٔ جهان تا ابد
زنهای با عفت خواهند بود ، حجاب چادر و شال را
توان برداشت ولی حجاب عفت وانفعال را هرگز نباید.
( باق دارد )


شماره (۶ و ۵)
۳۸
جلد و سال اوّل
زمستان
نمیدانم چرا عالم افسرده، زمین و زمان بنظر پژمرده
می آید؟ آب چرا ادایای خنک میکند؟ نسیم چرا حرف
پرشس دار میزند؟ گلها چرا پست و پریشان و
درختها چرا برهنه و عریان است؟ صدای آبشار
چرا حزین بگوش می آید؟ فواره چرا سرنگون گشته
هوای باغ بطبع نمی فار د (سازش نمیکند) و تماشای
چمن خند (سازش) ندارد؟ همین دل میخواهد بکنجی
خزیده از عالم کناره جوید و با یک حیات اسف
خیز افسردگی جهان بیدار را تماشا نماید.
بلی آمد آمد زمستانست. قهرمان سرما با دولت
اعتدال پسند قوه نامیه از مدتی است کار به پیکار گذاشته
قرار پلان و نقشه جنگ؛ قلمرو شمال را
دار الحركات سوق الجیش خویش؛ قرار داده


شماره (۵ و ۶) ۳۹ جلد و سال اول
کندی پیشدار خزان را چندی پیشتر، بکشف مامور
نمود. از انجا که قوه معنوی این کندک فوق العاده
تفوق داشت؛ همه نقاط حاکمه چمن و مواقع غیر مستور
گلشن را اولاً کشف و بعد سراسر بحوزۀ تصرف
درآورد. و تا قوه نامیه بخود پردازد با فوج برک و بار
اشجار و نبات را (با آنهمه جمعیتی که داشتند)
تیت و پرک (پریشان) ساخت. بعد بواسطه
تلگراف بی سیم صرصر، با قهرمان سرما مخابره
کرده، مژده رسان شکست غنیم و فتح خود گردید.
قهرمان سرما ازین مژده بخود بالیده، قشون پیاده
دوم یعنی حالت یخ بندی را نیز حکم داد تا بکندک
خزان پیوسته از مرکز چمن تا سرحد های کوه و دامان
جا بجا باستحکام تمام تقسیم و تمامی مواضع را
استیلا نمائید.
هنوز اردوی سوم خیل زاغ و فرقه چهارم


شماره (٥ و ٦) ٤٠ جلد و سال اوّل
تو غلبای چهارگانه (نه و هفت و پنج و سه)
را حکم نهضت نداده. هنوز هوا پیمایان ابر در افق
محیط بطیران نیامده موعظه نامه‌های ورق‌های
برف را نینداخته اند. هنوز تیراند ازان برودت
امالی را بزیر تاثیر مرميات قوس نگرفته‌اند.
هنوز اتفاق مثلث جدی، دلو و حوت با بر
اجرای شورش‌های سرمایی خودشان امضا
نفرموده‌اند. هنوز برف آیه «یوم تبدّل
الارض غیر الارض» را نخوانده و کاملاً روی
زمین را نپوشیده ورنه عرصه تنگ و کار
خیلی مشکل می‌شد.
اینک بایست پیشتر ازین پیش آمدها پیش بند
کرده، تن به ننگ اسارت سرما در نباید داد.
و تهیه قوۀ ناریه صندلی و بخاری و از ویا و آلات
اندفاعیه کنبل و پوستین کوشید ؛ چرا اگر یکبار سرما


شماره (٦،٥) ٤١ جلد و سال اول
قانون فوجی خود را جاری داشته دست بقتل
و اسر و نفی حرارست و نهب ملائی ہوا باز کشاید
باز کدام قوه خواهد بود که از و مدافعه تواند با یا تند دستان
بیچاره را از فشار شکنجه برودتش وارهاند
هنوز که فرصت و فا و وفاق بوده بر تو انگران است
که توانائی و دارائی خودشان را در تهیه اسباب
رفاه عموم صرف و در نتیجه قوۀ معنویۀ ثروت
جامعه را صیانت و تأمین نمایند با تا نفوس
ایله جاری فقرای بیچاره تنها بمیدان
نمانند و بروز بد ضعف و نا داری این جور
گرفتار نباشند .
زیرا توانائی و دارائی از برای روز مبادا
هیچه اقدامات بکاری آید اف ! ! ناتوانا
بیچاره که در شبهای بسیار در از وخنک
زمستان از سبب بی اسبابی خواب شان


شماره (٦،٥) ٤٢ جلد و سال اوّل
نمی برد . از بستر ناآرامی خویش برخاسته
و بناله جان خراشی این جور می نالند :
شنیده ام که چو محمود غزنوی شبی نشاط کرد وشبش جمله در سمور گذشت
و آن فقیر برهنه سر تنور بخفت تف تنور بران مستمند عور گذشت
صباح نعره برآورد و گفت ای محمود شب سمور گذشت و شب تنور گذشت
(قاری عبدالله)


شماره (۵، ۶)
٤٣
جلد و سال اوّل
انسان دیانت
الله تعالی در قرآن عظیم الشان ؛ که فرمان
موجب الایمان است برانسان و معجزه عظیمهٔ
پیغمبر ماست صلی الله علیه وسلم فرموده : ان الله
یأمرکم ان تؤدوا الامانات الی اهلها الایة . بدرستی که
الله تعالی میفرماید شما را ؛ که امانات را برای اهل آنها
ادا کنید!
پس باید دانست ! : که معاملهٔ انسان سه قسم است :
۱ـ معامله است با پروردگار خود ،
۲ـ همراه دیگر بندگان ،
۳ـ همراه نفس خود .
پس در هر سه قسم معامله رعایت امانت
لازم است !
رعایت امانت با پروردگار ؛ پس بفعل مأمورات ؛


شماره (٥، ٦) ٤٤ جلد و سال اول

و ترک منهیات است! اما این دو کفر دریا ئیست
که کنار و پایان ندارد؛ زیرا در انسان بدون
جمله بدن ؛ هشت اعضاء آن مکلف است ! :

١- قلب ،
٢- لسان ،
٣- گوش ،
٤- چشم ،
٥- دست ،
٦- شکم ،
٧- میان هر دوران ،
٨- پایهاست .

پس امانت قلب این است : که کفر، بدعت در اعتقاد،
کبر ، ریا در عمل ، عجب ، حسد ، بخل ، کفران نعمت منعم ،
اتباع هوای نفس ، شماتت ، عداوة ، غدر ،
خیانت ، خلف وعد ، نفاق و غیره وغیره ..... را


شماره (٥ ، ٦) ٤٥ جلد و سال اول

مختار نکند علی الخصوص از چهار خصال اول اجتناب
کردن از ضروریات است که مرجع و اصل الاصول
کل آنهاست :
امانت زبان این است : که زبان در کلمات
کفر، کذب ، غیبت ، نمیمة ، سخريه، سب، فحش،
لعن ، طعن، خصومت ، افشار سر و غیره و غیره ....
استعمال کرده نشود .
امانت گوش : گوشها در شنیدن سازها و سرودها
و آواز های زن جوان ، شنیدن غیبتها و غیره ملاهی
و مناهی ، اکاذیب استعمال کرده نشود .
امانت دو چشم : این است : که چشم
در نظر کردن بحرام مثل دیدن زنان بیگانه، و عورت
مردمان بدون ضرورت ؛ و نظر کردن بفقراء وضعفاء
بطریق استخفاف ؛ وغیره وغیره ...... استعمال کرده
نشود .


شماره (٥، ٦) ٤٦ جلد و سال اوّل
امانت دستها : اینکه دستها در قتل ، جرح
نفس خود و غیر بحق ، و ضرب ، سرقه، غصب،
تصویر ذی روح ، قمار بازی ، زدن آلات لهو و سرود،
نوشتن چیزهائیکه تلفظ بآنها حرام است ؛ و ترسانیدن
مسلمان بسلاح ؛ و غیره و غیره استعمال کرده نشود .
امانت شکم : اینکه حرام ؛ از شراب ،
سرقه ، قمار ، رشوت، غصب ، و غیره دران داخل
نکند ؛ و از خوردن چیز هائیکه مضر بدن است مثل :
خاک ، گل و غیره . و بسیار خوردن ؛ که بصحت
بدن ؛ وجودت حفظ ؛ و صفاء قلب ؛ و شته فهم
و قناعت مضر و منافی باشد اجتناب ورزیده شود !! .
امانت بین الفخذین اینکه : از زنا، ولواطه ؛
و جماع با چار پا و غیره و غیره احتیاط و اجتناب
نماید !! .
امانت پایها اینکه : پایها در رفتن بمجلس گناه؛


شماره (۵، ۶)
۴۷
جلد و سال اول
و فرار از جهاد کفار ؛ و فرار از وباء طاعون؛ و رفتار
در ملک غیر که ضرر برو برسد ؛ و غیره و غیره مناهی
استعمال کرده نشود .
پس در کل این اعضاء هرگاه بر خلاف این که مذکور
کرده شد استعمال کرده شد حق امانت اعضاء را
ادا نکرد بلکه ضایع ساخت لہذا ضامن است که
ازو بازخواست کرده شود !
رعایت امانت با بندگان پس بقرار ذیل است :
۱- ردو و دایع است که بصاحبان آنها سپرده شود !
۲- ترک تطفیف در کیل، وزن است ؛ که در شهر ها
و قریجات در معامله خرید و فروش خود ها کم پیمودن
و کم وزن کردن نکند .
۳- عدم افشاء عیوب مردمان است ؛ که چون کسی
بعیبهای پوشیده مردمان با خبر گردد سر آنها را
فاش نکند !.


شماره (۵، ۶) ۴۸ جلد و سال اول
۴ - عدل پادشاهان و والیان و نائب الحکومه‌ها
و حاکمان خورد و کلان و زیردستان است
با رعیت و زیردستان
۵ - عدل علماست با عوام الناس؛ که اعتقادات
حقه و اعمال صالحه نافعه در دنیا و آخرت را
برای ایشان نشان بدهند! و از راه راست
ایشانرا منحرف نسازند.
۶ - حفظ زوجه است فرج خود؛ و مال شوهر خود را.
رعایت امانت بانفس خود این است:
که بچنان کاری اقدام نکند که در دین و دنیا برای وی
مضر باشد؛ بلکه کاری کند! که در دارین برای وی
انفع و اصلح بود؛ و خود را مغلوب و مقهور شهوة و غضب
نسازد که در مهلکات می افتد.
این سه قسم رعایت امانت بر مسلمانان واجب
و لازم است و گرنه حق امانت و فرمان خالق خود را بجا نکرده


شماره (٦، ٥)
٤٩
جلد و سال اول
و موجب عقاب و باز خواست میگردد.
برادران اسلام! همین که بزبان میگوئیم
مسلمانیم محض این گفتن کفایت نمیکند. بلکه
در فرمان واجب الاذعان پادشاه حقیقی ما که
قرآن عظیم الشان و فرقان حق و بطلان است
برای ما اوامر و نواهی فرستاده (لیبلوکم ایکم
احسن عملا) پس ایمان بآن اوامر را بجا آوردن؛
و از نواهی اجتناب نمودن میخواهد، و از قصص
و امثال آن عبرت گرفتن لازم است!!
این قرآن در جمله مواعظ خود برای ما مثل
پدر مشفق مهربان از روی لطف و رحمت که
برای یکنفر فرزند ارجمند محبوب خود بگوید :
ای فرزند چون از خانه خود بیرون رفتی بهوش
کن ! که در فلان جا فلان چیزه (یا شیر یا اژدها)
دشمن قوی غاور تست ؛ و تو ضعیف و ناتوان


شماره (۶۵) ۵۰ جلد و سال اول
و بی سلاحی ترا ضائع و هلاک خواهد ساخت از انراه
و آن چیز احتیاط و اجتناب کن !
میفرماید : (ان الشیطان لکم عدو فاتخذوه عدوا)
یعنی بدرستیکه شیطان باشما دشمن است پس شما
او را دشمن بگیرید !! ) چنانچه دشمنی خود را با پدرما
آدم علیه السلام آشکارا کرد و چیزی کامیاب
نیز شد .
پس چون او را دشمن گرفتیم لازم که از و احتیاط کنیم
که ما را فریب ندهد چرا ؟ دشمنی ما با او بشمشیر و
تفنگ نیست . بلکه محض بکردن خلاف اوست
که میفرماید : طاعت و عبادت خالق خود را مکنید
و از نعم منعم حقیقی خود کفران ورزید ! و سرکشی و
طغیان کنید ! ما را لازم که برخلاف فرموده او
سراً و جهراً با او دشمنی کنیم ! سراً : یعنی عقاید خود را
درست نمائیم !


شماره (۵، ۶)
۵۱
جلد و سال اول
جهراً : بجوارح و اعضاء طاعت و عبادت را که
شکر منعم است بجا آریم !
حضرت (محمد) صلی الله علیه وسلم کیست ؟ پیغمبر
خیرخواه ما، که دین اسلام را بذریعهٔ قرآن شریف
برای ما آورد، وخیر دنیا و آخرت را برا می ما نشانداده
حتی که متابعت او سبب نجات و فلاح است .
این پیغمبر بر صراط مستقیم و راه راست متصل
بخدا و بهشت استاده امت خود بندگان خدا را
سوی آن طلب کرده میگوید: بیائید ! وقدم
بقدم من نهید ! تا بمقصد اعظم خود رسید .
شیطان دشمن ما بر راه کج موصل به دوزخ استاده
میگوید : اطاعت من کنید ! و چیزی که من میگویم
بجا آرید تا با من در دوزخ یکجا باشید !
حالا عاقل فکر و انصاف کند ! که ازین دو راه و دو
پیشوا کدام افضل و الیق است که متابعت کرده شود!


شماره (٦، ٥)
۵۲
جلد و سال اول
خیر وراحت دائمی را اختیار کردن لازم است !
و اگر عقل با که ممیز حق و باطل و خوبی و بدی است
نباشد البته بهر را هیکه نفس امارة بالسوء وشيطان
بگوید با و خیر عاجل خودرا ظاهراً ببیند خواهد رفت
چنانچه اکثر مردمان همچنان است لیکن!
بباین! تفاوت ره از کجاست تا بکجا ؟

شعبه دیانت
انسان وشكر
باید دانست ! که برانسان شکر واجب است ! واول
شکر این است؛ که خالق خود را که منعم حقیقی است بشناسد
و احکام او را که بتوسط رسول خود فرستاده قبول
و معمول نماید با وگرنه شکر کجاست ؟
انسان : مکرم ترین مخلوقات است . که الله تعالی او را
برای خود خلق کرده است چنانچه فرموده :


شماره (٦،٥) ٥٣ جلد و سال اول
(واصطنعتک لنفسی). ودیگر چیزها را برای
انسان آفریده چنانچه فرموده: (خلق لکم ما
فی الارض جمیعاً.) پس بهمین شرافت و کرامت
که روزی انسان گردانیده آیا شکر لازم ست
یا نه؟
الله تعالی در قران عظیم الشان که اعظم معجزات
پیغمبر ماست چنانچه در مقاله سابق گذشت:
فرموده: (واسبغ علیکم نعمه ظاهرة و باطنة)
اولاً ـ و اجمالاً نعمت ظاهری سلامت بدن با
و نعمت باطنی ایمان است.
پس باید دانست! که از نعم او تعالی جل وعلا
که به بنده مسلمان عطا فرموده: بقرار ذیل ست:
١:ـ که او را حیوان آفرید با و از جمادات ممتاز
ساخت با تا ادراک لذات با و احساس طیبات نماید!
٢:ـ اینکه انسان ساخت و عقل داد با که خیر و شر با حق


شماره (۵، ۶) ۵۱ جلد و سال اول
و باطل ؛ کفر و ایمانرا شناخت . اگر کسی در نعمت عقل
شکی دارد ؟ سوی دیوانه نظر کند ! که پدری را
در دهن میماند و نمیداند که چه میکنیم .
سوم :ـ اینکه اورا بزیور ایمان متجلی ساخت ؛ که این از
بزرگترین نعمتها است و بسبب آن عزت دین و دنیا
و سعادت دنیا و عقبی حاصل میگردد . اگر کسی درین
شکی دارد سوی کفار نظر کند که در آخرة بچه عذابهای
گوناگون مبتلا میگردند ؟ و چه رسوا و خوار میشوند چنانکه
الله تعالی فرموده : (ولولا فضل الله علیکم و رحمته
لکنتم من الخاسرین) یعنی اگر فضل و نعمت ایمان من
بر شما نمی بود ؟ هر آیینه شما (مثل فرعون و هامان) از
زیان کاران می بودید ) .
چنانچه کافریکه تمام عمر خود را در نعمتهای دنیا بگذراند چون
در آخرت از انها پرسیده شود عمر خود را مثل نیمروز و یا
یک ساعت میداند .


شماره (۶۵)
۵۵
جلد و سال اول
۴ :- این است که نعمت ایمانرا بر مؤمن نگاه میدارد ؛
و از کفر و شرک نجات میدهد ؛ که اگر فضل او نباشد ؟ بنده
زنار خواهد بست .
۵ :- این است که نیکی را بده و بدی را بر یک مینویسد!
که اگر در حسنات تضعیف نمیشد و مثل سئیات برابر
می بود ؛ پس چون در روز قیامت قصاص حقوق میان
خصوم حق است و قصاص بدرهم و دنیار نیست بلکه
باعمال است . پس اگر حسنه بهمان یکی می بود خصماء آنرا
گرفته بنده مفلس میماند . لیکن الله تعالی فضل و انعام
کرده برده گردانیده تا خصماء را از تضعیفات حسنات
که از فضل است داده شود . واصل حسنه برای خود بنده
بماند تا مفلس نماند .
۶ :- قبول توبه است که تمام عمر گناه کند
و یکبار توبه بصدق و اخلاص بنماید همه آن گناهان
محو می شود .


شماره (۶، ۵) ۵۶ جلد و سال اوّل
۷ -: اینکه در وقت گناه کردن زمین را امر نمیکند
که اورا فرو برد و روزی او را قطع نمینماید.
۸ -: اینکه اهل اسلام را ایمن گردانیده : که الله تعالی
در دلهای کفار رعب انداخته . وگرنه چونکه بعدد
یک مسلمان هزاران کفار اند : اگر قصد اهل اسلام
کنند همه را نیست و هلاک میسازند. این معجزه
پیغمبر است م که فرموده : نُصِرْتُ بالرعب.
۹ - این است : که فرشتگان را موکل و محافظین
بنده گردانیده ، که از آب و آتش، جن، انس وغیره
چیزها نگاه میدارند که اگر محافظت ایشان نمی بود حیوانات
ما را میربانیدند.
۱۰ - این است : که از امت خیرالرسل حضرت (محمد) مصطفی
صلعم گردانید؛ که دین او خیرالادیان و امت او خیرالامم ست.
۱۱ - اینکه آخر امم گردانید که مدت شان
زیر خاک کم باشد.


شماره (۵، ۶) ۵۷ جلد و سال اوّل
۱۲— عافیت است؛ یعنی دین سالم و قوت حلال
و امن کامل؛ و یا دین قوی و اعتقاد صحیح
و بدن قانع از حرص؛ و قلب طاهر از غش
مسلمانان .
۱۳— ستر عیوب است که گناهان صادر میگردد؛ و پروردگار
آنها را از بندگان می پوشاند و خودش خوب
می داند و بنده خود را رسوا نمیکند بکه اگر برای خلق خود
ظاهر میساخت؛ هرآئینه پدر از پسر؛ شوهر از
زن بیزار میگشت .
۱۴— اینکه اجل مرگ را پوشانده؛ که اگر آدمی وقت
مرگ خود را میدانست عیش او منغص و مکدر می بود
چرا که اگر عمرش کم می بود شب و روز او در انتظار
مرگ تلخ میگذشت و اگر عمرش درازی بود؛ بر
مدت در از عمر خود اعتماد کرده در لذات و شهوات
مبالغه می نمود و در آخرة هلاک میگشت .


شماره (۵، ۶) ۵۸ جلد و سال اول
۱۵- خواب است که راحت دل و بدن است؛
و اگر نمی بود قوای وی مختل میگشت
۱۶- استقامت قامت است؛ که اگر مثل دیگر
حیوانات برو افتاده می بود با اینکه دم نمیداشت
که ستر عورتش می شد از قبیح ترین صور
صورتش می شد.
۱۷- زبان است که غم و شادی؛ الم و لذت خود را
بیان بتواند؛ و دیگر حیوانات ازین عاجزاند
۱۸- یک بودن آن است؛ که اگر دو زبان میداشت.
اگر بهر دو زبان بیک لغت ناطق می بود یکی بی فائده
و زائد میماند. و اگر به دو لغت سخن میگفت در فهم
سامع خلل میانداخت. و اگر بیکی میگفت
بدیگری نی؛ این دیگر معطل و بی حاجت میماند.
۱۹- آب دهن است که اگر نمی بود؛ و دهن، حلق
گلو، بیرها و دندانهای انسان خشک می بود


شماره (۵، ۶)
۵۹
جلد سال اوّل

هلاک می شد
۲۰- شیرینی آب دهن است که اگر نمی بود متأذی میشد.
۲۱- شوری آب چشم است که اگر شور نمی بود هر دو چشم چونکه پیه پوست گداخته میشد.
۲۲- تلخی آب و چرک گوش است که اگر تلخ نمی بود حشرات زمین دران داخل میشد.
۲۳- حواس خمسه است که هیچ کور دل از نعمت آنها انکار کرده نمیتواند.
۲۴- حفظ و فهم است؛ که اگر انسان نمیداشت عیش او مختل میگشت؛ و مال خود و قرض دیگری را حفظ نمیتوانست و نمیدانست که چه گرفتم و چه داده ام و کدام کس با من نیکی که بدی کرده.
۲۵- فراموشی است که اگر نمیداشت هیچ کس مصیبت و غم والم خود را فراموش نمیکرد.


شماره (۵، ۶) ۶۰ جلد و سال اول
و حسرت و کید او بالکل نمیگذشت .
۲۶ - حیاست ؛ که اگر نمیداشت ؛ نه مهمان نوازی میکرد و نه وفا بعهدی نمود و نه حاجت کسی را روا میداشت و نه از قبایح اجتناب میورزید
۲۷ - آب است که زمین را تازه میکند و میوه ها و گیاهها و گلهای رنگارنگ میرویاند .
۲۸ - دانه تخمها است که از یکی تا هفتصد میرویاند .
۲۹ - شهرها و قریه جات است که اگر نمی بود از درندگان ؛ و حرارت و برودت ضرر مییافت .
۳۰ - پیشه ها و حرفهاست که انواع ملابس را مهیا میسازد .
۳۱ - تسخیر حیوانات است ؛ که شتر و فیل را بآن کلانی برای بچه خورد مسخر ساخته که اگر مسخر نمیساخت کی میتوانست که از انها


شماره (۵، ۶) ۶۱ جلد و سال اول
فائده بگیرد
۳۲ - برکت انداختن است در حیوان حلال ؛ چنانچه گوسفند مثلاً در سال یک بار چوچه میدهد و روی زمین از ان پر است و سگ دو بار بهر بار از دو تا دوازده بلکه زیاده با وجود آن حال همه معلوم است. و اگر در مار و کژدم و گرگ و پلنگ و شیر چنان برکت میانداخت که در گاو و گوسفند انداخته آدمی از خوف گرگ و شیر درنده مطلقاً لذت نمییافت . و اگر گاو و گوسفند را قوت درنده میداد کسی از انها نفع گرفته نمیتوانست
پس پاکی است ذات خالقی را که اولاً آدم ع را از گل کنده بنا ساخت و ثانیاً اولاد او را در سه تاریکی : ۱- تاریکی شکم . (۲) تاریکی رحم . (۳) تاریکی مشیمه.


شماره (۵، ۶) ۶۲ جلد و سال اول
پرورش داد. و بعد از ان انسان سوی الخلقت
برآورد؛ و راه خروج را برای او آسان ساخت.
و پاکی است حکیمی را که انسان را
بگوشت ناطق؛ و بچر بو بینا؛ و باستخوان
شنوا گردانید.
و پاکی است قادری را که اجل و اعلای
زینت ها را که تاجهای ملوک بآن مرصع
میگردد که مروارید است از حقیر ترین حیوانات
بحر بر آورد. و اجل و اعلای ملبوسات را
که ابریشم است از خوار ترین حیوان بر؟
که کرم است پیدا ساخت. و لذیذ ترین
و احلای مذوقات را که عسل است از ذلیل
ترین مرغان هوا که مگس است بوجود آورد
زهی قدرت زهی حکمت. و بالجمله نعم او تعالی
دو قسم است :


شماره (۵ و ۶) جلد دو سال اول
۱- نعمت منافع است مثل : صحت بدن ، امن،
عافیت، تلذذ بمطاعم ، مشارب ، ملابس ،
مناکح ، اموال ، اولاد و غیره .
۲- نعمت دفع مضار است از امراض، شدائد
فقر و بلاء و غیره . اما اجل نعم استوار خلقت
و الهام معرفت است .
و دیگر نعم اگرچه اجمالاً باشد از جهت عدم نهایت
آنها از حد عد و احاطه بیرون است چنانچه
الله تعالی فرموده : وان تعدوا نعمة الله لاتحصوها
پس بنی آدمیکه خالق خود را شناخت
و احکام او را در قرآن عظیم الشان بذریعه
حضرت (محمد) فرستاده قبول و معمول
نمود فی الجمله برای اداء شکر منعم خود اقدام
ورزیده اگرچه احصای نعم او تعالی اجمالاً ممکن
نیست پس چه خصوص اداء شکر آنها .


شماره (۶،۵) ۶۴ جلد سال اوّل
اما آنانکه شب و روز و تمام عمر خود را مستغرق
نعم میگذرانند و هیچ فکری نمیکنند که این انعام از
جانب کیست؟ بلکه اضافه بر آن از دست بازوی
خود میدانند پس بسبب کفران نعمت ابدالاباد
در عذاب شدید مخلد میمانند. ازینجهت است
که الله تعالی فرموده : ام تحسب ان اکثرهم
يسمعون او يعقلون ان هم الا كالانعام
بل هم اضل سبيلا
یعنی آیا میپنداری که اکثر ایشان میشنوند
چیزیرا که برایشان میخوانی بشنیدن قبول؟ و یا فکر
میکنند؟ نیستند ایشان در عدم انتفاع بچیز پایکه
میشنوند از قرآن ؛ و انتفاء تدبر چیز پایکه می بینند
از دلائل و معجزات . مگر مثل چهار پایان که
همت ایشان در اکل و شرب و استجلاب
حظوظ نفوس است .


شمارهٔ (٥ و ٦) ۶٥ جلد و سال اول
بلکه از چهار پایان گمراه تراند ! چرا که چهار پایان برای صاحبا
خود منقاد اند و احسان ایشانرا میدانند؛ و منافع
را طلب میکنند ؛ و از مضرات اجتناب میورزند.
و کسانیکه منعم خود را نمیشناسند برای او انقیا
نمیورزند ؛ و احسان او را از اساءة شیطان فرق
نمیکنند، و طلب ثواب را که اعظم منافع است
نمی نمایند. و از عقاب اجتناب نمیکنند! لہذا مستحق
مقت خالق میشوند. والعیاذ بالله .
(باقی دارد)


شماره (٥، ٦) ۶۶ جلد و سال اول
(بقیه از شماره سابق)

سقراطیه، فلسفه تربییه
این اصول نسبت باصول سابقه، در اول و بله خیلی سهل
و بی وسائط بنظر می آید. لیکن معلم اشکال، تشبهات
مجسمه ها، حتی اصل اشیاء واشخاص موضوعه و
مقصوده را یک - یک در قالب و لباس الفاظ
تمثیل میدهد. از آهنگ، سلاست و نفاست
کلمات و الفاظ استفاده میکند. از اطوار و اوضاع
معتدل و معنی دار و دلالت های رنگین مفید و
واضح کمک میگیرد. حافظه، مخیله اطفال را بکار
می آرد. از خشکی، بیجانی، یکنسقی فقره ها، جمله ها میگریزد
همچنین از کنایات، استعارات و تشبیهات دوری
و پرهیز میکند. از درشتی و وحشت الفاظ و
کلمات، بیان خود را آزاده میدارد..
سبب اینست که از شرائط معلم خوب، بعضی مزیات


شماره (۶۵)
۶۷
جلد و سال اول

دیگر را نیز اعتبار میکنند ، معلم باید آهنگ سامعه نواز و
طنان داشته باشد . از الفاظ زائده ـ مثلاً تکیه کلام
[ مثلاً که انکه بمن نگاه کنید .. ] تأکید سخن ـ دوری جوید
لیکن از مثالهای محیط و محلی خاصهٔ وقائع روز مره
مقایسه ها، محاکمه ها تشکیل دهد : از حیات یومیه ، از
مناظر رای العین اطفال پیش روی طلبا انتخاب
سازد و شاهد بیارد . تا شاگرد باصول انتخاب و مقایسه
پی برد . باستخراج و استدلال قابلیت پیدا کند .
همچنین معلم باید چهرهٔ بشاش و حرکات موزون
داشته باشد. چه ، از یکطرف « طبیعت سارق ،
افعال متعدی » کلیهٔ روحی و طبیعی است . و از
طرف دیگر، لسان هیچ قوم باندازهٔ تکامل نکرده که بدون
معاونت حرکات و اوضاع ، زبان و افاده خود را
درست و پوره توانستند بکنند . این حقیقت مسلم است
بنابران کلیهٔ و این حقیقت بهر قدر افاده ناتمام و اوضاع


شماره (۵، ۶)
۶۸
جلد و سال اول
غیر کافی و یا زائد باشد؛ از تاثیر خود همانقدر
کاسته میشود و نقیصهٔ زیادی برای شاگردایژاً
خواهد کرد. چه، طبیعت شاگرد لوح املس و سارق
است. علاوه برین شاگردان در عالم خود خیلی خورده‌گیر
و استهزا پسندند. دقت اطفال بطرف غرابت و عجابت
زود جلب میشود. بیک احساس غیرمعتاد همه فکرهای
مهم اوستاد را زیر و زبر خواهند کرد. گاهی میشود که
ایشان به تقلیدهای غیرشعوری از حرکت، بیان
و تفهیم درست محروم میمانند.. خاصهٔ وقتیکه معلم دارا
بعضی عیوب و یا نقصان عضوی باشد.
از تفرع صرف نظر؛ معلم در اصول تقریری نسبت
با اصول حدسی زیاده تر زیر مشکلات خواهد افتاد. اگرچه
اصول حدسی نیز امروز در ممالک کم وسائط باندازهٔ
که لازم است ترقی نکرده و معلمین این اصول نیز
بسبب فقدان اسباب و آلات پیشنگی و اطفال نیز


شماره (٥-٦) ٦٩ جلد و سال اول

بسبب بی رونقی و خشکی تدریس بعضی معلمین ؛
بی انکشاف و متنفر میگردند. اطفال اگر چه از
لوازم تدریس خبر ندارند ، اما هنگامیکه مجذوب و مفتون
تدریس و افاده معلم شدند ، ذوق بردار نخواهند شد
بل نسبت بدرس همان معلم لا قید و بی مبالا
و متنفر خواهند گشت . اینک اسباب و آلات
تدریسیه حسی و شهودی در ذهن اطفال دقت
مقایسه ، تجسس تولید مینماید . خاصه وقتیکه
طلاقت ، بشاشت و تناسب حرکات معلم انضمام
یابد . اینقدر را نیز باید در خاطر داشت که در اصول
تقریری همیشه تقریر و افاده کار نمیکند. استجواب
ارائه منظره ، تذکار عمارت ، بنائے و هکذا
چیزها نیز در میان تقریر میآید .
در استجواب معلم خطاب خود را لا علی التعیین
بیک شاگرد ادنی و غبی صنف ؛ کم از کم بمتوسط


شماره (۵، ۶) ۷۰ جلد و سال اوّل
صنف متوجه میدارد . اینچنین عمارت و یا بنائی را که
شاگردان ندیده اند با مثال نمیزند . بل از محیط شبیه
و یا ذخیرهٔ حافظه چشم ایشان شاهد میآرد و نقشهٔ
ابتدائی و خاکۂ آنرا روی تختهٔ ترسیم داده بنا
ایضاح و افاده خود را بآن منوط میسازد . چونکہ :
اصول تقریری بیشتر در مضامین قسم وقائع
تاریخ و توصیف جغرافیا و یا تصویر و تحکیهٔ مباحث ادبیہ
و اقتصا دے بکار میرود . لیکن بشرط آنکہ در
چہارم و پنجم ابتدائی باشد . نه پایان تر از ان
چه، درین قسم اخیر یعنی ابتدائی پایان تقریر
بیشر و کمتر استجواب و استجلاب ، ارائه و تذکار
یادداشت چشم صرف خواهد شد . اصول تقریری
تنها این نیست که معلم افاده میکند و اطفال حفظ
مینمایند؛ بل معلم مناظر و واقعات را بتقریری که
مربوط با رائه اشباه و یا آثار باشد تفهیم مینماید.


شماره (٥-٦)
٧١
جلد و سال اوّل
و از جمله موفقیت معلّم اینست که پیش از تدریس
مباحث و اصول تفهیم خود را مقرّر و منتخب میسازد.
از جمله های طویل و فلسفی قطعیاً گریبان افادۀ
خود را آزاد میدارد . همچنین از متفرعات و لوازم
دور احتراز میکند . چهرۀ مفهوم را در پیش اطفال
مجسمه و از تثبیت مینماید . در آخر درس ملخص و فذلکۀ
بسیطی ساخته در تخته و دفتر شاگردان قید می سازد . این
حرکت ؛ آخر ، و نتیجۀ همت معلم است .
معلم در خصوص استجواب - چنانچه در بالا گفته
شد ـ خیلی دقت میکند . سؤال او باید مطابق مشهود
و محسوس اطفال ایراد شد . و این چنین وقت معین
تدریس را بسؤالهای متوالی ضایع نباید نمود . مقصد
سؤال بیداری حواس و جایگیری مضمون در ذهن
شاگرد است . نه گریزانی حواس از شاخ بشاخ
و نه مباحثه که نتیجۀ او متوجه ساختن بکنه فلسفی موضوع


شماره (۵ و ۶)
۷۲
جلد و سال اول
باشد. بهمین طور باید مقایسه ها از دائره محیط ذهنی
و حسی اطفال بیرون نباشد .
چنانچه آرزوی حرف زدن اطفال و یا سئوال
مترددانه وسطحی ایشان را نباید بی رواج و بی
جواب گذاشت . این چنین جوابهای شاگرد را ـ
در صورتیکه پوره نباشد ــ اکمال نمود (مقصد تو
چنین و چنان است گفتر) اقتدار جرائت و شوق
باید بخشید : هكذا وظیفه هائیکه به اطفال در خانه داده
میشود ـ چون اختصار یک حکایه یا تحریر مختصری که معلم
مفصلاً ایضاح کرده بود . ــ سرتا پای کاغذ طلبه را
نباید معلم خط بکشد . .
درینجا درسی که از طرف یک معلم فرانسوی نیم عصر قبل برین
بمضمون تاریخ داده شده و نسبت بعصر خود خیلی موفق
گردیده و تقریباً باصول استاد محترم سقراط مطابق افتاده
نمونه گویان از یک مجله علمی و تربیوی اقتباس مینمائیم :


شماره (٥، ٦) ٧٣ جلد و سال اول
در آن نقلاً می‌نویسد که مدیر مکتب بصنف داخل شده
بهمۀ صنف خطاباً گفت.
آیا کدام یک از شما درینجا یک شاتو (قلعه کوشک
بزرگ رئیس یا ملک یک قبیله و جمعیت) که عائد بدو
ملک و خان یک سمت بوده دیده باشد؟
از آنجا که هیچکس در حال جواب داده نتوانست.
یکی از طلبه که ساکن محلۀ (سنت آنتوان) (۱) بود خطاباً
کرده پرسید: ــ در بسن و نسان (۲) هیچ رفته؟
ــ بلی صاحب!
ــ پس یک شاتو دیده! اینک نقطۀ شروع. این شاتو
چطور بود؟ همه یکجا میخواستند جواب بدهند (چونکه
همه دیده بودند.) معلم یکی را انتخاب نموده بسر تختۀ سیاه
فرستاده رسمی ترسیم فرمود. شاگرد، خیلی ناقص کشید
(۱) یکی از محله‌های پاریس و بنام یکی از آبای مسیحی موسوم شده.
(۲) این نیز یکی از روحانیون مسیحی است و درین محله شاتوئی بود.


شماره (۶، ۵) ۷۴ جلد و سال اول
بالذات معلم خود تصحیح نمود ، بسر دیوار کج و پیچ پست و
بلند بسیاری نشان کرده پرسید :
- اینها چیست ؟
هیچکس جواب نتوانست بدهد . پس این کنگره و
تیرکش را ایضاح نمود و لزوم او را برای جنگ های
گذشته استخراج کناینده گفت :-
گذشتگان بکدام ذریعه های جنگیدند : آیا به
تفنگ بود تا خیر ؟ بیشتر طلبا :
- خیر صاحب ! گفتند .
- پس آلت حرب در آنوقت چه بود ؟
یک طفلک زکی از کنجی آواز داد :
- تیر !
- بسیار خوب ! تیر چیست ؟
یک زمره شاگرد :
- کمان ماشین دار !


شماره (۶۵)
۷۵
جلد و سال اول
معلم متبسمانه فرق میان تیر و کمان ماشین دار را بیان کرد . سپس ایضاح کرد که :
- قلعه که دارای این همه دیوار های وسیع و بلند است با چنین تیر و اسباب با خیلی بمشکلات ضبط و قبض خواهد شد و علاوه کرد :
- شما نیز وقتیکه اهل کسب و صنعت شدید خواه برای فائده و خواه برای ذوق سیاحت ها خواهید کرد. در اثنای سیاحت بخرابه چنین قلعه ها سر دو چار خواهید شد . ( چند تا قلعه خرابه که دران جوار دیده میشد نیز شمرد . ) در هر کدام ازین قلعه ها یک - یک ملک می نشست . این ملکها چه میکردند ؟ همه بیک آواز :
- جنگ و جدال !
- بلی ! در وقت جنگ و جدال ایشان بازره و نیزه های مسلح بوده از بالای اسپ بطرف یکدیگر تیر اندازی میکردند


شماره (۶۰۵) ۷۶ جلد و سال اول
قلعه ها همراه چنین زره ها و تیرها بضبط نمی آمد.
جنگ و جدال خلاصی نمییافت. پس ازین محاربه
کدام طایفه بیشتر ضرر دیده میشدند. البته اشخاصیکه
صاحب اسباب نیستند یعنی دهاقین.. اینک آنوقت اکثریاً
دهقانها تابع و خدمتگار ملک ها بودند. کلبه دهقانهایکه
در قرب ملکی بود ؛ از طرف دیگر ی سوختانده میشد.
ملک طرف مقابل ؛ لاشها دهاقین مرا متضرر ساختید.
اینک از من ببینید اضرار و اذیت را» گفته بحمله هجوم
بر میخاست و کشت های اینها را آتش میزد.
خانه های ایشان را زیر و زبر میکرد..
پس وقتیکه کشت پایمال و احراق گردید چه میشود؟ البته
قحط و گشنگی ظهور میکند. حال آنکه نا خورده کسی زندگی
میتواند بکند؟ همه یکباره :
خیر!
آنگاه برای اینها باید چاره پیدا کرد!


شماره (٥ ، ٦) ٧٧ جلد و سال اول
معلم از متارکهٔ دینی که انوقت گمان میکردند ؛ بحث نمود :
- این متارکه آیا قانون عجیبی نیست ؟ آیا باشقیا مثلا
توانید گفت که : از روز شنبه تا چهار شنبه استراحت
ورزید ! بعد ازان بلا پروا جنگ کنید ؛ تاراج نمائید
سوزانید و قتل سازید و . .
معلوم است که ایشان دیوانه بودند .
همه اطفال بیک آواز گفتند :
- بلی دیوانه بودند !
- نه خیر ! دیوانه نبودند گوش کنید :
آنوقت نیز مردمان خوب از محاربهٔ وحشیانه
نفرت داشتند ولی تماماً منع نمودن از دست
شان نمی شد و باز هم چیزی تأثیر میکردند .
لیکن از همه مؤثر تر مانع این وحشت همین حکمدار - پادشاه
شده میتوانست . چه ، دست بالای دست بود .
ازین ملک آن و از آن آن دیگر و هکذا . . بالاخیر


شماره (۶، ۵)
۷۸
جلد و سال اوّل
حکمدار از همه قویتر و زورآورتر بوده منع این کشمکش و
جدال میکرد. چونکه ملک ها هر کدام نسبت بیکدیگر
صاحب اقتدار شمرده می شدند، اما پادشاه صاحب
اقتدار تر آنها بود. مثلا :
دو نفر با هم جنگند. ایشان را در صورتیکه
قوت شان مساوی باشد که منع کرده میتواند؟
- پولیس !
بسیار خوب ! اینک حکمدار در میان ملک ها
بمثابه همین پولیس شمرده می شد. حالا یکی
دیگر می را زد و یا کشت او را چه میکنند ؟
- بجا که می کشند !
- بلی اینک پادشاه یک حاکم بود. در مملکتی که پولیس
و حاکم نباشد چه خواهد شد ؟
- هیچگاه آسایش نخواهد پیدا شد ؟
- امروز پولیس و حاکم چقدر مفید و لازم باشد؟


شماره (۶، ۵) ۷۹ جلد و سال اول
حکمدار نیز دران وقت ـ وقت شر و شور ملکها ـ
بهمان درجه سودمند و لزوم شمرده میشد،
بر موجه تأمین آسایش مملکت و فائده که از وجود
حکمدار درمیان اینقدر اهالی و ملکهای
سرکش و نیم وحشی وارد میآمد؟ بحث میکرد . .
خلاصه این درس که از نیم ساعت زیاده
طول نکشیده و اصول تقریری را نمونه خوبی
واقع گردیده باستجواب، ترسیم، تذکار عضای
بصری بذریعه بعضی بناها و قله های خرابه
اکمال و تزئین داده است
با وجود آنکه استجواب بیشتر اوقات در علوم طبیعیه
بکار میرود؛ خیلی صنعت کارانه تطبیق و
درج داده و اصل مقصد این درس کج
خرابی ملک انطوانش و قبیله از می با ایضاً
سبب تشکیل حکومت مرکزی و حکمداری


شماره (٥ و ٦)
۸۰
جلد و سال اوّل
و فائدۀ این حکومت است نسبت بهمان دور و آنجا خیلی ماهرانه و مفید انتخاب کرده .
درینجا نکته که از همه چیز اول بنظر ارباب تربیه میرسد بقدر امکان پیروی معلم اوّل سقراط است که در پایان نمونه در س خود این اوستاً خواهد آمد .

اصول تعلیل و استقراء :

(بقیه دارد)


شماره (۵، ۶)
۸۱
جلد و سال اول

مثلا
صورت حل مسئله حساب امروزه را تکراراً حکایتاً
می نمود . و از موفقیت هوشیاری خود نازیده ضمناً
بعدم دقت شریک خود اشاره میکرد. در این اثنا
رفیقش با ندیشه بود که این شرمندگی را تلافی کرده
نمیتوانم. و بچالاکی حیثیت خود را چطور اعاده
نمایم ؟ خاصه هر دوی مان این درس را یکجا
مذاکره کرده حل او را یافته بودیم. چه شد که راه
حل او را فراموش کرده پیش معلم و شرکاء محجوب
گردیدم.
برینوجه هیچ حرف نمیزد . تنہا بلی میگفت و بس !
به پیش مسجد سر پل رسیدند . یکبار اخبار « انتباه »
گفته صدا کرد. اینک این طفلک با عار از عقده
درونی خلاص گردیده فرصت تغییر موضوع و انشراح


شماره (۵، ۶) ۸۲ جلد و سال اوّل
قلبی بدست آورد .
ـ تا ! شمارهٔ امروزهٔ «انتباه» را دیدی ؟
ـ نخیر ! چه خبر نو است ؟
ـ بفت ؟!
. . . ـ
داخل میدان چوک شدند . عبدالرحیم از کامیابی خود غرق
این سئوال را حالی نشده میخواست سلام علیکم ، خدا
حافظ گویان مثل هر روزه بطرف مندوے کے آرد
برگردد . لیکن حسّ تجسس پسندی او نجهبشر آمده
بغلام نبی گفت :
ـ تا خانه رفته اخبار را پیدا کرده خبر نو را بخوانم با مختصر
آنرا مهربانی کن که چه شده ؟
ـ بسیار خوب ! از قراریکه در آن اخبار نوشته است
یک قسم طراران پیدا شده اند که به بسیار چالاکی و مهارت
از هر خانه علناً آمده دو آقا این گوشت را فرستادند:


شماره (۵ و ۶) ۸۳ جلد و سال اول
د این پیسه زیادتی را نیز بگیرید. بالاپوش کرکت و
کلاه قره قلی و... را بدهید. حال خودشان به پذیرائی
فلان کس میروند و شب بخانه همراه دو سه نفر مهمان
آمده با آنان درینجانان میخورند» گفته خیلی کلاه‌ها را از میا
می برند..
از آنجا که غلام نبی چنین حکایتها را از پدرش بارها
شنیده و همین قبیل قصه‌ها را در بیاز ناولها خوانده
بود، (فی الحقیقه در جای کتابهای درسی ناولهای
ماجراجو میخواند) بنابران امثال این خبرها در نظر
او جدید نبود. بخبر اخبار تعجب نکرد. بشریک
خود عبدالرحیم بیک طور مستهزئی گفت:
- این حادثه‌ها خبر نو نیست. آقایم در خانه، هربار که
یک نوکر تازه و یا یک خادمه نو گرفته شده
سر از نو میگوید: اگر کسی از طرف من دستمالی، لب
زنجیره ساعتی و کذا چیزهائیکه متعلق من است آورده،


شماره (٦٥) ٨٤ جلد و سال دوم
«این چیز را آقا دادند، همان ساعت، بالاپوش یا ملبس
و سائرها ــ باوجود اینکه نشانی هم آورده باشد ـ برآورده
بدهید، گفت ؛ زینهار بدستش نسپارید . حتی چیزی
که آورده از دستش بگیرید و جا همی بود مرا پرسید، یاب
ساعت صبر کن، کلید صندوق و یا الماری بدست فلا
مانده اینک میآید گفته مشغول دارید و زیر نگرانی
گذاشته بیرون بروید از محل و شخص من آمده پرسان
کنید مسئله معلوم خواهد شد .
عبدالرحیم از راهنمایی تدبیر پدر سنجیدهٔ شریک
خود تنبه شد و بمعلوماتش افزود . . اظهار
هوشیاری آغاز کرد و مباحثه پیش گرفت :
ــ اگر همان چیز که این مرد بیگا نه آورده همراه گرفته
پیش پدرت ببری نیز معلوم میشود . قف
ــ این را آنجایم میگفتد که هرگاه مرد که باین تدبیر شما وا
شده گوید که بیارید همراه ببریم در فلان خانه میباشند


شماره (۶، ۵) ۸۵ جلد و سال اول
درینصورت نیز احتیاط بکار است. شاید همراه همان اشیا
شما بروید در یک کوچه شما برده با یکنفر رفیق خود از دست شما
بزور گرفته بگریزد. یا پیش دروازه ایستاده کنا ند. وخود اشیا
را برده بدهم و آقایان را خبر کنم دیده شما آسوده باشد گفته
ازین دروازه درآمده از راه دیگر بدر برود.
- خوبش همین است که یک پرزه گک بیاورید هیچ جای هم نمیماند.
- بابا ! این هم بعضاً میشود که جای اعتماد نیست. چرا که پدرم میگوید
هرگاه کسی از طرف من رقعه آورد نیز احتیاط لازم است. اگر
شخص شناخته نباشد. محتمل است که امضای مرا تقلید کرده
یا مهر مرا دزدیده بالای رقعه بزنند. یا بزور مرا در یکخانه نگاه کرده
از من امضا بگیرند و هکذا . .
اینقدر را نیز میگفشد: عیاران آنقدر طرارند که «آقا پیش
والی صاحب نشسته اند فلان یخدان که کلیدش پیش من است
صندوق
- چه، بودن کلید پیش خود آقا ست گفته آسوده نشوید- در حال
همراه یکنفر مزدور یا خود بیار فرموده اند.» گفت درینجا تفحص


شماره (۵ و ۶) ٨۶ جلد و سال اول
ضرور است. همچنین بعضاً میشود که این حریف خود را چپراسی
ایالت نشان بدهد. یا ماموری ساخته همراه خود بیارد. بنابرا
اینها نیز جای امن نیست گاهی میشود که دو نفر پولیس یا سپاهی
شکل یا یکنفر مامور مانند دست شان یک کاغذ رسمی رنگیت
آورده از طرف قوماندان صاحب یا از طرف بلدیه آمده مکنیطر
فراری را می پالیم یا صفائی را تخمین میکنیم » گفته طول ۔
عرض خانه حجم ما لزمه را سنجیده فردا پس دیوار سوراخ خوا
نمود و علاوه برین هر چه از ترو خشک خانه بدست افتد بآن
ماموران ساخته خواهند برد. هوش کنید.
۔ ها ها ! با آقایت چه بلا میکند؟ نام خدا چقدر نگران احوال
خود هستید ؟
۔ نی نی ! مسئله با ینقدر تمام نمیشود من خود در ناول تجسس)
خوانده ام :
در ممالک متمدنه اروپا یا امریکا۔ چنانچہ در آنجایها هر قدر
وسائط محافظت پیداست و نسبت بعیاران بصارت


شماره (۶۵)
۸۷
جلد و سال اول
موجود است، اینچنین در حیلت، وسائط و راههای بسیاری
پیدا شده و وقایعی پیش میشود که انسان بحیرت می افتد. مثلاً:
در آنجا پولیس، متجسس های مخصوصی میباشند که کار ایشان
تنها در سر کوچه، رهبر خرو اسب یا چپ و راست کردن گادی و شتر
نیست. بل این پولیس در شانه هر کس که بسته عالی یا جوالی دیده
یا در کوچه کسیکه بدون مقصد یا غرض معین قدم میزند، بتفرس
در می یابند که این مال از خود است یا از دزدی؛ این مرد صاف
است یا نابکار.. مثلاً: در استانبول روزی یک تابوت را
سه چهار نفر میبرند. پیش - پیش تابوت پادری (روحانی طائفه مسیح)
نیز با عصای مرصع در دامی مخصوص میرود.
پولیس بتفرس باین تابوت شبهه میکند. چونکه سبک مینماید. مرده
نیست میگوید. ایستاده می نماید. تلاشی میگیرد. جنازه کشان
تابوت را بزمین گذاشته، یک-یک فرار می کنند. پادری از
لباس و عبا و عصا در و از پر بار می ماند. گریخته نمیتواند. تابوت را
کشاده می بینند که تنباکوی ممنوع و انحصاری شرکت و رژو


شماره (٥ و٦)
۸۸
جلد و سال اول
است در حال پادری دستگیر و نفریهای دیگر نیز
گرفتار میشوند .
- والله این از همه کرده عجیب تر است !
- باش ازین هم غریب ترش را بتو حکایه کنم : مردی به تجار
خانه می دراید . تقریباً بقیمت هزار روپیه مال میخرد حبیب
خود را می پالد. همیانی (کیسه) را میکشد بقیمت دوسه
هزار روپیه چك ـ سند بانکی ـ را برآورده میدهد میگوید
سند همراه همین بکس پیش شما باشد . مال را ببرم پول را آورده
سند را پس میگیرم . تاجر قبول میکند . مال را بشريك خود میدهد
و خود نیز چالان میشود. بعد از چند دقیقه پس آمده همان بکس را میدهد
کاغذ دیگری که دخل باین سند ندارد بگیرم و خود سند و بکس خود را
اینجا ماند ؛ گفته بکس را گرفته و از میکند . گویا کاغذ خواسته
از میان بکس کشیده درین اثنا چشم تاجر را خطا کرده بکس
دیگریکه شبیه این بکس باشد ، بدست تاجر داده از نظر غایب میشود.
تاجر اگرچه شبهه نمیکند ، اما میخواهد سند بانك را خوبتر دقت بکند.


شماره (٦٥)
۸۹
جلد و سال اول
گشاده می‌بیند که دو قطعه کاغذ بیکاره در جای دو قطعه
سند ایستاده.
درین اثنا یک موترلاری بزرگ آمده کم ماند که صدمه بدید
رونده و آینده بسیاری را مثل سنگ‌ریزه‌های بغل دره بیکطرف
کوت میکرد. دو برادر را در میان این جمعیت پریشان ساخت.
غلام نبی حکایه‌های پی هم خود را ناچار قطع کرد. چونکه آواز اذان
شام را نیز شنید.
انشاءالله فردا باز عجب‌تری را در اثنای تفریح حکایه
خواهیم کرد؛ گفته جدا شدند.
وقتیکه داخل مندوی شد؛ بلااختیار بجیب خود دست
برد که از دهن جیب دستش بسوراخ دیگری رفت معلوم
شد که جیب را سوراخ کرده یک دستمال ابریشمی و پنجروپیه
را از دهن بازار آرد کشیده‌اند.

- شریف -


شماره (۵، ۶) ۹۰ جلد و سال اول
نمره ۲ (بقیه از شمارهٔ سابق)

بنات النعش
بعد از ان دائی حال صغری خانم را پرسان کرد.
وقتیکه برای او معلوم شد: دختر تحصیلدار است
و مولوی محمد فاضل نیز تنخواه معقول دارد دائی خجل
شد که چرا اشاره به تنخواه کرد .
دائی هر چند کار خانهٔ نوابی را دیده بود؛ لاکن
تقریر شسته صغری را دیده حیران ماند و معذرت کرد:
بی بی صاحبه! مرا معاف دارید. صغری گفت :
چرا ؟ خدا نکند تو چیزی نگفتی؛ اول نوکری گناه
نیست ؛ عیب نیست و باز هم بسبب ناواقفیّت
اگر پرسان کردید چه شد ؟
غرض که دائی، احوال را معلوم کرده رخصت شده
نزد بیگم صاحبه خود آمد و گفت :


(شماره ۵ ، ۶) ۹۱ (جلد و سال اوّل)
- بیگم صاحبه ! درین شک نیست که معلمه ثانی ندارد. صرف بدین صورت او انشاء الله انسان خواهد شد در نشست و برخاست او انسانیت حاصل خواهد کرد . اگر سایه اش بر حسن آرا افتد سلیقه یاد خواهد گرفت، لاکن نوکری نمیکند. زیرا که دختر تحصیلدار است. عروس رئیس لاهور است . در خانه خدمتگار هامه دارند. در دالان شان چاندنی فرش بود . سوزنی اعلیٰ گاو تکیه های کلان - کلان گذاشته ، خیلی خوش گذران زندگی میکنند . پس پروای نوکر یا چه دارند .
شاه زمانی بیگم :
- صحیح است ، شما دائی را فرستادید لاکن یقین نداشتم که او نوکری خواهد کرد .
دائی :
بی بی صاحبه ! او بسبق دادن مفت راضی است .


شماره (۵، ۶) ۹۲ جلد و سال اول
سلطانه بیگم :
درینجا آمده ؟
دائی :
شما خود خیال کنید با سیکه پروای نوکری را نداشته
باشد درینجا چگونه خواهد آمد ؟ !
سلطانه :
پس آیا دختر آنجا خواهد رفت ؟ شاه زمانی :
- درین چه قباحت است ؟ دو قدم خانه اوست
و مولویصاحب را چگونه شخص تصور کرده اید نواسۀ خاله
علیقلی خان ما ست !
سلطانه :
آیا ! پس او خویش ما ست . شاه زمانی :
- خدا نکند ! کدام شخص معمولی نیستند . اول کارشان
خوب تیار بود . درین چند مدت قریب غریب گشته اند
باز هم در خانه شان یک خدمتگار و بدروازه یک


شماره (۵، ۶) ۹۳ جلد و سال اول
دو نفر نوکر همیشه میباشد .

خیر :
حسن آرا در آنجا برود .
بروز دیگر هر دو خواهر شاه زمانی بیگم و سلطانه بیگم
حسن آرا را با خود گرفته در خانه صغری رفتند با وجودی
در خانه صغری بیگم سامان غریبانه بود، لاکن بسبب انتظام
و سلیقه او اینچنین خاطر داری و مدار ای بیگم ها شد
که هر گو نه چیز برای شان مهیا شد چند قسم عطر، چای،
پان داد و بعد که تمام چیز ها میسر شد، هر دوی شان
برای صغری گفتند که "مهربانی کرده از دل این
دختر را سبق داده باشید !"
صغری گفت :
اول خود من چندان عالم نیستم و چیزیکه از برکت
بزرگ ها یاد دارم انشاء الله در نشان دادن آن دریغ
نخواهم کرد. بعد ازان سلطانه یک اشرفی را کشیده


شماره (۶،۵) ۹۴ جلد و سال اول
برای صغری میداد. صغری گفت:
- ضرورت این نیست. من چگونه از شما اجوره
بگیرم ؟ سلطانه بیگم گفت :
- استغفر الله !! کجا اجوره داده میتوانیم ! صرف
شیرینی سبق است .
صغری گفت :
برای تبرک در شروع چیزی شیرینی تقسیم کرده میشود
و برای طفلان چارک نیم چارک شیرینی کافیست
حاجت اشرفی نیست .
این را گفته و بجانب دیانت اشاره کرد و او از
پس خانه یک پتنوس شیرینی کشیده آورد. صغری
فاتحه خوانده اوّل برای حسن آرا داد، بعد ازان
پتنوس را حواله دیانت کرد که بطفلان تقسیم کند .
سلطانه گفت :
- خوب ما را شرمنده ساختید ؛ صغری گفت:


شماره (۵ ، ۶) ۹۵ جلد و سال اول
ما غریبان از خود چه داریم؟ درین خانه چیزی که هست
از شماست . البته خدمت من این است
که حسن آرا را خواننده بگردانم . پس خداوند نکند
که روزی من نزد شما سرخرو شوم !
غرض که حرف های محبت بهم زده شاه زمانی بیگم
و سلطانه بیگم رخصت شدند و حسن آرا را حوالهٔ
صغری خانم کردند .
نشستن حسن آرا در مکتب و خوشامد بیجای خواهرانندگان او
ظاهراً حسن آرا ، تنها در مکتب نشسته ؛ لاکن تقریباً
یکدرجن هم نشینان خوشامد گوی و یک گروه جاریه ها
همراه او بودند . کار جاریه ها ، هیچ نبود ، بغیر از
محاصره کردن بیجای حسن آرا و در هر حرف خوشامد،
در هر کار تعریف . اگر اندکی پهلو گشت تمام شان گفتند:
بسم الله بسم الله ! اگر عطسه زد تمام شان گفتند:


شماره (۶، ۵) ۹۶ جلد و سال اول
الحمد لله! دائی است که خفیہ خفیہ تسبیح قل ہو الله
را خوانده برونیش دم میکند . اناست که بار بار
آیت (وان یکاد) را بر او چف میکند . اگر گاهی
حُسن آرا چشم خود را بالا میکرد هر یکی از خواصان
او کسی چوری گرفته مگس رانی میکرد و کسی پکه میزد
و کسی بگفتن آغاز میکرد که قربان شوم گلوری (یک قسم
برگ درخت است که در چونه ترکرده و کتهه پخته کرده
بر او مالیده و اندکی سپاری میده کرده و هیل
انداخته علی الدوام میخورند) را نوش جان کن
دیر شده دهان شما بد مزه شده خواهد بود؛ دیگری
میگفت صدقه شوم! اندکی شربت نوشجان
نمیکند ه لب های شما چقدر خشک گشته ؛ بلایم ده پس
ای سبق! در بگیره ای مکتب! روی دختر را
نگاه کنید که چگونه گشته؟ این را گفته و بلایا
او را گرفته بسینه می چسپاند .


شماره (۵، ۶) ۹۷ جلد سال اول

بر شخصی که مانند حسن آرا چنین جاریه ها و نوکران بلا
مسلط باشند مزاج او درست بودن خیلی
عجیب است چنین محبت از آفت بدتر است.

عادات حسن آرا

حسن آرا بیچاره در همین آفت ها مبتلا بود.
هیچ خرابی نخواهد بود که در مزاج او پیدا نمی شد.
کدام شرارت بود که در عادات او داخل
نبود. حسن آرا در مکتب ؛ خواهرخواندگان
قدیمی خود را یعنی شرارت، بدمزاجی، بدزبانی
بی صبری، حرص، سستی، بی هنری، بدسلیقگی
را همراه خود برد.

معلمه صاحب ناز پروریهای خواهر خواندگان
و بیباکی حسن آرا را دیده چندان متعجب
نه شد، زیرا که خود از خاندان بزرگ بود و از دستور


شماره (۵ و ۶) ۹۸ جلد و سال اول
و عادات او شان بخوبی واقفیت داشت؛
لاکن برای دختران مکتب تماشای خوب
بدست آمد. از خواندن سبق بالکل ماندند.
تمام شان بجانب حسن آرا و خواهر خواندگان
او دیدن گرفتند، صغری خانم دانست
که حسن آرا را همنشینان او خراب ساخته
است؛ اگر حالا نیز ایشان همراه باشند
تعلیم گرفتن او خیلی دشوار است. به دائی مخاطب
شده گفت :
مهربانی کرده باقی دختران را رخصت کنید
که بروند. زیرا که دختران مکتب محو ایشان
گشته از سبق مانده اند و دل حسن آرا بیگم
نیز بطرف سبق مائل نخواهد شد. مادامیکه
ایشان نزد او باشند. چونکه دائی یک زن
هوشیار بود، بگفته صغری خانم عمل کرده
تمام شان را رخصت کرد.


شماره اوّل ۹۹
صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
۴ ۱۴ مفخور مفتخر ۳۴ ۲ دویست ودو وبست
۱۱ ۶ تکمیل انان تکمیل ان ۳۵ ۷ دو نیرس دو تیریوس
۱۷ ۱۲ رسیده میا رسید بیار ۳۶ ۳ اما دراروپا اما اروپا
۲۴ ۶ بزبان برزبان ۴۰ ۸ نسبتہً نسبتہ
" ۱۰ در وابر در بر ۴۱ ۱۱ " "
" ۱۱ تیر اعظم نیراعظم
۲۵ ۵ چوب سنگ چوبی سنگ
۲۶ ۴ لعبت لعبت
" ۱۱ ضعت است صنعت
" " الفت است اخوه الفت است و
۲۷ ۳ عقب غضب
۳۱ ۴ وغیزه وغیره
۳۳ اخیر حقها بتو حقهای تو


شماره دوّم

صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۱ | ۱۰ | و دران موقع | درانموقع | ۳۳ | ۵ | بازنخست | بازنخست
۵ | ۷ | فی الجمله | فی الجملة | ۳۴ | ۴ | استقلال | استقبال
۸ | ۳ | هرقل | هرقل | ۳۶ | ۲ | وفانیت | وفانیت
" | آخر | ندادند | دادند | " | ۳ | اثباتش | آسائش
۹ | ۴ | غرف | غرق | " | ۵ | رسانیدند روه | رسانیدند گروه
۱۰ | ۷ | تشبت | تشبث | ۴۳ | ۳ | همینکه | بهمینکه
۱۸ | ۴ | هوتلها | هوتلها | " | ۴ | اخذا | اخذا
" | ۱۲ | عجالة | عجالة | " | ۱۰ | کابل | کامل
۲۱ | ۱ | نیست حال | نیست حال | ۴۵ | ۱ | جدید | حدید
" | ۳ | خرب | حزب | " | ۱۳ | سماخ | صماخ
۲۲ | آخر | هرس | هرس | ۴۶ | ۱۱ | سخونت | سخونت
۲۹ | ۲ | ضمان الدین | ضمان الدین | " | ۱۲ | بازاره | باندازه
۳۰ | ۱۳ | آرائه | ارائة | فاطرنشان | ۳ | تادیه | تادیه


از شماره سی و چهارم

صفحه | سطر | غلط | صحیح | صفحه | سطر | غلط | صحیح
۷ | ۸ | فوز | ، فوز | ۲۳ | ۲ | تدبیر ضناعت | تدبیر صناعت
۹ | ۵ | جناب حضرت | حضرت | ۲۴ | ۷ | چه لحظ | چه لحظه
۱۰ | ۱ | برو سیاه | بروز سیاه | ۳۵ | ۸ | جرح کنند | خرج کنند
۱۲ | ۷ | میدهد | میدهد | ۴۰ | ۱۰ | شبه | شبهه
۱۶ | ۴ | شعله بازیها | شعله باریها | ۴۸ | ۱ | بر میخند | بر میخندند
۱۷ | ۱۳ | غنا و ملال | غنا و جلال | " | ۱۵ | بکدر رتن | بکدر رفتن
۱۹ | ۳ | میفرماند | میفرماید | ۴۹ | ۱۰ | بعلوم بتجربه | بعلوم تجربه
" | ۵ | ولا تکونوا | ولا تکونوا | ۵۱ | ۱۴ | نابات | نباتات
" | ۶ | وفروتنی | و فروتنی | ۵۸ | ۱۲ | میخواهیم | میخواهیم
" | ۸ | و میباشید | و مباشید | ۵۹ | ۱۳ | تقریباً بده | تقریباً ده
" | ۱۴ | سعی | سعي | ۶۱ | ۱ | حسن آرد | حسن آرا
۲۰ | ۱۳ | احداث | ابراز | " | ۴ | نه پروائی | بی پروائی
۲۱ | ۸ | احترار | احتراز | ۶۲ | ۶ | او | او را
۲۲ | ۱۳ | از جانب | از جانب | " | ۹ | خوانید | خواهید
" | " | ۱۱ | دست و پا | دستها


شماره پنجم و ششم
صفحه سطر غلط صحیح
٣ ١٣ بیانا بیاتا
٥ ٢ مبنی مبنی
// // قرانیت قرآنیست
// ٨ انشغال اشتغال
// ١٢ تلخیهات تلخیهای
٧ ٣ قرانیت قربانیست
// ١٢ پادشن پاداش
٩ ٦ سبوعیت سبعیت
// ١١ صد سد
١٠ ١٤ از قشرا از قش را
١١ ١٠ دشمن دانستن
١٥ ٣ قانون قانون
١٧ ٧ بحث با آن بحث است
// ١٤ جاه جای
صفحه سطر غلط صحیح
١٨ ١١ صد ضد
١٩ ٤ برخواست برخاست
// ٥ آراد آزاد
٢٣ ١٢ غوشس غرضش
٢٤ ٣ نسبتاً نسبته
٢٥ ١ دارو وارد
٢٧ ٤ بنیاد مبینا
٢٨ ٣ تواستی توانستی
٢٩ ١٠ خلوضیت خلوصیت
٣٠ ٩ وطیفه وظیفه
// ١٢ مفر مضر
٣٢ ٥ قلندران قلمداران
٣٣ ٣ یا لس یا بس
// // مبین مبین


۱۰۳
شمارهٔ پنجم و ششم
صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
" ۹ شمندقر شمندفر ۷۰ ۷ تحکیه محکیه
۳۴ ۱ زنیة زينة " ۱۰ یعنی یعنی
" " يعلمون تعلمون " ۱۱ بیشر بیشتر
" ۱۲ ذریتهم ذريتهم " ۱۲ صرف
" ۱۳ المشحون المشحون ۷۱ ۱۵ بکنه بکنه
" ۱۴ بخاريه بحاريه ۷۳ ۱۵ روحانیون روحانیون
۳۵ ۱۰ شیئٌ شیئ ۷۴ ۸ تاخیر یاخیر
" ۱۳ شبهه شبهه " " بیشر بیشتر
۳۶ ۲ یببغی ینبغی ۷۵ ۱۴ تیره نیره
" ۳ زریتهم ذریتهم ۷۶ ۱۲ کشتکی تشنگی
" ۴ المشحون المشحون
" ۸ آفتاب زرا آفتاب را
" ۱۳ مخیاج محتاج
۵۷ ۱۲ عمر


ایقاظ :
الحمدلله (آئینه) بواسطه این دو شماره با جلد اول خود را اکمال
نمود. تمنائی که بطرف نشر معارف و علوم در دل صفوت نهاد خود
داشت؛ بر زبان و فعل نیز باظهار و بثبوت رسانید. بعد ازین با چهره
مصفاتر از سابق در بازار مطبوعات عرض اندام میکند و خطوط
هر گونه علم و معرفت را بانعکاس ضیای صدق تحلیل و تجزیه مینماید
و شماره اول جلد دوم خود را با حروفهای دلچسپ کاغذی
مجلا بمشاهده قارئین میرساند.
پس مشترکین معارف پرور را است که جواهر اشتراک خود را که
تا حال منعکس نساخته اند باید عاکسه فرمایند وگرنه از شماره
آینده دکان استفاده شان را آئینه بندی نخواهد کرد و
بالماری معرفت شان ذخیره نخواهد گردید.

(اداره)


[BLANK PAGE]


حاضر غیبتان
دانشمندان محترم قیمت اشتراک را در کابل بمحاسبه وزارت معارف سائر
ولایات بخزانه دولت سپرده رسید (قبض) آنرا بدارالتالیف نشان داده
طلب مجموعه می نمایند اما در خارج به نماینده خانه های دولت علیه تادیه نموده
خواهش مجله میکنند .
قیمت اشتراک بقرار ذیل است :
سالیانه در داخل ..... هشت روپیه کابلی .
" خارج ..... شش روپیه کلدار یا دو روبله
فی یک جلد در داخل ٣/٤ روپیه (٤٥ پیسه) در خارج یکروپیه یا قیمت
جنسی آن ذیل: در مقابل اشتراک ده شماره یک شماره رایگان است
خواه وکلای آئینه باشند خواه مشترکین) (نصیف)
همچنین بر اهل علم قلم کار آئینه رایگان معلمین و معلمات و طلاب و طالبات از بهای آن است
اعلان
اشتهار انیکه جهت علوم و فنون یا با هر پنج کلمه یک پیسه وجهت تجارت و صنایع با
هر کلمه یک پیسه اخذ شده درج خواهد یا. اشتهارات یک مضمون از سه دفعه زیاده درج
نخواهد گردید .


خاطر نشان
خواهشندان محترم قیمت اشتراک در کابل محاسبه وزارت معارف و در سائر ولایات
بمخزانه دولت سپرده رسید (قبض) آنرا بدارالتالیف نشان داده طلب مجموعه نمایند
اما در خارج به نماینده خانه های دولت علیه تادیه نموده خواهش مجله میکنند.
قیمت اشتراک بقرار ذیل است :
سالیانه در داخل ...... هشت روپیه کابلی
" " خارج ...... شش روپیه کلدار یا دو روبله
فی یک جلد در داخل ۲/۱ روپیه (۵ سوله) در خارج یکروبله یا قیمت پستی آن
ذیل : در مقابل اشتراک ۵۰ شماره یک شماره رایگان است (خره و کلای امینه با نمایند
خواه مشترکین)
همچنین برای اهل علم و قلم کارآیان رایگان و معلمین و معلمات و طلاب و طالبات
ارزان است (نصف)
اعلان
اشتهار اینکه جهت علوم و فنون تأیه بهر نوع کلیه یکه باشید و جهت تجارت صنایع تابه هر کلید یکه
پیسه اخذ شده درج خواهد یافت اشتهار اینکه مضمونش از سه صفحه زیاده درج نخواهد گردید.


شماره ۱۱ و ۱۲
جلد دوم ، سال اول

مقالات وارده بریاست دارالتالیف واپس نمیشوند .

اداره حق اصلاح و درج مقاله را دارا است

مجموعة

تاریخی ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، اخلاقی ، تربیوی

آئینه عرفان

باحث از مساعی علمی و انکشافات مدنی است که از طرف ریاست دارالتالیف وزارت معارف در هر ماه یکبار نشر میشود .

محل اداره : کابل - بستان سرای - وزارت معارف - دارالتالیف

برج حمل ، ثور ۱۳۰۴
دار السلطنه کابل
مطبعه شرکت رفیق


فهرست مندرجات شماره یازده و دوازده
آیینه عرفان

مضمون | اسامی | صحائف
(۱) سیاست در التالین | هاشم شائق | ۱-۲۵
(۲) جنگ بین الملل (تاریخ) | مقتبس علی محمد | ٢٦-٤٧
(۳) ترسیم | اداره | ٤٨
(٤) سیاحت فی الکتاب | مترجم سلجوقی | ٤٩-٦١
(٥) باغ عمو-ی | قاری عبدالله | ٦٢-٦٤
(٦) استقلال (نظم) | ادبیات | محمد طاهر | ٦٥-٦٦
(۷) قرار انجمن معارف | .... | ٦٧-٧١
(۸) قدر شناسی | اخلاقیات | آئینه عرفان | ۷۲
(۹) عدالت الهی | اخلاقیات | محمد علی | ۷۳-۸۰
(١٠) نبات النعش (ناول) | مترجم عبد الجبار | ٨١-٩٦


شماره ۱۹ ، ۲۰ ۱ جلد دوم، سال اول

يك نظر عميق در تمدن معاصر
یا
دو ساعت سیاحت در دارالتالیف

وقتیکه سیاح داخل اوطاق کار من شد، اسم، مملکت و سبب ملاقات خود را - با وجود اینکه از کاغذ عبدالرحیم خان دانسته بودم - تکرار کرد. بعد از ملاطفت مؤدبانه روی چوکی نرمی که مستخدم پنج دقیقه پیشتر گذارده بطرف راست رو بروی میز تحریر من نشست .
من نیز اسم و صنعت خود را داده از تشکر خوددار

بقلم محمود طرزی


شماره ۱۳، ۱۱ ۲ جلد دوم، سال اوّل

نکردم و علاوه نمودم : «از دیدن سیّاح محترم مفتخرم» پیش از مقابله جواب تبسّم دوباره صورتش دو حلقه ماه تشکیل کرد : یکی در اطراف لبهای سرخینه و دیگر در دور چشمهای سیاه بزرگ
درین هنگام گفت :
- خیلی متشکر و خوش بختم که امروز با یکی از ارباب مسلک با صمیمیت شرف زیارت حاصل کرده مصاحبه میکنم .
دندانهای سفید سالم ، چهره گندم گون ، بینی باریک بلند چشمها سیاه مژگانهای دراز موهای متموج و ابروی کشاده این مرد بشوش آنقدر دلخواه بود که کسی تصور نمیتوان بکند که ساعتهای غصه آن کدام آن و دقیقه های نشاط او چه ساعت است ؟ تبسم طبعاً رنگ طراوت چهره و فر چشمش شمرده می شد .
بالاخیر حدسی که بسنی سالگی اش زده بودم : غلط برآمد چه ، از پنجاه چیزی کم تر عمر دیده و هیجده سال زیاده تر حیات خود را در ممالک مختلفه بسر برده . در صورتیکه ابداً آثار سالخورد

سراج الاخبار افغانیه


شماره ۱۱، ۱۲
۳
جلد دوم، سال اول

در سیمایش دیده نمیشد.
فوق میانه قد، متوسط بنیه و کم شانه بود. کلاه ترکی بر سر
نیم تنه قماش ایرانی در بر پطلون تکه عراقی در پا داشت.
ترکی را بمشکلات و فارسی را بآسانی میگفت. اما عربی را بطور
که قواعد صرف و نحو خطوط او را کشیده باشد حرف میزد
چه فضلای (سلیمانیه) بیشتر همین خاصیت دارند خصوصاً
در حجاز و سوریه بسیار تر اقامت ورزیده. اما از نشه فکر و
بود.
قطی سکرت را از جیب چپ خود کشید و تعارفا تعارف
داشتم. با یک تلطف مخصوصی که اند از جنس دلیوه رتو،
گرفت. لطیفه کارانه «این سکرت آشناست»
گفت. من هم با یمای غمی سه جواب دادم. درین اثنا
مستخدم گوگرد را روشن کرده بطرف مسافر عزیز تمایل
ساخت. سکرت را در داد. من نیز نوک سکرت خود را
سرخ کردم و مستخدم را اشارت بآوردن چای شیرینی


شمارهٔ ۱۱، ۱۲ ٤ جلد دوم، سال اول

نمودم . بیرون رفت
حال مجلس دوگانه ماسه گانه شد. چه سر معلم مکتب ...
قبلاً برای کتابی که در حساب ابتدائی تالیف نموده با تفریح
قبول آورده بود ، بعد از معرفی موصوف بسیل سرمعلم نیز در
طرف چپ میز قرار گرفت . دقیقه چند در مجلس غیر از حرکت
دود سکرت چیز دیگری محسوس نمی شد . لہذا سکوت را
دریده بسیاح خطابا گفتم:
- شنیده بودم که آرزوی تشریف دارالتالیف داشتید
انتظار مشتاقانه میکشیدم .
- بلی صاحب ! اگر مساعده میکنید، یکچند چیزیکه باعث تنویر فکر
من شده ضمناً ابواب تحریر سیاحت مرا اکمال نماید بپرسم.
- مهربانی میکنید . بنده حاضرم از چیزی که در دائره وظیفه
و صلاحیت من باشد ، شما را متسلی بسازم .
- لطف فرمودید . پس اولا همین جهت را ایضاح کنید که وظایف
دارالتالیف مختصراً عبارت از چیست؟


شمارهٔ ۱۱، ۱۲
ه
جلد دوم، سال اوّل
بمحض اینکه سوال مسافر بگوش سر معلم عکس انداخته
رنگ تعجبی در چهره‌اش نمودار شده متبسّمانه بطرف سیاح
عطف نظر کرده استفهام کارانه بمن اشارت نمود و پنهانی
گفت : «این سوال بی‌موقع است. چه، این جوانب را
ترکیب دارالتالیف بخوبی افهام میکند .»
حال آنکه سیاح عالمی چون این شخص که امروز بیشتر
قطعات عالم را دیده نباید سوال زائدی ایراد نماید. چه، در هر
مملکت دارالتالیف بمقصد های خصوصی و محلی خدمت میکند
و کیفیت استفاده از چنین موسسه ها مختلف میباشد ..
این فکر تفاریح و تلافیف خصوصیه دماغ مرا در اهتزاز آورده
ضمناً بسر معلم مطالعهٔ اسباب سوال مسافر را افهام کردم
و در حال بطرف سیاح متوجه شده گفتم :
ـ مسافر عزیز ! وظیفهٔ دارالتالیف عجالتاً عبارت از تالیف
و تدوین کتب علمیه فنیه است که در صنوف مختلفه مکاتب
خوانده میشود .


شمارهٔ ۱۱ و ۱۲ ٦ جلد دوم، سال اول
متعلمين در اوقات استراحت و فراغ درس معين
خود برای تزيد و تکمیل معلومات چه اثر ها مطالعه و چه مباحث
تتبع مينمايند ؟
معلمینی که برای مزید ایضاحات و اطمينان شاگرد ذخيرهٔ علمی
میاندوزند ؛ بچه واسطه حاصل میکنند ؟ مؤلفینی که برای تألیف
از آثار تازه چاشنی دار و یا بالاقتضا استشهاد و اقتباس
میخواهند بکنند ؛ در صورتیکه غیر از یک زبان و یا دو
زبان ندانند ؛ چه طور استفاده میبرند ؟ هکذا اشخاص
باسواد و محصل ابتدائی عطش عرفانی و علمی خود را بچه ذریعه
تسکین میدهند ؟
حفاظت شئونات ، ضرورت مقتضیات و ریعات
اقتصاد را در زیر نظر گرفته گفتم :
ـ تَقْدِيمُ الأَهَمَّ عَلَى الْمُهِمْ عذر ما را قبول کرده علاوه
برین ادخال هر گونه کتب علمی و ادبی مفید که در یکی از سه چهار
زبان شرقی باشد؛ هم آزاد است و هم تقریباً عموم افراد


شماره ١١ ، ١٢ ٧ جلد دوم، سال اوّل
جامعه آورده گرفته مطالعه کرده تسلی شده میتوانند . معامله
گمرک نیز قیمتی ندارد .
علاوه بر کتبخانه ملی و عمومی که دارای پنج شش هزار
جلد کتاب قدیم وجدید میباشد، هر مکتب از خود کتبخانه
مخصوصی دارد از یکطرف برای معلمین و از طرف
دیگر برای مؤلفین ومتعلمین قابل استفاده است .
همچنین از ستونهای ادبی علمی جرائد و مجلات
وطنی که از ده زیاده است بفضلا وعلما مقاله ها میدهند..
مثلاً : امان افغان، مجموعه عسکری، مجله ثروت،
مجله آئینه عرفان ، حقیقت ، اتحاد مشرقی ، طلوع افغان
اتحاد اسلام و فریاد ...
دیگر آنکه اگر چه تعداد معلمین امروزه ده مثل سابق یعنی
به بیست هزار بالغ میشود؛ هر کدام در میان خانواده و اقربا
و دوستان یک جریده علمی ذی حیات بحساب میروند
از تحصیلات یومی خود پی در پی در مجالس آنها بیانات


شمارهٔ ۱۱، ۱۲
۸
جلد دوّم، سال اوّل

و ایضاحات میدهند و هر چیز را بقدر دانش بفن علم تطبیق میکنند.
مساعده فرمائید! هر شب و روز مکتب علمی، ادبی، و اخلاقی سینه ما تو غراف بروی عموم طبقه اهالی باز است. با کمال جسارت و فخر گفته میتوانم که سینه ما تو غراف در شرق بل در غرب از یک مکتب و یا یک جریده یومیه حتّی از یک کتبخانه کمتر نیست.
در این اثناء چشمش بکتاب مواقف در که بالای طاقچه خورد و دست بلطیفه زده گفت اگر تفلسف نشمارید، تأییدا میگویم نه اعتراضا:
سرّ الحكمةُ ضَالَةُ المُؤمِنْ اَيْنَمَا وَجَدَ هَا اَخَذَهَا
بعقیده بنده همین است. این دستور در نزد همه علما و حکما شرق و غرب اصلا قابل تردید نیست. اشراقیون و مشائیون سابق نیز یومیه چند صحیفه قرائت میکردند؟ همین کتاب خلقت و کائنات بود که مطالعه و تتبّع مینمودند.
محمود طرزی


شماره ۱۱ ، ۱۲ ۹ جلد دوم، سال اول

آری مطالعه علوم رهبر و اسباب میخواهد . غالباً شما
رهبر و اسباب آنرا عجالتهً از سیر تدریجی و تکامل طبیعی طلب
میکنید. وقتی که از تدوین کتب رسمی مکاتب تا یک اندازه
تسلی و فارغ شدید ؛ آنوقت به تکامل مطبوعات مشغول
میشوید ..
- مع ما فیه گفتم : آهسته ـ آهسته خالیگیهای گنجخانه عرفان
خود را نیز پر کرده میرویم . اگر چه تکرار است یکبار دیگر عرض
کنم : تدریس کتب رسمی قبول صبر و تعطیل نمیکند. لهذا در قدم
اول ازین طرف آسوده شده عمدهً سعی خود را مصروف کتب
تدریسی نموده ضمناً بتالیف و ترجمه کتابهای خارج از مکتب نیز
توجه داریم ؛ بشرط آنکه در اطراف مکتب و معلم باشد .
- خیلی متشکرم پس چه قسم مکتبها موجود است ؟
- ابتدائی ، رشدیه ذکور و نسوان ، دارالمعلمین ابتدائیه
ذکور ، اعدادیه امانیه و امانی . . مکتبهای ابتدائی خانگی نیز
باید در نظر گرفته شود . کذالک مکاتب خصوصی غیر


شماره ۱۱ ۱۲ ۱۰ جلد دوم ، سال اول

ازین مکاتب رسمی است .
ـ بسیار خوب مکاتب ملکی علاوه برین ها خواهد بود ؟
درین اثنا سکرت خاموش شد که خود را دو باره در داد .
پیاله چای سیاه را از دست مستخدم گرفته باشاره سر اظهار
ممنونیت کرد . میخواستم بجوابش مبادرت کنم گفت :
ـ اسباب زحمت شما شدم .
ـ گفتم بالعکس . مکاتب ملکی البته غیر ازین قسم که
عرض کردم اگرچه محدود است اما میتوانم بگویم قابل
ذکر است : مثلا مکتب اصول و فتوی ، مکتب قضاة ، مکتب
حکام ، مکتب حفاظ ، مکتب ندر ، مکتب مساحت
مکتب السنه ومکتب لیتوگراف و رسم . علاوه برین
شعبات مکتب رشدیه نیز بعضی جاریست .
ـ ماشاء الله جای شکر است . می بخشید شعبات رشدیه
یعنی چه ؟
ـ محترم من ! شاید در ممالک سائره نیز امثال آنرا دیده با
شند !


شماره ۱۱ و ۱۲ ۱۱ جلد دویم ، سالاقل

مکتبهای رشدیۀ ما دارای شعبۀ های (ا) و (ب)
میباشد . شعبۀ (ا) برای حاضری مکاتب عالیه بو[؟]
درین شعبه تحصیل را اهمیتی که هست بیشتر در خصوص ادبیات
و علومی است که باادبیات مناسبت نزدیکی دارند.
اما شعبه (ب) عبارت ازپنج شعبه تحتانی میباشد.
این شعبات بروجه زیر تعداد میشوند: شعبۀ اداره ، شعبۀ تجارت
شعبۀ صنایع نفیسه ، شعبۀ زراعت ، شعبۀ ماشین و برق .
پس هر یک شعبه باسرخود یک مکتب مسلکی است .
خیلی بشاشت اظهار می نمود . میزپوش سبز تازه
وطنی که درین روزها از شرکت تعدیلات صنایع گرفته
درمیان من و مخاطب من مطرح مذاکره شده میتوانست
از یک کنار آن درمیان پنجه و کلکهای خودگرفته . ملاست
ولینت آنرا می سنجید. متوجه شدم که این سیاح کنجکاو ،
مشغول تار و پود این تکه است یا ذهنأ مکاتب مسلکی
و نتائج آنرا تحلیل و ترکیب میکند ؟ فی الحقیقۀ مرکب بود. با یک تیر

سیرادبیات در اروپا مقالات مسلسله


شمارهٔ ۱۱، ۱۲ ۱۲ جلد دوم، سال اول
دو نشان میزد. اما درین اثنا یک وجب دورتر از نزدیک
دست خود، خاکستری که روی میز از سکرت شافتاده بود
با ناخن سبابه یگانه و بگردش چشم معنی عذری افهام کرد.
بخود گفتم سیاح ازین جواب آسوده شد و نقل کلام را بطرف
دیگر خواهد برد. حال آنکه یکی از اعصاب مهیج و حساس من نلغزید
میدانید ؛ چه گفت ؟
-- جناب ! مکاتب ملکی در حقیقت قابل ذکر بود و لیکن
مکاتب حرفتی و صناعی بتعبیر دیگر احضار صنائع ثروت و اقصا
کجاست ؟ از همه بیشتر برای عمران و سیری مملکت باید مکاتب
صنائع مختلفه تاسیس نمود !
اعتراف میکنم که در مقابل این سؤال خیلی اضطراب و تبے
کشیدم . مثل مدعی که از سهو و خود یکی را به بد بختی تردید داده
باشد : روحاً معذب گردیدم . خدا وند به بخشد که بعد از سؤال
خاطره تازه را برای قید در کتابچهٔ خود مشغول شد . من بحافظه
وخیال خود مراجعت کردم و بزور بازوی تداعی افکار بدان

نتیجه حاصله معلوم شد بر آید.