۱۷۲

بنا به گفتهٔ فریر ( ج ١ ص ٣١٥ - ٣١٦ ) هرات
نقطهٔ اتصال تمام راه هائی بود که بممالک عمده آسیائی
رفتند سلسلهٔ کرت در تمام مدت استیلای مغول در ایران،
در هرات سلطنت میکرد .
در قرن سیزدهم و چهاردهم فخر الدین کرت (١٢٨٥ -
١٣٠٧) ارگ کنونی هرات که در سمت شمالی شهر واقع و در ان
زمان باختیار الدین معروف بود بنا نهاد .
و نیز در دورهٔ سلاطین کرت قلعه دست نیافتنی امان
کوه و یا اشکلچه در چهار فرسخی جنوب غربی شهر بنا شد .
مقتدر ترین سلاطین آل کرت معز الدین حسین
(١٣٣١ - ١٣٧٠ ) که سقوط مغول های ایران در زمان وی
واقع گردید .
معز الدین حسین تمام ولایات را تا مرغاب در قید

اطاعت


اطاعت خود آورده و از اینجا ولایات شرقی را مورد تاخت و تاز
قرار میداد.
چنانچه در سال ۱۳۶۸ شبورقان را تاراج و غارت
کرد - معزالدین تا سال ۱۳۵۶ اسما مطیع آخرین پادشاه
سلسله طغاتیغور مغولهای ایران بود.
و پس از فوت سلطان مغول پادشاه مستقلی شده
و تا زمان مرگ در استقلال باقی بود.
هر چند که در سال ۱۳۵۴ بدست امیر تغرغن پادشاه
مملکت جغتای مغلوب گردید.
در زمان غیاث الدین پیرعلی فرزند معزالدین هرات
در سال ۱۳۸۱ بتصرف تیمور درآمد.
عبدالرزاق سمرقندی (.....) که ماخذ اخبارش
حافظ ابر و مؤرخ خراسانی است - شرح مبسوطی راجع بهویت


آخرترین پادشاه هرات می‌نویسد و میگوید که غیاث الدین
پادشاهی بود رعایا را آزار میکرد و در مدافعه شهر شخصاً
مردانگی بمنصهٔ ظهور میرسانید ولی لذائذ نفسانی در وجودش
بدرجه بود که قبل از وقت خود را مهیای مواجهه با محاصره نکرده
بود و در صدد جمع آوری قشونی بر نیامد که بتواند حملهٔ دشمن را
دفع کند و اطمینان داشت که هرکس برای خاطر زن و فرزند جنگ
میکند – لیکن تیمور در همان آغاز محاصره وعده داد که مال وجان
هرکس که در خانهٔ خود نشسته و در مقاومت مسلحانه شرکت نماید
از تعرض مصون خواهد بود – با این وضع کسی با اوامر غیاث
الدین توجهی نمیکرد و چون بومی توصیه کردند که چند نفر را برای عبرت
دیگران بمجازات رساند پادشاه تسلیم شهر را به تیمور اصلح دانست
تیمور دیوارهای داخلی وخارجی شهر را خراب کرده و
غرامت بزرگی باهالی تحمیل نمود.


۱۷۵

در سنه ۱۳۸۳ بعد از شورش اهالی شهر که قرین موفقیت
نگردید تیمور غرامت بزرگتر از ادنی از اهالی شهر دریافت نمود،
غیاث الدین را ابتداء در حکومت هرات باقی گذاشتند ولی
در سال ۱۳۸۲ بسمرقند برده و سال بعد به قتل رسانیدند.
هرات بسرعت از خرابی های وارده قد علم کرده و در زمان
تیمور و تیموریان پایتخت خراسان بود.
چند سالی میران شاه پسر تیمور درین ملک حکمرانی
کرده و از سال ۱۹۳۷ شاهرخ پسر دیگر تیمور در مسند سلطنت
قرار گرفت، شاهرخ بعد از مرگ تیمور هم که تخت سلطنت
تمام مملکت نشست در هرات سکونت داشت در سال ۱۴۱۵
شاهرخ استحکامات هرات را که تیمور خراب کرده بود ترمیم
و مستقر ساخت.
از سائر سلاطین مقتدر تیموریان سلطان ابوسعید در


۱۷۶
سال ۱۴۵۸ - ۱۴۶۹ و سلطان حسین از ۱۴۶۹ الی ۱۵۰۶ در
هرات سکونت اختیار کرده بودند.
دوره تیموریان درخشان ترین ادوار تاریخ هرات
است - نام شاهرخ و سلطان حسین تا بامروز در خاطر سکنه
هرات زنده و در زبانهاست .
بنا بقول فریر (ج ۱ ص ۳۳۸) این دو نام معرف
همه کس وحتی در کلبه های محقر زنده است و مردم این دو
نام را بزبان جاری نمیسازند مگر باستایش و احترام
بعضی از ابنیه که تا امروز محفوظ مانده منسوب بدایره تیموریان
است .
در خود شهر فقط یک عمارت برجسته جلوه گر میباشد و آن
مسجد جامع است که در سال ۱۲۰۱ سلطان غیاث الدین
غور بناکرده و بعد در دوره سلاطین کرت ترمیم و تعمیر شده است.
غزی


۱۷۷

(اسفزاری.....) مسجد جامع در سمت شمال شرقی
شهر واقع شده است - ابنیه و عمارات واقعه در حوالی شهر
بزیبائی و قشنگی معروف بودند - بهترین این عمارات
در شمال غربی شهر واقع و معروف به مصلی (محل نماز)
بود .
کلیتاً در حوالی شهرهای بزرگ محلی را که مسلمین برای
برگذاردن دو عید بزرگ یعنی عید فطر و عید قربان جمع می
شدند مصلی میگفتند .
مصلی هرات مرکب از سه بنا بود:
مدرسه که در زمان ایت فقط دو محراب و چهار مناره
ازان باقی مانده بود
عمارت گنبد دار که مقابر بعضی از تیموریان در اینجا
بود و مسجد بزرگ بنا بقول اسفزاری (۱۷۰ – ۱۰ )


۱۷۸
مسجد و مدرسه را ملکه گوهر شاد بیگم که قبرش در مصلی است
در زمان سلطنت شاهرخ بنا کرده ، ضمناً مؤرخ مذکور
تاریخ وفات ملکه را هم ذکر کرده است که بسال ۸۶۱ هجری
و یا ۱۴۵۷ میلادی بوده مسجد فوق الذکر دومین مسجد
جامع هرات محسوب میشد.
فریه وایت از بزرگی و ظرافت گنبد و محراب با تنوع
تزئینات اظهار شگفت میکنند درین زمان ابنیه مذکور دگر
وجود ندارد زیرا امیر عبدالرحمن خان بواسطه اصرار مهندسین
انگلیسی که منتظر محاصره هرات از طرف روس ها بودند امر
به تخریب آن داد.
علاوه بر آن از نقاط جالب توجه اطراف تپه مصنوعی
(تل بنگیان) (تپه تریاک کش ها) است که در شمال شهر
واقع شده ـ ایت شنیده بود که آلوده گان به این عمل درین


۱۷۹
تپه مجالس لهو و لعب ترتیب میدادند .
فرید (ج ۱ ص ۳۴۲) روایتی شنیده بود که بنظر خود
وی هم بعید رسیده که گویا این تپه را نادر شاه برای توپ
بستن به ارگ ساخته بود احتمال دارد که این تپه همان ارگ
هرات زمان قبل از مغول باشد .
( اسفزاری ۰۰)
در سمت شرقی تل بنگیان بفاصله دو میل انگلیسی از
شمال شرقی شهر محل گازرگاه است (اصل کلمه کارزارگاه
یعنی محل جنگ است که تحریف شده (بنا بر قول اسفزاری) در
سال ۲۰۶ هجری قمری درین نقطه جنگ روی داد) که
که یکی از مقبره های سلاطین سابق هرات بوده و مقبرۀ پیر
هراتی (جناب) خواجه عبد الله انصاری قدس الله سره که یکی
از مشایخ قرن یازدهم بوده و مقبرۀ آنرا سلاطین تیموریه


۱۸۰
در قرن پانزدهم بنا کرده اند در اینجا واقع شده است در پای
قبر سنگ مرمر عالی بیادگار گذاشته اند اشخاص دیگری نیز
درین مکان مدفون شده اند قبر دوست محمد خان امیر معروف
افغانستان که در سال ۱۸۶۳ وفات یافت در همین مکان
واقع است برای ابنیه و سنگهای روی قبر مرمر سفید و
سیاه بکار میبردند مرمر سیاه را در نزدیکی قریه شاه مقصود از
کوه های شمال قندهار و مرمر سفید را در نزدیکی قریه اوبته استخراج
میکردند .
بعقیده فریه زمانی بوده که تمام این عمارات و ابنیه
در جزو شهر داخل بودند و شهر کنونی در دوره مشعشع تاریخ
هرات فقط ارگ بود .
لیکن هیچ گونه بنائی برای هیچو حدس وجود ندارد .
اما راجع باینکه آیا هرات در دوره تیموریان چه گونه
بوده


۱۸۱

بوده با اطلاعات مفصلی در تالیفات مورخین آن دوره
خصوصا اسفزاری می یابیم.
از بیانات اسفزاری چنین میشود که نقشه شهر در ان
زمان مثل امروز بوده شهر محاط به باروئی بود که پنج دروازه
داشته و دو دروازه در سمت شمال واقع بوده، اسامی
دروازه ها بهمان نام های کنونی بوده - مگر دروازه جنوبی
که نام دروازه فیروزآباد را که در قرن دهم معروف بوده از
دست نداده بود و درین زمان به دروازه قندهار معروف
است.
اسفزاری شاگردان خود را مامور ساخته بود که طول
حصار شهر را مساحت کند و معلوم شده بود که طول محیط
دیوار شهر (۷۳۰۰) گام است از دروازه شمالی تا جنوبی
(۹۰۰) گام و از شرقی تا غربی نیز بهمین اندازه بوده است. طول


۱۸۳
اسفزاری کاملاً مطابق حدود شهر کنونی میباشد که محیط آن
بنا بگفته جون لوجین که مدت مدیدی در هرات بسر برده
معادل یک فرسخ است
فریه (ج ۱ ص ۲۳۳) بعد از تیموریان هرات در
جزؤ مملکت صفویه داخل گردید ولی چند مرتبه به تصرف ازبک
ها در آمد .
در اواخر قرن شانزدهم شاه عباس معروف حکومت
خود را در هرات مستقر رسمی داشت اهمیت شهر را از نو
ترقی داد - در قرن هجدهم د نوزدهم شهر مایه کشمکش امرای
افغان و شاهان ایران بود وعده نفوس شهر اگر با رقامی
که سیاحان نقل میکنند دچار تغییرات بزرگی میشد .
فریه (ج ۱ ص ۳۲۶) میگوید که در سال ۱۸۳۸
عده نفوس شهر قبل از محاصره ایران (۷۰۰۰۰) نفر بوده
وبعد


۱۸۳

و بعد از محاصره فقط (۶۰۰۰) یا (۷۰۰۰) باقی میشدند!!!
یار محمد خان حکمران جدی هرات (۱۸۴۲ – ۱۸۵۳)
که شخصیت وی هم تاثیرات بزرگی در فریه و سیاحان انگلیسی
بخشیده بود سعی میکرد که اهالی را دوباره متوجه هرات کند-
و بواسطه اعلان عفو عمومی کسانی را که در دوره جنگ های
سابق بایزانیان یا انگلیس ها پیوسته بودند بران داشت
که بهرات عودت کنند در سال ۱۸۴۵ که فریه بهرات آمده عده
نفوس شهر (۲۰۰۰۰) الی (۲۲۰۰۰) نفر بوده حدس کرد و گفت
که در سال ۱۸۷۸ در هرات بود براین است که عده نفوس
شهر به (۵۰۰۰۰) نفر میرسید (کوستنکوچ ۲ ص ۱۷۴)
وحشت و هراستی که بر اثر حرکت روس ها در سال ۱۸۸۵
تولید شد دوباره موجب تخلیه شهر از سکنه گردید.
ایت (افغانستان ۲۹) تخمین میزند که در شهر ذکوراً


۱۸۴

واناثا بیش از (۱۰۰۰۰) نفر نبود در سال ۱۸۹۳ ایت
که بار دیگر به هرات آمده درین سفر ثانوی بنابقول وی
د خراسان ۱۸ ) قریب به سه هزار خانه دار بهرات سکونت
داشته شهر محاط به خاکریز مرتفعی بست که بار وی بروی آن
ساخته اند دو خیابان شهر یکی از شرق به غرب و دیگری از
شمال بجنوب تقاطع میکند و سرتاسر مسقف و با تیرهای
چوبی پوشانیده اند - در محل تقاطع خیابان با گنبد چارسو
واقع شده و خیابانهای بازارهای مجاور را از آجر ساخته اند
عمارت حکمران (چهار باغ ) که در جنب مسجد جامع واقع شده
به هیچ وجه قابل توجه نیست .
کلیتاً تمام ابنیه شهر را از گل ساخته اند بناهای سنگی
ابدا وجود ندارد و عمارات آجری کمیاب است .
در پائین هرات وادی هریرود چند قریه واقع است


۱۸۵

که در هر یک ازان ها بنابقول سیاحان زمان اخیر در
ردیف خانه های مسکونی خانه های گلی زیاد دیده میشود.
بدین جهت قراي مزبور بنظر اول بمراتب پرجمعیت
تر جلوه گر میشوند .
علت انحطاط تمدن درین سر زمین مانند تمام بادغیس
تاخت و تاز های تراکمه بود .
در قرون وسطی در وادی هریرود در راهی که از هرات
به نیشا پور میرفت بفاصله یک منزل از هرات شهر پوشنگ
واقع بود ـ که وطن سلسله طاهریان است چندین قریه
در جزء پوشنگ محسوب بود .
در پوشنگ میتوانستند از آب هریرود استفاده کنند
و پایان تر ازین آب هریرود مثل این زمان بقدری کم
میشد که بشرب اراضی هم نمیرسید .


۱۸۶

در سال ۱۸۸۵ که اعضای کمیسیون سرحدی انگلیس چهل ورست پایان تر از شهر از رود هریرود می گذشتند (........) درین نقطه رودخانه بچندین شعبه منقسم میشد و هیچ یک از شعبات در ان فصل سال (نوامبر) بیش از دو فوت عمق نداشت.
وادی هریرود متدرجاً تنگتر میشد و در نزدیکی پل تیر پل واقعه در ۷۵ ورستی هرات عرض آن بیک میل انگلیسی هم نمیرسید.
پل تیر پل یک بنای ظریف و محکمی بوده و باصلاحات مختصری احتیاج داشته از تیر پل که میگذرد نرسیده بقریه کسان که بفاصله یک میل انگلیسی در ساحل یمین رود خانه واقع است.
وادی هریرود مجدداً وسعت مییابد کوهسان در

سال


۱۸۷

سال ۱۸۸۵ آخرین قطعه مسکون بود که در طول سرحد
غربی افغانستان واقع شده بود بقلعه کهسان مجال خراب
افتاده بود.

فریه (ج ۱، ص ۲۷۱) در سال ۱۸۴۵ فقط چهار
صد خانه مسکون در کهسان دیده بود - در صورتی که محوطه
های خرابه شهر قدیم فضای بیشتری را اشغال کرده است.
سرحد بین افغانستان و ایران در رود هریود تا
منتهای دهنه ذوالفقاریست و ذوالفقار همان نقطه ایست
که در سال ۱۸۸۵ نزدیک بود موجب قطع مناسبات
بین روسیه و انگلیس و آغاز عملیات خصمانه بشود.
پل خاتون بنائی است مانند بنای تیریل و شباهت
این دو ب قدری زیاد است که انگلیس ها هر دو پل را
کار یک استاد میدانند.


۱۸۸
درین نقطه هریرد و تا نهر سرخس سرحد بین روسیه و ایران
است .

در هریرد و یکی از آتش پرستان پلی ساخته بود که بنا
بقول مقدسی (۳۳۰) در تمام خراسان نظیر نداشت .
اسفزاری در دوره تیموریان پل را بهمان نامی که
امروزه معروف است نام میبرد و پل مالان مینویسد .
در کتب انگلیسی ........ دفریه (ج ۲ ص ۴۹)
...... نوشته اند در قرن یازدهم یار محمد خان پل
را تعمیر کرد (۱)
بعقیده فریه اگر این پل در اروپا بودی در انطا یک چیز

(۱) همچنین در سال ۱۳۰۲ جلالتمآب شجاع الدوله خان وزیر امنیه وقتی که در هرات حکمرانی
عمومی داشت پل مالان را بصورت منظمی ترمیم فرمود ۱۲
عادی


۱۸۹
عادی بود لیکن در افغانستان باعث حیرت عموم شده
است.
این پل را از آجر ساخته اند و دارای ۲۶ چشمه است
و نیز برای حفظ پل از سیل سدی از سن ساخته اند.
در سده دهم باغات سمت جنوبی هرات تا یک فرسخ
امتداد داشت، بفاصله سه روز راه از هرات بلوک
اسفزار واقع بود که در کمال آبادی و عمران و چار شهر
کوچکی داشت که یکی از انها یعنی ادرسکن تا امروز روی
قریه ادرس کند واقعه در دو منزلی هرات مانده است.
تمام ولایت اسفزار که سر منزل راه امتداد آن بود
بالتمام آباد و معمور و ابداً اراضی بایری در انجا نبود.
شهر اسفزار در یک منزلی جنوب ادرسکن واقع
بوده، اسم این شهر به شکل مخفف سبزوار و یا سبزار هم دیده


۱۹۰
میشود .
در زمان تیمور سال ۱۳۸۳ شهر سخت تر از هرات دستخوش
تاراج و قتل و غارت هولناکی گردید زیرا اهالی هرات برعلیه
تیمور شورش کرده و حاکم تیمور را بقتل رسانیده بودند .
پس از تصرف شهر بحکم تیمور مناری از دو هزار نفر انسان
زنده ساخته و دست و پای آنانرا بسته روی هم سوار
و روی آنانرا با خاک و قطعات آجر پوشانیدند .
(شرف الدین ۱، ۳۶۰) شهر اسفزار بر خلاف
هرات بواسطه ادامه شورش و قتل و غارت هائی که بآن
مترتب بود در دوره تیموریان از صدمات وارده قدعلم نکرد.
معین الدین اسفزاری مؤرخ نامبرده در ضمن
توصیف وطن خود فقط از خرابه های بلاد و قلاع وسیعه آن
سخن میراند .


۱۹۱
فریه (۳۷، ۲) مینویسد:-
که در قرن (۱۹) خطه اسفزار از جنگ هائی که بین ولایت
هرات و قندهار روی میداد در صدمه و زحمت بود - فقط خرات
با و قنوات خشک از رونق و عمران گذشته که شاید از زمان
شاه عباس یعنی اواخر قرن شانزدهم و اوائل قرن هفدهم
بود حکایت میکردند احداث و بنای یک سلسله کاروان
سراها را که در جنوب هرات بر راه قندهار واقع است-
بزمان سلطنت شاه عباس نسبت میدهند که هرات را
از بک ها گرفته و اقتدار خود را در این سر زمین مستقر
ساخته بود .
در بین خرابه هائی که فریه (ج ۲ ص ۳۶۳) شرح
داده است قلعه بزرگ سیاه کورگه دیده که بفاصله نیم
ساعت راه از اسفزار بالای کوه ساخته اند .


۱۹۲
اهالی محل بنای قلعه را به اسکندر ماقدونی نسبت
میدهند.
اسفزاری همین خرابه ها را شرح داده و قلعه مذکور
را مظفر کوه نامیده است .
از تعریفاتی که از مسجد جامع هم ذکر نموده معلوم
میشود که این قلعه در دوره اسلام مسکون بوده در
زمان اسفزاری الپ غازی نام را بانی این قلعه
می نامیدند .

تا اینجا بود ترجمه تذکره تاریخ ایران که عینا به
عبارت مترجمه اصل کتاب در اینجا انتخاب گردید.


۱۹۳
* تشکر و خاتمه *
به خدای متعال شکر گذارم که بنوشتن حصهٔ اوّل
این کتاب یعنی حالات تاریخی و جغرافیائی شهر هرات یا
یک گوشه از مملکت عزیز خود موفق آمده و آرزوی را که از
وقتها در خاطر داشتم انجام دادم.
و حوصله خامه شکسته و موجودیت ضعیف من از
عهدهٔ ایفای هیچ امر خطیر با یراد جملات درهم و برهم و نوشتن
چند سطر مزخرفی برآمده توانسته - و ازین رهگذر یکدسته اوراق
پریشانی را بعالم نشریات وطن عزیز ما افغانستان تقدیم
نمودم .
لهذا مبحث حصهٔ اوّل را بهمین جا خاتمه داده واینک
تاریخ ادبیات هرات را به حصهٔ دوم حواله مینمایم.
و با یکعالم بی سرمایگی یعنی در حالی که کلمات و تحریر ما


۱۹۴
مانند اشباح منجمد و اجسام خامدی از روح معانی مقتضیه
عصری عاری و خالی است به نشر مانند مبحث ادبیات یک
موضوع مهم اقدام و شروع میکنم.
امید است به آینده قریبی چنانکه از حسن نیات اعلیحضرت
غازی و صرف مساعی و مصارف جمیل والا شان جلالتمآبی
نائب سالار صاحب و بسایه آرامی و امنیت مملکت در حصه اول
باستیناف معلومات تاریخی و جغرافیای ارضی هرات
موفق شدیم در حصه دوم نیز باحیای آثار علمای تبحر و زنده
کردن حالات شعرای ناموری که در آغوش این خاک و آب
بنوم ابدی مستغرقند کامیاب گردیم.
و آن ناله های پرشوری را که بر فراز هر شاخه گل این
گلشن سرائیده اند و آن قطرات اشکی را که بیادگار ادوار
زنده گانی خود بسارحه هر صفحه خاک این سر زمین ریخته اند


١٩٥

تازه نمائیم وَمِنَ اللهِ التَّوْفِيق


۱۹۶


[BLANK PAGE]


جلد اول

آثار هرات تالیف خلیللی مصور است در حالات تا ریخی

و جغرافیائی شهر هرات بحث می نماید (۳) روپیه قیمت دارد

جلد (۲) آثار هرات تالیف خلیلی که از احوالشعرای معاصر بحث میکند هنوز

تحت طبع است بعد از فراغ اعلان می شود

هر کس خواهش خریداری این کتب را دارد می تواند با کتاب

فتوحات اسلام و ادبیات حاجی اسماعیل از جای والاشان

جلالتمآب نائب سالار صاحب

بخرد