صحیفه (٦١٣) غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

باده تحقیق را ظرف هوس تنگی کند در و آتش لباس خار و خس تنگی کند در درزا جو لا نگه چون سینه عشاق نیست بر فغان مشکل که آغوش جرس تنگی کند
بر جنون می پلیم واز خویش بیرون میروم کرد باد شوق را خاکی قفس تنگی کند عیش رسوائی نکام کوچه گردان و فاست ای خوش آن وضعی گرد خلق هس تنگی کند
در خیال راحت از فیض طپیدن غافلیم آشیان ایکاش بر ماچون قفس تنگی کند همچو آن سوزن که در ماند زکار نازسا مخروزنك سفی بازوچون نفس تنگی کند
نه فلك در وسعت آباد دل دیوانه ام هست خططائیکه در پای مکس تنگی کند ما دو عالم شکوه در ضبط نفس خون کرده ایم تا مبادا خاطر فریاد رس تنگی کند
غنچه ييك مشت زر صد رنگ خست چیده است اینقدر یارب مبادا دست کس تنگی کند شکوه می دزد کرده ام (بیدل) ز کم سختیست ناله در پرواز آید چون قفس تنگی کند

بازما همزیست دوش چشم حیران میکشد محمل اجزای ما چون شمع مژگان میکشد ناتوانان مغتنم دارند وضع عاجزی کز غرور طاقت آسودن بجولان میکشد
ماضعیفان آنقدر ها زحمت باران نه ایم سایه باری دارد اما هر کس آسان میکشد هیچکس در مزرع امکان قناعت پیشه نیست کز همه کندم بود خمیازۀ نان میکشد
صلح و جنك عرصۀ غفلت تماشا کردنیست تیر در کیش است و خلق از سینه پیکان میکشد دوری انس است استعداد اشیای خلق طفل میروزشیو آدم که دندان میکشد
التفات رنك امکان یکقلم آلود کیست مفت نقاشی کزین تصویر دامان میکشد وحشت آهنگی ز فکر خویش بیرون آمد شمع باز دامن تا کند سر از گریبان میکشد
محر او را هر سرمو یکجهان بالیدن است کاه حیرت دانم از قدری که مژگان میکشد میروم از خویش و جزحیرت دلیل جهد نیست و حشم در خانه آئینه میدان میکشد
جسم کرشد خاك (بیدل) رفع اوهام دوئیست شخص از آئینه کم کردن چه نقصان میکشد

باز اشکم بخیالت چه فسون میریزد صخره می افشرم آئینه برون میریزد هر کجا میگذرى كز درو طاوس است نقش پایت چقدر بوقلمون میریزد
چه اثر داشت دم تیغ جفایت که هنوز تاك تصویر شهیدان تو خون میریزد عبرت از وضع جهان گیر که شخص اقبال آبرو بر در هر سفله دون میریزد
عاقبت ساز تردد کده دانائی نیست مفت کردی که بصحرای جنون میریزد جام ناشیته این بزم جنون جوش می اند خون دله اینهمه بیرون و درون میریزد
در دبستان ادب مشق کلام ابلهت که الف میکشم و حلقه نون میریزد سر بی سجده عرق بست به پیشانی من صنم از شیشه نا کشته نگون میریزد
(بیدل) از قید دل آزاد نشین صحراشو وسعت از تنگی این خانه برون میریزد

باز چشمم احرام چه در می بندد کز غبارم نفس صبح کر می بندد فکر جولان همه تشویش عمارت سازیست فطرت آبله مضمون دگر می بندد
غیر دل کوشه امنی که توان یافت کجاست بخیه امید نفس رخت سفر می بندد عرض جوهر زهی بی حمیدی نیست فلك ورنه چون آینه دستت چو تمر می بندد
بی دلیل استن کجا ای هرزه در این طلب بال و پر ریختن ناله شکر می بندد دزدی ماده را جزای ضعیف است اینجا آسمان سنك بدامان شرر می بندد
وحشت عمر کمین شیفته فرصت نیست صبح از دامن افتاده کمر می بندد ناپکی قصه مستقبل و ماضی خواندن باخبر باش که افسانه نظر می بندد
عجزم از سعی وفا جوهر طاقت گل کرد آب در کسوت یاقوت جگر می بندد کسب جمعیت دل تخته ضبط نفس است تسکی قافیه موج گهر می بندد
شمع این محفلم از داغ دلم نیست کرر آنچه دریا فندنم عجز دهر می بندد ناله ام مانع شد از بی اثری ها ( بیدل ) تیغ چون منفعل افتاد سپر می بندد

باز دامان دل آهتك چه گلشن میکشد ناله تا میکنم طاوس کردن میکشد بسکه استحقاق کرم بی پر و بالم رساند هرکجا دامان تو میکرد سوی من میکشد
پیش ازین نتوان چراغ رنك ناز افروختن خاصه تصویر بادام تو روغن میکشد ناله ام ره گمرانی بر نمی دارد ز دل سنك این کوه از صدا باز فلاخن میکشد
شمع این محفل نیم اما بذوق تیغ او نا نفس دارم سری دارم که کردن میکشد پیر و سعی تجرد در نمی ماند بعجز رشته از هریپوهن خود را بسوزن میکشد
اعتبار اهل فقر از عالم اقبال نیست آتش آلوداست آن آبی که آهن میکشد نشئه بر دیوانه شد دشت و در از عریان تنی کیست فهمد بی گریانی چه دامن میکشد
ساعی در پای و هیم آه از تدبیر پوچ مغز آماج خدنگ و پوست جوشن میکشد عمرها شد سرمه سای کار گاه غیرتیم خاکساری انتقام ما زدشمن میکشد
سایه را (بیدل) ز قطع دشت و در تشویش نیست محمل تسلیم دوش آرمیدن میکشد

بازم از شرم سجود امشب عرق بیتاب شد آسمان او بیاد آمد حبابم آب شد تا قیامت بر نمی آیم زشرم نا کسی داشتم کرد سرش کردیدلی کرداب شد
عجز بردیم و قبول بار رحمت یافتیم آنچه اینجا کاسه ما بود آنجا باب شد حرص پهلو ها تهی کرد از حضور بوریا در خیال خواب مخمل عالمی بیخواب شد
آنقدر ها نیست این پست و بلند اعتبار صنع تصحیفی است کز بواب مانواب شد ناتوانی ستی ندارد این تعلقها بجاست با گسستن بست پیمان رشته چون بتاب شد
کز گذشتن شد یقین بگذر زتدبیر جسد فکر کفائی چیست هر که آبها یاب شد دانه مهری بود در طومار و هم شا يموك دل ز جمعیت گذشت و عالم اسباب شد
زندکی گر عبرت آهنگ همین شورو شر است چون نفس نتوان بساز ما و من مضراب شد خاک کردیدیم اما رمز دل نشگافتیم در پی این دانه چندین آسیا بی آب شد
جستجوی رفتکان سر برهوا کردیم حیف پیش پاودا نچه ما را در نظر نایاب شد قامت خم گشت (بیدل) تا کر تسجده باش ناتوانی هر کجا بی پرده شد محراب شد

باز مخمور است دل تا بخودی افشا کند جام در حیرت زند آئینه را مینا کند زاد کان کو مده از نقش موهومم نشان عکس را محرمست کر آئینه استغنا کند
رفته ایم از خود بدوش آرمیدن چون غبار آه ازان روزیكه بستیابی طواف ما کند تا نکشو نا از هوای قامت او بگذری هر که از خود رفت سیر عالم بالا کند
انجمن پرداز و همم چون حباب از خامشی به که بکشایم لبی تا از خودم تنها کند مگذر از کوشش مبادا روز کار حیله جو باعمال راحتت چون صورت دیبا کند
در عدم مانیز یاد زندگی خواهیم کرد شعله خاموش اگر یاد طپیدنها کند بار تسلیمی اگر چون سایه باید پیکرم تا در او خاك عالم را جبین فرسا کند
ناله دردی بساز خامشی کم گشته ام شوق مخراز است می ترسم مرا پیدا کند بی طواف خویش در بزم وصالش بار نیست در دل دریا مگر کرداب رقص وا کند
ای خوش آن شور طرب جوش خستان فنا کز گداز ما دل هر ذره را مینا کند سنگ راه خود شماره کعبه و بتخانه را هر که چون (بیدل) طواف کو شدلها کند

باغ نیرنگ جنونم نیست آسان بشگفد خون خود دصد شعله با دانحی بسامان بشگفد آبیار ما ادیکا ران گداز جرأت است چشم ما مشکلی که بر رخسار جانان بشگفد
بیدماغی فرصت اندیش شکست رنك نیست کل برنك صبح باید دامن افشان بشگفد تنگنای عرصه موهوم امکان را کجاست آنقدر وسعت که يك زخم نمایان بشگفد
در شکست من طلسم عیش امکان بسته اند رنگم آغوشی کند تا این کستان بشگفد مهر ورزی نیست اینجا کم ز باد مهرگان چاک زن جیب وفا تا طبع یاران بشگفد
وضع مستوری غبار مشرب مجنون مباد داغ دل يارب برنك ناله عربان بشگفد قابل نظاره آن جلوه گشتن مشکل است کز همه صد کوهستان چشم حیران بشگفد
هیچ تخمی قابل سر سبزی امید نیست اشك باید کاشتن چندانکه طوفان بشگفد زین چمن محروم دارد چشم خواب آلوده ام بی بهاری نیست حیرت کاش مژکان بشگفد
در کلستانیکه دارد اشك ( بیدل ) شبنمی رنگ برکش ناله بلبل بدا مان بشگفد


سفینه ١٤٤
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

با کدکوم به قیامت بسرم میگذرد
که نفس نازده همشب سحرم میگذرد
ذره اندوه خوش است از طرب بیکاری
حیف دستیکه ز دل بر کمرم میگذرد
خاک گل میکنم و میروم از خویش چواشك
عرق شرم ز پا پیشترم میگذرد
ترك سعی طلب از شمع نمی آید راست
پای رفتارم اگر نیست سرم میگذرد
کرد کم فرصتی کاغذ آتش زده ام
هر نفس قاصد داری شررم میگذرد
نامیها در بغل از شهرت عنقا دارم
قاصد من همه جا بیخبرم میگذرد
ذوق را هیچ چقدر را هزن آگاهيست
عمر در خواب ز بالین پرم میگذرد
دل چوسنك آب شود تا قدم پیش آید
زندگی منتظر شیشه گسرم میگذرد
چشم بسته تلاش دگرت لازم نیست
لغزش يك مژه از درد حرم میگذرد
خاك هردد که بافسون طمع می پویم
آب می گردد و آبش ز سرم میگذرد
مرگمی ساز حلاوت گره خاموشیست
کز نفس میزنم از نی شکرم میگذرد
آمده رفت نفس مغتنم راحت کیم
زندگی کو اگر این کرد زرم میگذرد
سعی پست چوايناز به بنیاد خسیس
می درد پوست چوماهی زدرم میگذرد
پستم قابل يك كام درین دشت چو عمر
ليك چندانکه زخود میگذر میگذرد
راه در پرده تحقیق ندارم ( بیدل )
عمر چون حلقه به بیرون درم میگذرد

نامانه نم اشكم و نی چشم تری بود
لبخرد خیال تو گداز جگری بود
افسوس که ما سان هوای نگرفتیم
خاکستر ما قابل عرض سحری بود
دل رنگی امیدی بنمایید که اشکت
مبعوث کد ام کار به شیشه گری بود
چون اشك دویدیم و بجائی نرسیدیم
خضر ره ما لغزش پی بلا سری بود
هر غنچه که پی برد شد آهی بنفس داشت
این گلشن خون کشته طلسم جگری بود
کی منفصل ننجی ایام تسلی درد
در حفظ دل این دشت كمان شکری بود
دیدیم که بی وضع فنا جان نتوان برد
دیوانگی آثار سپند خرد دره سری بود
بی چشم تر اجزای فنا ایم چو شبنم
تا دیده نمی داشت ز ما هم اثری بود
دل خاك شد و عافیتی عذر هوس کرد
این اخکر وا سوخته بالین پری بود
نیک و بد عالم همه عنقا صفتانند
( بیدل ) خبر از هر که گرفتم خبری بود
( ٥ )
بامید فنا نامید تب هستی گوارا شد
هوای سوختن بال و پر پروانه ما شد
فکندیم از قلم آخر خلل در کار یکتائی
بدل شد شخص با تمثال تا آئینه پیدا شد
زبان حال دارد سرمه لایق کمال اینجا
نفس دزدید جوهر هرقدر آئینه گویا شد
زهرض جوهر معنی بوجدان صلح کن ورنه
سخن رنگ لطافت باخت کز تقریر فرسا شد
حذر کن از قرین بد که در عیزنگ امکان
بجرم زشتی بذیره هزار آئینه رسوا شد
بپادستان اگر ایست سامان دعوتیها
توان در مفلسی هم چیره کلکی دست و میزا شد
سراپا قطره خون نقش بست و در دلی جا کن
فرا نجا ساغری دارد که باید داغ صهبا شد
خیال هر چه بندی شوفیه بید امکند رنگش
زبس جا کرد لیلی در دل مجنون سویدا شد
گشاد غنچه در اوراق گل خواباند گلشن را
جهان در موج ناخن غوطه زد تا عقده ای وا شد
بخاموشی نمك دادم سراغ بی نشانی را
نفس در سینه دزدیدن صغیر بال عنقا شد
تأمل پیشه کردم معنی من لفظ شد ( بیدل )
زصبهایم روانی رفت تا آنجا که مینا شد

نأمك شوخی بنیاد تسکین کنده میگردد
حیا قالب کشود از هم تبسم خنده میگردد
تنزہ کر هوس باشد مجو شهد آنقدر باهم
که صحبت از سر یشم اختلاطی کنده میگردد
تغافل حلم همواریست کوه و دشت امکانا
بجند بن يخنه بك تحريك مر كان رنده میگردد
بمزاك ساز و این نرمی که در خلق وفا دشمن
سك دیوانه مطلب مرسپا کنده میگردد
ببرق تیغ استغنا حذر از گردن افرازی
درین میدان فلك هم سر به پیش افکنده میگردد
خیال رفتگان رفتن ندارد همچو داغ از دل
بعبرت چون رسد نقش قدم پاینده میگردد
گرانی رطبایع از غرور قدر میسندی
درین بازار جنس کم بها ارزنده میگردد
قناعت میکند در خوشه چینی خرمن آرائی
قبا چون پینه ها بر خویش دوزد زنده میگردد
نه انجم دانم و نی دور گردون ليك میدانم
جهان رنگست و یکسر گرد گرداننده میگردد
عرقم اینکیم چون شمع و سر در جیب دزدیدم
علاجی نیست هستی از عدم شرمنده میگردد
اگر تسخیر دلها در خیالت بگذرد (بیدل )
با حسان جهد کن کاینجا خدائی بنده میگردد

با هستیم وداع تو و من چه میکند
بافرصت نیامده رفتن چه میکند
بخت سیه ز چشم کسان جو هرم نهفت
شبهای تار ذره بروزن چه میکند
فریاد از که برسم و پیش که جان دهم
کان غائب از نظر بدل من چه میکند
هستی برای هیچ کس آسودگی نخواست
گردون باین کبودی و شمن چه میکند
تیغ قضا سر همه در با فکنده است
گردون درین مصاف بجوشن چه میکند
هر شیشه دل حریف تقدم باز عشق نیست
جایکه مرد ناله کند زن چه میکند
رنگی بگردش آمده در کمین ماست
کزسنك بسته ایم فلاخن چه میکند
دل خنده کارزشتی اعمال کس مباد
زنگی بچراغ آینه روشن چه میکند
داغ دل از تسلاش شبها همان بجاست
در سنك آتش از نمه دامن چه میکند
آه از مآل شرمی و انبساط عمر
با گل درین بهار شگفتن چه میکند
دلهای غافل و اثر وعظ تهمت است
بر عضو مرده مالش روغن چه میکند
تسلیم عشق را برعونت چه نسبت است
( بیدل ) سر بریده بگردن چه میکند
( ٥ )

پای طلب دمیکه سر از دل برآورد
چون تار شمع جاده ز منزل برآورد
چون سایه خاك سال تلاش فسرده ام
کوهستی که پایم ازین گل برآورد
دل داغ ریشه ایست که هر که نمو کند
چون شبه از توقع حاصل برآورد
خط غسطیص که رساند بکوی یار
این نامه را مکر پر بسمل برآورد
هر جارسد نوید شهیدان تیغ عشق
آغوش سر ززخم حمایل برآورد
چون شمع لرزه در جگر از تربتایم
این شمع مباد ز محفل برآورد
در وادی که غیرت لیلی درد نقاب
مجنون سر بریده ز محمل برآورد
ضبط خودی بس است تخم خلق هرزه جند
گوهر محیط را بچه ساحل برآورد
بنیاد این خرابه بآبی نمیرسد
تا کی کسی عرق کند و گل برآورد
بر آشنای رحمت مطلق بر دبیست
دستیکه مطلب از لب سائل برآورد
( بیدل ( نفس گراز درابرام بگذرد
عشقش چه ممکن است که از دل برآورد

باین ضعیف که جسم ز ادم از بستر نمی خیزد
اگر برخاك می افتد نگاهم بر نمی خیزد
غبار ناتوانم با ضعیفی بسته ام عهدی
همه گر تا فلك بالم سرم ازین در نمی خیزد
نفس عمریست از دل میکشد دامن چه ناز است این
غبار از سنگ اگر خیزد باین لنگر نمی خیزد
بوحشت دیده ام چون شمع تدبیر گرانخوابی
کزین محفل قدم تا برندارم سر نمی خیزد
مردن سخت محجوبا ز جان نمعیرا
قیامت گر دمد موج از سر گوهر نمی خیزد
بدرد پشتی غنیمت دار عیش بی کلامی را
که غیر از درد دوش و گردن از افسر نمی خیزد
چنین در بستر خشا که خوا با نید عالم را
که گردی هم بنام صید ازین کشور نمی خیزد
زشور مجمع امکان به چیزی قناعت کن
که چون دف جزد صدای پوست ازین چنبر نمی خیزد
ازین هم کیشان قطع تمنای وفا کردم
خوشم کز پهلوی من پهلوی لاغر نمی خیزد
ز شرم ما و من دایم بپشتی در نظر کاهیا
جبین گرمی عرق شد موجش از کوثر نمی خیزد
خطی و صفحه امکان کشیدم ای هوس بس کن
زچین دامن ما صورت دیگر نمی خیزد
بمردن نیز غرق انفعال هستیم ( بیدل )
زخاکم تاغباری هست آب از سر نمی خیزد
( ٥ )
باین عجزیم چه از خاك حيا پرورد برخیزد
مگر مشت عرق از من بجای گرد برخیزد
مگو سهل است عاشق و ابنو میدی ملال کشین
چها از پا نشیند تايك آه سرد برخیزد
بمقصد برد شوریك جرس صد کاروان محمل
مباش از ناله غافل کزهمه بی درد برخیزد
خیال آواره دشت هوای اوست اجزایم
مبادا حسرتی زین خاك باد آورد برخیزد
در ان وادی که دامان تصرف بشکند رنگم
چواوراق خزان نقش قدم هم زرد برخیزد
ازین دام تعلق بسکه دشوار است و ارستن
تخیر نقش بندد کر نگاهی فرد برخیزد


صحيفه ۱۱۵
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
اگر اینست نیرنگ اثر زخم محبت را
زافلاك هوس دلشاد كاهت مزرعی دارم
نفس از سینه چون صبحم قفس بر دوش بر خیزد
چو بزم غنچه ام کلخنده کارم در د بر خیزد
بقدر اعتبار آینه دارد جوهر هستی
زسامان جنون جوش سحر خواهم زدن (بیدل)
ز جرات گر ۱ کرمویم نامرد بر خیزد
گریبان میدرم چندانکه از من گرد برخیزد

بپرهیز از حسد تا فضل یزدان قرین باشد
محبت محو کرد از دل تبار و هم اسبابم
بصد مژگان فشاندن کرد اشکی رفته ام از دل
در آن مربع که حسات خرمن آرای عرق گردد
ندارد دامن دشت جنون از گرد عریانی
کف دست توانایی بسودنهای ۱ زرد
که مس جویاست آدم هر قدر شیطان لعین باشد
به پیش شعله کی رنجیره خاشاك چين باشد
من و تمنیکه بیرون براند صد آستین باشد
بپروین میرساند ریشه هر کس خوشه چین باشد
دلی عاشق چرا از طعنه مردم حزین باشد
مکن کاریکه انجامش ندامت آفرین باشد
مکن در جوش خط افزونی حسن است خوبانرا
نمایانم برنك سایه از جیب سیه روزی
بلوح حیرتم ثبت است رمزه پرده امکان
نسیم از خاك كویت گردباری برسر مریزد
دو روزی از هوس تاریکی دنیا گوارا کن
زسیر آب ورنك این چمن دل جمع کن (بیدل)
زبان کفر هم ماند در از از نقص دین باشد
چه باشد ربط من پارسیا کر آینه این باشد
مثال خوب و زشت آیینه را نقش نگین باشد
بکام آرزویم حاصل روی زمین باشد
چراغ خانه زنبور ذوق انگبین باشد
ته هر جا غنچه گردیدی گلت در آستین باشد

به پستی و اقتاده یکه از دردی نشان دارد
نجرد دشت تمثال زاجزای جهان گردی
مکن با چشم تر سودا ۱ کر محو تماشائی
در آغوش نشاط دهر خوابیده است کلفتها
غبارم بر نمیزد کریمی سر میزد از اشکم
سحر از چاکهای دل نگردون نردبان دارد
جبین از رنك رنك خویش دامان دهان دارد
بهار حیرت آیینه در شبنم خزان دارد
شکستن در طلسم شوخیرنگ آشیان دارد
عنان وحشت من هجر این واماندگان دارد
بدوش الرحیل بار حسرت میکشد عالم
نه وقی عاقبت خون خوردنت کار است معذوری
سخن باشد دلیل بندگی روشن خیالانرا
بصد گلزار رعنائی بجد بي رنگ پنهانی
نشاط حسن میبالد زدود عاشقان (بیدل)
جرس عمریست چون گل محمل این کاروان دارد
در ۱ خمر اكز همه مغز است درد استخوان دارد
خم مردن ندارد شعله ما تازبان دارد
همان ناموس یکتائی عیار امتحان دارد
گلستان خنده در بار است تا بلبل فغان دارد

بشخصی کی از درد سر نرمان خبر دارد
نباشد کر تلاش عاقبت نقد است آرامت
حبابم در کنار موج دارد سیر جمعیت
باین هستی اگر نامی بدست افتد غنیمت دان
بقدر امتیازات است ضبط خویش میدهم را
درین کشور میان کو تا دماغ پهنور دارد
نفس را سعی راحت اینقدر زیر و زیر دارد
راحت میبرد مرغی که زیربال سردارد
که بسیار است اگر دوش نفس آواز بردارد
چوسنگی آبدار افتد فسردن بیشتر دارد
صدا در عرض سامان هنر گم کرده ام (بیدل)
درین دریا که هر يك قطره صد دامن گهر دارد
بيك رنگ از بهار مدعای دل مشو قانع
روی عشرتم نتوان در چاك جگر بستن
نظاهر کر زمینگیرم زمقصد نیستم غافل
نخواهد شد سیاهی از جبین اخترم زایل
ز جوهر حیرت آیینه من بال و پردارد
حباب ما بدل پیچیده آه بی اثر دارد
کماین را آینه غیر از خون شدن چندین هنر دارد
چو مژگان شام من آرایش صبحی دگر دارد
که چشم نقش پا از جاده و منزل نظر دارد
شب عاشق بوی نامه چینی سحر دارد

تخوف و صولت مائو کار دل تباه نکردد
گر افعال خطا نگذرد زجادة محبت
هزار لغزش مستی است پیش پای تمین
تلاش دیگر و آزاد کی است جوهر دیگر
زفوت فرصت دامن فشان به پیش که نالم
بکاسات آینه گر نفس سیاه نکردد
بسر در آمده را پا کفیل راه نکردد
سر بریده مکس از جم کلاه نکردد
مژه اگر بطپش خون شود نگاه نکردد
که عمر رفته طریقی کسی زراه نکردد
بگرد همسر رسید طبع ( بیدل ) ما را
زما و من به ندامت مددء عنان فضولی
بظا لمیست که نازد کسی بپستی باطل
بفكر هستی موهوم احتمال ندارد
دگر بسایه دست حمایت که گریزم
دل از غبار حوادث صفاش برد به شکی
دماغ فقر حریف صداع جاه نکردد
تامل گر نفس رفته وقف آه نکردد
بدعوی که تو داری نفس گواه نکردد
که سر بجیب فرو بردن تونجاه نکردد
چو شمع دست مز کما را کر پناه نکردد
که ها، یکدو نفس پیش کرد ماه نکردد

مخيال زنده بودن هوس بقا ندارد
برموز خلوت دل من و نحرمي چه حرف است
زتبآبهای ابرام خجل است فطرت اما
ره غيرت مجب نکنند خار طاقت
كل شمعهای خاموش مخیال میکند دود
نفس از غبار هستی بنظر چه وا نماید
مدیده سیر کاهش مرور غبار راحتی
چو حباب جرم مینا سر ما هوا ندارد
که نفس بان تقرب پس پرده جاندارد
چیکند زبان سایل که غرض حیا ندارد
که چوشمع سر بسر پاست طنابی که باندارد
هوس فسرده داغ جگر آز ما ندارد
چو حباب بیکرر را که نه قعرا ندارد
صف ناز کج کلاهش تک و پو کجا ندارد
سحر چه گلستانیم که شکستم بی فشانی
دل صید، غافل افتاد زمال کار هستی
چودزد ساز عریان تو بخواب محمل افکن
به بهانه من و ما ز ره خیال بر خیز
اگر از سبب توان یافت اثر بسررودت
غبارچو عهد بستی زجفای چرخ رستی
بهوای پاك عرش من ناامید ( بیدل )
گل رنگ راه بوئی بدماغ ما ندارد
سر رشته ندارد که هم بقا ندارد
که دماغ این نواهای بوریا ندارد
که غبار و هم هستی چوتونی عصاندارد
همه کس پر هما را بکلاه چرا ندارد
که شکست دانه تا حشر غم آسیا ندارد
چقدر بخون تطاهم که جبین جلا ندارد

بر آستان تو تا جبهه نقش یا نشود
چه ممکن است که در بوته گداز وفا
توان شد آینه محو عاقبت چو حباب
زبار درد برو آسایش ای فلك ميند
بداغ میباشد آخر جنون مخرا میها
حتى نياز باين سجده ها ادا نشود
دل آب گردد و جام جهان نما نشود
اگر غبار نفس سد راه ما نشود
که شبنم از بر کل خیز دو هوا نشود
چو شمع به که کسی سربزهنه پا نشود
زکبر، محقمی شود میل در نظر دارد
برون سایه کل خوابکاه شبنم نیست
مرا زمرك مخاطر غمی که هست اینست
دل از غبار تعلق نمیتوان بر داشت
زچشم حرص يقين دارمايقد (بیدل)
بخاك پای توهر دیده که وا نشود
سریمپای بتان خاك شد چه را نشود
که خاک کردم و دل محرم فنا نشود
تیم وادی عسبرت اگر عصا نشود
که خاك كور هم این زخم را دوانشود

بر افتاده امبااوج عنقا گفتگو دارد
دران محفل که حبرت ترجمان را زدل باشد
خروشم در محت بشور محشر میزند پهلو
توشو احی شور عالم کرو خواهی اضطراب دل
زسر کنای ساغر بلکه دهن خمیازه می بینم
ترا هنك کداز دل مباش ای مخبر غافل
غبار رفته از خود با ثریا گفتگو دارد
خموشی دار و اطهار یکه کویا گفتگو دارد
سردشکم پیرهن با جوش در با گفتگو دارد
همان يك معنى شوق با نقد رها گفتگو دارد
زحرف اهل میگون که مینا گفتگو دارد
زبان شمع خامو شست اما گفتگو دارد
غبار گردش چشمتست سر تاپای ما (بیدل)
زبان سبزه زان خط دل افزا گفتگو دارد
ندارد کوتهی در هیچ حال افسانه عاشق
بچشم سرمه آلودت چه جای نسبت ترکی
برون از ساز و حدت نیست این کثرت توانیها
لب شو جيكه جوش خضر دارد خط مشکینش
کلاه آرای تسلیمیم نمیرسد غرور از من
زبان در سرمه کرد هر که با ما گفتگو دارد
دهان غنچه زان لعل شکرخا گفتگو دارد
فغان کز لب فرو بندد تمنا گفتگو دارد
زنوار بهاست هر کس بنا بجا گفتگو دارد
زبان موج هم در کام در یا گفتگو دارد
چو آید در تبسم با مسیحا گفتگو دارد
سر افتاده با نقش کف با گفتگو دارد


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

بر اهل فضل دانش و فن گریه میکند نا خامه لب کشود سخن گریه میکند
در پیری از تلاش سخن ضبط آب کن دندان دریکه ریخت دهن گریه میکند
اشکی که مهر پروردش در کنار چشم چون طفل برزمین مفکن گریه میکند
تیمار جسم چند عرق ریز انفعال شمع بر بنای کهن گریه میکند
شبنم درین بهار دلیل نشاط نیست صبحی است کزوداع چمن گریه میکند
بر بیکسم کریم چشم مسامها هر چند مو دمید زدن گریه میکند
عقل از فنون نفس ندارد بر آمدن بیچاره است مرد چو زن گریه میکند
ای قطره غفلت از نم چشم محیط چند از درد غربت تووطن گریه میکند
هنگامه بین عیش فروزم که همچو شمع گل نمیزندم و سر من گریه میکند
(بیدل) بهر کجا رگ ابری نشان دهند در ماتم حسین و حسن گریه میکند

برای خاطرم غم آفریدند طفیل چشم من نم آفریدند
عرق گل کرده ام از شرم هستی مرا از چشم شبنم آفریدند
جهان خون ریزیاد است هشدار سر خاك از محرم آفریدند
علاجی نیست داغ بندگی را اگر چشم و کر کم آفریدند
طلسم زند گی الفت نمایست نفس را یکقلم رم آفریدند
چسان کام ببر از فرمان تسلیم که چون ابرویم از خم آفریدند
چو صبح آنجا که من پرواز دارم قفس با بال توام آفریدند
گهر موج آورد آینه جوهر دل بی آرزو ستم آفریدند
وداع غنچه را گل نام کردند طرب را ماتم غم آفریدند
کف خاکی که پاداش توان داد بخون کل کرده آدم آفریدند
اگر عالم برای خویش پیداست برای من مرا هم آفریدند
دلم (بیدل) ندارم چاره از داغ نگین را بهر خاتم آفریدند

پر در دل حلقه زد غفلت کنون آهش چسود اشك كم آبروی از چشم روزن می رود
بی بضاعت عالمی افتاده در وهم زیان مایه کی باشد که ابری نیست در بازار سود
صافی دل تهمت آلود کلفت شد از نفس رنگ آب از سیلی امواج میبالد کبود
جین پیدا میکند در طبع مرد افراط کین ای بسا نیضکه آتش را تف آتش ربود
کز شهرت ما یسلی بابی نشانی ساز کن دهن نتواند نمودن آنچه عنقا وا نمود
راحت این بزم ترک قطع موقوف بود دستها برهم نهادیم از طلب مژگان غنود
اتفاق است آنکه در دشوار آسان میکند ورنه از تدبیر يك ناخن گره نتوان کشود
حیف طبعیکه کرمآک کیراو کین آگاه نیست خاک ریزید از غبار چند در چشم حسود
موج دریا صورت دست و دلی واکرده است جز کشاکش هیچ نتوان بست بر سیمای جود
ای بسا آئینه اثبات ناز ایجاد کرد هرچه از آثار مجنون کاست برلیلی فزود
حسن یکتا (بیدل) از تمثال دارد انفعال جای زنگارست هر جا آینه میسازد زوود

بر دستگاه اقبال کس خیره سر نگردد این خط نمیتوان خواند تا صفحه پر نگردد
حیف است موج آزاد نازد بقید گوهر ین قدر دانی نیست پایی که سر نگردد
تنگ وفاست دعوی در مشرب محبت چشمی بهم رسانید کز گریه تر نگردد
در فکر چرخ دایم جهد تغافل اواست تا دانه ات بغربال پر در بدر نگردد
در بیخودی نهفته است بوی بهار وصلش دور است قاصد ما تا رنگ بر نگردد
در کار گاه تسلیم کو محنت و چه خواری خورشید بی نیاز است گر خاک زر نگردد
اغوا چه می نیازی موقوف خود گدازیست تسکین نشته کامی آب گهر نگردد
وحشت بهار شوقم بی رنگ و ساز اسباب پرواز رنگ این باغ مرهون پرنگردد
تسکین طلب جهانی مست جنون نوائیست لب از فغان نبندد نی نیشکر نگردد
تحقیق نقطه دل از جلوه فن مبراست پر کار همت اینجا گرد هنر نگردد
آشوب غفلت ما ظالم است رقبیات یارب شبیکه دارم شبك سحر نگردد
همت درین بیابان سر منزل قرین است (بیدل) تو در طلت باش کو راه سر نگردد

بر من کار کاه ازل کیست وارسد ما خود نمیریم مگر عجز ما رسد
فهم شباب قابل تحقیق ضعف نیست پیریست فطرتی که بقد دوتا رسد
در وادی که منزلم ره جمله رفتنیست اندیشه رفته است زخود تا کجا رسد
همشیوه کین کر ایجاد رتبه ایست شکلی غبار ناشده کی بر هوا رسد
مارا چوشمع گفته اگر اوج پستی است کم نیست اشک که سرشکه تا پا رسد
آئینه را قدمت حیرت فضائلیست زین جوش خون بعمت که رنگی بمارسد
تا کرد ما و من بچهوا نیست پرفشان (بیدل) بکته ذره رسیدن کرا رسد
بر زبان درس روانهای موج شیر بود جنبش مژگان بی نم خامه تحریر بود عرض سامان بهایها اعتبار آه داشت نارساایهای ما و من نفس تقریر بود
از کتاب بی نیازیهای آیت شعور هرچه می تابید بر دل نامعاش تفسیر بود

بر طمع طبع خسیسی که تفاخر دارد آبرو را عرق سعی تصور دارد
گل این باغ اگر یتمیز از فرصت نیست خنده يك بروي که تمسخر دارد
خاك شو معنی موهومته هستی دریاب فهم رازت بعدم جیب تفکر دارد
از شکست است رك کردن امواج بلند عاجزی هم چقدر ناز تکبر دارد
خود گداز است شراریکه بجائی نرسد ناله در بی اثری سخت تاثر دارد
بختیلان نه همین طبع گدا ناصاف است کینه خود هم ازین قوم دل پر دارد
طبع شهوت نسب از سیر گریبان عاریست کردن خر سر تحقیق بآخور دارد
نی ذهنی خجل نی زجنون منفعلم طبع بی ساخته شوق چه عنصر دارد
قلت مایه عرق میکشد از طبع کریم ابرهرجا تنك افتاد تقاطر دارد
محو گردیدن ما تهمة ناموزون نیست سکته مصرع نظاره تحیر دارد
(بیدل) از جهل میندیش که در مکتب عشق کر همه طفل سردنگیست تبحر دارد

برق خطی بسیاهی میزند هالة مه بافاهی میزند
معصیت در بار گاه رحمتش خندها برق گناهی میزند
بهر عبرت فرصتی در کار نیست يك نگه بر هر چه خواهی میزند
نامسون یاد بان دارد نفس کشتی ما برتباهی میزند
سجده مشتاق خم ابروی کیست بردماغی کج کلاهی میزند
ای عدم فرصت شرار تاختند چشمت عبرت نگاهی میزند
پردلی ها امتحان کاه بلاست تیغ برقلب سپاهی میزند
پرتو شکر مژگان بهم می آیدم بر سر خوابم سیاهی میزند
(بیدل) از وصل نویدم داده اند دل طپیدن کوی شاهی میزند

رقص حسرت او موج گل هوا گیرد زشوق جوهرش آئینه صفا گیرد
جلوه اش نگهی گر بهم زند مژه سواد عالم پیدش بتوتیا گیرد
بکلفتی که گشاید نقاب کردش رنگ تحیر از پرطاوس رو نما گیرد


صحيفة ١٤٧ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

برقم ساز عندلیبان زین چمن كفتار بود رفتنها پیدا قدر شوخی منقار بود سطر آهی کز جگر خواندم سواد ناله داشت سطر این صفحه یکسر موج موسیقیار بود
از شکست دل شدم فارغ زتعمیر هوس این بنا عمری گره در رشته معمار بود رسم و عهد آخر دود سودای کسی ورنه عمری بود کاین دیوانه بیدستار بود
کس نمیامد محرم قانون از خود رفتنم نغمه وحشت نوای من ربون تار بود پایه رسوائیست از بس کارد بود کسوتم دست تا گردن آستین ردم گریبان تار بود
سبحه زحاد را دیدم بدرد آمـد دلـم مرگز این قوم سرگردان تر از پرکار بود هردو عالم درهم لك چشم پوشیدن گذشت وسعت این عرصه نيرنگ جز قان وار بود
سر به غفلت عبث از دست دادیم ای ندیم جاده مارا غبار خویش هم بیدار بود راحتی جستم و اندام از جولان شوق تا نشد منزل نمایان راه ما هموار بود
کرد حسرت اینقدر سامان المیدن نداشت ماهیان يك ناله ایم اما جهان کهسار بود نی بستی خوشه شوریدنی در دم میبكا رفتیم ( بیدل ) خانه در بازار بود

بر مقامم بم چـه نوا میتوان رساند جائی نرفته ام که دعا میتوان رساند دورم زوصل بار بخود هم نمیرسم یاران مرا دگر بكجا میتوان رساند
پوشیده نیست آنهمـه گرد سراغ من چشمی جو آبله نه پا میتوان رساند یار از نظر چو مصرع برجسته میرود فرصت بدین هوس بتما میتوان رساند
ای ساکنان میكده تشك ترم است مارا اگر بخانه ما میتوان رساند نقش خیال عالم آبست خـواب زشت كريك عرق دماح جیا میتوان رساند
شام و سحر کمند که حسن اجابت است آيينة بدست دعا میتوان رساند در طلبگاه ضبط نفس راهبر شود بی مرك بنده را بخدا میتوان رساند
بی مغزی هوس الم جاه میکشد مكتوب استخوان بها میتوان رساند پی کرده است كم بچمن خون بسملان آن بیـاغبان حنـا میتوان رسـاند
كل در بغل بیاد جمال تو خفته ایم از خاك ما چمن بجلا میتوان رسـاند ما و الفضول مسجد و میخانه نیستیم اين يك دماغ در همه جا میتوان رساند
مهدی بته ایم بفرصت درین چمن از ما سلام کل بوفا میتوان رساند ( بیدل )دماغ ناز فلك پر بلند نیست کرد خود اندکی بهوا میتوان رساند

در من فسون عجز در ایجاد خوانده اند چون كل بدامن آتش رنگم نشانده اند خـواهـد عـبیر پیرهن عافیت شدن خا کتری کزاخکر طبم دمانده اند
کس آ که از طبیعت عصیان پرست نیست رویی خلق دامن تر كم نـکانده اند درد دماغ نشوو تمنای طيـانـع است چون شمع ریشه همه در سر دوانده اند
از هر نفسی که داد منی بال میزند دستی است کز امید سلامت فشانده اند یاد جو شمع چقدر خود دست و در گذشت بر ما همین پیام تسلی رسانده اند
مجنون دستـکـیـری طاقت که می شود مارا زآشـیـان ضعیفی نرانده اند بانك جرس شـو زنی کاروان مـدح هر جا رسیده اند رفیقان فمانده اند
( بيدل ) درين هوسكده مالقد زپاس دل آئینه را بمجلس کوران نخـوانده اند

روی آن جیهان جلوه بکدام نقاب افتد که بچشم غیره پینان در خیال آفتاب افتد بقدر لبی ما آماده است اثبات یکتائی کشان چندانکه تارش بکند در ماهتاب افتد
مریض عشق تدبیر شفا را مرك ميداند زبيم بو علی حيف است اگر آتش در آب افتد دماغ لغزش مستان خجل شد از قدر دانها نگاهش مایل شوخیست یارب در شراب افتد
فسون كریه مشتاق تاثیر د کر دارد فریاد آرد آتش شبنمی کز كباب افتد در افتادن بروی یاد کرد ویر است از آگاهی زمژگان هم اگر این اتفاق افتد بخواب افتد
کمال فطرت از سعي ادب غافل نمیباشد بضبط خویش افتد هر قدر در رشته تاب افتد بافسون قبول خلق تا کی هرزه کو باشم اگر حرفی بخاك افتد دعاها مستجاب افتد
در ان وادی که من از شرم در عشقی عرق دارم جو اگر از خاك سر کردم بکند رخی د در آب افتد نمی جو شند گوهر طینتان با موج این دریا زوزن افتد اثر خط شعاع کل انتخاب افتد
بخود پرداختن هم بر نمی دارد دماغ انجا صفای طبع انسانی کـدرفکر دواب افتد چه امکانست پی بگیری افسون محبت را بپروانه کرمالین کنی آتش بخواب افتد
باین هستی زاسباب دکر تهمت مكش (بیدل) نفس کم نیست آن باریكه بر دوش حباب افتد

روی من زنکها زنك اعتبار نشیند سحر شوم همه کر بر سرم غبار نشیند نفس بدل شکند بال اگر رسد زطبیدن دمیکه موج نشیند كهر كنار نشیند
نشست و خاست نمیگردد ازسپند مکرر چه ممكن است که نقش کسی دوبار نشیند خرد چه سحر کند بارعد زفکر حوادث مکر خطی کشد از جام و در حصار نشیند
غرور خلق نیفر اخته است گردن نازی که بی اشاره انکشت زينهـار نشینـد زسایه رنك فت و دعوای روم و خراسان ستاره سوخته هم با بزنكيـار نشینـد
دلی مسبند محنت همان دلیست نه عالی که نقش با سر بام زیر خوار نشینـد بدشت جند اگر خونی بد بساط فراغت همان زتکی اخلاق در فشار نشینـد
توان بنرمی از آفات کرد کسب حلاوت ترنجیت جو شبنم بتوك خار نشینـد دو روز شیوه هستیت انفعال تماشا و کرنه چشم کندارد کزاین غبار نشیند
بهوش باش که بدر زکاب عرصة فرصت اگر بخانه نشیند که زین سوار نشیند طلب مسلم طبعی که در هوای محبت غبار خیزد ازین دشت و انتظار نشیند
زطافت است که ما میکشیم محمل زحمت بنازليم اگر ناله زیر بار نشینـد صدا بلند کند کز شکست خاطر (بیدل) ترك شیشه در اجزای کوهسار نشیند

پرها چه کند بخت اگر دگر گون شد اطافه است دم ما کیان چو واژون شد در اهل منزله کسب کمال کشامیست نباید اینهمه مقبول عالم دون شد
جنون حرص پس از مرك نیز در کار است هزار گنج نه خاك ملك قارون شد فسانه تو اگر موجد عدم نشود مبرهن است که لیلی نماند و مجنون شد
بگفتکو مده از کف حضور جمعيت عنان كست چو از دل دریشه بیرون شد دلیل مخبنت موج کُهر خموشی بود بسكته ساخت نفس تا کلام موزون شد
حصول آبله پابزدیی سـر و پاییست كميل این کُهر پستی کوه و هامون شد عروج عالم اقبال بخودی دگر است بگردش اكهیا رفت کو در دکرون شد
نوای ساز رعونت قیامت انکیر است مخندد، از کردن بچنوان خون شد بهار غیرت مرد آبیاری خون داشت عرق چك د بكیفیتی که كالكون شد
زمان فرصت هر چیز مغتنم شمريد تا که خشر نخواهد شد آنچه اکنون شد بران ستم زده (بیدل) زعالما و هام چه طور شد که مجنون نشد فلاطون شد

برین ستمکده یار ب چه سنك میبارد که دل شکستکی و دیده رنك میبارد صیقله اند وشن بود كدورت دهر همین بخانه آئینـه زلك میبارد
جو غنچه دانم و دندان کرد کفتن که رنك امن بدلهای تنك ميارد بیا که چشم ترم از نواهای حزین دل شکسته ز آبجوی جنك میبارد
زنك كويتوا مشق ترا كی دارم که بوی کل بدماغم خدنك ميارد کذشت فرصت صل وزکارسالی و هم نگاہ زاشک همان عذر لنك میباره
چشم شوق نگاهی که در بهار نیاز شکست حال ضعیفان چه رنك میبارد بذوق پرورش و هم آب میکردم سحاب ما همه بر کشت بنك ميارد
دلیل غیرت دل صبح نامیده مسست که ضبط آن را پشه زنك ميارد هجوم مایه کل دامکان راحت نیست برین چمن همه داغ بلنك میبارد
زبس بکشت حسد خرمن است آفها دمیکه نم نیارد تفنك مييـارد زدام حادثه ( بیدل ) رهایی امکان که قطره تو بکام نهنك مييـارد


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحیفه ١٤٨
بندم شوم فضای تو تا می تپد
بال بال شکوه ام بیدل عشاق تراست
پیر گردیدیم و از خود را آزادی نیست
صید عجز خودم از شبنم من هیچ مپرس
دل بغفلت تپد از رنج خیالات برا
ناله تحریر مضامین تمنای تو ام
دو دور ساغر داغم چو صدا می تپد
نارسا ناله ما در همه جا می تپد
حلقه زلف که بر قد دو تا می تپد
بوی گل در شرار تپشه بیا می تپد
عکس بر آینه یکسر زصفا می تپد
خامشی کیست که مکتوب حیا می تپد
حسرت مطربک زبان نشد دوام کسی
سوء هشتی اگر دشمن روشن گهران
کی محالست که با اینهمه بیتابی شوق
و عشرتست درین دشت که چون ریشه شمع
میکشد هفت فلک در خم يك شاخ محال
چاره از حربه (بیدل) نبود مفلس را
این کمند یست که در گردن ما می تپد
نفس موج در آینه چرا می تپد
رشته سعی طپشها بکجا می تپد
جاده بر شعله آواز درا می تپد
کره بابیکه بدشت دل ما می تپد
سرد ازین غریبها بهوا می تپد
سعی یاس نفس حامشی بیان گردید
گهر بصاف خود داری از محیط جداست
بهار چشمک رنگی نیاز وحشت داشت
چو صبح نیم نفس کز دلی کند بالیست
جهان حادثه از وضع من گرفت سبق
بخود شکستن دل سرمه فغان گردید
نیاید این همه بر طبعها کران گردید
شرار کاغذ ما نیز گلستان گردید
برون ز کرد کدورت نمیتوان گردید
بقدر گردش رنگ من آسمان گردید
عدم سراغ جهان تحیرم ( بیدل )
درین زمانه زبس طبع دون رواج گرفت
چو شعله وحشت ما خیمه ساز عافیتیست
دران بساط که دل محمل طپش آراست
روز کار مشل گشت بی زبانی من
چو طفل اشك مپرس از رسائی طبعم
غبار من بهوای که ناتوان گردید
عنان کسب کمالات سوی نان گردید
بهر کجا پر ما ریخت آشیان گردید
شکستن جرس اشك کاروان گردید
خموشی آینه خون شد که داستان گردید
ز خود گذشتم و کردون من روان گردید
بسبکه بی رویت بهارم کلفت انشا میکند
عضو عضوم بسکه میبالد بسودای جنون
نسخه هستی زبس دقت سواد افتاده است
جلوه از شوخی نقاب میرتی افکنده است
چون شود محاصل معلوم مطلب حاصلست
در شکست آرزو تعبیر آزادی کم است
چون حنا رنگم از گرانی سایه پیدا می کند
وسعت دامان داغ ایجاد صحرا میکند
چشم برهم بسته حل این معما میکند
رنك صهبا در نظر ها کار مینا میکند
حاجت ما را روا نومیدی ما میکند
بال چون برهم خورد پرواز پیدا میکند
رقم مقصود بیداد و حشت از خویش است و بس
گرنه باد صبح چین طره ات وا میکند
هست تدبیر حیا با کا خجلت کند
جنس درد بیکسی کم نیست در بازار ما
دیده ما را خمار شوخی رفتار او
کر چنین باد هوای پر فشانیهای شوق
سنك بر شیشه زن كز کیمی انجا بسته نیست
سیل چون مطلق عنان شد سیر در یا میکند
نسخه جمعیت ما را که اجزا میکند
ای جنون رحمیکه ما را هوش رسوا میکند
کر شیدن مایه دارد ناله سودا میکند
عاقبت خمیازه نقش کف پا میکند
آه ما را ریشه تخم ثریا میکند
يك شكستن صد کلید از قفل افشا میکند
بسبکه بیمار تو بر بستر غم دیر و ماند
چون دو تو همه را پیش کاندار قضا
همه رفتند ازین باغ و طلب در کار است
گردن از جیب چه تصویر برآرم یارب
همچو عکسی که برسداد کی از آیها
یاد کردنش اکثر دلشه پهلو ماند
تیغ جرأت سپرام افکند و خم باز و ماند
انچه از فاخته ها ماند همین کو کو ماند
رنك در خامه نقاش سر زانو ماند
من حیدر طبع تو جا کرد تو وحی او ماند
من گم کرده بضاعت نیمه بازم (بیدل)
زندگی رفت ولی پاس وفا دا بازم
تا قیامت اثر ناله فضولی باقست
باز میدار دت از هرزه دوی کسب کمال
ای حباب آینه حسن وقار تو جیاست
فوت فرصت المی نیست که زایل کردد
دلسکی بود ازین پیش دران کیسو ماند
گرفت دم بسر سایه آن ابرو ماند
چینی مجلس فغفور شکست ومو ماند
نافه چون پخته شد با همرهی آهو ماند
چون عرق ریختی از چهره لغواهد رو ماند
لنگها رفت به تشویش دعائم بو ماند
بسبکه جوش لذت از اعضای او بالیده بود
استخوان در کوشت مغز استخوان نادیده بود
از لطافت در نظرها شوخی هر قطعه اش
چون بیاض دیده بادام مفتتر چیده بود
تا شود تسلیم قربان گاه خلت مشریان
کیش کوئی سینه بر پهلوی او مالیده بود
بسبکه در بازار خود رفتن متاع ذوق بود
هر چه میدیدم غبار کاروان شوق بود
سریزیر داغ سودا یا بروی آبله
حیرتستان جنون را طرفه تحت وفوق بود
بسبکه در ساز صفا کیشان حیا خوابیده بود
از مکافات عمل بر بخیر طی گشت عمر
ماکان کنجی بروم از ین بسدا نقدان
سرکشی کردیم از ین غافل که آ ثار نزول
فت خونی از تکلف کرد بیدارم بیا
سخت بیدار دانه چشم از حضور آینه
بسبکه دل در حسرت دیدار پاس اندوده بود
بسبکه از بی روی و هم می افشاند بال
موی چینی ریشه بست اما صدا خوابیده بود
در وداع هر نفس صبح جزا خوابیده بود
وزنه عالم بخاطر مژگان کشا خوابیده بود
در تواضع شانه قد دو تا خوابیده بود
خون من در سایه زك حنا خوابیده بود
هر قدم چشم تری در زیر پا خوابیده بود
همبر مویم چومژ کان دست برهم سوده بود
وحشتیم چون ناله یکسر در پری طوق بود
کس بمقصد چشم نکشود از هجوم ما و من
باهه عبرت ز توفیق طلب ماندم دور
عمرها شد انفعال غفلت از دل میکشم
زندگی افسانه نيرنك مژگان که داشت
هست قاطع فریب راحت از محمل مجورد
آکهی طوفان غفلت ریخت (بیدل) وجهان
دور ازان یزم طرب بر هر چه میکردم نظر
اضطر افی داشت در هر رنك نبض اشتیاق ناله میزد دست و پا کر موج اشک آسوده بود
کاروان در گرد آوازدرا خوابیده بود
چشم مالیدم اما ای ما خوابیده بود
این ستم کز ساغق از ما جدا خوابیده بود
هر کرا دیدم در ین غفلت سرا خوابیده بود
لاغری از پهلویم بر بوریا خوابیده بود
عالمی بیدار بود این فتنه کیخوابیده بود
دیده از پهلوی رنكم گردشی چوده بود
بسبکه زغم کشته نازش تلاطم میکند
مخشکان دامن زقید تن برسلی چیده اند
زین خس سوری که دارد خلق بر طاق و سرا
دهر لبریز مکافاتست اما کو تمیز
هر کجا باشد قناعت آبار اتفاق
هر چه را دیدم درین مشهد تبسم میکند
بادلت از عام جوشی خدمت هم میکند
سعی عبرت بال کزم ریشم میکند
کم کسی اینجا بحال خود ترحم میکند
پهلوی از نان تهی ایجاد گندم میکند
(بیدل) از بس بی تم افتاده است بحر اعتبار
چشم یکتار و حصول جستجو تا مجاچو شمع
هیچکس ازین تکلف زیستن آگاه نیست
پیش پی کن زشك حسرت ماضی را
از اشکاء خوشی کوش باید واه کرد
رحم بر بی مغزی ما کن که این نقش حباب
نقد خود هر کس بقدر یا فتین کم میکند
آدمی بودن خلل در عیش مردم میکند
بر قفا نظاره کردن ریش را دم میکند
سرمه کون چشمی در ین محفل تکلم میکند
خویش را آئینه دریا توهم میکند
کوهی از کرد یتیمها تمیم میکند
بشوخی زد طرب غم آفریدند
زخم اضطراب بیدل ما
جهان جوش بهار بی نیازیست
گل این بوستان آفت بهار است
مکرر شد عمل سم آفریدند
ز خون ریشه مرهم آفریدند
بيك صورت دو کل کم آفریدند
شکست و رنك توام آفریدند
نثار نازی از اندیشه گل کرد
شکست عاقبت آهک گردید
بهر جا وحشت ما عرضه دادند
به تسکین دل مجروح بیدل
دو عالم جان یکدم آفریدند
بهر جا ساز آدم آفریدند
شرار و برق بی رم آفریدند
پر افشانده مرهم آفریدند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
به پیری گریه کن تا آینه صبح
برای عرض شبنم آفریدند
گریبان خون شو بداز خجلت جود
که شبنم را خاص حاتم آفریدند
چو ماه نوهم وضع سجودم
ز پیشانی مقدم آفریدند
نه محزونی نه مستی چیست (بیدل)
د ماغت از چه عالم آفریدند
بطراز دامن ناز او چه نمازها که نما رسد
نرد آن مژه به بلندی نه ز گرد سرمه دما رسد
بك و بوی بیهده يك نفس در افعال هوس نرو
بمحیط میرسدم شنا عرق اگر بحیا رسد
بفشار تنگی این قفس چو حباب غنچه نشسته ام
پر صبح میتپم از بغل همه کز نفس بهوا رسد
ز غبار فرصت پرفشان نه بهار دیدم و نی خزان
همه جاست فتنه بشرط آن که دماغ ما بوفا رسد
نه زمین بساط غبار ما نه فلك دليل اعتبار ما
بسراغ گرد نفس كسى بكجا رسد كه فنا رسد
بكشاد دست کرم قسم که درین نیامكده ستم
نرسد به تهمت بستگی زدری که نان بگدا رسد
دل بینوا بكجا برد غم تنگدستی و مفلسی
مژه برهم آورم از حیا که رخنه بقبا رسد
مگذر ز خاصیت سخا که سحاب مزرعه وفا
عقاد کی شکند عصا که فتاده بعصا رسد
بدعای ناز لب عاجزان نگشوده در امتحان
سکته ز آبادی يك نفس سحری به نشوه نما رسد
نامسین جهده تو خفته است الم ندامت عاجزی
مده آنقدر ره هوس که بخراب آبله پا رسد
بقبول آن کف نازنین که کمند شفاعت خون من
در صبریم زغم آنقدر که بهار رنگ حنا رسد
مبر رشته طرب آگهان به بهار میکده از جنون
چو خیال (بیدل) اگر کسی ز تو بگذرد به خدا رسد
حیرت در کارا موی پیری رهنمون گردد
زقدها کمتری دامن که آتش سرنگون گردد
زخود داری نمیداند ره کاهیده گی فطرت
اگر تغیر رنگی گل کند داغ جنون گردد
گرانی نیست اسباب جهان دوش تجرد را
الف با هر چه آمیزد محال است اینکه نون گردد
جهان میکند جان ليك جزحیرت که میداند
که سقف خانه فرهاد آخر بیستون گردد
جگرها میکدازیم و ندارم از طلب شرمی
که بهر دانه چند آسیای ما بخون گردد
غریق عالم آبیم ليك از الفت هستی
برین دریا پل آراید قدم کز واتر گون گردد
طبیعت بد لجام افتاد از کم همتیهایت
تو فارس نیستی ورنه چرامرگ حرون گردد
مطیع عالم ناچیز نتوان دید همت را
زخمیازه سری هر که چیزی زبون گردد
ز افراط تعین رونق حسن غنا مشکن
مدد کم رنگی افزاید که آب انجم افزون گردد
فروغ مهر بیحرفك انشا کند از چهره زنگی
ز کال تیره رو را آمی خود دلاله گون گردد
ندامتها ز ابرام نفس دارم که هر ساعت
برد در دل صدامیدم بتومیدی زبون گردد
بافسون بقا عمریست آفت میکشم (بیدل)
ازین جوی ندامت خون دماند آب که خون گردد
بعد از مات سبزه خط در سیاهی میرود
ای زخود غافل زمان خوش نگاهی میرود
میشود سر سبزی این باغ پامال خزان
خوشدلیهایت نکرد رنگ کاهی میرود
ناله خرگشته فکر صید عشرت ابلهیست
همچو موج از چنگ این قلاب ماهی میرود
چاره دشوار است در تسخیر وحشت پیشگان
شکهت گل هر طرف کردید راهی میرود
جان به پیش چشم بینا آب ندارد قیمتی
رایگان این گوهر از دست سپاهی میرود
سرخوش پیمانه ناز محیط جلوه ام
موج ما از خود بدوش کج کلاهی میرود
نیست صابون کدورتهای دل غیر از گداز
چون شود خاکستر از آتش سیاهی میرود
صیقل زنگار کامها همین آه است و بس
ظلمت شب بالنسیم صبحگاهی میرود
کیست گردد مانع رفت از طواف رنگ گل
خون نمیتاداست خواهی نخواهی میرود
از خطا دورم من (بیدل) که این حرف غریب
برزبان خامه صنع آلهی میرود
بکدام فرصت ازین چمن هوس از فضولی اثر کشد
تپ خون بعدم خضر زنم که نفس شراب سحر کشد
ننشیند آن که از دل کرم کسی بقسمی کشیده هوس
بطم در آینه چون نفس که ز جوهرم ته پر کشد
نگرفت گرد نه آسمان سر راه هرزه خرامیم
مکرم تأمل نقش پا مژه به پیش نظر کشد
دل آرمیده بخون مکش زتلاش منصب و عزتی
که فلك برشتۀ گوهری بکند تخلف اگر کشد
زلب فصیح وفا بیان بحدیث کین ندهی زبان
ستم است حنظل اگر کسی بترازوی که شکر کشد
بپسندی ای فلك آنقدر خلل طبیعت وحشتم
که چو مومم آبله های پا غم انفعال کمر کشد
ز کمال طینت منفعل بچه رنگ عرض اثر دهم
مگر از حیا عرق کنم که عبار پرده بدر کشد
بحدیقه که شهید او بکشد انتظار مراد دل
چو سحر نفس دمد ا کفن که شکوفه به ثمر کشد
بسجود در کهش ای عرق تو زبی نمی منها تری
که مباد سعی جبين من بغبار دامن تر کشد
نظری چو دانه درین چمن بخیال ریشه شگته ام
بنشینم آنهمه در رهت که قدم زآبله در کشد
مرو ترك همت میکشی ز دماغ ( بیدل ) ما طلب
که چو شمع از همه عضو خود قدح آفریده و در کشد
بگرمی نگه از شعله ناب می ریزد
به نرمی سخن از کوهس آب می ریزد
طراوت عرق شرم را تماشا کن
چو رنگ گل زغباش گلاب می ریزد
ضیا بدامن آزلف تا زند دستی
غبار شب ز دل آفتاب می ریزد
صفای خاطر ما آیینه جلوه اوست
کشان ششه همان ماهتاب می ریزد
بعالمی که کند عشق صنعت آرائی
جبین ز آتش و تلخن ز آب می ریزد
زموج خیز عنا کوه و دشت يك دریاست
خیال تشنه لب ما سراب می لرزد
بذوق راحت از افتادگی مشو غافل
که لغزش مژه ها رنك خواب می ریزد
بجو ز خاک نشینان سراغ گوهر راز
که نقد گنج زجیب خراب می ریزد
ذخیره دل روشن نمیشود اسباب
که هر چه آینه گیرد در آب می ریزد
زمام کار به تعجیل نسپری ( بیدل )
که بال و پرو شرار از شتاب می ریزد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف دال

یک مشت کور کسان در محیط کین لافند چو خط یعنی خود را رسیده می دانند
توانگری که دم از فقر میزند غلط است موی کاسه چینی نمد نمی بافند
سخن به عرض لجاجت دهد دران محفل که میبر و ز زبان همچو جدول اشرافند
در بهشت معانی بروی شان مگشا که این جهنمی چند تنگ اعرافند
ز وضع شان مطلب نیم نقطه همواری ته يك قلم خم و پیچ سر کشی قافند
از ین خران مطلب میدی که چون کرداب بموج آب می غرق ناب نافند
مباش غره الصافگان نفس بابان به پنبه کاری مغز خیال ندافند
تهیه سپر از احتراز کن کامروز بقطع هم چو نيك زمانه سيافند
غرض ز صحبت ا کثر نجی ابرو باشد حذر کنید که اینهای چاه احلافند
معلم لوچ چو جهل مرکب اند بسیط بفطرت کقنی در نگاه کشافند
تمام بیهده گوشند و تازکی این است که چشم بر طمع ریشخند الصافند
بخاك تیره مزن غصه آبرو (بیدل) درین دیار که کوران چند صرافند

بکوی دوست که تکلیف بی نشانی بود غبار کشتم اظهار سخت جانی بود
گذشتم از سر هستی بتهمت پیری قد خمیده پل آب زند کانی بود
خوش آن نشاط که از جذبه دم تیغت چو اشك خون مرا بی قدم روانی بود
گل بچیده ام از وصل غیر حیرانی مرا که چون مژه آغوش ناتوانی بود
چه نقشها که بیست آرزو بفکر وصال خیال بستن من چشم كبك مانی بود
ز ناتوانی شبهای انتظار مپرس نفس کشیدن من چشم شیخ کانی بود
بهیچ جا نرسیدم ز پر فشانی جهد چو شمع شوخی پروازم آشیانی بود
من از فسرده دلی نقش یا شدم ورنه بطالع کف خاك من آسمانی بود
فغان که چاره بیتابیم نیافت کسی برنك ناله نی در دم استخوانی بود
ز بسکه داشت سرم شوق تیغ او (بیدل) چو صبح خنده زخم نمك فشانی بود

بلا کشان محبت کل چیده نیرنك اند شکسته اند و رنگی که عالم رنك اند
زعب بوانی انشای روز کار مپرس یکی کر آینه پرداخت دیگران زنك اند
بوادیی که طلب نارسای مقصد اوست بهوش باش که منزل رسید کان لنك اند
تو در بهشت که خواهی بدوش ما بربند وفا سرشته حریفان طبیعت رنك اند
به بستن مژه انجام کار شد معلوم که آب آینها حمله طعمه زنك اند
چه غنچه و چه پری خانه زاد حیرت ماست بآرمید کی دل که بخودمان سنك اند
فریب صلح مخور از گشاده روئی خلق كه تنك حوصلگیهای عرصه جنك اند
توای پرندۀ بینا بی نفس اینست که عافیت طلبان سخت غفلت آهنك اند
ز و هم رهر مینای خود چه می لرزی هنوز شیشه کران در شکستن سنك اند
حباب نیم نفس با نفس نمی سازد ز خود تهی شد کان بیخود اینقدر تنك اند
ز خلق آینه بیکانه نیستی (بیدل) تو هرزه فکری و این قوم عالم رنك اند

بمحفلی که فضولی قدح بدست نگیرد خمار اکرمی آید برون نه مست نگیرد
برنکی آینه پردازده که تا بقیامت جریدۀ تب بود جسم نقش هر چه هست نگیرد
دگر امید چه دارد بصید گاه تجمل کسی که ماهی عمبر کان بشصت نگیرد
بصید گاه طلب مکسل از رسائی همت له قعر عقدۀ دل رشته چون گست نگیرد
بساز با دل خرسندی از جهان بدون که چون کلاهش اگر بشکنی شکست نگیرد
کشاد دست و دل است انجمن طرازی مشرب کسی این قدح بکف آستین پرست نگیرد
کجاست جز سر تسلیم ما براه محبت فتاده که کشش جز غبار دست نگیرد
تپید قطره ز قعر محیط غیر نبردن چه ممکن است که دل در جهان پست نگیرد
سیه مکن ورق امتحان آینه (بیدل) که مشق خانه سعی نفس نشست نگیرد

بتاز ای آرزو امروز آهنك بساز آمد ز عریانی بی چون کزون کان عرت درز آمد
هوسمان داغ نالیدن محبان مست بالیدن که آن آب حیات دوستان دشمن گداز آمد
خمار عافیت بشکن بخواب ناز پهلو زن که فرصت این زمان در سایه عمر دراز آمد
دل نگشته پیدا کن طرب وقف ثنا کن جین نذر تماشا کن بهار رفته باز آمد
حضور مهر تیغ دراجین بر خاك پست مند نیاز (بیدل) هم خواهد از خود رفت و باز آمد

بنای حرص بمعراج مدعا نرسید گذشت از فلك اما به پشت پا نرسید
نفس بفهم پیام ازل نگرد و فنا رسیده بود می اما بمافیها نرسید
شکست چینی دل بر فلك رساند نوای ولی چسود بگوش من این صدا نرسید
غرض ز ماندن پیغام کارسانی بود رسید قاصدما هم کجا دعا نرسید
حیا ز غیرت تحقیق رشك می آید فطرتیکه بهر کس رسید وا نرسید
بساط محفل گرد کژی دلایل داشت خدنك كس بنشان نگذشتند خطا نرسید
دماغ جاه بکیفیت حضور نساخت بسر بلندی این بامها هوا نرسید
ندامت است چین ساز نو بهار امید چه رنك بست بیدستیکه این حنا نرسید
ادب پرستی ازین بیشتر چه میبا شد دو چار او نشد آئینه تا بجا نرسید
چوپاس مرجع امید کارسا یایم بما رسید تلاشیکه هیچ جا نرسید
ز صبح هستی ما شبنمی بهار نکرد بخنده رفت گل و نوبت حیا نرسید
ز کار گاه تجرد عیان نشد (بیدل) جز اینقدر که کسی اینجا بانتها نرسید

بنای رنك فطرت بر مزاج دون نمیباشد زمین خانه خورشید جز کردون نمیباشد
کشد هتم گهرانی دارد که چون گردون سر من نیز از فتراك من بیرون نمیباشد
که دارد طاقت سنك ترازوی عدم بودن کمم چند انکه از من هیچکس افزون نمیباشد
سواد راست بینی گردنت ای مجد روشن خط ترساهم اینجا آنقدر واژون نمیباشد
حذر کن از شکفتن تانهاوی رنك جمعیت جراحتها جز آغوش وداع خون نمیباشد
شکست کار دنیا نیست تشویش دماغ من خیال موی چینی در سر مجنون نمیباشد
بدامان قیامت پاك نتوان کرد مز گانم تم چشمی که من دارم بصد جیحون نمیباشد
دم تقریر آکر ناهی نفس دزدم مکن عیبم بطور اهل معنی سکته ناموزون نمیباشد
بسامان لباس از سعی رسوائی تبرا کن عبارت جز گریبان چاک مضمون نمیباشد
درین عبرت فضا کا کی بساط کرد هم چیدن زمالی پیش کرد سیل در هامون نمیباشد
ز روماله آ نقدر خونش که خاكش كم خورد بیدل تلاش گنج جز سر منزل قارون نمیباشد

به نظیم عمر که سر تا سرش روانی بود خیال هستی موهوم سکته خوانی بود
نیافت عشق جفا پیشه قابل ستمی همیشه بسمل این تیغ امتحانی بود
بكام دل نکشیدم دم بال پروازی چو رنك هستی ما گرد پرفشانی بود
بخاك راه تو یکسان شدیم و منفعلیم که سجده نیز درین راه سر گرانی بود
عمر بهر زد در آبی شدیم ازین غافل که صد کباب سخن محو بی زبانی بود
جهان کذر که آینه است و ما نفسیم توهم چو ما نفسی باش آ کر توانی بود
چه رنگها که ندادم بیاد پیدائی بهار شمع درین انجمن خزانی بود
هنوز آرزوی از سنك فرق شیشه نداشت که دل شرر کشده چشمك نهانی بود
پس از غبار شدن گشت اینقدر معلوم که بار ما همه بر دوش ناتوانی بود
طراوت گل اظهار شرم میخو است ز خجلت آب نگشتن چه زندگانی بود
تلاش موج درین بحر هیچ پیش نرفت گهر دمیدن ما پای بیگرانی بود
فریب معرفتی خورده بود (بیدل) ما چو وا رسید طلبها همه کانی بود


صحيفه ١٥١
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
بوالهوس از سکسدری حفظ سخن نمیکند در قفس حبابها باد وطن نمیکند
لیمه کشای چون صدف گوهر آوری بکن گوش طلب که کار کوش هیچ دهن نمیکند
قطره محیط میشود چون ز سحاب شد جدا روح تو هم بخود رسد ترک بدن ابی کند
هستی خود گداز من شمع شرار جانها است ليك كسى نگاه گرم جانب من نمى كند
خون امید میخورد پیره دل شکسته ام طره سرکشت چرا یاد شکن نمیکند
بسته هوای سرعتم چون نفس است دلتپین جوهر من در آینه فکر وطن نمیکند
نیست بعالم جنون فروش رنگ عاقبت هیچکس از برهنگی جامه کهن نمیکند
جبهة داغ عاشقان نیست بغیر سوختن مرده صفت چراغ ما سیر بکفن نمیکند
دیده بصد هزار اشك محو نثار مقدمیست آه که آن سهی پل باز یاد یمن نمیکند
شمع غنای دلبران چیست بعهد عاشقان بلبل اگر بخون تپید غنچه سخن نمیکند
از عنب مطیع خود جمع مکن موادشك شوهر خویش می شود صید که زن نمیکند
ناله بشعله ميطيد حلقه داغ کو بمالی شمع بساط بیکسان ساز لکن نمیکند
زخم تو آبچومی کشد بادل خستگان عشق صبح نکرده با هوا گل بچمن نمیکند
سایه دور از آفتاب مقدم خوداست و بس طالب وصل او شدن صرفه من نمیکند
چیست دمی که شانه وار در هم فکر زلف یار (بیدل) سینه چاک من سیر ختن نمیکند
بهار حیرتست اینجا نه گل نی جام می خیزد ز هستی تا عدم يك ديده بادام می خیزد
خروش فتنه زان چشم جنون آشام می خیزد که جوش الامان از جان خاص و عام می خیزد
دلیل شوق نیرنك تماشای که شد یارب که آب از آینه چون اشك بی آرام می خیزد
چه امکان است صید ما کناران فدا کردن براه انتظار ما غبار از دام می خیزد
بطوف مدعا چون ناله هر دان شو که عاشق را قدم درها ز فکر جاده احرام می خیزد
هوای بختگی داری کلاه فقر سامان کن که از تاج سر افرازان خیال خام می خیزد
زنا مالی حباب باده می نامند بیدردان بدیدار تو چشم حیرتی گز جام می خیزد
همان در دل شکستم شعله آه دود دماغ من هوا در خانه می دزدد غبار از بام می خیزد
دمیدن بر نمی تابد هوای عالم الفت چو جوش سبزه گزباران بیابان زام می خیزد
درین مزرع که دارد ریشه از ساز گرفتاری اگر دانه افتاد بزمین صد دام می خیزد
دماغ جاده پیمائی ندارد رهرو شوقت شرر اول قدم از خود بجای گام می خیزد
ز بس در آرزوی می سرا پا حسرتم (بیدل) نفس تا بر لبم آید صدای جام می خیزد
بهار رنگ عبرت جز دل روشن نمی بیند صفا آئینه دارد در بغل آهن نمی بیند
گریبان چاك زن شاید ببوی وا کند چشمت که یوسف محو آغوش است و پیراهن نمی بیند
مزاج همت آزاد حکم آسمان دارد ز خود هرگاه دل برخاست افتادن نمی بیند
تحیر توام خود شید میبالد درین گلشن گل داغیکه ما داریم افسردن نمی بیند
مقفا گر خرد بر نیاید با سبکروحان کلالت صیحا دیده سوزن نمی بیند
جهان عبرت تمیخواهد بحکم ناز خود بینی چه سازد شخص فطرت زشتی تمردن نمی بیند
براهقامت موهومی اولی چشم تامل کو تلاش ذرها هیچ جا روزن نمی بیند
پذیرای نیاز از پیش مهجوران چه میپرسی جدائی جز بچشم زخم خندیدن نمی بیند
درین محفل هزار آئینه دار آمد به پیش اما کسی جز عکس خود دیدم که سوی من نمی بیند
چلاهم گر گریبان غنچه واری سر برون آرم ز خجلت آتش افسرده ام دامن نمی بیند
رعونت خاك ليسد تا کنی فهم مال خود نگه پیش پا کسی انجا خم کردن نمی بیند
دلت هم از نصیب ما ندارد آگهی (بیدل) تلاش روزی کی چشم در زن نمی بیند
بهار صبح نفس زين دودم بقا که ندارد بکار گاه فضولی چه خند ها که ندارد
بلند کرده دماغ خیال خیره سرجا هزار بله امین يك هوا که ندارد
زدستگاه نو من درین قلمرو عبرت بیا چه میرسد آخر زای هنا که ندارد
فریب محفل هستی مخور که این گل خودرو ز رنگ و بو همه دارد مگر وفا که ندارد
جهان عالم امکان گرفته و هم تعلق نیستهای کسی جز همین حتا که ندارد
در اشتغال معاصی گذشت فرصت خجلت جبین عرق ز کجا آورد حیا که ندارد
غبار ما بهوائی نمیرسد چه توان کرد بناز عجز چه خیزد کسی عصا که ندارد
بپنج گل نرسیدم که رنگ ناز ندیدم بهار دامن اميدوه از کجا که ندارد
پیام کاف جنون میرسد ز عالم قدرت بگوش کی چرساند کسی آن صدا که ندارد
کجاست چاك دگر تا درند بکسوت مجنون مگر مژه کند ستم آن قبا که ندارد
بجا بریم زرد و قبول و هم فضولی برو که نیست درین آستان بیا که ندارد
بسان بیصری دل رسد ز کوشش (بیدل) نفس بخانه آئینه نیز جا که ندارد
بهار عمر بصبح دمیده میماند نفس بوحشت صید رمیده میماند
نسیم عیش اکرمیوزد درین گلشن بصیت شهپر مرغ پریده میماند
بهر چه دیده کشودیم موج خون گل کرد نگاه ما برك نيش ديده میماند
بیا که پیش تجلتم نرم هوم نگاه بموج صفحه مسطر کشیده میماند
ز عجز اگر سر طومار شکوه بکشایم نفس ببسته چو خط بر جریده میماند
تگاپویم گدازان سعی بسمل ما زضعف در ته خون طپیده میماند
چه گل کنیم بدامن ز پای خواب آلود بهار آبله هم نا دمیده میماند
بنازسانی پرواز رفته ام از خویش پر شکسته برنگ پریده میماند
تدرج بدست خزان شوق کیست بهار که گل بچهرۀ شاشن گزیده میماند
مخمرت دم تیغت جراحت دل ما بعاشقان گریبان دریده میماند
بطبع موج گهر اضطراب نتوان یافت سرشك ما بدل آرمیده میماند
ز نسخه دو جهان درس ما فراموشی است بگوش ما سخنی ناشنیده میماند
حیا بزم ادب کاشتی که هست اینست که شوق تسبل و دل تا طپیده میماند
خوش است تازه گی طبع دوستان(بیدل) که فطرتت بشراب رسیده میماند
بهار فیض امکان رنگ وحشت دیده دارد شگفتن چون گل اینجا دامن بر چیده دارد
اگر چون شمع خواهی چاره درد سر هستی گداز استخوانها صندل سائیــدۀ دارد
تو هر مضمون که میخواهی دران در تامل کن لب حیرت کلامان نامۀ پیچیده دارد
زاسرار تپش آه نیم لبك اینقدر دانم دم تیغ تبسم جوهر بالیده دارد
قدم فهمیده نه تا آزردی گردی بتکبر ی کف هر خاك دان وادی نفس دزدیده دارد
ز هستی تا نردازی بهر تقت و کوچه خاموشی نفس صبح قیامت زر لب خندیده دارد
کر از اسباب در زنجی چرا نفگندی از دوشش تو آدم نیستی آخر فلك هم دیده دارد
خزان فرسا مباد اندیشه اهل وفا يارب که این گلزار رنگ کرد دل گردیده دارد
ز عالم چشم اگر بستی نوازشگاه راحت رو نگه در لغزش مزگان ره خوابیده دارد
چو موج گوهر از من يك طبش جرأت نمی بالد جنون ناتوانمان شور آرا میده دارد
زضنای دوست میجویم طریق سجده میپویم سر تسلیم خوبان پای الغزیده دارد
بهر آئینه زنگار د گردارد نگین (بیدل) ز مزگان بستن این نیست هر کس دیده دارد
بهار میرود و گل زباغ میگذرد بیاله گیر که فصل دماغ میگذرد
نوای بلبل و آواز خنده گلها بدوش عبرت بانك كلاغ میگذرد
کدورتی که زاسباب چیده پردل سپاهی است که آخر زداغ میگذرد
بجستجوی چه مطلب شکسته دامن غبار خود بهم آور سراغ میگذرد
کسی بحالکسی بی اثر چه چاره کند فراغها بتلاش فراغ میگذرد
فریب جلوۀ طاق تب زبن بپین بخوری غبار قافله سالار ماغ میگذرد
مخالفت هم ازین دوستان غنیمت گیر دوروزه صحبت طوطی و زاغ میگذرد
شرر بصفحۀ دل و فرصت طرب در یاب تب سحر نفسیت بی چراغ میگذرد
زقید لفظ برا معنی مجرد باش محالست تشددی کز الاغ میگذرد
مكو بيام قناعت بفعمال (بیدل) خریق حرص زیل بی دماغ میگذرد


حرف الدال
صحیفه ١٥٢
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
بهر جا باغبان دریاد مستان خاک بفشاند بکو تا بهر زاهد یکدو تا مسواک بفشاند
بگلشن فکر راحت غنچه بر افلاک بفشاند که پروا ضبط خود در عقده امساك بفشاند
برفع تلخی ایام باید خون دل خوردن مگر صهبا غبار وهم این ترياک بفشاند
صباگر مرهم شبنم بدارد روی زخم گل ز خار منفعل محرى گریبان چاك بفشاند
درین گلشن بهمبال ناله دارد نور دانائی گل ساغر تواند چید هر کس تاک بفشاند
خیال طره او راست زاهد را اگر بر سر ز بهر زلف حوران شانه از مسواك بفشاند
دمی چون صبح می خواهم نفس دروش پروازی چو گل تا کی سپهرم در دل صد چاك بفشاند
چو عشق آمد خیال فم ز دل باید می داند شکوه برق کرد باد هیهات خاشاک بفشاند
تکلف زحمتیم بنمایم دارد تما شائی مبادا جوش خونم الفت ضحاك بفشاند
اگر چرخث نوازش کرد از مکرش مباش ایمن کان چون نمد را در و کشد بر خاك بفشاند
نصیب دانه سود ز آسیا غیر از پریشانی غبار خاطرم کی گردش افلاک بفشاند
اگر از موج گوهر میتوان زد آب در آتش عرق هم گرمی آن روی آتشناك بفشاند
بساز عافیت چون شعله بدسیری نمی زایم ز خود برخاستن شاید غبارم پاك بفشاند
چو گل رمزه تمرد داند از خود بر نمی آیم صبا این آرزو تا کی گریبان چاك بفشاند
برنك قطره با هر موج دادم نقد ایثاری مبادا کوهرم در عقده امساك بفشاند
تخمیر کر شبم دارد بضبط گریه عاشق غبار عالمی از دیده نمناك بفشاند
طرب خواهی نفس در بزم امکان بیدل بشکن تواند جام می برداشت هر کس تاك بفشاند
صفای باده تحقیق اگر صیقل زند ساغر برون چون زنک از آئینه ادراك بفشاند
بشوخی مشکل است از طینتم دفع هوس (بیدل) مگر آب از حیا کشتن غبار خاك بفشاند
بهر جا ساز غیرت انفعال آهنگ میگردد بموج يك عرق صد آسیای رنك ميگردد
نکرده ضعف پیری مانع بیتابی شوقت توا از پا بیفتد کرش ما چنگ میگردد
فقیران کسوت ناموس چند بن وحشت است ایجا پری در شیشه دارد خانها کرسنک میگردد
ز الفت کام دل مقدر که با آن بر فشانها نفس اینجا ز لب تا بگذشته عذر اشک میگردد
چو گیرد خود نمائی دامت ساز ندامت کن خموشی میطید بر خویش تا آهنك ميگردد
فریب آب نتوان خوردن از آئینه هستی کرا امروز شب صافی هست فردا زنک میگردد
دماغ و هم سرشار است در میخانه امکان می تحقیق نآرد جام درزی بنک میگردد
بدانم نبض موجم باعتبار شیشه ساعت که راحت از مزاج من بصد فرسنگ میگردد
جنونم جامه واری دارد از تشریف عریانی که کر بخیه شبنم بر رویش قرآن چنک میگردد
دل آئینه پر کا چون اشك از طپیدن بگذر د بیدل که این گوهر بیکدم آرمیدن سنک میگردد
بهر جا الفتى هست انفعالی در کمین دارد حلاوت خانه دنیا مگس در انگبین دارد
درین بزم کدورت خیز عشرت چه حلاوت کو بقدر موج می اینجا جبین ما و چین دارد
بمحویت محیط هر چه خواهی میتوان کشتن فلك با عرش آن آئینه کز حیرت نگین دارد
نفس در خون بسمل غوطه داد اجزای امکانرا رک بیتابی آ تشفکان خاصیت این دارد
کباب پهلوی آن بسمل کر فتی عشم تها خدنگ حسرت ابرو کمان دلنشین دارد
نمی چیند ز سیر لاله و گل خجلت شوحی درین کلشن چوشبنم هم کجا چشمم کمین دارد
خم هر موج می از دست نیرنگ ابرو یت شکست تو به ما در شکست آستین دارد
مشو مغرور تمکین در تعلق زار جسمانی که گردی پیش بود هر که الفت باز مین دارد
بقدر انجم از کردون کره بربال و پر دارم مرا هر حلقه این دام در زیر نگین دارد
هوای بیش بتوان یافت از ساز حباب اینجا تو خواهی نوحه کن خواهی ترنم دل همین دارد
بحیرت کوش نه گر پرده دل وا کنی رمزی زبان جوهر آئینه آهنگ حزین دارد
بسو دن رفت سر تا پای موج از شرم بیدلی ضعیفی تا کجا مارا ندامت آفرین دارد
اثر های تعلق پست مائع وحشت مارا قفس تا ناله دامن برزند صد رنك چین دارد
شگفتن نیست در عالم بکام هیچ کس (بیدل) جبین هم از رک گل چین کلفث برجبین دارد
بهر کجا مژه ام رنگ خواب میریزد گداز شرم رویم گلاب می ریزد
مباش مجتنم از درد بی ثباتی عمر که هر نفس ورق زین کتاب میریزد
صفای دل تلف اندوه کشمکش مپسند نفس ز آتش آئینه آب میریزد
زتنگنای جسد عمر هاست تاخته ایم هنوز قامت پیری رکاب میریزد
گلی که رنگ دو عالم غبار شوحی اوست چو غنچه خون مرا در نقاب میریزد
خوشم بیاد خیا لیکه کلشن جمالش گل نظاره در آغوش خواب میریزد
کداز دل به تم اشك عرض نتوان داد محیط آب رخی از سحاب میریزد
زخویش رفتن عاشق بهار جلوة اوست شکست رنگ سحر آفتاب میریزد
نمود ترشیشه کردون فریب ساغر امن که سنگ فتنه بیجای شراب میریزد
ز بیقراری خود سیل هستی خویشم چو اشك رنك بنای من آب میریزد
بحرف لب مکشا ناتوان ای ( بیدل ) که آبروی نفس چون حباب میریزد
به که چندی دل ما عاشق انشا باشد جرس قافله بی نفسیا باشد
تاکی ای طایر از هرزه خرد بی نهایت کف افسوس توتیی لب گویا باشد
گوشه مخبری وسعت دیگر دارد گرد آسوده همان دامن صحرا باشد
ردل سوخته ام تپ مباش ای تم اشك برق این خانه مباد آتش سوما باشد
نا رسائی نفس تهمت افسرده دلیست مشکلی نیست ز خود رفتن اگر پا باشد
طالب قدر ده شو همن اگر تنك فضاست طپش موج بادا زه دریا باشد
يارب اندیشه قدرت نکشد دامن دل زنک این آئنه ترسم بد بیضا باشد
بکدا زبد که در انجمن یاد وصال دل اگر خون نشود داغ تمنا باشد
نسخه جسم که برهم زدن آرایش اوست کم شیرازه پسندید کز اجزا باشد
شعله ها زیر نشین عمل دود خود اند جبه شود سامیه ما هم بسر ما باشد
نور نظارة نيرنك دو عالم ( بیدل ) من و چشمی که بحیرانی خود وا باشد
پهلوی مجمرع میزند امروز جاه عبید کج کرده است عارضه تو کلاه عبید
دارد زمانه نو هه تن يك خط جبين يارب رآستان که افتاد راه عبید
گویا بوسف قبیله معنی نواز ماست این مصرع بلند فلك دستگاه عبید
آن قبله که جانب محراب ابروش خم دارد از هلال غرور نگاه عبید
صبح و تا سرشته لب مهر پرورش دارد تبسمی که نیابد زماه عبید
هر چند از هلال رقم کرد روز کار در چشم اعتبار خطی از گواه عبید
پیش درش ز خجلت تسلیم (بیدل) است نا آسمان نشان لب عذر خواه عبید
بیا ای شعله نادل نال وصل از تو بردارد که این شمع خموش امشب نگاهی در سفر دارد
تماشا گاه معدومی زمن چند است سامانی که هر کس چشم میپو شد ز خود بر من نظر دارد
بدوش هر نفس از دل گرانی محمل دارم مگر سعی شرر این کوه را از خاك بردارد
مبوی مژده وصلت دل از خود رفته است اما چنان نام تو میپوسند که پندارم خبر دارد
نمیپوشد منت غیر از ادای مدعای من نگاه ناله مکتوب من از خود نامه بردارد
بنو ميدي هوس آوارة صدگلشن امیدم من دو امانده پروازی که در هررنك بر دارد
بهم چسبیدن مژگان بكنج فقر میگوید که نی هر چند صرف بوریا کرده شکر دارد
تو از کیفیت اقبال فقر آگه نه ورنه طلسم بیدری از هر طرف آینه در دارد
بهار جلوه از کف میرود فرصت غنیمت دان اگر رنك است و کردم دامن گل رهگذر دارد
شکه در چشم آهو آبشد از رشك قربانی که تیغش کز گذر هی شمعناهم سحر دارد
توای قمری و بلبل مکرز شد درین گلشن توا کنون ناله کن (بیدل) که آهنگ اثر دارد
بیاد آستانت هر که سر بر خاك ميمالد غبارش چون سحر پیشانی افلاك ميمالد
كهر حل میکند با شبنمی در پرده میپرد حیا چیزی بران رخسار آتشتناك ميمالد
امل افسون پینا کیست در غمخانه امکان بقدر ریشه مستی آستین تاك ميمالد
سخن بیپرده کم کوئید کاین افسانه غیرت بگوئی نا خورد اول لب بيباك ميمالد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
با دقه در مه طوق تو هم زندان سودا میکند اصل کام جهان را این مواط میکند صفای دامن صبح و تمینم چه نظات این ملک صابون همین بر جامه های بکند میکند
درین گلشن زوضع لاله و گل سیرعبرت کن که یک منز کان کشودن سینه و صد چاک میکند سیه چشمیت امشب ساقی مستان که نیرنگش بجام می که اندازد نظیر تریاک میکند
بچندین خاک آز ان نقش قدم گل میتوان چیدن رقابت پر طاوس رو درخاک میکند مشو از اعتبار خیر و شر مغرور این محفل که غیرت کوشش کی در خود ادراک میکند
مکرسعی ندامت هم دلی انشا کند (بیدل) نفس دستی بصد امید برکف تاك ميبالد
بیا دت گردش رنگم بهر جا باز میبندد زموج کل زمین تا آسمان زنار می بندد چنان خاموش باشم پرتو کردد تجایت طپش بر جوهر آئینه موسیقار میبندد
سجودی میبرم چون سایه خاک آفرینش را که سر تا پای من بك جبهۀ هموار میبندد گرفتم یک آغوشت ندارم گردش چشمی قضا نقش امیدی باین پرکار میبندد
ندرد کردش رنگ آسیای توست است اینجا دوروزی خون ماهم گونۀ دست یار میبندد زان تمکین شیرین هر یکه از ناز و نغیزی کره در بندگر نیش قدت زنار میبندد
بیاب عافیت خواهی ز امید نفس بکسل دامت عقده ساز ضیفی کان تار میبندد بناموس حیا باید عرق در جبهه دزدیدن زشیتم کاشتن ما رخنه بر دیوار میبندد
نمیباشد حریف حسن تحقیق از حیا غافل شکوه برق این وادی مزه ناچار میبندد گراز رنگی بیداد نازت شکوه پردازم شکست دل بر طاوس بر منقار میبندد
باین دوتیکه من چون گل بپیراهن نمیگنجم سر کره سرت گردیدم دستار میبندد زبشاشند نم آب خواهد ساختن (بیدل) نطق نقش مضمونی که دل بسیار میبندد
پی اشك من ندانم بكجا رسیده باشد ز یت دویدی داشت برهی چکیده باشد زرنگاه سر کشیدن رخت چه احتمال است مگر از کین حیرت مژه قد کشیده باشد
تپید تاب موج ماید زخو د بحر دیدن چه رسد بعالم آنکس که تر اندیده باشد به نسیمی از اجابت چمن حضور دارم دل پیکمال میزد سحری دمیده باشد
نچمن زخون بسمل همه جا بهار ناز است دم تیغ آن تبسم رك كل بریده باشد دل ماداشت چیزی که توان نمود صیدش سر زلفت از خجالت چقدر خمیده باشد
چه بلندی چه پستی چه عدم چه ملك هستی نشنیده ایم جایی کسی آرمیده باشد چو زیر هستی ما چو خروش ساز عنقاست شنو از کسی کداوهم زکسی شنیده باشد
زطریق شمع غافل مکذر درین بیابان مژه تا بنده زخاری که بیا خلیده باشد غم هیچکس ندارد فلك غرور پیمان زبان صد پری چند کله می طپیده باشد
بدماغ دعوی عشق مزن بوالهوس بلند است مگر از دکان قصاب جگری خریده باشد همه کس سراغ مطلب بدری رسانده تازد من و کام نیم جانی که بلب رسیده باشد
جزار پرده ( بیدل ) زدهان بی نشانش سخنی شنیده ام من که کسی ندیده باشد
با تحقیقی کسانیکه کرد تاخته اند همه چون صبح بخمیازه نفس باخته اند عاجزی کسب کمال است که یکسر چو هلال تیغ بازان تسین سیر انداخته اند
حسن خورشید ازل در نظر اما چه علاج سایها آینه از رنگ نپرداخته اند علمی کو که هوس گردن ناز افرازد بسمل چند بحیرت مژه افراخته اند
راحت و وضع تکلف چه خیالست اینجا مفت جمعیکه باین ساختگی ساخته اند کم نشد شور طلب از كف خاكسترما وصل جویان فنا هم نفسی فاخته اند
از اسیران وفا جرات پرواز مخواه بر ما جیفه برون قفس انداخته اند آسمانها همه دست است بقدر ننگه لاف خود سران تیغ بیایی بهوا آخته اند
قدر دانی چه خیال است در ابنای زمان ( بیدل ) اینها همه از عالم نشناخته اند
یخودی امشب برو بال فضایی میشود گر ندارد مدعا بازی بساقی میشود هرزه سعیی در طریق جستجو بیکاریست پای خواب آلودهم سنگی نشانی میشود
نشه تسلیم حاصل کن که مشت خاک را باد هم گر میبرد تخت روانی میشود موج این دریا بسعی ناخدا محتاج نیست کشتی ما را شکستن باد بانی میشود
چون لطافت تهمت آلود کدو رت شد بلاست سایه بال پری کوه کرانی میشود ریخ میپوش از من که چشم حسرت آهنگم محبا هر سر منی که رویال نمائی میشود
عاجزم چندانکه در عرض ضعیفیهای من ناله کر بال نگاه ناتوانی میشود کر چنین باشد فشار حسرت بال هما مغزها آخر زخشکی استخوانی میشود
بسکه گرمیهای صحبت رفتشان و حشت است آتش این کار وان هم کار وانی میشود راحت جاوید در ضبط عنان آرزوست بازد پر کر جمع گردد آشیانی میشود
سیر حق (بیدل) بقدر ترك اسباب است و بس سوی او از هر چه برگردی عنانی میشود
بید لان چند خیال گل و شمشاد کنید خون شوید آن همه کزخود چمن ایجاد کنید کو غزالی که توان نیم طپش بال افشاند ای اسیران قفس خدمت صیاد کنید
ما هم از کاشتن دیدار کلی می چینیم هر کجا آینه چنيد ز ما یاد کنید باد را باید از آغوش نفس کرد سراغ آنقدر دور مشمازید که فریاد کنید
کرد آرام درین دشت طیش خیز کجاست تا بیان رسید آبله بنیاد کنید وضع ما منفصل سخت خجالت دارد کاش از هرزه دو یها عرق ایجاد کنید
موجیم از مشق طپش رفت بطوفان کنار يك گهر معنى افسردنم ارشاد کنید عمر ها شد عبث آلوه تلاش سخنتم به نسيم نفس سوخته ام باد کنید
بوی گل با نشوم ننگ رهائی نکشم نیستم سرو که با درکلم آزاد کنید صورت ما و گمی از دل نکشد حیرات من بتکلف اگرم خامه بهزاد کنید
نرکی باز مجائیچه نظرها کاندا شت معنى منتظم بر سر من صاد کنید من ( بیدل ) سبق مدرسه نسیانم هر چه کردید فراموش مرا یاد کنید
پی خمیازه کش وضع جوان میباشد حسرت شیر در آغوش کمان میباشد تو بهار چمن محشر عمين خاموشست گفتگو صرصر تمهید خزان میباشد
غفلت از منتظر وصل خیالیست محال چشم اگر بسته شود دل نگران میباشد رهبر عالم بالاست خيال قد یار خضر این بادیه چون سر و جوان میباشد
قطع رنجیم ز مجنون تو نتوان کردن موج جزو بدن آب روان میباشد چه خیالیست توانی ز تمنا بکشیم که نفس ریشۀ قانون فغان میباشد
سخت دور است از بن دامکه آزادی ما نزۀ از بخودی بال فشان میباشد خاطر نازك ما ایمن از آفات نشد سنگ در کار که شیشه گران میباشد
در تسلیم سبك مايه به بی قدریهاست جنس ما را بکف دست دکان میباشد بلبل غافل مزاجم بكجا دل بندم گل این باغ ز رنگین نفسان میباشد
كج ادا یانه بار باب مطالب سر کن راستی بردل این قوم سنان میباشد چشم ناوا کن از خویش برون تاخته ایم صورت آینه دامن بینان میباشد
صاف مشرب دو زبانی نپسندد ( بیدل ) هر چه در دل بلب آب همان میباشد
پیر گردیدم و هستی سبب ننك نشد چون کمان خانه بی بایه ورم تنگ نشد الفت دل به همین جابل عمیم نست آبله پای که بوسید که او لنك نشد
بی صفا محرمی خویش بچه امکان دارد سنك نا شیشه نشد آینه سنگ نشد بحر سوخت نفس ور بدر بن مکتیم و هم صفحه نیست کر آتش زدن ار زنگ نشد
دل هر ذره بصید چشم تماشا جوشید رهن طاوس شدمو محرم نیم رنگ نشد سوى ما اطلس دیبا پند را دام نو دوخت بر هوس جامه عریانی اگر تنک نشد
شبنم صبح دلیل است که در عالم رنگ ناقض آب نشد آینه بیرنگ نشد گوش بر زمزمه ساز سپندم همه داغ شد محفل و يك نغمه با هنك نشد
در گریبان عدم نیز رهی داشت خیال آه از بی نفسان ما چنان نشد هر چه پوشید جهان غیر کفن یمن نداشت ماهی بود لباسی که باین رنگ نشد
با خیالات مجوشید که در مزرع و هم سنك كم نیست چه شد (بیدل)ا کرم نك نشد


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

پیری آمد کشت چشم از گریه ام کم آب دید صبح هجر آماده شد این کرد از شبنم سپید
چاره بخت سیه در عالم تدبیر نیست داغهای لاله مشکل کز کنند مرهم سپید
تا ابد رسوا شکست دل رسوایی میکند موی چینی در هزار ادوار کردد کی سپید
تنک دارد مرك از وضع رسوم زندگی مرده را کردن ازین رو جامه ماتم سپید
هر کرا دیدم اینجا یوسف گم کرده بود شش جهت یکچشم یعقوبست در عالم سپید
این دم از تعمیر جسم شرم باید داشتن کز آشیان بیضایی کم کرده طرم سپید
آه ازین چشم نیا مد موی پیری در نظر چون هما کردم نگون دیدم که شد بر هم سپید
هر چه می بینی درین صحرا سیاهی کرده است دوری نزدیکی نمیگردد بچشم هم سپید
از تلاش رزق خود را در وبال افکنده خلق کرنه کندم جاه های لغزش آدم سپید
پیش خورشید قیامت سایه ممدودست و بس عشق خواهد کرد آخر نامه ما هم سپید
ترک مطلب داشت (بیدل) حاصل مطلوب حرص جزء بشت دست چون ناخن نشد در هم سپید

پیری آمد ماند اشترتها ز انداز بلند
کرد امکان محوها شد میرود برباد صبح
غافلان تا بر خط شق القمر کردن نهند
سرنکون شد شیشه غافل کرد پرواز بلند
تا کجا چیند نفس این دامن ناز بلند
حکم انگشت شهادت داشت اعجاز بلند
دستگاه اصل فطرت جز تواضع هیچ نیست
معنی صوری که کوش کس نفهمش ناز نیست
زیر کرون هر چه شو را نگیخت محو سر مه شد
میکند کل پست پست انجام آغاز بلند
از سپند بزم ما بشنو بآواز بلند
نقصها در خاک خوابانید این ساز بلند
زین چمن (بیدل) کسی راشر مدامنگیر نیست سرو تا کل با یکی دارد نک و ناز بلند

پیچیم آخر می و پیمانه برد
شمع جنون آبله پا کرده کم
یاد خطش کردم و دل باختم
حسرت دیدار کریمان درید
در دل ما ذوق تماشا نماند
باد سحر شمع ز کاشانه برد
سر بهوا لغزش مستانه برد
سایه دو از کف من دانه برد
آیینه ما همه جا شانه برد
آه کین آیینه زین خانه برد
دیده سیاهی ز کل ولاله چید
کشمکش از سعی نفس قطع شد
هر که درین انجمن حرص و کمد
خواندن اسرار وفا مشکل است
قاصد دلبر جکرم داغ کرد
کوش کرانی ز هم افسانه برد
اره خود آرائی دندانه برد
ساخت بخود کئج بویرانه برد
مهر شد آن نامه که پروانه برد
نامه من ناله شد اما نه برد
وقت جنون جوش گه غم کجاست یکدو دم از ( بیدل ) دیوانه برد

پیری وداغ محر سیکال ونابود
جایکه شرم نم کند از گیرو دار جاه
عشق آنچه خواند در بر ما زلف و کاکلش
مارا بحریم عشق فروشند کال ماست
تا کی گه گشت محرم مکتوب عجزما
حیرت بکار دل گرهی زد که چون گهر
موی سفید آب بقر بال ونا بود
نتوان بکوس شهرت اقبال ونابود
بر زاهدان سلاسل واغلال ونابود
بسود هم متاع و بدلال و نابود
سطری اگر دودهان نال ونابود
نتوانش نیم عقده بصند سال ونابود
این جنس اعتبار که در کاروان ماست
ما ومن از فسون تعلق بهار کرد
زان نقطه که زد دل مجنونش انتخاب
رمز عدم زهیچ لبی پرده در نشد
هر جا چو سایه نامه غیرت کشوده ایم
(بیدل) زحیرتی که در آیینه حیاست
خواهد غبار مانده بدنبال ونابود
پرواز رنگها ز پرو بال ونا نمود
لیلی بجمع لاله ریحان خال ونا نمود
وصف دهان او همه را لال ونابود
باید همین سیاهی اعمال ونا نمود
مارا بس است کر همه تمثال ونابود

بی رنگی درین محفل آیینه نمیباشد
مجنون بگره دل بندد حسرت تپه پیوندد
بکر یش بصد کوثر ارزان نکنی زاهد
در کار که تجدید یکدست چمن ساز یست
آن دل که تهی باشد از کینه نمیباشد
در کسوت عریان این پنیه نمیباشد
در چار سوی جنت پشمینه نمیباشد
تقویم بهار اینجا پارینه نمیباشد
هر جلوه که در پیش است کردش تفاوتهاپ
حیف است که در فرصت درد سر مخموری
یاران مژه بردارید مفت است فلك باری
هر کو هر ازین دریا دارد صدف دیگر
فرمائی این عالم بی دینه نمیباشد
در هفته میخواران آدینه نمیباشد
این منظر حیرت را يك زینه نمیباشد
دل در کف دلدار است در سینه نمیباشد
کراهل سخن (بیدل) سامان غنا خواهند چون نسخه اشارت کنجینه نمیباشد

بیستون یادی زفرهاد ندامت فال کرد
ناله طوفان خیز شد تا نارسا افتاد جهل
نفس خود کردم دو عالم آرزو شد محو پاس
قوت آمال در پیری یکی ده میشود
خلق از آرایش جاه انفعال اندود رفت
سنگ را بیتاپی آه شرر غربال کرد
بلبل ما طرح منقار از شکست بال کرد
کردش رنگ کلم چندین چمن پامال کرد
حلقه قد دو تانم صفر ماه و سال کرد
صبح ماهم خنده بر فرصت اقبال کرد
از منزویهای مجنون شواندم افسونی بدشت
قامت پیری قیامت دارد از شور رحیل
گر نباشد دل دماغ کلفت هستی کراست
سیر کوی او خیال آیینه پرداز داد
بی یقینیم بیست انبار نفس دوش حباب
گرد بارش تا فلک آرایش تمثال کرد
خواب ما کر تلخ کرد آواز این خلخال کرد
الفت آیینه ام زحمت کش تمثال کرد
رنگهای رفته چون تمثال استقبال کرد
بیدلا را نیز هستی اینقدر حمال کرد
شعله ما (بیدل) از اسرار راحت غافل است از شکست رنك باید سر بزیر بال کرد

پیش از باب حسب ترك نسب باید کرد
باعث گریه درین دشت اگر چیزی نیست
جمع بودن به پریشان صدیقی آسان نیست
ترك لذات جهان مفت سلامت شمرید
نم آب و کف خاکی بهم آمیخته است
پرده دیده و دل فرش ادب باید کرد
الم بیکسی هست سبب باید کرد
روزها در قدم زلف تو شب باید کرد
این شکر قابل آن نیست که تب باید کرد
همچـه آید ز تو کاریست عجب باید کرد
کاروان ها همه محمل کش پاس است اینجا
کزشعور پیش تو منظور نثار شکنی
زین تو هم کده سامان دگر نتوان یافت
جیب هر موج طرب کاه حضور دریاست
( بیدل ) این انجمن و هم دگر نتوان یافت
ناله را بدرقة سعی طلب باید کرد
کوهمر جان بهوس تحفه لب باید کرد
جز دهی چند که ایشار لعب باید کرد
فکر خود کن کرت اندیشه رب باید کرد
در و هم مفت تماشاست طرب باید کرد

بی فقر آشکار نگردد عیار مرد
دنیا زاهل جود بخود ناز میکند
در عرصه که با قدره غیرت تپان
پیش است عزم شیر پیکار بند شاخ
انجا بآب تیغ بخون غوطه خوردن است
آنجا که چرخ دون کند امداد نا کسان
تخت سیه بود محك اعتبار مرد
زن بیوه نیست تا بود اندر کنار مرد
کهمسار را بناله لسنجد وقار مرد
پرخصم بی سلاح دلیر است غار مرد
آیینه تا کجا شود آئینه دار مرد
حیز از فشار خصیـه برارد دمار مرد
پای وقار و سید سکندر برابر است
همت بلند دار کر اسباب اعتبار
بانر جهان پوچ زدن تنك همت است
جز سینه صافی آینة مدعا نبود
آندم بغیر آفت آهم چه داشته است
بر کشته است بسکه درین عصر طور خلق
جزآبرو جو تیغ نشاید حصار مرد
بی فیضهیست آنچه نیاید بکار مرد
در پنبه زار حیز نیفتد شرار مرد
هرجا نمود جوهر جرأت غبار مرد
یارب تو شکل زن نه پسندی دو چار مرد
نامردی زنیکه نکرده سوار مرد
( بیدل ) زمانه دشمن ارباب غیرت است ترمیم بدست حیز دهد اختیار مرد


صحیفه ۱۵۰
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

بیقراران تو کز شوق فنا دیوانه اند
غافلی از کیفیت نیم نك حال ما مپاش
مو بموی دلبران تکلیف زنار است وبس
کز خطائی سر زد از ما جای عذر بة وبیست
زاهدان حاشا كه در خلد برین یابند بار
جز شکستن نیست سامان بنای اعتبار
نقد اعداد عزیزان تا کجا باید شمرد
هر کجا یابند بوی سوختن پروانه اند
گردش آران رنك عافیت پیمانه اند
این قیامت جلوه ها سر تاقدم بتخانه اند
ناتوانان بشكاهت لغزش مستانه اند
چون عصا این مشت معزول باب آتشخانه اند
رنگهای این چمن صهبای يك پیمانه اند
من کلیدرا که قفلش بشکند دندانه اند
کودل ؟ کز شوخی حسرت گریبان چاك نيست
از محت پیری حال عالمساران مپرس
عالم کثرت طلسم اعتبار وحدتیست
هوش ممكن نيست سر دزدد ز ذوق نيستى
این امل فرسودگان مغرور آرامند ليك
دوستان کامروز بهر آشنا جان میدهند
صرف معنی نیست (بیدل ) قطرزنبائی دهر
یکسراین آئینها در جلوه گاهت شانه اند
کاین غبار آلود گان كنجد پيمرانه اند
خوشه ها آینه دار شوخی یکدانه اند
نی کزینان این غفلت سرا دیوانه اند
در سر چنك هوس بکرنش و چندن شاخاند
کز بقلد احتیاج از خویش هم بیگانه اند
یکقلم این خوابناكان مرده افسانه اند

بیقراری در دل آگاه طاقت می شود
کونه کر باشد تهی از زشتی اعمال نیست
ای توانکر غره آرایش دنیا مباش
از مقیمان طریکا، دلیم اما چه سود
مجمع امکان که شور انجمنها ساز اوست
ناله کافیست کز مقصود باشد سوختن
غفلت ما شاهد كو تاه چشمیهای ماست
جوهر سیماب در آئینه حیرت می شود
رو سیاهیها باشکی از رحمت میشود
آنچه اینجا نعمت است آنجا مذلت میشود
آب در آئینه آخر کدو رت می شود
چشم اکر از خود توا نی بست خلوت می شود
يكشرر سامان صد کلخن بضاعت می شود
کر رسا باشد نکه صیاد عبرت میشود
بشکست موج تنگی میکند آغوش بحر
طی قدر ما همان اثبات آب روی ماست
قابل شایستکی چیزی به از تسلیم نیست
شعله کزدارد سراغ عافیت خاکستر است
رنك این باهم رساز ديرت آهنگ هوس
غافل از نيرنك وضع احتیاج ما مباش
بسكه مدعرمت از روز محشرت برده اند
عجزاکر برخویش بالد عرض شوکت می شود
خاک را برباد دادن اوج همت میشود
سجده کز خود سهو هم باشد عبادت می شود
سعی ما از خاك كشتن خواب راحت میشود
هر که از خود میرود در من قیامت می شود
نی بابر جاست کانجا کرد حسرت می شود
بال تا برهم زنی دست ندامت میشود
(بيدل) این گلشن بشارت داده جولان کیست
کزغبار رنك وبو هر سو قیامت میشود

پیکرم چون پشه ناز بکیکی یاد آورد
در شهیدا نتكاه بی باکی کم اثر بسمل نیم
بسکه در راهت کمین انتظارم پیر کرد
تحفه مالی بران غیر از دل صد چاك نيست
از تقاضای نازش سخت در وافتاده ایم
الفي حالم آب کرد ایکاش شرم احتیاج
مردلم رستکی و پیغام فرهاد آورد
بشكند رنکی که خونم را بفریاد آورد
موسفیدی نقش من بر خاك چراد آورد
شانه می باشد ره آورد یکه شمشاد آورد
پیش آن نامهربان ما را که در یاد آورد
یکعرق وام برون زین خجلت آباد آورد
لب بخاموشی فشردم ناله جوشید از نفس
هوش تا کرد عیار رنکی از صهبای من
چون پرطاوس میساید اسیر عشق را
عشق را محریست با خلق امتحان همت است
ناامید ما نچیند انتظار سوختن
(بيدل) از سامان تحصیل نقس غافل مباش
قیدخود داری جنون و طبع آزاد آورد
شیشه ها مینايد از ملك پريزاد آورد
کز قدم کاست سواری بند صیاد آورد
عالمى را میبرد مجنون که فرهاد آورد
چون شرر کاش آتش از کانون ایجاد آورد
میرند خویش آخر غنچه را باد آورد

بی تفك از نلك غير توهم دارد
بی تو اظهار اثر خجلت معدو می ماست
کرنداموت دمد شور قیامت ستم است
مفت غواص تأمل گهر معنی بکر
لبهام است که اظهار تکلم دارد
قطره دور زدریاچه تلاطم دارد
درد هستی است که فریاد تظلم دارد
دفتر بیدل ما خصلت قلزم دارد
جای اشك از مژه تیغ حيا جو هر ریخت
زاهد از کنبد دستار محو د نيازد
فیض خورشید بعالم ز کواکب ترسد
(بيدل) از قبض قناعت چمن عالم تشت
چقدر حسرت زخم تو تبسم دارد
نكهى عیب که خر فخر بحو قم دارد
شیشه ننك بكا حوصله خم دارد
نکهت محرمیت کاو یستن عالم دارد

بی نیازان برق و از بحر و بر برخاستند
پهلواني بودا کر واماندگان زین انجمن
سر نكوئی کاش میبردند از شرم شکست
گر به بحر اعجاز نو میدی وفا کس نگرد
ترك تعظيم رعونت کن که عالم همتان
کس درین محفل دمی چند انتظار ما نبرد
در گرفته آتشی کز خشك و تربر خاستند
يك عصا چون شمع از شب تا سحر برخاستند
این علفها خاك برفرق از خطر برخاستند
شمعها زین دماغ چشم تر برخاستند
تا قدم بر گردن افشر دند سر بر خاستند
آه ازان یاران که از ما پیشتر برخاستند
بسکه در طبع خسا كیشان توقع محر بود
دعوی آزاد کی آیست کزین دشت و در
از مزاج خلق غافل ذوق الفت درن رفت
از تلاش آسودکان دل جمع کردند از جهات
آبيار نخلپای این کلستان شرم بود
قید جسم افرو د(بيدل) وحشت آزادکان
دامن افشان چون غبار از هر گذر بر خاستند
کرد بادی چند دامن بر کمر بر خاستند
یکقلم از خواب با این زیر سر بر خاستند
همچو موج از پا نشستند و گهر برخاستند
تا کمر در کل فرو رفتند اکر برخاستند
در خود ببدار زمین چون نیشکر برخاستند

بی پاس دل از هر چه ندارد كله دارد
از عالم نيرنك امل هیچ مپرسید
يكغنچه بصد رنك كل افشان خیالست
دل محو گداز است به در هجر چه در وصل
مربا روی از برق فنا جان نتوان برد
تاسودن دست تو هزار ابله دارد
آفاق شرر فرصت و زاهد چسله دارد
یکتائی او اینقدرم ده دله دارد
این آینه در آب شدن حوصله دارد
عمریست که آتش پی این قافله دارد
( بیدل) من و آن نظم که هر مصرع شوخش
حمل کش مجنون روشان بی سروپایست
از خار کشد شکوه کل آینه من
نکذشته زسر راه بخبال نتوان برد
دور شکم اهل دول بين و دهل زن
دنيا الم غفلت و عقبی غم اعمال
چون سرو ز آزادی لحبها صله دارد
این قافله اشك عجب راحله دارد
آئینه کز از شوخی جوهر گله دارد
هشدار که پای تو همین آبله دارد
کاین طایفه را تخم امل حامله دارد
آسودگی از ما دو جهان فاصله دارد

تا آینه رو بروی ما بود
فریاد شکسته رنگی ما
آئینه چسان گرفت حبرت
در راه تو هرچه از غبارم
دل نیز چوسینه استخوان داشت
خون شد دل و ساغر چمن زد
کنجین بهار کهربا بود
مخبری چو نگاه سرمه سابود
از عکس تو دست در حنا بود
بر داشت فلک کف دعا بود
تا ياد خدنك او هما بود
میخانه ما نياز ما بود
پاد دم حشرتی که چون صبح
شد عجز حجاب ورنه از دل
جو شید ز شعله تو داغم
هر آه که بر کشیدم از دل
بشکست دل و نکرد آهی
( بيدل ) ناجی که دیدی امروز
آئینه ما نفس نما بود
تا کوی تو راه ناله وا بود
سر چشمه عجز کیمیا بود
چون موج بکوهر آشنا بود
این شیشه عجب تنك صدا بود
فردا يمنى نشان پا بود


صحیفه ۱۵۶
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

بازی بعرض آمد موج شیشه عریان شد پیرهن ز من بالید دامن یوسف تان شد جلوه اش جهان را محو بیخودیها کرد آینه دکان برچید جنس حیرت ارزان شد
ناله من بیداد آورد چهره عرقنا کش همچو بیضه طاوس در عدم چراغان شد کوشش زمیندگیرم برعروج پیاش تاخت خار پای شمع آخر دستگاه مژگان شد
وحشتم درین محفل شوخی سپندی داشت بالخس زدم آتش ناله بر افشان شد انفعال هستی را من عیار افسوسم دست مالع سودن بود طبع اگر پشیمان شد
امتحان آلام زنگ طاقت ما ریخت آبکینه ام آخر از شکست سندان شد زین چمن بهر رنگم سیر آگهی مفت است داغ لاله هم کم نیست کر بهار نتوان شد
ساز کردن افرازی رنج هرزه گردی داشت سر نجیب دزدیدم با مقیم دامان شد داغ درد شو (بیدل) کز گداز بیحاصل اشکها درین محفل ریشخند مژکان شد

نا بسالم رنگ بنیاد تمنا ریختند کرد ما را چون نفس در راه دلها ریختند واپسین زین کاروان چندین ندامت بار داشت هر که رفت از پیش ما کش برسرما ریختند
گنج کوهم شد دل فوجی که از شرم طلب آبرو در دامن خود همچو دریا ریختند ماتم مطلب غبار انگیر چندین جستجوست آرزو تا خانه و یران گشت دنیا ریختند
صورت واماند کان آیینه دیگر نداشت عجز ما پی برد، شد، نقش کف پا ریختند قاتل ما چون سحر دامان ناز افشانده رفت خون ماچون قلهان در دامن ما ریختند
عیش این محفل نمی ارزد باندوه شکست بیعمانان هم بطبع سنگ مینا ریختند انفعال آرمیدن بسکه آبم میکند سیل جو شید از کف خاکم چو خار یختند
حیرت آیینه ام با امتیاز م کار نیست صورت بنیادم از چشم تماشا ریختند این گلستان قابل نظاره الفت نبود آبروی شبنم ما سخت بجا ریختند
(بیدل) از دام شکست دل گذشتن مشکل است ریزه این شیشه در جولانگه ما ریختند

تا جلوه برنگ تو بر قلب صور زد تبخال گرفت آینه در دست و بدر زد همت بسواد طلب کرد جنون تاخت نه چرخ نیا لیدن يك آبله سر زد
رفتی و نیاسود غبارم چه توان کرد ز آتش من ناز تو دامان سحر زد پیروشو از سیر چمن صرفه نسبر دم هر لاله که دیدم شبیخونم بنظر زد
زین نابت و سیار سرابم چه خیال است کردیدن رنگم بدر چرخ و کز زد بی باك طرب کرد مینا قامت پیری خم کشتن این نخل بصد شاخ شمر زد
افسون شعور از نفسم دود برآورد آبی که برو میزدم آتش بجگر زد بی پاس دل از فکر وطن بر نگرفتم تا آبله پا کشت گهر نال سفر زد
پرواز نگاهی تمنا شا ر سازم چون شمع ز سر تا قدمم يك مژه پر زد من کان بهم بسته سرا پرده دل بود حیرت زده ام دامن این خیمه که بر زد
فریاد که رفتیم و بحالی نرسیدیم صبح از نفس سوخته دامن بکمر زد ما را ز بهارت چه رسد غمر نخجیر تبخال کلی بود که آیینه بدر زد
دشنامی ازان لعل شنیدم که مپرسید میخواست بسنگم زند آخر بکهر زد (بیدل) دل ما را ننگهسی برد بغارت آن گل که تو دیدی چمی بود نظر زد

تا حیا از کشت بکام رسید شفق رنك كل بشام رسید سبر ده ابدل بهار می آید قاصد بوی گل پیام رسید
تا عدم شد نفس بنیاد خیال در تماشا بمقام رسید هر چه دارد زمانه عاریت است حق خود خواستیم و وام رسید
گل این باغ سرخوش وهم است باده ها از هوا بجام رسید اوج اقبال تر و بامها داشت سعی لنگید تا بیام رسید
بقا میکه راه جهد کم است لغزش پا به نیم گام رسید خون طاوس ما چشنی بود پر کشودن بشبنم دام رسید
پاس مخمل نشاط دل بوده است از شکست این نگین بنام رسید نو بر باغ اعتبار مباش هر چه اینجا رسید خام رسید
خواجه کر بهرۀ نشاط گرفت خواب مخمل باحتلام رسید محنت و آبروی این محفل همه از خدمت کرام رسید
آه مقصود دل نفهمیدیم بر من این نسخه ناتمام رسید (بیدل) از خویش بادت رفتن ورنه نتوان بآن خرام رسید

تا در آینة دل راه نفس وا باشد کلفت هر دو جهان در کره ما باشد صبح شبنم بحسر بافجیۀ تسلیمم خنده م کر به ما از همه اعضا باشد
کامیبا بسکه تُو از موج سرا بست اینجا نیست بی عشقی لب کرهمه دریا باشد جلوه مفت است تو در حق نکه طور مکن و هم کو در خم اندیشۀ فردا باشد
زین گلستان مگذر مخبر از کاوش رنگ شاید این پرده نقاب چمن آرا باشد پشت و روی نتوان بست بر آیینه دل گل این باغ محال است که رعنا باشد
مزه کرد توان کرد درین عبرتگاه بالش خواب کسی گر پر عنقا باشد سعی وامانده کیم کرد بنزل همدوش کره رشته ره آبله پا باشد
بگشاد مژه آغوش یقین انشا کن جلوۀ تا چند ز چشم تو معمی باشد عشق و اردل افسردۀ ما رنگ نه بست خون این شیشه مگر در رگ خا را باشد
بی پنایست ندامت کش آهنگ ستم کف افسوس خوشی لب گویا باشد دل نداریم و همان بار کش صد المیم ربك سهیل است اگر آینه از ما باشد
(بیدل) آیینه مشرب نکشد کلفت زنگ سینه صافیست در ان زهر که مبنا باشد

تا دل از انجمن وصل تو ما یوس نبود جوهر ناله درین آینه محسوس نبود شب که شوق توخسك در جگر محفل ریخت شعلۀ شمع به بیتابی فانوس نبود
بسکه نیرنك دو عالم بخرامت فرش است نقش با هم رهت جز پر طاوس نبود یاد آن عیش که در انجمن ذوق وصال داشت بیغام حضوریکه بصد بوس نبود
سعی برواز من آخر عرق ریخت بخاك افشانهم اینقدرش کوشش معکوس نبود تا براریم ز خجلت کده دام امید بال برهم زدن جُز کف افسوس نبود
بمبر آینه دل ضبط نفس میخوا هد ورنه آزادی ما اینهمه محبوس نبود نو بهاریکه نصور بخیالش خون است مایه ی رنك ندیدیم که محسوس نبود
جلوه در محفل ما جمله نقاب آرایست شمع آن بزم بمیر و خت که فانوس نبود در طلسم کده پر محبت (بیدل) ناله فر یاد دلی داشت که ناقوس نبود

تا دل بساز زخزمه درد وا رسید هر جا دلی شکست بکوشم صدا رسید هر جا بیاد سرو تو اندیشه وا رسید از دل صدای کوکوی قمری بما رسید
بحرف بلند کس نشنیده است زیر خاك یارب چسان پیام تو در گوش ما رسید آیینه از غبار خطت جلوۀ صفاست بر نور دیده کار باین توتیا رسید
بدرنك بوی صد چمن آشفتگی نوشت زان طره نسحه که بدست صبا رسید بوسید پای او عرق شرم هستیم این قطره نا محیط بمی جا رسید
بی دقت نگاه تغافل فروش حسن نتوان بكنه مطلب عشاق وا رسید شبها به من جنون اثر بوی وحشتم گل نیز ازین چمن به مشامش هوا رسید
سعی غرور غنچه بودن گرد داغ نیست آخر چو زلف سرکشی ما بپا رسید قایل اثر به رفلك شکوه ات خطاست غم نیز نعمتیست اگر اشتها رسید
سر مایه نشاط تو وضع تغافل است از ترك برك نی بمقام نوا رسید رفتم شرار دیدم و باز وحشتم بپرس بالی فشانده ام که ندانم کجا رسید
قانون خیر باد جهان ساز مفلسی است هر جا رسید از کف خالی دعا رسید رنك پریده قابل گرد سراغ نیست جایی رسیده ایم که نتوان بما رسید
(بیدل) من آن سرشك ضعیفم که از مژه تا خاك هم بلغزش چندین عصا رسید


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمة
کابل رو اند اما نه از طپیدن داغ شد اضطراب این سپند از آرمیدن داغ شد هیچکس چون نقش پا در خاك را هم بر نداشت این گل محرمی از دیده بچیدن داغ شد
بیدما سی طلب حرص سراغ منزلم نافه ام با ناوره تا رسیدن داغ شد اعظم از حسن ادا اینقدر دانم که دوش برق حیرت جلوه دیدم که دیدن داغ شد
رق زدن ریخت آخر حسرت نشو و نما چون شرر این دانه از شخم دمیدن داغ شد از جنون پیمائی طاوس بیتابم مپرس پروزه چند است که در عالم پریدن داغ شد
محو دلدا، کیم کر دور باش جلوه اش رمز مخم قطره اشکم تا چکیدن داغ شد عافیت گردن کشان را طوق کردن نقش بست شعله هم اینجا بمجمر سر کشیدن داغ شد
وقت در آئینه آخر نال حیرت میزند آنقدر از بالشتم نار میدن داغ شد قهر غیرت شمع من زین انجمن حاصل نکرد آنچه در دیدن کفش بود از ندیدن داغ شد
ناله گردم بکش (بیدل) اثر شوقی کلی لاله ها را پنبه گوش از شنیدن داغ شد
بادم نیفت بعرض جلوه عریان می شود خون رز طر من چورنك از كل نمایان می شود کز جبین زین رنك مييالد بیداد مقدمت شاخ گل محمل کش پرواز مرغان می شود
تا نشاند برف تیغ او نقش جوهری در دهان زخم عاشق غنچه دندان می شود ترك خود دار پست مشکل ور نه مشت خاك ما طرف دامانی گز افشاند بیابان می شود
هر که رفت از دیده دائی بردل ما تازه کرد در زمین نرم نقش پا نمایان می شود کینه میبارد زواج اثر سرد مهریهای دهر آبروی آتش افزون در زمستان می شود
کاست اسباب رفع طبع حرص اندود نیست خار و خس در دیده گرداب مژگان می شود صافی دل را زبزنگاه بصیرت کرده اند هر که بیند خانه آئینه و یران می شود
حاکم معزول را از بیوقاری چاره نیست زلف در دورهجوم خط مکس ران می شود اشک در کار است اگر مارنك افغان باختیم هموچه دل گم میکند بردیده تاوان می شود
شعله ما هر قدر خاکستر انشا میکند حاصه هیولی ما را گریبان می شود دستگاه هستی از وضع سحر ممتاز نیست گردی از خود می فشاند هر که دامان می شود
کاهشم چون شمع منت دستگاه حیرت است نیست پیوند تماشا آنچه نقصان می شود ناتوانی (بیدل) از مشق فنا غافل مباش مشکل هر آرزو زین شیوه آسان می شود
باز جن دماغ را بوی بهار میرسد ضبط خود مچه ممکن است نامه یار میرسد گوش دلبار ترانه ام میکند چون کشید ناله بیاد آن شکه نشه سوار میرسد
شوخی وضع چشم و لب کشت بلا توأم سبب زین دو سه صفر بی ادب يك بچز از میرسد چند باین شگفتگی سخره هوس شدن از گل و لاله هم د ماست خنده بیار میرسد
گردن سعی هر نماید خرده زمار حرص با نمر عنا طمع دست چنار میرسد ماتم فرصت نفس زهر هیچکس مباد صبح چو بکشا رسد سینه فکار میرسد
تا دل ما تپیده نیست گرد نفس بلند نیست بعد شکست ساز ما رخنه تار میرسد درس کتاب معرفت حوصله خواه طاعتیست گر صفت بلند شد تا سر دار میرسد
باغت حرف و صوت خلق تنگی جان دید کیست اینکه تو میزنی نفس دل بفشار میرسد اره فرصت طرب سخت بلند چیده اند تا بدماغ میرسد نشه خمار میرسد
رتب ونآب کروفر ناز مچین نه تا سحر شمع بداغ میکشد فخر بعار میرسد پای شکسته تا کجا حق طلب کند ادا دست فسوس هم ما آبله دار میرسد
آه حزین از دلی کز شوم آشنائی لب مزده بدوستان برد (بیدل) زار میرسد
ناز ضعیف سر مزمان عجیبدن رسد آنچه زیر قدمم است بدیدن رسد پیش از انجام تماشا همه افسانه شمار بیدلی نیست که آخر نشنیدن رسد
ای طرب در قفس غنچه بر افشان مباش صبح مارفت بجائی که دمیدن رسد نخل باسم که در باغ طرب خیز هوس ثمر ما بتننای رسیدن رسد
بی طلب رنك دو عالم همه سازاست اما حرص مشکل که برنج طلبیدن رسد شرر تا نپذت آماده صد پرواز است صفحه آتش زن اگر مشق پریدن رسد
نشود حکم قضا تابع تدبیر کسی یکعنان فلك افسون کشیدن رسد جوهری لازم آئینه عریانی نیست عالمی کسوت دیوانه نچیدن رسد
مطلب پای ثبات از چمن عشرت دهر همچه بر رنك شد جز به پریدن رسد شرح چاك جگر از بالم تحریر جداست آه اگر نامه عاشق بدریدن رسد
(بیدل) افسانه راحت زخس چشم مدار این نسیمی است که هرگز بوزیدن رسد
باز گرد انتظارت مستقیمم کرده اند رو سفید الفت از چشم سفیدم کرده اند تو بهار کردش رنگ تماشا نیستم از قدیم آئینه شوق جدیدم کرده اند
نفعه ام اما مقسیم ساز دو هوم نفس در خیال آباد پنهانی پدیدم کرده اند تا نفس باقیسث از گرد من و ما چاره نیست هرزه تا ز عرصه گفت و شنیدم کرده اند
دیده قربانیم برک نشاطم حیرت است از کفن خلعت طراز بهای عیدم کرده اند آرزو تا نگذرد زین کوچه بن نشین درد طفل اشك چمد در بوی میدم کرده اند
پای کونا هم سامانی آرا دی کند عا قبی را رام تسخیر امیدم کرده اند چون نفس از ضعف جز قلب هوا انشکافم فتح باب بیدری وقف کلیدم کرده اند
حسرت من می طپد هم دوش نبض کائنات در دل هردز محد بل شهیدم کرده اند (بیدل) از پیری سراقوام خم تسلیم ریخت سرد این گلزار بودم شاخ بیدم کرده اند
تا حصار غنچه ام مضراب تکبیرد آهک جنون دامن آداب نگیرد عاشق که بیایش همه رویش خرابیست چون دیده چرا خانه بسیلاب نگیرد
بر پای تو کز باز شود دیدۂ مخمل چون آینه هر کز خبر از خواب نگیرد چون ربك روان در سفر دشت تو کل باید قدمی آ بله هم آب نگیرد
بی کینه ام از خلق برنگی که چو یاقوت مو از اثر آتش من تاب نگیرد درویشی من سر خوش صهبای تسلی است ساحل قدح از گردش کرداب نگیرد
زین خواب گمان وا نشود چشم یقینت از تیغ اجل تا بکلو آب نگیرد غفلت بکمین دم پیریست حذر کن کز رتو صبحت بشکر خواب نگیرد
آخر بکهر محو شود پیچ و خم موج تا چند دل از عالم اسباب نگیرد ( بیدل ) بعبا دنکده عجز پرستی جز نقش کف پای تو محراب نگیرد
تا شدم کرم طلب مجزو دوایم کردند کام اول چو سرشك آبله پایم کردند چه توان کرد زمیگبری تسلیم رساست خلعت فرسوده این کهنه سرایم کردند
نك سر پایم از اطلس افلاك تافت بی تکلف چقدر تنک قبایم کردند عمر ها شد غم خود میخورم و می بالم پهلوی کاست چون شمع غذایم کردند
سخت جانی شقایق غم جانم فرسود استخوان داشتم افسون همایم کردند چون یقین منحرف افتاد دلایل بالید راستی رفت که مجنون عصایم کردند
تا زهر کوشه رسد قسمت شکر و کرم قابل ژله چو کشكول كدایم کردند سبح دریاست درین دشت تماشای سراب تا شوم محرم خود دور نمایم کردند
زند کی عاشق مرك است چه باید کردن تشنه خون خود از آب بقایم کردند زحمت هستیم از قامت پیری در یاب چقدر بار کشیدم که دو تا یم کردند
میکند گریه عرق گز مزه بر میدارم تا کجا منفعل از دست دعایم کردند الم هین و شوی میکشرو حيرانم يارب از خود بچه تقصیر جدا یم کردند
نقش خمیازه و ازون جبابم ( بیدل ) آه ازین ساغر عبرت که بنام کردند
تا عرق كامرك حسنت يكدو شبنم آب داد خانه خورشید ریخت ناز و سیلاب داد کی بضبط دل چه پردازد که عرض جلوه ات حیرت آئینه را هم جوهر سیماب داد
در محبت غافل از آداب نتوان زیستن حسن کوش حلقه های زلف اهم تاب داد ترکتی مست بشارا وانکرد از خواب ناز آنکه باشورا جوشیم دیده خواب داد


صحیفه ۱۵۸ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

هرزه جولان بودسعی جستجو های امید پاس گل کرد و سراغ مطلب نایاب داد میطپید خلق بخون از باد استغنای ناز پیش ازین نتوان دم تیغ تغافل آب داد
خواب امنی در جهان بی تمیزی داشتم چشم واکردن سرم درعالم اسباب داد تاخت غافل سرکشیهای شباب از طاقتم قامت خم گشته یاد از گوشة محراب داد
اضطراب شعله عرض مدعاها کمتراست هرکه رفت از خویش عبرت برمن بیتاب داد استقامت درمزاج عافیت خون کرده ام رشته امید من شکسته نتوان تاب داد
بیطراوت بود (بیدل) کوچه باغ انتظار گریه نومیدی آخر چشم مارا آب داد

تا کاتب ایجادم نقش من و ما بنده چون صبح دم فرصت مسطر بهوا بنده این مشت غبار او هام بر منفعل دارد مضمون نفس و مشق ست کس با بکجا بنده
برشام ما زین باغ طرف نتوان بستن خونیکه باین رنگست دست که حنا بنده مبرگشته سبودایم ناک هوس دستار کم نیست اگر هستی مو برسر ما بنده
بی سعی فنا ظالم از خشم نیوفتد چشم آتش نه نیا کو احرام حیا بنده نقش بند بیک آسان ازدل نتوان شستن آئینه مگر زنگار بر روی صفا بنده
در عشر ابیات گوش کر حرص گداطینت ابرام تقاضائی بر دست دعا بنده زحمت کش این منزل تا وارهد از آفات دیوار و دری کر نیست باید مزه ها بنده
غافل ازین صحرا جز خاك نمايان نیست كو آبله تا حیرت آئینه بپا بنده وا پس نپسنده عشق افسرده کی مارا گر سکته تأمل کرد بغزش چه جدا بنده
عالم همه موهوم است بگذار که (بیدل) هم چون تهمت موهومی خودرا همه جا بنده

تا کرد ما باوج ثریا نمیرسد سعی طپش بآبلۀ پا نمیرسد طوفان ناله ایم و تغیر همان بجاست آئینه هوهیت بدل ما نمیرسد
عشق از گداز رنك هوس آب دادن است بی خس نهال شعله ببالا نمیرسد گر فقر و کز غنامگذر از حضور شوق این یک نفس خیال بفردا نمیرسد
حیرت نگاه عالم ایجادم شمع باش هرجا سریست جز بثنا پا نمیرسد بی خون شدن سراع دل سخت مشکل است انگور می نگشته بمینا نمیرسد
عریان نصیب زاهد جنت پرست نیست این جوی خشك مغز بدریا نمیرسد از لاه میکشند که این یکدو لحظه عمر تا انفصال تو به بیجا نمیرسد
دیوانگان هزار گریبان دریده اند دست هوس بدامن صحرا نمیرسد (بیدل) غریب ملك شناسایی خودم جز ما کسی به بیکسی ما نمیرسد

تا کی ازین باغ و راغ رنج دویدن برید سر بگریبان کشید بوی شگفتن برید غنچه قبا تو کلی مست جنون میرسد تا نشود پایمال رنگ زکاشن برید
زان چمن آرای ناز رخصت نظاره ایست دسته نرگس شوید چشم بدامن برید پست دوام حضور جز بثبات قدم گردد دل میزند حلقه آهن برید
چون مه نو گر کشید دعوی میدان عشق تیغ ز دست افکنید سربسپر افکن برید هر کس از آداب ناز آنقدر آگاه نیست نذر دم تیغ یار سر بکف من برید
قاصد ملك ادب سرمه پیام حیاست نامه بهرجا برید نالۀ شبون برید وحشت ازین انجمن راست نیاید بلاف کاش دعای زچین تا سر دامن برید
خاصیت التجا رنج ندامت کشی است پیش کسی گربرید دست ببودن برید نقش و نگار هوس موج سراب است وبس چند برآب روان صنعت روغن برید
تا ز رعونت اکر وقف همین خود سریست پرهمه اعضا چو شمع خجلت گردن برید پست بجولان شوق عرصه آفاق تنگ (بیدل) ا گر پیشید از چه قدم زن برید

بالین در نظرم میگذرد آب کشتن زسرم میگذرد فصیل گل متفصلم باید ساخت ار پی چشم ترم میگذرد
زین گذر که بکجا دل بندم هر چه را مینگرم میگذرد در بغل نامه عنقا دارم خبر بی خبرم میگذرد
حلقه شد قامتم و محرم فشدم عمر بیرون درم میگذرد جاده بی سر تسلیمم هر چه آید بسرم میگذرد
شخصیت غافل صور است اما همه در گوش کرم میگذرد مژه باز نگردم هیهات پرزدن زیر پرم میگذرد
موج این بحر نفس راست نکرد بوطن در سفرم میگذرد هر طرف سایه صفت میکشم يك شب بی سحرم میگذرد
کاش پا پاس توان ساخت چو بید بی بری هم زبرم میگذرد دل ندادم بکجا میسوزد دود شمعی زسرم میگذرد
خاکم امروز غبار انگیز است پستی ازبام و درم میگذرد تار وان الم و عیش یکجاست من ز خود میگذرم میگذرد
چند چون شمع نگریم ( بیدل ) انجمن از نظرم میگذرد

نا مشرب محبت ننگ و فا نباشد باید میان یاران ما و شما نباشد برما خط گرفتن از کیش شرم دور است کس عیب کس نه بیند تا عجبا نباشد
باهر که هرچه گوئی سنجیده بایدت گفت تا کفه وقارت یا در هوا نباشد ابرام بی نیاز ان ذلت کش غرض نیست کر در طلب بمیرد همت گدا نباشد
از مصله آئینه زاید تعظیم را نشاید نقشی که جوشد از پا جز زیر پا نباشد در بیت آنچه ریزه ناحشر برنخیزد خون وفا سرشتان رنك حنا نباشد
شمع بساط مارا مفت نفس شماریست این یکدودم تعلق آتش چرا نباشد حرف زبان تحقیق بی لشه اثر نیست در کیش رستهایم خطا نباشد
چون موی چینی الم اظهار سرمه رنگست انداخت بی بهارم ما را صفا نباشد خوش دار د آن ستمگر با شیوه تغافل بیگانه باش مفهمید کوآشنا نباشد
بیرون این بیابان بر میزند غباری ای محرمان بپایید امید ما نباشد شیرنی آنقدر نیست در خواب مخمل ناز مزگان بهم نچسبید تا بوریا نباشد
فطرت نمی پسندد منظور جاه بودن تا استخوان بمغز است باب هما نباشد در مجلسی که مخیت موقوف خو د فروشیست دیگر کسی چه باشد کر میرزا نباشد
در نخیتی که پیران باشند بی تکلف هرچند خنده باشد دندان نما نباشد جز عجز راست ناید از طینت سرشتان دوشیکه زیر بار است خم تا کجا نباشد
کرد دماغ همت سر کوب هر بنا ایست قصر فلک بلند است کر پشت پا نباشد در محفلی که احباب چون و چرا فروزند مکشا زبان که شاید آنجا حیا نباشد
(بیدل) همان نفس وار ماراعملم تمام باید زدن دروا، هر چند جاننباشد

تأمل بابل بر رخ آن شعله پیکر میشود جوهر آئینها بال سمندر میشود کر چنین دارد اثر نیرنگ سودای خطش صفحه خورشید هم محتاج مسطر میشود
حسن و عشق آنجا که باهم جوش الفت میزند نور شمع آینه و پروانه جوهر میشود در محبت غیر رنگ زرد دارد اعتبار هر کسی را شمع محنت روشن از زر میشود
مژده ای کوشش که از طوفان عالمکیر شوق خاك ساحل مرده ما هم شناور میشود در هوایت نامۀ آهی کزانشا میکنم رنکم از بیطاقتی بال کبوتر میشود
میفزاید رونق قدر من از طعن حسان تیغ تابان حیا زنگار جوهر میشود بی نصیبان را هدایت مایه گمراهی است سایه رنگن در فروغ مه سیه ترمیشود
سعی پیری کم نسازد دستگاه مستیم از خمیدن پیکر من خط ساغر میشود در بساط یاد یاران خجلت آلود کیست گر بآب دیده طرف دامنی تر میشود
نسخه مارا ورق گرداندی درکار نیست دفتر گل رنك اکر کرداند ابتر میشود نی ندامت نیست (بیدل) وحشت اهل حیا اشك را از نوك مژگان خاك برسر میشود


صحیفه ١٥٩
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

تا میم نو بر قلب بال کشا میرود
قطع نفس تا کجاست خاک همین منزلم
قافله عجز و ناز حکم بهر سو بتاز
زین همه باغ و بهار دست بهم سوده کیرد
هرزه خرام است و هم بی‌تب و تابست فکر
مایهٔ شمع اند خلق ساز اقامت کراست
مقصد و مختار شوق کعبه و بتخانه نیست

در نظرم رختش عمر فصل نما میرود
شمع رهش تیره است سعی کجا میرود
بام و امید کجاست آبله‌ها میرود
فرصت رنك حنا از کف ما میرود
هیچکس آگاه نیست آمده یا میرود
یا کر افشرده اند سر بهوا میرود
بی سبب و بی طلب دل همه جا میرود

خواه نفس فرص تن خواه غبار هوس
نشه و نما کشته کوست در چمن احتیاج
سجده نمی خواهدت زحمت جهد قدم
در چمن اعتبار کز همه سبز دلست
موسم پیری رسید آئینه بر خود ببال
تا بکجا با دلم ماتم خود داشتن
اینکه بخود چیده ایم فرصت ناز و نیاز

نی سحر است و نه شام سیل فنا میرود
رو بفلك يك نظر دست دعا میرود
چون سرت افتاد پیش نوبت پا میرود
چشم نخواهی کشود عرض حیا میرود
روز تفصل شتا غنچه قبا میرود
یا نفس عمر هاست آب بقا میرود
دلبر ما يك قدم کام تمنا میرود

هر چه کذشت از نظر نیست رو از خیال
( بیدل ) ازین دشتکاه رفته بگا میرود

اطلس ما و من غبار نبود
سعی پرواز آشیان کم کرد
هر حبابی که بار کرد آغوش
وهم بی پردکی قیامت کرد
انتظار کل دکر دارم
حلقه کشتیم ليك بر در پاس
نشنیدیم بوی زلف دلی
عجز جز در پا کجا بارد
عالمی در خیال عشق و هوس

همه بودیم وغیر یار نبود
بی پر و بالی آشکار نبود
غیر دریای یکنار نبود
نفسه کس درین کار نبود
اینقدر رنك و بو بهار نبود
خلوتی داشتیم و بار نبود
شهپرت غیر يك مزار نبود
سایه آخر شتر سوار نبود
کار ها کردو هیچ کار نبود

نخل این باغ را بکسوت شمع
عالم آئینه ناله سو داست
چه حیا رنك ناز بیرون داد
عشق از هر چه خواست شور انکیخت
سیر بام سپهر هم کردیم
محرمی چشم ما ز ما پوشید
خم تیمار جسم باید خورد
هیچ کس قدر رنك نشناخت
اینکه مختار فصل نيك و بدیم

جز کداز خود آبیار نبود
جز بخود هیچکس دو چار نبود
دست ما نیز بی نکار نبود
خاك ما قابل غبار نبود
این هوا ها هوای پار نبود
چه توان کرد پرده دار نبود
رنج ما غنچه بود ار نبود
وصل ما هم درین انظار نبود
( بیدل ) آئین اختیار نبود

تبسم هم بکا رنك سخن زان لعل تر ریزد
کریبان چاکی دارند مشتاقان بیدارت
غبارم زحمت آن آستان دارد از کز آنجایی
بصورت کر تهی دستم بمعنی کنجها دارم
توان سیر تنک سرمایکیهای جهان کردن

ز آغوش رنك کل شوخی موج کهر ریزد
که کر اشق بعرض آرند صد طوفان سحر ریزد
بکو با ناله اش بردارد و جای دگر ریزد
که كريك چشم من دامن فشاند صد کهر ریزد
که همجا کرد شامی بشکند و رنك سحر ریزد

بآهنك نثار مقدم کلشن نما شایت
دلا خشكی ندارد دستگاه قطره آب
بناموس وفا در پرده دل آب میکردم
توئی کز همت بیدستگاهان غافل ورنه
چو اشك شمع نقد آبروی در کره دارم

چمن در هر کلی صد ترکستان سیم و زر ریزد
بجای خون مکر رنك کداز بیشتر ریزد
مبادا حسرت دیدار چون اشکم بدر ریزد
زعنقا آشیان پرتر تپد رنکی که پر ریزد
که تا در پرده است اینست چون ریزد شرر ریزد

کلاه عزت افلاك فرش نقش پا گیرد
چو (بیدل) هر که از راهت کف خاکی بسر ریزد

تدبیر عنان من پر شور نگیرد
در خلق خجالت کش تحصیل کمالم
از ديك تو آمید سرابم نه محیطم
عریانی از اسباب جهان مغتنم انکاز
ای بی دول آرایش حرفه چه قماست

هر پنبه سر شیشه منصور نگیرد
پر خرمن من خورده مکر مور نگیرد
معیار کلم کسی از دور نگیرد
تا بند کربیان تو هر کور نگیرد
نام تو همان به که لب کور نگیرد

دارد ز سرو برك فنا دامن فقرم
با من چو کلنك بخت سیاهیست که صد سال
محروص شوق از لی سخت عذابیست
قطع امل الفت دل عقد محال است
بر منتظر وصل بغیر ما مزه بستن

چینی که بحولی سر فغفور نگیرد
در ماهش اگر غوطه دهم نور نگیرد
خمیازه خروش توره طنبور نگیرد
چندان ببر این ناله که انگور نگیرد
انصاف قدح از کف مخمور نگیرد

( بیدل ) هدف ناوك آفات بزر کیست
عنقا بکمسالی نرسد نور نگیرد

ترك آرزو کردم دفع هستی آسان شد
خامشی بدامانم شور صد قیامت ریخت
برصفای دل زاهد اینقدر چه مینازی
حیب اکر بدارت رفت دامنی بدست آرم
برق رفتن هوش است باخیال دیداری

سوخت بر قضا مینا کاین قفس کلستان شد
کاشتم نفس در دل ریشه نیستان شد
هر چه آینه کردید باب خود فروشان شد
ای جنون بصحر زن نوبهار عریان شد
چون سپند از روزم آتشی نمایان شد

عالم از جنون من کرد کسب همواری
هر کجا نظر کردم فکر خویش را هم زد
عشق شکوه آلوداست تا چه دل فشرد امروز
جریان تقدیرم قول وفعل ما عجز است
چین نازپرویز است کرد وحشتم (بیدل)

سیل کر به سر دادم کوه و دشت دامان شد
غنچه تا کل این باغ پیرهن کربیان شد
سیل میرود نومید خانه که ویران شد
وهم میکند مختار اینقدر که نتوان شد
دامی کر افشاندم طره پریشان شد

تسل کو اکر منظورت اسباب هوس باشد
درین محفل حیا کن تا تکاپوی ناله مخراشی
چه امکانست ما و جرات پرواز کلزارت
بدل و امانده الزلاتی ما و من تبرا کن
مکن ساز اقامت تا غبار خویش بشکافی

ندارد رنك راحت هر که را در دیده خس باشد
نفس هم کم خروشی بیست کر فریاد رس باشد
نکاه عاجز ما را سایه مل کان قفس باشد
مقیم خانه آئینه باید بی نفس باشد
نفس بر میفشاند شاید آواز جرس باشد

زهستی هر چه اندیشی غبار دل مهیا کن
نمی کیردبغیر از دست و تیغ و دامن قاتل
ببالیدیم برخود ذره در عرض پیدائی
چه لازم تنك کیرد آسمان ارباب معنی را
شکست رنك امید یست سر تاپای ما (بیدل)

کسوف آفتاب آئینه عرض نفس باشد
سرادر کوچه های زخم رنك خون عسس باشد
غیار ما مباد افتاده بال مکس باشد
شکنج ماهیان مضمون که نتوان بست بس باشد
زسیرما مشو غافل اگر عبرت هوس باشد

آسور جوهر آهی قدرت نجا دارد
ندید از آبله ريك روان منع جنون تازی
عریق مأتی برون نامحرم تحقیق سازندت

بهار فضل آن سوی لفظ رنکها دارد
بتومیدی زمامشین که هیوا مانده پندارد
که این دریا بقدر موج دست آشنا دارد

نهال آید برون تخمی که افشانند بر خاکی
بکردون میبرد نظاره را و اماندن مژگان
اثرهای دعا روشن نشدبی احتیاج اینجا

درین صحرا زپا افتادن ایجاد عصا دارد
مشو غافل ز پروازیکه بال نارسا دارد
زاسرار کرم کر آکهی دارد کدا دارد

سرا با هوشو تا چند گاهی شوی (بیدل)
بقدر کم شدنها هر که انجا رهنما دارد

تغافل چه خجلت نخود چیده باشد
طرب مفت دل کز همه صبح محشم

که آن نازنین سوی ما دیده باشد
ز کل کردن کرد خندیده باشد

حیا نیست رنك بهار سرشکم
اظهار هستی مشو مانع خجلت

ندانم بپای که غلطیده باشد
همان به که این عیب پوشیده باشد


صحيفة 160
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
دانم دل ازدرس مو هوم هستی چه فهمیده باشد که فهمیده باشد
چو موج گهر ته گلزار شرم دریا نگاه تو در دیده پیچیده باشد
بجوشد دل کرم باجرم خاکی اگر باده باشیشه جوشیده باشد
من و پاس مطلب دل و آه حسرت دعا کو اثر میپرستیده باشد
نفس سازی آهنگ جمعیت کو سحر کروه اجزای پاشیده باشد
درین دشت وحشت من آن کرد بادم که سرتا قدم دامن چیده باشد
حیا پرور آستان نیـــازت دلی داشتم آب گردیده باشد
اگر ( بیدل ) مدعـا عرض هستی بخواب عدم هـرزلی دیده باشد
نماید ازچـــه علـم یــارقم عـلـم کـند
طوطی نیم که آینه وین دم کند
سعی غبـار من که بجـائی نمیـرسـد
یادامنش زند اگـر از خویش رم کـند
اندیشه زنهــــار دمیــدم وسـوختم
کو گردی دگر که کند شمع وحم کند
برباد رفت آبـرو رفت نفس چوصبح
فرصت نشد کفیل که فہم عدم کند
آسوده خاک شو که مبادا بحكم وهم
عمر نفس شمار حساب قـدم کـند
بالیده است خواجه بحس بنـاز جـاه
مردار آفتـاب مقابل ورم کـند
خود سنجیت به پله پستی نشانده است
جهدیکہ سنك كوه وقار تو کم کند
همجا عـدم بتہمت هستی رسیده است
باید حیـا بلـوح جبینـم رقم کـند
پرواز میگـسـتم چنگم جای امن نیست
دامی بـافم که بـر و دا برسم کـند
خجلت کـداز عفو نکردی که آفتـاب
تر دامن توخـشك كـند جهـد نم کـند
توضيع باش وعز وجـلهـا بطـاق نـه
کو خلق هرزه فکر خدو را توقدم کـند
( بيدل ) ازین ستمکده بیکس گذشته ام
کو سـایہ که برسر خـاکم كـرم كـند
تک و پوی نفس از عالم عبرت قمی دارد
مپرس از باز گشتن قاصد ما رفتنی دارد
نجرد هم درین محفل خجالت میکشد سامان
حبابان را کف کو دارد صهبا سوختن دارد
زهر جا سر برون آری قیامت میکشد طوفان
همین در بوطه خاكست اگر كس مامنی دارد
ببر کی خرقه تسلیم و از آفات ایمن زی
پلنـگ پهلوی لاغر شعیق جوشنی دارد
مسلما نست در خـورد کدورت دعوی هستی
دلیل امتحان این سکه خامیاز تنی دارد
کران بـطـم بكـدیکـر مبـاش از لاف خودسنجی
ترازوی نفس سـنـك جنـون من منی دارد
ندارد سعی محـروم از مقدر زور زد مـا لہـا
کمال پہلوانی سـر بخــاك افکـند نی دارد
شگین خاتم ملك سليمان در کف است اینجا
همه کو سنکباشد دل بدست آ ور دلی دارد
نشان دل نمیـابی تـا طلـم جسـم نشـكـافی
ہمہ گنجیم امـا كـنج مـادر صـدفی دارد
ز بيم سـر نـوشـت اینـدشـت شق کرد بر دلہا
چو با کـوت مـاچين نـدارد دامنی دارد
تأمل کر نکـردد هر زمان توفیق آزادی
شرد هم در دلستنگ آبیدر پیرهنی دارد
حیـا از طینت مـا جـز ادب چیزی نمیخواهد
فضولی گرهمـہ از خود بر آئی گردنی دارد
نمیدانم چه خرمن میکند زین کشت محاصل
نفس تا ریشه اش باجیست دایم کندنی دارد
ز گفتن میرسد زنجیر خوابم دردهن چا ( بیدل )
بسان پسـتـه بـادام هـم یـك روغنی دارد
تمام شـوقـم لـيك ناقل که دل براه که میخرامد
جکـر بداغ که می تـیـد نفـس بـآه که میخرامـد
ز اوج افـلاك ا كرنداری حضور اقبـال بی نیـازی
طپش بمحنت غبـار دارد پمین سیـاه که میخرامـد
اگـرنـه رنك از کل تو دارد بهـار مـوهـوم هستی ما
بسیوه جك این کشانہـا فـروغ مـاه که میخرامـد
غبـار ہـرزہ مـیـغـرہ شـد بحیـرت آئینه طبیدن
رم غـزالان این بيـابـان پـی نـکاه که میخرامـد
زورنك كل تا بهـار سـبـل شـکسـت دارد دماغ نازی
درین گلـتـان نـدانـم امـروز کج كـلاه که میخرامـد
ا کر امید فنـا نـباشـد تو و آفت زدای هستی
باین سر و برك خلق آواره درپنـاه که میخرامـد
شکه چـرخـا رسـد چـو شـبـنم زخـرم بی مایه آب گردد
ا کـردنـانـد که بی محـابـا نجـلوه گاه که میخرامـد
پیـاده در پرده من ومـاغرور اوہــام پیـش بـردی
نگفـتـی آ کہ کہ درد ساغت هـوای جاه که میخرامـد
مگر ز چشمش غلط شکاهی رسد بفرياد حال ( بيدل )
و کـرنـه آن برق بی نیـازی پـی كیـاه که میخرامـد
تن پرستان که باین آینه تنك عیـاشنـد
بی تکلـف همـه بالیـدن نـارو آتشند
سر و کـردن همـه در دور شکم رفتـه فـرو
بـه تمـال وشيـك مغزتـر از خشخـاشـند
ربط جمعیت شان وقف تغافل زهم است
چشم اگر باز شود چون مژہـا می پاشند
آه ازین نامه سیـاهـان که ز مشق من و ما
بمـدل آئينـه را از بسـت نـفـس نـقـاشـند
گفتکو کرنده رود کسی اینجـا نیست
همـه مضمـون خيـالی زعبـارت فـاشـند
ششجهت مطلع خورشيد وسيـه روزی چند
ســایه پرورد غـفـای مـزۀ خفـاشـند
نازت هم چه خيـالـسـت رود از دلشان
در نظر تـا كـنی صـیـد همـان نـبـاشـنـد
انفعـال اكـرائـيـد بميـان امنیواسـت
این نم اندوده جبینہـا عـرق می شـاشنـد
مغـرور عجـبت ہم صـرف شنـد امـا ز نـفـاق
كس ندانست که یـاران یکجـا میبـاشنـد
بی تـیـر لعـل ودل میـکنـرند از سـر جاه
ہمـه رنجـل وويـا قـدم فـراشـنـد
پیش ارباب معـانی زفـسـو نهـای جہـل
رو مـسـازید کـه این آیـنـه هـا نقـاشند
(بیدل) از اهل ادب باش که چون کرم سحن
اين مخـدل نـسـان عـرصـة بی پر خاشنـد
آشـفـتـکی آورد خـانـه صيـاد
یکعـدم چـاك قفـس کـنید زيـاد
عشق چون شمع در تلاش مجـود
میـرمـا را بپــای مـا سـرداد
دلـتـنـك آخـر از جہـان بـریـم
عقـده داشـتـیم کـس نـکـشـاد
چیـسـت شغـل جہـان حيـرانی
خـاك خـوردن بقـدر اسـتـعـداد
خفـته زیر سقـف بی ديـوار
عیش این خـانـه اسـت مبـا داد
نـامـه دل بـود در کـف امـیـد
بر گه خـوانـدم کـه بـاز غرسـتـاد
گردم این نه قفـس نمیبـایـد
كر بـزر پـرم يـکـشـنـد آزاد
سير آن جلوه مـفت فرصـت مـاست
تو بپــاریم چشـم بـه مـی سـاد
فلس است آنکه کارسیـد طبـع
کرد ما چون سحـر قیـامـت زاد
بـسـتـون در غبـار سـرمـه کم است
نـام هـم رفت در پی فـرهـاد
از کـف واوكـان نـرفت بـرون
در فـزون عمـارت شـداد
يـار بحر يست نـام مـا نـكـرفت
این فـرامـوشی از که دارد يـاد
تا چـراغـم رسـد بخـامـوشـی
ہمـه شب سـرف ميکنـم ايجـاد
چون سـپنـدم در آتشـی که مپـرس
سـرمـه کردم اگـر كـنم فـریاد
محـفـل شـمـع ميکنـم ( بیـدل )
خـدمـت ا سکردن افتـاد
توان اکـرهـمـه دوران آسمان کردید
نکرد خواهش يكـدل نمیتوان گردید
چه حرصها که نشد جمع تـاخود چيديم
هوس متـاعی مـا عاقبت د کان كرديد
غبـار وادی وهم ایقـدر هجوم نداشت
نـکه چه رد دلیہا ز دو جهان کردید
دلی بـدست تـو افتـاد مفت شـوخـیہـا
بروی آينـه صـد رنك ميتوان کردید
کباب سعی غبار خودم که این کف خاك
براه شـوق تو میرد آنقدر که جان کردید
سـرشك ا كـر قـدمی در ره طپش ساید
بهـر قـطـرہ دلی میـتوان روان کردید
فنـا محمد ت صیـاد پشت پازدن است
چین هـزار گل افشـانـد تـاخزان كرديد
زخود بر آمـده كان بكـفـلـو فلـك تـازنـد
نفس دو گام گذشت از خود و فغان کردید
خوشم که عشق نکرد امتحان پروازم
شکسـته بالی من در قفـس نهـان کردید
دكـر مپـرس زتاب جدائيم ( بیـدل )
بـدرد دل كه دلم سـخـت ناتوان كرديد