حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمة

جهان مطلق از فهم خود چه میخواهی    بجز اكريجه نمودن شدی کمال توچیست
نبودی آمده نیستی و می آئی     نه ماضی و نه مستقبلت حال تو چیست

بوم چشم چو آئینه خون مخور (بیدل)     نمی برون نترا ویده زلال توچیست

غنچه درفکر دهانت گوشه گیر خسته ایست    گوهرازسودای لعنت سر بدامن بسته ایست
چرب ونرمی در کلام عاشقان پرورده اند     قصه منقار مرغان تو مغز پسته ایست
کحل بیند تانشم یارب خیال روی کیست     هرنگه امشب بچشمم رشته گلدسته ایست
بوی گل را التفات غنچه زندان است وبس    خون خورد در گوشه گیری هر کجا وارسته ایست
بی بلائی نیست از هر جا بر او دیوی درد     در نقاب پرده این سازها دهلسته ایست
دردمندی لازم دست تهی افتاده است     شیشه تاخالی نمیگردد دل نشکسته ایست

نسبت خاصیت اهل عشق را با جور حسن    زخم ما و تیغ نازت ابروی پیوسته ایست
سر کشان از قید دام خاکساری فارغند    از کمان طوق قمری سرو تیرجسته ایست
بحر موزونی زطبع ناز طوفان میکند    هرنفس امشب چوموجع مصرع برجسته ایست
بسکه و حشت مجمل عیش بهاران میشد     رنگ هم چون برق باری رز مین نشسته ایست
ما جرای دل باظهار دگر محتاج نیست    گوش اگر باشد نفس هم ناله آهسته ایست
بسکه (بیدل) کاسته اند و هاست کارزار جهان     بوی گل در دیده ام دودی ز آتش جسته ایست

فردوس دل اسیر خیال تو بودن است     عید نگاه چشم برویت کشودن است
معراج آرزوی دو عالم حضور من     یک سجده وار جبهه بپای تو سودن است
آسان مگیر دیدن تمثال ما و من     زنگ نفس زآینه دل زد ودن است
داغ فشار غفلت ما هیچکس مباد     چشمی کشوده ایم که بنك غنودن است
در دفتر محاسبه اعتبار ما     برهیچ یکد و صفر دگر هم فزودن است

شادم به همرهم که باین یکدم انتظار    حرف لب توام زتمنا شنودن است
باد فنا ميا بخيال تو داغ كرد    آه از برنگ شیشه بسنگ آزمودن است
سرها فتاده است درین ره بهر قدم    از شرم پیش پا مژه هم غنودن است
ایمست اگر حقیقت اقبال ناکسی    در حق ما عقوبت نفرین ستودن است
(بیدل) غبار ماز چه دامن جدا فتاد    برباد رفته ایم و همان دست سودن است

فرصت نظاره نامژگان کشودن در گذشت    تیغ برقی بود هستی آمد واز سر گذشت
بربنای مافضول خشت تمکینی نچید    آرزوچون غمر بی زین پهلوی لاغر گذشت
آب آب گوهر آتش آتش یاقوت شد    همچه اندر سیر ما از کاستن در گذشت
قدر بحر رحمت از کم همتی نشناختیم    از غرور خشکی دامن حبابها تر گذشت
مشق امروز دبستان ادب بر تازك است    بام لغزش تاکوشی خامه از سطر گذشت
سخت بیرنگ است شوق نوساز و حشنا پرس    عمر و رفت و جستجوی بال و پر گذشت
باول جسم کنون مایوس باید زیستن    سیر دریا دور موجی داشت از گوهر گذشت

و حشتی بردن زدم چون شبنم مخاطر در گذشت     چین دامن آنقدر هاموج زد کزسر گذشت
امتحان هرجا عیار قدر رعنائی گرفت     سرنگونی سد سرو گردن زمنا برتر گذشت
یافتم آخر زمقصد گوشی توفیق عجز     لغزش پائیکه پروارش بزد پر گذشت
عبری میخو است مخمور ز لال زندگی     آب شد آئینه واز چشم اسکندر گذشت
هیچکه خون دو عالم از نگاه و ايمين     بخیر از خود مگومیباید از دلبر گذشت
مرد میردمست یا جو نقسح وار هر عضو من     آبله گل میکند تا عرصه دارد سر گذشت
ضعف بیمار محبت تا کجا دارد اثر     ناله هم امشب به پهلوی من از بستر گذشت

(بیدل) از جمعیت دل بی نیاز عالمم     گوهرازشط طره پل بست و از دریا در گذشت

فریاد که در عالم تحقیق کسی نیست     یکخانه عنقاست که آنجا مگسی نیست
کزدل بطلب غیر نفس کیست رفیقش     درچشم زد جز مژه امید خسی نیست
بر وعده دیدار که فرداست حسابش     امروز چـه نالیم نفس هم نفسی نیست
بر بیکسی فاخته آتش زده رحمی    کاین قافله را غیر عدم پیش وپسی نیست

با عقل چه جوشیم که جز وهم ندارد     از عشق چه لافیم که پیش از هوسی نیست
حیرت زد فیقان سفر کرده چه جوید     دیدیم که رفتند و صدای جرسی نیست
ای کاش دمی چند گرفتار توان زیست     اما چه توان کرد که دام و قفسی نیست
چون شمع بامید فنا چند توان سوخت     ای باد سحر غیر تو فریاد رسی نیست

(بیدل) اثر وعیش خیالات تعین     تاچشم کشائی که گذشته است و بسی نیست

فسون و هم چه مقدار رهزن افتاد است     که در بر تو مرا کار بامن افتاد است
چو غنچه محرم زانوی دل شود دریاب     کدر طلسم گریبان چه دامن افتاد است
بغیر سوختن از عشق نیست جان بردن     بت آتشیم بلندای بر همن افتاد است
نه تخم بال دانم و نی کاین اینقدر دانم     که راه نشون تا ها بگلخن افتاد است
تلاش نقش نگین میرسد بقیر آخر     بدوش دل زجهان بار کندن افتاد است

یکجا روم که چو اشکم زسی بخت نگون     به پیش پا همه از پا فتادن افتاد است
چرا جنون نکند فطرت از تصور من     که عمرهاست نگاه تو برمن افتاد است
صدای کوه باین نغمه کوش میمالد     که بشکوه خفت همه درفلاخن افتاد است
در احتیاج نم جبهه میدهد آواز     که آب شو کزت آتش بخرمن افتاد است
شرر نیم که کنم کار خود بخنده تمام     چو شمع تا بسحر سر بگردن افتاد است

بهار رنك ندارد گل دگر ( بیدل )     در آب چشمه ادراك روغن افتاد است

فضای وادی امکان پر از غبار فناست     چه آسمان چه زمین مغز این دوپوست هو است
طپش میکشی ازدلم شکوه آزادیم     سیاه مستی ما سرمه خونی ماست
زخاك ما نتوان رد ذوق خر سندی     چو صبح اگر همه بربادرفته دست دعاست
زسیر عالم دل غافلیم ورنه حباب     سری اگر بگریبان فرو برد دریاست
بهر طرف که نهی گوش پاس میجوشد     جهان حادثه ساز دل شکسته ماست
زبان حسرت مخمور من که در یابد     زبس شکیته دلم ساغرم شکسته صداست
جفا کشان همه دم صرف کار یکدگراند     زیا فتادن اشك اثر برای ناله عصاست
بنا رسائی خود بی نیازئی دادیم     شکسته بالی پاس آشیان استغنا ست

زراستی مدد حال گوشه گیر بهاست     کمان کشیدن قد خمیده کار عصاست
تمیر سد کف عشاق جز بناله دل     که دست بامه کتان تا بگردن میناست
مقیم کوی امید از فنا چه غم دارد     غبار رهگذر انتظار آب بقاست
بغیر خود سری از وضع دهر نتوان یافت     غبار نیز درین دشت پیش خود بپاست
حباب وار درین بحر غیر خلوت دل     بگوشه که توان یکنفس کشید کجاست
ز درد بی اثری نال اشك زد آهم     شراب ساغر شبنم گداز سی هو است
همین تفریشه قفس دارد از سلامت تخم     ز دست عاقبت دل نفس هم آبله پاست
غبار عجز بود کسوت ظفر ( بیدل )     شکستگی زره همچو موج در بر ماست

فنا ن تا فرصت دام تلاش چیدن رفت     پی گذشتن عمر آنسوی و سیدن رفت
زبس بلند فتاد آشیان خاموشی     رسید ناله بجائیکه از شنیدن رفت
طاب قدر دو تکم دید محترم طپشی     چو چشم آینه ام عمر بی پریدن رفت
برنك غنچه تصویر در بغل دارم     شگفتی که بتاراج نا دمیدن رفت
چه جلوه پرتو حیرت درین بساط فگند     کز آب چشمه آئینه ها چکیدن رفت
مرابه بیکسی اشك كنزیه می آید     که در پی تو بامید نا رسیدن رفت

چوشمع سر بهوا سوخت جوهر تحقیق     بچه جلوه ها که قدر پیش پادیدن رفت
چه دم زنم زثبات بنای خود که چوصبح     نفس کشیدن من با نفس کشیدن رفت
جنون بخاك هوس داشت بوی عاقبتی     رمیده قمر صید آرام تا رسیدن رفت
کسی زمعنی چاك جگر چه شرح دهيد     خوشم که نامه عشاق نا دریدن رفت
فنا برفع بلا های بی امان سپر است     بسوختن ز سر شمع سر بریدن رفت
کران شد آنقدر از کوهر نصیحت خلق     که گوش من چوصدف(بیدل)ازشنیدن رفت


صحیفه ۱۰۹
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

فکر آزادی باین عاجز سرشتها نیست عقده چندان پست اما رشته بالا غریست
برق غیرت در حیات دهر واکردهاست بال چشم بکشاید بسم الله اگر باب آوریست
سعی غربت هیچکس را بر نیاورد از وطن غافل مینا هنوز آن قهقههٔ كبك دریست
نوشو در مغز فطرت تنگ غفلت چیده اند پنبهٔ گوشیکه دارد خلق روپوش کریست
در محبت یکسر مویم تهی از داغ نیست چون پر طاوس طومار جنونم محشر یست
چون سحر از قویان باغ سو دای کیم گر بهارم کز تبسم میدمد خاکستریست

با چوه تمکین نفس اشعر دم کی باید زدن ای زآفت بیخبر دل كوزهٔ مینا کریست
سیر عالم بی تأمل زحمت چشم و دل است غنچه بیت کرداست در راهی که رفتن صر صر یست
فکر معنی جامه پاس لفظ باید داشتن شیشه در جلوه باشد رنگ روپوی پریست
تا توانی از ادب سر برخط تسلیم باش خامه چند انیکه رامشتر خرامه مسطر یست
تیره بختی هر چه باشد امتحانگاه وفاست ای فلك غافل مباش ای بخیه زنگی زیر یست
تأمل مینا شقیدی (بیدل) از چیشم هوس خندهٔ دارم که تا گل کردمینا ید کریست

فکر تدبیر سلامت خون راحت خوردن است ما همه بیچاره ایم و چارهٔ ما مردن است
بسکه در باغ جهان بشکست جای انبساط رنگ اگر دارد پریواز در پز ممیدن است
طاس کردون هر چه آرد مفت اوهام است و بس در بساط ما امید باختن هم بردن است
جبههٔ عجز از عرق تا حشر نتوان یافت پاك ز آنقدر شکی که گوهر در دلش افشردن است
بر تغافل زن ز اصلاح شکست کار دل موی چینی بینی و کی شایسته ستردن است

صبح کر هنگامه نشوو نما بر چرخ چید خاك ما را هم بساطی بر هوا گستردن است
شیشهٔ ساعت نرسال و مه ندارد دم زدن عافیت اینجافس بیرون دل بشمردن است
عمرم بحر از شکست قطره میبار ز د چوموج خصم رحمت زبدن دلهای خلق آزردن است
امتحان در هر چه کوشد خالی از تشویش نیست بار عشق جامه هم برپشت ناخن بردن است
جرأت افشای راز عشق (بیدل) سهل نیست آینه که يك شكستت راه تما خون افشردن است

فنا مالم و آئینه نما انجاست کجا روم ز در دل که مدعا انجاست
بگردی از ره او گر رسی مشو غافل که التفات نگاه های سرمه سا انجاست
ز گرد هستی اگر پاك گشته خوش باش که حسن جلوه فروش است که صفا انجاست
دلیل مقصد ما بسکه ناتوانی بود بهر کجا که رسیدیم گفت جا انجاست
نهفت برك نلاشم عرق فشار شرم گل است خند دو عالم زمین حیا انجاست
خوش آنکه سایه صفت محو آفتاب شویم که سخت نامه سیاهم و عفو ما انجاست
غبار رفته بباد سحر بکوشم كفت که خلق پرده جان میکنند هوا انجاست

جبین متابم و دكان سجده دارم تو نیز خاك شوای جستجو که جا انجاست
خیال مایل بیدلی و جهان همه رنك چو غنچه محو دلم بوی آشنا انجاست
کنی نداد نشان از کمال شوکت عجز جز اینقدر که همه سرکشی دوتما انجاست
پس از مطالعهٔ نقش با یقین شد که هرزه تازم و جام جهان نما انجاست
سراغ لیلی خوابی ز که بایدم پرسید که گرد محمیلم و نالهٔ درا انجاست
چو چشم آینه حیرت سراغ نیرانیم ز خویش رفته جهانی و نقش پا انجاست
بوصل لغزش پانی رسیده ام ( بیدل ) بیا که داد رس سعی نارسا انجاست

قابل مخمل ما بر دگر است گردن شمع را سر دگر است
كشت اقبال هستیها سبز ابر ما دامن تر دگر است
خواجه در هر لباس گر ماندن چون تأمل کنی خر دگر است
عالمى را چوشمع حسرت خورد وضع خمیازه از در دگر است
راحت از وضع سایه کسب کنید پهلوی عجز بستر دگر است
بکجا سر نهم که چون زنجیر هردری حلقه در دگر است

سر بگردون فرو نمی آرم این هوایهای منظر دگر است
از دم وا پسین خبر جستم گفت این دور ساغر دگر است
با حریفان مجور دنیا را زن مخوابید شوهر دگر است
راست بر جادهٔ جنون تازید موی ژولیده مسطر دگر است
نامه ام قابل بين قاصد نیست رنك اگر بشکند پر دگر است
(بیدل) آگه نه از ضبط نفس گره رشته گو هر دگر است

قامتش سامان شوخی از نگاه ما گرفت این نوای فتنه از تار نظر بالا گرفت
با همه افسردگی خاشاك غیرت پروریم آتشی هم جا بلندی کرد تا از ما گرفت
عشق اگر روزی مین مالد همان تاج سر است پرتو خورشید را نتوان بزیر پا گرفت
بی فغان صید گاه همت پرواز کیست شاه باز رنك من تا پرزند عنقا گرفت
كور شد حاسد زوشك معنی باريك من خیره می بیند چومو در دیده کس جا گرفت
داغم از کیفیت تدبیر شوخیهای حسن خواستم آئینه گیرم ساغر صهبا گرفت

هستی ما حایل آن جلوه سرشار نیست از حیای پرده نتوان با رخ در پا گرفت
در سواد فقر خوابیده است فیض زندگی صبح شد صاحب نفس تا دامن شبها گرفت
صحبت دیوانگان دارد اثر کز گردباد چین وحشت دامن آسایش صحرا گرفت
زهر راه توام خواباند جوش آبله سعی بیق جازمین آخر بیند ابها گرفت
گریه هستی بآب کیفتم آماده است کز سر مژگان توانم دامن مینا گرفت
زود تر (بیدل) بمنزلگاه راحت میرسد زادراه خویش هر کس و حشت از دنیا گرفت

قانون ادب پرده در صوت وصدا نیست زین ساز مگو تا نفست سرمه نوا نیست
هر حرف که آمد زبان منفصل کرد کم جست ازین کیش خدنگی که خطا نیست
عمریست که از ساز بد ادعای آفاق کردشته وتایست بهم تنك قبا نیست
بی عجز رساقابل رحمت نتوان شد دستیکه بلندی رسدش باب دعا نیست
وا مانده عجزیم زافسون تعلق کردل شکند رشته ظن آبله پا نیست
مارا کرم عام تو محتاج غنا کرد کز جلوه تغافل زند آئینه گدا نیست
هستی بصری را نکند محرم تحقیق آن دست حنابسته که جز رنك حنا نیست

از هرچه اثر وا کشی افسانه دلیل است سرمایه این قصه جزبانك درا نیست
همت چقدر زیر فلك بال كشاید پست است محدیکه درین خانه هوا نیست
مارا زی جیب ببرن نرسانید جنس عرق سعی زد کان حیا نیست
مقدار که در سایه دیوار قناعت خوابیست که در خواب روبال هما نیست
از جهل و خرد باهوس وعشق ومحبت جزما چه متاعیست که در خانه ما نیست
جز معنی از آثار عبارت نتوان خواند کرغیر خدا فهم کنی غیر خدا نیست
(بیدل) دم فرصت چمن آر است دریغما کل فکر اقامت چمنه کند رنك بقا نیست

قصر فنا که عالم تحقیق نام اوست دامن زخویش برزدی سيربام اوست
پر انتظار کامه بران هوس مکش خود را بخود دمیکه رساندی پیام اوست
آه از ستم کشیکه درین صید گاه وهم عمری بخود تپید و نفهمید دام اوست
جز مرك نیست چاره آفات زند گی چون زهر شیشه که كداز التيام اوست
شرع یقین دمیکه دهد فتوی حضور عین وصولست آنچه حلال و حرام اوست
ای قته قامت اینهمه غرور است در سرت تیغی کشیده که قیامت نیام اوست
افسانه خیال بپایان نمیرسد عالم تمام یکسخن ناتمام اوست

هر رگ ابن چمن رقمی دارد از بهار عالم شکستن توتمی سودای نام اوست
وحشت زخیم خاطر ما جمع کرده است از خود رمیدنی که نداریم رام اوست
ناچند تاز انجمن آرانی غرور ای غافل از حیا عرق ما بجام اوست
بر هر چه وا کنی مژه بی انفعال نیست خوابیست آگهی که جهان احتلام اوست
شرط نماز عشق بارکان نمیکشد کوشین و يك بحرف همت سلام اوست
فرداست از مزار من آئینه میدمد خاكم بهمین دماغ كمین خرام اوست
(بیدل) زبان پرده تحقیق نازك است آهسته کوش نه که خموشی کلام اوست


سفینه ۱۱۰ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

قيد الفت هستي وحشت آشيانهاست شمع تا نفس دارد شيوه پرفشانهاست
مأثر این گلشن عشوه طرب خوردیم ورنه چشم وا کردن عبرت امتحانهاست
زلف تابدارش را شانه میدهد افسون دیدم وقت حيرت آن موج جانفشانهاست
بيخـودان الفت را چیست کامت مردن مردن اكرماند بشود زند کانهاست
چار سوی امکانرا جزغبار جنسی نیست بستن در من طن عاقبت دکانهاست
از غرور و هم ایجاد هرزه رفته بر باد ای غبار بی بنياد اینهمه آسمانهاست

شأنوا سيكسو باش طرفه عزتمانهاست سرمه را بچشم او الفت آشیانهاست
ای سحر تامل کن رنگ نفس محمل کن وحشت و دم پیری شوخی و جوانهاست
پیش چشم بیدلی گردو تا شود نوکی عیب سرنکونی نیست جای نا توانهاست
در وقایه امکانست مان کنم دریغ از او بر جبین گره میبند اینهمه بدگمانهاست
محرم نی نی حاجت ورنه ز در عدم تنها در طاب عرق کردن نیز نردبانهاست
عمر هاست بیحاصل منزل پرستمل بيرحم جان ( بیدل ) این سخت جانیهاست

کار نقش پارساند جبهه سر هواست شمع صفت بداغ رو آیت خود نماست
فقر نداشت امشب در رنج خيال پاوسر عامه کشش دوز گرد فکر برهنه پاست
هیات چرخ دیده محرم احتیاج باش کاسه بلند چیده است دست که گداست
كرعلك روی که نیست بند هوا کمین طلق همچو سحر گرفته اند در نفس رها پاست
سجده فسون قدر تست پایه همت بلند ربط زمین و آسمان داده بهم دو تا پاست
چشم کامل حباب تا کف و موج و ارسید با همه ام دو جاز کرد يك نكه آشنا پاست

دل غبار و هم وظن رفت زشغل سارمن آینه با جلاء داد زنگ نفس زدا پاست
آینه داری خیال شخص ترا مثال کرد خاک چه ده بسر فشاند خالد سر جداپست
از نفس هوا پرست ریگ فنای دل شکست بر سر آشیان عنقا افت پر کشا پاست
دامن خود بدست گیر شکر حقوق عجز کن قاصد رهن مدعاست خجلت نارسا پاست
خفتنه و شرهار رنگ مز ره امید ماند ليك عرق گل فگند سایه کف حنا پاست
(بیدل) اگر نه شرم عشق لب گزد از جنون تو تا بسپهر میرسد چاك سحر قبا پاست

ناقص طبع من از فطرت بیباک خود است شمع را برق فنا شعله ادراک خود است
پر نگردیم سر از دائره حیرانی شبنم ما نگه دیده نمناک خود است
طوبی اینجا ثمرش قابل دلبتن نیست زاهد از خیری ریشه مسواک خود است
نیست دل را چو شکست انجمن عافیتی صدف گوهر ما سینه صد چاک خود است
ضرر و نفع جهان است بقسمت ورنه زهر در عالم خود صاحب تریاک خود است
شعله رامسجد کنی نیست چو خاکستر خویش جبهة ما فقط دائرة خاک خود است

غير مشکل که شود دام اسیران وفا قفس وحشت صیدم جگر چاک خوداست
رنگ بيمانی دل از نفس من پیداست گردن شیشه این باده رك تاك خوداست
کر دل از شرم کره آب شود ایثار است ورنه گوهر همه جا عقده امساك خود است
کردهام از نفس سوخته دامی دارد صید این بادیه در حلقه فتراك خود است
دل بخون میطید از شوخی جولان نفس موج پناهان این بحر ز خاشاك خود است
( بیدل ) از ساده دلی آینه لبریز صفاست آب این چشمه ز موج نظر پاك خود است

کام همت اگر امساك شه ذوق عناست شور حاجت نمك مائدة استغناست
آنسوی چرخ برون آر خود و ساعتی کیمر نشئه می بدل شیشه همین رنگ قماست
قدمی رنجه کن از عشرت ما هيچ مپرس خاك را جا بطرب در خور نقش کف پاست
حال بی ساخته ات جالب استقبال است خواهد امروز شدن آنچه بفکرت فرداست
از سر دل نگذشتیم بچندین وحشت نالهای جرس ما ز جرس آبه پاست
قيد اسباب بوارتغلی ما چکغد بوی گل در جگر رنگ هم از رنگ جداست

غره منشین بکمالی که کند ممتازه ت بیشتر فطرة گوهر شده ننك دریاست
سجدة ماله جوزاهد بود از بی بصری حلقه گردیدن ما حلقة چشم میناست
کوشه گیری نشود مانع پرواز هوس این شرر کز همه در سنگ بود در هواست
سجده مایه جبن ساز نهال است اینجا عجز اگر دست تو گیرد سر افتاده عصاست
عجز سازیست که در پاس کم است آهنگش اشک اکر شيشه بكم داد زنند ناله کجاست
یاد او کردی و از خویش نرفتی ( بیدل ) گر عرق ریخت بسیلت بدره جای حیاست

کتاب عافیتی قيل و قال باب تو نیست ببند لب که جز این نقطه انتخاب تونيست
سینه مجمر تسلیم قانع ازلیت بس است ناله اگر اشکها کباب تونيست
نفس جو صبح غنیمت شمار موهومبست زمان اگر همه پیریست جز شباب تو نیست
چه آسمان چه زمین انفعال رو پوشیست توکز بری شوی این دشتها حجاب تونيست
کجا بریم خیالات پوچ علم و عمل بعالمی که توئی هیچ چیز باب تونيست
گل بهار و خزان طيور يك رنك است توهم ببال که جز باد در حباب تونيست
سلامت سر مژکان خویش باید خواست ز بر سایه دیوار غیر خواب تونيست

برون دل نتوان یافت هر چه خواهی یافت کدام گنج که در خانه خراب تونيست
اگر تو لب نکشائی ز انفعال طلب جهان بهر دعاهای مستجاب تونيست
بداء منت احسانم ای فلك مفشان دماغ سوخته را تاب ماهتاب تو نیست
بجلوه تو ازل تا ابد جهان عدم است در آفتاب قیامت هم آفتاب تو نیست
زدل معامله عین و غیر پرسیدم زبان گرید که جز شبهة حساب تو نیست
مقیم خانه نرمی چو شمع آگه باش که با پرچه بنی جز سرت ركاب تو نیست
در آکلیم زبی انفعالیت ( بیدل ) که میکدازی و چون شیشه ام در آب تو نیست

گذار امن درین انجمن كم افتاد است بخانه که توئی سقف آن خم افتاد است
مگر بسجده توان پیش برد بار غرور که همچو شمع سر از پا مقدم افتاد است
ازین قیامت طوفان نفس مگوی و مپرس کجاست آدمی آتش بعالم افتاد است
قناعت آنچه ز علم و عیان بجلوه رسید هنوز صورت انجام مبهم افتاد است
بکمیت پست و بلند بقای هستی ما بخاك سایه نقش قدم كم افتاد است
صبا درین چمن از غنچها نقاب مردد بسر همه بگریبان ماتم افتاد است

ز سعی اگر همه ناخن شوی چه خواهی کرد کره برشته تدبیر محکم افتاد است
جهان تلاش ليكد کوب یکدگر دارد چوسبحه قافله ها در پی هم افتاد است
مباد زان لب خامش سوال بوسه کنی غرور تيغ تغافل تنك دم افتاد است
ز نقش پا بجبين وارسيدو نوحه كنيد نگین ماست که یکسر زخاتم افتاد است
چراغ وحشت فرصت رانشانما گیرید سحر زباغ گذشته است شبنم افتاد است
کباب تا تش بيدردیم مکن يارب بحق ديدة ( بیدل ) که بی تم افتاد است

گر آینه ات محرم زشتی و نکوئیست جوهر ندهی عرض که پر آبله رو نیست
از خویش برا شامل ذرات جهان باش هرگاه نفس ناله صدا زد همه سو نيست
پیداست که ناچند کشد ناز طراوت این رنگ برو نشوو نما پشو کدو نیست
غافل مشو از ساز عبارات و اشارات هنگامـة زيروبم ماها ئی و هو نيست
خشکی نکند ریشه بگلزار محبت هرسبزه که دیدیم چو مژکان لب جو نیست
هرچند عبارت همه اعجاز فروشید قالب بخموشی بدهی بیهده کو نیست

دلرا بهوس قابل تحقیق مبنددش این حوصله مشرب قدحی نیست سوبوست
در پیرهن باز جهان چشم بدوزی حز جامه عریان تنی این جمله رفو نیست
زین روزو شبی چند چه پیری چه جوانی تا صبح قیامت همه دم شرم دو مو نیست
جز صید عدم نیست تماشا که هستی رقرب مکن ناز که این ها همه او نیست
دست هوس از خویش فشانی چه جنون بود تا خاك تو بر باد نرفته است و شو نیست
(بیدل) نکنی دعوی شوخی که درین باغ پامال خرام هوس است آنچه نمو نیست


سفینه ۱۱۱
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

گرسیر انجمن یا گشت گلشن رفته است شمع ما هر سو همین یکسر زگردن رفته است
عاشق با کلفت افسرد کی میساختم بر بهار ما قیامت از شگفتی رفته است
جهد صیقل صد هزار آئینه بازنگار برد غائب ازین خاکدان برباد رفتن رفته است
خلق از بیدانشی نآگین بحرف و صوت باخت بسله این کہسار یکسر در فلاخن رفته است
نقش پای چند از عجز تلاش افسرده ایم نام وا ماندن جا مانده است رفتن رفته است
هرچه از خود میبرم آنجا فضولی میبرم جای قاصد انفعال نامه بردن رفته است

سوختن چون کاغذ آتش زده گل کرده ام تا نظر بر دانه میدوزیم خرمن رفته است
انتظارت رنگ نم نگذاشت در چشم ترم تا بقدر کشت ازین بادام روغن رفته است
غنچه داری غنچه کن با عافیت سودانگرد همچو گل اینجا گریبانها بدامن رفته است
زندگی زین انجمن يك نام آزادی نخواست هر کرا دیدیم زنجیر بعد میدن رفته است
طاهرا نتوان سیه کرد از غرور روشنی نور میپنداری و دودی بروزن رفته است
نیستم ( بیدل) حریف انتظار خوشدلی فرصت از هر کس که باشید این الزمن رفته است

گر جنونم هوس قطع منازل میداشت خوشتر از ريك روان آبلة محمل میداشت
پاس آئین ادب کر نقدی مانع اشك تا بکریش همه جا پاس دل میداشت
الفروش تا انسوی کہ از لذت بی طاقتی کشتیم وحشت کرداب ساحل میداشت
احتیاج آینه شد نام کرم جلوه فروخت ظالم خود نگین در لب سائل میداشت
قطع کردیم بقدر هوسى چون شمع جاده را که ادب در دل منزل میداشت

دیده گردگی از ان جلوه رو می آورد يك تحير بصد آئینه مقابل میداشت
سوخت پروانہ ام از خجلت آشم دوش میز و آتش بخود و خاطر محفل میداشت
غده دل اگر از سعی طپش وا میشد حیرت آئینه هم جوهر بسمل میداشت
شرم نایابی مطلب عرق ساز نکرد نازه کوشش مقصد طلبان کل میداشت
داغم از حوصله شوخ نگاهان (بیدل ) فاش در بزم بتان آئینه هم دل میداشت

گرمانده و دلم دام تماشای صفاست زنك برآئینہ ام آب رخ شبنمها ست
کشنی باز تو شد آئینہ عمرابد تیغ ابروی ترا خاصیت آب بقاست
میکند ناز تو بر اهل نظر منع نگاه جلوه را پشہ محروم لقا رسم کجاست
پنجہبان فضل وهنر خاك ره آ گاهی است جوهر ارپا فرش کامنتان صفاست
کثرت آباد جهان جوش گل يك رنگیست پرده چشم غلط بین تو محجوب خطاست
زندگی رنج نفسهای نما بوده است عرض سنگینی این بارهوس قدر و ناست

نیست آهنك دكر ذوق گرفتار محت الفت دام تمنای تو پرواز رساست
بسك از عجز طپش داغ تمنای توام در رهم نقش قدم آبله دست و عاست
مطرب بزم ادبار وفا شور دل است خود بها نغمہ نال و پر عجز تو است
زاهد از سر کنستان حقیقت عاریت کور را باز نظر صرف سر انگشت عصاست
بست مانند سحر كردمن اسباب زمین يك فم بال پریشان نفس جز و هواست
از اثرهای گل عیش چمن زار جهان نیست جز داغ جنون (بیدل) اگر نقس وفاست

کرد یاد امروز در صحن قیامت تاخته است موی مجنونین سر و پا کردن افراخته است
دراز ل آئینه شرم دونی در پیش داشت مصلحت بینی که ما را جز نما نگذاشته است
سر نوشت خویش نا خوانده عرقها کردگل این خط موهوم يكسر نقطة شك داشته است
باد بکسر شکل عنقا خاك تصویر عدم طرفه دار بن نادمی خود را کسی پنداشته است
جز بصحرای عدم (بیدل) کجا کنجد کسی تنگی این عرصه در دل جای دل تنگذاشته است

چون سحر کرد نفس بی آسما نها برده ایم بی طنابی خیمه ما تا کجا بر داشته است
تا قیامت حسرت دیدار باید چیده ویس چشم مخموری در بن و برانه ترکش کاشته است
قطره بودم نی از جسم خاکی بسته ام فرصت عمر ابد در و من غبار انباشته است
ریشه داری در طلب مزگان سر از پا بر نداشت عشق ما را در زمین شرم مطلب کاشته است

کردی ز خویش رفتن ما هیچ بر نخاست چون گل درای قافله رنگ بیصد است
بنیاد ما جو غنچه طلسم هوای تست کسر بجاست بوی خیال تو مغز ماست
عارف شکست رنگی از آگاهی است وبس وی رسید گی نمی سیل جداست
ما را فنا شکنجه پرواز شوق نیست شبنم دمیكه رفت ز خود جوهر هو است
شوق فسردہ از نگهر تازه میشود يك برك كاه شعله وامانده را عساست
هر چند ما بكرد خرامش نمی رسیم بر گشته است آن مزه امیدها رساست

نامر نهاده ايم مخاك در نیاز مانند سایه جبهه ما محو نقش پاست
کس را بکمان مجید کل از باغ اعتبار آب عقیق و نشئه می نیز خون بهاست
آن کیست فکری بری از پاك تفکند از سایه سرو نیز درین بوستان دو تاست
با آشنای صورت و امید کان نہ ایم ما را بقدر آبله آئینه زیر پاست
عمریست ناز آ ئینہ بجز میکشیم رنگ شکسته هم مزاج دل آشنـاست
(بیدل) چونی ز ناله نداریم چاره نا داد جنبشی ز نفس در کلوی ماست

کرم رفتار یکہ سر در راه آن یکت گذاشت نام اوّل چون شرر خود را بجای پا گذاشت
در تماشای تو چون آیئنه از جنس شعور آنچه با ما بود حیرت برد و چشمی و آگذاشت
لی نیازیهای پاس از بهر ما سامان نکرد آنقدر دستیکہ نتوان دامن دلها گذاشت
در گداز خود جو اخگر فیض مرحم دیده ایم میتوان خاکستر ما را بداغ ما گذاشت
سجده شکر فنا خاص جبین شمع نیست هر که طی کرد این بیابان سر بزیر پا گذاشت
کر عروج آهنگی از دندانه گردون برا می سراپا نفشه تا دامن مینا گذاشت
چون سپند از دود و داغ بیکسیهایم مپرس دود آهی داشتم رفت و هیا تنها گذاشت

وارث دیگر ندارد دودمان زندگی هر کہ حسرت برد ازین جا میرئی با ما گذاشت
الوداع ای نغمه فرصت کر افسون امل عشرت امروز ما بنیاد بر فردا گذاشت
بعد ازین در بند کوهر خاك میباید شدن قطره ما رقص موجی داشت در دریا گذاشت
همت ما را دماغ بی نشان هم نبود خود نمائی اینقدر سر در پی عنقا گذاشت
جور طفلان هم بیار راحت دیوانه است سر بسنگی می نهد کرد امن صحرا نذراشت
شبنمم برق بخودی چون کاغذ آتش زده سوختم چندانکداغت برتن من جا گذاشت
هر که زد (بیدل) بسر وادی حیرت قدم کام اول حسرت رفتن چو نقش پا گذاشت

گرچه در سنك بود آتش جدائی دید و سوخت وقت آن کس خوش که از مرکم جدا گردید و سوخت
خاك عاشق جامه احرام دردو حسر است برهمن زین داغ صندل بر جبین مالید و سوخت
حلقه محبت دماغ شعله جواله داشت نا نخود پیچد تامل رنگ تر دانید و سوخت
انفعال عالم بیحاصلی برق است و بس چون نفس خلق دکان سعی بیجا چید و سوخت
وصف لعلت از سخن پرداخت افکار مرا بال موجی داشتم در کوهرا ر امید و سوخت
تخل من زین باغ حرمان نو بری حاصل نکرد چون چنار آخر کف دستی بهم سائید و سوخت
دوستان آخر هوای باغ افکارم نساخت همچو داغ لاله در برك كام پیجید و سوخت

دی من و دلدار ربط آب و گوهر داشتیم این زمان باید زقصد نام او پرسید و سوخت
از تپ و تاب سپند این بساط آ که یم اینقدر دانم که در یاد کسی نالید و سوخت
دوزخ تقد است وضع خود سری هشیار باش شمع اینجا يك رك گردن بخو د بالید و سوخت
شبنم از خورشید تابان صرفه نتوانست برد طائی آئینه با رویت مقابل دیدو سوخت
زده بودم کمر مشق نگاه حسرتی بادخویت کرد جرات آتش اندیشید و سوخت
اینقدر کز گریه سرد رهی داغ غیرتم شعلہ را باید بحالتم نا ابد لرزید و سوخت
از جنون جولانی تخلیق این (بیدل) مپرس شعله جو اله برگرد خود گردید و سوخت


صحيفة ١١٢
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

گل در چمن رسیده قدم بر هوا گذاشت
عجز است خاك عين بصر من فتاده است
میخواست فرصت از شرر غفلت انتخاب
هر جا روی طینت یکدم رها کنیم
زین گردن ضعیف که باریك تر ز موست

جای دگر نیافت که بر رنگ پا گذاشت
این گرد دامن تو ندانم چرا گذاشت
رنگ پریده بر ورقم نقشها گذاشت
ما را نمیتوان بامید بقا گذاشت
باید سر بریده به تیغ قضا گذاشت

تصدیع رشك زابرو گل اعتماد نیست
وا مانده قلمرو ياسم چو نقش پا
رفتم ز خویش ليك بدوش فتادگی
با خود فتادگار جهان از غرور عشق
آنرا که عشق از هوس هرزه واخرید

نتوان بندای عمر دوش وفا گذاشت
زین دشت هر که رفت مرا بیقفا گذاشت
بر خاستن غبار مرا بی عصا گذاشت
آه اینچه ظلم بود که ما را بما گذاشت
پردازسك استخوان و پیش هما گذاشت

(بیدل) عروج جاه خطرگاه لغزش است فهمیده ایدت بملب بام پا گذاشت

گلدسته نزاکت حسنت که بسته است
هر گز نچیده ایم جز آشفتگی گلی
از قطره تا محیط تسلی سراب نیست
در کام چه آرزو شکند کز شکست دل
بگذرد ز دام و هیم که گلدسته مراد

گر بار جلوه رنگ بهارت شکسته است
سنبل بباغ طالع ما دسته دسته است
آسو دگی ز گفتگو ما بار بسته است
در گوش این شکسته صدائی نشسته است
باریشهای طول امل کس نبسته است

از ضعف انتظار تو در دیده ترم
بی جلوه تو ای چمن آرای انتظار
از سنك بر نیامده زندانی هواست
بر ناخن هلال فلك بر حنا میتید
عیش از جهان مخواه که چون ناله سپند

سر رشته نگاه چو مژگان گسسته است
جوهر بچشم آینه مژگان شکسته است
يارب شرار من بچیه امید جسته است
رنگینیش بخون جگرهای خسته است
این مرغ در کمین رمیدن نشسته است

(بیدل) خوش باش که تالب کشوده فرصت بکسوت نفس از دام جسته است

گل گردن هوس زدل صاف تهمت است
اینست اگر حقیقت اسباب اختیار
پرویش عمر چند کشی محمل امل
زنهار از التفات عزیزان حذر کنید
فرش است فیض مرد و جهان در صفای دل
عمر است دل بغفلت خود گريه میکند

موج و حباب چشمه آئینه حیرت است
نگذاشتنت ز هستی موهوم همت است
ای بیخبر شرر چقدر رام فرصت است
بنیاد ظلم کشته اهل عبادت است
آئینه از قلمرو صبح سعادت است
این نامه سیه چقدر ابر رحمت است

ما را که ضقن مزه باشد دلیل هوش
زین عبرتی که زند کیش نام کرده اند
عام است بسکه نسبت بی ربطی جهان
مشکن بدوخی نفس آئینه نمود
گرد بلند و پست نفس گر رود بیباد
(بیدل) بیاد محشر اکرخون شوی بجاست

چشم کشاده آینه خواب غفلت است
تا سر زند خاك درزی خجالت است
مژگان بخواب اگر بهم آری غنیمت است
خاموشی حباب طلسم سلامت است
بام و در بنای هوس جمله رفعت است
بازم دل شکسته دمیدن قیامت است

کنون که مژده دیدار شوقی بنیاد است
تعلق بدل ما خيال ريشه نکرد
نه دام دانم و نی دانه اینقدر دانم
سپند سرمه شوخی بدید ازین محفل
ز بسکه حیرتم از شخصیت غلو دارد
بقدر جانکنی از عمر بهره داریم
حضور لاله و گل بی بهار ممکن نیست

بهر طرف رودم دل تجلی آباد است
بناوکت که درین باغ سرو آزاد است
که دل بمر چه کشد التفات صیاد است
حذر که جرأت فریاد سرمه ایجاد است
نگه چو آینه ام در شکنجه فولاد است
شرار پیشه چراغ امید فرهاد است
بجلوه تو دو عالم فرا مشی یاد است

مکن بآینه تکلیف نامه و پیغام
مشو ز حسرت دیدار پیش ازین غافل
زبنج و تاب خط و زلف گلرخان دریاب
جنون بی ثمری چاك سینه میخواهد
بحالیکه تظلم وسیله ضعف است
بدرد حسرت دیدار مرده ایم و هنوز
جنون رنگ مینا درین چمن (بیدل)

که در حضور تویی تعمیر استاد است
که دیده ها چو جرس پتوشوین آباد است
که رنگ حسن هم اینجا شکست بیداد است
ز نخل های دگر باب شانه شمشاد است
اگر بناله تبریزم سخت بیداد است
نفس در آینه سیماله دار فریاد است
شراب شیشه نه غنچه يك پریزاد است

کو خلوت وجه انجمن آثار جاه اوست
اقبال خاکسار محبت زبس رساست
نارام عافیت میری مشق عجز كن
زاندم که مه بنسبت رویت مقابل است
حسرت شدیدیم بهوس داغ کرده است

هرجا مژه بلند کنی بار گاه اوست
گرد شکسته نیز درین ره کلاه اوست
آتش همان شکستن رنگش پناه اوست
باریکی هلال لب عذر خواه اوست
در خاك وخون سریکه ندارم براه اوست

دلد ار در زخود همه يك کام رفتنی است
ای بخبر زصافی دلان احتراز چیست
از ریشه کاری دل وحشت ثمر مپرس
مشکل که دل شکیبد از آئینه عذارش
امشب عیار حسرت (بیدل) گرفته ایم

کز برق ناله نیست نگه شمع راه اوست
زنگيست رنگ آینه روز سیاه اوست
هرجا ز خود برآمده هست آه اوست
خورشید هم زماله پرستان ماه اوست
هم اشك بوته ز گداز نگاه اوست

گوش بیهوشت کجابچه شرر پرداز پست
محو دل باش اگر فکر بجهانی نرسد

هوش میرفت ز خود کان چه قیامت ساز پست
خاك و امانده تكليف فلك پرداز یست

شوق میگفت تحیر در باز است اینجا
پی از نیست حضور سخن اهل الله

مفت جولان نگه كز همه مژگان باز پست
بکمال تو بس است آنچه درینجا باز پست

كيست از ذكر حق آئينه بحيرت ندهد حرف این طائفه سحر بيان اعجازيست

گوهر دل ز سخن رنگ صفا باخته است
حسن خوبان که کشان مه تابان تواند
الفقار من و ما هیچ نبردیم افسوس
هرزه در خویش بنازی که درین بزم چو شمع
پیش از ایجاد نفس قطع هوسها کردیم

رنك اين آينه يكشر نفس ساخته است
تا تو بی پرده پرده نینداخته است
رنگ جنسیست که نقدش همه جا باخته است
سر تسلیم همان گردن افراخته است
صبح هستی دم تیغی بخیال آخته است

مکش ای جلوه زدل یکدو نفس دامن ناز
جلوه ها مفت تو ای ناله چه فرصت طلبی است
عجز ما بأسوى تسليم کرومی نازد
هر دوعالم چو نفس در جگرم سوخته اند
هیچ پرواز ز خاکستر خود بیرون نیست

که هنوز آینه تمثال تو نشناخته است
که نفس هم نفسی آینه پر داخته است
سایه در جنك سپر هم سپر انداخته است
شعله وادی مجنون چه قدر تاخته است
(بیدل) این مشت فلك بيضه يك فاخته است

که شود بوادی مدعا بلد تسلی منزلت
تو کم از غبار سحر نه بدرد آنهمه نم مکش
ز سواد کار که سوز پنهانر تپ گمان مبر
چو شکست کشتيت از قضا بمحیط تمثو و رجا
اگر اهل جودو کرامتی بکشا کفی بشکفتی
ارم تجاوزه وا کند که حق عجز ادا کند
بمحل دل بياك ما که رسد زسد هلال ما

که نه بست طاقت هرزه دو قدمی در آبله محملت
که گذشت فم جهات اگر عرق جبین نکند کلت
تو بشرط آنکه کی نظر همه عینک آمده مآیت
که به باد غیرت سوختن فگند چوتخته ساحلت
که سحر طواف چمن کند زتبسم لب سایلت
دو جهان گرفته هجوم دل زنگاه آینه مآيلت
که شکسته بر سر خاك ما پرى از طپيدن بسملت

متکلف تک و تاز کی به تلاش دور و در از کی
بكتابیه اش این و آن مکن آنقدر سبقت روان
بقدمت رکع ادب شکن در ناز خیره سری مزن
زحریر واطلس گرد فن غبار جوع هوس مبر
همه جا خیال تو جلوه گر همه سو مثال تو در نظر
ز شکوه برق عبور تو که شود حریف حضور تو
بجهان شهرت عجز و فن اگر این بوداثر سخن

ز کشاديك مژه ناز کی چو از عقده مشکلت
که دو دفترشت وبرق ورق خط شیبه حق و باطالت
منم است جرأت ما و من چو نفس کمد به ر ازملت
که بخویش نافه ای نظر زدو سوست زخم حمایلت
بتأمل مژه باز کی که نسازد آینه غافلت
همه جانکاه ضعیف مانزه میکشد بمقابلت
نرسد خروش قیامتی بصد او خامة (بیدلـت)


صحيفة ۱۱۳ غزلیات ميرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

کینه را در دامن دلهای سنگین مسکن است
هر کجا تخم شرر دیدیم سنگش خرمن است
خاکساران قاصد افتادگهای هم اند
جاده را طومار نقش پا بمنزل بردن است

با دل جمع از خراش سینه غافل نیستیم
شانه دندان درهم از انگشتم جان صد ناخن است
بگذر از اسباب اگر آگاهی از ذوق فنا
چون شود منزل نمایان گرد راه افشاندن است

غفلت تحقیق بر ما تار و پود و هم بافت
ورنه در منها بها احوال کتمانها روشن است
بی تسلیاو چون خیال غیر در دلهای صاف
شیشه ها را موج صهبا خار در پیراهن است

آتشی در جیب دل دزدیده ام کزسوز آن
مو بر اعضایم چو ناخن دود چشم سوزن است
هیچ سودایی بتر از زحمت افلاس نیست
دست قدرت چون تهی شد با گریبان دشمن است

از وداع غنچه آغوش گل انشا کرده ایم
این گریبان تماشاگاه چندین دامن است
بیدل از چشم تحیر پیشه کان کم خواستن
دامن آئینه بر امید آب افشردن است

(O)

لاف مادون یکسر دعوی خدا تنهاست
خاک گردو بر لب مال ایچه یحیا تنهاست
اوج جاه خلق را بیدماغ راحت کرد
بیشتر در این بام جای بد هوا تنهاست

ریش دشتبار تزویر خرقه محضر بهتان
دین شیخ اگر این است فسق پارسا تنهاست
حق شناس غفلت هم زنگ دل نمیخواهد
آینه جلا دادن شکر خود نما تنهاست

سعی خلوت دل کن شاه ملك مخفیت باش
در برون در خفتن ذلت گدا تنهاست
صبح از آسمان نازی سرفرو نمی آرد
یعنی این دو دم هستی همت آزما تنهاست

شمع در خور هم اشك دور میرود از بزم
وصل دوستان یکسر دعوت جدا تنهاست
شکوه گر بباد آمد از حیا عرق کردیم
ساز ما باین مضراب كوك تر صدا تنهاست

خاک این بیابان را گریه ات تزد آبی
ورنه هر قدم اینجا بوی آشنا تنهاست
الفت دل این مقدار پای بند عجزیم کرد
ریشه تا گره دارد غافل از رسا تنهاست

بی بضاعتان (بیدل) تا كزو آفات اند
دفع خارو خس بردن از برهنه پا تنهاست

لوح هستی یکقلم از نقش قدرت عاری است
آمد و رفت نفس مشق خط بیکاری است
از ره غفلت عدم را هستی اندیشیده ایم
شبهه تقریر سهو استفهام ما انکاری است

ذره ایم اما بچشم خود گران افتاده ایم
اندکی هم چون بمرض آید حمال بسیاری است
بیدل ناو کیم یارب که از طوفان شوق
هم سر مویم چو مژگان مایه خونباری است

دیده کو تا بنگرد کامروز سر و ناز من
همچو عمر عاشقان سرگرم خوش رفتاری است
از خمار ناتوانیها چنان آبد برون
سایه مژگان نگاهش را شب بیماری است

هر كرا حسرت شهید تیغ بیدادش کند
هر دو عالم عرض يك آغوش زخم کاری است
ما همه وارستگی سودا تغافل پیشه نیست
موی مجنون در تلافیهای لی دستاری است

عقده اندنی اگر باقیست دل خون میشود
تا بود يك غنچه این باغ از شگفتن عاری است
غافل نافتنه می جوشد ز مرك اغنیا
خواب این ظالم سرشتان بدتر از بیدازی است

گردن تسلیم مشتاقان ز مو باریکتر
رسم ما همچو آب احکام تیغ باری است
از من (بیدل) قناعت کن بفریاد حزین
همچو تار ساز نقد ناتوانان زاری است

(O)

ما را راه عشق طلب رهنما بس است
جائی که نیست قبله نما نقش پا بس است
جنس تپکه ز هم که بود جلوه سود ما
سرمایه بهر آینه کسب صفا بس است

نقشست اگر به پهلوی ما تیر او ز ناز
نقشی بجسم نقش زنی بوریا بس است
سرگشته که دامن همت کشید ز دهر
بر دوش مر چون فلكش يك ردا بس است

کو سرمه عبرت آینه دیده ها مباش
ما را خیال خاك شدن توتیا بس است
یک دم زدن بخاک فشاند سپند را
هر چند ناله هیچ ندارد هيا بس است

کر مدعا ز چاره او هام جستن است
يك اشك لغزش تو غنا يك فنا بس است
منت کش نسیم نشد غنچه حباب
ما را همان شکسته دلی دلکشا بس است

آخر سری بمنزل مقصود می کشیم
افتادگی چو جاده درین ره عصا بس است
یارب مکن نیاز دگر امتحان میا
بر داشتیم پیش تو دست دعا بس است

عرض شکست دل بزبان احتیاج نیست
رنگ شکسته آینه حال ما بس است
(بیدل) دماغ دردسر این و آن کراست
با خویش هم اگر شده ایم آشنا بس است

ما و من شور گرفتار بهاست
ریشه دانه زنجیر صداست
از گل و سبزه این باغ مپرس
ظلمی با بکل و مر بهواست

قید ما شاهد آزادی اوست
طوق قمری همه دم سرو قاست
عمر مان غنچه باغ ادب اند
چشم وا کردن ما ترك حياست

عجز در هیچ مکان پنهان نیست
آبله زیر قدم هم رسواست
خلق در حسرت بیکاری مرد
دست و پای همه مشتاق حناست

چشم بود که دل صورت بست
عمرها شد گهر از بحر جداست
معنی از لفظ صفا می خواهد
آتش سنگ مفکر میناست

بر ق معنی ببیاض نزند
خط اگر جلوه دهد دور نماست
کیست و در تسلی کرده نیست
درد نایاب مطلب همه جاست

منکر قدر دو تا نتوان بود
آنچه رو از دل از خویش عصاست
فکر جمعیت دل چند کنید
رشته حسرت این عقده رساست

آن قیامت که اجل می گویند
اگر امروز نباشد فرداست
کاش جو شمع بخندد سحرم
سوختن باز درین بزم بکجاست

(بیدل) از پاس نداریم گرز
جز دل ما دو جهان دیر مناست

ما و من بمی کشت هرگاه خواب شد هم بسترت
بیضه عنقاست سر در زیر بالین پرث
اوج همت ناقص باقیست پستی می کشد
بلندی زین نرد بامها نارسی بر منظرت

ای حباب از صغر او هام اینقدر بالیده
یک نفس دیگر بیفزا کز تپاید با ورث
آتش این کاروان در هیچ حال آسوده نیست
بعد مردن نیز روز ایست در خاکسترت

کاش ازین هستی صدای الرحیل بشنوی
میکشد هر صبح چندین پنبه از گوش کرت
ای غنی مینای عشرت از تکلف پر منال
ریختی در خاک اگر لبریز گردی ساغرت

زین دبستان معنی جمعیت روشن نشد
چون سحر از بس پریشان بود خط مسطرت
سر زیا تو دم خلق آنگه خیال عمر می
بیگمان بی حلقه ای کند ماست بیرون درت

همچو شمعت فرصت هستی بلا گردان بس است
رنگها داری که میکرده همان گردسرت
تا یکی بندی وبال خود بدوش دیگران
آب به آینه از شرم کف روشن کرت

خواه برگردون قدم زن خوا، روزی زمین
جز همین ویرانه نتوان یافت جای دیکرت
بی رنگ کردن مدان در امتحان آباد عشق
تا نگیرد ریشه در سوزن مجسم لا غرت

از حلادتگاه کنج فقر اگر آگه شوی
بوریا خواهد نیستان شدید، فی شکرت
آبروافزود ناجستی کنار از طور خلق
تشنه دریا در گره بست اعتبار گوهرت

آمد و رفت نفس (بیدل) قیامت داشته است
پشت و روی پیکورق گرداند چندین دفترت

میشکد صبح و شام تازگی آونده نیست
مسخره روز کار آنقدرش خنده نیست
آیته در پیش گیر محرم تصدیق باش
غیر ز خود رفتنت پیش تو آینده نیست

وحشت طور زمان لمعه برقی است و بس
علك گوربست کز چشم تو زننده نیست
صاف دلان فارغند شکوه اوهام چند
کردك از خود بر است آینه شرمنده نیست

در کف اخلاق تست رشته تسخیر خلق
غافل از احسان مباش هیچکست بنده نیست
مصدر ایذای خلق در همه جا تا سزاست
کرمه دوزخ باست آبله زیبنده نیست

هیچکس از غل نچید رائحة انفعال
خیت چه بو میدهد کرده ات گنده نیست
طبع حرون خم نود جز بدر احتیاج
بی طلب کاه و جو کاوسر افگنده نیست

تخت سلیمان جاه پایه قدرش هو است
دود دماغ حباب آنهمه پاینده نیست
فقر چسوها کشد دامن اقبال ناز
چرخ بصداطلسش پينه يك ژنده نیست

ای همه و هم و گمان در الم رفتگان
ریش کن و جامه در پشم کسی کنده نیست
خواه دلت چاك زن خواه پسر خاک ریز
دهر زوضع عبور بهره گرونده نیست

به که دل منفعل از خودت آگه کند
ورنه به پیشت کسی آینه دارنده نیست
(بیدل) ازین چارسو عشوه دیگر مخمر
غیر فنا هیچ جنس نزد حق ارزنده نیست


صحيفه ١١٤ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه ( حرف التاء )

مجنون عشق را بهوسها چه نسبت است تسليم خویشتن بتماشا چه نسبت است
مرد بحر نیست آئینه دار حباب و موج ما را به بی نیازی دریا چه نسبت است
مكتوب اعتبار بهار است رنگ و بو خاك عدم سرشته ما را چه نسبت است

محرم حسن ازل اندیشه بیگانه نیست رنگ میگردد بگرد شمع ما پروانه نیست
بسکه یادت میدهد پیمانه بیهوشیم اشك هم در دیده ام بی لغزش مستانه نیست
گريه شبنم بی تسخیر گل بیهوده است طایران رنگرا پروای آب و دانه نیست
سیل اشکم در دل شبنم تفتی دزدیده است از ضعیفی ناله در زنجیر این دیوانه نیست
هرگز افسون مژه برهم زدن نشنیده ایم ما سیه بختان شبی داریم ليك افسانه نیست
شور ما چون رنگ ساز از زبان بیغمی است نغمه ها مینالد اما هیچکس در خانه نیست
اثر صهبا ناله زنجیر می آید بگوش در جنون تا دهشتی همچو اسطوره فرزانه نیست
غبار وحشت کیست تا گردد مقیم خانه ام سیل هم پیش از دمی مهمان این ویرانه نیست
بهره از ادب معارف کار دست بی مغز را سر بتوخی اراشه می قسمت پیمانه نیست
زنهار ایمن مباش از ظالم کوتاه زبان میشکافد سنگ را آن اره کش دندانه نیست
عمرها چون سرمه گرد چشم او گردیده ایم مستی انشا نامه مان خط پیمانه نیست
عشرتم (بیدل) به يك دور موقوف است و بس اشك خواهد سبحه گردانید اگر پیمانه نیست

مرا با ناله باچیه مشکل افتاده است که تا قدم زده ام پای بر دل افتاده است
تپش نمانده ومن میکشم کدورت جسم گذشته لیلی و کارم بمحمل افتاده است
چو سرو گرچه نداریم طوق آزادی رسیده ایم بجاییکه در گل افتاده است
بغیر نفی چه اثبات میتوان کردن طلسم هستی ما سخت باطل افتاده است
قسم به خون بهار تیغ کشید که خنده بر لب گل هم بسمل افتاده است
بقدر سعی در از است راه مقصد ما و گرنه در قدم عجز منزل افتاده است
امید کوهی و یکفر ازین محیط کراست همین بس است که گردی بساحل افتاده است
تو در کناری وما بختیم علاجی نیست فروع شمع تو بیرون محفل افتاده است
زسنگ جوش شرر بین و ناله خرمن کن که در نهاد هر آتش محاصل افتاده است
نه نقش پاست که در وادی طلب پیداست زکاروان جرس چند (بیدل) افتاده است

مست عرفانرا شراب دیگری در کار نیست جز طواف خویش دور ساغری در کار نیست
سوختن چون شمع اوج پایه اقبال ماست داغ منظور است اینجا اختری در کار نیست
خفت و ننگین حجاب نشه وارستگیست بحرا کر نافی حباب و گوهری در کار نیست
آتش خورشید را نبود کواکب جز سپند حسن چون در شار باشد زیوری در کار نیست
اضطراب دل زهر مویم چکیدن میکند چون رگ ابر بهارم نشتری در کار نیست
خشت بنیاد تو برهم چیدن مژگان بس است در تغافل خانه بام و منظری در کار نیست
مهر را وازت چوبوی گل گراز خود رفتن است تا شکست رنگ باشد شهپری در کار نیست
صبح را اطهار شبنم خنده دندان نماست سینه چاک شوقرا چشمتری در کار نیست
شانه کر مشاطه زلفت نباشد گو مباش دفتری آشفته گی را مسطری در کار نیست
شعله را در پرده سعی جهان خوابیدهاست کز نفس سوزد کسی آتشکری در کار نیست
عالم عجز است اینجا جاه گو شوکت کدام ناتوانی ناله کن کرم فری در کار نیست
زنده شو بی هم خوشت اما تکلف برطرف در دهانرا بنده ام درد سری در کار نیست
حرص قانع نیست (بیدل) ورنه از ساز معاش آنچه ما در کار داریم اکثری در کار نیست

مشاطه شوخی که بدست دل ما بست میخواست چمن طرح کند رنگ حنا بست
آخر چمن را بر افکندی تو بجهد وا کرد نقاب شفق و غنچه نما بست
زین نور که از شمع مراشک تو گل کرد تا شعله زند آتش یاقوت حيا بست
ارباب نظر را تماشای بهارش دست مژه بود تجلی بقا بست
گر وانکنی صفت مشاطگی نیست سحر است که بر غنچه خورشید سها بست
آن رنگ که میداشت درین از ورق کل از دور کف دست تو بوسید و بپا بست
آیست زشبنم دل هر برك گل امروز کاین رنگ چمن ساز وفا سخت بجا بست
کیفیت کل کردن این غنچه برنگیست کز حيرت سرشار توان آبنها بست
تاچشم کشاید مژه آغوش بهار است رنگ سر ناخن چقدر عقده کشا بست
ناخوشه دهد منتخبت نسخه اسرار طراح چمن معنی هر غنچه جدا بست
(بیدل) تو هم از شوق چمن شو که باین رنگ شیرازه دیوان تو امروز حنا بست

مفیدان وفا را ز دل رمیدن نیست بدامن که نم است باب چیدن نیست
ز سحر ناله بی ربط کار گاه نفس دو رشته که تواند بهم تنیدن نیست
دیده است جو نم کی درین تماشاگاه هزار چشم و یکی را نصیب دیدن نیست
قلندرا نه حدیثی است زاهد امعذور تو خرقه پوشی که جای ریدن نیست
قطر پیاشکی تا سرت فرود آید و گرنه گردن مغرور را خمیدن نیست
دماغ فرصت کارم چو خامه نقاش ز عالمیست که آنجا نفس کشیدن نیست
زناکشی عرق انفعال تسلیمیم بعرض سجده ما جبهه یی چکیدن نیست
خروش صور کمین است و همرا کنایه سود دماغ غفلت ما را ... شنیدن نیست
زدستگاه چه حاصل فسرده طبعانرا بیا گرمند آبله دویدن نیست
چو صبح ازین دو نفس کز د اعتباره مال بر شکسته هوا می برد پریدن نیست
بجیب کسوت عریانی که من دارم خیال اگر سر موزن شود خلیدن نیست
دران حدیقه که حرف پیام من گویند نما کر همه قاصد شود رسیدن نیست
فشار تنگی دل ( بیدل ) از چه نیرنگست شرار سنگم و امکان آرمیدن نیست

موج جنون میزند اشك پریشان کیست ناله بدل میکند بسمل مژگان کیست
پاد خرام تو ام میبرد از خویشتن قامت برجسته ات مصرع دیوان کیست
سرمه ز خاکم برد چشم غزالان ناز تخت سیه بر سرم سایه مژگان کیست
قطره ماچون حباب سینه دریا شکافت همت پرواز ما خنده طوفان کیست
رشته امواج را عقده نکردد حباب آبله در راه شوق مانع جولان کیست
پای روانی و داغ راه بکوی که رد دست بدل بسته ام محرم دامان کیست
دیده کزاز جلوه ات میکده ناز نیست اشك چکیدن خرام لغزش مستان کیست
خون دلی در نظر دنبدمه چاك چگر حیرتم آئینه کر شانه گریبان کیست
کر به طپش های دل فال جنون میزند شعله نقاب اینقدر ناله عریان کیست
غير محبت دگر دین چه و آئین کدام امت پروانه باش سوختن ایمان کیست
( بیدل ) ازین حایده دست هوس شسته ایم پهلوی دل خورده یی بال آرزوی نان کیست

موج هرجا در جمعیت گوهی زده است تپ حرس است که از ضعف به پهلو زده است
محو گیرید خط و نقطه این نسخه و هم همه جا کاغد آتش زده مسطر زده است
عقیل داغ است ز پاس ادب انسانی جهل بی باك بصنم لكد خر زده است
خود نمای هوس پوچ نخواهی بودن بر در آینه زین پیش سکندر زده است
تاما هستی ما را ز طپش نیست کرد چه توان کرد نفس حلقه برین در زده است
شاید از سعی عرق نامه من پاك شود که جبین سائیش امید بکوثر زده است
صد غلط میخورم از خویش بيك سايه مو ناتوانی چقدر برمن لاغر زده است
ناخدا لنگر تدبیر بطوفان افکن کشتی خویش قلندر بکمر وزده است
غبر چشم طمع آئینه محرومی نیست حلقه بر هر دری این قفل مکرر زده است
از پریشان نظری چاره محال است اینجا سنك بر آیشه عادل ابتر زده است
غفلت دل در کیفیت بینش نگشود پنبه شیشه ما مهر بساغر زده است
تا گریزم ز وحشت همه چون شمع وسحر خط پشیمانی ما دامن ما وزده است
نارسائی یکجا زحمت فریاد برد مژه هم دست که برداشته بر سر زده است
پر نمی آیم ازین محفل خاشگاه جو شمع فرش خاشاك همان رنگم اگر بر زده است
از دو بالم عدم رد محك افتادن نفس سوخته رو خشت دیگر زده است
از تحیر كدۀ عالم عنقاست حباب هیچ بودن همه از ( بیدل) ما سر زده است


صحيفه ۱۱۵ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء
میروم از خویش و حسرت گر تمایای منست در دهن خاراچو مژکان گریه کرد دامن است ماضعيفا را اسیری سازروار است وبس رشته بی طلب بال امید سوزن است
بازبین چون سایه هم و اریم از خود میرویم حیرت آئینه ما هم تسلی دشمن است پیچ و تاب زلف دارد راه باريك سلوك شانه سان مارا بمژکان قطع این ره کردن است
از امل جمعيت دل وقف غارت کرده ایم ریشه گر افسون نخواند دانه ما خرمن است هیچکس رانیست از دام رك خون خلاص سر و هم در لاف آزادی سراپا گردن است.
در محیط حادثات و هم مانند حباب از دم خاموشی ما شمع هستی روشن است بر ندارد سك افسردن دله آرا دکان شعله بیتا ب مارا آرمیدن مردن است
عمرها شد برخط پرکار جولان میکنیم رفتن ما آمدنها آمدنها رفتن است. دل چه امکاست بیرون آید از دام امل مهره (بیدل) در حقیقت مار را جزو تن است
من که شوخی رنگش جنون افلاكست خزانم قدح ما نگین ادراك است غبار قالب من بود لای خم کامروز کسیکه ریشه دوانید در دلم تاك است.
مریز آب رخ سعی جز بقدر غرور که سیم و زر زفروتنی و دپعت خاك است فروغ جوهر هرکس بقدر همت اوست بچشم آتش اگر سرمه ایست خاشاك است
زجبه گاه لصاق همین سرافشا بنس که هر کجا دل آشفته است نمناک است نکه زده ما پرتوی ندارد برون چراغ آینه از دودمان امساك است.
دلم بافت ناز و نیاز می لرزد نچونك جلوه حر يراست ودیده خاك است جهان ز بسکه هجوم غبار دل دارد نگاه از مژه بیرون نجسته در خاك است.
طپیدن آیئنة ماست ورنه زین دریا حساب موج بيك آرمیدنش پاك است. بغير و هم دگر چیست مانعت ( بیدل) تو پر فشانی و از ششجهت قفس چاك است
ناتوانی گرچنین اعضای ما خواهد شکست استخوان در پکدکر چون بور یا خواهد شکست. حاصل دل جز ندامت نیست از تعمیر جسم باری این کاشی شرر زز با صدا خواهد شکست.
هر كجا صيدم ضعيفان پای طاقت افشرد شیشه ها بر پادکر جیب دعا خواهد شکست در قفس فریاد خامو شیست ما راچون حباب شور این آهنگ هم در کوش ما خواهد شکست
نانکردد عالم از طوفان گل یکجاده می چون خزان صفراى رنگ ما بجا خواهد شکست باطن هر غنچه زم شبنمستان حياست از شکستن بك دل اینجا شیشها خواهد شکست.
سخت در تپاز جسم افتاده هشیار باش عاقبت از سعی قدر این بنا خواهد شکست. شمع این محفل نمی بیند زخوه عاجزی موی سرفشانی اگر عاری بیا خواهد شکست.
اثر حسرتی در کین ساومن افتاده است. گرد چندین قاروان يك درد يا خواهد شکست کج دلی صد سال دلها را مسلی میکند. دانه ما کرد چندین آسیا خواهد شکست
حسن وحدت جلوة آفاق را آئینه ایم هر که از خود چشم پو شد رنگ ما خواهد شکست بی نیاز یها محیط آروی دیگر است. لب محاصی و امکن رنگ شنا خواهد شکست
نیست غیر از خودسریها سنك مینای حباب این سر بستمز را (بیدل) هوا خواهد شکست
ناله ها داریم و کس زین انجمن آگاه نیست آنچه دل میخواهد از اظهار مطلب آه نیست. امتحان صدبار طی کرد از زمین تا آسمان هیچ جاچون گوشهای مطلبی دلخواه نیست.
عالمی چون موج کو هر درود غلطان ناز پیش پای ما کامل کر نباشد چاه نیست هر چه را از دور می بینی مباهی میکند سعی نبض کز فریب افند کفش در ماه نیست.
در عملها تميك جز خجلت ندارد شهرتش گردان آکاهیت گردیکری آگاه نیست. مرتو در هر امر بهر خویش تائید حقی هم بکاشانی کسی غیراز خودت همراه نیست.
پرغنای ما فنا بست از عدم غافل شدن آئینه کرصاف باشد روز کس نیکاه نیست. چشم بند عرصة يكتايم و همانه کرد. همیچه می بینم غبار لشکر است و شاه نیست.
در عدم هم کرد حسرتهای دل پرمیزند من دهم دارم که کزمنزل شوم کوتاه نیست الزامل تاچند آسوی قیامت تاختن بخیه در منزل ره را منزل راه نیست.
اختیار فقرت از آفات شهرت برسان است دستکاه مفلسی خفت کش افواه نیست توردل خواهی عیار طبع مظلومان مباش یادت آئینه خاکی برر کاهما آه نیست
هر کجا جز ویست در آغوش کل خوابیده است دشمن کیفیت مینا زنک آگاه نیست وحدت آهنگان رفیق کاروان غیرت اند آنکه باما میرود با هیچکس همراه نیست
( بيدل ) از افسانه پردازان این محفل مباش شمع راغیراز زبان چرب خوددستگاه نیست
ناله ما شکوهها امشب بیر آورده است نخل ماتم نوحة چندی ثمر آورده است. آبار ریشه حسرت خیال لعل کیست هیچم و صد خوشه سامان کهر آورده است.
ای محیط عشقی دگر طوقی دل برخستی آبشد این قطره تايك چشم تر آورده است خون ما را دستگاه يك رك كل هم نکاشت تیغ قاتل رنگ و همی در نظر آورده است.
نالهما زحمت مکش کز دشت بر شور جنون حلقه زنجیر مجنون کوش کر آورده است سر بکنیداچون هلال اینجا عجز تسلیم نیست. تا کسی تیغ برون آرد سپر آورده است.
شاخ كل از رنگ عشرت دستکاهی سر مایه بود قطره خونی بچندین نیشتر آورده است. درد عشق و مزرة راحت زهی فکر محال این خرابمرد که امینی در حضر آورده است
کیست تا سازد تراز و در سر هستی آکهیم عشق خاکی را ز صحرای د کر آورده است. انتظار جلوه داریم و از خود میرویم. کارمانی زور برمد نظر آورده است.
تنگنای بیضه ( بیدل) کوشة آرام بود شدر پشان مرغ دل تایک و پر آورده است
نسبت اشرافی با دونان خطاست سرما کز کردند نتوان کفت پاست آه بی تاثير ما را کم مگیر هر کجا دودیست آتش در قفاست.
بی جفای چرخ دل را قدر نیست رو سفیدیهای تخم از آسیاست. تیره بختی خال روی عاجزیست برزمین کرسایه ماند خوش اد است.
چشم ما آزاده کان دشت فقر دامگاه مکر نقش بور باست - عاجزی هم بك شهرت میکند بوشکست ساغر کل را صداست .
نبهرم جمعیت سرمه درکار نیست یکقلم اجزای عالم توتیاست. عقودى دلرا عمارت کردن است خانه آئینه از حیرت بیناست.
گرز خود رستی معمید است و خدا چون شرر از سنك ردر زد هواست بی تمیزی از صفات عار غست كز حاجت پستی آکه غناست.
سير كشني از فنا غافل مباش صورت قد دوتا تر کیب لاست جای دعوی نخل فقدر چند موی چینی طاق نسیان مد است.
( بيدل ) از آیینه عبرت کیر و بس تا نفس باقی بود دل بی صفاست *
نسخة آرام دل در عرض آهی ابتراست غنچه هارا خامشی شیرارۀ دل و پراست. هیچکس را حاصل جمعیت از اسباب نیست. بحر راهم موج چینش جوش کوهراست
باید از هستی بتسالى قناعت کردن میهمان خانه آئینه بیرون در است. بسکه دارد شور آهنک مخالف روز کار هر که می آید در اینجا طالب کوش کر است.
اعتبار ماخود و اماد كان آشفتگیست خاك يكر آينه میگردد غبارش جوهر است آفتاب طالع ماداع حرمان است و بس آسمان تبره بخنیها سودا اختر است
بعد مرك اجزای ما طوفاني موج هواست تا بنمداری که ما رامخك كفن لنگر است. عشرت آمدگی نزدیم بکشان غافل مباش آشیان رنك با کزین دیده کرده سانغر است
خاك ا کرباشم براهت جوهر آئينه ام در همه آئینه کردم پنتو خاكم بر سراست. بسكه شد خشك از تب کرم محبت پیکرم همچو اخکر رحمين من عرق خاكستر است
عمرها شد میروم از خویش و بر جایم هنوز کرد تسکین خرامت موج آب کوهر است شور عشقت آنقدر راحت فروش افتاده است. ترطیش نالها بيمار صاحب بستر است.
آب نیست تا نگردد صندل آرامها یک دوام این نگاهت دو شمن کس درد سر است. چشم و گوشی وا که (بیدل) نیست قبض صرفتی در تماشا گاه معنی روزن بام و در است.


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف التاء

امیزد بوضع فسردگی ز بهار دل مژه بستنت
مکش ای حباب بقا هوس الم ستمکری نفس
بشکاف قدح هوس سر و برك حوصه باختن
چه نمود فرصت پیش و کم که رسیدی از چمن عدم
نو نوای محفل غیرتی زجه رو فسرده غفلتی
همه دم زقلزم کبریا تب شوق میزند این صلا
چه وقاست (بیدل) سخت جان بادم جدائی دوستان

که گداخت جوهر رنك و بو بفسار غنچه نشستنت
چقدر گره بدل افکند خم و پیچ رشته گسستنت
بوصید نشئة همتی ز نمك ذوق شکستنت
نه نشست رنك تاملت چوشرار روخ جستنت
نفسی که زجه بناز زد که نمود اشارة رستنت
که فریب موج گهر مخور زدو روزه آبله بستنت
جگر ستم زده خون شود زحیای سینه نخسنت

نسیم گل بخموشی ترانه پرداز است
کجا روم که سر منزل بدست آرم
هزار زخم نمایان بسینه می دارد
بین زوصل توام مژده میدهد امروز
نگاه شوقم و خون میخورم به بزمکشم
فسرد گی نشود دام وحشت رنگم

که موج رنگ گل این چمن را نسا از است
چو خط دائره انجام ما هم آغاز است
وليك شانه کش زلف شاهد راز است
چهار کاسه كبوتر بيك كل اندا ز است
و گرنه نه فلك امروز بکدر باز است
شکسته بالی این مرغ ساز پرواز است

چگونه بلبل ما بال عیش بکشاید
بهانه نیست بی کاروان حسرت ما
مخور فریب که حیرت دلیل آگاهیست
چرا زجوهره آئینه میدهد عکست
خروش طالع شورم جهان گرفت اما
کدورت از دل ما برد خط او ( بیدل )

که سایه گل این باغ چنگل بازاست
شکستی جرس رنگ سخت غماز است
ز چشم آئنه تا جلوه صد نگه تاز است
که شمع را بر پروانه بستر ناز است
چه دل کشایم و از قفسه که ناساز است
برای آینه ما غبار پرداز است

نشئه هستی بدور جام پیری نازساست
عاقبت خواهی وداع آرزوی جاه کن
بعد مردن هم نیم بی حلقه زنجیر عشق
سینه صافانرا هنر نبود مگر اسباب فقر
دستگاه از سجده حق مانع دل میشود
شوق میبالد خیال ما حصل منظور نیست

قامت خم گشته خط ساغر بزم فناست
شمع این بزم از کلاه خود بکام اژدهاست
هر کف خاکم بدام کرد بادی مبتلاست
جوهر اندر خانه آئینه نقش بور یاست
دانه را گردن کشی سر مایه نشو نماست
جستجوی مقصد است و گفتگوی مدعاست

اهل معنی در هجوم اشك عشرت چیده اند
گرز اسرار آکهی کم نیست نقصان کمال
موی پیری میکشد ما را بطوف نیستی
گر زدامن پاکشیدی دست از آسایش بدار
دوزخ گداست دور از وصل جانان زیستن
در عدم هم کم نخواهد کشت (بیدل) و حشم

صبح را در موج شبنم خنده دندان نماست
چون خط پر کار خواندی ابتدایت انتهاست
شعله سان خاکستر ماجامه احرام ماست
چون سخن از لب قدم بیرون نهد جزو هواست
پبتو صبحم شام مرك و شام من روز جزاست
شعله خاکستر اکر شد بال پروازش رساست

نفس بوالهوسان بر دل روشن تیغست
منت سایه اقبال ز آتش کم نیست
نتوان از نفس سوختگان ایمن بود
نا مخالف ز موافق قدمی فاصله نیست
ذوالفقار دگر است آنکه کند قطع امل
سطر خونی زپر افشانی بسمل خواندیم

شمع افروخته را جنبش دامن تیغست
کر هما بال کشاید بسر من تیغست
دود تبخاله چوبرجست زروین تیغست
در کلو آب چو استاد ز رفتن تیغست
ورنه مقراض هم از بهر بریدن تیغست
که کز از خویش روی جاده رفتن تیغست

شیشه در اسر کشی خویش نشانده است بخون
خاك تسلیم بسر کن که درین دشت هلاك
عکس خوبیست فرو ریخته از پیکر شخص
کوه از ناله و فر یاد کسی آساید
کلفت زندگی از مرك بتر میباشد
زین ندامت که بوصل نرسیدم ( بیدل )

گردن بی ادبان را رك کردن تیغست
توشه داری سپرو در کف دشمن تیغست
گر همه آینه سازند ز آهن تیغست
چکند بر سر این پای بدا من تیغست
شمع ما را ز سر خود شکفتن تیغست
هم نفس در جکرم نادم مردن تیغست

نفس را الفت دل پیچ و تاب است
درنك از فرصت هستی مجوئید
روی خویش اگر چشمی کنی باز
ز چشم سرمه آلوش مپرسید
تماشای چمن بی نشئه نیست
کم آیت آنقدر در پای هستی

گره در رشته موج از حباب است
متاع برق در رهن شتاب است
زمین تا آسمان فتح باب بست
زبان اینجا چو مژ گان بی جواب است
ز کل تا سبزه يك موج شراب است
کرو نایست میشوئی سراب است

درین محفل زخط نشئه درد
صفا آئینه زنگار دارد
دلی داریم نذر مه جبینان
شرار آئینه در پرواز زلفش
نمیدانم جمال مدعا چیست
بیا این طلب بحر يست ( بیدل )

ازلب تشنه اشك کباب است
فلك دود چراغ آفتاب است
دیار حسن را آئینه باب است
زجوهر شانه مژگان در آب است
ز هستی تا عدم عرض نقابست
که آنجا آبله جوش حباب است

نفس محرك جسم خم فسرده ماست
بکنه مطلب عجزم کسی چه پردازد
من از مروت طبع کریم دانستم
چو جام طرح خموشی فکن که مینا را
همان حقیقت هیچ است نقش گون و مکان
بپاس دل همه جاخون سعی باید خورد

غبار خاك نشین را دم نسیم عصاست
لب خموش طلسم هزار رنك صداست
که آب کشتن بحر اینقدر زشرم سحاست
هجوم خنده صدای شکست رنك حیاست
بهر چه مینگری يك سراب جلوه نماست
که راه بر سر کوه است و بارما میناست

صبا مصاحبه شد از خط شکسته موج
چو سرو بی طمع از دهر باش و سر بفراز
ز دام صحبت مردم رهایی امکان نیست
فراق آئینه زنك خورده هستی است
زبان طعن نکرده غبار مشرب ما
بفکر مصرع موزون چه غم خورد (بیدل)

که نقش پای هواسر نوشت این دریاست
که نخل بار ور از منت زمانه دو تاست
کسیکه کوشه گرفت از جهانیان عنقاست
دمیکه جلوه کند آفتاب سایه کجاست
هجوم خار مجان زیب دامن صحرا ست
خیال سرو تو اش دستگاه طبع رساست

نقاش ازل تا کمر مو کمران بست
شهرت طلبان غمره اقبال مباشید
منسوب کسان معتمد امن نشاید
مردیم وزاشویش تعلق نکشیدیم
هل موج درین بحر هوس کاه حبابیست
عمریست زهم کوچه بلند است غبارم

تصویر میان جهان موی میان بست
مهرهاست درینجا که بلندی بسنان بست
زان تیر بیندیش که خود را بکمان بست
برآدم بیچاره که افسار خران بست
زینسان همه کس دل بجهان گذران بست
پندار نگاه که برین سرمه فغان بست

از غیرت ناز است که آن حسن جهانتان
سامان کمال آئینه رخوانی مجیید
نرك طلب روزی از آدم چه خیال است
چون سبحه جهان بنفس کلفت دل چید
کی محرم فریاد نفس سوختگان نیست
( بیدل ) همه تن بمیرم از کلفت هستی

وا کرد نقاب از رخ و بر چشم جهان بست
ابروهی هر جنس که دیدیم دکان بست
گندم نتوانست لب از حسرت نان بست
هرجا گرهی بود برین رشته میان بست
شمع ازچه درین بزم بهر عضو زبان بست
جز چشم زتصویر غبارم نتوان بست


صحيفه ۱۱۷ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

نقش دیبای هنر فرش ره اهل صفاست بافت در خانه آئینه نقش بوریاست
تا تبسم با لب کلشن فرصت آشناست از خجالت غنچه را پیراهن خونی قباست
نی همین آشفته چون زلف داری روبرو همچو کاکل نیز يك جمع پریشان در قفاست
عمرها شد کز تمنای بهار جلوه ات بلبلان را در چمن هم رنك کل دست دعاست
کشته تیغ قضا را درین کلزار شوق همچو کل يك خنده زخم شهادت خون بهاست
غنچه تا دم میزند موج شکست آینه است واله دل را خیال کردش رنك آسیاست
تاز چشم التفات تیغ او افتاده ام غنچه را برروی زحم خنده دندان نماست
غافل از جمعیت فردشهای عالم نیستم هر کف خاك ازين صحرا مجشم توتیاست
روشن است از بینه بندم وحشت احوال دل هر کره در کوچه نی ناله را نقش پاست
عاجزی را پیشوای سعی مقصد کرده ایم پیش رفتش قدم مارا بمنزل رهنماست
همچو دندان سخت رویان سنك مینای خود اند چون زبان نرمی ملایم طینتان را مومیاست
بی بصیرت بردن است از سخت کیریهای دهر نام را نقش نكيني پست نقب خندهاست
کرنه محمود كرفتار یست زلف مهوشان (بیدل) از هر حلقه در خمیازه حسرت چراست

نور دل در کشور آئینه نیست ليك کس روشنگر آئینه نیست
آن خیالانیکه دل نقاش او ست طاقت صورت گر آئینه نیست
فضلت آخر میدهد ما را بباد زنك جز بال و پر آئینه نیست
بستگی ها قلق از غبار ما بر است سادگی در دفتر آئینه نیست
دل زتشویش نمود من فارغ است عکس کس درد سر آئینه نیست
داغ عشقم از مقیمان دلم حلیفه ما و در آئینه نیست
دوستان باید غم دل خوردو بس فهم معنی جوهر آئینه نیست
كد خدای وهم کمائی زیستن خانه جز بام و در آئینه نیست
ذوق بیدلئی نگیرد دلم محو زانو را سر آئینه نیست
خود نمائی کم بکی هشیار باش عالم است این منظر آئینه نیست
تو دماغ شرم تحقیق خودیم ورنه می در ساغر آئینه نیست
دل بپرداز از غبار ما و من ( بیدل ) اینجا زیور آئینه نیست

نیجاء سایه عصیان شمال غفلت زاست همین نفس که توانی سید الفتی دنیاست
کسی مشمکش نیرنك اتحاد مباد تو بی وفائه اما جدائی تو بلاست
جنون بنامی اوهام داغ یادم کرد امید میطپد و نامه در پر عنقاست
بوهم نشئه آزاد گی کرفتاریم چو صبح آئینه قفس موج میزند پرداست
محیط میکده اعجاز کرد ماند خیر ز دست هر که قدح گل کندید بیضاست
چین زیبندگی حسن اگر کند انکار خط بنفشه کوه مهر داغ لاله بجاست
حباب پرتو خورشید سایه میباشد چه جلوها که نه در غفلت تو نا پیداست
عنان لغزش ما بیخودان که میکیرد چو اشك و حشت ما را هجوم آبله پاست
تو سا کنرو روانست اراده مطلق چهر کنار که کشتی رود قدم در پاست
کجاست غیر جز اثبات ذات یکتائی توئی در آئینه دارد منی که از تو جداست
همین توهم وجدان دلیل محرومسیت که تو بیافتی و نیافتن همه راست
ز دستگیری خلق اینقدر زمین گیرم عصا اگر نتوان یافت میتوان برخاست
زبس گذشته ام از خویش کار کاه هوس بخود کرم نظر افتد نكاه رو فقاست
مبگیر دامن اندیشه دگر( بیدل ) که دست باده کشان وقف کردن میناست

قدر ما طبع نی کعبه مایل افتاد است ره خیال تو در عالم دل افتاد است
فسون مفتی بجام نیاز و ناز چه ریخت که حسن سر کش و آئینه غافل افتاد است
حساب مایه و خورشید تا ابد باقیست ادب رستی و دیدار مشکل افتاد است
چه وا نمایم این هستی عدم تمثال ندیدن آئنه در مقابل افتاد است
در ان مقام که عدل کرم بعرض آید ترحمیت زنائی که سایل افتاد است
تزودیکه درو مزد راحت است بکاست نفس در آتش پرواز بسمل افتاد است
زبس غبار که دارد طبیعت امکان سفینه در دل دریا بساحل افتاد است
بلای کبر ویت را کسی چه چاره کند که هرزه گردی ور خت بمنزل افتاد است
بیکو به حسن بصدرنك جلوه نفروشد که جای آینه در دسته او دل افتاد است
بآن بضاعت عجزیم که گاه بسمل من بجای خون عرق از تیغ قاتل افتاد است
بکافت دل مایوس من که پردازد هزار آینه زین رنك در کل افتاد است
کدام ناله چه دل( بیدل ) اینقدر دانم که حیرتی بخیالی مقابل افتاد است

نه عشق سوخته و نه هوس گداخته است چو صبح آئینه ما نفس گداخته است
سلامت آرزوی وادی رجیل مباش که عالمی بفسون جرس گداخته است
مخاق سبقت اسباب پختگی مفروش که پیشتر ثمر پیشرس گداخته است
ز نقد داغ مکافات خویش آ که بیست دماغ شعله باین خوش که خس گداخته است
ز افعال تهی نیست لذت دنیا عسل مخواه که انجا مگس گداخته است
غبار مشت پر ما نباز دام کشید که عمر ها بهوای قفس گداخته است
ترحم است بران دل که کاه عرض و نیاز زبی نیازی فریاد رس گداخته است
مگر شکست بقریاد دل رسد ورنه در ای محل مقصد نفس گداخته است
طلسم هستی (بیدل) که محو حسرت اوست چو ناله هیچ ندارد زبس گداخته است

نه غبار است کزین دشت بر افشان برخاست نكهی قال تماشا زدو مژکان برخاست
سحری آمد مجنون موج گهر در آغوش حیرتی جوهر آئینه بدامان برخاست
حسن اکرموج زند آنقدوش طوفان کو شوق اکر ناله شود اینهمه نتوان برخاست

شمارا صراحی نه پیمانه ایست دل و دیده غوغای مستانه ایست
ز دل شنجیت شیشه ها چیده اند جهان حلب خوش پریخانه ایست
بهر کرد بادی کزین دشت و در تأمل کنی هوی دیوانه ایست
گر ابست سنکینی خواب ما خروش قیامت هم افسانه ایست
درین انجمن فرصت ما و من همان قصه شمع و پروانه ایست
قناعت بکوشت تکلفت ای صدف که در جیب لب بستنت دانه ایست
رفیقان تلاشیکه آنجا رسیم درین دشت دل کام ویرانه ایست
مباشید غافل ز وضع جنون بهر زلف آشفنگی شانه ایست
ز تحقیق خود هیچ نشکافتم سرم در گریبان یگانه ایست
چو(بیدل) توان از دو عالم کذشت اکر یك قدم جهد مردانه ایست

نه منزل زنشان نی جاده ننك است براهت بای خواب آلوده سنك است
بصد کلشن دواندی ریشه و هم نقهمیدی كل مقصد چهر نك است
محسن خلق خوبان دلشکار اند کمان شاخ کل نکهت خدتك است
طرب کن ای حباب از ساز غفلت که کز واشد مژه کام نهنك است
جهان جنس بد و نیکی ندارد توئی سر مایه هر جا صلح و جنك است
درین کلشن سراغ سایه کل همان برساحت پشت پلنك است
بیکتائی طرف کردهشت چند خیال اندیشی آئینه زنك است
ز امید کرم قطع نظر کن زمین تا آسمان يك چشم تنك است
مکش رنج نگین داری که آنجا سر وا مانده نامت بسنك است
بسیر هرزه تر بلای خود تمال مسلمان تو و عالم فر نك است
صداق از شکست دل نبالید چو كل این قطره خون مینای رنك است
بکفتن گر رسائی فرصت کار شتاب آشیان ساز در نك است
عدم هستی شد از وهم تو و من خیال آنجا که زور آورد بالهك است
مه رختن باش جبه ( بیدل ) برین آئینه عکس سجده در نك است


صحيفه ١١٨
غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف التاء

به مین سبزه از خطش نم کشت
تا عدم سير هستی آنهمه نیست
اوج عزت فروتنی دارد
وضع كستاخ پیش ازین چکند
كرد تمثال اصل كشا كش داشت
سير رنكار عبرت است اینجا
بیخودی بی نوید وصلش نیست

قد هم زان دو لب مكرد کشت
هر نفس میتوان سراسر کشت
قطره پستی گزید کوهر کشت
او عرق کرد و چشم ما تر کشت
ریش زاهد چرا دم خر کشت
خواهدت با و سر برابر کشت
قاصد اوست رنك چون پر کشت

فرصت جلوه مغتنم شمرید
نقطه از سير خط نمايان شد
ترك اخلاق مشق ادبار است
بغرور آنقدر بلند متاز
شخصيت يك فسانه عرض است
كردش چشم یار در نظرم
خلق از وهم محرمی ( بیدل )

خط چلیپاست چون ورق برکشت
اشك ما تا چكـيـد لاغر کشت
سرو کم سایه شد که بی برکشت
لغزش با دمـيـد چون سر کشت
کوشها زين جنون توا كر کشت
باید آخر جهان ديكر كشت
كرد خود کشت و حلقه در کشت

نیت از نامه ما عرض سجده عنوانیست
سروش انجمن عشق این ندا دارد
مجاز پرده ناموس حقیقت است
عدم تو هم هستی است هر چه بادا باد
غرور شیوه اهل ادب نمی باشد
مجرد نمدد تلاطم سیب مخواه و مپرس

زجامه آنچه برون ریخت نقش پیشانیست
که هر چه میشنوی نغمه تو پیدا نیست
بپوش باش که زیر لباس عریانیست
رسیده ایم بآبادی که ویرا نیست
سریكه موج كهر میکشد کریبانست
محیط سودن کفهای نا پشیمانیست

درین جریده بنسخه و وحشیان خیال
چه جلو ها که ازین انجمن نمیکذرد
دمیده ایم چو صبح از طبیعت وحشت
به پیبود تاب نفس دل مبند فارغ باش
قماش فهم نداریم ور نه خوبان را
غبار مهلت هستی کسی چه بشکافد

صریر خامه نفس سوزی پرنخوا نیست
تو لال آینه زن کر دماغ حيرا نیست
غبار ما همه آثار دامن افشا نیست
که این غبار طپش کا کل پریشا نیست
اتوی پیرهن ناز چین پیشا نیست
ز خاك میشنویم اینکه باد زضا نیست

مکن شبهینه آرایش د کر ( بیدل )

چراغ محفل تسليم چشم قر بانیست

نیست این از بلاهی کس بفکر جستجوست
جاده کجرهرو از اسر خط جا نکاهی است
بر فریب عرض جوهر کر دلی محکم نگرد
عجز جمعیت آبیار مزرع عشاق نیست
در عبادتکاه ما کانها هوش را بار نیست
غفلت ما پرده دار عیب پنهان خودست

روز و شب گردابیم از موج خنجر ریکلوست
باعث آشوب دلها پیچ و تاب آز روست
آیینه بی من ننوان یافتن کاماده روست
چون نمك باقوت انجار رشه در خون نموست
فاش خوانش از لوح هستی کز نهان شستن و شوست
چاك دامان نکه را بستن مژکان رفوست

در تماشا نیکه ما را بار جرأت داده اند
آنچه نتوانداد جز در دست مجنونان دل است
حسن در یکدست در هم جا و رنکی جلوه کر
بی فنا نتوان بکنه معنی آشنا رسید
خار و خس را اعتباری نیست غیر از سوختن
چون زبان خامه (بیدل) در کف استاد عشق

آرزو در سینه خارانست و نکه در دیده موست
وانچه نتوان ریخت جز در پای خوبان آروست
در دل سنك تا کجم می بینی شرر در غنچه بوست
آبنای خاك كرده باده نام رو بروست
آبروی مزرع ما برق اشتقای اوست
با کمال تنکسه سنجی بخیه ام كفتکوست

نیستی تا علم همت عنقا بر داشت
وصل مقصد چه قدر شکر طلب میخواهد
ناقص هست ازین دامکه آزادی نیست
دوری فطرت از اسرار حقیقت از لیست
دور پیمانه خود داری ما آخر شد
تیغ بیداد تو بر خاك شهیدان وفا

كاهی بود که ما را ز سر ما بر داشت
شمع اینجا نتوانست سر از پا بر داشت
نیستی بود تجرد که مسیحا بر داشت
كوهر این عقده جاوید ز دریا بر داشت
امشب آن قامت افراخته مینا بر داشت
سبرم افکنده آن ناز که کویا بر داشت

از کرانبا ری این قافله ها هیچ مپرس
زندکی فرصت درس شرر آسان فهمید
يك سروایهمه سوداچه قیامت سازیست
اوج قدر همه برترك علایق ختم است
زين خرامیکه غبارش همه اجزای دل است
سیر این انجم وقف کد نیست چوشمع

كوه يك ناله ما بر همه اعضا بر داشت
منتخب نقطه از نسخه عنقا برداشت
حق فرصت نفسی بود ادا ها بر داشت
آسمان نیز دلی داشت ز دنیا برداشت
خواهد آینه سر از راه تو فردا برداشت
بار دوش مزه باید تماشا بر داشت

چقدر عالم ( بیدل ) بخیال آمده ایم

هم که برما نظری کرد دل از جا برداشت

نیست امید این مرجله خاکش بکمین است
بر خیز ز خاك سيه مزرع هستی
برصور مناز از دهل و کوس تجمل
ای آینه از ما مطلب عرض مكروه
زانجلوه کذشتیم بخود هم نرسیدیم
در وصل باظهار مكن تنك فضولى
خون طپش از ما نفا هم نتوان برد

چشمیکه بیا دوخته باشی همه بین است
جاییکه نفس آینه کارد چه زمین است
ای پشه بپو زیر تکال تو طنین است
تمثال صعیفان نفسی باز پسین است
ما را چه کشه خاصیت عجز همین است
بایوسه حضور لب خاموش قرین است
خاکستر منصور عیارعرق نپکین است

بی غنچجه كلى سر نرد از کاشن امکان
چون صبح جنون کن ز آغوش برون تاز
اینست اکر كرو فر طاوس رایت
ای شمع عنان نکه هرزه نکهدار
دل دیر کره شد تخم ارزی نازش
دندان مشکنید ز معشوقة فربه
( بیدل ) کم سرمایه مخمل تپندی

انجانست که چین مایه ایجاد حبين است
از چاك كريبان کل دامان تو چین است
بنیاد غبار بهوا رفته متين است
تاچشم تو باز است جهان خانه زین است
در طاق تغافل همه نقاشی چین است
کاین شکل دلا ویز سرا پاش سرین است
از بی بنا مان تو قامت به نکین است

تب تبم دیدم از بخت بد انجام سفيد است
بر منتظران صرفه ندارد مزه بستن
براهل صفا تنك كدورت نتوان بست
بپری است تعاق چوز موزیف سیاهی
از چرخ کهن در كذرو كاه كشانش

چندانکه سیاهیست نکین نامسفید است
در پرده همان دیده بادام سفید است
این شیر کرنجیده و کرخام سفید است
در پینه كنون رشته این دام سفید است
فرسود کی از خط این جام سفید است

سطری نتوشتم که نکردم عرق از شرم
ای غمره چاه اینهمه اظهار کمالت
تا صافی دل آیئنه و صل نشاید
صبحی بسباهی نرد از دامن این دشت
از خویش برامنز ل تحقيق نهان نیست

مكتوب من از خجلت پيغام سفيد است
حرفى چسومه تو زلب بامسفيد است
ای بخردان جامه احرام سفید است
چندانکه نظر کار کند شام سفید است
صدجاده درین دشت بيك كام سفيد است

چون ديده قربانیت از ترك تماشا

( بیدل ) همه جا بستر آرام سفید است

بی نقش چین به حسن فرنك آفر بدن است
این یکدو دم که زند کیش نام کرده اند
لازم بوحشی نکه رم سرشت او
در وادی که دوش ادب محمل وفاسث
تا کی صفا ز طنی تو چیند غبار زنك
فرصت بهار است چرا خون نمیشوی

بیماری تودست زدنیــا کشیدن است
چون صبح ربط هوا دام چیدن است
تر کرد سرمه نیز بنام رمیدن است
خار قدم چوشمع باز کان کشیدن است
خود را مبین كرهوس آیینه دیدن است
ای غنچه دکر بچه رنک رسیدن است

چون موم باصلابت طبع ساختن
بستن دهان زحم تمنا بضبط آه
حیرت دلیل آینه هیچکس مباد
از دقت ادب کده عجز نگذری
در عالمیکه شبنجهستی کرد و حشت است
( بیدل ) بررنکیکه امل آبیار اوست

در کوچهای زخم چومرهم دویدن است
چون رشته سراب بصحرا تپیدن است
اشـك كهر زبان زده تاجكيدن است
اینجا چوسایه پای بدامن کشیدن است
دامن نجیدن تو چه هنگامه چیدن است
بی برك تو ز آبله با دمیدن است


حینه ١١٩
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

واژ گونی بسکه با وضع قرین کردیده است
عاشقم چون صبح گیر و دار شور محشری
گر پیری شو کند طبعت حلاوت صید تست
همچو موج از تهمت دام تعلق فارغیم
جلوۀ هستی فضیحت دان که فرصت بیش نیست

سر نوشتم نیز چون نقش نگین گردیده است
گر نم کم فرصتی آه حزین گردیده است
هیچکامو میبست دام انکبین گردیده است
دامن ما را شکست رنك چین کردیده است
حسن اینجا يك نكه آیینه بین گردیده است

عمرها شد چون نگاه دیدۀ آینه ام
هیچ وضعی هیچو آرامید کی مقبول نیست
بی محابا از سر افتاد کان نتوان گذشت
فرش همواریست هر گه ماه میکردد هلال
( بیدل) از بیدستگاهی سر ننگون خجالتم

حیرت دیدار حسن آتشین گردیده است
شعله هم از داغ کشتن دلنشین گردیده است
خاك از يك نقش پا صد چین به چین گردیده است
در کمال اکزرك گردن جبین گردیده است
دست ما از بس تهی شد آستین گردیده است

وحشت مدعا جنون ثمر است
شب عشرت غنیمت غفلتست
ساز نومیدی اختیاری نیست
اشك اکر دام مدعا طلبی است
سایه تا خاك پر تفاوت نیست
همچو آئینه بسکه دلتنگم

ناله بال فضائیة اثر است
مژه گر باز میکنی سحر است
خامشی ناله شکسته پر است
چشم ما از قماش کریة تر است
از بقا تا فنا همین قدر است
خانه ما برون نشین در است

سوختن نشئه طراوت ماست
سنگ در دامن امید میند
نتوان خجلت مراد کشید
وضع این بحر سخت بی رو است
درد کامل دلیل آرامیست
( بیدل ) از کلفت شکست منال

شمع از داغ خویش گل بستر است
فرصت آئینه داری شرر است
ای خوش آن ناله که بی اثر است
ورنه هر قطره قابیل گهر است
ناخنی ناله بست در جگر است
زنم هستی د کان شیشه گر است

وحشی صحرای حسن نرگس فتان کیست
حسن بستان اینقدر نیست فریب نظر
آتش دل شد بلند از کف ما کعشوم
ناز مجنون میخرد در صف مژگان یار
دل ز پیش رفت و من میروم از خویشتن

موجه دریای ناز ابروی جانان کیست
کریه توئی جلوه کر آینه حیران کیست
باد مسیحای شوق جنبش دامان کیست
پر در این میکده حلقه مستان کیست
عیب جنونم مکن ناله بفرمان کیست

سایه زلف که شد سرمه کش چشم شام
صد گل عیشم بدل خنده زد از شوق زخم
رنك بهار خیال میچکد از دیده ام
سبحه دل را نشد رشتۀ جمعیتی
از مژه تا دامنم مشق نخون رفتی است

خنده فریب سحر چاك کریبان کیست
تکمه جیب امید غنچه پیکان کیست
این کل حیرت نگاه شبنم مستان کیست
در كف وبوی خیال ريك بیابان کیست
اشك جنون تازمن طفل دبستان کیست

(بیدل) اکر لعل او پست تبسم فروش
شبنم کلهای زخم گرد نمکدان کیست

وضع ترغیب ادب در عرصه گاه لاف نیست
غفلت دلها جهانی را مشوش وانمود
خواب راحت مدعای منعم است اما چسود
آنوی خوف ورجا خط یقین پیدا کنید
بوالفضول جوه باش این بزم اکر ا ماست و بس
طالب فهم معانی عیار اسم کیر

قابل این راه کان قبضۀ شمشیر نیست
هیچ جا موجش تر از آینه ناصاف نیست
مخمل جز بوریای فقر تسکین باف نیست
ورنه اینجا نیک مشروع است جز اصناف نیست
هیچ در نقد کسی آب از محیط اصراف نیست
صورت عنقا همین جزعین و نون و قاف نیست

از عدم میچوشد این افسانه های ما و من
راغ و قلب دکان و هم بی اندازه است
هر کرا دیدم درین مشهد دو تیغن کرده اند
نفس این دفتر کاهی کشف طبع ما نشد
عرض و فرش اینجا محاط وسعت آباد دلست
فیدرك (بیدل) غبار تنك فطرنها مباد

کز معنی واژده جز خامشی حراف نیست
یاجه بردارد دماغ ناتوان صراف نیست
تیغ قاتل هم برین تقدیر بی انصاف نیست
عينك فطرت در انجا آنقدر شفاف نیست
كعبة ما را سواد سنگی از اطراف نیست
كز مینا نگذرد در داست این می صاف نیست

وضع خطوط جبین از قلم پیچی است
بی مصرف شرم نیست از من و ما دم زدن
عمرم خود پستی ورنه برنك هلال
معنی مغشوش حرص ناشود آئینه ات
طالب ویرانها غیر جنونت که کرد
نشه عشق و هوس باز درین جا یکاست
جست دل از پر عقل باعث افشای راز

شبه چه خواند کسی در ورق ماهی است
در نفس ما چو صبح آیئنة شیشهی است
سر بفلک سودنت سوی گریبان طی است
در کف دست فسوس نیز خط محوی است
آنچه تو خواندی بهشت خانه بی آدمی است
کر همه خمیازه است صاف و خمش سهمی است
گفت درین انجمن دیده نامحرمی است

در کف آباد و هم درد محبت کراست
الفت اندهون است ورنه درین دشت و در
زخم دلت کند نیست در قلم موی ای كان
هر چه دمید از نفس رفت بیاد هوس
پست حضور دلت عز نجاب ادب
شعله درد و غرور تاخته در هر دماغ
شیخ و بر همن همان مست خیال خود اند

مقتضی دود و کرد کریه بی مانعی است
ای طلب زابله بر پل آب کی است
پشت و شکم کر بهم دوخته شود هم پی است
رشته دیگر مبند نغمه سازت رهی است
از نفس آگاه باش شیشه کر جام هی است
خلق سراپا چو شمع یکعلم و پرجمی است
آکمی اینجا کجاست (بیدل) ما عالمی است

و هم هستی هیچکس را از طپیدن وانداشت
بیگسی زحمت برست منت احباب نیست
دعوی صاحبدلی از هرزه کویان با طلست
حرص میسوزد برد بر سیم وزردارد ظفر
ناز تمکین نگنجرد آداب دانان وفا
دوریم زان آستان پروانه کر ما جا به سود

مهر بال و پر همان جز بیضه عنقا نداشت
باد ایامیکه که کس یاد از غبار ما نداشت
نا نفس بی ضبط میزد شیشه کر مینا نداشت
زاهد از فردوس هم مطلوب جز دنیا نداشت
شمع محفل در سر آتش داشت زیر با نداشت
آنقدر خاکی که افشانم بسر صحرا نداشت

عالمی زین زیر عبرت مفلس و مايوس رفت
هر چه پیش آمد همان رو بر قفا کردیم سیر
مشق همواری درین مکتب دلیل خامیست
قانعان سیراب تسکین از زلال دیکر اند
نابیابان مرك نومیدی نباید زیستن
چون نفس ( بیدل) نفسها در تردد سوختم

کس نمیداند که چیزی داشت با خود یا نداشت
با خبر وی داشتیم امروز ما فردا نداشت
تا درشتی داشت سنك سرمه جز غوغا نداشت
آب شیرینی که کوهر دارد از دریا نداشت
هر کجا رفتیم ما را بیکسی تنها نداشت
گوشۀ دل جای راحت بود اما جا نداشت

همچو دل طپیدن شوق خیال داشت
رازم زبی نقابی اظهار اشك شد
امروز نیست داغ تو خلوت فروز دل
در بحر احتیاج که موجش طپیدن است
دل خون شد و کسی بغغانش نبرد پی
عمری کی آمدم که دهم عرض رفعتی

کرد بباد رفنه من رقص حال داشت
عریان اینقدر عرق انفعال داشت
خورشید ریشه در دل ماه از هلال داشت
آسایش که داشت لب بی سوال داشت
این چینی شکسته زبان مقال داشت
تهمت خرامیم قدم ماه و سال داشت

رو زیکه عشق زد رقم ناتوانیم
در کیش عشق ساز رهائی ندامت است
از دل بلبیم شعلۀ آهی نشد بلند
بیهوده همچو صبح دمیدیم و سوختیم
از دل غبار هستی موهوم شسته ایم
تنها م ( بیدل ) از طپش آرام منزل است

چون خامه استخوان تنم مغز ناله داشت
افسوس طایر یکه بدام نوبال داشت
عرض سرشتم چشم بك تمثال داشت
فصل بهار بی نفسی اعتدال داشت
رفت آنکه لوح آینۀ ما مثال داشت
هر محفل آشیان طرب زیر بال داشت


سفینه ۱۲۰ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

هر چند درین گلشن هر سو گل خودروئیست
ای چرخ سرما را بخاک جفا میبند
بی جهد جلال ایجا ده نقش نمی بندد
هر سو نظر افگندیم سد کوشش مجاد است
فرصت نشمار ایام جا بخروش در نه
جائیکه غرور اوست از ما که نشان یابد

از خون شهیدانت در رنگ حنا بوئیست
این لوح خط تسلیم از خاک سر کویست
ایجاد جبین ما وضع خم زانو یست
عالم همه در معنی فریاد جنون خو یست
هر من که درین جاست تا دم زدم ایا میست
در بادیه لیلی مجنون رم آ هو یست

از سلسله تحقیق غافل نتوان بودن
توفیق رسا عشق است ما را چه تواناییست
شام و سحر عالم تا صبحدم محشر
تفریق حق و باطل مصنوع خیالات است
هیچ است میان بار اما چه توان کردن
(بیدل) بنواضع هسا صید دلها کردی

طول امل آفاق از عالم گیسو یست
بازدن هر دستی از قوت بازو یست
زین خواب که ما داریم گرما ددن پهلو یست
گر خط نکشد شوخی هر پشت و رو رو یست
از حیرت موهومی در دیده ما مو یست
مایندگان وضعم کاین صورت ابرویست

هیچ از مدت هست و بود است
اگر از بندگی آگاه شوی
رنگ این باغ شکستی دارد
بی تکلف بهوس باب سوخت
آنگه اندوی جهالش خوانی

دیر ها پیش خرام زود است
هر طرف سجده کنی معبود است
برگ گل دامن چین آلود است
چوب تعلیم محبت عود است
تا تو محو جهتی محدود است

نغمه اثبات حقيقت دارد
چشم شبنم همه اشک است اینجا
خود فروشی اگرت مطلب نیست
سر خط حسن ندارد امروز
(بیدل) از ظاهره مظهر بگذر

خاک کشتن همه جا موجود است
بوی این گلشن عبرت دود است
بشکست آینه دادن خود است
لوح آینه بهار اندود است
جلوه کا آینه نامشهود است

هوسونگرم دیده بیدار حجابست
آسان نتوان چشم بپای تو نهادن
غافل زشکست دل عاشق نتوان بود
پرواز نیاید زبر افشانی مژگان
این میکده کیفیت دیدار که دارد
صد آبله پیموده ريك روانم
خاموشی آن لب بحيا داشت سوالی

ای کار نظر پیرهنت انچه نقابست
این گل زرویده مخواب رکابست
معموری امکان بهمین خانه خرابست
ای هیچ بکاریکه نداری چه شتابست
هم جام زه آغوش کده خام شرابست
پای طلبم ساقی مستان سرابست
دادیم دل از دست و نگفتیم جوابست

غبارۀ شوق توجی کم نتوان کرد
ای شمع خیال نگه غایب و حاضر رز
گرم نشدم قابل پیمانه رحمت
ما هیچکستان بیهده مغرور کمالیم
منعم دلش از دستر مخمل نشکید
يارب هوس شانه گیسوی که دارد
(بیدل) زونی چاره محال است درین بزم

ما را قدح نسبت گرداب و حبابست
هر جا شرر آینه شود جلوه کبابست
آئینه با سیم چه کم از عالم آبست
گر در جا فلاکیم در رز چه حسابست
این سبزه خوابیده بر ایازك خوابست
عمریست که شمشاد مجنون خط تا بست
پرواز تو هم آینه چندانکه نقابست

هر غبار یکه ازین عرصه طوفان برخاست
آسمان چنبره وادی غفلت سپرد
چشم پوشیده همان صافی آینه تست

همه از شوخی و بیباکی جولان برخاست
گرد هر کاه که برخاست پریشان برخاست
ذره آفاق غبار است چومژگان برخاست

دلم آسوده دلی غیر زمید نگیری نیست
مشت خاکی و کمال تو سجود است انجا
شمع در محفل تحقیق ندارد باری

هدف خارشد آن پا که زدامان برخاست
این رگ گردنت آخر بچه سامان برخاست
ای بسا شعله که ما را زگریبان برخاست

نیزه دار است فلک تا تو قد افراخته

علم فتح محالست که نتوان برخاست

هر کجا وحشتی از آتشم افروخته است
لاف را آئینه پرواز محبت مکنید
پاس اسرار محبت بهوس تابدر است
از قماش بده نيك دو جهان بیخبرم

برق در اول برو از نفس سوخته است
نفس هیچکس این شعله نیفروخته است
شمع یکنقطه و زکار چها سوخته است
چون حیا پیرهن ما نظر دوخته است

چه خیال است دلم از داغ تسلی گردد
نتوان محرم تحقیق شد از علم و عمل
ای نفس مایه دکانداری غفلت تا چند
ذره نیست که خورشید بحالی نکند

اخگری چشم بخاکستر خود دوخته است
وصعبا ساخته نیما ومن آموخته است
آسمان جنس سلامت بنو نفروخته است
گرد راهت چقدر آینه اندوخته است

گرد (بیدل) سبق از مکتب جنون دارد

اینقدر خاک گریبان ز که آموخته است

هر کجا دست برون از آستین گردیده است
دفق از خود سایه را آئینه خورشید کرد
کرم جولان هر طرف رفتست آن برق نگاه
این قطب اشکه احرام امیدش بسته
تار سایهای طاقت انتظار آورد بار

شاخ گل از غنچه دامان چین گردیده است
زلف تا ر میست دل این المجبین گردیده است
دیدها چون حلقه داغ آتین گردیده است
نا نخود حلی نگاه اولین گردیده است
ای بسا جولان که از سستی کمین گردیده است

بیشتر در ساز غفلت رنگ تیزی نداشت
روزگاری شد که سیل گریه هم قطر گیست
ریزش آن از طوافی خاكساران شك نیست
هر کجا از ناتوانی عرض جولان داده ایم
از قد خم کشته (بیدل) برزمین بچیده ایم

چشم مالا باز کشتن کفر و دین گردیده است
خرمن ما از چه آفت خوشه چین گردیده است
چرخ تا آن مر کشی گرد زمین گردیده است
سایه ما خال رخسار زمین گردیده است
خاکساری خانه ما را تکین گردیده است

هر کجا گل کرد داغی و رلدیوانه سوخت
حسن يك مژگان نگه راز خمت شوخی نداد
وضع دنیا هیچ بردبوانه تأثیری نکرد
برق ناموس محبت را چو داغ آینه ام
بسکه خو با راز رشک جلوه ات را دست داد
آرزوها در نفس خون کرد استغنای دل

این چراغ بیکسی آه وحشت دروا پر سوخت
شمع این محفل طیشها در پر پروانه سوخت
چشتر این برق عبرت خرمن فرزانه سوخت
من خما کستر نشستم کردك بیگانه سوخت
میتوان از آتش سنك صنم کاخا سوخت
ناله در زنجیر از تمکین این دیوانه سوخت

عالم از خاکستر ما موج سامانی میزند
مژده وصل تو شد غارت کر آسایشم
داغ دل شد رهنمای کوه وهامون لاله را
مستی چشم ترا نازم که رق جیوانی
دور چشم بد زيك نگاه زمین الفتم
بسمل آن طایرم (بیدل) که در کار از شوق

چشم مخمور که ما را اینقدر مستانه سوخت
خواب در چشمم همان شیرینی افسانه سوخت
سر بسر امیزند هر کس متاع خانه سوخت
موج می راچون نگه در دیده پیمانه سوخت
مزرعی دارم که باید چون سپندم دانه سوخت
چون شرار از کرمی پرواز بی تابانه سوخت

هر کجا لعل توریك خنده مستانه ریخت
چرخ حاسد تا چنیدردی کند مارا هلاك
جوئی بودیم اکنون خار خار حشر نیم
نقد تاراج حین در ریزش برك گلست
دوش سودای که مزه شیشه اشکم بسك
التفات بیغرض سررشته تسخیر ماست

از خجالت آب کوهر چون عرق پیمانه ریخت
جام زهر بیغمی در کام ما بارانه ریخت
صنعت عشقت زما آئینه ردو شانه ریخت
رنگ و بو آیست چون خفت از بنای خامه ریخت
کز مژه تا دامنم یکسر دل دیوانه ریخت
صید ما خواهی برون دام باید دانه ریخت

در غبار خاطر ماصد جهان عشرت کم است
در طلسم زندگی ماتم وعیش سوخق
شبکه شد زاهد بفیض گردش جام آشینا
درد معشوقان بعاشق بیشتر دارد اثر
زندگانی دستگاه خواب غفلت بوده بس
عقدۀ دلراز زلفش باز کردن مشکل است

آبروی گنجها در خاك این ویرانه ریخت
کز گداز ما محبت شمع این کاشانه ریخت
سبحه جای جرعه می رزمین ندا نه ریخت
شمع تا اشکی بیفشاند پر پروانه ریخت
چشم تا بیدار کردم گوش بر افسانه ریخت
(بیدل) انحا ناخن از انگشتهای شانه ریخت


صحيفه 121
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

هرکه آمد سبرپاسی زین گلستان کردو رفت
کر همه گل بود خون خود بدامان کردو رفت
غنچه گفتن حاصل جمعیت این باغ بود
ناله بلبل عبث تخمی برافشان کردو رفت
صبح تا آگاه شد از رسم این ماتم سرا
خنده شادی همان وقف گریبان کردو رفت
محفل پرشعله اشکی توشه آهی را هیی
شمع در شبگیر فرصت طرفه سامان کردو رفت
در هوای زلف مشکین تو هر خادم زدم
دود آهم عالمی را سنبلستان کردو رفت
حرص زندانگاه بکامم امیدم کرده بود
غیرت کم فرصتیها سخت احسان کردو رفت
دوش سیلاب خیالت میگذشت از خاطرم
خانه دل برسرد، بود ویران کردو رفت
داشت از وحشت نگاه امکان نگاه خیرتم
آنقدر فرصت که طوق چشم حیران کردو رفت
اخگری بودم نهان در پردۀ خاکستری
خود نمائی زین لباسم نیز عریان کردو رفت
فرصتی کو تا کسی فیضی برد زین انجمن
کاغذ آتش زده بازی چرغیان کردو رفت
وهم میبالد که داد آرزوها دادن است
پاس میدانند اینجا هیچ نتوان کردو رفت
این زمان (بیدل) سرشکم از چه میجوئی زما
قطرۀ خونی بود چندین بار طوفان کردو رفت

هرکرا دستی زهمت بود جز بردل نداشت
دستگاه پرتو یکشمع این محفل نداشت
دل بهر نقشیکه بستم صورت آئینه بود
نسخۀ تحقیق امکان جز خط باطل نداشت
ماجز چارا غنیمت دان که دریای طلب
دست وپای گر نمی کردیم کم ساحل نداشت
انفعال بیست دلرا ورنه در کیش حیا
سنك هم کز آب میشد عقده مشکل نداشت
زندگی در پیچ وتاب سعی بیحاصل بن است
تارطبیدن دلی بسمل شد و قاتل نداشت
غیر کیفیای نظر محو نقاب آرائی است
ورنه هرگز لیلی آزاد ما محمل نداشت
غنچه ها بال نفس در پردۀ دل سوختند
عیش این باغ اعتدا در رقص یک بسمل نداشت
شوخی موج کرم شد انفعال جرم ما
این محیط آبی برون از جبهۀ سایل نداشت
همچوشبنم گریه رسو او جولان بسته است
چشم ما تا بود بی نم این بیابان گل نداشت
سرو گلزار تماشا طوق قمری دور است
گیدکرد از سینه ام آهیکه داغ دل نداشت
اشکیم تا کرده ام از ضعف راه اضطراب
ورنه این ره لغزش پا داشت گر منزل نداشت
نقش او از اضطرابم در نفس صورت نیست
حسن را آئینه میبایست و این(بیدل)نداشت

هرکرا نبض مزاج معتدل آمد بدست
در بنای رنگ تحقیقش نمی یابد شکست
خامه عدل از بستان ادب آگاه حیاست
نقش آن جز برخط مسطر نمیداند نشست
استقامت ربط تعدیل است در بنیاد خلق
طبع هر که منحرف گردید لغزش پیش است
موج این دریا ندارد چاره از پست و بلند
ليك چون گوهر بمرض آمد تفاوت کشت پست

هركس اینجا یکد و دم دکان بسمل چیدو رفت
ساعتی در خاك و خون غلطیدو رفت
هر کرا با غنچه این باغ کردند آشنا
همچو بوی گل بآهیکسی پیچیدو رفت
صبح تا طرز بقای عمر را نظاره کرد
رایت دولت بخورشید فلك بخشید و رفت
ای حباب از تشنگی تا چند باشی جان بلب
دامن امید ازین گرداب باید چیدو رفت
رنك آسایش کدا رد نوبهار باغ دهر
شبنم اینجايك سحر در چشم ترخوابیدو رفت
چون شرر ساز نگاهی داشتیم اما چه سود
لمحه کم فرصتیها چشم ما پوشید و رفت
هرقدم درراه الفت داغ دارد سایه ام
کز ضعیفی تا سر کویت جبین مالیدو رفت
شانه هم هرچند اینجا بسته بند سلیل است
از گلستانت همین آینه گلها چیدو رفت
کوهی اشکی که پروردم بچشم انتظار
در تماشایتو از دست نگه غلطیدو رفت
شمع ازین محفل سراغ گوشۀ امنی نداشت
چون نگه خودرا همان در چشم خوددزدیدو رفت
شوخی عرض نموه اینجا حیائی بیش نیست
صورت حالم بچشم بسته بایددیدو رفت
تا بهارت از خزان پیری تأمل نگذرد
هرقدم میبایست چون رنك زگر میدر رفت
چشم عبرت هرکه وااور انیروزوشب کشود
همچو (بیدل) معنی بیحاصل فهمیدو رفت

هستی رنك صبح دلیل فنا بس است
موج وداع ما نفس آغوش ما بس است
زین بحر چون حباب کمال نمود ما
آئینه داری دل بی مدعا بس است
ما مرد ترکتازی آن جلوه نیستیم
بهر شکست لشکر مايك ادا بس است
محروم پای بوس ترا بهر سوختن
گرشعله نیست غیرت رنك حنا بس است
محتاج نیست حسن بآرایش دگر
گل را زغنچه لکمه بند قبا بس است
از دل بهر خیال قناعت نموده ایم
آئینه روی کر ننماید قفا بس است
گوهر صفت زمن در بزم محیط
در کاسه جبین تو آب حیا بس است
واماندگی بهر قدم اینجا بهانه جوست
گز خار نیست آبله هم زیرپا بس است
کردد خمار کفایت هرکس نصیبه ایست
آئینه کو بهر که رسد دل نما بس است
خود بینی که آینه هیچکس مباد
در غلق شاهد نگه نارسا بس است
ما را چورشته که بسوزن وطن کند
چندانکه بگذریم درین کوچه جا بس است
( بیدل ) سراب بوس و کنار احتیاج نیست
با عندلیب جلوۀ گل آشنا بس است

هستی چو سحر عهد پرواز فنا بست
باید همه را زین دو نفس دل بهوا بست
در کشتن ما مفتم شوق هوائیست
ای غنچه درینجا نتوان بند قبا بست
يك مصرع نظاره بشوخی نرساندیم
یارب عرق شرم که مضمون حیا بست
تحقیق زما راست نیاید چه توان کرد
پرواز بلندی بجبین پر ما بست
از وهم تعمیق چه خیال است رهائی
دریای من این گرد زمین گیر حنا بست
بی کشمکشی نیست چه دنیاو چه عقبی
آه ازدل آزاد که خود را بخدا بست
برخویش مپیچن کز سر مو نیست رهوت
این داعیه چون گره سرها به با بست
کز نیست هوس محرم امید اجابت
انصاف کرم بهر چه دست بدعا بست
کم نیست دو روزیکه بخود ساخته باشی
دل غافل آن نیست که باید همه جا بست
فقرم به بساطیکه کزد منع فضولی
نتوان بتصنع پر تصویر هما بست
دل بر که رد شکوه زیبیداد ضعیفی
بر چینی ما سایه مو راه صدا بست
( بیدل ) نتوان برونم از خط جبینم
نقاش عرق ریز حیا نقش مرا بست

مابسرا غم وزیر فلك مكس هم نیست
چه جای کس که درین خانه هیچکس هم نیست
بوهم خون مشو ایدل که مطلبت عنقاست
بمالیكه توان سوخت مشت خس هم نیست
زبیقرا ری مرغ اسیر دا نستم
که جای یکنفس آرا مدر قفس هم نیست
به بی نیازی ما اعتماد نتوان کرد
بدل هوای اکر نیست دسترس هم نیست
فساد ما اثر ایجاد حکم توحید است
اگر زدزد نیابی نشان عسس هم نیست
ز خویش رفتن ما ناله بیا و نداشت
فغانکه قافله عجزرا جرس هم نیست
گذشته است ز هم کرد کاروان وجود
کسی که پیش نیفتاده است و پس هم نیست
شرار من بجه امید قال شعله زند
که دامنم نه سنك آمدو نفس هم نیست
بدرد بیکسیم خون شواای بید واز
کز آشیان بدرم کردی وقفس هم نیست
بدین دورو زه تماشای زندگی (بیدل)
کدام شوق و چه عشق اینقدر هوس هم نیست

همت از هر دو جهان جست و ز دل در نگذشت
موج بگذشت ز دریاو ز گوهر نگذشت
آمدو رفت نفس کرد پی یکنتا نیست
کس درین قافله از خویش مکرر نگذشت
شمع برسر همه جا دامن خاکسترداشت
سعی پرواز ضعیفان ز ته پر نگذشت
ختم گردید به بیمار وفا شرط ادب
ما گذشتیم ولی ناله ز بستر نگذشت
هر زه در بود طلب قامت پیری تا گاه
حلقه گردید که میباید ازین در نگذشت
پستی طالع شمع که بسحرای جنون
ندمید آبله کا خرم از سر نگذشت
حرص مشکل که زد فبسم قناعت سرد
آب آئینه پلی داشت سکندر نگذشت
روشن معدلت از گردش پرکار آموز
که خطش کز همه کج رفت ز محور نگذشت
طاقت غره انجام وفا ممکن نیست
تا نوا نیست که از پهلوی لاغر نگذشت
شرد کاغذ آتش زده ام سوخت جگر
آه ازان فرصت عبرت که باشکر نگذشت
برخط جبهۀ ما کیست ننگرد ( بیدل )
زین رقم كلك قضا بی مژۀ تر نگذشت


صحيفه ۱۲۲
غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه
همت چه برافرازد از شرم فقر ما دست عریان کی لباسم کو آستین کجا دست بی انفعالی از ما نا موس آبرو برد تا جبهه یی عرق شد شستیم از حیا دست
هرجا لب سوالی شد بر در طمع باز دیگر چسم نباید چون کاسه گدا دست قدر فنا چه داند ذلت پرست حاجت بر پشت خود سوار است از وضع التجا دست
یاران هزار دعوی از لاف پیش بردند از اتفاق یارب طرح است در صدا دست کرد ن باینطپان مغلوب هیچکس نیست سودن مگر بیازد بر دست آسیا دست
ای صبحت از دل تنك تهمت نصیب شوم این عقده کز کشودی تا آسمان کشادست چاك لباس مجنون خط میکشد بصحرا اینجا هزار دامن خفته است جیب تا دست
تغییر رنك فطرت بی ننك میل نیست روز سیاه دارد در کسوت حنا دست در بوزۀ طراوت بوی ندارد اینجا چون نخل مانی را شد خشك برهوا دست
بی قطع زند کانی مشکل توان جدا کرد از دامن هوسها این صد هزار پا دست رفتار تحمیل مست خراش دلهاست هر کاه پنجه یازید شد ناخن آزما دست
حرص حصول مطلب بی نشۀ جنون نیست از لب دوکام پیش است در عرصهٔ دعا دست از دست گیری غیر در خاك خفتن اولیست همچون چنار یارب روید ز دست مادست
حیف است سعی همت خفت کس گل ومل باید کشید ازین باغ یا دامن تو یا دست (بیدل) درین بیابان خلق بعجز فرسود چون نقشی با شکستیم ما هم بزو پا دست
همت زگیرو دار جهان رم گین خوشست آرایش بنای دامن بچین خوشست اصل از حیا فروغ تعین نمی خرد گل گو ببال ریشه همان باز مین خوشست
صد رنك جان كنيست طلبکار نام را کردار زنگند ن کوه از نگین خوشست آتش بکام حرص نفس گاه شمع نیست افسون موم با هوس انگبین خوشست
از نقش کارخانه آثار خوب وزشت جز وهم غیر همچه شود دلنشین خوشست خواهی بدیده مذکر و خواهی بدل نشین سرو تو مصر نیست که در هر زمین خوشست
در عرض دستگاه شکو شد دماغ جود دست رسا بكومی تسلیم خوشست پستی گزین و بال رعونت نمی کشد ای محرم حیا کله از جبین خوشست
پا در رکاب فکر اقامت چه میکنی ز انجا نه که میروی از خویش نرین خوشست پرواز اگر بعالم انسنت دلیل نیست زین مرغ بال و پر قفس آهنین خوشست
باشمع گفتم از چه سرت میدهد بباد گفت آن سر یکه سجده ندارد چنین خوشست (بیدل) بطبع سبحه هجوم فرو نجاست رسم ادب در آینه داران دین خوشست
همت من از فشان جاه چون ناوك گذشت زین نگین نام و ننگم بود گر عینک گذشت طبع دون کاش از نشاط دهر کردد منفعل نیست بر عصمت حرج گرلولی از تنبک گذشت
همتی میباید اسباب تعلق هیچ نیست برقمى آید دو عالم با جنون يك كشت در مزاج خاك اين وادی قیامت کشته اند بام ما مجروح د باید از نل آهنك گذشت
هیچکس جبران تدبیر شکست دل مباد موی چینی هر جا خطش دمید از حک گذشت چون شرار کاغذ آخر از نگاه کرم او بربنای ما قیامت سیل از چشمك گذشت
حسرت عشاق و بیداد نگاهش عالمیست ریختی هم کرد سر داین ناوك از هريك گذشت تك تحقيق است كفيني كه دارد فهم خلق در تامل هر کاه افتاد از یقین بيشك گذشت
غیره بینی لازم طبع درشت افتاده است تا تواند چشم سك از طینت ارمك گذشت کاش زاهد جام گیرد كز تمسخر وارهد بی تکلف عمر این بیچاره در تيزك كذشت
صحبت واعظ بغیر از درد سر چیزی نداشت کزمیدن مفت خاموشی کزین مردك گذشت فضل حق و اقیست (بیدل) از فنا تمکین مباش عمر باطل بود اگر بسیار و كر اندك گذشت
همچو شبنم ادب آئینه زدودن بود است بهم آوردن خود چشم کشودن بود است مخمسا لات مباليد كه چون برتو شمع کاستن توام اقبال فزودن بود است
مزرع کاغذ آتش زده سیراب کنید تخم موئی که هوس کاشت درودن بود است کم و بيش آيله سیلان تلاش هوسم دست رنج همه کس در خود سودن بود است
غفلت آينه تحقیق جهان روشن کرد آنچه مازنك شمرديم زدودن بود است سرمه انشای خط برده در معنیاست خامشی نغمه اسرار مزودن بود است
موج این بحر نشد ایمن از اندوه گهر غم دوش مژه از بار غنودن بود است باهمه جهل رسا در حق دانایی خویش حرف پیچیکه نداریم ستودن بود است
زین كليكه خجالت كش صد نقصانست جز بین جه سزاوار نمودن بود است غیر تسلیم درین عرصه کسی پیش نبرد سرفکندن زمین گوی ر بودن بود است
نا ابد شهرت عنقا نپذیرد تغییر ملك جاويد بقا هیچ نبودن بود است ساز بزم عدم لبيك نواشیکه مراست نام ( بیدل) زلب بار شنودن بود است
هم در ایجاد شکستی بدم پا زده است نفس شیشه کرم سنگ بپینا زده است راه خوابیده به بیداری من میگرید هر که زین دشت گذشته است بمن پا زده است
حسن یکتا چه جنون داشت که از تنك دوئی خواست بر سنك زند آینه برمازده است نیست يك قطره بی موج سر اپای محیط جوهر کل همه بر شوخی اجزا زده است
ای سحر ضبط عنا نيك از ان طرز خرام گرد ما هم قدح ناز دو بالا زده است هر نگاه رنك خرابات دکر میربزد کس ندانست که آن چشم چه صهبا زده است
دل نشد برك طرب ورنه سر خلو که داشت بیصفای پر طاوس بر ها زده است زین برودت کده هر نفحه که برگوش خورد شور دندان بهم خورده سرما زده است
كس ترفی بعدم هستی اگرجا میداشت خلق از تنکی این خانه بصحرا زده است بگذر از پیش و پس قافله خاموشی دو لب ما دو قدم بود که یکجا زده است
(بیدل) از جبر که اوهام بدر زن کانجا مانی لاف خرد دارد وسودا زده است
همه غیب است شهود اینجا نیست جه اخفامست نمود اینجا نیست نتوان جلوه مطلق دیدن آنکه این پرده کشود اینجا نیست
اصل هر سوسن و گل برننگیست جزهمین سرخ وكبود اینجا نیست شمعة خا کستر محض است آخر جز دم گرمی و دود اینجا نیست
اعتبار ات همه اوهام اند تو عدم باش و وجود اینجا نیست
همه کس کشیده محمل بجناب کبریایت من و خجالت سجوديكه نكرده ام برایت نه بخاك در بسودم نه بسنگش آز مودم بکجا برم سریا که نکرده ام فدایت
نشود خمار شبنم می جام انفعالم چوسحر چه مغز چیند سر خالی از هوایت طرب بهار امکان چه حسرتم فريبد ببر خیال دارم گل رنگی از قبایت
هوس دماغ شاهی چه خیال دارد آنجا بملك فرو نیاید سر كاسه گدایت به بهار ندکته سازم ز بهشت بی نیازم چمن آفرین نازم بتصور لقایت
نتوان کشید دامن زغبار مستمندان بخرام و باز ما کن سر ما و نقس پایت نفس از تو صبح خرمن نگه از تو گل بدامن توئی آنکه در زمن بهی از من است جایت
ز وصال بی حضورم به پیام ناصبورم چقدر از خویش دورم که بمن رسد صدایت نفس هوس خیالات بهزار نغمه صرف است سر درد سر ندارم من (بیدل) و دعایت
هوس بقنئة صد انجمن نگاه شکست ز عافیت قدمی داشتم آه شکست ذخیره چشمی حرص دلی مباش ایمن كه خلق کر سنه بر چرخ قرص ماه شکست
درین جنون کده شرمی که هر که چشم کشود مجاك جيب حيا دامن نگاه شکست چه ممکن است غبارم شود محشر سفید بسنك سرمه ام آن ترکس سیاه شکست
حق رفاقت یاران بجا نیاوردم بيا يك آبله دل بود عذر خواه شکست قدم شمرده گذارید کز دل ما یوس هزار شیشه درین دشت هر گاه شکست
هوس دميكه نفس سوخت دل با من رسید دوید صورت منزل چو کرد راه شکست شکوه قامت پیری رساند بنیادم بآن خمیکه سر اهای من كلاه شکست
هلاك شد هم و خمیازه های شام نجاست بحرك نيز ندارد خمار جاه شکست چو شمع غمره وضع غرور نتوان زیست سریکه قال هوا زد قدم بجاه شکست
بکرد عرصه تسلیم خفته (بیدل ) تو خواه فتح تصور نماو خواه شکست


هوس دلرا شكست اعتبار است
دل بی کینه زین محفل مجوئید
حضور اهل این گلزار دیدم
نفس را هر نفس رد میکند دل
بدوش همت نه اطلس چرخ
به پیش قامتش از سرو تا نخل
فلك تا دوری از تجدید دارد
سراغ خود درین دشت از که پرسم

بيان مو حسين چيني ريش دار است
که هر آئینه چندین زنگبار است
همین رنگ حنا لب زنده دار است
هوای این چمن بر نا گواراست
اگر عریان شوی يك جامه وار است
همه انگشت های زینهار است
بنای گردش رنگ استوار است
که من غافلم و آئینه تار است

زانك شك چشمهای احباب
نمیخواهد حیا تفسیر اوضاع
عصاو ریش شیخ انجارخیست
قناعت کن زنفش این نگینها
مخضمت کرد مجنون سرمه کش نیست
جبهان میبدل از بیم هست و یابی
چبوسم چند اشك بام سر نگونم
مپرس از اعتبار پوچ ( بیدل )

بهم آوردن مژگان فشار است
لب خاموش را خمیازه جار است
که پیرو شیر خوارنی سوار است
بأن نامیکه بر لوح مزار است
وگرنه ششجهت لیلی بهار است
صدا هدر غرام کوهسار است
عرق در مزرع شرم آبیا راست
احد زین صفرها چندین هزار است

هوس تاند از لب عشق آن نگارم سوخت
چوموم دوریم از جلوگاه شید وصال
جوشیم کشته نرفتیم داغ منت غیر
طلسم آگهیم بوته گداز خود است
هوای وصل بخاك سيه نشاند مرا
دلی زپهلویم دائم بید گر می شوق
غبار دشت محبت سراغ غیر نداشت

خوشم که شعله ام شمع مزارم سوخت
اشاره ایست که باید جدا زبارم سوخت
فتيله نفس بزم شرارم سوخت
فروغ دیده بیدار شمع وارم سوخت
برنك داغ جنون نکهت بهارم سوخت
محبت تو ندانم بی چکارم سوخت
ببرق جلوه او هر که شد دو چارم سوخت

بدم پار جنون کردم ای ادب معذور
بهار بی ثمری جمله باب سوختن است
سرشك هر مژه ام داغ آسوی نظر است
لبسی از چمن صيد گاه عشق وزید
هنوز از کف خاکسترم اثر باقیست
دگر مپرس زتا ثير آه بی اثرم
مباد شام کسی محرم سحر ( بيدل )

سینه سوخت چودیدم که اختیارم سوخت
خیال مصلحت اندیشی چنارم سوخت
شرر عنان این طفل بی سوارم سوخت
کباب کیست ندانم دلشکارم سوخت
نداز عشق چه مقدار شرمسارم سوخت
بآتشیكه ندارد هزار بارم سوخت
دماغ نشه در اندیشه خمارم سوخت

هیچکس جزیاس غمخوار من دیوانه نیست
کی شود برق نگه دامن شکنجهاي اشك
عمرها شد در خیال نی هسنی سر خوشیم
دل بانداز غبار ناله از خود رفته است
اي هجوم مخودی رحميکه در ضبط شعور

بر چراغ داغ غیر از سوختن پروانه نیست
رفتن از خویش است اینجا بازی طفلانه نیست
باده ما جز گداز شیشه و پیمانه نیست
ریشه ما هر قدر پرخویش نالد دانه نیست
لغزش وامانده ما آنقدر مستانه نیست

چشمه دائمى بذوق سوختن جوشیده ام
شیوه مجنون زوضع نامداران روشن است
هر نفس فرصت پیام مژده بیدار اوست
داغ نيرنك تغافل مشربهای دلم
(بیدل ) ارباب تماشا ازتحير نمگسلد

آب چون خورشید غیر از آتش در خانه نیست
سنگ به سر کی زند حاتم اگر دیوانه نیست
صد مژه پر خواب با یاد زدن افسانه نیست
عالمي را آشنا میکرده و بیگانه نیست
چشم را غیر از نگه پیدا است شمع خانه نیست

هیچکس چون من درین حرمان سر انا شاد نیست
آسمانی در نظر داریم و از مستی کجاست
موج و کف مشکلی که کرده بحر با قعر محيط
طفل بازی گوش نسیانگاه سعی غفلتیم
سجده یا رنجاست از لعلم تحير آگاه باش
دعوت آفات کن کز جمع خواهی خاطرت
عشق كاهی قدر دان درد پیدا میکند
حرف جرأت خجلت تسلیم کیشان و فاست

عمر در راه یقین ضایع شده صیاد نیست
در خیال این شیشه کاغذه پرى آزاد نیست
عالمی بتاب تحقیق است و استعداد نیست
هر چه خواندیم از دبیرستان عبرت یاد نیست
غیر نقش بستن نقشی درین بنیاد نیست
سیل نامهمان نگردد خانه ات آباد نیست
بیستون كربا اعد نالد دگر فرهاد نیست
هر چه اما باد اینجا هر چه بادا باد نیست

كيست نا فهمد زبان بینوا پنهان من
بأنفس کردد مقابل باش شمع اعتبار
زشتى ما را بطبع روشن افتاد است کار
هر چه باشی تا نگری و هم باید بودنت
پیکر خاکی بذوق پستی جان میکشد
خفت تغییر رنگمان ماشوان کاشت
بي نشان رنگم و تصویر خیالی بسته ایم
ضعف پهلو بر تحرمی باید از هستی گذشت

از لب زخم همین خون میچکد فریاد نیست
درزمین پست مي سوزيم کا نجا باد نیست
هر کجا آئينه روئزیست زنگی شاد نیست
خاك شو خون خور طبیعت قابل ارشاد نیست
تانکردد سوده سنك سرمه بي فرياد نيست
انفعال بالم و پر در بیضه فولاد نیست
حیرت آئينه نقش خامه بهزاد نیست
شمع اگر ناپای خود دارد سهر بیداد نیست

انتخاب فطرت بیدل ( بیدل ) کرده ایم معنیش را غير صفر هیچ دیگر صاد نیست

یاد آن جلوه ام بچشم كره اشك كف است
بی هم سرخطي تحقيق فنا روشن کرد
آتشدرسی با نادی ما لازم نیست
آتشی از چهره زرین اثر زر ندهد
شوکت حسن که لشکر کش ناز است اینجا

شوق دیدار پرستان چقدر آينه زاست
حلقه قامت من عينك نقض كلف است
خانه چشم بانداز نگاهی پهناست
دین بد نیا مفروشید که دنیا دنیاست
هر جاشد صف مژگان ستان روبقف است

نذر کیفیت عیار هیولا رفته من
خلوت آرای خيال ادب دیدارم
خاك هم شوخی انداز غباری دارد
غنچه زان پیش که آهنگ نفس ساز کند
ميتواند بت دل از جوشن کدورت ( بيدل)

با خیر باش که دنباله این سرمه رسائت
هر كجا آينه هست غبار دل ماست
شرط افتاد كی آنست كه نتوان برخاست
جرس قافله رنگ طرب پاس نواست
شیشه را سنك ستم آینه حسن صداست

باید وصلی کردم آغوش من دیوانه سوخت
وقت پیری خوش که در ماتم سرای اعتبار
عشق هر جا در خرام مجلس آرایی نشست
اضطراب حال دل مارا بخیرت داغ کرد
تا سواد سطری از رمز وفا روشن شود

لاله سان از گرمی این می دل پیمانه سوخت
خرمن هستی چو برق از خنده مستانه سوخت
هر دو عالم در چراغ کلبه دیوانه سوخت
آتش این خانه رخت ما برون خانه سوخت
صد نفس باید به تحقیق پرروانه سوخت

نالهما رفت از دل و احرام آزادی ببست
دوروار از زلفش ای مشاطه کستاخ دست
مایه تنها در شکنج جسم کردیدیم خاك
دود هم دستی بدا مان شرار ما نزد
عالمی (بیدل ) بحرف بكد كر کرالباخت

پرتو خود را در اول شمع این کاشانه سوخت
آتش این دود نزديك است خواهد شانه سوخت
ای بسا گنجی که نقد خویش در ویرانه سوخت
آخر از بی رشگی در مزرع ما دانه سوخت
غفلت ما هم دماغ خواب در افسانه سوخت

یارب امشب آن جنون آشوب جان و دل کجاست
تا بكى تهمت نصيب داغ حرمان زیستن
از طپیدنهای دل عمریست می بايد بکوش
آسمان پیهای حرص اوهام خرمن میکند
بی نقابی بر نمیدارد اد یگاه وفا
سعی ایجادیم از نيرنك مشتاقان مپرس

آن خرام ناز کو آن عمر مستعجل کجاست
آئينه رو خول که می پرد آتشم در دل کجاست
نالمی مرغان آشیان راحت بسمل کجاست
هر کجا کشتی نباشد جلوه کر ساحل کجاست
شرم لیلی گز نپوشد چشم ما محمل کجاست
خون ما رنك حنا دارد کف قاتل کجاست

زورق دارم بعارت رفته طوفان يأس
جنس آغار قدمم آنکه ببازار حدوث
غم چوافتاده ای عاقل از خود شرم دار
چون نفس عمریست در لغزش قدم افشرده ایم
احتياج ما تماشا خانه اکرام اوست
شب بذوق جستجوی غور در دل میزدم

جز کنار الفت آغوشش دگر ساحل کجاست
پرتو شمعی که من دارم درین محفل کجاست
جز فضولیهای تو در ملك حق باطل کجاست
دل ا کرد امن نگیرد درره ما کل کجاست
رمن استغنا تبسم میکند سایل کجاست
عشق گفت اینجا همین مائیم و بس(بیدل)کجاست


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
یار دور است و ما با بنظر نزدیک است
اگر از نعمت الوان نتوان کام گرفت
دود دل مزرعه خاکستر ما داد و گذشت
خر آسایم هم از وضع نیازم پیدار
دوری آب و گهر بر من و دلدار مباد
امتیاز آیینه دوری هر نزدیک است
مفتم گیر که دندان بجگر نزدیک است
یعنی این شب که تو دیدی بسحر نزدیک است
حلقه هر چند زدن است ز در نزدیک است
آنقدر نیست که گویم چقدر نزدیک است
میکرد جوهر آئینه کف دست تهی
چون نفس نیم نفس در قفس آئینه ایم
در عبادتکده دل که ادب محرم اوست
غیر با وصل همه کس جست و ندادند سراغ
( بیدل ) آئینه پرداز غم دوری چند
با خبر باش که افلاس و هنر نزدیک است
راحت منزل ما بر بسفر نزدیک است
هر دعا نیکه مکنی دم باثر نزدیک است
آشیانیکه بعنقا ندن پر نزدیک است
آسمان نیز با نمدار نظر نزدیک است

پاس مجنون و خرر از پیچ و خم سودا گذشت
هم در اول باید از و هم دو عالم بگذری
چند چون گرداب بودن سر بپیچ و تاب
خون شوای حسرت که از طعمه دهمت دور است دور
ریشهای دهر از سیل قیامت نگذرد
بزم هستی قابل بر هم زدن چیزی داشت
حیف بر مقصود ما تسلیم راهی را نکرد
باشکستی ساخت دل کو طره لیلی گذشت
ورنه این ره تو نتواند روی شد و فردا گذشت
میتوان چون موج دامن چید و زین دریا گذشت
آخرت در پیش دارد هر که از دنیا گذشت
آنچه از روی عبثکانه تو در دلها گذشت
آنکه نگذشت از علایق بر باستغنا نگذشت
از غرور و هم بایست اند کی بالا گذشت
غفلت ما کر باین راحت بساط آراشود
جوش اشکم در نظر موجیدت کرد و یار مید
کاش دم درش غبار از خاک برمی خاستم
در دل آن بو با افسون تاثیری نخواند
هستی ما نام پروازی بدام آورده بود
داغ هم کر زیردست شعله تصویر نیست
از لباس توبه عریانست تشریف خجالت
نالد بتوان برنگ صورت از دیبا گذشت
شمه آهو بدل برقیست کز صحرا گذشت
حیف عمر ما که همچون سایه زیرپا گذشت
تیر آهم چون شرر هرچند از خارا گذشت
بی نشانی بال زد چندانکه از عنقا گذشت
اینکه وا ماندیم نقش پای ما از ما گذشت
( بیدل ) امشب موج می از کشتی صهبا گذشت

يك شبم در دل نسیم پلوا كيسو گذشت
هیچ کافر را عذاب مرده عشقا نمان میناد
سیل همواری مباش از عرض افراط کجی
عاقبت نقش قدم کردید بالیم چوشمع
بی تامل میتوان طی کرد صد دریای خون
بستر ما ناتوا نان قابل تغییر نیست
عمر در آشفته کی چون سر بر زانو گذشت
کر دماع خویش باید از خیال او گذشت
چین پیشانیست هر کاشوخی از ابرو گذشت
اینکه در غاز خود افتادم سر از زانو گذشت
ليك نتوان از سر يكقطره آبرو گذشت
موج تو هم آنقدر آسود کز پهلو گذشت
شوخی اندیشه لیلی در بن وادی بلاست
ایدل از جور محبت ناتوانی دم مزن
از سراغ عاقبت بگذر که در دشت جنون
چنانکه لازم حسن است شوخی خط و خال
چون حباب زد بحر غطرم خون در زخر من
تا نخود چینی نشانیها بی نشانی گشته است
گریبان رنگ است (بیدل) کلفت ویرانه ات
بر سر مجنون قیامت از رم آهو گذشت
ناله بیدرد است خواهد از سر آن کو گذشت
وحشت سنك نشانها از رم آهو گذشت
سبزه تیغ که یارب برلب این جو گذشت
ای بسا رفتي که در يك روض از تو گذشت
رحم کن بر حال سیلی کز بنای او گذشت

ردیف الثاء

باعتبار بطون نیست این جهان حادث
حدوث واجبه ممکن محیط و موج انکار
عجب مدار که در علم بی نشان اشیا
کلام را بظهور است احتیاج زبان
چه ممکن است که حق خلقی و خلق حق کردد
بگفتگوی من و دیگران مشو قانع
فنا زعین بقا کل کشد محالست این
درین جنون کده کر فهم کار فرمائی
چکونه طالب حق دل نهد بکو رو مکان
زسبزه کوه و زر ریشه هوس بر بند
ز پرده قدم با نست اینقدر عیان حادث
وجود بحر قدیم است و موج آن حادث
قدیم بود نخستین شد این زمان حادث
اگر چه حرف قدیم آمد و زبان حادث
نه این قدیم تواند شد و نه آن حادث
که آن چگونه قدیم است و این چسان حادث
دکر خیال که کویشند عارفان حادث
ز بی نشان بعدت عاقبت نشان حادث
که نون گرد سراب است و این مکان حادث
چو طفلی تست اثرهای بحر و كان حادث
شیون ذات مینديش قابل تعطيل
چنانکه لازم حسن است شوخی خط و خال
بدانکه نیست جهان خالی از حدوث و قدم
ولی به پرده دل حاجت زبانی نیست
بفهمت آنچه نیاید حقیقت قدم است
باصلی که چمید دارد روی کار قدیم
بهر چه مینگری غیر آن نمایان نیست
بود یقین و کان معنی حدوث و قدم
بدام الفت این جلوه گاه و هم میپیچ
فریب جلو خط و زلف تابدار مخور
درین گذر بقدیم است کاروان حادث
لوازم قدم اوست همچنان حادث
بطون قدیم شعر ظاهرش عیان حادث
که ره ندارد در عالم نهان حادث
وجود هم بصه معین بود بدان حادث
تفکرت بجه آورده در میان حادث
قدیم میشود اینجا بامتحان حادث
یقین قدمی قدم و بی کمان كان حادث
زنگ دورست سرا پای کلستان حادث
که هست زینت حسن پریرخان حادث
قدیم راه طلب به بپوی وصل قدیم
حقیقت قدم از پرده حدوث ننگر

چیزی و داری یمن سوخت، جان بحت
با چرخ دلشیری بود اسباب ندامت
از مدرسه دم نازده بگریز و گرنه
از عاجزی من جگر خصم کباب است
با مسنگ جنون میکند انداز شرارم
ای پنبه مکن هرزه با آتش نفعان بحت
ای دیده در ان صرفه ندارد بدخان بحت
برخاست رنك كردن، آمد بیان بحت
با آب کند آتش سوزنده چنان بحت
عمریست که دارد یکه خواب کران بحت
از یک نفس است اینهمه شور من و مايت
در ترك تامل الم شوره شری نیست
در نسخه مرداست کزانصاف توان یافت
زیر و بم این انجمنی آفات خروشتت
در مصر که هوش که خون باد بساطش
ربط رنگ کردن چقدر چیدند کمان بحت
بلبل ننماید بجمن فصل خزان بحت
تا علم ضیا نیست همان محو و جهان بحت
هردم زدن اینجاده تیغست وفسان بحت
نارنك نگردید زخرواند عنان بحت
کردون خموشی مبق حال تو باشد
( بیدل ) نرسد پرتو ز ایشای زمان بحت

تامل عارفان چه دارد بکار گاه جهان حادث
شکست و بیتی که موج دارد کسی چه مقدار واقعارد
زفکر سودای پوچ هستی بشرم باید تباه و یازد
ازین بساط خیال رونق نقاب رمز شهود کن شق
فسانه ناتمام دارد حقیقت عالم لعين
کسی درین دشت بی سروپا رو از منزل نمی خرامد
خم و طرب نعمت است اما نصیب لذت کرا مست اینجا
ا کر شکستیم و کر سلامت که دارد اندیشه ندامت
رموز فطرت زین سخن کرد ختم صد معنی و عبارت
به پستی اعتبار ( بیدل ) عبث فردی ونملك كشتی
گواهی ساز قدم شنیدن ززحمه های زبان حادث
بيك و تیره است نقاهت حسابه سودو زیان حادث
بدستگاه چه جنس بازد سقط فروش دکان حادث
خزان ندارد بهار مطلق بهار دارد خزان حادث
بقدر شور فرصتی که داری تمام کن داستان حادث
بخط پر کار جاده دارد تردد کاروان حادث
تجدد الوان بازدارد بیاز مهمان خوان حادث
بر اوستاد قدم فتاده است رفع مینا كران حادث
که آشکارو نهان ندارد جز آشکار و نهان حادث
بجنوان کرد پیش از ينهنا زمینی و آسمان حادث