نمبر ۱
مذهبی ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، اخلاقی ، تاریخی
آیینه عرفان
[ILL]
[ILL]
[ILL]
مطبعه وزارت جلیله معارف
شهر کابل
۱۳۰۲


شمارهٔ اول جلد
۱ ۱
سال اول
تاریخی، علمی، ادبی، اجتماعی، اخلاقی، تربیوی
آیینهٔ عرفان
باحث از مساعی علمی وانکشافات مدنی است که
بهمدستی هیئت تحریریهٔ اعضای دارالتالیف وزارت معارف
در هر ماه یکبار نشر میشود
مطبعهٔ وزارت جلیلهٔ معارف
دار السلطنه کابل
(جوزا)
۱۳۰۳


[BLANK PAGE]


مندرجات :	صحیفه
افاده مرام	۱
اخلاقیات	مکارم اخلاق	فیض محمد خان وزیر معارف	۲ الی ۸
علم	ملا فیض محمد	۹ - ۱۳
مصاحبه	فیض محمد خان وزیر	۱۳ - ۲۰
حس و حرکت	هاشم شایق	۲۱ - ۲۳
ادبیات	بهاریه منظوم	عبدالرسول خان	۲۴ - ۲۷
مکتوب تازه به سبک قدیم	قاری عبدالله	۲۸ - ۳۲
وطن منظوم	" "	۳۳
تاریخ	اقتصاد یا وقایع تاریخی مشرق زمین	فیض محمد خان وزیر	۳۴ الی ۳۹
مساعی علمی	هاشم شایق	۴۰ - ۴۶
متفرقه	عجایب نظار	دارالتالیف	۴۷ - ۴۹
مژده	اداره	۵۰


شمارهٔ اوّل
سال اوّل
افادهٔ مرام
قارئین کرام تصدیق کردیتوانند که از ابتدای عصر أماناء روز بانوان وسیله پیشرفت عرفان ملک طنت
با یک جهدیبی آرام رسائلا، مجموعهٔ، جریدهٔ، نظا، نامها، وکتابهائیکه تعدا ومهمی دارد، در هر بانه نوشته شده
که معرفت و تکامل استعدادها مجرای نو و اساس تازه گرفته افکار اهل علم و صنعت ملک بت با وسائط
موجوده وطاقت طبیعیهٔ خود لیاقتها نشان داده قلم قدیم با مهارت فوق العاده مداد تازه و کاغذ زرد خطوط
گلفون پوشیده، افکار عصری و حسیات تجدد پروری خود را ابراز نموده اهل معارف پرورشی خود را
هر روز زیاده تر مینماید .
اینک بعد الیوم هر ساعت خواه مطبوعات حسود و خواه دلسگان حقوق شناس خارج رمزنده اعتراف خواند
قصیدهٔ افسردهٔ خود را بوزن جدید ملت تطبیق داده با صدائی زنده با دوشاباش بلند کرده از شعار اولیام
پژمرده بیرون کشیده به (بعث بعد الموت) افغانستان جوان ایمان خواهند آورد.
حال از اثرات این کشور باکر وملت قابل یمین مجموعهٔ علمی، ادبی، تاریخی ، اجتماعی، اخلاقی تربیه وی
اقتصادی (آئینهٔ عرفان) است که آیت لا کل یوم هوفی شان را آغوش زو مینماید
هرگاه این مجموعهٔ علمی با مسلک صمیمی هوسکاران علم ومعرفت را .. چه در صف تألی مکاتیب چه در جمعیت
توسط خارج مدرسه تطمین کرد وعطشان هواخواهان معارف و مدنیت قارئین را تسکین ساخته
بامنه و فان جامعه را تزیین نماید با هئیت تحریریه دارالتالیف باین خدمت خیرخواها وطنی خود مفتخر خوادید
(باقیمشه پاتی)


۲
مکارم اخلاق

در ادوار زمانه آنچه از اسباب اعتلا و ارتقاء
ملل دیده شده و خواهد شد همه‌تن منحصر مکارم اخلاق ملل
بوده و خواهد بود و هر حادثه و یا واقعه که باعث تعمیم و تمیم
ادبار اقوام گردیده با علت یگانه آن شیوع قباحت
اخلاقی آن قوم و یا ملت پیداشده که لازم است اقوام
امروزی که میخواهند بمدارج تعالی نائل شوند
نخستین از همه با عمال و افعال اینچنین اقوام تاریخی دنیا
امعان نظر فرمایند تا از آنچه باعث اعتساف بوده
احتراز کنند و بآنچه سبب تعاون اجتماعی
یک قوم شده متمسک گردند
اصول یگانه عروج و ارتقای ملل، اتحاد
و اتفاق علمی و عملیست و برعکس آن نفاق و شقاقیت


شماره اول
۳
سال اول
شده، چه از صورت اولی انضمام و اجتماع قوا حاصل میشود
و از مسئله اخری بعد و هجران مطالب عقلی و نقلی
عاید میگردد که اول موجب فلاح و نجاح است
و ثانی مستوجب خسران و خذلان
چنانچه در اقوامی که آغاز دور تنزل و ادبار
نمایان شده ، نخست کوتاه فکری افراد آن قوم
بوده که نسبت به اعمال صالحه ابراز نموده اند
و از حدود امور دینی و دنیائی تجاوز کرده اند، برای
حصول رضای خالق خود سهلترین تکلیفی را بر وجود
خویش روادار نشده اند. همیشه امور فرعیه را
بر مهام اصلیه ترجیح داده اند. برای نشو و نمای
قومیت خویش هیچگونه بذل مساعی ننموده اند.
از تعلیم و تهذیب نفرت کرده اند. بهترین شهود
این اقوال تاریخ قوم عاد، ثمود، لوط و بنی اسرائیل
است ..


شماره اول ۴ سال اوّل
چنانچه قوم عاد از غایت بیباکی و عدم توجه
اخلاقی خویش از اطاعت تبلیغات حقه حضرت هود علیه السلام
انکار نموده، به لهو و لعب، شراب نوشی و اقسام عیش
و عشرت مبتلا گردید، تا بالآخر بعذاب صرصر عقیم
هلاک و منهدم شد.
قوم ثمود نیز بنا بر نفاق روسای قبیلهٔ خویش
که بر علیه حضرت صالح علیه السلام قوم خودشان را
تشویق و ترغیب میکردند و آنحضرت را ساحر گفته
خطاب می نمودند؛ به ابتلای الهی سردچار گردید.
قوم لوط هم بانواع اعمال شنیعه، از قبیل لواطت
و تجاوز حدود الله رشته حیات خود را منقطع ساخت
و همچنین قوم بنی اسرائیل که باقسام نعمای الهی شرف امتیاز
حاصل کرد و به خطاب یا بنی اسرائیل اذکروا نعمتی التی
انعمت علیکم وانی فضلتکم علی العالمین مفتخر گردید از نهایت
سرکشی و ضلالت راه بنجات مغضوب رب العزت


شمارهٔ اوّل ۵ سال اوّل

واقع شد. این قوم از اقوام جلیل القدر آسیا
بشمار میرفت و در ترقیات مدنی و فضائل علم و دانش
شهرهٔ آفاق بود. اما همینکه طغیان و عدوان را شعار خود
ساخت باقسام خسارت و مذلت مبتلا گردید
به اسارت غیر رضا داد. تن پرور و دني الطبع
واقع شد؛ از امور جهانبانی یک قلم محروم ماند
تنها بجمع مال و دولت اکتفا کرد اعمال و اعمال قبیحه را
نسبت بخود زود قبول نمود و از حق پرستی و حق طلبی
یک قلم دست کشید. از هر چه فهمید انکار کرد محض
برعونت و خشونت پافشرد.

حضرات انبیای بنی اسرائیل علیهم الصلوة
و السلام هر قدر به تربیت و تهذیب اخلاق آن قوم
کوشیدند؛ همانقدر نتیجه مخالف ازان قوم دیدند
این قوم بهیچ مسئله از مسائل قناعت و استقلال
طبیعت خودرا ظاهر نساخت، همیشه متلون بود.


شماره اول
مجلد اول
سال اوّل

با پیغمبران اولوالعزم بمکر و فریب مقابله کرد
رهنمایان قوم خویش را بجنایت و خیانت
رد و سب مینمود؛ تا آنکه از حضور رب العزّت
از تمام اعزاز و اکرام خود محروم شد و قوم عرب
برای اصلاح امور عالم مأمور گردید .
تعلیم و تربیت قرآن عظیم ایشان در کمتری
از زمان، این قوم محتشم عرب را بچنان
اخلاق حمیده و تهذیب ستوده بیار است
که در اوائل عصر بمکارم اخلاق شهرۀ آفاق
گردید. اگرچه مقصد و مدعای دین مبین اسلام
بفحوای آیۀ کریمه (هو الذی ارسل رسوله
بالهدی ودین الحق لیظهره علی الدین کله)
اثبات احکام عمومی قرآن کریم بود و هست؛ اما
حضرت نبی علیه الصلوۃ والسلام نخست معنی
آیۀ کریمۀ ان اکرمکم عند الله اتقاکم را در قوم محبوب خویش


شماره اول
مجلد اول
سال اول
اعلام و اعلان کردن میخواستند و برای
حصول این مطلب که وسیله یگانه تعمیم احکام
حضرت قرآن است و واسطه مخصوصه دوام
حیات یک ملت شمرده میشود بکوشش و سعی
بلیغ میفرمودند هر قدر قوم عرب تشریف شریف
تهذیب اخلاق را زودتر زیب تن ساخت بهمانقدر
احکام قرآن کریم در دنیا بیشتر وقویتر نفوذی حاصل کرد
چون جذبه عشق و شیفتگی قوم عرب نسبت باسلام
حقیقت معانی ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی
لله رب العالمین لا شریک له وبذالک
امرت و انا اول المسلمین را بخود احراز فرمود
این قوم نجیب به اصلاح عالم کامیابی
محیرالعقولی حاصل نمود و بمقابل قوم بنی اسرائیل که
در استیلای بیت المقدس اشد جبن و دنائت خودشانرا
ظاهر ساختند و بفقوای آیه کریمه قال فانها محرمة علیهم


شماره اول مجلد اول 8 سال اول
اربعین سنة يتهون فی الارض فلا تاس
علی القوم الفسقین چهل سال از حکومت آن دیار
محروم ماندند و در جنگلهای مصر آواره شدند.
قوم صادق عرب در کمتر این زمان بر اکثر قطعات
عظیمه آسیا تصرف کردند. این نبود مگر نتیجه نیک
مکارم اخلاق و تربیت عالی که از تسلیم حق برای
آن ملت نجیب نصیب گردید و ضیای حقیقت
انتمای آن تعلیم و تربیت اصلاح تازه بعالم بخشید
ف، م


شماره اول
علم
سال اوّل

نعم ما قال القائل : الْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللهُ فِي قَلْبِ مَن يَشَاءُ
علم نوری ست که خداوند تبارک و تعالی می اندازد آنرا در دل هر که بخواهد.
علم اعظم آیات و اشرف علامات انسان است . علم است که انسانرا از ورطهٔ
هلاکت بمنزل نجات می‌کشاند . علم است که انسانرا از رتبهٔ سفلای حیوا
بدرجهٔ اعلای ملکیت میرساند . علم است که انسانرا از حفیض خاک باوج
افلاک در طیران آورده است . علم است که مقاصد علیه و مراتب ترقیهٔ
انسان بدان حاصل میشود . علم است که امور معاشیه و معاویهٔ
نوع بشر را بوجه اسهل مهیا و آماده می سازد . علم است که اگر انسان
آنرا بیاموزد و چراغ دانش در خانه دل بیفروزد گویا طی مراحل
مشاق را بواسطه و اتفاق او بآسان و سهل تر طریقی نموده بر مرام
خویشتن واصل میگردد . علم است که انسانرا باحیای ابدی و سعادت
سرمدی نائل میگرداند .
باری علم کیفیتی است نورانیه و حیاتی است عقلانیه ، بواسطه آن دل
بندگان خدا منشرح و سینهٔ ایشان از غبار و کدورت جهل عارسته
محلی بفضائل حمیده و متری از اخلاق رذیله می‌شود و بدین واسطه


شمارهٔ اوّل ١٠ سال اوّل
عبور مینمایند در علوم و فنون دنیویه و اخرویه از قبیل شریعت، طریقت
و اوامر و نواہی الوهیت و کسب ثروت، صناعت، حرفت، فلاحت
وغیره که امروز در بازار تمدّن و انسانیت و عالم بشریت رواج گرفته
ہرکس از مؤمن کافر، ملحد، مشرک، مفلح، مصلح، مفسد، طالح
در پی آن روانند و دانسته و نداسه خریداری مینمایند که شاید
خود را از حضیض ذلّت و وبال باوج عزّت و اقبال عروج و صعود
داده از قید عشرت فقر و مسکنت و فشار اسارت و ذل عدم مكنت
و حشمت بیک سوی کشیده از زحمت براحت رسانند تاشاید
عرض، ناموس، ضیاع، متاع و وطن خویش را حفظ و حراست
کرده شرف انسانیت و شأن علویت کسب نموده خود را وقعی در انظار
و عظمی در اقطار نهاده در آفاق و عالم انسانیت سمر و مشتہر سازند
دروز راحت بسر برده ذلیل، خوار و دو چار نکبت و ادبار نشوند.
علم ملکهء مستدله در بین تفریط بلاهت و افراط جربزت و فریبندگی
است که ناشی میگردد از ملکه و خصلت حلم. همانا تمامت آرزو ها و آمال
دنیا و عقبی، معرفت بوسته ناختن خداوند تبارک و تعالی و حصول


سال اول
۱۱
شماره اول
سعادت، سیادت، عزت، حرمت، حمایت، مروت،
سخاوت، شجاعت، عدالت، حسن سیاست، حراست مملکت،
تعمیر بلاد، ترفیه عباد، کسب ثروت و مکنت، صعود در مدارج علویات
و غیره همه منوط و مربوط بعلم است. پس باید اقسام علم و حکمت نظریه
علیه و علمیه را شخص دانسته از روی شوق شروع در تحصیل و سعی
در تکمیل آنان نماید.
نتیجه و تجربت علم
پر واضح است که هر امری از امور نیک و بد و هر فعلی از افعال خوب
و زشت را در عاقبت اثر و ثمری است که همواره بروی روز افتاده
و می افتد چنانچه کتب تواریخ مبسوطه که مملو و مندرج از احوال
گذشتگان است در نزد اهل بصیرت همه عبرت، و موجب حصول
تجربت است که اگر کسی دل صاف، فکر وافی، رأی صائب خیال ثاب
ثابت داشته باشد از کردار وخامت بار یا سعادت و نیکبختی
آور محاسن آثار مردمان سلف و انبای زمان حال کسب سعادت
و ترک شقاوت خواهد کرد و از ان یک خود را متخلق ساخته بان دیگر


شماره اول ۱۲ سال اول
متجلی خواهد نمود زیرا هرکس از روی تجربت دانسته ومیداند که احسان
بنده میکند انسانرا ومنت نهادن فاسد میسازد احسان را وعاقل آرزوی
دراز را کوتاه دارد وشریف اخلاق خویش را پاکیزه کند ، میانه روی و
اقتصاد در خرج نصف معاش است ، تدبیر در امور یک نیمه از ظهیر و معین
باشد، کریم بدی را به احسان براندازد، محسن مردم را غریق احسان
سازد ، دروغ گفتن موجب منازعت شود ومنت نهادن مفسد
صناعت گردد. یاد خدا وند مرهمت پرهیزگاران شب زنده داری دوستان
مشتاقان است . دوستی بیگانه را خویش سازد و دوراندا
دلیل راه حق گردد، اندیشه آمال دور و دراز نزدیک کننده آجال
و مرگ سهل تر از ذلت سوال است. خامشی بوستان اندیشه و
فکرت وحسد تخم شر ومحنت است . حیا کلید خیر و شيرمی عنوان شر است
وقار وحزم پشتوان وعجلت واصرار موجب نيران است علم شجا
دهنده وجهل هلاک کننده است. بیدارمی در کاردین نور وغفلت
درامور دنیا غرورست . کار بخطا کردن موجب ملامت بشتاب
زدگی مورث ندامت، کار بصواب نمودن جالب سلامت است
غلط چیده شده


شماره اول ۱۴ سال اول
راستی شمشیری است برنده ، طریق باطل غروری است فریب دهنده
عالم زنده است اگرچه بمیرد ، جاهل مرده است اگرچه زنده باشد . پوشیدن
اسرار کار خردمندان ، اذاعت سر خصلت نامجرب و نادان است
نهر ساعتی که می گذرد ، چیزی از عمر کم می کند ، هر ستمی که حادث می‌شود
مملکت را بر باد میدهد . کسیکه کار باستشاره کند از لغزش ایمن
باشد و برعکس تهور ورزیده در غلط افتد . استغناء از درگاه پادشاه
بزرگ سلطنتی و جرأت و جسارت بر سلطان بهلاکت خویش شتابی
است . عاقل کسی است که صنایع نیکو کند و مساعی خود را در مواضع
نیکو بکار برد ، جاهل تقصیر خود را نمیداند و پند و اندرز کسی را قبول
نمیکند . کریم جفا کند چون ستم بیند و نرمی آغازد چون عطوفت بیند
لئیم جفا آغازد چون عطوفت بیند و نرمی نکند چون سختی ننگرد
امضاء سی دارالانشاء
ملا فیض محمد


شماره اول ۱۴ سال اول
مصاحبه
درین روزها فرزند من عبد الکریم رشدیه دویم بنابرامر عروسی خویش
از طرف آقای مدیر مکتب مبارکه حبیبیه محکوم جرم وسزا واقع شده
ومن باین مطلب حیرانم که چرا وزارت جلیله معارف ما برامر عروسی
شاگردان مکاتب اینقدرها دقت و توجه می نماید وبرای طلبایکی
اسباب جرم وسزا فراهم میکند؟
حقیقهً من هم در بعضی جرائد وطنی این خبر را مطالعه کرده پیش
بینی های وزارت معارف از صمیم دل تشکر نمودم ومسرور شدم.
گمان میرودکه محکومیت عبدالکریم از روی انصاف و عدالت واقع
نشده و من که پدرش باشم باینگونه محکومیت ناموافقتی دارم.
مخاطب بشنیدن این جواب برآرزوهای خویش لرزیده
متالمانه اظهار نمود: «اگر این شکرانه را نسبت بپیش واقع
شدن بزمامۀ خود اظهار فرموده باشید البته بجاست فاما
نسبت بزمامۀ اینشکریه از ترحم و شفقت های پدرانه همچو شما
حضرات بعید می نماید.» تبسمی کرده گفت:
قطعه نمبر ۴


شماره اول
۱۵
سال اول

- ای برادر ! هیچ پریشان مشو و هم بسیچ گمان مکن
که من از نعمت آنوجود که حاصل حیات من توست خدانخواسته
غافل باشم و بهترین آرزوی من کامرانی و شادمانی آنها نباشد
اما باید دانست که امر عروسی از خود وقت و وعده دارد؛ اگر از وق
و وعده اش پیشتر واقع شود، گویا نهال عمر داماد و عروس را شکستن
و ثمر این عروسی را که اولاد سالم و صالح میباشد ندیدن است.
- بلی این همه مسئله ها را در وقت ما استنباط کردند؛ گویا
پیش ازین زمانه هر چیز شدنی بود، نه نهال عمری می شکست
و نه ثمر عروسئی معدوم می ماند. این همه کیفیتاً برای ماست.
- اخوی من ! اینطور نیست که این مسئله در زمان شما
استنباط شده و تنها بحق شما و اولاد شما تطبیق میشود؛ باید
بدانی که ضرر این قسم عروسی ما را تمام ملل مشرقی دیده بعد از تجربه و
مشاهده سخن حکمای دنیا را بحال خود تطبیق کردند و در نفوس
و سلامتی افراد خود کامیاب برآمدند.
- شاید ملل شرقی دنیا که مالک کرور ها نفوس من بنده میشوند


شماره اول ١٦ سال اول
وقت عروسی اولاد خود شانرا زمان بلوغ قرار داده باشند که
این همه کثرت نفوس را تصاحب نمودند؟
نی - نی! این فکر سر اسر غلط است، وقت عروسی زمان
بلوغ نیست و نه این مسئله باعث ترقی نفوس یک ملت میباشد
بلکه یگانه اسباب سقوط صحت و سلامتی افراد ملل شمرده شده
و می شود. چنانچه امروز ما افاغنه که در صحت و سلامتی نفوس و هم
ترقی آن از ملت مترقی مشرقی مثلا جاپانها عقب مانده ایم سبب
مخصوص آن همین است که زمان بلوغ را وقت عروسی قرار داده ایم
ورنه حکمای دنیا عمر یک آدم را به هشت (۸) دور تقسیم نموده اند
که اول آن دور طفولیت (۲) دور شباب (٣) دور بلوغ
(٤) و دور رشد (٥) دور کمال (٦) دور انحطاط (٧) دور
شیخوخت اولی (٨) دور شیخوخت آخری است.
چنانچه دور طفولیت از ابتدای ولادت تا بسن هشت سالگی
است و درین دور تمام اعضای آدمی نشو و نما نمی یابد. و از هشت
سالگی تا چهار ده سالگی دور صباوت گفته میشود درین دورس


شماره اول ۱۷ سال اول
شهوانی اندک اندک ظاهر می شود و از چهارده سالگی تا بیست
سالگی دور شبابست که درین دور اگرچه نطفه پیدا می شود وا
حس شهوانی قویتر میگردد ولیکن هنوز اعضا انسان و ماده منویه
بدرجه کمال نمیرسند. بنابران عروسی که در همین هنگام واقع شود
ثمره نمیدهد و یا اینکه ثمرش یعنی فرزندی که از همچنین ازدواج
پیدا شود ناقص، ضعیف و بی مدار میباشد. بنابران حکمای
مردان را پیش از بیست و دو سالگی و زنان را پیش از هجده سال
حکم ازدواج نمیدهند، و میفرمایند که پیش ازین هنگام زن
گرفتن چند ضرر مدهشی دارد که حیات یک ملت را در خطـــــــر
می اندازد :
اولاً از آنجا که درین سن و سال هنوز عقل و قوه محاکمه مرد
بدرجه کمال نرسیده میباشد، در خصوص امر معیشت و اداره
خانه عاجز میماند .
ثانیاً چون درین سن و سال قوالی بدنیه مرد و زن درجه
کمال حاصل نکرده و اکثر بحس شهوانی مغلوب شده اساس عمر خودشان را


شماره اول
۱۸
سال اول

سست و ضعیف میسازند و از ثمر اولاد محروم میمانند.
ثالثاً اگر فرزند تولد شود آنهم ضعیف بوده از هرگونه ترقیات
بشری ناکام خواهد ماند.
رابعاً اگر درین سن و سال زن حامله شود چون قبل از اکمال
اعضای خود بار گرفته است قوای خود را تماماً از دست میدهد بدنش
از نشو نماسی که لازم و ضروری است باز میماند و بامراض مهلکه سرا
دوچار میشود. درینصورت نه تنها اولاد مضرت میبیند بلکه
نهال عمر مادر نیز خسته و شکسته میگردد.

خلاصه بهترین وقت ازدواج دور رشد است که از بیست
سالگی تاسی سالگی است. درین دور اعضاء انسان تماماً کسب
قوت کرده میباشد، و نطفه نیز خاصیات و صفاتی را که برای
فرزند شدن لازم است بکلی حاضر میکند. بنابراین اولین
دور زراعت تخم انسانی همین دورست، و نزد حکما و سائر
ملل دانای عالم همین دور دور ازدواج و عروسی قرار داده شده
است. حالا خود انصاف کنید که وزارت معارف با چقدر حق بداست


شماره اول ۱۹ سال اول
هست که بر امر عروسی اولاد این وطن دقت و توجه مینماید و نمی ماند
که شاگردان مکاتب قبل از دور رشد عروسی کنند بچه این قسم
شاگردان عین بعد از تحصیل عالی قابل عروسی وازدواج میباشند
زیرا شاگردان وطن عزیز ما بسن سیزده سالگی از مکاتب ابتدائی
خارج شده بمکاتب رشدی داخل میشوند و بعد از چهار سال
تعلیم رشدیه بمکاتب اعدادیه شامل میگردند که در ظرف
سه سال دور اعدادی را تمام کرده بدارالعلوم عالی که امید
واثق داریم عنقریب بتوجه اعلحضرت غازی متبوع معارف
پرور ما در پایتخت شاهانه تأسیس شود) داخل میشوند و بعداز
چهار سال از دارالعلوم عالی شهادتنامه گرفته بعمر بیست و چهار
سالگی که دور رشد ست آدم عالم سالم شده در عرصه دنیا
داری قدم میگذارد و بخواست خدا حیات خود را در هر شعبه امور
بخوبی اداره کرده میتواند .
— معافی میخواهم حالا خوب فهمیدم چند روز پیشتر این مسأله را
از زبان مدیر صاحب مکتب شنیده بودم لیکن اینقدر تأثیر


۲۰
بخشیده بود که از زبان مبارک شما شنیدیم . بلی چون
ترقی ترقی میگوئیم پس لازم است بر هر مسئله بغور امعان
نظر کنیم و معنای هر چیز را از اشخاص دانسته و تجربه
دیده بپرسیم ازین رو اگر خدا نخواسته در سئوال و جواب
گستاخی از من ظاهر شده باشد عفو فرمائید !
- بلی عزیز من ! مدیر مکتب بحیثیت پدر شفیق امریکه صادر میکند
برای خیر و بهبود اولاد ما و شما است .
ف ، م


شماره اول ۲۱ سال اول
حس و فکر و اراده
روحیون بصنوف ثلاثهٔ بزرگ حادثات روحیه
اتفاق نموده اند: حادثات حسیه هیجان وانفعال
حادثات ذهنیه شعور یا خود علم، حادثات ارادیه
فعالیت یا خود قصد و قرار.
مثلا انسان مرتکب یک کار بد شد، بحجاب
افتاده، مکدر و مغموم خواهد گردید . بعد ازین حس
(تهیج) غم دوام می کند . کدر و غصه قلبش را
استیلا مینماید . درین کیفیت قباحت هر فعل ناملایم
را شعور نموده، نتایج بد او را تصور کرده میتواند . اینک
بعد از ورود کدر، دوام سلسلهٔ این فکر کیفیت (شعور
درک) است که از حس گذشته بفکر رسیده . وقتیکه
آرزوی تلافی و رفع سیئات حاصل شد، بکارهای
خوب و اصلاح حال قرار میدهد .
خلاصه هر فعل که اثر آن خواه در فرد خواه در جمعیت


هیجان، شعور و قرار تولید کند، مبدأ و منتهای همین
حادثه روحی است که اولا حس، ثانیاً درک، ثالثاً
قصد میباشد. ازین مثال قارئین کرام گمان نکنند
که همه حادثات روحی از قباحت سر کرده تا قرار اصلاً
همین سه حال را تعقیب مینماید، خیر ! هر کار که فائده
و یا ضرر دارد همین سه حال واقع میشود. همین قدر دارد
که در عقب هر فعل که فائده یعنی لذت مادی یا معنوی دارد،
جاریست. در صورتیکه ضرر وارد کند؛ همین مثال بالاست.
اما وقتیکه فائده، رسوخ پیدا کند؛ تکرارش اعتیاد و ترتیب
سلسله آن ماتحت الشعور و میکانیکی خواهد گردید.
حال هر فعل اجتماعی و اخلاقی که بمیزان هدا سنجیده شود،
بدون کم و کاست بنظر میخورد. چه هر شخص از فعل خود لذت
و یا الم میکشد. لذت چنانچه شخصی است الم نیز فردی است،
هرگاه بعد از زوال یک لذت عکس و غیر آن پیش
نظرش آمد؛ البته امثال غیر آنرا تصور کرده از لذت اولی تنفر

ملاحظه شد
عین الله


شمارهٔ اوّل
۲۳
سال اوّل

خواهد نمود و ضمناً مفید و موافق آنرا طلب خواهد کرد. بتعبیر
دیگر در دماغ آن شخص همین سه واقعهٔ روحی جریان می‌یابد!
بنا بران از یک نفر عاجز گرفته، تا فرد کامل همیشه
در میدان مغز خود همین مجادله را دوام میدهد. یعنی
هر کس یا کار خود را تکرار خواهد نمود: در صورتیکه فائدهٔ
آن ملحوظ شود. یا نفرت خواهد کرد، وقتیکه فائده ملحوظ
بدستش در آید.
برین‌وجه اشخاصیکه بکار می‌اشتغال می ورزند با اولاً باید
آن چیز را بشناسند. منافع او و طاقت خود را سنجیده بعد
احضار وسائط شروع کنند. نتیجه کار با شرائط لازمه خوب مفید
خواهد شد. وگرنه هیچ.
اغیست که پیش از شروع هر کار- خواه مادی وخواه
معنوی- مردم جهات آتی را در نظر میگیرند:
(بقیه دارد)


۲۴
تازیانه بهار
ای قلم ای هیکل مضراب ساز زندگی سجدہ ات طور تجلاے نیاز زندگی
ای کلید گنج لا یفناے راز زندگی رسم کن تصویر سرشار گداز زندگی
دیده اهل وطن در گلشن عرفان کشا
از پر پروانه طومار دل بریان کشا
خضر را ہی نسخه آب حیات آوردۂ داروی دردم تو روح کانیات آورده
مژده جان بخش فرمان نجات آورد از پر پروانه برداغم برات آور دۀ
بزبان شعله شمعت پیغام حیات
نیست اندر عالم افسرده گی نام حیات
نوبهار آمد بدامان چمن گل ریخته است یا مگر خون جگر از چشم بلبل ریخته است
دست قدرت تخم گل در خاک کابل ریخته است دسته دسته حلقه حلقه جعد سنبل ریخته است
سبزه در موج طراوت غرق طوفان نشاط
شش جهت پهن است در عالم بساط انبساط
کسوت ارژنگ در بر کرده ابر آذری شد دم طاوس افق از نور مهر خاوری
نیر اعظم قماش ابر را کرده زری ذرہ ذرہ از شعاع شمس شد آتش پری
شد نسیم صبحی هم از نگهت گل عطر بار
ہم بموج مقیاس گل شناور کوهسار


شماره اول
۲۵
سال اول
ز انعکاس مهر هر یک ذره اشک اختر است
چون صدف برگ سمن هر قطره شبنم گوهر است
غنچه سرگرم تبسم دیده نرگس تر است
بهر قصد خون فاسد خار گل چون نشتر است
تیغ برقی از آسمان بر سینه خاک اوفتاد
بر در و دیوار شد اخماسے گلشن باد باد
موج از مستی بروی بحر غلطان میرود
کف بلب دیوانه وش پران و خیزان میرود
از صدای رعد همچون بید لرزان میرود
سینه را بر خاک و چوب سنگ مالان میرود
میکند شور و فغان بحر اعلان حیات
کرده ابر در نامیه تجدید پیمان حیات
عید جمشیدی مبارک باد دهقان زاده را
دور از غوغای شهر از رنج و غم ازاده را
نوکر بازوی خود در گرد و خاک افتاده را
کافل رزق جهان برناگ دل ساده را
حامیش در کار محنت جمله اجرام فلک
اشرف نوع بشر باشد نا خونش ملک
سعی اندر فطرت پاکش سرشته از ازل
بهره مند از همت است آن صاحب عمل
احتیاج دست و بازویش بود اہل دول
سینه بی کینه اش پاکست از مکر و دغل
صاحب همت بود فرمان روای کاینات
باج از خورشید گیرد خرمن از خاک و نبات


۲۶
دوره امن امان وعصر عصر همت است   وقت سعی است و عمل این دور دور غیرت است
بسته بر سعیت حیات و هم ممات مملکت   کاهلی و غافلی بگذار وقت خدمت است
جلوه فرابرافق شد صبح استقلال ما
میدرخشد برفلک آن اختر اقبال ما
تا بکی باشی زاصل خلقت خود بیخبر   بست فلکی ولیکن تاج کرمنا بسر
شد هوا با آن لطافت موکب نوع بشر   بر خط فرمان آدم برق هم بنهاد سر
آدم آدم از کمال علم و عرفان می شود
آدم بی معرفت غول بیابان می شود
چشم ما از پرتو عرفان اگر روشن شود   کلبه احزان ما هم غیرت گلشن شود
نو نهالان چمن را پر ثمر دامن شود   مزد دست ما بدامان وطن خرمن شود
گنج عرفان گر به بازار وطن یابد رواج
وار هاند ملکی ملت را ز فقر و احتیاج
صحنه تمثیل عالم پردہ ہای عبرت است   انتہاے علم انسانی مقام حیرت است
حربه دیورقابت در اروپا ضعت است   اصل بنیاد تمدن الفت است اخوت است
حامی نوع بشر در دهر جز اسلام نیست
خیر خواہ نوع خود این بستگان خام نیست


شماره اول ۲۷ سال اول
کرده وحشت جامه علم و تمدن زیب تن بهر قطع نسل آدم میکند ایجاد فن
عاشقان اجنبیت مست مجنون وطن آدمیت گم شده است، اندر میان انجمن
معرفت در عصر حاضر مقصد از تن پروریست
معنی دار الفنون عصب حقوق آدمیست
شأن
مقصد از علم ست در اسلامیت انسان از برای عالم انسانیت قربان شدن
شمع راه زنده گانی های اخوان شدن زنده گی بخشنده همچون بارش نیسان شدن
گر کند تولید علم اندر دلت بغض و حسد
زآدمیت میشوی داخل به نوع دیو و دد
فرض نوعیت بعالم خدمت نوعست و بس نیست آدم آنکه باشد بنده حرص و هوس
آتش حرص او فتاده در بساط مشت خس زین بلای خالق فریاد رس فریاد رس
شاه باسته با طفای چنین آتش کمر
دست او از لطف گیر ای کردگار دادگر
شوکت اسلام یارب در جهان پاینده با اختر خدام او بر آسمان تا بنده باد
در وطن این دوره امن و امان فرخنده با خادم دین نبی آن شاه افغان زنده باد
بر درت دست تهی یارب رسول آورده است
حاجت ملت با مید قبول آورده است (عبدالرسول)


۳۸
سبک تازه و اسلوب جدید.
قادر مطلق جل شانه افراد موجودات را بر صور مختلفه گوناگون
آفریده که اگر با ذره بین تامل نگاه کنیم می بینیم در هر یک از جزئیات
خصوصیتی است که در دیگری آن خصوصیت یافت
نمی شود.
این فرق و امتیاز از حیث خصوصیات در میان جزئیات
سائر عالم عموماً و در بین افراد بنی آدم خصوصاً محقق است.
هرگاه در روزهای عید وغیره اوقات اجتماع که هزارها
نفر یکجا میشوند مردم را فرداً فردا (چهره کنیم) در انیقدا
جمعیت بزرگ دو نفر را نمی یابیم در سرو صورت باهم
شبیه باشند بلکه هر یک دارای تشخص و خصوصیتی
خواهد بود که در دیگری همانخصوصیت بکلی مفقودست.
گذشته از سر و صورت، اثر این اختلاف در وضع
حرکات و سکنات و طرز آواز و سخن هر یک هم موجود است
مثل مشهور است که میگویند: دو برادر بهم برابر نیستند.


۲۹
وطوریکه سخن زدن یکی باسخن زدن دیگری مانند نبوده
وشباهتی بهم نمیرساند همانطور زبان قلم هر یک از ادبا قوه
تحریر خاصی دارد و هرکدام بز‌بانی حرف میزنند که دیگری محرم آن
نیست (ومن آیاته خلق السموات والارض و اختلاف
السنتكم و الوانكم)
نتیجه این اختلاف تحریر در حقیقت از اثر اختلاف
محیط قابلیت و استعداد است چه هر یک از ابا دور محیط قالبیت
و استعداد خاصی پرورش مییابند. و آب و هوای خیا[ل]
وافکار تازه را غذای دماغ میکنند.
اما اگر بطور کلی ملاحظه کنیم سبک تحریر و چیزنویسی
دو قسمت میشود که آنهم عبارت است از سبک قدیم و جدید
چیزنویسی اشعار سالفه غالبا موجز و مسجع و عبارت بوده
از پاره کلام مشحون از فقرات مقفا که فقره لاحق با فقره
سابق حتماً هم سجع بوده و نیز از کلمات و جملات مترادف که بطور
عطف تفسیری ترتیب می یافت.


۳۰
چون این نوع تحریر خالی از تکلف نیست ومضمون طوریکه
می شاید در ظرف عبارت نمی گنجد می شود کلمات مترادف
در عوض آنکه در ایضاح معنی مراد خدمتی نماید بر عکس
مخل مقصود شود علی الخصوص وقتیکه بخواهیم همچو یک
فقره را شرح کنیم در حین تفسیر می بینیم پاره از الفاظ
حشو موجودست که تعبیر از ان موجب تکرار و بی نمکی بیان
می شود.
ازینجاست که محرّرین عصر حاضر زمینه سخن را بدل
کرده و در طرز تحریر سبک عارضی نویسی را اختیار نموده اند
که عبارت است از بیان ساده و خالی از سجع ، و می شود
درین زمین قابل هرگونه بذر افشانی نمود و حاصل را که عبارت
ست از حاصل مدّعا خاطر خواه برداشت مگر بعضی از نثر
آرایان عصر ، سبک قدیم وجدید هردو را بکنار گذاشته
و تقلید زبان اجنبی میکنند یا پاره از لغات عربیه را بجهل
و در غیر معنی موضوع له استعمال می نمایند مثلا (اسبال)


۳۱
را بمعنی فرستادن استعمال میکنند حال آنکه در اصل لغت عرب
بمعنی خوشه بیرون آوردن کشت ، باریدن اشک و باران
و سائره آمده و باصطلاح فقهای کرام (اسبال) کشال
ماندن قديفه يا وا ماندن تکمۀ جامه وغیره است در نماز که این
عمل را از مکروهات شمرده اند (سنبل) مجردش هم بمعنی
باران ، خوشه ، رک سرخ که در چشم پیدا شود ، اسپ
خوب مستعمل بوده ( صراح ) و هیچ یک از معانی موضوع
له او با فرستادن مناسبتی ندارد. هر گاه ما این جور
الفاظ را (که این حضرات از عربی بفارسی عاریه گرفته و در غیر
معنی موضوع له او استعمال می نمایند ) بشماریم خیلی سخن
طول میکشد .
خلاصۀ اینها از استعمال بیجۀ الفاظ و تقدیم و تاخیر کلمات
وحشو های بی فائده و ترکیب عبارت بر خلاف دستور
زبان قالبی برای تحریر تراش داده اند که روح مذاق
فارسی خیلی از ان متنفر است البته نی قلم اگر صورت فیل


۳۲
شود هم نمیتواند جان معنی مقصود در پیکر افسردۀ این جور
تراکیب بدمد .
به عقیدۀ فقیر مسلک تحریر طوری باید بود که از جادۀ
دستور زبان یکقدم برکنار نیفتد و در عوض الفاظ مانوس
نامانوس و غیر مروج استعمال نگردد تا معنی مراد به سهولت
از عبارت مستفاد شود .
اعضای دارالتالیف
قاری عبدالله


۳۳
وطن
ای وطن ای خانه ات آباد باد
ای دلت از هر غمی آزاد باد
ای وطن ای ما در دلسوز من
ای بروایت عید من هر روز من
ای وطن افغانستان خوش فضا
فرحت افزای دل از آب و هوا
هردم از آب و هوایت دم زنم
از مسرت روح بالد در تنم
از سواد دشت و کوه و دره ها
داده حقت پر منافع جایها
موقع خوب تو قلب ایشیا
کوه های سر بلندت چرخ سا
سالها دادی تو ما را پرورش
خوان احسان تو پر از نانخورش
میدهی هر سال حاصلهای خوب
گندم و شالی و انواع حبوب
ای جوبت رزق ابنای وطن
نعمت عام تو بذل هر روزن
میوه های رنگ رنگت وافرست
بهر ما از فیضت اینها حاضر است
ای وطن ای ما در بس مشفقم
ایکه گوئی بر شما من ذی حقم
راست بر اولاد داری از نخست
دعوت بسیار و حقی بس درست
دولت توفیق خواهیم از خدا
تا شود حقها بتو یکیک ادا


۳۴
اقتصادیا وقایع تاریخی مشرق زمین
آسیا از زمان اسکندر مقدونی تاکنون که بالغ بر دو هزار و دویست سال است میدان طمع اروپا واقع شده است و درین مدت مدید هیچ وقت از امید گاه استفادهٔ اروپا فارغ و آرام ننشسته و موقع ترقی و تعالی خصوصی او ممانعت دیده مجبور معادله و دفاع گردیده است. بعد از مرگ اسکندر فیلقوس که اراضی باختر بمصر و شامات بین یاران او تقسیم شد بقوی ترین سلطنت اوروپائی حکومت (سلوکیه) شام تاسیس و تشکیل یافت.
این حکومت روز بهی حاصل کرده بار دیگر شهنشاهی مشرق زمین را دعوی دار گردید. برای مقابله و ابطال این دعوی کسیکه نخست کمر همت بست سلطنت ایران بود (مهرداد اوّل) که پادشاه ششمین اشکانیست، ولایات عراق عجم و عراق عرب و لرستان و فارس و ارمنستان را فتح کرد.


۳۵
و از طرف مشرق مملکت باختر را گرفته تا به رود (جحلم) رسید
هنوز از تصفیه این سمت دعوی خود فارغ نگشته بود که (دتمیریوس)
پادشاه سلوکید از دجله عبور نموده قدم در خاک ایران گذاشت
و بقصد اینکه بین ایران و سائر بلاد مشرق زمین اتحادی
بر علیه او واقع نشود، بر مملکت ایران تاخت و تاز نمود (مهرداد)
تهیه محاربه سلوکید فرمود و عسکر اور پائیا را شکست فاحش داد
و هم درین هنگام دتمیرس را اسیر گرفت و سلطنت او را
منقرض ساخت . اما چندی نگذشته (انتسيو کوس)
بر اشک هفتم یعنی (مهرداد ثانی) حمله نمود و بقصد اینکه
برادر خود دتمیریوس را از قید ایران بنجات بخشد بخود در محاربه
ایران کشته گشت و سلطنت خود را تماماً منهدم ساخت.
بعد از سلطنت سلوکید (رومیها دعویدار مطالب اسکندر)
و یاران او واقع شدند (کراسوس) رومی که بعزم تسخیر
آسیا قدم گذاشت، آنهم به محاربه (اُروُ) پادشاه سیزدهم
اشکانی مقتول گردید . خلاصه تا به عصر سلاطین ساسانی


۳۶
مهاجمه ارو پا را ملت نجیبه ایران از سر مشرق زمین کاملاً رفع
و دفع میداشت و اهل یورپ به ادعای شهنشاهی مشرق
کامیاب نشدند . اما در اور پا از عدم کامیابی خود مجبور شد
تا روش دیگری اختیار کنند .
و از آنجاکه در اواخر سنه ۳۰ میلادی برخی از مسیونریهای
مبلغین دینی (قسطنطنیه) بسمت ایران و توران زمین مسافرت
اختیار نموده در (مرو) کلیسای بزرگی تاسیس نمودند و تبلیغات
نصرانیان تاثیرات فوق العاده درین حدود حاصل کرد .
امصار (هرات) و (سمرقند) را نیز از مراکز مهمه تبلیغات دین نصارا
قرار دادند و هم از همین راه دوره تبلیغات مذهبی نصرانیان
آنقدر امتداد یافت که مملکت چین را فرا گرفت . چنانچه
در سنه ۶۳۸ میلاد شاه چین رسماً تاسیس کلیسا را
در پایتخت خویش اعلان کرد .
خلاصه تا به چار دهم سال هجرت که حکومت ساسانی
از یکطرف بدفع قوای اشتهائی اور پا مشغول بود و از دیگر


۳۷
جانب خوف وخطر هجوم دین نصارا و اسلام آن حکومت را
منکوب ومندوب میداشت . تا اینکه اسلام بعد از فتح (قادسیه)
بر تمام مملکت ایران ضیاء افزای شوکت و حشمت گردید
آفتاب جهانتاب حق پرستی اعراب مشرق زمین را
از ظلمت و کدورت ریاکاریهای اوروپائیان نجات بخشید
در اواخر سه ۴۴ هجرت در اراضی ترکستان
انقلاب عظیمی بظهور رسید کلیسائیان زیر و زبر شدند.
معبدهای این طائفه تماماً مسمار شد و راه بین اروپا و آسیا
که اراضی ترکستان شمرده می شد و توجه مخصوص اهل اروپا را
بطرف خود جلب کرده بود مسدود گردید و مراودات مذهبی
و سیاسی اقتصادی شرق و دول یورپ قطع شد.
و اسلام بکمتر مدت چنان ترقی کرد که از هر طرف در باد یا های
اروپا و آسیا را تصرف فرمود و اروپا تا به زمان
خاندان چنگیز و سلطنت تیمور هیچ گونه مراودات
سیاسی و اقتصادی و هم مذهبی با اهل آسیا نداشتند


فعلاً بعد از انکه تیمور سلطان بایزید را هزیمت داد و سلطنت
او را متزلزل ساخت، باب مراوداتی با فرانسه باز کرد.
اما چندی نگذشته در فرانسه انقلابات و خانه جنگیها
پیدا شد که آن مراودات و مناسبات دوام کرده
نتوانستند. لیکن اروپا بهمین اراده که مشرق همیشه مغلوب
و مأکل مغرب باشد، بار بار تشبثاتی بسوی ایشیا می نمود،
چنانچه در سنه ۱۵۲م بار دیگر اقدامات مهمی در خجصوص
نمود و علاوه بر هجوم تبلیغات مذهبی خویش به غلبه اقتصادی
خود تشبث قطعی کرد و برای اقدامات خویش یگانه راهی که
اتخاذ نمود همانا محیط افریقا را بجهازات بحری خود طی کرده
بهندوستان و جاپان و چین مراوده می نمود، اما درین یله
یگانه ملتی که بیدار بود ملت جاپان گفته میشد که زود از زود
خود را از انحصار اقتصادی اروپا کشیده قدم در عرصه ترقی
گذاشت و بار بار با هجوم اقتصادی غرب مقابله کرد، اما چین
و هندوستان و ایران و هم ترکیه در مقابله اقتصادی مغلوب


۳۹
اور پائیان واقع شدند چنانچه تا امروز این بند و بست دوام
کرده یگانه سبب ضعف و نقاهت این ممالک دیده میشود
البته ازین مراودات تاریخی همین نتیجه معلوم خواهد شد
اقوامیکه بخواهند خود شانرا از ین گونه ضعف و نقاهت
نسبت برفتار اخیره دار بانند و در جمعیت ملی شرقی قوی شوکت دنیا
محسوب سازند اوّل باوّل باید بر قوّت اقتصادی خود بیفزایند
و خود را از غلبۀ اقتصاد غیر همیشه محافظت کنند.


۴۰

مساعی علمی معارف

این بحث در عالم مطبوعات و عرفان خیلی مهم است
چنانچه یکی از نویسندگان میگوید:
«عرفان یک ملت بقدر آثار تحریری او است.»
این فقره بتعبیر فنی آورده شود؛ معارف یک قوم
با آثار مولفه آن مهبطاً متناسب میرود. چه،
این جهت از کتاب داخل مکتب گرفته تا خارج مدرسه
هیئتی است که نمایندگی عرفان آن ملت را بروز میدهد.
بنابران ارباب معارف نسبةً متسلی شده میتوانند
که تنها در مطبعه وزارت جلیله معارف از ابتدای سال
۱۳۰۲ شمسی تا امروز یعنی در ظرف یکسال قریباً سی اثر
نشر کرده و تخمیناً همینقدر اثر زیر طبع آورده.
نشریات مطبعه کاظمیه، ماشینخانه، حربیه، تحریرات
حضور و سائر ولایات داخل این حساب نیست. چنانچه


۴۲
گردیده .
سّوم - آثار اخلاقی و تربیوی که در داخل مکتب
و خارج آن بکار است بعضی بطبع رسیده و بعضی
زیر چاپ آمده . بعرفان و رفع احتیاج مملکت
افزوده . مثلاً ظهور الامان، دستورالامان،
مصاحبه اخلاقیه، تربیه طفل و سائره که بیشتر برای
هوا خواهان علم و معرفت و تزئید ثروت و مطبوعات
ذخیره گردیده .
چهارم - تاریخ - جغرافیا که اولاً برای مدارس،
ثانیاً برای تزئید علم و عرفان بیرون مکتب بوجود آمده
مثل جغرافیای وطن، جغرافیای طبیعی، تاریخ حکما
و تاریخ عمومی و همچنین سوانح فاروق ، احوال ابوحنیفه،
سعدی، ابن سینا و سائره که خیلی اثرهای مقبول بوده
بعضی زیر طبع است .
پنجم - از قسم طبیعیات مثلاً : تاریخ طبیعی،


۴۳
علم الاشیاء ، نباتات ، حکمت و کیمیا برای مکتبهای
رشدی و دار المعلمین ترتیب یافته که هر کدام ازینها
نسبت بطاقت امروزه شایان شکران است .
ششم - آثار ریاضی مثل حساب ،
هندسه ، خواه ترجمه و خواه تألیف باشد؛ از قلم
ارباب علم و فن ملت بصنوف مختلفۀ مکتب رشدی
و دار المعلمین تخصیص یافته ، عنقریب بطبع رسیده
موجب استفاده خواهد شد .
خلاصه ارباب معارف متسلی و مفتخرند
که بیست و هشت جلد مطبوع و تقریباً
همین قدر کتاب را زیر طبع دیده دستمایۀ عالم علم
و صنعت و ذخیرۀ دماغ ملک و ملت
را در ظرف همین یک سال بانظار
طلاب و اهل علم متداول داشته،
بنا بران جدول ذیل که مختصراً رهنمائی این آثار کند.


۴۴

فهرست ہذا است:
رقم | اسم کتاب | مضمون | تالیف یا ترجمہ | برای مکاتب | غیر مکاتب
۱ | فارسی اوّل نسوان | لسان | | جماعت اوّل نسوان
۲ | " دوّم " | " | | " دوّم "
۳ | " پنجم " | " | | " پنجم "
۴ | " پنجم ذکور | " | | پنجم ذکور
۵ | " اوّل رشدیہ | " | | اوّل رشدیہ
۶ | " دوّم " | " | | دوّم "
۷ | قاعدهٔ فارسی | " | | اوّل ابجدخوانی
۸ | تعلیم خط فارسی | " | | "
۹ | صرف و نحو افغانی | " | |
۱۰ | کتاب تعلیم خط فرانسوی | " | | جماعت اوّل
۱۱ | " خط | " | | "
۱ | دینیات اوّل نسوان | دینیات | | جماعت اوّل نسوان
۲ | " دوّم " | " | | " دوّم "
۳ | " سوّم " | " | | " سوّم "
۴ | " چہارم " | " | | " چہارم "


۴۵
رقم اسم کتاب مضمون تالیف یا ترجمه برای مکاتب غیر مکاتب
۵ دینیات پنجم نسوان دینیات جماعت پنجم نسوان
۶ " اول رشدیه " " اول رشدیه
۷ " دوم " " " "
۸ اغراض نماز ..... برای استفاده
۱ جغرافیای پنجم تاریخ - جغرافیا جماعت پنجم
۲ تاریخ حکما " استفاده
۳ الفاروق " ترجمه "
۴ تاریخ عمومی " رشدی اول
۵ سوانح عمری ابوجعفر " ترجمه "
۶ المامون " " "
۷ حالات سعدی " " "
۸ " ابن سینا " " "
۱ تربیه طفل اخلاق و تربیه ترجمه برای عائله
۲ تعلیم " " برای معلمین
۳ امان المکسورین برای استفاده
۴ ظهور الامان " "


رقم | اسم کتاب | مضمون | تالیف یا ترجمه | برای مکاتب | غیر مکاتب
۵ | کتاب هدایات | اخلاق و تربیه | | | برای معلمین متعلمین
۶ | مصاحبه اخلاقیه | 〃 | | رشدی اول دوم |
۷ | یکصد و یک مقاله | 〃 | | | برای استفاده
۸ | دستور الامان | 〃 | | | 〃
۹ | دستور العمل هر روزه | | | | برای معلمین
۱ | تاریخ طبیعی | طبیعیات | | رشدی اوّل |
۲ | علم الاشیا | 〃 | | 〃 |
۳ | علم نباتات | 〃 | | 〃 دوم |
۴ | حکمت فزیک | 〃 | ترجمه | رشدی دوم |
۵ | کیمیا | 〃 | 〃 | رشدی سوم |
۶ | جغرافیای طبیعی | 〃 | | رشدی اوّل |
۱ | علم حساب | ریاضیات | ترجمه | رشدی اوّل |
۲ | حساب | 〃 | 〃 | رشدی اوّل |
۳ | هندسه | 〃 | 〃 | رشدی اوّل |


۴۷
مجالبت انظار
فضلای کرام و علمای انام از جدول مساعی علمی وزارت معارف شاید قسماً حالی
شده باشند که نظر بطاقت امروزه خود رؤسای دولت خاصةً وزارت
معارف (که همه احتیاجات علمی مملکت را تقدیر کرده) چه قدر غیرت دینی،
ملی بکار برده با یک مشت منور دماغ خیرخواه عاری از خود پسندی دست
بدست داده بنای مختصر معرفت بوجود آورده. مع مافیه احتیاجات خود را
با نیقید ما رفع کردیم گفته آسوده نشسته.
حالا نکه علم مال مشترک ملت و فن و صنعت برای عموم وطن ست.
چنانچه تحصیل آن بر همه کس مساویست - چه مرد وزن چه پیر جوان.
اینچنین تعلیم آن بر همه اهل علم فریضهٔ وجدانی ست! این ست که علماً، بنای
دولت را بر آسوده گی عمومی مانده و تامین آسایش را اولین فریضه حکومت
و دولت نشان داده اند. امور زراعت، معارف و سائره را بدرجهٔ دوم
و سوم گذاشته اند. اما با وجود این اساس ستراج دولت خداداد در امور
اداری و مملکتی هیچگاه نکات مهمه معارف را از نظر اهمیت دور نداشته
پس بر ماست یعنی بر ارباب علم و فضل است که تا همتی صرف کرده توانند.


۴۸
چکیدهٔ قلمی در باب معارف صرف نمایند بپرزه نوشته بمکتب خانه عرفان کم
سرمایه ملت بفرستند. اثر قلم را عام و محصّل دماغ را برای انام مبذول دارند
چه، وزارت بقدرشناسی خدمت علمی حضرات فضلا حاضر بوده بانشان
ونقداً استقبال میکند. بنابراین:
اولا ــ هر قدر کتب علمیه که موافق پروگرام رشدی، دارالمعلمین وابتدا
در یابد بواسطه دارالتالیف خود بمقابله حاضر است ـ بشرط آنکه کتب مولفه شا
از موجود خوب یا سر راست محتاج الیه باشد؛ بقدر لیاقت قیمت آن تقدیم
کرده می شود ، کتب ناقصه و یا محتاجه بر وجه ذیل است:
(۱) مختصر جغرافیا و تاریخ وطن برای صنف پنجم ابتدائی .
(۲) حساب سال سوم ، چهارم ، پنجم ابتدائی .
(۳) تاریخ سال سوم ، چهارم ، ابتدائی .
(۴) علم احوال روح ، فن تربیه جهت دارالمعلمین و دارالمعلمات .
(۵) طبقات الارض برای سال هشتم رشدی
(۶) اخلاق و معلومات مدنیه برای سال هشتم و نهم رشدی.
(۷) جغرافیا و تاریخ مفصل افغانستان برای صنف چارم رشدی امثال آن.


۴۹

(۸) ادبیات برای صنفهای بالای رشدی - خواه نظریات ادبیه خود تاریخ ادبیات
- ثانیاً برای استفاده هواخواهان علم و فضل
و تحصیل کنندگان بیرون مکتب هر قدر کتاب علمی ، ادبی ، تاریخی ،
اخلاقی ، تربیوی ، اقتصادی ، و اجتماعی ، خواه مترجم و خواه
مؤلف باشد وزارت معارف موافق یافته با شرائط مساعد
قبول میکند .
( دار التالیف )


مژده
خوانندگان محترم بواسطه این جریده کتبخانه عرفان خویش پیش ازین که بساط
وجود برآید، هواداری میکنند. چه، مندرجات قیمت دار این رساله همیشه
با مضامین متنوع عطشان معرفت آنها را تسکین خواهد داد. بعد ازین
بسیار اشخاص صاحب قلم همت قلمی و غیرت علمی خود را وعده میدهند.
بنابران قارئین خود را اداره (آئینه عرفان) بشارت میدهد
که مشترکین این مجله را هر ماه ، تا آخر بقرائت پارچه های مفید
مشغول و متحفظ میدارد و نفاست طبع و رنگینی محتویات
او بهمت ارباب علم و فضل رونق روز افزون خود را
ارائه کرده بقیمت اندک زحمت بسیار طالبان معرفت را
آسان میکند. اینک قیمت اشتراک بر وجه ذیل است :
سالیانه (در داخل) هشت روپیه کابلی .
"  " (در خارج) شش روپیه کلدار . یا دو روبله
اجرت پوسته داخل حق اشتراک نیست .

(اداره)


شماره دوم)
(سال اوّل)
(جلد اوّل)

مقالات وارده بریاست
اداره حق اصلاح
دارالتالیف آمده پس نمیگردد
و درج مقاله را داراست

تاریخی، علمی، ادبی، اجتماعی، اخلاقی، تربیوی
آیئنه عرفان
باحث از مساعی علمی انکشافات مدنی است که بهمۀ سرپرستی
هیئت تحریریه اعضای دارالتالیف وزاره در هر ما یکبار نشر میشود:
محل اداره : کابل - بستان سرای - وزارت معارف - دارالتالیف
برج سرطان ۱۳۰۳
دارالسلطنه کابل مطبعۀ وزارت
معارف


مندرجات
صحیفه
دین - سلطنت) ملا فیض محمد (۱)
اجتماعیات: نطق مستورات) زبیده خانم (۵)

ادبیات
دیروز م ش (۱۲)
وطن (منظوم) قاری عبدالله (۳۳)
(منثور) عبدالرسول (۳۵)
دختر قدیم قاری عبدالله (۳۸)

روحیت واخلاق (حس، فکر، اراده) م ش (۴۲)
مکتوب وارده (۴۷)


دین و سلطنت
اگرچه اساس اخلاق را حضرت خلاق در طبائع انسان
بطور عدل و موافق احتیاجات ایشان گذارده، اما از حیث معیشت و
معاشرت و عادت متماویه و هم از جهت ضعف تنوع درجات
حواس و قوهٔ عاقله که در واقع موزن و معدل اخلاق حاکم
بر طبیعت است؛ گاه گاهی انحراف روی میدهد یعنی پارهٔ
از اخلاق و خواص و خویهای انسان بر بعضی دیگر فزونی کرده اخلاق
را از درجهٔ اعتدال تامه و صورت اصلیه منحرف میسازد.
مثلاً در یک ملت که بواسطه کمی صنعت و حرفت و زراعت
و تجارت و غیره ضیق و تنگی در معیشت و زندگانی حاصل و واصل میگردد
در آن موقع خوی بخل و حرص و طمع در میان آنان زیاد می شود.
در یک ملت که شهوات و راحات در ازدیاد آید، بالطبع صفت
غیرت و تعصب در میان ایشان روی بانحطاط می نهد. در یک
ملت که غیرت و تعصب در رقابت می افزاید، در ایشان خلق مروت


۲
و انصاف میکاهد
تصور فرمائید که هر چه در کفه ترازو سنگین تر باشد کفه دیگر
طبعاً سبکتر خواهد بود و هرگز موافق نخواهد شد . پس بدین میزان
و قانون طبیعی ما از برای تعدیل اخلاق هر ملت محتاج بدو قوه معدله
هستیم یکی دین و دیگری سلطنت که ایند و قوه باید همواره تعدیل
اخلاق وصفات ملت را بنماید. سلطنت در واقع حقیقت قوه
جبریه و قوت قهریه دین است و دین همان قانون معدل هر ملت میباش
بنا براین هیچ وقت یک ملت از داشتن قانون عدل و دین حق
بی نیاز نشده و نخواهد شد خواه این قانون عدل و دین حق را
یک نفر مؤسس یعنی پیغمبر باشد یا حکمدار عادل بمقصود همان تأسیس
اساس و قانون عقل دین است . دیگری از فوائد ضروریه دین اینست
که خیلی از قوای انسانیت که در کمون طبیعت انسان مخفی و پنهان است
بواسطه قانون عدل دین حق کشف و ظاهر میشود و دین حق و قانون عدل
حالت آن تقویت د آبی را دارد که باغبان بدرختان میوه دار میدهد
در قوانین تمام ملل عالم عدل تغییر ناپذیر است در صورتیکه
صاحب ثروت


۳
پیغمبر اساس آنرا بنهد؛ اما در ملل غیر متمدنه و بدوی همیشه
تأسیس قانون عدل بر دست یک حکمدار یا حکیم شده است.
چنانچه ملت ستمیک (عبریان) همیشه محتاج به نبی بوده‌اند
و اکثر انبیاء از ملت ستمیک برخاسته اند که اولاد سام در عبریا
و عربان و کلدانیان و آثوریان باشند و از ملت هنود و ایران
در زمان بدویت ایشان نیز گاه قانون شناس اخلاق ظهور نموده
مانند بودا و زردشت - امّا ملل دیگر همان قانون عدل را فعلاً
بقوهٔ شوری و غلبهٔ آرا در بین خود تأسیس مینمایند. پس ازین
تقریر معلوم شد که همواره ملل عالم محتاج بقانون عدل در بین حق
بوده و هستند.
باید دانست که قانون غیر دینی حفظ و صیانت نظم و تعدی
ظاهری را مینماید و قوتش بدرجهٔ قوانین دین نیست که جلو اخلاق
زشت باطنی را گرفته و مانند دین حافظ دل و خوبیهای باطنی شود.
مثلاً تجّار دانا و قانون شناس عالم (؟) موافق نظام منافع
ثروت و مکنت و دولت یک ملت را جمع کرده فقر و ضعفای


بیعقل را از هستی و سامان محروم میسازند و حال اینکه هیچگاه خلاف
قانون از آنان ظاهر نشده ولی باطناً خیلی ظلم و ستم بزیور عدل
و داد که صوری آراسته از آنان در حق فقیران بیچاره و نادان
ساری و جاری گردیده است. اما دین در هر آن و هر زمان
با صدای بلند و ندای رسا بگوش اهل دین میگوید که باید از این مال
و دولت که بقوه شمشیر علم و تجارت از دست فرومایگان درماندگان
بی سامان گرفته اید قدری بعنوان زکوة یا باسم ورسم احسان
و صدقات بدیشان رو کرده و ایشان را محتاج نباید گذاشت.
اینست که دین سد اخلاق زشت باطنی را کرده
بسی امور حمیده را عائد حال انسان میکند و قانون عدل
هر چند قوی باشد سد اخلاق باطنی را نتواند کند و بهمان قوه جبرية
تعدیل اخلاق و رسوم پسندیده را اجرا میدهد و در صورت عدم
هر دو ملت در حالت وحشیت باقیمانده هرگز نائل بسعادت
ابدیه دینویه و اخرویه نشود.
ملا فیض محمد


نطق زبیده خانم در مکتب مستورات
یا وثائق فضیلت و حماست نسوان

حاضرات موقرات !
اگرچه طائفة نسوان برای کارهای لطیف و خفیف
که در آن قوت و سلطنت مطلوب نباشد - مجبول و موزون
می نمایند - چنانچه آیه شریفه است - اَوَمَنْ يُنَشَّؤُا
فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ . یعنی زنها در
زیور است نشو و نما یافته . در قتال و جدال آشکار گشته
نمیتوانند - اما از تجارب عدیده ثابت شده و تاریخ
قدیم و جدید شاهد است - که نسوان افغان در محاربات
ملک خود - که پاس شرف و ناموس ملت مقصود آن بود
در میدان جنگ برآمده داد شجاعت و جان نثاری را
ابوجه احسن داده اند - از وطنداران افغان کسی نخواهد
بود که اسم شریف ادی غازی را نشنیده بحرمت
یادش نکند .


۶


علم وفضل را مشغله داشته در حین جنگ ثبوت
بهادری دادند - جناب عایشه صدیقه رضی الله عنها
هفتاد نفر اصحاب کبار را درس حدیث دادند
با وجودیکه سن آن ام المؤمنین خورد بود از
بیست هم کمتر - توضیحات شان مقبول و معقول
خواص می افتاد - و چون حاجت به رزم محسوس کردند در
وسط تیر باری رفته حق سپاهیگری را ادا کردند چنانچه
هودج شترشان مانند سوسمار گشته بود چونکه فرصت
بیان زیاد نیست - باجازه شما فقط بیک واقعه خوله
خواهر ضرار اکتفا میورزم - ضرار رضی الله عنه
یکی از آن جوانان دلاور اسلام گذشته اند که
تاریخ هیچ قوم و مذهب نظیر آن پیش کرده
نمیتواند - در سن هفده سالگی بیامین
شهامت و تهور نامی پیدا کردند - که نزد سالاران
لشکر و سپاه عام نمونه غیرت و تازیانهٔ


عبرت بود - باری بسبب حمله متهورانه خود بعد
از قتل سرداران کفار اسیر شدند و سوی
قسطنطنیه شان می بردند تا بدربار هرقل پادشا
احضار شده بمجازات برسند که خوله همشیره
شان همراه یکدسته سواران تعاقب کرده از
چنگ دشمنان شان رهانید - دیگر کرت
ضرار باز بندی شده تابع چنان جراحت
های شدیده گشت که یقین شهادت او حاصل
شد ه خوله در انتقام برادرش بر آمد : و در
زره وخود چنان مستور بود که هیچ کسی او را
شناخته نتوانست الا آنوقتیکه ضرار را دیده
بی اختیار نعره زد که ای برادر تو زنده هستی؟
همین قدر گفته ملاقات نکردند - تا هر دو وظیفه
غزا بجا آوردند و مقابله را بموفقیت اختتام
ندادند - یکدفعه دیگر هم ضرار بندی می شو


۹
اما در چنان حالیکه لشکر دشمن بده لک بالغ
می شد. و مسلمانان چهل هزار هم نبودند.
سپه سالار در خیمه نشسته است و به تجویز
مقاومت مستغرق است ـ که یک سوار غرف
آهن از پیش رویش می گذرد. صدائی
کند که کیستی؟ جواب نمی شنود. دیگر نعره
می زند ـ باز از مخاطب بخاموشی دو چار میشود
آواز سوم میفرماید. که اگر پس نگشتی جزای
نافرمانی می بینی. جواب مییابد که ضرار و ارجوان
حرار در قبضه دشمنان افتاده است. و شما
قرار در خیمه نشسته اید. آیا اهلیت متکلم دارید
حضرت ابو عبیده رضی الله عنه میگوید که بفکر
نشسته ام. و غم ضرار که من دارم همان
قسم است. که پدر از گم شدن پسر داشته باشد
اما چاره اندیشیده نمیتوانم. زیرا ضرار منجمله


۱۰
پنجاه سوار بود که بمقابله پنجاه هزار بر آمده بودند
اگر چه از دلیری و شجاعت او پنجاه هزار دشمن شکست
خورد اما ضرار در تعقیب شان بی باکانه رفته
بدست شان افتاد. حالا بدست ده لک
نفر افتاده است که سعی رهانیدن او خود را
در تهلکه انداختن بلکه صریحاً خودکشی کردن است
موقع را دیده البته تشبث می ورزم. آن
سوار آهنین پوش جواب میدهد که شما خاطر
جمع باشید و مرا تنها بگذارید که برادر خود را
خلاص نمایم. سپه سالار میفرماید که مثل
برادر خواهرش هم تهور داشته از مرگ
نترسد. اما در چنین احوال ہول و ہراس
که تعداد ما کم و مخالف سی چند باشد. مصلحت
نمی بینم که اقدام کنید. خوله میگوید که پشتیه
خود را آگاه ساخته ام که الآن دشمن در تدابیر
حصه سیم شم


۱۱
فردا مصروف است و ضرار را یک شخص
دانسته مشک ها بسته بگوشه انداخته اند که نزدیک
یکدره واقع است . و از آنجا میتوانیم همراه
دو سه نفر راه بلدان که قبلاً اطلاع آورده اند
در آنجا رفته باطمنان سامان رهائیش را
فراهم آرم . بعد ازین خوله باعث نجات
برادر خود میگردد . ما صبیّات افغان که از تربیت
اسلامی که به توجهات اعلحضرت غازی نصیب
مان شده است . امید داریم که از علوم و فنون
خود تا را چنان بیارائیم که نه صرف باعث ترفیه
و آسودگی زنان افغان و خواهران خود گردیم . بلکه مجدد
برادران ملت خود نیز پرداخته بتوانیم . چون
باین درجه واصل شویم صادق آید قول شاعری :
طَرانُ الْقَوْمِ انثى مِثْلَ هَذا
وَمَا التأنِيثُ لاسْمِ الشَّمْسِ عَيْبُ


۱۲
اداره :
نطق فوق که از طرف زبیده خانم صنف پنجم مکتب مستورات
روز توزیع انعامات بآهنگهای متین و حرکات تسکین
با فضیلت خوانده خیلی جلب نظر حضار محترم نموده
اگر چه آنروز مسموع و تعاطی نطق و تبادل فکر زیادی
در باره ترقیات نسوان شده لیکن نطق مذکور ناگفته
بفضیلت و فداکاری زمره نسوان وثائق تاریخی
و دلائل اجتماعی گردید . چشمها را پر از آتش
غیرت معارف و چهره ها را پر از رنگ حمیت تعلیمه
گردانیده است .
از آنجا که یکی از هیئت تحریر معارف بعنوان عرفان
پروری حضور داشته بثبت قلم اختتام نموده افتخاراً
درج آئینه عرفان نسوان کرده در آتیه از اجتماعیات
نصف بشریت یعنی لیاقت جمعیت اناث عقلاً و نقلاً
خواهم شرح داد ..


۱۳

دیرونه
رفیقم دیشب میگفت :
هنوز برج ساعت زنگ شش را نزده بود که غلام محمد خان از
پل چوبی مرور نموده وارد سرک باغ گردید . آهسته آهسته
از پیش موسیقی خانه باغ بطرف زینه پایان قدم زده سرزینه
محمد بنی خان را ایستاده دید . از آنجا که در وزارت تجارت
چشم آشنائی پیدا کرده بود؛ بمجرد روبرو شدن، غلام محمد خان
دست راست را بالای سینه چپ گذاشته سر خود را اندکی
خم داده :
- سلام علیکم گفت .
محمد نبی خان با چهره بشوش جواب سلام او را گفته
جور پرسانی کرد. او نیز متواضعانه مقابله اخوت نمود
غلام محمد خان امروز بر معتاد دریشی کین بسته که از نکتی سفید
و معمول جبل السراج بود همراه پطلون لاجوردی پاچه فراخ الاچه


۱۴
ترکستان دربر، کلاه قره قل بر سر، نیم بوت های زرد در پا،
چوب دست نازک رنگدار مال غزنین بر دست داشت.
چشمهای فیروزه گونش زیرا بروهای باریک میگون چین
و آتشین بود.
خلاصه غلام محمدخان یک کور دگل پتونی بود که دارای گونه
رنگ و کبار می نمود. هوش و اندیشه غلام محمدخان
اعتدال پسند. معطوف ماضی، حال و فرداگشته چو
تتبع علم و فن آنقدر دماغ او را عالی ساخته بود که هر چیز را
دیده در حال افکار مستقل خود را صرف نموده نتیجه
اجتماعی میبرآورد. در شکل حیات مضمونهای تازه
میخواند. خاصه خیلی اثرهای مترجم و مؤلف داخل
و خارج را دیده بواسطه لسان عربی و انگریزی
خوض زیادی نموده مال خود ساخته از اصول تربیه
تربیه (انگلو سا قسونها) را می پسندید. بنابراین
میل فائده مادی بدماغش غالب بوده آرزوی آلانش


١۵
بقلبش کمتر عکس میکرد. گذشته ازین تربیۀ عائلوی
نیز به تنویر فکرش تاثیر زیادی انداخته. چونکه پدرش همراه
سفرای سابق دولت بانگستان رفته همیشه از آثار مدنی
آنجا برایش آورده و قصه نموده. تنها در سیاست غیرها
آنها را سخت تنقید میکرد. حیات دین وارے عاقلانه
داشت .
محمد نبی خان دریشی فیروزه یخن واز، پطلون سفید،
آفتاب گیر خاکی، نیم بوت آسمانی رنگ، چوب دست آه
ولایتی دانسته . از جیب بالای سینه چپش دستمال
ابریشمی گلابی نمودار می شد . در خم گشت طرف چپ
دریشی که بالای سینه اش بود، یکدانه گل نرگس نیز تگرداً
چشمک میزد .
مختصر محمد نبی خان سر تا پا قسم بالای باغ عمومی را
تمثیل میکرد. ولی غیر از خطوط وجهیه اش دیگر آثا طربی
از سیمایش ظاهر نبود. جوانی، سعادت، شرف


١٦
موقع از چهرۀ او پودر وار میشگفت. تحصیل این جوان
نیز اندادی گفته میشد . لیکن تلون مزاج ، او را هر روز
بیک لباس نو و یک قوارۀ تازه میداشت. همیشه
شعارش این بود که «هر کوچه که هست بعالم دویدنیست»
یعنی هروم خیال و مشکل پسند بود.
غلام محمد خان سر تا پای مخاطب خود را سنجیده تبسمانه
قدم زنان پرسید:
— شش ماه شده که از پاریس تشریف آورده اید لیکن هر روز
که شما را می بینم گمان میرود که دو ساعت قبل از ریل
پایان شده شست و شوی چهره و اندام نموده بگشت باغ
آمده اید. یازده ماه اقامت پاریس با اینقدر
بطبیعت شما جایگیر شده که تاثیر این محیط
کمتر بشما اظهار صولت می نماید. این چه حال است
که هر روز بیک لباس آنهم غیر وطنی ؟!
— صاحب شما اوروپا را ندیده اید. غیر از مصر و هندوستان


۱۷

که آن هم در اندک مدت سیاحت کردید ؛ دیگر جایها
را تماشا ننموده اید . در اوروپا هر کس ــ خواه
وضیع و خواه شریف ــ ساعت پنج شب که شد؛
کالای کار خود را کشیده لباس هوا خوری
در برکرده ، کوفتگی هشت ساعته خود را بفکر تلافی
میافتد : ستره میپوشد . در خیابان باغهای
عمومی دو ــ دو ــ سه ــ سه قدم میزنند ؛ سپس ، در چایخانه ها
آنجا نشسته گرم اختلاط و صحبت میگردد .
بعضی مردم ــ نظر برواج آن ملک ـــ
همراه خانواده خود ، در هوتلهای عائلوی و شریف
چای عصری خود را نوش جان می کنند پیشتر
این اشخاص بوعده امروز و دیروز درینجا جمع میشوند
(معافی میخواسم وعده امروز و دیروز یعنی چه ؟ )
عرض بکنم گفته بسخن خود دوام کرد :
اشخاصیکه در یک اداره یا در یک کوچه


۱۸
زندگی میکنند. بعد از فراغ کار اداری و خصوصی
خود موعد ملاقات، ضیافت چای، سینه ما تو
گراف، تیاتر مینمایند. حتی طوی عروسی خود را
یکی ازین هوتلهای موسم گرم یا سرد و معتدل
قرار داده دوستهای خود را درینجا میخونند
بتعبیر دیگر مردم در آنجا اجتماعی میزیند. نه
فروسی. بنابران بلباسها و توالتها (مشطهای)
خود خیلی اعتنا بکار میبرند.
مهربانمن! از تفصیلات شما خیلی خوش [؟]
شدم. این چیزها که میفرمائید. قسماً خوب است،
لیکن جزء اول سؤال را گرفته جواب دادید.
آن هم پوره نیست. عجالةً قسم اول را
گذاشته جزء دوم سؤال خود را تکرار کنم
مساعده فرمائید:
این کالا و فیشن (زینت) غیر وطنی شما را میپسندیم؟


۱۹
که چرا؟
بلی وقتیکه از پاریس میآمدم در یکس
من دوازده دست لباس بود. اگر میفروختم
بقیمت اندک می خریدند و خودم نیز زحمت ساختن
دوباره می کشیدم. بعد از ورود بکابل، قات کرده
در صندوق اگر گذارم، بمرور ایام، خود از خود خراب
و فرسوده می شد.
امروز اعلیحضرت شنواند علاوه برین مال وطنی
ما که از پوشیدن نیست. جنس تکه های ماکم، نوعش نادر
بی لطف مساعده کنید بدوأ جواب بالای شما را تحلیل کنم
بعد ازان دیگر شش، شما فرموید که اوزله گیها
هشت ساعت کار خود را برای تلافی، لباس کار
را کشیده کالای هواخوری در بر کرده ستره میپوشد
از ساعت پنج روز در خیابانها باغ عمومی قدم میزنند. یا یکجا
نشسته گرم اختلاط دلچسپ میگردد. در هوتلها می


۲۰

عائلوی ضیافت چای یا دیگر مراسم اجرا میکند و هکذا ٠ ٠ )
اینها که فرمودید خوب است . اینجا فرمودید : لباس ستره
می پوشند ، آیا لباس ستره پوشیدن کار نو است : نظافت
آیا از احکام دینی ما نیست ؟
دیگر میفرمائید که ، مردم در آنجا اجتماعی زندگی می کنند نه فردی
آیا حیات اجتماعی تنها در آنجا مهیاست . عمر بسر کردن اجتماعی
آیا در کتابهای اخلاقی و ملی از هزاره سال باینطرف
در میان ما نیست ؟ مثلاً (انسان مدنی اجتماعی بالطبع)
را ایام جوانی در مکتب قدیم نخوانده ایم .
دیگر میفرمائید : بلباسها و مشط ها اعتنا می کنند
من معنی اعتنای لباس را سترگی می فهمم نه هر روز
یک لباس نو که این اسراف است و نا روا . از مشط
نیز باید جالب نفرت و مانع اختلاط نشدن فهمید . نه
زینت و نمایش که مخالف اخلاق و آداب است .
اینچنین تلقین می نمائید که : مال وطنی از پوشیدن


۲۱
نسبت بحال آنکه هر کس بمال وطن خود افتخار دارد ، خواه افریقیم
ایشائی خواه اما اوروپائی . دور نرویم : امروز جاپان چین
ایران ، مغرب وطنی هند باحتی درین اواخر سیاست
اقتصادئے ترکیه با کمال جدیت بحاصلات مملکات افتخار
میکنند . گذشته ازین مال خود را یعنی مدنیت خود را
ببازار دنیای بشری نشان و ترویج میدهند .
از آنجا که غلام محمد خان ساق چپ خود را بالای
زانوی راست گذاشته چوب دستش را بران تکیه داده
میان انگشت های راست خود بحرکت میاورد و تسلسل
افکار میکشید . ساق راست فشرده شد . بتغییر
وضعیت مجبور گردید . درین هنگام چوب بزمین افتاد . مونیه اش
نیز بهم خورد . معترضه وار معذرت خواسته گفت :
- عزیز من التفات فرمایند . همین چوب
نیز زائد است . لیکن چکنم که از پارسال باینطرف
باستعمال چوب دست مجبور شدم (یعنی از ۵۰ سال گذشته ام)


۲۲
(دوباره موضوع اول خود را مستحضر نموده چه میگفتم ؟
-- مهربانی میکردید که مال خود را ببازار دنیای بشرے ...
لطف شما زیاد گفته بسخن دوام داد.
-- بلی اینک دیگران بوسائط کامل خود چنین میکنند
ما نیز سعی کنیم که شرکتها ی زیادی و صنایع
ملی بوجود آورده کم از کم کارخانه های صناعی برقی و
بخاری خود را تزیید نموده خوبتر و زیاده تر بلکه تغیر سحم
آن اشیا واقمشه را رایج سازیم جنس او فراوان
و نوع او متعدد شود . شما مال وطن گفته مال
کابل را می فهمید. قندهار، هرات، ترکستان نیز
مثل کابل و جلال آباد، وطن عزیز ما است
که در هر موسم تکه های مخصوص آنجا بکار میرود
بتعبیر دیگر پیشیها مال ما می شود. خواه امیر صاحب
غازی امر نمایند که تکهء وطن پوشید خواه نفرمایند.
ما که چشم و هوش داریم. آیا فرانس ، جرمن


۲۳
انگلیز ، روس دوره ابتدائی و کم سرمایه گی ما را از
سرنگذراینده اند ؟ بنابران در تحصیل صنعت و علم که مال مشترک
تمام بشریت است ارقابت کنیم نه در شکل لباس و
معاشرت آنها مقلد و تابع باشیم .
— صاحب بنده گفتم هر که همراه خانواده خود در هوتلها
عائلوی چای عصری نوش جان میکنند . این مسئله در
اندیشه من آنقدر جای گرفته که غیر از حیرت از اقتدارم دیگر
چیزی نمی آید . امروز دوباره این کیفیت ذهن مرا
در پیچتاب انداخته . پس اشخاصیکه (اگر چه من نیز همراه
میرکاظم خان درین باغ وعده دار بوده همین جای سینه
ما تو غراف باغ را سیر کردنی بودیم) در اوروپا همراه
عائله خود بهوتلها میروند ؛ خیلی عدالت ست . اما درینجا که
ما بیشتر بسیر و تماشای باغ میرانیم و خانواده عائله خود را
با تنبیه های اکید از خانه پدر ، مادر و سائره منع میکنیم و خود
مان با هرکس و ناکس در کوچه و خانه اختلاط و الفت مینمائیم.


۲۴

گناه این مظلومان چیست که نه گردش باغ ، نه
از طرف شوهر و پدر و مادر برای شان
است .
- دوست عزیز ! شما در اول صحبت در نظر رواج
گفتید و گرنه بهم میخوردیم . چونکه در باره زنها قاعده
که دین ما گذاشته است جهت حفظ حیثیت ناموس عائله دار
خیلی مهم و لازم است . مثلاً زن که از خانه بدون اجازت
شوهر نمی براید ؛ این یک مقاوله اجتماعی دین حنیف ما است
دیگر ما که در کوچه و بازار با هرکس و ناکس نشست و بر
خواست میکنیم و نقصان ما است .
چه وقتیکه رجال و نساء از نظر بد خود را نگاه دارند گفته
اخلاق دین امر میکند، ما نیز در حیات مشترک رنج و
سعادت زندگی را با عائلهٔ خود یکجا ببینیم و با هم کشیم و
ایشان را بعد از فراغ کارهای نفقه و خانه داری
بوسیله های زیادی تسلّی سازیم : شام در خانه گرد خود


۲۵

فرزندان و اهل خانه را جمع کرده از هر در سخن گفته خبرا
معلوماتهای دین و دنیا داده با خبیره تسلی سازیم . علاوه
برین باغ نسا نیز موجود است . آنها در آنجا همراه جنس خود
بعضاً گردش میکنند ..
نظر بگفته شما باید زن همیشه در خانه باشد . دنیا
نه بیند. تحصیل خانه نرود، صنعت یاد نگیرد، بحیات مضیق
خود جهت تهیه و اداره خانه و اولا و شریک نباشد ؟
بنده کی گفتم که زن همیشه در خانه باشد، تحصیل
نکند ، صنعت یاد نگیرد، چرا دین ما تحصیل زن و مرد
را بر همه کس یکسان فرض ننموده؟ آیا زن ها در جهادها
دور سعادت نبوی اشتراک نداشتند ، آیا روات
از ازواج مطهرات و سرمهای صحابی حدیث ها نقل نکردند؟
آیا در زمان خلفای امویه و عباسیه زنها در مسند
تعلیم فقه و تفسیر و حدیث ننشستند ؟ صحایف تاریخ
اسلام را دو، سه ورق گردانید با سم صدها نسوان


٢٦

عالمه و فاضله راست میآئید . مثلا زینب خانم استاد صدها مرد مثل
امام سیوطی میباشد. خلاصه تماشا و تحصیل علم هر کدام گپ دیگر است.
اگر زنها تحصیل داکتری کنند و همشیرگان و مادران خودر انرا داو
کنند خوب است یا زن را مرد اجنبی معالجه نماید؟ البته زن
را زن باید تداوی کند . اگر زنها خیاطی آموزند لباس
خود و نسوان هم صنف خود را دوزند خوب است یا مردان
بیگانه ؟ اگر زنها زرگری (چه برای شان استعمال
زیور جایز شرعی است) هر گونه بافندگی و خامک
و چکن دوزی و سائرہ که بزنها جواز و لزوم
دارد خود آموخته سازند ، بافند و دوزند خوب
است یا رجال ؟
همچنین اگر زن تعلیم دیده بوده فرزند خود را
تا هفت سالگی حفظ الصحه ، دینیات ، اخلاق
و معلومات فنیه و مدنیه را در خانه ـــ خواه ذکور
خواه اناث اولاد خود را ـــ آموخته آموزند

مطبعه شیر محمد


۲۷
خوب است ؟ یا بسبب بی علمی و جهالت
فرزندان خود را تلف و جاہل سازند. بجای
تربیه ، فرزندان را ضرب کنند . دوزنند
و بواسطۀ ترس و بیم دروغ گو ، گریز پا ، لا ابال
نمایند : گذشته ازین زن حافظ اخلاق مرد
و مدیر تربیۀ خانه و اولاد است . باید او را خوب
نگاهداشت .
خلاصه آنقدر اشیا و وظیفه که برای زنها لازم
است با علم و صنعت آنرا مردان از زنها کشیده غصب
نموده اند و نسوان مظلوم را از ان علم و صنعت محروم
داشته اند . غیر از روفتن ، پختن و شستن (که کار
خادمه ها است) دیگر هنر و علم نمانده . از چارچوب کلکین تا
بمسافه کدام مربع پی میبرند ؟ از آب پاشی روی برنده بکدام
قانون تبخیرات واقف شده اند . از جوشیدن
آب درجۀ غلیان کدام مایع را می فهمند ؟ بنابران اسرار


۲۸
کائنات را از فال باین حل میکنند. و قضای حاجت
خودرا از مانگی که زهر چرس دماغش را مختل ساخت
متوقفند . . .
هر دوی شان بر چوکی هوتل قسم بالانش. بنجار با
با نجار ساخیده بودند که آواز زنگ هفت ساعت را
شنیده یکباره چهره غلام محمد جان متغیر گردید .
آن دیگر پرسید:
خیر باشد ؟ مزاج تان را دیگرگون می بینم چه حال
است؟
چیزی نیست . وضو نداشتم بیادم آمد . میترسم
که از نماز بمانم .
( تبسمانه ) شما از همین چای والا آب گرفته وضو میکنید
یا اینکه بخانه رفته میخواهید ؟
خوب است وضو کرده ادامی دین میکنم . حالا باید حرکت
کنیم اساساً انتظاری که کشیدیم کافی است .


۲۹
ـ کرامنظر بودید؟
ـ زمان الدین خان را. چونکه وعده ما بساعت شش ونیم
بود. نیم ساعت وقت داشتم پیشتر آمده میخواستم گردش کنم
حضور شما را دریافتم. لیکن درین میان ایشان نیز دیر کردند.
زمان الدین خان خیلی مرد دانسته و وظیفه شناس بود.
با یست تا اینوقت میرسید. بعهد خود هیچگاه خلاف
نور زیده
ـ شاید عذری پیش آمده باشد؟
حال آنکه زمان الدین خان از طرف قاضی صاحب بمبائیان
مشغول افتاده: سرکاتب قاضی صاحب بجای دیگر مقرر شده
میرزا با کتابت تازه را بلد نبودند. قاضی صاحب رجا کرده بود
که کاغذ مهمی در باب قانون جزای ملکی بعدلیه نوشته میشود
شما تحریر کنید. میرزاها تبییض میکنند. بنابران زمان الدین خان
همراه نوکر خود پرزه نوشته جهته غلام محمد خان باغ روان کرده بود بمضمون پرزه:
در تا یک ساعت کار قاضی صاحب را مجرا متعهد شدم.


۳۰
اگر در باغ باشید؟ میایم وگرنه بخانه تشریف بیارید. فقط))
نوکر آمده در باغ گردش کرده غلام محمد خان را نیافته بخانه
مرسل الیه رفته کاغد را سپرده بود. واقعه را غلام محمد خان بعداز
اتمام صحبت بخانه رفته فهمیده متسلی میگردید.
وقتیکه هر دوی شان از چوکی برخاستند؛ آفتاب بلندی
تپه آسمائی را ببالا گذاشته بشدت شعاعات زرین او فشره طلاقات
گردیده. ابرهای سفید ابلق آبی سمای کابل را رنگ آسمان
صبح مصر سفلی ساخته در بلندی تپه های غرب از میان این ابرهای
خفیف تابستانی گویا قدمه - قدمه لاجوردی شده
از پیش پیش آفتاب میرفتند. شمس را بچشمهٔ آتش افق
میانداختند. طبقهٔ هوای بالای سر چون زیر پای
تماشا گران باغ قطعه - قطعه چمنک ها، کوروک های متنوع
ولطیف ارائه میکرد. اشعهٔ شمس بر عکس فوارهای میان این چمن
چون بید مجنون سرنگون میبالید. خیابانها چون خطوط
تخته نر دسبر یک بدیگر موازی و مستقیم می پیوست.


۳۱

سایه اندازی تما‌شائیان، از ظل ممدود درختان
آزاده سر میداشت. عوض باد شمال مشرق که
نیم ساعت پیش در بالای فضا طبقۀ سفید خاکی
تشکیل میداد، حالا ابرهای مخمور، چترهای سیمابی
خود را بدست کرده مستانه می خرامیدند. تماشاگران
در خیا‌با‌نها بالا و پایان چون کر‌یات حمر و بیضای ورید
و شر‌یان رنگ برنگ بحیلوه آمده دوران
یکی دیگر ی را خلل دار نمی نمود. گویا سیرشان فیلیمهٔ
طبیعی بود که درجات تکامل نوع را تشکیل میکرد.
قهقهه‌ها و شگافتهای الفت و اخوت جمعیّت
آزادی خواهان باغ چون ترنم مرغان‌های مله
و خاکی پوش سامعه را از دوائر تموج هوا بزمزمۀ متمادی
متصل میداشت. خلاصه نسیم غریب جنوب خفیف-
خفیف شام غریبان را صبح لطیف وطن می ساخت.
قدم زنان پایان شدند. الحان دلکش


۳۲
(قاسم جو) را امروز از اتفاقات حسنه در هوتل بالا
شنیده حال ترنم (نبی گل) را مقایسه کردن ،
خواسته طرف چایخانه زیر چنار متوجه شده در
ظرف ده دقیقه از پیش نبی گل تیر شده بامان الله
گویان غلام محمد خان بطرف خوابگاه روان شد.
وقت بازگشت بمقناطیس غلبه، بشاشتی که
اول در چهرهٔ محمد نبی خان بروز مییافت، منجذب شده
حالا سیمای غلام محمد خان این نشاء شطارت
را عرض اندام میکرد . ه - شش


۳۳

وطن
ای وطن ای فضای تو گلشن ای به پرتو چشم ما روشن
ای وطن ای بهشت جاویدم ای بهار هزار امیدم
ایکه بوده تو سالها مشتاق تانمانی بانفس و آفاق
دانش و قابلیت پسران سعی مردانه همت پسران
حاضر اینک شدیم بانخست بهر این مقصدت بعزم درست
عزم ما را شد آبیار کمال همت خسرو بلند خیال
آنکه در آسیا اسلامی شرف آور شد از نکونامی
ایشیا از وجود او نازان خاصه افغانستان خلد نشان
ما بیا رفیض دین و خرد طلبیم از حیات تازه مدد
نشود هرزه و هم رهزن ما کار بیهوده بر ق خرمن ما
مطلب عالی نیاگان را می نمائیم طور خوب اجرا
پیش روز امتیاز علم و تمیز نشود مانعی خلل انگیز
چون ز فیض کمال و سعی عمل شود از راه دور سد و خلل


۳۴
در عوض آوریم ما فی الخیال اثر سودمند استقلال
هر یک از ما بقول و فعل درست که خدمتت به بند و چست
تا شود خاک پاک تو گلشن پسرانت عزیز و صاحب فن
بنمائیم خویش را تمثال از برای رجال استقلال
اثر قول و فعل ما آخر میشود در تو ای وطن ظاهر
پسرانت شوند جمله رشید خاک پاک تو نو بهار امید
گرد داز فیض با جهان خرم
پیرو کار ما شود عالم
قاری عبداللہ


۲۵

وطن
ای گهواره حیات آفرین سعادت آغوشش که هر یک از کره توآ
ومویام از تلذذ استنعمای گوناگون خان کرمت، تعیش انبساط
مینمایند و هر یک از ذرات فردیۀ وجودم تشکیل یافته تاثیرت
اغذیه واشربۀ لذت توام تست، کیست آنکه بر تو گمان
جسم بی حیات غیر متحسس دارد؟ با همه تعلقات مادی
و معنوی آیا ممکن است که از ادبار پرور دگان آغوشت
محزون ومغموم و از سعادت شان ممنون و مسرور
نباشی؟ نی نی! بلکه قانون خلقت هر یک ذره از ذرات
انقد متخسس آفریده است که برگ برگ نباتات و ذره ذره
جماداتت از اندک تغیر احوال نونهالان بالینت آثار تاثرا
وحساسیت خود را آشکار مینمایند، بکام بی صوتی یعنی
رنجر وایما با کمال فصاحت تشکر یا اینکه تکدر و تحسر خود را
اظهار و ابراز می نمایند،


۳۶
وقتیکه فرزندانت بانواع علوم و اقسام فنون تر دماغ باشند
ابواب و فانیت را بر روی شان کشاده زر وسیم خروار
و در و جواهر بیقرار برای شان نثار مینائی و قدم بقدم
نعمت گوناگون ثروت ،صحت ، نصرت ، توانائی ،
اتحاد ، استقلال شان یک بر دیگر سبقت مینمایند
از نوک خارخشک تا برگ لطیف گلت تشکر و مسرت
میبالد . این نکته را خوب میدانم که هرگاه دوراندیش
نزدیگسا بین نیاشند و فانیت را بد فوع خزانها
مستور مینمائی ، طخأ بلحظه ، ثانیه به ثانیه لهلاکت کست
بدامنی ، فقر ، احتیاج خلاصه اینکه افات ارضی و سماوی
برای شان ارزان خواهد شد . آنوقت اندوه
و رنج ناخوشنودی از خس و خاشاکت آشکار
میگردد ،
ای مادر شفقت آغوش ، ای وطن عزیز مقدس
خلاق یگانه چقدر ترا خوشبخت و با سعادت آفریده


۲۷
که با همه سعادت و ثروت فطری امروز زمام اختیارات
را در قبضه اقتدار ذات شوکت سمات اولوالعزمی
نهاده است که تمام راحت و آسایش خود را بلکه زندگی
خود را نیز وقف خدمت اولا و سعادت نهادست
نموده است و برای رسانیدن بذروه مقصود
هیچگونه فداکاری دریغ نمی نماید . زنده باد!
عبدالرسول


۳۸

خانه قدیم
- آه بی‌انصاف بیمروت، چرا حقوق دیرینه مرا هیچ
لحاظ نمیکنی؟ ترسم ازین رفتار جاهلانه آخر بنیاد
من و چراغ خود را گل‌سازی، اگر همچه مغیم باشی کنی
دیر یا زود نه اثاری از من خواهد ماند و نه نشانی از تو.
- ای خانه خیر است؟ چه ریخته چه پاشیده؟ چرا
بر سر بنده اینقدر دماغ سوزی میکنی؟ حال انکه هیچ
تقصیر خود را نمیدانم.
- واواچه، طفلک وچه بچه خوردترک هستی که تقصیر خودرا
نمیدانی؟!
- هرچه میگوئید بگوئید. بنده قدر شما را بسیار میدانم، چرا
در سفری که از تنگنای عدم بدارالملک شهود برایم
پیش امد نخستین منزلم اغوش کشاده اطاق تو بوده
و نیز درین قدر مدت که مرحله عمر گرامی به پنجا رسیده


۳۹
آنقدر استراحتی که از تو دیده ام و منافعی که از پهلوی تو یافته ام
از هیچ دوست مشفق ندیده ونیافته ام نه ازین رهگذر بنظرم
خیلی عزیز و محترم میباشی ، نمیخواهم که برویت گل بگویم .
بلی ؛ خوب قدر مرا میدانی که امروز یا فردا این بنای
چندین سالهٔ من (که از دست آبا و اجدادت تعمیر یافته و برا
تو یادگار مانده و بایست در آتی سرپناه اولاد واحفادت باشد
وبدین واسطه نامت زنده ماند) از بی پروائی تو ویران شود!
چرا ویران شود مگر با حبهّا ترا هر وقت کاه گل نمیکنم، پارسال
زینه ات شکست خورد ، با وجودیکه بنده مفلس ، وقتِ تنگ
و تیر ماه بود، کلنگار ، چندان دستگیری نداشت؛ بازم
زود وابند (تردد و تلاش) نموده زینه ات را سر از نو
تعمیر کردم .
هر گاه از رهگذر کجوقچ که بعض اوقات بسبب بارش گل
ولای میشود طبیعت مبارکت (خت) شده باشد هم چاره
سہلست و بنا نیست انیقدر باعث مراق گردید .


۴۰
نی نی آبادی من چندان وابسته باین چیزا نیست
و حقوق من حقیقةً باین کارها ادا نمیشود، مگر در صورتیکه
هر یک از ساکنین من بتعبیر دیگر عائلة خود را بمنتهای
درجه پرورش کنی در تربیة شان لحظه اهمال نورزی تا
در نتیجه ضایع نگردند زیرا ضیاع آنها حقیقةً ویرانی
من و گل شدن نام تست .
- درست فرمودید، بنده درین باب هم تقصیر نکرده‌ام
بلکه شما هم هر وقت می بینید که هر یک از افراد
ساکنین ترا نگران بوده در تربیة شان جد و جهد
بسیار میکنم .
- در نیعصر ترقی که ملل متمدنه باوج برتری بسرعت
برق می شتابند، گمان نمیرود بمحض فرستادن اطفال
بمکتب کار تمام شود و تو هم خورسند شوی که از عهدۀ
حقوق من برآمدی .
- خیر چطور از عهدۀ حقوق تو برآمد؟


۴۱
درین عصر ترقی که ملل متمدنه باوج برتری بسرعت می شتابند
گمان نمیرود محض فرستادن اطفال بمکتب کار تمام شود و تو هم
خرسند شوی که از عهده حقوق من بر آمدی .
ـ خیر چطور از عهده حقوق تو خواهم بر آمد ؟
ـ آیا تو در خصوص اطفال خود بکدام یک از امور تربیه
تشبث جسته و چون این جور باشد آیا بنیاد من خراب نام تو گل
نخواهد شد ؟
ـ همه حرف شما درست است هرگز هوشم باین باریکیها نبود
و کنون از شما خواستار عفوم با اینهمه پریشانی و بی سرمایه گی
اینک کارهائیکه برای آبادی تو و ساکنین تو در نظر دارم
نمیگذارم که دست حوادث روزگار یک توته خشت ترا
بیجا سازد و یک مشت گل ترا متغیر گرداند. دروازه های تو
که هر یک باب فتح و کلید سعادت است از دست دزد و دغل
از حیله طمع و حرص بیگانه مصون میدارم خانه سمت غرب ترا
که مدار سکون استراحت شبانه و فضای آرام روزانه من است


۴۲
رنگها و نقش های گلگون خواهم زد . دیوار های سنگین ترا
چگونه خواهم گذاشت که موشهای خائن ویرانه کرده نقل
و شیرینی ترا خواهند برد و مثل جایهای دیگر افسرده خواهند داشت.
چنانچه کوته شمالی ترا موافق موسم هوادار وضیاپاش ساخته ام
پیش روی در های شمال چه سبزها و چه ریحان های معطر
که قلب و دماغ باشندگان را باندک مدت عطر اگین
ساخته تزئین نداده ام . هرگاه مشرق و غرب حوالی
خودرا بنظر غور به بینی خواهی دانست که بی مدد غیر و مخالف
طاقت اولادت کفایت اینقدر فداکاری بخود داشته..
قاری عبدالله


۴۳
(حسن فکر و اراده) [بقیه از شمارهٔ ۱۱]
ردار، کیفیت حس، درک، عزم .
ایضاح او انکه انسان ناقص یا حیوان کوچک قابل نمی
طفل، همینکه بساحهٔ وجود قدم زده روز و شب زندگی بسر برده بر
خورد، میل انموا ظهور کرده حواس نامیه او با نکشاف آمد با
لامسه، سامعه، باصره، ذائقه و شامهٔ او یک در پی دیگر اظهار
موجودیت میکند و رفته رفته دعوای حقوق و وظائف معیشت
مینماید. یعنی در طلب خوردن، آشامیدن، تلبس، مکان
و سائره میبرآید. آهسته آهسته خوشی میخواهد و از نا
خوشی پرهیز می کند . .
همچنان شخص کامل بمائی دیده یا شنیده می اندیشد ؛
عرصه در نظر میگیرد . به ابعاد ومحل وقابلیت او علم میآرد کیفیت
دستیابی اورا تصور نموده میل استراحت و بالش شدید
میشود ؛ پول برضای صاحب زمین و بالزمهٔ انسانیه را کمی بی


۴۴
دیگر بمال خود میسازد . تا بروانه خشت یک مشت گل بالا شد ؛
آتش اشتیاق اقامت و راحت صاحب کار درجه ـ درجه پایان میشود
کذا در مسئله معنوی کسی را میل حس مثلا علم جغرافیا دامنگیر خیال
شد، بعد از علم آوری مباحث جغرافیا که بکدام رهگذر حیات بکار میآید؟
این تحول روز و شب بعوارض پست و بلند زمین، تخالف آب و هوا،
تنوع نباتات وحیوانات مناطق عالم وتکامل زراعت واقتصاد
بنی آدم. فعل و انفعال کدام قوت و خلقت است. تسکین کدام
عطش را تأمین و تسلی ذوق کدام حس را تطمین مینماید، آنوقت
احساس این مرد را امل این مقاصد بجوش سعی میآرد . در حال بیکار
اقدام مینماید؛ امّا نتیجه آیا محصول می پیوند و یانی؟ آنجهت مسئله دیگر است.
چنانچه بعضی اشخاص اند که خیلی حساس و مبتلای محبت میباشند
امّا قوه خود را ابراز کرده نمیتوانند . همت شان در کار روا امتداد
و ثبات ندارد. یا بعضی شخص صاحب قلب و ذکی میشوند ؛ چالاکی
و فعالیت شان هست. لیکن دائره نظرشان تنگ و حساسیت
شان ناقص میباشد. همچنین مردم هستند که ذکی و دائرۀ علمیه شان


۴۵
وسیع ولی جدید دلنشین بوده در عروق و اعصاب شان سعی
و اجتهاد کمتر اهتزاز میکند. یا غیرت و جربزۀ شان بی قرار و پژمرده
است. لذت و الم در غریزۀ بعضی اشخاص آنقدر تهاجم دارد که ادرا
و حساسیت شان یک بادیگر معکوساً متناسب میرود یعنی هر قدر
اوراک بالا دستی میکند، حساسیت همانقدر سستی یا بعکس.
چونکه (شعور متامل) در حال اعتدال بدست میاید باید اگر
دقت دستیاری کند. گذاشته ازین اگر نواقص آن
احساس یعنی کیفیت حس ماده بسلامت حواس شان توافق
نماید نتیجه موفقیت است و گرنه هیچ ..
بنابران ابتدا از وظیفۀ حواس بحث رانیم و صحت وانکشاف
آنها را بسط تمهید نمائیم و گرنه در وقت خواب چشم خرگوش و دیدۀ
آب سیاه ریخته نیز واز است . تموجات دوائر مهتزۀ هوا تان
تا کنار گوش گنگ میآید ولی بی فائده. چنانچه شامۀ انفیه کش مفرط
از پیش دیوار باغ یا از پهلوی گلستان متمایل میگذرد، اما چه حظی
میبرد همچنین وجود یخ بسته نیز وقتیکه در بالا بستر کم پنبه باشیم خوابیدا


۴۶
پهلوی طاقت میگردانید حالا هیچ فرق نمیکند .. اما حالا هیچیک از چشم
وگوش ذائقه وشامه و لامسه مطالب را نمی فهمد و وظیفه خود را ادا کرده نمیتواند
اینک چشم مصور و نقاش استاد ، ادراک الوان ، اشکال ابعاد
جسامت و تناسب آنها را مثل گوش موسیقیشناس ماهر که ازانجا
صدا آوا را طیف یا تند و پست با جهات شش گانه منبع صدا را تفریق
میدهند. سیاهی وحدیدی چشم بیندگان معمولی بزرگی و پرداخت ساخته
شوندگان عادی بآن مرتبه دقیق خواهد رسید . شما خود میدانید که شامۀ
گل فروشان عطار در جمعیت هزار ها گل گیاه خود را گم نمیکند. روایح نبات دوما
غشای مخاطی ایشان را بیهوده نمی خراشد . تنوع وتناسب الوان
و اشکال چشم مصور را همچنانکه الفت فضا و ضیادار و با اینچنین ابعاد
حقیقی درجه سخوت اجسام و سختی و نرمی ماده را لامسۀ ما تجربه دیده
و تربیه یافته با نزازه ذائقه کیمیا گر و ظرافت پسندان سرسفره که موی
را از خمیر و کثافت را از لطافت ، بی مداخلت صناعی فرق مینماید
و چراطهای حاذق از رنگ قاروره طپش نبض، میقرو با
را از بدن بیمار در صد دفع می برایند.
بقیه دارد -


۴۷
مدیر محترم آئینہ عرفان دام الفیضان !
بنده یکی از کمترین هوا خواهان علم و ادبم. چهار پنج سال ست که ترنجات ادبی را
از دور و نزدیک می‌شنوم. در مربع و مستطیل جرائد و مجموعۀ وطن اشکال مناظر
عرفان و صنایع این خاک جوان بخت را می‌بینم. بیشتر این رنگها متناسب
زرد
و تند ولی دیر نمی پاید. بنا بر ان طلوع مجلّات و جرائد بر خاطرم پرتو یأس می‌اندا
هر مجموعه تازه و رسالۀ نو که در افق عرفان مملکت بچشم جلوه میکند ابر بهاری
میاید که مستعد بر طرف شدن و عباسی بی‌اثر رفتن است. جرم این کیفیت غضبی
بر شاخ نونهالان و برفی بر ریشه افسرده مزاجان است.
با اینهمه گاهی خود را تسلّی میسازم که در مذهب و مشرب هر قوم و ملت احساسات
قد
و احساسات تازه ، مدنیت و صنایع مشترکۀ نو تدریجاً تکامل کرده، چه، هروا
در بدایت حال بسیار مانع سرد و چار گردیده چون باران سیل دامن کوه ،
از هر دره جاری شده اما بالاخیر یک مجرای حقیقی غنوده بعضی فداکاری اران
و بعضی حیات از ین بوجود آمده اصلاح حال نموده. چه، در مقابل ہر احتیام
یک چاره اندیشیده و در برابر هر مسئله یک قانون مفید گذاشته‌اند.
کرده ام
خلاصه اولاً عکس اندازی آیینه عرفان را نیز مثل گذشتگان گمان کردیم


میلرزد که مبادا ثمر این شکوفه مثل مجله آئین مملکت از شاخ و برگ دواندک
مدتی بی برگ و نوا خواهد ماند و بر اثر خلفهای خود افتخار خواهد ورزید .
دوم :- چیزیکه در هر کدام از آن اثرها و رساله ها و کتابها می پالیدم و نمی یافتم مذاهب
و عادات اقوام سابق ولاحق بر حقوق و طائف نسوان چه احسانها کرده ؟
خاصه دین اسلام که کاملتر و با عقل و اذعان موافق تر از همه ادیان بوده مایه افتخار
نسوان و مطیعان است بچه فرموده ؟
اینک مجله شما نیز با وجود اینکه باحث اجتماعی و .. . است باز قسم
دوم سکوت مینماید . مختصر اینکه از همت ارباب معارف امید میکنم که اولا
برای رونق و دوام این رساله قیمت دار خانه حمیت را از قلبدان و بنام ملت
پروری بر از آستین برآرند و دوم انکه علمای متدین و فضلای دقیق در خصوص تکالیف
و حقوق آنها غور فرمایند . باقی احترام و ازدیاد خدمت عرفان شما را تمنی میکنم
امضا ( .. . )
عرفان
اداره : مکتوب فوق که بقلم یکی از هواخواهان استقبال و استقلال
و اذعان وطن است . عجالة درج نموده درباره نطق مستورات وعده که
در بالا جهته اجتماعیات و اخلاق نسوان محترم داده بودیم اکتفا نمودیم .


شمارهٔ سوم و چهارم (سال اوّل) (جلد اوّل)

مقالات وارده بریاست اداره حق اصلاح
دارالتألیف آمده پس در درج مقاله را داراست

مجموعهٔ
تاریخی، علمی، ادبی، اجتماعی، اخلاقی، تربیوی

آیینهٔ عرفان

باحث از مساعی علمی و اکتشافات مدنی است که بهمّتی هیئت
تحریریهٔ اعضای دارالتألیف وزارت در هر ماه یکبار نشر میشود

محل اداره: کابل - بستان سرای - وزارت معارف - دارالتألیف

برج اسد و سنبله ۱۳۰۳ش
دارالسلطنهٔ کابل مطبعهٔ وزارت
معارف


مندرجات : صفحہ
بت { دین - صلاح الدین سلجوقی ۱ - ۶
اخلاقیات { انسان و دیانت - اعضای دار التالیف عالیحقا ۷ - ۱۶
ادبیات د تابستان - " قاری عبدالله ۱۶ - ۱۸
اجتماعیا د تدرج کمال - " ملا فیض محمد مغول ۱۹ - ۲۳
نظم ( عرفان - سرور ۲۴ - ۲۶
حکایه ( نتیجه تحصیل - مخلص زاده ۲۷ - ۳۰
معارف ( ترقی تعلیم در مصر - ترجمه ۳۱ - ۳۸
تاریخ ( سقراط ، فلسفه ، تربیه - ه ش ۳۹ - ۵۲
متفرقه { استحضار - آینه عرفان ۵۳ - ۵۶
متفرقه { بنات النعش - اداره ۵۷ - ۶۰
متفرقه { تفرقه (۱) - مترجم عبدالجبار ۶۱ - ۶۰


دین
(دین) ای متمم انسانیت ! ای شیرانه بنام بشریت ! ای
انکه دنیای امروزه مرهون تست توئی که :- انسانها را با بنیان
قوت
معرفی نموده، ملت ها، جامعه ها، تشکیل داده ایشانرا
به حفظ ترکیب و عدم تشتت توصیه فرمودی !
توئی که :- یکدشت وحشت و سبعیت را از
خار و خاشاک رذالت سترده، مزایای اخلاقیه
و سجایای حسنه را در عوض آن غرس فرمودی ! .
روزی که : آن درختان عظیم الشان سر بفلک کشیده
که :- بدون از نسیم کسی از حال شان واقف نبود، آنچه
" کار بانک ایسد " ها را به (اکسیجن) های لطیف مبدل
نموده برای جنبیدگان زمینه حیاتی تهیه نمود ، و رفته رفته


۲
آن گل غنچۀ چمنستان فطرت ( حضرت انسان ) عرض
اندام کرده خود را در جمرک جسبندگان ملاحظه نمود،
و چون فطرت لذات این نابغۀ طبیعت را از پردهٔ ولقد
کرمنا بنی آدم فلتر نموده، و مصفاترین صورت را
در هیولی لطافت تخمیرش تفویض نموده بود، این دردانه
بحر آفرینش قدم در دائرهٔ شعور مانده، آرزو می بست
که : ـ خلیفه صانع خود باشد . تا قوای بهترین
موهبت خداوند، همدوش انبیا کرام، آن معلم پایه
انسانیت که : بقوه قدسی مؤید بودند، نزول فرمودی
و این حیوانات بهیمی را بر شته مدنیت کشیده، موارد
بشوار، ایشان را تعیین فرمودی، و ملت ها و جامعه ها
تشکیل دادی !
و تو بودی که : ـ قوای ثلاثهٔ شهوی، غضبی، ملکی
انسان را که : ـ همیشه مائل افراط و تفریط است مجبول
است یکی مفرط شده، بر مفرط غلبه کند، به تعدیل آوردی،


و ایشان را باواسطه و عدالات آنها، مواجهه نمودی.
تدین ! آیا کدام سانحه از سوانح فطرت فعل و انفعال
خود را جریان داد که :- آدم خاکی از خواب ناز عدم
قیام نموده و خود را در یک رشته بیداد و یک سلسله
اکلیت و ماکولیت منسلک یافت، مگر تو بسر وقتش
رسیدی و آنرا بدقایق اخلاقیات و غوامض
اجتماعیات آشنا نمودی. و هر زمان بر وفق تطور
اجیال انسانی، بصورتی ظاهر شده و بتکمیل خود کوشیدی
تا اینکه : - ما در زمانه، پس از بیمهری های دراز
پیمان عطوفت خود را تجدید کرده و دنیای فرسوده
را به بهترین فرزندی که - سرمایه فخر افلاک است
مرمت نمود، و حضرت ختمی مرتبت (ص) با یکجهان شرف
اریکه نبوت را مزین فرموده، قامت انسانیت را
بدو بالا و اشعه مقدس ترا ای تدین ! که :- مشرف
بر نمود بود، بذریعه «تمیز» پای مکارم اخلاق، تا منظم


۴
ترین غیاهب وحشت ایصال نموده، بساط توحید،
عدل، داد، تمیز را در کافۀ ارجاء عالم پهن فرمود .
تدین ! تو بودی :ـ مشت بهایم و سوایم را که :ـ
در دشت وحشت، و مغاره های خمول بکمال سبعیت
و توحش زیست می نمودند، به مدنیت و قانون آشنا
نموده و ایشان را در حلیۀ آدمیت حلول دادی !
ور نه گفتۀ (داروین) [اگر چه معتقد آن نیستیم،
اما بمثل اگر بگوئیم روا ست] همان بودند که گفته است:ـ
اینقدر از معنیش صورت آدم شدند ٭ ور نه پیش پیش خلق دشت و قریه دادا...
تدین ! تو زنجیر مقدسی ! که دست و پای قوای
بهیمی و سبعی را، از تهاجمات نا جایز بسته نمیگذاری
از حدود خود تجاوز نمایند، و اگر تو نباشی آنهائی که :ـ
بنوامیس انسانیت اعتنائی ندارند آیا چه گاوتازی ها
که :ـ نخواهند نمود !
تدین ! روزی که :ـ فطرت ماهیت انسانی را تقدیر مینمود،


۵
با اینکه از جلب منفعت و دفع مضرت، بواسطه داشتن
قوه شهوت و غضب آن را گزیری نبود، باز هم مبدء فیض
از دادن آلات جلب منفعت و دفع مضرت،
باین کاملترین مکونات عالم طبیعت مضایقه
فرموده، مدنیت، و اجتماع را عوض آنهمه ادوات
و جوارح بآن تقدیم نموده، گفت اینک شمشیری که
با آن میتوانی کیهان را تسخیر نمائی، و این بود ذریعه آنکه:-
انسان مدنی الطبع شده بر جمعیت مجبور گردید. در اینحال
اگرچه افراد نوع در میدان وجود متساوی الاقدامند،
باز هم جمعیت خواه مخواه از وجود صالح و طالح و قوی و ضعیف
و مفرط و مفرط چاره نداشته، و باید آن یک میدان
تاخت و تاز اقویا و زمینه تهاجمات مفرطین بر مفرطین میشد
که :- تو ای تدین! ای رفوگر چاک های بیخ انسانیت،
نزول فرمودی و یک صحنه عفت و اصلاح را تهیه نموده
قانون مقدس خود را در بین انداخته حق هرکس را


۶
بدستش داده، حدود همه را معین نمودی ورنه این جمعیت
باید از آتش خود از پای می افتاد .
ای تدین ! توئی که : - حدیقه انسانیت را
بقوانین مقدسه خود احاطه نموده ، و چمنستان های
سرسبز آن را از لگد کوبی حیوانات بهیمی، وقایه کردی .
پس تو ای تدین ! شیرازه بند کائنات،
متمم انسانیت ، و حافظ نوعیت هستی اما چه سود ! !
که : ـ ما مجسمه زرق و سالوس و اغراضیم ، و دامان
مقدس ترا از وحشت و تکبر و انانیت خود با لکه دار
می کنیم.

صلاح الدین سلجوقی


انسان و دیانت
انسان :- مخلوقی است عاقل، ممیز و در کارهای خیروشر
خود آزاد و از عمل خود مسئول است که خالقش با او حساب میکند
باید دانست که انسان را بر سائر اقسام حیوان که بربته پیشوا
رسانده و مکرم ساخته همان تحمّل بار امانت است که به تدین تعبیر میمانیم.
دین :- بعقاید، عبادات، فضائل، حلال، حرام خود،
وضع الهی است که از جانب او تعالی بربندۀ برگزیده خود وحی
کرده شده که فایدۀ عظمی به تدین آن، فوز و نجات ابدی است.
و از جمله فوائد آن در دنیا مدنیت و جمع قلوب افراد بشر
و اتفاق قبائل متفرقه است که بقوی ترین روابط اتحاد مجتمع میباشند
یعنی تمسک بحبل المتین دین و اعتصام بعروة الوثقای صراط مستقیم
از اقوای ذرائع اتفاق و مودت است.
الله تعالی در قرآن عظیم الشان برسول قبول خود فرموده
که اگر همه چیزیکه در زمین است در تالیف قلوب ایشان میکردی


۸
ہر آئنه میان دلهای ایشان الفت نمیتوانستی بلکین الله تعالی که غالب
و حکیم است؛ میان دلهای ایشان الفت و مودت انداخت که مسلمان
ساخت.

درجات انسان

باید دانست که درجات اولیٰ انسان سه درجه است:
۱ ـ ادنیٰ است؛ که ناقص باشد.
۲ ـ این است؛ که به ذات خود کامل باشد و بتکمیل دیگری
قادر نباشد؛ این درجهٔ وسطی است که عرض عریضی دارد.
۳ ـ این است که به ذات خود کامل باشد و بتکمیل دیگران نیز قایم
باشد این درجهٔ اعلیٰ از انبیا است صلوات الله وسلامه علیهم اجمعین
حالا گفته میشود که کمال و تکمیل به اعتبار قوهٔ نظری
و قوهٔ عملی معتبر کرده شده.
رئیس کمالات معتبره در قوهٔ نظری معرفت الله تعالی است
و رئیس کمالات معتبره در قوهٔ عملی طاعت او تعالی است.
بناءً علیه هر واحدی که درجات کمالات او در این دو رتبه


۹
اعلی باشد درجه انسانیت او اعلی و اکمل است.
و هر ذاتیکه درجات او در تکمیل دیگران در این دو مرتبه اعلی
باشد درجات بنوت او اعلی و اکمل است.
و چون این سه سر رشته بدست افتاد! حالا گفته میشود که بنبرد
قدوم شریف جناب حضرت سیدنا و مولینا (محمد صلی
الله علیه وسلم روی زمین از ظلمت کفر، شرک فسق مملو و تاری بود
یهود : در بحر مذاهب باطله تشبیه و افتراء بر انبیا
علیهم السلام و تحریف تورات استغراق می نمودند .
نصاری : در اثبات تثلیث و تحریف انجیل بغایت
رسیدند .
مجوس : در اثبات آلهین: یزدان و اهرمن و وقوع
محارم بمیان ایشان و تحلیل نکاح امهات، بنات و عم غیره
مستغرق بودند.
عرب : در عبادت اوثان، اصنام و نهب غارات
بانتهای درجات خوض نمودند که کل دنیا ازین ظلمات و اباطیل


۱۰

بروسیاه بود و چون الله تعالی جلت قدرته ارادهٔ رحمت بر عالمین داشت
حضرت محمّد صلّی الله علیه و سلّم را مبعوث گردانید که آن ذات فائض البرکات
خلق را بدین حق دعوت نمود. بنا بران دنیا از بطلان سوی حق.
و از کذب بصدق، و از ظلمت به نور منقلب گردید و این کفریات
باطل و جهالات زائل شد و در اکثر بلاد عالم و وسط معموره بمبعوثیت
الله تعالی زبانها به توحید او تعالی گویان و عقول بمعرفت او تعالی درخشان
گردید و مردمان بقدر امکان از حب دنیا سوی حب مولیٰ باز گردیدند.
و چون مراد از نبوت تکمیل ناقصین است در قوهٔ نظریه و قوهٔ عملیه،
لاجرم حکم نمودیم که این اثر از حصول قدوم شریف محمّدی صلّی الله علیه و علیٰ
آله و سلّم ارزانی یافت و چون دیدیم که حصول اثر در شرع شریف او اکثر و اکمل
است از ظهور اثری که بمقدم موسیٰ و عیسیٰ علیهما و علیٰ نبیّنا افضل الصلوات
والتسلیمات بوجود آمده لهذا دانستیم که او سید انبیاء و قدوهٔ اصفیا است
پیشتر گفته شد ذاتیکه درجات کمالات او در دو مرتبهٔ قوّه ؛ اعلیٰ باشد
درجهٔ انسانیت او اعلیٰ و اکمل است، بنابرآن بمحض انسانیت که
یک از حیوان است اکتفاء کرده نمیشود؛ بلکه موجب امتیاز از سائر


انواع حیوان که کرامت است باخلاق نیکو و آداب معارف ثابت
کردن لازم است بعلاوه برآن در نوع انسان بجوان مرد و بزرگی خود
امتیاز باید داد! تا بقدر امتیاز جوانمردی و بزرگی امتیاز درجات تعا
و ترفع را نائل گردد.
من نمیگویم که بزرگی بکثرت اموال و کدام مالامال و حکومت
کدام مرکز و یا دستها را بگر گرفتن دور و دراز کردن است بلکه بزرگ
و جوانمردی این است که همیشه در یار و مددگار حق ساعی و کوشان با
و علاوه بر اخلاق و دیانت خود بچنین کارها بزرگی از وصدر یابد که
سبب خیر و سعادت قوم وطن شود. مواقع ضعیف قوم و ملت خود را کما
دریافت نموده بادواء گوارا، برای ضعف اجتماعی، اخلا آن تفحص تفتیش نماید
و برای تنویر طریق حیات قوم و اجتماعی راههای تاریک روشن و چاه
خلل را مسدود سازد؛ تا بعد از وفاتش حیران نباشند.
شخصیت
و علاوه بر دیانت خود در راه خدمت ملت و وطن خود ذات و
خود را فراموش نماید!
بلکه تا آخر نفس حیات خود با در خدمت ملت خود جان باز کند [استوا]


۱۲
قدم باشد که بسبب خدمات لائقه فائقه خود مالک دلها قوم وملت
خود شود تا نفوس ایشانرا رام خود گرداند. باید دانست که الله تعا
جل جلاله و عم نواله بندگان خود را بعبادات مکلف ساختر و فرایض
خود را برایشان لازم گردانیده ورسولان فرستاده و دین خودرا
برای ایشان مشروع کرده با نه برای اینکه حاجت یا ضرورتی برای
تکلیف ایشان داشت بلکه محض از روی فضل بر بندگان قصد نفع
ایشان کرده مکلف گردانید شلیکه در یگر نعمتها بلامتها فضل کرده
بل نعمت تعبده از دیگر نعم بزرگتر است زیرا نفع نعمتیکه سو متعبدا
است بدنیا عاجل مختص است. نفع متعبدات بر نفع دنیا و اخر شامل
است. پس درین شکی نیست که ان نعمتیکه در ان نفع دنیا و آخرت است
از تنها نعمت دنیا اعظم واکثر است از روی تفضل.
لهذا برابندگان پیغمبران فرستاد وحجت خود را برایشان تمام لازم گردانید
وشریعت خود را بیان کرد و امرو نهی حلال ،حرام، مباح ، محظور خودرا
بذریعه کتاب خود خواناند و برا مطیعین وعده ثواب و براعاصین
وعید عقاب کرد. پس در وعد او ترغیب و در وعید او ترهیب است.


۱۳
زیرا : رغبت باعث طاعت و رهبت مانع معصیت است تکلیف
جامع امر و نهی طاعت و معصیت است.
در خلال کتاب خود که قصص انبیاء سالفه و اخبار قرون خالیه است
همه برای موعظت و اعتبار است تا تا که رغبت قوی و رهبت زائد گردد.
این همه فضل و امتنان و لطف و احسان اوست بربندگان .
پس قرآن عظیم الشان صل علم شریعت است . و حکمت بیان سنت
است و امت مجتمعه حجتی است بر کسانیکه ما بعد ایشان است و از راه
تفضل و تعا بر بندگان خود است که ایشان را بچیزهای مکلف گردانیده
که فوق از طاقت ایشان نیست بلکه در تعبد حرج را از ایشان مرتفع
ساخت و تا بفعل طاعات واجتناب مناهی قادین و قایمین باشند
(وما جعل عليكم فى الدین من حرج) و چیزهائیکه بندگان خود را
بانها مکلف گردانیده سه قسم ساخته :
۱:- قسمی است که باعتقاد آن ماموراند.
۲:- قسمی است که بفعل آن ماموراند.
۳:-. قسمی است که بباز ایستادن ازان ماموراند.


١٤
تا که اختلاف جهات تکلیف باعث قبول تکلیف و معاون عمل ان گردد.
این محض لطف وحکمت از جانب او تعالی است بر بندگان. چیزهائیکه باعتقاد
آنها ماموراند دو قسم است:
١:- قسمی است از روی اثبات .
٢:- قسمی است از روی نفی .
اثبات:- پس اثبات توحید، صفات، اثبات بعث رسل، تصدیق
حضرت محمد صلی الله علیه وسلم است در چیزهائیکه آورده .
نفی :- پس نفی زن، فرزند، حاجت، جمیع قبایح، نقصانات است.
این دو قسم از اعتقاد اول چیزهائی است که عاقل بآن مکلف است. چیزهائیکه
بفعل آن مامور است سه قسم است :
١- قسمی است که به ابدان ایشان است مثل نماز، روزه .
٢- قسمی است که در اموال ایشان است مثل زکوه وکفارات .
٣- قسمی است که به ابدان و اموال است مثل حج و جهاد .
تا که فعل و اداء آنها برایشان خفیف و آسان باشد، این تفضل است
بر بندگان که بضعف ایشان نظر کرده است . چیزهائیکه باز ایستادن


۱۵

آنها ماموراند نیز سه قسم است :

۱ - قسمی است که برای احیاء نفوس و صلاح ابدان ایشان است
نهی قتل، اکل خبائث و سموم، شرب خمور که مؤدی بفساد و زوال عقل است

۲ - قسمی است : که برای دوستی و اصلاح مابین ایشان است مثل نهی
از غضب ، ظلم ، بغض ، قطع رحم و غیره .

۳ - قسمی است : که برای حفظ انساب تعظیم محارم ایشان است مثل
نهی از زنا ، نکاح محارم .

پس نعمت او تعالی در چیز هائیکه از آنها منع کرده شد هم مثل نعمت اوست در مباحات
تفضل او در منهیات مثل تفضل است در مأمورات .

پس عاقل چگونه در مامورات تقصیر را جائز بداند ؟ حال آنکه نعمتی است از جا نب
او تعالی ، در امتثال آن تزاید نعم است .

در ارتکاب مناهی چگونه فراخی را خواهد دید ؟ حال آنکه در آنها نیز تفضل است .

از لطف و فضل پروردگار بر بندگان خود این است که برای فاعل حسنه یکی برا شل
آن مضاعف میسازد . و مرتکب سیئه را یک مثل مینویسد و اگر بخواهد عفو مینماید . این نیز
رفق و لطف بر بندگان . اما بندگان در مقابل و مکافا این تفضل بی پایان چه میکنند ؟


١٦
آن خود عیان است که دیده میشود. (باقی دارد) عبدالحق اعضا دارالتالیف
(تابستان)
ای تابستان! ای فصل حرارت خیز. ای موسم طاقت گداز، ای آنکه آفتاب تیری مغز ها را
در کله بجوش میآور و دولها را در بدن آب میکند شعله بازیها تو از بس که دوما هوان را
سوزان ساز و همه جا بوم و بر را زمین نفخه محشر بنظر درآوری در موسم تست که تپۀ
و خاکتوده کوچکی دم از کوه آتشفشان بزرگی زده حرارت خود را گویا مانند دریای
مذابه ولگداخته بفضا دشت سرمیدهد تا هر چه برخورد از خشك و تر هم را بنسوه
با آنکه مردم کشته نخود را در و کند توکشته بهار را در و کشیده میکنی و هر چه او از دس ها
دفینه خاک سازد تو همه آنرا بیرون برآورده بر باد دهی.
هیهات چه میگویم از اسراری که قدرت در ضمیر تو بود یعت گذاشته محیطه حیرت وا
تعجب است توئی که با خوب زشت شیوه گرمجوشی مرعی داشته مهر خود را از نیک و بد دریغ
نداری عالم همه دله خوار مانده احسان تست بر خوان حاضری تو از حبوبات ارزاق گوناگون
گرفته تا بد نقلیات و میوه ها بوقلمون که از بسیار و فور از حیطه شمار بیرونند هر نعمتی برا
مانی بی بر آ جمیع جیره خوارانت دست بدست پی در پی میرسد نمیگذاری که خواران را
نو مینو اوگدا گردند یا بقحط و غلا مبتلا شوند بلکه در بدو سیاه کندوی حرص آنانروزیت طالبان را


۱۷
پر کرده خود را از جیره یکساله آنها بیغم میسازد و مستمری شان را پیشگی
رسانده دهان تقاضا و سؤال همه را بسته میکنی .
آری ای خوشا آن جو که از خجلت وضع سائل
لب باظهار نیارند و با یا بخشند
از هر شجری ثمری و از هر مزرعی حاصلی برآوری . جائی
لیمو را صفر اشکن آرزو و در مقامی سیب را مفرح
تمنای امالی سازی .
اگر چه گفتیم نوازشت عام بوده و احسانت کم و بیش
و بقدر فراخور حال بهر کس میرسد مگر باز شخص بیکاره را
از کاری و زحمت کش باغیرت را از استراحت طلب
بی همت تو امتیاز داده آن یک را مظهر غنا و نوا و این
دیگر را مورد غنا و ملال میگردانی وقتیکه از فیض عام تو
کشتمندان با خرمنهای بسیار خرمنها بر میدارند، کسانی
که در زیر سایه های درخت بخواب غفلت بسر برده
و حسن دور اندیشی را وداع گفته اند بجز خوشه چینی چاره


۱۸
ندارند آنوقت زبان حال تو میگوید خوشا بحال عاقبت بینانیکه
از فرصت استفاده جسته از عرق ریزی سعی بر مطلوب خویش
ظفر یابند و بدا بحال کوته نظرانی که از مآل کار غافل مانده از
حجاب حرمان بروی مقصود نه ببینند
بر دوش کسی تنبلی بار مباش مخنث کشر منت کش بی عار مباش
عالم همه کارگاه سعی است وعمل زینهار بکارخانه بیکار مباش
اعضای دارالتالیف
قاری عبدالله


۱۹
تدریج کمال
(تربیت و شرط حصول علم) محلی
ابو عبد الله رضی الله عنه میفرماید (اطلبوا العلم و تزینوا معه با
والوقار وتواضعوا لمن تعلمونه العلم وتواضعوا لمن طلبتم منه العلم
ولا تكونوا علماء جبارین فیذهب باطلکم بحقکم) یعنی بجوئید
علم را و زینت دهید خود را بعلم با حلم و وقار و فروتنی کنید برای
کسیکه علم را بدو تعلیم میدهید و تواضع کنید برای کسیکه میجوید
علم را از او و مباشید از علمای جبار و متکبر تبماری
از حلم کسی رباید خصلت باطل شما خصلت حق شما راه
مراد ازین فرمایش آن حضرت آن است
که خصلت حدت و بے حلمی مانع از حصول شرافت
علم و مزیل آن میباشد زیرا عدم فضیلت حلم و
وجود حدت عبارت از غلبه قوه غضبیه و قوه
شهویه است که آن را نفس سبعی و بهیمی گویند.


۲۰
و از افراط نفس سبعی و بهیمی که سبب حدت و تکبر است؛
حصول نور علم که عبارت از قوۀ نظریه نفس ملکی است
تحصیل علم محال و ممتنع میباشد زیرا که در بین انفس گانه
سبعی و بهیمی و ملکی هرگز مناسبت و مشابهتی نیست که
موجب اجتماع آنها گردد ازینجاست که خداوند کیفیت
ترقی و تربیت دادن طبیعت و طفولیت را بدین
نوع قرار داده است که قوۀ نظریۀ و تعدیل
آن که نفس ملکیست پس از حصول قوۀ شهویہ
و غضبیه و تعدیل آنها که شجاعت و عفت است
حاصل میگردد چنانچه مشاهده میشود که چون طفل از
رحم ما در بیرون میآید اول قوۀ که در او بوده و بعد
احداث و زیاد شده و میشود؛ قوۀ شهویه است
که بواسطۀ آن بدون تعلیم و تعلم سابقه شیر
از پستان ما در میجوید و این محض از اقتضای
طبیعت اوست و پس از آنکہ فی الجملہ دارای


۲۱
قوت میگردد بواسطه آواز و گریه کردن شیر میخواهد
و بعد قوه خیالیه در او حادث گشته بواسطه آن بحفظ
صور و امثال توانا میشود پس از آن مثل وصوریکه
مدخلیت در غذای او دارند و بواسطه حواس
ظاهره احساس آنها را نموده و در قوه خیالیه او محفوظ
و منضبط شده چون صورت مادر و دایه و غیره غذا
میطلبد و پس از آن قوه غضبیه در او تولید یافته بواسطه
آن از موذیات احتزار مینماید و بآنچه مانع از منافع او
باشد مقاومت ورزیده در سد و دفع و رفع آن
بر میآید پس اگر خود نتواند علاج کند بفریاد
و گریه والتجا از مادر و امثال او استعانت میجوید
و پس از تکمیل قوه شهویه وغضبیه شیئاً فشیئاً و
اندک اندک قوه تمیزیه وحیائیه که مبدأ قوه عاقله
وقوه ناطقه اوست و بواسطه آن تفریق قبیح جمیل
میکند با و بهم میرسد و پس از آنکه قواسی سه گانه شهویه و


۲۲
و غضبیه و عاقله پنج مذکور باشخاص و جزئیات و افراد فی الجمله بکمال
رسیدند بشروع در کمال پذیرفتن بالنسبة بانواع و کلیات مینماید
و چون قوه شهویه بالنسبة بتغذیه تنمیه شخص خود بکمال رسید مشغول
تحصیل و استفاده نوع کلی خویش که انسانست میگردد و در انیقوت
شهوت نکاح و شوق تزویج و تناسل عیال داری در فرد خود او بهم
میرسد و همچنین قوه غضبیه چون در حفظ شخص فرد خود کامل گشت نیز
مشغول محافظت نوع کلی خود که انسانست میگردد و در این وقت شوق
کرامات و اصناف تفوق و ریاسات و محافظات در او پیدا میشود
وقوه تمیزیه نیز که در ادراک افراد و جزئیات کامل شد مشغول تعقل و متوجه
بدرک کلیات میگردد و در این وقت اسم عاقل و وصف انسانیت بالفعل
بر شخص او واقع و صادق میآید و تکمیلیکه از جانب تکوین خداوند مفوض
بتدبیر طبیعت است بانجام میرسد.
پس از آن تکمیلیکه از جانب افعال بنده و مفوض بتدبیر صناعت و حرکت
تکلیفیه و اراده اوست میپردازد و اگر چنانچه تدبیر صناعی و ارادی تکلیفی را
تکمیل کرد بقمسیکه بتدبیر تکوینی و طبیعی تکمیل یافته است البته آدمیت و


۲۳
انسانیتیکه بواسطۀ تدبیر طبیعت در تکوین خداوندی باتمام رسیده است
بواسطۀ تدبیر ضاعت در بجاآوردن تکلیف عبادی بحیات حقیقیۀ وسعادت
سرمدیه رسیده ناجی و رستگار میگردد.
اعضای دارالتالیف
(فیض محمد مغول)


٢٤
(عرفان)
چنین که تازه و سر سبز باغ عرفان است
ز آبیاری شاه جوان افغان است
ز لطف خسرو غازی بهر کنار و طن
فروغ علم و هنر همچو شمس تابان است
ز بان خامه و فکر رسا ء دورامان
هزار مرتبه بهتر ز تیغ برانست
چه لحظ ایست که هر کس بقدر طاقت خود
پی کمال و هنر همچو برق پویان است
گل مراد ز گلزار علم و فضل بچین
که بی هنر همه جا خار راه انسان است
چرا بجب وطن جان خود فدا نکنیم
که این نشانه اجدا د و مد فن شان است
زمان علم و کمال است و وقت سعی و عمل
بکوش کاؤل وقت و شروع دوران است


٢٥٠

بخط و خال نکویان چه میدهی دل خویش
که خط و نقطۀ تحریر بهتر از آن است
بگلستان معانی درای و غنچه بچین
که گل زشرم سخن سر بگریبان است
نه گویمت همه تن کاغذ و کتاب شوی
مراد کاغذ و مکتوب معنی آن است
بصرف صرف نما نور دیده قوت ذهن
که آنچه صرف باین صرف گشت شایان است
نظر نما بجهان و به بین تو فر کمال
که هم سران همه در آسمان بطیران است
زآتش بم طیاره در گرفت چمن
ازین قضیه دل عندلیب بریانست
زجهل دور گریزید و علم آموزید
که هرچه حکم زنفس ضعیف قر آن است
معارف است که جان بخشد و حیات دهد معارف است که محیی نام انسان است


٢٦

بدرسنس خانه عرفان بیاد علم آموز
که بی هنر بخدا ننگ نوع انسان است
بخط و خال ریاضی دمی بشو مشغول
که هر ورق ز ریاضی ریاض رضوانست
ز ساینس چاره گر احتیاج ملت شو
که این وظیفه اصحاب عقل واذعان است
بکن ز جیوگرافی تو پرسرف جوی زمین
که فن جیوگرافی مهد عرفان است
تر از دوره ماضی خبر دهد تاریخ
جوان ماهر این علم جان پیران است
دلا ثمر ز معارف خوری بدان امید
کنونکه فیض محمد وزیر عرفان است
ازین کلام تو سرور همی شود معلوم
که از جدائی مکتب دلت پریشان است
(سرور)


۲۶

نتیجه تحصیل

محمد حسن نام بچه از چاریکار امسال برای تحصیل
بکابل آمده بود - چونکه در چاریکار مکتب رشدی نبود
علاوه بر مکتب رشدی لیلی روزهای جمعه بخانه کاکایش
محمد کاظم رفته با بچه های شان خوش میگذرانید. خاصتهً
دو سه روز بعد همراه رفقای صنف خیلی اُلفت و محبّت
پیدا کرده الم جدائی پدر-مادر-و برادران، اشتیاق
خانه و باغ و رفیقان چاریکاری خود را فراموش نمود-
از انجا که در این سن از خانواده خود جدا شده بتحصیل علم
مشغول گردیده - با رفقا و بزرگان مکتب باحترام گذاره
مینمود - معلمین خیلی دوست میداشتند مخصوصا بسبق ها
یومی زیاد بر زیاد کوشش کرده وقت خود را ضائع ننموده
در امتحان های سرماهی و سائره نمره های خوب گرفته بتقدیر
تحسین و آفرین سرافراز گردید.


۲۸
از سی نفر بچه مکتبی همراه شریک خود دین محمد درجه اول شده
صنف دوم را پاس کرد وقت بازگشت حکومت
کرایه موتر او را داده برفاقت میرزای حاکم کلان ستیونی
خانواده و تفریح دو ماهه بچهار یکار روان کرد
پیش از اینکه محمد حسن بخانه برسد از طرف مدیر مکتب
بچهاریکار تیلیفون شد که محمد حسن امروز هفت و نیم بجه
پاس کرده ورق ترفیع خود را گرفته بخانه پس گشت»
بنا بران پدر همراه همشیره کوچک و برادر کلان در سر مسجد
گذر که سرک و ایستگاه موتر و گا دیست منتظر شدند.
ده بجه ناشده محمد حسن بحضور پدر و برادران شرفیاب گردیده
باکمال شفقت آداب دستبوس، چشم و سر ماچی
و بغل کشی با بجا آمد
وقتیکه بخانه رسیدند مادر در آغوش کشیده نور چشم!
سه روز است که فراغ امتحان ترا چشم داشته دعای
کامیابی ترا میکردم و لباسهای نوت را چهار - پنج روز پیشتر


۲۹
حاضر نموده بودم اگر نمرہا یت خوب بود خیلی خوشحال شده
آغایت و من به تربیه تو زیاده تر اهتمام و دقت خواهیم کرد
و پی در پی بآرزو هایت نایل خواهی شد .
محمد حسن کاغذ ترفیع خود را از بکس کشیده به برادر بزرگش
داده گفت : یک یک مضمونها و نمرها را بخوان که اینها
شنوند و مکافات مرا بدهند .
نمرها همه ده – ده بود تنها جغرافیانه افتاده برادرش
نمره را آهسته و تبسم کنان میخواند پدر گفت که فرزند!
معلوم می شود بجغرافیا خوب سعی نکردی محمد حسن در حال
جواب داد : من بودم که نه نمره گرفتم وقتیکه کتاب جغرافیا
مرا دیدید خود تان نیز آفرین خواهید گفت . چونکه این جغرافیا
مثل سابق فقط اصطلاحات و تعبیرات نیست جغرافیای
امسال ما تماماً هندسه ، حساب ، علم الاشیاء ، نباتات
حکمت ، تاریخ و خاصة علم الارض است .
علاوه برین کتاب خود را نیز از بکس کشیده


۳۰
آبا غایش نشان داد . پدر وقتیکه کتاب را دید تماماً
بگفته های محمد حسن مطابق یافته زیاده تر خوشحال گردیده
در حال حکایۀ اسپ سمند را قصه کرد . دو ماه قبل خبر
کامیابی با وکوشش او را شنیده بنام خود محمد حسن
خریده بود .
مادر نیز دریشی سفید، کلاه آفتاب گیر سگل، نیم بوٹ ہا
و سائر اشیا دکالا که برایش حاضر کرده بود در صندوثچه
چوب چهار مغز پیش رویش بر آورده ماند .
حال محمد حسن از شغفی که در وقت اخذ کاغذ ترفیع
صنف داشت زیاده تر خوش گردید . لباسهای خود را
پوشیده رفیق ها و ہمسایہ های خود را یک به یک بزیارت
و دستبوسی برآمد - همه احترام میکردند و اظهار تحسین و محبت
می نمودند . فائدۀ تحصیل و ثمر سفر او را تبریک میگفتند .
(مخلص زاده)


۳۱
ترقی تعلیم در مصر (عینا ترجمه)
رساله مشهور سه ماهه انگلستان (ایشیاٹک ریویو)
در ۲۳ اپریل بتقریب آزادی دور جدید مصر در ترقی تعلیم آن
حوصله افزا مضمونی می نویسد و از ان ظاهرمی شود که تحریکات
انگلیس یک معامله را به تغیر احوال چگونه با دو بیان ضد یکدیگر
شرح و ربط داده میگوید مصر تا وقتیکه سند آزادی بدست
نداشت در درجه تعلیم پست و بدرستگاه تمدن یک طالب علم
بی شوقی بقلم میرفت ولی از هماندم که بزور تفنگها و تفنکچه ها
آزدی خود را بر اجانب تسلیم کرده اند از طالبان علم خیلی
چالاک هشیار و با شوق بنظر برمی آید ، نامه نگار میگوید:-
در مصریها یک نوع خودداری و تمدن پیدا گشته
و این از نتیجه تعلیم برطانیه و تائید عملی سلطان فؤاد میباشد
در دنیا هیچ ملک باین مدت قلیل باینقدر مراتب ترقی عروج
نکرده ، برعلاوه اهالی شوق عامی به تحصیل علم دارند برای


۳۲

آنها ترغیب و تحریص هرگز حاجت نیست. در تمامی
شهرهای بزرگ برای خورد و کلان مدارس بر حسب
احتیاج و ضرورت برپاست.
مدارس صوبجات از طلبه پُر است حتی علاقجات کوه و نواح اگر دارای مکاتب
ابتدائی نباشند ناقص شمرده می شود. نفس تعلیم مدارس ده یا
خیلی مکمل است. علاوه بر تعلیم ضروری برای تعلیم قرآن کریم
وقت کافی میباشد در مکاتب نسوان دوختن، خواندن
راست گوئی، اصول ابتدائی حفظ صحت تعلیم می شود،
اکثر صوبجات شهرهای بزرگش از حیث مرکزیت علم
دارای شهرت خاص بود با استادان مشهور خود فخر
میکند.

درین مدارس اگر چه تمام علوم تعلیم می شود مگر از تعلیم مذهبی
نیز اهمال نمی ورزند سلسلهٔ تعلیم قرآن کریم هرگز گسیختن ندارد
از تواتر و تسلسل تعلیم و عمل مذهبی اسلام قوهٔ فوق العاده را
دارا گشته که بیم اضمحلال ندارد تمام قوانین ملک و معاش


۳۳
بر قرآن کریم مبنی است . این کتاب مقدس موجد جذبه
فنون موسیقی و ادب میباشد و کتابی است مایه حیات
کرورها مسلمانان روی زمین . بسیار اطفال پیش از
اختتام تعلیم حافظ میگردند اگر چه حفظ قرآن کریم را تا حال
امر لازمی میدانند مگر برای احتیاجات دنیای مادی
به تنهائی او را کفیل نمی دانند .
نوجوانان مصر را برای بقای حیات نسبت بمالک
دیگر اندک کوشش لازم می شود و نسبت بآنها بیشتر مسلح
بنظر می آیند . در تمامی شهرهای بزرگ برای مدارس
صنعت و حرفت و اینجنیری و نیز از بهر تعلیم زراعت تجربه
جایها قائم و برپاست و برای چرم پزی و نور بافی و زردوزی
هم مکتب های خصوصی موجود میباشند . در خود قاهره
دو دارالعلوم میباشد .
(۱) دارالعلوم (از هر که در بین مسلمانها خیلی مشهور
و در ۹۷۲ ء بنا یافته و مرکزی است خاص مذهبی تعداد


۳۴

طلبه اش به ۱۵۰۰۰ بالغ می شود و اکثر آن از ممالک
دور دست میباشند .
(۲) (جامعه مصریه) و این را سلطان فؤاد پانزده سال
پیش ازین در عهد شهزادگی خود تاسیس کرده، بنای او
محض بر اعانه قائم بوده و مبالغ دخلش پیش از دو سال
از ۲۰۰۰۰ پوند بیشتر جمع گشته بود. اوقاف و وظائف
سالانه او غیر ازین هستند، شهزاده فواد تا ۱۹۱۳ء
صدر آن بوده . در ماه جون ۱۹۰۸ء این جامعه را برای
جمهور مفید شناختند . در ماه ستمبر جماعتہ اول طلبای
خود را گسیل اروپا نمود . در دسمبر افتتاح باقاعده یافت
به پنج گونه تعلیم آغاز کرد . بر علاوه با یک کتابخانه بزرگی
دارای ۵۰۰۰ کتاب زینت یافت که تا امروز ترقی
کرده میرود . در همین سال در ضمن مجلس اثریات بین الاقوامی
اکابر فن در قاهره اجتماع کرده و درین جامعه لکچرهای متعدد علمی
در دادند . در آغاز ۱۹۱۰ء جماعتہ جدیدی با نگلستان


۳۵

المان وایطالیا گسیل شد معلمین مدارس مشهوراروپا درینجا
واردگشته نطقها کردند وزرای معارف فرانس وایتالی
بنابرخواهش شهزاده منظور نمودندکه درمدارس تالی
ممالک خودپسران هشت ساله وده ساله راکه این جامعه
گسیل سازد داخل سازند. برعلاوه جهة اظهارعقیده
واحترام شهزاده دولت خودرا وادارساختندکه
مخارج قیام ودیگرتمام مصارف همچه طلباء را ازجیب خود
خرج کنند .
در سنه ۱۹۱۱ء حکومت وظیفه جامعه را دوچند
نمود، سیاحت شهزاده مشارالیه برای این مطلب
دراروپا خیلی مفیدثابت گردید ازلندن گرفته تاپیرس
برلین، بڈاپسٹ، پریگ، روم و آثنا ازهرجا
برای این جامعه چیزی حاصل کرد چنانکه تصنیفها
ونشانها بتعداد معتنی به جمع گشته وامروز جامعه
مصریه از حیث ذخیرۀ نشانها درتمام مصریخیلی کمل و معمور


۳۶
به نظر می آید .
علاوه برین یک شعبه تعلیم برای نسوان نیز اساس
یافت که با وجود مخالفت از ارائه نتائج مفید خود
باز نه استاد شهزاده فواد از تا ثیراتیکه تعلیم نسوان
در جماعة مهذبه دارد غافل نبود .
بزرگترین انجمن علمی مصر مجلس اقتصادیات سیاسیه
و اعداد و شمار و قوانین است این مجلس نیز یکی از نتائج
مفیدۀ تحریک شهزاده مذکور بوده و ذات سامی صدر اوست
تمامی ماهرین علوم و استادان معروف اعضای او میباشند
و از رسالهٔ او مردم هر ملک بخوبی اطلاع دارند .
گذشته ازین سه مرکز علمی تنها در خود قاهره چند مکتب
و مدرسه میباشد تعدا د طلبه سالانه همیشه برمزید قیام مدارس میکند
درین مدارس، علوم مذهبی، فنون، صنعت و حرفت تعلیم
می شود و بآنها خیلی بحوصله های فراخ میدهند . سلطان و
حکومت هم از توجه بهمت افزائی شان از چیزی دریغ نمیکنند.


۳۴
یکی از تاثیر این عهد جدید آزادی کامل زنان طبقه اعلاست.
برعلاوه بتعلیم زنها فوق العاده کوشش می ورزند زیرا از حقائق
واضحه است که تعلیم اولیه پسران خواه او را سپاهی سازند خواه علام
خواه مدبر پیش از همه در زیر تاثیر حکومت کوچکی است که حکمران آن
مادر میباشد. درین ایام هر چه بدلهای اطفال لازم باشد انداخته میشود
سلطان فواد وقتیکه برای زنان تعلیم یافته در جامعه مصر یک
نصاب خاص مقرر و برای زنان جاہل غریب مدارس صنعت تاسیس کرد
نمی فهمید که این مدرسه از حیث کارهای دستی زنان اینقدر مفید
ثابت شود یا اینقدر منافع حاصل گردد. در ۱۹۱۸ء وزارت معارف
رقم معقولی مقرر نمود. تعلیم عربی، ریاضی، و دیگر کارهای دستی بسبب
همین مبلغ اضافه گشت .
اعداد و شمار وزارت معارف ظاهر میکند که در ۱۹۲۱ء
علاوه ازین مدرسه ۶۵۸۲ سم دختر در مدارس ابتدائی مشغول تعلیم
بودند. و در مدارس سرکاری صرف ۷۹۰ ، دختر ہا بود. در مجالس
صوبجات ۸۱ مدرسه و در ان ۷۵۹۲ دختر تعلیم میگرفت.


۳۸
این است که خوش قسمتی زنان مصر از امور مسلمه شد، اطفال
استقبال آنها در بهترین فضا و خوشترین حالتی قدم بعرصهٔ
وجود گذاشته آزادی پسندی خودشان را خیلی بدرستی
ثابت خواهند ساخت اگر چه از حکومت سلطان مذکور
همین چهار سال گذشته ولی اهالی مصر این مدت را
اهم ترین دور ترقی ملکی و قومی میدانند. اکنون هم هر یک را
از سلطان و رعایا تکمیل وظیفهٔ خودشان خیلی باقی است.
ترقی ذهنی اخلاقی علمی اقتصادی قوم و رفاه در معیشت،
کوشش تحقیقات و کشفیات خلاصه مساعی جمیله برای فلاح
و بهبودی نوع اموری است که ذات سامی سلطان را برین
آماده ساخت که آنها بار خدمت مملکت را بر دوش همت خود
بردارند. سلطان موصوف وقتی سریر آرای اورنگ
سلطنت گردید که مخاطرات بزرگ با او همراه بود ولی از همت
والا این وظیفهٔ خود را خیلی بشیوهٔ خوب انجام داد.


۳۹

سقراط ، فلسفه ، تربیه

موسس فلسفه جدید یونان و مربی و اخلاق شناس
مدنیت و جمعیت بشر سقراط (قبل المیلاد ۴۷۰)
در آتنه تولد یافته . پدرش (سوفرونیسق) مجسمه ساز
و خراط ؛ مادرش "فنارت" قابله (دایه) بوده .
سقراط بعد از وفات پدر چندی بصنعت و حرفت
موروثی خود مشغول گردید . آهسته - آهسته
ذوق تجسس حقیقت در دماغ او جاگیر شد . عقل سلیم،
اراده قویم ، دقت و مشاهده او را ، شور و شغف عصر
بجنبش آورد . چه ، درین دور زمره باسم (سوفیست)
با دعای بی ثبات برخاستند . جمعی را بخود می بستند
و دعوی همه دانی میکردند . یک مسئله را از هر نقطه نظر
گاهی قبول و گاهی رد می نمودند . مبنای موفقیت
ایشان همین (چون و چرا) بود . دعوی حقیقت در پیش


۴۰
(چون و چرای) ایشان بتزلزل می‌افتاد. غریبة آنکه
بمدرکات حواس نیز بعضاً اشتباه پیش میکردند
و علما را بشبهه میانداختند. برینوجه موقع، خاصةً
ثروتها و مالها جمع میکردند. اجرت سبق و حق تعلیم
برای جمع مال و پول وسیلهٔ ظاهری بود.
اگرچه مردم بازیچهٔ اینها شده گول این طبقه را میخوردند
امّا رفته - رفته هر ادعا را سلمة السلام - کور کورانه -
از قبول استنکاف کردند. ناطق، دقت پسند
شدند. بتحرّی مقصد حیات و منتهای زندگی افتادند.
گفته میشود که اصل علم و فلسفه بواسطهٔ شبه و افکار
ایشان روی کار آمد. محاکمه، استدلال، جستجوی
حقیقت از عکس العمل این طایفه قوّت گرفت.
اینک از اثرات این جمعیت قابلیت سقراط
در جنبش آمد. وجدانش نیز از عکس تأثیر آنها استفاده
کرد. صفوت و صمیمت ذاتی خود را در ضمن رقابت و غبطه


۱۴۱
بکار انداخت. از تشکیک ایشان بکشف صدق وحق
افتاد. درست کار و راست کرداری پیشه نمود. اساس
سعادت را اخلاق میدانست. از آنجا که سقراط از
طلبای خود حق التعلیم قبول نمیکرد؛ با کمال فقر و ریاضت
گذرانی می نمود. سقراط برای منافع شخصی و غرضهای
خصوصی خود هیچگاه از حق انحراف نمیکرد. همیشه بمطالعه،
تدقیق و مشاهده مشغول گردید. نسبت باثار فیلسوفهای
قدیم بیشتر از جهد دماغی و بصیرت خود استفاده
نمود.
پیش از ظهور سقراط اصول علم وفلسفه آفاقی تکونی
بود. سقراط او را انفسی و درونی ساخت. بتعبیر دیگر
فلاسفهٔ قدیم تدقیق اجزاءی عالم و حادثات اشیا را
بوصول حقیقت اندازه میدانستند. سقراط تأمل انفسی
را وسیله کشف حقیقت دانست. فرق سقراط در کیفیت
نه در اصل و کمیت. لیکن سابقون عقول را به خارج ، مجردات


۴۲
واجرام مشغول میداشتند. سقراط تلقیات مردم را بنفس و داخل هستی میاندیشید. سرمشق اوستاد همین جمله «خود را شناس» بود: من عرف نفسه الی آخره این جمله در پیش طاق معبد دلفی نوشته بود. وقتیکه سقراط بعبادت گاه میرفت این جمله جلب دقت او را میکرد و همیشه در میان صحبت تکرار می نمود.
سقراط بمجموعه افکار خود شریک میخواست. تلقی تازه و غیر مانوس خود را نشر می نمود. آرزومندان علم و ادب را بجا تدریس نمی نمود. بلکه او خود، کوچه بکوچه - بازار ببازار گردش میکرد. هر جا دوسه جوان قابل و لایق دید؛ بسؤالها و تنبیه ها جلب دقت ایشان نموده هوای علم و استفاده حقانیت را بسر آنهامی انداخت. برینوجه تدریس خانه او بر سر بازار و کوچه می بود. مقابل تدریس خود اجرت طلب نمیکرد. برینوجه خیلی اشخاص گرد افکار او جمع شدند. بعضی ازین میان خلف و ناقل فکر او و بعضی مسلک مستقلی را دارا گردیدند. بعضی که


۴۳
خلف او شدند؛ مثل قیسه نوفون مشهور ومترجم مسلک او
و بعضی که مسلک مخصوص تأسیس کردند؛ مثل افلاطون
مکتب و مشرب نوی ایجاد نمودند چونکه افلاطون بفکر
اوستاد، افکار خود را علاوه نموده نظریات او را اصلاح
و توسیع کرد.
چنانچه قیسه نوفون خیلی اثرها نوشت. روح این
اثرها همان افکار بود که از سقراط مقتبس شده بود.
اینست که اثر تحریری از سقراط نمانده نظریات او را شاگردانش
جمع کرده اند. سقراط همه افکار خود را با خلاق مبنی میداشت.
برای نفس خود اعتدال و برای نوع خود عدالت یگانه دستورالعمل
او بود. همچنین پابندی قانون را وسائط بقا و ترقی شرف
انسانی میدانست. راست بین، راست گوی، راست کاری
تلقین میداشت. اینها خصائلی بود که در طبع خود سقراط مرکوز بوده
گفته میشود که عالم و عامل بود. تعاون و حمیت وطن اعتدال
از ملکات خصوصی او بود.


۴۴

با وجود آنکه آتینی ها ظرافت اندام را از علامات حسن اخلاقی
و کمال انسانی میدانستند؛ نازیبائی سقراط سبب نفرت آنها
نمی شد. در اندک مدت محبوب اهالی گردیده به اذهان عموم
موقع احترام پیدا کرد. سقراط مخالف ها نیز داشت. خاصه
حکومت عصر جبار سی گانه منتظر دستیابی بودند. اریستوفان
مضحکه نویس در (ابرها) نام اثر خود سقراط را معلم مضر و مفسد
تصویر نموده .
سقراط در اثنای مباحثه مخالف خود را بتجاهل عارف از
سؤال بسؤال و از جواب بجواب های ملایم و بسیط می انداخت خودیشان
درین بین معترف بدعوی بیجا میشدند. همچنین بشاگردان برای اشتراک
فکر و تنویر دماغ بهمین اصول رفتار میکرد. بر نیوجه در دماغ طلبه خود
تحری حقیقت و ولادت افکار پیدا میکرد. بتعبیر دیگر گاهی سقراط
بتبسم میگفت: مادرم بچه میزایا نید و من از ذهن بتولید
افکار قابله گی میکنم. بتعبیر دیگر: «صناعت من زایانیدن ذهنهاست»
سقراط متواضع و منصف بود وقتیکه اسم (حکما) ذکر شد خود را