۲۳۸

عادات محلی که مختص بهوا و آب خاک مقام است ، خصایل
قبیله‌های قومی هم تحکیم تخلف نظریات و عادات را
نشان داده ـ و لهذا همان طوریکه عارف شهیر شرق میفرماید
سعدی بروزگاری مهری نشسته بر دل
بیرون نمی‌توان کرد الا بروزگاران
دفع شاخه‌های متعدد عادت که از دیر زمانی در روحیات
عموم ریشه انداخته و پیمودن یک راه سعادت و نظریه‌هایی
که از روح وحدت و صفائیت باشد مدتی میخواهد قدما
فوق العاده ضرورت مینماید.
اینهم شبهه نیست که در افغانستان دیانت حقه اسلامی
خط مشی عموم را واحد ساخته اما در اثر تفرقه عادات
نمی توان از تخلف روحیات ملی انکار کرد و ضرر ہا ئیکه
از افکار مختلف و مسالک متعدد دیدیم و کشیدیم است


۲۲۹

آفتابی

باری موسس وحدت ملی چه میتوان شد - بعد از همه
گونه فکر و اندیشه جز تعمیم علم و عرفان که پرد گرام
واحد و اصول صحیحه باشد و جنبه عمومیت بگیر این مشکل
دیگر حل شدن ندارد و به استثنا در تعلیمات جامع که فقط
بمفاد العلم فريضة على کل مسلم ومسلمة بعض دون
بعض نباشد، بدیهی است رفع این تفرقه و دفع تشتت
عادت غیر ممکن است بوجود آید، می توان تصمیم کرد
تا وحدت ملی هم نباشد زمینه به اصلاحات و امید برآ
ترقیات مملکتی حاصل نیست ، باید گفت که تعمیم علم
و تعلیم صحیح موجد وحدت ملی است ، و وجود این وحدت
در مملکت عزیز ما موجب نشو و ارتقاء تکامل حقیقی است انتها
گاهی که به شعر مشق مینماید یاد داشت های خوبی می نویسید
د ازان جمله است.


۲۳
قضا ما را به بیداد آفریده
فلک ترتیبی از ما بریده
شب و روز کسان در کار باشد
پی اندیشه و کردار باشد
نصیب ما چه نحشی واژگون است
که ایجادش بخون غرفه بخون است
ندار درنگ بهبودی گل ما
فتاده بار مشکل بر دل ما
بشر امروز در صلاح خویش اند
سران ما همه در فکر ریش اند
چرا ای عدل از مائی گریزان
تو ای شفقت با شو هم نمایان
جهان یکسر لباس صنع پوشند


۲۳۶
حیات شمردن بهتر است تا در قطار شعرا زیرا مقام قوای
عملی استعداد او در ان بلندتر است از شان
ادبیت و شاعری شان ولی با این هم اشعار خوب
و غزلیات همواری دارد و توانسته است بوسیله
شاعری نیز مقام ارثی پدر مرحوم خود را احراز نماید
چون توانم شکوه از بی مهری گردون کنم
چند اندر فکر بیش و کم جگر پر خون کنم
چون حریف پنجه تقدیر تدبیری نشد
زان به نیروی توکل طبع را موزون کنم
هر چه از نیک و بد دوران رسد بر حال من
بر قضا محول و حمد حسابن بیچون کنم
گر نصیبم نیل آمال ضمیرم نیست نیست
قد رو سد بومن مخالفت های در ان چون کنم
باری


۲۳۳
(رباعی)
آنم که نه حاصل و نه کشتی دارم
نه کاره به کار خوب درشتی دارم
چون دور ازان بیاد آن مشغولم
در دوزخم و طرقه بهشتی دارم
//
آنم که نه رتبه نی مقامی دارم
نه چشم بجود خاص و عامی دارم
از کد یمین و زرع مملوکه خویش
صد شکر که قوت صبح و شامی دارم
به تقریب مقدم جناب جلالتمآب مرحوم محمد سلیمانخان
نایب الحکومه هرت سروده است.
ـ


۲۳۴

ای خرم از قدوم تو گلهای مملکت
زانفاس روح بخش تو احیای مملکت
غرست رضای خالق و مخلوق شهریار
مستحکم است زمین سه بناهای مملکت

عیشی

نامش عبداله تولد در شهر مینو بهر قندهار و در اوایل شباب به شهر هرات آمده از مدت سی سال است که در اینخطه پاک مقیم و بسر میبرد سن وی قریب به چهل و هشت سال است در اول ورود به هرات به شغل کتاب فروشی مصروف پس از چندی بخدمات رسمی هم شمولیت ورزید و در اول استقلال دولت علیه افغانستان در اول اعتلاء علم استقلال دولت علیه متبوعه در تاشکند مومی الیه سکرتیری


۲۳۵
جنرال قونسولگری آنجا مقرر و بعد از چهار سال خدمت مستعفی
و حالا چون سایر رعایا زیست مینماید دیوانش بچهار هزار
بیت میرسد
در فکر رسا باش نه تقلید من آموز
تنویر خیالات بتاریک تن آموز
در عشق وطن یکدو سخن جا نمن آموز
نی شعر سرا باش نه ربط سخن آموز
جہدی کن از بہر وطن علم و فن آموز
امروز زاز ہار صنایع شده دوران
با آن ہمہ پژمرده گی خویش گلستان
یک سطر ازین لوحه عبر تکده بر خوان
از بہر لب لعل بتان چند کنی حسان
رو کندن جان از برای وطن آموز


۲۲۶

گه عارض خورشید خدان ساخته ات محو
گه در غم شمشاد قدان بگذری از صحو
این تا همه از خبط دماغت بهر سحو
در نقطه موهوم دهان چند شوی محو
در پیچ مپیچ این سخن خوش زمن آموز

تا چند ندانی که خردمند جهان کیست
کورشته راحت به بنی نوع تو ان ریست
عالم همه بیدار و ترا خواب کران چیست
در حسرت بالا بتان چند توان زیست
رو صنعت بالون ببالا شدن آموز

دیروز جهانی باشارات تو غافل
امروز بافتاده کمیت بسته محافل
هشدار که فرداست چه آید بمقابل


۲۳۷
اغیار ببین در چه خیالند و تو غافل
ای یار تو هم غیرتی از ما و من آموز
عیشی دل بیدار کمالات سپندت
آخر به جهاند ز مضیقات سمندت
هر چند بجائی نرسد سوز سپندت
ای دل طرب اندوز سخنهای بلندت
مستغنی ازینگونه سخن با من آموز
ای همنفسان محنت بسیار ببینید
ما بیخبر و خلق خبردار ببینید
اطوار جهان ای ذوی الابصار ببینید
ای هموطنان کوشش اغیار به بینید
ما غافل و ایشان همه بیدار ببینید


۲۳۸

آخر نه شما ملت با فهم و ذکا ئید
اواره ز سر منزل مقصود چرائید
بی پرده توان گفت که در فکر خطائید
یکبار برین غفلت خود چشم گشائید
ما خواب و جهانی همه بیدار نه بینید
تا چند خوری گول ز منصوبه شناسان
با خویش بجنگید و ز بیگانه هراسان
در نزد ملل در چه شمارید بد نیسان
غیرت بنمائید که مشکل شود آسان
همت بگمارید چه دشوار به بینید
یکچند که در دور هنر نام کشیدید
تا مشرق و مغرب به بیک کام رسیدید
از غفلت خود اینهمه ناکام خزیدید


۲۳۹

گر در اتمی حالت اسلام ندیدید
احوال من و طرۀ دلدار ببینید

عیشی اگر از لوحه عبرت بدلایل
از نکته صنعت نکنی حل مسایل
امروز ببازار ترقیت چه حاصل
در و دل صد پاره مستغنی بیدل
اخبار بخوانید و باخبار ببینید

عبدالعلی شایق

از میرزاده گان گازرگاه شریف و یکی از شعرای
با علم و صاحب ذوق هرات است عنوان ادبی خود را
شایق نهاده و به این حیث گویا قرابت ادبی با آقای
شایق کابلی پیدا نموده است.


غزلیات خوبی دارد ولی با وجود این طبعش مایل
به تعقیب سبک قدماست.

مدبری کا یام زهر فرقتش در کام ریخت
از نهادش وضع صبر و شیوهٔ آرام ریخت
ماه من تا در ره بی ننگی نامی دو قدم
از حیا ننگ آب گشت و آبروی نام ریخت
طوطی طبعم ز نطق افتاده از سر کوب دهر
گوئی انیهم شیشه های روغن بادام ریخت
یار با من آشنا ناگشته شد یار رقیب
میوه امیدم از شاخ محبت خام ریخت
حسن از روز ازل دام محبت گستراند
هر نکو روئی که آمد دانه در دام ریخت
شایق از غفلت مخور تک ثبات از وضع دهر


۲۴۱

کز پی آغاز دایم صورت انجام ریخت

ای که گرید بلبل از هجر تو در گلزار زار
بی تو در دل خلید از هر گل بی خار خار
بی مسیحای لب لعلت بود دست طبیب
بر رگ جان نشتر و بر بسترم مار مار
ای که داری قصد ازار من از تیر مژه
روی بنما و بچشمم تخم صد پیکار کار
بسکه با عاشق دگرگون گشته اوضاع سپهر
یار هم با یار ز اغیار است و با اغیار یار
زاهدا تا چند داده خلوت اندر انجمن
تن چو شایق با کسان و دل بر دلدار دار


۲۴۲
فصل (۱۵) غیر مجسمه
غمگین
میر عبدالمجید خان در سال ۱۲۵۳ تولد یافته
و در سال ۱۳۴۳ قمری وفات کرده است تمام
عمر خود را به امر تولیت و تدریس در مزار سلطان احمد کبیر
قدس سره گذرانیده است در شعر قدرت خوبی داشته
و غزلیات زیاد نوشته ولی غزلیات او عشقی و بتصوف
آمیخته است.
مرد باید که کند سعی به غم خواری دل
تا شود مشکلش آسان بمددگاری دل
بگذرد از سپر چرخ نهم تیر دعا
گر قدی همچو کمان خم شود از زاری دل
مخزن سردعا در بدن بنده دل است
باینجانب


۲۴۳

پاسبانی شود آن گنج زبیداری دل
از کرم شاد نما این دل غمگین یا رب
تا بسامان رسدم کار زسرداری دل

غلام رسول نیکزاد
آقای میرزا غلام رسول خان که فعلاً اداره سرکاتبیّت مدیریت خارجه هرات را می‌نمایند یکی از جوانان باهوش و صاحب اخلاق این محیط است.
با عمر کوتاه طبع دراز و خامه رسا داشته خطش خیلی خوش و نثرش هم آب و رنگ تازه دارد پسر جناب ملا تاج محمد خان است که ذکرشان در حروف تای این کتاب رفت.
این غزلیست که در جواب غزل پدر خود نوشته


۲۴۴
تا بر رخ خوب تو ز خوبی اثری هست
بر هر دل شوریده فغان و شرری هست
امکان ندهم بر خط فرمان تو چیزی
تا بر تن این عاشق رویتو سری هست
... ... ... ... ...
... ... ... ... ...
گر دعوت ما را سگ کویت بپذیرد
در خانه دل حاضره لخت جگری هست
گر شربت وصلت نچشیدیم غمی نیست
جویاره وصل ترا چشم تری هست
پروانه بیادست بده از سر وحدت
کاینجا ز غم شمع تو بریان جگری هست
تا کی زغمت داد کنیم و تو ندانی
مخفی


۲۴۵
هشدار که ما را احدی دادگری هست
چون زادۀ نیکی غم هجر مخور غم
زیرا پی هر شام ترا یک سحری هست

فصل (۱۶) قاف

* خواجه قوا جامی *
یکی از شعرای قرن اخیر هرات و دارای طبع بلندی است
تقریباً ده سال پیش ازین فوت نموده و در حوض کرباس
که مهد پرورش و جای تولد او بوده دفن گردیده است
قصاید و غزلیات خوبی دارد ولی دیوان او جمع نشده
این چند سطر از یک بیاض خطی نقل گردید.
نهاده از ان تاج بر سر شکوفه
که شد هدهد نامه آور شکوفه


۲۴۶
به پرواز آرد پیام پیاپی
معلق زنان چون کبوتر شکوفه
بهار از پی فتح ملک زمستان
کشیده است لشکر سراسر شکوفه
نیزک بر سرک صف کشیده درختان
علم داده بر دست عرعر شکوفه
چو زردشتیان چو آزر فروشان
فروزان نموده است آزر شکوفه
شده منهزم زان زمستان که هرسو
ز سوسن کشیده است خنجر شکوفه
ورق پهن کرده چو گنجیفه بازان
شده خم چو پیر معمر شکوفه
بهر سال تقویم نو می نماید

پیمبر


۲۴۷

به اعلان هر خیر و هر شر شکوفه
عروسیست مستور و زیبا و دلکش
بسر در کشیده است معجر شکوفه
دودگاه بر سر فتادگاه بر رو
چو طفلان گم کرده مادر شکوفه
عصا بر کف دست و عمامه بر سر
چو وعاظ بالای منبر شکوفه
وفا ناید هرگز ز بالا بلندان
که دیده بسرو و صنوبر شکوفه
نه این شد نه آن شد نهادست رخ را
بپای شه ذره پرور شکوفه
چو طفل دبستان صحایف بدستش
کند مدحت شاه از بر شکوفه


۲۴۸
چوصیت جلال شهنشاه کشور
گرفته است هم خشک و هم تر شگوفه
درم فرش کرده بهر بوم و برزن
چو جودی امیر فلک فر شگوفه
رواج شریعت چنانست بعهدش
که افگنده از دست ساغر شگوفه
عدوی تو افتان و خیزان خدیوا
چو از صدمه باد صرصر شگوفه
کف نایب شهریار است گوئی
درم بذل کرده بمعبر شگوفه
چو خلق خوش آصف اعظم اینک
هری را نموده معطر شگوفه
نماید


٢٤٩
غزل
ای ناگهان خیال تو آمد بسر مرا
گرداند در بدر چو نسیم سحر مرا
تر دامنم ز اشک و لبم از فراق خشک
این شد نصیب من از لا زخشک و تر مرا
ز ابروی خود بقبله اشارت چه میکنی
دیگر مساز قبله من در بدر مرا
از پا فکنده درد فراقت قوام را
آئی کی آن زمان که نه بینی اثر مرا

دل در ان دام سر زلف که بازش گیره
هم چو گنجشک که از پنجه بازش گیره


۲۵۰
میکند جلوه به آئینه بعکس رخ خود
کی نیاز دل دامن نازش گیرد
سر صاحب نظران پست شد در قدش
دست کوتاه کجا زلف در ازش گیرد
بوسه گر بدہد جان بعوض بستاند
ہمچو طفلی که ہمی بخشد و بازش گیرد
زاہد خشک که با دامن تر شد بنماز
شد مغرور خدا هم نمازش گیرد
جای آب د خضر و زمزم و کوثر گردد
زهر محمود که از دست ایازش گیرد
خود بخود جنگ کند یار غیور است قوام
دل چو طرف از نگه عربده بازش گیرد
نصیر


۲۵۱

حصه فصل (۱۷) میم
محمد حیدر خان نایب قضا

یکی از علمای معروف و معاریف علمای هرات جناب
محمد حیدر خان طوخی است.
محمد حیدر خان را نیز مانند پسرشان عبد الحق خان
بعقیده خود او در قطار علماء نوشتن بهتر است
تا در سلک شعرا زیرا پایه فقاهت و درجه علمیت
و عربیت شان به نسبت مرتبه شعری وادبی
شان خیلی بلند افتاده است.
همواره مرجع امور عامه و مصدر فعال
و اعمال حسنه بوده از خود یادگارهای درخشانی
در هرات گذاشته اند.
گاهی اگر شعر میگفتند با اینهمه مشاغل اشعار


۲۵۲
خوبی هم می نوشتند در سال ۱۳۴۷ قمری وفات
نموده و در مقبره امام فخر الدین رازی دفن گردیده است
چون در قوم از سلسله افغان های توخی بوده‌اند
اکثر نام ادبی خود را توخی گذاشته اند
این قصیده را برای هستلای لوای که اعلیحضرت
امیر شهید در ارک هرات نموده ند نوشته است.
تا نقد حمد تحفه درگاه کبریاست
تا جنس نعت هدیه سالار انبیاست
باد الوای دولت شاه جهان بلند
کز یمن او شعایر شرع نبی بپاست
یعنی سراج ملت و دین محمدی
شاهنشهی که خالق و مخلوق از و رضاست
ماه سپهر حکمت و خورشید اوج علم


۲۵۳
دریای فضل و کان کرم منبع حیاست
امرش چو روح بر تن ملت دهد فتوح
رایش چو صیقل آئینه شرع را جلاست
گویا به لفظ رشد وی آمد زبان عقل
بینا بنور دانش او دیده ذکاست
تا فیض لطف او بجهان آبیار شد
باغ امید تازه و نخل کرم رساست
انعام عام بین که شب و روز جمله خلق
بهر بقای دولت او دست بر دعاست
بهر شعار دولت اسلام نصب کرد
این رایت رفیع که هم دوش با سماست
تاریخ نصب رایت منصور را ز فکر
جویا شدم که خضر ره و پیر رهنماست


۲۵۴

پیدا شد از میان ( ۱ ) پی تاریخ هاتفی
گفتا که فتح و نصرت حق سال مدعاست
پیوسته باد رونق این رایت بلند
تا چرخ را ز سطح زمین طرح اعتلاست

( رباعی )
نی تیر قضا رها ز شصت من و تست
نی رخش قدر به قید و بست من و تست
گویند مرا ز عشق خوبان بگذر
ای عقل ضعیف این بدست من و تست

( ۱ ) بعقیده محمد حیدر خان مرحوم باید بحساب جمل لفظ پیدا که عدد (۱۷) باشد از فتح و نصرت حق ) کم شود که سال تاریخ نصب علم برآید
بیت


۲۵۵
بیت
ابر امد و زار زار بگریست
تا راز زمین شد آشکارا
میر صاحب گل درگاه شریف
از فضلای با هوش و علمای موشکاف هرات جناب میر غلام حیدر خان است طبع عالی و فکری منور دارد.
عمر شریف خود را که به چهل بالغ میگردد نظر بوظایف ارثی به تولیت مزار حضرت خواجه عبدالله انصاری گذرانیده و اکنون هم بقید حیات می باشند.
میر صاحب در عصر حاضر به قطار شعرای هرات همچنانکه به علم و فضل می ستائیم در صفات اخلاقی


۲۵۶

مخمسات فطری نیز باید ستود.
این قصیده ایست که در مدح مزار گارزرگاه شریف سروده اند

صبحی بجو طر دژم و دیده پرآب
جبهه ز خاک شسته بر کرده سر ز خواب
دیدم که وضع دهر همه گشته منقلب
در اہل روزگار فتاد است اضطراب
دوچار حسرتست اگر عالیست و دون
مقرون کلفتست چه از شیخ و چه ز شاب
از روی عجز فقر بدرگاه کبریا
گفتم بکریه کی صمدی مالک الرقاب
حیران و بینوا و پریشان مضطرب
محزون و جان نگارم مغموم و دل کباب
بر حال زار من نشود گر عنایتی


۲۵۷

بس ابتر است کار من و حال بس خراب
محو اندرین خیال فرو برده سر بجیب
در گوش دل سروش فرو گفت این عتاب
طرفه ملالتیست که ره داده بخود
ای بیخبر ز منهج عدل و ره صواب
لهو و لعب مخوان و فضولی مورز و شعر
کین عمر ضایع کردن و آنها همه عقاب
برخیز و رو بدرگه مخدوم خویش کن
حامی خلق ملجأ کل مرجع لباب
پیر هرت خواجه انصار کز درش
هر خسته دل بمقصد خویش است کامیاب
درهای فیض بر رخ آن کس گشوده است
کاورده روی صدق و ارادت بآنجناب


۲۵۸
این استانه ایست که بیدرزدن رسد
برگوش اهل درد نویدی زفتح باب
گر حاجتیست هست در ان روضه منقضی
گر دعوتیست هست در ان بقعه مستجاب
بهر جلال و جاه بدرگاه پاک او
شاهان نهاده اند همه روی بر تراب
محروم کس نگردد از آنجا بهیچ وجه
مطرود کس نباشد ازان بهیچ باب
آن بارگاه را همه ارباب فضل و علم
دانسته بر مقاصد خود مرجع و مآب
نوری که حق نهاده و دیعت دران مقام
بر جمله روشن است چو بر چرخ آفتاب
فیضی که میرسد بمقمیان آن محل
فریبی


٢٥٩
بر ظاهرست نیست در ان جای ارتیاب
از پرتو دوقبه ایوان مرقدش
نور و ضیا، شمس و قمر کرده اکتساب
از افتتاح روضه آن تا باختتام
گویا که قطعه ایست زگنج در خوش آب
یقین جوار اوست که اهل هرات را
دارد مصون ز آفت تخریب و انقلاب
وای از کسی که روی بتابد زدرگهش
او گمره است و در دو جهان لایق عذاب
گفتیم مقیم آن درم اما نکرده ام
شایسته خدمتی که بآن جویم اقتراب
گفتا خموش باش که بد خدمتان نیند
محروم نیز از ان در خورشید احتجاب


۲۶
از دفتر مراحم او آنچه گفته اند
یکفصل برنخوانده هنوز از هزار باب
خدام خویش را نگذار دبد یگری
باشد ترابسنده بآن در گه انتساب
یا رب بحق احمد مرسل که کرده
ذات و را بدفتر ایجاد انتخاب
داری بپای پایه این بقعه منیف
چندان که ثابت است بساط زمین برآ

محمد شریف مخزون
خود را از نژاد افغان های خوگیانی معرفی مینماید
در غزلیات عشقی عارف است مضامین لطیفی را بطور
شعرای متاخرین ایراد می نماید.

مینما


۲۶۱
عمرش ۳۳ سال بوده و فعلاً در قید حیات می باشد
من ز عشق رخت ای یار شدم مجنون
اشک چشمم ز فراقت شده هم چون جیحون
گفته بودی که بکن صبر دهم کام دلت
صبر بگذشت ز حد وعده وفا کن اکنون
وعده ات همره عشاق خلاف است چرا
کرم و لطف کم و قهر عتابت افزون
بسکه هجران تو غمگین و پریشانم کرد
کرده ام در غزلیات تخلص محزون
میر ابوسعید اولنجی
از سادات او به و یکی از شعرای جید قرن اخیر
هرات است در زمان تیمورشاه به کابل آمده و مورد


۲۶۲
نوازشات پادشاهی گردید بعد از عودت بوطن
مالوف خود در سال ۱۲۳۲ وفات کرده است
طبع خیلی عالی داشته.
گرمی از گردش چشم تو به پیمانه شود
زاهد چله نشین ساکن میخانه شود
شمع را چون سحر آمد بسرش آتش شوق
شاید آگاه ز سوز دل پروانه شود

(رباعی)
عمرم همه سر بسر تباهی کردن
کارم همه شب نامه سیاهی کردن
من بد بدم ز بد بد آمد بوجود
اندر عوضش تا تو چه خواهی کردن
بیکوئیه


۲۶۳
میگویند این رباعی را در حالت نزع نوشته.
نی در بدی و نه در بهی می میرم
نی مبتدی و نه منتهی می میرم
دشوار دو کون بر من آسان گردان
کز هر دو جهان دست تهی می میرم

مصرع اولی این غزل را تیمور شاه گفته و اتمام آن را
میر مرحوم نموده است.
شهر کابل چه نکو یخ بسته
خلق را رنگ برویخ بسته
سر هر کوچه ز یخ مالک و برف
دست و پا سرد و یخ بسته
دمی آبی که خورد مرد فقیر


۲۶۴
نارسیده به گلو یخ بسته
بزم ارباب طرب ناشده گرم
کاسه و جام و سبو یخ بسته
مانده زاهد بره زهد و نماز
در کفش آب وضو یخ بسته
مفلس
نامش نور الدین اصلش از خم سبز علاقه بادغیس ولادتش در سنه ۱۳۲۸ و این شاعر جوان باهوش و دارای طبع خوبی است و در علم صرف و نحو و منطق تا اندازه لازم مهارتی دارد کریمای حضرت سعدی را تماما مخمس نموده از آنجمله دو فرد از مخمس مذکور این است.
بیا


۲۶۵
بیا تا براریم دست دعا
بدرگاه خالق بصد التجا
بزاری بگوئیم شام و صبا
کریما به بخشای بر حال ما
که هستیم اسیر کمند هوا
محمد سرافراز هر دو سرا
شهی مسند ملک لولاک لا
درخشنده کوکب والضحی
حبیب خدا اشرف انبیا
که عرش مجیدش بود متکا
نامی شیخ شرف الدین را مخمس نموده هکذا
حسرتا آنکه ما بروز و بشب
غافل از حق قرین بعیش و طرب


۲۶۶
به که بندیم بعد ازینش لب
از کلام شنیع و لهو و لعب
نام حق بر زبان همی رانیم
که بجان و دلش همی خوانیم
و جلد ثالث رساله مزارات هرات را تالیف کرده و کتاب در علم ادب بر طبق بوستان سعدی برشته نظم کشیده و چند فرد از کتاب مذکور این است.
چه بشکست اسلام سد نفاق
خصومت گرفتند و کین و نفاق
گروهی از انجمله در ماه و سال
بتن پروری داشتند اشتغال
بخون ریختن برخ دیگر کمر
ببستند و از هم بریدند سر

سنه


۲۶۷
کنون طفل نورس چه این است حال
میان بند و آموز علم و کمال
نه علم که بخشش بود از نجوم
ز افلاک و سیاره و مرز و بوم
فصاحت میاموز در بط سخن
مکن وصف خوبان گل پیرهن
نگویم که از بهر علم و کمال
بشود در و بیگانه از ذوالجلال
پی حفظ دین دار در پانماز
بحفظ وطن فتنه بالون بساز
اشعاریکه حالیه از روی وجود دارد شش هزار
فرد است و دیوان غزلش هنوز با تمام نرسیده و یکغزل
از دیوانش که با خود موجود داشتم تحریر نمودم.


۲۶۸
(غزل)
ز اول با تو آئین وفا کردم ندانستم
بجان از این وفا چندین جفا کردم ندانستم
غلط کردم بطفل بیوفا دادم دل دین را
بخود جبر و ستم کردم خطا کردم ندانستم
بسودای وصال گلرخان دادم جوانی را
بچندین نامرادی جان فدا کردم ندانستم
گذشتم از سر اموال و صرف مهوشان کردم
ببازار هری خود را گدا کردم ندانستم
تاسف میخورم زانشب که با دلبر بسر بردم
سحر دست از گریبانش رها کردم ندانستم
وجود دردمند خویشتن را عاقبت مفلس
بانواع مشقت مبتلا کردم ندانستم


۲۶۹

شخص دهم
عبد الصمد خان متخلص به محروم ولد حاجی ملا محمد حسین خان
مسکونه شهر هرات است عمر آن ۲۴ ساله است تقریباً
یکنیم سال میشود که طبعاً مشغول غزل سرائی گردید تقریباً
باندازه یکصد غزل و چند منظومه تا حال گفته اند این چند
بیت از ان انتخاب شد.

مارا بهجر و جور و جفا یاد میکنی
نخلی جوانیم زچه در باد میکنی
مردم ز درد ای مه من ناز هرمی
گاهی بحور و گه به پری زاد میکنی
دیدم که دوش بلبلی با گل بگریه گفت
ای بی وفا به بین که چه بیداد میکنی
بر خیز و آی ای بت شیرین بی نظیر


۲۷۰
گر آرزوی تربت فرهاد میکنی
اول بپرس شرح دل بیقرار من
پادشاه حسن اگر داد میکنی
اجرت دهند اگر دل محروم زار را
از وصل خویش گر ز غم آزاد میکنی
ــــــ ( * ) ــــــ
منشی
نامش عبدالکریم ولد مرحوم آخند ملا محمد امین
قوم غلجائی مسکونه هرات عمرش ۲۹ سال است
و اکنون بقید حیات میباشد اشعار خوبی دارد
این غزلی ازان انتخاب شد .
ای دل نشین بگوشه ز مردم فرار کن
آرام باش ترک ازین گیر و دار کن
دیوانه


۲۷۱
دیوانه دار در پی گلچهره گان مرو
هشیار شو بکنج قناعت قرار کن
ای دل بیاد کاکل خوبان مشو پریش
اندیشه از شکنجه زلف نگار کن
دل با کسی مبند رجا هم زکس مدار
خود را به لطف عام حق امیدوار کن
غش یابی از مصاحب دونان روزگار
تنهانشین سیم وجودت عیار کن
دیوانه گر برای تو گویند مردمان
منشی تو هم بلفظ جنون افتخار کن
مضمون
نامش میرزا غلام غوث خان پسر مرحوم قاضی


۲۷۲

قاضی ملا سیف الدینخان ساکن شهر هرات بسن ۲۴
ساله دارای طبع سلیم است پدر مرحومش هم شخص
معروف و صاحب سلیقه ادبی و دارای خط خوبی بود
این چند سطر از آقای مغموم است.

بعالم نیست چون من بی‌کس و محروم و حیرانی
بمحنت ناز پروردی بغم گهواره‌جنبانی

فلک با من سر کین و عداوت با شدت نگی؟
که روزم صرف محنت شب قرین آه و افغانی

نشاط بزم من در دیکه نهفته است اندر دل
ولی در محفل یاران ندارد وضع مالانی

دلم تنگ و دماغم خشک فالم زشت و حالم بد
انیسم غم رفیقم غصه یارم آه سوزانی

بهر جا میکنم اظهار مطلب با دو صد امید


۲۷۳
نباشد عایدی دیگر بجز از یاس و حرمانى
بود هر رنج و محنت را علاج و راحتی از پی
نمیدانم چه در دست اینکه اورانیست درمانی
هر در کز حوادث می نهم رخ بسته میگردد
بهر جمعتی کا فتم بردن آیم حراسانی
ز قباله بزم یا ربینی گر گهی ما را
مدر شک کن حیرت شب است و ماه تابانی
زمخموری چه حاصل خیز و برزن دامن همت
که تا مسرورئی یابی ازین حالی پریشانی

ححرفصل (۱۸) نون) کحه
*نادم میمنگی*

نادم ملایحی نام دارد از نژاد جمشیدی


۲۷۴

و یکی از شعرای زاده آب و هوای هرات است.
در مرغاب تولد یافته و بنا بر فرمان اعلیحضرت امیر
عبدالرحمن خان با خانه و ار خود در میمنه کوچیده است
میمنه نادم را به امور رسمی مصروف گردانیده
منشی حکام آنجا نموده است.
و از اینجاست که شهرت نادم در میمنه به میرزائی
بلند تر است نسبت به شاعری.
اما در عین بر خلاف شهرت عامه نادم یکی
از شعرای زبر دست و نویسندگان مدقق عصر
حاضر است.
طبعی عالی و روحی گرم دارد.
نادم از شعرای عشقی است و غزلیات زیادی
هم نوشته دیوانش را خودش جمع کرده و تا هنوز بطبع


۲۷۵
نرسیده است
از حسرت رخ تو که گشت از شراب سرخ
آید برون ز چشم من خسته آب سرخ
بر روی آفتاب بود پرده شفق
یا بسته بروی دل آرا نقاب سرخ
آهسته نه بدیده ام ای شه سوار پای
تا پای نازکت نکند این رکاب سرخ
جانا بزر دردئی مشت سیاه بخت
تا چند چهره تو شود از عتاب سرخ
رنگین ادای قصه عشقم چو عندلیب
زیبد چو گل کنم ورق این کتاب سرخ
گلگونه بخش چهره روشن دل است مرگ
آری شود بوقت غروب آفتاب سرخ


۲۷۶
تیره دلی که از در میخانه روی تافت
ناکام میشود رخش ای چرخ باب سرخ
نرگست تعلیم مستی بر شراب ناب داد
طره ات بر سنبل تر مشق پیچ و تاب داد
طاق ابروی ترا نازم که با وضع رکوع
در نماز از فقه خم بر پیکر محراب داد
الحذر از کافر چشمت که در هر چشم زاد
خنجر مژگان بخون بی گناهی آب داد
شب که آمد یاد رویت در سودای ضمیر
کلبه ام را ظلمت شب پرتو مهتاب داد
گر چنین طغیان کند موج سرشک از دیده ام
مردمان را گریه خواهد رخت بر سیلاب داد
ری


۲۷۷
دی بخاکستر نشستم بر سر کویت ز عشق
راحتی دیدم که باد از بستر سنجاب داد
دم مزن نادم اگر در تا به بریان گرد د نکه
ماهی دل را از زلف مهوشان قلاب داد

مردم صنما در آرزویت
دیوانه شدم به جستجویت
چون باد بهر چمن که رفتم
در هیچ گلی نبود بویت
بر دیدهٔ خویش رشکم آید
باشد که نظر کنم برویت
چندانکه بهر طرف دویدم


۲۷۸
پیدا نشدم رهی بکویت
شخصم به نظر بیاید آسان
کز ضعف شدم چو تار مویت
این هر سه بلا بیک مرا بند
بخت من و دور چرخ و خویت
دادم همه اتش دل آخر
سر زد ز شرار گفتگویت

فصل (۱۹) یاء
میرزا یوسف کرنجی
نواسه حضرت شهید و از خانه واده حاذق است
در سال ۱۳۲۰ قمری بعمر هفتاد سالگی وفات
نموده است .

آثار


۲۷۹
آثار و اشعار آبدار دارد مجموعه غزلیاتش به طبع رسیده
یوسف از شعرای عشقی است و ازین جهته پیشتر
میل به غزل داشته.
باغبان هر گل که بر طرف چمن می پرورد
در خیال عشوه آن گلبدن می پرورد
نازم از شاخ گلی کاندر بهارستان حسن
سرور ار جیب نسرین در سمن می پرورد
دیدم آن ابرو کمان را داده چشم از سرمه آب
گفتم این خون خوار را بر قتل من می پرورد
کس نه بیند شاخ گل با میوه پیوند و ببین
نخل این گلدسته را سیب ذقن می پرورد
بیشتر شیرین لبان با تلخ گوئی مایند
خوی شکر لعل من خلق حسن می پرورد


۲۸۰
یوسف مه رو بمصر ناز و یعقوب حزین
اشک حسرت را ببوی پیرهن می پرورد

یحیی

آخند ملا یحیی ولد ملا حبیب الله توطن بگاذرگاه شریف داشته در فصاحت
و بلاغت نظم و نثر پایه بلندی او ارا بود و عظ و تبلیغش هر جمعه در
جامع شریف هرات مستمعین را تاثرات بی اندازه و فوائد تازه می بخشید
در جمیع انواع خط مهارتی کامله داشته است.
ولادتش ۱۲۵۵ وفات تحسرایاتش ۱۳۲۰ قمری مدفنش در
گازرگاه شریف اندرون خطیره متبرکه میباشد یکر باعی از جمله
انشاداتش که تاریخ نصب لوح پسر حضرت پیر هرات را حاویست
جهت طبع آن را در منصه ظهور می آورد.
رضوان پی نظاره رفع درجات - آمد بطواف مرقد پیر هرات
لوح خطتش بد بتاریخش گفت - بر سید کانیات بجمه صلوات


۲۸۱

خاتمه
لله الحمد جلد ۳ آثار هرات از اثر توجهات معارف
پرورانه جلالتمآب عالی عبدالرحیم خان نائب سالار حصه
در مطبعه فخریه زیور طبع یافت تاریخ اختتام
۱۲ شهر رجب المرجب ۱۳۵۰ ق
مطابق اول قوس ۱۳۱۰ ش


این کتابها از خانه یحیی خان گرفته ام کسی دعوا نکند
اگر دعوا نماید چشمانش را بکند خدا
یوم یکشنبه اول حوط
۱۳۰۱
دلیل


[BLANK PAGE]