خاطر نشان
خواهشمندان محترم قیمت شتراک را در کابل بحاسبه وزارت معارف و سا
ولایات بخزانه دولت سپرده رسید (قبض) آنرا بدار التالیف نشان داده طلب محبه
مینمایند اما در خارج به نماینده خانهای دولت علیه تادیه نموده خواهش مجله میکنند.
قیمت شتراک بقرار ذیل است:-
سالیانه در داخل ...... هشت روپیه کابلی.
" " خارج ...... شش روپیه کله دار یا د و رو بل
فی یک جلد در داخل روپیه در خارج یکروپیه قیمت سنجی آن
ذیل:-
در مقابل شتراک ده شماره یک شماره رایگان است (خواه و کلای
آئینه باشند خواه مشترکین).
همچنین برای اهل علم و قلم کار آئینه رایگان معلمین معلمات طلبا و طالبات از ان بنصف
اعلان
اشتهارا تیکه جهت علوم وفنون باشد. بپیچ کلم یک پیه جهت تجارت و صنائع باشد همر
[ILL] حد مندرج خواهد یافت. اشتهارات ایک مضمون ان سه دفعه زیاده درج خواهد شد.


شماره (٣/٤) جلد ششم سال دوّم
هو
مقالات وارده
بریاست دارالتألیف
آمده پس نمیگردد
اداره حق
اصلاح و درّیخ
مقاله را دارا است
مجموعه
تاریخی، علمی، ادبی، اجتماعی، اخلاقی، تربیوی
آئینه عرفان
باحث از مساعی علمی و اکتشافات مدنی است که از طرف ریاست
دارالتألیف وزارت معارف در هر ماه یکبار نشر میشود.
محل اداره : کابل - بستان سرای - وزارت معارف - دارالتألیف
برج اسد ١٣٠٣ هـ
دار السلطنه كابل
مطبعه شرکت رفیق


فهرست مندرجات شماره (١١ / ١٢)

آئینه عرفان

مضمون   اسامی   صحائف

(١) غم و سرور   عبدالله   ١-٦
(٢) سرباز مارسالا   ا. شیوا   ٧-٨
ادبیات
(٣) موسیقی و شعر   مقتباس از مجله آینده   ٩-١٦
(٤) عمر خیام   سرور   ١٧-٢٤
(٥) طفل کوی   هاشم شائق   ٢٥-٣٢
تربیه
(٦) قد تبین الرشد   محمد حسین   ٣٣-٤٠
(٧) بنات نعش ناول   عبدالجبار   ٤١-٤٨


شماره ٣ / ١٢
جلد سوم، سال دوم
غم و سرور
قلم برداشته خواستم راجع به سرور و غم چیزی بنویسم و هر یک ازین دو عوامل طبیعی (؟) این دو قهرمان بزرگ. این دو سلطان قلمرو دل. این دو فرمان فرمای با عظمت جبروت عالم وجود انسانی را تعریف و از ترجیح یک بر دیگر سخن رانده و روی هم رفته مزایای فضایل یا نقائص و معائب هر یک را شرح دهم.
ناگاه انبساطی بضمیر استیلا یافت فرحتی در خود میدیدم ہی دلم می بالید. امید های دیرین در برابر چشم صف زدن گرفت. آرزو های مرده زنده بشد!
یا للعجب !! وظیفه ام حسب دلخواه اجرا ندارد که گویم وجدان را استراحتی رو میدهد. وطن مقدس هنوز ترقی اطمینان بخشی ننموده که اینقدر بر خود ببالم.


شماره ۳ / ۱۳
۲
جلد سوم ، سال دوم
گذشته ازین ، شاگردهای رشدیه چهارم چندان بچیز نویسی مایل نیستند که بمراد شیرین خود رسیده ام منتظر وصول مژده هم نیم که زمزمه کنم :
امروز نامه ام ز بر یار میرسد : من گام قاصد از طپش دل شمرده ام
حشم بالینیم چیست ؟
بلی (سرور) که در هر کجا اقامت وجود ندارد. در صحنه تمثیل خیال تجسم میکند. سیمای این شاهد شنگول بشوش چهره خیلی تازه. جبین کشاده. رخساره ها سرخ و سفید. مژگانها بلند . لبها خندان . اما از ناز چین بابرو زده عربده آغاز بر من عتاب کرد و گفت :-
خوب منکه محبوبه دلپسند عالمم جهانی به لقایم مشتاق و بدولت وصلم تمنا دارند و دست هر کس هم بدامن وصلم نمیرسد. بلکه در ایوان خسروان مقیم و پادشاه و وزیرستیم مرا با غم که همیشه پیرو حادثه و سگ آنقافله است چگونه خواهی در یک پله بسنجی و یا تصور کنی من بروی چیره بیا آن خیره بر حق سبقت دارد.


شماره ۱۳
باغ، راغ بهار، سبزه گل آبشار، آب روان، سایه بید
سیر مهتاب ، حسن، آهنگ خوش، بوی دلکش،
نعمتهای لذیذ و ملموسات لطیف و روی هم رفته جمیع مناظر
قشنگ طبیعت سبب وجود منند و من نزا ده پاک
همچه نیکانم عالم بشر بامید همدمی من زنده مانده است ورنه
دیدار منحوس غم که نتیجه اخص فلاکت زحمت مرض تنگدستی
احتیاج بیقرتی است، یک وقتی دود از نهادش میکشید
آنظالم طبیعت، خیلی بیرحم و همیشه جانهای پاک را
در شکنجه ظلم و دلهای نازک را در فشار استبداد میگیرد
زبان شیرین سرور آنت پشنگول دلم را به درستی
سخنانش هم تا یک حد جان داشت و در من اثر کرد.
میل کردم وار و ندار خود را همه در مقدم او نثار کنم و پوزش
خواهم از تصوری که میخواستم او را در مزیت با حریفش مقابله کنم
دفعةً طبیعتم گرفت. دلم تنگی میکرد. از تنفس طبیعی بازمانم
نفس که چون فرو میرود ممد حیات و چون بر می آید مفرح ذات است.


شماره ١٣/٣٤
٤
جلد سوم، سال دوّم
از سینه تا کلو چند جا گره گشته و نزدیک بود خفه شوم.
این حال تنگ که حکایت میکند از فشار قہر عصیت ؟
صحنه تمثیل خیال؛ پرده را بدل کرد . غم که فلک زدگان
بیچاره همه کشته دست اویند همچو فرشته عذاب حاضر شد.
در جبینش چین و شکنج بسیاری فراهم آمده که دیدنش
عیش ما تباز را منغص وطبع نامرادان را منقبض سازد با آواز
لرزان گلو گیری گفت: شما نوع بشر، خیلی حقوق ناشناسید!
خدمت هیچکس به پیش شما مجرا نمیشود. من با پدر شما حضرت
ابو البشر عقد اخوت بسته بودم. هنگام هبوط بدین لکدُه
که از مونس خویش جدا افتاد، من از و تفقد و دلجوئی کرده
و نگذاشتم تنها بماند . و چون آشنای پدر خویش
پسر گفته اند از آن عصر تا امروز در هر حادثه از دلجوئی
و تفقد اولادش هم پا نگرفته وبقدر مساعده وقت از ایشان
وارسی کرده‌ام . اگر من با ولادش دلسوزی نداشتم؟
اکثری ناخلف و باغوای سرور از جلد انسانی برآمده حیاش


شماره ۴ ۱۷
جلد سوم، سال دوم
تن پرور، مغرور، خودبین میشدند اخلاق ذمیمه همه در آنها
نمو و حس عواطف روحی بالمره در آنها خفه میگشت.
خلاصه نگذارم قوای معنوی و روحیات شان ضعیف گردد
مرا با (سرور) که همیشه هم نشین است با شخاص بیوجدان
و مردم کو تا نفکر عاقبت نیندیش چگونه مقابل و بر علاوه
خواهی اور ابر من ترجیح هم دهی !
دعوی و ادله متعارضه خصین را در قوه و ضعف
مساویی دریافتم . قوه فکر از حرکت باز ماند و نتوانست
با طراف قضیه تعمق وصحت و سقم دلائل هر دو را بسنجد
برحقانیت یکی و بطلان دیگری حکم نماید قوه تمیز که کشف
حقایق از وظائف اوست مرا متحیر دریافته گفت :
قاعده کلی است که اجتماع و ارتفاع نقیضین محال است
پس اگر در مقدمات خصین و کیفیت ترتیب هر یک
اندک تامل کنی ! فورا بر صدق دعوی یکی و کذب
دیگری بر میخوری .


شماره ۱۷
۶
جلد ستوم. سال دوم

اینقدر است دلائلی که هر یک بر مزیت خودش
اقامه نموده وقتیکه تحلیل کنیم می بینیم رحجش بغم
و سرور دنیوی میشود. از آنجا که این دارابتلابی ثبات
و محل حوادث است البته غم و سرورش هم گذرنده
و بی ثبات میباشد و چون ابنای بشر ادعا دارند
که در اصل فطرت همه حر و ازاد افریده شده اند صفت
حریت مقتضی است که نه در بند غم و نه در بند شادی
باشند . بلکه از ربقه تعلق و دلبستگی جمیع نوش
و نیش عزت و ذلت امری و ماموری برآیند
(لِكَيْلَا تَأْسَوْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ)
آمدیم بر غم و سرور اخروی معلوم است خاتمه مستور
و انسان عاجز را با وصف ظلومی جهولی عقبات بیماری مرگ
عالم برزخ و آخرت در پیش کس نژاده اند برات مسلمی بیم
و رقعه پای سلمه پس انسانی که اندک آدمیت داشته با سرور اشیا
بوده و غم را هزار مرتبه بروی ترجیح میدهد . این است حقیقت سخن در خصوص خرت غم
عبدالله


جلد سوم ، سال دوم
شماره ۳/۱۳ ۷
با دو موسیقی شنانز فرانسوی
سرباز مارشالا
ترجمه ا. شیوا

۱- هزار نفر تفنگدار بودیم که از ایتالیا بریاست گاریبالدی
به سیسیل می رفتیم. روزی در دشت تنها بودم که سرباز
بیست ساله در مقابل خود یافتم. صدای پرکردن تفنگش
بگوشم رسید میخواست بوظیفه خود عمل کند من هم
سلاح خود را حاضر کردم. چهار پا پیش گذاشت
من چهار قدم استقبالش نمودم. تیرا و بخطا رفت
ولی من خوب قراول رفته بودم

۲- بیچاره جوان بدور خود چرخی زده بزمین فتاد رنگ بصورتش
نمانده بود. بسرعت خود را ببالینش رساندم از
فتح و فیروزی خویش خوشحال نبودم بلکه قلبا شرمنده
شده از او معذرت میخواستم. خیلی تشنه بود ظرف


شماره ۳ / ۱۲ ۸ جلد سوم، سال دوم
آب خود را بدهانش گرفته سیرابش ساختم بعد او را بدرختی
تکیه داده پیشانی منجمدش را پاک کردم .
آیا امکان داشت که فقط مجروح شده باشد ؟
۳ - برای بستن زخم لباسش را کشودم . گلوله بدون
پیچ و خم از قلب گذشته به پهلو رسیده بود . مابین
لباس و پیراهن تصویر رنگین و زیبای پیره زنی را
یافتم که با ملایمت لب خند میزد . . . خدا دانا ست که
تا دم مرگ جان دادن نوجوان و گریستن پیره زن
در مقابل چشمم مجسم خواهد بود ! !
لعنت بر جنگ باد که این ضربت ها ناشی از او است .
جام مرا از شراب مار سالا ممتلی کنید .

نامه های سربازان


شماره ۳ / ۱۲
۹
جلد سوم سال دوم

موسیقی و شعر
اقتباس از مجله آینده

ای ارتعاش مناسب و روح نوازی که ترا موسیقی
مینامند مجله آینده خواسته است تاثیرات ترا وصف کنیم
وترا باشعر مقایسه نمائیم اما ساعتی که تو در پرده گوش تاثیرست
کننده خود را محسوس میسازی هیچ کس سزاوار نمیداند.
که بقلم و کاغذ توجه کند وقتی که سامعه از تو محروم است
کدام حافظه توانا میتواند کیفیات تراز ندگی بخشیده و
چنان که لایق تست بر صفحه کاغذ مرتسم سازد؟ تا در بوستان
مکاشفات تو بتفرج مشغولیم بوی گل چنان ما را مست میکند
که دامن از دست میرود و تا بیرون از ان بوستانیم
دقیقه از حالات مقیمان باغ را تصویر نتوانیم کرد ! بقلم و بیان
این اجازه را نداده اند که نقاش یا راوی کیفیات روحی شوند!
تو زبان روحی و نزد هر صاحب جانی مفهومی . اماکیست
که با بیان و بنان مترجم یکی از قرعات و ضربات تو شود!


شمارهٔ ٣/٣
١٠
جلد سوم؛ سال دویم
تو هم مثل تمام چیز های خوب لذیذ و روحانی میائی و بزودی محو
میشوی و یا جزئیهٔ مبهم که با هیچ لغتی بیان شدنی نیست در خاطرها
میگذاری، امواج ترا این فضای حریص و غارتگر بزودی
از هم میپاشد هر قطعه از ان را موج قوی و مهاجم بلعیده
میرباید هر صاحبدل و صاحب احساسی میداند تو چیستی
هیچ آفریده نمیتواند در تعریف تو الفاظی بیابد
اخاوت تو از چه منبعی است که برای همه کس مفهوم و بر همه
کس نامعلوم است نخستین موجی که از تو بما میرسد تمام
حواس را از کار باز میدارد و بیک نقطه متوجه میسازد
قلب را گرم و خزانش را تیز و سریع میکند نفس را که بی اختیار
حبس می شود بریده بریده بیرون میفرستد هیجانی در تمام
اعصاب ایجاد میکند که بحالت اندوه دیدگان یا سرور
یافتگان شباهت دارد اما اندوهی که روی زمینهٔ شادی
استوار است و مسروریکه بچاشنی غم آمیخته است، اندوه
بر تمام وجود مستولی میشود، اشکی ملایم و شیرین بر مخازن


شماره ٣ / ١٤
١١
جلد سوم ، سال دوم

چشم ما لاسیماید و کلیه احوالی که در مصائب شدید دبروز
میکند، احساس میشود : ولی باین تفاوت که عمق دل خندان است
و سویدای قلب ملتهب و متلذذ است شعرائی که عشاق
خندان و گریان را بشمع تشبیه کرده اند قدمی کوتاه بجانب
حقیقت داشته اند و آنها که ابر بهار بر امثل قرار داده اند
قدری بیشتر بحقایق نزدیک شده اند ابر بها چهره تیره
و منقلب و مشوش خود را نشان میدهند ولی ناگهان دل
نورانی و خندان خویش را باز میکند اگر گردش افلاک را
موسیقی عمومی کائنات بدانیم واقعا سحاب بهاری را
هم باید یکی از مستمعین شیدای آنمجلس تصور نمود توجه
میگوئی و در گوش جانها چه میخوان که دلهای مختلف و مغزهای
متفاوت همه دریچه خود را بر تو میکشایند و چون مریدان
کرامت دیده بتو ایمان میآرند ؟ کدام حقیقت است
که هیچ منکر ندارد هیچ تردید پذیر نیست و هیچ خلافی دران
راه ندارد و تو آن را با روح حکایت میکنی ؟


شماره ۳ / ۱۳
۱۲
جلد سوم، سال دوم
تو آن زبان بین المللی هستی که نوع بشر بهر دو در ترکیبات
انسانی جستجو یش میکند و گویا انسان در ساحت هشت
بآن تکلم میکند و خواهد کرد چون بدیهی است که کسی بوسیلهٔ
توصیف ترا ندارد و در پی شناختن تو و پی بردن باصطلاحات
علمی و فنی متوسل شدن خلاف شان تو خواهد بود قدر تو
در ابهام است زبان مبهمی که تناسبش کامل باشد
موثر ترین بان هاست تو خود را بر جمعی عرضه میکنی
و هرکس بمناسبت احوال خود ترا ترجمه میکند و همیشه
درست و صحیح مینمائی زیرا که تو بکلیه مبهم تر از آنی که در
قالب تصریحات ناقصهٔ الفاظ در آئی از تمام احوال روحی
هسته نفوذ در تو هست و هر ذی روحی ترا بر حالتی که در ان لحظه
بروی غالب است منطبق میکند آنانکه سعادت دارند در
کلوب استاد ماهر آقاسی علی نقی خان وزیری حاضر میشوند
اگر اختیاری در آنها باقی بماند در سیمای حضار بنگرند تأثیر
عمومی ترا بخوبی درک خواهند کرد. تمام این اشخاصی که در خارج


جلد سوم سال دوم ۱۳ شماره ۳ / ۱۲
مجلس هر یک مصاحب فکری خاص و عقیده مخصوص نیست شاید در هیچ باب از ابواب با دیگران موافقت حاصل نکنند و در عالم هیچ چیز آنها را متفقا مطیع و موتمن نگرداند. محض اینکه صدای تار آقای وزیری هوا را مرتعش ساخت با یکدیگر متحد میشوند همه در مجذوبیت متفق میگردند. زیرا که تو با بیانی مبهم و کلی هر یک از آنها را بنوعی متاثر میساز و بر تارهای مختلف قلب آنها گذشته در هر دلی تاریرا که حاضر و مستعد است بمرتعش میکنی. تمام حضار در دریای لذت فرو میروند و امواج تو آنها را باهتزاز تام از جائی بجائی حرکت میدهد ازین جنبش سکون ناپذیر دایما حرارت قلب و سرعت خون و درجه شوق افزاید و می یابد تا بحدیکه دیگر معاشقه و وداد و رقابتی مبهم و غیر قابل ادراک لذتی نمی بخشد بشنونده مائل میشود که منظره خویش را بیشتر و بهتر ببیند و آن را از پرده ابهام بیرون آورده و پیکر حقیقی یعنی بخشد اینجاست که شعر قدم


شماره ۳
۱۳

١٤

جلد سوم ، سال دوم

بعرصه خودنمائی میگذار دو الفاظی که کالبد نارسائے تو
هستند چون ترا مفهوم و مدرک می کنند و در مستمعین اثرے
فوق العاده و از ندچه باید کرد دماغ لبشر که همه لایق ادراک
روحیات نیست و محتاج بفهم و کشف است، الفاظ
شعر تصریحی و تفریحی از تو می یابد، اگر شعر فصیح باشد
اگر اجزای آن تنافر و تعقید نداشته باشد ، اگر ترکیبات
لفظی و معنویش با تو موافقت کند در ان حالت هیچ
چیز موثرتر از شعر نیست تاثیر این اشعار جامع الشرایط
بشابه ایست که اگر خواننده لب بر هم گذارد و باز امواج
غیرملفوظ تو بتنهائی خودنمائیش کند، دیگر میزان التذاذ
بحدنخستین نخواهد رسید ؛ اقامی وزیر یکه کاملاً آگاه ازین
تاثیرات هستند ابیات دلپذیر موافق مضامین
روحانی تا از شعرای بزرگ ایران اختیار کرده
و لباس تو قرار میدهد و آنهم غالباً از شاعری که
گفتارش از فرط ابهام و کلیت وجد ترکیب تطبیق


شماره ۱۲/۴ ۱۵ جلد سوم سال دوم

آراسته ترین لباس است بر پیکر ملکوتی تو و آن حافظ
شیر از نیست بنی شعر تو روحی نامدرک و عریانی و شعر بی تو
پیکر ی بی احساس و بی روان. در پیکر لذایذ تو بمنزلهٔ
احساس و شعر مثابه عقل است . تفاوت تو با شعر همان
فرق شعر است (؟) با نثر. تو شعر را قابل دخول در
بهشت ارواح میکنی و بالهای آسمانی خود را در پیکر
خاکی شعر استوار میسازی توئی که نظم را از حضیض نثر
باوج شعر پرواز میدهی توئی که شعر را بقدری تلطیف میکنی
که مهبط نفحات آسمانی و منبع تراوشهای روحانی
میگردد اما شعر اجر ترا ضایع نمیگذارد او ترا در دماغ بشر
که از همه موجودات نیز قدر ترا بالامیداند مفهوم و مرکوز
میسازد او ترا در جمع خاکیان که عشاق وفادار و بیدستگاه
اند وارد کرده و لباسیکه مناسب ادراک آن دل باختگان
است، بر تو می پوشاند و هر درجهٔ بتأثیر تو میافزایند
شعر ترا از رتبه محسوسی بمقام معقولی میرساند نفخه لرزان


شماره ۳ ۱۳ ۱٦ جلد سوم سال دوم
بیثبات ترا در قالب مطبوع خویش قوام و دوام ارزانی
میدارد اوترا از ایوان قلوب بشری بقصر عقول که محترم
ترین و باشکوه ترین مکانهای عالم طبیعت است؛
رخصت ورود میدهد و با فکر انسان که شریف ترین زاده
طبائع و عناصر است ممزوج و هم آغوش میسازد، با یکدیگر
شاد باشیدای موالید لطیفه دل و مغزانسانی و در پنجه
بی نظیر و نغمه دلپذیر اقاسی وزیری بهترین نمایشهای
خویش را مغتنم شمارید و این وصف نالایق زمین مجله
آینده قبول کنید .


شماره ۳/۱۲ ۱۷ جلد سوم، سال دوم
نمره (۳) خواجه امام عمر خیام (بقیه از شماره سابق)
تمام دورهٔ عمر عزیز خود را در صحبت می و معشوق (؟) صرف کرد
اسباب شاعری و لزومات آسوده گی آنچه منچو است
مهیّا بود ازین است که رباعیات او در مذاق لذیذ و نشر
صهبا را دارد میگویند شبی مجلسی آراسته بود و جمعی
از دوستان و هم نشینان را به مهمانی طلبیده بود شمع
و چراغ زیادی گذاشته در کمال آزادی و بیخریی
مشغول می خوردن بودند در حین خورسندی و تعیش
باد سختی وزیده شمعها خاموش و کوزه می شکست
عمر خیام را عیش منغص شد از روی مستی گفت :
ابریق می مرا شکستی ربی ٭ بر من در عیش را بستی ربی
بر خاک بر سختی می ناب مرا ٭ خاکم بدهن گر تو مستی ربی
مورخین شرق این نکته را نیز اضافه کرده میگویند که بعد
ادای این رباعی چهره‌اش سیاه شده آئینه بدستش دادند


شماره ۳ / ۱۲ ۱۸ جلد سوم ، سال دوم

صورت خود را دگر گون دیده بخندید و گفت :
نا کرده گناه در جهان کیست بگو : و انکس که گنه نکرد چون زیست بگو
من بد کنم و تو بد مکافات کنی : پس فرق میان من و تو چیست بگو
در حال صورتش مانند بدر چهارده تمام درخشنده شد فورا سر
بسجده گذاشته جان با بجان آفرین تسلیم نمود .
وفات خیام :
غالباً سنین ۵۱۷ او ۵۲۷ مینویسند و (بروکلمن) در تاریخ علوم عرب سنه ۵۱۸ دانسته
برای هیچ یک ازین دو تاریخ موجود نیست در هر صورت
از چهار مقاله واضح میشود که وفات او مابین ۵۰۸ و ۵۱۶
بوده است زیرا که در ۵۰۸ حیات بوده است و در ۵۰۸
نظامی عروضی قبر او را در نیشاپور زیارت کرده چندین
سال از وفات او گذشته بوده است .
مصنفات خیام :
آنچه از مصنفات عمر خیام باقی است یا آنکه مورخین ذکر کرده اند بقرار ذیل است رساله جبر
و مقابله که مسیو وپکه رسانیده متن عربی آنرا با ترجمه فرانسوی
در سنه ۱۸۵۱ در پاریس بطبع رسانیده است :


شماره ٣ / ١٤
١٩
جلد سوم سال دوم
رساله في شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس
که در کتابخانه لیدن در هلاند محفوظ است زیج ملکشاهی
که خیام یکی از مؤلفین آن بوده است مختصری در طبیعیات
رساله در وجود که بزبان فارسی است و آنرا بنام فخرالملک
بن موید (؟) تألیف نموده است و این رساله در موزه
بریتانیه در لندن موجود است و عنوانش در نسخه
مذکوره چنین است (رساله بالجيه لعمر بن خیام کذا
في كليات الوجود) رساله در کون و تکلیف، این سه
رساله اخیر را شهرزوری باو نسبت داده است.
رساله فی الاحتیال لمعرفت مقداري الذهب والفضة
فی جسم مرکب منهما که در کتاب خانه گوتا در آلمان محفوظ است.
رساله سمی بلوازم الامكنة در فصول و علت اختلاف
هوای بلاد و اقالیم این دو رساله اخیر را در تاریخ الفی
بدو نسبت داده است.


شماره ٣ و ۴
٢٠
جلد سوم، سال دوم
رباعیات خیام:
بی مناسبت نیست که بطور اختصار اشاره برباعیات عمر خیام
و ترجمه های متعددۀ آن که بالسنه مختلفه شده است نمائیم :
رباعیات عمر خیام علاوه بر انکه بکرات و مرّات در هندوستان
و ایران بطبع رسیده است به بسیاری از السنه
اروپا نیز از لاٹن و فرانسه و انگلیسی و آلمانی و اطالیا
و دنمارکی ترجمه شده و مرّات عدیده چاپ شده است
و شهرت خیام در اروپا و مخصوصا در انگلستان
و امریکا به مراتب بیشتر از شهرت او در وطن خود یعنی ایران
میباشد و علت عمدۀ این اشتهار فوق العاده انست
که یکی از مشاهیر و اعاظم شعرای انگلیس موسوم (بادوارد فتز
جرالڈ) رباعیات خیام را باشعار انگلیسی که در نهایت
سلامت و عذوبت است و در فصاحت لفظ و بلاغت
معنی تقریبا معادل اصل فارسی آنست ترجمه نموده و در سنه ١٨٥٩
در لندن منتشر ساخت و این مترجمه چنان مطبوع طباع
خاص گردید و چندان قبولیت عامه بهم رسانید که پس


شماره ۳/۱۳ ۲۱ جلد سوم، سال دوم
ازان چندین مرتبه کرّتاً بعد اُخری ومرّتاً بَعْدَ
اُولیٰ در انگلستان و امریکا طبع شد و نسخ آن
بزودی تمام گردید و جمعی کثیر از ادبا و فضلا بترجمه رباعیات
او پرداختند و بسیاری دیگر بتقلید و سبک رباعیات
عمر خیام رباعیات ساختند و طبع نمودند باندازه که میتوان
گفت از حیز احصا بیرون است و اکنون در انگلستان
وامریکا ((ادبیات عمری)) خود یک طریقه و سبک
مخصوصی از ادبیات و اشعار گردیده است و هرکس
خواهد که از تفصیل ترجمه های رباعیات عمر خیام بالسنه
مختلفه اروپا و مقایسه آنها بیکدیگر و شرح حال مترجمین
و ترجمه حال عمر خیام و شرح مشرب و مسلک او در فلسفه
و غیر ذلک به تفصیل و اشباع تمام مطلع شود باید رجوع
نماید بکتاب نفیس که (مسترنثان مهکل دول) در این
موضوع تالیف نموده و در سنه ۱۸۹۸ در دو مجلد مصور در لندن
بطبع رسانیده است، به بیند.


شماره ۱۷ / ۴
۲۲
جلد سوم سال دوم
بعد از انتشار ترجمه فیتز جرالر تا اکنون اقبال عموم مردم
از عوام و خواص برباعیات عمر خیام و طرز خیالات
و مسلک فلسفه او روز بروز در تزاید است تا اینکه درین
اواخر انجمنی بنام عمر خیام در لندن منعقد گردید این نکته را
نیز مستور نمانده بگوئیم غالباً میدانند که بسیاری از
رباعیات که بعمر خیام منسوب است از خود او نیست
بلکه از اساتید دیگر از قبیل شیخ جام و شیخ هری
یعنی خواجه عبدالله انصاری و سلطان ابوسعید ابوالخیر
و خواجه حافظ و بابا افضل کاشی و سرمد کاشانی و اوحد الدین
کرمانی و غیر هم میباشد، و فاضل ژوکوفسکی در المظفریه
قریب هشتاد و دو رباعی از رباعیات منسوب به خیام
با سماء شعرای مذکور باسم و رسم از کتب متفرقه جمع
کرده است و اگر کسی بیشتر تتبع کند البته بیشتر انکشاف خواهد شد
انجمن عمر خیام :
در سنه ۱۸۹۲ در لندن انجمنی تاسیس شد بنام (عمر خیام
کلوب یعنی انجمن عمر خیام و مؤسسین


جلد سوم سال دوم
۲۳
شماره ۳/۱۲
آن از فضلا و ادبا و بعضی ارباب جراید بودند در سنه ۱۸۹۳
انجمن مذکور بارسومات و تشریفات شایان دو عدد بوته
گل سرخ بر سر قبر فیتز جرالد مترجم رباعیات عمر خیام
نشانیدند و یک سر لوحه که حاوی کتیبه ذیل بود در آنجا نصب کردند
(این بوته گل سرخ که در باغ کیو پرورده شده و تخم آنرا
ویلیام سیمپسن از سر مقبره عمر خیام در نیشاپور آورده است
بدست چندین از هواخواهان او و از و فیتز جرالد از جانب انجمن
عمر خیام غرس شد در ۷ اکتوبر ۱۸۹۳)
اشعار بسیار که اعضاء انجمن مذکور بمناسبت مقام
انشا نموده بودند درین موقع خوانده شد و همچنین ترجمه
بسیاری از رباعیات خیام بزبان انگلیسی قرائت
گردید از جمله این رباعی :
نقاد دولتمند و ز دین کم و بیش ، از ملتها عشق تو دایمه کیش
چه کفر چه اسلام چه طاعت چه گناه ، مقصود توئی بهانه بر درویش
۱۲۱


شماره ۴/۱۳
٢٤
جلد سوم، سال دوم

همین صبح دمید دامن شب شد چاک * برخیز صبوح کن چرا غم ناک
مینوش دلا که صبح بسیار دمد * او روی با کرده ما روی بخاک
و دیگر:-
منت مکن و فریضه حق بگذار * و ان لقمه که داری ز کسان باز مدار
غیبت مکن و مجوی کس را ازار * هم وعده آن جهان منیم با بار
و دیگر :-
ای دل تو به اسرار معما نرسی * در نکته زیرکان دانا نرسی
این جا بمی و جام بهشتی میساز * کانجا که بهشت است رسی یا نرسی
اما بته گل سرخ مذکور که بر سر قبر فقیر جرالد غرس نمودند آن را
مستر سیمپسن که بسمت وقائع نگاری مخصوص از جانب جریده
(ایلوستر یتید لندن نیوز) در مصاحبت کمسیلون سرحد
افغان در تحت ریاست سر پتر کمسدن بصفحات شرقی ایران
فرستاده شده بود از نیشاپور از سر مقبره عمر خیام
بانگلستان فرستاد در ماه اکتوبر سال ۱۸۸۴
بنیشاپور رسید و از آنجا مکتوبی بیکی از دوستان خود
باقی دارد


شماره ۶ / ۱۲
۲۵
جلد سوم، سال دوم

طفل کوهستانی

اثر دوکتور ایتارد
ترجمه از ترکی

چهار مغز را بزیر پای خود گذارده میشکست، زمین را
از پوست چهارمغز پاک میداشت. بگاهی به نزله وزکام
نیز مبتلا می شد : چه این حال از جمله حالات حساسیت
مردمان مدنی است

هنوز سامعه و باصره اش بیدار نشده بود و چون که اینها
خیلی مخلوط و به تربیه خصوصی وطولانی محتاج است .

III
وسعت دائره افکار : درین باب خیلی زیاده مشکلات
تصادف کردم بازیچه هائیکه پسندیده اطفال است ، در نزد
این طفل هیچ قیمت نداشت . بازیچه را دوست نمیداشت
ساعتها کوشش میکردم عبث بود . حتی اگر فرصت مییافت
این بازیچه ها را پنهان میکرد یا میشکست . بازیچه بود
که بمشغولیت او اصرار کردیم. روزی او را شکسته در خاک


شماره ۳ / ۱۲
٢٦
جلد سوم، سال دوم
انداخته سیر میگیرد میخندید.

با اینهمه بازی عادت داده توانستم که مرکب بود
از چیزهای خوردنی : در زیر یکی از چند پیاله شاه بلوط
نهادم بعد ازینکه پیاله ها را یک یک برداشتم؛ پیاله که را
در زیر او شاه بلوط بود؛ در آخر بالا کردم سپس شاه بلوط
در زیر پیاله گذاشتم، بر داشتن آن را اشارت کردم.
معبر است پیاله که در زیر آن شاه بلوط بود بر داشت.
این نخستین کار دقت او بود . بازیرا یک مقدار دیگر
پیچیده تر ساختم: پیاله که زیر آن شاه بلوط نهاده بودم؛
میان پیاله های دیگر گد (مخلوط) کردم پیش و پس بردم
شاه بلوط را یافته بخورد . برین وجه بعد از ممارست
بسیار قابلیت تثبیت نظر او را تربیه کردم.
سپس عوض شاه بلوط چیز دیگر می گذاشتیم
که قابل خوردن بنبود. این را نیز بطور سابق می پالید
کمان میکردم که با شیرینیها زیاده تر در مقصد خود


شماره ۳/۱۳ ۲۷ جلد سوم سال دوم
کامیاب میشوم. اما موفق نگردیدم. چه شیرینی را
دوست میداشت. خورشهای بی لطافت و ناگوار را نمیخورد
وقتیکه گرسنه و تشنه می شد - بامید اینکه بخوراکهای بد
عادت - و هم طعام های سبزه دار و شربت های تند و تند
دادم با اینهمه گرسنگی مهلک هیچ گاه این چیزها را نمیخورد
گاه گاهی وقت نان خوردن بشهر میردم روزی برای طعام
خوردن بشهر میرفتم. وقت برآمدن از خانه یک کاسه ماش را
دزدید چونکه در طعامخانه شهر بودن ماش را درک کرده بود.
من ازین حال خیلی ممنون شدم.
دیگر انه چند دفعه کلاه خود را پوشیده داخل اطاق او شدم
چندی بعد دانست که این قیافه اشارت برامی تفرج
و هواخوری هرگاه مرا بچنین کسوه میدید، در حال لباس خود را
می پوشید و در پی من میافتاد هیچ شک نیست که این
حال علامت ذکاتی بلند او نبود، اینقدر ها رسگان خانگی نیز
شعور میکردند و معما فیه در طفل یکتفیر خیلی بارز پیدا شده بود.


شماره ۳/۱۴ ۲۸ جلد سوم سال دوم
در صورتیکه این بدبخت را وقتیکه به پاریس آوردند.
از نقطه نگاه نسبت بحیوانات اهلی نیز پایان تر بود.
وقتیکه باهم طرف بازار میرفتیم، مجبور بودم چهار نعله
در پی او بدوم با اینکه با من آهسته رود باخود را میداشتم
که باستعجال غضب بکنم رفته رفته مجبور گردیدم که با گادی برویم
تفریح را بسیار دوست میداشت، بالاخره این فکر تفریح
برای او یک حالت احتیاج و ضرورت حاصل کرده
بود. اگر ساعتی تاخیر افتد، المناک و محزون میگردید.
ساعتهای ممنونیت او بهمین زمانها بود که به سیر باغ
صحرا میبر آمدیم روزی او را بخانه یکدهقان بردم این خانه
در میان یک وادی بود بمحض اینکه جنگلها و تپه با بنظرش خورد
چشمانش میدرخشید. هنگام رفتن ازین دریچه گادی باین
دریچه رسیده سر خود را بیرون کرده از نیم بدن آویخته
بهر طرف سیر میکرد اگر در اثنای راه اسپ گادی ست بر رود
و یا توقف کند، علامت دل تنگی اظهار مینمود.


شماره ۳ ۲۹ جلد سوم سال دوم
پنج ده روزیکه در خانه کاپیتان اقامت گزیدیم هما دائماً
آرزوی گریختن داشت و اسیر آرزوی فرار گردیده همیشه
ذهنش مشغول همین فکر بود، پروای خوردن طعام نداشت.
از پنجره خود را بباغچه میانداخت اگر کلکین را بسته میدید،
از پس سیمهای پنجره چشم خود را بکوه فضا دوخته
حزین - حزین مینگریست ازین نگه پیش خود قرار نگذاشتم
که طفل را بچنین جا بگذارم اما گاه - گاه برای اینکه کاملاً
از تفریح محروم نشود؛ بباغچهای اطراف شهر میبردم. مربیه
که بخدمت او مامور بود (مادام که رن) بعضی وقت او را
بباغچه (لوکسه نبورغ) و هر روز بباغچه رصدخانه میبرد درین باغچه
(لومه ری) نام زنی برایش شیر میآورد. بر میوجه هر روز
بچنین اعتیادهای تازه که موافق طبیعت او باشد،
آموخته میشد. این بود که نسبت بمربیه خود یکحس
محبت و مربوطیت عمیق پیدا کرد. این مربوطیت انقدر
زیاد شد که بعضی اوقات مشاهده این حال انسان را


شماره ۳/۱۲ ۳۰ جلد سوم ، سال دوم
متاثر میساخت از مربیه خود خیلی بصعوبت جدا می شد
بسیار خوش حالی میکرد که با مربیه خود یکجا باشد. روزی
مربیه خود را در کوچه بنا بر از دهام گم کرد خیلی گریست
حتی بالآخره محسوس میشد که هَلَک هق هق میکرد
محبت این طفل نسبت بمن اینقدر ظاهر نبود. چونکه خوبیها
مربیه خود را حس میکرد. خیر خواهی های مرا از بسکه سریع التهیج بود
تقدیر کرده نمیتوانست مع هٰذا هرگاه شبانه داخل اطاق
خواب او بشوم نخستین کاریکه میکرد پیشانه و رخسار خود را
بلب هایم می چسپاند . و از دست من کشیده در پهلو
چهار پایه خود می نشانید . بعد از ان پنجه مرا گرفته بالای
چشم و پیشانه خود میگذاشت و مدتی باینحال می بود
بعضا خندیده میخاست پیش رویم قرار میگرفت و دست خود را
بالا زانوی من میگذاشت و می مالید حتی بعضی اوقات
زانو های مرا بوسه میداد .


شماره ۳۳
۳۱
جلد سوم سال دوم
VI
بنطق آوردن: اینطفل تنها چیزهائرا می شنید که با و علاقه مند است. مثلاً
هرگاه آواز چهارمغز را میشنید بهمان سو متوجه میشد. دیگر هیچ آواز ملتفت
نمی شد کوش اینطفل تنها بصدای میوه ممارسه پیدا کرده بود.
باین همه دو شخص بآواز بلند پیش روی اطاق او حرف بزند
در حال در صدد این میبر آمد که دروازه کشاده است
یا بسته؟ و از بیم انکه در اطاق او کشاده نشود دست خود را
بدروازه تکیه میداد.
روزی در مطبخ بود پس پشت آواز مناقشه
بلند شد طفل درین اثنا کاملا لاقید بود. شخص سومین بصحبت انها
رفاقت کرد این شخص لاحق کلمه (اوه) صرف کرد طفل.
بلا اختیار متوجه این اواز شد. ما این کلمه (اوه) را تکرار
کردیم. دو مرتبه طفل روی خود را بما توجیه کرده دید.
ازان بعد حرفهای صانت ادات ندا و تاثر را
تکرار کردم بهمه این آواز ها ملتفت گردید، این بود اسمینکه


شماره ٣ / ١٣ ٣٢ جلد سوم ، سال دوم
دران حرف (O = و) باشد برایش نهادم، ویکتور،
هرگاه همین اسم خوانده شود، متوجه می‌شد ومیدید
ویا بطرف مامیدوید اغلبامعنای کلمه «و» را که در آن
حرف (O) بود فهمیده توانست .
گمان میرفت که سامعۀ این طفل شنیده وفهمیده است
لکن (ویکتور) بتکلمش قادر نمی‌شد. با این همه در جهاز
تکلم او نقصانی نبود، داخل حنجره‌اش نیز معلوم بود که هیچ
نقصی ندارد ولی ازین حال این چنین نتیجه کشیدیم :
(هرکدام ازعضوها تا بورزش آورده نشود ایفای وظیفه کرده نمیتواند .)
برای اینکه چند کلمه را زبان آورده تواند ـ حتی زبان
پراعتنائی که از اطفال صرف میشود، تکرار نموده ـ شش
ماه در ممارسه داشتن لازم شد.


شماره ۱۲
۳۳
جلد سوم، سال دوم

قد تبين الرشد من الغي
ادخال واخراج طلبه
تذکره ده تجویز یکی از ایشان تصدیق داکتر
آورده میشود که متعلم اگر در تحصیل مداومت کرد تا بع
ضعف دماغ بوده دیوانه میشود یا قنا لہذا خارج
شد نش صواب است - در صله این تصدیق داکتر
بلحاظ مبلغی بقرار گفته والدین آن پسر کار ثواب
کرده اما حقيقة فقط اینقدر گناه بگردن خود گرفت که
اگر کسی آن داکتر را از هزار ہا روپیه اش مع بچه،
مال و متاعش کلیته محروم ساخته بسر مغزش چنان ضربی
وارد کند که فکر و عقلش مختل گردد سپس در میان
یک شهر بیگانگان نزولش دهد بر اینقدر بزهکاری
بزرگ اقدام نکرده خواهد بود که داکتر در تصدیق
غلط اقتراف نموده است زیرا اگر او نیز مثل آن


شمارهٔ ۱۴ ٣٤ جلد سوم سال دوم
متعلم از مکتب خارج میشد بی ذریه بمقدار بی علم و فضل بود
از خویشاوند و قوم و دیگران کسی نامش را نخواهد شناخت
درین گناه صرف داکتر داخل نیست بلکه والدین سرپرست
و هر کسیکه رضا و امضا نموده است شریک است.
آیا ازان روزی که هر پوهنته خیر و شر جزایش داده
میشد هیچ اندیشه باقی نمانده است که برچنین خطاها
جرأت ورزیده میشود؟ آن وقتی است که لایجزی
والد عن ولده شیئاً ولا مولود هو جاز عن ولده
شیئاً- پدر و پسر و دوست ها بدرد همدر دیگر خورده نمیتوانند
و همگنان برای نجات جاودانی خواهان حقوق خود
میگردند. اگر والدین برای فائده و آرام خود اوقات
عزیز اولاد را بعوض علم و فن در خدمت خانه و اهل آن
ضائع کرده اند البته جواب آن بدرگاه شدیدالعقاب
و سریع الحساب خواهند داد اگر مدیر سر معلم یا
دیگر مأمور دولت بلحاظ و اغماض یا بدیگر اغراض مهم
دیگر مأمور دولت بلحاظ و اغماض یا بدیگر اغراض مهم


شماره ۴ ٣۵ جلد سوم، سال دوم
اخراج طلبه از مکاتب کشته باشند این تعاون شان
بر اثم و عدوان است و اگر واضح بگوئیم اینقسم
گناه است که اندازه وسعت و خاست آن نمیشود
و اگر میشود ازین مثالیکه تعلیمیافتگان مکاتب برمناصب
وزارت سرفرازاند هزار ها روپیه تنخواه با اعزاز
و اختیار است دارند اگر یک نفر یا یک جمعیت افراد
یکی ازین وزرای تعلیم یافته را بغیر حق متهم ساخته نه تنها
موقوف بلکه مذموم بگرداند وبال این جرم بزرگ برابر
اخراج یک متعلم از مکتب است چه او هم میتوانست
مثل وزیر سابق تعلیمات خود را چنان نشو و نما داد که
ثمره وزارت میگردید- پس هنگام اقدامیکه منجر محرومی
یک طالب علم از فیوض مکتب باشد نیک اندیشه
و احتساب نفس بنمائید و خویشتن را بجای آن متعلم
محروم گذاشته استقبال خود را آنگاه موازنه کنید که
در زندگانی علم و فضل و ظلم و جهل چقدر فرق است


شماره ۱۲ ۳۶ جلد سوم، سال دوم

هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

مِثْلِيكِهْ تاریکی و روشنی و موت و حیات یکسان نیستند
دانش و نادانی هم مساوی نیستند - یکی هدايت
است دیگر ضلالت لهذا هر شخص مسلمان که چیز دیگر
مومن را مانند خود می انگارد و بر إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ
فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ یقین دارد یعنی از دور اندیشی
میداند که مسلمانان صرف برادران یکدیگر اند و
اصلاح یک برادر بدیگر هم اثر میاندازد باید اولیاء
امور در تعلیم اطفال فريضهٔ باید کوشید و هر کسیکه از فوائد
مکتب و لوازم وجوبیهٔ آن آگاه است بیخبران را متنبه
سازد و از اخراج طلبه از مکاتب مانع آمده بر ادخال
شان ترغیب نماید چه بهمان نسبت گلان گنه گاری که در
اخراج شان متصور است حصول ثواب و اجر عظیم
در ادخال مترتب است بین و عیان است که نفع فمین
باندازه وقت و زحمت است که در جلب آن صرف


شماره ۴ ۳۷ جلد سوم . سال دوم
میشود ـ تناسب تره و خیار را بچار مغز و بادام مرغ
و بط را با اسپ و گاو از نقطه وقت بسنجید که ابتداً
زمانه بی برسی و بی ثمری موجب ازدیاد فوائد میگردد.
انسان نیز باعتبار طوالت سنی که در تحصیل علم و فن
بسر برده است بکمال بالغ میشود سه سالها باید که
تا یک طفل خورد از لطف طبع ـ عاقل کامل شود
یا شاعر شیرین سخن ـ اگر طفل گرسنه را طعام
بدهید در اثنایئکه اوقاتش در تحصیل کمال صرف
میشود مصداق آن صدقه ایست که بمقصد بلکه مضعفاً
اجر میآرد یعنی ازین بهتر مصرف صدقات دیگر نیست.
اگر چه مبالغ خطیری که از معارف پروری پادشاه غازی
در مکاتب خرج میشود از عهود ماضیه بس زیاد تر است
بلکه چنین وفور و نشور و انتظام و انصرام در هیچ سلطنت
سابق افغان نبود اما لوازم تعلیم اینقدر شعبات دارد
که تهیه همه آنها مثل کتب تمام علوم و فنون بـالمصرف


شماره ٣ / ١٣ ٣٨ جلد سوم سال دوم
اجوره های گزاف از السنه خارجه بزبان وطنی
ترجمه و تالیف و بتعداد هزارها طبع گردانیدن معلمین
داخلی و اجنبی را بمشاهرات کثیره حسب ضرورت
استخدام کردن و خانه ها و ادوات تعلیمی را موجود
نمودن چون بذمه دولت استانیست باید مساکین
طلبه را معلوم کرده بجهت خوراک و پوشاک
شان را بهمرساند اگر پسران اشخاص متمول و متوسط از
تعلیم بی بهره ماندند برای اولیای شان البته مواخذه قانونی
هست واگر از وسائل بیجا باعث اخراج شان از مکاتب
گردیدند لاریب مغضوب بارگاه خدای علیم خواهند
گشت اما اگر پسران یتیم ومسکین از فاقه و فلاکت
قابل اخذ تعلیم نشدند و از مجلاهای اهالی معاف مکاتب
ساخته شدند گناه محرومیت شان از علم و کمال بگردن همگنان
میافتد که بر افلاس شان مطلع بودند بالخاصه آنانکه تصدیق
آن نموده بودند زیرا هر مسلمان حسب استطاعت


شماره ۳/۱۳ ۲۹ جلد سوم، سال دوم

خیرات میکنند و اگر همین خیرات متفرق منضبط شود یعنی
بمصرف بهترین رسیده ثواب زیادترین باهل خود برساند
همه طلبه بیچاره تعلیم یافته میگردند که بالاخره همین آراستگی
تعلیمی شان آبادانی ملک است و همه ترقیات ظاهر
و معنوی را منشأ همین است در هر محله و قریه و نواست
معتمد و معتقد یکی از جمع خورا که بتطوع اجرای این خیر نما
امین خیر است مقرر نمایند و همه نقد و جنسیکه در اوقات
متفرقه بنام خیرات، امانی الحقیقت عبث صرف میشود
باین شخص امین بسپارند - میوه غله و دیگر اشیائیکه
ملک داران و تاجران بواسم و مواقع معینه اعطای
محتاجان مینمایند اولا در امانت مذکوره برای طلبه مسکین
بدهند - تعداد اینها در هر قریه و محله معلوم و معین گردد
و حسب عسرت شان امداد نقد و جنس برای شان
داده شود - اعلیحضرت غازی اگر از عین المال خود
بخشش های شایان بطلبه غیر مستطیع میفرمایند اما عشر


شماره ۳ / ۱۳
٤٠
جلد سوم، سال دوم
و یسر و تنگی و فراخی توام بوده در هر کوشه و کنار
افغانستان موجود است فقط یک ضبط و ربط
مطلوب است که دانه های خیرات را فراهم
آورده بزمینی بزر کرده شوند که حاصلات ده چند
بیارند نه که بسنگلاخ و خار زار تخم ضائع شود مثلا
اطفال و جوانان تند رست را که بجز گدائی دیگر کسبی
ندارند مدد دادن آنها را از اعمال مفیده اکساب نافع
کشیدن یعنی بآنها مضرت رسانیدن است البته
بیوه های پیر و مریض ها و ضعیف هائیکه از کار عاری
و عاجز باشند مستحق اعانت اند و امین های محله ها
و قریه ها علاوه بر طلبه فقیر باندازه محصولات خیریه
بدیگر افراد ناوار هم فیض رسانی مینمایند چه خوش
بختی باشد اگر در محلات و قرای همه ولایات
افغانستان چنین امنای ملت برخیزند که اهالی را
مستحضر و متنور ساخته بر ادخال اولادشان در مکاتب
باقی دارد


شماره ٣ / ١٢
٤١
جلد سوم سال دوم
نمره (٨)
بنات النعش
(بقیه از شمارهٔ سابق)
با وجود این هم پادشاه میفرمود که رعیت را بیدل
نکنید اگر در مصارف من کمی واقع شوند مضایقه نیست.
چونکه اوقات ملازمان نازک است، بدان سبب
برای اوشان زحمت نرسانید. باقی ماند قرض من با
بلا در پس آن، اگر در چار سال ادا نشد، در ده سالی
اد اخواهد شد. مگر این مردم در کم وقت بسختی زیاد بازخواستند
خدا نخواسته اگر یکی از ایشان بیجای شد، باز بهزارها روپیه
چنین شخص را بدست آوردن دشوار است، هر یک
از ایشان شخص آزموده و تجربه کار است باقی هر چیزیکه
میکنی بکن، لکن خبردار باش که در رسم خیرات
کمی نکنی، اوّل اینکه او خیرات است در باب خیرات
حساب لازم نیست.
چون در دل مسیح الملک پرتو نیکی منقیادوه بود با بدان سببا


شماره ۳/۱۳ ۴۲ جلد سوم ؛ سال دوم
از فیاضی و نفع رسانی خلایق بالکل بی نصیب بوده از حرفها
پادشاه بر دل او مطلق اثر نمیشد. وقتیکه پیمانه عمر ظالم بد کیش
بآخر رسید ..
زبیده تا به این حدافسا نه را خوانده بود که خلیفه صاحب
دست خود را بالا کرده گفت صبر کن! بطرف دختران مخاطب
شده گفت :
پادشاه و مسیح الملک بخیال شما چه قسم بودند؟ رابعه :
- هرد و بد. مسیح الملک در اصل بد بود. پادشاه بدین باعث
بد بود که چنین شخص بد را چرا اینقدر اختیار داد. حسن آرا
خفه شده گفت :
دختران این مکتب چه زبان بد دارند ؟ نه لحاظ پادشاه را
دارند نه از وزیر را. هر چیزیکه بر زبان آمد میگویند و بطرف رابعه
خطاب کرده گفت :
بطرف چیره خود ببین باز پادشاه و وزیر او را ملامت کن.
هیچ نبوده مثل شما صد ها بلکه هزار ها نفر خدمت گار و جاریه نزد


شماره ٣/١٣
٤٣
جلد سوم ، سال دوم

اوشان دست بسته ایستاده خواهند بود. رابعه:
- چه میشود کسیکه پادشاه و یا وزیر شد و خدمتگاران زیاد
داشت برای او زور و ظلم رواست؟ حسن آرا:
- زور و ظلم چه گونه، بر نوکران و رعیت خود هر نوعی که
طبیعت انسان بخواهد حکم کرده میتواند. کسی چه مجال دارد
که در مقابل اوشان چیزی بگوید. حالا که مرده اند. شما هم بر او
اعتراض دارید. در حیات اوشان بزرگان شما اگر کسی بگو مگوها
چت در حضور و جناب گُفته گُفته دهان شان خشک شده
خواهد بود. رابعه:
- بخیال شما که اگر پادشاه و وزیر هر قدر که برعیت و ملازمان
خود را آزار بدهند یا بکشند رواست؟ حسن آرا:
- بیشک . پادشاهیکه دبدبه نداشته باشد پادشاه چیست؟
محموده :
- بیگم صاحب ! بدنه برید که اگر پادشاه ناحق خانه شما را ضبط کند
و مردان شما را قید کند . در آنصورت هم خواهید گفت :


شماره ۳ / ۱۳ ٤٤ جلد سوم سال دوم
که پادشاه خوب کرده حسن آرا:
- خانه ما را چرا ضبط کند و ما را چگونه قید کند؟ محموده:
- چرا شما رعیت نیستید حسن آرا:
- رعیت تا رعیت فرق دارد. محموده:
- پس مدعای شما اینست که بر غریبان اگر زور و ظلم شود با
چندان عیب نیست حسن آرا :
- دگر چه؟ محموده:
- غریبان چه قصور کرده اند آیا غریبان جان ندارند ؟
حسن آرا :
- جان چرا ندارند ؟ لاکن غریب برداشت سختی را کرده میتواند
خلیفه صاحب :
- حسن آرا خدا نخواسته اگر شما غریب شوید ؛ در آنصورت
شما را زحمت دادن روا خواهد بود ؟ حسن آرا :
- نه خیر ؟ خلیفه صاحب ما را در هیچ وقت زحمت دادن روا
خلیفه صاحب :


شماره ۳ ۴۵ جلد سوم، سال دوم
- این خیلی نا انصافیست که دیگر غریبان زحمت داده شوند
خدا نخواسته اگر حسن آرا بیگم غریب شوند ؛ اوشان را
کسی مزاحم نشود. حسن آرا :
- امیر اگر غریب شود باز هم بوی امیری تا چند پشت از او نمی‌رود
خلیفه صاحب :
- این را چگونه ثابت خواهید کرد که در دنیا هر قدر که غریب اند
ایشان از ابتداء غریب بودند؟ دولت بکسی وفا نکرده
همیشه غریب را امیر ساخته و امیر را غریب ، در شهر بلکه در دنیا
این چنین خاندان نخواهد بود که همیشه غریب و یا همیشه امیر باشند
دو سه پشت او اگر امیر گذشته دو سه پشت او غریب هم
خواهند بود .
پادشاه پاسبان رعیت است!
حسن آرا شروع کرد :
- البته قصور مسیح الملک بوده لاکن پادشاه بیچاره چه کرده بود؟
را نعب :


شماره ۳/۱۳ ۴۶ جلد سوم، سال دوم
من در اول بیان کردم که مسیح الملک را انیقدر اختیار دادن
قصور پادشاه بود حسن آرا :
از زبان شما قصور پادشاه را شنیده خیلی در حیرت میشوم
را بجه در حیرت خواهید شد امانه انقدر که من در اختیارات
دادن مسیح الملک بر پادشاه میشوم حسن آرا :
او پادشاه بود شاید این چنین حرفها بگوش او نرسیده باشد
محموده :
همین قصور پادشاه است برای او لازم بود که گوش خود را
انیقدر شنوا می ساخت که از صد ها گروه آواز فریاد غریبان را
می شیند بهمین خاطر او را مردم پادشاه ساخته بودند حسن آرا :
دیگر بشنوید که مردم او را پادشاه ساخته بودند خلیفه صاحب :
حسن آرا بیگم افسوس است که شما چیزی نخوانده اید .
تا وقتیکه شما خواننده نشوید با همچنین هزار حرف تعجب ظاهر
خواهید کرد. تمام پادشاهان روی زمین ایستاده کرد با رعیت بماند.
وقتیکه در دنیا نفوس اضافه شدند در بین شان کشت و خون


شماره ۳/۱۳
٤٧
جلد سوم . سال دوم

نیز ترقی کرده رفت . بعض اشخاص کمبخت چنین بودند
که غیر حق دیگری را تقبل میرساندند و مال‌های مردم را
می دزدیدند شخص مآب را بی آب می‌ساختند . آخر کار
در بین خود‌ها نشسته چنین صلاح کردند که یکی از بین خود‌ها
سردار بسازیم و تمام حکم او را قبول کرده از و اطاعت بکنیم
کار سردار ما این باشد که فیصله دعوای مردم را کرده
نگهبان مال و جان و آبروی رعیت خود باشد و نام آنرا
پادشاه گذاشتند ، کار رعیت است که اطاعت او را
بکنند و کار پادشاه است که رعیت خود را بآرام نگهدارد
تا هیچکس بر یکدیگر ظلم و زیادتی نکند . بلی صاحب ، پیشتر قصه را
بخوانید، با بر گفت خلیفه صاحب ! خانه من اندکی دور است
و تا آنجا رسیدن خیلی ناوقت خواهد شد مرا اگر اجازت دهید
بهتر خواهد بود. خلیفه صاحب:
- درست میگو ید حالا بس شود انشا ء الله باز دیده خواهد شد.
حسن آرا شوق افسانه بسیار داشت بموقوف شدن


شماره ۳ / ۱۲
٤٨
جلد سوم و سال دوم

قصه بر او ناگوار گذشت و برای هاجر گفت اندکی صبر کن
افسانه ختم شود هاجر:
ـ نه خواهر جان خیلی دیر شد، من توقف کرده نمیتوانم حسن آرا:
ـ امشب درین جا باش، ورنه در خانه ما بر و، هاجر:
ـ آیا این مناسب است که بخاطر افسانه خانه نروم؟ والدینم
منتظر خواهند بود حسن آرا :
ـ به نا تمام بودن قصه دل شما در تشویش نمیباشد؟ هاجر :
ـ تشویش برای چه ! اگر انقدر شوق داشته باشم خو من
تنها خوانده میتوانم !
ـ غرضکه دختر ها رخصت شدند .
حسن آرا سبق خواندن شروع کرد
وقت رخصت حسن آرا محموده را بگوشه برده گفت :
ـ خواهر جان انیقدر خواندن که کتاب افسانه را خوانده بتوانم
در چند مدت حاصل کرده میتوانم . محموده :
ـ اگر از دل سعی کنید در چهار ماه بلکه ازین هم کمتر حسن آرا:
باقی دارد


[BLANK PAGE]


خاطر نشان
خواهشمندان محترم قیمت اشتراک را در کابل بمحاسبه وزارت معارف و در سایر
ولایات بخزانه دولت سپرده رسید (قبض) انرا بدار التالیف نشان داده طلب جریده
بفرمایند اما در خارج به نماینده خانها دولت علیه تادیه نموده خواهش مجله میکنند.
قیمت اشتراک بقرار ذیل است:-
سالیانه در داخل ..... هشت روپیه کابلی
”  خارج ...... شش روپیه کله دار یا دوریبله
فی یک جلده در داخل ۳ روپیده ۴ پیسه ، در خارج یکروپیا قیمت جنس آن
ذیل:-
در مقابل اشتراک ده شماره یک شماره رایگان است (خواه وکلا
آیئنه باشند خواه مشترکین).
تحریر اهالی علم و قلم کار ائینه رایگان و حامل معلومات طلا و طالبان ارزان است و نصف.
اعلان
اشتهارا ئیکه جهت علوم و فنون باشد، بهر پنج کلمہ یک پیسه جهت تجارت مصانع باشد بهر سہ
کلمہ پیسه اخذ شده درج خواهد یافت. اشتہارا ئیکہ مضمون از سہ دفعہ زیادہ درج نخواهد گردید.