حرفة الدال

مرو بزك امالها میکشد آخر بنومیدی توطومارنگه انشا کرده پیچدنی دارد زهر موضوع کل کرد است دون افسانه میخواند بخواب غفلت ما یکذره خندیدنی دارد
بساط استقامت از تکلف چیده ام اما بیک شمع مرتا پای ما لغزیدنی دارد پیام کبریائی در برت وا کرده مکتوبی رک کردن چه سطر است اینقدر فهمیدنی دارد
بکف او عرق کردی دگر ای بی ادب بس کن حیا آئینه می چند نفس دزدیدنی دارد زتسلیم سپهر کینه جو ایمن مشو (بیدل) کمان ظالم دم تیغ است و بد خوابیدنی دارد

مگو این نسخه طور معنی یکدست کم دارد توخارج نغمه سازسخن صدر زیر وبم دارد صلای عام می آید بگوش از ساز این محفل قدح چر که اجرا مست وجام از بهر جم دارد
ادب هم جا معین کرده نزل خدمت پیران رعایت کرد نان رغبت اطفال هم دارد زبارا سوددانستم کدورت را صفا دیدم سواد نسخه تم فرستان خط در عدم دارد
شرار و سنگ دسترنگ یتیم از آبش است اینجا نه تنها حسن قامت را برعنای علم دارد مجسم هوش اگر اسرار این آئینه دریابی صفا و جوهر وزنگار چشمکها بهم دارد
من این نقشی که میبندم بقدرت نیست پیوندم زبان حیرت انشايم بدعوی قسم دارد توشم آئینه دلغر مزو خواندم هزينه پیش آمد مرا بی اختیاریها بخجلت متهم دارد
ز تحریرم توان کیفیت تسلیم فهمیدن شرور کاتب اینجا سرنگونی با قلم دارد نفس تا هست فرمان هوسها بایدم بردن بمرداینکی که خواهی کردن مزدور هم دارد
تیغ خونریز غمت در قید سر جوشی (بیدل) زصائی و درد مخمور آنچه باید مغتنم دارد

مگو دل از غم وصبر از جفا خبر دارد سر بریده زتیغش جدا خبر دارد چه آرزو که بنا کامی از جهان نگذشت لباس بر تن کژدم ما جرا خبر دارد
نگاه دست فشان بی قیاس عالم چیست مگر زخون شهیدان حنا خبر دارد فضولی من و تو در جهان بآستان دلیل بی خبریهاست تا خبر دارد
درین هوس کده کزذوق کردن افرازیست سری زار که از پیش پا خبر دارد تمیز خشك و تر آثار بی نیازی نیست گداست آنکه ز نخل وعطا خبر دارد
بیسام عالم امواج می رد محیط طپیدنی که بپهلوی ما خبر دارد غرورو عجز طبعی است چرخ نازل خاك نه دانه مجرم و نی آسیا خبر دارد
به پیش خویش منالید و لاف عشق زنید گل از ترانه بلبل کجا خبر دارد میاد درصف محشر نجنبی بخروش آیم که از تپاکی کارم جبسا خبر دارد
ازین فسانه که بی او بمردها ام (بیدل) قیامت است گز آن دلربا خبر دارد

مگو رند از می وزاهد زتقوی گفتگو دارد دماغ عشق سر شار است هر جا گفتگو دارد عدم از سرمه جوشا ندامت شور محفل امکان تامل کن خموشی با بکواها گفتگو دارد
جهان زمیست نفرین وستایش نغمة سازش مرا با کوش باید بود دنیا گفتگو دارد زمین بردهاست افسون امل از خود جهانم را کز انز امی در می زیسی زفردا گفتگو دارد
ندارد صرفة غیرت بخاك سایه رو کردن خجالت نقد بیکاری که با ما گفتگو دارد نباشد کز نوای زهد و تقوی در دسر کمتر ببرم مادهج کوشت و مینا گفتگو دارد
اسیر تنگنای کاهم از هرزه پروازی غبارم گز نفس دزدد بصحرا گفتگو دارد سراغ عافیت خواهی زما و من تبرا کن ندارد جوی جمعیت زبان تا گفتگو دارد
نفس و حشت نگار کز ساز خود رفتن است آنجا صریر خامه در لغزش با گفتگو دارد آرهای کمال و مزیت است افسانه کثرت برای خود خیال شخص تنها گفتگو دارد
نکر دم محرم راز دهانش هیچکس(بیدل) مگر اداس نگه از شرح معما گفتگو دارد

مگو صبح طرب در ملک هستی دیر می آید دریغا موی پیری هم بصد تبخیر می آید من وما چیست غیر از شکوه وضع گرفتاری زساز هر دوعالم ناله زنجیر می آید
چه رنگانی است یارب عالم خرسندی ما را قبا کن هر که سر می دزدد از شمشیر می آید کلانرا تره پیوسته دارد چین ابرویت که آنجا بوالهوس دور از سر تقصیر می آید
ندارد چشمه حیوان حضور آب پیکانت زیاد زخم او جان در تن نخچیر می آید جهاني در محبت دشمن من شد که عاشق را همه گر غافلند خود باشد گرببان گیر می آید
بیندای و هم رمیدیم مطلق تهمت قدرت ز خدمت بی نیازم کز زمی تقصیر می آید جراحت پرور عشقم بکار از بچه میخوانم که در گوشم زبوی کل صدای تیر می آید
صفا کیشان ندارند انتظار رنگ کز ماندن سحر هرگاه می آید بعالم پیر می آید بتعبت عرق این کوه خزان مشربین آه بمیدانش دل خو نميخورد چندانک از خودسیر می آید
دلیل اختراع شوقم ازین خود غنچه میباشد که از تکین مجنون ناله در زنجیر می آید تحيرت زفته ام از سیر میدارم چه می پرسی نگاه مجنونان از عالم تصویر می آید
بفقلت ناتوانی ساز کن از آگهی بگذر ندارد خواب تشویشی که از تعبیر می آید ندارد صید (بیدل) طاقت زخم تغافلها خدنگ امتحان تار بر دلیکیر می آید

مگو گذشته رفیقان ز دل قرا موشند کدام ناله که در پرده اش نمی جوشند چراغ انجمن حیرت نظر بودند کنون بپرده خاك نة افسانهی خاموشند
ز فتنه اند ازین بزم تا سجن باقسیت زمیده رفته حریفان هنوز در کوشند

من آن غبارم که حالم بجز هیچ آئینه در نگیرد اگر سرا پا سحر برایم شکست رنگم بپر نگیرد
نشد زسازم بهیچ عنوان چوبی خروش دگر رافغان جز اینکه یارب درین بستان رنوایم شکر نگیرد
باین گرانی که دارد امروز رخت چندین عیال دوشم چو کشتیی پای رفتی کو اگر محیطم بسر نگیرد
براه پاس است سعی کامم کامگر بلغزش رسد غرامم کسی جز آغوش بی نشان چو اشکم از خاك بر نگیرد
دل از فسون امل طرازی مجد گرفته است هرزه تازی مباد شرم نفس گدازی عنان این طبع نگیرد
نگاه غفلت کمین ما را کنار مزگان نشد میسر طپد بخون خفته خوابناکی که سایه اش زیر پر نگیرد
چوموج عریست بی سر و پا تلاش شوقم ادب تقاضا چه ممکن است اینکه رشتۀ ما چو عقده گرد کمر نگیرد
خوشا غنا مشربی که طبعش بحکم اقبال بی نیازی زهي که خواهد جزا نخواهد زهر چه گیرد اثر نگیرد
اگر زمعیار دهر باشد بنای انصاف را آبیاری گلی که تعبیر رنگ دارد چواش در آب زر نگیرد
دلی که روید آب نازش بآتش عشق کن گدازش چو شیشه برسنگ خود و سازش کعیش جز شیشه گر نگیرد
گذشت مجنون بوضع عریان چو ناله و آه ازین بیابان تو هم باین رنگ دامن افشان که چین دامن کمر نگیرد
قبول سرمایه تعین کمین که آفت است (بیدل) چو شمع خاموش ترك سر کیر تا هوائیت در نگیرد

منتظران بهار بوی شکفتن رسید مژده بگلهـا برید یار بگلشن رسید لمه مهر ازل بر در و دیوار تافت جام تجلی بدست نور زایمن رسید
نامه و پیغام را رسم تکلف نماند فکر عبارت کجاست معنی روشن رسید عشق زراه خیال کرد الم پاك رفت خار و خس و هم مجد رفت و بگلشن رسید
مبر من نارسا باج ز کوشش گرفت دست بدله داشتم مژدۀ دامن رسید عیش و غم روزکار مرکز خودرا شناخت لقمه با حباب ساخت نوحه بدشمن رسید


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
مطلع محت بلند من ربع اقبال سبز ريشه نخل آب داد دانه بخرمن رسید زین چمنستان کنون بستن مژگان خطاست آیینه صیقل زنید دیده بدیدن رسید
بزم اثرین نوبهار نشئه عمر دو بار دیده ام از دیده رست دل بدل من رسید سرو خرامان ناز حشر چه نیرنگ داشت هیچم ازین برنتافت دود باین مسکن رسید
( بیدل ) از امر عشق هیچکس آگاه نیست کاه بکشدن گذشت وقت رسیدن رسید
من وحشی که هر جا بادل از دل می رون آرم بدوش همزه صد شمع چشم می رون آرم کبنگاه دو عالم حسرتم امید آن دارم که فیض جلوه با اشکم بشگردو بیرون آرد
زگرمیهای امطش کردل دریا خبر کردد حباب آسابلب تبخاله از کوه بیرون آرد بصحرای قیامت قامتش کرفتنه اندازد برنگ کردباد آه از دل محشر برون آرد
ز پاس ناله بی بنیاد محل خویش می لرزم مبادا این شعله از خاکستری بیرون آرد بکداز درین دستان هوس غیر از خیالدن ورق کردانی دستی که صد دفتر برون آرد
درین محمل بسراغ عشرت دیگر نمی یابم مگر جباره بالد و خودم ساغی بیرون آرد تکلف برنز دهد عریضي صبحی باكوان او بنار صدرگ کل پهلوی لاغی برون آرد
زفيض آبله دارد جنونم اوج اقبالي که كرو نقاره سایدا هم افسر برون آرد زبحر بی کسیهایم بنامیدی در نظردارم تم اشکی که غواصش مر از کوه بیرون آرد
ندامت ساز کن هرجا کشی تمهید بیدالی ندوی گل بصد چاک از کریبان بر برون آرد غم اسباب دنیا چیده بر دل این غافل که آخر سکه آن جاهاست از در برون آرد
بطوفان حوادث چاره ها خون شد کنون حیری بساحل کشتی ما را مگر لنگر برون آرد صفاها آخر از مرض هوی زنگار شد ( بیدل ) زغفلت تا یکی آینه ات جوهر برون آرد
صبح کل پوشی خار را ماند صبح شبهای تار را ماند
چشم آیینه از تما شایش نسخه نوبهار را ماند
گل شبنم فروش این کلشن سینه داغدار را ماند
شهرت اعتبار تشهیر است مخبی عر سوار را ماند
می کشندت زحلق خویش باشد چاه هم پای دار را ماند
مژه وا کردی نمی ارزو همه عالم غبار را ماند
پلو آغوش کعبه آلودم رحم خون در کنار را ماند
نسخه صد جنون زدم بهیم پست زنگی که بار را ماند
مجنون نشاط خون شده ام نقشه مس حبار را ماند
زندکان و کپور دار قفس عرصه کار زار را ماند
چند باشی ز اصل دنیا محو فطربت که مار را ماند
دود آهم زجوش داغ جکر نکهت لاله زار را ماند
با نظر باز کرده هیچ است عم زرق شرار را ماند
محو یارجو آرزو تقیدست وصل ما انتظار را ماند
سایه را پست آفت سیلاب خاکساری حصار را ماند
مژه خون فشان ( بیدل ) ما رنگ ابر بهار را ماند
موج کوهر طینتان کر شوخی افزون کرده اند پای در دامن سری از جیب بیرون کرده اند کم کشان دیدی شکست رنگ هم فتاده ایست بخودان در لغز شبها سیر کردون کرده اند
اعتباری نیست کردان کشان خاک پست عالى را پامال فطرت دون کرده اند نشۀ باقدر دانی بسکه زور آورده است اکثری از ترازی بیعت بافیون کرده اند
خلق را خواب پریشان تا کجا راحت دهد سایه بر فرق جهان از موی مجنون کرده اند برنصیب خود مکن کاین عاریت چانه ها دشکی از سیلی است که چهره کلکون کرده اند
باندرید از شغل بام و در که جمعی مجبر زین تکلف دشت را از خانه بیرون کرده اند گل بدست و پا که بست امشب که چون رنگ حنا بوسط عشاقان چینها زیر لب خون کرده اند
موج کوهی بی تامل قابل تمییز نیست مصرع ما را بمیغدر زن نکه موزون کرده اند زین بضاعت تا کجا اثبات بی خود کنیم کاشتهای مرابهم زمین افزون کرده اند
( بیدل ) این دریای عبرت را پل دیگر کجاست رو برقی چند از قدح کفته وازون کرده اند
موی دماغ جاه وحشم حبل میشود محذور خاک کشت و سرش کل میشود ما ومین هو سكده اعتبار خلق تقریر مهملست که مهمل نمیشود
زین کرد اعتبار مچین دستگاه ناز بر رنگ کز جو سایه فتند سل میشود آیینه دار جو هر مرد استقامت است پرواز تیغ کوه بصیقل نمیشود
اندرد کی کسی کرتعطیل وقت ماست آدرت کرم کار بود شل میشود بالقيدر دان راحت وضع زمانه نادرد در بطبع تو مبدل نمیشود
با این دو چشم کابه دار دو عالم است انسان تحسراست که احول نمیشود زین آرزو که سر مه لغش کام چشام اوست حیف است جان حند کجل نمیشود
الخواجه خواب راحت از اقبال برفته کر این کار بور پاست ز مخمل نمیشود باوهم وظن معامله طول اوفتاده است عالم مفصلی است که محمل نمیشود
( بیدل ) کسی بعرض حقیقت نمیرسد تا خاك راه احمد مرسل نمیشود
میل هوس ز خاطرم فرد می کند کز بشکنم کلاه دلم درد می کند تسلیم تحفه ایست که طبع بر اهل ذوق چون میوه رسیده روا آورد می کند
حال او كفته عالم اختراع نیست دل را خیال مهره این نرد می کند بر در تلاش خیری این جن مباش افراط آب چهره گل زرد می کند
رم می خورد ز سایه غیرت فمرد کی تمثال عہد آینه را سرد می کند از می حذر کنید که این دشمن حیا تاریک را ادب نتوان کرد می کند
چینی صلاح تشنگی حرص جاه نیست آب سفال دل زہوس سرد می کند زنگار اگر نمرده ناموس راز اوست آیینه را خیال که شبکرد می کند
عزم ما بندیده ساعت نهفته ایم ( بیدل ) برده رفتن ما کرد می کند
بی دانشه مسلم حوصک کندج کش کردش سر نشود
اگر اهل قبول اثر بشوی بتوقع سودو زیان شوی
زتعین خواجه و خود سریش مکنید بطرفه که خریش
زترانه اطلس وصوف هوس بشوی بذر افکنی راز نفس
لب و کام تلاش جنون صفت زده راه تامل عاقبت
زجنون مشاغل حرص و هوا بطيش مکن سرونا ز نفس
بدوآبك تعين خیره سری زده جام کشاکش در بدری
زقیامت دنیا و عبرت دین بطيش شده خون دل بس کین
زسعادت صحبت اهل صفا دل و دیده رسان بحضور غنا
بحد یث نهفته زبان مکشا گل عیب و هنر مکن یملا
بتصور وعده وصل قدم بهوس تا شفته بخال عدم
دل خسته ( بیدل ) نوحه سرا زتبسم لعل توماند و جدا
محل است بید کسری آنقدرت که دماغ جنون زد در نشود
دل مرده بفیض نفس نرسد گل شمع دو باره سحر نشود
چه شود بکشود کز کذا گرمش که محیط حاصل زر نشود
تن برهنه پوشش حال تو بس که لباس فنا جل خر نشود
همه کر پسراغ بهشت رسد سر مرغ هوس نمرر نشود
خم کوشه اغوش آینه کن که شکمش شغل دکر نشود
تو جو سایه کزین در بخبری که زلزله زرو زر نشود
مدری زفسون جهان یقین که کریده مار دو سر نشود
که نزد قطره بی سرو پا بصدف نرسیده گهر نشود
دریده شبه نکشوده را که رویشو خنده سحر نشود
بغبار هوا طلبان وفائم است قیامت اگر نشود
در ساز فغان زند چکنده سرم برگ نی که شکر نشود


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

ناتوانی بازچون شمعچه افسون میکند میرود رنگ و مرا از بزم بیرون میکند پیش ازان کان غنچه پيكان پرينده شكار سايه برگ حنا بر من شبیخون میکند
خلق ناقص این کمالتی که می چیند بوهم همچوماه نو حساب کاهش افزون میکند ناله صید دو عالم کرطید در خاك وخون پهلوی ناموس او دستش که بیرون میکند
هر دماغی را بسودای دگر می پرورند آتش اینخانه دود از موی مجنون میکند پایہ اقبال عنین خاص قدر صبح نیست تا نفس باقیست هر كس سيرگردون میکند
ای بداندیش از مكافات عمل ایمن مباش وضع شیطان آدمی را نیز ملعون میکند در خور افسوس ازین میخانه حاضر میکنم دست بر هم سودن اینجا جبره قانون میکند
فطرت دون همت روسیدمش كفيل عبرت است عالمیاری خواب و هم اسم كوته قارون میکند فکر خود خمخانه راز است اکروامع می سر بزانوموفق ناز فلاطون میکند
موی پیری بستك در سامان تجہیزم غناست تا کفن کرده سفید اینجا صابون میکند میرسد آخر زسی آبیده رفت نفس باد دامانیكه فرش خانه واژون میکند
ناعباری در کمین داریم آسودن كجاست خاك مجنون در عدم هم یاد هامون میکند (بیدل) ازفہم تلاش درد غافل نيستدوی دل بصد خون جكريک آه موزون میکند
(O)
ناتوانی در تلاش حرص بهنام نکرد قدر دانهای طاقت آنچہ نتوانم نکرد شمع خامش وار هید از اشك تا و سوختن بیزبان بودن چہ مشکلہا کہ آسانم نکرد
نامبارا خون خورد تمثال از پیدا نیم نیستی در خانہ آئینه مہمانم نکرد زین چمن عمر یست پنہان بروم چون بوی گل شرم هستی درلباس رنك عریانم نکرد
غنچہ شد فكرہا كريك كل زین باغ رفت كيفيت بی دامانیش سر در گریبانم نکرد در کہرہو موج میتخت نگین غلطیده است سودن دست آبہ پست و پشیمانم نکرد
جان فدای طفل خوش خوئی کہ رویاییش بست عمرها گرد رم کردام و قربانم نکرد انفصالم تاب آرد اما همان آواره ام گل شدن شیرازۀ خاك پریشانم نکرد
وقف هرمژکان کشودن يك جهان دیدار بود آه ازین چشمیکه وا کردید و حیرانم نکرد دیده کز بی اشك گردید از حیا امید هاست جبهه آسان می کند کاریكہ مژکانم نکرد
زین ته آتشخانہ (بیدل) هر چہ رسم پیچد حرص پاس جز تکلیف پشت دست و دندانم نکرد

ناله‌ام در دل از آغوش اثر می‌گذرد بیضہ نشکافتہ پرواز ز پر می‌گذرد زین گلستان کہ کلش رنك ندامت دارد شبنمی نیست كہ بی‌دیدہ تر می‌گذرد
از نفس چند پی قافلہ دل كیریم سنك عمریست کہ بر دوش شرر می‌گذرد دام دل نیست عجز دیده کہ مینای شراب از سر جام بصد خون جگر می‌گذرد
رفتيت جاه چہ دو نفرت اسباب كدام زین هوسها بكذر یا مكذر می‌گذرد انجمن در قدمی همراہ بہر سو خرام هر كجا پا فشرد شمع زسر می‌گذرد
عشق شد منفعل از طینت بیحاصل ما برق ازین مزرعہ سوخته تر می‌گذرد خود نمائی چقدر زحمت دل خواهد داد آخر این جلوه ات از آینہ در می‌گذرد
ہمچو تصویر بآغوش ادب ساختہ ایم عمر پرواز ضعیفان نہ بپر می‌گذرد (بیدل) ما بوداع تو چرا خون نشود عرق از روی تو با دیدہ تر می‌گذرد
(O)
ناله می افشاند بر درباغ ما بلبل نبود عیشی ورنك عشرت خندہ مزد گل نبود سیر این باغر نفس در پیچ و تاب چہرہ سوخت موج خشكی داشت جوی آرزوسنبل نبود
وضع ترتیب تعلق غیر درد سر نداشت خوشہ بند دانه زنجیر جز غلغل نبود رنك مال هیچکس بر هیچکس روشن نشد رونق این انجمن غیر از چراغ گل نبود
زین خستان هیچکس سر شار معنی برنخاست جامہا بسیار بود اما یکی پرمل نبود عالمے برهم زدیم از بساط ناز چید موی چینی دستگاه طره وكاكل نبود
پردہا برداشتیم از اعتبارات غرور در میان خواجہ و خر حایلی جز جل نبود خلق برخود تہمت چند از تخیل بسته‌اند ورنہ سرو آزاد یا قمری اسیر غل نبود
پیکر خاکی جهانی را غریق و هم کرد از سر آبیکہ بگذشتیم ما جز پل نبود مستی اوهام (بیدل) بی‌دماغیم کرده رفت فرصتی میرد نفس در شیشہا فلفل نبود
(O)
نام هوس نگین ندارد طعم چومن زمین ندارد همت بہ فرازد از تکلف دامان سپهر چین ندارد
ہستی جز شہہ نیست لیکن ریشہ کسی یقین ندارد در طبع لئیم شرم کین نیست خست عرق جبین ندارد
ہر چند ندامتش بپوشی دست كرم آستین ندارد در دیده طعن از شکست دل پرس چینی جز مو زچین ندارد
هر سو نظر افکنی اسیرم صیادی ما کمین ندارد خود خصم خودیم ورنہ گردون با خلق ضعیف کین ندارد
بیش و کم از تو پیش رفته است فرصت دم واپسین ندارد ما و تو خراب اعتبا ریم بت کار بکفر و دین ندارد
تعداد بعالم احد نیست او در ہمہ جاست این ندارد ہر جلوہ کہ ناگزیر و لی خواهی دیدن یسین ندارد
شوخیست ترانہ سنج فطرت (بیدل) سر آفرین ندارد

ناموس عالم عين اندیشه سوا برد آئینه داری وهم از چشم ماحیا برد راحت بلك غفلت بنیاد بی خلل داشت مژکان کشودن آخر سیل شد و زجا برد
دوری فسون و هم است امایہ میتوان کرد روئی بخاطر آمد ما را زما ما برد این دشت بی سر و بن هوله دکر ندارد مارا ز راہ تحقیق آواز آشنا برد
جائیکه می فطرت باز کان می یافت هرچند من نبودم او آمد و مرا برد ظرف قناعت دل لبریز بی نیازیست هریجا که پستی بود کشکول این گدا برد
داغ مآل چون شمع از چشم ما نهان بود سرینکہ بیہوا سوخت جہت بہ پیش پا برد حرص عقید آخر محروم عافیت ماند با این راحت از خلق فکر پرهما برد
اندیشۀ الوان غارتبکر صفا بود رنکی كہ سادگی داشت از دست ما حنا برد آئینہ تسلی صیقل کرش تقا ضاست بر عالمی زرزو زد تا مرهم ام صدا برد
روهم چیده بودیم دکان خود فروشی دل آب کشت و خون شد گل رفت و رنگہا برد ترد خیال نازان افسانۀ جنون است آورد ما چہ آورد کر برد در کجا برد
از جمع نا بردیم فرقی دکر نچیدیم بی منت آردیم ہم سر رفت و رنج پا برد (بیدل) بوادی عجز کم بود راه مقصود قاصد پیام حيرت از ما بہ پیش ما برد
(O)
شوقی بتلاش اثر غم اسباب برآمد کوہی چہ نفس سوخت كہ از آب برآمد غافل نتوان بود بخمخانه توفیق زان جوش كہ دردی زمی ناب برآمد
خواہ انجمن آراشد و خواہ آینہ پرداخت از خانہ خورشید ہین باب برآمد ابرنك نفس شودہ دلم بدم بست در ساز نبود اینکه ز مضراب برآمد
ايديدہ دران چاره حيرت چه خيال است آئینہ عبث طالب سيماب برآمد از ساحل این بحرزيان میكشد آتش کشتی بجہ امید ز گرداب برآمد
پش از همه در عالم عبرت خجلم کرد آن کار کہ بی منت احباب برآمد این دشت رہی منفصل کوشش ما بود خا کیكہ بران دست زدیم آب برآمد
زین باغ بكيفيت رنگی رسیدیم دریا همہ يك كوهر نایاب برآمد بیدل اثر نالہ موهوم مايست با سایہ مكوتید که مہتاب برآمد
زان كرمی نازینکه سعید از کف پایش مجمل عرقی کرد که از خواب برآمد (بیدل) چومہ نوبسجود کہ خمیدی كامروز چراغ تو ز محراب برآمد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحيفه ۲۲۱
حرف الدال
نشاط این بهار دین گل رویت چکار آید
پر است این دشت از سامان تجهیز فهایت
شکفتن بسکه دارد آشیان در همین مویت
برق انتظارم میکشد لرد شوق دیداری
چین تمهید حیرت رفته بود از چشم مشتاقان
تو کز آن طرب آیینه ات آید بهار آید
جنون باز یبگاهی دلت هر جا به بکار آید
تسم کزلف دزدی جابجا در فشار آید
تجر بی و هم آب ایجدا دیدن بیار آید
کنون گل چین چندین برگستان انتظار آید
زانستقبال نازت کرعین زار مصفی ماند
بیمار ما باید بنش نازین افسرده کی بسمل
ندارد موج بریمصل گهر امید جمعیت
فلك هر چند در خاك عدیم رو غبارم را
شید آمد بسر دویران سینه دوزم پا و چوبردان
صد طاووس در دل جلوه یی آئینه وار آید
خرامی باز هنگام او حشر ای غبار آید
مرا آغوشت وایم تا زناز دور کنار آید
سحر گل چید از جیبم همان شب تار آید
خدا وندا کی آن خورشید غفلت اختیار آید
هزار آئینه از دست دل مالیم بیدل
که با بیان بروی معنی (بیدل) دو چار آید

فتنه در ویست که از آتش می میخیزد
پیر کشی زافر های اهل بصیرت گیر
نغمه گردیست که از کوچه نی میخیزد
از کمان بهر شکستن رك و پی میخیزد
چه خیال است مجنون تا بکلو تمشیند
عالی سلسله پیرائی جنون است اما
مشو از آفت دم سردی پیری غافل
هر که چون شیشه رك گردن وی میخیزد
گرد باد و گرداوادی حی میخیزد
دود از طبع نفس موسم دی میخیزد
آداب تو خط او کز سخن ایجاد نسیم
پیش یکر است خروش نفس نار است بحر
دل اگر آینه انجمن امکان نیست
سعی آه از دل ما پیچ و خم و هم نبرد
(بیدل) از بس دلم عشق سرا پا کردیم
حلم را مویق از موجه می میخیزد
نزد جولان همه را گر چه زی میخیزد
اینقدر شر شفق غنچه زچه شی میخیزد
جوهر از آینه با صیقله کی میخیزد
از دلم ناله زنجیر چولی میخیزد
نشئه گوشه دل از دیر و حرم نمیرسد
دست کسی زخوان عدل پیش دعای قسمتس
و هم غرور ما چو شمع مایل مقصد است و بس
اشکی مصاحبم جوهر انفعال سوخت
دوری دامن تو کرد بسکه زطاقتم جدا
سر بمتزار سنك زن درد بهم نمیرسد
محرم ظرف خود نما بهره کم نمیرسد
تا رك گردن حیاست سر بقدم نمیرسد
بسکه رحلت ماغتم جبهه یم نمیرسد
تا بندامنی رسم دست بهم نمیرسد
آنچمه زسجده گل کنند پست بسار سر کشی
راحت کس نمیشود زحمت دوش آگهی
دعوی نفس باطل است رو بخش حواله کن
عر قبول علم وفن چیست و بال مرد وزن
هستی و سعی نیستی جای فخرب است و بس
من همه جا رسیده ام بی قدمی نمیرسد
خوان اگر بیا رسد ریزه غم نمیرسد
مدعی دروغ را هیچ قسم نمیرسد
نامه کس سیاه نیست تا برقم نمیرسد
رنج مبر که این ثمر جز بعدم نمیرسد
هیچ مپرس (بیدل ) از خجلت نارسائیم
لاقم اگر جنون کند باورم نمیرسد

قصه ياسم علم غبار ندارد
شبم طاف فروش کاشن اشکم
عجیت دیر سواد نسخه هستی
کیسه بسیلاب دفترازی طینت
کیست برون تازد از غبار توهم
خواه بیا دم دهند خواه با آتش
دامس افتاده ام غبار ندارد
آب در آینه ام قرار ندارد
نقش دگر لوح این مزار ندارد
سنك جوشد مومیا شرار ندارد
عرصه شطرنج ما سوار ندارد
خاك من از هیچکس غبار ندارد
پست حوادث شکست پایه عجزم
پیش کنه نالم زیور یاس خمیر
شوخی اشوه نمای شمع گداز است
غنچه توان دید مفت چشم تماشاست
نی شرد اظهار جوی نارد فروشم
چند کنم فکر آب دیده (بیدل)
آبله ام کاک خار ندارد
جلوه در آغوش و دیده بار ندارد
مرغ ماجل خود آشیار ندارد
حیرت ماداغ و رو نار ندارد
هیچکس ای من شمار ندارد
قطره این بحر هم کنار ندارد

لغزد أشكة شعله وحشتی بدل فسردة فسون کنند
بفسانه هوس طرب تھی از خودم بررار طلب
مخیال گردش چشم او جبینت صرف غبار من
ز جراحت دل ناتوان مخيال او ندهم نشان
بچین زمول دست و دل زصنایع عمل مسجل
کجا عروج جبين شود بن خاك عرش برين شود
بصانه ساز حلاوتی نه ترانه مایه عشرتی
زدم زقمت خشك و تر بفرده هوس دکر
جن تحير ( بيدل) ه سحاب رشحه خامه اش
بزمین طپم بفلك روم چه جنون کنم که جنون کند
چه دمد زصنعت صفر نی بجز اینکه ناله فزون کند
که زدور اگر نظرم کنی مژه کار نو قلمون کند
که مباد آن کف نازنین بهوس ساید وخون کند
که سر می اگرش و هم بسواد خانه شتون کند
شود آبشار و جبین شود که علاج همت دون کند
فسون زرده کوش ما چه امید پشه رون کند
که نهال بخت سیاه اگرگلی آورد شبیخون کند
بتأمل گهر افکند سر قطره که نگون کند

نظم امکانی کجا ضبط روانی می کند
کوه هم کز پافشارد سکته خوانی می کند
خلق از آغوش عدم تا رسته میجوید فراغ
این بلند و پست کز گرد نفس گل کرده است
بی نشانی هم تلاش بی نشانی می کند
تا کسی از خود برآید نرد بانی می کند
از همین چند مهمان فضولی زیستن
خاکساری پیش ازفت میزبانی می کند
زین هوا من وما چون شرار کاغذ آتش زده
ذوق خودداری زماجز نیستی خواهد شست
عجز در پی برده است اما درشتیهای طبع
آسمان دوش خمی دارد که بارش باطاست
آهنگی دامن فشاندن گل فشانی می کند
خاك اگر تمكين نميد آسمانی می کند
مغز بی ناموس مارا استخوانی می کند
کار صد قدرت همين يك ناتوانی می کند
بیدل ما کس ندارد يك تبسم التفات
زخم اگر می خندد اینجا مهربانی می کند
در حدیث عشق لب زن از مقالات هوس
لكنت غمزہ فصیح معانی می کند
زین همه اسباب کز دنیاو عقبا چیده اند
هیچه برداریم غیر از دل گرانی می کند
(بیدل) آخر مدعای شوق پرواز است و بس
نی برو بال دو روزم آشیانی می کند

نفس در پیچبان وحشت مخالف آب میسازد
دل آواره ام هر جا کند انداز بی باکی
زموی پیرم گمراهی دل کم نمی گردد
دلیئی تشنة داری نباز درد الفت کن
سحر ایجاد شویم میکند من هم کمالی دارم
پر افشان قلبه با کافت اسباب میسازد
فلك راحجلب سرگشتگی کرداب میسازد
فلك آندة غفلت رسم خواب میسازد
که از اشک ور را آخر شراب ناب میسازد
که شوقم آخر از خاکسترم سیماب میسازد
چو آن دود یکه پیدا میکند خاموشی شمعش
بهر جا بحرم از پامکشید مفت است آسودن
تواضع های من آینه تسلیم شد آخر
دماغ حسرت اسباب میسوزی از ین غافل
برنك شمع کرد غارت اشگست اجزایم
زخود هم کس تسلی شد مرا بیتاب میسازد
غبار از پهلوی خود بستر سنجاب میسازد
هلال انجا جبین سجده از محراب میسازد
که اجزای تراهم مطلب نایاب میسازد
چکیدنها به بنیاد خودم سیلاب میسازد
جنین کز عضم عضمم موج غفلت میدمد (بیدل)
چو فرش مخملی آخر طلمم خواب میسازد


صحیفه ۲۲۲ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

نفس اسیر تک و پوی باطلی که ندارد دگر بکجا رودم جز بمنزلی که ندارد بباد هرزه روی داد خاك خرمن راحت دماغ سوخته خرمن و حاصلی که ندارد
بيك دو قطره که کوهیده مانده است تأمل محیط خفته در آغوش ساحلی که ندارد بپوش دیده و بگذر که گرد دشت تعلق هزار قافله اشك است و محملی که ندارد
بهار گلشن امکان ز ساز و برك شکفتن همين شكستن رنگست مشکلی که ندارد عرق نشستم و تمثال ببان ماه غریبان زبان جرأت اظهار سایلی که ندارد
بغیر تهمت خونین گمانست دروك بسمل چه بست و هم بدامان قاتلی که ندارد درین رباط کهن خواب ناز برده جهانرا بزیر سایه دیوار مایلی که ندارد
غبار شیشه ز صیقل نهفته است پری را بپوش چشم دلیل بمحملی که ندارد هزار آینه رنگ زد عبور تعیین جهان نمود طرف است از مقابلی که ندارد
نفس گداخت دویدن بیاد رفت طپیدن خیال بادکشید آخر از گلی که ندارد بجز جنون چه فروزد چراغ فطرت انسان بخلوتی که ندیده است و محفلی که ندارد
غم محبت و داغ و فاو تیغ قضا چهها نمیکشد این (بیدل) از دلی که ندارد

نفس تا ریشه بست از تخم من بر نمی آید کسی زین خجالت در آتش افگن برنمی آید زما نپوا حیاچون موج گوهر لال کرد آخر ززنجیری که در آبست شیون برنمی آید
حضور دل طمع داری ز تعمیر جسد بگذر که گوهر از صدفهای شکسته بر نمی آید گدازی از نفس کز التهاب نسخه هستی که جز شبنم ز شمع صبح روشن بر نمی آید
غرور خود سریها انجمد لشوق نما باشد زتخم اول بجز و کهای گردن بر نمی آید ریاضت با کها باز درشتی بندد از طبعت بصیقل آینه از سنك آهن بر نمی آید
بمراعات جو گردون با بدم ناچار سر کردن باین رازی که من دارم تپیدن بر نمی آید بساط میریابد سایه را از دور بوسیدن ببرق جلوه او هستی من بر نمی آید
ادب فرسوده ام از اشك مژگان ریز (بیدل) من و بالی که تا کویش ز دامن بر نمی آید

نفس درازی کس تا بچون و چند نیفتد گره خوشست که بیرون این کمند نیفتد حیاست آینه پرداز اعتبار تعلیق اگر دل آب نگردد نفس ببند نیفتد
ز عز لت است که چون شمع میخندد بپایت بسم نیستی اگر گردنت بملند نیفتد مروت آنهمه اندیشم زحم پشت کردمش اگر بگوش حیا ناله سپند نیفتد
متاعت است گرم بی تمیز موقع احسان گشاده دست و دل آن به که هرزه خند نیفتد زفکر کیسه ندارد تسوز طینت ظالم چه ممکن است حسد در چهی که کنند نیفتد
چو صبح گرد من از دامن رسیده باوجی که تا ابد اگرش ریز بین زند نیفتد مباد کام کسی بی نصیب لذت معنی تولب کشا که جهان چون مگس بقند نیفتد
بخاك راه تو افکنده ام دلی که ندارم نیاز شرم کن این جام را گریزند نیفتد گر احتیاج بطوفان دهد عیار تو (بیدل) چو صبح به که صدا از نفس بلند نیفتد

نفس زبستن که در عدم رانقشای گلشنی دارد غبار رفتنت زین دشت آمد آمدی دارد از ین گلشن بحضوری نیست آغوش تمثارا نگاه هر چه در نازد انگشت سند دی دارد
تماشا دستمال آندست و رنگین نیستی ورنه حضور سایه برك حناهم مشهدی دارد زشبهای سحر نسوز فیض اشتیاق هست که دست از آستین بیرون کشیدن ساعدی دارد
نیاز باد باید کرد پیچ و تاب مهلت را دماغ یکنفس دود چراغ مرقدی دارد بساط نامردی را سرو پای نمیباشد همین ناونم فرصت جهان سرمدی دارد
اثر عجز است اگر طاقت نم کی میرسم آخر ز پا واماندگان در لغزش پا مقصدی دارد یکی غم از یکی چیزی نمی آرد بمرض ایجا احد در عالم اعداد میم احمدی دارد
زتصویر مزار اهل دل آواز می آید که در راه فنا از با نشستن مسندی دارد بعید است از زمین خاکسار اقبال گردون زوضع سجده مقدر بازرهنانی قدی دارد
ز انجام بهار زندگی غافل مشو (بیدل) گل شمعی که داری در نظر بوی ندی دارد

نفس را شوق دل از ماهیت بیگانه دارد زراحت دم مزن زنجیر ما دیوانه دارد غبارم در عدم هم میطپد کرد سر بازی چرا غم خامش است اما پر پروانه دارد
تعلق بافت جمعیت است اجزای امکان را قفس در عالم آشفته بالی شانه دارد چه سوداها که شورش بست در مغز تهی دستان جنون گنجیست و وضع مفلسی ویرانه دارد
نفس یکدم ز فکر خانه دل برنمی آید کلید از قفل غافل نیست تا دندانه دارد مدان کار کسی با زحمت هستی بسر بردن زخود نگذشتن اینجا همت مردانه دارد
اگر حتم بدور ساغر اقبال میبالی کجا هم در در گردیدنش پیمانه دارد نگردون نسوار کهکشان شیری منحشر است این تلاش اوج جاهت بازی طفلانه دارد
تواضع محفل تاکی نخواهی چشم پوشیدن برای خواب راحت همگی همت افسانه دارد خم ماهرمی بتاب دارد کعبه چوپان را و گرنه حلقه بیرون در هم خانه دارد
قناعت مفت جمعیت دو روزی صبر کن (بیدل) جهان دام است اگر آبی ندارد دانه دارد

نفس هم از دل من بی شکستن بر نمی آید ازین مینا شرابی غیر شیون بر نمی آید تغافل جوشدد آخر عقده فرسای دلتنگم گشاد کار کوهس هم ببردن برنمی آید
چو فطرت ساز شد برك خجلها بسامان کن که تخم از خاکساری غیر خرمن بر نمی آید تمتع آرزو داری ز چرخم راستی بگذر که ز انگشت کج از کوزه روغن بر نمی آید
شکنج خاشان اندك دماغ عرض آزادی صدا از جایو مینا بی شکستن برنمی آید کمند ناله از دل بر نمیدارد کران را بسنگ کوه زور هر فلاخن برنمی آید
ضعیفی اشك ما را محرم نظاره کرد آخر بآسان گره از چشم سوزن بر نمی آید زمانی غنچه شو از کاشن و محراب میخوارس بدامان کریمان هیچ دامن برنمی آید
چو آه بی اثر و اسوختم از تنك بیکاری مگر از خود برایم دیگر از من بر نمی آید خمیید قامت راہ لب نوای شکوه ام (بیدل) که این دزد از ضعیفی تا بزدن برنمی آید

تپش دول بر آئینه من نه بنشه اند رنك دك به اینکه رویم شکسته اند آرام عاشقان رم روز دیگر است چون شعله رفته اند ز خود تا نشسته اند
غافل مشو ز حال خموشان که از حیا صد رنگ ناله در نگه عجز بسته اند هوشیار رنگ وبوی پر افشان این چمن آواز مطرباش جگر های خسته اند
بیکانگی ز وضع نفس بال میزند این رشته را ز نقمه الفت گسسته اند ابنای روز کار برای گلوی هم خنجر شدن اگر نتوانند دسته اند
جمعی که دم ز عالم توحید میزنند پیوسته اند با حق و از خود رسته اند آفاق نیست مرکز آرام هیچکس زین خانه کان همه بك تير جسته اند
غافل ز پاس آبرو محض ما مباش ما را بیاد طرف کلاهی شکسته اند (بیدل) غنیمت است گهر از طلسم آب نقد یست دل که در گره اشک بسته اند

نظرم از ضعیف بادیده دیدن نرسد نالم از گشید بکجا بشنیدن نرسید زین مخنثان هوس نشه و همی دارم که بمژگان دمامم زتپیدن نرسد
طمع آزاد مرا آفت دوران هم نیست پیکر سرو زپیری بخمیدن نرسید ناله معنی نکشد کوشش من بی دردی اشک را منصب پستش بدافیدن نرسد
غير نومیدی ازین باغ چه گل خواهم چید رنك افسرده من گز به پریدن نرسید بسمل ناز تو کز بال نشد وحشت کو جوهر آئینه هرگز بطپیدن نرسد
تار و پود نفس صبح همان ناب فناست خرفه هستی ما جز بدریدن نرسید غنچه سان قطره اشك مزه شاخ کلیم سعی ما خون شود اما بچکیدن نرسد
هر کجا پای نهی خاك زیر قدم است ما رفتیم بجائیکه رسیدن نرسید چشم روشن منگر از پی تلخی در بید ورنه این غزه که ماتیم چیدن نرسد
چکنم باد و جهان بار ندامت (بیدل) قوت من که بيك ناله کشیدن نرسد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
ظلم کسی از حق چه فرهنگ برارد نقاش مگر از صف لعل رنگ برارد
صد شام ابد طی شد و صد صبح ازل رفت کاین زخم و تبسم دو سه فرسنگ برارد
در رهن طلسم ای نفس فرصت هستیست اسیر تو من از دل شرره آهنگ برارد
او امن اثر عیب نكند ناز بپوشی اعجاز توجه خار از هندم اشک برارد
آیینه از و محرمی وصل ندارم حیران ازین پیش كراشک برارد

عمریست که با كلفت دل میروم از خویش خود را چقدر آبله با زنگ برارد
با نو خود هنگامه حدیث نتوان ریخت این انجمن كال شتك را برارد
شوخ دماغ تو و من در خور هم نه این اسحه محال است کسی بنگ برارد
زین بار که من میکشم از کلفت هستی سنگینی بام زسنگان سنگ برارد
اه این دل مایوس نشاطم مدهید از غنچه که وا كرددو كل رنگ برارد
(بیدل) زتپیدن طپش ادمات کن وخون باش تا گرد هوا کمتر تواو رنگ برارد
قنای تو بک جهان جوهرم میباشد بصفحه آینه خاک رقم میباشد
ربط احباب درین نرم غفلت خواب دستها در حوز افسوس بهم میباشد
هر کجا حکم قضا ممتحن تدبیر است صبح بخیه دان تیغ دودم میباشد
مخیال دهنت کز ترسم معدومم مدعا اندکی از سوی عدم میباشد
هستی منفعل بی عربی جبهه نخود است زمزیم خاک زمینیست که نم میباشد
در چه آینه نظر زان سر او سجده کنید سنگ و دیوار و در كعبه صم میباشد

پس از شکست عیار دلمی شهرت جاه صدای ماتم درد زفرق علم میباشد
نتوان شنه جیب چك كريبان كسی پشت ناخن غم از اندوه قلم میباشد
رمز تنزيه حرم شكر بر همن نشكافت صمد است آن كه هیولای صنم میباشد
طینت خلق بجز محضر طلب پیش نبرد زارین مرحله بی آبله كم میباشد
کف افسوس مرا دست ز کیفیت عمر فرصت رفته باین نقش قدم میباشد
رنگ کردن بعیار است نباید (بیدل) راه پاست نظر و مزه خم میباشد
نقش هستی جز غبار و هم نیرنگی نبود چون سحر در خاک غافل نفس رنگی نبود
اینقدر از درد بخواست طوفان کرده ایم ساز ما را باهزار آهنگ آهنگی نبود
هر کجا رفتیم بادر دادن دل باختیم سعی جولان حس جز کوشش لنگی نبود
از فضولی چون غنی آواره دشت و دریم ورنه دل هم آنقدر ها خانه سنگی نبود
خاك را و هم سالهای به پستی داغ کرد جوش از دریای رفتن هیچ اورنگی نبود

منحرف شد اعتدال از امتحان بیش و کم در ترازو ئیکه ما بودیم پاسنگی نبود
مقصد دل هر قدم چند بن مراحل داشتیم هرچه شد گردیدیم گفتیم و فرسنگی نبود
نام از شهرت کهنی شد گرفتار نگین باد ایا میکه پیش بانک ما سنگی نبود
عالم زیر چن خرویشان جمیع باید داشتن تاجداري اين تقاضا میكند چنگی نبود
ذوق خاک است كاین مقدار کلفت میکشیم کرتمی بود آینه در دست ما زنگی نبود
اینقدر و همی که (بیدل) در دماغ زید گیست بیگمان معلوم شد کاین نسخه بی رنگی نبود
نقطه دل کرم سود کفت وخط بکار شد کردش این سیحه با هموار شد زنار شد
صفحه دلخواه آن برق نگاه آتش زدم شوخي يك نيستان چشمم بیداره شد
ناله کل با کرده نگذشتم از غیرت کاه دل تنگی اینکه چه ام چون نی خرام افشار شد
حسرت پرواز ترك دستگاه ناله ریخت بال و پر ناکافی از خمیازه دو منقار شد
آرزو در دل شکستم خواب راحت موج زد موی این چینی بغرقم سایه دیوار شد
مشت خاکم تا بكجاها چید خشت اعتبار کز بلندی جانب باریدم دشوار شد

ساز استعداد این محفل تحیر نغمه بود قلقل مينا بطبع زاهد استغفار شد
زان لب خندان بمانم از آرزوها خفته است چون سحر خواهد غبار من متبسم زار شد
چون شرر ما و من ایندشت ناداری نداشت ناخن دولت شکستم راه دل هموار شد
شور دلهای گرفتار از اثر نومید نیست در خم آنزلف خواهد شانه موسیقار شد
از نفس جمعیت کنج عدم برهم زدم جراتی لغزید در دل خواب پا رفتار شد
خاطرم از كلفت افسانه هستی گرفت چشم میپوشم کنون کرد نفس بسیار شد
جاهد خون شدن چوكل (بيدل) دگر ابرام چیست در بساط رنگ نتوان بیش ازین مختار شد
نگاهت جوش صد میخانه از ساغر برون آرد تبسم شور چندین محشر از كوثر برون آرد
بگلشن تروة افتد غبار راه جولانت بهار از غنچه و گل بالش و بستر برون آرد
ز پروانه شوق تو کز جولان دهد گردی بچیدن گرد باد آه از دل محشر برون آرد
فسون توطیهای لبت رسنكشا کز خوابم کداز حسرتش صد آینه جوهر برون آرد
همان پیرایه و هم است اگر کامل شود زاهد هیولا چون در سامان زند پیکر برون آرد
درین در با طلب آئینه مطلوب می باشد کز مسارد نفس غواص تا کوهر برون آرد

ززنجیران خطت یکه بهار سبزه جنت وران نغمه ز تار و ج الا من شهر برون آرد
لیت رحندم کوهبر زد از آغوش رنج كل ز بخت کاه عرف از آفتاب احشر برون آرد
گرفتم بی نقابی ز حسنت نظاره است انجا نگاهی کو که از خود عرق از جوهر برون آرد
نی از زه بزنگ سوئی غبار چهره عاشق خزان از بوته های کل گرفتم زر برون آرد
کهن شد سیم این گلخن جنون خال تجرون مگر آئینه کردیدن کل دیکر برون آرد
نفس فرسوده نرد هوسهایم خوشا روزی به پروازم چو بوی کل زبال و پر برون آرد
اگر صد بار آید موج فیض بر سر (بیدل) حباب من ز جیب دل سر دیگر برون آرد
نگه در شبه تحقیق من معذور میباشد سراب آئینه ام آئینه من دور میباشد
هدایی نیست گر از سایه برداری روان آبی جهان از محو طاق و سرا در کوه میباشد
معاش جاه بی عاجز کسی صورت نمی بندد برات رزق شاهان بر دهان مور میباشد
حذر از گوشه چشمی کزین باران طمع داری نگاه انجا چراغ خانه زنبور میباشد
دران وادی که من دارم جنون شعله پردازی اگر عنقاست محتاج پر تصور میباشد
ه از غماز این کهسار جز خاموشی آهنگی زمومی بوی آواریکه شمع طور میباشد
عبادت چیست غیر از اقتضای شوخی سعی بزی نا پست پیداشیشه هم مستور میباشد

من و ساز دکان خود فروشیها چه حرف است این جنون این فضولی در سر منصور میباشد
چه دارد آگهی غیر از قدح پیمائی حاجت بقدر چشم وا کردن نگاه محصور میباشد
علاج خارخار حرص بحال نیست جز مردن کفن این زخم ها را مرهم کافور میباشد
سراغ يک نكاه آشنا از کس می یابم جهان چون رکستان دتو شهر کور میباشد
ترنگی نیست کز شوقت به بندد در دماغ من سر عشاق چینی خانه فغفور میباشد
حرامش باین ظرفی ندارد ظرفی و مطروقش بمرد مینا همان یک نامه انگور میباشد
سیاهی ریخت بر آینه ادراك ما (بیدل) چراغ محفل تحقیق را این نور میباشد
نکه ز روی تو تا کامیاب میگردد تحیر آئینه آفتاب میگردد
چه فتنه بود ندانم بساعت خلقت که هوشیار نهم مستی خراب میگردد
فروغ بزم بیار آ مجیده امروز همین کاست که فردا گلاب میگردد
بفهم نسخه هستی چرانه ناز کنیم که نقطه ششك ما انتخاب میگردد
کشد کردن آرام نارسا تیپاست شکسته بالي نظاره خواب میگردد
ز عافیت گره اعتبار خویشتنم چو نقطه بگذرد از خود کتاب میگردد
زسیل کا ری اشکت ندانم دریاب که آرزو چقدر پشتو آب میگردد

ز گرم جوشی لعات بکسوت تمثال حباب برلب ساغر کباب میگردد
نگاه من بگل عارض عرقنا کت شناوریست که بر روی آب میگردد
بگیرد او جنون بكدر از عمارت هوش کاین بنا بنکاهی خراب میگردد
چو عمر تا کر شودی همنان خود داری قدم بهرچه گذاری رکاب میگردد
غرور طاقت ما با شکست نزديك است دمیکه قطره ببالد حباب میگردد
بحالیکه کانت مست جلوه چائیست کشودن مژه جام شراب میگردد
نفس بسینه (بیدل) ز شعله شوقت چو درد در قفس بیوه ناب میگردد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
نو بهار است وجهان سیر چمن ها دارد
اثر ناله عشاق ز هر ساز مخواه
هیچکس رنج سودای دل ما نشکافت
کفرو دین مانع تحقیق نیکان انشود
بطواف در دل کوش که آیینه مهر
مو بمو حسرت نیرنك تماشای توئیم

وضع دیوانه ما نیز تماشا دارد
این نوائیست که در پردۀ دل جا دارد
نفس سوختۀ لاله معما دارد
سیل هر سو که شرد راه بدریا دارد
جوهر باشی اگر دارد از آنجا دارد
شمع سامان نگه در همه اعضا دارد

دل اگر صاف شد از دهر زبان ایمن باش
ادب عشق اگر مانع شوخی نشود
نالم از هرزه روی ای پرهیزا تنك است
صد چمن لاله و گل زد قدم ر نكز بنك
و حشت ريك روان صیقل این آینه است
( بیدل ) از حیرت آینه ما هیچ مپرس

دامن آینه از خار چمن پروا دارد
ناله ما هم در نا صبور ثریا دارد
گرد ماکز شکسته دامن صحرا دارد
قمری از سرو همان کردن مینا دارد
که بصحرای جنون آبله هم پا دارد
نشئه جوهر تحقیق اثر ها دارد

تپید زندگی بالیدنی وحشت کمین دارد
نمیخواهد کسی خود را غبار آلود بیدردی
تصرف نیست ممکن در دل ما عیش امکانرا
بهریده ست پای شمع از خود میرو خود را
ندارد چاره از بیدستگاهی طینت موزون
کمال دانش ماکز فرا موشیست از عالم

نفس گرریشه پیدا میکند خاك از زمین دارد
اگر ماه و مدل داریم زاهد روء دین دارد
که این اقلیم را داغ غمت زیر نگین دارد
تپید واپسی هر کس نگاه پیش بین دارد
که سرو این چمن صد دست در يك آستین دارد
مشو مغرور آگاهی که غفلت هم همین دارد

عدم سرمایه ایم از دستگاه ما چه میپرسی
فسردن نیست دلدارینو در کنج گرانجانی
تو هم رنگی که خواهی جلوه کن در شتہ زار دل
شکنج چهرۀ اقبال باشد در خود دولت
باحرام محبت از کنار دل مشو ایمن
بریشك طینتان صد جهان عشرت نمی ارزد

شرار از نادستی يك شکاه واپسین دارد
که در هر جزو این سنگ آتش دیگر کمین دارد
سراسر خانه آئینه ام يك گل زمین دارد
بقدر نردبان قصر کیهان چین جبین دارد
هوای وادی مجنون مزاج آتشین دارد
نمیدانم که این آرزو دل را برین دارد

بدست یکعقدۀ زین عرصه نتوان تاختن ( بیدل )
و گر همر که بلی رخش صد دعوی قرین دارد

نهال و حشت ما غافل از ثمر نبود
حصار عالم مجاز کی دهان بلاست
رسن جس مکش منت سبکرو می
ز بسکه الفت مردم غبار پر و را یست
بغیر ساز عدم هر چه هست رسوائیست

ز خود برامیدن ناله یی اثر نبود
پناه دادم تیغت اگر سپر نبود
خوش است بار مسیحا بدوش خربود
فشار قبر چو آغوش یکد گر نبود
میاد سایه شب رسر سحر نبود

ز محو جلوه مجو لذت شناسائی
غبار هردو جهان در سراع ماخون کن
سراغ منزل مقصد ز خاکساران پرس
طلسم حسرت ما منظر تجلی اوست
زبان چه عافیت اندوزد از سخن (بیدل )

که چشم آینه را بهرۀ نظر نبود
ز رنگ باخته در هیچ جا اثر نبود
کسی چو جاده درین دشت راهبر نبود
غرور حسن ز آئینه محتم نبود
ز عرض نغمه خود ساز صرفه بر نبود

بپاساز هوش جوشیده بر کسب هنر بچد
کمان حلقه دام است آن صید نوا کن را
شب امید طی شد وقت آن آمد که نومیدی
امید عافیت کرهست از تیغ است بسمل را
زاکت کاه نازکیست یارب کلک تصویرم

طبیعت چون رسا افتد بمعنی بیشتر یچد
گر از چشم مدتی تار شکافی بر کمر یچد
غبار ما ضعیفان هم بدامان سحر یچد
عریق بحر الفت به که رموج خطر بچد
دو عالم رنگ کرداند سرموئی اگر بچد

باین آشفنگی ما را کجا راحت چه جمعیت
ز اسباب هوس رهرو به پیچن ناله کاهت زن
چنو نم داغ شد در کسوت ناموس خودداری
زسامان تعلقها بریدن عافیت دال
برنك شمع مجنون گرفتاری دلی دارم

هوای طره ات جای نفس بر دل مکر بچد
کره پیدا کند در هر کجائی رشته پر یچد
گریبانی چو کل دامن کنم ناز کمر یچد
هم در و ابست اگر این رشتها در یکدگر بچد
که زنجیرش گزانوا وا کنی چون مو بسریچد

بدل از خرام او مبادار خود روی ( بیدل )
که ترسم کردش رنگ عنان بار در بچد

غننها از قدح مستی و از گل رنگ می جوشد
جهان را بی تامل کرده نظام دزین غافل

نوای محفل قدرت بصد آهنگ می جوشد
که این حیرت فزا از سینهای تنگ می جوشد

غبار انداشت شرز قدم صد دشت گم دارد
در ین صحرا کجا سر بال طاوس است اجزایش

اگر در گردش آیی خانه بافرسنک می جوشد
غباری کز خود بالد همان نیرنگ می جوشد

نه غنچه سر بگریبان کشیده میماند
زبلبل و گل این باغ تا دهد سراغ
خیال نشتر مژگان کیست در گلشن
چوکل بذوق هوس هرزه خند نتوان بود
طراوت من و مانیکه مایه اش نفس است
ز بسکه رشتۀ ساز نفس کمیخته است
بهر چه وا نگری سر بدامن خاك است

زسایه سرو هم اینجا خمیده میماند
پر شکسته و رنگ پریده میماند
که شاخ گل برك خون کشیده میماند
دل شکستی بدهان دریده میماند
بخون از دل و دل چکیده میماند
نشاط دل بنوای رمیده میماند
جهان باشك ز مژکان چکیده میماند

زمین و زلزله کردن و صد جنون گردش
زپاس شیشه عشق دار بزم پسنك
هنوز زلف تو گیسوی مبهوشان بکمر
خیال کینه بدل کفر همره موئیست
گداخت حیرتم از نارسائی اشکی
غنیمت است دمی چند مشق ناله کنیم
حیا محواست خجالتش بدل نقاب درد

درین دو ورطه کسی آرمیده میماند
ز گریه صبح طرب تا دمیده میماند
بنا ر سائی ناله رمیده میماند
بصد قیامت خمار خلیده میماند
که آب میشود و محو دیده میماند
نفس بصفحه هستی کشیده میماند
که داغ حسرت ( بیدل ) ندیده میماند

نه نخل میدمد اینجا نه خشك میبارد
دگر چه چاره بجز خامشی که همچو حباب
بهار این چمن از بسكان و حشت اند و داست
بحیرتم که نگاه از چه حیرت آب و هم
مخور فریب مروت زچرخ مینا رنگ
خطاست تهمت جرات بسجز مابستن

برین نشان که تو داری خدنگ میبارد
بر آینه کینۀ ما آه سنک میبارد
زداغ لاله جنون پلنگ میبارد
ز خار و گل همه حسن فرنگ میبارد
که جای باده ازین شیشه سنك میبارد
هزار آبله روی اشک میبارد

فریب ابر کرم خورده ازین نافل
وداع فرصت برق و شرار خرمن کن
به پرسش دل بیما که سوده ناخن
دل شکسته مخسبان یاد نر گس کیست
زا بیاری کشت حسد تسلیا کن
مخواه غیر تو هم ز اغنیا ( بیدل )

که قطره قطره همان چشم تنگ میبارد
بزردی که شتاب از درنگ میبارد
که رنگ خون پمارت ز چنك میبارد
که اشکم از مژه ساغر بچنگ میبارد
که خون عافیت از ساز چنك میبارد
که ابر مخروع این قوم سنگ میبارد

نه مفصل نه مجمل دارد
زیر چرخ از امل برهان نیست
در تجمل چه ممکن است آرام
سایه در خواب میشمارد کام
گر چه هم اول آخر است آخر

ماز من حرف مهمل دارد
سر این رشته مغزل دارد
پشت این بام دتبل دارد
عاجزی کشمکش تخیل دارد
ليك آخر هم اول دارد

اوج اقبال نه فلك ديديم
سوختگان عيوب جاه مباش
عشق هر کس میکرد است اینجا
مصلحت هاست وقف موی سپید
کار مجنون بطرۀ لیلی است

سير يك پشت باسل دارد
تاج زرین سر کچل دارد
آکهی چشم احول دارد
هر سری فکر صندل دارد
قصه ما مسلسل دارد

( بیدل ) از حیرتم گذشتن نیست
آب آئینه جدول دارد


حرف الدال
انه هستی از غنچه ام شیار ناله میکیرد عدم هم از غبار من عبار ناله میکیرد لب دانم دل آزرده ام بشوق ما بوسم که صدجا میروم راهم غبار ناله میکیرد
بهم در دکر دارد نوای ساز مشتاقان نفس در دیدن ایما اختصار ناله میکرد غریق کل کرده ام از شرم مطلب ليك استعنا همان چون موج اشکم آبیار ناله میکیرد
بکیرد جرا دود از سپند ناتوان من نمیدانم جرا در آتش خار ناله میکیرد اکر مطلق عنان کردد سپاه اضطراب دل دو عالم شوخی يك چسوار ناله میکیرد
ادب هرچند محو سرمه کرداند غبارم را جنون شوق راه انتظار ناله میکیرد فدا مشکل که کردد پرده دار نا کسهیایم حس من آتش از رنك بهار ناله میکیرد
شکست ساز هم آهنگ هادارد درین محفل چو بیدل شیشه خوشی اشتهار ناله میکیرد نمیدانم کرا کم کرده است آغوش امیدم که حسرت غالبا در کنار ناله میکیرد
زخاکستر کذشت افسانه داغ سپند من هنوزم کردشمع مزار ناله میکیرد فلك نازیست ( بیدل) تر ا وضع خویشتن داری نه هر کس رفت از خود اعتبار ناله میکیرد

نهام تیغ عالم كير هستی موج می باشد خدنك دلفشین نقضه را تقدیر می باشد جند قهراء خیال جلوه ات نقشی نمی یابم مجز حیرت کسی در خانه آئینه کی باشد
زداغ عافیت رنك امیدی نیست عاشق را محبت هر چون کلشن بیداهم چه شی باشد زالفت جشم یکتائی رنك و بوی این کلشن که میفرمم نکاه عبرت آواری زپی باشد
تغافل برنتابد از سر این خاکدان همت کرمشق نامت طی کردن ساغر رگی طی باشد بیادی هم نمی سنجم نوای عیش امکارا بکوشم ناشکست استخوان آوازی باشد
ندارد از حوادث فرصت هر دست طاقر داری نوایای شکست خویش را امواج می باشد توان از يك تغافل صدهزار هرزه کوبیستن جدارم رفت طبعت عظمت برزقی باشد
جنون جوش است امشب محماسی كیفر د مستان مبادا چشم مستی در فضای جام می باشد زشور عجز ما كردد فلک را لرزه میكیرد هجوم ما و خس در دی آتش فصل دی باشد
قفص فرسوده این نكتد ايم ای هوس جو اشو که میداند زمان رخصت پرواز کی باشد نیابی جز امل شیرارۂ سختی تقان ( بیدل) مدار استخوان در بند بند خلق پی باشد

نيرنك امل كل قا بود امید بهار مدعا بود كی محرم اعتبار ما نیست آئینه ما خیال ما بود
حیرت همه جا ترانه سیز است آئینه و عکس يك نوا بود شادم که شهید یکنم را خندیدن زخم خون بها بود
خونیکه نریختم بیابت پا مال تحیر حنا بود آبرنك که آشکار جستیم در پردۂ غنچه حیا بود
دل نیز نشد دلیل تحقیق آئینه بعکس آشنا بود کر محرم جلوه ات نکشتیم جرم نکه ضعیف ما بود
فریاد که سعی بسمل ما چون کوشض موج نارسا بود کغردی اشک بوی خون داشت این سبحه ز خاك کر بلا بود
بر حرف هوس ييال هستی دخل که تاشتم بجا بود ( بیدل ) زسر حماد دنیا بی حاسد کيا بي عصا بود

وحشت مارا تعلق رام نتوانست كرد باده ما هیچکس در جام نتوانست كرد در عدم هم قسمت خاكيمار آوار كيست مرك آثار مرا انجام نشوانست كرد
رحم کی بر حال محرومی که مانند سپند سوخت اما ناله پیغام نتوانست کرد بی دماغیم ليك بال از نامها میزنم ای خوش آن عنقا که ساز نام نتوانست کرد
آرزو خون شد ز استغنای معشوقان مپرس من دعاها کردم او دشنام نتوانست کرد در جنون یکشت محرز قید و آبخنم سیاه يك علاج از روغن بادام نتوانست کرد
عمرها برده نفس اما بالنکاء دل مرغ مار داز حر در دام نتوانست كرد با وصبحی داشت طوف دامنت اما جود كره مارا جامه احرام نتوانست كرد
نشاه خواهی آب کن دارا که اینجا هیچکس بی كدار شیشه می در جام نتوانست كرد در جنون زاریكه ماحسرت كین راختیم آسمان هم یکنفس آرام نتوانست كرد
كردش صافست از مکروهن دنیا بچه باك قبح شخص آئینه را بد نام نتوانست کرد آب زر ( بیدل) را هنى عجرها چندم آرم آن ستمکر يك نکه انعام نتوانست كرد

وحشتم کريك طپش در دشت امکان بشکفد تا بدامان قیامت چین دامان بشکفد اشك مركان زور باز حسرتم غافل مباش ناله اندو ماست آنکل کز نیستان بشکفد
كوشم مزده وصلی که از پرواز شوق غنچه دل در برم تا کوی جانان بشکفد میتوان باصد خیابان چشم طرح داد يك مژه جشمیکه بر روی عزیزان بشکفد
تاقیامت در كف خاكيكه نقش پای اوست دل طپد آئینه نالد کل دمد جان بشکفد هستی جاوید ریزد از دامان عدم يك تبسم دارا كز آن لعل خندان بشکفد
کامروشان جنو نرا دستگاهی لازم است غنچه این باغ ترسم بی گریبان بشکفد تالبا از لخت بیدردی دل آشنا یارب این کلشن بخون عندلیبان بشکفد
نيست غير از شرم حاجت ایر کلزار کرم میکند سائل عرق تا دست احسان بشکفد رواد مايوس( بیدل ) بشت دستی میكرم غنچه این عقده کاش از سعی دندان بشکفد

وداع سرکشی کن کر دلت راحت کمه باشد چو آتش داغ شد جمعیات نقش نكين باشد زمیر نك فلك واكن غبار حزن در کیرد ز خواب میکشان مینا جرا اندو مکین باشد
نکاهی گر رسد تا او لاهز كان مفت شو خها درین محنت سرا معراج پروازت همین باشد لب دامن نکیرد بد آشتای حرف انشخص چوشمع سنك کوهر وقف کوش آستین باشد
کرفتاری عیدی دلنشین است اهل دولت را كذا انكشتشان در حلقه انكشترین باشد سراغ عافیت احرام مركم میکند تلقين مكر آن کوهی نایاب در زیر زمین باشد
بقدر نا خزند کل میکند شور جنون من به پروار شهرت نام را نقش نكين باشد چه امکانست سر از حلقه رقابت بر آوردن سیند بزم مارا ناله هم آتش نشین باشد
درین معبد خدارا مایه توقیر طاعت کن که چون خاکت ده نام سجده وقف جك جين باشد كزت شخصيت دامن زن و كز كلشيست برق افكن محت جزفنای ما تهی خواهد يقين باشد
اشارت میزند ( بیدل) خط طرف بنا کوشش که هر جا جلوه صبحیست شامش در کمین باشد

وداع عمر جنین یاد اختیارم کرد سحر وعادن پیری سمن بهارم کرد رنك ديده يعقوب حيرتى دارم که میتوان فلك خوان انتظارم كرد
تعلق نفسم سوخت تا کجا نالم غبار و هم كران كشت تا غبارم کرد دل ستم زده صيد عا لم نظم برد شکست آيشه باماسمی در يارم كرد
غبار میدمد از خاك من قدح در دست نسكاه مست که سبح مر مزارم كرد به نیم جشم زدن قطع شد وجود و عدم کذشتكی جقدر تيغ آبدارم كرد
نهفته داشت قضا سر نوشت مستی من نم عرق زجیین شیشه آشكارم كرد کنون زخود مژه بندم که غیرت هستی غبار هیده جهان دستگاه بارم كرد
امید روز جزا زحمت خیال مباد مى نسوزده درين الجمن خمارم كرد جو شمع جاره ندارم زسوختن ( بیدل ) وفا کنی بسرم زد که داغدارم كرد

وداع كامم تا كى كند بيك جکر پروز شب از برجيدن دامان كريبان سحر ریزد نیم فرهاد ليك از دلكرانی کامتی دارم که بار ناله من بیستون را از کمر برزد
درين كلشن چو شبنم از محيت چشم آن دارم که سر تا پای من بكدازد و يك چشم تدرزد مجوشد در هجوم آرزو غیر از كبار دل کف خویست اگر این رنکها بريك دکر ریزد
جهان را اعتباری هست نام يك مشقاق جو چشم آید بهم ناچار مزكان از نظر ریزد سپهر رک اصابت نيست آه حسرت مارا همان بهتر که این آتش به بنیاد اثر ریزد
محبت کشته را سهلست لشك از دیده افتادن که عاشق کرد اکر از دامن افتاده جکر ریزد هوس چاكى آماده است اسباب ندامت را حذر زان شیوه کز محاصل خاك بسر ریزد
با ش از خرامش كيك اکر دو زد نظر (بیدل) خجالت در غبار نقش پایش بال و برریزد


وضع فلك آنجا كه بيك حال نباشد
رنك من و تو جمله بيك مال نباشد
تا وانكرى رفته از ديده احباب
آب آبسه زدانى در مال نباشد

گردن افرازى كه در ين مزرع غيرت
چون دانه سری بست که پامال نباشد
دارا نظری طعمه بهای لمبین
آرایش این آینه تمثال نباشد

عینی بتر از لاف كمالات ندیدم
در ميكده لب تشنة اقبال نباشد
از ذكر محبت دل ما غیرت افتاد
در قحط وفا جرم مه و سال نباشد

امروز كز انصاف دهند داد طباپع
كس منتظر مہدی و دجال نباشد
ای آينه هر سو كذری مفت تماشاست
اميد كه آهيت بدنبال نباشد

دامان كرى كير و نوای همه بشنو
تا پيش تو صاحب غرضی لال نباشد
خفت مكش از خلق و باظہار غنا كوش
هر چند بدست تو زر و مال نباشد

در هر كف خاكی كه فتاديم فتاديم
پهلوی ادب قرعه رمال نباشد
تم میکشد اندیشه عشقی مزه ام را
مغز قلمم زكى من نال نباشد

آزادکی و سير كريبان چه خيال است
(بيدل) سر پرواز ته بال نباشد

وعده افسونان طلسم انتظارم كرده اند
پای تا سر بيكدل اميدوارم كرده اند
تا نياشم بعد ازين محروم طوف دامنی
خاك بر جا مانده بزم غبارم كرده اند

پرهی آیم ز آغوش شكست رنك خويش
همچو شمع از پر تو خود در حصارم كرده اند
بعد مردن هم زحالت من كرانجانی نرفت
از دل سنكين همان لوح مزارم كرده اند

يكنفس بی چاك نتوان يافت جيب هستيم
زخمى خميازه مانند خمارم كرده اند
نخل تمثال سرا پا نشو و نما پيداست چيست
صافی آينه را آبيارم كرده اند

میتوان صدرنك كل چيد از طلسم وضع من
چون جنون تقدیر بنیاد از بهارم كرده اند
حاصل نقد انفعالم كيسة دلتست و بس
همچو شمع از سوختن كل در كنارم كرده اند

بی بهاری نيست سير تيره روزيهاى من
انتخاب از داغ چندين لاله زارم كرده اند
هستيم حكم قضا دارد نمیدانم چو صبح
تهمت آلود نفس بهر چه كارم كرده اند

تا بود دل در بغل نتوان كفيل راز شد
بختم تا پشبه دارم پرده دارم كرده اند
بی هوای پست (بيدل) شوم وامانده ام
از كداز صد پرى يك شيشه وارم كرده اند

وهم بلنده پست جاه جند دانسه كنند
كر آفتدى زبام و در سايه بساطه كنند
رفع غبار و هم وظن آنهمه كذب داشته است
يك مژه كر بهم خورد نطق جهان تبه كنند

داد نشان میكشان كربدهد سپهر دون
جام برو تهی همان كار هلال و مه كنند
جمع شدن بجمع خويش مقدم نفس شمار
يك كره است ششجهت كس بدل كره كنند

شمع بحسرت فتاكه سحر در آ مدست
كاش نسیم دامنی پنكه ما پنكه كنند
محو صفای شوق باش تا طر ينكه حضور
سير هزار رنك كل آينه بی تمنا كنند

طبع فضول ظالم است دادش از انفعال خواه
خجلت اكر راه يست قدر عرق سبه كنند
در طلب غنا چو شمع عيب بعجز سودنست
آبله بشكند بیا ناصر ما كله كنند

بعد تهى شدن ز خويش از شدت چه فايده
شرم كن از حساب اكر صفر يك نوده كنند
غير توقع كرم هيچ نداشت زيد كی
نالد چو د ردهدم نادو نفس كنه كنند

كر نه بمسرض مده خاك در قضا شويد
(بيدل) نا اميد مارد نجه بار كه كنند

هستيم احرام تاز نو نمكيان عيان كنند
حيرت در آب آينه كشتی روان كنند
زنجیرها خندد ازهم بتیغ غمزت
خون چكيده را چمن زعفران كنند

چشمت به محفلی كه تغافل كند بلند
بی هم بحال سرمه نياز فغان كنند
از فرصت كذشته رسيدن كذشته كير
رنك پريده در چه بهار آشيان كنند

خاموش باش روز دل وريه بی ادب
مردم زدن يك آينه وارت زبان كنند
از فعل زشت دشمن آسايش خوديم
مارا مكر بخويش حيا مهربان كنند

آن شعله طينتم كه بي طعمة كداز
مغزم چو شمع پرورش استخوان كنند
لذير پہلویم ستم است از هجوم درد
ترسم كه بوريای حيانيستان كنند

در خاك من غبار قیامت پر فشان
خواب عدم كجا مژه ام را كران كنند
بیدل صفت بساخته رسا يده ابورق
سطری ز خون مكر سيقم را روان كنند

یا رب اثرم که غبار سيا چو صبح
دامان چيده فلك نردبان كنند
تمثال من چو صورت عنقا همين صداست
چيز یم كه آينه ام امتحان كنند

ای آينه عيوب مثالم برو میار
يكداز با عرق ته آبم نهان كنند
(بیدل) مخوان فسانه بخت سياه من
کافل را میاد چوشب سرمه دان كنند

هر جا صلای محرمی راز داده اند
آهسته ترزبوی كل آواز داده اند
سرها بتيغ داد زبان لبك چاره نيست
بر شمع ما همين لب نماز داده اند

زاین يك نوای نی كه جنون كرده در تراز
چندين هزار نغمه بهر ساز داده اند
مژ كان بكار خانه حيرت كشوده ايم
در دست ما كليد در باز داده اند

مريغان اين چمن همه چون شيم سحر
كر بيضه داده اند به پرواز داده اند
از نقد وجنس عالم نيرنك چون نفس
ما را شمرده اند همان باز داده اند

سازيست زند كی كه خوشی نوای اوست
پیش از شنيدنت بدل آواز داده اند
بفرصتی كه بست مكش حسرت ايش رار
انجام كارها بيك آغاز داده اند

خواهى بشك نظر كن و خواهی يقين شناس
آينه خيال تو پرداز داده اند
ايشمع ناز كن تو بسامان عشرتت
رنك بهار خرمن كل باز داده اند

(بيدل) تو هم بساز دوروزیکه عمر هاست
اوهام داد آينه تاز داده اند

هر جا طپش شمع در بخانه نهفتند
ناموس پر افشان پروانه نهفتند
آشفتگی داشت خم طرة ليلى
در پیچش موی سر دیوانه نهفتند

هواری از انديشه اضداد بيم خورد
چون اره دم تيغ بدندانه نهفتند
از سلسلة خط نيم نقطه میرید
تاریشه قدم زد مجنون دانه نهفتند

شد هستی بی پرده حجاب عدم ما
در كنج عيان صورت ويرانه نهفتند
در چاك كريبان نفس معنی راز يست
باريكی آن مو بهمين شانه نهفتند

مانجره دل ماند جهان چه توانكرد
هر چند كه بود آينه در خانه نهفتند
بی سیم خط جام محال است توان يافت
آن جاده كه در لغزش مستانه نهفتند

در پردة آن خواب كه چشتم همه پوشيد
کس نيست بفهمد كه چه افسانه نهفتند
کار همه با مشکل يكدر كرافتاد
فرياد كه آن معنی بيكانه نهفتند

حسرت بدل از مطلب ناياب جنون كرد
خميازه ميان كشت چو پیمانه نهفتند
( بيدل) بتقاضای نفيين چه توانكرد
پوشيد كی بود كه در خامه نهفتند

هر جا نفسى هست ز هستی كله دارد
ديوانه و هشیار همين سلسله دارد
پيچيده بپای طلبم دامن دشتی
كز آبله صد ريك روان قافله دارد

معذورم اكر طاقت رفتار ندارم
چون شمع زسر تا قدمم آبله دارد
بشتاب دل متلقزم بجر سرابست
از وضع حيرنى قفس ما كله دارد

بیکانه كيفيت غيب است شهادت
چند انكه زبان تو زدل فاصله دارد
محمل کش تسلیم زخون رفتن اشکم
اين قافله يك لغزش پا را حله دارد

در وادی فرصت سير و رنك قدمی نیست
دل می رود و دست فسوس آبله دارد
بردحشت ما خورده مكيرید که عاشق
چون اشك همین يك دل بی حوصله دارد

پنگچند توهم خانه بروش من وما باش
آفاق در آواژ جرس قافله دارد
درد سر كل چند دهيد ناله بلبل
( بيدل ) غزل ما لشنیدن صله دارد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
(حرف الدال)
هر چند محقق قرب تو مقدور نباشد
درد دل کرمی دور نباشد
آثار غرور انجمن آرای شکست است
چیزی طرب مجلس فغفور نباشد
دیشیشه قلقل هوس ما مکدارد
آن نشئه که مغز سر منصور نباشد
پیغام وفا در گره سعی هلال است
عنقا به نما جز به پر صور نباشد
انجاز منت قناعت مکشا کف بدنامم
تا دست تو خمیازه مخمور نباشد
از بستره کشاد دو تحقیق میندیش
چشم مژه سیلست دلت کور نباشد
باران غم در سر دی افلم ندارد
باید خنکای تو کافور نباشد
یکدر زطبیان و خیالات فضولی
داغ ازل جز بسر طور نباشد
در وادی تحقیق چه حرف است سیاهی
گرخامدل شبنمی مامور نباشد
نقد دل و بامزه زرد چه خیال است
این آبله سر دکف مزدور نباشد
ما سوختگان رهمن قافله شمعیم
در دامن ما صد دل و مقدور نباشد
و هم زدن الفت دلها نپسندید
دکان حلب خوشه انگور نباشد
(بیدل) زشرر شور تعلق بجنون زن کز خانه زنجیر تو معمور نباشد

هر چند چودامان نگهم حشم نباشد
در عرض بعیبانی آینه کم نباشد
پیش از خیال هستی باید در عدم زد
این دستگاه خجلت کو یک دو دم نباشد
موضوع کسوت جود دامن فشانی هست
دوخته آستین ها دست کرم نباشد
از خوان این بزرگان دستی بشوی و بگذر
کانجا ز خوردنیها غیراز قسم نباشد
حيف است تنگ افلاس دامان حمید گیرد
تا ناخنیت در دست کس بی درم نباشد
غفلت هزار رنگست در کار گاه اجسام
چون چشم خواب یارا مژگان بهم نباشد
بی انتظار نتوان از وصل کام دل زد
شادی به قدر دارد جانیکه غم نباشد
روزی در این سرا كاب باید غنیمت انگاشت
ای راحت انتظار ان هستی عدم نباشد
دل داغ سوختنت است از انفعال تقدیر
کسر نگون نگردد خط در قلم نباشد
در عرصه که نقد گرد ضعیفی ما
مژگان بلند کردن کم از علم نباشد
از ما سراغ ما کن و هم دونی رها کن
جانیکه مانیابیم آینه هم نباشد
همچون غبار قاصد کفر و دین میمانست
دل صید تماشا است دیر و حرم نباشد
از شاخ بید مجنون مچیار بی بریها
کاین بار رخساره دوشیکه خم نباشد
عر بست گوهر ما رفته است از کف ما
این آبله بباید زیر قدم نباشد
وحدت کمین نشسته است کز وهم از مجنون
مگذاز با خدا هم تا دیده نم نباشد
چون عمر رفته (بیدل) پی می فشان سراغم
جز دست سوده ما را نقش قدم نباشد

هر چند دل از وصل قدح نوش نباشد
رنجیکه زباد تو فراموش نباشد
حرفیکه بود بی اثر ساز دعایت
یارب زبان تابد و در گوش نباشد
حاشیکه بکردش زند انداز نگاهت
چندانکه نظر کار کند هوش نباشد
آنجا که ادب قایل دیدار پرستیت
وا کردن مژگان کم از آغوش نباشد
در بزم محبت که ادب آبنه دار است
خاموش به آن شعله که خاموش نباشد
گویند صحرای قیامت سحری هست
یارب که جز آن صبح بنا گوش نباشد
خلقيست خجالت کش مخموری هستی
این غم کده را غیر عرق جوش نباشد
مرآة قدم وسع جباست مخیدن
خال غبی جز بچین دوش نباشد
(بیدل) چه خیال است کمال تو تپیدن آیینه خورشید قد پوش نباشد

هر جا که لجاوت چو آنهاد می ایجاد کرده
چه خیال است که امروز تو فردا کرده
در مقامی که بود ترك وطلب امکان
رو دنیاست همان کوچه زدنیا کرده
جمع شو میکرد دائره چرخ برا
قطره چون قال کهر ز دول دریا کرده
رستن از پیج و خم رشته آمال کراست
بکسل از دو جهان تا کره وا کرده
نور دل در گره کسب قبول سخن است
بنفس کوچه دهد سنگ که مینا کرده
سخن بی سرو پا تفرقه ساز حیاست
آب چون پر در فواره زد اجزا کرده
طور مستان نه کشد تهمت تغییر و فا
خط ساغر چه خیال است چلیپا کرده
عجز تقریر من آخر باشارات کشید
ناله چون راه نفس کم کند ایما کرده
نامه رمق نفس در بر عنقا بند
سر این رشته ندانست که پیدا کرده
کعبه و دیر مکوگرد تو گشتیم بس است
آسمانیست سر شوق که می جا کرده
آوهن آزادی موج نخواهد (بیدل) سرچو گردید گران آبله پا گردد

هر دل از ناله بساز اثری میخواهد
ریشه پیراهن مرهم ری میخواهد
مرگیا نکهت کل پیرهن رنگ درد
نیست پوشیده که از خود سفری میخواهد
قطره هر گاه کشد سر بهوای نیسان
شوق جمعیت وضع گهری میخواهد
اضطراب پروبال آینه پرواز است
باز نزمیدن مژگان نظری میخواهد
هر کجا چشم پرد مژده دیداری هست
هر کجا دل طیش آرد خبری میخواهد
برق هر جلوه تماشائی ناز دگر است
حرص خورشید غبار سحری میخواهد

هم سخن سازی که خواهد صید معنها کند
چون زبان می باید اول خلوتی پیدا کند
زنهار از صحبت بد طینتان پرهیز کن
زشتی يك رو هزار آینه را رسوا کند
سحرها میبایدت باین کمال ساختن
تا همان خاموشیت چون آینه گویا کند
میکشد بردوش صد طوفان شکست حادثات
تا کسی چون موج از ین دریا سری بالا کند
هر ذره گرد از صحبت صاحب نظر گیرد حیا
آب گردد رود چون در چشم مردم جا کند
آه گرمی صیقل صد آینه دل میشود
شعله چون شمع چندین داغ را پیدا کند
بی گداز خود علاج کلفت دل مشکلست
کیست غیر از آب گفتن عقده گوهروا کند
میدمد صبح از گریبان صفحه آینه را
از غشای خطت کرجوهری افشا کند
شانه را اقبال گیسویت عسق سرمایه کرد
و قدر بندی خوش که با چاك چگر سودا کند
خاك مجنون را عصای نیست غیر از گردباد
ناله کو تا بنای شوق ما بر پا کند
سخت دور افتاده ایم از آنجا ز یک انتخاب ار
زین کلستان هر که بیرون جست سرما کند
بی خطابی نیست (بیدل) اضطراب هل درو
اشک چون بیتاب گردد لغزشي پیدا کند

هر سو نظر کشم و جز این جلوه رنگ دارد
آینه خانها را يك عكس تنك دارد
پیش و کم تو د ماست نقص و کمال فطرت
میزان عدل يكتا شرم از دو سنگ دارد
خفاش و سایه عمر بست از آفتاب دور اند
از وضع شیره طبعان تحقیق ننگ دارد
صيادی عیادت کر مطلب تناسب
زین دامگاه عبرت جستن خدنگ دارد
عالم جمال یار است بی پرده تکلف
اما کسی چه بیند آینه زنگ دارد
گردیده کز که دیده است بار کاروان امید
افسوس فرصت انجا چندی درنگ دارد
دین کارگاه تمثال نازل قناعت اولیست
از هر کلی که خواهی آینه رنگ دارد
آسان نمیتوان شد غیرت شريك مجنون
از خانه رهبانود صحرا پلنگ دارد
کس تا کجا بمالد چشم تأمل اینجا
سیر سواد هستی صد دشت بشنگ دارد
شغل دگر نداریم جز سر بیا فکندن
شمع بساط تسلیم يك كل بچنگ دارد
پیری دمی که گل کرد بی بای دور من نیست
چون شیشه سرنگون شد قلقل ترنگ دارد
آیینه عالى را بی رو نمودن غرور د
آغوش سینه صافی کام نهنگ دارد
تلاش چشم مستی گرماده است رنگم
تصویر من کشیدن چندین فرنگ دارد
در طبع من که دیدم سعی نگین زتانیست
ناکام بی نشان پست این کوه سنگ دارد
(بیدل) تلاش دولت نشه هزار عیب است پرده بان دریدن رفتار لنگ دارد

هر کجا آیینه حسن جنون گل میکند
دود سودا بر سر ما کار کا کل میکند
قلب ما خنده یکسر شکوه درد دل است
هر قدر خون می خور د این شیشه قلقل میکند
سینه چاک شوقم از فکر پریشانم چه باك
هر که گرد دشانه بازلف و کاکل میکند
دل چه سان با خامشی سازد که یار جلوه ات
جوهر آینه را منقار بلبل میکند


سحيفه ۲۲۸ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

دستگاه شوق خاك زجود داری برا خانرا آشفتگی گردون محمل میکند منزلت خواهی مدارا کن که در فواره آب اوج دارد آنقدر کز خود تنزل میکند
جلوه مستی شوق سر تا پایک سانم چه سود دیده ور اندیشه حیرانی تغافل میکند ا هگر نقد نفسها ریخت در جیب فنا از تردد هر که بیدل بند توکل میکند
از سلامت دست باید شست و زیند را گذشت موج اینجا از شکست خویشتن پل میکند موج چون برهم خورد بیدل همان بخراست و بس گم شدن از و هر هستی جزو را کل میکند

هر کجا سعی جنون رهزم جولان بشکند کوه نادشت از هجوم ناله دامان بشکند دل بخون میغلطد از باد قسمهای یار همچو آن زنجیر کا بر روی پیلان بشکند
دل شکستن تاب او را آنقدر دشوار نیست میتواند عالمی فکر پریشان بشکند بر نمی دارد تامل نسخه دیوانگی کو کسی اندیشه در مضمون هذیان بشکند
برافاق خانه ابروی او دل بسته ایم پاسبان مینا همان برطاق نسیان بشکند هیچکس در بزم دیدار آنقدر گستاخ نیست الغما در دیده آئینه مژگان بشکند
کوه هم از ناله خواهد رنك تمكين باختن كر دل مانا بحرف پوچ نادان بشکند باد در شان ظالمان هم بر حساب غیرت اند سنك اگر مرد است جای شیشه سندان بشکند
لقمه بر جوع مردم خوار غالب میشود به که دانا گردن ظالم باحسان بشکند بی مصیبت کریه بر طبع درشت سود بیست سنك در آتش فکن تا آبش آسان بشکند

بر سر چغز ( بیدل ) تا بکی لرزد دلت چوز نوح آن جاکه هم در دست طفلان بشکند

هر كجا شمع تماشای تو روشن میشود از زمین تا آسمان آئینه خرمن میشود ما ضعیفان لغزشی داریم اگر رفتار نیست سایه را از پا فتادن پای رفتن میشود
موج گوهر با همه شوخی ندارد اضطراب سعی چون بی مقصد افتد آرمیدن میشود بسکه غفلت در کمین انقلاب آکهیست تا کسی چشمی کند بیدار خفتن میشود
کز چنین افسردن دل عقده ها آرد ببار دانه ما ریشه گرنا کرده خرمن میشود فتنه دارد جهان ماه من كز آفتش زند کانان عاقبت مشتاق مردن میشود
طبع ظالم از ریاست عیب پوش عالم است آهن قاتل جو لاغر گشت سوهان میشود از فروغ جوهر بی اعتبار بها مپرس شمع ما در خانه خورشید روشن میشود
آفت دق قضا را چاره نتوان یافتن این گلستان هر چه دارد وقف گلخن میشود صنعت حق روزی تیقش تماشا کردنیست بسمل ما میتپداند بال و گلشن میشود
فضل غفار است اما عجز بی دست و پاست من نخواهم او شدن هر چند او من میشود پیری و اشك ندامت هم چو صبح و شبنم است ( بیدل) آخر حاصل ما هر شب روشن میشود

هر كجا عبرت بدرس وعظ رهبر میشود صورت پست و بلند دهر منبر میشود چشم حرص افزون مقدار جهان مختر همچو اعداد اقل كز صفر اکثر میشود
بهر آغوش فنا در منزل آرام نیست کشتی ما را همان گرداب لنگر میشود در محبت پیش ازین ناکام نتوان زیست از گداز آرزوها زندگی تر میشود
از سلامت اینقدر آواره کرد خانه ام گرد ما کز بشکند سد سکندر میشود آه نالم سوز دارد رشته پرواز ما شعله آتش بر و بال سمندر میشود
آخر کار من و مای جهان بیند کی است نیکه از دامن عریض چند انکه جوهر میشود راحت جاویدم از پهلوی عجز آماده است سایه در هر جا برای خویش بستر میشود
ناتوان رنگم سراغ شعله ام از درد پرس بیست جز آه حزین چون ناله لاغر میشود قامت خم خجلت عمر تلف گردیده است هر قدر مینا تهی شد سر نگون ترمیشود

بسکه ( بیدل) زین چمن با درد کام سوختیم در سبد شبنم من غنچه مجمر میشود

هر کجا عشاق را در مطلب منظور شد رفتن رنك دو عالم خون يك ناسور شد رنك منت برنمیدارد دل اهل صفا صبح زخم خویش را خود مرهم کافور شد
بسکه دیدم الفت آفاق لبریز گزند دیده احباب برمن ناله زنبور شد بیقرار ان معاع حسرتى ميسوختند پیشتر ز ازرده پرورده چراغ طور شد
دل چه سامان کز شکست آرزو برهم بچید بسکه موا ورد این چینی سر فغفور شد بزم بی تصویری صرف تماشای کجاست دل خرابی کرد کاین ویرانه ها معمور شد
ترك انصاف از رسوم انتظام این نیست بسکه چشم از معلم پوشید خامه کور شد ناله طوفان غضب از چین ابرو باك نیست از شکست پیل نقره سیل چون زنبور شد
زین همه حسرت که مر دم در خمارش مرده اند جمع شد خمیازه چندو دهان کور شد آبلہ پی سهمی پامردی کی آید بدست ریشه ناله از دویدن صاحب انگور شد

مخت پیریست ( بیدل ) حاصل عیش شباب هر که شب می خورد خوا هد صبحدم مخمور شد

هر کرا اجزای موهوم نفس دفتر بود کر همه چون صبح رنجر خش بر دلبر بود عشرت هستی بقدر دستگاه وسع اوست تلخی را دود برخاست و گل اخگر بود
هر که هست از هدم تا جنس ابقا میکند رنك فرصت خون فاسد دردم نشتر بود بالدب در کن بخوبان ورنه در تیغ تغافل بال پروانه کلوی شمع را خنجر بود
نا توانی از غبار بیکسی سربرمتاب کوهی از گرد یتیمی صاحب افسر بود مایه نو میدی در کار دارد سعی آه بی تکلف دست مکن تیر ما را بر بود
همچو مجنون هر گز از داغ سودا ام مپرس گرد بارش خیمه بريك روان لشکر بود ای جنون زنجیر نافرسای گردون بشکنیم طالع برکشته تاکی گردش ساغر بود
بی فنا مزگان براحت کرم نتوان یافتن شمع را خواب فراغت در ره صرصر بود کسرائی و اکشم از وحشت موهوم خلق آئین این کاروانها فاش خاکستر بود

انحراف طور خلق از خلت ایجاد کیست کج نباید سطر ما ( بیدل) اگر مسطر بود

هر کرا دیدم زلاف ماه من شرمنده بود شخص هستی چون سحر هم غافل و زنده بود ماجرای چرخ با دلها همین امروز نیست دانه کرداشت دایم آسیا گردنده بود
خود فروشان خاک گردیدند و نامی چند ماند عالم عنقاست اینجا نیستی پاینده بود خلق ازین آفاق شك خفت میکند بنده ها ربطی اگر میداشت دلقی دژنده بود
آرزوها در کمین تب غیرت خاک شد کام هم چو عود رفتن زخمی کننده بود صورت آئینه جز مستقبل تمثال نیست بی تکلف رفته ما بودا گر آینده بود
ز کشتها نهایت کانجوش از غبار این چمن خونی بشکافی از حیا چشمی بخاك افگنده بود بی سر فرهاد ناقدر قیامت میکند تیشه کزی تیزی روی شیرن کنده بود
عالم از بین انجمن در خویشتن دزدیده رفت تا کجا بوی چراغ زندگان تابنده بود هستی و مخموری این بزم بی تغیر نیست باده نابوده است یکدر رنك کر ماننده بود
نه فلك دیدیم و نگذشتیم از راه دونی از دم یکشیشه کز این شیشه ها آکنده بود دوش چو با اختیاری مبحث تحقیقی داشت جز مخیریت نزد (بیدل) چه ساز زنده بود

هر کز بدستگاه نظر یا نمیرسد کور عصا بدست به بینا نمیرسد
کل خاك کشت و شوخی رنگ حنا نیافت افسوس جبه که بآن پا نمیرسد
از نقش اعتبار جهان سخت ساده ایم تمثال کس بآینه ما نمیرسد
مارا چوسیل خانه بسر گردش است و بس تا آسمان که دست بدریا نمیرسد
يك مست نید مد سحر وشام روزکار هیچ آفتي بمان كل رعنا نمیرسد
بر من دهان پاره ما بخود از میری طمع مطیع ما بعصا نمیرسد
آخر بخاك خفتى قدم خاك شدن است آئینه پیش یار کسی وا نمیرسد

هر طفل غنچه هم سبق درس صبح نیست هر صاحب نفس بمسیحا نمیرسد
اینست اگر حقیقت نیرنگ و عده ات مانم و هرستیکه بفردا نمیرسد
در جستجوی ما نکنی زحمت سراغ جان رسیده ایم که عنقا نمیرسد
آسوده اند صاف دلان از زمان خلق از موج می شکست مینا نمیرسد
در کشتيگاه هست جهنم كدام رنك یعنی دمای بوی گل آنجا نمیرسد
زاهد دماغ توبه بکوثر رسانده معذور کاین خیال بصهبا نمیرسد
پیدل بعرض جوهر اسرار خوب وزشت آئینه بصفحه سیما نمیرسد


غزلیات میرزای بیدل علیه الرحمه

حرف الدال

هر کس برهت چشم تری داشته باشد در قطره محیط گهری داشته باشد
از فطر تند جز وطئ خویش جوئی کس ماهیچه اکسیر زری داشته باشد
کز جیب دل از حسرت نامت نزند چاك دانم که نگین هم جگری داشته باشد
با خود نرسیدیم زهستی بتسالی این آئینه شاید اثری داشته باشد
افسانه تسلی نفس غنیمت مایه ست این پنبه مگر کوش کری داشته باشد
یابم همه كفر بك دل بيمار برآيد مشكل كه ز من خسته تری داشته باشد

ناله چرا اینهمه اثری دراید كز كوه و قین گبری داشته باشد
چون برك كل آئينة آغوش بهار است چشميكه بپايت نظری داشته باشد
آسودگی دهوش زستی چه خیال است این قعله زخون بتخبری داشته باشد
جزر فی درین مهلکه نابی نیست که امروز بر مشت حس ما نظری داشته باشد
زین فیض که بام است لب مطرب ما را خاكسترل هم شکری داشته باشد
چشمیست که باید برخ هرد و جهان ست كز رفتن ازین جاده دری داشته باشد

(بیدل) چوطس چاره ندارد زطپیدن آهیست که ز هستی اثری داشته باشد

هر که آمد در جهان پیگیر تمنا میرود کاره آنجا زین ره باریک تنها میرود
مبر خط مضمون زلفش گهر رقم افتاده است شانه گر صد خامه بردارد چلیپا میرود
بی وداع جاه نتوان از دنائت وارهید سایه تا آثار این دیوار پاحسب میرود
زاهدان از خودمجوشید اینقدر سودای پوچ ریش رفتن آخر چویشم از کور نابینا میرود
نخل هوموی بفریاد قمار ما رسد ريك ها باید بری افتاد عقبا میرود
شخصیت و امانده پاس سراغ میدعاست نام فرصت چیست کم گر در نامها میرود
دوستان گرمعیا عرض پیام آرزوست قاصد دیگر چه لازم فرصت ما میرود

ازشکست اعتبار آنکه باید ریست پست بی گرد پی راهبک مینا میرود
گرسرمرقت بود سوی گریبان رو کنید شمع دین محفل روین بی زحمت پا میرود
طمطراق بلم هبیت تماشا کردنیست پیش پیش بانگ خر گرماست ضیزا میرود
انتظار صبح محشر عالمی را خاک کرد عمرها رفت و همین امروز و فردا میرود
در کمین صنعت خود فنون ویرانیتیکست بام و در پل جستجو آخر بصحرا میرود
حیف دامانیکه کردد باطل از آزادی در تلاش گوهر آب روی دریا میرود
بی غلط کرده است (بیدل) آمده رفت نفس طفل می آید با شینی که کویا میرود

هر که انجام غرور من و ماهی بیند رفک تیز همان درته پا می بیند
چشم بر حلقه دروازه رحمت دارد حسویش را هر که بتسلیم دو تا می بیند
زند کان جبهه آسودگی محو کدام صبح ما غرض غباری بهوا می بیند
جای رحم است کز آژان عقید کرده آب در کسوت آئینه چها می بیند
به که ماتمیز بجوشیم عرق آب شویم کان گلستان حیا جای ما می بیند

شخصیت آیته عرض صواب است اما چشمت از کوردلی سهو و خطا می بیند
نکنی جرات کاریست بباید کردن گرسوی اینقدر آنه که خدا می بیند
شمع وار آینه راستی از دست مده کور هم پیش و پس خود بعصا می بیند
بلبل طر چکند گرنشسود محو خروش از رک کل همه محراب دعا می بیند
همه ماضی است کجا حال و کدام استقبال دیده میبسو نکرد رو بقفا می بیند

بسکه کاهیده ام از درد تمنا ( بیدل ) موی دارد بسبطی من که مرا می بیند

هر که اینجا میرسد بی اعتدالی میکند شمع هم در بزم مستان شیشه خالی میکند
زاهدا روشن چندان اقتبادت فاسد است آخر این نال که میمالی جوالی میکند
سر زآ نویم اما جمله بیدم رویم حلقه از خود هم همان سیر حوالی میکند
زندگی صید دم است آگاه باشید از نفس کرد فرصت در نظر باز غزالی میکند
و هم چون شمعت گداز دل گوار اکرد، است آتش است آنکه در جاهت زلالی میکند
جز ندامت چیست دلاك تمنیهای هوس دست افسوسیکه دارم سینه مالی میکند
چون چنار از بی بری مخراش كيم مجدرم چاره من دود آه کهنه سالی میکند

تا نگردون چید آثار شما یی میکشی طاق این میخانه را ساغر هلالی میکند
درس دانش ختم کن کائینه دار سود زد زنگی مگروه را ملا جمالی میکند
طاقتی کونا کسی نازد بافسون نبض رنگ ها پرواز در افسرده بالی میکند
غنیه نتوان زیست زباد و بروت اعتبار چیست فضور را يك دو سفالی میکند
از زبان حیرت دیدار کن آگاه نیست عمرها شد چشم من فریاد حالی میکند
گوشۀ دیوار فقرم گرمی پهلو بس است سایه روشن ورم کار نهالی میکند
شرم محروصت ( بیدل ) از حصول مدعا پیشتر کار جهان بی انفعالی میکند

هر که حرفی از لبت وا میکند از رگ یاقوت صهبا میکند
نازش ما بکمان بر نیستی است خار و خس از شعله بالا میکند
میروم از خویش و خجلت میکشم ذوق آغوش که ما را میکند
خودگدازی ظرف پیدا کردنست اشك در پا ها مينا ميكند
بی نشان دارم نه نام اما هنوز محت من نك عنقا ميكند
محو عشق از کفر و ایمان فارعست خامه حیرت تماشا میکند

بسیه مخمور خیالت رفته ایم آمدن خمیازه ما میکند
شوق تا بر لب رساند نامه گرد دل دامان صحرا میکند
عشق خواهد راز دم تیغ فنا دست احسان بر سر ما میکند
عمر ها شد پای خواب آلود من انتقام از سعی بیجا میکند
میگریزم از اثرهای غرور اشک هم جا سر کنده پا میکند
(بیدل) از لیلی نخواهم میرس عشق در کوشم نواها میکند

هر که را اظهار مطلب هرزه نالی میکند کز همه کهسار باشد شیشه خالی میکند
منعمم تقلید درویشان خدا نا مش دهاد چینی خود را عبث سنگ سفالی میکند
جسم خاکی را باقبال ادب گردون کنید این بناها را جبین طاق عالی میکند
شب از طاق بلند افکنده مینای شعور اروی بی مو چشم ما هلال میکند
باهه واماندی زبن دشت و دریابد گذشت سایه کز پائی ندارد سینه مالی میکند

بهر حاجت پیش هر کس رو نباید ساختن خفت این تصور را آخرا کالی میکند
جز عری گرجیب اهل دوله نارد خویش کم کسی باحرس عجز هم جوالی میکند
چاشنی دل چیبی دارد که باوا میرسیم حرف نامربوط ما را شعر عالی میکند
لاف منم بشنودین زن که آنمور لادجاء مالی را طبل کیهان قالی میکند
سکه جای پزیدن نغلطست در گلزارما چاره پرواز رنگ افسرده بالی میکند

در عدم (بیدل) تو و من شیشه و سنگی نداشت کس چه سازد زندگی بی اعتدالی میکند

هر که زین انجمن آثار صفا میبیند نشئه از باده و از تار صدا میبیند
نیست رنگین زحنا ناخن پایت که بهار طلعت خویش درین آینه ها میبیند
چنه خطاها که ندارد اثر کج نظری سرو را احول معذور دوتا میبیند
این غبار ریکه مجنونیت یکتایی اوست کز همه آینه کردیم یکجا میبیند
جلوة شخص زطال عیانست اینجا از تو غافل نبود هر که مرا میبیند

رو غن از پرده بادام نوا در چیدن هر که از نرگس مست تو ادا میبیند
در رعت هرزه از انگشت فشرد ماست محال سجده طاق بعشان قفا میبیند
در مقامی که تماشا اثر بیدلیست چشم پوشیده تهی همبه را میبیند
از خم کاکل او فکر رهایی غلط است شانه هم دست خود آنجا فقنا میبیند
شخصیت آینه و آئینه ساز تکرد حسن یارب چقدر عرض حیا میبیند

هیچ در عالم تحقیق ندارد اثری ( بیدل ) آئینه ما صورت ما میبیند


صحیفه ۲۳۰
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

مریض دل صد هزار اندیشه پیدا میکند جنبش این دانه چندین ریشه پیدا میکند
شمع این محفل سرا پا سوختن پروانه گرد هر که باشد غیرت از هم پیشه پیدا میکند
در زوال عمر وضع قامت پیری بس است نخل این باغ از خمیدن تیشه پیدا میکند
حسرت پیکان او بی ناله نپسندد مرا آخر این تخم محبت ریشه پیدا میکند
عرصهٔ آفاق جای جلوهٔ يك ناله نیست نی گره از تنگی این بیشه پیدا میکند
اقتضای جلوه دارد آنقدر تمهید رنك تابری پی پرده گردد شیشه پیدا میکند
میدوا سامان عبرت عارضی نبود که شمع ناخن و دندان همان در پیشه پیدا میکند
پای دل کم نیست کز خواهی ز خود راهت زن اندواری گر شکست این شیشه پیدا میکند
دل وفا بلبل نوا واعظ فسون عاشق جنون هر کسی در خورد همت پیشه پیدا میکند
(بیدل) از بیم تامل خانهٔ دل تنك روی نقشها این پردهٔ اندیشه پیدا میکند
—(o)—
همت از گردن کشی مشکل باستغنا رسد بر خم تسلیم زن تا سر به پشت پا رسد
فطرت افشا کند ناقض بریشد دوست اولین جام شکست از شیشه و خارا رسد
عالمی را بی بضاعت کره سودای شعور نقدی از خود کم کند هر کس بجنسی وار سد
نور شمع عزلتم اما درین ظلمت سرا عالمی پهلو تهی سازد بآر من جا رسد
پیکرم چون شمع از خفت دمی بگزری گداخت سر برد می افگنم تا با بخواب پا رسد
غنچه شو بوی گل طرز کلامم نازك است بی تامل نیست ممکن کس باین انشا رسد
بازمستی تر دماغی انفعال آماده باش آخر از صهبا خمی بر گردن مینا رسد
غافل از کیفیت پیغام یکتائی مباش قاصد او میرسد هر جا دماغ ما رسد
راحت آباد یکه وحشت مالی آثار اوست گر کسی تاهی و هوارش رسد صحرا رسد
همچو بوی غنچه از ضعفی که دارم در کمین امشبم ارجان رسد بر لب نفس فردا رسد
همت بیدردین چین دهتد می هم بعد ازین بشکنم سنگی که فریادم بآن دلها رسد
خود سری(بیدل) چه مقدار آبگروهم است سر درین اندام میخواد همان بالا رسد
—(o)—
غی گر هست بانی دهر دنیا زنید همچو گردون خیمه در عالم بالا زنید
نیست ساز عافیت در محفل گفست و شنود گوش اگر باز است باری قفل برلبها زنید
شهرت موهوم تنك بی نشانی تا بکی آتش کم نامی در شهر عنقا زنید
خاك صحرای فنا خمیازه جوش بقاست یکقلم ساحل شوید و ساغر دریا زنید
بزم ما را غیر قلقل مطربی در کار نیست ساقیان دستی بساز گردن مینا زنید
حسرت می گر نباشد پست اندویش خمار بشکنید امروز جام و سنك بر فردا زنید
خانه پردازی نمی باید پی آرام جسم این غبار رفته را در دامن صحرا زنید
میتوان فرهاد شد کز بیستون نتوان شدن تیغ اگر بر سر نباشد تیشه بر پا زنید
نقد راحت برده اند از کیسه غام زندگی بعد ازین چون شعله در خاکستر خودها زنید
گشته شمع نگاه لاله رو با هم ما شمع داغی بر سر لوح مزار ما زنید
بیقراری همچو اشك از دیدها افتادنست حلقه چون داغ باید بر در دلها زنید
مصرع آهیکه کرد دا از شکست دل بلند گرغتم موزون باقوش(بیدل) شیدا زنید
—(o)—
همچو آتش هر کرا دود طلب در سر بود هر خس و خارش بعاج مدعا رهبر بود
بی هوائی نیست محمل گرم جستجو شدن سعی در پی مطلب با طبع او پرپر بود
از شکست خویش در پا میکشد سعی حباب نشئهٔ کطرب ما هم کاش ازین ساغر بود
شمع را باسوختن محرومی نشو و نماست عافیت در مزرع ما آفت دیگر بود
ضبط أنفا چراغ شوق روشن کردن است آتش دل آبروی دیدهٔ مجمر بود
همرنگه از وصف خط تو طبع خوبان غافل است در سیام آئینه باش منع بی جوهر بود
چون مبانو بر ضعیفها تسلطی چیده ایم سایه بالیدن ما پهلوی لاغر بود
میزند ساحل بطاق ابروی آسودگی هر کرا از آبله پابر سر کوثر بود
خاک ما گردیده نتوان بوی راحت یافتن صندل دردسر ما رشحه خاکستر بود
چاك حرمان در دل و سنك ندامت بر سر است هر کرا چون سگ روی التفیات زر بود
بست اسباب تعلق مانع پرواز شوق چون نگه ما را همان چاك قفس شیپر بود
در محیط انقلاب امواج جوش احتیاج حفظ آبروست چون گوهر اکرلنگر بود
حاصل عمر از جهان بیکداد بدست آورده است مقصد غواص ازین بحر عمیق گوهر بود
رونق پیراست (بیدل) از جوانی دم زدن جلس کرمی ز بخت دمان خاکستر بود
—(o)—
همچو کوهـ قطره خشکی بعالم کرده اند مغز معنی از کدوم استخوانم کرده اند
غیر افسوسم چه باید خورد ازین هر جانسرا بر بساط دهر مفلس درهـ ام کرده اند
خجلت بیدستگاهی نا گزیر کس مباد بی نصیب از التفات دوستانم کرده اند
عجز تعمید رتبه دیگر ندارم در نظر چون زمین ظلم خود بی آسمانم کرده اند
با همه بیدست و پاتها خم دل میخورد بیکسم چندانکه بر خود مهربانم کرده اند
شکوه تقدیر نتوان دستگاه کفر برد قابل چیزی که من بودم همانم کرده اند
پر گردون اقامت باید آواره زیست سخت مجیورم خند لك نه کامم کرده اند
نیستم آگه کلیا بیشمارم ومقصود چیست در سواد بیخودی مطلق نشانم کرده اند
کیست یارب باشرار حود فروشی و اخره دستگاه انفعال هر دو کانم کرده اند
همچو مژگان رازهای پرده است از ساز من در خور اشکی که دارم تر زبانم کرده اند
سرسنك کعبه سابم باشدم در راه دیر بی سر و پایانم در زبان آشنایم کرده اند
(بیدل) از آواره گردیهای ایجادم مپرس چون نفس در بال پرواز آشیانم کرده اند
—(o)—
همچو مینا غنچه راز و بهار آهنـك شد پرتوی از خون دل بیرون دوید و رنك شد
کوه فگنی باین افسرده کیمیا جنون است بسکه در با دلك ماندم صدا هم سنك شد
پایرم در جستجویت رفت عمده تن نفس رشته این ساز از فرسودگی آهنك شد
آنقدر وامانده ام کز القم نتوان گذشت اشك هم در پای من افتاد و عذر لنك شد
کسب آگاهی کدورت خانه امید است و بس هر قدر آئینه شد دل در مشق زنك شد
(بیدل) از دود طن چون کشت برق غربتم بسکه پلما شیان کردم قفس هم تنك شد
سکه در یادت بجندین دلک حسرت سوختم چون زطاوس داغم عالم نیرنك شد
در طلسم سمی مژگان فضای داشتم باز که آغوش پیدا کرد عالم تنـك شد
در شکنج پیچیم هم دوشان ناله ایست از خمید نها سر ایام طرف با چنك شد
جوهر خط آخر از آبندات بیرون دمید دود هم از شعله حسن تو آتش رنك شد
هیچ کس حسرت کش بی مهری خوبان مباد آرزو بشکست ما را تا دل او سنك شد

همه راست زین چمن آرزو که بکام دل ثمری رسد من و رهقشای حسرتی که ز نامه گل پسری رسد
چه قدر زمنت قاصدان بگزدازدم دل ناتوان بمبر تو نامه رخودم اگرم چورك پری رسد
نسگاهی نکرده زخود سفر زگسال خود چه برد اثر روم در پت آنقدرم که ببا دما خبری رسد
شرر طبیعت غافلان غمدگی ندهد عنان لب موج مالدیوی کمان که بسلك گهری رسد
بکدام آیته جوهری کشم التفاتی از ان پری مثر التماسی که دارد من هیچسول شیفه گری رسد
بتلاش معنی نازکم که درین قلمرو امتحان رسم اگر من ناتوان سطنم بمو کمری رسد
زمعاملات جهان کند تو را گزین همه دام ودد عفاف سیکی پستی خورد لبکه خری بخری رسد


صحیفه ۲۳۱
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
بچنین جنون کده ستم زغلط رو تو کم است غم
همه جاست شوق طرب کمین ز دماغ غنچه گل افرین
بشرار کوچه دویده ام بتسلی نرسیده ام
ز کمال نظم فسون اثر یکسماعت (بیدل) غنم
هزار خون طپید اثر الم که رنگ به نیشتری رسد
ترا گر زخویش روی انجمن شرار توخویثری رسد
زقد خمیده شنیده ام که چو حلقه شد بدری رسد
چه قیامت است بران هنر که بهمنچو بی هنری رسد
هوس نیازست کامجوشش قیامت پرده در گردد
زاقبال ادب کی محفل بیباک عبرت را
مبند دار از درشتیهای طبع اسمان روی آن
کمال خواجگی دررهن صوف واطلس است اینجا
غرورنمر ندارد شمع غیر از داغ صحبت ها
جو شمع انجمن در کسوت نارجای محنت
هوای عالم بیدارع خودداری چه حرفست این
دمد دشت و رخ از صلصلحه کانم یکا برگردد
به دیر قطره چون عشق غنودست قهر گردد
صد طوفان سد کوهسار با سنگی شرر گردد
اگرلخت عرت آدمی آنجا که خر گردد
شبی در شهربان دارد واد آن شب سحر گردد
گذر بک از چهر دامن کردد و کرد سر گردد
چو عکس آئینه انجا اقامت در سفر گردد
منزه دبدن وارقبتنو کر منزه حات این محفل
میبهای خجالت باش اکر عیب سخن داری
بآسانی بدست یار آورد است از دامن
درین محفل که چون آئینه عام افتاد بیدردی
چه امکانه است کرده را زشکست عانقره غافل
زمس پروانه فرصت کشینهای بزم ازم
ندارد قاصدت تا حشر جز در انتظار فتن
لغافل عالمی دارد که عیب آنجاحنر گردد
قلم هرگاه کردد مایل تحریر تر گردد
خود با راه کید بشم که مغز از سر بدر گردد
توهم و اثر دهنی کی که دکن بست تر گردد
مگر دوری رسد کاین آسیا جای دگر گردد
نفس گردامنی افشاند چند صبحید قمر گردد
پیام ما که کوید آنکه از پیش تو بر گردد
سواد نامه شبم نیست کلفت جیم و شبم (بیدل) مگر این خط میهم را لبش زیر وزبر گردد
هوس بپانی جاهت خمار آلود فلم دارد
چه نقصان کر کدو ریشه خط پیشانی ما شد
جستان رام کند ناله گردد وحشی چشمی
بود خونریز تر گرداستی شد پیشه ظالم
زماو من نشد محرم نوای عافیت کوشم
برنك نشئه شوقم خرامش زخم الفت را
دعوت کر نخواهی نقش پاهم جام جم دارد
دبیر طالع ما خامه مشکین رقم دارد
که خواب ناز هم در حلقه آغوش، رم دارد
چو شمشیریکه اندر دست حرا ن لرزه دم دارد
همه افسانه است این محفل اماخواب کم دارد
که خاراوه ای مجنون بپای من قسم دارد
مراج اتشین کم نیست چون گل خرمن مارا
دماغ آرای و همم از حباب ما چه میپرسی
علاجتی نیست غیر از داغ زخم ما گوا را را
دل از مجذوبی عکس تو در آئینه میلرزد
در این غارت سرا مشت غبار رفته بربادم
سراغ رفته کی از هر چه می یابی نشان (بیدل)
تا زرقی که باید سوخت خودرا رنگ هم دارد
شراب محفل ما شیشه برطاق عدم دارد
که بیداد جاده یکسر بخیه نقض قدم دارد
که او سست می ناز است و این دیوار نم دارد
نا و لم سجده آستانت متهم دارد
همه تو ما جاشد در نگین نقش قدم دارد
هوس بیجای فرصت کرد کافت در نفس دارد
از سعی جنون دل از وبال هوش بیرون آ
جنون اثر خیلی ششجهت پیچیده عالم را
نفس هم رفتن خون دکر در پرده میرارد
محبس عمر ها شد رفته میچوشد ز خاطرها
همین خاکست و بس کر شیشه ساعت نفس دارد
بو همت کان غیره توجه داشتن هس دارد
بهرس از کاروان منزل هم آهنگ جرس دارد
طبیب زندگی شغل همین پیش نجس دارد
ندارد جزهرا موشی کسی گر یاد کس دارد
لب از حیازه صبح قیامت تاگی بندى
نه تنها شامل هستی است عشق ان نشان جو هم
برون از از طبیعت خار خار و هم آسودن
خرانش دامن عبرت فم انداز آوش جوش
ندامت نیست غافل از کمین هیچیاس (بیدل)
حم آسودگی جوش شراب عام رس دارد
عدم درران ميت دستگاه پیش و پس دارد
که چشم جشیار این در دستان خواب خس دارد
که راه کوی بد بختی مکان چرخش دارد
بهر دستی که عبرت مالد سد دست مکس دارد
هوس تا چند بر دل تهمت هم خانه زندم
بآزادی شوم چون شمع تاکینا از این محفل
ز حاصل قطع خواهش کن که این نخل محمت را
جنون کل خیانست از کریبان چاک اجرا
ببزم عشق بسیران جرات فهم زنهارم
بدم در خود آغوشینکه بر آفاق در بندم
کشایم ریشۀ دامیکه دستارم بسر بنده
بطومار نمو مهراست در هرجا ثمر بندم
نحوحشت پر کند از سنگ هم خفت دشر رتبندم
مکرامق چومژگان رسم اشگام جکر بندم
باین رنگینشه و کاریگه در دهن نفس دارم
بهم چشمان خيال اختيارم آب میسازد
جهان افشا گران ز است و غفلت مفن چندان
جهانی در غبار ماو من ماند از عدم غافل
وفاما از حلاوت تشبثلا شربط جسیابم
زپس والرستگی میجوشد از شیاه من (بیدل) برنك الفت بیخود نقنی من نقاش گزبندم
لپش تا یکی چون سبحه صد جاهم گره بندم
خدا بالقطره ام بیرون این دریا کهر بندد
که نا همجادیت در خانه آئینه خر بندد
حدر از سبر صمزانبکه راه حانه بر بندد
حضور بوریا یارب بپهلویم شکر بندد
هوس لعنین خوا جکی به نیار بنده نمیرسد
ز طنین غلفله مکس بفلک رسیده پر هوس
ز ریاض انس چه بو برد سك وخوك عالم هرزه یک
بی قطع الفت ابنه آن مددی روی ننك رسان
ز هوس ذاتی سیم وزر مجنون فضای حیا مدر
همه راست ناز شگفتی همه جاست عیش دمیدنی
مکس از قفا رسد آرزو بصفای آینه مشرقی
بمروج منظر کبریا نرسیده گرد تلاش ما
به پناه رحم محبتی من ( بیدل ) ایتم از لب
رگ گردنیکه عمل کسی بسر فکنده نمیرسد
همه سوسمت بار رومرد بس که چشم کننده نمیرسد
که غیر حسرت من پله بدماغ کنده نمیر سد
که به نیغ تا نزنی فسان بدم رنده نمیر سد
که تنطقات لباسها بحضور ژنده نمیر سد
من ازین چمن بچه کل رنم که لبم مخنده نمیرسد
که خراش لحظه زندگی ز نفس بزنده نمیرسد
تو ز سجده بال ادب کشا بفلك بزنده نمیر سد
که دو باره زحمت ماندگی بشکین کنده نمیرسد
هوس جنون زده نفس بکدام جلوه کمین کند
زجه سر مه زنغ ادب کشم که خروش عشق جنون حشم
ز خونی ادب امتحان بلهر د کی بپری کان
سر فی نیازی فکر را به بلندی رسانده ام
ز فسون فرصت و هم یقین یکساعتت شبظه ساعتم
ز بهار عبرت جزو کل بکشاد يك ميزه عابم
چو سحر بگرد عسدم شد که نسم فکمین کند
هزار عربده کشد الم غنچه پرده شین کند
نه کشد ناله عاشقان لب رحم آینمه چین کند
که بجر کنج لظم من احدی خیال زمین کند
که غبار دل بهم آردو طلب شهود ویقین کند
چه کم است صیقلی از شرر که نگاه آینه بین کند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

بی عذر طاقت مارسا رو آنقدر که کشد دلت
به قیامت مایه فرصتی به نفس بهانه شیونی
چقدر در انجمن رضا خجل است جرات مدعا
ز حضور شعله قلق ز حیاک فتنه غلا فی
چو بار سجده ادا کند بدر تو (بیدل) هیچکس

به پاست منزل رهروی که به پشت آبله زین کند
خجالت خنده زنی کسی که تلاش نقش نگین کند
که دل از فضولی آرزو هوس عنان و چنگین کند
رسیده ام غباری که کسی کمان یقین کند
که جفائی با ره التجا و حطی بنیاز جبین کند

هوس در صید مرغ آرزو صد خرمن انبازه شرار کاغد ما ریزش تخم و دگر دارد
جلال عشق آخر سر مه ساز و شو ر افکارا زبرق غیرت آتش نیستان ناله نگدارد
چه گل خرمن کنم از ریشه ای نقش پیشانی عرق در مزرع بحاصل ما خنده میکارد
باین ذوق طرب کز حسرت دیدار لبریزم نگه خواهد چکیدن گر پری دامانم افشارد
مژه هر جا کشودم سیرتو لکنده ئی کردم چشمم چشمه زار راه من آئینه رودارد

غبار گفتگو غلتان مبادا فتنه انگیزی لبها رفته رفته شور محشر باز می آرد
جهان محوم نقد و است یا در دشت معدومی اگر ناخن زقدرت دم زند او پشت خود خار د
شکست شیشه پرهم میزند هنگامه مستان کسی از امتحان یارب دل ما را نیازارد
جنون مشرب پروانه دارم که از مستی زجا کش خویش و صیقل آئینه پندارد
از دیده بی عشیرت ما میتپند کردن و کرنه این این وادی سر افشانده می بارد

چو غفلت نایابم از غفلت احوال خود (بیدل) فراموشی فراموشی بیاد کس نمی آرد

خوش نا عافیت آئینه مستی نشود
خون عشاق وطن در رگ بسمل دارد
بیوس راحت جاوید زکف باخته ایم
مرید آموزی تمثالی دل میمیرم

پست عالی که کند کاری و عاصی نشود
نیست این آب از ان چشمه که جاری نشود
شعله داغست اگر مست ترقی نشود
که دهی منصب آئینه و راضی نشود

باخبر باش که ننگ نشئه از عام و هم
ناحقی شبهه رست حق و باطل بودن
چو زلاله و گل چشم هوس نگشادم
اما زان غافلی که خاکستر شوق آلودم

نقش فرهاد تو نا آینه می نشود
مرد این محکمه آنست که قاضی نشود
تا برویم مژه بر کرده و سیلی نشود
در خم سرو تو وا سوخته و قمری نشود

کامیاب فنا والخدار ی (بیدل) باخبر باش که رخت تو نمازی نشود

هیچکس را در بساط آرمیدن جانماند
تیغ نومیدی جهانی را بیکدیگر برید
بسکه هريك پیش رفت ازعافیت کاه امید

کرد وحشت بالزد چندانکه ظل با نماند
رنگ زرد حرف دل لب زیر دندانضا نماند
در خیال آباد امروز کسی فردا نماند

رخنه نیک شد جولانگه سعی جهات
آتش جرأت فسرد و جوهر غیرت گداخت
الرحیلی زد بشوش خوابتا کان غرور

آنقدر میدان که کس درکان کند والا نماند
زان همه صولت بغیر از رعب در دلها نماند
استقامت چون شرر در طینت خارا نماند

ناله تا کیمباد از خود رفتی در بار داغها من گرا دیدم در ین صحرای وحشت واماند

هیهات دم باز پسین عرض ادب برد
فرصت نرسانید بمقصد قسم را
فریاد که بی مطلبی پیش نبردم
قاصد نشوی منفصل لغزش مستان
كز محرك بي بود هم خلق که میخورد

رشك نفسم سوخت که نام تو بلب برد
این شمع پیام سحری داشت کشب برد
همت خجل كرد زیانیکه طلب برد
خواهد همه جا نامه ما رنگ عنب برد
صدشکر که اینجا همه کس روز بشب برد

رعالم فطرت دل بیدرد ستم کرد
ای غنچه دومه تسلی دل مفتم انگار
چون شمع به بیماری دل ساخته بودم
درد طلب عشق در آفاق که دارد
این آرد و حوا شرف نسبت هستی است

قلاشق این شیشه قیامت محلب برد
زین غمکده هر کاه الم رفت طرب برد
فرصت شکافت عرقی کرد که تب برد
کم نیست که مجنون غم لیلی بعرب برد
(بیدل) نتوان پیش عدم نام نسب برد

باوتو آتشی است که خامش نمیشود
روی کباب مجلس شهانم خوش است

حیف نمك چو زخم فرامش نمیشود
كانجا مگس زن نمق شش نمیشود

زین اختلاطها که مالش ندامت است
عافیت بکسی که در اینجا غریب پیش

خوش دل همان کینکه دلش خوش نمیشود
کز میشود شهید ستم کش نمیشود

(بیدل) مزیل علل شراب تعلقی است مست تغافل اینهمه بیهش نمیشود

یاد شوق کز چه ماهایت دل ما شاد بود
زندگی را مفتنم میدانستم غافل از ین
عمر رو او م چو بوی گل بقدر من نشتنت
بلبل نالانم بیرون ناز کلهامو کشید
شبکه در زمت صلای سوختن میداد عشق
نام نسیان تماشا خانه یکتا نیست
سر بدا کننون نسخه خاموشی از من میبرد

در شکست این شیشه واجم طرب نا شاد بود
کز نفس تیغ دودم در دست این جلاد بود
این قفس آئینه دار خاطر صیاد بود
کز پری مغر و چوزنک از خویش هم آزاد بود
ناله ساز سپندم هم چو با نباد بود
عکس بود آن جلوه تا آینه ام در یاد بود
با از اینکه دو هم بزنم فریاد بود

آبیار مزرع دردم عبوس از حسرتم
وامکرد آئینه کردیدن گرد از کار من
معت ما کز سعی نا کض باستغنا زدیم
از شکست ساغرم وقتم سلامت میخراشد
روزگاری شد که در تمیز هیچ افتاده ایم
صمت کارستان چوبیناقلیدی طی کرده ام
پیرم جز ساختن تکلیف جان کندن نداد

من کجا آهی دمید اشك مفتن همزاد بود
شد حیرت سخت تر از بیضۀ فولاد بود
ورنه دل مستغنی وعالم سراب آباد بود
بخودی در صنعت راحت عجب استاد بود
چشم مانا داشت خوان عالمی آباد بود
لغزش پاهم براهت مایه بهزاد بود
قامت خم کتشه (بیدل) بیشۀ فرهاد بود

پاس فرمای تغافل دل انشاد مباد
بر کشودن اسیران محبت ستم است
مژه خشا قفس در طلب عنقا تیم
در عدم بخیر از خویش فراغی داریم
های و هوی که تو امسج خرابات دلست
حیف همت که کنی چشم بموت دوزد

بیدلا نیم فراموشی ما یاد مباد
ذوق آزادی ما خجلت صیاد مباد
آدمی بخیر از فهم پریزاد مباد
صلح ما متهم سینۀ اضداد مباد
سردیم کو فدن بیضۀ زهیاد مباد
انتخاب دوجهان زحمت این صاد مباد

عیش ما غیر گرفتاری دل چیزی نیست
عاشق از خا نیکی حاتم وفا غافل نیست
صور در پردۀ نومیدی دل خوابیده است
هس انشا کرو ارزد جهان نومیدیست
صبح وشام از نفس سرد خروش چونی چند
نسخون خط پر کار بمركز میچرد

یارب این صید زدام و قفس آزاد مباد
نقش شیرین بدر تربت فرهاد مباد
یارب این فتنه نوا قابل فریاد مباد
خاک این بادیه جز در دهن باد مباد
باد با دست بعالم که چنین آد مباد
همچه جز دل بعمارت رسد آباد مباد

یارات آینه تشویش ندارد (بیدل) صنع زحمت کش اندیشه بیداد مباد

یاران برنگ رقته دو روزم مثل کنید
يك کام پیش از آب درین ورطه آتشست
احرص پیش رفت اب سعی خلق

نقد من از تراکت آئینه شل کنید
فکری بجزت حوث و حثل کنید
بنجمير إی سنك سازوی خشل کنید

انجام این بساط در آثار خفته است
گر دستگاه چرمی نی موست اعتبار
این پشت دستوی که بمالید رزمین

شام ابد لصود صبح ازل کنید
رقم هوس بخارش سرهای کل کنید
دلاك امتحان رقيع کستل کنید


[BLANK PAGE]