Afghanistan Digital Library

adl0016

http://hdl.handle.net/2333.1/6q573n8h

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


فهرست ابواب فصول فواید کتاب ادب القاضی جلد اول فتاوای سراج الاحکام فی حالات الاسلام
صفحه مضمون صفحه مضمون
۶ مقدمه که مشتملبر فصول یک تمه است ۷۹ فصل اول در آداب مفتی
" فصل اول در طبقات فقهاء ۸۹ فصل دوم در خوابتنزہ فتوی
۱۱ فصل دوم در رسم مفتی ۹۱ باب چهارم
۲۲ بیان علامات افتاء " در بیان احکام قاضی جدید
۲۷ بیان طبقات سه گانه مسائل ۱۱۲ باب پنجم (۵)
۳۴ فصل سوم درحکم ضعیف و تقلید در جموع " در افعال قاضی وصفات و آداب جلوس او
۴۱ تتمه مشتمل است بر بعض فواید ۱۳۰ باب ششم (۶)
۴۵ مناقب امام اعظم و بخواب دیدنش خدای تعالی را " در بیان مد د گاری قاضی منع زدنش و زندانی کردنش
۵۰ کتاب ادب القاضی مشتمل بر بیست و یک باب است ۱۴۱ باب هفتم (۷)
" باب اول " در رشوت و ہدیہ و ضیافت قاضی
" در اثبات قضاء و بیان ارکانش ۱۴۳ رسول الله صلی اللہ علیہ وآلہ سلم لعنت گفته براشی ترشی
۶۰ ارکان قضاء شش اند ۱۵۰ ہدیہ بهر عامل مانند ہدیہ قاضی است و بطل خرمست
۶۷ بیان اوصاف شایان قاضی " باب هشتم (۸)
۷۲ قاضیان سه قسمت اند دو دوزخی و یک بهشتی " بیان مقرر کردن و معزول کردن پادشاه قاضی را
۷۵ باب دوم ۱۶۵ باب نهم (۹)
" در بیان دخول در قضاء " بیان رزق قاضی و عالمان و پادشاهان
۷۹ باب سوم
" در بیان شرائط فتوی مشتمل بر دو فصل


باب دهم (١٠)
بیان بندی کردن و طایفه مشتمل بر هفت فصل
فصل اول در جوانب کتاب و صفت و اجماع
فصل دوم بیان کسی که بندی کرده میشود با ایندی شود
فصل سوم بیان کسی که بسبت نالت بری میشود با نه
فصل چهارم بیان کسیکه بندی کرده میشود بنفقه
فصل پنجم بیان وعده بندی
فصل ششم بان طایفه و امین با دیون
فصل هفتم بیان بعض مسایل سیاست و تعزیر
تعزیر کند پیروز زن و غلام خود و صغیر را ترک نماز
باب یازدهم (١١)
مشتمل برسه فصل است
فصل اول در کتاب قاضی بقاضی
کتاب قاضی بقاضی درحدود و قصاص قبول ستی
فصل دوم در بیان کلی است که عمل بر آن کرده میشود
فصل سوم در بیان قضای زن
باب دوازدهم
مشتمل بر دو فصل است
فصل اول در قضا د حجت دات
حکم قاضی در حجیت نیافد است مابین حق و دو مسئله
فصل دوم در بیان قضا بشهادت زور
باب سیزدهم مشتمل بر فیصل

٣٦٣ فصل اول در قضا بر غائب تعدی قضا
٣٩٩ فصل دوم تصرف در اموال قایم ومفاتیع مفقودین
۴٣۴ باب چهارهم (١٣)
۴٣۴ دربیان یکه حضورش شرط است برای خصومت باشا
۴۵۴ باب پانزدهم (١٥)
در بیان نصب وصی وقیم و اثبات و صایت
۴۶۴ باب شانزدهم (١٦)
در بیان مزه که بعد از ان دعوی شنیده نمیشود
۴۹٩ در احکام حیل شرعیه است
۵٠۴ مسائل متفرقه بر سکوت
۵٩۴ باب هفدهم
دربیان قصاص گرفتن و نگرفتن قاضی از دعا طه
۵١۴ باب هجدهم دربیان انکه جانشین میشود بعداز صرورتا
۵٢۴ باب نوزدهم در بیان تحکیم
۵٣۴ مسائلی که حکم محکم مخالف است در آنها با ز حکم قاضی
۵۵۵ باب بیستم در قضا بمواریث
۵٠٠ باب بیست و یکم در سایل پراکنده کتاب قصاص
فصل اول بیان تصرفیکه رو است برای انک در مکانیکہ بجا کویت
۵٩٠ فصل دوم در بعض مسایل نقض قرار وغیر ان
۵٠٠ فصل سوم در بیان انکه قاضی سکوی کرده میشود وانکه کرده نیون


من نباء خبر اليقين الدين
بتوفيق صمد او در تعا متراش شرع مبين ركن ركين داناي مسايل فقير الداني جلال خان علين زيني پشاوری بناباعث انتفاع
خلق الله بتصحيح سراپا شرعيت و قاطع حجت بديل و متين سراج الملة و الدين اميرالمومنين نورالله مرقده الي يوم الدين مسمي
جلد
اول
بنام پرور آن پادشاه اسلام تالیف کتاب منظار یتیمی بحساب ابجد تاریخی کتاب شد
سراج الاحكام في معاملات الاسلام در سال هزار و سه صد و سی و دو در بلده طیبه کابل طبع شد
ادب
افغانسی
بتصحيح فضایل فہم افضل شان علمای متبحرين ميزان تحقیقات شرعيت بسبعی و التمام
مالا کلام خادمان درجات اسلام عالیجاه عزت نشان محمد سرور خان در جیل کارخانه جات
در مطبع دار السلطنه کابل بزیور طبع رسید


بسم الله الرحمن الرحیم
حمدی که ادای آن باعث احاطه نعم و افاده کرم کردد و مجدی که ابدای آن سبب صلاح اهل عالم و فلاح بنی آدم با
نیاز درگاه و نثار بارگاه خالقی که تمامی ممکنات را بفضل و کرم اکتم و تم بعرصه وجود آورده انسان ضعیف البنیانرا
بفهم و فراست و علم و دراست سرافراز گردانید و خلدود مهربانی که صلاح دنیوی و فلاح اخروی بندگان را بتأهید مقوم
شریعت غراء و ملت حنیفہ بیضا منوط ساخته و در اطراف ربع مسکون و جهان بوقلمون بحکمت هُوَ اَنْشَأَكُمْ
مِنَ الْاَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِیهَا علم دولت ایشان برافراشته کیر عالی که مسلما را بفضل عمیم و لطف تمیم مژده
اَلَّذِینَ اِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِی الْاَرْضِ أَقَامُوا الصَّلوةَ وَأتَوُا الزَّكوةَ وَاَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ مبر و مسرور
گردانیده عالمانی که فاصلانی رشح انس و جان صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم حفیض حضیض زلت و حقارت باوج عزت و
کرامت یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ امَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِینَ اُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ رسانیده مالک الملکی که ربیت اشر
پادشاهان عالم را باحسان تقسیم پرورده فرمانروانی ماوج گیتی کشائی برافراشته زمام مهام کار انام را بسطوة کریمیه
وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِی الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ بکف اختیار و قبضه اقتدار ایشان
مفوض ساخته آری تحار والای بی احصا و متکار نعمای متنایش از نامحل و مشارب ملابس و مراکب و مجالس و


دیباچه
۳
ادب القاضی
و مساکن و موارِد و مواطن مجملاً در دفاتر فکر و صحایف قیاس و بناید پس از عهد یک شکر که شکر نعمت جود است که برتر
آبشخر نعم الآلای دیگر زبان کشاید بجان سبحانی که حبیب آنرا دوان لی مع الله صلی الله تعالی علیه و علی آله
بجز و قصور اعتراف نماید و زبان حق بیان بكلمه لا احصی ثناء در ایوان عز شناوانی و پیشوایان دیگر
بز سکوت و حیرت و عجز و عبودیت چو پیش آرند سبحان من بِعِزَّتِهِ نِعْمَتَهُ وَجَلَّتْ قُدْرَتُهُ وَدَامَت حِكْمَتُهُ
دور و د خجسته درودی که منتج درجات فوز و فلاح وثمر مراتب سعادت و صلاح با شحه نیارگاه و تحیفه درگاه صاحب کا
احسان
معظم واضع شرع مکرم و رافع قواعد مواعظ و حکم سیند ملوک عرب و عجم و امر کننده اطلبوا العلم ولو با ؟
و بشارت دهنده من يُرِدِ اللهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّين مخاطب بخطاب قُلْ اِنْ كُنتُمْ يُحِبُّونَ
فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ ، ومعلم تعليم لكم اللهُ لا إله إلا الله، و مُکَرَّم بكريم وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا مُحَمَّدٌ
رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَاتْبَاعِهِ و سلم چنانچه شکو و بیاس خالق موجودات وحملة
امکان به حصر و شنانیروت همچنان مدح و ثنای سید کائنات و اشرف مخلوقات صلی الله علیه و آله صلوات بجا
شرح و بیان و تحریر کلک و بنان افزون بیست نطق معطاش بجز معترقه اگر چه نطق ازل را ابد تفاصی ہے
و بر آل سعادت مآل و اصحاب فیض انتسابش که صدور مظهره ایشان مملو از جواهر علوم قلعی است و جیوب تمام
مشحون از زواهر حکم اسرار نا متناهی خصوصا بر خلفای عظمای راشدین و ورثهای مرضیتین والله مهر تمکین دایی
انفصل ایشان پس از مهور و زیان عنق امیرالمؤمنین صدیق اکبر رضی الله عنه که آیه وافی ہدایه وَالَّذِي جَاءَ بِالصَّدْقِ
وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ نعت جال اوست و قاسم ایشان صاحب رای صواب حاوی گنج
ثواب ناطق برموز وحی و کتاب امیر المؤمنین عمر بن خطاب رضی الله عنه که آیه مرحمت پایه یَا أَيُّهَا النَّبِيُّ
عثما بن
حَسْبُكَ اللهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ صفت کمال تو اسم ایشان منبع جود و احسا منبع حيا و امام بن عمير
عثمان ابن عفان رضی الله عنه که آیه بشارت پایہ امَنُ هُوَ قَانِتْ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الأخر
علے
وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّه مج افضال اوست چهارم ایشان مظهر العجائب وشمس المشارق والمغارب امیر المومنین


دیباجه
۴
ادب القاضی
ابن ابی طالب رضی الله عنه که آیه کریمه اِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلَوةَ
وَيُؤتُونَ الزَّكَوةَ وَهُم رَاكِعُونَ بیان حسُن حال اوست ببرانی عُشْره مُبَشَّره و بر جميع مجتهدان دین و
پیشوایان راه صدق و یقین و صاحبان مذاهب اربعه مهدیین علی الخصوص بر صاحب مذهب شریف
و مشرب لطیف امام اعظم و همام مُعَظَّم و حبر صَافی ابو حنیفه نعمان بن ثابت كوفی رَحْمَةُ الله عَلَيْهِ برجمیع عالمان
و تابعان و مُقَلّدان آن عالمان اوایت پیشوایان راه صدق و صواب تا روز حساب از درگاه ایزدِ وَهّاب نازل باد آمين يارَبَّ الْعَالَمینَ
آوان همایون و زمان میمون که سریر سلطنت که کرسی خلافت و شوکت افغانستان بجلوس میمنت مانوس فرمانروای
والا شان و تاجداران ممالک و امان ایمان متبوع مستطاع عدل آیین مقنِّن متین و مُروّج شرع مبین سَریر
ابن الامیر ابن الامير ابن الامیر سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان ادام الله امارته بین الانام الی قیام
الساعة و ساقه القيام مفتخر و مباهی است که از خلقی آثار خوبی و شایستگی از چهره منیرش تابان و انوار سعادت
و صلاحیت از سیمای مبارکش نمایانست و از آنجا که استعدادش بمقتضای جبلت مینه ای و نهادش بمستدعی شریعت
و عصبیت پروری است بنحوای كُلُّ اِناءٍ يَتَرشَّحُ بِمَا فِيهِ تمامی اوقات شریف خود را بتنمیه قواعد
هنر پروری و تشييد مبانی فضیلت گستری و اجرای احکام شریعت نبوی صلی الله عليه و آله و سلم مسیر گردانی
و انفاس عزیز بها پیوسته بتعليم تعليم علوم ديني و تبحر از مسائل یقینی مصروف دار و میدارد چون علم معاملات فقه
شریف بعد از علم توحيد و عبادات بسبیل اطلاق به اتفاق جميع ائمۀ آفاق اعلی و ارفع از جميع علوم مسئوله
و فنون مقصوده میباشد و تشیید قواعد نظام جمیع انام و بنیان نظام اهل اسلام به استحکام آن امر
سعادت اثر منوط و حضن دماء کافه انام بدین حصن حصین مصون و مضبوط و حفظ اموال خواص و عوام بدین حبل
متین مربوط است پس اشتغال بتحقیق تدقیق آن از اهم مقاصد و مطالب و اجرای حدود و احکام آن افزاب
مطامح و مآرب است اما چون درین ایام که قریب به تاید همام طُرق اجتهاد باجتماع اهل سُنّت و جماعت
بتمامی مسدود و ممنوعست و اصحابی تنقیح و ترجیح و ارباب تصحیح و تخریج معدوم و مرفوع بعضی انام بواسطهٔ
قلت


دیباچه
قصور حمت و فتور رغبت برموزات ونکات مختصرات قدمائی بردو خته استند وبسبب فور روایات و هجوم اختلافات
مبسوطات کتب عربیه در تشویش و ترد می‌افتادند بنابرین از کمال می دین متین از روی رعیت پروری و شرعیت گستری
این امر سعادت اثر را اول به فضل هم و اعظم از مطالب دگر دانسته امر جلیل القدر چنین فرمود در یافت که علی الا درگاه
فیض پناه در دارالسلطنه و فضلای اطراف واکناف دارالخلافه یکی میباشند مسائل قویه و روایات صحیحه را قوال اشهر
و احوط و اعدل وارفق را از کتب معتبره و شروح متداوله و حواشی متعد ده که در ین ایا م مسلیر با عتبار و صفت اشتهار یا بند
تالیف نمایند و ترجمه هر مسلحه را بزبان فارسی از تحت آن تحریر نموده که قریب نفهم عوام و نافع جمیع انام و خالی ازرموزات پقایی
و عاری از دلائل و اشارات و مبرا از طرقی اخلال واعلال و منقرا از قیل و قاکی که متافع بسیار و نتایج بیشمار ظاهر شود تار
العمل قضات و مفتیین دیار مسلمین که عمال شرع متین اند کرده و در هنگام مرافعه حصین احقاق حق طرفین بحکم محکم و حجت میروم
بعضا امر جلیل القدر حضرت شهر یاری وا بین مجاهدین دین مبین بمصداق خو عزمیلی واطیعو الله واطیعو الرّسُول واولی
الامر منکو که اطاعت نمود ه بقدر مقدوره فراخور میسوره در عمان عزم بر اسمت تالیف کتاب موصوف منعطف
گردانیده مسائل و جستیه شمائل قویه و روایات آفتاب تمائل صحه را از کتابهای متون مثل مختصر قد وری دید یه و کندید قا؟
و وقایع الروایه ومختصر الوقا یه و تنویر الابصاره اختیار و از کتابهای شروح مثل ہدایه وشرح وقایه و عنایه و کفایه و نسیم الکید
و برحندی و ابوالمکارم و جامع الرموز و سراج الوهاج و جوهر و نیره و در مختار و بحر رائق ونهر فایق و زیلعی و مختار الاختیاری
و از کتابهای فتاوی منند قاضیخان و خلاصة الفتاوی و فتاوای بزازیه وخزانه مفتیین وفتاوای عالمگیر و فتاوای تم
و فصول عمادی و جامع الفصولین تنقیح حامدیه و قنیه د سراجیه واز کتابهای حواشی مثل چینی و قر والی و و طحطاوی و چمبی
و غالباً حواشی دیگ کتا بهائی موجوده موافق آیه حدیث نیلاً نسکر ان کلماتم بدون تغیر وتبدیل بزبان عربی منتخب
کرده ترجمه حاصل پر ساله را جملةً بزبان فارسی از تحت آن تحریر نموده و نظر با قصب مبارک جناب همایونی با سم سامی
و نام نامی سراج الاحکام فی معاملات الاسلام نامیدند که مشتملست بر یکمقد
و چهل کتاب یک خاتمه مامول از مشمول کرم الهی ومسئول از عموم نهم نامتناهی چنان است که این سعی باد شاه دیانت


حصۀ اول
مقدمه
٦
دستگاه را شکوه در دنیا و ماجوره عقبی بگرداند و علما مولفین عزیزی خیر عطا فرماید و این کتاب را در انظار اولی الابصار
کالشمس فی نصف النهار جلوه گر سازد که نفع عام از برای جمیع مومنین خیر انجام در ای قلمی مسطور باشد و التماس ناظران یکمینا نظر
و مبصران بصیر البصر انیکه چون مجوف اهو و نسیان این هم ايضا محتاج بسند پس از تحقیق بمباریه و تدقیق باشیار مذیل عفو پوشیده
بقلم اصلاح تدارک انرا بطریق صواب برنگارند و خطای این عاجزہ بین شرع رسول کریم را در پس پرده اخفا خوانند و بقاء
پادشاه اسلام و این خادمان دین سید انام را بدعای خیر یاد و شاد فرمایند وَ بِاللَّهِ التَّوْفِيقُ وَمِنْهُ الْإِجَابَةُ إِلَى سَبِيلِ التَّحْقِيقِ
مقدمه
بيان اقسام
یار در سایت مفتی آثار و
دانستن حال کیکه فتوی
میدید بقول
او
فایده در
طبقات دستگاه
علمای علم فقه که بعده بیان
میشود انه )
وَفِيهَا ثَلثةُ فُصُولٍ وَتَتِمَّهُ این یکه بعد ازین بیان کرده میشود مقدمه کتابست و در ینمقدمه فصول یک تتمه است
الْفَصْلُ الأَوَّلُ فِي طَبَقَاتِ الْفُقَهَاءِ وفصل اول ثابت است در بیان طبقات علما فقه شريف قَالَ الْمُحَققُ ابْنُ
الْكَمَالِ بَاشَا فِي بَعْضِ رَسَائِلِهِ إِنَّهُ لَا يَكْتَفِي فِعِلْمِ حَالِ مَنْ يَفْتِي بِقَولِهِ وَلَا تَكْفِيهِ مَعْرِفَةُ بِاسْمِهِ وَنَسَبِهِ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ مَعْرِفَتِهِ
في الرِّوَايَةِ وَدَرَجَتِهِ فِي الدِّرَايَةِ وَطَبَقَتِهِ مِنْ طَبَقَاتِ الْفُقَهَاءِ لِيَكُونَ بَصِيرُهُ فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْقَائِلِينَ مُخَالِفِينَ وَقُدْرَةً كَافِيَةً لِتَرَجِيحِ
القَوْلِ مِنَ الْمُعَارَضِ بَيْنَهُ (سر المحققان و محقق ابن کمال پاشا در بعضی رسالهای خود گفته است که تا چار نیست در مفتی را از دانستن حال
کسیکه بقول او فتوی میدهد و شناختن مفتی مرانکر را بنام و نسب او کافی نیست بلکه نا چارلیست از شناختن حال او در روایت
ودرایه او در دانستن دلیل و طبقه او از طبقات فقها تا که مفتی را تمیز حاصل شود میان دو گوینده که مخالف باشند و توانائی
کامل حاصل شود او را در ترجیح نمودن یکی از دو قولی که معارض باشند با یکدیگر والفُقَهَاءِ عَلَى سَبْعِ مَرَاتِبَ الأَوَّلُ
طَبَقَةُ الْمُجْتَهِدِينَ فِي الشَّرْعِ كَالْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمْ وَمِنْ سَلَكَ مَسْلَكَهُهُمْ فِي تَاسِيُسِ قَوَاعِدِ الْأُصُولِ
وبدنيا تروح بفروغها الثَّانِي طَبَقَهُ الْمُجْتَهَدِينَ فِي المَذْهَبِ كَالْبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَسَايِرِ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةً رَحِمَ
الله تعالى القَادِرِينَ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الْأَحْكَامِ مِنَ الْأَدِلَّهُ عَلَى مُقْتَضَى الْقَوَاعِدَ الَّتِي قَرَّرَهَا اسْتَادُهُمْ أَبُو حَنِيفَةٌ حِمَهُ اللَّهُ فِي الْأَحْكَامِ وَإِنَّ
خَالَفُوهُ فِي بَعْضِ أَحْكَامِ الْفَرُوعِ لَكِنْ يُقَلِّدُونَهُ فِي قَوَاعِدَ الْأُصُولِ وَبِهَذَا يَنْتَازُونَ عَنِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ كَالشَّافِعِي وَغَيْرِهِ
لِأَنَّهُمْ غَيْرُ مُقَلِّدِينَ لَهُ فِي الْأُصُولِ (در المختار، وفقها رحمهم الله تعالی بهفت مرتبه اند مرتبه اول طبقه علمایی است که اجتهاد کرده اند
متن از تحرف


جلد اول
مقدمه
V

از شرع شریف باشند اما ما چهار کانه یعنی امام ابوحنیفه و امام شافعی و امام مالک و امام احمد بن حنبل رحمهم الله تعالی اجمعین
و کسانیکه در نسبت براه ایشان در بنیاد نهادن قواعد اصول شرع و در عین اجتهاد و بنیاد نهادن قواعد و اندیشان
از دیگر علما مرتبه دویم کسا کسانی است که اجتهاد کرده اند در مذهب مانند امام ابویوسف و امام محمد و دیگر اصحاب امام اعظم
رحمهم الله تعالی اجمعین که توانائی دارند بر براوردن احکام دین از دلایل شرع موافق قواعدی که استا
ایشان امام اعظم رحمه الله علیه ثابت و مقرر کرده است آن قاعده ها را در پاره احکام اگر چه ایشان اختلاف کرده اند
با امام اعظم رحمه الله علیه در بعضی احکام فروع لیکن پیروی کرده اند او را در قواعد اصول و بهین سبب بدا نمی شوند
ایشان از کسانی که در مذهب معارض اند با امام اعظم رحمه الله علیه مانند امام شافعی رحمة الله علیه و دیگر علما که در
امام اعظم رح مخالف اند در احکام که پیروی کنند و استناد را در قواعد اصول الثالثة طبقة المجتهدين فى المسائل
التي لا نص فيها عن صاحب المذهب الخصاف وابي جعفر الطحاوى وابي الحسن الكرخي وشمس الائمة الحلوانى وشمس الائمة السرخسى و
فخر الاسلام البزدوى وفخر الدين قاضيخان والصدر الاجل برهان الدين محمود مصنف الذخيرة والبرهانية والمحيط البرهاني
والشيخ الطاهر بن احمد مصنف النصاب والخلاصة وابي عبد الله محمد بن يحيى الجرجاني واقرانهم (رحمة الله عليهم اجمعين) وامثالهم
فانهم لا يقدرون على شئی من المخالفة لا فى الاصول ولا فى الفروع لكنهم يستنبطون الاحكام فى المسائل التى لا نص فيها
على حسب الاصول والقواعد (رد المحتار) مرتبه سوم طبقه کسانی است که اجتهاد کرده اند در مسایلی که از صاحب مذهب
در آنها تصریح نیامده باشد مانند خصاف و ابو جعفر طحاوی و ابوالحسن کرخی و شمس الائمه حلوانی و شمس الائمه سرخسی و فخرالامام
بزدوی و فخرالدین قاضیخان و صدر اجل برهان الدین محمود مصنف کتاب ذخیره برهانیه و کتاب محیط برهانی
و شیخ طاهر بن احمد مصنف کتاب نصاب و خلاصه و ابو عبد الله محمد بن یحیی جرجانی شاگردان کرخی رحمهم
الله تعالی اجمعین و مانند ایشان زیرا که ایشان قادر نیستند بچیزی از مخالفت با امام اعظم
رحمة الله علیه نه در اصول و نه در فروع لیکن ایشان میگیرند احکام را در مسایلی که در آن تصریح نیامده
باشد از صاحب مذهب موافق اصول و قواعد صاحب مذهب الرابعة

فایده
بیان طبقه
سوم

فایده
بیان طبقه
چهارم


جلد اول
مقدمه
٨
طبقة اصحاب التخريج من المقلدين (رد المختار) کابی بکر احمد بن علی الرازی (عمدة الرعاية) واضرابه فانهم لا يقدرون
علی الاجتهاد اصلا لكنهم لاحاطتهم بالاصول وضبطهم المأخذ يقدرون علی تفصیل قول مجمل ذی وجهین
وحكم مبهم محتمل الامرین منقول عن صاحب المذهب او واحد من اصحابه برأيهم ونظرهم فی الاصول والمقايسة
علی امثاله ونظائره من الفروع وما فی الهداية من قوله كذا فی تخريج الكرخی وتخريج الرازی من هذا القبیل (رد المحتار) مرتبه
چهارم طبقه صاحبان تخریج است از علمای مقلدین مانند امام ابوبکر احمد بن علی رازی و امثال او که هرگز ایشان بر اجتهاد
قادر نیستند لیکن ایشان از جهت احاطه قواعد و ضبط مأخذ مسائل قادراند بر تفصیل قول مجملی که دو وجه داشته باشد
و بر تفصیل حکم مبهمی که احتمال دو امر را داشته باشد که آن قول وحکم نقل کرده شده باشد از صاحب مذهب و یا از یکی از
اصحاب او و بر تفصیل قادر اند بسبب فکر کردن و نظر کردن ایشان در قواعد اصول و در قیاس کردن حکم بر امثال و نظایـ
فایده
بیان طبقه
پنجم
آن ها از احکام فروعی و آنچه در کتاب هدایه ذکر شده ازین قبیل تخریج کرخی است و تخریج امام کرخی رحمة الله علیه و
همچنین است تخریج امام رازی رحمة الله علیه از همین قسم است الخامسة طبقة اصحاب الترجیح من
المقلدينكابي الحسن القدوری صاحب (الهداية) (رد المختار) وهو شیخ الاسلام برهان الدین علی المرغینانی (عمدة الرعاية)
فایده
بیان طبقه
ششم
وامثالها وشانهم تفضیل بعض الروايات علی بعض كقولهم هذا اولی وهذا اصح رواية وهذا ارفق بالناس
(رد المحتار) وهذا اوضح دراية وهذا اوفق للقياس (عمدة الرعاية) مرتبه پنجم طبقه صاحبان ترجیح است از علمای مقلدین
مانند ابوالحسن قدوری رحمة الله و صاحب هدایه و او شیخ اسلام برهان الدین علی مرغینانی است رحمة الله
و امثال ایشان و حال ایشان برگزیدن بعضی روایتهاست بر بعضی دیگر مانند گفتۀ ایشان که هذا اولی یعنی این روایت
بهتر است و هذا اصح رواية یعنی این روایت صحیح ترست از روی روایت و هذا ارفق بالناس یعنی این روایت ملایم تر است
بامرد م و هذا اوضح دراية یعنی این روایت واضح ترست از روی دلیل و هذا اوفق للقیاس یعنی این روایت موافق
ترست باقیاس السادسة طبقة المقلدين القادرین علی التمییز بین الاقوى والقوى والضعیف و
ظاهر المذهب والرواية النادرة (رد المحتار) كنص لمحمد مجد الكردری بن عبد الستار تلميذ صاحب الهداية
محمد نجم
جمال الدین


جلد اول ۹ مقدمه

و جمال الدین الحصیري محمود بن عبدالسید البخاری تلمیذ حسن بن منصور قاضیخان حافظ الدین النسفی
(عمدة الرعايه) کاصحاب المتون المعتبرة من المتأخرين مثل صاحب الكنز وصاحب المختار وصاحب الوقاية ومينًا
المجمع وشأنهم ان لا ينقلوا الاقوال المردودة والروايات الضعيفة (رد المحتار) وهذه الطبقة انتقل قدر تفهیم
(عمدة الرعايه) مرتبه ششرم طبقه علماء مقلدین است که قادر بدرجه افتا نمودن در میان حکم قوی و ضعیف و ظاهر
مذهب در روایت نادره باشد پس نه صد گرداری بن عبدالستار شاکر و صاحب هدایه و مانند جلال الدین حصیری
محمود بن احمد بن عبدالسید بخاری شاگرد حسن منصور قاضیخان با ستاد حافظ الدین نسفی و دیگر علماء از ایشان
اند صاحبان من معتبره از علماء تاخرین مثل صاحب کتاب کنز الدقایق و صاحب کتاب مختار و صاحب وقایه اقصایه و صاحب کتاب
مجمع جال اینان است که نقل نمیکنند اقوال مردوده و روایات ضعیفه را در هن طبقه دون ترین طبقهای علماء فقه شریف است
السابعة طبقة المقلدين الذين لا يقدرون على ما ذكر ولا يفرقون بين الغث والسمين (رد المحتار)
و مرتبه هفتم طبقه مقلدین است و ایشان قادر نیستند بران اموری که ذکر شده نه فرق میتوانند در میان لاغر و فربه
روايتها واما حق أهل طبقة السابعة فعلينا اتباع ما رحوه ولا نوافقون فيا ضعفوه بسهم ولا يسعنا مخالفتهم
و يقلد من الله (عمدة الرعايه) مرتبه هشتم هشتم پس لازم است بر ما پیروی حکمی علما طبقات پیشینه ترجیح داده
باشند آنرا چناکه اگر ایشان در زندگی خود فتوای میدادند یکی پس ما پیروی میکردیم ایشان را و روا نمی بود
ما را مخالفت کردن ایشان والمراد بالمشايخ في قولهم هذا قول المشايخ من لم يدرك الامام وكذا في وقف الجر
وبالمتقدمين من فقها ئناهم الذين ادركوا الائمة الثلثة ومن لم يدركهم فهو من المتأخرين (عمدة الرعايه)
و مراد بمشایخ درین قول فقیه که هذا قول المشایخ کسانی اند که نیافته استند امام اعظم را رحمة الله علیه اینچنین ذکر شده ست
در کتاب وقف نهر فائق و مراد بمتقدمین از فقهاء کسانی هستند که دریافته باشند امامان سه گانه را یعنے
امام اعظم وصاحبين رحمهم الله تعالی اجمعین کسانیکه نیافته باشند ایشان را از جمله علماء متاخرین اند و در که
عبدالنبي الاحمد النكوى في جامع العلوم نقلا عن صاحب المقالات الطبقة أن الخلف عند الفقهاء من محد

بیان فربه
[ILL]

فایده
در تعریف
مشایخ

فایده
در تعریف علماء
خلف وسلف


جلد اول
۱۰
مقدمه
فایده
بیان کسانیکه مذهب
ایشان در اطراف زمین
شهرت یافته و تاریخها
کس
ابن الحسن علی شمس الائمة الحلواني فلما سلف من ابى حنيفة رجع الى عمله صح (عمدہ) و در گز روه است عبد الغنی مقدسی در کتاب
جامع العلوم در حالیکه نقل کرده است از کتاب مقالات الحنیفه که بدرستی سلف نزد فقها علمائیست که از زمان
محمد بن حسن رحمة الله علیه تا زمان شمس الائمه حلوانی رحمة الله هستند و سلف نزد ایشان از زمان امام اعظم رحمة الله علیه
تا زمان امام محمد رحمة الله است والصدر الاول لا يقال الا على القرون الثلثة الاول التي شهد النبي عليه السلام
بانهم خير القرون واما من بعدهم فلا يقال في حقهم ذلك (فوايد بهيه) و صدر اول گفته نمیشود مگر علمان سه قرن
اول که رسول صلی اللہ علیہ وسلم گواهی داده باینکه ایشان بهترین قرنها هستند و اما کسانیکه پس از ایشان اند
پس در حق ایشان چنین گفته نشده است و قرن زمانه صد سال را گویند و این درت تراست پیغمبر
صلی اللہ علیہ وسلم طفلی را گفت که خلق بآی یعنی زندگانی کن مدت یک قرن و آن طفل صد سال بیست اعلم ان من
اشتهرت مذاهبهم وحصل لهم القبول في اطراف الارضين مع مرور الشهور وكرور السنين هم اربعة ابو حنيفة
الكوفى ومالك واحمد والشافعي رحمهم الله تعالى اجمعين واولهم الاول وبيا صره الثاني بل الثانى تلميذ الأول
والثالث تلميذ الرابع والرابع تلميذ الثانى ولبعض تلامذة الاول ولاسبيل الى السلوك على غير هذه الممالك
الاربعة فشاع مذهب احمد في نواحی بغداد وشيوعه لدون من شيوع باقى المذاهب في البلاد ( فوايد بهيه)
بدان کسانی که مذهب ایشان شهرت یافته است و پذیرائی ایشان در اطراف زمین حاصل است با گذشتن ما ہا
و تکرار سالها چهار کسر اند امام ابو حنیفه کوفی و امام مالک و امام احمد و امام شافعی رحمهم الله تعالی اجمعین
و اولین ایشان که امام ابو حنیفه است رحمة الله علیه اول است در علم و دو مر ایشان که امام مالک است
رحمة الله علیه همزمان اول است بلکه شاگرد اول است و سومین ایشان که امام حنبل است رحمة الله علیه
شاگرد چهارم است و چهارم که امام شافعی است رحمة الله علیه شاگرد دوم است و شاگرد بعضی از شاگردان اول
است و نیست راه رفتن بغیر از یمین مذاهب چهارگانه یعنی دیگر راهی حق نیست پس شایع و پراکنده
شده است مذهب امام احمد رحمة الله علیه در کرانهای بغداد شریف و مشهور بودن آن کمتر است


حصه اول
۱۱
مقدمه

از شهر‌هلی دیگر مذاهب و‌شهرة و شاع مذهب مالك رح في بلاد المغرب وبعض بلاد الحجاز (قوله) شایع
و پراکنده گردیده است مذهب امام مالک رحمتہ الله علیه در شهر‌های مغرب و بعضی شهر‌های مجاز و شاع مذهب
الشافعى رح في اكثر بلاد الحجاز والیمن وبعض بلاد الهند وا‌لكن وبعض الطراف خُراسانوتوران (قوله بضیه) و مذهب
امام شافعی رحمتہ الله علیه شایع و پراکنده گردیده در بسیاری از شهر‌های مجاز و یمن و بعضی شهر‌های هندوستان
و دکن و بعضی اطراف خراسان و توران وشاع مذهب الحنيفه رح الى بلاد بعيدة ومدن عديدة كنواحى بغدا -
ومصر والروم وبلخ وبخارا وسمرقند واصبهان وشیراز وآذربیجان وزنجان و طوس و جرجان و بسطام و
استراباد ودهستان وفرغانه ودامغان وخوارزم وغزنه وکرمان واکثر بلاد هند والسند والدكن وبعض
بلاد الیمن وغيرها من الاطراف الشاسعة والاكناف الواسعة (قوله فیه) و مذهب امام اعظم ابو‌حنیفه رحمتہ اللهعلیه
شایع و پراکنده گردیده است در شهر‌های دور و شهر‌های بسیار مانند کرانهای بغداد شریف و مصر و روم و بلخ و بخارا و
و اصفهان و شیراز و آذربایجان و زنجان و طوس و گرگان و بسطام و استر آباد و دهستان و فرغانه و دامغان و خوارزم
و غزنه و کرمان و کثری از شهر‌های هند و سند و دکن و بعضی شهر‌های یمن و غیر از ین از گوشه‌ها و اطراف فراخ و نواحی کشاده دنیا
الفصل الثانی في رسم المفتى وطبقات المسائل وكتب ظاهر الرواية فصل دوئم بابت است در بیان رسم
و بیان طبقات مسائل و بیان کتا‌بهای ظاهر روایت رسم لمفتى (درمختار) اى العلامة التي تدل المفتي على ما
يفتى به (رد المحتار) ان ما اتفق عليه اصحابنا رحمهم الله تعالى فهالرواية الظاهرة يفتي به قطعا ويحتمل
رسم مفتی یعنی آن علامه که دلالت میکند در او می نماید مفتی را بر ان حکمی که فقه می داده میشود بآن اینست که بدرستی ان
حکمی که اتفاق کرده باشند بر ان اصحاب امعنی حضرت امام اعظم و صاحبین در رحمهم الله تعالی در روایات
ظاهره بآن فتوی کرده میشود قطعا و یقینا ولو اختلف فيه اصحابنا رحمهم الله تعالى فلو مع ابي حنيفة
احد صاحبيه رح يأخذ بقولهما رج لظهور الصواب فيهما ولو خالف ابل حنيفه رح صاحباه رج فلكم
اختلافهم يجب ان كان الحكم حظاهر العدالة يأخذ بقول صاحبيه رح لتغيير احوال الناس

فایده
عرفت رسم
مفتی
فایده در
اختلاف اما
صاحبان


جلد اول ۱۲ مقدمه
وفي المزارعة والمعاملة يختار قولهما لاجماع المتأخرين على ذلك (جامع الفصولين) واكر
اختلاف کرده بود د دران روایت اصحاب تر هم اله تعالی پس اکر اتفاق کرده بودند با حضرت امام رحمة الله علیه صاحبین رحما لله
علی یکے مفتی بقول حضرت امام رحمه الله وان از صاحبین او رحمهما الله تعالی از جهت ظاهر بودن حق در ایشان و اکر
خلاف کرده باشند از حضرت امام ابو حنیفه رحمه الله هر دو صاحبین او رحمہما الله علیهما پس اکر اختلاف
ایشان بحب اختلاف زمانه باشد مانند حکم کردن بظاهر عدالت علی کند مفتی بقول صاحبین امام رحمهم الله تعال
از جہت تغیر یافتن مردمان بتغیر زمانه و در مسئله روا بودن دهقانی و با غبانی اختیار کند مفتی
قول صاحبین رحمها الله را از جهت اتفاق کردن مشایخ متأخرین رحمهم الله بردا بودن ان وفيما
عدا ذلك (جامع الفصولين) الفتوى بقول ابى حنيفة رح على الاطلاق (سراجيه) اى سواء انفرد او
في جانب او لا (رد المحتار) ثم بقول صاحبيه ثم بقول ابی یوسف رح (سراجيه ) اذا لم يوجد للامام رواية
فان لم يوجد له رواية ايضا (رد المحتار) فيؤخذ بقول محمد بن الحسن رح ثم بقول زفر بن الهذيل
وحسن بن زيادرح (سراجيه) وغيرهم لا كبر فالا كبر الى اخر من كان يكبار الاصحاب (عالمكيريه) وهو الاصح
اذا لم يكن المفتى مجتهد ا(سراجيه) وهذا صريح فى ان المجتهد يعنى فى كل زمان له النظر فى الدليل يتبع
من الاقوال ما كان اقوى دليلا والا اتبع الترتيب السابق (رد المحتار) در غیر اینچنین مواضع که ذکر شد
فتوی مطلق بقول امام ابو حنیفه است رحمة الله تعالی علیه یعنی برابر است که تنها باشد حضرت امام رحمة الله عی
در یکجانب یا تنها در یکجانب نباشد بلک یکی از صاحبین او رحمهما الله با او باشد بعد از ان فتوی بقول صاحبین است
رحمها الله تعالی بعد از ان فتوی بقول امام ابو یوسف است رحمة الله علیه وقتی که موجود نشود از حضرت
امام رحمة الله تعالی روایتی پس اکر از امام ابو یوسف رحمه الله علیه را نیز روایت موجود نشود فتوی بقول
امام محمد بن حسن است رحمة الله علیه بعد از ان فتوی بقول امام زفر پسره ذیل رحمة الله وقول حسن پسر زیاد
رحمه الله وغیر از ایشان از معتبرین اصحاب امام اعظم رحمة الله تعالی علیه فتوی بقول یک معتبر بعد ازا


حصه اول
۱۳
مقدمه

بقول دیگر مقرد کرده میشود و بهمین ترتیی صحیح تر است وقتی که مفتی مجتهد نباشد واین قول صحیح است او رانیکه مجتهد یعنی
کسیکه اهل باشد برای نظر کردن در دلیل واهل ترجیح باشد پیروی کند از قولها آن قولی را که قوی تر باشد
از روی دلیل واگر اهل نفشه کردن در دلیل واهل ترجیح نبود پیروی کند آن ترتیب گذشته را ومن هذا ترحم
من يرجحون قول بعض صحابه على قوله كما رجحو قول زفرحرح وحده فى سبع عشرة مسئله تتبع
ما رجحه لا غمر اهل الطرق الدليل وقد صرحو بان الفتوى على قول محمد رح فى جميع مسائل
ذوى الارحام وفى قضاء الاشباه والنظائر الفتوى على قول ابى يوسف رح فيما يتعلق بالقضاء
كما فى الفنيه والمرادية لحصول زيادة العلم له به بالتجربة ولذا رجع ابوحنيفه رح عن القول
بان الصدقه افضل من حج التطوع لما حج وعرف مشقته و فى شرح البيري ان الفتوى على قول
ابى يوسف رح ايضاً فى الشهادات وينبغى ان يكون هذا عند عدم ذكر اهل المتون للتصحيح
والافالحكم بما فى المتون كالا یصح لانها صارت متواترة (رد المحتار) وازین جهت که مجتهد راه است
که انتیار کند بعضی قولها را بربعضی دیگری مینی تو می اجتهدین را که گاهی ترجیح میدهند قول بعضی صحاب حضرت امام اعظم
را رحمة الله علیه برقول او آن حضرت رحمة الله عليه چنانچه ترجیح داده اند قول امام زفر را رحمة الله تنها و بجهده
پس میرود متابعت میکند آن مسئله را که ترجیح داده اند مجتهدین زیرا زیزا که علمای مجتهدین اهل نظر هستند
در دلیل تصحیح کرده اند علما رح بانکه فتوی بر قول حضرت امام محمد است رحمة الله علیه در هم مسئله‌ها
ذو الارحام و در کتاب اشباه و نظایر در باب قضا آورده است که فتوی برگفته امام ابو یوسف است
رحمة الله علیه در ان حکمی که تعلق بحکم قضا داشته باشد چنانکه در کتاب قنیه و کلید براز به آورده ست از جهت حال
شدن افزونی علم مرا و را با مر قضا بسبب آزمودن او در احکام قضا وازاین جهت است که امام اعظم رحمة اللهعلیه
باز گردیده از ین گفته خود که صدقه بهتر است از حج نفلی وقتی که او حج کرد و مشقت دشواری آنرا و درشرح بیری
آورده که در احکام شاهد بها نیز فتوی برگفته امام ابو یوسف است رحمة الله علیه و میباید اینکه این حکم کذشته در ان وقت


حصه اول
۱۴
مقدمه
فایده ۷
در اختلاف روایات
از امام اعظم رح یا عدم وجود
روایت از او و
از اصحاب او
رح
باشد که اهل متون ذکر نکرده باشند تصحیح مسئله را واگر ایشان ذکر کرده باشند پس حکم همان چیز است
که در متون باشد چنانکه پوشیده نیست زیرا که کتب متون متواتر گردیده اند اما اذا اختلف الروایا
عن الامام رح او لم يوجد عنه ولا عن اصحابه رواية اصلا ففي الاول يوخذ باقواها حجة كما في الحاوي
ثم قال ذاذا لم يوجد في الحادثة عن واحد منهم جواب ظاهر تكلم فيها المشايخ المتاخرون رح قولا
واحدا يوخذ به (دوللمبتأد) فان اختلفوا يؤخذ بقول الاكثر فالاكبر نعما يني ثم الاكثرين مما اعتمد
عليه الكبار المعروفون منهم كابي حفص رح وابي جعفر وابي الليث والطحاوی رحمهم الله وغيرهم
ممن يعتمد عليه وان لم يوجد منهم جواب البتة نعما ينظر المفتي فيها نظراً ملاة تدبرا واجتهادا ليدرك فيها
يتقرب الى الخروج عن العهدة ولا يتكلم فيها جزا ما ويخشى الله تعالى ويراقبه فانه امر عظيم لا يجاسر عليه
الا كل جاهل شقى (رد المحتار) اما وقتی که روایات از امام اعظم رحمة الله علیه مختلف شوند یا اینکه هرگز
موجود نشود از حضرت امام واصحاب او رحمهم الله تعالی روایتی پس در صورت اول که اختلاف روایات باشد از
امام رحمة الله علیه عمل کرده میشود بروایتی که دلیل آن قوی تر باشد چنانکه در کتاب حاوی ذکر شده است
بعد از ان گفته است در کتاب حاوی که وقتی تجاوه تشریح کدام از امام اعظم واصحاب او رحمهم الله تعال
حکم ظاهریافته نشود و حال آنکه مشایخ متاخرین رح سخن گفته باشند در ان حادثه بیک قول بغیر از خلاف درمیان
ایشان پس عمل کرده میشود بآن قول اگر مشایخ متاخرین رح اختلاف کرده باشند در ان عمل کرده
میشود بگفته معتبر ایشان پس از ان بگفته معتبر دیگر از ایشان با زبگفته بسیار ترایشان از قولی که اعتماد
کرده باشد بران بزرگانی که مشهور باشند از علما مانند ابوحفص و ابوجعفر وابوليث وطحاوی رحمهم الله تعا
و غیرایشان از کسانی که اعتماد کرده میشود برایشان اگر قطعا از علما متاخرین رح حکم صریحی یافته نشده بود
درینصورت در ان حادثه مفتی بتعبد نظر کند بنظر کردن تامل و تدبر و اجتهاد تا که بیابد در ان حادثه حکمی را
که نزدیک باشد بسوی برآمدن از عهده آن و سخن نگوید در ان بتخمین و قیاس عقل و بترسد از خدا یتعالی
جزور


حصه اول ۱۵ مقدمه

توجه کند با و تعالی پس بدرستی که حکم نمودن بقیاس عقل خود کاریست بزرگ دلاوری میکند بران مگر
هر جاہل و نادان و بخت واذا كان في مسئله قياس و استحسان فالعمل على الاستحسان الا فی مسائل معدودة
مشاهدة در د المختار) و وقتی که در مسئله قیاس و استحسان هردو باشد پس عمل بر استحسانست مگر در چند مسئله
شمرده شد و شهیره و هی ست مسایل و منها اذا ادعى على الواهن الواحد رجلان كل واحد منهما يقول
رهنتنى الف وقبضته ويقم البيته في الاستحسان تقضى بانه مرهون عنده ما ويجعل كانهما ارتهنا
معابها اثر التاريخ كما في المجرية والمدى وكما لواد عيا الشراء وفى القياس يبطل الاستحسان لتعذر العضا
بالكل لكل واحد منهما للاستحالة وتعذر القضاء لواحد بعينه لعدم الأولوية وللخراء المخصب مغير
لمأوجهة إلى الشيوع المانع من صحة الوهن فتعين التها ترواخذ باالقياس (غاية التحقيق مبيح
وآن مسلهائی که در آنها عمل بر قیاس میشود نه بر استحسان شش اند بعضی از آنها اینست که اگر دعوی کر دند دومرد بر یکرن
کردند و هر کدام ازان دو مر د میکفت ان شی علیہ را که کر دوادی فلان چیز را من بهزار درم قبض کر د وارتهان
کروی را د مر کدام از ان دومرد که نمانیدند شاهدان را در بیصورت در استحسان حکم کرد و میشو د باینکه بیر ہے
آن چیز گرو کرده شده است به نرد هر دوایشان و کر دایده میشود با منظور که گویا هر دوشی آن یکی کر و کرفته نم
از جهت نا معلوم بودن تاریخ چنانکه در حکم جماعته که غرق شده باشند در آب و جماعه که مرده باشند زیر خانه
که افتاده باشد برایشان و معلوم نباشد مردن یکی پیش از دیگری حکم کرده میشود که همه ایشان یکجا ویکبار مرده اند
و میراث نمی برند یکی از دیگری و چنانکه کر هرد و مر د دعوی میکردند خریدن چیز را از یک شخصی و شاہدان
میکذ را نیاندحکم کرد و میشو د برای هردو و در قیاس باطل کرده میشود شاهد ان آن هرد و از جهت دشوار
بودن حکم کر و بودن تمامی انچیز به نرد هرکدام از ان دو مر د از جہت محال بودن آن و از جهت دشوار
بودن حکم برای کیر د معلوم از ایشان از جهت بهر نبودن اوازان مر د کی از جهت دشوار بودن حکم برای پیران
ایشان نصب تن چیزا جه رسیدن الحکم بشائع شدن کرومی که منع کننده صحیح شدن عقد

فایده
اختلاف قياس
و استحسان ۱۱


حصه اول
۱۶
حصه دوم

کردی است پس معلوم شد ن ساقط شدن شاهدان برو دنده عمل کردیم به قیاس نه به استحسان
و منها مااذا وقع الاختلاف بین المسلم الیه و رب السلم في الذرعان ففي القياس يتحالفان
نأخذافة الاستحسان القول قول المسلم اليه وجه الاستحسان ان المسلم فيه مبيع فالاختلا
في ذرعانه لايكون اختلافا في اصله بل في صفته من حيث الطول والسعر و ذلك لا يوجب التحالف الاختلا
في ذرعان الثوب المبيع بعينه وجه القياس انما اختلفا في المسمى بعقد السلم وذلك يوجب التحالف
(غاية التحقیق) و بعضی از ان مسائل انیست که وتی که اختلاف واقع شود میان شخصی که عقد سلم شده با او و میان
صاحب سلم در گر زای جامه پس حکم در قیاس انیست که هر یک با دیگر خود سوگند بد هند و بهمین حکم قیاس
عمل میکنیم با و حکم در استحسان انیست که قول معتبر قول شخصی است که عقد سلم با و شده و دلیل استحسان است
که در انچیزیکه سلم شده است آن مبیع است پس اختلاف در گزهای آن اختلاف نیست در اصل انجیز ملکه
اختلاف در صفت آن چیز است از جهه درازی و فراخی و آن اختلاف در صفت و اجب نمیکند سوگند
دادن ایشان یک با دیگر مانند یکه اختلاف کرده شده باشد درگزهای جامه فروخته شده بعینه ودلیل
قیاس انیست که اشخص که عقد سلم با او شده و صاحب سلم مختلف شده اند در آن چیز یکه لازم شده بود
بعقد سلم و آن اختلاف ایشان واجب میکند سوگند دادن ایشان ایک با دیگر ومنها ما اذا قراً
اية السجدة في ركعة فسجدها ثم اعادها في الركعة الاخرى في الاستحسان يلزم سجدة اخرى وهو قول
محمد رح وفي القياس لا يلزمه و هو قول ابي يوسف رح كالاخير (غاية التحقيق) و بعضی ازان مسایل ایس است
که وقتیکه خواند نماز گذ رایت سجده را در رکعت اول پس سجده کرد بر آن آیت و بازخوانده مان آیت سجده در آن کعنت
دیگر در استحسان لازم میشود بران نماز گذار سجده دیگر و این گفته حضرت امام محمد رح است و در قیاس لازم نمیشود
برا و دیگر سجده و این گفته آخر حضرت امام ابویوسف رح است و منها ان الرهن مضموا بمثل رهمن بالمتعته
استحسانا و هو قول محمد رح وفي القياس لا يكون رهنابها وهو قول ابي يوسف رح (غاية التحقيق)

و بعضی


جلد اول
مقدمه
و بعضی ازان مسائل انیست که مکروه نهادن مهر مثل کوه نهادن است بتبعه از روی استحسان و این گفته حضرت
امام محمد است رجوع و در قیاس آن چیز مکروه نباشد بتبعه و این گفته ابو یوسف رحمه الله است ومنها غبار
التمارة الاستحسان ضامن وهو قول محمد رج وفي القياس ليس بضامن وهو قول ابي يوسف
فرجع ابو يوسف رج في هذه المسائل من الاستحسان الي القياس لقوته (غایة التحقیق) و بعضی ازا
مسائل انیست که غصه بکشنده زمین در استحسان تاوان دهنده است و این گفته حضرت امام محدمت رحمه الله علیه
و در قیاس تاوان دهنده نیست و این گفته حضرت امام ابو یوسف رج است پس حضرت امام ابو یوسف رحمه الله
رجوع کرده است درین مسائل زاستحسان بقیاس از جهت قوی بودن دلیل قیاس درین مسائل
ومنها ان من قرء اية السجدة في صلوته الم يركع بها قياسا وله الاستحسان لا يجزيه (حسامی )
و بعضی از ان مسائل انیست که شخص خواد آیه سجده را در نماز خود از رو تی قیاس است اینکه رکوع کند بسب خواندن آیم
یعنی رکوع او بجای سجده تلاوت مستعاد میشود و در استحسان کفایت نمیکند رکوع کردن برای بازگذر از سجده تلاوت
في اخر المستصفى للامام النسفي رج اذا ذكر في المسألة ثلثه اقوال فالراجح هو الاول لا الاخير لا الاوسط
(رد المختار) و در آخر کتاب مستصفی که تالیف حضرت امام نسفی رحمة الله علیه است آورده است وقتیکه در مسئله
سه قول ذکر شوند پس بهتر و قوی قول اول با قول اخر است نه قول میانه واذا صرح بعض الائمة بتقييد لم
يرد عن غيرة منهم تصريح بخلافه يجب ان يعتبر (رد المختار في باب الانجاس) و وقتی که تصریح کرده باد
بعضی امامان دین رحمهم الله تعالی بوسئله بیک قید ی که روایت نشده بود از غیران بعض از دیگر امامان
تصریح بخلاف آن قید و اجبات است که اعتبار کرده شود همان قید و في باب قضاء الفوائت من البحر
المسألة اذا لم تذكر في ظاهر الرواية وثبتت في رواية اخرى تعين المصير اليها (رد المختار)
و در باب قضای فوائت از کتاب بحررایق آورده است وقتی که مسئله در ظاهر روایت ذکر نشده
باشد و در دیگر روایت ثابت شده باشد در نیصورت متعین است گردیدن بسوی آن روایت دیگر


حصہ اول
۱۸
مقدمه

وفی وقف البحر وغيره متى كان فى المسألة قولان مصححان جاز القضاء والافتاء باحدهما (رد المحتار)
در کتاب وقف از کتاب بحر رايق وغيرآن ذکر شده است که در هر رقمی که در مسأله دو قول تصحیح کرده شده
باشد رواست حکم کردن قاضی و فتوی دادن مفتی بیکی ازان دو قول یعنی اختیار هر کدام را بکند
رواست هذا محمول على ما اذا لم يكن لفظ التصحيح في احدهما اكد من الاخرى فلا يخير بل يتبع الاكد
اقول و ينبغى تقييد التخيير ايضا بما اذا لم يكن احد القولين فى المتون لما فى قضاء الفتاوی
من البحر من انه اذا اختلفت التصحيح والفتوی فالعمل بما وافق المتون اولى وكذا لو كان احدهما
في الشروح والاخر فى الفتاوى لما صرحوا به من ان ما فى المتون مقدم على ما في الشروح وما فى الشروح
مقدم على ما فى الفتاوى لكن هذا عند التصريح بتصحيح كل من القولين وعدم التصريح باحدهما ما
لو ذكرت مسألة فى المتون ولم يصرحوا بتصحيحها بل صرحوا بتصحيح مقابلها فقولها والعلامة
قاسم ترجيح الثاني (رد المحتار) و این حکم که رواست قضا و فتوی بیکی از دو قول تصحیح کرده شده حمل کرده شد
بر اینکه لفظ تصحیح در یکی ازان دو قول محکم تر نباشد از ان قول دیگر یعنی مخیر نیستند قاضی و مفتی بلکه پیرو القول محکم
بکنند که تاکید آن شده باشد و میگویم منکه سزاوار است نیز مقید نمودن اختیار قاضیان و مفتیان بانکر
یکی از ان دو قول در کتب متون نباشد زیرا که در باب قضای فوائت از کتاب بحر رائقی ذکر شده که
بدرستی اگر مختلف شود تصحیح و فتوی پس عمل کردن بآن قولی که موافق متون باشد بهتر است و همچنین اختیار
نیست قاضی و مفتی را اگر یکی از ان دو قول در کتابهای شروح بود و دیگر قول در فتاوی زیرا که علما
تصریح کرده اند بر اینکه آن حکمی که در متون باشد مقدم و پیشتر است بران حکمی که در شروح باشد و آن حکمی
که در شروح باشد پیشتر است بران حکمی که در فتاوی باشد لیکن همین حکم وقتی است که تصریح آمده باشد
بتصحیح هر یکی از ان دو قول یا بتصحیح یکی از ان دو هرگز تصریح نه آمده باشد اما اگر مسأله در متون آمده باشد
و تصریح نکرده باشند مشایخ رحمهم الله تعالی بتصحیح آن بلکه تصریح کرده باشند بتصحیح مقابل این در فتاوی
آن

فایده
در مسأله
دو قول بود و هر دو
صحیح کرده شده
بود


جلد اول ۱۹ مقدمہ

آن پس شخص در بعضورت فایده کرده است علامه قاسم رحمة الله تعالی ترجیح قول دوم را که مقابل ستون است
نه قول اول را وكذا لا تخيبر لوكان احد ہما قول الامام درج ولا نا خو قول غيره در ردالمحتار ) و همچنین اختیار
نیست مر قاضی و مفتی را اگر یکی از ان دو قول تصحیح هر دو تصریح شده باشد قول امام اعظم باشه رحمة الله علیه
و دیگر از آنها قول دیگر مجتهد باشد که عمل در بعضورت بقول امام علیه الرحمه لازم است وكذالو عللوا
احد ہما دون الأخر كالي التعليل ترجيحا اللعلائل افاده الرملي في فتاواه من كتاب الغصب در رحم المخلوط
بیمچنین اگر علقا وین دلیل کشته بود ند بر یکی ازان دو قول نه بر قول دیگر آن دلیل گفتن ایشان ترجیح دادن آنرات
قول را که دلیل بر آن آورده شده است پس همان قول که دلیل بر آن آورده شده عمل کرده میشود چنانکه
فایده کرده است این حکم رارملی رحمہ اللہ علیہ در فتاوای خود از کتاب غصب وكذا لوكان احدهما استجانا
والآخرقيا سالان الاصل تقديم الاستحسان الا فيما استثنى كما قدمناه وكذالوكان احدهما ظاهر
الرواية وبه صرح في كتاب الرضاع من البحر حيث قال الفتوى داء ختلفہ كان الترجيح لظاهر
الرواية وفيه من باب المصرف اذا اختلف التصحيح وجب الفحص عن ظاهر الرواية والرجوع
اليها درردالمحتار او همچنین اختیار نیست مرقاضی ومفتی را اگر یکی ازان دو قول استحسان باشد و قول دیگر قیاس کتان
زیرا که اصل پیش کردن استحسان است مگرد ران مسألهای که استثنا کرده شده چنانکه پیش ازین بیان کردیم
این حکم را و همچنین اگر یکی ازان دو قول ظاهر روایت باشد عمل بطابق ال ظاهر روایت میشود و مهند من حکم
تصریح کرده است در کتاب رضاع از کتاب بحر انتی با بیطور که گفته است که وقتی که فتوی مختلف شود
ترجیح مرفا هر روایت راست و در کتاب بحر از باب مصرف زکواه آورده است که وقتی که اختلاف
کرده شود در تصحیح واجب است جستجو نمودن از ظاهر روایت و واجب است رجوع کردن با آن
وكذا لوكان احد ہما انفع للوقف يفتح بكل ما هو انفع للوقف وكذا لو كان احد هما قول
الاكثرین لما قدمناه (در رد المحتار ) و همچنین اریکی از دو قول انفع تر باشد برای وقف فتوی کرده میشود


مقدمه

حصه اول

بر ان حکمی که نافع تر باشد برای وقت و همچنین اگر یکی ازان دو قول قول اکثر مشایخ باشد رحمهم الله تعالی از جهت آنکه
پیش ذکر کردیم آنرا والما اصل المراد اکاى لاحد القولين مرجح على الآخرثم صحح المشايخ رح كلا من القولين ينبغى
ان يكون الماخوذ به ما كان له مرجح لان ذلك المرجح لم يزل بعد التصحيح فيبقى فيه زيادة قوة لو توجد
في الآخر هذا ما ظهر لي من بعض النصائح التعليم (رد المحتار) و حاصل کلام اینست وقتی که یکی از دو قولیرا
ترجیح دهنده باشد بر دیگر قول بعد از ان مشایخ دین رحمهم الله تعالی تصحیح نموده باشند هر یکی را از ان
دو قول درینصورت پیشاید اینکه عمل کرده شود بر قولی که مراد را ترجیح دهنده باشد زیرا که ترجیح ثابت میباشد
بعد از تصحیح کردن مشایخ آنرا پس باقی می ماند در ان افزونی قوت که آن پیدا نیست
در دیگر قول و این حکم ظاهر شده مرا از فیض نصایح تعلیم جل و علاشانه ثم للعمل د بالفتوى في قولهم
ما في المتون مقدم ليس بجميع المتون بل بمختصرات الشتى للمحاخدا ق الأئمة وكبار الفقهاء
المعروفين بالعلوم والزهد والفقر والتفقه في الرواية كابي جعفر الطحاوي والكرخي الحاكم
الشهيد والصدرة ومن في هذه الطبقة (عدة الرعاين) بعد ازان مراد بمتون درين قول
فقها که احکام متون پیشتر اند بر شروح همه متون مراد نیست بلکه مراد با نها کتابهای مختصر ها هستند که تالیف کردنده
انر از یر کتر امامان و بزرگان فقها که مشهور اند بعلم و پرهیزگاری و دانائی در احکام دین با عتماد دستواری
در روایت مانند ابو جعفر طحاوی و کرخی و حاکم شهید و قدوری رحمهم الله تعالی و کسانی که درین طبقه
هستند و قد كثر اعتماد المتاخرين على الوقاية لبرهان الشريعة وكنز الدقايق لابي البركات حافظ الدين عبد الله
ابن احمد النسفي والمختارة لابي الفضل مجد الدين عبد الله بن محمود الموصلى ومجمع البحرين المظفر الدين احمد بن
على البغدادى ومختصر القدورى لاحمد بن محمد وذلك لما عملوا من جلالة مؤلفيها والتزامهم ايراد
مسائل معتمد عليها واشهرها ذكر او اقواها اعتمادا لو قابة د الكنز ومختصر القدورى وهى المرادة
بقولهم المتون الثلثة واذا اطلقوا المتون الاربعة اراد و اهذه الثلثة

فایده
در تعین متون
مقدمه بر شروح

مجمع البحرین
والمختار


جلد اول ۲۱ مقدمه
والمختار او المجمع رحمة الرعایة) و بسیار اعتماد است علمای متأخرین بر متن وقایة الروایة تصنیف
برهان الشریعة برج و برکنز دقایق تألیف ابو برکات حافظ الدین عبد الله بن احمد نسفی رحمة الله
و بر متن مختار تصنیف ابو فضل مجد الدین عبد الله بن مسعود موصلی رحمة الله و بر متن مجمع البحرین تألیف
مظفر الدین احمد بن علی بغدادی رحمة الله و بر متن مختصر قدوری تصنیف احمد بن محمد رحمة الله و آن
بسیاری اعتماد متأخرین بر ایشان ازین جهت است که متأخرین دانسته اند بزرگی مصنفان متون را
و دانسته اند بر خود لازم کردن ایشان در دن مسائلی را که اعتماد کرده میشود بران و مشهورتر متون
مذکوره از روی ذکر و قوی تر آنها از روی اعتماد علم متن وقایة الروایة و متن کنز الدقایق و متن مختصر قدوری
است پس وقتی که در کلام فقها متون ثلاثه ذکر شود مراد همین متون سه گانه است و وقتی که متون اربعه
ذکر کنند مراد میکنند بهمین متن البا متن مختار و یا متن مجمع و اعلم انه قد اشتهر ان المتون
موضوعة لنقل اصل المذهب مسائل ظاهر الرواية وما ذكر عالما لاكل فانه كثيرا ما يذكر ارباب
المتون مسألة هي من تخريجات المشايخ المتقدمين مخالفة لمسلك الائمة المتبوعين كمسألة العشر
في العشر في باب نجاسة الحوض وطهارته فانها من تجديداتهم واصل المذهب خال عن هذا رحمة الرعاية
بدانکه تحقیق درین علما مشهور شده اینکه کتابهای متون نهاده شده اند بر ای نقل نمودن اصل مذهب
و مسائل ظاهر روایت و حال انکه این حکم بنا بر غالب واکثر است و کلی نیست زیرا که صاحبان متون بسیا
بار ذکر میکنند آن مسئله را که مشایخ متقدمین برآورده باشند انرا و مخالف میباشد از
روش امامانی که تبعیت ایشان کرده میشود مانند مسئله ده در ده در باب نجاست حوض و پاکی
آن پس این اندازه از اند از های مشایخ است و اصل مذهب خالی است ازین اندازه .....
وكذا اما اشتهران المتون موضوعة لنقل المذهب الامام يحيى يقدح حكم غالبي لاكلي فكثيرا ما
ذكر وافيها مذهب صاحبيه اذا كان راجحا كما في بحث العبدة بالمسجلة والات في حيرة رحمة الرعاية


جلد اول ۲۲ مقدمه
و همچنین است آنکه شهرت یافته که کتابهای متن نهاده شده است برای نقل مذهب امام اعظم رحمة الله
این حکم غالبی است نه بکلی زیرا که ایشان بسیار بار ذکر کرده اند در کتابهای متن مذهب صاحبین یا امم را
رحمة الله علیهم در مسایلی که قول صاحبین رحمة الله راجح باشد چنانکه در بحث سجده سهو پشا و نبی دیگر مسائل
وفی اول المضمرات درمختار شرح مختصر القدوري رحمة الرعايه ) اما العلامات للافتاء
فقوله وعليه الفتوى وبه يفتى وبه ناخذ وعليه الاعتماد وعليه عمل اليوم وعليه عمل الامة
وهو الصحيح اوالاصح اوالاظهر اوالاشبه اولااوجبه اوالمختار ونحو ذا مماذكر في حاشية البري
(درمختار ) كقولهم و به جرى العرف وهو المتعارف و به اخذ علمائونا (طحطاوي ) قال
فى الخزانية معنى الاشبه الاشبه بالمنصوص رواية والراجح دراية فيكون عليه الفتوى معنى الاوجه
لاظهر وجها من حيث ان دلالة الدليل عليه بخيجة ظاهرة اكثر من غيره (رد المحتار)
در اول کتاب مضمرات شرح مختصر قدوری آورده است که اما نشانیها برای فتوی دادن این قول
مجتهد است که وعلیه الفتوی یعنی بر اینست فتوی وبه یفتی و باین داده میشود فتوی و به نأخذ و باین ما
عمل داریم وعلیه الاعتماد و بر این است اعتماد وعلیه عمل الیوم و بر این است عمل امروز وعلیه
عمل الامة وبرانیست عمل امت وهو الصحیح و همین است صحیح درست اولاء صح یا درست تر
است این او الاظهر یا ظاهر تر است این او لا شبا یا مشبه تر است این بحق اولاً وجه یا ظاهر تراست
این از روی دلیل او المختار یا برگزیده شده است و مانند این از چیزی که ذکر شده است
در حاشیه بزدوی چنا نچہ این قول مجتهد ان که و به جری العرف و باین جاری شده است
عرف مردم و هو المتعارف وهمین شناخته شده است میان مردم و به اخذا العلماء و همین عمل
کرده اند علما و در کتاب نزازیه آورده است که معنی اشبه انیست که مشابه تر است بحكمي تصريح كرده
شده است بر ان در روایت و راجح و غالب است از روی دلیل و معنی اوجه نیست که وجدان


جلد اول

۲۲

مقدمه

ظاهرتر است ازین جهت که دلالت کردن دلیل بران حکم دلیل کرده شده ظاهر و بسیار ترست
از دیگر و بعضی الالفاظ آکد من بعضی بلفظ الفتوى درمختار) اى للفظ الذى فيه حروف الفتوى
الاصلية بای صیغه عبر بها (رد المحتار ) آکد من لفظ الصح والا صح والاشبه وغير ها (درمختار ) كالاحوط
والا ظهر (طحطاوی) و في الضیاء المعنوى لفظة الفتوى آكد و ابلغ من لفظة المختار (رد المحتار) و لفظتيه آكد لفتی
و بعضی الفاظ فتوی محکم تر است از بعضی دیگر پس لفظ فتوی یعنی ان لفظی که دران حرف اصلی فتوی باشرت
هر صیغه که تعبیر بان شود محکم تر است از لفظ صحیح و اصح واشبه و دیگر الفاظ مانند لفظ احوط و اظهر و در کتاب ضیار
معنوی ذکر کرده است که لفظ فتوی محکم تر و بلیغ تر است از لفظ مختار و لفظ و به یفتی محکم تر است از لفظ الفتوی علیه
و اذ اتعارضا ما مان معنيان بحمل احدهما بالصحيح والآخر بالاصح فالاخذ بالصحيح اولى لاتفاقهما على انه
صحيح ولا خذ بالمتفق اوفق (در مختار) قلت والعلة لا تختص بهذين اللفظين بل كذلك الاوجه والمجتة
والاحتياط والاصوط افاده الطحطاوي (رد المحتار ) و وقتی که معارضه کرده باشند دو امامان معتبر که تعمیر کرده
باشد یکی از ایشان بلفظ صحیح و دیگر ایشان تفسیر کرده باشد بلفظ اصح پس عمل کردن بهمان روایت صحیح
بهتر است زیرا که آن دو امامان اتفاق کرده اند بر اینکه همین روایت صحیح است و عمل کردن بروایتی که
اتفاق کرده شد وبران موافق محرت بحق ومیکو یم من که این علت خاص نیست بهمین دو لفظ که لفظ صحیح
و لفظ اصح است بلکه چنین است که لفظ وجه و لفظ اوجه و لفظ احتیاط و لفظ احوط که عمل کردن بان
روایت وجه بهتر است نه اوجه و بهمان روایت احتیاط بهتر است نه احوط فاید ه کرده است
ین حکم را طحطاوى ويظهر لى ان لفظ و به نأخذ و عليه العمل مساو للفظ الفتوى وكذا با والالفظ
عليه مل الامة لانه يفيد الاجماع عليه رد المحتار ) طاهر میشو د ما را یکه بیشکی لفظ و به نأخذ و لفظ عليه العمل برابرست
در محکم بودن بالفظ فتوی همچنین بطریق اولی لفظ عليه عمل الامة برابر است در محکم بودن بالفظ فتوى زيرا
که لفظ عليه عمل الامة فایده میکند اتفاق است را بران روایت ثم رأيت فى رسالة آداب

فایده
معارضه آن دو قول
امامان بلفظ صحیح و دیگری
بلفظ اصح

فایده
در بیان آنالفاظی که برابر
مساوی بوزن فعل استیغ
تفضیل است واقع
شود


جلد اول ۲۲ مقدمه

المفتی اذا ذیلت روایة فی کتاب معتمد بالاصح او الاولی او الاوفق او نحوها (رد المحتار)
مما كان بصيغة افعل التفضيل كالاوجه والاحوط (طحطاوی) ولم يذيل مخالفها بشیئ
فله ان یفتی بها وبمخالفها ایضاً اتی شاء (رد المحتار) لان افعل التفضيل یفيد ان الرواية
المخالفة صحيحة ايضا فله الافتاء بای شاء منهما وانكان الاولى تقديم الاولى لزيادة الصحة
(رد المحتار) پس تر دیدیم در رساله اداب مفتی که وقتی که واقع شود در اخر روایتی در کتاب معتمدی
لفظ اصح یا لفظ اولی یا لفظ اوفق یا مانند این لفظها از ان لفظهائی که بصیغه اسم تفضیل باشد
مانند لفظ اوجه و لفظ احوط و واقع نشده باشد در اخیر روایت دیگر که مخالف آن است هیچ چیزی
از لفظهای فتوی پس هست مر مفتی را که فتوی کند بهمان روایت و نیز رواست که فتوی کند
بمخالف آن روایت بهر کدام که رضای او شود زیرا که صیغه اسم تفضیل فایده میکند که روایت مخالف
آن نیز صحیح است پس مر او راست فتوی کردن بهر کدام از ان دو روایت که رضای او
شود و اگرچه بهتر پیش کردن عمل است بر روایت اول که در اخیر آن اصح و مانند آن است از جهت
فایده در بیان واقع شدن در اخر مسئلة لفظ صحیح و ما خوذ و علیه الفتوی زیاده بودن صحت در آن واذا ذیلت بالصحيح او المأخوذ به او به يفتى او عليه الفتوى (رد المحتار)
ونحوهامما يفيد ضعف الرواية المخالفة (رد المحتار) لم يفت بمخالفها (رد محتار) وهذا بخلاف
ما اذا وجد التصحيح في كتاب آخر للرواية الأخرى فان الاولى تقديم المتفق عليه (رد المحتار)
الا اذا كان في الهداية مثلا هو الصحيح وفي الكافى مخالفه هو الصحيح فيخير فيما والا قوى عنده
ولا يليق لزمانه والاصلح (رد المحتار) الذي يراه مناسباً في تلك الواقعة (رد المحتار)
و وقتی که واقع شود در آخر روایتی لفظ صحیح یا لفظ ماخوذ به یا لفظ یفتی یا لفظ علیه الفتوی و مانند
انها از ان لفظها ئیکه فایده میکند ضعیف بودن روایت مخالف آنرا فتوی نکند مفتی بر روایت
مخالف ان و این حکم بخلاف آن صورت است که اگر موجود شود تصحیح مر روایت دیگر را


جلد اول
۲۵
مقدمه
در بیان لفظ
قالوا

در کتاب دیگر پس بدرستیکه در آنصورت پیش کردن علت بروایت اتفاق کرده شد و بران مگر
فتوی مخالف آن روایت منع نیست وقتیکه در کتاب ایشان لفظ هوا اصیح باشد در کتاب نی بخلاف
روایت و یا لفظ ہوا صح باشد پس در اینجا اختیار داده شده دست مفتی را پس اختیار کند از ان
دو روایت قوی تر را نیز داند آن روایت را که لایق ترست بزمانه او و آن روایت را که نیکو تر
می بیند آنرا مناسبت چون واقعه لفظ قالوا يستعمل فيما فيه اختلاف المشايخ كذا في النهاية
وكتاب الغصب وقد اشار الى ذلك في كتاب الصوم وقد افاد سعد الدين التفتازاني
في شرح الكشاف في تفسير قوله تعا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الاسود من الفجر ان توجيه قالوا
اشارة الى ضعفها قالوا فاد تنقیح حامدیہ فی آخر المجلد الثانی لفظ قالوا مستعمل میشود در ان روایتی که در آن
اختلاف مشایخ باشد رحمہم اللہ تعالی همچنین ذکر شده است در کتاب نهایہ در کتاب غصب تحقیق
اشاره کرده است بآن در کتاب صوم و تحقیق فایده کرده است سعد الدین تفتازانی رحمہ اللہ علیہ قصر
کشاف در تفسیر این قول خدا تعالی حتى يتبين لكم الخيط الأبيض بہانیکه بدرستی
در لفظ قالوا اشار هست بضعیف بودن آنچه میگفته اند مشایخ رحمہم اللہ تعالی المراد بقولهم
ذهب اليه عامة المشايخ ونحوه اكثرهم (فتح القدير في باب ادراك الجمعة من مرد اد با من قول فقها
رحمهم اللہ تعالی که باین روایت رفته اند عامہ مشایخ رحمهم الله تعالی و مانند آن اکثر مشایخ است رحمهم الله لها
يقال يجوز بمعنى يصح وبمعنى يحل كذا في شرح المهذب للامام النووى ج (تنقيح حامديه اخر
المجلد الثاني) وقد يطلق الجائز ويراد هما يعم المكروه ففي الحلبية عن اصول ابن الحاجب انه قد يطلق
ویراد به مالا يمنع شرعاً وهو يشمل المباح والمكروه والمندوب والواجب لكن الظاهر من اطلاج الجواز
تنزيلها لا ان المكروه تحريما ممتنع شرعا افعال از ماد المختار در کتاب طہارت لفظ مجر گفتی
میشود بمعنی صحیح و بمعنی حلال همچنین ذکر شده است در کتاب شرح مہذب تصنیف امام نووی رحمتہ اللہ علیہ


جلد اول
کتاب ادب القاضی
٢٦

و گاهی گفته میشود لفظ جایز و اراده کرده میشود از انچیز که حرام نباشد از مکروه و پس در کتاب صید آورده است
از فصول ابن حاجب رحمة الله علیه که بدرستی گاهی گفته میشود لفظ جایز و اراده کرده میشود انچیز که منبع
نباشد از روی شرع و اینمعنی جایز شامل میشود مباح و مکروه و مستحب و واجب را لیکن ظاهرتر آنست
که بدرستی مراد مکروه تنزیهی است زیرا که مکروه تحریمی منع کرده شده است از روی شرع منع بودان
لازم كلمة لاباس وانكان لغالب استعمالها فيما تركه اولى لكنها قد تستعمل للمندوب کا
صرح في الجوهر بالمخبات وغيرها (رد المحتار كتاب الطهارة) کلمه لاباس اگرچه غالب استعمال آن
در آن حکم که ترک آن بهترست لیکن گاهی استعمال کرده میشود در مستحب چنانکه تصریح کرده باین
در کتاب مجراین از باب جنایز و باب جهاد کثیرا ما یذكرون الحكم مصدرا بلفظ قبل کی
الشراح والمشرحون انه اشارة الى ضعفه والحق انه ان علم ان قائلة التزم ان يذكر للحكم الـ
بهذه الصيغة ويشيرية إلى ضعفها فقس ها جز ما كما على من عادة مؤلف ملتقى الابحر في ملحق التمر
صرح في ديباجته أن كلما صدرة بلفظ قبل او قالوا وانكان مصدرا بالا صح ونحوه فانه مرجوح بالنسبة
إلى ماليس كذلك والا فلا يلومون لك وبهذا ظهر أن ما اشتهر من أن قبل ويقال ونحو
ذلك صيغ التمريض ليس معناه انها موضوعة لذلك وانما هفية انه كثيرا ما يعلم ذلك اما بالتزام
قائله واما بقرينة سياقه وسباقه ومقامه العمدة الرعاية) نواب یار با دمشایخ رحمهم الله تعالی گر
میکنند حکم مسئله را در حالیکه در اول انحکم ذکر میکند لفظ قبل را و نوشته میکنند شارحان و محشیان که بقرار
بدرستی این ذکر لفظ قبل اشارتست بضعف این حکم وحق آنست که بدرستی اگر معلوم شده
بود انیکه گویند و لفظ قبل برخو دلازم کرده است این را که ذکر میکند حکم مرجوح را بین صیغه لفظ قیل و
اشاره میکند بآن بصیغه بضعف این مسئله درینصورت حکم کرده شود بضعف انجكم بطریق یقین چنانکه معلم
شده است از عادت مصنف کتاب ملتقی الا بجر از کتاب ملتقی الا بحرپس بدرستی که مصنف کتاب مجمع العلیم

در بیان کلمه
لا باس

در بیان لفظ
قبل

صح


جلد اول
۳۰
کتاب ادب القاضی
صریح ذکر کرده در دیباجه آن کتاب که هر وقتیکه ذکر کردم در اول یکی لفظ قیل یا لفظ قالوایا اگر جویز
کرده شده باشد آن حکم بلفظ اصح و مانند آن پس بدرستیکه آن حکم مرجوع است بنظر آن حکم که در اول آن
لفظ قیل و مانند آن ذکر نشده باشد و اگر در ین چنین نبود که از عادت گوینده لفظ قیل معلوم نشد بوطی کذبا
بضعف آن حکم میکرد پس بطریق یقین حکم کرده نمیشود بضعیف بودن آنحکم که در اول آن لفظ قیل کردش
باشد باین تحقیق ظهریشمه که بدرستی نیز بکه شهود شده است از اینکه لفظ قیل و لفظ یقال و مانند آن صیغهای ضعیف
کردان است بمعنی اینچنین نیست که مین صیغها وضع شده اند برای ضعیف کردن یا اینکه فایده کند با من ضعیفها
بطریق کلی بلکه معلوم میشود آن ضعیف بودن یا بار در گرفتن گوینده آن برخو د آن اشار با رکرین یا بقرینه از امان
کلام یا بقرینه کلام پیشینه یا بقرینه مقام اعلم ان مسائل اصحابنا الحنفية على ثلث طبقات الأولى
مسائل الاصول وتسمى ظاهر الرواية ايضا وهى مسائل مروية عن أصحاب المذهب و هم ابو حنيفة
وابو يوسف ومحمد رحمهم الله تعالى ويلحق بهم زفر وحسن بن زياد وغيرهما ممن اخذ عن الامام لكن
الغلب الشايع في ظاهر الرواية ان يكون قول الثلثة وكتب ظاهر الرواية كتب محمد رحم الستة المبسوط والز
يادات والجامع الصغير والسير الصغير والجامع الكبير والسير الكبير ار حطما يق بدانکه مسایل علمای حنفی در دت
اندر بر سه طبقه میباشد طبقه اول مسایل اصول اند که نیز نامیده میشوند بظاهر روایت و آن مسایلیک پیش دات
کرده شده است از اصحاب مذهب ایشان امام ابو حنیفه و امام ابو یوسف و امام محمد رحمهم الله تعالى و بافت
پیوسته میشوند بایشان امام زفر را امام حسن بن زیاد و غیر ایشان از کسانیکه مذهب را از امام عظم گرفته
لیکن غالب مشهور در ظاهر روایت این است که قول امامان سه گانه باشد و کتابهای ظاهر روایت کتابها
شش گانه ست از امام محمد رحم که کتاب مبسوط و کتاب زیادات و کتاب جامع صغیر و کتاب سیر صغیر
جامع کبیر و کتاب سیر کبیر است الثالية مسائل النوادر وهى المروية عن الصحابة المذكورين لكن لا في
الكتب المذكورة بل اما فى كتب أخر لمحمد رحمة كالكيسانيات والهارونيات والرقبات والمجرد ليا
فائده
در بیان طبقات در
مسائل آنمیان
طبقه
اول
فائده
طبقه دوم
از مسائل
جمع القدیم


جلد اول
۲۸
کتاب ادب القاضی
واما کتب غیر کتب محمد جکالمجرد لحسن بن زیاد وغیره ومنها کتب الامالی التی یملا عن ابی یوسف رح
واما بروایة مفرده کروایة ابن سماعة والمعلی بن منصور وغیرهما من اصحاب ابی یوسف ویم مسایل نوادر ا
و آن مسایلی است که روایت کرده شده اند از علما مذکورین لیکن نه در کتابهای مذکور شش گانه کلیه
یا در دیگر کتابهای امام محمد رحمه الله ذکر یافته باشند مانند کتاب کیسانیات وکتابهارونیات
و کتاب جرجانیات وکتاب رقیات و یا ذکر شده باشند در دیگر کتابها غیر از کتابهای امام محمد رح
مانند کتاب مجرد تالیف حسن بن زیاد رحمه الله و دیگر کتابها غیر ازین با بعضی از انها کتابهای امالی است که
روایت کرده شده اند از امام ابو یوسف رحمة الله علیه و یا روایت شده باشند بروایت کشی مخصو تنهاب
مانند روایت ابن سماعه و روایت معلی بن منصور و غیر از ایشان مسایل معینه الثالئة الواقعة
وهی المسائل التی استنبطها المجتهدون المتاخرون لما سئلوا عنها ولم يجدوا فيها رواية وهم اصحاب
ابی یوسف و محمد واصحاب اصحابهما وهلم جرا و هم کثیرون فمن اصحابهمامثل عصام بن یوسف و ابن رستم
ومحمد بن سماعة وابی سلیمان الجوزجانی وابی حفص البخاری ومن بعد هم مثل محمد بن سلمة ومحمد بن
مقاتل ونصير بن یحیی وابی النصر القاسم بن سلام رح وقد يتفق لهم ان يخالفوا اصحاب
المذهب الدلایل واسباب ظهرت لهم واول کتاب جمع فی فتاواهم فیما بلعنا کتاب النوازل الفقیه
اللیث السمرقندی ثم جمع المشایخ بعده كتبا اخر كمجموع النوازل والواقعات الناطفی والواقعات الصدر الشهيد
ثم ذكر المتاخرون هذه المسائل مختلطة غير مميزة كما في فتاوى قاضیخان والخلاصة وغيرها ومينر بعضم
كما في كتاب المحيط لمرضي الدين السرخي فانه ذكر ولا مسائل الاصول ثم النوادر ثم الفتاوى ونعم ما فعل
(رد المحتار) طبقه سوم مسایل واقعاتست و آن مسایلی است که مجتهدین متاخرین در آن بان
آنا وقتی که ایشان پرسیده شدند از ان مسایل و نیافتند در آن روایتی را و آن مجتهدان اصحاب امام
ابو یوسف و امام محمد واصحاب اصحاب ایشان رحمهم الله تعالی می باشند همچنین تا آخر
در بیان مسائل
طبقه سوم
جمع القیوم


جلد اول
۲۹
مقدمه
تا بمرتبه که برسند و ایشان بسیاراند پس حنفیه را اصحاب شیبانی نامند حصار بن یوسف و بن رستم و محمد
بن سماعه وابو سلیمان جوزجانی و بو حفص بخاری رحمة الله علیهم و کسانیکه بعد از ایشانند مثل محمد بن مسلمه و محمد بن مقاتل
و نصیر بن یحی و ابونصر قاسم بن سلام رحمهم الله تعالی و کامی اطلاق مفتی هسته مرایشان را که مخالفت کنند با
اصحاب مذهب بلکه علما بسبب اینکه ظاهر شده باشند برای ایشان ادله کتبی که جمع
کرده شده است در فتاوی ایشان در انچه رسیده است بمانکتاب نوازل است و قصه ابوليث
سمرقندی را در پس جمع کرده اند علما بعد از و کتابهای دیگر را مثل کتاب المجموع نوازل و کتاب واقعات
در امام ناطفی راست و هردوکتاب واقعات که مر امام صدر شهید رح راست و بعد از ان ذکر کرده اند
متاخرین ان مسایل و طبقات سه گانه را امیخته شده با هم بدون فرق و جدائی نمودن میان آنها
چنانکه در فتاوای قاضیخان و خلاصه و غیر آنهاست و بعضی از ایشان جدائی کرده اند میان مسائل
این طبقات چنانکه در کتاب محیط که مر امام رضی الدین سرخسی است رح زیرا که او ذکر ده است اول
مسایل اصول را بعد از ان مسائل نوادر را بعد از ان مسائل فتاوی و واقعات را و نیک ست بقرار وزده
و اعلم ان من كتب مسائل الاصول كتاب الكافي للحاكم الشهيد رح وهو كتاب معتمد في
المذهب شرحه جماعة من المشايخ منهم الامام شمس الائمة السرخسي رح وهو المشهور بمبسوط السرخسي رح قال
العلامة حلبى في مبسوط السرخسي رح لا يعمل بما يخالفه ولا يركن الا اليه ولا يفتى في الاصول الابخيره ومن مشتغليه
ايضا المنتقى للحاكم صنفها الالان في بعض النوادر رب المختاري زیرا که کتابهایی که مبنای کتب این ست مر حاکم شهید و هو
محمد بن محمد بن فضل و حبش جمع کرده و آنرا طایفه از مشایخ رح که از جمله ایشان است امام شمس الائمه رضی رح
و آن شرح مشهور ست بمبسوط سرخسی رحمة الله گفته است علامه طرسوسی رحمه الله در مبسوط سرخسی رحمه الله
کتابیست که عمل کرده نشود بحکم مخالف آن و میل کرده نشود مگر بسوی آن و فتوی داده نشود مگر از ان و اعتماد
کرده نشود مگر بران و همچنین از کتابهای مذهب است کتاب منتقی که نیز در جهان حاکم شهید است

فایده
در توصیف
کتاب کافی


جلد اول
۳۰
مقدمه
فایده
در وجه تلقب
بخواهر زاده
فایده
در شروح
مبسوط
رحمه الله مکر اینکه در متنی بعضی از مسائل نوادر نیز مذکور شده است و اعلم ان نسخ المبسوط المروی عن
محمد سروح متعددة واظهرها مبسوط ابی سلیمان الجوزجانی وشرح المبسوط جماعة
من المتأخرين مثل شيخ الاسلام ابی بکر المعروف بخواهر زاده (ردالمحتار) وهو ابن
اخت القاضی ابی ثابت محمد بن احمد البخاری (فوايد بهيه) ويسمي المبسوط الكبير
وشمس الائمة الحلوانی رح وغيرها ومبسوطاتهم شروح فی الحقيقه ذكر ملتقاط
بمبسوط محمدرح كما فعل شراح الجامع الصغير مثل فخر الاسلام وقاضيخان وغيرهما
فيقال ذكره قاضيخان في الجامع الصغير والمراد شرحه وكذا في غيره فاحفظ ذلك فانه
مهم كحفظ طبقات مشايخ المذهب (ردالمحتار) بدانکه نسخهای کتاب مبسوطی که روایت
شده از امام محمد رحمه الله علیه بسیاراند وظاهرترین انها مبسوط ابی سلیمان جوزجانی است رح وشرح
کرده اند آن کتاب مبسوط را گروهی از علمای متأخرین مانند شیخ اسلام ابوبکر مشهور بخواهر زاده
که اوپسر خواهر قاضی ابو ثابت محمد بن احمد بخاری است رح و همین شرح نامیده شده بمبسوط کبیر و نیز شرح
کرده است آنرا شمس ائمه حلوانی رح و دیگر علما غیر از ابوسلیمان و شمس ائمه مذکوران رحمة الله علیهما و
مبسوطهای ایشان در حقیقت شرح اند مر مبسوط امام محمد را رح ذکر کرده اند آنها را باسم مبسوط
امام محمد رح چنانکه شارجان جامع صغیر مانند فخر اسلام و قاضیخان و دیگر علما غیر ایشان که شرحهای خورا
باسم اسما ء مصنفه تألیف نموده اند پس گفته میشود که این حکم را قاضیخان در کتاب جامع صغیر ذکر کرده
و مراد ازین شرح جامع صغیر است نه خود جامع صغیر همچنین گفته میشوی در پاره دیگر شارحان پس یاد گیر
این طمجات مسائل را که این مهمی است مقصود ولازم مانند یادگرفتن طبقات مشایخ مذهب و فی کتاب
الجمع من البحر ان كما فى الحاكر هو جمع كلام محمد رح فى كتبه الستة التي هي ظاهر الرواية وفي معراج الدرائة
فصل
باب الاحصار الاصل المبسوط وفى باب العيدين من البحر والنهران الجامع الصغير صنفه محمدرح بعد
قبیله
فایده
در اینکه مراد باصل
مبسوط است


جلد اول
مقدمه
٣١
نهاية والدعوى عليه تبوق الىعالم هو سمی بالاصل حسلا كان مصنفة او لا ثم الجامع الصغير ثم الكبير و في باب الكفالة غرر فتاوا
و در کتاب بحر رائق و در کتاب حج آورده که کتاب کافی که تصنیف حاکم است رمز فراسم آورده است
کلام امام محمد رح را که در کتابهای ششگانه او است که آن کتابهای ظاهر روایت اند و در کتاب معراج
درایه که شرح هدایه است پیش از باب حصار تفسیر کرده شده کتاب اصل تجاب مبسوط و در کتاب بحر
و کتاب نهر در باب عیدین ورده است که امام محمد رحمه الله علیه کتاب جامع صغیر را بعــد
از کتاب اصل تصنیف کرده است پس حکمی که در کتاب جامع صغیر باشد بران اعتماد کرده میشود بعد
ازان در کتاب نهر نوشته است که کتاب اصل نامیده شده باصل زیرا که امام محمد رحمه الله علیه در اول تصنیف
کرده است آنرا بعد ازان تصنیف کرده کتاب جامع صغیر را بعد ازان کتاب جامع کبیر را بعد ازان
کتاب زیادات را همچنین مذکور است در کتاب غایة البیان که شرح هدایه است وذكر الامام شمس
الائمة السرخسی رح فى اول شرحه على السير الكبيران السير الكبير هو آخر تصنيفه
صنفه محمد رح فی الفقه وفى شرح المنية لابن امير حاج الحلبى فى بحث التسميع ان محمداً
رحمه الله قرا اكثر الكتب على ابى يوسف رح الا ما كان فيه اسم الكبير فانه من تصنيف
محمدرح كالمضاربة الكبير و الزراعة الكبير والماذون الكبير والجامع الكبير والسير
الكبير (رد المحتار) وامام شمس الائمه سرخسی رح در اول شرح خود که برسیر کبیر است چنین کشته که سیر کبیر
آخرین تصنیف امام محمد است رو که تصنیف کرده آنرا در علم فقه و در شرح منیه تصنیف ابن امیر حاج حلبی در بحث
سمع اسد که نقل آورده است که امام محمد رح بسیار تر کتابهای خود را که تصنیف کرده خوانده است بر امام
ابو یوسف رو مکر ان کتابی را که در ان نام کبیر باشد چه آنها از تصنیف امام محمد است رح
مانند کتاب مضاربت کبیر و کتاب زراعت کبیر و کتاب ماذون کبیر و کتاب جامع کبیر و کتاب سرکبیر
ولا يجوز الافتاء بما في الكتب الغريبة وفى شرح الاشباه لشيخنا المحقق عبدالله الجلابى شيخ العلامة الشيخ
الجندى

فایده
بدانکه سیر کبیر آخر
تصانیف امام محمد است
و بیان کتابهای کبیر

فایده
کتابهائیکه فتوی
بدانها نستانند


مجلد اول
۳۲
مقدمه

انه لا يجوز الافتاء من الكتب المختصرة كالنهر وشرح الكنز للعيني والدر المختار شرح تنویر الابصار او لمن كان على
حال مؤلفيها كشرح الكنز لملا مسكين وشرح النقاية للقهستاني ولنقل الاقوال الضعيفة فيها كالقنية للزاهدي
فلا يجوز الافتاء من هذه الا اذا علم المنقول عنه ومثله من هكذا سمعته منه وهو عالم شريف القدر مشهور والعهدة
عليه اقول وينبغي الحاق الاشباه والنظائر بها فان فيها من الايجاز في التعبير كما يعلمونعاء الامن الا طلاع على
مأخذه بل فيها في مواضع كثيرة الالغاز المخل يظهر ذلك لمن مارس مصادرها مع الحواشي فلم يأ من المفتي
من الوقوع في الغلط اذا اقتصر عليها فلا بد له من مراجعة ماكتب عليها من الحواشي اوغيرها (ردالمحتار)
و فتوی دادن روا نیست از کتابهایکه در کتابهای کمیاب باشند و در شرح کتاب شبه که تالیف
شیخ المحقق هبة الله على است و روایست که شیخ ما علامه صالح خنبی رحمة الله علیه گفته که فتوی
دادن از کتابهای کوتاه روا نیست مانند کتاب نهر وعینی شرح کنز و قایق و در مختار شرح تنویر الابصار
یا از جهت ناوقف بودن بحال تالیف کننده آن کتابها مانند شرح کنز تالیف ملا مسکین و شرح نقایه
تالیف قهستانی یا از جهت نقل کردن اقوال ضعیفه در آنها مانند قنیه تالیف زاهدی پس روا نیست
فتوی دادن ازین کتابها مگر قسمتی که معلوم شود آن کتاب که نقل ازان کرده شده و نیز معلوم شود
گرفتن دانزان کتاب که نقل کرده شد دست ازن همچنین شنیده ام این قول را از شیخ محقق
مذکور وا و در علم فقه شریف عالم کلان و مشهور بود و عهده این سخن بر اوست و من میگویم که بشایند کتاب
اشباه و نظائر نیز بکتابهای مختصر پیوسته شود زیرا که در تعبیر آن چنان کوتاهی است که معنای آن فہمیدہ
نمیشود مگر پس از واقف شدن بر جای گرفتن حکم آن که از کدام کتاب است بلکه در بسیار جایهای آن
کوتاهی است که خلل میرساند بر فہم معنی و این ظاهر میشود کسی که پیوسته کوشیده باشد در مطالعه کردن
اشباه و نظایر با حواشی آن پس از مفتی کوتاهی کند در کتاب اشباه و نظایر ایمن نمیشود از افتادن
در غلط پس ناچاری است او را از رجوع کردن بآنچیزی که نوشته شده بر اشباه و نظایر از خواشان


جلد اول
۳۳
عقائد
یا غیرانها از دیگر کتابها و رأيت في حاشية ابى السعود الانبرى على شرح مسكين انه لا يعتمد على فتاوى
ابن نجم کا علم فتاوی الطوری لی و شرح بومسعود از بری که بر شرح ملا مسکین است چنین دیدیم که بر فتاوی
ابن نجیم رح و فتاوای طوری رح اعتماد نیست ومن الكتب الغير المعتمدة شرح مختصر الوقاية للقهستاني من السن
مجد مع مختصرات النهاية لجامع الرموز و شرح مختصر الوقاية لابى المكارم فانه رجل مجهول و
كما يرى كذلك عمدة الرعاية ) ودیگر کتابهای غیر معتبره شرح مختصر الوقایه است تصنیف قهستانی
شمس الدین محمد نامی بخار اکه مشهور بجامع رموز است و از جمله کتابهای غیر معتبره شرح مختصر الوقایة
تصنیف ابو المکارم است زیرا که او مردی نامعلوم است کمابیا و نیز چنین است و من
الكتب الغير المعتمده فتاوی ابراهیم شاهی من مؤلفات قاضی شهاب الدین الدولت آبادی میمنها
تصانیف نجم الدین مختار بن محمود بن محمد الزاهدي معتمد بالاعتقاد متم الفروع كالقنية والحاوي المجدية
مختصر القدور و زاد الامة وغير ذلك رحمة الرعائة) و دیگر کتابهای غیر معتبره است فتاوای ابراهیم شاهی صنیا
قاضی شهاب الدین دولت آبادی و از جمله کتابهای غیر معتبره است تصنیفهای نجم الدین مختار
بن محمود بن محمد زاهدی معتزلی اعتقاد حنفی فروع مانند کتاب قنیه و کتاب حاوی و کتاب مجتبی
شرح مختصر قدوری و کتاب زاد الامیه و دیگر کتابهای تالیف زاهدی و منرها السراج الومات
شرح مختصر القدورى من مؤلفات ابى بكر بن على الحدادي (عمدة الرعاية ) از جمله
کتابهای غیر معتبره است کتاب سراج وهاج شرح مختصر قدوری از تصنیفهای ابوبکر بن علی حداد
ومنها مشتملة الأحكام لفخر الدين الرومى كما نقله صاحب الكشف ايضا عن البركلى ومنها الفتا
الصوفية لنقل انه محمد بن احمد تلميذ سليم المحفل قاله يجو و حزام النقل الان انا علم موالفها ولا حصول وعمدة
الرعاية ) واز جرا کتابهای غیر معتبره است کتاب مشتمل احکام تصنیف فخر الدین رومی چنانکه حات
کشف از پر کلی نیز چنین نقل کرده است و از جمله کتابهای غیر معتبره است فتاوی صوفیه نیست


مقدمه
۳۲
جلد اول

فضل مد محمد بن ایوب شاگرد جمع کننده کتاب مضمرات پس عمل و افتا بحکمی که در فتاوای صوفیه
باشد مکروهی که موافق بودن ان حکم با اصول و قواعد دین معلوم شود ومنها خلاصة الكيدانی
المنسوبة الى لطف الله النسفى فاتها وان اشتهرت فى بلاد ما وراء النهر الا انه لم يعرف الى
الآن حال مؤلفها انه من هو وكيف هو وهل هو ممن يعتد بتصنيفه او هو ممن يضرب به
المثل المشهور ان من لا يعرف الفقه تصنيف فيه ككبار حماة الرعایة (وازجمله کتابهای غیر معتبر ست که کتاب خلاصة کیدانی
که نسبت کرده شده است بسوی لطف الله نسفی پس این کتاب اگرچه در بلاد ماوراءالنهر شهرت بسیار و رواج
بشمار یافته مگرحال مصنف آن معلوم نیست که کیست و چگونه است و او ایا از جمله کسانیست که اعتماد کرده میشود
بتصنیف و یا ازجمله کسانیست که بوی این مثل مشهور گفته میشود که کسی نمیداند علم فقه را تصنیف میکند دران کتابها برا
الفصل الثالث وفيه مطلبان المطلب الاول فى عدم جواز العمل بالضعيف
فصل سیم و در ان دو مطلب است مطلب اول ثابت است در بیان عدم جواز عمل کردن بروایت
ضعیف وحاصل ما ذكره الشيخ قاسم رحمه الله فى تصحيحه انه لا فرق بين المفتى والقاضى
( در مختار ) من حيث ان كلا منهما لا يجوز له العمل بالتشهى بل عليه اتباع ما رجحوه فى الكل
واقعة الا ان المفتى مخبر عن الحكم والقاضى ملزم به وان الحكم والفتيا وكذا العمل
لنفسه بالقول المرجوع كقول محمد رحمه الله مع وجود قول ابی يوسف حج اذا لم يصح او
يقو وجهه جهل و خرق للاجماع (درمختار وردالمحتار ) واولى بالبطلان الافتاء
بخلاف ظاهر الرواية اذا لم يصح والافتاء بالقول المرجوع عنه (رد المحتار)
وحاصل انچیزیه که ذکر کرده است آنرا حضرت شیخ قاسم رحمة الله علیه در کتاب خود
که سمی است بتصحیح نیست که در میان مفتی و قاضی فرقی نیست درین که هر یکی از ایشان را
روانیت عمل کردن بخواہش و ارزوی نفس خود بلکه در سر حادثه بر هر کدام

فصل ثالث
مطلب اول در ناروائی
عمل بروایت
ضعیف


جلد اول
۲۵
مقدمه
ایشان لازم است پیروی آن کسیکه علمای معتمدین ترجیح داده باشند آنرا مکر این فتوای است
میان ایشان که مفتی خبردهنده است از حکم و قاضی لازم کننده حکم است و بدرستی که حکم قاضی فتوای
مفتی و چنین عمل برای نفس خود بقول مرجوع و ضعیف مانند عمل کردن بقول امام محمد رحمه‌الله با موجود
بودن قول امام ابو یوسف رحمه وقتی که تصحیح کرده نشده باشد نزد علما قول امام محمد رحمه و فتوی شده
باشد دلیل آن نادانی و دریدین است مر اجماع را و ادلی و بهتر است باطل بودن فتوای
بمسایلی که خلاف ظاهر روایت باشد وقتی که آن مسئله خلاف ظاهر روایت صحیح کرده نشده
باشد نزد مشایخ رحمهم‌الله تعالی و بهتر است باطل بودن فتوای دادن بقولی که مرجوع کرده شده ا
ازان وقال العلامة قاسم رحمه‌الله في فتاواه وليس للقاضي المقلد ان يحكم با
لضعيف لانه ليس من اهل الترجيح فلا يعدل عن الصحيح الا لمقصد شرعي جميل ولو
حكم لا ينفذ لان قضاءه قضاء بغير الحق لان الحق هو الصحيح وما وقع من
ان القول الضعيف يتقوى بالقضاء المراد به قضاء المجتهد (رد المحتار)
گفت علامه قاسم در فتاوای خود اینکه نیست مر قاضی مقلد را که مجتهد نباشد اینکه حکم کند بقول ضعیف
زیرا که مقلدی که مجتهد نباشد از اهل ترجیح نیست که قول ضعیف را بهتر کند پس نمیکرد و از قول صحیح بقول
ضعیف مکر برای قصد خیر نیکو و اگر حکم کرد بآن قول ضعیف جاری و صحیح نمیشود حکم او زیرا که این حکم او
حکم کردنست بغیر حق از جهت آنکه حق همان قول صحیح است و آنچیزیکه واقع شده ازین قول
منها که قول ضعیف قوی کرده میشود بحکم قاضی پس مراد بآن حکم حکم قاضی مجتهد است نه مقلد قال
العلامة الشرنبلالي رحمه‌الله في رسالته العقد الفريد في جواز التقليد مقيضي مام
ابي حنيفة رحمه‌الله المنع عن المرجوع حتي لقنه لكون المرجوع صار منسوخا يقده البيري رحمه‌الله تعالي بالعام
اي الذي لا رأي له يعرف به معني النصوص حيث قال هل يجوز للانسان العمل بالضعيف


من الرواية فى حق نفسه نعم اذا كان له رأی اما اذا كان عامیا فلم اره لكن مقتضى تقييدا
بذى الرأى انه لا یجوز للعامى ذالك قلت لكن هذا فى غير مواضع الضرورة فقد ذكر
فى حيض البحر فى بحث الوان الدماء اقوالا ضعيفة ثم قال وفى المعراج عن فخر الائمة
لو افتى مفت بشئ من هذه الاقوال فى مواضع الضرورة طلبا للتيسير كان حسنا
وكذا قول ابی یوسف رح فى المنى اذا خرج بعد فتور الشهوة لا يجب به الغسل
ضعيف ولجاز والعمل به للمسافر او الضيف الذى خاف الريبة وذلك من مواضع
الضرورة (رد المحتار) كنه است علامه شامی در رساله خود که نامیده است آنرا بعقد فرید
فی جواز تقلید بنکه اقتضای مذهب امام ابو حنیفه رحمة الله علیه باز داشتن منع نمودن است
از عمل کردن بقول ضعیف و مرجوح تا اینکه برای خود قاضی و مفتی هم عمل کردن بقول ضعیف و
مرجوح روا نیست از جهت اینکه قول ضعیف و مرجوح منسوخ گردیده است و نقل کرده است بیری رح
این حکم را بها می یعنی بآن شخصی که او را نیست رامی و اجتهادی که بآن بشناسد معانی نصوص و
دلیلهای شرعی را باینطور که گفته است بیری رح که ایا روا میشود مر انسان را عمل کردن بقول
ضعیف در حق نفس خود یا روا نمیشود آری روا میشود او را عمل کردن بقول ضعیف بوقتی که او را
رای واجتهاد باشد اما وقتی که عامی باشد پس ندیدم امر حکم اورا در کتاب لیکن خواهش
مقید نمودن او آن انسان را بصاحب رای و اجتهاد انست که بدرستی روا نمیشود مر عامی را
عمل کردن بقول ضعیف و من میگویم لیکن این حکم که قول بقول ضعیف روا نیست در غیر جایهای
ضرورتست زیرا که تحقیق ذکر کرده است در باب حیض در کتاب بحر رائق در بحث رنگهای
خون با قولهای ضعیفه را بعد از ان گفته است که در کتاب معراج آورده است و عالمی که از فخرائمه
نقل کرده است که اگر مفتی فتوی داد به چیزی از قولهای ضعیفه در جایهای ضرورت برای آسانی


جلد اول
۳۷
مقدمه
بر مردم این فتوی دادن او نیک است همچنین بتول امام ابو یوسف رحمه الله علیه در باره مسنے
دستی که بر آید پس از ساکن شدن شهوت غسل بآن واجب نمیشود ضعیف است و حال آنکه
علماء و اکره ناپیده اند عمل کردن را باین قول برای مسافر و آن مهمانی که از تهمت و شک
صاحب خانه میترسد و این موضع از مواضع ضرورت است در عمل کردن برین حاجت ببستن
شخص بنفسی مخوص صاحب رای و اجتهاد بودن او نیت یعنی مجتهد بودن شرط نیست والحكم
الملفق باطل بالاجماع در درمختار) مثاله متوضئ شال رجلا بندم و لمس امراة ثم صلّى فلا يصح
هذه الصلوة ملفقة من مذهب الشافعي رح والحنفي رح والتلفیق باطل فعصمته
منتفية (رد المحتار) و حکمی بهم آورده شده باشد از دو مذهب آن حکم باطل است باجماع علما میشین
مثال آن نیست که و ضو کننده بود که از بدن او خون روان شد و لمس کرد زنی را بعد ازان
نماز گذار دو پس درست بودن این نماز بهم آورده شده است از مذهب امام شافعی رح و امام
ابو حنیفه رح که بنزد امام شافعی رح برآمدن خون شکننده وضو نیست و بمذهب امام اعظم
رحمه الله علیه لمس کردن زن شکننده وضو نیست و بهم آوردن دو مذهب باطل است
پس درست بودن این نماز نفی کرده شده است یعنی این نماز درست نیست المطلب الثاني
في التقليد والرجوع عنه مطلب دوم در بیان تقلید و هی و باز گشتن از ان التقليد اتباع
الانسان غيره فيما يقول أو يفعل معتقد للحقيقة فيه من غير نظر و تأمل في الدليل
(مولوی حسامی) تقلید پیروی کردن انسان است غیر خود را در چیزی که آن غیر میگوید و یا میکند
در حالیکه اعتقاد کننده باشد حق بودن آن چیز را در آن قول و فعل بی نظر کردن
و فکر کردن ان پیروی کننده در دلیل قال في جواهر الفتاوى لو أن رجلاً في عمله إلى الاجماع
تم نجمع من مذهب في مسئلة اوفى اكثر منها باجتهاد لما وضع له من دليل الكتاب

فایده
وصاحب رای و اجتهاد
بودن او نیست


جلد اول
۳۸
مقدمه

او السنة او غير هما من بالحجّه لم يكن ملوما ولا ملوما بل كان ماجورا محمودا وهو فى سعة
منه وهكذا افعال الائمة المتقدمين فاما الذى لم يكن من اهل الاجتهاد فانتقل من قول
الى قول من غير دليل لكن لما رغب من غرض الدنيا وشهوتها فهو مذموم أثم مستوجب
للتأديب والتعزير لارتكابه المنكر فى الدين واستخفاف بدينه ومذهبه (تنقيح حامدية)
گفته است در کتاب جواهر فتاوی که اگر مردمی از اهل اجتهاد بود و بیدار شد از مذهب خود بیک مسئله
یا در زیاده از یک مسئله باجتهاد بسبب انچیزیکه ظاهر شده بود او را از دلیل که آیت است یا حدت
یا غیر از آیت وحدیث از دلیلهای شرعی درینصورت آن مرد مجتهد ملامت کرده نمیشود و نه بد گفته میشود بلکه اجر
داده میشود و ستایش کرده میشود و آن بیزار شدن او رواست و همچنین بود افعال علمای متقدمین رحمهم
تعالی اجمعین و اما آن شخصی که از اهل اجتهاد نباشد پس بگردد از یک مذهب بدیگر مذهب بغیر از دلیل
لیکن این گردیدن او بسبب آن بود که رغبت داشت بچیزی از غرض دنیا و شهوت آن پس درینصوت
این شخص غیر مجتهد باین گردیدن بد گفته شده و گنهکار است لایق ادب دادن و تعزیر است
از جهت اختیار نمودن او کار ناروا را در دین و از جهت سبک نظر کردن او بدین و مذهب خود
والرجوع عن التقليد بعد العمل باطل بالأتفاق وهو المختار فى المذهب (رد محتار) صرح بطلان
المحقق ابن الهمام فى تحريره ومثله فى اصول الآمدى واصول ابن الحاجب وجمع الجوامع
(رد المحتار) و برگردیدن از تقلید و متابعت صاحب مذهب پس از عمل کردن بمذهب او باطل ال
باتفاق علمای سنی و انیست برگشتن از مذهب و همین حکم برگزیده شده است
در مذهب و تصریح کرده باین حکم محقق ابن همام در تحریر خود و مانند این حکم
است در اصول آمدی و اصول ابن حاجب رحمهم الله تعالی و كتاب جمع الجوامع
ولو قضى فى المجتهد فيه مخالفا لرأيه ناسيا لمذهبه نفذ عند ابى حنيفة


جلد اول
۳۹
مقدمه
رحمه الله عليه وان كان عامدا ففيه روايتان وعندنا لا ينفذ في الوجهين
وعليه الفتوى (هدایه) اگر قاضی در مسئله که اختلاف کرده شده است در آن میان
مجتهدین حکم کرد مخالفت مذهب خود و فراموش کننده بود مذهب خود را جاری و صحیح میشود حکم او
نزد حضرت امام ابوحنیفه رحمة الله عليه و اگر فراموش کننده نبود مذهب خود را و بقصد مخالف
مذهب خود حکم کرده بود پس در اینصورت از حضرت امام رحمة الله علیه دو روایت است در یک
روایت صحیح است و در یک روایت صحیح نیست و نزد صاحبین رحمها الله تعالی جاری صحیح نمیشود
حکم قاضی در هر دو وجه یعنی در صورت فراموش کردن او مذهب خود را و در صورتیکه
قصد بخلاف مذهب خود حکم کند و بهمین قول صاحبین رحمها الله تعالی فتوی است و ذكر في الفتاوى
الصغرى ان الفتوى على قول ابى حنيفة رحمه الله تعالى عليه فلما اختلف الفتوى والوجه
في هذ الزمان ان يفتى بقولهما لان التارك لمذهبه عمدا لا يفعله الا لهوى باطل لا بقصد
جميل واما الناسى فلان المقلد ما قلد الا ليحكم بمذهبه لا بمذهب غیره (توضیح)
و ذکر کرده است در فتاوای صغری اینکه فتوی بقول حضرت امام ابو حنیفه است رحمة الله تعالی علیه پس
تحقیق درین مسئله اختلاف کرده شده است در فتوی و بهتر درین زمان نیست که فتوی کرده شود
بقول صاحبین رحمها الله تعالی زیرا که شخص ترک کننده مذهب خود را قصد اترک نمیکند مگربوهای
باطل نفسانی نه برای قصد نیکو و اما فراموش کننده مذهب خود را که قضای او نافذ نیست
پس از جهتہ انکه ولایت دهنده قضا ولایت قضا را نداده است برای او مگر برای انکه حکم کند بنده
خود نه بمذهب غیر خود پس نسبت بمذهب غیر خود معزول است و حکم او نافذ نیست و الخلاف خاص
بالاخذ المجتهد واما المقلد فلا ينفذ قضاؤه بخلاف مذهبه اصلا حكما في الغنية
قلت ولا سيما في زماننا فان السلطان ينص فى منشور على بمذهب نفصل كما في الاصلية تكليف


جلد اول
مقدمه
۴۰
بخلاف مذهبه فيكون معزولا بالنسبة اليه المقلد من مذهبه فلا ينفذ قضاؤه فيرد ينقض
(رد المختار) واختلاف حضرت امام و صاحبین رحمهم الله تعالی در مسئله گذشته خاص است بقاضی
مجتهد و اما قاضی که مقلد باشد پس حکم او مخالف از مذهب او هرگز جاری نمیشود چنانکه در کتاب قنیه
ذکر شده است و من میگویم که خصوصا در زمان ما زیرا که پادشاه در دستورالعمل قاضی تصریح میکند
بر منع کردن قاضی از حکم کردن بر قولهای ضعیفه پس چگونه منع نباشد از حکم کردن بر روایت
مخالف از مذهب او وقاضی معزول میشود از حکم کردن بآن روایتی که معتمد نباشد در مذهب او
پس حکم او دران جاری نمیشود و شکسته می شود حکم او یعنی بر خود او و بر قاضی دیگر لازم است
شکستن آن حکم قال في الولوالجية من كتاب الجنايات قال ابو یوسف رح ما قلت
قولا خالفت فيه ابا حنيفة رح الا قولا قد كان قاله وروى عن زفر رح انه قال ما خالفت
ابا حنيفة رح في شيئ الاقد قاله ثم رجع عنه هذا اشارة الى انهم ما سلكوا طريق الخلاف
بل قالوا ما قالوا عن اجتهاد ورأى اتباعا لما قاله استاذهم ابو حنيفة رح وفي آخر الفتاوى
القدسى واذا اخذ بقول واحد منهم يعلم قطعا انه يكون اخذا بقول ابي حنيفة رح فانه روى
عن جميع اصحابه الكبار كابي يوسف ومحمد وزفر وحسن رحمهم الله تعالى انهم قالوا ما قلنا
في مسئلة قولا الا وهوروايتنا عن ابي حنيفة رح واقتموا عليه ايمانا غليظا فلم يتحقق اذا في الفقه
جواب ولا مذهب الا له كيف ما كان وما نسب الى غيره الا بطريق المجاز للموافقة (رد المختار)
مکتوبست در کتاب ولوالجیه که گفته است امام ابو یوسف رحمه الله علیه که نگفته ام قولی را که مخالفت
کرده باشم دران از امام ابو حنیفه رحمه الله علیه مگر گفته ام قولی را که به تحقیق امام اعظم
رحمه الله علیه گفته است آن را و از امام زفر رح روایت شده است که او گفته است
که مخالفت نکرده ام از امام ابو حنیفه رح در چیزی مگر که امام اعظم رح گفته است آنرا و بعد ازان رجوع

فایده
در اینکه اقوال شاگردان
امام اعظم رحمهم الله تعا
از جمله اقوال امام
اعظم است


جلد اول
مقدمه
رجوع کرده است از ان پس درین بیان اشارت بسوی اینکوست کرده آن امام اعظم رحمة الله
رفته اند برای مخالفت از راه استاد خود بلکه گفت اند انچیزی را که گفت اند از اجتهاد
و رای خود از جهت پیروی کردن ایشان دران استاد خود را که امام ابوحنیفه است
رحمة الله علیه و در اخیر کتاب حاوی قدسی آورده است اینکه دوستی کسی عمل کند بقول یکی
از شاگردان امام اعظم رحمة الله علیه معلوم میشود بیقین که انکس بسبب آن عمل کردن عمل
کننده است بقول امام اعظم رحمة الله علیه زیرا که روایت شده است از همه اصحاب کبار
امام اعظم رحمة الله علیه مانند امام ابویوسف و امام محمد و امام زفر و امام حسن
رحمهم الله تعالی که ایشان گفته اند که ما نگفته ایم در هیچ مسئله قولی را مگر روایت کرده ایم
آنرا از امام اعظم رحمة الله علیه و سوگند کرده اند بران سوگند های سخت پس در جوفت
موجود و ثابت شده است در علم فقه شریف حکمی و مذهبی مگر که آن مرا مام اعظم راست
رحمة الله علیه بهر شانی که باشد و بسوی دیگر کسی نسبت آن نمیشود مگر بطریق مجاز از جهت تقویت
انکس با امام اعظم رحمة الله علیه دران قول كل آية او خبر يخالف قول اصحابنا رح
محمل على النسخ او التأويل او الترجيح على ما صرح به فى الكشف الكبير اذا كان حديث مخالفاً
لما ذهب اليه ابو حنيفة رح هل يجوزان يقال انه لم يبلغه قالوا لا لانه وجده غير صحيح
او مأولا او منسوخا او معارضا هر آیت و هر حدیث که ازان مخالف باشد قول اصحاب ما رحمهم الله تعا
محمول کرده میشود آن آیت و آن حدیث بر منسوخ بودن آن یا بتأویل داشتن آن یا مرجوع
بودن آن بنا بر انکه تصریح کرده است بآن در کتاب کشف کبیر اینکه وقتی که حدیث
مخالف باشد ازان مذهب که رفته است حضرت امام ابوحنیفه رحمة الله علیه بر آن آیا رو است
اینکه گفته شود که این حدیث نرسیده است بحضرت امام رحمة الله تعالى عليه يا روايت

فایده در یی
درینکه قول اصحاب
مخالفت با ستیان
نیست باشا


جلد اول
۴۲
مقدمه
گفته اند مشایخ رحمهم الله تعالی که روانیست اینچنین گفتن زیرا که حضرت امام رحمة الله علیه
ان حدیث را غیر صحیح یافته است یا یافته است انرا تاویل کرده شده
تتمه
یذکر فیها بعض الفواید اینکه بعد ازین ذکر میشود تتمه مقدمه است که ذکر میشود در ان بعضی فایدها
فی الخبر عن النبی صلی الله علیه وسلم انه قال ان لکل شیئى عمادا وعماد هذا الدین الفقه
(فتاوی سراجیه) در حدیث آمده از حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم که تحقیق تخمیست بیست
انخضرت علیه السلام که بدرستی که هر چیز را ستونیست و ستون این دین داشتن احکام شرعی است
(فایدة) اذا سئلنا عن مذهبنا ومذهب مخالفینا فی الفروع یجب علینا ان نجیب
بان مذهبنا صواب یحتمل الخطاء ومذهب مخالفینالخطاء یحتمل الصواب
واذا سئلنا عن معتقدنا ومعتقد خصومنا فی العقايد یجب علینا ان نقول انحن
ما نحن علیه والباطل ما علیه خصومنا هکذا نقل عن المشایخ رحمهم الله تعالى
(الاشباه النظایر) فایده وقتیکه پرسیده شویم ما از مذهب ما ومذهب مخالفان ما در عملیات
از امامان سه گانه دیگر رحمهم الله تعالی عنهم که کدام حق است واجب است برما که جواب بگوئیم
با اینکه مذهب ما حقست احتمال خطا را دارد و مذهب مخالفان ما خطاست احتمال حق را دارد
و وقتیکه پرسیده شویم از اعتقاد کرده شده ما و اعتقاد کرده شده مخالفان ما درعقاید از دیگر فرقهای باطله واجبست بر ما که بگوئیم
در جواب که حق آنست که ما برانیم و باطل آنست که مخالفان ما برانند (فایده)
وقد قالوا الفقه ذرعاى اول من تکلم باستنباط فروعه عبدالله بن مسعود رضی الله
تعالى عنه الصحابى الجلیل احد السابقین والبدریین اسلم قبل عمر رضی الله تعالى عنه


۴۳

وسقاه ای ایده و وضحه علقمة بن قيس بن عبدالله بن مالك النخعی الفقية الكبير رح
وحصله اى جمع ما تفرق من فوايده ونوادره وهيأه للانتفاع به ابراهيم بن زيد
بن قيس رضی الله تعالى عنه وداسه اى اجتهد فى تنقيحه وتوضيحه حماد بن سلم
الكوفی شيخ الامام رضی الله تعالى عنه وطحنه اى اكثر اصوله وفرع فروعه واوضح
سبله امام الائمة وسراج الامة ابو حنيفة النعمان رضی الله تعالى عنه فانه اول من دون الفقه
ورتبه ابوابا وكتبا على نحو ما عليه اليوم وعجنه اى دقق النظر فى قواعد الامام واصوله
واجتهد فى زيادة استنباط الفروع منها والاحكام تلميذ الامام الاعظم ابو يوسف يعقوب
بن ابراهيم رح قاضی القضاة فانه كما رواه الخطيب فى تاريخه اول من وضع الكتب فى
اصول الفقه على مذهب ابيحنيفة رح واملى المسائل ونشرها وبث علم ابيحنيفة رح فى اقطار
الارض وموافقة اهل عصره ولم يتقدمه احد فى زمانه وكان للنهاية فى الحلم والحكم
والرياسة وخبزه ای زاد فى استنباط الفروع وتنقيحها وتهذيبها وتخريجها بحيث
لم يحتج الى غيرى اخر الامام محمد بن الحسن الشيبانى رح تلميذ ابيحنيفة رح وابي يوسف رح
محرر المذهب النعمانى المجمع على فقاهته ونباهته فساير الناس يأكلون من خبزه وقد ظهر
علمه بتصانيفه كالجامعين والمبسوط والزيادات والنوادر حتى قيل انه صنف فى العلوم الدينية
تسعمائة وتسعة وتسعين كتابا ومن تلامذة الشافعي رح (درمختار) (وردالمحتار) فایده
تحقیق کند که علمای مجتهد الله تعالی که علم فقه شریف راکشت نموده است یعنی اول کسیکه سخن و حرف کثه
به برآوردن و گرفتن فروع فقه شریف عبدالله بن مسعود رضی الله تعالی عنه است که صحابی بزرگ
و یکی ازان کسانی است که پیش اسلام آورده بودند و ازان کسانی است که در جنگ بدر حاضر بودند
اسلام آورده بود پیش از حضرت عمر رضی الله تعالی عنه و آب داده است علم فقه شریف را


جلد اول
۴۳
مقدمه
یعنی محکم کرده و واضح کرده شده است انرا علقمه بن قیس بن حبیبه اسد بن مالک نخعی رح که فقیهه
بزرگ است و درک کرده است علم فقه شریف را یعنی یکجا کرده انچیز را که جدا جدا بوده از فایده ها
و نادرهای فقه شریف و آماده نموده است آنرا برای نفع گرفتن به آن ابرهیم بن یزید بن قیس
رضی الله تعالی عنه و گفته است فرمود فقه شریف را یعنی سعی و کوشش نمود در ظاهر کردن
و واضح کردن آن حجاج بن مسلم کوفی رضی الله عنه که استاد امام اعظم است رح و آورد کرده است
فقه شریف را یعنی بیار کرده امده و اصلاح آنرا و بلند کرده اینده فرعهای
آنرا و واضح نموده راههای فقه شریف را امام مامان چراغ امت امام ابو حنیفه نعمان رح
تعالی عنه پس بدرستیکه او اول کسیست که جمع نمود است فقه شریف را و ترتیب داده
آن را باب باب و کتاب کتاب برمانند انکه امروز بهمان قرار است و تغییر
کرده است فقه شریف را بعنی باریک نظر کرده است در قاعده ها و اصول امام اعظم
رحمه الله تعالی و توجه و کوشش نموده در زیاده گرفتن فرعهای فقه شریف از قاعده ها و اصلها
آن و در گرفتن احکام آن شاگرد امام اعظم رحمه الله تعالی ابو یوسف یعقوب بن ابراهیم
قاضی قضات رح پس بدرستیکه امام ابو یوسف رحمه الله تعالی علیه چنانچه روایت کرده
است آنرا خطیب در تاریخ خود اول کسی است که نهاده است کتابها را در اصول فقه شریف
موافق مذهب امام ابو حنیفه رضی الله عنه و نوشته است مسایل را و پراکنده کرده انرا و فاش
نموده است علم امام ابو حنیفه رحمه الله تعالی را در اطراف زمین و حضرت امام ابو یوسف
رحمه الله علیه فقیه تر و داناتر اهل زمانه خود بود و پیشی نکرده بود بر او در علم هیچکسی در زمانه او
و بو د حضرت امام ابو یوسف رحمه الله تعالی بدرجه نهایت و اعلی در علم و حلم و عبقری و پخت
فقه شریف را یعنی زیاده کرد در گرفتن فرعهای فقه شریف و در ظاهر نمودن آنها


جلد اول
۴۵
مقدمه
او بسیار کردن قضا و در نوشتن آنها بوجهیکه احتیاج نماند به پرچہ حضرت امام محمد بن حسن الشیبانی
رضی اللہ تعالی عنه شاگرد امام ابوحنیفہ و امام ابویوسف رضی اللہ عنہما که نویسندہ بودند جب مخفی را
وشقاق شدہ بود ببردانائی و اکابری و در علم پس دیگر مردمان میخورند از نان او و تحقیقی ظاهر
شده است علم امام محمد ربہ سبب تصنیف های او مانند هر ده کتاب جامع یعنی جامع کبیر جامع صغیر
و کتاب مبسوط و کتاب زیادات و کتاب نوادر تا اینکه گفته شده که بدرستیکه امام محمد رحمه الله تعالی
تصنیف نموده است در علوم دینیه نه صد و نود و نه کتاب را و از جمله شاگردان اوست امام
شافعی رحمہ الله تعالی علیه فايدة وقال اسمعيل بن ابي رجا رأيت محمد احرج في المنام فقلت له
ما فعل الله بك فقنا لي غفر لي ثم قال لولا رادت ان اعذبك ما جعلت هذا العلم فيك فقلت
له فأين ابويوسف حرج قال فوقنا بدرجتين قلت فابو حنيفة حرج قال هيهات ذاك في اعلي
عليين (الدر المختار) اى بالنسبة الينها لا مطلقا لان الانبيا عليهم السلام والصحابي رضي
اللہ تعالی عنهم ارفع درجة قطعا (رد المحتار) فایدہ و گفته است اسمعیل بن ابو ر جاء رح که دیدم
امام محمد رضی اللہ تعالی عنہ را در خواب پس گفتم مرا و را که چه کرد حق سبحانہ و تعالی با تو کوسنج
که آمرزید مرا بعد از ان گفت خداوند تعالی که اگر ارادہ کردہ میبودم که عذاب کنم ترا نمیکرد نمایدیم
این علم فقه شریف را در تو پس گفتم بر حضرت امام محمد رضی اللہ تعالی عنه پس کجاست امام ابو یو سوین
رحمتہ اللہ تعالی گفت که برتر از ماست به دو درجه پس گفتم مرا و را که حضرت امام ابوحنیفه رضی الله تعالی
کجاست گفت دور است جای حضرت امام رحمہ اللہ تعالی علیه و حضرت امام ابو حنیفہ
رضی الله تعالی عنه در بلند ترین مرتبه جنت است یعنی بلندی مرتبه او نظر بصاحبین است نہ مطلق زیرا که
انبیا علیہم السلام و صحابه کرام رضی اللہ تعالی عنهم برتر اند از حضرت امام ابو حنیفہ رضی الله تک عنهم
از روی درجه یقین فايدة وقد صلى ابوحنيفة رج الفجر بوضوء العشاء اربعين سنة


جلد اول ۴۶ مقدمه
وحج خمسا وخمسين حجة وراى ربه في المنام مائة مرة ولها قصة شهورة (الدر المختار)
ذكرها الحافظ النجم الغيطي رحمة الله عليه وهى ان الامام رضى الله تعالى عنه قال رايت ربى العزة فى المنام
تسعا وتسعين مرة فقلت فى نفسى ان رايته تمام المائة لاسئلته بم ينجو الخلايق من عذابه
يوم القيمة قال فرايته سبحانه وتعالى فقلت يا رب عز جارك وجل ثناؤك وتقدست
اسماؤك بم ينجو عبادك يوم القيمة من عذابك قال سبحانه وتعالى من قال بعد الغداة والمشى
سُبْحانَ الأَبَدِيِّ الأَبَدِ سُبْحانَ الوَاحِدِ الأَحَدِ سُبْحانَ الفَرْدِ الصَّمَدِ سُبْحانَ
رافِعِ السَّماءِ بِغَيْرِ عَمَدٍ سُبْحانَ مَنْ بَسَطَ الأَرْضَ عَلى ماءٍ جَمَدٍ سُبْحانَ مَنْ خَلَقَ الخَلْقَ
فَاَحْصاهُم عَدَدَاً سُبْحانَ مَنْ قَسَّمَ الرِّزْقَ وَلَمْ يَنْسَ اَحَدَاً سُبْحانَ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ
صاحِبَةً وَلا وَلَدَاً سُبْحانَ الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ بنجاح عليابي
(طايفى) فایده و بتحقیق امام ابوحنیفه رضی الله تعالی عنه که از دويوه و نماز بامداد را بوضوء عشاء پنجاه و جهار سال
حج کرده بود پنجاه و پنج و در خواب دید پروردگار خود را صد بار در خواب دیدن او مر حق سبحانه را قصه مشهوریست
که ذکر کرده است انرا حافظ نجم غیطی رحمه الله و آن قصه اینست که حضرت امام اعظم رحمة الله علیه گفته است
که دیدم پروردگار خود را جل جلاله در خواب نود و نه مرتبه پس با خود گفتم که اگر دیدم پروردگار خود را جلاله
در خواب بتمام شدن صد بار هرآینه سوال میکنم از او تعالی که بچیز نجات می یابند مخلوقات ز عذاب او تعالی در روز
قیامت گفت حضرت امام اعظم رضی الله تعالی عنه که بعد ازان در خواب دیدم او سبحانه و تعالیرا پس گفتم که یارب
عزیز است پناه تو و بزرگ است ثنای تو و پاک است نامهای تو بچیز نجات میابند بندگان تو روز قیامت از
عذاب تو پس گفت او سبحانه و تعالی که کسیکه بگوید بعد از صباح وخفتن دعائی را که ترجمه آن بزبان فارسی اینست من
پاکی است خداوند ابدی ابد را پاکی است خداوند یگانه احد را پاکی است خداوند یکتائی نیاز را پاکی است خداوند بردارنده آسمانرا
پاکی است خداوندى را که گسترده است زمین را بر اب حما لکه یخ بسته است پاکی است خداوندیرا که پیدا کرده است مخلوقات را پس دانسته است ایشانرا


جلد اول
۴۷
مقدمه

ایشانرا پاکی است خداوندا بر ا تقدیم نموده است و و یرا در یکی را فراموش نکرده است پاکی است تخانرا و دیرا که فراگرفته است زن نفردا
پاکی است بخدا و ندیرا که نزاده از و هیچکس ونز او از کسی نزاده است و نیست مرا و را مثل و مانند هیچکس خواننده این دعا نتون
می یابد از عذاب من و فى حجته الاخيرة استأذن بحبة الكعبة بالدخول ليلا فقام
بين العمودين على رجله اليمنى و وضع اليسرى على ظهرها حتى ختم نصف القرآن ثم
ركع وسجد ثم قام على رجله اليسرى ووضع اليمنى على ظهرها حتى ختم القرآن
فلما سلم بكى وناجي ربه وقال الهى ما عبدك هذا العبد الضعيف حق عبادتك ولكن عرفاك
حق معرفتك فهب نقصان خدمته لكمال معرفته فهتف هاتف من جانب البيت أيا اباح قدم عرفتنا
حق المعرفة وخدمتنا فاحسنت الخدمة قد غفرنالك ولمن اتبعك ممن كان على مذهبك الى يوم القيمة اللهم عالم
و در حج اخیر امام ابو حنیفه رضی الله تعالی عنه اجازه خواست از دربانان کعبه شریفه به در آمدن
در خانه کعبه شریفه در شب و بعد از داخل شدن در مان ایستاده شد آن امام همامین در میانه دو ستون
کعبه معظمه برپای راست خود و نهاد پای چپ خود را بر پشت پای راست خود تا اینکه ختم کرد نصف
قرآن را بعد از ان رکوع و سجده کرد بعد از ان ایستاد شد بر پای چپ خود و نهاد پای راست
خود را بر پشت پای چپ خود تا اینکه ختم کرد حته آن شریف را پس وقتیکه سلام
گفت و از نماز فارغ شد گریه کرد و مناجات نمود با پروردگار خود و گفت که خداوندا
پرستش نکرده است ترا این بنده ضعیف چنانکه حق پرستش تو بود لیکن شناخته
است ترا حق شناختن پس بخش نقصان خدمت او را از جهت کمال شناختن او
پس آواز داد آوا از دهنده از جانب کعبه شریفه که اى ابو حنیفه رحمہ اللہ
تحقیقه شناختی ما را بحق شناختن ما و خدمت کردی ما را پس نیکو خدمت
کردی حتمت ار تحققی که مزدیدیم با تر و هرکسی اکه پیروی کند ترا از ان کسانیکه بر مذهب تو باشند تا روز تیا
L


مقدمه
۴۸
حصه اول

فایده
فایده قال مسعر بن کدام من جعل اباحنيفه رح بينه وبين الله رجوت ان لا
يخاف وقال فيه شعر حسي من الخيرات ما اعددته يوم القيمة في رضا
الرحمان دين النبى محمد خير الورى ثم اعتقادى مذهب النعمان (الدرالمختار)
فایده کشته است مسعر بن کدام رحمه الله که کسیکه امام ابوحنیفه رضی الله عنه را میان
خود و میان خداوند جل وعلا شانه واسطه کرد امید و باشد امیدوارم
اینکه نترسد بر وز قیامت از فزع و هول آن و گفته است در مناقب او این دو
بیت را که معنی آن این است که کافی است مرا در روز قیامت آنچیزیکه آماده
کرده ام آنرا در رضای خداوند بخشنده جل جلاله و آن چیز دین
محمد است صلی الله علیه وسلم که بهترین مخلوقات است و بعد از ان اعتقاد
من بمذهب امام ابوحنیفه رضی الله تعالی عنه وحسبك من مناقبه
اشتهار مذهبه مالما لا قول الا اخذ به امام من الائمة الاعلام وقد جعل الله الحكم
لاصحابه واتباعه من زمنه الى هذه الايام وهذا يدل على امرعظيم اختص به بين
ساير العلماء العظام (الدرالمختار) وهو كالصديق رضي الله تعالى عنه (اشباه)
وذلك ان ابا حنيفة رح ابتدا تدوين الفقه وكان قبله محفوظا في الصدور وابوبكر
رضي الله تعالى عنه ابتدا لجمع القران بعد وفاته صلى الله عليه وسلم لمشورة عمر رضي الله تعالى عنه انتهي
و بسنده و کافیست ترا از جمله مناقب امام اعظم رحمة الله علیه مشهور شدن مذهب
او رحمه نکشته است هیچ قولی را مگر عمل کرده است بان قولی امامی از امامان مشهور وتحقیق خداوند عز اسمه گردانیده
است حکم را برای اصحاب و پیروان او از زمانه او تا این روز و این مشهور بودن مذهب او دلالت
میکند بکار بزرگی که خاص شده است حضرت امام ابو حنیفه رضی الله تعالی عنه بآن کار بزرگ از میان


جلد اول
۲۹
مقدمه
دیگر علمای بزرگ وحضرت امام صاحب رحمه الله علیه مانند صدیق اکبر است رضی الله عنه
و آن مانند بودن درحمت الله علیه بجناب ابوبکر صدیق رضی الله عنه باین سبب است
که حضرت امام صاحب رحمه الله تعالی ابتدا شروع نموده است بتصنیف نمودن
علم فقه شریف و علم فقه شریف پیش از حضرت امام اعظم رحمه الله تعالی نگاه داشته
مسلم
شده بود در سینه های مردمان حضرت ابوبکر صدیق رضی الله تعالی عنه ابتدا
الدین
کرد د جمع نمودن قرآن شریف را بعد از وفات حضرت رسالت پناه صلی الله علیه وسلم
بمشوره جناب عمر فاروق رضی الله تعالى عن فليتول قد انصف الامام الشافعي
قاعدۀ فی
در توصیف مدح
رحمه الله علیه حيث قال من اراد التبخر فى الفقه فلينظر الى كتب ابى حنيفة
امام اعظم
رحمة الله عليه (اشتباه) فایده تحقیقاً انصاف کرده است حضرت امام شافعی رحمة الله
تعالی که گفته است که هر کس که اراده بکند که بسیار زیرک و دانا شود در علم فقه پس ہر آئینه
نظر بکند در کتابهای حضرت امام ابو حنيفه رضى الله تعالى عنه ولا بي حنيفة رحمة الله
عليه أجره وأجر مَنْ دوّن الفقه وفرع احكامها على اصوله الى يوم القيمة (اشتباه)
در امام ابو حنیفه رحمه الله را ثواب است و ثواب آن کسی است که جمع کرده است علم فقه شریعت
و فرع کرده است احکام آن را بر اصول آن تا روز قیامت فائدة قال الشافعی رح انا
عيال الي حنيفة رح في الفقه ولذا قيل سلم لابی حنیفہ رح سبقہ اثمان العلم (مراجمیم)
فایده گفته است امام شافعی رحمة الله علیه که تمامی مردمان عیالند با امام ابو حنیفه رضی الله تعالی عنه
در علم فقه شریف و ازین جهت گفته شده است که سپرده شده است برای نام بوصفه حماله بی جای این عالمام
فایده كان ابو حنيفة رح ربما لا يجيب عن مسئلة سنة وقال لا يخفى الرجل
عن فهم خير من ان يجيب بغير بصرد نواندان الليث وكان المتمقتح


جلد اول
مقدمه
اذا الح علی ابی نصرح وقال جئت من مکان بعید یقول شعرا فلانحن
نادیناک من حیث جئتنا ولا نحن عمینا علیک المذاهبا ملتقط رنتقیح حامدی
فایده حضرت امام ابوحنیفه رحمه الله علیه بودند که بسیار مرتبه جواب میگفتند از مسئله
مدت یک سال ایشان میگفتند که هر آینه خطا شدن مرد از فهم و فکر کردن بهتر است
از انکه برسد بحق بغیر از فکر کردن و فهم نمودن ذکر شده است این قول در کتاب
نوازل تصنیف بویث سمرقندی رحمه الله علیه و وقتیکه طلب کننده فتوا مبالغه
میکرد بر ابونصر رحمه الله علیه و میگفت که آمده ام از جای دور میگفت ابونصر رحمة الله علیه
این بیت را که معنی آن نیست که پس نستیم ما که ندا کرده ایم ترا از ان جائیکه آمده و ماونه
ما پوشیده و پنهان کرده ایم بر تو راهای فتن را ذکر شده است اینقول در کتاب ملتقط فایده
لا یجب علی الفقیه الاجابه عن کل ما یسأل عنه الا اذا علم انه لا یجیبه غیره فیلزمه جوابه لخرج
سعید بن منصور بسنده والدارمی ح و البیهقی ح عن ابن مسعود رضی الله تعالی عنه قال من افتی الناس کلی ما
یستفتونہ فھو مجنون تنقیح ج فایده واجب نیست بر فقیه جواب دادن از تمامی آنچکه باینکه پرسیده شود
از او مگر واجب میشود بر او جواب دادن انوقتیکه بداند آن فقیه که بدرستی آن طلب کنند
فتوار اغیر از او دیگر کس جواب نمیدهد یعنی دیگر کس مجواب گفته نمیتواند اوراپس در ینوقت لازم می شود
بر او جواب دادن و روایت کرده است سعید بن منصور در سنن خود و روایت کرده است
دارمی بیهقی رحمه الله تعالی علیهما از ابن مسعود رضی الله تعالی عنه که بدرستی کسیکه فتوا بدهد
مردمان را در تمامی آن حکمها ئیکه طلب فتوا میکنند از او پس آن فتوا دهنده دیوانه است
در تاریخ تولد و وفا
ت ائمه عمدا اربعه علیهم
فایده اعلم ان ابا حنیفه رضی الله تعالی عنه ولد سنة ٨٠ ومات سنه ١٥٠ وعاش سبعين
و قد ولد الامام مالك رح سنه ٩٠ ومات سنة ١٠٩ وعاش ٨٩ والشافعی ح


مقدمه

جلد اول

ولد سنة ١٥٠ ومات سنة ٢٠٤ وعاش ٥٤ سنة واحمد رج ولد سنة ١٦٤
ومات ٢٤١ وعاش ٧٧ سنة وابویوسف رج ولد سنة ١١٣ وتوفی ببغداد سنة ١٨٢
وعاش ٦٩ سنة ومحمد رج ولد سنة ١٣٢ وتوفی بالری سنة ١٨٩ وعاش ٥٨ سنة
برید المحتار ونافع رج ولد سنة ١١٠ وتوفی فی شعبان سنة ١٥٨ وعاش ٤٨ سنة
والحسن بن زیاد رج توفی سنة ٢٠٤ (مقدمه هدایه) بایدا که امام ابوحنیفه رضی الله عنه تعالی
زاده شده بود در سنه هشتاد وفات نموده بود در سنه یکصد و پنجاه زندگانی کرده بود هفتاد
سال و هچنان زاده شده بود حضرت امام مالک رحمه الله علیه در سنه نود وفات نموده بود در سنه
یکصد و هفتاد و نه زندگانی کرده بود هشتاد و نه سال و حضرت امام شافعی رحمة الله علیه
زاده شده بود در سنه یکصد و پنجاه و وفات نموده بود در سنه دو صد و چهار زندگانی کرده بود
پنجاه چهار سال و امام احمد بن حنبل رحمة الله علیه زاده شده بود در سنه یکصد و شصت و
چهار و وفات نموده بود در سنه دو صد و چهل و یک زندگانی کرده بود هفتاد و هفت سال و
امام ابو یوسف رحمة الله علیه زاده شده بود در سنه یکصد و سیزده و وفات نموده بود در بغداد
شریف در سنه یکصد و هشتاد و دو زندگانی کرده بود شصت و نه سال و امام محمد رحمة الله علیه
زاده شده بود در سنه یکصد و سی و دو وفات نموده بود در شهر ری در سنه یکصد و هشتاد و
و زندگانی کرده بود پنجاه و هشت سال امام زفر رحمة الله علیه زاده شده بود در سنه یکصد و ده و وفات
شده بود در ماه شعبان در سنه یکصد و پنجاه و هشت زندگانی کرده بود چهل و هشت سال و امام حسن
بن زیاد رحمة الله علیه وفات نموده بود در سنه دو صد و چهار فایدة سبب وضع التا
اول الاسلام ان عمر بن الخطاب رضی الله تعالى عنه اتى بصك مكتوب الى شعبان
فقال اهو شعبان الماضی او شعبان القابل ثم امر بوضع التاریخ واتفقت الصها

فایده
در وجه نهادن
تاریخ

سن عمر
حضرت
امام عبد الرحمن


جلد اول
٥٢
مقدمه
رضی الله تعالی عنهم على ابتداء التاريخ من هجرة النبى صلى الله عليه وسلم الى
المدينة وجعلوا اول السنة المحرم ويعتبر التاريخ بالليالي لان الليل عند العرب سابق
على النهار لانهم كانوا اميين لا يحسنون الكتابة ولم يعرفوا حساب غيرهم من الامم
فتمسكوا بظهور الهلال وانما يظهر بالليل فجعلوه ابتداء التاريخ (حاصليه)
فایده سبب نهادن تاریخ در اول اسلام این است که به نزد حضرت عمر بن خطاب
رضی الله تعالی عنه آورده شد کاغذ محجی که نوشته بود تا شعبان پس گفت حضرت عمر رضی الله عنه
که آیا این ماه شعبان از سال گذشته است یا از سال آتنده و بعد از ان امر کرد جناب عمر
فاروق رضی الله تعالی عنه بنهادن تاریخ و اتفاق کردند صحابه کرام رضی الله تعالی عنهم
بر مبدء تاریخ از هجرت پیغمبر خدا صلی الله عليه وسلم از مکه معظمه بمدینه منوره و گردانیدند
اول سنه ماه محرم را و اعتبار کرده شد تاریخ بشبها زیرا که شب به نزد عرب مقدم است
بر روز زیرا که ایشان خواننده و نویسنده نبودند و نیکو نمیدانستند نوشتن را و نمیدانستند حساب تیم
غیر خود را از امتان دیگر پس تمسک گرفتند بظاهر شدن ماه و جز این نیست که ماه ظاهر میشود بشب پس کردند به شب تاریخ را
فایده
در بعض مناقب
مصنف هداية
فایدة في بعض مناقب مؤلف الهداية اعلم ان مؤلف الهداية هو شيخ الاسلام
الامام الهمام برهان الدين ابو الحسن على بن ابى بكر بن عبد الجليل بن الخليل
بن ابى بكر الفرغانی المرغينانى من اولاد سيدنا ابي بكر الصديق رضی الله
تعالى عنه كان متعبدا بارعا في العلوم فقيها اصوليا ثقة ناسكا لقى المشايخ
العظام وتبرك بانفاس الائمة الكرام تفقه على والده وعلى الشيخ الامام
بهاء الدين على بن محمد بن اسمعيل الاسبيجابى وهو ولد عقيب صلوة
العصر يوم الاثنين الثامن من رجب سنة احدى عشرة وخمسمائة وتوفى


حصه اول
۵۳
مقدمه

حج بیت الله و زیارته رسول الله صلی الله علیه وسلم فی سنة اربع
و اربعین وخمسمائة وتوفی لیلة الثلثاء الرابع عشر من ذی الحجة سنة
ثلاث وتسعین وخمسمائة كذا في كشف الظنون بنقل مئة الهداية
بدانکه مصنف کتاب هدایه شریعه شیخ اسلام و امام بزرگ برهان الدین ابوالحسن علی پسر ابوبکر پسر
عبد الجلیل پسر خلیل پسر ابوبکر فرغانی مرغینانی از جمله اولاد سردار ما ابوبکر صدیق رضی الله عنه
بوده و شخص بسیار عبادت کننده و بلند مرتبه در علما و باوقار و عالم در علم اصول فقه و عباد
کننده ملاقات کرده بود با مشایخ بزرگ و برکت حاصل کرده بود بانفاس پیشوایان
بزرگ و طریقه را خوانده بود بر پدر خود و برشیخ امام بهاء الدین عمربن محمد پسر اسمعیل اسپیجابی بحراسه
متولد شده بود بعد نماز عصر روز دوشنبه هشتم ماه رجب در سنه پنج صد و یازده و توفیق یافت
با د زیارت خانه کعبه شریفه و زیارت روضه منوره حضرت محمد رسول الله صلی الله
علیه وسلم در سنه پنج صد و چهل چهار و وفات یافت بود در شب سه شنبه چهاردهم
ماه ذی حجه سنه پنج صد و نود و سه همچنین مذکور است در کتاب کشف الظنون * *
و دفن في سمرقند وقد نقل ان في سمرقند تربة المحمد بين دفن فيها
نحو من اربعمائة نفس كل منهم يقال له محمد بن صنف وافتونی الا
عنه لجم الغفير ولما مات صاحب الهداية منعو ادفنه بها و دفن بقربها
كذا قال الشامي رحمة الله تعالى عليه في رد المحتار
(مقدمة الهداية) و دفن شده است مصنف هدایه شریفه در سمرقند
و تحقیق که نقل کرده شده است اینکه در سمرقند قبریست نامیت که نامیده
شده است به تربت محمدیان که دفن شده است در آن چهار صد کس


جلد اول
۵۴
مقدمه
که هر کدام ایشان را گوشه میدهند و هر کدام ایشان تصنیف کرده اند فتوا داده اند
و گرفت اندعلم را از هرکدام ایشان جماعت بسیار و وقتیکه وفات شد
مصنف هدایه شهر یمنع کردند دفن او را به آن قبرستان پس دفن کردند شد
به نزدیک آن قبرستان هم چنین گفته است علامه شامی رحمه الله درکتابردالمختار
وله تألیف منها كتاب مجموع النوازل وكتاب فى الفرايض وكتاب التجنيس
والمزيد وكتاب بداية المبتدي وكتاب كفاية المنتهى وكتاب
الهداية ومناسك الحج اما بداية المبتدى فقد جمع فيه بين مسائل
مختصر القدوري والجامع الصغير واختار فيه ترتيب الجامع الصغير
تبركا بما اختارة الامام محمد رحمة الله تعالى عليه حسن
رحمة الله تعالى عليه وقال فى مبدئها وعدا ولو وفقت لشرحها
اسمه بكفاية المنتهى ثم وفق لشرحها وسمه بكفاية
المنتهى وهو كتاب عزيز الوجود فى ثمانين مجلدا كذا فى مفتاح
السعادة قال العينى فى شرح الهداية وهو مفقود الآن
مقدمة الهدايه و مصنف کتاب هدایه شهریه را تصنیفها است از جمله آن کتا مجتمع انوایی
است و کتابیست در علم فرایض و کتاب تجنیس و مزید و کتاب بداية المبتدي
و کتاب كفاية المنتهی و کتاب هدایه و کتاب مناسک الحج است و اما کتاب بداية
المبتدی حقیقتی که جمع کرده است در آن میان مسائل کتاب مختصر قدوری
و کتاب جامع صغير و اختیار کرده است در آن ترتیب کتاب جامع صغير
را از جهت تبرک به آن طریقیکه اختیار کرده است آن را امام


جلد اول
۵۵
مقدمه
محمد بن حسن شیبانی رحمة الله علیه و گفت است در اول کتاب بطریق وعده
کردن که اگر توفیق یا فتم از خداوند تعالی برای شرح آن نام می نهم
آن شرح را بکتاب كفاية المنتهی و بعد از ان توفیق داده شد اورا که
تصنیف کرد انرا و نامید آن را بكفاية المنتهی و وجوه آن کتاب کمیاب است
و آن کتاب در هشتاد جلد است همچنیز مذکور است در کتاب مفتاح السعادة
وگفته است عینی در شرح هدایه که کتاب كفاية المنتهی در ینوقت مفقود و نایاب است نزد کسی نیست
ولما تبین فیه الاطناب وخشی ان يهجرمته الكتاب شرح المتن ثانیا
مختصر حاویا نافعا وافيا سماه بالهداية جمع فیه من عیون
الرواية ومتون الدراية وافتتح بتالیفه ظهر یوم الاربعاء
من ذی القعدة سنة ثلث وسبعین وخمسمائة وهو مقبول
بین الانام من الخواص والعوام وقد انشد الامام عماد
الدین بن شیخ الاسلام فی حقها شعرا كتاب الهدا
يهدى المهدى الی حافظیه ویجلوا العمى فلامه
يا حفظه یا ذالجى فمن ناله نال اقصى المنى كذا قال العلامة
المکی فی حاشیة الهداية (مقدمة الهداية) ولغيره
ان الهداية كالقرآن قد نسخت ما صنفوا قبلها فی الشرع
من كتب فاحفظ قواعدها واسلك مسالكها يسلم مقا
من زيغ ومن كذب وقال بعضهم برهان دین الله حارس
شرعه ام الكرامة مقتدی علمائه اعلى لواء العلم حتى اصبحت


جلد اول ۵۶ مقدمه

علماء دین الله تحت لوائه (کشف الظنون) درر گاه که ظاهر شد در کتاب
کفایه المنتھی درازی و ترسید صاحب ہدایه از اینکہ از سبب آن در ازی مہجور و ترک
شود آن کتاب کفایه المنتھی شرح کرد کتاب بدایه المبتدی را دوم بار شرح
مختصری که بر ذمهٔ مسلمها را نفع رسانند و تمام و کامل و نامید آن شرح را
بهدایه جمع نموده است در ان شرح روایت کامل و دلائل محکم را و شروع
نمود بتصنیف آن وقت نماز پیشین روز چهارشنبه از ماه ذو القعدة الحرام
در سنهٔ پنج صد و هفتاد و سه و کتاب هدایه قبول کرده شد و است
میان مردمان از خواص و عوام وتحقیقی که امام عماد الدین الشیخ
الاسلام صاحب هدایه گفته است نظمی در حق کتاب هدایه
که معنای آن این است که کتاب هدایه راه می نماید راه راست
را بحافظان خود و دور میکند کوری چشم را پس لازم بگیر و یا د کن
آن را ای صاحب عقل پس هر کسی که رسید بکتاب هدایه رسید
به بلند ترین مطلبها همچنین ذکر کرده است علامه الهدا و در حاشیه
هدایه و بر غیر پس صاحب هدایه را نظمی است که معنای آن
اینست که بدرستی کتاب هدایه مانند قران شریف است که تحقیقاً که
منسوخ کرده است چیزیرا که علما تصنیف کرده بودند پیش از ان در شرع
از کتابها پس با بگیر قاعدهای آن را و برو براههای آن تا که سلام
بیابد گفتار تو از کجی و از دروغ و گفته اند بعضی علما و بیست
که معنای آن اینست صاحب هدایه برهان دین خداوند تعالی