غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف الدال

نوشتنم حق هم کس زغفلت با تو بستیزد همان در کاسه سر خون او را گردش ریزد
دعای بیدلان از حق امید این اثر دارد که یارب آتش از بنیاد اعدای تو برخیزد

چو جا در سینه آوازه کوس ظفر چنگت همه کر شیمه باشد زهر ماتی چون ابا می ریزد
غبار موکبت هرجا نماید غارت آهنگی حسود از پی برون آید دوش رنگ بگریزد

بچاک آفتاب اقتدار از چرخ مینا زن عرق دشمن جاهت فلک خاک سیه بیزد

توکز خویشتن ایما توئی در من نمی گنجد گریبان عالمی دارد که در دامن نمی گنجد
گرفتم نوبهاری پیش خود نشو و نما سر کن بساط آرایی ناز تو در گلخن نمی گنجد

چو بوی گل و داع کسوت هستیست اظهارم سر موئی اگر مانی به پیراهن نمی گنجد
یکتائی است بطی نارد نرد بی نیازی را که در آغوش جانانمجهان سوزن نمی گنجد

بساط ماجرای سایه و خورشید طی کردم در این خلوت که او باشد خیال من نمی گنجد
غرور هستی و فکر حضور حق قیاس است این سری در جیب آگاهی باین گردن نمی گنجد

رون باز است عشق از دامگاه و هم جسمانی تو جائی در خود خود کشدۀ بیژن نمی گنجد
زپرواز غبار رفته ام بوئی آواز می آید که ناله خفتگان عنقا درین کلشن نمی گنجد

تو در آغوش بی پروای دل کنجیده و رنه درین دشت سرا امید گنجیدن نمی گنجد
چندانم حیرتش چشمم جلوه مطلق تماشا کن که حسنی داری و در دیده دیدن نمی گنجد

در شبهای طبع از عشق کرده قابلی نرمی بغیر از سعی آتش آب در آهن نمی گنجد
دل آگاه از هستی نبیند جز عدم (بیدل) بغیر از عکس در آئینه روشن نمی گنجد

چاک کسوت فقرم رنگ خنده می ریزد بخیه بی بهاری نیست گل ز ژنده می ریزد
در دماغ پروانه بال می زند اشکم قطر های این باران برطپنده می ریزد

در عدم هم اجزایم دستگاه زنهار یست این غبار و هم خاک خط کشیده می ریزد
ریشه در هوا داریم تا کجا هوس کاریم ناله شرر در خاک نارسیده می ریزد

باغ ما جبین دارد در زمین خاموشی غنچه باش و گل میچین گل بخنده می ریزد
بی غم شکر دندی محرم الف افسوس کاین درشتی طبعت از چپه رنده می ریزد

کسرد تا توان ما چند بر هوا باشد کز همه فلک ناز است بال کنده می ریزد
نامه کز ره میافکند غفلت خواه قاصد باش بالها چو شمع اینجا از پرنده می ریزد

جوهر تلاش از حرص باصال ناکامیست هر عرق که ما داریم این دونده می ریزد
پای آبرو تا خون فرق ناز کی دارد آن به تیغ می ریزد این بخنده می ریزد

جز حیا نمیباشد جوهر کرم ( بیدل ) همچو دز نمی دارد سر فکنده می ریزد

جام غرور کندام رنگ توان زد شیشه نداریم بچه سنگ توان زد
از هوسم واخریده عذر ضعیفی آینه بومی بپای لنگ توان زد

قطره محال است بی گهر دل جمعت مست مگیر آن گره که چنگ توان زد
نقش دگینخانه هوس اگر این است گل بسر نامها ز ننگ توان زد

کوس و دهل مایه شعور ندارد دگ نه چند دگ دگ توان زد
بسط شکنجه عید های مروت بر یاران پرکلنک توان زد

چشم کشا ليك بر رخ مژه بسـتن آینه باش آنقدر که زنگ توان زد
دور چیه ساغر زند کس به تخیل خنده مـگر برجـبان بتـنك توان زد

دامن مقصد که میکشد زکف ما کز بکریبان خویش چنگ توان زد
سخت چـو فـواره غافـل زنـه پا سـر بهـوا تا كجـا تلنـك توان زد

(بـيـدل) از اندوه اعتبار برون آ باری این شیشه ها بسنگ توان زد

جائیکه جلوه ر دمت آن مه خرام دارد مژگان کشودن آنجا مهتاب و ام دارد
بام است که کرعشاق در معبـد خيـالش گر رحمـن نیـاشـد بت رام رام دارد

دی آن نگار مخمور در ره کرشمه ی ماشت امروز صد خرابات مینـاو جام دارد
کم سایـکان بهر رنگ سامان انفعـال اند هستی دو روزه عصيان زحت دوام دارد

رنگ بهار امکان از گردش آفریدند هر صاف درد چاشت هم صبح شام دارد
جز انفعال ازین بزم نام دگر نجوئید لذات عالم خواب يك احتـلام دارد

چندان طپيـد محرومیست دارد آواز کل صبح پرفشان باش این دشت دام دارد
ضبط نفس درین بحر جمعيت آفرین است کوهر هزار قلاب مصروف کام دارد

آثار جوهر عهد پنهـان نمی توان کرد تیـغ کشیده کوه سـنك از نیـام دارد
دل را ودیمت و هم بان زسرتادا كرد از خلـق آئینه دارد آئینـه وام دارد

طفل جنون و حرف است ای شیشه در بر چند چیزی بگوی وبگذر قاصـد پیـام دارد
گفتم بدل که محرمیست ذوق وصال دارم خندید كاین خيـالت سودای خام دارد

جوش خطیست (بیدل) زنگار مرغز حسن دود چراغ این بزم پروانه نام دارد

جائیـکه سعی حـرص جنون آفرین دود در سنك تب ریشـه چـو آتش نگین دود
تر دامنیست مایه معراج انفعال این موج چون بلنـد شود برجبین دود

بر جاده ادب روشـان پا شمرده نه لغزش بهانه جوست مباد از کمین دود
خست بقع جود خسیسان مقـیم است هم چند دست پیش کشند آستین دود

ای مایل طمع دلت غصه دلت است دم نیست فطرتت که فضای سرین دود
کرد سواد وادی حسرت نشانده یست اشکی خوش است با تکه واپسـین دود

تحصیل دستگاه تمم دنائت است چندانکه ریشه موج زند در زمین دود
آزار دل مخواه کزین چینی لطيف موکر دهد زهند شبیخون بچین دود

شوخی نجیب وفرض اخلاق عیب نیست روغن بروی آب بهار آفرین دود
راه طواف مركز تحقیق بسته یست پرکار اگر شوی قدم آهنين دود

شرم است دستگاه فلك تازی نگاه در دامن آنکه با شکند اینچنین دود
(بیدل) غنیمت است که عمر جنون عنان پا در رکاب خامه پرفشان زین دود

جائیکه شکوهـا بصف زیزوم رسد حلوای آتشی است دولب كریهم رسد
پوشیدن است چشم ز خاك غبار خیز زان سفله شرم کن که بجاه وحشم رسد

تغیـر وضع ما ز تـپهای فطرت است خط بی نسق شود چو باوراق نم رسد
ناخن کش و عیـار کمال دماغ کنيم تا میوه آفتاب نخورده است کم رسد

تا اینتی بعـالم دل نا رسـیدن است آهو زرم رباید اگر تا حرم رسد
در دست جهـد نیست عنان سبك روان هر جا رسد خيـال وفطر بی قدم رسد

قسمت نفس شماره رنك و شتاب نیست باور مکن کـه نان شبت صبـحدم رسد
ای زندگی بحسرت و صل اضطراب چیست بنشین دمیک قاصـد ما از عـدم رسد

هنگام انفعـال حزین است لاف عهد چون نم کشید کوس برا واز عم رسـد
يك قطره در محیط تهی از محیط نیست ما را ز بخشش تو که داری چه کم رسد

(بـيـدل) کشودن لبت افشای راز ماست معنی بخط ز جاده شق قلم رسـد

جیبه حرص ا کز چین نزدره هوس کشد آینه در مقـابل کو بالش نفس کشد
هرزه در است گفتگو ورنه تامـل نفس پیش رود کاروان هر قدمی که پس کشد

سنگ ترازوی وقار میل شکست کس نکرد تنك عدالت است اکر کوه كم عدس کشد
آتش سنك طینتیم شعله شمع فطرتم حیف که ناز سر کشی کردن ما عس کشد

عهـد وفای بسـته ایم با اثر شکست دل محمل پاس ما بس است ناله این جرس کشد
تا کی از استخوان پوچ زحمت بی حلاوتی کاش مصور هوس جای هما مگس کشد

رستن ازین طلسم و هم بر زدن خیال کیست جیب فلك درد سحر تا نفس از قفس کشد
عیب و هنر نمود تست ورنه درین ادب سرا تغییری چه ممکن است آینه پیش کس کشد

(بیدل) ازین ستمکده راحت کس کمان مبر دیده ز خس نمیکشد آنچه دل از نفس کشد


صحیفه ۱۶۲
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
چرا کس منکر بطحائیهای درا باشد دلی دارد چه مشکل گر بدردی آشنا باشد
حریص صید مطلب راحت از محنت نمیداند تخم دام کرد بال مرغان توتیا باشد
زبان خامشان مضراب گفتگو نمی گردد مگر درتار مسطر شوخی معنی صدا باشد
چه امکانست غش این و آن بندد صفای دل ازین آئینه بسیار است گر حیرت نما باشد
در ان محفل که تاثیر نگاهت درمه افشاند شکست شیشه هم چون موج گوهر بیصدا باشد
ز بیدردیست دل را اینقدر ها رنگ گردانی گراین آئینه خون گرددیكرنك آشنا باشد
دماغ آرزوهایت ندارد جز نفس سوزی پر پرواز رنگ وبو اگر باشد هوا باشد
زبان تبخال گر جمع کردد مفت عشرت دان سحر هم شرر است در عهد خمار آسیا باشد
نفس بیهوده دارد برقشانهای بار اینجا توهی گامی و بس کردر دلت عشق خدا باشد
جهان پخته را بیدار کرد امید دیداری تقاضای نگاهی برصف مژکان عصا باشد
بچندین شعله میبالد زبان حال مشتاقان که یارب برسر ما درد دل بال هما باشد
ندارد بزم پیری نشه از یاد کی (بیدل) چوقامت حلقه کردد ساغر دور فنا باشد

چرا کسی چو حباب از ادب نگاهندارد سريكه غير هوا بشم در کلاه ندارد
قسم بجوهر بی ربطی نیاز و تدین که هرگز انجگری داده اند آه ندارد
حقیقت تو مجاز است دل بوهم مفرسا که غیر شیشه وی هیچ دستگاه ندارد
چو چشم از مژه غافل مشو که هیچکس انجا بغیر سایه دیوار خود پناه ندارد
اگر ز محکمه عدل داد خواه نجاتی دو لب بمهر دهان دهویت گواه ندارد
تو هم است بر احوال خلق پاس بضاعت که در خور کرمش هیچکس گناه ندارد
نفس نطر آوارگی کجا برد آخر زدل برا مده در هیچ جا پناه ندارد
دماغ نشۀ فقر آرزوی جاه ندارد سر برهنه ما دردی از کلاه ندارد
زیاد دستی آن زلف تابدار کبابم که گر همه دلش افتد بکف نگاه ندارد
نفس شماره طرازی اگر فضول نیفتد سراسر دو جهان منزل است راه ندارد
مباش غنچه از برق بی امان دمیدن که ناله در دهن اینجا ضمیر کاه ندارد
بساط حشر که خورشید فضل میدمد انجا برسایه کرمیتی نامه سیاه ندارد
ز دستگاه تعلق محو حساب تجرد بلندی مژه بالیدن نگاه ندارد
بغیر داغ که پوشد چوشمع (بیدل) مارا که پای تا بسرای غیر يك كلاه ندارد

جزر موزون اعتدال جوهر کل میشود چون شود مینا صدای کوه قلقل میشود
در خور رفع تعلق عیش خرمن کی کشم خاریا چندانکه می آرد برون کل میشود
امشبم در دل خیال مست جادوترم بود کزنم پیکان من شیشه پرمل میشود
هر چه شد منسوب مجنون بی خروش عشق نیست آهن از کل کردن زنجیر بلبل میشود
هرزه تاز گفتگو تاچند خواهی زیستن کز نفس دزدی دو عالم يك تأمل میشود
از تغافل برقعا مفکن بطاق حاضران هر سخن كانجا سر زلف است کا کل میشود
جام الفت بسکه برطاق تر ا ك چیده اند روز لطف از یاد برگشتن تغافل میشود
عجز طاقت کرد مارا محرم امداد غیب اختیار آنجا که در ماند توکل میشود
جرات رفتار شمع گریان و اماله کیست رفته رفته نقش با در گردنم غل میشود
عاقبت خواهی درین تره از من و مادم زدن زین هوای تند شمع عامی کل میشود
زین ترقبها که دونان سر بگردون سوده اند ناو خر را آدمی گفتن تنزل میشود
ناله خم کشته (بیدل) مکدر از طور ادب تا نمازان جنس کا میدالش سرپل میشود

چشم تو بحال من كزيم نظر خندد خارم چمن آرد غنچه بصر خندد
در کشور مشتاقان بی پرتو دیدارت خورشید چرا آید بهر چه سحر خندد
با اهل فنا دارد هر کس سر یکرنگی باید که رنگ شمع از رفتن سر خندد
در جوی دم تیغت شیرینی آبی هست کز جوش حلاوتها زخمش بشکر خندد
هر شبنم ازین کلشن تمهید کلی دارد با گریه مدارا کن چندانکه اثر خندد
آیینه دران عارض بر زخم نگاه من از حلقه گیسویت گلهای نظر خندد
دل میجکد از چشمم چون ابر اگر کریم جان میدمد از لعلت چون برق اگر خندد
در کارکه خون یارب چه تراکیهاست صد کوه بخود بالد تا موی کمر خندد
سامان طرب سیل است زین نقش که ما داریم صبح ار دو نفس فرصت برخود چقدر خندد
از سعی هوس بگذر (بیدل) که درین کلشن گل نیز اگر خندد از پهلوی زر خندد

چشم چون آئینه و یرنک عرض نازیند ساغر بزم تحیر شو لب از آواز بند
غنچه دیوان دو نقل از سر نو ابوابستن است ای بهار فکر مضمونی باین انداز بند
خورده کیران تیغ را کف پیش و پس انداخته اند یکنفس چون شمع خامش شو زبان کاز بند
کام هم مصراع شوخیاست بر واز ترا همچو عنقا آشیان در عالم آو از بند
موج از بطحا قنپا کرد ایجاد حباب دست مارا طیش زد بر پر پرواز بند
موج آب کوهر از تنک طبیدن فارغ است لاق عزلت می زنی بال و پر پرواز بند
خارج آهنگ بساط کبره ابانت که کرد بی تکلف خویش را چون نغمه در هر ساز بند
وطلمم غنچه تمهید شکفتن آفت است عقده از دل اگروا کرده باشی باز بند
بی نیازی از خرد پیچ تعلق رستن است از سر خود هم چموا کردی بدوش ناز بند
وصل حق (بیدل) نظر بربستن است از ماسوی قرب شه خواهی ز عالم چشم چون شهباز بند

چشم حق بین زعبث اندیشه باطل نبرد طالب لعل برنك ذوق بر محمل نبرد
سیر معنی از خرد پیچ عبارت فارغست قاصد ملك تقدس زلج آب و کل نبرد
سعی ما در منزل از غفلت بپایان مرنرساند ششجهت طی کرد اما سر نجیب دل نبرد

چشمیکه بدان جلوه نظر داشته باشد یارب بجه جرأت مژه برداشته باشد
عمریست دکان نفس سوخته کرم است از آه من آئینه خبر داشته باشد
دل توشه کش وهم حیاست درین بحر امید که آهن بلنگر داشته باشد
از تیغ نگاهت دل آئینه دو نیم است هما چند زفولاد سپر داشته باشد
از وحشت ما بیدلی کس نیست غباری یکطره طپیدن چقدر داشته باشد
تا کام فروبرم چو خون در رگ یاقوت رنگی که میدیدم که پر داشته باشد
هر دل که زرحم تو اثر داشته باشد صد صبح گل فیض بسر داشته باشد
با پرتو خود شبنم گرم سهل حسابیست کز شینم ما دامن تر داشته باشد
خا بیسر دشتست کسی را که درین بزم باما چو سبو دست بسر داشته باشد
ما را بادب کاه حضورت چه پیام است قاصد مکر از خویش خبر داشته باشد
ای غنچه از عشق مجو ساز سلامت جز سوختن آتش بجه هنر داشته باشد
( بیدل ) خلف سلسله حیرت امکان جز مرگ چه از ارث پدر داشته باشد

حکری آینه زد تخم نمی پیدا شد دلی آشفت غبار المی پیدا شد
لقمه پرده دل مختلف آهنگ نبود ناله دزدید نفس زیر و بمی پیدا شد
بسکه دارم عرق از خجلت پرواز جوار کر خیالم بهوا رفت نمی پیدا شد
رشك آن برهتم سوخت که در فکر وصال کم شد از خویش و زجیب صنمی پیدا شد
قد پیری خمر عاقبت اندیشی ماست زندکی زیر قدم دید خمی پیدا شد
هستی صرف همان غفلت آگاهی بود خبر از خویش گرفتم عدمی پیدا شد
صفحۀ سادۀ هستی خط نیرنک نداشت خبري ارد نظرها رقمی پیدا شد
باز تخم پی تاراج تسلی برخاست صف پیشانی دل را علمی پیدا شد
عدمم داد زجو لنگه اقدار سراغ خاك ره گشتم و نقش قدمی پیدا شد
فرصت عیش جهان حیرت چشم آهوست مژه برهم زدنش کرد رمی پیدا شد
بسکه در کلشن مارنك هو اسوخته است بی نفس بود اگر صبحدمی پیدا شد
خواب یارد زما زحمت جولان ( بیدل) مشق بیکاری مارا قلمی پیدا شد


حملة (١٦٣)
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
چسان شبنم که عطر یار آن رو دوشند بچینش مزه عرض هزار آغوشند
زحسن معنی دیوانگان مشو غافل که این کبود نشان نیل آن ثنا کوشند
ببند زبان سخن ساز خیل مژگامیم ندور چشم توچون میل سرمه خاموشند
زعارض و خط خوبان جز این نقدر و شن که شعله ها همه بارود دل هم آغوشند
مفید آن خیالت چوصبح ازین گلشن بهر طرف که گذشتند دام بر دوشند
درین محیط چو گرداب بخودان مغرور زگردش سر چغز خود قدح نوشند
زخون دم بپری کراست بهره که خلق چو جام باده مهتاب پنبه در گوشند
غریب الفت امسکان مخور که مجلسیان چو شمع نامزد بزم تهی فرا موشند
چه ممکن است حجاب غنا شود هستی که طپشهای هوا چون بحر غرق پوشند
ز گل حقیقت حسن بهار پرسیدم بخنده گفت که این رنگها برون جوشند
کسی بفهم حقیقت نمیرسد ( بیدل ) جهانیان همه يك تار ساز هوشند

کسی از پیش خویش آگاهند بر فلك رفته اند و در چاهند
همچو فرزین بکج خرامی جهل همنان حریم شاهند
به سهوا فارساده طرف فروغ طشت خورشید وساس ماهند
مخبر بیما زغنچه شمیم کوره پرداز از نگاهند
تا شکر عبد خانه جاه شرع کر همه منزل اسد کوا هند

جمعیت ازان دل که پریشان تو باشد معموری آن شوق که ویران تو باشد
صد چرخ توان ریخت زپرواز غبارم آروز که در سایه دامان تو باشد
مشتاق بهار چمنستان خیالم پوئید کی آیئنه حیران تو باشد
نظاره ز کونین بگویا نیز داخت پیداست که حیران تو حیران تو باشد
سر جوش تبم کلۀ ناز بهار است جیی که شکن پرور دامان تو باشد
حریت دل خون شده بیعاب گداز بیست یارب شود آئینه و حیران تو باشد
داغم که چرا باز من سایه نگردید تا در قدم سرو خرامان تو باشد
هر نقش قد برجستهٔ عالم نازست هر جا اثر لغزش مستان تو باشد
میبند که دل در طپش یاس نمیرد قربان تو قربان تو قربان تو باشد
در دل طپشی میخکد از شهیهٔ هستی یارب که نفس جنبش مژگان تو باشد
( بیدل) سخت بست چراغهای تحیر کو آئینه تا صفحهٔ دیوان تو باشد

جمعیکه با قناعت جاوید خو کنند خود را چو کوه با انجمن آرزو کنند
محجوب پردهٔ عدمی بی حضور دل پیدا شوی گر آینه ات رو رو کنند
لب تشنهٔ هوای ترا محرمان راز چون نی عصای آب نفس در کلو کنند
آئینه است کاه خطا رنگ اهل شرم بیدستگاه شانه گل چشم بو کنند
آن نا مفیدان که در اثبات مطلقند آب ترفته را ز توهم بجو کنند
حیرت زبان شوخی اسرار مایی است آئینه مشربان بتکه گفتگو کنند
آنجا که عشق خلعت رسوائی آورد پیراهن که چك ندارد رفو کنند
نقش خیال و خانهٔ نقاش مشکلیست مارا مکر تفکر میان تو مو کنند
شوخی بصبر عالم ما ره نمی برد چشمی مکر در آینه با فرو کنند
در بحر کائنات که صحرای نیستیست حاصل نمی است چرجها وضو کنند
( بیدل ) دماغ نشه ندارد گدای عشق کرنا فلك كدانه دريك كدو كنند

جمعیکه بر شکستن هندر در شکسته اند آئینه ها بزینت جوهر شکسته اند
باشوکت جنون هوس تخت جم کراست دیوانگان در آینه افسر شکسته اند
در محفلی که آفت سازش سلامت است آسایش از دلی که دار در شکسته اند
هیچ وضع ما اثر ایجاد و خفتی ست دامان گل برنك برار شکسته اند
اندیشهٔ غبار دل ما که می کند خوبان هزار آینه در بر شکسته اند
گردون غبار ديدهٔ همت نمیشود عشاق دامن مژه برتر شکسته اند
چون مشت های همت ارباب فقر باش کز کرد آرزو صف محشر شکسته اند
بیماری مواد طمع را علاج بیست صفرای حرص در جگر زر شکسته اند
کم فرصتی کفیل شکست خمار بیست تاشیشه سرنگون شده ساغر شکسته اند
از گردم سوخته چه خیزد بغیر عجز مایم و پلوی که بیستر شکسته اند
محمل کشان برق نفس را سراغ بیست گرد سحر بعالم دیگر شکسته اند
پرواز کس بدامن نازت نمیرسد بالهای این چمن بضدر پر شکسته اند
( بیدل ) همین نصا و تو نومید مطلبیم زین بحر انقطر ها همه گوهر شکسته اند

چین دلیکه بیاد تو آشنا کردید فلك حريك بیای توجیه سا گردید
حضور مجلند جناب تو دارد اکسیری که نقش باز خیالش جبین نما گردید
کسیبکه دست بدامان التفات تو زد طلسم انجمن سایه ها گردید
چو( بیدل ) آنکه غبار ره نیاز تو شد بچشم هم دو جهان نماز توتیا گردید
(۰)
چندانکه خورد خون دل غم پیشه ببالد چون آبله در شوره تن این شیشه ببالد
گل کردن طول امل از قامت پیری تخمیست که از آب دم پیشه ببالد
جولانگه اسرار معانیست عبارت چندانکه پری ناز کند شیشه ببالد
یا حسن تردد ثمر عاقیبی هست در سایهٔ خود بخوابد اگر ریشه ببالد
بی ناله ره شوق بمنزل نتوان برد یارب نی محنون اثزین پیشه ببالد
تا خجلت همت نشود حاصل آمال نقسی مفشاند کزره ریشه ببالد
( بیدل) بچه شوکت دهمم هستی موهوم عرض سر موئیکه در اندیشه ببالد

جنون از بس شکست آبله در هر قدم دارد بنای خانهٔ زنجیر ما چون موج خم دارد
زامل خامشت رمز تبسم کیست بشکافد خیالی دست رجك گریبان عدم دارد
فضوابهای امید اینقدر جان میکند و رنه دل الفت پرست پاس از شادی چه غم دارد
بلغزش چون تناله خامه حسرت صریر من که زنجیرم سیه بختی تحريك قدر دارد
تنگۀ نشکاغت صنع آگهی در ديدهٔ اعیان قلم در تر کستان يك قلم سهو القلم دارد
بمقم میدهد خرمن خیال موج رفتاری که اعجاز خرامش آب و آتش را بهم دارد
مدارای درشت و امید تحسین از صفا کیشان که اسباب خوشی مدعانه آئینه کم دارد
بترك جاه زن نادرد نگیرد تنك افلاست که رنج خود فروشی میکشد هر کس در م دارد
زند بر محبت غافلم ليك اينقدر دانم که دل تا آكنی در سینه دارد دیده نم دارد
توای جیش کو جوش شودی بادر د سوداکن نفس با این بضاعت هم چه دارد مغتنم دارد
اگر دشمن تواضع پیشه است ایمن مشو (بیدل) بخون ریزی و دیمباششمشیری که خم دارد

چون اندیشهٔ بگذر تا دلبر بپرهیزد بداشتن ناز کن چندانکه سودائی بر سر پیچد
نگه محو جمال اوست اما چشم آن دارم که دل هم قطر ماشکی کردد و بر چشم تر پیچد
تواند در تکلم شکرستان ریزد از کوهم لبی کز خامشی موج گهر را در دگر پیچد
نفس هم برنمیارد دماغ صبح نومیدی دعا بیجا کنون خود را بطومارد گر پیچد
برنك قردباد آن به که وحشت پرور شوقت بجای دامن بچیند خود را د گر پیچد
تعبین هر چه باشد خجلت دون همتی دارد بکو تا هیبت سلبل بشته بر شود هر قدر پیچد
حصول کام باسی ناملیها بر نمی آید عنان ریشه دشوار است تحصیل ثمر پیچد
ز آغوش تغابن تا قیامت گل توان چیدن اگر رعارش رنگین شبی از باز در پیچد
صدای تیغ او می آید از هر موج این دریا درین اندیشه حبرانست دل تا از که سر پیچد
خوشا قطع امید و پر فشانیهای اندازش که صد سحر ابد در فرصت رقص شرر پیچد
چه امکانست طی کرددبساط حسرت عاشق چومژکان هر دو عالم را مکر در يك كمر پیچد
کسی(بیدل) دمی وحدت از جود بر نمی آید ز غفلت نا کجا گرداب ما از بحر سر پیچد
(۰)


صيفه ١٦٤ غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه حرف الدال

جنون بینوایان هر کجا بحث آزما گردد بسر موی پریشان سایه بال هما گردد دمی بیدل اگر یحی کدو بر لب صفا گردد نگاه شورش از موجگه کوهر آشنا گردد
درشتی را ندا دانست با وحی بدل کردن دل کوه آب میگردد که سنگی دو حیا گردد بهر جا عقده دل وا نگردد سودن دستی غبار دانه شوان پشت کردان آسیا گردد
هوا بررگ گل ننگین شبنم میکند حاصل نگاه شوخ ماهم کاش روپوش حیا گردد رم دیوانه ما دستگاه حول دارد که هر جا گردبادی رفته زند نقش با گردد
مكن کردن فرازی تامسازد دهر پا مالت که نی آخر بجرم سر کشیها بوریا گردد رسائی نیست بیداد پر شمع هوائی را کسی تا کی از غفلت در پی بال هما گردد
زجا آبله در هم کم نیست ای باد صبا رحمی مبادا اوج حسرت گردو دست دعا گردد تکاف رنجیدارد دماغ شام مخمورم سر عشاق هر جا گردداز کردن جدا گردد
بمخاموشی رساند معنی نازك سخن گو را چومو از کاسه چینی بیاید بیصدا گردد چواشك از سنگ صاف افتاده مطلب بیدل ما را محال است اینکه خون ما و سنگی آشنا گردد
طرب وحشتی است ایغافل مدم بیهوده آوازش نگردیده است این گلها یقه در از مگ وا گردد کدورت میکشد طبع رو انت (بیدل) از عزلت بیکجا آب چون کردید ساكن بیصفا گردد
جنون جولانیم هر جا بوحشت رهنما گردد دو عالم گرد باد آینه يك نقش با گردد کز آزادی هوس داری چو بواز رنگ بیرون آ هوا گل میکند دودی که از آتش جدا گردد
رقم در صل عاشق را چه امکالست خودداری که شبنم جلوه خورشید چون چند هوا گردد تمیز عاشقان سرمایه ناز است خوبانرا بینایت دیده نادلی هر چه افتاد حنا گردد
چنین کر ضعف در هر جا بحیم نقش می بندم عجب دارم کز از آینه تمثالم جدا گردد کسی تاکی بدوش ناله بندد محمل حسرت عصاشد من دران وادی که طاقت نارسا گردد
عوارض كثوت اسبابست ذات واحد ما را خلل در شخص یکتائیست گر قامت دو تا گردد طواف خاك مجنون و مزار کوهکن تا کی اگر سودا سری دارد بکویما گردما گردد
هوای هرزه گردی میزند موج از غبار من مبادا همچو گردانم سر را ماندما گردد تم خجلت ز هستی همت من بر نمیدارد که میترسم عرق سرمایه آب بقا گردد
مراغ عافیت در عالم امکان نمی یا بم من و رفتن کزه امیدی ندانم تا کجا گردد دل آگاه را لازم بود پاس نفس (بیدل) بدام ریشه افتد چون کره از ریشه وا گردد
جنونی با دل کاشته از کویتو می آید دماغ من پریشانست یا بوی تو می آید دم طرز شکافت عالم ناز و گمر دارد خیار است اینکه در اندیشه آهویتو می آید
ندانم دل کجا مینالد از درد گرفتاری صدای چینی از چین گیسوی تومی آید زغیرت جای مینای تغافل تنك ميگردد اشارت گر بسیر طاق ابرویتو می آید
کناری نیست کان صید فکن حسرت نبدد آنجا باین شور جنون غلطیدن از کویتو می آید گل باغ چه نیرنگست فهمید جنون من که و خود تا گریبان میدرم بویتو می آید
اگر برخوابه نجم و کدامين وضع دل بندم درین صورت بیاد وعیش مویتو می آید من و پر آتش دل آب پا شدن چه حرف است این جبین هم کزیم آرد شرم از خویشو می آید
چه آغوش است یارب موجه دریای رحمت را که هر کس در ندارد هیچ سو سویتو می آید بخواب عافیت مخدار قدرت باش تا محشر اگر کرداند نی از سعی پهلوی تومی آید
رود روای موج کوهر حبرت کارت غنیمت دان روانی رفت از آبی که در جویتو می آید بگردون کفه قدرت رسید از دعوی باطل چه خود سنجی است کز سنك تراز ویتو می آید
کشیدی سر نجیب اما نبردی بوی تحقیقی هنوز آینه صیقل خواه زانوی تومی آید چوشمع از تیغ تسلیم وفا گردن مکش (بیدل) اثر سر رفت کز رو رنگ بر رویتو می آید
چنین کر طبع بیدردت بخون رو خواب میسازد بچشمت اشك را هم کوهر نایاب میسازد شفیق دامت دارد خروش درد پیدائی که هر جا رشته ساز دست با مضراب میسازد
درین میخانه فرض سجده باید عود مستانرا که موج باده از خم تا قدح محراب میسازد جنون کن در فنای عاجزان هوش آتشی زن همین وضعت خلاص از ظلمت اسباب میسازد
نفس را الفت دل نیست جز تكليف بیتایی که دود از صحبت آتش سپنج و تاب میسازد چوس می گر حضور آفتاب انشا کند شبنم خیال او نفس در سینه من آب میسازد
چنین کزسوزدل خاکستر انجام است اعضایم تب پهلوی من از بوریا سنجاب میسازد بعرق همت ازان کرم قطع نظر کردم تپشهای هوس کشت مرا سیراب میسازد
بهجران ذوق وصل مالم ویر خروش پنهانم در آتش نیز این دهی جان را آب میسازد درین محفل ندارد بوی راحت چشم واکردن نگاه بیدما خان پیشتر باخواب میسازد
ندارد بزم امکان چون ضعیفی کیمیا سازی که اجزای شرر ز خلق را آداب میسازد تواضعهای ظالم مکر صیادی بود (بیدل) که میل آهنی راخم شدن قلاب میسازد
چنین کز آب میگیرند حست شعله رنگ افتد مصور کز کشد نقش تو آتش در فرنك افتد بدل بائی زن و بگذر که با این سر گرانیها تامل گر کنی در خانه آئینه سنك افتد
جهان نور نقین دارد زپاس دل مشو غافل که این آئینه هر کا افتد از دستت بزنك افتد بنامیم صفای طینت ظالم چه زحمت سیاهی نیست مملی از سروماع پلنگ افتد
مآل کار طالبها بعجز آوردن انجامد چو جولان منفعل کرد دپوس بای لنگ افتد اگر مردی زترك كينه صيد رستگاری کن غبازه نمی ماند کمان چون بی خدنگ افتد
تجدد برنشان و غره هم اد بودن نیاز عذر کن راهی که در صحرای سنك افتد زجا را قیر میجوشاند اندوه گرانجانی عرق می آرد آن باری که بردوش در نك افتد
قناعت ساحل امن است افسون طمع مشنو مبادا کشتی درویش در کام نهنگ افتد نفس برمیزند چون صبح دست در گریبان زن که فرصت دامن دیگر ندارد تا بجنگ افتد
قبول نازپنهان شحنه دیدار نمی خواهد آگاهی چون حثا خوبيکه دارم چريك افتد ز افراط هوس ترسم بضاعتم كنى (بیدل) بعندم غضاب كن كومعاش خنده تنك افتد
چو دندان ریخت نعمت حرص را ماتوس میسازد صدف را بی گهر گفتن کف افسوس میسازد تملقهای هستی بادات چندمان نمی باید نفس را یکدو دم این آئینه محبوس میسازد
چه سازد خلق عاجز تا نسازد با گرفتاری قفس را پی پربها عالم ماتوس میسازد فلك زشتیمت واکردم است آغوش رسوائی خیال بی خبر یارد ناموس میسازد
بطبعای قناعت کن که جاه مجلس طینت بسرها چرم گاوی میکشد تا کوس میسازد تو خواهی شور عالم کر و خواهی غافل محشر فلك زين رنك چندين نقمه ها محسوس میسازد
نفس زیر عرق می پرورد شرم حباب ایجا پی پاس آبرو هر شمع فانوس میسازد خوشی ختم گفت و گوست لب بربند و فارغ شو همین یک نقطه کار در سد قاموس میسازد
چه سحر است اینکه افسونگاری مشاطه حیرت بدستت میدهد آئینه و طاؤس میسازد بیاد آستانت گر هم چین برجبین بندم ادب للپ میکند ایجاد و وقف بوس میسازد
فغان بی وجد نازی نیست گزدل بر کشد (بیدل) رهین ناله در دل ناقوس میسازد
چودولت در شرم غسان واشود بر آرد برون مور وعنقا شود
پرهیز از اقبال دون فطرتان تنك روست سنگی که مینا شود
سيات مغز شایان اسرار نیست خس از دوری شعله رسوا شود
چو پر کرده انفعال علم وعمل ورق چیست خط هم چلیپا شود
پر از یاب همت دشقت مینهد فلك خاك کردد که سر پا شود
مهای که نخل شوان شکافت مگر اسم عنقا مسما شود
ز اسباب نتوان بدل زد گره رو بید تا خانه صحرا شود
شکن مبرا شد معنیای سنك که شاید بناعی کسی وا شود
یصد خامشی تاز دارد سخن اگر یکدمش در دلی جا شود
تمنا کوش مدارم امید بیباه کنم ناله تا صبح گویا شود
ز كیغیت نسبت آن دهن عدم تا بالوم من وما شود
درین دشت و در گردی از غیر نیست تراکز هجوم که پیدا شود
چسم جا تو باشی زبانه ها یکیست نه امروز دی شد نه فردا شود
همان چشم نگشاید از خواب ناز اگر (بیدل) افسانه انشا شود


حرف الدال

چو غنچه بر سر هم تا یکی قدم شمرید یکندل نفس چند مغتنم شمرید
نبود کار جهان نقش کاسه رنگ است لبی نخندید گشائید و جام جم شمرید
چون نام عبرت بگردن افتاده است نفس دزدید و همان هستی و عدم شمرید
حساب پیش و کم حرص ناید بقیمت مگر بصفحه زنید آتشی و درم شمرید
بنا له میگیم انگشت زینهاد بلند زمن عرصه جرأت همین عمل شمرید
تو ای نیاز حیا بی فضول من و ماست ز پرده چند برائید و زیر و بم شمرید

هیچ جز و ز اجزای دهر فاصل نیست سراسر خط پر کار در بهم شمرید
بصفحه راه نبرد است نقش ظلمت و نور سواد دهر خطی در شق قلم شمرید
سراغ مرکز تحقیق تا بدل رسد ز در کابریم افتزق قدم شمرید
کدام قطره درین بحر باب گوهر نیست خطای ماشمه شایسته کرم شمرید
کسی از حباب نگوید عیار علم و عمل حساب ما نفس بیش جست کم شمرید
اگر هزار ازل تا ابد زند بهم تعلق من و ( بیدل ) همین دودم شمرید

چو شینم ز تامل یک نفس چیدن دارد زبان خامش در کجای گل فهمیدن دارد
نباشد کر سرا سر نازی آواز بلبلها که از رنگی که می بیغم گردیدن دارد

سحر جان در بغل می آید استقبا ل میخواهد بخون غلطیده می تازد شفق پرسیدن دارد
جلازم چون سحر سر تاقدم آغوش جوشیدن گریبان چاکی نظاره هم بالیدن دارد

درون خانه ما کی چون شرر در سنک افشردن چو کفتر ها پا يك تیکه گل چیدن دارد

چو شمع از ساز من دیگر کدام آهنگ بر خیزد جبین برخاك مالد گر زرویم رنگ بر خیزد
جهان ما و من ناموس نام وهم میباشد چه امکانست از عمار سم نام وننک بر خیزد
گر آزادی درین زندان سرا با کی بخون خفتن دل بمدعا از هیچه گردد تنک بر خیزد
فلك در گردش است از و هم ممکن نیست و ارسنی مگر از پیش چشم این کاسه های سنگ بر خیزد
گر اعجاز مکن تا سنك خفت کم کند همت که هم کین مدتی یکجا نشیند لنك بر خیزد

مزد اگر دن آسان نیست زین خوابی که من دارم زصیقل آینه باها خورد تا زنك بر خیزد
خروش رباط المیرا آموخت رحالی که آتش در نیستان چون فقد آهنگ بر خیزد
جنون زین دشت و در هم جانسپاری حشر برد کم کردبگردد و از من صد فرسنک بر خیزد
بحرف وصوت ازین کهسار نتوان برد افسردن قیامت صور بندد وصدا باسنك بر خیزد
فریب صلح از تعظیم مغروران مخور ( بیدل ) رك گردن چوبر خیز دبعزم جنک بر خیزد

چوشمع از محفل عشقم آگهی سرشار میگردد بهر جا با زنم آیینه بیدار میگردد
چوموج گوهر از جمعیت حالم چه میپرسی جنون ها میکنم تا لغزشی هموار می گردد
کف پنی حنا بند که شورا نید خا کم را که دست قدرت از تقصیر آن بیکار میگردد
دماغ باده از سیر چمن مستغنیش دارد زيك ساغر که در سر می کشد گلزار میگردد
مپرس از خویش چندا نکه فطرت با جنون جوشد بنا چون بر بلند افتد سر معمار می گردد
تلاش رزق داری دست رحم سوده سامان کن درین ویرانه زین دست آسیا بسیار میگردد

ندارد ناله من احتیاج لب کشو دنها دو انسگفتی که از هم وا کنم منقار می گردد
رنگ شعله جواله ربطی با وفا دارم که گرد نگی بگردش آور م زنار می گردد
کجا نکی کامن می پرورم در جیب امیدش چمن میبالد و گرد آن دستار می گردد
زاقبال جهان بگذر مباداز شوق و امانی درین عبرت سرآبش آمدن دیوار میگردد
فلك كز کار سازنها کم است آوازه احمقن بمالشها گره بای خفه چون بکار میگردد
بعرض احتیاج تر از طبع گس مده (بیدل) عرق چون با عرق جوشید گفتی بار میگردد

چوشمع بر سرت اقبال و جاه می گرید باوج قدر بخندی کلاه می گرید
ببیش خاصیت شیشه های می داریم که خنده بر لب ما قاه قاه می گرید
کز د چیست شب تیره را ز شمع و چراغ همیشه دیده بخت سیاه می گرید
بنا امیدی دل کیست چشم باز کند در است ا کز مژه گاه نگاه می گرید
ترحم کرم است بر وضیع و شریف که ابر بر گل و خار و گیاه می گرید

دران بساط که انجام کار نومیدیست اگر گداست و گر پادشاه می گرید
بامتحان وفا جبه چند عرق است ز شرم دعوی باطل گواه می گرید
چنسان رسیم بمقصد که تاقدم زده ایم شکست آبله در خاک راه می گرید
زشمع کشته شنیدم که صبحدم میگفت دگر چه دیده کشیاحم نگاه می گرید
کز است با و که در بار گاه رحمت مام صواب خنده کند یا گناه می گرید

نه اشک شمع ولی شبم سحر ( بیدل ) چه عبرتم که بحال من آه می گرید

چوشمع فطرت آ دم بنوريك روشن شد لکن از زمین و گردش از افلاک روشن شد

جهان به مه برد از شوخی مشت غبار او هزار آینه زین خاکستر نتاک روشن شد

بقدر فهم نامی گشت ا کر حیوان ا کر انسان کمال هريك از آیینه ادراک روشن شد

چو فقر دست دهد ترك عزوجاه کنید سر برهنه هان آسمان کلاه کنید
مراغ یوسف مطلب درین بیابان نیست مگر زچاك گریبان نظر بچاه کنید
حریف سرو بلندش نمیتوان کردید بهسر نهال کزین باغ رست آه کنید
درین قلمرو عبرت کجا امید و چه پاس زهر رهی که بحیاتی رسید راه کنید
زساز صید رحمت همین توانست بلند که ای عدم صفتان کاشکی گناه کنید
سواد آینه شمع روشن است اینجا چو خط بنقطه رسد نامه را سیاه کنید

اگر گل هوس کهکشان زند بدماغ کف سر تسلیم ترك كاه کنید
خضاب مانع موی سفید دانشمند زحیله پیش دوروزی کفن سیاه کنید
ببرق جلوه حسنش کم است تاب نگاه غنیمت است اگر سیر مهرو ماه کنید
بيك قدم که ز ضبط دو لب بجا آید زبان دعوی صد بحث بی گواه کنید
ندیده اید سر انجام این تماشا گاه بجشم نقش قدم سوی هم نگاه کنید
بحالتی که همین امروزید جلوه گر است خیال ( بیدل ) ما نیز گاه گاه کنید

چو کوهر فطرم ام تا کی بافتاده کم بر خیزد زمانی کاش دریای حباب افتد که بر خیزد
باقبال قناهم ننك دارد فطرت از دو نان مبادا سایه در آفتاب افتد که بر خیزد
بحشر خوا به میبنددای غفلت عیار زمین کیری مبادا ین خرم گر در خلاب افتد که بر خیزد
محمل خجلت خفت نمی چیند درین محفل سپند ماچرا در اضطراب افتد که بر خیزد
جیا مشکلی که کرد دامن رنك چمن خیزش چو گل هم چند این آتش در آب افتد که بر خیزد
نهان در آستین پاس دارم چون سحر دستی غبار من دعای مستجاب افتد که بر خیزد

جهانی گشت از نامحرمی بامال افسردن شکر خود کسی زین شیخ وشاب افتد که بر خیزد
زتقوی دامن محناک کبر قت خاشه خواهد مگر چون شوم مستی در شراب افتد که بر خیزد
فسون شیشه ما را از پری نومید کرد آخر روی کس محال است این نقاب افتد که بر خیزد
درین صحرا عروج نازهر گردیست دامانی سر ما هم بفکر آن رکاب افتد که بر خیزد
ز تار داری رسم توقع آب میگردم خدا یا بخت من چندان بخواب افتد که بر خیزد
قو ربطی ندارد با نهال مدعا ( بیدل ) مگر آتش درین دیر خراب افتد که بر خیزد

چون آب روان پرمگذر بغیر از خود گر هرچه گذشتی بگذشتی مکر از خود
گر د. نفسی پیش ندارد سحر اینجا که بست دهن مرغی از انقذر از خود
چشمی بکشا منشاء پر واز همین است چون بیضه شکستی دمیدن بال و پر از خود

در بار که عشق نه روی نه قیسم لیست ای تخته کش هیچ تو خود را ببر از خود
در پله مو هومئ ما کوه کمرا است سنگی که ندارد بترا زو شرر از خود
هیهات بصد دشت و در از وهم دویدیم اما نرسیدیم بگرد اثر از خود


گیر نیاید در غم اسباب بجمشید
عالم همه راضیت باین درد سر از خود
افتاد بگردن غم پیری چه توان کرد
زین حلقه هم افسوس نرفتم بدر از خود

سیر سر زانو هم از افسون جنون بود
اینکـه خیـالم نجهیـدان دگر از خود
سهل است گذشتن ز هوسهای دو عالم
گر مرد رهی یکدو قدم در گذر از خود

یاران عدم کار عیار طپش چند
پیش از توفشاندند درین دشت و در از خود
وا نش بقسلی کده گنج تغافل
بشنو من و مای همه چون گوش کر از خود

ای موج کر احسان طلب در نظر تست
در وصل گهر هم نکشانی کمر از خود
آئینه شدن چیست درین محفل عبرت
هنگامه تراشیدن عیب و هنر از خود

در خلق کر انصاف شود آینه دارت (بیدل) چوخودت کس نیاید بثر از خود

چوناله کرد نمودم اثر نمیتاید
بهار من هوس رنگ بر نمیتاید
بیک نظر ز سرآ پای من قناعت کن
که داغ عرض مکرر شرر نمیتاید

بطبع بختم اگر خواب غالب است چسود
که بختة مژه‌ام هیچ بر نمیتاید
اشاره می کند از وا شدن لب‌بیمار
که بار ناله دل هر گز نمیتاید

گرفته است خیالت فضای امکانرا
چه مهرو ماه که بام و در نمیتاید
گشاد و بست نگاهی ز دل غنیمت دان
چراغ راه نفس آنقدر نمیتاید

نصیب ناله ما هیچ جز تپیدن نیست
نهال یاس خیال ثمر نمیتاید
طراوت عرق شرم ما سیه کاریست
که این ستاره بشاخ دگر نمیتاید

غبار آینه اظهار جوهر است اینجا
صفای طبع غرور هنر نمیتاید
طلسم خویش شکستن علاج مخمل ماست
که شب نمیکشد و تا سحر نمیتاید

نگاه ما ز تماشای غیر مستغنی است
رون خویش چراغ گهر نمیتاید
حباب بیخرد دل بوانه میزند بر موج
دل گرفته ز شمشیر سر نمیتاید

چو اشك در گره خود چکیدنی دارم
دماغ آبله زین بیشتر نمیتاید
خیال بسمل توطئۀ حـیرتم (بیدل)
بخون طپیدن من بال و پر نمیتاید

چون رنگ گل ز بس برو بالم شکسته اند
مکتوب وحشتم به پر رنگ بسته اند
پروانه مشربان بيك انداز سوختن
از صد هزار زحمت پرواز رسته اند

فرصت کفیل وحشت کس نیست زین چمن
گلها بس است دامن رنگی شکسته اند
تمثال من در آینه پیدا نمی شود
در پردۀ خیال توام نقش بسته اند

یا‌مرد کی بسوختگان چه میکند
اینجا سپندها همه بالا جسته اند
عالم تمام خون شد و از چشم ما چکید
خوبان هنوز منکر دلهای خسته اند

آن بیخودان که ضبط نفس کرده‌اند ساز
آسوده تر ز نغمة تار گسسته اند
آزاد گان بگوشه دامن فشاندنی
چون دشت در غبار دو عالم نشسته اند

سر بر دانش زجیب که گلهای این چمن
از شوق غنچگی همه محتاج دسته اند
ما را همان بخاك ره عجز وا گذار
واماندگان در آبله دامن شکسته اند

(بیدل) زندگانی جهانت ملال نیست پرواز ناله را بقفس ره نبسته اند

چون رشتة که از گهر آگاه میشود
صد جاده از يك آبله کوتاه میشود
ای قاصد شین اجل رمز بشنو بس
منزل مسكی بسند که بیگانه می شود

نقاش است كلك ازل کر نظر کنی
آدم مصور از کلف ماه می شود
پیش و کم فنا همه اسماء حاجت است
فقر آترمان که گل کشد الله می شود

بر حاتم قناعت درویش مشربی
کم نیست اینکه نام گدا شاه میشود
از آفت غرور حذر کن که همچو شمع
چشم از بلندی مژه‌ات جاه میشود

برهم زن وقار بزر گیست گفتگو
کوه از صدا خفیف تر از کاه می شود
چون آسمان کمال بزرگان فروتنی است
وضع تواضع آب رخ جاه می شود

هر مستی که مایة حرص چیده است
انجام رغبتش همه اکراه می شود
از جادة ادب منمائید انحراف
پا خصم دامنیست که کوتاه می شود

جز پاس نیست گروفر لاف زندگی
هر کاهقی ببلند شود آه می شود
رو زرد از تو شکوۀ طالع غنیمت است
این عالم است غاز که دلخواه می شود

(بیدل) بناله خو کن و خواهی خوش باش اینها فسانه ایست که کوتاه می شود

چون شرر اقبال هستی يك فرصت گاه بود
هر کجا کل کرد روز ما همان پگاه بود
برخیال پوچ خلقی پرد ماغ ناز سوخت
شعله هم مغرور گل از پرده های کاه بود

فهم ناقص رهن قرآت محبت در نیافت
ورنه یکسر ناله دل مد بسم الله بود
فقر با آن عجزبی نقش فنا صورت نبست
تا گدا گفتیم نامش مدنگین شاه بود

در غرور آباد نازش هستی امکان چه یافت
هر کجا عرض کتان دادند نور ماه بود
دل بجیب محرمی آخر نفس را ره نداد
پیچ و تاب ریسمان از خفگی این چاه بود

گرد دامان نیفشاندیم و فرصتها گذشت
دست فقر از آستین هم یکدو چین کوتاه بود
هیچ کافر مبتلای نا قبولیها مباد
یاد ایامیکه ما را در دل کس راه بود

جیب خجلت میدرد تا غنچه دانهای درد
چون سحر ما خنده داشتیم و در دل آه بود
تا کجا هنگامة طبع فضولنا راحتش
عمر مستعجل ز تنك وضع ما آلا بود

میتند (بیدل) جهانی برنگ و ناز امل
نه فلك يك كردش ماشورۀ جولاه بود

چون شفق از رنگ خونم هیچ کس گلچین نشد
ناخنی هم زین حنای بی نقدر نگین نشد
از ازل مغز سر من بنية گوش من است
بهر خواب غفلتم درد سر بالین نشد

در محیط کاستقامت صید دام موج بود
کوهی بی طاقت ما محرم تمکین نشد
بی لبت از آب حیوان خضر خونها میخورد
تا چرا از خاکساران خط مشکین نشد

باز هستی در تما شاخانة دل عیب نیست
کیست در سیر بهار آیینه حو، بین نشد
بی جگر خوردن بهار طرز نتوان تازه کرد
غوطه اندر خون نزد فطرت سخن رنگین نشد

چشم زخم تاروی تیغ او را کرده اند
از روان موج خونرا چون نگه تسکین نشد
بسکه ما را عاقبت آئینه دار آفت است
آشیان هم جز فشار پنجة شاهین نشد

داغم از وارستگیهای دعای بی اثر
کز فسون مدعا زحمت کش آمین نشد
غافل از وضع ضلالت آگهی از کف نداد
بختم از کفر هم بگذشت واهل دین نشد

همت وارستگان وا ماندۀ اسباب نیست
ز اختلاط سنگ پرواز شرر سنگین نشد
هبقدر (بیدل) دماغ سعی راحت سوختم
همچو آتش جز همان خاکسترم بالین نشد

چون شمع هیچکس بزبانم نمیکشد
در خاك و خون بغیر زبانم نمیکشد
دارد بعرصه کاه هوس هرزه تاز حرص
دست شکستة که عنانم نمیکشد

سیر شکسته رنگی من کر سرمه نیست
حیرت چرا بچشم شبانم نمیکشد
تصویر خود فروشی لبهای خامشم
جز نغمه هیچ جنس دکانم نمیکشد

تا کشته به حدیث جفای پری رخان
این شکوه تا بمهر دهانم نمیکشد
شمشیر برق جوهر آهم ولی چسود
از خود گذشتی شبانم نمیکشد

شهرت نواز ساز زمینگیرم چوشمع
هر چند خار پا بسنانم نمیکشد
مشت خس ستمدکش با سم که موج هم
از تنك نا کسی بکرانم نمیکشد

در پردۀ ترنك پری خیز نغمه ایست
دل جز بکوی شیشة کسرانم نمیکشد
چون شیشه پیکرخم من طاقت آزماست
مفت مصوریکه کمانم نمیکشد

رخت شرار جسته ندانم کجا برم
دوش امید بار گرانم نمیکشد
(بیدل) زتنك طینت بیکار سوختم
افسوس دست من زجنانم نمیکشد

جوهرمکین خود از لاف برهم میشود
مأو من با پیش میگردد حیا کم میشود
نیست آسان ربط قیل و قال ناموزون خلق
سکتة میخوا ند نفس تا لب فراهم میشود

وقت ایامیکه تقلید افعال خلق بود
صورت سنک از زمان عیسی و مریم میشود
ریشه ها دارد جنون تخم نیرنك خیال
میکشد گندم سر از خمره می و آدم میشود


دستکاه عشرت اندوه این محفل دلست
شمع هکام خوشی نخل ماتم میشود

حرف بسیار است اماهیچکس آکاه نیست
چون در دلها بکد کرجوشد دونام میشود

جهد میباید فمردن یکقلم مخوهیست
تیغ چون ابرو ز بیکاری خم میشود

ای فقیر از کعبه تسلیم منع شرم دار
گرنه تعظیم تو برغمزه رجمام میشود

کاروان سبحه ام اندوه واماندن کر است
همتکا پس ماند دم دیگر مقدم میشود

برندارداند فنا اخلاق صافی طینتان
پنبه بعد از سوختنها نیز مرهم میشود

بارشرم جرات دیدار سنگین بوده است
چشم برمیدارم و دوش مژه خم میشود

وصل خوبان مغتم کیرندکز اجزاء صبح
در بر کل کریه دارد هرچه شبنم میشود

مكذرید از حق که برخون مکافات عمل
دعوی باطل قسم کرمیخورد سم میشود

باخموشی سازکن ( بیدل) که در اهل زمان
کرهر مداحت باواب رسد ذم میشود

جهان جنون بهار غفلت زنزگس سرمه ساش دارد
زمین من مو بخواب نازم و محمل ما قباش دارد

اگر دهم بوی شکوه بیرون زرنك تقریر میخکد خون
میوس ازپاس حال مجنون دماغ آشفتن خراش دارد

چوشد قبول تو اثر فراهم زنك کل میکشد حناهم
فلك ده روزی غبار ماتم زیر پای توکاش دارد

کشاد بند نقاب امکان سعی بیدش مکیر آسان
که رنك هر کل درین گلستان تحیر دور باش دارد

بگرد صد دشت و در شتابی که قدر عجز رسا بسابی
سرا، نفس سوختن بنابی بخود رسیدن تلاش دارد

حذر زتزویر زهد کیشان غرور فریب صفای ایشان
وضوی مکروه عام ریشان هزار شیرازه تراش دارد

نشسته ام ازلباس بیرون دکرچه لفظ و کدام مضمون
بخموشی نیز ساز مجنون هزار آهنک فاش دارد

سخن بتوحی ادا نمودن زوضع شوخی حیا نمودن
عرق نیاز خطا نمودن کلاب بزم معاش دارد

خطاست ( بیدل ) زتشکه سقی بفکر روزی الم پرستی
چو کاسه هرکس بخوان هستی دهن کشوداست آش دارد

جهان بیکاست کامی زان نقاب می خندد
سحر تبسمی از آفتاب می خندد

فضای ماچمن آرای بی نشانی اوست
بقدر چاك كريبان ماهتاب می خندد

تلاش آ كهیت تنگ غفلت است و نجا
مژه زهم نکشائی که خواب می خندد

نمی ز خویش شدن منت آ كهی باشد
زبحر ربط ما احباب می خندد

بکجاست فرصت دیگر که ما بخود بالیم
محیط نیز در نجا حباب می خندد

زعلم وفضل تجز عبرت آنچه جمع کنید
نشاد هر ورقش بر کتاب می خندد

درنك راهبر کاروان فرصت نیست
كجا رویم که هرسو شتاب می خندد

بدرسكاه ادب حرف وصوت مسخر كیست
رصد سوال همین يك جواب می خندد

زرق حسن کهورا مجال جرأت نیست
بپوش چشم که حکم حجاب می خندد

زبان بلاف مده پاس شرم مغتنم است
چوباز کفت لب موج آب می خندد

غبار صبح تماشا است هرچند یارا بار
توهم مخند جهان خراب می خندد

ذلت جوشمع بهر که داغ شد (بیدل)
کز اشك کرم تو بوی کباب می خندد

چه بلاست اینکه پیری زقضا خبر ندارد
سرما ننگون شد اما ته پا نظر ندارد

بخطا غبار هم نیست که بکس رسد پیامش
قلم شکسته رنك نعم نامه پر ندارد

دومه روز صید و همیم که غباردشت تسلیم
قفس د کر ندارد بجر اینکه در ندارد

زخیال پوچ هستی بمدام میتند تهمت
که میان نازك یار خبر از کمر ندارد

زحباب يك تأمل بصد آبرو كفافی است
صیدفى محیط فرصت گهر د کر ندارد

فم انتظار سائل بمزاج فضل بار است
لب احتیاج مکشا که کرم در ندارد

بحلاوت قناعت نرسید طبع منعم
نی بوریای درویش همه جا شکر ندارد

زخم قیامت اندیش ته خاك هم امان نیست
تو که سوختی طرب کن شب ما سحر ندارد

زعیان چه بهره بردیم که خیال هم توان پخت
سربد ماغ تحقیق سر زیر پر ندارد

که رسد بحال زارم که شود بفهمد چارم
که بکوی بیکسیا همه کس گذر ندارد

زتلاش هست شمع دلم آب کشت (بیدل)
که بدو قدرفتن از خویش همه پاست سر ندارد

چه بوریا وچه مخمل حجاب می بافند
بهرچه دیده کشادیم خواب می بافند

قماش کسوت هستی نمیتوان دریافت
حریر وهم بتموج سراب می بافند

نفس بجه سحر طرازد بمرض راحت ما
درین طلسم همین پیچ وتاب می بافند

زلاف ما ومن ای بیخودان پوچ قماش
کشان بكار كه ماهتاب می بافند

زنار و بود مجوم خطش مشو غافل
که بهر فتنه آن چشم خواب می بافند

بکار که نفس ده پرده نما نجا
هزار ناله بيك رشته تاب می بافند

كند سعی جهان جزنفس درازی نیست
چو عنکبوت سراسر لعاب می بافند

عبث بفكر قماش نیات جامه میدر
بعالمی که توئی انقلاب می بافند

بوهم خون شده کو جن بکجاست بهار
هنوز رنك بطبع سحاب می بافند

زتیغ یار سر ما بلند شد ( بیدل )
بموج خیمه ناز حباب می بافند

جید کن که دل زحوس پامال شك نشود
این کتاب علم یقین غلط ایست حاك نشود

رنك مهر کینی ا کردی از هوس بكذر
این حباب کامی که زند غیر آتشك نشود

آب و رنك حسن جهان میدهد زنیم نشان
کم دمید کل که برغ شبنمش كلك نشود

از مزاج اهل دول رسم اتحاد مجو
در زمین تیره دلان سایه مشترك نشود

بلبل از دمی چمن طرح خامشی مفکن
ناله کن که برلب کل خنده بی نمك نشود

نیست شامى وسحری کزحجاب جلوه او
غنچه شبنمی نکند شمع شب يرك نشود

رنك عشق و داغ طلب نور شمع ومایل شب
هر کجا زدیست چرا طالب محك نشوه

مانع تنزه ما کشت شغل حرص وهوا
نابوه شراب وغذا آدمی ملك نشود

زحمت محال میو جيب انفعال مدو
ما نميرسيم باو تازمين فلك اشود

کفتكوی عین وسوی قطع کن زچپ و را
تالب کره نزنی اینکه دوست يك نشود

(بیدل) اقتضای جسدمیکشد بحرص وحسد
خواب امنی داری ا کزیره من خسك نشود

چه شد که قاصد امید تنك بر گردید
زمان وصل قریب است رنك بر گردید

بعرصه که نشان يقين بود منظور
نشاند ازسر كيشى خدنگ بر گردید

بپاس غیرت مردی اگر نظر باشد
بفتح هم نتوان بعد جنگ بر گردید

بقتل من چقدر سعی داشت مژکانش
که آخر این دم تیغ فرنك بر گردید

نگاهش از مژك سرمه یی جنونی نیست
بعزم فتنه دم این پلنك بر تردید

حذر زحیرت کار جهان که خلق آنجا
بساغ رفت و ذ كام نهنك بر گردید

کمین بیخ اجل فرصتی نمی خواهد
محرف است زمان که زنك بر گردید

تنزه از هوس جسم با کدورت ساخت
عنان جهد صفاها زنك بر گردید

دماغ الفت این باغ کن که رنك بهار
زبس فضای طرب دید تنك بر گردید

کذشته ام بثنبان زخود که نتوانم
بصد هزار قیامت درنك بر گردید

بخواب راحت کهسار بازدی ( بیدل )
که از صدای تو پهلوی سنك بر گردید

چه شمع امشب در ین محفل چمن بردار می آید
که آواز پر پروانه هم کلساز می آید

نسیمی کوئی از کلزار الفت بازمی آید
که مشت خاك من چون چشم در پروازمی آید

من و نظاره حسنی که از بکانه خوئیها
در آغوش است و دور از يك نكاهند از می آید

زپیش آهنی قانون حسرتها چه میپرسی
شکست ازهم چه باشد ازدلم آوازمی آید


تحفه ۱۶۸

برافشان هوای كینم یارب كه در یادش
نفس در پردۀ اندیشه ام كارساز می آید
ز دریا بازگشت قطره گوهر در گره دارد
نیاز من زطوف جلوه او ناز می آید
چه حاجت مطرب دیگر طریقك محبت را
كه از دلهای طپیدن کار چندین ساز می آید
زخود رفتن اكر مقصود باشد شعله مارا
قدم در نیز دارد انچه از پرواز می آید
نفس دزدیده ام چون شمع و پنهان نیست داغ دلم
هنوز از خامشی بوی لب غماز می آید
بعشق فكر استقبال اهم میتوان كردن
كه گرد آلوده از فتح طلسم راز می آید
هنوز از سخت جانی اینقدر طاقت كان دارم
كه از خود میتوانم رفت اگر او بازمی آید
فسون ساز غفلت کر نگردد پنبۀ گوشت
چو تار از دست برهم پیچ در هم اواز می آید
دل هرزه خونت دید است اما جهد کو (بیدل)
منم آیینه از دست اگر پرداز می آید

چه غفلت یارب از تقریر این انجام می خیزد
كه دل تا وصل میكوید زلب پیغام می خیزد
خیال چشم او داری طمع بكار ز هشیاری
كه انجا صد جنون از رفتن بادام می خیزد
چسان پندار عاشق ننگیرد دامن حیرت
كه از طرز خرامش گردش ایام می خیزد
زجوش خون دل رحلۀ آرام میبارم
كه طوفان شفق آخر زقفر شام می خیزد
ز بزم می پرستان بی توقف بگذر ای زاهد
که آنجا هر که بنشیند زسك و نام می خیزد
كرم در تار است ای خیر ترك فضولی كن
كه از دست دعا برداشتن ابرام می خیزد
به اشك انجاز دن طرماست نی آهی هوایی
غبار بی عصا اینها باین اندام می خیزد
سخن در پردۀ خود سازی است از عرض اظهارش
كه از تحسین این بیدانشان دشنام می خیزد
جنون آهنگ صید كیست یارب دست بیتابی
كه چون زنجیر شود از حلقه های دام می خیزد
عروج فطرت است امشب زجوش خردشو غافل
كه صحن خانه مستان بسیر بام می خیزد
نفس سرمایه (بیدل) رسوهای هوس بكذر
سحر هم از سر این خا كدان ناكام می خیزد

چه ممكن است كه عاشق گلو سمن كوید
مگر بیاد تو خون گرید و چمن گوید
زبان حیرت دیدار سخت موهوم است
نفس در آینه گیریم نامخن گوید
بعشق عين طلب شوكه ديدۀ یعقوب
سفید مانده سهل است پیرهن گوید
تمیز كار محبت ز خویش بیخبریست
وفا مخواست که پروانه سوختن گوید
کسی ندید درین دیر ناشنا سائی
برهمی که بنش نیز برهمن گوید
محرف راست نیاید بیاد مشتاقان
مگر طپیدن دل بی لب و دهن گوید
ز حرف و صوت بآن رنك خو معنی باش
که جان بكوش خورد کر كسی بدن كويد
بها به جوست جنون در كمینگه غیرت
مباد مخبری حرفی از وطن گوید
زلاف عشق حذر كن فسانه بسیار است
چه لازم است كسی حرف خون شدن گوید
قبای ناز نیاز زوهم عریانی
كه چشم از ده جهان پوشدو كفن كويد
مال كار من و ما خموشی است اینجا
زشمع میشنوم آنچه انجمن گوید
زبس بعشق تو كم كشته خودم ( بیدل )
بیاد خویش كنم ناله هر كه من كويد

جرم گرانچنین دل دیوانه می كشد
آئینه در مقابل من شانه می كشد
هرموج بست قابل كوهی درین محیط
از صد هزار ریشه یكی دانه می كشد
تیغی که میشود طرف خون عاشقان
انگشت زینهار زدندانه می كشد
مور ضعیف ما که قناعت كفيل اوست
هر چند انتظار كشد دانه می كشد
لبریز انفعال ز کمظرفی خودم
از ما عرق شراب به پیمانه می کشید
اینجاچه بر به کرد فرماد من مناز
فرداست كاین ترانه بافسانه می كشد
عمریست عین زا بله داوان ماسواست
آن آشنا همین غم بیگانه می كشد
در محفلی که دایره بندد فروغ شمع
باز جلاجل اثر پروانه می كشد
پروازم از قلمرو آثار رنگ نیست
نقاش من بزلف پری شانه می كشد
نادان بحيامت نشۀ وارستگی كجاست
عنقا هنوز دامن ازین خانه می كشد
( بیدل ) بنقش هر دو جهان میزند قلم
خطی که سرز لغزش مستانه می كشد

چینی هوسان عبرت مستور ببینید
رسوائی موی به غفور ببينيد
دامست پراكنده وصیدی بنظر نیست
هنگامه این سلسلۀ كور ببینید
بی پرده خیالست چه دنیا و چه عقبی
در بستن مژ كان همه را عور ببینید
خلق است درین عرصه جنون تاز تعین
كر و فر آثار پر مور ببینید
زین سال و مه عیش كه دیدید زاحباب
تا حشر همان حسرت ناشور ببينيد
روزی دو تماشای حلاوتکه هستی
از روزنۀ خانه زنبور ببینید
اشكال درین دشت و در آثار سیاهی است
نردیکی هر جلوه زخود دور ببینید
صد فایده در پردۀ اخلاق نهان است
مرهم شده رنجیدن ناسور ببينيد
الفنكدۀ انجمن آرائی مستان
در یكدلی خوشۀ انگور ببینید
ذرات جهان چشمۀ انوار تجلیست
هرسنك كه آيد بنظر طور ببينيد
تأثير بدو نيك درین بزم حباب است
تا هست شكه مایه مقدور ببینید
آنجلوه كه در عالم امكان نتوان دید
در آینۀ ( بیدل ) معذور ببینید

حاشا كه مرا طعن كسان بر غلط آرد
چون خامه قط تازه خود حسن خطا زد
دل سادۀ زتشنج تكلف
بر مهره ها خورده كرفتن غلط آرد
ما عجز رشتان همه تن خط جبینیم
كم مشعر ا كر سایه سجودی ففطا زد
کیفیت تحقیق زخفاش نقسان پرس
ماهی مگر اینجا خبر از قعر شط آرد
عمریست كه ما منتظران چشم براهیم
تاقاصد امید زحدش چه خط آرد
تقليد زی میكند از دعوی تحقیق
كشی چه خیالست كه پرواز بط آرد
(بیدل) حذر از خیره سری كزك گردن
زحمت همه حرف چو انگشت قلط آرد

حاصل عافیت آنها كه بدامن كردند
چون خموشی نفس سوخته خرمن كردند
دل زهستی چه خیال است مکدر نشود
از نفس خانه این آینه روشن كردند
شعلۀ دردم و زین لاله ستان میجوشم
هر كجا داغ تو بود آینۀ من كردند
آه ازین جلوه فروشان مروت دشمن
كز تغافل چقدر آينه آهن كردند
جلوه آنجا که بهار چمن بیدلکیست
صیقل آینه موقوف شكن كردند
در مقامیكه تمنا حیا ات میسوخت
شرری جست ز دل وادی ایمن كردند
چون نفس جرات جولان چقددیدار دیست
پای ما را که ز دل آبله دامن كردند
توبهار آينه مشاطگی خاك داشت
خون ما ریخت باین رنك كه كلشن كردند
ترکستان جهان وعده که دیدار یست
كز تحیر همه جا آينه خرمن كردند
ای خوش آن موج كه در طبع گهر مخا شود
عجز بالیدۀ ما را رك كردن كردند
زخم در كیش ضعیق اثر ایجاد رفوست
كشتۀ رشكم ازان تیغ که سوزن كردند
يكسبد آنهمه سامان نفروشد ( بیدل )
عقدۀ رشت دل سوخته شیون كردند

حاصل زین مزرع بی بر نمیدانم چه شد
خاك بودم خون شدم دیگر نمیدانم چه شد
ناله ای میزند دیگر میپرسی از حال دل
رشته در خون میطپد گوهر نمیدانم چه شد
ساختم بالهم دماغ ساغر عیشم نماند
در بهشت آتش زدم كوثر نمیدانم چه شد
محرم عجز آشنایهای حیرت نیستم
اینقدر دانم كه سعی پر نمیدانم چه شد
پیش ازین در خلوت تحقیق وصلی بازیست
جستجو ها خاك شد دیگر نمیدانم چه شد
مشت خونی كز طپیدن صد جهان امید داشت
تا درت دل بود آهو تر نمیدانم چه شد
سیر حسنی داشتم در حیرت آباد خیال
تا شکست آینه ام دلبر نمیدانم چه شد
دعوی و صوفی بدرس معرفت بر داختم
او رقم گم كردو من دفتر نمیدانم چه شد
بیدماغ طاقت از سودای هستی فارغ است
تا چو اشك از پا فتادم سر نمیدانم چه شد
(بیدل) اكنون با خودم غیر از ندامت هیچ نیست
آنچه بخود داشتم در بر نمیدانم چه شد


صحیفه ۱۶۹ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

خاطر از اندوه چون مخمل حریر نم دیده اند
سایه زلك كافت آيينة خورشيد بست
در خراسان كه حرف نركز مخمور اوست
کنج فقرم چون شرار سنگ بزم ایمنی است
حال من بند از در ماضی است استقبال من
دیده ها بار است اشك راه کوشم دیده اند
لشة سائل چشمکر درد نوشم دیده اند
آه مجنون نیست یاران کرخوشم دیده اند
مصلحتها در چراغان خموشم دیده اند
در نظر می آیم امروزینکه دوشم دیده اند
با خم شوقم چه نسبت زاهد افسرده را
صورت باردر كمل همچو شمع استاده ام
تهمت آلود نفس چندین گریبان میدرد
فرصت باز کام بر دماغ داده است
شبنم آرائیست (بیدل) شوخی آثار صبح
در کشان هم رنگ و سانم راه جوشم دیده اند
رفته خواهد بود سر هم کر بدوشم دیده اند
چون سحر عریانم اما خرقه پوشم دیده اند
خنده زلب دزد كان کامروشم دیده اند
هر کجا کل کرده باشم شرم کوشم دیده اند

(O)

حال دل از دوری دلبر نمیدانم چه شد
پاس هستی در از صد پستی آلودرم
کردنی رنگ و چنك گلهای اشکی داشتم
جان با آه فارغ از چاه جسمم کرده اند
از دمیدن دانه من کوچه کرد پیکرست
ریخت اشکی برزمین دیگر نمیدانم چه شد
سوختم چند انکه خاکستر نمیدانم چه شد
این زمان آن چرخ و آن اختر نمیدانم چه شد
عیسی بی چرخ بودم خر نمیدانم چه شد
مشت خاکی داشتم بر سر نمیدانم چه شد
از شک دل مدتها آب رنگ عیش ریخت
سفید آیینه حیرت جوهر این عبرت است
دوش در طوفان نومیدی تلاطم کرد آه
در رهت از همت افسر طراز آبله
بیدماغ و حتم از ساز آزارم مپرس
ناله هم داشت این ساغر نمیدانم چه شد
ك حريفان نقلم اسكندر نمیدانم چه شد
کشتی دل برد بی لنگر نمیدانم چه شد
پای من سر شد ازین رهبر نمیدانم چه شد
پهلوی گردانده ام بستر نمیدانم چه شد

عرض معراج حقیقت از من ( بیدل) مپرس

قطره دریا گفت پیغمبر نمیدانم چه شد

حدیث عشق شود ناله ترخاش و لرزد
بهر نفس زدن از دل طپید نست پراشان
بخون طپیده ضبط شکسته رنگی خویشم
زسوز سینه من هر که را کشد سر حرفی
خیال چین جبینت به بحر اگر بندرد
شکسته رنگی عاشق اگر رسد بخیالش
چوشیشه دل که کشد تیغ از میانش و لرزد
چو ناخدا کسفد ربط باد بانش و لرزد
چو مفلسی که شود گنج زر عیانش و لرزد
چو بیض آب زده برخود طپدزبانش و لرزد
بموج دوده رفته با کیانش و لرزد
چوشاخ گل برد اندیشه خزانش و لرزد
قیامت است ران بلبل که از ادب کل
تو غافلی ست درین عرصه برق تازی فرصت
اگر بخرا مه و هم عرض دستگاه ضعیفی
بعرصه که شود رپفشان تهیاب خدنگت
گداخت زهره نظاره دور باش حیايت
غبار هستی (بیدل) زشرم بیکسی خود
پر شکسته کشد سر زآشیانش و لرزد
که يك وهم زند دست در عنانش و لرزد
زبان رشته کلید مغز استخوانش و لرزد
فلك چو شصت بپوسد زه كمانش و لرزد
چو شب رویی که کند بیم پاسبانش و لرزد
بخاک نیز کند باد آستانش و لرزد

حدیث کاکل و زلف تو (بیدل) ارنگارد

چو رشته تاب خورد خامه در بنانش ولرزد

حرص اگر بر عطش غیلو دارد
ناله خار خیال بوج بلاست
رنگ گل بیلو بی دماغم کرد
ساز اقبال بی تکلقی نیست
اوج بنیاد ما نگون ساریست
بر كه نمك نياز ما یارب
هر کجا نیم زین چمن دوریم
شرم آبی د گـر بجـو دارد
آه زان دل که آرزو دارد
خون این زخم تازه بو دارد
جبهی اعتبار مو دارد
موی سر سوی خاك رو دارد
داد رس بر پشاز خـو دارد
ما ومن رنگ و بوی او دارد
توشة دامن قناعت گیر
چیست این مخبر بی غنای حباب
دست می باید از جهان شستن
رواج جهان عنصری ایم
از نفس هر چه رست رفت بیاد
خاله تا كشته پاك شوان شد
(بیدل) این حرف و صوت چیزی نیست
ك این وادی آبرو دارد
سر بی مغز هم کـد و دارد
رفع آلایش این وضو دارد
جنس ما کرد چار سو دارد
ریشه ما همین لمـو دارد
زاهدان آب هم وضو دارند
خامشی معنی مکو دارد

(O)

حرص پیری نمی گذ از خروشم می کند
شرمسار طبع مجنودم که با آن ساز مجز
سر خوش پیمانه ياد نگاه کیستم
آفتابم رشته سال سحر نتافته است
نقش پای رفتگان صفر کتاب عبرت است
قامت خم طرقه زنبیل بدوشم می کند
انتقام از اختیار هرزه کوشم می کند
رنگ کرداندن بألوی مینوشم می کند
آرزو رنگست تا می خرقه پوشم می کند
دیده هر جا حلقه می یابد بگوشم می کند
عبرت حال کشان پرورشن است از ماهتاب
معنی خاصی از حرف و صوت انشا کرده نیست
فرصت هستی درین میخانه چون مهلت است
زین همه شوریکه دارد کار گاه اعتبار
برنگردانم (بیدل) از غفلت خطای زندگی
غفلتی دارم که آخر پنبه کوشم می کند
گفتگو آخر بآن لعل خموشم می کند
همچونی خمیاز یساغر کد و جوشم می کند
اندکی افسانه مجنون بهوشم می کند
گر گناهی نیست کرده شرم دشم می کند

(O)

حرصت آن نیست که در گل ز هوس و ادارد
همچ از جلوه نامدار تغافل زده ایم
دم تیغ تو نشد منفعل از کشتن ما
لاله در دامن این دشت بطوفان زده است
منکر وحشت ما سوخته حالان نشوی
لفظ کل کرده آینة معنی بر کیر
در کفن نیز همان دا من دنیا دارد
آنچـه نادیده توان دید تماشا دارد
خون عاشق چقدر آب کوارا دارد
پاس مجنون چقـدر کرد سویدا دارد
شعله در بال و پر ریخته عنقا دارد
پری اصغیست که از شیشه صفا دارد
زین چمن رنك كلی نیست نگرداند رنك
جاده در دامن صحرای ملامت جا کیست
سایه گم شده محو نظر خود شید است
مقصد ناله دل از من مد هوش مپرس
ما و من نغمة قانون خیال است اینجا
رهرو از رنج سفر چاره ندارد (بیدل)
با خبر باش که امروز تو فردا دارد
که سر مخمصه ز نقش قدم ما دارد
هر که از خویش رود در جهت جا دارد
شوق مستست ندانم چه تقاضا دارد
اثر هستی ما قطره بدر یا دارد
موج دایم از حـباب آبله پا دارد

(O)

حرف پیری داشتم افراطم دیوانه کرد
دل شکستی دارد اما قابل اظهار نیست
خانمان سوز است طرزیکه پنداد اوفتد
عالی از لاف دانش ربط جمعیت کجیست
صد جنون مستی است در خاک خرابات مرض
قلقل این شیشه رفتار مرا مستانه کرد
از تکلف موی چینی را نباید شانه کرد
اعتماد مهر خوبان بر چراغ خانه کرد
خوشه را یکسر غرور بخنگیها دانه کرد
حلقه روزها زمین ماز الخط پیمانه کرد
با رکوه نهای پیری زینامد پیکرم
پیش از ایجاد امتحان سخت جانیهای عشق
حسن در هر عضوش آغوش صلای عاشق است
هیچکس یارب جنون مغرور خود بینی مباد
تا کشودم چشم یاد پستن مز كان تماند
الزم این بر شکاف آخر کمانم خانه کرد
تیغ ابروی بتانرا در سر دما نه کرد
شمع سر تا ناخن پا دعوت پروانه کرد
آشنا نیهای خویشم از حیا بیکانه کرد
عبرت این انجمن خواب مرا افسانه کرد

عمرها (بیدل) زچشم خلق پنهان زیستم

عشق خواهد عالمارا كینیوان ويرانه كرد

حرفیهای عشق از هر کس و ناکس نمی آید
زین سعی تقدو زده است از خود طبایع را
شنای قلزم آتش ز خار و خس نمی آید
جهانی رفته است پیش از هر نفس از بس نمی آید
تلاش حرص دون طینت ندارد چاره از دنیا
موی قلعم از سر رنك آمیزی امکان
بغیر از راست صید او ازین کرکس نمی آید
عبارتها بكار طبع معنی رس نمی آید


صحیفه ۱۷۰
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

سلیمان رها کن مور هم کوه فری دارد همه کر کوه باشد باصدای من نمی آید غرور سر کشی افکنده است این خود پرستانرا بآن پستی که پیش پایخم کس نمی آید
مروج نشۀ همت درین خطها (بیدل) برون جوشیست اما از می نامی نمی آید

حسرت امشب آئین تأثیر روشن میکند رشتۀ شمعی بهر تقدیر روشن میکند چون چراغ کل که از باد سحر کیرد فروغ زخم ما چشم از دم شمشیر روشن میکند
بر بیاض صبح منقوش است تعلیم دهی موی کافوری سواد پیر روشن میکند چون بنای موج پرداز از شکستن داده اند معنی ویرانم تعمیر روشن میکند
ای شرر مفت نگاهت جلوه زار عافیت روز کار آئینۀ دلکیر روشن میکند بی ندامت حلقۀ ماتم بود قد دو تا ناله شمع خانۀ زنجیر روشن میکند
کر خیال آئینه دار اعتبار ما شود صورت خوابی صد تعبیر روشن میکند کومی هنکامه امکان جلال عشق اوست آتش این بیشه چشم شیر روشن میکند
بکذر از صیادی مطلب که صحرائی امید خانۀ برق از رم نخچیر روشن میکند (بیدل) از فانوس زخم عاقبت را نور نیست شمع پیکانی در فضا تیر روشن میکند

حسرت پیام بیکسی آخر بسیار برد قاصد نبرد نامۀ من انتظار برد قطع جهات کرده ام از التی بوریا افتادکی چو ظل رقم نی سوار برد
در مجرد وصل آب نکشتم چه فایده بی انفعالم همه جا شرمسار برد حیف از کسیکه ضبط عنان سخن نداشت تسکین زسنگ خفت وضع شرار برد
مردان زکینه خواهی دونان حضر کنید خون سکان زسنگ دم ذوالفقار برد بی رتبه نیست دعوی حق با وجود لاف منصور را بلندتر از خلق دار برد
کردن کشی زنجیر پرستان چه ممکن است انکشت هم زریزه ما نیشهار برد زین دشت جز وبال تعلق نچیده ایم این دامنی که کسوت ما داشت خار برد
قدر حضور عمر ندانست رد رقم غفلت برای سوختم زنگسار برد آئینه خانه بود تماشا که ظهور بيمار رنك بخویشم دوبار برد
آخر هوای وصل توام کرد بی سراغ چندان طپید دل که زخاکم غبار برد هستی صفای جوهر تحقیق کس نخواست هر کس نفس زحلق بيك آئينه وار برد
(بیدل) هجوم قلقل میناست نشحه یت باهر صدای از خودم این کوهسار برد

حسرت دل کرد بر ما پنجه قاتل بلند میشود دست کرم با ناله سایل بلند ما نه تنها پستی را داد رس فهمیده ایم غمر هم از موج دارد دست بر ساحل بلند
چین ابرو بنو هم جا بحث جوهر میکند تیغ از جوهر رگ کردن کند مشکل بلند سایه تسکین نازت هر کجا افتاده است سبزه چون مژکان شود از خاك آن منزل بلند
نه فلك در جلوه آمد از طپیدنهای دل ناله رقضت يارب کرد این بسمل بلند کاروان پای امکان را غبار حسرتم هرکد رفت از خویشتن کرد تا الفم در دل بلند
حرز امنی نیست جز عجز و می از نشودنما خون دهان کردن مکش زین کشت يحاصل بلند حیرت آهنگیم دل از شکوه ما هم داد دود نتواند شدن از شمع این محفل بلند
بامردور ناز او مشکل براید عجز ما کرد مجنون نارسا و دامن محمل بلند سدر او است (بیدل) کر کنی تعمیر جسم میشود دیوار چون شقفدری آب و کل بلند

حسرت زالف توام بود شکستم دادند وصل میخواستم آئینه بدستم دادند بخود شیوه نازم نه بيك ساغر رنك لفظت کردش ازان رکس دستم دادند
دلخون کشته که آئینۀ درد است امروز حیرتی بود که در روز الستم دادند صید چین جلوه باك زغبارم تا حشر که بجولان تو بيك رنك شکستم دادند
دال جولان چه زنم قطره کوهر شدهام آنقدر جهد که يك آبله بستم دادند بیم تسلیم غبار هوا رفتۀ من سجده ئی بیست بهر جا که نشستم دادند
چه توان کرد که در قافله عرض نیاز جرس آهنگ دل ناله پرستم دادند نه طلب دایره مزکز تسلیم من است دستگاه عجب از همت پستم دادند
ناوك همتم از جوشن اسباب كذشت تغافل چقدر صافي شستم دادند (بیدل) از قسمت تشریف ازل هیچ مپرس اینقدر دامن آلوده که هستم دادند

حسرت مخورم آخر مستی انشا میشود تا قدح را هیست کر خمیازه ام وا میشود جز حیا موجی ندارم چشمه آئینه ام کردمن چندانکه رو بی آب پیدا میشود
بیکه دارد بی نفسان پرده ناموس من درتکلم نام چو بو در کل معما میشود لب کشودن رشتۀ اسرار یکتائی کنیست نسخه بی شیرازه چون شد معنی اجزا میشود
نسبت تشبیه غیر از خفت تنزیه نیست شیشه میباید شکستن فتنه رسوا میشود انفعال فطرت از کم ظرفی ما روشن است قطره کر دریا چه شد تنك دريا میشود
کامها نهای دنیا کار کاه خود سریست بلفضول طبع چون خوکرد مبرا میشود پای دل دارد کز پیچ و خماین کوهسار نشه بی پرواست اما کار مینا میشود
پرده فانوس میباشد شريك نور شمع جسم در خورد صفای دل مصفا میشود نوبت موی سفید است از امل غافل مباش صبح چون کل کرد حشر آرزوها میشود
نقش نیرنگ جهان را جز فنا نقاش نیست این بناها چون حباب از سیل برپا میشود حسن سعی آئینه روشن میکند انجام را ریشه ناکشت تاخم موج صهبا میشود
زاهد از دل شوق تسبیح سلمانی برار ای زمعنی بیچبر دین تو دنیا میشود تنگی آفاق نادل دقت او هام است اثر غبارت هر چه کردم يك صحرا میشود
خلق را رو بفقا صبح قیامت دید نیست دی مجالیست زان روزیکه فردا میشود بسکه مضمونهای مکتوب محبت نازکاست خطش از بر کفتن قاصد چلیا میشود
زین ندامت خانه بیرون رفتنت دشوار نیست هر قدر دستی که میسایی بهم پا میشود کرد(بیدل) کشکو مال از دکین منفعل قلقل آخر در شکم نهای مینا میشود

حسرت در دل ازان لاله قبا می سچد که بچو دستار چین بر سرما می سچد نبض هستی چقدر کرم طپش پیمائیست موی آتش زده ر خویش چها می سچد
نأنفس هست حباب من و جولان هوس نیست آرام سر برا که هوا می سچد چدمه یزم چه فلك کوشه زندان دلت نشحه یست قامت این تنك فضا می سچد
ناله ما بچه تدبیر تواند بر خاست همچو نی صد کره آنجا بصدا می سچد تا توائیکه بمیر میرند ندارد سیری بچه امید سر از تیغ قضا می سچد
استخوان بندی اوهام زبس بیغز است از زوها همه بر بال هما می سچد صور عجز است ندامت ز شکست دل ما که بساط دو جهان را بصدا می سچد
عبرت مرك کسان سلسله خجلت ماست رشته از هم نه شود باز بما می سچد قدرت افسانه ایام نخواهد (بیدل) نفس از پی اثرها بدعا می سچد

حسن چشمم از هجوم بوالهوس محشر شود این در کلچین نباشد باغ چون بید ر شود ساده لوحیهای دل عمریست سر مشق فناست آرزو یارب مباداین صفحه را مسطر شود
خاک ارباب نظر سامان نور آکهی است سرمه باید کرد اگر آئینه خاکستر شود شوخی حرف از زبان شرمسار ما مخواه طایر از پرواز میماند چو بالش تر شود
صفحۀ دل را بپاس میتوان آئینه کرد لفظ ازيك نقطه صاحب معنی دیکر شود آسمان مشکل با سالی دهد پرواز دل بحر طوفانها کند تا قطره کوهر شود
تا توان سر عتاب از جاده تسلیم عشق خاك چون در سایه دیوار شد خوابید تر شود سایه وار از بیکسیها حیله جوی غیرتم بر سرم کز خاک هم دستی کشد افسر شود
حسرت محوری آئینم میکون برده ام سر نوشت خال من یارب خط ساغر شود ای جنون تعمیر از تشویش آسودن برا جان سخت چند خشت این کهن منظر شود
آرمیدن کو کزدم ساغتی چون کرد باد در سر خاکی هوای جهد و افسر شود (بیدل) از سرکشتکانی منزلت آوار کیست اضطرابت چند چون بر يك روان رهبر شود


صحیفه ۱۷۱ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال
حسن کلاته هوس کر تجمل شکند
نجات آمید بنظر رده تفصیل در
خواجه زرنج کروفر از چه برروی اثر
آیه اقبال بلند آبمه چون شمع مجین
دل چکد باین وما تا شود ایمن از بلا
صبح زشام همنق چشم شداز شوق جن
به که دل از ما برد بر سر کاکل شکند
جز و پرا کنده مباد آینه قل شکند
باز ندارد همه کر پشت خرانم جل شکند
کاهر ذرت بعرق شرم تتول شکند
کوه هم آخر زصدا شیشه قلقل شکند
هر که درین باغ رسد آینه بر کل شکند
بسکه بگلزار وفا میشترك افتاده حيا
شمع بساط طربت است آنکه در ین دشت تعب
در ادب بید گهران حوصله شرم محوان
از طلب هرزه درا چند دهی زحمت پا
سبزی چشم است همان جربعه کش روزعنا
فهمی را که دهند آب زتوصیف خطت
رنك كل آبد بصد اگر پر بلبل شکند
سر چوآ پای بدا مان تو غل شکند
کردن این خم دسران گر شکند غل شکند
کاش درین بحر سراب آبله پل شکند
رنك خار تومگر این دو قدح مل شکند
دود چراغش همه شب طرة سنبل شکند

چرخ محال است دهد داد دل (بیدل) ما گردش آ نجخم مکر جام تغافل شکند

حسنی که یارش آینه حیرت آب داد
بند جلوه داشت عاشق و معشوق پیش از ین
از حرص اینقدر نهم اسباب میكشم
زان کاستان که رنك كلش داغ لاله است
از بسکه مغتنم رفنی جز هوا نداشت
چون صبح در معامله گیرودار عمر
زان رنك جلوه کرد که داد نقاب داد
خودم کرده امتیاز که عرض حجاب داد
لب تشنگی سرم بمحیط سراب داد
تشکیلفت غنچه که به بوی کباب داد
گردون بنقطه شورم انتخاب داد
چندان به ایم ساده که باید حساب داد
همسایه بهار جلوه او در نظر گذشت
پرواز شوق از عربی شرم گل نکرد
آخر به گریه نشه شونم بلند شد
کم فرصتی بعرض تماشای این محیط
دائم ز رشك منتظری کز هجوم شوق
(بیدل) زآبر و طلبی دست شسته ایم
اشکی که سرزد از مزه بوی گلاب داد
حاکم غبار های طپیدن بآب داد
اشك انقدر چکید که جام شراب داد
آئینه خیال بدست حباب داد
جان دار اکر بقاصد جانان جواب داد
کاین آرزو بنای دو عالم بآب داد

حسودت کر همه آینه افلاک خواهد شد
غرور خیره چشمان در خیال لمه تیغت
زردک پیاش تمثال بینای خاك خواهد شد
مژه گروا کند نامینه وقف چاك خواهد شد
بهر جا نور اقبالت کشد سامان خورشیدی
در ان محفل که بالد نشه کیفیت جاعت
مخالف سایه وار از لوح امکان پاك خواهد شد
دماغ سر کشان از سرنگونی تاك خواهد شد

حق مشربان دمبیکه تحقیق رو کنند
مشتاق جلوه تو ندارد دماغ گل
مضمون تازه بی نقط انتخاب نیست
ای خرمت هوا نشوی غره نفس
تا حشر روسیاهی داغ خجالت است
آسوده زی که اهل فنا پیش از انتقام
خود را ز خود برند بجا تیکه او کنند
اینجا دل شکسته بیاد تو بو کنند
هر جا دلی بود کره زلف او کنند
زین دشتها که سیر خزان در دو کنند
صیدان دمیکه چون سح از دشت رو کنند
از وضع خویش خاك بحشم عدو کنند
بر دوش غیر نیکه زدردی کشان خطاست
زین گلستان بسیر خزان نیز قانعیم
برسر گذشت حسن همان به که بیدلان
حیرت متاع گرمی بازار وهم پاش
تمثال عاقبت نکند گرد ازین بساط
(بیدل) چوبار ساز جهانگیر شهرت اند
دستی مکر بگردن خود چون سبو کنند
رنك شکسته بخش بهار و بو کنند
آئینه داری دل بی آرزو کنند
یکسوست آنچه در نظرت چارسو کنند
آئیینها مکر بغباری عفو کنند
در پرده هم کزاهل سخن گفتگو کنند

حکم عشقی است که تشریف نما نپختند
بیدلان خورده جائیکه نشار تو کنند
روشنا سان جنون از اثر نقش قدمم
اعموش آن جود که از خجلت وضع سایل
نامبردن نگفت ریشۀ جولان امید
قول و فعل نفس افسانه باد است اینجا
در مقامی که شفاعت خط آمرزش هاست
داغ این لاله ستانها بدل ما پختند
نم آب که ندارند بدریا بختند
جوهر هوش بآئينه صحرا بختند
لب باظهار نیازند و باعثا بختند
به که چون تخم بسر آبله صد پا بختند
من نه آنم که به بخشند مرا یا نختند
جرم مستان بصفای دل مینا بختند
نشوان باخت بآغاز دمالغ مستان
چون سح از گرمی آن لعل بخون می غلطد
آرزو داغ امید است خدا یا مپسند
کز مزاج کرم آنت نه من میدانم
شرر یا قوت آواره دشتست مرا
محتسب گرم افسون ورع پیش مبین
به برکاه که بسته است حساب پرواز
با ل شوق مگر از نشه صهبا بختند
کرچه از شعله بیاقوت جگر ها بختند
که چگر خون شود ولشه بصیها بختند
عالی را بخطای من تنها بختند
سنك هم دامن صحر است اگر جا بختند
بی کناهی کناهی بست که آنجا نپختند
دارم امید که برنا کنستم وا نپختند

پادشاهی بجنون هیچ نفرود (بیدل) تاج گیرند اگر آبله پا نپختند

حیا محریست باصد کردش رنگم طرف دارد
تغافل الفهم چندی رفع سردیهای دوران کن
علوقادگاه آغات استقامت رنك میبازد
جدا نیستم داز خود هیچ کس مشاطۂ خودرا
بنو میدی مکن سیزنگارستان افسوسم
عرق نقاش غیرت از جین من صدف دارد
جهان حیز گرمی در خور آوار دق دارد
درین میدان کسی کرسینه دارد هدف دارد
مه تابان حضور تب دزا غوش کلف دارد
خدا ها قست از رنگی که دوشهای کف دارد
نشد روشن صفای سینه اخلاص کیشانت
دل از فکر معیشت جمع کن از غم وطن بکذر
زاقبال عرب غافل مباشید ای عجم زادان
قضا بسجدۂ ماست اوج نشه عزت
بان عجزم که می بینم شکوه جرأت (بیدل)
که دریابی بهم جوشیدن دلها چه کف دارد
اگر چهیل است و کردانش همین آب وعلف دارد
سریر اقتدار بلغ هم شاه نجف دارد
طلسم آبروی خاك در پستی شرف دارد
اکر مژکان توانی و اکنی فتح دو صف دارد

حیرت کفیل بر زدن گفتگو نشد
افسوس ناله که بگوشش رسی نبرد
عمر یست خدمت لب خاموش میکنم
اشیا مثال آئینه بی نشانی اند
بیکانه است مشرب فقروغنازهم
شادم که آ بنام شعله مو نشد
آواز دلیکه خون شد و در پای او نشد
ای بخت باز کن که نفس هرزه کو نشد
نشکفت از ین چمن گل رنگی که بونشد
ساغر نکشت کشی و مینا کدو نشد
مردیم تشنه در طلب آب تیغ او
آسایشم براه تو يك نقش پا د بست
بیدل زنیست شینم حیرت بهار عشق
وهم ظهور رسم دکر بیان خجلت است
(بیدل) چو شمع ساخت جبین نیازما
آخراز سر نگذشت و نصیب کلو نشد
جمعیم وزلف تو بکنتار مو نشد
رنك باخت دل که آئینه آ برونشد
فکری نداد رو که سر ما فرو نشد
با سجده که غیر کدازش وضو نشد

خارج از نای جنس است آنکه موزون میشود
شبنم وگل غير رسوائی چه دارد زین چمن
از جنون کروفو بر چرخ مقتر از بد سر
سعد اکر خوانی چه حاصل طینت منحوس را
قطره چون کردد گهر از بحر بیرون میشود
گریه بیدردی ماخنده مقرون میشود
کاین صدای کوه آخر گرد هامون میشود
هیچدان مسح است اکر بوزینه میمون میشود
با همه افسردگی کر راه فکری وا کنم
خامه داری دیکر وصحرا نوردی دیکر است
با کفن سازند پاك آلایش تن جسد
زین قناعت کی خواهی از صفای دل طلب
جیب حافظانه جوش ناله طون میشود
تاب دلتنگی ندارد آنکه مجنون میشود
جامه چون شدشو مکین محتاج صابون میشود
چون بصیقل میرسد آینه قارون میشود


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحيفه ۱۷۴
حرف الدال
بی تکلف نیست موقوف دو مصرع وضع بیت
جبهه ها باید که سائی زین چمن آری بدست
جا کستری نماند زما تا هوا برد
آسوده جبهه که درین معبد هوس
سیل فنای موج همان زندگی بسست
محمود دامن تو غبار نیاز من
حسن قبول جلوه باین بهانه ایست
کو قاصدی که در شکن دام انتظار
چون رو درین بساط نهم شد حانه موزون میشود
آب تا گل هر قدم رنگ دگر خون میشود
بسرمر کر سایه افتد زان خیال نقشه ها
تاکیت غافل توالیهای آهنگ شباب
( بیدل ) اشعار من از فهم کسان پوشیده ماند چون عبارت نازك افتد رنك مضمون میشود
دیگر کسی چه صرفه ز تاراج ما برد
چون شمع سجده براثر نقش با برد
مگذر تا غبار من آب بقا برد
صد صبح جا بدمینه بدوش هوا برد
کورل که جای آئینه دست دعا برد
پیغامی از تو آردو مارا زما برد
چون بازار سایه من خاك نالکون میشود
ای جنون پیای غفلت شیشه وارون میشود
نقشی مبردامدنت عریانی کزین بساط
آخر بدرد داغ کره گشت پیکرم
زین خاکدان اگر چه برد ناتوان عشق
چشمم که از غبار دلش نیست عبرتی
زاهد زسبحه لعل یقین در آتش است
هر کس ببرد کعبه دلهاش مقاصدی است
چون شبنمم بيك بار دو داغ وفا برد
صد کوی اشك بكمزه چو کان نگا برد
خود را مکر هلال به پشت دو تا برد
یارب کی التجا بدر توتیا برد
در کعبه راه در کرفی خدا برد
( بیدل ) بجز دلی که ندارد بکجا برد

خانا شدیم رنگ تنزه گل آثار دمید
دیدۀ بسته گشاد در تحقیق داشت
چشم حیران چقدر جذبه معنی آراست
نفس سوخته مشق ادب از خط تو داشت
اثر فیض ز معدومی فرصت خجلست
چون آئینه واسوخت که زنگار دمید
مژه برداشتیم و صورت دیوار دمید
آب داد آئینه چندانکه خط یار دمید
ناله ها نامه سیه ز کهسار دمید
صبح این باغ نفسی در پس دیوار دمید
دل تهی گشت ز خود کون ومکان دار میدت
تخم دل اینقدر افسون امل بار آورد
هر کجا ریخت و فا خون شهید تو بخاك
وضع بی ساخته سایه کم عیارم دارد
فرصت ناز شرار آینه حسرت ماست
باز اندیشه افشای که داری ( بیدل ) که خط از كلك توچون ناله ز منقار دمید
نقطه تا صفر برامد خط پر کار دمید
سبزه تا شبنم بودم همه زنار دمید
سبزه همچون رگ یاقوت جگردار دمید
بتکلف نتوان اینهمه هموار دمید
زین ادبگاه تبسمت بیکبار دمید

خامش نفسی خفت که بنده ندارد
خواهی بعدم غوطه زن و خواه بهستی
موج و کف دریای عدم سحر نگاریست
سپرغم زانو بهوس جمع نگردد
زین گردش رنگی که درین ساز تماشاست
جمعیت دل خواه چه دنیا و چه عقبی
آیای رقم واشده جز خنده ندارد
بنیاد تو جز غفلت آینده ندارد
بندار همه دارد و دارنده ندارد
نامحرم معنی سر افکنده ندارد
آن نیست که صد جامه در ننده ندارد
موج گهر اجزای پراکنده ندارد
پرواز رسائی که سازیم بجهدش
معیار نکرد ناز من ونیاز نفس تیز
از دلق تقویم معمای تمدن
همواری و صحرای تعین چه خیال است
موقوف عیاریست که این باغ تجدد
( بیدل) سخن اینست تأمل کی ونی زن
چون رنگ بغير از پر پرکنده ندارد
جز رفتن ازین مرحله آینده ندارد
پوشیدگی آنست که شیرازه ندارد
این تخته مجاز جنون رنده ندارد
يك ريشه بجز سر و خرامنده ندارد
من خوابده طلب مردم و او بنده ندارد

خراب کعبه تحقیق سنگ وگل نمیداند
چه افسونست یارب چشم بند پای الفت را
بیابان مرك اوهام است خلق از دور بینیها
ورحا میرود از خود روال دل نمیداند
که بلبل جز چمن پروانه جز محفل نمیداند
چه سازم پیش پامرا هیچکس منزل نمیداند
خیال این و آن حاشا که کنجد در دل مجنون
یکی در ساحل از تشویش دریا برنمی آید
چه اعجابی چه آبجائی چه امروزی چه فردائی
بلی هر کی گردید آشنا محمل نمیداند
یکی دارد وطن در بحر و از ساحل نمیداند
چو حق منظور دل شد هیچکس باطل نمیداند

خرد بعشق کند حیله ساز جنك وكريزد
نکارخانه امکان بوحشیست که گردون
ازین قلمرو حيرت چه ممکن است رهایی
دل رمیدۀ عاشق بهانه جوست برنگی
تمام سیل نهاده است روشناس چشمم
چو سبز تیغ حریف آورد بچنلك و كريزد
کند زروز وشبش صورت پلنگ و گریزد
مگر کسی قدم آشنا کند برنگ و گریزد
که شیشه گر شکنی بشنوه ترنگ و گریزد
که اشك آبله بندد بپای لنک و گریزد
به تنك سير ازین بیشتر کمان نتوان برد
کنار امن مجوئید ازین محیط که موجش
زانس طرف که بستم بقید بام صورت
سپند وار ستاده است عمر اصل در آتش
زمید نیست ز شور زمانه رو بصفایم
بنوان بموج گهر قصه تعلق ( بیدل ) مباد چون نفس از دل شود بلند و گریزد
قیامتی که زند با شدش خدنگ و گریزد
زجیب خود بدر آرد سر نهنگ و گریزد
چومومی که دلش گیرد از فرنك و گریزد
بجوش باش مبادا زند شلنك و گریزد
چو کودکی که سکی واردسنگ و گریزد

خطیکه بر گل رویشو آب میریزد
فلك ز خون شفق آتچشب بشیشه کند
خیال تیغ نگاه تو خون دلها ریخت
دمی که از دم پیغت سخن رود بزیان
شکنج حلقه دامی که جيب هستی است
درین محیط زبس جای خرمی تنکاست
بساب آب برخ آفتاب میریزد
صباح در قدح آفتاب میریزد
خفته كــه ز مینا شراب میریزد
محاق تشنه ما حسرت آب میریزد
اگر ز خویش برائی رکاب میریزد
اگر بجویش بیاد حباب میریزد
زبان نکهت گل از شرم خود خجل است
زهر چه دیده کشودم کرد و را بست
بسا که بشو ام امشب بخنبش مژه ها
بکر به منکر تر دامنان عشق مباش
توای حباب چه دل جمعی ز حسن محیط
بر آتش که نهادند پهلوی ( بیدل )
لبت ز بسکه ببوئی جواب میریزد
دل که رنگ جهان خراب میریزد
نکه زدیده چو کرد از کتاب میریزد
که اشك بحر ز چشم حباب میریزد
که چشم شوخ تو رنگ نقاب میریزد
که جای اشك شرر زین کباب میریزد

خلقیست برا کندۀ سعی هوسی چند
چون سبحه زین جاده تحقیق نهالست
یارمرة اجلاف نسازد چکند کس
در کرد منما رات مرا نیست طهیده
نی دیر پسندم نه مسجد نه خرابات
پرواز جنون کرده بیال مگسی چند
دارند قدم در سر هم پیش و پسی چند
این عالم بوج است و همین هیچکسی چند
بی کم شد من قابله مجرسی چند
گرم است همین صحبت ما با نفسی چند
کروفر ابنای زمان هیچ ندارد
کوکست بپژمرده کی اقبال خسیسان
برده است ز اقبال دو عالم کرو ناز
ترك ادب این بس که اسیران محبت
( بیدل ) بعرق شسته ام از شرم فضولی
جز آنکه کمسته است فساد و هوسی چند
در آتش یاقوت فتاده است خسی چند
با ئینکه دراز است ز پیدست رسی چند
منقار کشودند ز چك قفسی چند
مکتوب نمی داشت جنون ملتمسی چند


صحيفة ۱۷۳

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف الدال

خطوت سرای تحقیق فتانه کی باشد در بسته ششجهت باز این خانه کی باشد
گردون درین بیابان عمریست لیس و پاست این گرد باد یارب دیوانه کی باشد
بنیاد خلق امروز گرد خرابه دیدی تا مسکن تو فردا ویرانه کی باشد
بر الفت نفسها بزم هوس نچینی سیلاب را دودی پیش همخانه کی باشد
ای دور از آشنائی تا کی غم جدائی آنکس که همپناهست از است بیگانه کی باشد
بالطبع مو شگافان آشفتگی پرستند از لف کار دارد هیشانه کی باشد
دادم زخم حوادث بی توحه نیست یکدم در د شکست از ین بیش بیدانه کی باشد
خلقی بدور گردون مخمور دست و هم است این حال بر از هیچ پیمانه کی باشد
رنگم باین زوال گرخود دمیدنش چیست گرد تو کسر نکردد پروانه کی باشد
(بیدل) صر بر کلکست کز نیست سحر پرداز صور قیامت آهنگ افسانه کی باشد

خواهش از ضبط نفس گرقد می پیش شود ساغر هـ جم کاسه در ویش شود
هر که قدر پی زانو نشناسد چون اشك پایمال قدم هرزه دو خویش شود
میکشد خون امید از دل حسرت کش ما سبحه هرگه زتیغ ستمی ریش شود
لذت وصل تو از کام تمنا نرود هر مویشم کر بشل نیش شود
نیست دور از اثر غیرت ابروی بکش جوهر آئینه کرتیغ ستم کیش شود
چشم ما حلقه بگوش است ز نقش قدمی که راه تو زما یکدو قدم پیش شود
فرصت ناز غنیمت شمر ای شوخ مبیاد حسن تابد سر زلفت خطط ریش شود
آب یاقوت زآتش نتوان فرق نمود اختلاط از همه بیگانه بود خویش شود
راحت اندیش مباشید که در وادی عشق وحشت آرام نبود آهو اگرمیش شود
گفتگو کم کن اگر عافیت منظور است بحر هم میرود از خود چوهوا پیش شود
شکستی پای ز دامان تغافل که شرار رفته باشند ز نظر تا قدمم اندیش شود
رشته ساز کرم نغمه ندارد (بیدل) کرنه مضراب قبولش لب درویش شود

خود در بحرك گردن دعوی فرود کرد چون سر نماند شمع قبول سجود کرد
درسی بذل کوش که اینجا حسیبی هم جان دادنش بحسرت جاوید جود کرد
زآن غنچه خوش بآهنك کاف و نون سرزد تبسمی که عدم را وجود کرد
چندان خمار درد محبت نداشتم بوی کلی که زخم مرا مشك سود کرد
ای چرخ زحمت کره کار من مبر خواهد مقاومت سر ناخن کبود کرد
آئینه دار نقش قدم بود هستم هر کس نظر فکند بمن سر فرود کرد
شد آبیار مزرع امکان کداز من زین انجمن زبان زده شمع سود کرد
خونم بدل زبوی گلش میدرد نقاب رنگ آتشی که داشت در ین غنچه دود کرد
تا انتظار صبح قیامت امان کراست کار درنك ما نفس مرد زود کرد
هر کس چو غنچه ساخت غنیمت شمرده پس پاس دوام نوحة ما را سرود کرد
(بیدل) کتاب طالع نظاره خوانده ایم مژگان هبوط داشت تحیر صعود کرد

شود سر هوا زد هوا شرم رهنمون نشود که داغ باطبه شعله سر نگون نشود
از عدم تجسته وون هرزه میطیم بخون مغز هوش در سر کس مایه جنون نشود
در مزاج اهل جهان صد تناسخ است نهان طفل شیرا گر نخورد دون دوباره خون نشود
موج از شکست سری یافت اعتبار گهر تاغرور کم نکنی آبرو فزون نشود
صرفه بقا نبود کس دستگاه هوس خانه ای سوخته را عار و حس ستون نشود
عشق بی نیاز تو عیدی که پیش جبهه عجز نك و شیشه جافکند دست در چستون نشود
فرصت گذشته چنان ناخن دهد بعنان اینقدر بفهم و بدان آرمان کشون نشود
قدردانی همه کس زین ادا گواه تویس کر لب تو بام حیا بی عرق برون نشود
نفس خیره سر بخطا مایل است در همه جا ابنی ز لغزش اگر میکنت حرون نشود
(بیدل) از درشتی خو مشکل است وصل تو تا باکتش نبری سنك آبگون نشود

خورشید خرامید و فروغی بنظر ماند دریا بکنار دگر افتاده گهر ماند
آتشکده رفت و زکره ریخت شراری دل آب شدو قطرة خونی ز جگر ماند
آن سایه گذشت از اثر دست نوازش این نقش قدم داغ شد و خاك بسر ماند

خوش خرامان گراندیشه جولان کردند گردش رنك مرا جنبش دامان کردند
دالم من در گره حلقه افلاك نبود چون نگاهم قفس از دیده حیران کردند
بیمرامی نتوان جز مژه برهم چیدن داشتم مشت غباری که پریشان کردند
پشه امید درین دشت توان آسودن وحشتی بود که تسلیم غزالان کردند
زین چمن حاصل عشاق همین بسکه چورنك چینی از خود شکنی زینت دامان کردند
بیقرا ران ادب پرور صحرای جنون سیلها در کره آبله پنهان کردند
سعی وامانده خلق آسوی خود راه نبرد بسکه دامن ته پامال گریبان کردند
نقش بند چمن وحشت ما نیرنگیست شد هوا آئینه تا ناله نمایان کردند
بحر امکان چو گهر شوخی یکموج نداشت از پریشان نظری اینهمه طوفان کردند
جنس بازار وفا رنك نمیگیرد اند دل چه مقدار کران گشت که ارزان کردند
تا زیادم نگرانی نکشد خاطر کس سرنوشت من (بیدل) خط نسیان کردند

خوش خرامان داد طبع سست بنیادم دهید خاك من پیش از غباری نیست بربادم دهید
در فراموش خانه هستی عدم گم کرده ام یادی از کیفیت آن الفت آبادم دهید
از خیالش در دلم از رشکها خون میخورد یکسر موکاش سر در كلك بهزادم دهید
نغمه دردی بصد خون جگر پرورده اند گر دماغی هست کاهی دل بفر یارم دهید
زین تهی دستی که رسامان فقر افزوده ام صفر اعداد کمام منصب صسادم دهید
خون مشتاقان نباید بی تامل ریختن زان مژه پیش جگر کاوی بقصادم دهید
فرصت سعی فنا در تی وصال دیگر است جانکنی کز رحمتی دارد بفر هادم دهید
تا نجنبد از غبارم تهمت آزادگی بعد مردن هم كف خاكم بصيادم دهید
نیست چون آئینه دل پرده ناموس حسن شیشه مقداری بیاد آن پریزاد م دهید
بیغرامش رفته ام دور از طرنگاه وفاق گربیاد کس رسم از حال من یادم دهید
سر مه ام پیش که کم شرم آمیختنم گداخت خامشی هم بی تظلم نیست گر دادم دهید
وا کنارم دم چو (بیدل) با همین پاس و الم کو دماغ زنده بودن تا دل شادم دهید

خیالت در غبار دل صفا پردازی دارد پری در طبع سنك افسون میناسازی دارد
نمی دانم چسان پوشد کسی راز محبت را حیا هم با همه اخفا عرق غمازی دارد
مژه بکشاو بیاد هوس تا عشق آتش زن چراغ ناز این محفل شرر پردازی دارد
بیا رنگی بگردانیم مفت فرصت است انجا بهار بخودی هم یکدو دم گلیازی دارد
اگر از خود روم کو تاب نارسنگ بگردانم بآن عجزیم که با من الم بر هم طنازی دارد
بدشت و در ندیدم از سراغ عافیت گردی خیال بیدماغ اکنون گریبان بازی دارد
نقاب رنگ هر جا میدرد آئینه بیدار است شب حیرت نگاهان خوش سحر پردازی دارد
خدا کار بنای دل باحسان ختم گرداند خیال چشم او! مشب فرنك آغازی دارد
بافسون نفس مغرور هستی زیستن تا کی بهرجا این هوا گل میکند ناسازی دارد
فلك هرچند عرض ناز اقبالت دهد (بیدل) نخواهی غره شد این حیز پشت اندازی دارد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
خیال چشم که بساغر نمك می آيد
نگاروم که چو اشکم به قدم زنی
دل از فریب صفا جمع کن که آخر کار
غبار دل ز پریشانی تپش در یاب
خوش باش که کام زنی درین کهسار

که مجلسی بنظر شیشه رنگ می آيد
هزار قافله عذر لنگ می آید
ز آب آئینه ها زیر زنك می آيد
که هرچه هست درین خانه تنك می آيد
هزار شیشه صدای ترنك می آيد

محرمم چو نفس قاصد چه مکتوبم
چه محنت است که دارد کسی بترك هوس
بكموشی زوم از منت خیال را
امانت صفتا مایه ظفر گیرید
بهر تمکین که تهی کوش و فهم کم کنی

که رفتم همه جا بید رنگ می آيد
مرا کذشتن ازین کام تنك می آيد
که خضر نیز ز صحرای بنك می آيد
ز شکسته پیکار خدنك می آيد
صدای كوهتان سر بسنك می آيد

ز خود بیاد نكاه كه میروی (بیدل) که از غبار تو بوی فرنك می آيد

خیال خوش نكهان باز شوخی سری دارد
روادارد چرا بر دختر رزنك رسوائی
ندارد كرد باد این بیابان خاك افسردن
بطوفان خیال پوچ ترسم كم كنی خود را
کمالت دعوی اخلاق و آنگه منکررندان
فضولی در طلسم زندکی نتوان زحدبردن
تو خودرا از گرفتاران دل فهمیده ورنه

نجون من قیامت از کستان محشری دارد
كراز انصاف پرسی محتسب هم دختری دارد
چو بیدست و بائی چیدن دامان پری دارد
توتها میروی زین دشت وكردت لشکری دارد
زحق مكذر سپهر آدمیت محوری دارد
تپهسی آخر عرق رعشان مسطری دارد
سرا سر خانه آئینه بیرون دری دارد

من رسوای خوبانم آمده و اندیشه رضوان
بمیرت آشناشو از جهان نيك بیرون آ
درین بحر از فنا سامان وضع صدق مگذر
طرب مفت توکرباماره روئی کرده سودا
بوهم جاه مفر وز لعین زیبق ناگی
زوضع سایه ام مجریست این آواز می آید
ببودم آنقدر و اماده این انجمن (بیدل)

درین حد رستسزاهر کس سری دارد سری دارد
مژه نکشوده این خانه وحشت دری دارد
کف دست طمع زهم نهادن کوهری دارد
درین كشوره دكان كامروشان شکری دارد
نکین کر شهرتی دارد بنام ديكری دارد
که راحت كرهواییباشد ضعیفی بستری دارد
با فشاست شوقم اما كامل اشکری دارد

خیال نامداری تا کیت خاطر نشین باشد
طراوت آرزو داری زقید جسم بیرون آ
قدر جهد معيراچیست مارا در خاكش هم
غباری نیست از بست و بندموج دریارا
زچشم تر خاك انتظار شوق پرسیدم
محال است اینکه صحر از طبیعت عاريت پوشد

چه لازم سرنوشتت چون نگین زخم جبین باشد
که سر سبزی نبیند دانه تازیر زمین باشد
براحت كرزند جا آغوش بالا نشین باشد
حقیقت بی نیاز از اختلاف کفر و دین باشد
بهر خون کشته کشت احوال مشتاقان چنین باشد
سحر کرصد فلك یابد همان آه حزین باشد

درین وادی بجوید هم میسر نیست آسودن
خود مجیدن مأیست بیمقدار پروازی
نجوش درمات از خویش اگر شصتت اگر محفل
بیکلزارم من بزدند شوخی کدر دستش
فرو رو زیر خاك ای سركران نشئه حست
ندارم نشئه دیکر بچر سر كشتكى (بیدل)

همه كرجانه آئینه کردی حکم زین باشد
كند موج مارا يك نفس كرداب چین باشد
نشاط هر دو عالم يك نكاه واپیسن باشد
هجوم جوهر شمشیر چین آستین باشد
زقارون نام هم نمایست برروی زمین باشد
چو کردمید من مخمل خط ساغر همین باشد

دادعشق ازبی نیازی درس طفلانم بیاد
میشمارم تنگی این خانه مجنون مرا
زان ستمهایکه از بیداد هجران دیده ام
از تغافل خانه ناز تو بیرون نیستم
از عدم تا تسو نرم برده است فکر پستی
بعد ازین غیر از فراموشی که می یاید مرا

سرخط جمعیت پیش چشم و میخوابم بیاد
گر نباشد وسعت آباد بیابانم بیاد
میدرم پیش تو كرآید گریبانم بیاد
شیشه بودم که دارد طاق نسیانم بیاد
نيستم زانها که هستی آرد آسانم بیاد
مفت آگاهی اكر روز دو میمانم بیاد

شرم بیدردی مکر در جبه ام چیند عرق
در قرا موشی مکر جمعیتی پیدا کنم
دل کباب پرتو حسن عرقناك كه بود
زان قدر هوشی که میکردم توهم خویش جمع
با خیال رفتکان هر قالبم از بیكسی
(بیدل) آن روز می و چامم بدیگر جاست

تا نماند تنك خشکیهای مژکانم بیاد
ورنه چون موی سر مجنون پریشانم بیاد
کز هجوم اشك می آید چرافانم بیاد
چون بیادت میرسم چیزی نمیانم بیاد
كاش کردون وا گذارد باد یارانم بیاد
يكدوم بگذار تارتنگی بكردانم بیاد

بالغ بودم که پیه خوابم بعهد انشا کرد
سی مغرور ز هچوم در آگاهی زد
میشمارم قدعهد برسر دل می لرزد
کرد برواز دراندیشه پری می افتاد
فلك نقاش ازل حسن یقین میپرداخت
هیچکس نقص وضع بدو نيك مباد

نقطة اشك روان گشت و خطی پیدا کرد
خواب پنداشتم از آبله مژکان وا کرد
بای بر آبله ام کار که مینا کرد
خاك کشتش سر سودائی ما بالا کرد
نقض ما ديدو بسو بو اشارتها کرد
نسخة حيرت ما طبع فضول اجزا کرد

نقش نيرنك جهان در نظرم رنك نبست
فطرت سست پی از پیری و هم امل
دل بپرداز طرب کن که درین تنك فضا
حسن هم سو نكر دسعی نظر خود بینی است
عشق از آرایش ناموس حقیقت نکذشت
( بیدل ) از قافله كن فيكون نتوان یافت

در تمثال زدم آئینه استغنا کرد
لغزشی خورد که امروز مرا فردا کرد
خانه آینه را چید صفا صحرا کرد
آینه میخوادست تا بته کند با ما کرد
نتف ما را نمد آئینه دل با کرد
بار چشمی که توان زحمت پشت با کرد

داغ عشقم چاره چوشها کبابم میکند
کاش بر بنیاد موهومی نمیکردم نظر
کره شوم پیش باز صیح ایچاد من است
محمل و دیای جانم کو نباشد کو مباش
شکر پیری تا کجا كویم که این قد دوتا

سوختن منت گذار ماهتابم میکند
فهم خود پیش از خرابیها خرابم میکند
خنده کل تا کردم سامان كلابم میکند
بوربای فقر هم تدبیر خوابم میکند
صفر اعداد خیال او حسابم میکند

در محبت دشمن من انفعال نا کسی است
در طفولیت جانه تنك دولی افتاده ایم
نقطة موهوم اما عمرها شد ذره وار
پوست وتن انتظار مغز معنی میکشم
سایه الفتاره ام ليك التفات پستی

زان سرکو بمر داندن شرم آبم میکند
ما و تو چندانکه میبالد عذابم میکند
عشق از دیوان خورشید آفتابم میکند
آخر این چیزی که میپینی کتابم میکند
آفتابم میکند تری نقابم میکند

من نمیدانم كنیم در باز كاه كبر یا

حلقة بیرون در ( بیدل) خطابم میکند

در احتیاج نتوان برسفله التجا برد
ابر بهار رحمت از شرم آب كردید
از دیر اكر رمیدیم در کعبه سر کشیدیم
فکر و قور هیچیز افسون بی تمیز یست
هر جا زوشتایدیم داد فراغ دادیم
باید ز خا كم اکنون خط غبار خواندن
يك وايسین نكاهی میخواست رفتن عمر

دست شکسته حیف است باید به پیش پا برد
تا حسرت اجابت کل برکف دعا برد
از خون برون نرفتن مارا هزار جا برد
الوان نعمت است آن کز منع اشتها برد
پهلوی لاغر از ما تشویش بور یا برد
عمریست سر نوشتم پیری بنقش پا برد
مشاطه قدر دان بود آئینه رقضا برد

قاصد به پیش دلدار تا نام مدعا برد
دست در آستینش دلبردل نهان داشت
تدبیر چرخ خون شد در کار عقده دل
اقبال اهل همت بازی خور هوس نیست
شد قامت جو انم در پیریم فراموش
جوش عرق چو صبحم در پرده شبنم داشت
( بیدل ) گذشت خلقی محمل بدوش حسرت

مکتوب ما عرق کرد چندانکه نقش ما برد
امروز ش از کف ناز آن پیج واحتا برد
این دانه از درشتی دندان آسیا برد
نتواند از سر چرخ هرمکر و فن ردا برد
آخر عصای چوبین از دستم آن عصا برد
تادم زدم ز هستی شرم از نفس هوا برد
مارا هم آن زوق میبرد تا کجا برد


صحیفه ۱۷۰
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
در اشکی که لب تا محرم تحريك بود
عافیت چون معنی عالم بدل نزديك بود
مقصد خلق از تپیدن های موهوم ماند
بی غلط کردند از بس جاده ها باريك بود
نفع منع نه شد از هم خوردن کوس و دهل
دارو آن اعضائی در دماغ خيك بود
تا کجا عثمان بخندد بر دماغ اهل جاه
جاه و صهبای تعیین پیکر ال و نيك بود
ساز نافهمیدگی کو کت کوقاؤد چه فضل
من کجا دیدم محبت ترك ماناچيك بود
دل چه سازد جسم خاکی هم در ازش محو است
آبته پرداز که نآید خانه برتاريك بود
عشق ورزیدم ( بیدل ) باخیالات هوس
این خس پوشکم از عالم تشكيك بود

درینا طبعیكه درتیغ ادب آخته اند
بی نیازان سرو گردن بخم افراخته اند
نه فلك راخود افتاده سرو کار جدال
عرصه خالی وزحیرت سپر انداخته اند
درمقا میکه دلم دیده ودیدار یکیست
همه دانند که آئینه نیر داخته اند
چه بهار و چه خزان در چمنستان حضور
عرض هررنك كه دارند همان باخته اند
هیچو عنقا که بجز نام ندارد اثری
همه آوازه پرواز بر ساخته اند
بلبلان چمن قرب بآهنك يقين
میسر ابند و همان هم سبق فاخته اند
از ازل تا به ابد آنچه تماشا کردیم
خود تمثیلان خیال آینه پرداخته اند
کر بترك نرسیده است کسی نیست عجب
کان سوی خویش ندارند ره و تاخته اند
چاره خود سری خلق چه امکان دارد
شخصیت انجمن عیش و بغم ساخته اند
خودشناسی مرض جوهر یکتائی نیست
( بیدل) اینهاهمه شویش اند كه نشناخته اند

در بیابانیكه سعی بیخودی رهبر شود
راه صد مطلب بيك لغزیدن پا سر شود
جزوها در عقده خود داری کل غافلند
نقطه از ضبط عنان کر بگذرد دفتر شود
عشق از طبع جهان آلودگی هم محو کرد
لاف چشم تر توان زد دامنی کرتر شود
کر همه کوه بود نومید يست افزردگی
از کرانباری مبادا کشتیم لنگر شود
نال آسودن ندارد خود كدازیهای من
چون پروانه است آن آتش كه خاكشترشود
عقده کارت دلیل اختیار دیگر است
شاخ کل چون غنچه آرد رشته کوهر شود
بشکست همزمان تعمیر سودی بسته اند
فرجی وقف فنا کر آرزو لاغر شود
چاره نتواند بشان وارسا خونین دلان
زخم کل از بخیه شبنم نمایان تر شود
خاك حسرت برده دارم که مانند جرس
ناله میباید بجای باده کر ساغر شود
صاحب آئینه نتوان کشت بی قطع نفس
یکذره از زندگی تا خضر اسکندر شود
وضع همواری زابنای زمان مطلوب است
آدمیت کر نباشد هر که خواهد خر شود
(بیدل) آسان نیست کسب اعتبارات جهان
سخت افسردن بخون میباید تا خاک زر شود

درخیالت چون نكه کرم تماشا میشود
دیده پوشیده ما عينك ما میشود
سینه صافی هركجا روشن بیان مدعاست
خامشی چون حیرت آئینه کویا میشود
غنچه غافل نیست از کیفیت حسن بهار
در تامل رنکهای رفته پیدا میشود
درخت خو بخش عافیت ثمر نبود
صدای تار رك سنك جزشرر نبود
هجوم حادثه باصاف دل چه خواهد کرد
زسیل خانه آئینه را خطر نبود
غبار وحشت ما از سراغ مستغنی ست
برفتن نكه از نقش پا اثر نبود
بصالمیكه ادب محو بی نشانهاست
هوس اگر همه عنقاست نامه و رنبود
بکار کام تأمل همان دلت نفس
کره برشته کارم کم از کمر نبود
زتخت شکوه ندارم که تحمل شمع مرا
بهار سوختی هست اگر ثمر نبود
عقوبت دو جهان دل بيك تغافل است
شکست خاطر آئینه آنقدر نبود
برنك رنك روان زه نورد سودا را
بغیر آبله پا کل سفر نبود
درین محیط که هر قطره نقد با حق است
خوش آن حباب كه آهن در جکر نبود
مخواه رنك حلاوت زکفتكو ( بیدل )
نی که ناله کند قابل شکر نبود

در عشق آنکه قابل دردش ندیده اند
جزنیست کر قلمرو مردش ندیده اند
کانها که باسم بهار است ناز شان
از باد مهر كان دم سردش ندیده اند
خلق خیال باز فریبند زیر چرخ
خال ز باد تخته نردش ندیده اند
وا مانده اند خلق به هیچ وخم حسد
کیفیت حقیقت فردش ندیده اند
برسایه بسته اند حریفان غبار عجز
جولان کوه ودشت نوردش ندیده اند
سامان نوبهار کلستان ماه من
رنك پریده ایست که کردش ندیده اند
از كاو آسمان چه تمتع برد کسی
شیر سفید و روغن زردش ندیده اند
ای بیخبر زشکوه کردن شرم کوش
آخر ترا حریف نبردش ندیده اند
( بیدل ) درین بساط نما شائیان وهم
از دل چه دیده اند كه دردش ندیده اند

در غبار هستی اسرار فنا پوشیده اند
جامه عریان مارا زما پوشیده اند
ای نسیم صبح از دم سردی خود شرم دار
میرسی بی باك كانها كان قبا پوشیده اند
غنچه ها را تابحر که رق خونین میشود
در ته دامن چراغی کز هوا پوشیده اند
زین کردهای ناچیده پوشاند حباب
اینقدر دوشی که دارم بوریا پوشیده اند
کرهمه عنقا شوم شهرت كریبان میدرد
عالم عریانی است اینجا كرا پوشیده اند
راز داریهای عشق آسان نمی باید شمرد
کوهها در سرمه کردند تا صدا پوشیده اند
بیمر آگاه دامان ته رنکین میکنم
خون ما را دردم تیغ قضا پوشیده اند
ماد و عالم جلوه پیش خویش پیدا نیستم
فهم باید کرد ما را در بکا پوشیده اند
هیچ چشمی بی نقاب از جلوه اش آکاه نیست
داغم از دستیکه در رنك حنا پوشیده اند
ای هما پرواز شوخی محوزیر بال کیم
ظلمتست اینست اینجا سایه را پوشیده اند
سرنوشی داشتم در چشم کس روشن نشد
اینقدر دانم که زیر نقش با پوشیده اند
از قناعت نگذری كانها زشرم عرض جاه
دستها در مهر سنتی کنجها پوشیده اند
در سواد فقر کم شو زنده جاوید باش
در همین خاك سیاه آب بقا پوشیده اند
دوستان عیب و هنر از یکدگر پنهان کنند
دیده ها باز است اما بر حیا پوشیده اند
( بیدل) از یاران کسی بر حال مارحمی نکرد
چشم این نامحرمان کوراست یا پوشیده اند

در محنت آخر بجسانی کار بیدادم رسید
کوطپیدن سرمه شد هرکس بفریادم رسید
مکتب آفاق از بس درسکاه عبرتست
کوشمال بود هر حرفی کز استاد م رسید
سینه را از تیر دول را نیست از زخم سنان
بی قدت آن آفتی کرسرو وشمشادم رسید
دامکاه شوق چون من صید محرومی نداشت
ناله واری هم نماند از من که صیادم رسید
عشق حسنی داشت نامند با مزاجم آشنا
سیل شبنم بود تا در محنت آدم رسید
چون شرر داغ فنا نتوان زدود از طینتم
چشم زخمی بود مسدومی کزایجادم رسید
کره کوخون شو که من از پاس مطلب سوختم
تا کنم سامان آب آتش به بنیادم رسید
حسرتی در پرده نومیدی دل داشتم
سوختم با چون سپند آخر بفریادم رسید
یار دارد پرسش احوال دور افتادکان
کو فراموشی که کویم نوبت یادم رسید
سنك هم کز واشکافی باز می آید برون
این صدا از بیستون وسعی فرهادم رسید
قاصد شوق از کین نارسائی ایمن است
ناله دارم که در هرحا فرستادم رسید
شعله افسرده ( بیدل) شور خاکستراست
در هوایش هر کز فتار خود بامدادم رسید

در تماشایکه چشمم محو آن طناز ماند
نکهت کل نیز چون رنك کل از پرواز ماند
بسکه فطرتها بگرد نارسائی باز ماند
یکجهان انجام خجلت بردر آغاز ماند
نغمه ها بسیار و مادا زجهل مستمع
هر قدر بی پرده شد در پرده های سازماند
حسن در اظهار شوخی يك تغییری نداشت
چشم ها غفلت فکندند جلوه محو ناز ماند
این زمان حسرت تسلی خانه جمعیت است
بی خیالی نیست آن آئینه کز پرداز ماند
نقش نیرنك حقیقت نیدلوجدل بس است
شوق غافل بست کزچشم تماشا باز ماند


صحيفه ۱۷۶ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه حرف الدال
جوهر آئينه من سوخت شرم جلوهاش
شعله ما دعوى افسردن آخر پيش برد
جاده سر منزل مقصد خط پر کارداشت
خامشی روشن کر آئينه ديدار بود
حیرتم گل کرده بودم ليك محو ناز ماند
برشکست رنك و يشم آنچه از پرواز ماند
عالمى انجا مهيا طی کردو در آغاز ماند
باسواد سرمه پیوست آنچه از آواز ماند
هر چه‌اند عالم بر سر میکند اجزای من
صاف دل شبه هستی معرض آوردن است
یار رفت از دیده اما از هجوم حیرتش
از گداز صد جگر اشکی بعرض آورده‌ام
یار پیمان کرد پریشان از چه‌دامن بازماند
عکس هرجا جوشد آئینه از پرداز ماند
دامن از هم جلوه آئینه داری باز ماند
عبرة آخر رنك پرده‌های راز ماند

( بيدل ) ازيك و نوای ناامید لختان مپرس روز کار وصل رفت و طالع ناساز ماند

در گلستان که حسنش جلوه سرمیکند
همچواشكم حسرت اندیشی ندارد او نست
موج آبش میزند تیغ محرف بر گهر
از جنونم عالمی پوشيد چشم امتياز
راحت فرضت اگر از وهم طاقت بگذری
گل زشیم ديدة حيران بياض میکند
هر صدف ترآبرو سامان گوهر میکند
سروهر که طرز رفتار ترا سر میکند
هر که عریان میشود این جامه در بر میکند
ناتوانی هر چه آید پیش بستر میکند
پرتو طفل اشك مشتاقان زدرد بیکسی
اعتمادى نيست برجمعيت اجزاى ما
يك باران فارغ اند از تهمت آلودگی
میدهد اجزای رنك وبوی جمعیت بباد
يخود احرام گلزار خیال کیستم
گرچه در چشم غلطند خاک بر سر میکند
اين ورقها را هوای زلفت ابتر میکند
حسرت ديدار كاهى چشم ما تر میکند
هرکه درین خنده چون غنچه از بر میکند
کردش رنكم ره معشوق در میکند

حیرت اطهاریم ( بيدل) لذت تحقيق كو هیچ کس آگاهی از آئینه باور میکند

در هوای او دل هر ذره جانی میشود
لذت وصلست زیس حیرت فريب كامهاست
گر چنین دارد کمین ناز ضعف پيكرم
تنگنای کلفتی چون دستگاه هوش نیست
اوج هر فارا که بر تراز کند تشنگوست
ناله هم در ياد او سرو روان میشود
نقش پا هم مهر پا بوست دهانى ميشود
صورت آئینه ام موی میان میشود
ذره ما گر رود از خود جهانی میشود
هر که وبی آبدار خود زوبان میشود
لفظ عشق رز نام بارنك چندين علم ريخت
شوق ميباك كناه شوخی اظهار نيست
آن حنانی بچه ام کز دامن هر برگ گل
درخور جهد است حاصلها که از بهرها
در محبت بسکه مینایم شکست آماده است
خامش چون شد مکرر داستان میشود
مطلب از دل تابلپ آید فغانی میشود
نوبهار رنك عیشم را خزان میشود
سایه میسوزد نفس تا استخوانی میشود
اشك هم برس دل ما مهربان میشود

نيست ( بیدل) وضع خاموشی نقاب راز عشق سر مه هم چون در د شمع انجا زبانی میشود

در با دلان که سينه بكوهر جلا دهند
غافلنترا چوگل بسر خویش جادهند
رنك نبینی وقامت که اسیر کشمکشگان
چون شمع کل غافل تیغ آزما دهند
بد طينتى اگر بسپرد راه غفلتى جوبان زکف عنان تحمل چرا دهند

درین خرابه نه دشمن نه دوست میباشد
فهم جدائی اسباب میخورم همه کس
زان که نسخه تحقیق ما پریشانیست
تو لفظ مفتم انكارف گر معنى چيست
هر چه وارسی آنجا که اوست میباشد
همیشه نان تعلق در پوست میباشد
نظر بکشم و دل بخوست میباشد
که مغز هما همه محتاج پوست میباشد
برنج شبه مفرسا که حرف مكتب عشق
تلاش فطرت دون غیرخود نمائی نیست
غبار معبد تقوی بیارده کافيها
جبین نـسجده ندزدی که سربلندی شرم
دران جریده کمالی پشت و روست میباشد
دماغ آبله آماس دوست میباشد
کمال صدق وصفا با وضوست میباشد
بعالمی که زمین رو بروست میباشد

زنکوه روئی اخلاق نگذری ( بيدل) بهار ما اثر رنك و بوست میباشد

درین ره تا کسی از وصل مقصد کام بردارد
من آن صیدم که در عرض نماشاگاه نخچیرم
يصد مصر شکر نتوان قناعت بر مگس بستن
ندامت ساقی است انجا بفسوسی قناعت کن
هواییهای خلقا شهرتی میبندد همت را
زرفتن دست میساید نپای گام بردارد
زحیرت كاسه در بوزه چشم دام بردارد
کرم مشکل که از طبع کدا ابرام بردارد
مکر دستی که برهم سوده باشی جام بردارد
ننگین بی نشان حیف است ننك نام بردارد
درین گلشن زد و قمر دست غفلت بر چه میبری
تکلف بلندى خون مکن مشت غباریرا
دل آهنگی که یاری دارد و كمطريق طاقت
درین بازار سودی نیست جز رنج پشیمانی
برنگی سر گران افتاده ايم از سخت جانیها
که می خمیازه گردیده است ناگل جام بردارد
دماغ پستی خاکی هوای بام بر دارد
کجا میزا میساد ارزوی آتش خام بردارد
سحر هر کس دکانی چیده باشدشام بردارد
که دشوار است قاصد هم زمایيغام بردارد

هوس تسخيره مشوقان زاداری مشو (بیدل) کسی ناکن پیمان وحشیان رام بردارد

درین گلشن کدامین شعله باین تاب میگردد
كف خاکستری برجيره دار مشعله شوقم
بکوشش ریشه رامینوان ساز چمن کردن
گدازم آبیار جلوه معشوق میبا شد
بطوف عجز زحمت ميكشم خاشاك عصيانم
تسكين ميرساند انفعالى هرزه جولاني
که از شبنم مجشم لاله وكل آب میگردد
چو قمری وحشتم در پردن سنجاب میگردد
نفس از پرزدنها عاقل اسباب میگردد
کتان میسوزد و خاکسترش مهتاب میگردد
هجوم اشك تا كز بود عبرق سيلاب مگردد
هوا ایجاد شبنم میکند چون آب میگردد
دلیل عاجزان یارب از دنيست خاصی
که دارا ماده كم فرصنی در دلی دارم
زيينانی چراغ خلوت دل کرده ام روشن
بهر بان بلند افتاد از بس مدعای من
قماش عرض هستی تارو پود غفلتی دارد
جنونم دشتی واهم جنة و دریا میکند (بیدل)
غرور سجده مایل صورت محراب میگردد
که همچون اشک این پرده گرددا ب میگردد
تخيل قرش اين آيينه از سیماب میگردد
کریبان هم بدستم مطلب نایاب میگردد
که چون مخمل اكر مژكان كشائی خواب میگردد
زجوش اشك من ناطق پا كرداب میگردد

درين وادى كف پائى ز آسایش خبر دارد
بدل رو کن اگر سرمنزل امنی هوس داری
ميبرد نام را نبودگزیر از خون دل خوردن
دو بینها ست اما در شهود غیر احول را
بآهی میتوان رخت جهان خاکستری کردن
باین بی دست و پائی کیست گردد دستگیر من
که با این های نرم آبله در زیر سر دارد
نفس در خانه آیینه آرام سفر دارد
نگین دایمز نخن خونین دندان بر جگر دارد
بمژده کر میگشاید چشم از وحدت خبر دارد
که کامنتها بسامانست کر دل يك شرر دارد
مکر همچون سپند از جای خویشم ناله بردارد
نمیگردد فروغ عاریت شمع ره مستان
سلامت نیست ساز دل چه در صحراچه در منزل
کدامین دستگاه آیینه ناز است دریا را
نمیدانم چه آشوبی که در بزم تماشایت
تخم نقش نيرنك دو عالم سوخت در چشمم
حباب از حیرت کفر ستیهای زمان( بیدل)
یتون باره چشم جام سامان نظر دارد
متاع رنگ ما صد کاروان آفت بی دارد
که از افسردكیها خاك ساحل هم گهر دارد
نگاه از موج مژگان هر طرف دستی بسردارد
چراغ خانه آئینه ام برق دگر دارد
نگاهی جانب دریا به پشت چشم تر دارد

دكر لطمی ما عاجزان کجا رسد
کسی بمی نکند چاره خمار وفا
تماس خط پریار بی کمال نیست
زسی قامت خم گشته چشم آن دارم
بس است ناله ما کز بگوش ما رسد
پیامی از تو رسد تا دماغ ما رسد
دعا کنید سر ما بنقش پا رسد
که رفته رفته بآن طره دو تا رسد
بخاك منتظرانت بهار کشته اند
میکروان زغم راه و منزل آزادند
زآه بی جگر چاك پره نتوان رد
ستمکش هوس ناروای اقبالم
بيا ز چشم دهیم آب تاخنا رسد
صدا زخویش گذشته است هر کجا رسد
كلو دمیت در خانه تا هوا رسد
باستخوان رسدم کار تاها پرسد


صحیفه ۱۷۷
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
بظالم شکوه دارم و گرنه می دانم بمونشان رقمرا مو شیم درا رسید
ز کوشش است که وصلت بدامنی نرسید اگر دراز کنی دست پا رسید
بدال اینکه اصل میکشد محاسن تیغ کر است باید رسیدن مسار فضارسد
چنین که سر ف طمع کردی آرزو (بیدل) عرق بکاست اگر نوبت حیا رسد

دل از دم محبت چندین فتور دارد این باده سخت تند است در شیشه زور دارد
با انحراف هر وضع خاک نجبا هنی هست چشم تغافل اترا تقلید کور دارد
عاشق بعزم مقصد محتاج راهبر نیست پروانه در نه بال مکتوب نور دارد
کر مرد احتیاطی از خود بپاش غافل طوفان بهر مسامت چندین سنور دارد
ناقابل تواضع مگذر زبزم احباب الم از کسی که زن آب بی پل عبور دارد
از خود برآمدن نیز در کیش اهل تسلیم هم چند سر کشی نیست وضع غرور دارد
با مجرم فضائل شوخی مکن درین دشت فان برق بر سیاهی چشمی ز دور دارد
اشک ستمگزاران میبیند بخونگارا الماس معدن ما شرم از بلور دارد
کز اعم کلا هت عرض جلال شاهان کرد شکست ما هم عجز غیور دارد
تلخ است عیش امروز از گفتگوی فردا در خانه که ماییم همسایه شور دارد
تنگ است و هم تقال در جلوه گاه تحقیق مشاطه به کزین زن آئینه دور دارد
(بیدل) بکام هر چیز و جوهر است موقوف جائیکه من نیامتم غیرت قصور دارد

دل از نفس مددی یافت آه پیدا کرد پری فشاند و بآن کوچه راه پیدا کرد
گدای اثر نبر دستی اقبال درید خرقه زنگی که شاه پیدا کرد
سحر فسون تمنائی دمید در گلشن شکفت غنچه و عرض کلاه پیدا کرد
د میکه حسن کشید میل خود نمائیا زطبع سنک تواند شکاه پیدا کرد
اگرنه آئینه کرد زپرتو خورشید غنی توان کلفی هم زماه پیدا کرد

دل از نیرنگ آگاهی بچندین پیشه می افتد گره از دانه چونی واشد بدام وریشه می افتد
ندارد محمل درو حریم پروانه دیگر بجر آتش همان يك شوق حسرت پیشه می افتد
ندانم کیست خضر مقصد آوار گهایم که هر جا میروم را هم همان در پیشه می افتد
باین کلفت نمیدانم که بست اجزای مضموتم که از یادم گره در رشته اندیشه می افتد
بهر جا تر کست از جیب مستی سر برون آرد شکست رنك صهبا در بنای شیشه می افتد
دونا شو در خیال او که سعی کوهکن اینجا بکند تا صورت شیرین برای تیشه می افتد
ز درد نا امولیهای اهل دل مشو غافل که می هر ناله دار د کز چشم شیشه می افتد
مبای عشق آهو بر هوسها بر نمیدارد بمال شعله کز آتش دمی از ریشه می افتد
تغیر بال و پر شد شوخی نظاره ما را چو دل آئینه گردد بر نماشا پیشه می افتد
جهان از پر تو عشقت چراغان شد که هر خاری بقدمی میرسد چون آتش اندر پیشه می افتد
چنان در بیستونی سینه لرزم کاوتم (بیدل) که خون از ناخن من چون شرار از تیشه می افتد

دل از وسعت اگر شانی ندارد بیابان هم بیابانی ندارد
جنون ميناك از بیدستگاهی که عریانی گریانی ندارد
مخود مینال ليك از غصه خوردن تسوز آرزو نانی ندارد
کشند چون گرد باد آخر زحلقت گریبانی که دامانی ندارد
محبت دستگاه عافیت نیست تجمع ربط مژ کانی ندارد
تجمع بسمل اشك بسازم بخون غلطید تم جانی ندارد
درین دریا ندامت اعتبار است گهر جز اشك عریانی ندارد
تو خواهی شیشه بشکن خواه ساغر طرب جز رنك سامانی ندارد
محبت پیشه یک خار و خون شد که درد عشق در مانی ندارد
در دل میتوان کل ادبیت کو نکس آئینه زندانی ندارد
تعلم دوری از اصل است ورنه نفس در سینه افغانی ندارد
اگر عشق بتان کفر است (بیدل) کسی جز کافر ایمانی ندارد

دل اگر محو مدعا گردد درد در کام ما دوا گردد
محو اسرار طره او را رگ گل دام مدعا گردد
كند كرهوس سلاسل وهم کوه معراجیه هوا گردد
ما و احرام آه درد آلود هم هوا گرد را عصا گردد
طعمه دردا کر رسد در کام هر مگس هم هما گردد
کر سگاو داغ حرص با هوس کر دل گهر ادا گردد
محو کردد سواد مصرع سرو مد آهیا کر رسا گردد
دل آسوده تو مگزو سواس گرد آرد که دام ما گردد
در طلوع کمال (بیدل) ما ماه در هاله سها گردد

دل انجمن محرم ویگانه نباشد جز حیرت ادراك درین خانه نباشد
بی کب صفا صید معانی چه خیالت تا سنگ بود شیشه پریخانه نباشد
دل زانوی فکرش همه چشمست که مینا چندانکه هند بی خط پیمانه نباشد
افسون چه ضرور است بعزم مزه بستن در خواب عدم حاجت افسانه نباشد
ایوام هوس میکشیدت بر در دهقان شاهی اگر این وضع گدا یانه نباشد
عالم همه محمل کش کیفیت اشك است این قافله بی لغزش مستانه نباشد
در ساز فنا راحت عشاق مهیاست بالین وفا بی پر پروانه نباشد
چون شاه کلید سر موئی نتوان شد تا سینه چاک همه دندانه نباشد
بی ساخته حیفست که دارم بکنارش مشاطه شوق آینه وشانه نباشد
برلوج جبین پایه اقبال تعیین تا صورت رفتار تو اشکانه نباشد
وحدت چه خیالست توان یافت بکثرت چون ریشه در آیینه نمویانه نباشد
دل کرد جنون میکند امروز بیدید در خانه ما (بیدل) دیوانه نباشد

دلاوران که مہای ساز جنك خودند بهر نفس ز دل چون حباب سنك خودند
شکسته اند طلسم غبار هستی خویش کلاه فخر حبابند ليك تنك خودند
چو صبح جو هر تیغ از جبین شان پیداست زننگ آینه دار شکست رنك خودند

دل یار بخروش یارب آمد شب رفت و سحر نشد تب آمد
بی روشن و یاد حمد کردم صد گل بعیادت لب آمد
مستان همه مست در خط جام قاصد ز دیار مشرب آمد
از اهل دول حیا بجوئید اخلاق کجات منصب آمد
گفتم جو سخن رسم بگوئی هنگامه به پیش من لب آمد
اشك از مژه بسکه بی اثر ریخت رحیم ز دلت کو کب آمد
شرمنده رسم انتظارم جان که نبود برلب آمد
وضع عقلای عصر دیدم دیوانه مامؤ دب آمد
از رفتن آبرو خبر گیر هر جا اظهار مطلب آمد
راحت در کسب نیستی بود از هر عمل این مجرب آمد
(بیدل) نشدم دو چار تحقیق آئینه بدست من شب آمد


صحیفه ۱۷۸ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

دل باشکسته حق طلب رحمت چگونه ادا کند
نفس رمیده کز از خودم نشود کفیل برامدن
مشنو زساز کلعای من بجز این ترانه نوای من
بچپیدان عشوه چو بوی گل بخودی فریب شکفتگی
نه بدید ها زعیان اثر نه بکوشها زبیان خبر
نشود مقید راز دل بهوس محقق مستقل
بهزار پیچ وخم هوس گره است سلسله نفس
بغبار غفله عدم برو آنقدر که ز خود روی
نشود آب انجمن حیا بنموس دست مروتت
رگ خواب راحت عاجزان مکشا بنشتر امتحان
کف دست سوده ببیدگر چمن طراوت ( بیدل )
که چو موج گوهش از ادب نتوان آبله را کند
چو سحر دماغ طرب هوس بچه بام کسب هوا کند
که غبار بی سرو پایی من برهت نشسته دعا کند
که به نیم غنچه تبسمت ز هزار پرده جدا کند
بکشاد روزن بام ودر کسی از کسی چه حیا کند
ز غرور اثر همه ناوکت به نشان رسد که خطا کند
چقدر طبیعت ازین و آن گله که رشته رسا کند
نشد است گم دل غافلی که تلاش باك درا کند
که دق مآبده مجلسی ز طپانچه تو صدا کند
که پهلوی ستم است اگر نی بوریا مژه وا کند
که زصد بهار گل اکشفا بجمین دورنك حنا کند
(O)
دل با غبار هستی ربط آنقدر ندارد باز نفس دو دم پیش آئینه بر ندارد
محو جمال او را داند همچو یاقوت آبی که نیست موجش رنگی که بر ندارد
از ما رسائی آخر باهیچ صلح کردیم ما دست اگر نداریم او هم كمر ندارد
در عالم من و ما افسرده گیر فطرت نمرود برفقاست آتش شرر ندارد
در تنگنای گردون باید فسرد وخون شد این خانه آنچه دارد بیرون در ندارد
غواصی تأمل بی مزه معنی تست کز ما نفس ندزدیم دریا گهر ندارد
فرصت بدوش حیرت بست است محمل رنگ کس زین بهار حیرت رنگی نظر ندارد
کز وحشت غبارت غفلت کمین نباشد دامان بی نیازی چین دگر ندارد
آئینه ساخت يارنك ما را بكينه درست اين كوهسار نيرنك يك شیشه گر ندارد
افلاس عالمی را از اعتبار وا داشت دستی در آستین نیست گرکیسه زر ندارد
تدبیرکين دشمن سهل است در عرق زن در عرصه که آبست آتش جگر ندارد
نيرنك كعبه ودیر محمل کش هوس چند زانجا که مسکن اوست اوهم خبر ندارد
درد دماغ مارا برد آنسوی قیامت ( بیدل ) باین بلندی کس موی سر ندارد
(O)
دل بال پاس زد نفس مختنم نماند منزل غبار سیل شدو جاده هم نماند
افسون حرص هم اثرش طاقت آزماست آنمایه اشتها که توان خورد غم نماند
فرسود ازطپش مژه در چشم و محوشد آخر بعشق هرزه نگاهی قلم نماند
یاد شباب شیبه به پیری زیاد رفت دوزخ به ادعای که مقدور ارم نماند
شوخی مکش ببرجم بدریوزه عرق دریا دگر بچه موج طرازد که نم نماند
اکنون نشان ناوك آهيم آه كو پشت كمان شكست خمدینگه خم نماند
آرام خود نبود نصیب غبار ما نومیدی دگر که کنون تاب رم نماند
سعی امید برچه علو دست و پازند کزسر نوشت جزم خجالت رقم نماند
يرك سپند سوخته دود شرار بست آتش بطبع ساز زدو زیرو بم نماند
پوچ است قامت خرد آرایشی امل بر جم کسی چه شانه زند چون علم نماند
یاران سراغ ما بغبار عدم كنيد رفتیم آنقدر که نشان قدم نماند
(بیدل) حساب دهر رها کن چه اند کیست بسیار رفت از عدد عمر و کم نماند
(O)
دل بخورسندی اگر ترك هوس میگیرد نام عشرت ز نشاط همه کس میگیرد
زندگی شبهه هستی است که مانند حباب هر که هست آینه پیش نفس میگیرد
از ودیمت سپریهای فلك پاس منج میتوان حقه بیداد است که پس میگیرد
سرمه رنگست غبار گذر خاموشان ای نفس ناله نکردی که عس میگیرد
ناله پا بست دران شهر که ما قافله ایم سودها مفت رفیقی که جرس میگیرد
نیست اقبال جز اسباب ندامت در بار عبرت از بال هما بال مگس میگیرد
بگذر از فکر اقامت که چو چشم زدن کاروان صورت آواز جرس میگیرد
التفات ضعفا پایه اقبال رساست شعله است آتش اکر دامن خس میگیرد
قطع امید کن ازعمر که موی پیری شاهبازیست که چون صبح نفس میگیرد
طالب مخبری باش که در دشت طلب رفتن از خویش سراغ همه کس میگیرد
( بیدل ) این دامگه ازصید تماشا خالیست مفت چشمی که نگاهی بقفس میگیرد
(O)
دل بزلف يارهم آرام نتوانست کرد این مسافر منزلی درشام نتوانست کرد
باحث شوریکه وقف بسته خندان اوست رفع تلخیهای آن بادام نتوانست کرد
نیست در بحر محبت جز دل بی تاب من ماهی کوقاس غرق دام نتوانست کرد
چرخ کو مطرب از جاهم که سعی باغبان بختیگهای نمر را خام نتوانست کرد
موج گوهر باهمه خشکی نشد محتاج آب طبع استغنا نظر ابرام نتوانست کرد
اخکرما شور خاکستر نماند از سوختن این نگین شد خانه ترك نام نتوانست کرد
جوش خط باآن فسون دستگاه دلبری وحشی حسن بتانرا رام نتوانست کرد
همچو من از سردگونی طالع دارد حباب کز خم دریا می در جام نتوانست کرد
مشت خاک من هوا پرورد جولان توبود پایمال گردش ایام نتوانست کرد
همچوشبنم زین گلستان سبزه خفت بیکشم آب در آئینه ام آرام نتوانست کرد
نالها در دل فسرد اما به بخت احرام لب گرد این کاشانه صید بام نتوانست کرد
سوخت (بیدل) غافل از خود شعله تصویرما يك شرر برق نگاهی وام نتوانست کرد
(O)
دل طپید جسم از علم يقين بیگانه ماند گنج مارا خاك خورد از بسکه در ویرانه ماند
در تحیر رفت عمر و جای دل پیدا نشد چون کمان حلقه چشم ما براه خانه ماند
مدتی مجنون ما بر و هم وطن خط میکشید طرح آن سطر بیاد نقوش مستانه ماند
ساز عمر رفته جز افسوس آهنگش نداشت زان همه خوابی که من دیدم همین افسانه ماند
دلنفسرد و آرزوها در کنارش داغ شد بز مزار شمع جای گل پر پروانه ماند
سبحه آخر از خط زنار سر بیرون نبرد در کشد الفت بلندیبشه چند ین دانه ماند
شور سودای تو از دلهای مشتاقان نرفت طاقی زین انجمن ردو زدو دیوانه ماند
در خراما تیکه از شرم نگاهت دم زدند شورمستی خون شد و سر بر خط پیمانه ماند
شوخ چشمان را ادب در خلوت دل ره نداد حلقه ها بیرون در زین وضع گستاخانه ماند
آخر کارم نفس در عالم تبخیر سوخت بر سر موئیکه من تك بيزدم درشانه ماند
حال من (بیدل) نمی ارزد باستقبال وهم صورت امروز خود دیدم طومردا نماند
(O)
دل تابكيم جزپی آزار نکرده ظالم با است کز این آبله هموار نکرده
بند لب عاشق نشود مهر خموشی دزدی گرهی نیست که منقار نکرده
مطلوب جگر سو ختکان سوز و گدازیست پروانه بفکر گل و گلزار نکرده
بر نقطه دل يك خط تحقیق تمام است پر کار پزین دایره هربار نکرده
عمریست به تسلیم دو چشم چه توان کرد بر دوش کسی نام نفس بار نکرده
حیف از قدم مرد که در عرصه همت سر بازی شمعش گل دستار نکرده
بر گفتن از ان انجمن انس محال است هشدار که قاصد ز تو یار نکرده
بیرون نتوان رفت بهر کامت از ین بزم کز تنگی اخلاق دل افشار نکرده