غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

شمعم خاشاك داغم عا شقم اینچنین باید زبیم سر بدم پاید اسیر اینچنین باید لب از خمیازہ تیغ تو زخم ما است آخر براه صبح راحت چشم بیدار اینچنین باید
بشادی گر دلی ناخن صدا بیتاب میگردد هم آغوش بساط بیغمی یار اینچنین باید به بخل دامنی چون شمع مینا در شرکفتن که منصور آنچنان میردو دار اینچنین باید
رك سنگ صنم کن رشته تار محبت را برهمن کر توان کردید زنار اینچنین باید همه کز عجز نالانست بوقی دارد از جرات نفس در سینه خون کن عاشق زار اینچنین باید
مژہ های کنار و کام آغوش است چشمش را اگر الفت پرستی پاس بیمار اینچنین باید بمردن هم نگردد خواب ما از حسرت تشنی قدح گر از انصاف میپوشی خریدار اینچنین باید
زحال زاهد آکه نیستم اما اینقدر دانم که در عرض زركى پيش دستار اینچنین باید برهمن طینتان دانم شاهد پرستی را فلس میپوشته آخر است زنار اینچنین باید
تماشامفت شوق است از فضول اندیشی بگذر که رنگ گل چنای با شوخی خار اینچنین باید غبار خود بطوفان دادم و عرض وفا کردم پیام عشق را تأييد اظهار اینچنین باید

بنور آفتاب از سایه نتوان یافت آثاری هوس مفروش ( بیدل ) محو دیدار اینچنین باید

شرم قصورم از سخن شکو تا غبار برد آئینه داری عرق از نفسم غبار برد جز خط جاده ادب قاصد مدعا نبود افسرش با دماغتم نامه بکوی یار برد
بسته بباز گاه فضل رسم قبول طیرود هرکه بضاعتی نداشت آبروی ثار برد عبرت میکشدن سپاس سوخته دماغ میشم هرکه قدح بمنتسزد از سر من خمار برد
سوخت از هجوم درد بسکه جنون بهاجنم رنگ را کریدی شکست ناله بکوهسار برد حرص در آرزوی خام يك حضو ر فقر باخت قد بساط عالمی فکر همین قمار برد
زین عملی که و هم خلق عرض طاقت خود است جز بعدم نمیتوان حسرت صد نثار برد شغل هوس بهیچ کس نوبت آگهی نداد ذوق حنا زدست ما دامن آن شکار برد
چون نفس از فسون دل آبله پای حیرتم جز خم گوشی نبود از کره انکه بار برد آۀ که گوش مسپهل محرم راز ما نشد ناله بهر کجا رسید ریشه بعینه زار برد
نارقم چه مدعا سر خط كلك آرزوست دیده سیاهی که داشت کاتب انتظار برد ( بیدل) از ین دوده نفس غایت عبرت است و بس شخص عدم زنام من خجلمت اشتهار برد

شکوه مفلسی ما را محصا مونتی جز دارد سفالین توس درویشان بس خشك است تم دارد سری در جیب آزاداست از تسخر لك آفنها مقیم گوشۀ دل حکم آهوی حرم دارد
بریشان نسخه ام از ربط این اجزا چه میپرسی تاملها ی شیرازه گی ما را بهم دارد تميز پشت و رویت اینقدر فطرت نمی خواهد عدم آنجا که هستی گل کند هستی عدم دارد
نگاهی تا بساك رفته بیرون ازین محفل چو شمع اینجا همان تحريك مژگانت قدم دارد صفا رشتيست می نابی دلم يك دامن افشاندن جهان صید کمند وحشی گز خویش رم دارد
به پرهیز ای هوس از آفتابی پنجه آتش مریض حسرتیم و شربت دیدار سم دارد ندامت مطلبم دیگر مپرس از رمز مکتوبم تملی در سینه دارد نامۀ من کز رقم دارد
نوای نیستستان عافیت آهنگ تصویرم زساز خود برون نا آمدنهایم مل دارد نفس نامیکشم چون غنچه از خردر لك ای ( بیدل ) زغفلت در بغل مینای من سنك ستم دارد

شمع بزمت چه قدم بردارد پای ما آبله سر دارد کل این باغ گریبان چاکست خنده از زخم که باور دارد
در تكليف تبسم مکشای دهن تنك تو شکر دارد خاك سامان غبارش کم نیست نیستی نیز کرو فس دارد
عالی چشم زما روشن کرد رنگ ما خاصیت زر دارد کسی چه خواند رقم پیشانی صفحه ما خط مسطر دارد
سرهم فکر گریبان خواه است موج هم دکمه کوهر دارد بی خریدار چه ارزد گوهر دل همان است که دلبر دارد
نافهم دی ز نظر ها رفتی رنگ پرواز تو پر دارد لب بهیم آرد حلاوتها كن خامشی قند مکرر دارد
يكنفس قطع دو عالم کردم دم این تیغ چه جوهر دارد سر کبران میکشزد ترکنی یار مزد جنبیدگی مزه بردارد
نامدالچ است هوس بال کشاست سر هم بام کبوتر دارد (بیدل) این صورت و شکل آینه نیست آدمی معنی دیگر دارد

شمعها زین انجمن بی صرفه تا زان رفته اند هم بطرف سر زهوا سوی گریبان رفته اند آشنائی با قماش بوی پیراهن گزاست کاروانها با شکا دیر کنعان رفته اند
حسن یکتائی گوار وحشی نگاهان قم مزن از سواد خیلوبت لیلی غزالان رفته اند خاك صحرای محبت ترگستان نقش باست مفت چشم ما كزین رو هوش نگاهان رفته اند
پای رفتار نفس جز دست برهم سوده نیست رفتنها یکسر ازین وادی پشیمان رفته اند صبح محشر کی رسد تا چشم عبرت وا کنیم خوابناکان در خم دیوار مژگان رفته اند
آبله شاید براه هرزه جولانی رسد تا کهران موجها اغلان وخیزان رفته اند کیست بایبگان دلغور قضا گردد طرف چون کمان در خانه مغروران بیدان رفته اند
بزم امکان یکسحر پروانه فرصت نداشت شمعها در داغ خوابیدند و یاران رفته اند کس ازین حرمان سرا با سا ز جمعیت نرفت چون سخن تا رفته اند از لب پریشان رفته اند
حرص را گفتم به پیری قطع کن تارامید گفت دندانها پی آوردن نان رفته اند نامۀ مژگان نرو بیدل ) نخواند هیچخلق رنگها از كلك نقاش اشك برزان رفته اند

شوخی بهار طبع چمن زاد می شود چندانکه سرو قد کشد آزاد میشود وضع جهان بعبو گرفتاری هم است مرغ بدام ساخته صیاد میشود
کردیمت جبله ما و من از پردۀ عدم آخر خموشی اینهمسه فریاد میشود باچند دل زهم نکیم از د فسون عشق مقندان هم آب از دم حداد می شود
فیض صفا ز صحبت پاکان طلب کنید آهن زسیم بیضه فولاد می شود شب شد غنای شمع مهیای نافلست پروانه کو که خانه اش آباد می شود
تا میبری بفهم رسالی بعجز کوش رنگ شکسته صیقل انشاد می شود نقاش یکجهان هوسم کرد لاغری موی ضعیف خامه بهزاد می شود
جام لقاقباش چقدر دور ناز داشت داد از فراغتی که مرا یاد می شود زین آتشی که عشق بجانم فگنده است گز آب بگذرم زسرم باد می شود
وحدت زخود فروشی اعداد کثرتست يك و يیکی دگر زده هشتاد می شود ( بیدل ) معانی تو چه اقبال داشته است چشم حسود بیت ترا صاد میشود

شود اشکم گز چین راه طیش سر میکند فره ما غنچهای دریا نذر گوهر می کند حسرت جاوید هم عیشیست این مخمور را جام میگردد اگر خمیازه لشکر میکند
کاش با آئینه سازیها نمی پرداختیم وقت ما را صافی دل هم مکدر میکند جوهر آئینه عرض حیرت احوال ماست ناله را فکر میان سخت لاغر میکند
آب میگردد لقیا فصل ضیخم تاز ترا سرمه در تیغ نگاهت کار جوهر میکند بیچکد خون تمنا از رك نظاره ام بسکه ببروی تو مژگان کار نشتر میکند
هیچکی یارب خجالت کتش بیدردی مباد دیدۀ ما را تپیداری نفس تر میکند ای بپابل کردن گلزارمال افتاد و رفت بسمل ما نیز رقص وحشتی سر میکند
اشک میگو ببد فغانش وهمی پیش بست ما همان نقشیم اما کیست باور می کند آب و کوهی در کنار بیخودی آسوده اند موج ما را اضطراب دل شناور میکند
هیچکس در باغ امکان کامیاب عیش نیست کر همه گل باشد اینجا خون بساغر میکند فقیر هم در عالم خود سایه پرورد غناست آومید نهای ساحل ناز کوهر میکند
بین آگاهی ندارد رقبت گفت و شنود اینقدر افسانه آخر گوش ما کر میکند حسرت ساحل مير (بیدل ) که در دریای عشق کم کسی بی خاك كشتی خاك برسر میکند


صحیفه ۱۹۷
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
شود حاجت تا کی از حرص دو دل باید شنید
عاقلی را سرکشی رباط غارت داده است
اطلس افلاک هم زین پیش در بافم نبود
مقتضای عجز عجز است از فضولی شرمدار
یکعرق حرف از جبین منفعل باید شنید
حرف امن از آتش نامشتعل باید شنید
این زمان طس لباس از آب و گل باید شنید
هر چه گوید عشق در گوش خجل باید شنید
نیک و بد مربوط طسلیم فرمان قضاست
آن خروش صور کزدهر و بت بگوش افتاده است
غافل از فهم زبان در و دیواریم نیست
محرم اسرار خاموشان زبان و گوش نیست
این صدا از ریزش خون بمل باید شنید
تا نفس باقیست ما را متصل باید شنید
ناله هم هر چند باشد دل کسل باید شنید
من شکست رنگم آوازم ز دل باید شنید
(بیدل) این شوریدگی که تکلیف گربیست
پنبه تا در گوش باشد معتدل باید شنید

شور لیلی کو که باز آرایش سودا کند
در گلستانیکه رنگ جلوه دزدد قامتت
آسمان دارد زمن سر مایه تعمیر درد
آن سوی ظلمت بغیر از نور نتوان یافتن
دیده ام پیش از دو عالم دعوی واماندگی
کام عیشی ترنشد از خشك مغزیهای دهر
خاك مجنون را غبار خاطر صحرا کند
تاقیامت سرو جای نیست سر بالا کند
بشکند رنگم چرخا ناله برپا کند
روی در موئیست هر کس پشت بر دنیا کند
آسمان مشکلی که امروز مرا فردا کند
شیشه یکدازه مگر نامی بجام ما کند
میدهد طومار صد مجنون بیاد پیچ و تاب
میتواند از دل ما هم طرب ایجاد کرد
حاکم از آسودگی شیرازه صد کلفت است
عاقبت نقشی بر آبهاست اعتبارات جهان
کشنم از معنی تحقیق دارد غفلت
(بیدل) اسباب جهان را حسرت مشاطه است
گرده بادی کز آه هم جلوه در صحرا کند
از گداز سنگ سوهان گر کسی مینا کند
کورباطن که باز این نسخه را اجزا کند
نام جای خود چه لازم در نگین ها وا کند
آهنگ خاموش شو تا دل زبان پیدا کند
زشتی هر چیز را غالفن نزیبا کند

(۰)
شوقی تا گردد دو بالا خویش را احول کنید
باید ه نيك جهان زین پیش نتوان شد طرف
سعی دنیا هر قدر کوتاه هم پیما رساست
نیست جز یک ساهلی عرض مثال ما و من
زاهدان سعی امل رفع صداع و هم نیست
صد نگه از يك مزه بستن تغافل میشود
نیم رخ کم خیرت است آیینه مستقبل کنید
یکعرق واز از حیا آئینه ها را حل کنید
یا اگر نتوان شکستن دست قدر شل کنید
دست و هم سودن است آینه گر صیقل کنید
عذر، وطوبی بهم سائید تا صندل کنید
باهوسها آنچه آخر کردنیست اول کنید
آگهی از اطلس گردون چه خواهد بافتن
آشنای وحدت از تشویش کثرت ایمن است
کز دماغ آز زد غارد هوای افسری
گرد دل گردیدن سرگشتکی است و بس
غیر در تکرار نفی اثبات پیدا میکند
عجز از ایجاد حباب آئینه دار و هم کیست
خواب ما عبرت قماشی نیست کر مخمل کنید
در دسر کتر مفصل را اگر مجمل کنید
عرصہ چشمی سر عجز خود را گل کنید
روم عالم خط کشیدن است صفحه گر جدول کنید
لفظ هستی مستی دارد اگر مهمل کنید
(بیدل) ما مشکلی در پیش دارد حل کنید

(۰)
شوقی نامحمل بدوش طبع وحشت ساز ماند
چشم وا کردیم دیگر با دیدن و پس کجاست
وحشت صبح از نفس ایجاد شبنم میکند
شمع یکسر اشگ کو خویش با خود میبرد
از خرامش خانه عرض شرر جوشیده ام
بال عنقا موج زد كرديكه از ما باز ماند
فکر انجام شرار و برف در آغاز ماند
در گره گم گشت کار ما زبس بسیار ماند
هم بپرد پای ما ماند آنچه از ما باز ماند
گرد بال داشتم در عالم پرواز ماند
نیست جز مهر دهان موج تمکین گهر
کی حریف دهشت سر شار دل گردد سپند
هیچ کس از خجلت دیدار مزگان بر نداشت
در خزان سیر بهارم زین گلستان نم نشد
صفحه دل تیره کردم (بیدل) از مشق هوس
دل چوساکن شد نفس از شوخی پرواز ماند
این جرس از کاروان ما بیک آواز ماند
آینه دور از تماشا يك نگاه انداز ماند
رنگها پرواز کرد و حیرتم کلماز ماند
بسکه برهم خورد این آئینه از پرداز ماند

(۰)
شوق تو بشت بزم آتش زده مرداد
صد جا زره آئینه زجوش یکریزان
شب مصرعی از خاطر من گشت فراموش
زان صبح بنا گوش جنون کرد نسیمی
از بس عرق آلود تمنای تو مردم
پرواز من آئینه امکان بشرر داد
اطمینان کمال اینقدرم داد هنر داد
حسرت چقدر یادم از ان موی کمر داد
هر موج ازین بحر گریبان بگهر داد
چون ابر غبارم بهوا چیه نم داد
از يك مزه شوق که بان جلوه کشودم
ما بضعیفان رمک اثر باخته بودیم
ضبط نفسم قابل دیدار بر آورد
یکذره ندیدم که بطاؤس نمالد
عمری زنفس زدم آئینه بصیقل
بر من بن مو حيرتم آغوش دگر داد
از رفتن دل گرد خرام که خبر داد
آن ریشه که دل کاشته بود آیینه برداد
نيرنك خیالت بمراد آینه برداد
تا رفت فکرم مژه خوا باش و نظر داد
(بیدل) چستان وفا داغ طرب بود
رنگم بشق زدو پرواز سحر داد

شوق دیداری که از دل بال حسرت میکشد
از عرق چینی شبنم براست آغوش صبح
ای نهال گلشن عبرت رعنائی متاز
زور بازوی کدائی انفعالی بیش نیست
بندگی شاهی گدائی مفلسی گردن کشی
پیر گردیدی زتکلیف تعلقها برا
مخیر از آفت اقبال نتوان زیستن
تا مژگان میرسد آغوش حیرت میکشد
همت محمودم از خمیازه خجلت میکشد
شمع پستی میکشد چندانکه قامت میکشد
نا توانی انتقام آخر ز طاقت میکشد
خاکساری خیزما صد رنگ تهمت میکشد
دوش خوار هرچه برداری ندامت میکشد
مفلسی را دار از جاه مذلت میکشد
پیر دخت غنچه خوابم خجلت آرام نیست
هر کجا گل میکند نقش ضعیفیهای من
غفلت نشود غایت صرفه جمعیت است
بگذر از حرص ريشتنها کرافسون هوس
چرخ را از سفله پرور خواندن کس ننگ نیست
کویم دارد غبار ناله دامن چیدنی
ای شرر تا چند خواهی غافل از خود تاختن
لغزش مژگان من خط بر فراغت میکشد
جامه نقاش موی چشم صنعت میکشد
غنچه در این باغ غبای ریشه آفت میکشد
گرهمه قاضی شوی کارت رشوت میکشد
تهمت کم همتیها نیز همت میکشد
محمل تمکین هر خمیازه جفت میکشد
گردش چشم است میدانی که غربت میکشد
توجه نذیر کن (بیدل) که در صحرای عشق
باید طمع خار زاتش ناز منت میکشد

شوق موسی نگهم رام تسلی نشود
عیش هستی اگر آماده رسوائی نیست
نفی خود کرده ام آن جوهر اثبات کجاست
چون شرر دیده وران میکشدند از سر خویش
خامشی برده راه از هزار اسرار است
تا دو عالم چمن اندود تجلی نشود
قلقل شیشه ان آب به که منادی نشود
تا کی این لفظ رود از خود و معنی نشود
این عصا راهیم مقصد اعمی نشود
نفس سوخته یارب دم عیسی نشود
همچو یاقوت نخواهی سر تسلیم افراخت
رم نما جلوه نگاهی بکمندم دارد
ضعف سرمایه ام از لاف غرور آزادم
عشق اگر عام کند رسم خود آرائی را
سر بلند تب خورشید محبت (بیدل)
تا بطبع آتش و آب تو مساوی نشود
صید من رام فسونهای تسلی نشود
من و آهیکه رك گردن دعوی نشود
محملی نیست درین دشت که لیلی نشود
زیر دست هوس سایه طوبی نشود

(۰)
صبح شد در عرصه گردون مکو خندان سفید
جاده پیمای عدم بودیم و کس محرم نبود
رنگ دارد جوهر آئینه عرض کمال
کف بلب آورده است این بختی کوهان سفید
این ره خوابیده شد از لغزش مژگان سفید
در کلک خوابید هر جا شد مه تابان سفید
تا کجا روشن شود عجز زرد های خلق
شبهه تحقیق نقشی میزند بر روی آب
تا نگردد سخت جای دستگاه انفعال
بحو هم در خورد کوهیمیکند دندان سفید
جز سیاهی هیچ نتوان شد درین میدان سفید
استخوان در پیکر ما میشود پنهان سفید


صحیفه ۱۹۸
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

تیره گردون چون سحر در یکنفس گلشن پیر
رقم می كرم است از دم سردی و اعظم چه باک
می نوشتم نامه‌ی مطلب قرنابیان

میشود موی اسیران زود در زندان سفید
برف نتواند شدن در فصل تابستان سفید
جوش نومیدی زبس کف کرد شد عنوان سفید

راه من بشب کقدر در کوی او گردید سالیست
انتظار تیغ نازش انفصال آورد بار
کاروان انتظار آخر بمسلك ميرسد

اشک را از دیده دوری کرد نامژگان سفید
چون عرق کردم ز آخر خون مشتاقان سفید
(بیدل) از چشم تر در آهیست تاکیهان سفید

صبح شبوای شب که خورشید من اکنون میرسد
میروم در سایه اش بنشینم و ساغر کشم

عید مردم کوبرو عید من اکنون میرسد
نونهال باغ امید من اکنون میرسد

بعد ازینم بی دماغ پاس نتوان زیستن
آرزو خواهد کلان ناز بر گردون فگند

دستگاه عیش جاویدمن اکنون میرسد
جام می در دست جمشید من اکنون میرسد

رفع خواهد گشت (بیدل) شبهه و هم دوئی
صاحب اسرار توحید من اکنون میرسد

صبحی بکوش عبرتم از دل صدا رسید
سعی نفس زدل سر موئی نرفت پیش
آسودگی بخاک نشینان مسلم است
طبع ترا مباد فضول هوس کشد
چون ناله که یکخرد از بند بند نی
در غفلت انفصال و بآگاهی انبساط

کای بی‌خبر بما نرسید آنکه وا رسید
جایی که کس نمرسد این نارسا رسید
این حرفم از صدای نی بوریا رسید
میراث سایه که زول هما رسید
صد جا شکست حسرت دل تا بما رسید
و هر که هر چه میرسد از مصطفی رسید

در پاست فطره که بدریا رسیده است
منزل ضرورتي که بخاکم قدم زند
دنیا که کج کج کلهان تختی پای اوست
عشاق در طراز که وفا آرزو کنند
تا وادی غبار نفس طی نمی شود
از خود گذشتیست فلك تازی نگاه

جز ما کسی فکر نتواند بما رسید
یاد قدمت بسیر بهارم عصا رسید
بر ما غبار رفت که تا پشت پا رسید
دل نیز رفته رفته بآن بی‌وفا رسید
نتوان بمقصد دل جدا رسید
تا نگذری ز خود نتوان هیچ جا رسید

خون دل بیدۀ (بیدل) مگر نماند
کز بهر پای بوس تو رنگ حنا رسید

صبحی که گلت بباغ باشد
ای سایه فشان خویش کم کن
مردیم بحسرت دل جمع

گل در بغل چراغ باشد
تا خورشیدت سراغ باشد
این غنچه گل چبا باغ باشد

تمثال شريك حسن مینهد
آسوی عدم دو کام وا کش
پوشد صفت جای خوبیست

کو آینه بی تو داغ باشد
کز آرزوی فراغ باشد
آنجا هم اثر دماغ باشد

(بیدل) بامید وصل شادیم
تو طوطی بخت زاغ باشد

صبریکه صبح این باغ از ما جدا نخندد
تا فکر کفر و دین است چندین شش و یقین است
جز سعی بی نشانان سلك فسرده جایست
زانو رسستم را بصد بهار ناز است
دور خمار افلاس بنشانده در و جام اند
چون نام روزها نشسته راه خود گیر
پاس حضور الفت از عالمیست کآنجا

گل میزند دورم باش تار قفا نخندد
کز طور دانش انجست مجنون چرا نخندد
باید گذشت ازین دشت تا نقش پا نخندد
شمع بساط تسلیم در رهرا نخندد
کریا کریم شرمست پیش گدا نخندد
نقش ننگین نکردی تا بر تو جا نخندد
گر زخم هم بخندد از هم جدا نخندد

جمعیت دل انجاست موقوف بستن لب
ماقصر امت دنیا تا چند شادی اینجا
گر پیبرم درین باغ از شرم لب کشاید
هریابی اختیاریست افلاس هم شماریست
ای کار گاه عبرت انجام عمر پیریست
زان چهره عرقناك پی بردی چه حرفست
هر چند کرد امکان دامان صبح گیرد

این غنچه را دمی چند بگذار تا نخندد
ای محرمان بگریید کس در عزا نخندد
گل با وجود شبنم دندان نما نخندد
دلق کهن بهاریست کز میرزا نخندد
قد دوتا دولاب شد مرك از کجا نخندد
آن گل که آبیارش باشد حیا نخندد
(بیدل) شفق رنك بر روی ما نخندد

صد امید هوس طربخانه دنیا نخندد
خون سعی از جگر سنك چکاند هر جا
فیض عشاقا کرام کند رخصت عشق
صبح گلزار وفا ناله بی تأثیریست
از نواهای يك آهنگ ازل هیچ مپرس

نفس کردل سوخته ام جا نخندد
طپش از دل عشاق مبا نخندد
باخزان پیرهن رنك زيبا نخندد
اثر آن به که با نفاس مسیحا نخندد
حالم سر دادن شوقست اگر پا نخندد

سیر خطانه کثرت بدماغم زده است
آبروی جو کل آینه رکف دارم
شوق بر کسوت ناموس جنون میلرزد
نقش نیرنك دو عالم رقم لوح دل است
شسته می جوشد ازین بحر خط نسخه موج

شبانم نشۀ تحقیق دو بالا نخندد
لاله رویان مکرم رنك تمنا شا نخندد
هوش داغ مبادا بدیبا نخندد
همه از ماست کزین آینه بر ما نخندد
جرم ما قابل آن نیست که فردا نخندد

(بیدل) آزادی من در قفس گمنامیست
دام راه است اگر شهرت عنقا نخندد

صفا داغ کدورت گشت سامان من و ما شد
ز فکر خود گذشتم عشرت ایجاد جنون گشتم
ز تمثال فنا تصویر صبح آواز می آید
بقدر ناز معشوقست سعی همت عاشق
نمی دانم بیتقاتی بود ليك از پستی همت

بسر خاکی فشاند آینه کاین تمثال پیدا شد
گریبان تا مل صرف دامن گشت صحرا شد
که در آینه وضع جهان نتوان خود آرا شد
نگاه ما بلندی کرد تا سرو تورعنا شد
شرار من فسردن در گره بست و ثریا شد

زبار تنگله حسنم کرد فیض محو گردیدن
چراغ برق تحقیق نمیباشد درین وادی
زین بافت دور است ترك وضع خاموشی
دماغ در ددل داری صهبای طپیدن شو
سر و برك تعلق در ندامت باختم (بیدل)

بجز نقش ستم را خانه آینه پیدا شد
سیاهی کرد انجا کز همه خورشید پیدا شد
زبان بال طپشها زد اگر يك حرف گویا شد
بکوش عاقبت نتوان حریف ناله ماشد
جهان را سودن دستم پر پرواز عنقا شد

صفا فریب فقیهان نفس گداخته اند
ز وضع پر پری سرو بید عبرت گیر
ز عرض شوکت دونان مگو که موری چند
ز استقامت یاران عرصه هیچ مپرس

که هر طرف چو تیم و سوی ساخته اند
که کرده‌اند و عجب مختلف فراخته اند
زبال پر سر خود تیغ فتنه آخته اند
چو شمع جمله علمهای رنگ باخته اند

درین بساط بجز رنك رفته چیزی نیست
مآل رونق کل تا بداغ پنهان نیست
بدرد زیستی فضولی غبار امن بباد
بگرد قافله رفتگان رسیدن نیست

کسی چنان برد آن بازی که باخته اند
درین چمن همه طاوس های فاخته اند
بهیچ ساختگان قدر خود شناخته اند
نفس مسوز که بسیار پیش تاخته اند

مباش غافل از انداز شعر (بیدل) ما
شهید نیست توانیکه کم نواخته اند

صور می خندید آهنگ قیامت ساز میرد
ساز استعداد غیرت از جهان دیگر است
انحرافی استقامت الفعال کس مباد

تپها کم میکرد رخش رعد در آواز میرد
جوهر شمشیر دارد شور پرواز میرد
خجلت این سحر باطل میکند اعجاز میرد

کهکشانرا میشمرد از جادهای پی سپر
سر بکف میتازد انجا زره دار آفتاب
چون دم این تیغ برگردید قطع غیرتست

هر کجا بر اوج میزد کرد گردون تاز میرد
مشکلت بر خند افتاده است انداز میرد
آه اگر تنك بدا نجاصی کشد آغاز میرد

تیغ هم از سیقلها موج آبی بیش نیست
جز بروز امتحان روشن نگردد راز میرد


صحيفة 199
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
صیاد بی نشان پرواز رنك ما شد
آن بر که داشت عنقا صرف خدنگ ماند
روزیکه اعتبارات سنجید قدر ذرات
ريك برده هم جا گل کرد سنگ ماشید
كم ياب طلب ماند ناقص خرام تحقيق
راه جهاد مسدود از نقش لنگ ماند
در فکر دل فتادیم راحت ز دست دادیم
صافی کدورت انگیخت آئینه زنگ ماشید
حیران ناتوان ماندیم و عمر بگذشت
ريك شكسنة ما قيد فرنگ ماند
در وادی املها کوشش نداشت تقصیر
کم فرصتی قدم زد تا عذر لنگ ما شد
رنك بهار هستی تكليف صد جنون داشت
هر سبزه که گل کرد زین باغ بنك ماند
اندوه بیـد مالى درهم شكست ما را
مینا تهی شد از می چندانكه سنگ ماشید
دل برده بود ما را آنسوی نیستیها
افسانه قيامت چندی درنگ ما شد
گر فهم راز کردیم با چشم باز کردیم
برهم چه ناز کردیم سامان ننگ ماشد
چون شمع سوزاین بزم انجام تست (بیدل)
دز کام کاروان آخر کاه نهنگ ماشـد

ضعیفیها بیان عجز طاقت برنمیـدارد
سجود مشت خاک اظهار طاعت برنمیدارد
طرف عشق است غیر از رنك هستی نیست تدبیری
که شمشیر از حریف خود سلامت بر نمیدارد
بذوق گفتگو برهم مزن هنگامة تمكين
که کوه از ناله غیر از ننگ خفت برنمیدارد
دلیل ترك اسبابم مباش ای ذوق آزادی
نیگاه بیدماغان ناز عبرت بر نمیـدارد
مگر چون نقش پا خاك مجذورم کنی ورنه
سر افتادة دارم که خجلت برنمیـدارد
گل پندایم چندان نزاکت پرور است امشب
که گر آئینه گردد رنگ حیرت برنمیدارد
سفید انکار عفو را کامپاش روز جور کن
ندارد بار تا کرد مذلت بر نمیـدارد
زساز سر کشیها عجز پیما ناله دارم
که طوفان كل كند سر دست حاجت برنمیدارد
امل را چند سازی کاروان سالار خواهشها
نفس خود محملت بیش از دو ساعت بر نمیدارد
نمی ارزد بتصدیع نكه جنس تماشاش
دو عالم یکمژه باز است محنت بر نمیـدارد
بیا و از شرار يمك نگاهی منت طینت دان
که شرم انتظارم برق مهلت بر نمیدارد
زيكدر سيرومالان تكلف ميكنم (بيدل)
و گرنه معنی الفت عبارت بر نمیدارد

ظالمم زلف یار را ماند
وضع من روز کار را ماند
دل هوس تشنه است ورنه سپهر
كاسة زهر مار را ماند
نفس من باین فسرده دلی
دود شمع مزار را ماند
بسكه بيدردت داغ سوختم
كلحنم لاله زار را ماند
عاد دشت طلب ز آبله ام
مزة اشكبار را ماند
نقش پایم بوادی طلبت
ديدة انتظار را ماند
عجزم از وضع خودسری واداشت
ناتوانی وقار را ماند
یاد در رنك در جلوه کرامت
همچو نورينگاه كار را ماند
جگر چاك صبح و دامن شب
شانه و زلف یار را ماند
عزلت آئینه دار رسوائیست
این نهان آشكار را ماند
نيك در هيچ حال بد نشود
گل محال است خار را ماند
بدو عالم مقابلم كردند
حيرت آئینه دار را ماند
مایه بیغمی دلی دارم
که چو خون شد بهار راماند
هیچجا از جنس نقص یابیده است
( بیدل ) ما كبار را ماند

طبع خاموشان بنور شرم روشن میشود
در چراغ حسن گوهر آب روغن میشود
پای آزادان بزنجیر علایق بسته نیست
دام را نقش نگینها چین دامن میشود
گر چنین دارد نگاه بی تمیزان انفعال
رفته رفته حسن هم آئینه دشمن میشود
قهر یکر نگان دلیل انقلاب عالم است
از فساد خون خلل در کشور تن میشود
شرم این دریا زبان موج ما کوتاه کرد
بال پرواز از تری وقف طپیدن میشود
جامة فقرى چو گرد عجز نتوان بافتن
يكره موج از شکست خویش جوشن میشود
با همه آسود کی دلها امل آواره اند
شوخی موج این گهرها رافلاخن میشود
در بساط جلوه ناموس طینتهای دام
حسرت آئینه بار خاطر من میشود
کوهی از کرد یتیمی در حصار آبروست
فقر در غربت چراغ زیر دامن میشود
کزچنین بیحد نگردون دودمانهای کباب
خانه خورشید هم محتاج روزن میشود
جلوه هستی زبس گامردی افسانه است
چشم تا بندد دیدنها شنیدن میشود
(بیدل) از تحصیل دنیا چیست حاصل جز غرور
دانه را نشو و نما ترکیدن گردن میشود

طبع دانا الم دهر مکدر نكند
گرد بر روی گهر آن همه لشکر نکند
خیال نتوان غرة تحقیق شدن
گر همه حسن دهد آئینه باور نکند
میدهد عاقبت كار حسد سینه بزخم
بدر کی تا بکجا تکیه بخنجر نکند
در خرافات شیاطین امیان باید زد
دختر را جلی چیست که شوهر نکند
بیدری ممتحن جوهر انسانی نیست
آدم آنست که مال و حشمش خرنکند
شیشه حرص بصیقل قناعت پر کن
كز تنك حوصلگی ناله بساغر نکند
مجلس آرای هوس با تو حسابی دارد
تا نسوزد دلت آرایش مجمر نكند
نگاهی چو شرر قانع بیدائی باش
تا ترا در نظر خلق مکرر نکند
شبنم گلشن ایجاد خجالت دارد
صبح تصویر مرا تا نفست تر نکند
شوق دل حسرت گلزار حضوری دارد
هیچو طاؤس چرا آئینه دفتر نکند
خاك درگاه مذلت زچه اكسير كم است
کیمیا کو مس بیقدر مرا زر نکند
عشوه الفت دنيا مخره (بیدل) ما
نقد دل باخته سودای محقر نکند

طبع سرکش خاك كشت و چشم شرمی وا نکرد
شمع سر برتاش پامالیدو خم پیدا نکرد
عمرها شد آمد و رفت نفس جان میکند
ما و من بیرون در فرسودو در دل جانکرد
زندگی پیچ و شراری ما و من پیمود بافت
کس جد از د آرمیدن با نفس سودا نکرد
سرکشی کر دد ماغت زدشکست آماده باش
خلا از شغل عمارت عاقبت بر پا نکرد
سعی فطرت دور کرد معنی تحقیق ماند
غیرت او داشت افسونی که مارا مانکرد
هیچکا رقم نرفتیم بیم نام از خود روان
مستیامت رفت و امروز هم با فردانکرد
با خیالت خونم صد ناز دارد بروطن
جان فدای پیکانها کز توام تنها نکرد
دامن خود گیرو از تشویش دهر آزادباش
قطره را تا جمع شد دل بایدی از دریا نکرد
فرع را از اصل خویش آگاه باید زیستن
شیشه را سامان هستی غافل از خارا نکرد
انقلاب سازو حدث کثرت موهوم نیست
ربط بی اجزائی مارا خیال اجزا نکرد
جود مطلق در کمین سائلست اما چه سود
شرم تکلیف اجابت دست ما بالا نکرد
نام عنقا شنیده بردة ادراك نیست
هیچکس زین زیرچشم آن پری پیدانکرد
( بیدل ) از نقش قدم باید عیار ما گرفت
تا توان سایه را هم زیر دست ما نکرد

طبع قناعت اختیار مد د رزيب وفرشود
آب گهر دمد زمهر خاکقدر در زر شود
مشت پریم در ساست ضعف حصول مدعاست
هیچه فکر آن میان حلقه شود کمر شود
پایه اعتبار ها فتنه كمين آفت است
از همه جا بکو هسار زلزله بیشتر شود
جاه مباد دادمرا خوش نقصان دما کنید
خواجه خدا کند که باز یکد و طویله خر شود
نیست جنون انقلاب باعث انفعال مرد
تلك برهنگی کراست اره کر آستر شود
یکدو نفس حباب وار ضبط نفس طربشمار
رنك وقار پاس دار بيضه مباد پر شود
خط جبین عرق ماست چارة همتی کراست
بام دماغ سبرنوشت سجده مگر سپر کند
بخت سیه چورود شمع چتر زده است بر سرم
اشك نشويد این کلیم تا شب من سحر شود
گرد خرامت از جبین برد طراوت بهار
گل ز حیا عرق کند ناز رنك تر شود
دوش نسیم وعدة دل بطپیدنم گداخت
حرف ابی شنیده ام گوش زمانه کر شود
پهلوی ناز جبرئی خورده ام از نگاه او
اشك لغلطدم بچشم کز همه تن گهر شود
با همه عجز در طلب ريك روان قدرده نیست
(بیدل) اگر زپافتد آبله راهبر شود


صحیفه ۲۰۰ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

طره او در خیال گر پریشان میشود از تپش هم دل بپیشانلو پریشان میشود ای بساطی که در چینش آواز کیست شعله از گل کردن اخگر پریشان میشود
چون نفس زانها و ترك آستان خود مخواه هر که بیرون نهد زین در پریشان میشود از شتشت خاطرمبا هیچکس آگاه نیست این غبار از عالم تا سو پریشان میشود
چون قناعت دك شد مشکل بود ضبط حواس دردم پرواز بال ویر پریشان میشود ای سحر بر گیرومبار جلوه هستی مناز این تجمل نادم دیگر پریشان میشود
اینقدر گرد جهان گشتن جنون آوارگیست چرخ را هم صبح مغز سر پریشان میشود هرزه گردی شاهد بی انفعالیهای ماست خاك ما گر نم کشد کمتر پریشان میشود
ای چرا گاه هوس از آدمیت شرم دار خود مت در فکر کاووخر پریشان میشود خاکیان دهر (بیدل) مرکز آرام نیست خواب ما آخر بزیر بستر پریشان میشود

(o)

ظالم چه خیال است مآدب بدر آید آن نیست سگی کز دم عقرب بدر آید می سازد کز کلفت زهاد نگردید طوفان مگر از عهده مذهب بدر آید
آرام ندائیست که در عالم یتبت تأثیر زجمعیت کوکب بدر آید جز سوختن افسرده دلان هیچ ندارند رحم است بخفتی که زقالب بدر آید
با بخت سیه چاره خوابم چه خیالست بیدار شود سایه چو از شب بدر آید زین مرحله خواهند بدر رفت که مینا دا آواز سوار از سم مر کب بدر آید
چون ماه تو از شرم زمین بوس تو دائم هر چند که پشایم از لب بدر آید خطی زمینه کاری من ثبت جبین است ترسم که زند جوش و مرکب بدر آید
آنجا که غبار اثر از خوی تو گیرد آتش بزبان چون عرق از تب بدر آید کز پرتو حسن تو باین برق شکوه است خرم شید هم از خانه مکتب شب بدر آید
در خلوت دل صحبت اوهام وبال است بیدار م ازان حلقه که یا رب بدر آید (بیدل) چقدر نشئه اخفاست معانی در گوش خرد هر قدر از لب بدر آید

(o)

عاقبت در حلقه زلف دل ما میکشد عکس در آئینه راه شوخی وا میکشد غمزه وحشی مزاجت در دل مجروح من زخم ناخن را خیال موج دریا میکند
سطر آهی ناتمایان شد دل از جا رفته است خامه الفت نمیدانم چه انشا میکند که لقاد دل میتراشد کاه نيرنك نگاه جلوه را آئینه ساحشت رسوا میکند
دامن هستی بآسانی نمی آید بدست باده خونها می خورد تا نشه پیدا میکند در زبان خویش کو آوای آنکه خواهد طبع خلق مومیائی هم شکست خود تقاضا میکند
غنچه میگوید که ای در بند کلفت ماند گان عقده دلرا همین آشفتگی وا میکند نیست موجودی که نبود غرقه گرداب و هم بحر هم عمریست دست موج بالا میکند
هستی بیحاصل ما بسته مشتاق فناست هر که گردد خاك دل اندیشه ما میکند خاکساران تا کجا دارند پاس آبرو سایه را از عاجزی هر کس ته پا میکند
آشیان الفت دل چون نفس دور است و رنه ما را اینقدر پرواز عنقا میکند در بیابان طلب (بیدل) تأمل رهزن است کار امروز ترا اندیشه فردا میکند

(o)

عاقبت شرم عمل بر غفلت ما میزند ریشه بیداری بخواب دانها پا میزند شخصیت کیفیت اسرار دل گل کرده است رنگ می چابد کز بیرون مینا میزند
غافلان سنگی ندارد کز جنون دزدد نفس خود سری بر تلفت دامان صحرا میزند نا کجا جمعیت دل نقش بندد آسمان عمرها شد خجلت کوهی بدریا میزند
از دماغ خا کساری هیچکس آگاه نیست آبله در زیر پا جام ثریا میزند هم توای عیدی درکار دارد درد دل ناله در کهسار بر هسنگ خود را میزند
بی کمال از طبع ما رفع کدورت مشکل است در حقیقت شیشه کز صیقل مخارا میزند احتیاجی نیست کز شرم طلب افتد بدست بی حیائیها درین ده ین تقاضا میزند
جستجوی خلق مقصد در قدم دارد تلاش هر چه رفتار است برنقش کف پا میزند صالح اسراری از تحقیق خود غافل مباش جز زبات نیست آن بالی که عنقا میزند
هر توا کر انجمن با قد زول باید شنید ساز دیگر نیست مطرب زخمها را میزند شوخی تقریر تمهید شکست رنك ماست قلقل خود سنگ برسامان مینا میزند

زین هوسهایکه ( بیدل ) در تخیل چیده ایم پاس اگر بر دل زند امروز فردا میزند

عالم همه زین میکده بیهوش برآمد چون باده زهم پیشتر از جوش برآمد چندانکه کشودم سرريگ تسلی سر پوش دگر از ته سرپوش برآمد
حرفی زبان آمده صد جلد کتابست عنقا بخیال که فراموش برآمد ای بیخبران چاره فرمان ازل چیست آئینه دل امروز کند دوش برآمد
پیمائی آئینه جمعیت دلهاست موج گهر از عالم آغوش برآمد كیفیت مو داشت گل شیوه شباب پیش از کفن این جلوه سپید پوش برآمد
این در خرافت خیالیست که اینجا ناشسته جوله قدح نوش برآمد دون طبع همان منفعل عرض بزرگیست دستار فسود آبله باپوش برآمد
بر منظر معنی که ز اوهام بلند است نتوان بخیالات هوس گوش برآمد صد مرحله طی کرد خرد در طلب اما آخر بیما آلطرف هوش برآمد
از نغمه تحقیق صدای نشنیدیم فریاد که ساز همه خاموش برآمد دیدیم همین هستی ما زحمت ما بود سر آخر کار آبله دوش برآمد
3 ( بیدل ) مثل کهنه افسانه هستی زین گوش درون رفت و ازان گوش برآمد 3

عالم گرفتاری خوش تسلسل دارد جوش ناله زنجیر باغ سنبل دارد همچو کوزه دولاب هر چه زیر گردونست با ترقی آهنگ است با تنزلی دارد
بر فضای عشق است رنك و بوی این گلشن هر گلی که می بینی بال بلبلی دارد کز تعلق اسباب عرض صد جنون باز است بی نیازی ماهم يك تغافلی دارد
بار شکوه پیمائی بر دل پر افشانه است تا تهی تبین گردد شیشه قلقلی دارد خواب برتأمل زن خواه لب بحرف افگن صبح این بهارستان غنچه و گلی دارد
زانفعال همدردی سر خوش تسلی باش جبهه عرق پیماست ساغر مئی دارد رنج زندگی بر ما نیستی گوارا کرد زین محیط یکدشستن در نظر تسلی

میکشد اسیران را از قیامت آبدو شاهد امل ( بیدل ) طرفه کا کلی دارد

عجز طاقت بکرفتاری غم شادم کرد پای بی بال و پری از قفس آزادم کرد کوخم دام تعلق چه کند اسباب اینقدر هما نفس خاطر صیادم کرد
عاقبت مزد فرا موشی حالم شمرید درد عشقم بتكلف نتوان یادم کرد نوبه دارم و جان می کنم از قامت خم آه از ین پیشه که هم پیشه فرهادم کرد
غافل از زشتی اعمال دمیدم هیبات عشق پیش از نگه منفعل ایجادم کرد سعی بیهوده ندانم بکجایم می برد نفس سوخته شد سرمه که فریادم کرد
کردم انشا کنم از عالم مطلب سبقی شرم اظهار زبان عرق از شادم کرد چون خط جاده زبس منتخب تسلیمم هر که آمد بدر از نقش قدم صاوم کرد
آرم ضبط نفس نسخه کوهی دارد وضع خاموش بصد ادب استادم کرد نفی هنگامه هستی چه تنزه که نداشت شیشه برسنگ زدن رشك پریزادم کرد
نقص هم بی اثری نیست زتقلید کمال فقر ما را اگر الله نکرد آدم کرد محو کیفیت نيرنك و قایم ( بیدل ) آنکه میخواست فراموش کند یادم کرد

(o)

عجز چسبانید از ما شکوه قائل بلند جز مژه گردی نشد از کوشتن بسمل بلند هستی موهوم ما در حسرت ایجاد سوخت سایه واری هم نکردیدیم زایم گل بلند
باعث آزادی سرو است پای بی بری دستگاه آه باشد در شکست دل بلند مایه شکر و شکایت های ما کفرستی است پست جز کرد نفس از شخص مستعجل بلند


[BLANK PAGE]


حديث طوفان نوحى عشم جوش از من زبان نميگيرد
چو آينه دست من بيكزبان زهر چه گويد زيان نميگيرد
سبك فكردد بچشم مردم كسیكه خود را گران نميگيرد
ممتاز وحشت بوی ندارد كه دامنم آشيان نميگيرد
زصيد مطلب سراغ گم كم اگر دلت این جهان نميگيرد
غبار سویی كه دود قروتی رواج دارد دكان نميگيرد
بشوه بامیای چين دامن كسی ره آسمان نميگيرد
كه شمع پرواز را نشايد دميكه بال از كمان نميگيرد
كه شهرت وضع راستي‌ها چوحلقه اش رسنمان نميگيرد
كه از چراغ هوس فروزی شوم افسرده مان نميگيرد
كسیچه گيرد زساز قدرت كه دست واهند كان نميگيرد
كه همت آيينه تصافي بدست دامن فشان نميگيرد

قسم غم عالم محبت كه از غم الفت
كنار دل نتوان دادش ز قطع اميد
چه ممكن است رود داغ بندگي زجبين
بشوق گوشه چشم دست نبرد مال شوق
بغير سركشي از ابلهان مجو (بيدل)

دل شكسته ما چون شكن جدا نشود
بشا خنيكه بربط عقده وا نشود
زمين فلك شودو آدمی خدا نشود
غبار ما بدم خيال است توتيا نشود
كه نخل اين چمن از بي بري دو تا نشود

لذت تحقيق در صهبای این ميخانه نیست
ای بسا شيخي كه ارشادش دليل كفر هیست
چاره در تدبير ما بیچاره‌گان خون ميخورد
بيمناكم كار با چشم كرا روشن كند
ترك دعوی كن كه در تعليم كبرودار فقر

مست و مخمورش قدح از چشم احول ميزند
غولرا كو كورا به طلق از شمع و مشعل ميزند
نيشتر از درد سر سوزن بصندل ميزند
شمع در بزم انجمن آيينه سر دل ميزند
كوس قدرت پای لنگ و پنجه شل ميزند

جاه دنيا را پيام پشت پا بايد رساند | همت پست است (بيدل) كز سرن فمّل ميزند

فكر خويشم آخر از صحرای امکان ميبرد
الفت دل با دم هستي دوروزي بيش نيست
حاصل این مزرع عزوجل سنجيد بيست
تا كداز دل دهد داد فسرد های جرم
این درشتان بركزند خلق دارند اتفاق
خانه مجنون رفت و روب بر محتاج نيست
بر تغافل ختم ميكردد تك و تاز نكاه

همچو شمع آنسوی دامانم كريبان ميبرد
انتظار شيشه اینجا طاق نسيان ميبرد
سنبله چون پخته شد چرخش بخزان ميبرد
سنك اين كوه انتظار شيشه سازان ميبرد
تيك این غافل كه پشت دست دندان ميبرد
كرد باد اكثر خس و خار از بيابان ميبرد
كاروان ما همين مزكان بمژكان ميبرد

شرمسار هستيم كاين نا قيد اتش زده
پيكر خم كشته در پيري مددخواها ز سر است
از فنا هر كس كمال خويش دارد در نظر
صحبت ياران ندارد آنقدر رنك وفاق
كز جبين دارد محبت پاس شرم انفعال
اهل يدست و پائی در تلاش خاك باش
در خيال بي فرح از اصل بايد شرم داشت

يكدو كام زين شبستان عاجزانان ميبرد
از كراني گوي ما با خويش چوکان ميبرد
دانه را در آسيا ها حيشت نان ميبرد
شمع هم زين بزم داغ چشم گريان ميبرد
چشم ما هم بعد ازين راهي بدستان ميبرد
محتم این مقصد گهر را نيز غلطان ميبرد
ناله چون اشر د آتش در نيستان ميبرد

عشق مختار است (بيدل) باشدم در كار نیست | بيگناهی یوسف ما را بزندان ميبرد

فکر نازك عالي را مرتبه تقرير شد
آب ميكرديم كاش از ننك بيدردی چو كوه
صيد ماربوالهنگان تاليف چندين دام داشت
آدمي چندان پشيمان خانه كردون نماند
كوهها از شرم خاموشي بپستي ساختند
زين همه اسباب بيرون تا كجا آيد كسي

موی چيني رست تا ها جاده شبكير شد
كز دل سنكين محيطها برزخ ما قير شد
حلقها عمري بهم جوشيد تا ز نجير شد
اين ستمكش يكدو دم خم خوردو آخر سير شد
سر بمه كرديدن بیدا آمد جم ما زير شد
جين دامان بلندم خار دامنگیر شد

موجها آنقطره زين دريا به بيا ك گذشت
در جناب كبریا جز نيستی مقبول نیست
نور دل جوشد از عشق از دده بخت سياه
در عدم از ما و من پر بخبر میزیستیم
بطبع ما را عجز نقاش هزار انديشه كرد
ذره زانو اندک زين پيش بایستی شناخت

كو هرما را زخون داری كلدش در شد
خدمت انديشيدن ما موجد تقصير شد
صبح سازين شام دريستان زنگی شير شد
خواب ما را زندگي هنكامة تعبير شد
نالواي مورچه وكاشكاف اين تصوير شد
بردول مطلقم را كنون كه (بيدل) پير شد

فنا كی شغل سودای محبت را زبان دارد
بسودایت چنان زارم كه باصد ناله پنهان
در مخمات زدم كز خلق مخفي وا كشم خود را
زمال افشانی ساز شرر آواز مي آید
هدف باید شدن چون با دلان ما را درین کلشن
برنك آتش ياقوت نا پیداست دود من

سري دارم كه تا خاك هواي اوست جان دارد
تنم در پيرهن تحريك نبض ناتوان دارد
ندانستم كه دامن از هوس چیدن دكان دارد
كدا كجا كرهه دست دست دامن درميان دارد
كه هر شاخشی چو بوی کل خدنگی در کمان دارد
بحيرت رفته شوقت عجب ضبط عنان دارد

دم باشبت افسون نوای هستیم ورنه
روز ميتوان هيچكس ما را نميپرمسد
چراغ خامشم هم نیست كز آهی زبان كردم
نبايد ضبط آه از دل بکلزار تماشایت
بخت خود چه سازد عشق مسكين كه آن بدخو
ز خود كامی برون آي نياز خلق شو (بيدل)

هنوزم ناله ئی در نيستان آشيان دارد
مکر دامنكه دستي در نماین بيشان دارد
نفس دزدیدم در عالم درائی فغان دارد
كه آنجا كرهه آینه است تب دروان دارد
سرا يا افت است اما دله نامهربان دارد
که اوج قصر همها همين يك نردبان دارد


سفینه ۲۰۶ - غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه - حرف الدال

قامت خم گر حیا سوی زمین رو میکند فهم میخواهد اشارتهای ابرو میکند هرکجا باشیم در اندوه اثر خود رفتنیم شمع ما در بزم هم صیح را نو میکند
سایه واقبال را کم نیست گردستی بیاد شرم خفت سنك ما را بی ترازو میکند چشم بند سحر الفت را نمیباشد علاج دل گرفتار خود است و یاد گیسو میکند
اینچنین گر ناتوانیها شکستم داده اند گر رسد چینی ببادم نوحه برمو میکند بسکه باران در همین ویرانه ها کم کشته اند میچکد اشکم زچشم و خاك را بو میکند
روز بازار تصنع آنقدر مالوف نیست خلق چون شبیشه دکان در چشم آهو میکند ناتوان هم بپای میرسد سرمنزل باش سایه کار قاصد مطلب بپهلو میکند
با توکل کس نمیپرداخت گرمیداشت شرم دستگاه نعمت بیخواست بدخو میکند طبع ظالم دور بخت مایل اصلاح نیست تیغ را بد در خوتپزی سنك رو میکند
حالت از کف میرود در فکر مستقبل مرو این خیال دور کرد آخر ترا او میکند تا کجا (بیدل) زگردون خجلم باید کشید این کمان سخت روز درم بپازو میکند

قدحی بکف است و شمع گل در آستین دارد درین محفل عرق میریزد و هرکس جبین دارد بشوق سر بلندبها تلاش خاكساری کن نهال این چمن کز ریشه دارد در زمین دارد
بجمعیت قریب این چمن خوردم ندانستم که در هر غنچه طوفان پاره ئی کمین دارد نفس کادر جگر باقیست از آفت نیم ایمن که چون نی استخوانم چشتم در آستین دارد
ندیدم چاره از وحشت اگر خواری و کرعزت زمژگانم این ویرانه یکسر حکم زین دارد گره در طبع نی هرچند افزون ناله رعنا تر کشد مار سالی در خورسامان چنین دارد
لب او را همین خط نیست منسوخ مسیحائی چنین صد معجز آن سحر آفرین در آستین دارد ندیدم از خجالت خویش را تاچشم وا کردم درین دریا حبابم طرفه وضع شرمگین دارد
سزاوار خطای هم نیم از ننك بیقدری بحالم نسبت نفرین غرور آفرین دارد رهائی نیست ما را از فلك بخاك گردیدن بچرخا دانه هست آسیا زیر نگین دارد
بدوش سجده از خود میروم تا آستان او برنك سایه جبهه عاجزان با از جبین دارد سرشکم دور آهن شمنهایم داغ دلم (بیدل) چو شمع از حاصل هستی سراپایم همین دارد

قضا تا نقش بیداد من بیکار می بندد حنا می گرد و در پنجه معمار می بندد زجاك سینه بی رویش همجا میکشم آهی سحر شورش قیامت برسر دستار می بندد
مگر شرم طپیدن نقش وآلی تواند زد سرا پایم عرق آئینه دیدار می بندد بساط عبرت این انجمن آئینه دارد که نامی کان بهم آوردة زنگار می بندد
نمیدانم بیاد او چسان از خود برون ایم دل من کین بدوش ناله ام کهسار می بندد در آن محفل که من حیرت کمین جلوه اویم فروغ شمع هم آئینه بردیوار می بندد
رعنائی چو شمع از آفت شهرت مباش ایمن زقد گردن بزهر عنکبوت سری بردار می بندد چه دارد قابلیت جز نم تکلیف پیمودن درین محفل همین دوشم بدوش یار می بندد
زمان فرصت ربط نفس بادام مقطوعست وان کرین تار این گره چون باز شد دشوار می بندد اسیر مشرب موجم کزان مطلق عنا نیها کرش لنگر لیف بر کشتی کفی زنار می بندد

بمضمونی زسیر این چمن غافل مشو (بیدل) که غنچات در روی هر کشد مختار می بندد

لبش رنگ ز بس بیحجاب می بافند بروی گل زدریدن نقاب می بافند مبـــاش منکر اسرار دیـــه جا کی ما بکار گاه سحر آفتـــاب می بافند
ززخم تیغ حوادث توان شدن ایمن بخویشی که ز موج شراب می بافند بيك نفس سر عجز می شود رسائ چـدا زپشم کلاه حبـــاب می بافند
درین چمن که هوا داغ شبنم آرائیست تسل بهزار اضطراب می بافند تو خواند مرك شمر خوابزندگی اندیش همین بطبع کسان ماهتـــاب می بافند
کرامت آب رسانی بجهت فرصت عمر گسسته است نفس تاجواب می بافند توان شناخت زتاريك ریشی انقاس که در قلمرو هستی چـه باب می بافند
کبــــاب شد عـــدم ما زتهمت هسـتی بر آتشیکه نداریم آب می بافند ز گفتگـو ببـــار تسلتی مشو ( بیـدل) که بهر چشم زافسـانه خواب می بافند

قیامت خند عزیز می و هزار من گل افشان شد زشور آرزو هرذرة خاكم نمكدان شــد بشغل سجدة او کز جنین فرسوده میگردد جبین در كسوت نقش قدم خواهد نمایان شد
ندانم در شکست طرة مشکین چه پردازد که گردامین شکست آئینه دار چنگلانهان شد چه امکاست از نیرنگ نقاشان نشان دادن | کرمیرنگادم حيرت شدی آئینه نتوان شد
حیا سرمایهها نیست بی سامان مسثوری نگه در هر کجا بی پرده شد محتاج مژگان شد تحیر معنی دارد که لفظ آنجا نمیگنجد چو من آئینه کشتم هرچه صورت بود پنهان شد
بهاری در نظر دارم که شوخیهای نیرنگش صیادر پردة اندیشه خون کرد و گلستان شد عدم چیدائی موج و حباب مایه میری بی همان بین شکست این شیشه ها را طاق نسیان شد
دو عالم داشت بر مجنون ما بازار دلتنگی دماغ رفت سودا جوش که آشفت و بیابان شد چوشبنم ساخت دردم بآسمان نقد حاصل سر ازیم دهم یکجا عبث تارکیشم گریبان شد
سراغ غنچه دیگر ندارد عجز امکان تو دل بدردید روشن کن برون خواهد چراغانشد طلسم کار معشوقست سر تا پای من (بیدل) غبارم ترز جا برخاست زلف او پریشان شد

قیامت کرد صبح این فیض جولان که می بینزد زمین شد آسمان این گرد را داه که می بینزد چمن خواهد بطوفان آیدو باجلوه اش رقصند بهار آید که شوخی کرده و پارنگش آمیزد

خط حیرت سوادش نسخة کردون کندروشن گل کیفیت او می بمینـــای هوا ریزد

کار جهان خواه عجز خواه سری میکند ! آهی اینجا کجاست بیخبری میکنـــد مقصد عزم نفس هیچ نمودار نیست بك طيش پايکل نامــه بری میکنـــد
کیست کزین خا کدان کروبلندی نکرد آبله هم زیرپا عزم سـری میکنـــد بسكه تنك فرصت است عشرت این انجمن غنچه براتی رسیم شب سحـری میکنـــد
ضبط عنان در فشار کیف ندارد و انـد شوق پری چلوة شيشه گری میکنـــد انجمن میکشــان غاشنی آهنگ نیست شيشة ما سنك را كبــك دری میکنـــد
سفله ز كسب كمال قدر مربی شکست قطره چو گوهر شود بد گهری میکند در همه حال آدمی شخص ملك سيرت است ليك بحياء اند کی باز خری میکنـــد
حرص گوا را گرفت تلخی اد بار منع پیش طمع دور باش نیشکری میکنـــد جوهر فرهاد نیست ورنه درین کوهسار صورت هرسنك و كل دو كرى میکند
زنك وصفای دلست غفلت و آگاهیم آئینه در هر صفت پرده دری میکنـــد ( بیدل) از افشای راز منفعل کرد عشق پیش که نالد اديب گريه تری میکنـــد

کار دلها داز قران مژگان بسامان میرسد ریشة تا کی باستقبال مستـان میرسـد اشکم امشب در حل حسن عرلی طوفان کیست زین پر پروانه پیغام چراغان میرسـد
از بهار آن خط نورسته غافل نیستم مدتی شد در دماغم بوی ریحان میرسد آب میگردد دل از بیدست وپانیهای اشك در کنارم از کجا این طفل گریان میرسد
سطرجاکی از خط طومار مجنون خوانده یم قاصد ما نامه در دست از گریبان میرسد بی محبت در وطن هم ناشناسانیم عام بهر یکدل بوی پیر اهن بکنعان میرسد
بسکه برتنگی بساط عیش امکان چیده اند صد گریبان میدرم تا گل بدامان ميرسـد فرصت تمهید آسایش درین محفل کجاست خوابها رفته است تا مژگان بمژگان میرسد
دل بافت وا گذار و ایمن از طوفان برا بر اننار این کشتی از هوی بیهگان میرسد قطع کن از نعمت الوان که اینجا چرخ هم می تپد صدریزه رهم تا بيك نان میرسد
حاصل غواص این دریا پشیمانی بس است وصل کوهم گر اگر دستت بدامان میرسد در کند سعی نیکی چین کوتاهی خطاست تا عمر دامن که خواهی دست احسان میرسد
خاکساری درمذاق هیچکس مکروه نیست منت این وضع برکبر و مسلمان میرسـد پیشه بسیار است(بیدل)درخوشی ختم کن سعی هر صنع و عمل اینجا بپایان میرسـد


غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف الدال
بحر دنیا بسکه مهمل گشت طبع پر بخند فرصت امروز خون شد در دل فردا ریخت چرخ یوسف از دریدن پیرهن آمد ببرش شد پری بیبال و پر چندانکه عنقا ریخت
بی محابا فارغ دماغ سخت جانیها نبود از شکست رنك همچون گل سراپا ریختند ترك خود داریست عرض مشرب دیوانگی رفت گرما زخود جائیکه صحرا ریختند
در غبار عشق دارد حسن دام سرکشی طرح آنزلف از شکست خاطر ما ریختند هیچکس از گریه من در جهان هشیار نیست کلچودی غرقست طوفانیکه مینا ریختند
بیدماغی محفل آرای جنون شوق بود سوخت حسرت هاعبث تا شمع و پروانه خند رنك تحقیق بسم زآن حسن بی غش با اینقدر دائم که خونم در همین جا ریختند
ریزش از گرم در خورد استعداد ماست گشت بسمل باشور سیراب خونها ریختند عاقبت بوی نسیم دیم اثر سراغ طلبست مسا حیل کذب تشنه ما را بدریا ریختند
باطني باقیست همچون شمع باید سوختن گر فسون هستی آتش بر سر ما ریختند اشک ما ( بیدل ) زدزد نارسائی چارهند ریشه پیدا نکرد این تخم هر جا ریختند

کام جویان اندکی در مطلب استغنا زنید يك تغافل بر خيال پوچ پشت پا زنید غنچه دارد لبت سرمایه عیش بهار لبها گر آید بهم بوسی زان لبها زنید
سیل امواج وقف خانه بردوش حباب لشکری چون موج کوهی در دل دریا زنید شمع میگوید که ای در بند خواب افسردگان شعله عمری است گر روزی بخفت و پا زنید
ذوق حال از نام استقبال باطل میشود نیست امروز آنقدر فرصت که بر فردا زنید گردون تازهد از آرایش نام و نشان کشت آزادی بدوش همت عنقا زنید
رنك گل را ارغوان کز غنچه ماند جوش او است خنده ها چون باده باید از لب مینا زنید کلفت خمیازه از درد شکفتن بتر است تا بکی حسرت کشد مشرق بجام مازنید
دل بری جزبی نشانی بر نمیدارد نقاب نالید کز شیشه تحقیق بر خارا زنید عمر ها شد باز فطرت سرنگون خجلت است دامن گردی که دارید اندکی بالا زنید
(بیدل) از ساز نفس این نغمه می آید بگوش های اسیران خانه زندانست بر صحرا زنید

نام دل از لب خاموش گرفتن دارد نشه زین می بجوش گرفتن دارد ناتوانهای جهان ساز کدورت نشود چون گری رهگذر کوش گرفتن دارد
نیست دیوانه ز کیفیت صحرا غافل از جنون هم سبق هوش گرفتن دارد زاهدا کی زسبوی میت آگاه نکرد این سواییست که بردوش گرفتن دارد
خوب در تسا کجا در ین زم دره طرف نقاب همچو آئینه در آغوش گرفتن دارد هیند ناهید، بطوفان و گر می جوشد سر این چشمه خسی پوش گرفتن دارد
فیض آزادی اثر رده کثافت چون صبح يك دميدن صد آغوش گرفتن دارد دود دل صور قیامت شد و نشنید کسی پیش این نفیران کوش گرفتن دارد
مفت فرصت ا گرا که شوی از ساز نفس این دك خواب فراموش گرفتن دارد در دل غنچه اسرار جنون نجل هست خبر از مردم خاموش گرفتن دارد
چشم نامحرمانی مزه دارد نقصان حير اندیشه از دوش گرفتن دارد بیخین قاسم الرتبت الوان ( بیدل) رزق خود چون صدف از کوش گرفتن دارد

نکجاست سایه که هستیش دستگاه شود حباب ما بقدر رفتن کلاه شود مسکر عدم ره از سایه تیغ کی ورد چه ممکن است که یگاه ما پگاه شود
شکست دل نشود بی تکمار عشق درست رود بآتش اگر شیشه داد خواه شود بنور جلوه او باز زندگی داریم نفس کجاست اگر شمع بی نگاه شود
ز آفتاب قیامت براند خوابم به تب که سایه دست توام پناه شود درین بساط ندانم چه باید کردن چرو آن قدر که یکباره پادشاه شود
کسی ستمرده حکم سرنوشت مباد چوصنحه پی سپر خامه شد سیاه شود خرامش جبهه تسلیم عذر خواه خطاست برد دوید چوپا منحرف زراه شود
عروج عالم اقبال زندگی در دست نفس تمام دیگر رسد چواه شود خروش بی مزه صوفیان گواهیم کرد دعا کنید که میخانه خانقاه شود
هوا، رو کش این دوستان خنده کمین تبسمی که چو بالید قاه قاه شود چوشمع در هوا گریه میکنم (بیدل) که پیش پای ندیدن مباد چاه شود

کدام قطره که صد بحر در رکاب ندارد کدام ذره که طوفان آفتاب ندارد کدام غنچه که جوش بهار نیست محیطش کدام نقطه که جمعیت کتاب ندارد
دران مقام که موج گهر خرام فروشد در نك هيچكس اندیشه شتاب ندارد حساب ما نتوان جوهر نگاه شمردن صفر دیده اعمی کسی حساب ندارد
حديث جوهر آئینه نیست غیر تحیر سؤال اگر ز خموشی بود جواب ندارد

گذشت عمر بفرزندیم ز بیم وامید قضا نوشت مگر مهر خطم بسایه بید سحر دمان پی پیری چه شاميها که نداشت سیاه کرد جهانم سفیده موی سفید
زدور میشنوم کز زبان ما و شماست جلا جلیکه صدا بسته روق ناهید جز اختراع جنون امل طرازان نیست قیامت دو نفس عمر و حسرت جاوید
بپوش خلق مجیائی مجرد اما همان بدوش نفس کعبه میکشد امید حذر زنشئة دولت که مستی يكجام هنوز میکشند شیشه بر سر جمشید
نماند علم و هنر عشق تا بیا د آمد چراغها همه گل کرد دامن خورشید غبار قافله رفتگان براهت نست که ای نفس قدمان شام شد با برسید
کدورت از دل منعم نمیرود ( بیدل) چه ممکن است که چینی رسد ببوی سفید

گذشت عمر و دل از حرص منبر نمیشاید کسی عندايم ازين راه بر نمیشاید درای حمل فرمت خروش صور گرفت هنوز گوش من بخبر نمیشاید
جهان ز مغز خرد پنبه زار اوهام است چه سود برق جنون پاکتر بر نمیشاید غبار عجز من و دامن خط تسلیم نيا فتاد کی از جاده سر نمیشاید
نگاهم از گر یار فرق نتوان کرد کسی دو رشته بهم اینقدر نمیشاید نشان من مگر از بی نشان توانی یافت و گر نه هستی عاشق اثر نمیشاید
نمیتوان ز کف خاك من غبار انگیخت جوین عجز بحر سجده بر نمیشاید ترا کمی است در آئینه خانه هستی به چون حباب هوای نظر نمیشاید
نگاه بر مژه دامن فشان استغناست دماغ وحشت من دل و بر نمیشاید خروش دهر بلند است وانحافل زن که این فسانه بحز گوش کر نمیشاید
شبی روز رساندن کمال فرصت ماست چوشمع کو کب ما نا سحر نمیشاید زخویش میروم اینك تو هم بيا (بيدل) که قاصد آمد و هوشم خبر نمیشاید

گذشتگان که ز تشویش ما و من رستند مقیم عالم نازند هر کجا هستند چو اشك شمع شرر مشربان آزادی زچشم خویش چکیدند اگر گم بستند
همین نه ناله ماخون شد از تراکت پاس کدام ریشه کزین پیچ و تاب نگسند عنان کشان هوس صنعت نظر دارند خدنگ صید جهانند تاز خود جستند
ساشقان همه کز منصب گهر بخشی همان معرض چکیدن چواشك تر دستند نکرده اند زبان محرمان سودا بت اگر ز خویش گسستند با که پیوستند
چه جلوه که چوشبنم هوائیان کمال شدند آب وغبار نگاه نشکستند زساز عاقبت خاك ميرسد آواز که ساکنان ابدگاه نیستی هستند
کدام موج ندامت خروش طاقت نیست شکستگان همه آواز سودن دستند درین زمانه سخن محویاس شد ( بیدل) دمید عقده دل معنیی که می بستند


سراج الاخبار ۲۰۸
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

گر آرزوی دستی ازین دامگه کشید
آزاده است نور دل از اقتباس شمع
شب پرده دار صبح قیامت نمیشود
زین پارسائی که سرو برك خجلت است
دریوزه حرم ببر گریبان نمیرسد
آرایش بساط رو یا بکه کشید
قطع نظر زمنت خورشید و مه کشید
موی سپید چند بصنعت سیه کشید
طاعت مکن که کاش دوروزی گنه کشید
در مانده گا بار هوس نیست زه کشید
چندان دماغ جهد ندارد شکست رنك
کم فرصتی خجالت سعی کرو فر است
پیش از اجل تهیه مردن کمال ماست
گر خامشی چراغ فروزد درین بساط
شایسته قبول عدم عرض نیستی است
از دست سوده نقش دو عالم تبه کشید
از حرص عذر خواهی نشو و نما کشید
آن به که فکر پنبه خود را بیکه کشید
چون شخص سرمه خود ده نفسی را نگه کشید
روئی که نیست جانب آن بارگه کشید
قاصد دران مقام زخردشید غافلیست (بیدل) کجاست شرمی از ان بادشه کشید

گر آگهی بسیر فنا و بقا مخند
اقدر دی ای شرر بفشار شکفتگی
فرصت کمین وعدۀ فردا دماغ کیست
چندین سحر بوهم برافشان ناز رفت
صد گل بهار منتظر يك جنون است
برشام ما جو شمع جوان نمی گریست
عبث بهانه جوست برین خنده ها مخند
آخر ترا که گفت درین تنکجا مخند
ای گل بهار رفت برای خدا مخند
يك گل نو نیز از لب بام هوا مخند
آتش بصنجه است این دسر نابجا مخند
پیری کسنون توکل کی در صبح ما مخند
دل بستن و بهار دمیدن چه لازم است
مستغنی از کمالیت هزار شهید عشق
عفو غبار چهرة محتاج شبنمی است
در پرده خون حسرت پیداست و یا مرتر
یا صبح کادم از چه بهار است خنده است
(بیدل) بهار عمر شکفتن چه خنده است
در زیر لب چو آبله زیر پا مخند
ای غنچه لب تو و سر حاکم بپا مخند
بر فقر گریه کر نکنی بر غنا مخند
گاهی جوانمرد کرم مندان نما مخند
کیفت آه کی تو هم از تکلف برا مخند
ای غافل از نفس حرفی از حیا مخند

کر اثرا خروش جهان یکشا سری باین انجمن برارد
خیال هم چند و هشماد زمام دل برون نآرد
نزیست تخمی درین گلستان که نوبهارتی نکرده سامان
ندارد از طبع ما شمر دن بغير پرواز پیش بردن
زپهلوى حقه محبت نمو یبت امید تاوان
دل ستم دیده عمر ها شد ندارد از سوختن رهائی
زخاکسارون تپاند غبار هنگامه تعین
باین سرو برك مفلسم کربر ترك اندیشه فضولی
تجرداضطرار رنکی ندارد از اعتبار همت
قدم بآهنك کین فشردن ز عافیت نیست صرفه بردن
دماغ اهل صفا نبیند بساط اند از خود مثال
غبار اسباب چند پوشد صفای آئینة تجرد
بآن صفا نیت رنکم که مائی کار کاه فطرت
نفس صدایم نمیکدازم دگر زحالم مپرس ( بیدل )
جنونی انشا کند تحیر که عالمی راز من برارد
چه ممکن است اینکه سعی و حشت بغر تم از وطن برارد
هوای رنك نات زحا کم اگر برارد چمن برارد
که رنك عاشق چو پیکر صبح بوی نقد و شکن برارد
سزد که چون اشك دلو ماهم زچاه غم بررسن برارد
یلفزش اشك کاش خود را چو شمع ازین انجمن برارد
دلیل صبح قیامت است این که مرده سر از کفن برارد
مباد چون غنچه عود عساقی سرت دولتی کهن برارد
چه غیرت است اینکه عنبر خود را زجیر ناهم دو زن برارد
تفنگ قالب تهی نماید دمیکه دود از دهن برارد
سحر محال است اکزنفس را دمدنگاه سخن برارد
کباب عریان کند مارا ز خجلت پیرهن برارد
قسم بآئینه يك ستاره دمیکه تصویر من برارد
چوشمع وهم است برامیری که محوکش ازسوختن برارد

گر آئینه ات در مقابل نماند
همین دست مغزاست اگر واشکافی
ز دانش بصد عقده افتاده کارت
نشان گم از کرد عنقا مزاهم
مجاز آفرین است میل حقیقت
جهان جمله فرش خیال است اما
خیال حق و فکر باطل نماند
خیال است لیل چو محمل نماند
جنون ار کنی هیچ مشکل نماند
بآن نقش و اسکه در گل نماند
کرم گر کنید ناز سائل نماند
دمبقبل کر آئینه غافل نماند
توسعی است ایجابه بایست پیدا
غم خون عشاق اگر گشته کردد
نخواهی بتاب نفس غره بودن
برو شوق اگر لذت بار سیدن
نفس عالمی دارد اما چه حاصل
دل جمع دارد چه دنیا چه عقبی
کجا عرض جوهر دل گردل نماند
حنا نیز در دست قاتل نماند
که این شمع آخر بمحفل نماند
اقامت در آغوش منزل نماند
دودم بیش پرواز بسمل نماند
چو کوهی شدی بحر و ساحل نماند
مزین بزم ز آثار اسرار سنجان همه ماندا کر شعر ( بیدل ) نماند

گر بوی وفا را نفس آئینه نباشد
اصل تو میرات زافسون مگوبدن
وشیرنج دکاهداری درنجش است مسلم
لب کم شکند مهر و دیت گاه راز
کز حرف وفا مکتبه فروشه بنأمل
این داغ دل او نیست که در سینه نباشد
این پشه ز مصرف نوزیشه نباشد
حرص ایمه سودا گر پشمینه نباشد
گز نشئه رسوائی گنجینه نباشد
در رشتۀ الفت گره کینه نباشد
صد عيد ابد هیچ نبرزه بیکمشتن
تکرار بشیند بر اوراق تجده
زاهد بنظر میکنه از دور مباهی
از دل جو نفس میکذری سخت جنونیست
چون صبح اکر یکنفس از خویش برآئی
امروز جنونی هست اگر دیشه نباشد
تقویم نفس را خط پارینه نباشد
این صبح قیامت شب آدینه نباشد
ای پنجر این خانه آئینه نباشد
بنام فلك پیچ و خم زینه نباشد
( بیدل) حذر از آفت پیوند علایق امید که در خلق تو این پشه نباشد

گر یتو انکه را تماشا هوس افتاد
در گریه نمك مایه تر از من دگری نیست
شوق بشکست دل من مست خروش است
شد عین حقیقت چو مجازت زمیان رفت
عمر بست درافشان گلستان خیالم
غفلت مکش از عمر عیالت چه باشد
بر هر چه گشودم مژه در دیده خس افتاد
کز ضعف سرشکم بشهار نفس افتاد
آگاه یم این شیشه زدست چه کس افتاد
عشقت گز آتش به بنای هوس افتاد
غم نیست اگر طائر ما در قفس افتاد
سنگینی باریکه بدوش نفس افتاد
از بخت سیه چاره ندارم چه توان کرد
یککیم فلك سالار فغان کرد
از آفت تعجیل حذر کن که درین باغ
چون شانه ره سنجه پیچ و خم زلف است
اسباب غبار نگه غیرت ما يست
(بیدل ) لب اثر بك گل اندام ندارد
چون زلف با شفتگیم دسترس افتاد
خونابه دلم چون اشك ز چشم جرس افتاد
بر خاك نخستین ثمر پیشرس افتاد
چندانکه قدم پیش نهادیم پس افتاد
در دیده آئین نتوان گفت نفس افتاد
شبنم بکه تواند بخیالش مگس افتاد

کر جنونم ناله واری در بلبل میکند
غیر خاکستر دلیل اضطراب شعله نیست
شور محشر آشیان در سایه گل میکند
هرقدر پرميزند افسردگی دل میکند
انتظار نار استغنا نگاهی میکنم
عافیت خواهی بهر افسونی از جا در میا
کز غبارم سرمه چشم تغافل میکند
خاك برباد است اگر ترك تحمل میکند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
دل بسمل چون نملطد در هوای نزاکت آب گوهر را خیالش در صدف دل میکند
گر بطوفان وصلش از چرخ دست از خود بشو سیل ما غلطان از حلقه پل میکند
کاه بر طاقند و که بر موج محیطند غریق حیله جوی زندگی چندین توکل میکند
از زمینگیری هوا آیینه دار شبنم است اشك میگردد اگر آهی تنزل میکند
حفظ آبر و نفس در جیب دل دزدیده است قطره را گوهر همان مشق تأمل میکند
آفتاب باغ (بیدل) بر خزان موقوف نیست صد قیامت یك تبسم آه بلبل میکند

کز جبین اشکم ز شرم بیکناهی میرود همچو ابر از نامه ام رنگ سیاهی میرود
سعی قاتل را تلافی مشکلست از بسمل تا بعدر آیم زمان عذر خواهی میرود
از هوسهای سری بگذر که در انجام کار شمع این محفل بداغ بی کلاهی میرود
تیره بختی هم شبستان چراغان وفاست داغ تا روشن شود زیر سیاهی میرود
ای نفس پیش از هوا کشتی دروتی ساز کن فرصت عرض قیامت دستگاهی میرود
خجلت من هلاك خود شادم در نظر مرغ بسمل در جو آب از چشم ماهی میرود
لنگر جمعیت دل در شکست آرزوست موج چون ساکن شد از کشتی تباهی میرود
گرد دار اوج دولتها غبار بیش نیست رهروان چون کرد باد اورنك شاهی میرود
کجاست کرده منکر گل کردن اسرار عشق رنگها اینجا بسامان گواهی میرود
شمع تصویرم بپاس از درد و داغ حسرتم اشك من عمریست تا گردیده راهی میرود
(بیدل) انجام تمنا محو حیرت کشتن است آیینه سعی نگار تا بی نگاهی میرود

کز جبین محت نگون عبرت گمان پیدا شود هر قدر سر بر فلك سایم زمین پیدا شود
در کلستانیکه خواند اشک من سطری غمم سایه گل تا ابد ابر آفرین پیدا شود
آنسوی خویشت چه عقبی و چه دنیاهیچ نیست بگذر از خود تا نگاهی پیش بین پیدا شود
بسکه پر دیت درین کهسار جانها کنده ام هر کجا نالم پری نقش نگین پیدا شود
عالم آیست دشت و در ز شرم سجده ام بی عرق کرده جبینم نازنین پیدا شود
هیچکس محرم نوای سر نوشت شمع نیست جای خط یارب زبانم از جبین پیدا شود
دامن وحشت زبیمران جنین نتوان شکست دیده ترکان رحم افتاد در کمین پیدا شود
باز کرد اند عنان جهد عیش رفته را موم اگر از آب کفش انگبین پیدا شود
ناله تا دستی کند در یاد دامانت بلند چون بسازم ز هر صنو آستین پیدا شود
در تماشا گاه امکان آنچه عالم کرده ایم (بیدل) آخر از نگاه واپسین پیدا شود

گز خاك نشينان مسلم افراخته باشند چون آبله باسیر انداخته باشند
پیش عرق شرم توخوبان مزه پردازند دستی چو خریق از ته آب آخته باشند
صبح وشفق چند که گل میکند اینجا رنك همه رفته است کجا باخته باشند
حرص وهوس آواره و هم اندچه تدبیر ای کاش باین گوشه دل ساخته باشند
عمریست نفس میکشم ومیروم از خویش این بار دل از دوش که انداخته باشند
از خجلت پرداز کلت مانی و بهزاد پیداست که روها چقدر ساخته باشند
چون فاخته آتش زده کو طاقت دیدار کو خلق هزار آینه پرداخته باشند
مقصد طلبان جوش غبارند درین دشت بگذار دمی چند که می تاخته باشند
يارب نرسد ناله ز خاکستر عشاق در خاك هم این سوختگان فاخته باشند
هر اشك سراهی ز دل خون شده داشت آن چیست درین بزم که ننداخته باشند
(بیدل) بتغافل کده عجز تپــان باش تا خاستن ترا آيــــه نشناخته باشند

کز خیال کرهش چشم توام رهبر شود چون قدح هر نقش پایم عالم دیگر شود
محنت ترك تجمل از کرم افزون تراست سربگردون می فرازد نخل چون بی برشود
تن پرستـان هم مقيم آشيان معنى اند مرغ اگر در تنگنای بیضه صاحب پر شود
نیست آسان می کشی های بهشت عافیت فرصتی باید که دل خون کرد دو کوثر شود
از ره تقوی نګاهی محترم در هستی بی مدا راین ز گر هی زن کاش راهی سر شود
شوخی یارم همان ناموس اظهار است و بس آه میداند اگر مطلب نفس پرور شود
سیل بیتاب مرا یارب نه پیوندی بهم ترسم این جزو طپیدن مایه کوهن شود
کوهها ما را همان شرم است زحمان ابد از کشایش دست میخواید گره چون ترشود
تیغ موجی بر سرت نشوفت تعمیر محیط ای حباب بی سر و پا خانه ات ابتر شود
عافیتها در کمین حسرت واماندگیست صبر کن این شعله تاسی تو خاکستر شود
پست جز اشک ندامت در محیط روز کار آنقدر آید که چشم آرزوی تر شود
حسن سرشار طلب (بیدل) تما شا کرد نیست کز سواد موج می خط لب ساغر شود

کز عجز خرامان سر فرازم کرده اند سجده واری داشتم گردون طرازم کرده اند
صافی دل بخردی چسانه در کار داشت کز شعور هم دو عالم بی نیازم کرده اند
پیش ازین صدر طاعت يك أمیری دل داشتم این زمان يك ناله بیدرد سازم کرده اند
چشم شوق الفت آغوشت سر تا پای من سخت حیرانم بدیدار که بازم کرده اند
رنگی از شوخی ندارد حیرت آیینه ام اینقدرها کلسـتان تعلیم نازم کرده اند
پستی سر چشمه طوفان هستی بوده است چون طلسم خاك خلوتگاه رازم کرده اند
سجده فرسود خم تسلیم اوضاع خودم هم زجیب خویش محراب نمازم کرده اند
از هجوم برق تازیهای ناز آگـه نیم اینقدر دانم که رحمی بر نیازم کرده اند
(بیدل بهام) دلیل امتحان بیخودیست چشم غیب آشنا از بس که بازم کرده اند

گز د مرا تخدير صبح جنون سبق کرد دستی بداشت طاقت جیبم چنین که شق کرد
پیداست شغل زاهد وقت دگر چه باشد سرها بیکد گر کوفت مهره که باده حق کرد
زین باغ تا دمیدم جز خون دل نچیدم گلکون قبای نازی صبح مرا شفق کرد
دل گشته جنون هاست از وهم و ظن مپرسید زین دست مشق بسیار مجنون برین ورق کرد
دل با کمال تحقیق از شبهه ام نپرداخت آیینه ساخت اما پرداز بی نسق کرد
از انفعالم آخر شستند دست قاتل خونم روان دگر دید رنك حنا عرق کرد
مهمان این بساطم اما چبود (بیدل) بیدار نیستی بود آیینه در طبق کرد

کزد دگر نند زمن نارسا بلند هوش سکر چو نبض کزم بی صدا بلند
کم همتی ببار فراحم وفا نکرد دامن نيا فتم بدر از ی پا بلند
دور است خواب غافله از معنی رحیل وزره نمی شد اینهمه ما لك در ابتدا بلند
خلق جهان جنون زده بی بضاعتیست از کاسه تهیست خروش گدا بلند
ما بخود ان تظلم حسرت کجا بریم دست غریق عشق نشد هیچ جا بلند
پستی مکش ز چرگی و دستگاه جم يك پشت پای بکذر ازین دستها بلند
بنیاد عجز و دعوی هزت جنون کیست دو سر بلند نیست شود تا کجا بلند
از ته فلك دريغ مکن چین دامنی يك زینه وار از همه منظر برا بلند
پیری دکان ناله ما گرم داشته است نرخ عصاست در خور قد دو تا بلند
فطرت محیط نه تنك آبگون شود كمر وا رسیم آبله پست است یا بلند
چون نقش پا بسکه نگون بخت فطرتیم مژگان نمیشود بنا شای ما بلند
(بیدل) مکن نمود تکبری و رنه پیش ما در پاست بی کنار روپل مدعا بلند

گز شور مستیم کند اندیشه کرد باد در کردش قدح شکند شیشه کرد باد
شور جهان ترانه دود دماغ کیست صد دشت و در نقیده بيك ریشه کرد باد
از رشك وحشتی که کرفست داصنم ترسم بپای خویش زند تیشه کرد باد
جولان شوق باك ندارد ز خار و خس مشکل زپيش با کند اندیشه کرد باد


صحيفة ٢١٠
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
محل جنون علم کش باغ و بهار نیست سر بر نمیکشد مگر از بیشه گرد باد
همجالشان دهند ز سر گشتگان عشق مجد من ز غیرت هم پیشه گرد باد
( بیدل ) درین حدیقه فغد جز من آشکار سرگشتگی مجال و کل ریشه کرد باد

گر شوق براهت قدمی پیش برارد چون آبله بالیدنم از خویش برارد
آنجا که خیال تو دهد عرض تجمل شبنم از هر دو جهان پیش برارد
مقبولی و اوضاع مخالف چه خیال است در دیده خسد گر مژه ام نیش برارد
امروز در بیشه روی همه باز است آئینه مگر حاجت درویش برارد
از نسخه کیفیت امکان نتواند لفظی که کسی حاصل معنیش برارد
گر شوخی لیلی نشود دام تحیر مجنون حیا کیست ادای کیش برارد
فریاد کزین قلزم وحشت نتوان یافت موجی که نفس نیم نفس تشویش برارد
بارق سواران چه کشد سعی غبارم وا ماند کی هست اگر پیش برارد
نومیدی سودا زدگان نیز مقامیست امید که آن نو خط ما ریش برارد
( بیدل ) چین آوای گریبان خیالیست یارب نشود اشک مر از خویش برارد

گر شوق بی مطلب تماپم ننگیرد در مشق رم از عالم اسباب ننگیرد
بالشکته لبی ساز و بخود آبی ازین بحر با خلق ترا نیک چو گرداب ننگیرد
آن دل که طپیدن نکند قرعه وصلش حیف است که آئینه بسیماب ننگیرد
محتاج گریبان نشود مفلس قانع در چشمه آئینه زهیر آب ننگیرد
صیاد اسیران محبت خم ابروست کس ماهی این بحر بقلاب ننگیرد
از نور هدایت نبرد بهره سیه بخت چون سایه که رنگ از گل مهتاب ننگیرد
دل مست جنون است بکوشید خرد را امروز سراغ من بیتاب ننگیرد
از بس بمراد دو جهان دست فشاندیم کز زلف شوم دامن من تاب ننگیرد
منظور حیا ضبط نگاهیست و گر نه سرپنجه مژگان بشان خواب ننگیرد
در حلقه خامش نفسان در دل باش تا هیچکست نکته درین باب ننگیرد
پیدا تو کجا شه شود عقده عمر ( بیدل ) کف خاکی ره سیلاب نگیرد

گر طمع دست طلب وا میکند برقناعت خنده لب وا میکند
کرم میجوشی بذات جهان این شکر دکان لب وا میکند
موج کوهر باش کارت بسته نیست ناخنی دارد ادب وا میکند
قدح باب عافیت وقت کسیست کز جبین چین غضب وا میکند
شیشه مشکن ورنه دل هم زین بساط راه تیمار حلب وا میکند
سایه طوبی نباشد کو میاش جای ما دلا عقب وا میکند
ای چراغ محفل شیب و شباب صبح ته گیر آنچه شب وا میکند
شرم کم دارد ز ناموس عدم هر که طومار نسب وا میکند
پنبه از مینا بغفلت بر مدار این ری بند قصب وا میکند
پیدا در غنچه نگشاید دست این گره را کل بلب وا میکند
عقده تایید است در کار نفس ليك ( بیدل ) روز و شب وا میکند

گرفتار رسوم اندیشه آرام کم دارد عقاید آنچه دارد خدمت درد حرم دارد
دماغ آرمیدن نیست با گل شبنم ما را درین آئینه گر آبیست چون تمثال رم دارد
ازین صحرای وحشت چون شرر دیگر چه بردارم همه گر سرتوان بر داشتن حکم قدم دارد
خرد را از بساط می پرستان نیست جان بردن که هیبزا شبیرا موج می بکف تیغی علم دارد
نوای عاشقان در پرده دود دلست آنجا شکوهی شمع تنها گریه دارد آه هم دارد
گسستن سخت دشوار است زنار محبت را برهمن رشته واری از رك سنك صنم دارد
بوقت رخصت یاران تواضع میشود لازم قد پیران بآهنك و داع محمر خم دارد
اگر دردی در تخفیف اسباب لعباقی زن گرانگشت دگر انگشت نرمك پشه کم دارد
بود در طینت عجز حفظ گفتگو مشکل برون ریزد دهانش هرچه انسان در شکم دارد
بمیر از وهم کو سرمایه تا برنقد خود نازی همان در کیسه در یاست گر ماهی درم دارد
ز خاک شور نتوان پیش ازین حاصل طمع کردن بحسرت هم اگر جان میدهد حسنت کرم دارد
خوشی دید آهنك جنونم نشكند ( بیدل ) ز ساز دل مشو غافل طپیدن زیر وبم دارد

گر کمال اختیار خواهم کرد نیستی آشکار خواهم کرد
جیپ هستی قماش رسوا نیست به نفس تار تار خواهم کرد
صفر چندی کز از میان بردیم يك خود را هزار خواهم کرد
کسی سوال مرا جواب نگفت ناله در کوهسار خواهم کرد
دور کل گر گذشت گو بگذر پنکره ساغر بهار خواهم کرد
شوق تا انحصار نپذیرد وصل را انتظار خواهم کرد
عالم آهی اگر بهار کند سرو و گل اعتبار خواهم کرد
گر قدم رنجه کر بمجلسیم یاد آن گلعذار خواهم کرد
اینقدر جرم خاک عفو مییار هم چه کردم دوبار خواهم کرد
صد فلك انتظار می نالد تا که خود را دو چار خواهم کرد
انجمن کرد لیل عبرت نیست سیر شمع مزار خواهم کرد
در عدم آخر از هوای خطی خاك خود را غبار خواهم کرد
وضع آغوش وصل ممکن نیست از دو عالم کنار خواهم کرد
آسمان سرنکون پیکاریست سنگت هیچم چه کار خواهم کرد
( بیدل ) از حشرم کنار کزین فرصتم من فرار خواهم کرد

کر ناله من بر تواند پشته دواند طوفان قیامت بلك ریشه دواند
شوق تو بسامان خراش دل عشاق ناخن چه خیال است مکر تیشه دواند
دور از مژه اشك است و همان بی سر و پاتی غربت همه کس را بجبین پیشه دواند
شوریست درین بزم گزافسون شکستن چند اندكه ری بال کند شیشه دواند
صد کوچه خیال است غبار نفس اینجا تاسیر گریبان بچه اندیشه دواند
مجنون را گرهی تن بند حوشيت چون نی هوس ناله بسد بیشه دواند
وقت است که چون غنچه بافسون خموشی در ناله بلبل نفس ریشه دواند
سعی امل از قد دو تا چاره ندارد ( بیدل ) ره کوهکنی تیشه دواند

گرنه مشت خا کم از اشك ندامت تر شود ششجهت اجزای بی شیرازه ئی دفتر شود
گرمثالی پرده بردارد زبخت تیره ام صفحه آئینه مانم خانه جوهر شود
چند غرسد بحسرت شوخ پیمان مرا نسخه آئینه یارب چون دلم ابتر شود
چربید نرمی آینار دستکام فطرت است شعله چون با موم الفت یافت روشن تر شود
يك عربق نم کن غبار هرزه کرد خویش را بعد ازین آن به که پروازت نفس پرور شود
خواب راحت شعله را در روشنی خاکستر است گر غبار جستجوها بشکنی بستر شود
ما سبك روحان ز نيرنك تعليق فارغيم عکس ما را حیرت آئینه بال و پر شود
در تلمشا بیکه رنك نقش بابت ریخته الطلاس از خجالت حلقه ها ز در شود
عالم از خود تهی کردیم و کاهشیها بجاست پهلوی ما تا توانان تا کجا لاغر شود
یکدو ساعت پیش نتوان داد عرض اعتبار قطره ما ژاله می بندد اگر گوهر شود
مقصدم چون شمع از بن محفل سجود نیستیست سرترد بابهم کاین یکقدم ره سر شود
عالم ( بیدل ) بیابان مرك ذوق آکیست معرفت هول رم است اما گرا باور شود


صحیفه ۲۱۱
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
گره برشته ساز نفس خوش آنکه بندد
بیند دل بنوای جهان چنانکه بندد
نگاه قاطره بسان نداره آنهمه فرصت
کان میر در تبرک این دکان که بندد
ز کلفت تفرقه دهر حاصلی که تو داری
چوتخم اشک از ان خوشه کن کان که بندد
دوباره سلسله اتفاق حسرت حیوانی
هزار بار بودد امتحان که بندد
خیال کردن آزاد کان مصور فطرت
اگر فتاده دهد ناب ریسمان که بندد
بذوق مطلب نایاب زنده است دو عالم
تغافل از عدمی دل بران میان که بندد
دماغ ناز بهرجاست نقش بند غرورش
حنا گر همه خونم دهد نشان که بندد
بهار نیز چر غنچه بسته است دلبا نجا
درین چمن بکمند بلبل اشیان که بندد
لب شکایتا کرد اشود بوصف خموشی
چه بیرها بمیان يك دو برك پان که بندد
خیال چشمه عنقاست مصر عی که ندارم
زنظم چه کشاید کسی جز آن که بندد
همین کند علایق که بسته چین فرمن
تو کزو وهم برائی چه رو بان که بندد
جهان بمزرعه آوفت اطاق معنی ( بیدل )
حدیث عشق چه صنعت کند زبان که بندد
کس طاقت آن لمعه رخسار ندارد
آئینه همین است که دلبدار ندارد
سحر است چکوم که شود باور فطرت
من کار که اویم و او کار ندارد
گردانده اوراق نفس درس محال است
موج آئینه روائی تکرار ندارد
آئینه ز تمثال خس و خار مبراست
دل بار جهان می کشد و یار ندارد
چون نقش قدم رسم عانت کسی نیست
این خواب عدم سایه دیوار ندارد
پیچیده در و دشت زبس لغزش رفتار
تا موج گهر جاده هموار ندارد
اقبال دنائت فسیان خصم بلند پست
قبر از سر خویش آئینه دستار ندارد
چون لاله دو روزی بمهن داغ بباید
گل در چمن رنك وفا بار ندارد
شد رفت وسحر شد چه افسانه توان ساخت
فرصت نفس ساخته بسیار ندارد
(بیدل) بعيوب خودا گر چشمى اولیست
زان آئینه بگذر که زنگار ندارد
کسی از التفات چشم خوبان کام بردارد
که پر هم استخوان صد زخم چون بادام بردارد
بقدر زخم چون گل شوخی اندازستی آن
تبسمنامه نهی از نشه هرکس جام بردارد
بطوف دامت کامست از سعی غبار من
اگر خود را بجای جامه احرام بردارد
غبارش با درم باد که آن لعل حيا پرور
تبسم پر نمیدارد چنان دشنام بردارد
جهان مجنون مدهو شست هم در و ده طوفان کن
که میترسم تحیر گردش از ایام بر دارد
نظر از سیر هستی بستن است آخر خو تا چشمی
که از آغاز یا خود نسخه انجام بردارد
دماغ خشك من مشكل شود خجلت کش هستی
مگر این تنك همت را خيال جام بر دارد
چودل در مدعا افتاد کو عالم بغارت رو
که باین نیست طوفان از کهر آرام بردارد
کران جانرا نیابد طاقت بار سبكروحان
نگین را می شود قالب تهی چون نام بردارد
عبارت بی غبار صافی مطلب نمیداند
محبت کاش رسم نامه و پیغام بر دارد
کسی کز سر کشی را دطرز عنصر کند(بیدل)
خور دصد پیش باچون موج تايك كام بردارد
کسیکه چون مژه عبرت دلیل روشناش افتد
بخاك تا نكرد چشم خم بگردنش افتد
خوشت ناز تحیرم بدیده ها نغرورتی
خجالت است که عیسی العظم بسوزنش افتد
غبار سعی معاش آنقدر مخواه فراهم
که اطفال طبیعت سنگ برتنش افتد
درین محیط رسد موج ما بنصب کوهر
دمی که نوبت دندان بدل فشردنش افتد
بخندك پاره بسازید گز قنایع دنیا
که از طمع خوره هم که نان بروغنش افتد
کزیم دست نیازد بپاس نسبت همت
مباد چین مر آستین بدامنش افتد
وداع عمر طريق خرام ناز تو دارد
قیامتست اگر چشم کس رفتنش افتد
بجا کمازی خویشم امید هاست که شاید
غلط بسر مه کندچون نگاه ومنش افتد
زنام جاه حذر کن مباد نقش نگینش
سقب قبر کند تاهوس بکندنش افتد
اراده شکوه دل نیست ليك ريشة الفت
زباله ایست که آتش بساز خرمنش افتد
بپاس راز محبت کدامت طاقت ( بیدل )
که کسر مژه جنبد جگر بدامنش افتد
کسیکه نیک و بد هوشیار و مست پیوندد
خدا عیوب وی از چشم من که هست پیوندد
بشکاء افتاد ودل بمحال کلیدن
مقدر کنید از ان آستین بدست پیوندد
ببهار رنك نماشاست الوداع تعلق
غبار نیست که چشمت دمی که جست پیوندد
تلاش موج جنونست تارسیده بکوهی
مجوب آینه زین همتان شکست پیوندد
کمال پستیئ شمشاد بسکاو بکه دامت
هوا بلندی خود در زمین پست پیوندد
زحبث ما نجبها گر کعن كعن ما را
سزو که جشم بوقت نگاه شست پیوندد
حيا بضبط نگه مانع خیال نکردد
لان مهرو بشوق آنکه چشم دست پیوندد
زونهم جاه چه موهاست در دماغ لعین
شرور بینی این انجمن شکت پیوندد
کل بهشت شود غنچه بهر بوس دهانت
لب تو زاهد اگر عیب می پرست پیوندد
بطعن ( بیدل ) دیوانه سربرهنه نیائی
مباد کفش ترا بر کله بدست پیوندد
کسی معنی بحر فهمیده باشد
که چون موج از خویش رنجیده باشد
چو آئینه بر ساده است این گلستان
خیال تو رنگی تراشیده باشد
کهر را رسد ناز مستی که چون خط
بکرد لب یار کردیده باشد
بگردون رسد پایه کرد بادی
که از خاکساری کلی چیده باشد
طراوت درین باغ رنگی ندارد
مگر انفعالی تراویده باشد
غم خانه داریست دام فریبت
گره بند کار نظر دیده باشد
درین ره شود پامال حوادث
چونقش قدم هر که خوابیده باشد
بوحشت قناعت کن از عیش امکان
گل این چمن دامن چیده باشد
ز گردی کزین دشت خیز و حذر کن
دل کس درین پرده نالیده باشد
ندارم چو گل پای سیر بهارت
برويم مگر رنك كرديده باشد
جهان در تماشا که عرض نازت
نگاهی در آئینه بالیده باشد
بدو گریه در دیمن چشم ( بیدل )
چوز نجیر آب در دیده باشد
کلاه هر که فلك برسم يك مي فكند
سرش چو آینه آخر بخاك مي فكند
بکم شدن چونگین بی نیاز شهرت باش
که ناز نام ترا در مغاك مي فكند
چوصبح کار گریبان سری برون آری
زمانه رخت تو بردوش جاك مي فكند
بدر كاه امين كه لا شريك له است
خلل اگر فكند اشتراك می فکند
زجوش گریه مستانه که دارد ابر
چه شیشه ها که بدر پای تاك می فکند
زاعتبلا مبندید خواری نعمت
که شاخ میوه زسیری بخاك مي فكند
عرق که جبهه تسلیم سر فکنده اوست
گره برشته ما شرمناك مى فكند
رهت کجاست باهشتگی قدم بردار
که جهد لسکه بدامان باك مي فكند
ز عاجزی در اقبال امن زن ( بیدل )
که طاقتت بعنان هلاك مي فكند
گل بسر جام بكف آن چمن آئین آمد
میکشان مژده بهار آمدو رنگین آمد
طبع از دست زبان سوزي داغت چوشمع
عافیت طابتم برسر بالین آمد
نخل گلزار محبت ثمر عيش نداد
مصرع آه همان پاس مضامین آمد
حیرتم بی اثر از انجمن عالم رنگ
همچو آئینه زصورتکده چین آمد
حاصل این چمن از سودن دستم گل کرد
بکف از آبله ام دامن کلچین آمد
هیچکس از هم اسباب نیامد بیرون
بار ناسفته این قافله سنکین آمد
چه خیال است سر از خواب کران برداریم
پهلوی ماچو گهر دزد بالین آمد
چون نفس سر بخط وحشت دل میتازیم
جاده در دامن ایندشت همان چین آمد
باز بی روی تو در فصل جنون جوش بهار
سایه گل بسرم خيمة شاهين آمد
خون بدل خاك بسر آه بلب اشك بجشم
بی جمال توچها برمن مسکین آمد
( بیدل ) آسوده تراز موج گهر خاک شدیم
رفتن از خویش چه مقدار تمکین آمد


صحیفه ۲۱۲
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

گل نکرد آهیکه بر ما خنجر قاتل نشد
آرزو برهم زد بالیکه دل بسمل نشد
دام محرومی درین دشت احتیاط آگهیست
وای برصیدی که از صیاد خود غافل نشد
دل راحت کز ندازد با گدازش واگذار
کوهی ما غنچه راهد کشت اگر ساحل نشد
در بیابانیکه ما را سر بکوشش داده اند
جاده هم از خویش رفت و محرم منزل نشد
شعله خاموش ثشقی پاس از خود رفتن است
داغ هم گردیدم و آسودگی حاصل نشد
گرچه رنگم این دو آتشخانه از من ریختند
از جبینم چون شرر داغ فنا زایل نشد
اعتبار اندیشگان آفت پرست کاهش اند
هیچکس محمود نامداری شمع این محفل نشد
عاقبت فرهاد نقشی برد و افسانه کیست
حیف بر وازیه کا ظالم بر بسمل نشد
ذوق آغوش دویی در وصل نتوان یافتن
شیر مجنون خالی شد و محمل نشد
نی تداز دل بکار آمد نه ریزشهای اشک
بیتو مشت خاك من برباد رفت و گل نشد
در لباس قطره نتوان تلخی دریا کشید
مفت آن شویی که خا کستر شد اما دل نشد
غیر من زین قلزم حیرت حبابی گل نکرد
عالم صاحب دل است اما کسی (بیدل) نشد

گلهای آن تبسم باغ فلك ندارد
صد صبح اگر بخندد يك لب نمك ندارد
رنگ دونی درین باغ رعنایی خیالیست
سیر جهان تحقیق ملك و ملك ندارد
پوچ است غیر و حدت نقد حساب کثرت
اعداد چیزی از خودچون رفت يك ندارد
اسلام و کفر هريك واحد خیال دانسث
در چشم دور و نزديك خورشيد شك ندارد
دل نو بهار هستیست اما چه میتوان کرد
رنگی که دارد این گل خارو خسك ندارد
پامال عجز باشید تدبیرها جز این نیست
مست است فیل تقدیر باد مجنك ندارد
آیینه آب سازید تاچند وهم صيقل
مكتوب ساده لوحی تشويش حك ندارد
ذوق طراوت از کل آغوش غنچه کی برد
زخمی که آب دزدد غیر از نمک ندارد
افشای راز ظالم موقوف تیره روزیست
تا غافل از زکاله است آتش محك ندارد
آفات دهر (بیدل) تنبیه غافلان نییست
طبع خر آ نقد رهاشك از كتك ندارد

کم نیست صحبت دل کر مرد و زن نماند
آیینه خانه هست کو انجمن نماند
کرحسرت هوس کیش باز آید از فضولی
کلفت کراست هرچند کل در چمن نماند
افسون کاهش اینجا تاب و تب غنچه هاست
دامن فشان برین شمع تامو ختن نماند
عرفان زفهم دور يست ادراك بی حضوریست
جهدی که در خیالت این علم وفن نماند
چون صبح ازین بیابان چندان تلاش دم کن
کز دامن بلندت کرد شکن نماند
یاد گذشتگان هم آینده است اینجا
در کار گاه تجدید چیزی کهن نماند
بر وضع خلق غم است آرایش حقیقت
ناخن بکیاست هس که در و زمن نماند
مجنون پرده دشت محو کنار لیلی است
عاشق بسعی غیرت دور از وطن نماند
کرد خیالتنا کی هرسو دهد نشانم
جایی روم که آنجا اوهم زمن نماند
این مبحث نمودن از نسخه عدم نیست
کرزان دهن بكویم جای سخن نماند
یاران بوسع امکان درمغز حال کوشید
تصویر انفعالیم کز پیرهن نماند
(بیدل) بدیر امراض انصاف نیست ورنه
تادان بت برهمن بر برهمن نماند

کم و بیش و هم تعینت سر و برك نقص و کمال شد
مه نو دمید و بدر زد بکدامت بدر وهلال شد
بصفای جلوه نساختی حق كبريا نشناختی
بخیال آینه باختی که جمال رفت و مثال شد
سحری گذشتی از انجمن سر آستین بهوا شکن
زشمیم سایه صفت کل شمع ناف غزال شد
چو نفس مرا زسر هوس بهوا رمیده زجیب دل
گره زرشته نموده که شکست بیضه و بال شد
بترا نه من و ما کسی زنوای دل چه اثر برد
مزه حلاوت این شکر ز ازل ودیعت لال شد
زتلاش تازگی سخن گهر صفا زمین حزن
خجل است جوهر چینی که بجر رسید وسفال شد
زغبار لشکر زندگی دو سه روز بیدلی ترا
حذر از تلاش در موثبت که هجوم رستم وزال شد
بدل کداخته کی طرب که درین سراب جنون تعب
چو عقیق رلب تشنگان جگر آب گشت وزلال شد
شم است جوهر قبع نت بگره کی فشرد قدم
بکفش انفعال سيه دلی اگر اخگر تو زکال شد
سحر فنا کده حیا نفس غیور التجا
چه عرصه بطمع نوال زد که بدمم توسوال شد
نفس زدی و جهان گرفت انو ترانه ماو من
که شکست شیشه محفلت كه صدا برنك خيال شد
زحضور غیبت نامها همه راست زحمت مدعا
تو چو (بیدل) از همه قطع کن که وقوع رفت و محال شد

کو جنون تا عقده هوش از سر ما وا کند
و هم هستی را سپند آتش سودا کند
در بساط خا کدان دهر نتوان یافتن
آنقدر گردی که تعمیر شکست ما کند
بعد ازین آن به که خاموشی دهد دادسخن
کوهد معنی کسی تا کی زبان فرسا کند
عجز ما را ترجمان غفلت ما کرده اند
تاهمان وا ماندگی تعبیر خواب پا کند
بی تمه باید از حیرت شکر نگاه
هم که چون تصویر برقاش چشمی وا کند
یاد پیمای سبك مغزیست هر کس چون حباب
ساغر خودرا نگون درمجلس دریا کند
بیدماغی آبروی کرم التفات دلبر یست
میروم از خود مبادا باد استغنا کند
قیمت وصالش ندارد دستگاه کائنات
نقد ما هیچ است شاید هم بنا سودا کند
بی تکلف صنعت معمار عشقم داغ کرد
کل شکست هر دو عالم ناله برپا کند
بی رمها را علاجی نیست شاید چون چنار
دست برهم سودن ما آتشی پیدا کند
عبرت من چاشی کیر از شکست عالمیست
هر چه کردد توتیا چشم مرا بینا کند
چاره دشواراست (بیدل) شوخی نظار مرا
شرم حسن او مکر در دیده ما جا کند

کو رنك و چه بو جلوۀ یار است ببینید
گل نیست همان ناله عندلیب است ببینید
زین برك كلی چند که آیینه رنگ اند
آن دست که بیرون بنکار است ببینید
آفاق بمرض اثر خویش اسیر است
صیاد همین کرد شکار است ببینید
بر صفحه آتش زده عمر مبازید
فرصت چقدر بیجه شرار است ببینید
این دشت که جولانگه مقدورك تمناست
ای آبله پا یان همه خار است ببینید
خون گرمی عشق آینه پرداز بهار است
کو غنچه چه کلوس و کنار است ببینید
یک سجده نه چود طلب بی خبری شرم
پیشانی ما آبله دار است ببینید
آهنگ کنو اندیشه برون است خیالش
دیگر نتوان دید بهار است ببینید
عمریست تماشا گله شوخی نازیم
آیینه ما با که دوچار است ببینید
(بیدل) ز نفس آینه ام پاس خرد نیست
کای دیده وران اینچه غبار است ببینید


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف الدال
صحیفه (۲۱۳)

الهی رسم کین در دل کسی در دیده جا دارد غبار راه جولان تو دامن کارها دارد
مبادا غنچه تا شاخ خار گلزار حسرت را که آنجا رنگهای ریختم رو بقفا دارد
که میگوید بآن صیاد پیغام گرفتاران قفس در طائر ما گریه را ناله وا دارد
خیال دیدند شوخی ندارد اظهار و کینهستی هنوز این نقشها در خامه نقاش جا دارد
بهار انجمن وحشتی است از فرصت مشو غافل که عشرت در شگفتنهای گل آواز پا دارد

چو شمع از ندشم پنهان نشد داغ تمنایت بجزم حسرتم ساز خموشی هم صدا دارد
درین وادی که قطع الفت اسباب جمعیت ببالد یکنی و هم که چشم از آشنا دارد
بآن آوارگیها گرد راه دشت توحیدم سنای من بگرد خویش گردیدن بپا دارد
شرر در سنگ می رقصد می اندر تاک میجوشد گهر ریشه ساز است و خاموشی صدا دارد
باند از تغافل پیش باید برد سودایی که جنس جلوه عریانست و چشم ما حیا دارد

حذر کن از تماشا گاه نیرنگ جهان (بیدل) تو طبع نازکی داری و این گلشن هوا دارد

کی بآسانی دم آدم میسر میشود دل بصد خون می گدازم تا لبی تر میشود
سنك را هم میتوان برداشت دوش شرار گر گرانهای دل از ناله کمتر میشود
خاك راه فقر بودن آبرویم دادن است کی مس مهموم در فیض کیمیا زر میشود
حسرت دل را حساب از دیده باید خواستن هرچه دارد شیشه ما وقف ساغر میشود
شستنم اشکم عرق گل کرده ام یا آینه کز سرانجام گداز دل مصور میشود
سکت در طبع روان نظرات جا نداشتن بحر میلرزد بران موجی که گوهر میشود

گر باین کلفت فغانم ریشه بر گردون زند صد ره کاطوب زنار دل صنوبر میشود
بی کمالی نیست سعی بر زبان خامشان موج چون در جوی تیغ آسود جوهر میشود
نیست بی الفای معنی حیرت سرشار ما طوطی از آیینه روشن سخنور میشود
در نیستان جنون از بس زنیشان دفترم صفحه ما را چو دزد موج مسطر میشود
بسکه شرم خود نمائی آب میسازد مرا آینه در عرض تماشا شناور میشود
(بیدل) از بیمشکافی سر بگردون سوده ایم بال ما را ریختن پرواز دیگر میشود

(O)

کیست از جهد بآن انجمن ناز رسد سرمه کردیم مکر تا بتو آواز رسد
حذر ایشه مع ز تشویش زبان آرایی که مبادا سر حرفت بلب گاز رسد
در تجب از نفس شمع عرق میریزد یعنی اینست توانیکه باین ساز رسد
هستیم نیستی انگاشتی میخواهد ورنه آن رنگ ندارم که به پرواز رسد

در خور غفلت مان دعوی بیدائی ماست همه خوابیم کز آیینه به پرداز رسد
ما و من آینه دار دو جهان رسوائیست هستی آن غیب ندارد که بنماز رسد
حشر آتش همه جا آینه سوختن است آه از انجام شراری که بآغاز رسد
خاکساری اثر چون و چرا نمیدهد عجز بر هرچه زند سرمه بآواز رسد

مدعی در گذر از دعوی طرز ( بیدل ) سحر مشکل که بکیفیت اعجاز رسد

لاغری آنهمه زین مجسمه دورم افگند که نفس نشکنه دیده مورم افگند
چه توان کرد نفس گرم نجوشید بحرص مردی آتش دل نان زتنورم افگند
هستم بی حاصلی از بی کمالم وا داشت آگھی آینه در بالین شعورم افگند
خواندم از گردش پیمانه تحقیق خطی که بظلمتکده حیرت تورم افگند
هیچ کافر نشود محرم انجام نفس واقف مرك شدن زنده بگورم افگند
سبب قید علایق ز خود نرسیدم کلفت در چاه همین فطرت کورم افکند

ذره نامیم کس از فقر من آگاه نشد خاک در چشم جهان پیکر عورم افکند
پیش را دیدن از افسون تمیز نزدیک دائمی بود که از بام حضورم افکند
ذوق وصلی که بامید دلی خوش میکرد لن ترانی شد و در آتش طورم افکند
ناتوانی چو غبار از فلک آسو میتاخت طاقت خون شده در خاک بزورم افکند
یارب از خاطر ناز تو فراموش شود آن خیالات که از یاد تو دورم افکند
چرخ از پهلوی خامم بسه چید است بلند عجز (بیدل) بجنون زار غرورم افکند

(O)

لاله و گل چشمک زدن خزان فهمیده اند زعفرانی هست کاینجا بر وفا خندیده اند
بر غرور فرصت ما تا کجا خندد ثبات آبها ها در اینجا رنگ گردانیده اند
به که طفلان نخواند برگهر افسون کلم موجها بیتاب بودند ایندم آرامیده اند
منکر وضع ندامت غافل است از ساز عیش دستها اینجا درنك گل بهم سابیده اند
گل شوی نازه ز گردون محرم عدلت کنند جزوها یکسر خط پرکار را کج دیده اند
جیبه پا مغتنم گیرید و عشرتها کنید محرمان از صد بهار رنگ یک گل چیده اند

زین گلستانم بگوش آواز دردی میرسد رنگ و بوی نیست اینجا بلبلان نالیده اند
سرنگونی یافتم نشو و نما از ما رفت تا کجا کان همچو مو در متصل بالیده اند
خواب در گردون سحر شو خواب در دریا حباب در ترازوی نفس جز باد کم سنجیده اند
نیست تدبیر دماغ درد سرکار کی بی نبران عقل کامل را جنون نامیده اند
از ادب آباد آن نرگس نمیمانم اغفال خانه بیمار را دارالشفا نامیده اند
بیش هر نقش قدم ما را سجودی بر دلست تا بن خاك افتاد گان پای کسی بوسیده اند

بامید ( بیدل ) بخاك ترکستان نگذری شرم ناکان با هم آنجا باشره خوابیده اند

لب بی صرفه تو! جهل سبق میباشد خامه شایان عرق در خور شق میباشد
بلبلان قصه مخوانید که در مکتب عشق دفتر گل برروان ورق میباشد
در قناعت اگر ابرام نجوشد چو حباب سکینه وضع رضا سد رمق میباشد
خون ما مغتنم کرد سر تسکین گیر چتر کوه از وطاژ من شفق میباشد
ورق جوه گریبان جهان پر کردید کان محتاج کنون پشت طبق میباشد

با ادب باش که در انجمن یکتایی دعوی باطل اندیشه حق میباشد
هر کجا غیرت حسن انجمن آرای حیاست خجلت از آینه داران عرق میباشد
جوع و شهوت همه جا پرده در دلسکو بیست نغمه حر ز قانون نهق میباشد
سنك هم در کف اطفال ندارد آرام دود مجنون چقدر سست نسق میباشد
(بیدل) از خلق جهان عشوه خوبی مخوری غازه چهره این قوم بسق میباشد

(O)

لی کز گفتگو خون شد نوای ساز من دارد چربا خامشی یعنی زبان راز من دارد شکست رنگ جرأت میکشاید بال اظهارم طپیدنهای بسمل شوخی انداز من دارد
بنو میدی چو موج گوهرم داغ پراکندگی درون بیضه مردن نسخه پرواز من دارد

لعل لب او یکدم بی سلم اگر خنده تا حشر غبار من پرآب گهر خنده
يك خنده او برق بنیاد دو عالم شد دیگر چه بلا ریزد گر بار دگر خنده
يك شبم ازین گلشن بی چشم تماشا نیست چندانکه حیا نالد سامان نظر خنده
افسرده یی دارا از آه کتابش کو سنك است و همان کلفت هر چند شرر خنده
آنجا که زهم ریزد چار آینه امکان يك جبهه تسلیمم صد گل بدبر خنده

بی جلوه او آیینه از سیر گل و شبنم اشکم ز نظر جوشید داغم بجگر خنده
جوش چمن از خجلت در غنچه نفس دزدید آنجا که گل باشم از آه سحر خنده
یاد دم شمشیرت هر جا چمن آرایم چون شمع سرا پایم يك رفتن سر خنده
از چرخ کمان پیکر یا وهم تسلی شو کم نیست ازین خانه يك حلقه در خنده
از خجلت بیدردی داغست سرا پایم من كان بعرق گریوم تا دیده تر خنده

بی جلوة او (بیدل) زین باغ چه گل چیند در کسوت جاك دل چون صبح مگر خنده

لعنه مبرش دعى تا پشه نمایان کشد شرم بچشم جهان سایه مژگان کند
حسن عرق پاك او محرم دل بخواست آتش غیرت کجاست تا پرورق افشان کند

گر بتقافل دهد جلوه عنان نگاه خانه صد آینه یکمژه ویران کند
هرزه دو مطمئن کاش چو موج گهر آینه ام یکنفس محرم دامان کند


حرف الدال
غزلیات بیدل عليه الرحمه
صحیفه ۲۱۴

فوت زمان حضور آینه دل شکست پاس کنون جای مو ناله پریشان کنید
در بزم اثر معنی جامه پوشیده است تا کی ازین کسوتم رنگ تو عریان کنند
پا همه واماندگی شوق کر آید نجوش آبله پاچو شمع بره ره طوفان کنید
عالم تصویر وهم صید فریبم نکرد کافر آن غمزه را بت چه مسلمان کنند

درین دکان شوق حسرت گنج بی است گر بکرم پشت دست بوسه چرافغان کنند
شبه بچید بساط در ره تعلیم عشق آب زعکس غریق آینه پنهان کنند
گر سر مجنون او کردانی آرد بعرض دشت و در از گرد باد رو بگریبان کنند
(بیدل) ازان نو گلم جرأت بیداد کو سرمه خطا م مگر ناله و افغان کنند

ما را بدر دل ادب هیچکسی برد
بیکانه عشقیم زشغل هوسی چند
دور همه چون سبحه یکی کرد تسلسل
دل نیز نشد چون نفسم دام تسلی

تمثال در آئینه ره از بی نفسی برد
آب رخ طفلان ما را مگسی برد
زین قافله ها پیش و پسی پیش و پسی برد
جمعیت مالم ام بی قفسی برد

زین دشت هوس منت سیلی نکشیدیم
فریاد که محل کش یکناله نگشتیم
آخر پی تحقیق مجالی نرساندم
(بیدل) اثر داغ گلم چه توان کرد

خارو خس ما را عرق شرم خسی برد
دل خون شدو در جاد غبار جرسی برد
بیرونم ازین دشت اقامت هوسی برد
پیش از همه در خاک مرا پیشرسی برد

ما را که نفس آینه پرداخته باشد
تسلیم سر تیغ رموزت چه خیال است
شور طلب از ما بفا هم نتوان برد
دلداد گذشت و خبر از دل نگرفتیم

تدبیر صفا حیرت بی ساخته باشد
مو تا بکجا گردنش افراخته باشد
خاکستر عاشق قفس فاخته باشد
این آینه بیست که ننداخته باشد

فرد است که زیر سپر عجز نهانیم
باطینت ظالم چکد ساز تجرد
بی بوی کلی نیست غبار خس امروز
از شرم نثار تو باین هستی موهوم

کوتیغ تو هم بهر آخته باشد
ماری چموس پوست انداخته باشد
یاد که در اندیشه ما تاخته باشد
رنگی که ندارم بچقدر باخته باشد

(بیدل) چهوس دامنشت از کف نتوان داد ای کاش کسی قدر تو نشناخته باشد

ماضی و مستقبل این بزم حیرت حال بود
اینجا پاس ناتوانی در خرامم ریشه کرد
غیر حسرت از جهان جستجو گردی نکرد
هر کجا ناله شکستن زد بهار غنچه اش
غیر را در دل شکوه عشق گنجایش نداد
ماجرای سایه از خورشید هم روشن نشد

شخصی از خود رفت در آینه ها تمثال بود
ریزان خامه حرف مدعایم نال بود
کاروان ما نگاه واپسین دنبال بود
صبح از انحاه تبسم چین روی زال بود
خانه خورشید از خورشید مالامال بود
رفتنم از خویش یاران جلوه استقبال بود

سوختن همچون سپند از سنگ ایجادم رماند
هر قدر بر جا فسردم وحشتم سامان گرفت
خلق را در شمع باران هجوم احتیاج
بی نصیبان چشم در گرد دو رنگی باختند
جلوۀ عیش و الم یکسر بموهومی گذشت
(بیدل) از بیدردی روز و و اقمت سوختم

ورنه هستی برلب عرض نفس تبخال بود
چون غبار رنگ در ساز شکستم بال بود
آرزو تا بود وقف چشمۀ غربال بود
ورنه حسنش را سواد هر دو عالم خال بود
عمر را کیفیت تصویر ماه و سال بود
سینه میکندی چه میشد کرز بانت لال بود

مباش غره بسامان این بنا که تو نزد
نجد گرفتی تدبیح انتقام چه لازم
باوش منتظران ترانه هم عشقت
بیاد رفتم و بر طبع کس نخورد غبارم
خیز پیرکرم از انتظار و جان بلب آمد

جهان طلسم غبار است از کجا که تو نزد
هما نقدر دم تیغت شک تنها که تو نزد
فسانه شیختون دارد آن صدا که تو نزد
دگر چه سحر کند خاك بي عصا که تو نزد
قدح بیاد تو کج کرده ام بیا که تو نزد

مکش زجرات اظهار شرم تهمت شوخی
قدح بخاك زدم از تلاش صحبت دونان
دل شکستگی بیحاصل چسو آبله دارم
نثار راه تو دیدم چکیدن آینه اشکی
باین حنا که گرفته است خون خلق بگردن

عرق نمی شود آئینه حیا که تو نزد
نداشت آنهمه موج آبروی ما که تو نزد
کسی یکا برد این هاله زبریا که تو نزد
گرفتم از مژه اش رنگ دعا که تو نزد
اگر تو دست فشانی چه رنگها که تو نزد

غم مروت قاتل گداخت پیکر ( بیدل ) مباد خون کس ارزو بان بها که تو نزد

مبصران حقیقت که سر بسر هوشند
صلاح حسرت ما کن که رنگ باختگان
مرا معاینه شد ز اختلاط فری و سرو
بصبح عیش مباش ایمن از سیه روزی
تو هم شکست که خواهی حواله ما کن

رنك چشمه آئینه فارغ از جوشند
شکست خاطر آئینه خانه هوشند
که خاکساری و آزاد گی هم آغوشند
مدام سایه و مهتاب دوش بر دوشند
حباب و موج سراپا خمیدن و دوشند

بند چون صدف از شور این محیط آگاه
زبان بیخودی رنگ کیست در یابد
ملایمت نشود جمع بادشتی طبع
وشوخ چشمی خوبیشد غافلان محجوب
کجا رسیم بیاد خرام او ( بیدل )

ز مغز خشک کسانیکه پنبه در کوشند
شکستگان همه تن نالهای خاموشند
که عکس و آینه بایکدگر نمی جوشند
برهنه است دو عالم اگر نظر پوشند
که عاجزان همه چون نقش پا فراموشند

مجنون مشمگر نمیکند نباشد
شکوهی که دارد جهان قناعت
در افسردنم خفته پرواز عنقا
چه حرف است لغزش رفتار معنی
چنان باش فارغ زبار تعلق
خموش آشنا شو بد و انچپ چه ممکن
ازان آستان خواه مطلوب همت
اثر نامدار است ز آئینه منذر

وفا زحمت آور نباشد نباشد
مخالفان و قیصر نباشد نباشد
چو رنگم اگر پر نباشد نباشد
خطی کر بمطر نباشد نباشد
که بر دوش اگر سر نباشد نباشد
عرض را که جوهر نباشد نباشد
که چیزی بران در نباشد نباشد
گرفتم سکندر نباشد نباشد

دل جمع مهریست بر کنج اقبال
دلی میکدازم بصد جوش مستی
هوس جوهم تربیت نیست همت
ممانسکه باشد همیوج حقیقت
یقینی که از شبهه دور بستی
پیامیست این اعتبارات هستی
ز اعداد خلق آنچه و امید یاری
چه دنیا چه عقبی خیال است (بیدل)

اگر کیسه پر زر نباشد نباشد
میم کر ساغر نباشد نباشد
فلك سيفه پرور نباشد نباشد
اگر چرخ واختر نباشد نباشد
لب یار کوثر نباشد نباشد
که هر جا پیمبر نباشد نباشد
اگر واحد اکثر نباشد نباشد
تو باش این و آن کر نباشد نباشد

محرم آهنگ دل شو سرمه بر آواز بند
عاقبت چین نظر پوشیدنیست از عیب خلق
باخراش قلب مجنون صفا نتوان شدن
خاك آزاد یست روحم نفس دلبستگست

يك نفس از خامشی هم رشتۀ برساز بند
آنچه در انجام خواهی بستن از آغاز بند
خون شو ای آئینه راه منت پرد از بند
این گره را هم چواشك از رشته بیرون آاز بند

خود کدازی کعبة مقصود دارد در بغل
نیست غیر از جا نمازی پرده دارر از عشق
موج میباشد کلید قفل و سواس حباب
زان لب خاموش شو ردل گریبان میدرد

همچو آتش نیستی احرام این انداز بند
گر توانی مشت خاکی شولب مجاز بند
عقده دل را نگردد تار ساز بند
حیف باشد غنچه ها را رقبای ناز بند


صحیفه ( ٢١٥ )

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

ناله میگوید بوزن خیال میرسیدای اثر مکتوب ما را هم به آوار ببند دستگاه ما و من بنیاد حسرت رفته ایم غنچه می بندد نفوذ چون رنگ در دیوار ببند

(بیدل) ایجا این مطلب نایاب مدعاست از شکست دل کشادی و طلسم راز بشد

حرف الدال

حرمان نا کار صنع از عشق برهن دیده اندبت اگر دیدند در سنگ رخنه دمیده اندوحشت آهنگان چو شمع از عبث تازیستیآستین ناچیده کرده چین دامن دیده اند
از خیال عافیت بگذر که در بزم فلكگر همه کوه است سنگش در فلاخن دیده اندبار دنیا چیست تانتوان ز دل برداشتنغافلان قيراط را قنطار معدن دیده اند
فرصت جانکاه هستی خلق را مغرور کردشمعها تاریکی این بزم روشن دیده اندزین یقین ها نیکه نقدش داد شهرت میدهدعبرت آگاهان مدار اسباب کندن دیده اند
کر تو نگشائی ز خواب ناز مژگان چاره چیستاز همین چشمینه داری نور ایمن دیده اندعشوة دنیا نخوردن نیست امکان بشرعبرت مردان چه ساز دصورت زن دیده اند
سر بپستی دزد در این بزم که مغروران چو کوهتیغ بر فرق از بلندیهای گردن دیده اندجز همین نادره رو عشقی که بن آلایش استلیک در هر کسوت او یابیم روشن دیده اند
از شرار کاغدم دانیست باین وادستها در رخ هستی عجب دندان نما خندیده اند(بیدل) افکار دقیق آئینه تحقیق نیستذره ها خورشید رادر چشم روزن دیده اند

محرم ایندگاه باهنګ فنا مسرور اندطیش آماده تر از خون رگ منصور اندناامیدان هوس را ز شکست اقبالکاسهها آمده بر سنك و همان فغفور اند
جرمی نیست درین قافله بی سر و پانا له اینست که از منزل معنی دور اندنارسای تک و تاز اند بدشت و چه بلندتا صفيا همه رو از پی عصفور اند
چشم عبرت بره هرزه دوی بسیار استليك أین آبله ها زیر قدم مستور اندصوف و اطلس همه وارونه در رسوائیستتا ذهن پیرهن خلق نمیارد عور اند
میرود از قدم دلیل مطلوب عدمبوسه خواه لب افسوس نگین کور اندمحرم نشه تجرید نه می دوزد چشمحلقه های در امید لب مخمور اند
تا کجا واسطه را مایل تحقیق کنیدمژه ها پیش نظر دود چراغ طور اندمعنی از حوصله فهم بلند افتاده استخرمن ماه همان دانه کشاش مور اند
خلق چون سایه چه شأن در و رنگ خیآورنه این نامه سیاهان بحقیقت نور اند(بیدل) از شب زده کیفیت خورشید می پرسحق نهان نیست ولی تیره نگاهان کوراند

محفل هستی تحريك دلی آراستنددانه در شوخی آمد حاصلی آراستندذره تا خورشید با طافشان انداز فناستعرصه امکان زرقص بسلملی آراستند
عقده کار دو عالم دستگاه هوش بودخود از آسان از هر مشکلی آراستنددل غبار آورد و چشمی کشت بامم آشناغافلان هنگامه آب و کلی آراستند
کعبه و بتخانه نقش من که تحقیق نیستهر کجا کم کشت رد در منزلی آراستندقلزم دل را کناری در نظر پیدا نبودگرد حیرت جلوه کردد ساحلی آراستند
سازه بود آئینه امکان زتمثال دونیعشق حق کردد و فرد باطلی آراستندبی نیازیها بطوفان عرض داد احتیاجکز تم خجلت جبین سائلی آراستند
چون جرس از بسکه پیش آهنگ ساز وحشتیمگرد ما بر خاست هر جا محملی آراستنددست هم امید محکم داشت دامان دلیپاس نایکی نیامد ( بیدل ) آراستند

عرق شبنم اما سجده لغزش مایه بودخط پیشانی مارا مددك از سایه بودبیکلس نامحلی سودا نکردم آه عمر این حباب بی سرو پا زنشه در مایه بود
مایه بالیدن ما پهلوی خود خوردنستدر گداز استخوان شمع شرمایه بودناله فرهاد می آید هنوز از بیستونرونق تغمير ثران وفا بن آیه بود
این شبانتهای یاران زیر چرخ امروز نیستخانه شطرنج نابود است خوش همسایه بودالتفات بازی ابرو كان سیاهی داشتمهر دقیقم از خود بر همسایه بود
مخمل نازش زهمران سكه با طافشان گذشتکز ما تر برخاست طاؤس چمن پیرایه بود(بیدل) از جنك جگر چون صبح بستم زینهارمنتظری گزخود رايم بافلك همسایه بود

محو طلبت کردی اگر داشته باشداز سوی جهان عرض سحر داشته باشددل آینه فتحیست زقز آن محبترو و زدو خمی اسکندر داشته باشد
از شعله هم اسپتی لعل تو آب استهر چند که یاقوت جگر داشته باشدمادمن وحدت شبستان عبرتوئی نیستاین رشته محال است دو سر داشته باشد
آترا که از کیفیت چشمت نظری نیستاز بخت سیها چه خبر داشته باشدچشم توما پیرهن من تو حسن استچون آئینه کرپاس نظر داشته باشد
از طینت ظالم نتوان خواست مروتشمشیر کجا آب گھر داشته باشدا امروزوم كفر وفرخواه چه بلند استالبته که این سك دو سه خر داشته باشد
سود دلم از گریه چرا محو نگرددبر آتش اگر آب ظفر داشته باشدمیلاب سرشكم همه تر میکند، بلقناجاه خورشید خطر داشته باشد
افسانه هنگامه اوهام مپز بیدلشاهی که ندارم چه سحر داشته باشد( بیدل ) من و آن ناله که از عجز رسائی در نفس قدم کرد اثر داشته باشد

محو تپیدن ادب کی سر بهر سو میزندموج گهر از شخصبت پهلو بخون پلو میزندوا تر دن مرکان ادب میخواهد از شرم ظهور اول دزدن کاشتن چار از غنچه زانو میزند
زین باغ هر جا وار سی جهلست با دانش طرفبلبل مجهچه کرنش قمری بکو کو میزندنام پر خو انجع نایاب است از خلق آسایش مجوآدمینه داغ يلنك آتش بآهـو میزند
تا آمد و رفت نفس میبافد هم ریش و پسماشوره چون زن رشته شد بیرون ما کو میزندپست و بلند قصر ناز از هم ندارد امتیازآن چین مایل از حبین پهلو بابرو میزند
شکل دونی پیدا کنم تا چشم بر خود وا کنمهر سوزه تمثال من آئینه او میزند دائم خوانهای انتظار از تهمت افسردگیتبخیر اشتر میکنم خون در رکم بو میزند
یارب کجا قمهاین فروشند تافاقه ئیتنردآفاق کهسار است وسنكم برترازو میزندبیدل تران افتاده است از عاجزی اجزای من زنی که رو ازش دهم چون شمع ررو میزند

مخمل و دیبا حجاب هستی رسوا نشدچشم میپوشم کنون پیراهنی پیدا نشددر فراز منظام امکان چه علم و کو عملسمی باطل بود اینجا هرچه شد کویا نشد
زان حلاوتها که آداب محبت داشته استخواستم نام لبش گیرم لبم از هم وانشدو رو ناشی کرد فرصتهای کسب اعتبار از هوس من بیز چیزی بدیدم امانشد
انتظار مرتك شمع آسان نمیباید شمردسر بریدن متفصل کردید و کار ما نشددل برنگ داغ ماوا نوخت وحشت نماندشکر کی آن ناله در دشت قفس فرسانشد
میرسید خلق درز هسدر پالی جان مکنزین تکلف عالمی بی دین شد و دنیا نشدقاتلان از خفت امـداد یاران فارغندموج هر گز دستش از آب نهر الانشد
از دل دیوانه ما جنس آرائی مخواهسنك سودا سوخت اما قابل مینانشـدآتش فکر قیامت در قضا افتاده استصد هزار امروز دی گردیدو وی فر دانشد
خاك کر دیم در سبق از شکست دل گرامتموی چینی بود این مو گز در ماوانشد بازبان خلق کار افتاد (بیدل ) چاره چیستگوشه کیرهای ماعنقا شد و تنهانشد


صحيفة غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

مدعایم با مه و سال میکشد نقاش رنگ هیچم کند مال میکشد واماندگی بضاعة اعتبار پست پشت هوسم شمع زدنبال میکشد
گسستی است رشته آمال زیر چرخ چندین کلافه منزل اپترال میکشد سنك همه بخت فرسودگی کم است قطعا رفته رفته تمثال میکشد
از ریش وعن مپرس که نابید رنگ کیست زاهد غم سلاسل و اغلال میکشد خشتی بطبع خام زدیم نرم نماد فطرت هنوز از قدمم نال میکشد
تشویش خو بوزشت جهان جرم آگهیست صیقل بدوش آینه تمثال میکشد موقع شناس محفل آداب حس باش سك خطاست مو که سر از خال میکشد
معشوق از مزاج نفس کم نمیشود پیری زقد خم شده خلخال میکشد ز مایه غنا نتوان شد حریف فقر ادبار نیز همت اقبال میکشد
(بیدل) تلاش کرم رو وادی جنون تب میکشد کز آبله تبخال میکشد
مدعا دل بود اكر نيرنك امكان ريختند در این يك قطره خون صد رنك طوفان ريختند زین گلستان بی خزان در جلوه آمدنی بهار رنك و بویی از نوای عندلیبان ريختند
خار بستی کرد پیدا کوچه باغ انتظار بسکه مشتاقان بجای اشك مژكان ريختند تهمت دامان قاتل میکشد هر گل ز من چون بهار از بسکه خونم را پریشان ريختند
از سر تعمیر دل بگذر که معماران عشق روز اول رنك این ویرانه ویران ريختند پستی عشاق را رفع کدورت بود وبس از گداز این شمعها گردی زدامان ريختند
بیش ازین نتوان خطا بستن بارباب کرم کز فضولی آبروی ابریسان ريختند سجده گاه همت اهل غنا را بنده ام کاروی همچه هست این خاکساران ريختند
شبنم ما را درین گلشن تماشا مفت نیست صدنگه شد آب تايك چشم حیران ريختند از گداز پیکرم درد تو کم کرد آشیان شد ستم بر ناله کاش در نیستان ريختند
دست و تیغی از شفیق تنگ قلم برنداشت خون من چون اشك زتحریك مژگان ريختند قابل آن آستان تو سجده ناکرده کسی کز عرق آنجا جبین بی نیازان ريختند
نقد عمر رفته بیرون نیست از جیب عدم همچه از کاشانه کم شد در بیابان ريختند ناتوانم کافروش چك رسوائی شدند چون سحر (بیدل) زهرحضوم گریبان ريختند

مرا این آبرو در عالم پرواز بس باشد که بال افتادنم خمیازه با قفس باشد يقول چون رسد سر گشته كزنار سالها بپایان مرلك حيرت از غبار پیش و پس باشد
تواند بیخودی زین عرصه گوی عافیت بیرون که چون اشك پنهان در ده یدبرین نفس باشد درین محفل خجالت میکشم از سازمو هومی که عشق من ایقاش در خورد هوس باشد
گلی پیدا نشد تا غنچه نگشود آغوشش درین گلشن ملال از میوه های پیش رس باشد بعالم آرزوی میتوان تعمیر دل کردن بنای خانه آبله يكديوار بس باشد
امل جا ندارد غیر تسخیر هوس جیدی نشاط عنکبوکان بستن بال مکس باشد ضعیفان دستکیر سر فرازان میشوند آخر روز ناتوانیها عصای شمع خس باشد
ندارد دل جز اسباب طپیدن حشرت دیگر همان فریاد حسرت باده جام جرس باشد دلم هم ناتوانی چون نفس مایل مشو (بیدل) مبادا سیر این آئینه در راحت قفس باشد

مردان ز بس رعایت احباب میکنند احسان بصید تشنه آباب میکنند تا گرد منی نشود از صدا بلند گاه صلای جود نفس آب میکنند
پوشیده تر بچشم تامل رنك خواب راحت نیاز دیده مخواب میکنند تمثال همدیگر کنند التماس شخص خود را فضای آینه سیاب میکنند
تاب نگاه عجز ندارند ازین سبب در پرده کار عالم اسباب میکنند

مژده ای ذوق وصال آینه بی زنگار شد آب گردید انتظارو دلم دیدار شد خلق آخر در طلب واماندگی اظهار شد روز خوابید پاره آبله بیدار شد
سایه وار از سجده طی کردم بساط اعتبار کوه دولت از نمودن پیش پایم هموار شد تیر پیری حصول اعتبار پوچ چیست غنچه سر بر باد دادو صاحب دستار شد
حسن در خورد تغافل داشت سامان غرور بسکه چین ابرویت ابرو تیغ جوهردار شد عالمی را الفت رنك از تنزه باز داشت دستها اینجا باخون حنا بیکار شد
در غبار وهم وظن جمعیت دل باختم خانه از سامان اسباب هوس بازار شد از وجود آ که شد دم اما باهای عدم چشمی زد محشمی باک چشم ما بیدار شد
رنج هستی اینقدر از الفت دل میکشم ناله را درنی گره پیش آمد و زنگار شد خاك هست قوام بیدستگاهی بوده است رفت تا ناخن کشاد پنجه ام دشوار شد
خجلت غفلت قوی تر کرد پیما ریغ وهم سایه تا بر خاست از پیش نظر دیوار شد محو او باید شدن تا وارهی از تنك طبع خار از همرنگی آتش گل بی خار شد
(بیدل) افسون هوس ما راز ما بیگانه کرد بسکه سر گر بژ خیال پوچ زد زنگار شد

مشتاق تو گر نامه بری داشته باشد چون اشك هماار خود سفری داشته باشد از آتش حرمان كف خاكستر واقیست کرشام امیدم سحری داشته باشد
چون شمع بود سر بدم تیغ سپردن کر نخل مرادم ثمری داشته باشد آئینه اقبال تلافی بنفس من آه است مبادا اثری داشته باشد
غیر از عرق شرم مقابل نپسندد هستی اگر آئینه گری داشته باشد محرمست که ما گشته کان کرم سرافعیم شاید کسی از ما خبری داشته باشد
آرایش چندین چین آغوش بهار است هر سینه بكيك زخم دری داشته باشد ای اهل خرد منکر اسرار مباشید دیوانه ما هم هنری داشته باشد
ما محو خیالیم زمیندار صبع صید سامان ستم دیده و ری داشته باشد مفت طرب ما چین تباه دلیها کز حسن بآئینه سری داشته باشد
امید ز عاشق نکند قطع تعلق گر آه ندارد جگری داشته باشد (بیدل) دل افسرده بعالم نتوان یافت هر سنك که بینی شرری داشته باشد

مشرب عشاق بروضع هوس تبکی کند عالم عنقا به پرواز مگس تبکی کند واصل مقصد ز خاموشی ندارد چاره چون بمنزل آمد آواز جرس تبکی کند
پیری از شوخی ندارد طفل آتش خوی من اشک را کی در دویدنها نفس تبکی کند انتظار بیخودی ما را جنون پیمانه کرد خلق مستان اثر شراب در رس تبکی کند
بوی گل در رنگ دزدد بال پرواز نفس باغ امکان بتو از آهم قفس تبکی کند دیده بیدرد ندارد طاقت تشویش غیر ابله بر گل و اشود ز خارو خس تبکی کند
بیدماغ دستگاه مشرب یکتائیم خانه آیینه ما بر دو کس تبکی کند کهنه پردازان افلاس از فضولی فارغند بی کشادی نیست کز دست هوس تبکی کند
عالمی را الفت جسم از عدم دلگیر کرد بر قفس پیوسته بیرون قفس تبکی کند چون سحر (بیدل) من و هستی تعبیرراهی کز حیا بر خویش نابالم نفس تبکی کند

مخواران بهراز افعال پیوستند که طره تو کشیده قدو شانه اشکستند زجهل است قید تو میکند بدرو فضول چند که با مال فطرت بستند
برنك خنده که پیر وا نمیتوان کردن دلیکه در خم زلف تو اش گره بستند ز آفتاب گذشته است صید ابرویت کمان کشان زه ناز بر نزه بستند
دماغ سوختگان پیش ازین وفا نکند سپندها بصد آهنگ پیکصدا بستند ز شامها مکش ای حسرت انتظار سحر بد ور ما قدح آفتاب بشکستند
درین محیط ادب کن زخود تمائیها حبابوضع همان پیشدا گرهستند ادب ز مردمك ديده ميتوان آموخت که ساکنند اگر هوشیار اگر مستند
ز وضع شمع خوش این نوا برافتادست که شعله ها همه خود را ب داغ دل بستند بذوق وحشت آغوشم سوختم (بیدل) که ناله وار چو بر خاستند نشستند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
مصور در کمین صافی چینه رنگ زند
شکفتی که چمن در رکاب میخرامی
دل گرفته ما قابل تصرف نیست
جهان ادله دلهاست بی نفس مباش
نبوده اند ز دست نوازش فلکم
بنال عجز برا عذر خواه آفت باش
مگر جنون کند و خامه در فرنك زند
حنا زدست تو گیر د کل رنگ زند
کسی چه قفل درین خانهای تنگ زند
صیاد آینۀ زین میان رنگ زند
دمیکه گاه غضب در جبین پلنك زند
هجوم آبله گریز پای لنك زند
چنین که از کنت افراط سر گران شده است
نرسی طلا بگردون غبار نتوان برد
کشیدن مژه منت نفس شماری ماست
دل شکسته جنون بهانه جو دارد
ز خویش عبر تراشیدۀ ندامت جون
ز ( بیدل ) قدح انفعال میدادم
رسانه مره از هم بمر هم بنك زند
بدامن تو همان دامنی تو چنگ زند
شرر دگر چقدر تکیه در سنك زند
كه رنك اگر شکنم شیشه ام رنك زند
که خنده بتبسم در جهان تنك زند
نشیشه که ندارم کسی چه سنك زند

مطابق گر بود از هستی همین آثار بود
غنچه پیداشد بوی کلمی صورت نیست
سوختن هم مفت عشق تهاست اماچون شرار
عافیت در مشرب من بار گنجایش نداشت
قدر گردون را زپستی رفعت بیگانه نیست
دل بحسرت خون شد و محرم نوائی برنخاست
ورنه در کنج عدم آسودگی بسیار بود
هیچ دیدم زین چمن پامال پا مقدار بود
کو کپ کفرست مايك نكه بيمار بود
بسته جانم چون شر ر از سوختن سرشار بود
گردن منصور را حرف بلندش دار بود
ناله فرهاد ما بیرون این کهسار بود
زندگی جز قده وحشت در گره چیزی نداشت
دست همت کرد ازین جر آشیانها کوتاهی
غفلت مستی طلب بیدردی رفت از طینتم
این دبستان چشم فرما بست کز تعلیمی
مصدر تعظیم شد هر کس ز بد خوئی گذشت
شوخی نظاره بر آینه ماند همی
کاروان ریگ و بو را رفتنی در بار بود
ورنه چون گل کسوت ما يك كربيان وار بود
خواب پائی داشتم چشمم اگر بیدار بود
نقش لوحش بیسواد و خامه ها بیکار بود
نردبان اوج ذلت وضع نا هموار بود
چشم بر هم بست ( بیدل ) خلوت دیدار بود

معنی سیدان گرفته صد بحر کتابشد
بیش و کم خلق آیت چیزی و هم است
عبرت نظران در چمن هستی موهوم
پیری تو چنان که دهی داد هوسها
فرصت شمرانم چه دالی و چه مرئی
چون موج کپر پیش لبت سکته جوابشد
صلی آینه داران عدم در چه حسابشد
چون شرم صبح از نفس ساخته آبشد
این منتظران قد خم با رقابشد
موج و کف چرخ آینه در دست حبابشد
رحم است بخال تپید تا ب نفس چند
جز هستی مطلق زدهید شوان یافت
مستی بمره نیست درین بزم که از شرم
چون کاغذ آتش زده این شوخ نگاهان
زیر فلك از شبنم و درويش عبر پد
کابن خشك لبان ماهی دریای سرابشد
اشیا همه یکسایه خورشید نقابشد
مستان همه از آب شوند اشك كبابشد
تسلیم نمودن بکده یکمژه خوابشد
کوشانه همین است همه خانه خرابشد

( بیدل ) مشکن ربط تأمل که خودتان
چون کوزه سر بسته پر از باده نابشد

مفلسى دست تهی برسرمن لرزانی کند
از حیاهم شرم میدارم زتنك اشتهار
جز بتوقع آبرد برزیست عرض هرگان
سجده را کرد آوری چون حلقه ز ناریست
بی تأمل هرزه نالهایم از خود میبرد
بخت بیکار بخت با پشتیبانی کند
جامه پوشندگی حیف است عریانی کند
غير موسم ابر بردريا چه نیسانی کند
کفر چون هموار شد کار مسلمانی کند
کاش چون بندم خجلت گریانی کند
چشم من از درد بیخوابی درین وادی کجاست
دل بغفلت نگه در دفع نیز خویه زشت
نا همواری رسد دور درشتی های طبع
ناسه دارم بهار انشا که طبع بلیلش
شر ملی در دی عبق میخو اهدای ( بیدل) مباد
سایه خاری نشد پیدا که مژکانی کند
خانه آئینه را زنگار دربانی کند
هر کرا زنگیست باید آسیابانی کند
چون صریر خامه پیش از خط غزلخوانی کند
بی نمی ها بیدرد ! محتاج پیشانی کند

مکتوب شوق هرگز بی نامه بر نباشد
خاشاك را در آتش تا کی خیال بختن
برق ز دور دارد هنگامه تجلی
هر چند کار فرداست امروز مفت خودگیر
آئینه خانه دل آخسر زنگ دادم
ماو ز خویش رفتن قاصد اگر نباشد
آنجا که جلوۀ اوست از ما اثر نباشد
ای محرمان به بنید دل جلوه گر نباشد
شاید دماغ و طاقت وقت دگر نباشد
زین پیش آه ما را رنك او نباشد
هیچاند فطرت بمان حلقه داشتن گردن
مغرور فرصت دهر زین بیشتر مباشیاد
ما را بيك شبنم تا آشیان خود شوید
زاهد ز وضع خلوت ناز کمال مفروش
خواهی بخلق رو کن خواهی خیال او کن
در فهم خط پرکار حکم دومر نباشد
بست و کشاد مژگان شاید سحر نباشد
باید بدیده رفتن کر بال و پر نباشد
افسردن از کف خاک چندان هنر نباشد
در عالم تما شا بر خود نظر نباشد

آسودگی مجوئید از وضع اشك ( بیدل)
این جوهر چکیدن آب گهر نباشد

مکتوب مقصد ما از بیکسی فغان شد
کردم بصد تأمل بنیاد عجز محکم
شمع بساط ما را در کار کاه تسلیم
کسب و کمال در خلق پر آبرو ندارد
دل در خیال دیدار آئینه خانه داشت
از عجز ما مگوئید از حال ما میر سید
قاصد نشد میسر دل خون شدو روان شد
این پنبه بسکه بر خود پیچید ریسمان شد
هر چند خونبها بود رو سوی آسمان شد
رونق بجر آخر موج گهر گران شد
تار ورق زد آتش طاوس پرفشان شد
هر چند جمله باشیم چیزی نمیتوان شد
دل بیدریغ تو هم بات ناله رفت در خاک
تا حشر بار اعمال باید کشید بر دوش
تشویش روزی آخر ننگذاشت دامن ما
جمعیت عدم را از کف نمیتوان داد
از الفت رفیقان باید کسی بسازید
( بیدل ) نداد تحقیق از شخص ما نشانی
وامو خت این سپندان چندان که سر مه دان شد
این یکنفس بضاعت صد قافله کاروان شد
کندم فضای آدم از بس روید نان شد
در یاد بیضه باید مشغول آشیان شد
کس همنان کسی نیست از مرک امتحان شد
باری بعرض تمثال آئینه مهربان شد

مکتوب من بجر که برد باد میبرد
در دیر و بر اشم از کعبه سربسنك
این پیکری که قبضۀ تدبیر چانگیست
یکتموج اگر عنان کشد سیل گریهام
در آتشم فکن که سینه فسرده ام
تا باد کس رسیده بم از یاد میبرد
دیگر کجایم این دل ناشاد میبرد
ما را همان بتربت فرهاد میبرد
از خاک هند دجله به بغداد میبرد
کابرمه بست زحمت فریاد میبرد
پرواز رنگ من ا کر آید بامتحان
از حرف وصوت جوهر تحقیق رفته کم
تا گردی از خرام تو باغ تصور است
هر چند دل زخرم خیالت عرق زند
(بیدل) بنال ورنه درین دامگاه پاس
مائی شکست خامه بهزاد میبرد
آئینه تا نفس زده باد میبرد
شوق از خودم بسایه شمشاد میبرد
يك شیشه خانه عرض پریزاد میبرد
خاموشیت ز خاطر صیاد میبرد

مگر بافتنی بابت مزده جوشیدنی دارد
بصحراست اینکاه جذبه نیستان از لب نائی
تپیدا در نقاب خاك پنهانست و ماغافل
که همچون مو خط پیشانیم بالیدنی دارد
گره هر چند لب بندد نوا بالیدنی دارد
ا گر عبرت گریبان کند گل چیدنی دارد
خیال قامت دنزا ساخت تکلیف صفاروقی
زسیر لفظ و معنى غافلم ليك اینقدر دانم
بند از خلق چشم و هر چه میخواهی تماشا کن
زپهلوی خیال آئینه ام نازیدنی دارد
که کردمیکه گرده کرد دل نوجیدنی دارد
گل این باغ در رنك تغافل دیدنی دارد