[emblem]
طریق استعمال [ILL]
جهت مکتب [ILL]
[ILL]
[ILL]
مطبعه ماشین خانه کابل
[ILL]


وزارت معارف
سلسله
- ١٥٢ -
ریاست دارالتالیف
فزيك و كيميا
- ٢١ -

طریق استعمال مفید پشم
جهت مكتب صنائع نفيسه
به تحرير نور الله خان انجنير كيميا ( ديپلومه )
(E. C. M.)
و تصويب وزارت معارف

طبع اول
تعداد (۳۰۰) جلد
سنه ١٣٤٩ ق -،- ١٣١٠ ش
کابل - ریاست عمومی مطابع .


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحيم
پشم و موی اهمیت آن در عالم کنونی !
پشم و موی از نقطه نظر صنعتی امروز یکی از صنعتهای بلند و ظریف دنیا شمرده میشود و مسائل اقتصادی هر ملت تقاضا میکند که مرتبه و درجه اول آنرا دارا شود ازینرو ابداء این کتاب صنعتی و فصل الف آنرا بنام این دو صنعت تجارتی حصه میکنیم .

فصل اول
پشم گوسفند ـ عموماً گوسفندها مانند دیگر پستاندار دارای يك جامه ظریف و ملایم میباشند که آنرا پشم میگویند از روی ظرافت و خوبی پشم گوسفندهای کشمیر و مارینوس رتبه اول را اشغال کرده اند .


پشم شتر - این حیوان نیز مانند گوسفندان دارای يك قسم
پشم مخصوصی می باشند که بدو حصه منقسم شده اند حصه خارجی
آن مانند موی و حصه داخلی آن پت میباشد .

تعریف و خواص پشم

پشم يك رشتهٔ باریکی است مجعدی که دارای ملایمت وقابل
انعطاف وخواص ممیزه میباشد اگر يك رشته باريك پشم را با ميكرو
سكوب معاینه کنیم خواص ذیل را ملاحظه خواهیم نمود اول
اینکه قابل انحراف می یابیم یکی از خواص ممیزه پشم این است که
همیشه قابل نگهداشت حرارت میباشد .
رشته های پشم بايك ديگر مرتبط بوده از يك زنجير بندی طبیعی
تشکیل شده اند که آنرا بطور دندانه جلوه میدهد و از همین سبب
دندانه بندی پشم طبیعی میباشد که بوسیلهٔ آن نمد و دیگر افراش
عالی می بافند که دیگر نساج ها مانند پنبه و سند دارای این خواص
نمیباشند .
در موقعیکه پشم گوسفند از پوست آن جدا میکنند دارای


-- ٣ --

يك چربی مخصوص ميباشد كه زرد رنگ و اگر آنرا بدست
مس كنيم بخوبی معلوم ميشود كه اين چربی بواسطهٔ كثافت بوجود
می‌آيد پشم گوسفندها بواسطهٔ كثافت رنگ سياه را اختيار ميكنند
ولی بواسطهٔ شست وشوی ميتوان رنگ حقيقی آنرا بدست آورد.
اين چربی كه در پشم موجود است موسوم به سونت (۱) ميباشد كه از اثر
تيزاب‌ها عضویه در بين صابون پوتاس بوجود می آيد تشكيل شده است
انواع پشم - بهترين نوع پشم عبارت از پشم گوسفند مارينوس
ميباشد (مارينوس يك قسم گوسفند مخصوصی است كه در قلوات
هسپانيه زندگانی ميكنند و از پشم آنها مرينه می‌بافند.
چنانچه قبلاً ذكر شد كه هر ملت در مسايل اقتصادی خودساعی
ميباشد اسپانيول‌ها نيز درنگه داشته اين نوع گوسفند خيلی
دقت ميكردند تا ديگر ملل از آنها استفاده نكنند، اين امر سانسور
بودن اين نوع گوسفند تا حمله ناپلون از قرن ۱۸ برقرار بود بعد
ازان چون ناپلیون فاتح شد ازين نوع گوسفندها بفرانسه نقل
داد و از انجا به انگليس و تمام اوروپا منتشر گشت تربیه اين نوع

(۱) (سوانت) عبارت از چربی است كه از مسامه ها خارج شده در پشم موجود ميشود.


٤ -

گوسفندان در ارژانتن و استرلیا بکسرت استعمال می شود .
در افغانستان بهترین پشم از گوسفندان است که در قندهار
تربیه میشوند تبصره هر گوسفند هر ناحیه که در آب و هوای آن
عادت گرفته باشد اگر حمل و نقل شود مزیت و خواص خصوصی خود را
از دست میدهد یعنی اگر پشم آن رتبه بلد را حایز باشد درجه
عالی خود را از دست میدهد و یا بالعکس آن واقع می شود .

خواص فزیکی پشم -

پشم گوسفند دارای طول و ضخامت مختلف می باشند بعضی
از آن دارای طول بین ٤ و ٦ سانتیمتر و عده دیگر از ٦ الی ٢٥
سانتیمتر طول دارند - پشم نیز مانند سائر اشیا رطوبت هوا را
جذب میکند درین رطوبت عموماً دوازده فی صد یعنی به صد
حصه دوازده حصه و بعضی اوقات علاوه تر ازین مقدار را جذب
میکنند درینصورت تجاریکه میخواهند پشم بخرند قرار قانون
علمی و عملی در هژده فی صد پول نمی دهند .


خواص کیمیائی پشم
عمل احتراق
پشم يك شی قابل احتراق میباشد که در وقت محترق شدن يك بوئی که مخصوص اکراه طبع است تولید میکند و نیز حصهٔ که به قرب آتش واقع می باشد مخمش بزرگ میشود و به این عمل احتراق می توان پارچهٔ پشمین را از پارچهٔ پنبه تفریق کرد اگر خاکستری را که بعد از عمل احتراق باقی می ماند تجزیه کنیم مواد ذیل را دران می یابیم .

۱ - نمك پوتاس ۳۱ فی صد Ka O
۲ - نمك چونه ۲۹ - ۱٦ فی صد Ca O
۳ - مولد الحموضه (ازوت) ۸٫۲ فی صد N 2
٤ - جوهر گوگرد ۳۰٫۵ فی صد SO 3
٥ - اب ۸٫٥ فی صد H 2 O
٦ - نمك آهن ۱۲٫۱۳ » Fe O3

از همه مواد فوق نمك پوتاس اهمیت زیادی دارد که آینده


- ٦ -

ازان بحث رانده می شود انشاء الله تعالی .
از نقطهٔ نظر شیمائی پشم مورد توجه علماء گردیده و چون
آنرا تجزیه نمودند مواد ذیل را در آن کشف کرده اند . ذوغال
فی صد ٥٠ ـ هیدروزن ـ فی صد ٧ ـ اکسیژن ـ فی صد ١٢
الی ٢٦ ـ ازت ـ فی صد ١٩ ـ گوگرد ـ فی صد ١٧ ـ و بعضی
نمکهای از دو الی ٤ ـ گوگرد این ترکیب به آسانی تجزیه می شود
از تجزیه آن در پشم نقصان مهمی وارد نمی گردد .

اثرار شمیائی بعضی مواد بالای پشم

۱ ـ بوسیله اثر حرارت می شود رطوبت پشم را جذب نمود
بنابرین حرارت از روی نقطهٔ نظر شمیائی يك اثر مخصوصی
دارد ـ اگر پشم به هوای معمولی گذاشته شود دوباره رطوبت
خود را جذب می کند اگر پشم را ١٣٥ درجه حرارت بدهیم
خراب و ناقص می شود .
۲ ـ اثراب ـ آب سرد و گرم هیچ اثری ناقص در پشم تولید نمی
کند بلکه علاوتاً کثافت آنرا زایل می سازد .


- ۷ -

٣ - اثر الکلیها - الکلیها از قبیل سودا كار بونيك فوسفات
دو سود پشم را کم از ٤٥ درجه پاك و ظریف می سازد علاوه
ازین درجه حرارت نقصان وارد میکنند .
مگر بعضی از الکلیها مانند آب چونه و سودا كوستك
پشم را در خود مجول می سازد -
٤ - اثر تیزاب ها .
ا - تیزاب گوگرد و تیزاب نمك اگر مقدار قلیل در آب محلول
باشند نقصانی مهمی در پشم وارد نمی آرند و اگر حصهٔ بزرگ
ازان را در آب محلول كنيم و بعد ازان پشم را دران
بیندازیم در پشم نقصانات وارد می میکند یعنی يك حصهٔ
پشم را در بر خود حل میکنند و از وزن پشم میکاهند ! -
ب - اثر تیزاب شوره - این تیزاب به مقدار قلیل اگر استعمال شود
پشم را زرد رنگ می سازد و بواسطه همین عمل شمیائی می توان
پارچه پشمی را از پارچه نخی فرق کرد - یعنی که در پارچه پشمی اثر
رنگ زرد پیدا می شود و در پارچه نخی اثری تولید نمیکند .
اخراج پشم از بدن حیوانات
پشم و سوانت از غده های داخلی بدن حیوانات خارج می شوند رشته هائیکه


- ٨ -

واحداً در پشم دیده می شود بواسطه سوانت ها تشکیل می یابند این رشته ها
همیشه متحد الجهت میباشند و از همین سبب است که پشم در پوست گوسفند
صورت يك نمط را اختیار نمیکند .

اقسام مختلفۀ پشم
پشمی را که از بدن گوسفند جدا میکنند در فی صد ٢٥ آن کثافت میباشد
برای جلوگیری این عمل باید حیواناتی را که پشم از آنها قطع میکنند و قبلا
در آب شسته و بعد ازان پشم آنرا قطع کنند ـ این شست و شو فی صد ١٥
کثافت پشم را گم میکند ـ و اگر حیواناتی را که از آنها پشم قطع میکند
در آب گرم ( ٢٥ درجه ) بشویند از کثافت آن تا درجه زیاده کاسته میشود
و اگر عمل شست و شو با صابون اجرا شود از کثافت آن يك حصه خیلی
خفیف باقی می ماند .

اقسام پشمهای گوسفند
که درجه دوم را اشغال کرده اند
بعلاوه اقسام مختلفۀ پشم که قبلاً ذکر شد اقسام ديگري نيز وجود
دارند که از روی نقطه نظر صنعتی درجه دوم را دارا میباشند و قرار ذیل اند :
١ ـ پشمیکه از گوسفندان مرده حاصل می شود .
٢ ـ پشمیکه در کارخانجات چرم گری بواسطۀ عمل کیمیاوی بدست می آورند .
٣ ـ پشمهای ملون یعنی اقسام پشمیکه حیوانات سیاه و خاکستری و بور


- ٩ -

بدست می‌آورند مانند پشم گوسفندان ترکستان و بلژيك و غیره
٤ - پشم بره که تارهای آن مستحكم نبوده قوۀ ارتجاعیۀ آن قلیل میباشد .
٥ - پشم گوسفند میش که قوۀ ارتجاعیۀ آن نیز خیلی خفیف میباشد .
٦ - پشمیكه پس از استعمال یکبار بکار برده شود مجدداً از آن پارچه بافیده
شود . الکيهای قوی پشم را در خود حل میکنند در ینصورت باید دقت کرد
که پشم را با الکليهای قوی امتحان نكنند .

طریق شناختن و رقم نمودن پشم
پشم را از حیث و طریقه نواسان و نرمی و قابل کسیرش شدن اقسام ذیل
رقم می‌نمايند .
١ - پشمهای پای گوسفند و پشمهای درشت حصۀ بدن حیوان را علیحده میکنند .
٢ - پشمهای ملون یعنی پشمهای حیواناتیكه پشم آنها - زرد سياه نسواری
و غیره می باشد به يك طرف می نهند .
٣ - پشمهاي پیچیده شده را عليحده می نمايند .
٤ - پشمهای نرم و ملایم را در یکجا میگذارند .
طریقۀ فوق که برای رقم نمودن پشم کافی نیست لذا تجاریکە میخواهند
پشم را خرید و فروش نمایند پشم آنرا بطریقۀ ذیل رقم میکنند .
١ - پشم قبرغه و شانه را جدا میسازند .
٢ - پشم ران و گردن را در يك طبقه میگذارند .
٣ - پشم شکم و پشت و ساق را جدا میسازند .


– ١٠ –

٤ – پشم دنبه شانرا و اعضای از قبیل گردن و دم گوسفند را علیحده مینمایند .
از اقسام فوق الذکر قسم اول و دوم و سوم بدرجه اول و ما باقی
آن بدرجه دوم تعلق دارد بعد از رقم نمودن پشم کثافت آنرا باید
زایل کنند این کثافت و سوانت از غدودهای که در زیر پوست موجود
هستند خارج میشود این قسم غدودها بردو قسم میباشند یکی آنهائیکه
از آنها سوانت و نوع دیگر آنهائیکه از آنها عرق خارج میشود .
انواع سوانت – سوانت بردو قسم میباشند – الف یکی آنهائیکه در
حقیقت صابون پوتاس است این قسم در آب محلول میباشد نوع دیگر آن
در آب نمی باشد .
پشم مارینوس که دارای سوانت میباشد از مواد ذیل ترکیب یافته است :
١ – سوانت که در آب محلول میشود ٧٤ ر ٣٢ فی صد ( یعنی در صد حصه
این اندازه حصه میباشد )
٢ – خاك و غير اجزائیکه بواسطه چربی سوانت موجود میباشد ر ٢٦ فیصد
٣ – چربی غیرمحلول در آب ١ ، ٧ را فیصد
٤ – خاك و ریگ که بواسطه چربی های غیرمحلول در پشم جمع میشود ٤ فیصد
٥ – پشم خالص صاف مجز اند دیگر مواد ٢٢ ر ٣١
مقدار کثافت و سوانت در هر نوع پشم مختلف میباشد اندازه متوسط آن
که سنجیده است عموماً قرار ذیل است :
رطوبت از ٤ الی ٢٥ فیصد یعنی بعضی از اقسام پشم موجود هستند
که ٤ فی صد مرطوب و بعضی انواع دیگر آن تا ٢٥ فیصد رطوبت را دارا


- 11 -

میباشند و بهمین قسم مقدار سوانت نیز مختلف میباشد و از ١٢ الی ٤٧ فیصد
در پشم موجود میباشد خاك از ٢ الی ٢٤ فیصد در پشم امکان
موجودیت را دارد .

طریق زاید کردن کثافت پشم در صنعت
طریقه اول

طریقه اول برای دور کردن کثافت پشم اول آنرا در يك
طشت آهنی قرار داده آب شیرگرم ٤٥ درجه را آهسته آهسته
در آن روان می سازیم و این عمل را چند ساعت دوام میدهیم
بعد از آن این آب را در يك طشت دیگر بذریعه بمبه ها منتقل نموده
بهمین ترتیب تا آخرین طشت رفتار میکنیم بعد ازان :
پشم طشت اولی را برداشته بعوض آن پشم دیگر قرار میدهیم
به این عملیات وتغیر دادن آب صابونیکه در پشم موجود است
در آب محلول میشود بعد از ختم این عملیات پشم را در يك ظرف
دیگر انداخته بالای آن آبیکه دارای صابون باشد روان میسازیم
این عمل چربی های را که در آب خالص محلول نمیباشند در آب صابون دار


- ۱۲ -

محلول می‌سازد و مقدار صابون برای هزار پاو پشم ده پاو صابون
و ده پاو سوده که عیناً خواص صابون معمولی را دارد استعمال
می کنند بهترین صابون ها برای شستن پشم صابون
پوتاس است که خیلی ملایم و رنگ حلوائی را دارا است و میباشد فائدۀ
این صابون آنستکه پشم را نسبت به دیگر انواع صابون ملایم و نفیس
میسازد بعد از شستن پشم با صابون باید که آنرا بآب صاف بشویند
تا مقدار صابونیکه در آن باقی مانده خارج شود .
طریقهٔ دوم
در بعضی کارخانجات که اسباب کثیری ندارند برای شستن پشم
طریقهٔ ذیل را استعمال میکنند پشم را در يك طشت بزرگ
آهنی انداخته آب را در آن روان ساخته تا ۵۰ درجه حرارت
داده يك مقدار صابون (پولی سودا) را در آن محلول ساخته پشم را
بذریعهٔ شاخی ها آهسته آهسته بحرکت آورده بعد از نیم ساعت پشم
مذکور را در آب خالص شسته خشك مینمایند ـ برای اینکه پشم
با يك دیگر پیچیده نشود شاخی ها را آهسته آهسته بحرکت


- ۱۳ -

می آورند .
ازین سبب شست و شوی پشم اهمیت زیادی دارد زیرا که اگر پشم را
خوب نشویند قوه ارتجاعیه و ملایمت خود را از دست داده در وقت
رنگ آمیزی تمام حصه های آن رنگ را بيك اندازه جذب
ننموده لکه های زیادی پیدا کرده رنگ او را خود محکم نساخته در وقت
بافیدن نساج را دوچار مشکلات نموده و پارچه که ازین نوع پشم
کثیف بافیده شود يك ملامسه نامطبوع و خشن را دارا می باشد
از روی تجربه های علمی و عملی بهترین طریقه برای شستن پشم
چنین است که :
پشمی را که از حیوان قطع میکنند دو ماه در يك خانه انداخته
بعد از مدت مذکور بطریق فوق بشویند لکن باید که مدت
نگاهداشت آن نیز از دو ماه علاوه نشود زیرا که در ینصورت
نقصان وارد میشود .


طریقه زایل کردن پشم از گیائیکه
در پشم حیوانات موجود میباشد

پیشتر ازین طریقه زایل نمودن چربی را از پشم ذکر نمودیم حال برای اینکه پشم دارای نفاست باشد باید که دیگر موادیکه در آن موجود است از ان مجزا نمائیم مهمترین اشیائیکه در پشم حیوانات موجو است گیاها و خارهائی میباشند که در وقت استراحت در بدن آنها ترکیب مییابد - این گیاها را بدو ذریعه ذیل از پشم حیوانات جدا میسازند.
۱ - بذریعه ماشین های مخصوص برای این عمل.
۲ - بتوسط مواد کیماهی بدین طریق که پشم را در تیزاب گوگرد ۶ فی صد یعنی در صد حصه آب ۶ حصه تیزاب گوگرد می اندازند تا پشم مرطوب شود تا ۸۰ درجه آنرا حرارت میدهند (سابقاً ذکر شد که این تیزاب پشم را در خود حل نمیکند) این عمل گیاهای موجوده د پشم خود محلول ساخته پشم خالص را باقی میگذارد بعضی اقسام سفید خالص نبوده يك رنگ زردی را


- ١٥ -

داراست و بعضی اقسام پشم به بول خود همان حیوان مخلوط شده رنگ زردیه را اختیار میکنند .
در بعضی حصه هند از بول گاو و دیگر حیوانات رنگ زرد میسازند که به زرد هندی مشهور است ) از برای اینکه پشم نفیس بدست بیاید باید که آنرا سفید نمایند .
۱ - طریقه سفید نمودن پشم در صنعت
پشم را بطریق ذیل سفید میسازند :
پشم را مرطوب نموده در يك اطاق مخصوصی که برای این عملیات ساخته شده است در بین مینجره ها گذاشته شده در طبقه تحتان آن در بین طشتهای گلی گوگرد را می سوزد ( مقدار گوگردیکه احتراق میشود باید در هر صدسیر پشم ۸ سیر گوگرد باشد ) بعد از عمل احتراق درهای زیر خانه مذکور را بسته بخار گوگرد را در آن محبوس می نمایند بعد از دوازده ساعت پشم را از خانه خارج نموده می شویند این پشم رنگ سفید را بخود اختیار میکند -


- ١٦ -

طریقه سفید نمودن پشم از روی
عملیات کیمیاوی

از روی عملیات کیماوی پشم را بدینطریق سفید می نمایند :
يك حصه آب اکسیژن را باشش حصه آب صاف معمولی
ويك قدری خفیف از الکلیها مثل جوهر نوشادر اموينك را در يك
طشت انداخته پشم را در این اجزاء داخل نموده تا ٤٥ درجه حرارت
میدهند - پشم را تا وقتیکه به اندازه مطلوب سفید شود در طشت
میگذارند و چون این عمل اختتام یافت آنرا با تیزاب گوگرد محلول
در آب می شویند (مقدار تیزاب گوگرد برای شستن باید که فی
صد ۲ یعنی در صد حصه آب دو حصه تیزاب گوگرد باشد)
و پشم مطلوب را بدست می آورند .
این طریق نسبت به طریقه اولی بهتر است زیرا که عمله را
تکلیف بسیار نداده و لکه در پشم در وقت رنگ آمیزی تولید
نمی کنند .
از روی نظر اقتصادی آب هایکه در آن پشم را می شویند باید


- ۱۷ -

که هیچ وقت تلف نشود زیرا که این آب ها در هر فی صد سیر پشم
سه سیر خاکستر پوتاس را دارا میباشند که برای زراعت مثل گود
و در صابون سازی برای شستن پشم استعمال می شود و نیز درین
آبها چربی زیادی موجود میباشد که بواسطه تیزاب گوگرد
آنرا ازان جدا می سازند یعنی اگر تیزاب گوگرد را که پشم را
در آن شستن انداخته شود چربی های که در سطح طشت می آیند
بذریعه ملاقها برداشته شود این چربی برای صابون سازی بکار
میرود .

طریق درخشان ساختن یا جلایش
دادن پشم
برای اینکه پشم دارای جلای خوب شود اولاً آنرا در تیزاب
گوگردیکه به اندازه خفیف در آب بسیار محلول شده باشد فرو برده
به اندازه ۵ تا ده دقیقه پشم را در طشت این محلول گذشته بعد ازان
آنرا در يك طشت دیگری که دارای Chlorure de chaux (نمک چونه که
دارای غاز کلور است ) و از سبب همین غاز مذکور است که دندانه های


- ۱۸ -

پشم را در خود محلول ساخته آنرا درخشان می سازد بعلاوه این نمك
که دارای غاز کلور است برای سفیده کاری صحن و غیره پارچه استعمال
می شود ) داخل میکنند پشم مذکور درخشان و جلا پیدا میکند
این نوع پشمیکه بطریقه فوق عمل شده باشد در وقت رنگ آمیزی
رنگ را بخود جلب مینماید بعد از بن عملیات باید که پشم مطلوب شسته شود .

انواع پشم سائر حیوانات
علاوه از پشم گوسفند که قبلاً بحث شده بعضی حیوانات
دیگر می نمد وجود دارند که پشم بدن آنها همیت زیادی دارد .
پشم بز ایست
انواعی بزی
بهترین پشم بز پشم که در کشمیر زندگی می کنند که بنام بز
کشمیر موسوم اند رشته های پشم این نوع بردار و درشت دارای
پت بسیار می باشد که خیلی اهمیت و فایده دارد ـ این پت را در موسم
بهار از بدن گوسفند نوع بز مذکور قطع میکنند ـ این پشم


-- ۱۹ --

مانند پشم گوسفند دارای چربی نیست بعلاوه قوه ارتجاعیه آن زیاد و خیلی ملایم وظریف می باشد از سبب پشم همین نوع بزاست که شالها و پتوهای کشمیری زیادی داشته خیلی ملایم وظریف می باشد .

پشم بز انقره
بعضی از اقسام بز هستند که در نواحی انقره زیست می نمایند پشم بدن این نوع بزها از روی اهمیت درجه دوم را اشغال کرده اند . پشم این قسم بز دارای ضخامت و کلفتی زیاد می باشد که بواسطه زیادی موی در بدن حیوان می باشد نه از حیث خرابی چه در حقیقت رشته های پشم این نوع بز باريك است .

پشم شتر
این حیوان نیز دارای يك طبقه پشم درشت و کلفت و خشن می باشد که قالین بافتن خیلی مفید است . از پشم شتر دیگر پارچه های پشمی مانند پشم گوسفند و بز آماده کرده نمی شود .


- ۲۰ -
پشم گوسفندهای وحشی
این نوع گوسفندان که به تحت تربیه گرفته نشده اند مشهور
به گوسفندان وحشی می باشند مانند لاما والنا كاه .
فصل دوم
در خصوص رنگ ریزی
انسانها از زمان قدیم رنگ را می شناختند ـ از وقتیکه لباس را
برای خود آماده کرده رنگهای طبیعی گونا گون نظر آنها را
جلب نموده مورد استعمال قرار دادند .
در عصر حاضره بعضی نقاط دنیا هستند که مسکن وحشیان می
باشند که بدون ازینکه آثار انسانیت در آنها پیدا باشد رنگ را
استعمال می کنند یعنی پوست بدن خود را برنگهای مختلفه طبیعی
از گیا ها بدست می آورند ملون میسازند .
ازین معلوم شد که رنگ همیشه مورد دقت انسانها بوده
و همیشه این صنعت جلب نظر آنها را نموده است. در عصر حاضره
نیز این صنعت از روی نقطه اقتصادی و صنعتی اهمیت زیادی دارد .


- ۲۱ -
منابع رنگ
امروز رنگ را ازدو منبع بزرگ بدست می‌آورند .
۱ - منابع طبع رنگ .
۲ - منابع صنعتی رنگ : که مشهور به اینلین است .
منابع طبعی رنگ
بعضی ازرنگ‌ها ازشاخه وبعضی دیگری از تنه طبقه دیگری ازریشه وپوست اشجار ونباتات بدست می‌آورند .
۱ - رنگهای که ازتنه وشاخچه اشجار بدست می‌آورند عبارت از چوپ کامپش وچوپ سرخ برازیل وصندل میباشد .
۲ - رنگهائیکه ازپوست نباتات بدست می‌آورند عبارت ازپوست کارسیستان Quercitan وفلادین Flavin میباشند .
۳ - رنگهائیکه ازمیوه نباتات بدست می‌آورند عبارت از : میوه روکو(۱) Rocou میباشد .
٤ - علاوه ازمنابع فوق الذکر بعضی اقسام رنگ را از برک نباتات سائئه برک نیل و از بعضی شربت ها مانند شربت کت (Cobou)
(۱) روکو عبارت ازيك درخت است كه درآمريكا پیداواز دارد .


- ۲۲ -

و از بعضی ریشه ها مانند ریشه رویین بدست می آورند .
در رنگ آمیزی پشم و پنبه اقسام فوق الذکر رنگ ریشه رویین و برگ نیل اهمیت زیادی دارد .
طریق استعمال رنگ های قدرتی
رنگ کامپش
کامپش عبارت از درختی است که در نواحی هند مكزيك مجاور خلیج کامپش میروید طول این درخت از (۱۰) الی ۱۳ متر میباشد چوب آن سخت و دارای يك شیره شیرین است که اگر بهمراه لعاب دهن مخلوط شود سرخ رنگ میشود و رنگی که در این چوب موجود است بنام Heuateine موسوم است که بواسطه الكول آنرا بدست می آرند یعنی چوب مذکور را خورد ساخته آنرا در الكول می اندازند و رنگ مذکور را بدست می آورند اگر این الکول محلول را حرارت بدهیم آنرا بخار سازیم جوهر کامپش را حاصل میکنند رنگیكه ازین درخت و چوب آن بدست می آورند به رنگ کامپش موسوم است .


- ۲۳ -

اهمیت کامپش

کامپش یکی از مهمترین رنگهای طبعی است رنگ آن سیاه پشمی را که
در آن رنگ آمیزی می کنند سیاه رنگ میشود این رنگ در مقابل تیزابها
مقاومت زیادی دارد .

طریق استعمال کامپش در پشم

طریق الف

برای اینکه پشم را بواسطه رنگ کامپش ملول سازند طریقه ذیل را
استعمال میکنند پشم را تقریباً یکونیم ساعت در مخلوطی کرومات (فی صد ۳ یعنی)
در صد سیر پشم سه سیر و تیزاب گوگرد ( فی صد يك ) و يك مقدار کافی آب
فرو برده و بعد از ان این مخلوط می جوشانند بعد از ان پشم را از محلول
مذکور خارج نموده در يك طشت دیگری که دارای جوهر کامپش فی صد
( ۵۰ ) در آب محلول میباشد داخل نموده به اندازه يك و نيم ساعت جوش میدهد
بعد از آن پشم را از طشت خارج می نمایند این پشم به رنگ سیا که میل به آبی
می باشد ملون می شود .

ا گر در مخلوط مذکور در فی صد (۵۰) کامپش و هشت فی صد زرد چوبه
میده شده را استعمال شود پشم را که در آن رنگ بدهند سیاه تیره رنگ
میشود ـ واگر مقدار زرد چوبه اضافه تر شود پشم را سیاه خالص میسازد .

و اگر در مخلوط بی کرومات و تیزاب گوگرد نمک قلعی را فی صد دو


- ٢٤ -

علاوه کنیم پشم يك رنگ سیاه پخته را حاصل میکند رنگ که بواسطه دو مواد
یعنی کامپش و کروم حاصل میشود موسوم به رنگ کروم میباشد و مزیت
آن نسبت به دیگر اقسام کامپش این است که اولاً يك رنگ پخته میباشد
ثانیاً رنگ آن بواسطه مالش زائل نمیشود مگر در اثر نور خود را
تیره رنگ جلوه میدهد .

طریقه دوم استعمال کامپش
به همرای نمك آهن

سولفات آهن را ( Fe SO4 ) با همرای ٤ فی صد نيل توتیا در يك
طشت آب انداخته پشم را در آن باندازه یکونیم ساعت جوش داده بعد از آن
آنرا از طشت مذکور خارج نموده می فشارند و آنرا يك شب در هوای
معمولی می گذارند و فردای آن پشم مذکور را بهمرای (٥٠) فی صد کامپش
دوساعت جوش میدهند بدینصورت پشم رنگ سیاه را اختیار میکند .

رنگ چوب برازیل
درخت این نوع رنگ عموماً در نواحی برازیل و هندوستان نشو و نما میکند
و چوب آن بنام چوب برزیل استعمال میشود رنگ این رنگ چوب سرخ
میباشد و در رنگ آمیزی پشم اهمیتی زیادی ندارد .
زیرا که این رنگ سرخ چندان پخته نیست از ین سبب است که بعوض آن
در صنعت رنگ آمیزی رنگهای مصنوعی را استعمال میکنند .


- ٢٥ -

رنگ روناس یا روین

این رنگ که در ریشۀ گیاهای روین موجود است در تمامی نقاط
یافت میشود در وطن عزیزما نیز بکثرت میروید ـ اکثر اقالینهای افغانستان
بهمین رنگ رنگ آمیزی شده اند.
این رنگ از روی نقطۀ نظر رنگ آمیزی اهمیت زیادی دارد میتوان گفت
که یکی از مهمترین انواع رنگهای سرخ است.
امروز اروپاهیان چون ازین رقم نبات در ممالک خود ندارند آنرا از روی
ترکیب و عملیات کیمیاوی بدست می آورند و آنرا به اسم الیزین بفروش میرسانند.
استعمال این رنگ را خصوصاً بروی لباس سرخ عسکری بکار میبرند.

طریقهٔ استعمال
(روناس) (Garnce)

برای اینکه پشم را برنگ سرخ رنگ آمیزی کنند به طریقۀ ذیل
رفتار میکنند.
پشم را در يك طشتی که دارای مخلوط زمیج ٦ فی صد (بی تاتار کمپنی است
که از تیزاب تارتريك بدست می آورند) و ٥ فی صد و روین انداخته بقدر
یکونیم ساعت آنرا جوش داده و بعد از آن آنرا خارج نموده و فشرده در میان
طشتی دیگری که دارای مقدار آب کافی مخلوط روبن در (٦٠) الی (٨٠)
فی صد که درجه حرارت آن (٤٠) درجه باشد پشم را داخل مینمایند و تاموعد
یک ساعت این مخلوط را حرارت میدهند تا درجه حرارت آن را به (٨٠) درجه


= ٢٦ =

می رسانند و بهمین حرارت هشتاد درجه باندازۀ یکساعت آنرا میگذارند
و بعد از آن آنرا می جوشانند لاکن باید ملتفت بود که مدت جوشیدن زیاد
نباشد زیرا که رنگ خود را تیره می سازد ـ
علاوه و اضافه نشود زیرا که اگر علاوه شود نقصان وارد میکنند
بعضی اوقات برای اینکه پارچه را که رنگ آمیزی مینماید درخشان باشد
درین طشت فوق الذکر (۸) فی صد Acetate de Calciun
استات دوگلیسرم (یعنی عمل جوهر سرکه بالای چونه) و خاکه تباشیر
علاوه می کنند علاوه از موادیکه فوقاً ذکر شد بعضی اوقات خاکه
پوست (ریته) را برای مستحکم نمودن و پخته ساختن رنگ در طشتهای
رنگ آمیزی می اندازند لاکن باید ملتفت بود که مقدار آن قلیل
باشد نه کثیر چه در صورت اخیر نقصان وارد میکند .

اوصاف رنگ کرانس ،
( روناس )

این رنگ خواص ممیزه ذیل را داراست :
١ ـ نور آفتاب به این رنگ اثری ندارد .
٢ ـ بواسطه تماس یا مالش پارچه که به این نوع رنگ ملون شده


۲۷

باشد رنگ خودرا زائل یا خفیف نمیسازد .
۳ - در شست وشو این رنگ خود را مفقود نمیکند و در
پارچه همیشه ثابت میباشد .
قبلا ذکر شد که این رقم رنگ که از ریشه بعضی نباتات بدست
می آیند که در وطن عزیز ما بکثرت یافت میشود - لذا به صنعت
گران وطن عزیز خویش توصیه عاجزانه مینمایم که همیشه پشم
هایرا که میخواهند رنگ آمیزی کنند و یا فلاین ها و یا پارچه های
خودر را به این نوع رنگ ملون سازند بهتر خواهد بود چه که این رنگ
نه از اثر نور و نه از اثر شست و شوی رنگ خود را از دست میدهد
علاوتاً نسج هائیکه به این رنگ ملون شوند اهمیت زیادی دارند .
و چون در اروپا ازین گیا ها که ازان رنگ کرانس بدست
می آید وجود ندارند لذا اروپائیان از روی صنعت و ترکیب کیمیاوی
آنرا بدست آورده به اسم (Ollizarine) الیزارین مینامند
که خواص طریق و ترکیب آن در بحث رنگ های مصنوعی ذکر
خواهد شد . انشاء الله تعالی .


- ۲۸ -

زردچوبه
این رنگ را از چوبی بدست میآورند که درخت آن (۲۰) میتر
طول دارد در مرکز هندوستان بکثرت پیدا می شود -
طریقه استعمال رنگ زردچوبه
این رنگ را برای رنگ آمیزی پشم وابریشم استعمال
می نمایند وبطریقه ذیل استعمال میکنند .
نمك قلمی . ( ( Sn cl 2 ) ) ( ) فی صد ٪ ۸
) ) تاتار - (۸) فی صد ٪ ۸ ( Bitorliate )
این دو مواد فوق را دريك طشت که دران بقدر کافی آب موجود باشد
باشد انداخته و پشم را درآن داخل می کنند و به اندازه يك ساعت
می جوشانند بعد از آن پشم را از طشت مذکور خارج نموده
می شویند ـ و آنرا دريك طشت دیگری که دارای (٣٠) الی (٤٠)
فی صد میده زرد چوبه باشد انتقال داده يك ساعت جوش داده
خارج می نمایند این رنك ثابت نبوده و بزودی دراثر نور رنگ
اصلی خود را از دست میدهد .


- ۲۹ -

رنگ نیل

این رنگ از زمانه قدیم در رنگ آمیزی مستعمل بوده
و یکی از کهن ترین رنگ ها بشمار میرود امروز نیز یکی از رنگهای
مهم بحساب میرود .

رنگ نیل از نباتات مختلفه که موسوم به بته یا درخت نیل
میباشد بوجود میآید ازین بته ها انواع مختلفه می روید .
گیاههای نیل تنه های واحد دارد از ضخامت آن به اندازه
يك انگشت وطول آن به يك الی يك نيم میتر می رسد ـ در حصه
تحتانی آن شاخچه ها نمی روید فقط در حصه انتهائی آن بعضی
شاخچه ها دیده می شود .
گلهای این گیاه برنگ گلابی بوده و بصورت خوشه ها
در آن می روید .
گیاه نیل از روی نقطه رنگ آمیزی اهمیت زیادی دارد
از نیرو هر ساله مقدار زیادی از آن زراعت می کنند ـ موسوم
زراعت آن موسوم بهار و پائیز می باشد در بعضی حصص دنیا


در هر سال سه مرتبه از آن زراعت میکنند لیکن ـ نیلی که از
نتیجه زراعت نمودن متعدد بدست بیاید چندان خوبی نمی باشد.

طریق بدست آوردن نیل

وقتیکه موسم برداشتن گیاهای نیل میرسد آنرا قطع نموده دسته
دسته مینمایند واز همان زمان قطع شروع به استخراج نمودن
رنگ آن مینمایند .
برای استخراج نمودن رنگ نیل از بوته آن به دو طریقه ذیل
رفتار میکنند :
۱ ـ طریقه قدیمی که در زمانه گذشته معمول بوده است و در بعضی
حصه دنیا امروز نیز به این طریقه استعمال می کنند ،
۲ ـ طریقه امروزه :

طریقه قدیمی

بعد از انکه گیاه ها را قطع میکنند آنرا در يك خم که دران بقدر
کافی آب موجود باشد انداخته و سر خم مذکور را محکم نموده
و تا مدت (۱۲) ساعت به همان نوع میگذارند ـ بعد از مدت


- ۳۱ -

مذکور آب خم را خارج نموده در يك طشتی انتقال میدهند
و آنرا بذریعة چوب ها بحرکت آورند بواسطه اکسیژن که در هوا
موجود است نیل متلاشی شده بصورت نمونه ها در روی آب جدا
می شود بعد ازان آب را ازین حصه های نیل جدا نموده و يك شی
خمیر مانندی را بدست می آورند این شی را حرارت داده سپس
آنرا از پارچه های کلفت صاف نموده و خمیری را که ازین عملیات
بدست می آورند در قالب های خورد بواسطة فشار داخل میکنند
وبعد از مدتی که نیل را از قالب ها خارج نموده در هوای معمولی
میگذارند تا خشك شود و نیل تجارتی را بدست میاورند .

طریقة جدیده

نسبت به طریقة اولی این طریقه اهمیت و نتیجة زیادی دارد -
و بدینطریق استخراج میکنند تنه و برگ های گیاه نیل را در میان
خم های گلی یا چوبی انداخته سر آنرا محکم می نمایند فقط در حصة
فوقانی آن يك سوراخ کوچکی میگذارند - بعد ازان آبی را که تا
(٦٠) درجه حرارت داده شده باشد در خم مذکور می ریزند ـ از


- ٣٢ -

سوراخ کوچکی گذاشته شده بود هوائیکه در خم موجود بود خارج شده و آب جای آنرا اشغال میکند سپس این مخلوط را باندازه سه ساعت در خم گذاشته بعد از ان آب آن را که نیل دران محلول میباشد از آن خارج نموده در میان طشت های چوبی گذاشته بذریعه چوبها آب طشت را بحرکت میآورند . آب این طشت که در اول سفید بود رنگ آبی و یا نیلی را بخود اختیار میکند حاصل این عملیات را که عبارت از خمیر نیل ممزوج به آب میباشد از پارچه ها گذشتانده بواسطه فشار در میان قالب ها میریزند چندی بعد از قالب ها خارج نموده در میان داش های که درجه حرارت آن (٧٥) درجه میباشد برای خشك نمودن داخل میکنند ـ بعد از خشك نمودن نیل تجارتی را بدست می آورند .

به طریقه فوق از دو هزار پاو گیاه نیل (١٦) الی (٢٠) پاو رنگ نیل را بدست می آورند .


- ۳۳ -

خواص رنگ نیل
این رنگ در هوای معمولی بی بوی بوده و چون آنرا حرارت
دهيم يك بوی مخصوص از آن بمشام میرسد . وزن مخصوص آن
قدری از آب سبک‌تر میباشد این رنگ همیشه بصورت خلوص
موجود نبوده وعدۀ مواد خارجی در آن داخل است نيل يك رنگ
جسم دار بوده درمیان رشته های باريك پشم و دیگر نسج به تنهائی داخل
شده نمیتواند و ازین سبب مجبوراً آنرا محلول بسازند تا از اثر عملیات
کمیاوی این ممزوج نیل میتواند در ریشه های پشم داخل شود
از همین سبب است که در رنگ آمیزی نیل بطریق مختلفه که موسوم
بخم میباشد محتاج میشوند وبذریعه این خم ها نیل در ریشه های پشم
وغیره نسج ها داخل میشود .

انواع رنگ نیل
از نقطۀ نظر زراعت رنگ نیل را بر سه حصه بزرگ تقسیم
میکنند .
اول نیل های ایشائی - درین براعظم در حصه بنگال -


- ٣٤ -

کورد ماندل ـ مانی ارس و جا وازرع میشود .
دوم ـ رنگ نیل افریقائی که در نواحی مصر و سنگال ـ جزیره
فرانس یافت میشود .
سوم ـ نیل های امریکائی که در ممالک كواتمالا ـ مكزيك
و برذیل نشو و نما مینماید از سه نوع رنگ فوق الذکر رنگ نیل
بنگال ـ جاوا ـ کواتمالا بهتر و خوبتر ثابت شده است ۱ نیل بنگال ـ
نیلی این ناحیه برنگ آبی و لاجوردی بوده خمیر آن نفيس و يك رنگ
می باشد و چون يك حصۀ آن شکستانده شود رنگ آبی مائل بسرخی
در ان مشاهده میشود ۲ ـ نیل جاوا ـ نیل این جزیره صاف
و خالص بوده برای آماده نمودن نیل محلول در آب استعمال میشود.
٣ ـ نیل کواتمالا ـ نیل این حصه خالص نبوده با دیگر اشیای
خارجی مخلوط میباشد .

طریقه تمیز دادن نیل

برای اینکه نیل خوب را از خراب تمیز دهیم آنرا شکستانده
و حصه قطع شده آنرا مشاهده میکنیم اگر این حصه تماماً يك


- ٣٥ -

رنگ بود نیل مذکور خوب میباشد واگر دارای رنگ های
مختلفه باشد یعنى يك حصه آن ملون تر حصه دیگر آن باشد نیل
مذکور دارای صفات برجسته نمیباشد .
طریقه استعمال نیل در رنگ
آمیزی پشم
برای رنگ آمیزی نمودن پشم ودیگر نسج ها به رنگ نیلی
بطرق مختلفه رفتار مینمایند طریقه آن بنام خم موسوم میباشد .
خم هائیکه در رنگ آمیزی رنگ نیل استعمال میشود قرار
ذیل اند :
١- خم پاستل
٢- خم زهر آب
٣- خم هندی
٤- خم المان ( جرمنی ها )
٥- خم های شرقی
٦- خمهای کیمیاوی .


- ٢٦ -

خم پاستل
پاستل عبارت از يك نوع گیاه می باشد که در آن نیل موجود
می باشد و برای آماده نمودن این خم بطریقة ذیل رفتار می کنند:
درمیان خم گیاه نیل دار پاستل را به همرای آب جوش داخل
نموده سپس روناس را به همرای چونه و پولی با اشقار مخلوط
نموده درمیان خم مذکور می اندازند و هر روزه متواظباً مقدار كافی
نیل را در آن داخل می کنند چنانچه برای مثال طريقة آنرا درین
بحث ذکر می کنم :-
١٢٠ پاو پاستل گیاه نیل .
٤٠ پاو روناس
۲۰ پاو پولی ( کاربونات سودا) (Carboneade de Savde)
۵۰ پاو سبوس آرد
٦ پاو چونه
این مواد را با هم مخلوط نموده در یك خمی بزرگی که گنجایش
بیست هزار پاو آب را داشته باشد انداخته بعد از چند ساعت به این


۳۷

مخلوطه (٥٠) پاو نیل میده را داخل می کنند این خم برای رنگ
آمیزی پشم آماده میباشد و چون زمان رنگ آمیزی پشم برسد
خم مذکور را تا ٥٠ الی (٦٠) درجه حرارت داده پشم را
بذریعه تکریها در آن داخل میکنند و به اندازه نیم ساعت پشم
مذکور را در خم گذاشته بعد از آن خارج نموده در هوای معمولی
میگذارند ـ چون این عملیات ختم شود پشم را در يك طشتی
که دران قدری تیزآب گوگرد محلول در آب باشد داخل نموده
می شویند ـ این پشم به رنگ آبی نیلی طبیعی ملون می شود .

طریقه خم زهرآب ( Uine )

در بعضی ممالک برای رنگ آمیزی نیل بواسطه این خم بدینطریق
رفتار میکنند هزار پاو در يك خم ـ زهرآب حیوانات را بهمرای شش پاو
نمك تا مدت چهار الی پنج ساعت حرارت داده بعد از آن خارج نموده به
هوای معمول میگذارند سپس یکونیم الی دو پاو نیل و به همان اندازه
روناس را در خم مذکور انداخته و چند لحظه بعد نیم پاو دیگری را نیز
به آن علاوه نموده آهسته آهسته آنرا حرارت میدهند این خم بدینطریق
برای رنگ آمیزی پشم آماده میباشد لذا سپس پشم را در آن داخل نموده
قرار قاعده اولی رفتار میکنند .


- ۳۸ -
خم هندي
برای رنگ آمیزی نیل باین طریق قرار ذیل رفتار میکنند .
مقدار آب کافی را بهمرای سبوس و روناس و مقداری پوتاس ( از خاکستر بدست می آورند ) را در يك خم انداخته ۹۰ درجه حرارت میدهند سپس درجه حرارت آن را متدرجاً تخفیف داده تا به چهل درجه میرسانند بعد از آن مقدار نیل را در آن داخل نموده و از طرق فوق عمل نمایند .
۱۷
طریقه خم المان
نسبت به طرق فوق الذکر طریقه این خم هم از روی نقطه نظر اقتصادی و هم از روی نقطه نظر آسانی بهتر و خوب تر میباشد - این خم دوام زیادی داشته و بدینطریق استعمال می شود .
ده هزار پاو آب و شصت پاو سبوس و (٤٢) پاو پولی ( كاربونات سودا ) و (۲۲) پاو چونه آب رسیده را باهم مخلوط نموده در يك خم داخل میکنند و تا ( ٥٠ ) درجه حرارت میدهند - بعد از مدتی تقريباً ١٥ ساعت يك بوی مخصوص که از اثر ترکیب مواد فوق میباشد بمشام میرسد بعضی اوقات علاوه از مواد فوق يك ممزوج چونه و نیل و فضله نیشکر را نیز در خم مذکور می اندازند و تمام این مخلوط را مدت چهار روز آرام می گذارند بعد از مدت مذکور این خم برای رنگ آمیزی آماده میشود ، و برای رنگ نمودن پشم یا پارچه های گونا گون قرار قواعد گذشته عمل می کنند .


- ۳۹ -
پنجم
خم شرقی
در ممالك شرق زمین علی الخصوص در وطن عزیز ما خمهای رنگ آمیزی
نیل نسبت بدیگر حصص دنیا مختلف می باشد .
برای رنگ آمیزی نمودن نسج ها برنگ نیلی در شرق چنین رفتار میکنند
دريك خم گلی اشقار ( که عبارت از خاکستر گیاه است که مقدار
کاربونات دو پوتاس آن ) زیاد میباشد ، معه يك مقدار چونه وبعض
اوقات بهمرای سبوس و یاکشمش و یافضله نیشکر ممزوج ساخته
آنرا بانیل مخلوط می نمایند وبدون ازینکه خم مذکور را حرارت
بدهند .
پشم وغیره پارچه های را که میخواهند به رنگ نیلی ملون
سازند در آن داخل میکنند .
ششم
طریقهٔ خم کمیاوی
در رنگ آمیزی نیل از تمامی خم های مروجه ومستعمل خم های
کمیاوی می باشد که مبهم ترین آنها عبارت از :


- ٤٠ -

۱ - خم نمک آهن ( سولفات دو فر )
۲ - خم خاکه جست
۳ - خم قلعی
٤ - خم هيدر وسولفيد -

از چهار نوع خم فوق الذکر سه نوع اولی آن برای رنگ
آمیزی رنگ نیلی پارچه های نخی استعمال می شود ( چون بحث ما
در خصوص رنگ آمیزی پشم است در این کتاب بحث کرده
نمی شود در آینده طریقه استعمال آن در علیحده به تحت عنوان
پنبه و ابریشم بحث خواهد شد انشاءالله تعالی فقط از چهار نوع
فوق الذکر نوع آخرین آن که عبارت از خم هیدرو سولفید است
برای رنگ آمیزی پشم استعمال می شود و اهمیت زیادی دارد .

طریقه استعمال خم هیدرو سولفید

بیست سال قبل ازین معلم مکتب عالی کمیای مول هوز اولین
مرتبه بدین طریق رفتار نموده است - لذا موجد این خم که در رنگ
آمیزی شهرت گرفته ( Ln No H S O 3 )


٤١ -

(هيدرو سولفيد كه عبارت از پودر سفید میباشد که از نتیجه
تاثیر جست بالای بی سولفید دوسو لیوم است بوجود می آید) .
در رنگ آمیزی بدین طریق روش میکنند : در میان يك خمی
که گنجایش (٣٠٠٠) هزار پاو آب را داشته باشد به نسبت همه
نیم چارک آب پنج مثقال محلول سرشکان گری می اندازند بعداران
سه پاو جوهر نوشادر ويك پاو هیدرو سولفید را در يك طشت
که دارای (۲۰) پاو نیل به همرای (٦) پاو سودا كاستيك باشد
داخل می نمایند این ممزوج بصورت خمیر می شود سپس (۱۲۰) پاو
آب گرم را در آن میریزند و تمامی این مخلوط را در خم مذکور
انداخته تا ( ٥٠) درجه حرارت میدهند ـ بعد از ان پشم را در خم داخل
نموده به اندازۀ نیم ساعت بذریعۀ چوب ها آنرا بحرکت می آورند
پشم مذکور ملون برنگ نیلی میشود .
این نوع خم می تواند که ۹ هزار پاو پشم را رنگ آمیزی کند.
این طریقه فوائد زیادی دارد چه اولاً و آسانی و سهلت کار
دران است ثانیاً در پارچه ها لکه های چونه ظاهر نمی شود چـــه
در دیگر خم ها چونه استعمال میشد درین خم استعمال


- ٤٢ -

نمی شود .

ثالثاً از روی نقطهٔ اقتصادی نیل به این طریقه چنانیکه به طریق
دیگر بواسطهٔ میکروب ضایع میشد اگر خمیکه گنجایش مواد
قرار فوق را نداشته باشد یا بخواهند يك عده قلیلی پشم یا پارچه را
رنگ آمیزی کنند برای این طور امور قرار هواهش هر شخص خودش
می تواند که این مواد را به (۱۰) یا (۱۰۰) یا (۱۰۰۰) حصه
تقسیم نموده قرار قواعد فوق تعمیل کند .

رنگ های طبیعی که از حیوانات
بدست می آورند .

1
رنگ قرمز ( Cochnille )

این نوع رنگ در جسم بعضی حشرات موجود است که
موسوم به کشنی یا قرمزی باشند که در مكزيك و هند شرقی زندگی
می کنند .


٤٣

این رنگ را معمولاً بطریقه ذیل
بدست می آورند

این حشرات کوچک را که مانند مور هستند جمع نموده بوسیله
مخصوصی می کشند بعد ازان آنرا بذریعه آسیاب های دستی و یا
ماشین های مخصوص میده نموده رنگ قرمزی را بدست می آورند.

طریقه استعمال رنگ قرمز

برای رنگ آمیزی پشم بدین رنگ بطریقه ذیل رفتار
می کنند .

پشم را دريك طشتی که در آن بقدر آب کافی باشد به همه مواد
نمك قلعی (Sncli) ٪٦ فی صد
بی تارتار پوتاس ٥ فی صد ـ

محلول ساخته یکساعت جوش میدهند ـ بعداز آن پشم
مذکور را از طشت خارج نموده دريك طشتی دیگری که دارای
٥ الى ١٢ فی صد ( یعنی برای صد سیر ٥ الی ١٢ سیر قرمز )
باشد منتقل نموده يك ساعت می جوشانند ـ و بعد از آن پشم را


- ٤٤ -

ازطشت خارج می نمایند این پشم برينك قرمز ملون می شود .

طریق دوم

تیزاب اوكساليك (Ac: de clique) ١٠ الى ١٢ فی صد
نمك قلعی (Sncl 2) ٩ فی صد
قرمز (Cochinlle) ١٢ الى ١٥ فی صد

این اشیاء فوق را باهم مخلوط نموده در يك طشتی که در آن آب بقدر کافی موجود باشد می اندازند و پشم را درطشت مذکور داخل میکنند و آنرا به اندازه یکساعت الی یکنیم ساعت میجوشانند این پشم رنگ قرمز را بخود اختیار میکند .

خواص رنگ قرمز

پارچه هائیکه بدین رنگ بطریقه های فوق رنگ آمیزی شود رنگش همیشه ثابت میباشد و دراثر نور تماس رنگ خود را ازدست نمیدهد لاکن اگر پارچه پنبه بدین رنگ ملون شود دراثر نور رنگ حقیقی خودرا ازدست میدهد .


٤٥

II
رنگ پورپ

این رنگ را از يك نوع ماهی هائی بدست میآورند که در
اوقیانوس ها خصوصاً در بحر مكزيك زندگی میکنند .
رنگیکه ازین حیوان بحری بدست میآورند نصواری میباشد
که در حقیقت يك نوع نیل بوده است که بواسطة تركيب يك مواد
كمیاوی موسوم برومین رنگ اصلی خود را از دست داده رنگ
نصواری را به خود اختیار نموده است این رنگ در قدیم خیلی مستعمل
بود امروز چون بقیمت گزاف بدست میآید آنرا در صنعت آماده مینمایند

فصل سوم
رنگهای مصنوعی و اهمیت آن در عالم صنایع

قرن یازده را باید دورۀ اولین علوم وصنایع کنونی دانست چه
در همین دوره و در دورهای ما بعد آن یعنی قرون ١٢ ـ و ١٣ ـ اروپائی ها
توانستند که علوم و فنون اعراب و یونانیها را که مهذب ترین اقوام
دنیا شمرده میشوند در ممالك خود مروج سازند - از تهذیب و تمدن


- ٤٦ -

همین دوقوم وعلی الخصوص از ماهریت عربها است که علوم فزيك ، کیمیا و ریاضی وداکتری صورت عالیهٔ حالیه را بخود پذیرفته است . جنگهای صلیبی قرن یازده اصلاً منبع انتقال علوم شرقی درغرب است ، وازهمین زمان است که علوم غربی روبترقی نهاده وبواسطهٔ حس کنجکاوی وشوق به علوم کیمیاوی غربیان رتبه بلندی را حائز گشتند . بعد در قرن ۱۷ علوم کیمیاوی بواسطه عالم مشهور ومعروف فرانسوی موسوم به لاوازیه (Lavoisier) ترقی زیاد نمود ـ در حقیقت می توان كه شخص مذکور را بانی وموسس کیمیای امروزه دانست .
سپس در اواسط قرن ۱۹ یعنی از سنه ۱۸۵۷ (Perkin) پرگن نام عالم مشهور و کیمیاگر معروف رنگهای مصنوعی انیلن را برای دفعهٔ اول بروی کار آورده آنهارا مورد استعمال قرار داد ونیز در همین آوان بود كه (Verguin) ورگن عالم کیمیا ، فرانسوی رنگ سرخ فوکسین مصنوعی را ایجاد نمودند . بطور خلاصه گفته می توانیم که تقریباً مخترع تمامی رنگهای مصنوعی انیلن کیمیا گران فرانسوی میباشند .


- ٤٧ -

در وقت حاضر، موادی که بذریعه آنها رنگ های مصنوعی را
بدست میآورند خیلی زیاده است انواع رنگ های مصنوعی که از نتیجهٔ
ترکیبات کمیاوی بدست آورند از دوهزار نوع هم زیاد است .
موادی که منبع رنگ های مصنوعی میباشند
مهمترین موادیکه از آن رنگ های مصنوعی را بدست می آورند
ذوغال سنگ میباشد . دوغال ـ این مواد از نقطهٔ نظر تاریخ
معرفت الارضی از چوب های جنگل های است که مدت هزارها سال
در تحت زمین مدفون بوده و بواسطهٔ عوامل شیمیائی تبدیل به انواع
مواد مختلفه که موسوم به ذوغال میباشند شده است چنانچه در اوائل
این مواد مدفونه بصورت يك نوع ذوغالیکه موسوم به تورب Tourbe است
بوده بعد از مرور چند زمانی مبدل به لینیت Lignite گشته
و این مادهٔ جدید نیز بعد از مدتی به هوی Huille مبدل
گردیده ذوغال سنگ مروجه را تشکیل می دهد علاوه از مواد فوق
يك نوع ذوغال سنگ خالص موسوم به انتراسید Antacide نیز
موجود میباشد -
رنگ های مصنوعی انیلن را از ذوغال سنگ نوع اوی Huille بدست


- ٤٨ -

می آورند بطریق مثال .
اگر صد کیلو گرام ذوغال سنگ نوع هوی یا (Houille)
در میان امبیق های آهنی انداخته از هوا محفوظ داشته حرارت
بدهیم از آن تقریباً : ٤ ر ١٧ غاز و
٥ کیلو گرام گودرون ( عبارت از تیلی است که دران مواد
مفید برای رنگ سازی و غیره ادویه جات کمیاوی موجود میباشد
از قبیل بنزین تولون (Toluene) نفیلن .
و بقیه فضله ذوغال سنگ مذکور میباشد که موسوم به كوك است
تمامی رنگ های مصنوعی اینلین ازین سه نوع تیل مذکور شده
بدست می آید .

انواع رنگ های مصنوعی
قبلاً ذکر شد که رنگ های مصنوعی به تعداد زیادی موجود
میباشد - لذا کیمیا گران این صنعت برای آسانی کار آنرا به انواع
و گروپ های مختلفه نموده اند که مشهور ترین آنها عبارت از :
۱ - رنگ های تیزآبی یعنی رنگ هائیکه در آنها تیزاب ها


- ٤٩ -

بكثزت استعمال می شود .
۲ - رنگ ھائیکه در آنها تیزاب بقدر خفیف استعمال میشود .
۳ - رنگ ھای بازیك (یعنی رنگ ھای خلاف تیز ابی) .
٤ - رنگ ھائیکه بحصة نمکهای معدنی استعمال میشود .
٥ - رنگ ھای کروم .
٦ - رنگ ھای خمی .
٧ - رنگهای ساده که برای پارچه ھای نخی استعمال میشوند .
رنگ ھای تیزابی
تعداد این نوع رنگ خیلی زیاده بوده آنرا در رنگ آمیزی
پشم وابریشم وموی استعمال می نمایند .
مشھورترین رنگھائیکه در این کروپ داخل می باشند قرار
ذیل اند .
اول - رنگ ھای زرد از قبیل :
۱ - زرد کنيلين Joune Quinolin
ب - زرد نفتولین Nophtol «
ج - زرد میتانیل Melanie «


۵۰

دوم - رنگ نارنجی نمبر ۲ عموماً در قطی این نوع رنگ
نمبر ۱۱ نوشته میباشد
سوم - رنگ آبی که بچند نوع میباشد :
ا - آبی محفوظ Bleu patente V
ب - آبی كيتون Bleu quiton J
ج - آبی تیز آبی Bleu acide
چهارم - رنگ سرخ مصنوعی که مشهورترین آنها عبارت از
ا - سرخ اميد و نفتوك Rouge Omidonophtol
ب - کرم اوترب Chromotrope (23)
ج - سرخ فوكسون تيزاب Fuchsine acide
د - سرخ اكزيلين Xylen
هـ - سرخ نافوکسین نشان سر قطی میباشد
, ,
پنجم - رنگهای سبز مصنوعی که انواع آن عبارت از :
ا - سبز برای پشم Vert pour laine
ب - سبز تیزآبی Vert acide
ج - سبز نفتالین وغیره Vert onophtolvie


- ٥١ -
خواص رنگ های تیزآبی
پارچه که بدین نوع کروپ ملون شود در خشان بود : - در اثر نور و حرارت آفتاب رنگ خود را مفقود می کند ولیك در اثر شست و شو عرق ثابت می باشد .
طریق استعمال رنگ های تیز آبی
اگر بخواهیم یك مقدار پشم یا پارچۀ پشمی را به این کروپ رنگ آمیزی نمائیم یك طشتی که گنجایش متناسب آب را سی بار مقدار پشم مقصود داشته باشد از سه الی چهار فی صد تیز آب گوگرد (۱) و ده فی صد سولفات دوسود (۲) یاده فی صد نمك طباخی را انداخته سپس یکی از انواع رنگ کروپ تیز آبی فوق الذکر را در آب محلول وصاف نموده در طشت مذکور داخل مینمایند (مقدار رنگ باید که با مقدار پشم متناسب داشته باشد ) بعد از آن مخلوط طشت را بذریعة چوبها بحرکت آورده تا (٦٠) درجه آنرا حرارت میدهند (درجه آب گرم) سپس پشم را در آن داخل نموده تایک ساعت الی ١/٢ ١ ساعت جوش میدهند - بعد از میعاد مذکور پشم را از طشت خارج نموده درهوای معمولی خشك مینمایند پشم مذکور به یك از رنگ هائیکه موافق ذوق مالك اش باشد به کروپ تیز آبی ملون میشود .
تمرین (۱) در اینجا تیزاب گوگرد را بواسطۀ استعمال میکنند که یکی از خواص این تیزاب ها اینست که بعضی رنگها را زود تر در آب محلول می سازد .
(۲) به سولفات دو سود یا نمك طباخی را درین نوع کروپ در رنگ آمیزی بواسطۀ استعمال می کنند که رنگ خود را متدرجاً در پشم داخل نموده و به یك سان روی سطح آن منتشر می شود .


ـ ٥٢ ـ

رنگهائيكه در آنها تیزاب بمقدار خفيف استعمال میشود .
مهمترین انواع این کروپ عبارت از :
ا ـ اوزین سرخ    Esine
ب ـ گلابی بنکال    Roso Bouyole
ج ـ فلورسين (زرد)    Fluovian
د ـ سیانوزین (سرخ)    Cynosin
ـ فلوك سين (سرخ)    Elocens
استعمال کروپ فوق الذکر ـ در طشتي يك مقدار کافی آنرا باده
فی صد تیزاب سرکه و ده فی صد نمك سركه (١) ( عبارت از عمل
سرکه بالای پولی میباشد ) و يك مقدار یکی ازین رنگ فوق الذکر
مخلوط نموده پارچۀ مقصود را داخل مینمایند . پس مخلوط مذکور را
تا(٨٠) درجۀ حرارت داده يك ساعت آرام میگذارند پارچۀ مذکور را
به یکی از رنگهای این کروپ ملون میشود .
علاوه از طریق فوق میتوان بطريق ذیل نیز رفتار کرد .

(۱) نمك و سركه را بواسطۀ استعمال میکنند که رنگ به يك لسان در پارچه منتشر شود .


- ٥٣ -

قبل از رنگ آمیزی نمودن اگر پارچه مقصود را بايك مخلوط ه
فی صد زمچ و ده فی صدتاتار جوش بدهند و بعد از ان رنگ آمیزی
کنند پارچه مذکور ملون به یکی از الوان کروپ شده جلوه خوبی را
حاصل میکند .

١١١

کروپ رنگهای بازيك

این رنگها اگر چه پخته نبوده در اثر نور آفتاب وشست وشو رنگ
اصلی خود را از دست میدهند لکن بواسطۀ بعضی خواص ممیزه
از قبیل درخشانیت و جلوه خوبی که دارند مهم بشمار رفته بکثرت
استعمال میشوند .

مهمترین انواع کروپ عبارت از :
آبی متلین Bleu meltylene
ب ـ رود آیین (Rhoda omine (B
ج ـ آبی ویکتوریا Bleu vectoria
د ـ سبز مالاشيد Wert malacluit


- ٥٤ -

ھـ بنفشه میتلن Violet melt ; lene
و ـ سبز میتلن Uert meltylne
ز ـ تیو فلاوین Thioflowin
ح ـ اورامین (٥) که رنگ زرد است و یکی از خواص ممیزه
رنگ این است که به آب شیر گرم رنگ آمیزی می شود .
تعداد رنگ ها و انواعی این کروپ خیلی زیاد است .

طریقهٔ استعمال رنگ های بازيك

در يك طشتی ده فی صد سولفات دو سودا يا نمك طباخی را با چند
قطرهٔ تیزآب سرکه و يك مقدار کافی از انواع رنگهای شیرین کروپ
انداخته سپس پارچهٔ مقصود را در مخلوت داخل نموده تا (٨٠) الی
(٩٠) درجه آنرا حرارت میدهند پارچهٔ مذکور به یکی از الوان
مقصود که مدنظر باشد رنگ آمیزی می شود .
بعضی اوقات اگر بخواهند که پارچهٔ مقصود به یکی از انواع
این کروپ بطور خفیف ملون شود در طشت رنگ آمیزی


- ۵۵ -

يك مقدار نمك طباخی و خاكه تباشیر را بامقدار رنگ مخلوط
نموده قرار طریقه فوق عمل میکنند -

رنگهای الکلی
(یعنی بر خلاف تیزآبی)

تعداد این گروپ خیلی محدود بوده و مشهورترین آنها عبارت از :
ا - آبی الکلی
ب - بنفشه الکلی
این دو نوع رنگ مصنوعی فوق الذکر در اصل خود بطور پودر
سفید میباشند که در وقت رنگ آمیزی بواسطه عملیات کیمیاوی
ملون آبی و بنفشه را به خود اختیار میکند .

طریقه استعمال این گروپ

در يك طشتی رنگ سفید (يا جوهر سفید) مذکور شده را
بايك مقدار پولی که از يك الی ۳ فی صد باید با پارچه مقصود به اندازه
یکساعت جوش میدهند سپس این مخلوط را در يك طشتی دیگری
که دارای (۲) فی صد تیزاب گوگرد باشد انتقال داده و آنرا حرارت


-- ٥٦ --

میدهند مخلوط مذکور به جوش آید پارچۀ مذکور به یکی از الوان
مقصود فوق الذکر ملون می شود .

رنگ هائيكه بتوسط نمك های معدنی
استعمال میشود

اين كروب بدو حصه منقسم میشود .
الف ـ حصۀ كه نمك معدنی مذکور در آن بعد از رنگ آمیزی
استعمال میشود اين حصه مشهور به رنگ های کروم میباشد
و عبارت از :
ا ـ سرخ پور درا Colorants au chromes
ب ـ زرد رونین
ج ـ سرخ هریو كروم
د ـ آبی و سیاه هر یو کروم
هـ ـ کروم او تراب
علاوه از انواع فوق الذکر انواع دیگری نیز درین حصه
داخل میباشند .


[BLANK PAGE]


- ٥٨ -

دوم

فرقه که نمک گروم در رنگ موجود میباشد این فرقه مشهور به
فرقه نیولند Neolone میباشد که در فابريك شهر بال مملکت
سویس آماده گشته و مشهور ترین عبارت از :

ا ـ سرخ نئولند
ب ـ آبی نهولند Rougeneolon
ج ـ نارنجی نئولند Oruge neolon
د ـ زرد نئولند Joune neolon

علاوه از انواع فوق عدهٔ زیادی دیگری نیز شامل این فرقه
میباشند خواص فرقهٔ فوق این رنگ در اثر نور ثابت بوده طریقهٔ
استعمال نمودن آنها خیلی سهل می باشد و از همین سبب است
که در عالم صنایع رواج کلی یافته خصوصاً آنها در رنگ آمیزی
قالین و پشم در ایران و ترکی یونانی به کثرت استعمال میکنند لکن
از طرف دیگر خیلی با قیمت میباشند .


٥٩
طریق استعمال
در یك طشتی که در آن مقدار کافی آب باشد ز ٦ فی صد
تیزاب گوگرد و از (۱۰) الی ١٥ فی صد نمك و يك مقدار کافی
رنگ مقصود انداخته مخلوط مذکور را تا ۷۰ درجه حرارت میدهند
سپس پشم پاك وشسته را در آن برای رنگ آمیزی داخل می نمایند
پشم مذکور به یکی از انواع رنگهای فوق الذکر ملون می شود
بعض اوقات يك مقدار دیگر تیزاب را نیز در وسط عملیات علاوه
می کنند تا که پشم به خوبی رنگ را جلب نماید .
حصة سوم
رنگ هائی که بهمراه زاج استعمال میشوند
مهمترین رنگهای این حصهٔ رنگ الی زارین یاروناس مصنوعی
که مشهور به الی زارین Alizarine میباشد .
این رنگ که به سه نوع زرد سرخ وسبز منقسم شده است
در اثر نور آفتاب و شست و شو نسبت به سائر رنگ های مصنوعی
فوق الذکر ثابت بوده رنگ خود را از دست نمی دهد .


- ٦٠ -

طریق استعمال رنگ آلی زارین

در يك طشت رنگ آمیزی
زاج Alun ١٠ (ده) فی صد
تار تارات و پوتاس سه فی صد
اسید اه کسا لیک ۲ (دو) فی صد Acide exalique
را مخلوط نموده پشم یا پارچۀ مقصود را در آن جوش میدهند بعد ازان آنرا از طشت مذکور خارج نموده میفشارند و در يك طشت دیگر که دارای دو فی صد الی زارین و دو فی صد خاکۀ ریته ، ودو فی صد نمك چونه ( که از تاثیر تیزاب سرکه بالای چونه بعمل می آید) را بامقدار کافی آب مخلوط نموده آنرا می آورند ـ اگر درین طشت يك مقدار صابون را نیز علاوه نموده بهتر خواهد بود بعد ازان پشم یا پارچۀ مقصود را در آن داخل نموده رنگ آمیزی نمایند پارچۀ مذکور به یکی از الوان سه رقم فوق ملون میشود .


- ٦١ -

۷۱
گروب رنگهای خمی و مصنوعی
مهمترین رنگ این گروب نیل مصنوعی میباشد که اهمیت
زیادی دارد و بواسطه علمیات کمیاوی آنرا از مواد از قبیل نفتلین -
ایندلین بدست می آورند این گروب را بطریقیكه خمهای رنگ نیل
طبیعی را استعمال میكردند استعمال میشود لكند در رنگ آمیزی
نیل مصنوعی برای آسانی كار خم هیدر وسولفید را بكار میبرند
چنانچه در یك خمیكه گنجایش شش هزار پاو مایع را داشته باشد
سرش گانگری تازه دو پاو
جوهر نوشادر (آمونیك) سه پاو
هید روسولفید یك پاو
نیل كه دارای (٦) فی صد رنگ خالص باشد بهمرای شش پاو
سودا كوستيك ویكصد پاو آب مخلوط نموده آنرا تا ٥٠ درجه
حرارت در طشت مذكور می اندازند سپس در خم مذكور علاوه
از مقدار ذكر شده شش پاو هید روسولفید علاوه مینمایند -
بعد ازین عملیات خم مذكور برای رنگ آمیزی شش هزار پارچه


- ٦٢ -

پشم آماده می باشد و برای رنگ آمیزی آن چنین رفتار میکنند که!
در يك تکری که شصت پاو پشم را گنجانیده بعد ازان در طشت
مذکور داخل نموده به اندازه نیم ساعت دران گذاشته سپس آنرا
خارج می نمایند و بهمین ترتیب الی آخر تمسیل مکنند ـ لیکن باید
که بعد از رنگ آمیزی پشم شسته شود ـ نیل سرخ مصنوعی را
نیز قرار قاعدة فوق استعمال میکنند علاوه از نیل های فوق الذکر
يك گروب نیل دیگر که بنام نیل های محلول می باشد موجود است که
به تازه گی بتوسط یکی از معلمهای مكتب شمی مولوز اختراع
شده است .
الوان این فرقه نیل مختلف بوده بانواع سبز و سرخ و آبی و غیره میباشد
طريق استعمال این نوع نيل ـ در يك طشتى مقداری یکی از نوع نیل
مذکور را به همرای چند قطره تیزآب سرکه ونمك طباخی مخلوط نموده
پارچه مقصود را در آن داخل می کنند و آنرا به اندازه یکساعت
حرارت میدهند سپس پارچه یا پشم مقصود را از طشت مذکور
خارج نموده كه در يك طشتی دیگری كه در آن يك مقدار نمك
آهن ( Fel3 ) و يك مقدار تیزاب گوگرد ( ٤٪ ) فی صد باشد


- ٦٣ -

پشم مذکور را داخل نموده تا ( ٦٠ ) درجه آنرا حرارت میدهند
درطشت اولین پارچه برنگ اصلی خود بوده و درطشت ثانی با یکی
از انواع نیل مذکور ملون میشود .
بعون الله تعالی کتاب رنگ آمیزی حصۀ پشم به اتمام رسید
در آتیه انشاء الله کتب دیگری در خصوص رنگ آمیزی پنبه و
ابریشم تالیف نموده برای هموطنان عزیز نشر خواهم نمود امید
است که هموطنان عزیز ازین اثری عاجزانه ام استفاده بگیرند و اگر
در مسئلۀ دوچار مشکلات شوند خواهشمندم که به بنده مراجعت
نمایند تا رفع اشکالات آنها را بقرار قاعدۀ شیمائی و اصول مروجة
ممالک متمدن به آنها بفهمانم .

تمت