۴۲۳
باشد که از تو هر چه گوئی آید
بوی گل و مل نوای مرغان بهار
حاضر همه تو در غایبی ای زیبایار
آنجا که تو غایبی از آنها م چه حظ
و آنجا که تو حاضری به آنها م چه کار
محوی*
نوائی میگوید که او هراتی است اما در دیگر جا نیز طرح
اقامت فکنده است در پریشانی روزگار محو بوده و اینمطلع
ازوست. (۱)
دل چو صد پرکاله شد از چشم جادوی توام
من بیک دل نه بصد دل عاشق روی توام
(۱) اینمطلع از طاهری است صفحه ۳۸۴ اما بیت صفحه مذکور از محوی است
سهواً مبادله شد ۱۲


۲۲۴

مشرقی

از شعرای دوره امرای تیموری و قرار تذکره نوائی هراتی است خط خوشی داشت معیشتش از حسن خط تامین میشد.
گاهی خط فروشی را ترک میکرد ولی چون به امور معیشت محتاج بود پشیمان میگردید.

گوهر اشک نثار ره یاری کردم
شادم از عاشقی خویش که کاری کردم

مسیحی

از شعرای فوشنج هرات است و از فضلای دوره امری تیموری، نوائی او را به شوخی طبیعت و کثرت زهد می ستاید بزیارت کعبه شریفه مشرف شده و این دو بیت از غزلیست


۲۲۵
که در راه کعبه معظمه نوشته است .
ما را به جفا کشته پشیمان شده باشی
خون دل ما ریخته حیران شده باشی
از رنج ره و نیش سر خار مغیلان
از آمدن کعبه پشیمان شده باشی

میرزا محمد ارشد
از دیر بازی که به هرات آمده ام بهیچعنوانی آشنائی پیدا کرده و از هر جا از دور و نزدیک بنام ارشد یا بعنوان ( برنابادی ) آثار و ادبیات غرائی میشنوم .
من همیشه چنان حدس میزدم که این درجه حیات دقیق و این خاطره های ادبی اگر از شعرای هراتی ما


۲۲۶
بوده باشد آنهم بهمین اندازه محدودی که میشنوم منتهی
بوده و بقیه با یک طور پراکندگی و پریشانی چنانکه
عادت این سرزمین است از میان رفته خواهد بود.
ولی با این برخلاف آمال خود، چون قدری گنج
و کاوی کردم در قسمت شعرای برنابادی بکامیابی
مسعودی موفق شد آنچه را میخواستم با طور سهل و بسیطی
بدست آوردم.
چه برنابادی‌ها در تدوین و جمع آثار خود خودشان
مجاهده کرده بودند هر کدام بنوبه خود آثار خود را جمع نمود
و بر علاوه محمدرضا که آخرین نویسنده این سلسله است
کتاب جداگانه در شرح حالات آبا و اجداد خود نگاشته
بود.
که آن کتاب بصورت یک تذکره بسیطی از حالات
این


٢٢٧

این سلسله بحث و بیان مینماید این است که بعد
از یک دوره عرق ریزی وزحمت همین کتاب را
از خانه وا ده ارشد که امروز جز چند نفر پریشانی بیش
نمانده اند (ولی از شهامت نژادی آثار پدری خود را
از دست نداده) پیدا کرده و چند مجلد دیوان های
خطی دیگری نیز از ین سلسله یافتم، و درحقیقت بیک
گنجینه برخوردم، که توی خرابه های برناباد ماند و کلید
آن هم در پیش طاق خود آن گذاشته بود.
لهذا در حالات شعرای برناباد همان تذکره خطی خودشان را
ماخذ قرار داده و به ترتیب تاریخی در ذکر حالات شان
پرداختم)
میرزا محمد ارشد پسر خواجه علی اکبر پسر محمد هاشم پسر
محمد طاهر پسر جلال الدین ارشد پسر سراج الدین علی اکب[ر]


۴۲۴
که سراج الدین از حجاز بهرات آمده و در برناباد
سکونت گرفته این سلسله را تشکیل داده است .
میرزا محمد ارشد در برنا باد نشو و نما نموده با شاه عباس
و شاه صفی، و شاه سلیمان صفوی معاصر، و با ناظم
و فصیحی ، و ملا عیشی ، مصاحب است .
حسن خان شاملو که در آنوقت اجرای امور اداری
هرات را می نمود با میرزا محمد ارتباط و علاقه تام داشت
همواره او را ستایش میکرد و اظهار ارادت می نمود
در سال ۱۰۲۵ تولد یافته و در سنه ۱۱۱۴ وفات
کرده است .
این شاعر در تمام شعب ادبیات دست بردی
نموده غزلیات را با تمام اقتدار مینویسید، قصاید را
با نهایت بلندی انشاد میکند ـ رباعیات را خیلی
سوز و


۴۲۹

سوزان می سراید و در نثر نیز ملکه تمامی دارد علاوۀ بر بلندی
پایۀ ادبیات، در حسن خط و موسیقی نیز خیلی بر دست
بوده است ـ دیوان بزرگی دارد و بر آن مقدمۀ عالی
نگاشته است.
در آخر عمر به کتابت کلام الله شریف پرداخته
و هشت مرتبه قرآن شریف را نوشته چنانچه خودش میگوید
قلم بموسم پیری عصای من شده است
کلام حق چمن دلگشای من شده است
قلم به مصحف هشتم چو زد رقم ارشد
ضمان هشت بهشت از برای من شده است
از قصیده است که در مدح شاه صفی صفوی نوشته
مخمل از پرتو روی تو چنان تنگ فضاست
که نگاه از سر مژگان نتواند برخوست


۴۳۰
تا نگاهم زده خود را به سر نکهت زلف
هر کجا میگذرد همچو صبا غالیه ساست
هر کسی مرد ره عشق نباشد ورنه
ریگ این تفته بیابان چو صدف آبله زاست
آنقدر بر سر هم ریخته برسینه غمش
که اگر جوش بر ارد دو جهان تنگ فضاست
دشت پیمای جنون آبله بر پا شرط است
افسر دولت این طایفه بر ناخن پاست
کوس مهر و علم ماه در افتاد بخاک
عشق تا معرکه صف شکنی آراست
طبع را حرص اندیشه دواند چپ و راست
کشتی قرته تباهی شده موج هواست
عشق مار از ازل ساخته دردی کش غم


۴۳۸
انبساط دل ما در قدم رنج و بلاست
نخل ما تشنه لب چاشنی تیشه بود
ورنه هر ریشه ما جرعه کش آب بقاست
دوش در عالم فکرت بخود این زمزمه را
می سرودم که مرا بخت دژم بی پرواست
ورنه با اینهمه جوهر که مرا در گهر است
از چه در معرفتم دیده ایام عمی است
من گرفتم که ز اشغال جهان بر طرفم
شکر لله که امل کوته و اندیشه رساست
نوجوانی و غرور و هنر و وقت طبع
میدوانید کمیت هوسم در چپ و راست
من درین زمزمه بودم که در آمد ناگاه
خرد آن خضر که در بحر و و جهان راه نماست


۴۳۲
چون بهم برزده ام دید بخوش آمد و گفت
کین همه شکوه ات از بخت تنک مایه چرست
گفتم ای قافله سالار ره فضل و هنر
گوش کن تا بنمایم که فغانم ز کجاست
شکوه زاری شده کلکم ز کران جانی بخت
گر شکایت کنم آغاز درین نکته بجاست
گر تهی کیسه ام اما ز هنر سر شارم
روستا زاده ام اما گهر شهر بهاست
در کفم عقد مهر انگشت کلید هنر سیت
از وجودم فلک امروز طلسمی بر پاست
طوطی ناطقه ام چون شکر فشان گردد
نسر طيار ز شهد نفسم شکر خاست
حبشی زاده کلکم چو شود جلوه طراز


۴۳۳

اتش خرمن رفتار عروسان خطاست
کرده در عالم خط هفت قلم را تسخیر
گر زند هم چو سکندر قلم کوس و دست
چون شود برق خدنگم ز کمان موی شکاف
بر کمان داری ابروی بتان طعنه فراست
رشته بر نغمه داود زند مضرابم
قول این زمزمه بر خواسته از پرده راست
یک بیک بر شمرم گر هنر و حرفت خویش
نیست مقدور ورق تنگ دهر لاحصی است
با همه جوهر معنی که مرا در گهر است
نیست چون تربیتم نزد کسان خاک بهاست
چون توان او بتاراج خزان حسرت
نو نهالی که مقامش چمن نشو و نماست


۲۳۴
چون درین شکوه محق دید مرا پیر خرد
از تعجب نے ثریا تا به ثریا بر خواست
گفت و یحک ز تو این هرزه درائی دورست
شد یقینم که ترا چشم هنر نابیناست
با غبا نیست که از تربیتش باغ جهان
آنچنان گشته که کمتر حس و خارش طوبی است
بیخودی را زدم ہشت ادب بر لب شوق
تو هم ای خامه بکش دست که هنگام دعاست
دولت و عشرت و اقبال مراد دو جهان
باد همخوابه بخت تو که بسیار بجاست


۴۳۵

* از قصیدۀ دوم *

ماند طرح بساطی سحاب نیسانی
که گشت روی زمین رشک صفحه مانی

خدیو چرخ بر آراست تخته گاه حمل
نهاد بر سر هر شاخ تاج سلطانی

ز بس که گریه یعقوب ابر از دل خاک
بر آمدند چو یوسف هزار زندانی

تغارۀ سیه اضداد را چنان دارد
که خار بر سر آتش کند گلستانی

نهاده نقش طراز بهار بر گل و خار
خوی خامه بهزاد و صفحه مانی

چو غنچه کامه رنگین به لب رود بحر است
سخن طراز بیان راز از پنهانی


۴۳۶
جداز کشتی می سیر باغ نتوان کرد (۱)
چنین که موج گل افگنده طرح طوفانی
گذار برحل افتاده عید قربان را
صبا بگوی بآزاده گان بستانی
که شمع جوش به پروانه خود افزاید
بهار بلبل خود را کشد بقربانی

* از قصیده سوم *
غنچه بیدار شد و سرد سچولان برخاست
بلبل و فاخته را از جگر افغان برخاست
خسرو چرخ به تخت حمل آرام گرفت
لشکر سبزه بتاراج زمستان برخاست
هر قدم صد گل الوان به کله گوشه زدند
(۱) در اینجا یادم آمد که یکی از شعرای سوخته و متاخر کابل اینمضمون را
لطافت ادا کرده موج گل از سر دیوار چمن میگذرد
کشتی باده بیارید که گل طوفان کرد ۱۲ خلیلی


۴۳۷
گردبادی که به گلگشت بیابان برخو است
گشته از بسکه سبک روح زتأثیر گیاه
کوه چون ابر تواند زبیابان برخو است
سنبل زلف حور ریخت بر خسار چمن
سبزه خط ز بر روی گلستان برخو است
جوش مرغان چمن بزم زبس اوج گرفت
نرگس از خواب سحر واله وحیران برخو است
بر سر سبزه برقص آمده صد کشتی می
شبنمی ریخت بروی گل وطوفان برخو است
ابر جنبید و هواگشت مرغان صدرنگ
باد حمال شد وتخت سلیمان برخو است


۲۳۸
* از قصیده چهارم *
فصل گل و دور چمن و عید صیام است
می نوش که وقت طرب و گردش جام است
فارغ شده از کار جهان عارف و عامی
شغلی که ضرورست همین عیش مدامست
از بس طرب و ناز و تنعم نتوان کرد
فرقی که شهنشه که و درویش کدام است
فصلیست که از رشحه نیسان رک خارا
شاداب تر از موجۀ بحر و لب جام است
توام بهلال شب عید رمضان زاد
نوروز که طفل شکم ماه صیام است
در عید چنین خرم و در فصل چنین خوش
هر چیز که نوشند بجز باده حرام است


۲۳۹
گل کرده درین فصل نشاطی که زستی
هر صعوه پر ریخته طاوس خرام است
تا صورت فردوس توان دید بگلزار
هر برگ گل از شبنم تر آینه فام است
مرغان شده لب تشنه صیاد که امروز
شاداب تر از جام خضر چشمه دام است

* از غزلیات *
پیش ازین با هم برین در آبروی داشتیم
وز بهار فیض چون گل رنگ و بوی داشتیم
سالها در شیوه اخلاص و آئین نیاز
چهره را آئینه دار خاک کوئی داشتیم
رهزن سرچشمه ما هر خس و خاری نبود


۴۴۰
آب خور متصل بهم ما بجوئی داشتیم
از نشاط التفات ساقی خود میزد یم
جوش صد میخانه از می گر سبوی داشتیم
ساغر ما گر چه خالی بود از می متصل
از نشاط طبع دستی های و هوی داشتیم
این زمان چون خار محرومیم از گلزار لطف
خاطر ما خوش که وقتی رنگ و بوی داشتیم
غنچه گر بر روی گل خندید ار شد چون نسیم
در فضای باغ ما هم حست و جوی داشتیم

طوطی به لب لعل شکرخای تو محتاج
پروانه به شمع رخ زیبای تو محتاج
خوابیده تو در انجمن ناز و به گلشن

صلے


۴۴۱
صد فاخته بر جلوه بالای تو محتاج
ما خود چه گیاهیم که بروح القدس امروز
جان بر کف دست است بسودای تو محتاج
ار شد چه خموشی کینه بهر کنج دلت هست
صد معنی پیچیده بانشای تو محتاج
رباعیات
یا رب بدل حزین کاهی چه شود
از لطف بسوی خویش راهی چه شود
صد رند نمد پوشن بهر سوداری
ما را هم از ان نمد کلاهی چه شود
(رباعی)
دشوار سعی و کوشش آسان نشود
رنجی که قضا سرشت درمان نشود


۴۳۲
نقاشی که غنچه به دیوار گذشت
آن غنچه بصد بهار خندان نشود
رباعی
گیرم که ترا طبع مآل اندیش است
سرچشمه اعتقاد صافی کیش است
از صحبت خلق دور شو کآئینه را
هرچند نفس بیش کدورت بیش است
رباعی
ارشد، زدمت جهان نسوزد حیف است
وز ناله ات آسمان نسوزد حیف است
شمعی که ز فیض در تو افروخته اند
کذار که رایگان نسوزد حیف است


۴۴۳
رباعی
ار شد به جهان تنگ می باید ساخت
با خلق بصلح و جنگ می باید ساخت
در قید هزار شیوه می باید بود
خود را به هزار رنگ می باید ساخت
رباعی
ای ساغر می خاک سر کوی توام
وی باد بهار زنده بوی توام
ای برگ گل از پرده دگر بیرون آی
عمریست که مشتاق بر روی توام
رباعی
چشم سیه تو مست خواب است هنوز
خورشید رخ تو گرم تاب است هنوز


۴۴۴
بر صبح تو شام خط نه بسته است نقاب
می نوش که آفتاب است هنوز
* از مثنوی گلشن راز او در حمد *
از کتب صنع تو فصلی بها
در قلم فیض تو رشحی بجا
باغ سراسر همه مضمون تست
سرو یکی مصرع موزون تست
خوشه سنبل سخن معنوی
شاخ شکوفه ورق مثنوی
لاله زلب گشته رباعی نشان
وز گل صد برگ قصاید عیان
غنچه معما و ریاحین غزل
گل بد و معنی سخن محتمل


۴۴۵
دل شده و ارسیخته می در ا باغ
ذکر تو از باله مرغان باغ
سنبل شوریده پریشان تست
بلبل سرمست غزلخوان تست
هرچه درین باغ صدا میکند
بگفته توحید ادا میکند
مایل
این هم از عشیره ارشد و از شعرای برناباد است
در تذکره برنا بادی بانامش را میرزا ابو طالب قید میکنند
در سنه تولد یافته و در سال ۱۱۳۰ وفات کرده است
دیوان مُطوّلی دارد، در قصاید تقلید ارشد را نموده
و کامیاب هم گردیده است، غزلیات را خیلی نازک


۴۴۶
دقیق نوشته و تمام قدرت خود را به غزل صرف نموده است
دیوان قصاید و غزلیاتش مطالعه شده و این چند سطر ازینجا
نقل افتاد.

چون فگند بر بهار ناز گلستان او
زلف و خط مشکبوست سنبل و ریحان او
کرده بباغ بهشت خاک ز خجلت بسر
جلوه شمشاد را سرو خرامان او
رحم ندارد بکس ترک جفاجوی من
کشته عاشق کشیست خنجر مژگان او
گل ز شکر خنده اش غرقه بخون می برند
شور قیامت بود داغ نمکدان او
دوست ندارد چرا تفرقه خاطرم

تیمن


۴۴۲
دشمن جمعیت است زلف پریشان او
چشم خمار آفرین نرگس میخواره اش
عارض افروخته است لاله نعمان او
پر شود از بوی مشک دامن صحرای چین
گر بگشاید صبا بند گریبان او
داشت مدائن جگر ناوکش از سینه ام
عاجزی دل گرفت دامن پیکان او
تیغش اگر کرده است بند ز بندم جدا
سر نکشم چون قلم از خط فرمان او
می شود از بوی سیب سستی بیمار کم
ضعف دلم را فزود سیب زنخدان او
شد به من جلوه گر یوسف مصری کجاست
تا چوز لیخا زند دست بدامان او


۴۴۸
دامن صحرای حشر بحر شود سر بسر
گر نشود پایمال خون شهیدان او
خانه آئینه است محفل دل از صفا
عکس خیال رخش تا شده مهمان او
چند مسیحا کند فکر مداوای من
نیست مریض مرا چشم بدرمان او
درد دلم را دوا لطف طبیب من است
کم نشود از سرم سایه احسان او
کیست طبیب دلم قبله امید خلق
آنکه زبان آفرین گشته ثنا خوان او
پیشرو انبیا احمد مرسل که هست
سجده گه آفتاب شعله ایوان او
آنکه نه آدم اگر مظهر نورش شدی
ور


۴۴۹
در نگذشتی ز چرخ کوکبه شان او
آنکه کند جبرئیل خادمی مجلسش
آنکه بود پیر عقل طفل دبستان او
آنکه به هفت اختران در شب معراج ادا
خدمت پروانگی شمع شبستان او
آنکه بود عرشین فرش بوسه مقدمش
آنکه بود نه سپهر مجمر گردان او
آنکه برایش کند شام سیاهی نسق
آنکه کشد مهره صبح کاغذ قرآن او
آنکه کند مشتری مشرقی حضرتش
آنکه عطارد بود منشی دیوان او
آنکه قضا و قدر پیرو حکم دیند
آنکه کند روزگار فخر بدوران او


۳۵۰

آنکه عطا کستری لازم ذاتش بود
آنکه کرم ایتیست آمده در شان او
آنکه نکرد آسمان تا سجا بش نظر
دیدهٔ بی نور بود مهر درخشان او
آنکه بود پیش تاز فتح بلشکر گهیش
آنکه علی و کلیست صفدر میدان او
آنکه بود عود شمس معجزه روشنـش
آنکه شکاف مه است نادره برهان او
آنکه بود مطلبش مصلحت کار خلق
آنکه غم امت است نعمت الوان او
آنکه بخلق نکو کرد بخیرش دعا
سنگدلی گر شکست گوهر دندان او
آنکه رکابش بفخر بوسه دهد ماه نو
زنکه


۴۵۱
آنکه بود گوی چرخ واله چوگان او
آنکه در اقلیم دین گشته زعز و شرف
قیصر و کسری غلام بوذر و سلمان او
شاه ملایک سپاه خرد ظل اله
آنکه بود مهر و ماه چاکر دربان او

صفائی پشت گل یادی ازان رو میدهد ما را
صنوبر مژدهٔ زان قد دلجو میدهد ما را
بجیب صبح می بینم مکتوب بناگوشش
خبر شامم از سواد چین گیسو میدهد ما را
سحر لاله باشد خون صیدان شکار افکن
نشان زان تیر مژگان چشم آهو میدهد ما را
سهیل از رنگ ای سیب ذقن باشد نموداری


۴۵۲

بشارت ماه نوران طاق ابرو میدهد ما را
نگهدارد خدا از فتنۀ چشم سیه مستش
که صبح و شام درس علم جادو میدهد ما را
دلیل کعبه رخسار زلف کافرش باشد
بکف سر رشتۀ اسلام هندو میدهد ما را
چرا باید شید از ناف آهوی ختا منّت
چو مشک چین زلف آن عنبرین مو میدهد ما را
نسیم فیض بخش نکهت پیراهن یوسف
جواهر سرمه زان خاک سر کو میدهد ما را
نمی آرد با گر سر فرود از نافۀ شمشیرش
خدنگ غمزۀ او جا به پهلو میدهد ما را
چو برقی کز نشاط دیدن خرمن شود خندان
فریب حسن خلق آن آتشین خو میدهد ما را


۴۵۳

با چون کوهکن در روز اول شد عیان مایل
که سر بر باد آخر در بازو میدهد ما را

وحشت زیاد چشم تو بد خو نمی رود
شور رمیدن از سر آهو نمی رود
کو سرو قامتی که چوقمری در این چمن
از خود بیاد آن قد دل جو نمی رود
پیچ و تاب آن کمر افتاد در میان
دیگر سخن زپیچ و خم مو نمی رود
شد عندلیب خامه مایل چوتز زبان
در گوش حرف مرغ سخن گو نمی رود


۴۵۴

م (فصل (۱۹) نون) ــــ
* نظام الدین علیشیر - یانائی *

اگرچه به اعتقاد تمام تذکره نویسان علیشیر از علمای
ماوراء النهر است ولی از انجا که ما در آغاز این کتاب ضمانت
نموده ایم که شعرای را که از هرات نبوده و درین محیط زندگانی
کرده یا دفن شده باشند نیز تشریح نمائیم . و برعلاوه که بقای
بقایای خیر و بقاع مفید آن نیز ما را به این امر موید میگردید
لہذا محض نسبت به این دو شق خیر یعنی گذشتن اکثر حصص
عمر علیشیر در هرات و اینکه قبر او در هرات است اگر او را
در قطار شعرای هراتی ذکر کنیم خالی از افاده نیست.
امیر علیشیر وزیر اعظم سلطان حسین میرزای بایقرا
و بیک تخمین فرمانفرمای او در هرات بود.
بقول صاحب ادبیات تاجیک وهم به نهاد دانشکده
و مرآة


۴۵۵
مراة الخیال ، و روضة الصفا ، و غیره در سنه ۸۴۴
تولد و در سال ۹۰۶ هجری قمری وفات یافته است
با حضرت جامی ارادت و اخلاص تام دارد ارباب علم
و فضل و صاحبان معرفت و نفوذ در کنف عنایت او تربیه
یافته ستوده علما و ممدوح فضلا بوده است .
در دوره سلطان حسین در هرات مصدر خدمات مهمی
شده ، مدارس علمی ، مساجد ، خانقاه ، و مصلی
کاروانسراهای متعددی بنا نموده و تا هنوز اکثر آثار او
باقی است .
اهالی هرات همچنانکه بعنوان شاهرخی و بایقرائی
ستایش میکنند بهمان وتیره بنام امیر علی شیر نیز آشنا بوده
و تا حال که چار صد و چهل و سه سال از مرگ او گذشته
هنوز هم باو تبجیل و احترام می نمایند .


۴۵۶
در فارسی و ترکی قصاید و غزلیات بلند و عالی می‌نویسید
بزبان فارسی فانی تخلص میکند و در ترکی نوائی.
تذکره مجالس النفایس را در ذکر حالات شعرای معاصر خود
بزبان ترکی تألیف نموده و در آن راجع به حالات
شعرا اگر چه بصورت ایجاز پیش آمده اما قصوری هم
نکرده است.
(بجواب قصیدۀ امیر خسرو ساخته)
آستین لعلی که تاج خسروان را زیور است
اخگری بهر خیال خام پختن در سر است
تخم رسوائی دهد بر دانه تسبیح زرق
آری آری دانه جنس خویش را بار آور است
گنبد خضر که خون ریزیست فعلش در نیست
برگ حنا خضر آمد لیک رنگش احمر است
رارا


۴۵۷
مرد را یک منزل از ملک فنادان تا بقا
پهر را یکروزه راه از باختر تا خاورست
سینه را ساختن آرزده از تیغ زبان
ناتوان کردن رک بی رنج را از نیشتر است
ظالم و عادل نه یکسانند در تعمیر ملک
خوک دیگر در شیار ملک دهقان دیگر است
رهروان بارکش را سهل دان طعام فقر
در دهان ناقه خار خشک خرمای تر است
اہل ہمت را از ناہمواری گردون چه باک
شیر انجم را چه غم کاندر زمین جوی جهر است
ای بسا نقصان که در ضمنش بود یک نوع سود
چون ده لولی درید از بهر تمیون چنبر است
محنت افلاس مفرط در گرانی قاف دان


۴۵۸

قاف شد چون قافیه سجد گشت دین مشکل ترست
شه که میخواهد ز دست خویش ویرانی ملک
خسرو بی عاقبت دخسر) بلاد و کشور است
قید رعیت مسقط فرشکوه خسروی است
شیر زنجیری ز شیر بیشه کم صولت ترست
تحفة الافكار گر نامش کنم نبود عجب
تحفه چون نزدت ز بحر فکرم این گوهر است
گشت یوم جامع و شهر رجب تاریخ آن ۸۸۰
طرفه تر کین روز و مه اتمام آن را مظهر است

رباعی

این نامه نه نامه دافع در دمن است.
آرام درون رنج پرور دمن است

ممنون


۴۵۹
تسکین دل گرم و دم سرد من است
یعنی خبر از ماه جهانگرد من است
گر در حضرم بگفت و گویت باشم
ور در سفرم بجست و جویت باشم
در وقت حضور رو برویت باشم
در غیبت روی دل بسویت باشم
ای شب غم چند دور از روی یارم میکشی
زنده میدارم ترا بهر چه کارم میکشی
ناظم هروی
هراتی حقیقی است در صدد هم وقتیکه حسن شاملو


در هرات از طرف امرای صفوی حکمرانی می نمود زنده گانی داشت
با میرزا محمد ارشد مصاحب است
طبع بلند و قلم توانای دارد غزلیات با نهایت
سوز و گداز می نویسد، در برآوردن ماده تاریخ نیز قدرتی
کاملی داشته یوسف زلیخا را نظم نموده و دران هم در اکثر جاها
با کمال لطف و نزاکت ادبی پیش آمده و اگرچه ملا آزر
ازین حقیقت منکر است
زیرا او می نویسد که یوسف زلیخای ناظم قابل شنیدن نیست
ولی درین دعوی خود جز همین جمله که قلم خودش تراشیده است
دلیلی ندارد .
صاحب تذکره مرأة الخیال خود را از شاگردان ناظم حساب
نموده و در زمان اقامت او در بنگاله به او اخلاص ارادت
تامی داشته است.


۴۶۱

سال وفاتش او در سنه ۱۰۸ هجری قید میآید
غزلیات ناظم سوای یوسف زلیخای او جمع نشده این چند
غزل او که از بیاض‌های مختلف خطی بدست آمد درینجا ثبت شد
* به تتبع حافظ گفته و خیلی خوب گفته *
( از بیاض خطی )
تا حسن خود آرای تو مشاطه ناز است
گوئی در دولت برخ آئینه باز است
زاهد بتماشای تو چون مست نگردد
کز گردش چشم تو در میکده باز است
حسن طرب از جلوه صورت نتوان یافت
معشوق تو آن است که در پرده ساز است
بر غنچه اگر بی رخ او دیده گشایم
خندیدن او در نظرم چگل باز است


۴۶۲
هرتار ازان زلف پریشان شده ناظم
خضریست که در سایه آن سرو فرازست

خموشی ازبان دادم ادب بی حیا کردم
بجانان هر چه بادا باد عرض مدعا کردم
لبش کز نازکی بار تبسم بر نمیدارد
بخون غلطم که امروزش دشنام آشنا کردم
نوید کشتنم دادی و مردم زنتظار آخر
تو کردی وعده نامهربانی من و فا کردم
خدنگ جذبه توفیق امشب در کمانم بود.
غز الش در نظر بسیار خوب آمد خطا کردم
چه عشرت در جهان کردم من بی خانمان ناظم
دمی آبی اگر خوردم چو دریا گریه ها کردم


۴۶۳
* از خریطه جواهر میرزا مظهر *
ناظم زیان نکرد اگر بنده تو شد
خود را فروختن بتو یوسف خریدن است

جای خوب است جهان اهل جهان خوب نیند
آه ازین خانه آباد که پر ویران است

در هر طرف فلک زده ناله میکند
درمانده روزگار بحال که وارسد

مرا شرمنده دارد مهربانی های صیادی
که از دامش اگر صد بار بگریزم دگر گیرد


۲۶۴
این قطعه تاریخ بر طاقی یکی از حوض های اخله شهر منقور بود
بسیار زلالش که صاف بقاست
ز آب روان دست شوید بدن
شود زنده تصویر شیرین اگر
خورد آب از و تیشه کوهکن
هوس داشت ناظم که تاریخ او
کند نقش در پیش طاق سخن
خردمندی از روی تحقیق گفت
یکی از بناهای خیر حسن

نرگسی

امیر علی شیر او را از شعرای هرات معرفی مینماید ملا آزر
در قطار شعرای از و نام برده میگوید در جهت وظیفه حتساب
در


۴۶۵
دشت در پهنای مردگان میرود در هویت زکسی از گفته
نوائی اسنادی بهتر نباشد.
(آتشکده)

از تو ای ناله برشکیبم که در غایت شوق
پیشتر بر سر آن کوی سیدی از ما

چند ای دل فکر در دبی دوای من کنی
از برای خود چه کردی کز برای من کنی

(مجالس النفایس)
بیاد صفحه رخسار او گزمه فزون آمد
گشادم فال مصحف سوره یوسف بیرون آمد


۴۶
مفضل (۲۰) وادی
(والهی)
بقول نوائی و خریطه جواهر میرزا مطهر هراتی است در زمان
سلطان حسین میرزا در صد هشتم زنده گانی داشته و از
معاصرین مولوی جامی است نوائی او را به دانشمندی
می ستاید.
مجالس النفائس
آن چشمه حیات که یا بند جان از و
جز آب حسرتم نبود در دهان از و
خریطه جواهر
قضا با دلبران چون داد حسن دلربائی را
بقدر حسن هر یک کرد قسمت بی وفائی را
فصل


۴۶۲
فصل (۲۱) ها
(هاشمی)
نوائی او را از ادبه هرات معرفی نموده و از خدمتگزاران
مولانا محمد بدخشی می‌شمارد اما آتشکده او را از خود بدخشان
نشان داد از جمله سادات آنجا تعین مینماید.
به اعتقاد آذر باید مثنوی مظهر الانوار را در برابر مخزن الاسرار
نظامی او گفته باشد بطور تخمین باید از شعرای دوره امرای
تیموری بوده و در کنف عنایت آنها بسر برده باشد
(نوائی)
ماه من امشب بنور خویش این کاشانه را
ساز روشن ورنه آتش میزنم این خانه را
(آتشکده)
بناز سرمه مکش چشم بی ترحم را


۴۶۸
نشسته گیر بخاک سیاه مردم را
(خریطهٔ جواهر)
گله در پیش صبا زان گل رعنا کردم
گرهی داد دلم غنچه صفت وا کردم

هاتفی
به عقیده تمام تذکره نویسان از عشیره جامی و خواهر زاده مولوی عبدالرحمن ست تربیت روحی و معنوی از مولوی جامی اکتساب نموده کتاب لیلی و مجنون را به اشاره و تصویب او ساخته است .
همت بلند دارد خسرو و شیرین لیلی و مجنون و هفت پیکر را به تتبع شیخ نظامی نوشته و بقول روضة الصفا که در مقابل سکندر نامه کتابی بنام تاریخ تیموری در سلک نظم درآورده است

رخ


۴۶۹
در افسانه نویسی قلم توانا و طبع رسائی را مالک بوده و معانی دقیق را در ضمن داستانهای عشقی به نیکوترین صورتی ایراد میکند.
آتشکده قبر او را در عراق مینویسد اما باین سخن برهانی نخواهد داشت رساله مزارات بقسمت دوم قبر هاتفی را در حظیره مولوی جامی معرفی مینماید و ایجاب این قضیه را وجود قبر هاتفی در حظیره جامی برای العین ثابت می نماید.
در سنه ۹۲۷ مرده و یکی از شعرای معاصر این بیت را بتاریخ وفات او انشاد کرده است.
تاریخ فوت او طلبیدم ز عقل گفت
از شاعرشهان و شه شاعران طلب
میگویند وقتی که میخواست لیلی و مجنون را برشته نظم بکشد از حضرت مولوی اجازه خواست مولوی فرمود هرگاه


۴۷۰
ان قطعه فردوسی را جواب کردن معلوم است آنرا هم میتوانی
والا اقدام مکن ـ هاتفی قطعه فردوسی را جواب نموده از مولانا
اجازه نظم لیلی و مجنون را یافت .
* قطعه فردوسی *
درختی که تلخ است ویر اسرشت
گرش برنشانی بباغ بهشت
ور از جوی خلدش بهنگام آب
بریزنگبین ریزی و شیر ناب
سرانجام کو هر بکار آورد
همان میوه تلخ بار آورد
(جواب هاتفی)
اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت
نهی زیر طاوس باغ بهشت


۲۸۱

بهنگام آن بیضه پروردنش
ز انجیر جنت دهی ارزنش
دهی آبش از چشمه سلسبیل
به آن بیضه دم در دمد جبرئیل
شود عاقبت بیضه زاغ زاغ
کشد رنج بیهوده طاوس باغ
اگرچه در هراتی بودن هاتفی مأخذی بدست نیاورده ایم
ولی نظر به اینکه قبر او در هرات بود نخواستم از همچو یک
نویسنده نامی صرف نظر نماییم.

هلالی

آتشکده مینویسد که هلالی از ترک های جغتائی است
که در استرآباد متولد شده و در جوانی بهرات رفته و درینجا


۴۷۲
کشته شده است .
ملا یوسف در عین الوقایع به جمله مزارت داخله شهر هرات
می نگارد که هلالی سید است و او را به تهمت رفض در هرات
سنگسار کرده میان چار سو دفن کردند .
به هر صورت به عقیده این هر دو نفر هلالی همان هلالی
معروف صاحب دیوان است .
قبرش به چارسوی هرات بوده و در اواخر دور امانی
از طرف حکومت همان وقت خراب و موضع آن را
برای ساختن دکان بفروش رسانیده اند.
که تا هنوز آثار قبر فروخته شده هلالی باکمال خوبی
واضح است .
از انجائی که با سبک قریحه هلالی و سلامت طبع او همه
کس آشنا است در اینجا یک دو سطری از و نقل کرده و محض
خاک


۴۷۳

خاک توده آن بلال آسمان ادبیات را معرفی کردیم.
ہلالی از معاصرین شاه اسمعیل صفوی بوده یقین دراواسط
صد نهم زنده‌گانی داشته است .
ای نور خدا در نظر از روی تو ما را
بگذار که در روی تو بینیم خدا را

بلبل بباغ و جغد بویرانه ساخته
هر کس بقدر همت خود خانه ساخته

نظاره کن در آئینه خود را حبیب من
اما بشرط انکه نگردی رقیب من


۴۷۴


۴۷۵

حالات نسوان

اکنون که تشریح قسمتی از شعرای متقدمین خاتمه یافت
و در این موضوع تا جائی که توانستیم خدمتی بعالم ادبیات
هرات تقدیم داشتیم اکنون به شرح احوال شاعرات این
سرزمین پرداخته و آنچه از آثار و احوال آنها بدست آورده
بتوانیم درینجا قید میکنیم.
پس از آن که از ذکر شعرای متقدم فراغت حاصل نمودم و تا جا
که قلم یاری کرد و دل دماغ یاوری این وظیفۀ مهم ادبی را ایفا
نمودم - اکنون این لاحقۀ کوچک را بنام شاعرات هراتی
تقدیم نموده و بعد از ان لاحقۀ دوم را به شرح حالات خطاطان
معروف این محیط می پردازیم.

[۱]


۴۷۴
ملاحقه اول

مهری هروی

همان جوهر لطیفه و عنصر نفیسه که در جامعه ادبیات برای
صنف نسوان هرجا موقعی اتخاذ نموده است مهری است
مهری مهر روشنی بود، که به شعاع خامه و فروغ تخیلات
لطیف خود بر آسمان ادبیت در فارسی طلوع نمود و در
دانش را بروی ایطالیفه باز گردانید.
بعقیده تمام تذکره نویسان مهری از شاعرات دوره شاهرخ
و زوجه خواجه حکیم طبیب او بوده است مراة الخیال در تذکره
که جناب فضیلت مآب جامع العلوم المعقول و المنقول قاضی
ملا محمد صدیق خان هروی در حالات نسوان نوشته (بهانه
ریاض الفردوس) مهری را هروی اصلی می نویسند و میگویند
از ندیمای گوهر شاد آغا زن شاهرخ است که در صد هشتم زندگانی

ثبتته


۴۷۷
داشته ـ اما آنسیکه از ندمای نورجهان بیگم میگویند ساسی
ندارد.
(مردة الخيال)
حل هر نکته که بر پیر خرد مشکل بود
آزمودیم بیک قطره می حاصل بود
گفتم از مدرسه پرسم سبب حرمت می
در هر کس که زدم بخود ولایعقل بود
خواستم سوز دل خویش بگویم باشمع
داشت او خود بزبان انچه مرا در دل بود
در چمن صبحدم از گریه و از زاری دل
لاله سوخته خون در دل پادرگل بود
انچه از بابل ہاروت روایت کردند
سحر چشم تو بدیدم همه را شامل بود


۴۷۸
دولت بود تماشای رخت مهری را
حیف صد حیف که این دولت مستعجل بود
آورده اند که روزی مهد علیا، در قصر نشسته و مهری
نیز در آنجا حاضر بود امر کرد که خواجه حکیم شوهر مهری را بیاورند
خواجه نسبت به ضعف پیری در آمدن اظهار عجز و شکستگی
میکرد و آهسته آهسته قدم می برداشت هر قدر اصرار میکردند
رفته نمی توانست مهد علیا به مهری اشاره کرد که چیزی
به نسبت ضعف شوهر خود بگوید. مهری فی البدیهه این رباعی را
عرض کرد:
مرا با تو سری یاری نمانده است
دل مهر و وفاداری نمانده است
ترا از ضعف پیری قوت و زور
چنانکه پای برداری نمانده است


۴۷۹
صاحب اتشکده می نویسد که مهری او در اخر عمر بنا بر علاقه
که به خواهر زاده گوهر شاد می بست حبس کردند درین
رباعی را در محبس نوشت.
شه کنده نهاد سرو سیمین تن را
زنبور بقه شبیخون ست مر دوزن را
افسوس که در کنده بخواهد فرسود
پای که دوشاخه بود صد گردن را
(رباعی)
در خانه تو انچه مرا شایر نیست
بندی زدلم میدہ بگشاید نیست
گوئی همه چیز دارم از مال و منال
آری همه هست آنچه می باید نیست


۴۸۰
(رباعی)
شوی زن نوجوان اگر پیر بود
چون پیر شود همیشه دل گیر بود
آری مثل است آنکه گویند زنان
در پهلوی زن تیر به از پیر بود
آغا بیگی
بعقیده قاضی صاحب که از ریاض الفردوس نقل میکنند
و تذکره مراة الخیال هراتی است در زمان سلطنت سلطان
حسین میرزای بایقرا زندگانی داشته و از متمولات
آن دوره بشمار میرود.
به فقراء رحیمه و با شعرا مهربان بوده بهر کدام وظیفه
خاصی مقرر کرده بود میگویند در وظیفه خواجه اصفی روزی
ناچیز


۴۸۱
تاخیر واقعشد وادینقطعه را به آغا بیکه تقدیم داشت بخندید
و انعام وافری بجوجه صفی بخشید.
ایا عروس خطا بخش و جرم پوش بگو
که کی وظیفه مار اقرار خوا هی داد
بوقت غله مرا گفته ئی که بار دهم
سرم فدای سرت چند بار خواهی داد
ار غا بیکه همین یک مطلع را در همه جا نقل میکنند و اضافه
برین آثاری از و بدست نمی آید.
آه ازین ای که دارد رشته جان تاب از و
وای بر فصلی که هردم میخورد خوناب ازو
بیدلی
قاضی صاحب در تذکره خود نام اور ابی بی معرفی می نماید


۴۸۲

و بها استاد ریاض الفردوس او را بیدلی می نویسد در هرات
اقامت داشته و زوجه شیخ عبداله دیوانه بوده است.
مراة الخیال در هراتی بودن او چیزی نمی نویسد اما میگوید
که زوجه شیخ عبداله بود و شیخ عبداله پسر خوجه حکیم است
ازین سیاق ظاهر میگردد که خواجه حکیم همان شوهر هری باید باشد
روم بباغ وز نرگس دو دیده وام کنم
که تا نظارهٔ آن سر و خوش خرام کنم

لاحقهٔ رقم

ذکر احوال نقاشان و خطاطان

(استاد بهزاد)
نقاش زبردست و رسام بیهمتا استاد کمال الدین بهزاد
به اتفاق تمام تذکره نویسان و ارباب تاریخ هراتی است

هر جا


۴۸۳

برحا نامی از نقاشی برده و هر کجا ذکری از صنایع مستظرفه شرق
شده باشد عنوان نامی بهزاد به افتخار مملکت رزخیر افغانستان
و بنام بختیاری محیط ادبی هرات برگزیده ترین موقعی احراز
می نماید.
قدرشناسان ملل غربی و مورخین راست گوی اروپائی
در هر جا که از بهزاد هراتی نام می برند آنرا با کمال تجلیل
با نهایت احترام ستایش میکنند.
مؤلفات تاریخی اسلامی و مجلدات شرقی آثار بهزاد را
با همان مجد و عظمتی که درخور شان اوست یاد مینمایند.
بهزاد در اوایل صد نهم از شهر هرات قد علم کرده یکدسته
گل سرخ از شاخه تخیلات بلند و معنویات ارجمند خود چیده
در جبهه پیش طاق صنایع مستظرفه شرق گذاشت بعبارت آحر
بر ساحه این مملکت وسیع قدرت تسخیر و تصرف یافته بر بلند


۴۸۴
ترین زدوهای آن علم نفوذ و اقتدار خود را برافراشت.
بقول روضة الصفا وحبیب السیر و به گفته (مسیو هوارت)
که آن را صاحب (سرآمدان هنر) (مطبوع برلین) ترجمه
کرده و هم به اتفاق اکتشافاتی که مدیر چهرہ نمای مصر
در تذکرہ خط و خطاطان نموده است بهزاد افغان در اوایل
سلطنت سلطان حسین میرزای بایقرا شهرت یافته و در اوایل
پادشاهی طهماسب اوّل وفات نموده است.
در زمان سلطان حسین میرزا رئیس کتاب خانه او بود
و در عهد شاه اسمعیل و طهماسب اوّل نیز کلانتر کتاب خانه آنها
گردید.
با نوائی معاصر بودہ و هم از و استفاده های شایانی
نموده است.
علمای دوره سلطان حسین او را با کمال احترام می ستودند
حجاب


۴۸۵
صاحب روضته الصفا خیلی معتقد اوست میگوید.
موی قلمش ز استادی
جان داده بصورت جمادی
صاحب حبیب السیر نیز بگفته سرامدان هنر کتابی بنام
(نامه نامی) جمع کرده و در ان شرحی از حالات بهزاد نوشته
این چند بیت از انجاست.
مانی قلم خجسته آثار
نیکو شیم حمیده اطوار
استاد هنروران عالم
در فن هنروری مسلم
بهزاد یگانه زمانه
مانی بزبان او فسانه
در دقت طبع مو شکاف است.


وین حرف نه از سرگزافست
تکمیل مهارتش درین فن
باور اگرت نیاید از من
بگشای نظر ز روی انصاف
بنگر صور بدیع اوصاف
کارست جمال این صحایف
افزود کمال این ظرایف
در صورت حسن خط تحریر
این سان ورقی نیافت تحریر
(و این قطعه نیز از آنجاست)
موی قلمت تا به جهان چهره گشاد
بر چہرۀ مانی رقم نسخ نهاد
بس طبع که صورت نکو زاد ازو


٣٠٧

طبع تو دلی از همه آن ها به نزاد

راجع به آثار بهزاد و تجددی که او در فن نقاشی
نموده است اگر کسانی آرزوی استفاده داشته باشند
به کتاب سرآمدان هنر که در برلین به نگارش آقای
کریم طاهرزاده تبریزی طبع شده و در آن با نیکوترین
تفصیلی حالات او را نوشته و آثار او را عکس برداشته اند
مراجعه فرمایند.

مولنا حاجی محمد نقاش

روضة الصفا در جلد ٧ صفحه ٩٢ می نویسد
حاجی محمد در فنون زمان خود بود پیوسته بقلم اندیشه
امور غریبه و صور عجیبه بر صحایف روزگار تحریر می‌نمود در فن


۴۸۸

تصویر و تذهیب مهارت تمام داشت چندگاه ہمت
بر پختن چینی فغفوری گذاشت تا یک اندازه به پختن آن
هم کامیاب شده ولی کمی تغییر داشت.
از اختراعات مولانا حاجی محمد یکی صندوق ساعتی بود
که در هرات بکتابخانه امیر علی شیر تعبیه نموده بود دران
صورت چوبینی نصب کرده که هر یکساعت از روز میگذشت
خود صورت به حرکت آمده بر نقاره که پیش وی گذاشته
بودند یک نوبت میزد و در ساعت دوم دو نوبت
و علی هذا القياس.
چندی کتاب دار امیر علی شیر بود و بالاخره از در رنجیده
در سنه ۹۰۴ به میرزا بدیع الزمان پیوست و همان دران نزدیکی ها
وفات نمود.


۴۸۹

خواجه میرک نقاش
روضة الصفامی نویسد که میرک در علم تصویر و تذهیب نظیر نداشت در کتیبه نویسی بی مثل زمان خود بود اکثر کتیبه های عمارات دوره سلطان حسین میرزا در هرات بخط اوست در صد نهم وفات کرده است.

امیر خلیل هراتی
*نقل از تذکره خط و خطان مطبوعه مصر*
امیر خلیل قلندر هراتی ابتدا در خدمت محمود بن اسحق که از جمله خوش نویسان آن عصر بود بتعلیم خط پرداخت و در پرتو اهتمامات کافیه و مساعی جمیله باندک زمانی خود را از تعلیم استاد مستغنی ساخت ، و یک تنه بمیدان اشتهار بتاخت و چون شاه طهماسب اول صفوی


۴۹۰
(۹۳۰ - ۹۸۴ ھ) برای قمع سرکشان طوایف خراسان
رایت عزیمت بدان سامان بر افراشت امیر خلیل بخدمت
آن پادشاه معارف پرور شتافت ، و از درگاه آن
پادشاه افضال و انعام نیکو یافت پس ازان سفری
به هندوستان رفت ، و در دستگاه ملوک گورکانیان .
بواسطه حسن خط تقرب حاصل نمود ، چون صیت تخت نشینی
و حشمت و عظمت شاه عباس بزرگ (۹۹۶ - ۱۰۳۸ھ)
در انحاء عالم پراکنده گشت امیر خلیل از هند بطرف ایران
و اصفهان شتافت ! و بدرگاه شاه عباس راه یافت
شاه عباس چون حسن خط اورا ملاحظه فرمود، برجاه و مرتبه اش
بیفزود، و خلعت و جائزه اش ببخشود، و فرمان داد
تا برخی مرقعات و قطعات برای کتابخانه سلطنتی
بنگاشت ، بدینمنوال ایام میگذرانید تا زمانی که بین او


۴۹۱
و میرعماد که شرح حالش خواهد رسید در رجحانیت و برتری
خط مناسفه و بعد مناقشه دست داد و هر یک مدعی برتری
خط بودند، چون آوازه این مناقشه بگوش شاه عباس رسید
فرمان داد تا ملا محمد حسین و علی رضای عباسی که هر یک در سپهر کمال
آفتاب تابنده بودند، در میانه آنان حکم واقع شوند
ملا محمد حسین و علی رضا پس از تعمق در خطوط هر دو خط امیر
خلیل قلندر را ترجیح دادند، و شاید این رجحانیت بواسطه
عدم تمایل شاه عباس به میر عماد بوده که شرحش خواهد رسید
پس از چندی امیر خلیل بنا بتقاضای ملوک هندوستان
از درگاه شاه عباس استیذان نموده و عازم هندوستان
گشت، چون به حیدرآباد دکن رسید چیزی نگذشت
که بیمار گشت، و دست قضا و قدر طومار حیاتش در هم پیچید
و خامه مشکین مه اش را در هم شکست و در حیدر آباد


۴۹۲
دکن مدفون گشت و سال وفاتش سنه ۱۳۵ هجری بود.
( )
بنائی هراتی
نقل از خط و خطاطان
مولانا بنائی هراتی از جمله فضلا و عزه ادبای عصر
به شمار بود و بمناسبت آنکه پدرش معمار بود و خود علاوه
از سایر کمالاتش طبع شعر داشت تخلص خود را بنائی گذاشت
گویند بنائی در پیشتر علوم و فنون خاصه در علم موسیقی یگانه
دہر بود و بیشتر اوقات با اعانی و ادنانی ظرافت و مزاح مینمود
و مرام خود را در هزلیات و مطایبات بسمع عارف و عامی
میرساند و از عواقب مزاح کردن او شوخی نمودن نمی ترسید
چنانچه وقتی بدگان پالان دوزی معروف که بجهة اصطبل
پادشاه زمان سلطان حسین میرزای بایقرا و وزیرش میر
(۱) در قطار شعرا آثار شعرشان را خواندید
علی


۴۹۳

علی شیر نوائی اسباب مهیامی ساخت در آمد و گفت یالان
علی امیر شیر را میخواهم و این حرف متدرجا بگوش امیر علی شیر
رسید و بنائی سخت بهرسید و بترسید و راه فرار پیش
پیش گرفت و بخدمت سلطان یعقوب ترکمان پناه برد
و کتابی سمی به (بهرام و بهروزی) بنام نامی او نگاشت
و برشته نظم در آورد و مطلوب سلطان یعقوب گردید او را
مالی بسیار بخشید، و در نزد امیر علی شیر واسطه مصالحت
گردید و روانه هراتش نمود، ولی بنائی بعادت رکیکه با
مزاجی نمود که ناچار فرار بطرف ترکستان نمود و در خدمت
محمد خان شیبانی راه یافت و متدرجا بر مرتبه و جاهش
افزوده گشت و لقب ملک الشعرائی یافت بالجمله خط نیکو
می نگاشت که همه جا بخوش نویسی مشهور بود و از اشعار
اوست که میگوید.


۴۹۴

زاہد بره کعبه رود کین ره دین است
خوش میرود اما ره مقصود نه این است
تا عاقبت در سنه ۹۱۸ نطقش بسته و قلم سحر بیانش
شکسته گردید و از دنیا درگذشت.

دوست محمد هراتی

نقل از خط و خطاطان

دوست محمد هراتی مجموعه کمالات و فضایل بود
و در نوشتن خط نستعلیق هنرمندی می‌نمود تا در درگاه
شاه طهماسب صفوی راه یافت و از اشفاقات خسروانه
آن پادشاه هنر پرور بهره‌مند گشت شاه طهماسب
او را فرمان داد تا قرآنی بخط نستعلیق در کمال زیبائی
بنگاشت و اورا بجد اول و نقوش بیار است شاه

طهماسب


۴۹۵
طهماسب چون هنرمندی اورا بدید جایزه خوبی باو بخشید
و همواره بملازمت پادشاه و با باریابندگان آن درگاه ایام
بسر میرسانید تا در گذشت.

میر علی هروی
نقل از خط و خطاطان

میر علی هروی پسر میر محمد باقرزده الکالین که شرح حالش
نگاشته شد می بود، و در عصر سلاطین کورکانی میزیست ابتدا
در هرات بکسب علوم و فضایل پرداخت و در کنف پدرش
که جامع منقول و معقول بود خود را از اغلب شعب
ادبیات مستغنی ساخت آنگاه به تعلیم و تعلم خط همت
گماشت، و در مشق این هنر بدیع خود را آسوده نگذاشت
که از سایرین در حسن خط پیشی گرفت، در آنوقت


۴۹۶

ازبکان بهرات حملات سخت نموده و هرات را محاصره نمودند
خواجه ناصرالدین عبیدالله که از جمله بزرگان و اشراف
هرات بود از ترس جان و مال عزیمت ترکستان
نمود و جمعی را ملتزم خود ساخت.
از آنجمله میرعلی هروی را همراه برداشت در ایت
عزیمت بجانب بخارا برافراشت چون به بخارا رسیدند
خواجه ناصرالدین عبیدالله در حق میرعلی نهایت احترام را
منظور آورد و مکانی مطلوب برایش معین نمود و بدیدا
خط و بیانات او دلخوش بود، به خلاف میرعلی
که به جهات عدیده نه از مجالست و مصاحبت
و کتابت وا میداشت و او بناچاری دستور فرمایش
او را اجابت میکرد، گویند با آنهمه فضایل و کمالات مغلوب
از امور جاریه و پیش آمد خود شاکی بود،

و چون


۴۹۷
و چون او را طبعی سرشار بود تسلی خود را به سرودن اینگونه
اشعار حاصل میکرد چنانچه گوید:
عمری از مشق دو تا گشت قدم همچون چنگ
تا که خط من بیچاره بدین قانون شد
طالب من همه شاهان جهانند و مرا
در بخارا جگر از بهر معیشت خون شد
این بلا بر سرم از حسن خط آمد امروز
وه که خط سلسله پای من مجنون شد
سوخت از غصه درونیم چکنم چون سازم
که ازین شهر مرا نیست ره بیرون شد
و در جای دیگر گوید:
چهل سال عمرم بخط شد تلف
سر زلف خط نامد آسان بکف


۴۹۸
ز مشقش دمی هرکه فارغ نشست
چو رنگ خنارفت خطش ز دست
و پس از مدت متمادی در بخارا ماندن و رنجهای
گوناگون بردن بهرات عودت نمود و از دیدار خود
متعلمین را فیض بخشود و اینقطعه نیز از سایر اشعار اوست
که گوید:
اگر نگشت دل من تنور اتش عشق
چرا ز دیده من خواست دمبدم طوفان
اگرنه چشم من ابر است و چهره تو چو گل
چرا ز گریه من آن همی شود خندان
اگرنه یزدان درمان درد از تو سرشت
چرا دو چشم تو درد آمد است و هم درمان
اگر نه هست نشان از دهان سخنست


۴۹۹

ترا به بی سخنی باشدت نهفته دهان
اگر نه غالیه دان آمد آن دهان چون قند
چرا ز غالیه دارد بگرد خویش نشان
اگر ز هست اثر بر میان تو کمرت
چرا چوبی کمری بایدت پدید میان
اگر نباشد ایمان نهفته اندر کفر
چرا نهفته رخ تو بکفر در ایمان
تا عاقبت در سنه ۹۶۶ نهصد و شصت و شش
طومار حیاتش در هم پیچیده گردید و مرغ روحش از قفس
تن بشاخسار عدم پرواز کرد، و در گذشت و در هرات
نزد مقبره شیخ یوسف الدین باخزری مدفون گشت
و این قطعه از قطعات اوست که شعر ملا عبد الرحمن جامی را
نگاشته و امضاء کرد:


۵۰۰
عبدالقادر هراتی
نقل از خط و خطاطان
خواجه عبدالقادر هراتی در فنون نگاشتن خطوط مختلفه
بی نظیر و در نواختن انواع موسیقی بی بدیل بود شعر را
نیز متین می سرود صاحب حبیب السیر میآورد در اوایل
حال مسافرت به بغداد نمود و در خدمت سلطان احمد
جلایر منزلتی یافت و در مجالس انس و محافل عیش جلیس
سلطان و انیس او بود که سلطان اور ایار عزیز میخواند
و در حق او احسانات و انعامات گوناگون می نمود
تادر گذشت و چون سلطان احمد فوت شد خواجه
عبد القادر در سلک ندما و خاصان میرزا میرانشاه
منسلک آمد تا آنکه میرانشاه مغلوب عساکر امیر تیمور گشت
و اطرافیهای او هر یک بطرفی فرار یا گرفتار گشتند و خواجه


۵۰۱
عبدالقادر بازحماتی بسیار و مشقاتی بی شمار ازان معرکه
مهلکه جان بدر برد و مدتها در نهایت فلاکت و بیچارگی
آواره و بیابان گرد بود تا بر حسب تصادف وقتی
در نزد یکی از دوی امیرتیمور گذارش افتاد که در این بین
امیرتیمور برسید عبدالقادر چون در فن قرئت و تجوید
بهره کامل داشت آواز قرآن خواندن در انداخت
امیرتیمور چون او را بشناخت امدانی زبیم چنگ
در مصحف زد و او را پیش خواند و محترمش بداشت
و از نکبت و بیچارگی مستخلص نمود، پس ازین در خدمت
امیرتیمور قیام میکرد تا امیرتیمور درگذشت و او را ازحطام
و علایق دنیوی مجرد گشت تا عاقبت در سنه ۸۳۸
هشتصد و سی و هشت وفات کرد.


۵۰۲

فایض هراتی
نقل از خط و خطاطان

محمد فایض هراتی مظهری از مظاهر کمال و آیتی از آیات
هنر بود در کمالات و فضایل مقامی عالی یافت و در حسن خط
بسر حد ارتقا شتافت در تحصیل لغات سه گانه فارسی
و عربی و ترکی بی نظیر بود، دایره تبارش تمامی خراسان
و ترکستان را فرا گرفت نیز طبعی سرشار داشت و با خط نیکو
و مضامین مکبر دلکش اشعار موجز می نگاشت و بیشتر از بزرگان
و معاصرین را شیفته گفتا و فریفته رفتار کرده بود و حیاتی
مسعود گذرانید و قطعات و مرقعات زیبا بیادگار گذاشت
تا در سنه (۱۱۴۵) هزار و یکصد و چهل و پنج رایت سفر آخرت
برافراشت.


۵۰۳
مجنون هراتی
نقل از خط و خطاطان
مجنون بن جلال الدین هراتی مشهور و متخلص برفیقی زیبائی خطش ادبارا رفیق و شیوائی شعرش فضلا را مونس و شفیق بود، در اکتساب فضایل و تهذیب نفس کوششها کرد تا مقام و منزلتی عالی یافت و بمساعی و زحمت خلل نا پذیر در مشق خط آنقدر کوشید تا عاقبت کسوت استادی پوشید و در خدمت سلطان غازان خان (۶۹۴-۷۱۳) معروف و مقرب گردید و نوازشها و اشفاقات گوناگون دید گویند خط را از دست چپ مانند دست راست بسیار نیکونگاشتی و در نوشتن هفت خط نیکو ناقصی نداشتی خاصه خط توامان دو طرفه را نیکو نوشتی که هر بیننده را در بوته حیرت بهشتی چنانچه خود گوید.


۵۰۴

تؤامان مخترع مجنون است
که تسلم چهره گشائیها کرد
ما شدیم مخترع و صورت کش
خطکم صورتی پیدا کرد
صاحب خط و خطاطان می آورد که مجنون خوشنویس
منظومه در باره موضوع خط و چگونه گی و برشته نظم در آورده
که میگوید.
ببیا اینخامه انشای رقم کن
بنام کاتب لوح و قلم کن
رقم ساز همه اشیاء کما هی
پدیدار سفیدی و سیاهی
بسی کلک قضایش اوستادی
گشاید چشم خوبان عین صادق
بگشاید


۵۰۵

ز کلک صنعش انشای رقم کرد
رقم بر شیوه نون و القلم کرد
دواتی سازد از چرخ مدوّر
کند موم سر آن ماه انور
کند از این دوات سبز مینا
ز سرخی شفقی شنگرف پیدا
الهی رحم کن بر جان مجنون
قلم کش بر خط عصیان مجنون
غبار نامهای زنگ عصیان
ز توقیع رقاعم نسخ گردان
گویند مجنون هراتی سه رساله در قوانین خط تالیف کرد
اول موسوم به (رساله خط و سواد) دوم (قواعد خطوط سبعه)
سوم (رسم الخط) که در ماده تاریخ کتاب سوم این بیت را آورده


۵۰۶
چو از رسم خطش تاریخ دادم
از انش نام رسم الخط نهادم
رسم الخط نهصد و چهل میشود و حال انکه او در قرن هفتم
میزیسته و شاید الخط تاریخش بوده که میشود ٧۴٠

محب علی هراتی

نقل از خط و خطاطان
ملا محب علی نامی متخلص هراتی از اساتذه زمان
و اعجوبه دوران بود، و او یک از چهل تن استادان
خوش نویس روزگار بشمار هست، پدرش رستم علی
یک از فضلای نامی و متبحر در فنون و علوم متعارفه بعهد
و پسر خواهر بهزاد نقاش که یکی از مفاخر قرن نهم است
میبود، ابتدا او در کتابخانه سلطان ابراهیم میرزا که شرح
حالش


۵۰۷
حالش گذشت منصب کتابداری داشت و بسیاری از
کتب مهمه را بخط خوش می نگاشت، و پیشتر آنها را
رقم (ابراهیم مینمود) نظر به تعشق فوق العاده
شاه زاده هنر پرور و چون صیت حسن خط
و سیر پسندیده و فضایل عدیده او بهر جا رسید
طهماسب اول صفوی ( ۹۳۰ - ۹۸۴ ) او را
از هرات بخواست ملا محب علی عازم قزوین گردید
و بهر گونه مراحم و عواطف ملوکانه پدید و امر شد
تا در کتابخانه شاهی باشتغال باستکتاب کتب
نماید و همواره از طرف شاه طهماسب
و بزرگان مملکت ، و صنادید دولت بانواع تلطفات
نایل میگردید، تا طومار حیاتش پیچیده گشت و در گذشت
تاریخ وفات او این مصرع است ، ملا محب علی شافع


۵۰۸
ایام بادا ۔ یعنی در سنه (۹۷۳) نهصد و هفتاد
و سه وفات کرد.
میرزا شفیعای هراتی

میرزا شفیعا ملقب به پیشوا از مردم هرات بود
و در کمالات مختلفه مقامی عالی داشت، و در خدمت مرتضی
قلی خان شاملو حکمران هرات مدتها منصب
منشی باشی را داشت، و همت بر تکمیل خط شکسته
استاد خود مرتضی قلیخان شاملو گماشت تا متدرجا
الخط مانند زلف عروسان پیچش و گره طنازانه
پیدا کرد، و در صفحات زیبا جلوات رعنائی نمود
و یک از خطوط مطلوبه شد که بعدها بمرور ایام و تصر با قات
تحولات


۵۱۹

گوناگون از حلیه اعتبار اولیه اش کاسته شد
و راه قهقرا و انحطاط گرفت و این خط آخرین خطی است
که پا بدایره وجود گذاشت و اولین خطی است در بین
فارسی نویسان که راه بزوال گرفت و اگرچه هنوز
مستعمل و خوش نویسان چندی باین خط نگارش
در کمال دل آرائی و قشنگی مینماید باین همه از منزلت
و مقام اولیش کاسته شده و دارد بطرف اضمحلال و زوال
میرود . بالجمله میرزا شفیعا یکی از مفاخر قرن یازده بود
که علاوه از حسن خط و نقاشی و رسامی و تذهیب
کاری و سطور بندی بی قرین بود در هشتاد و پنج
رحله از حیات عاریت بپیمود سفری هم
بطرف هندوستان رفت و مقضی المرام بهرت
برگشت تا درگذشت .


۵۱۰
کتاب خط و خطاطان مدیر چہرہ نمای مصر (مطبوعہ مصر)
زبان فارسی .
تمت الکتاب
بعون الملك الوهاب
خدا را شکر گذارم مرا نعمت توفیق ارزانی فرمود که به اثر زحمات ناچیز
و مساعی شبانروزی خود به تدوین آثار ادبی شعرای متقدم ہرات تو آمده
و ازین رهگذر خدمتی اد عالم ادبیات این سرزمین ایفا نمودم.
حضر اتیکه به تدوین و ترتیب بچه موضوع ملاحظاتی دارند بانصاف خواهند داد
که با اینهمه علل تشتت حواس و اسباب شکستگی خامه و بدتر از همه نابودن
سامان استفاده به چه اندازه به مشکلات متعدد بر خورده ایم و تا کدام درجه
موانع و سدای غیر محصوری را دچار شده ایم با اینهمه سلسله شعرا
و شاعرات متقدم را در اینجا خاتمه داده و اینک به امید الطاف
خداوندی شعرای معاصر را به مجلد سوم حواله مینمائیم
و من الله التوفیق


[BLANK PAGE]