حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

دوری از اسباب مأمن خلق پیوستن است فطرت از خودگسستن دل ببدبستن است سبحهٔ من ناله را با عقد دل پیوستن است همچو مژگان سجدەام چشم از دو عالم بستن است
تا توانی کاه کاهی بی تکلف زیستن زین تعلقها که داری اندکی وارستن است ما درختان جز بترك راستی صحبت نخواه نقش در این کنج نهادی نامنکین نشستن است
عافیت احرامی عشق ستم را رسانت شعلهارا داغ گشتن نقش راحت بستن است در گلستان خرام او زهر نقش قدم رنگها بوی گل کین ساز ادای جستن است
الفت بعد از جدائی سخت محکم میشود رشته را پیوند دشوار است تا نگسستن است کز تامل بحره سامان این دریا شود از تهی دستی گهر همچون حباب آبستن است
تا کی ای بیدرد داراحوار خواهی داشتن شیشه داری که رسنگش زدن نشکستن است سعی بیدردان بیاد هرزه گردی میرود موج خون شو ای نفس گرداب اینه ختن است
همچودرد(بیدل) آسان نیست کسب اعتبار در خور امواج انجام و ساختن خستن است
دوری معلوم از بستۀ ندامت ناو است سودن دست زلیخا درد وندیم پیشتر است عالی سوخت نفس در طلب و رفت بباد فکر نیکوبدها کن که همیش سحر است
قطرۀ ما مطلب یاردو از رنج آسود بیدماغی چقدر قابل وضع گهر است تا خموشی نگزینی حق و باطل ناییست رشتۀ را که گره جمع نسازد دو سر است
دفع خفت مکن از خلق باظهار کمال نزد این طایفه بی عیب نبودن هنر است در چنین عرصه که عاجست برافشای شوق مشت خاك تو اگر خشك فروماندن است
دعوی عشق و سر از تیغ جفا دزدیدن در رك حوصله خونی که نداری جگر است طینت راست روان کلفت تلخی نکشد کره نی لب حیدۀ ذوق شکر است
هرکس از قافلۀ موج گهر آگه نیست روش آبله پایان خیالت دگر است خواب فهمیدۀ و در قفس پروازی با اسیر وطن و مایی تو موضوع پر است
این شبستان گره بیست که بازش نکنند بتکلف هم اگر چشم گشائی سحر است ترك هستی کن و از ذلت حاجت بدرآی تا نفس باب سوال است فنا در بدر است
ما و من لعبت صنعت استاد علیم غافل شیشه صدای نفس شیشه کراست هرکجا آئینه دکان هوس آراید پر تمثال منم دید نفس در نظر است
(بیدل) از عمر تهی رسم فغان کردامدن قاصد رفتۀ ما باز تکاش خبر است
دوستان طاسی محال نامیدم رفته است داشتم چیزی ومن بودم زبادم رفته است بی نفس در ملك عبرت زنده کانی میکنم خاك برجا مانده است امروز و بادم رفته است
قتل وسواس است چشم من درین غیرت سرا همچو مژگان عمر در بست و گشادم رفته است سیر گل نذر جنون بیدماغی کرده ام پیش پیش رنك و بوها اعتیادم رفته است
اینقدر یارب نفس را با که مخموص کشیست فرصت کار تأمل در جهادم رفته است با همه بیکاری از سر خاری اتمام حرص چون قلم ناخن زانگشت زیادم رفته است
معنی ایجاد چون ماه نوم مجهول ماند بسکه دیدم کهنگی از خط سوادم رفته است تا سواد آفتاب معنیم بیشك شود مغز چشمم نقطه درندپرصادم رفته است
نقش پای عافیت چون شمع پیدا میکنم در پی این داغ اشك شعله زادم رفته است کس خریدار دل آگه درین بازار نیست آه از عمری که درسلك کسادم رفته است
برخیال خلد (بیدل) زاهدان را نازهاست لیك ازین غافل کزین ویرانه آدم رفته است
دوش از نظر خیال تو دامن کشان گذشت اشك آنقدر دویدزپی کز فغان گذشت تا بر فشاندەایم زخود هم گذشتەایم دنیاوهم توئیست که نتوان ازان گذشت
دارد غبار قافلهٔ ما امید نم از پا نشستی که ز عالم توان گذشت برق وشرار محمل فرصت نمیکشد عمری نداشتم که بگویم چسان گذشت
تاغنچه دم زند ز شکفتن بهار رفت نالاله گل کند زجرس کاروان گذشت بیرون نتاخته است ازین عرصه هیچکس وامانده‌ست اینکه توگوئی فلان گذشت
ای معنی آب شو که زتنك شعور خلق انصاف نیز آب شد واز جهان گذشت يك نقطۀ دل زا بله پا کفایت است زین بحر همچو موج گهر میتوان گذشت
کز بگذری ز کشمکش چرخ و اهلش محو نشانه است چوتیر از کمان گذشت و اماندگی ز عاقبتم بر نیاز کرد بال آنقدر شکست که از آشیان گذشت
طی شد بساط عمر بپای شکت رنگ رشتمم بيك بهار گل زعفران گذشت دلدار رفت ومن بم وامی فسوختم یارب چه برق زین آتش بجان گذشت
تمکین کجا بسعی خرامت رضا دهد کم نیست اینکه نام توام بر زبان گذشت (بیدل) چه مشکل است زدنیا گذشتنم يك ناله داشتم که ز هفت آسمان گذشت
دوش در راهت دل محو شوق آهنگ داشت سعی جولانی که نازشهای پای لنگ داشت دل بذوق جلوهات پامالی کرداست صلح ورنه این شخص جنون باسایه خودجنگ داشت
در کاشانی که حیرت فرش جولان تو بود چشم هريك گل اشوب از غبار رنك داشت بیتو از هر قطره اشکم ریخت رنك ناله آرزو در پردۀ چشمم عجب آهنگ داشت
اینهمه دام خیالستیکه برهم چیدەایم پست جرم ماوتوهمچون هستی تنك داشت جور گردون هم نکرد اصلاح سختیهای دل آسیا زین دانه کوئی زیردندان سنك داشت
با همه شور هوس بی حسن تر از آئینه ایم حیرت آنجلوه مارا اینقدرها دنگ داشت عاجتت بایقین هوم آبد چندین شور بود رنگها کرداغمدطوفان کاری نیرنگ داشت
دل شکستن شور طوفان هوسها آرمید شیشه تا خورده برسنك الحسین را بنك داشت عمر همچون سایه در اندیشه غفلت گذشت تا کبودی داشتم آئینۀ من زنگ داشت
زیر تعظیم مارا کرعناد آئینه است هر که دامن از بساط خاك چیداورنك داشت شب که حسنش بود(بیدل) ماوت تا دیش بهار غنچه تا بیدار گشتن دامنی در جنك داشت
دی بشبنم گریهٔ ما توکلی خندید و رفت از زبان اشك هم درد دلی نشنید و رفت از تماشا کاه هستی مد یا سیردل است چون نفس با بدرین آینه‌هم پیچید و رفت
شمع محفل برخوشی بست و مبنا برشکست هرکسی زین انجمن طرز دگر بالید و رفت زین بیابان هر قدم خار دگر دارد نگین رهروان را پیش پای خویش باید دید و رفت
عزم چون افتاد صادق راه مقصد بسته نیست اشك در بیدست و پایم اصر غلطید ورفت کوشش و اماندگان هرزه مجالی میبرد مرغ باقی میتوان چون آبله دزدید و فت
عالمي صد ناله پیش آهنگ امید داشت يك نگاه واپسین ناگاه بر گردید و رفت ای سحر در اشك شبنم غوطه میباید زدن کز شکست رنگ برما عافیت خندید و رفت
هیچ شبنم بر نمییارد سرز جیب رمق کز حامد گرچه گل خواهد نظر پوشید ورفت زان دهان بی نشان بوئی مر افی برده ام تا قیامت بایدم راه عدم پرسید و رفت
صبحدم (بیدل) خیال نو بهار آئینۀ از تبسم بر گل زخم نمك پاشید ورفت
دی ترقکی از شکست ساغرم گل کرد و ریخت ششه چیت کیفیت چشم ترم گل کردو ریخت شب چو شمعم وعدۀ دیدار در آتش فشاند تا سحر آئینه از خاکسترم گل کرد وریخت
خلوت رازم بهشت غیرت طاوس گشت رنگها چون حلقه بیرون درم گل کردو ریخت تاتجرد از اثر پرداخت اجزای مرا سایه هم چون مو ز جسم لاغرم گل کردو ریخت
ای هوس دیگر چه دکان قیامت چیده‌ست رگت خونین که چون گل در برم گل کردو ریخت سیر این باغتم تبدیل یکسحر فرصت نبود خندە واری تآگریبان زدرم گل کردو ریخت
سرنگون شرم عصیان را چه محنت کوه کار آبروی من زدامان ترم گل کرد وریخت داغم از اوج وحضيض دستگاه انفعال وقفت هم يكمر قيد از اخترم کل کردوریخت
سعی مژگان جزمندامت سازبرق اثری نداشت بسکه بالدم آبسا اشك از پرم گل کردوریخت صفحه‌ام پاد که آتش زد که نامز کان زدن صد نگاه واپسین از پیکرم گل کردو ریخت
هیچ فردوسی بسامان دل غم سند نیست خاك هم گزخواست زیرو زبرم م گل کردوریخت تا بپوشم (بیدل) آن گنجی که در دل داشتم عالم ویرانی از بام و درم گل کرد و ریخت


صحیفه ۹۱ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

دی حرف خرامش بلیم بال کشا رفت دل در بر من بود ندانم بکجا رفت خود داری و پابوس خیالش چه خیال است میباید از دست بخود انجا چو حنا رفت
ما و گل این باغ بهم ساخته بودیم فرصت تنک افتاد مرو برک وفا رفت پیش که گریبان درم ایوای چه سازم کان تنک قبا از برم آغوش کشا رفت
در مکتب خیال آمد و رفت نفسی بود اکنون خبر دل که دهد قاصد ما رفت فرصت شمر وهم امل چند توان زیست ای وعده دیدار قیامت بکجا رفت
هر خار که دیدم مژه اشک فشان بود حیرانم ازین دشت کدام آبله پا رفت مقدوری اکر نیست چه حاصل ز هدایت هشدار که پی با نتوان در بعصا رفت
دعوت هوسان سخت تکالیف کمین اند ای آب رخ شرم بخواهی همه جا رفت بر ما هوس بال هما سایه نیفکند صد شکر که این تک زا ندیشه ما رفت
مو کرد سفیدی دم خاموشی پیری شد سرمه خط جاده ز راهی که صدا رفت چون شمع از بس رهبر ما عجز رسابود کز سر بهوا رفت همان آبله پا رفت
تهمت کش ابرام شد افراط ندامت خجلت عرقی کرد کزین بزم حیا رفت چون رنك عیان نیست که این هستی موهوم آمد ز کجا آمد و کر رفت کجا رفت
از عمر همین قد دوتا ماند بیادم این رخش سبك سیر عجب نعل نما رفت ( بیدل ) دم هستی بنظرها سبکم کرد خاکم چو سحر از نفس آخر هوا رفت
(۰)
دیده حیرت نعاهمان را جز کان کار نیست خانه آئینه در بند در و دیوار نیست اعتیاد دور کردون بر نشاید همتم هیچو من از حلقه کوشم خط پر کار نیست
ناوای سرمه در کار ضعیفان می کنند رنك کلرا در شکست خودلب اظهار نیست میکشد چغز ولع از دستگاه اعتبار جز حم پیچ از نزوكی حاصل دستار نیست
غارفت از درد نامد شعله خاکستر نشین بر نمد پوشان غبار تهمت زنار نیست سایه انجا پرتو خورشید دارد در بغل رنك هم چون خلوت آئینه بی دیدار نیست
سند راه کس مبادا دورباش امتیاز هر دو عالم خلوت یار است و ما را با رنیست از اثرهای نفس چون صبح بوی برده ایم پیش ازین آئینه ما قابل زنگار نیست
غنجه فول چون حباب از خامشی دار دثبات خانه ما را بجزم دنای نفس دیوار نیست کر زدنیا بگذریم افسون مخفی جایل است منزل نامت اقبراء ما هموار نیست
دیده ها باز است اما خواب می بینیم و بس نامزه برهم نیاید هیچکس بیدار نیست بسکه مردم دامن احسان زهم واچیده اند (بیدل) از خست کسی را سایه بروار نیست
دیده را ترك هوسهای غنودن آبر است ورنه انجا رك خواب از مژه نزدیك تر است غنچه افسرده دل غنچه ندارد دربار وضع کل آئینه پرداز بهار د کر است
غافل از ظاهر آفاق نباید بودن آخرای بخبر این رم طلسم صورت است
دیده را که بنظاره دل محرم نیست مژه برهم زدن از دست تأسف کم نیست موج در آب گهر آئینه همواریست دل اکر جمع شود کار هوس در هم نیست
حسن را بی عرق شرم طراوت نبود کل کاغذ حاز ان گل که رو شبنم نیست درد معشوق فزونتر زعم عشاق است چاك چون سینه کند مبدل آدم نیست
موی ژولیده مدان جوهر تجرید جنون که سرافرازی قدر علم از پرچم نیست همچو ابر آبله دار عرق شرم توایم خانما کر همه برباد رود بی نم نیست
غیرت پرده غفلت بدلم دیده کاشت نانویدا نشوی آینه در عالم نیست طوطیت هیچ ره آئینه دل نشکافت تا بدانی که ترا جز تو کسی همدم نیست
ای جنون داغ شواز کلفت هریائی من دامنش داده ام از دست و کریبان هم نیست هستی عاریم سجده به پیشانی بست دوش هر کس بشه بار رود بیخم نیست
باعث وحشت جم است نفسیا (بیدل) خاك تا همنفس باد بود بی رم نیست
ذلت بکشای متا دو جرم تأمی پیش نیست جلوه ایجاد وشنی و هم خرامی پیش نیست چون نگه دو دیده صید الفت خویشم درین ورنه این بزم تحیر حلقه دامی پیش نیست
دود سودای دونی با چند پیچد در سرت اینکه میسوزد دماغت فکر خامی پیش نیست خواه ظاهر کیر و باطن خواه هستی و عدم موج این دریای حیرت خط جامی پیش نیست
آنقدر فرق ندارد این جهان تا آن جهان از نگه تابچشم بستن نیم گامی پیش نیست
راحت جاوید عشاق از فضولی رستن است سجده شکر نگه چشم از تماشا بستن است چون خروش لتمۀ کز نار می آید برون شوخی پرواز ما از ناله آموختن است
از کشاکش نیست این بال نفس فرصت تپاد کانیز يك شیشه ساعت زیا تنفسق است نشۀ آزا دی دارد غرور عاشقان نالها کردن کسی از قید هستی رستن است
تا چره زاید صبحدم کامشب بیزم تو بهار غنچه چون مینای می از خون عیش آبستن است شرمی از آزار دلها کن که در ملك وفا بهر ناموس مروت رنك هم نشکستن است
از مکافات عمل ایمن نباید زیستن سر بریدنهای ناخن عبرت و طستن است همچو اشک از انفعال دستگاه ما و من آب باید شد که آخر رستی از خود شستن است
ناتوان زین انجمن کام تماشا یافتن همچو شمع اجزای ما را با نگه پیوستن است ز انقلاب دهر (بیدل) کارم از طاقت گذشت بعد از ین از سخت جانی سنک بر دل بستن است
(۰)
راحت کجاست کروات از خویش رسته نیست در آنشبست لعل سپندیکه جسته نیست جز وحشت از متاع جهان بر نداشتییم بر ما مبند تهمت باری که بسته نیست
دیوانه تصرف دشت محبتم خاری نیافتم که بپای شکسته نیست صد رنك حیب غنچه و کل واشکافتیم رنکینی با لغت دلهای خسته نیست
افسون حیرتم و توقع نظیر نکرد پیچیده است رشته سازم کشته نیست افسرده کی بشعلۀ همت چه میکند خورشید زیر خاك هم از پاشته نیست
بال جمع کن مجاهل اسباب بر مناز کل را حضور غنچه در آغوش دسته نیست در کارخانه که شکست آب و رنك اوست کار د کر چوبستن دل دست بسته نیست
( بیدل ) بطمع بخودیت بوی راحتست رنگی شکسته که برنك شکسته نیست
راحت ما دوش در اندیشه آفت گذشت آنچه محسوب تماشا بود در عبرت گذشت زنده کی کردیم صرف امتیاز خیر و شر فرصت آگاهی ما جمله در غفلت گذشت
و هم مستقبل خلل پرداز حال کس مباد صبح ناروشن شود جمعیت ظلمت گذشت
رزق خلوت کا اندیشه روزی خوار است دانه هر گاه مزه باز کند منقار است قطره تا نشد آگاه تاصل ورنه موج این بحر گهر خیز کریبان دار است
الفت جسم صفای دل ما داد بزنك آب این آینه یکسر عرق کلکار است طرف دامان تعلق زخراش ایمن نیست مفت دیوانه که صحرای جنون بخار است
از کج اندیشی دل وضع جهان دلکش نیست خم تمثال غنوز آینه نا هموار است بر تعیین زده زحمت تحقیق مده سر سودائی سامان بگریبان بار است
در بهاریکه سر و برك طرب رنك فن است دست بر سر زدنش به ز کل دستار است ادب آموز هوس بازی غفلت پیریست سایه را پای بدامن زحم دیوار است
رنك ها بال فشان می رود و می آید این چمن عالم تجدید کهن تکرار است ای ندامت مددی کز غم اسباب جهان دست سودن هوسی دارد و پر بیکار است
(بیدل) از زنده کی آخر نتوان جان بردن رنك این باغ هوس آتش بی زنهار است
(۰)


(۹۲)
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء
رفتن عمر از رفتار نفسها پیداست
جوهرآئینه اقلیم دم تیغ و طن است
قطع سر رشته پرواز طلب نتوان کرد
بکه بی پایه کاهی نشرم دم برهن
ای غنا مکن از خجلت جولان مایم
وحشت موج تماشای خرام دریاست
عکس را گردسفر آب رخ نشو و نماست
بال اگرسلسله کوتاه کندناله رساست
آب آئینه زغش قدخم چهره کشاست
عمرها شد جوگهر قطرۂ من آبله پاست
گر ببادیکه بخود میرسدت می پیچد
ازگهر موج محال است ترآود بیرون
نرگس مست ترا در چمن حسن ادا
اعتبار محو دآتش زدنم سهل مگیر
هیچکس نیست زباند ان خیالم (بیدل)
نفس سوختۀ سینۀ چاك مجر است
گره تار نظر چشم حیا پیشه ماست
می شوخی همه در ساغر لبریز حیاست
ندم شمع از همه کس یکسره کردن بالاست
نغمه پردۀ ساز همه آهنگ جداست

رنگت بچشم لاله بساط نظاره سوخت
یارب چه سحر کرد لغافل که یار را
پیداست از نفس زدن وحشت شرار
از وحشت غبار شرر فرصتم مپرس
چون زخم کهنه که بداغش دوا کنند
از اضطراب دل نرسیدم براحتی
خویت بکام مشك دهان شراره سوخت
در لب شکست خنده بارو اشاره سوخت
گر آه کوهکن جگر سنك خاره سوخت
صبحى دمیدو سر بگریبان پاره سوخت
بیچاره دل زغیرت اظهار چاره سوخت
خوابم بدیده جنبش این گاهواره سوخت
خالت ز پرده دود خطی کرد آشکار
دریای حسن را خط او گرد حیرت است
چشم حصول داشتن از این طفل نیست
امید فال ایمن مجو از شرار من
گفتم زسوز دل فکنم طرح مصرعی
(بیدل) ذخیره مژه شد بسکه روز وصل
شوخی سپند سوخته را هم دوباره سوخت
یا موج پیچ و تاب نفس بر کناره سوخت
از مزرع سپهر که تخمم ستاره سوخت
کز برق بیم یار استخاره سوخت
مضمون بداغ غوطه زدو استعاره سوخت
در عرض حیرت تو زبان نظاره سوخت

رنك خون كل جوش و زخم تیغ کلچین بوده است
خاك کشتن فیض استقبال پابرست نیافت
از کشاکشهای موج این محیط آسوده ایم
از شرر در آتش افتاده است لعل کوهسار
با همه شوخی خیالش را ز دل پرواز نیست
باغ تسلیم محبت طرفه رنگین بوده است
خوابهای مخمل این مقدارسنگین بوده است
آبروی کوه ما کوه تمکین بوده است
سنك هم اینجا مقیم خانه زین بوده است
خانه آئینه هم بسپاد سنگین بوده است
عالی از توکست ایمان مستی تازه کرد
ما صفای وقت از فیض خموشی یافتیم
کوهکن در تلخ کامی جوی شیر ایجاد کرد
وصل چشم رفتن از خود شد دلیل مقصدم
برمیان او نچر بید از ضعیفی پیکرم
این جنون پیمانه کافر صاحب دین بوده است
بررخ آئینه ما گفتگو چین بوده است
برزبان تیشه گوئی نام شیرین بوده است
این دعارادر شکست رنگها مین بوده است
عشق بیدردانند موها ناتوان بین بوده است
حیرت حسنیم (بیدل) هر کجا افتاده ایم
سر گرانیهای ما آئینه بالین بوده است

رنك المزم ليك باوضع خوشم کارنیست
تمیز تجدید هوسها را نفس آئینه است
از کمین عیبجو آگاه باید درشدن
برد باری طینتم خاك تامل پیشه ام
غافل از سیر گلزار دل نباید زیستن
در شگفت بال دارم ناله کز منقار نیست
یکورق عمریست میکر دلم و تکرار نیست
گوشهای حاضران جزدریس دیوار نیست
غیر هستی هرچه بردوشم بندى بارنیست
هست در خون گلشنی و رنگش در بازار نیست
در تأمل بیشتر دارد روانی شعر من
اختلاط خودفروشان کریان مجاصلست
محو گشتن منتهای مقصد شوق رساست
اشك چشم کوهیم برق چراغ حیرتم
هر کجا او جلوه دارد هستی هستی مفت ماست
مصرع برجسته جز شمشیر آبدار نیست
خانه آئینه را قفلی به از زنگار نیست
چون نگه غیر از تحیر هیمه این طومار نیست
کوهکیم عمرها گردد خون طپدسپار نیست
عکس را آئینه میباید نفس در کار نیست
گر بیان ننگست (بیدل) انفعال همتیم
سنگ را هم آب گشتن آنقدر دشوار نیست

رنك کاش بهار خط از دور دید و رفت
دیگر پیام ما بر جانان که میبرد
ذوق وفای وعده ات از دل نمیرود
پرسیدم از حقیقت مرگ قلندری
گردید پیریم ادب آموز هرزگی
این وحشتی از خیال سیاهی رمید و رفت
اشكيكه داشتیم زمژگان چکید و رفت
قاصد بحر نبود که کویم رسید و رفت
گفتند بیغم توومن خوده ورید و رفت
کز تنگنای عمر جوانی خید و رفت
ازصبح این چمن نظرى چشم داشتیم
چندین چمن فسرد بخون امید ما
لبيك کعبه مانع ناقوس دیر نیست
کفلم رموز مطلب هستی بیان کنم
وامانده بود هوش درین دشت بیکران
آخر نفس بر آئینه ما دمید و رفت
رنك حنا کلی که بپر سید چید و رفت
اینجا فسانه هاست که باید شنید و رفت
تا درزبان رسید سخن لب گرید و رفت
لغزید پای سعی ورهی شد سپید و رفت
(بیدل) دو دیده الت هستی باختیم
جولان او زدامن ما چین کشید ورفت

رنگم درین چمن بهوس پرفشانده نیست
افتاده ایم در قدم رهروان بس
حسرت بشان بوسه جبین قال مینمائید
یکدار تا هوس پروبالی زند بهم
همچون سایه باش یکقلم آئینه نیاز
ای بیکسی منال بدردی که خون شوی
یعنی پر شکسته خجالت رسانده نیست
ما را که هیچو آبله پای دوانده نیست
نقش تبسمی به نگین تو کنده نیست
آنجا که جلوه است نظرها رسانده نیست
آرا که سجده جز در دین پبش مانده نیست
عمریست رنك باخته ایم و پرنده نیست
عمریست موج کوهس ما آرمیده است
گرد نيازم از سر کویت کجا روم
از حرص نی قناعتی غا کیان مپرس
میتازد از فضای هم اجزای کائنات
چون صبح این دریکه برویت کشوده اند
(بیدل) چه انتظار و کدام آرزوی وصل
نبض نگه بدیده حیران جهنده نیست
بیدل اگر پری بفشاند پرنده نیست
تاتار بنده کیست خیالی بنده نیست
این مشت خاك غير عنان فکنده نیست
یابندین غبار نفسهاست خنده نیست
چشم بخواب رفته بختم تپنده نیست

ز آهم نخل حسرت شعله بالاست
دل فرهاد آب تیغ کوهاست
زبان لال است حیرانم چه میگفت
بساط حیرت آئینه داریم
جهان نيرنك حسن بی نقابست
درین محفل که عالم اشك شمعيم
چراغ صیدم را آتش ضیاست
منز مجنون گل دامان صحراست
طلب خون شد نمیدانم چه میخواست
جبین عجز فرش خانه ماست
اگر آئینه گردی ساده گیهاست
نشاط از هر کجامد کاهشی افزاست
بخاموشی سر من سوز با بست
زموز دل توان خواند از جبینم
مشو غافل زرمن هستی من
نه تنها مأوا تو داغ جنونیم
هوس تعبیری خواب امل چند
بدریای الم ( بیدل ) حيا بم
زحیرت جوهر آئینه گویاست
مثال هر کس از آئینه پیداست
شکست این حباب آغوش دریاست
فلك هم حلقه از دود سوداست
زفرصت غافل امروز فرد است
بنای ما بآب دیده برپاست

نالش رخسار که ساغر گرفت
عشق و ناتمیش بد چاره چیست
ناله نخیزد زنی بوریا
چاره محشر و شید قیامت نشید
خانه آئینه چو من در گرفت
بار دل از دل نتوان بر گرفت
طاقت ما پهلوی لاغر گرفت
دامن ما خشك شدن تر گرفت
کورو دل بسکه نا کور شد
تن چقدر رغبت طفلانه داشت
بحر مسطو فان رضا بیدلید
ما همه زین باغ برون رفته ایم
نامه گرفتم که کبوتر گرفت
بالو پر ناله بشکر گرفت
کشتی ما هم کم لنگر گرفت
رنگ که بودیم که پر گرفت
( بیدل ) از اعجاز ضعیفی مپرس
لغزش من خامه تسطر گرفت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

زان اشک که چون شمع زچشم تر من ریخت مجلس همه رنگین شد و گل در برمن ریخت
افسون فنا خواب مهیا قدح بر آورد این آب فلك بود كه بر کوهسار من ریخت
عمریست سراغ دل گم گشته ندارم يارب بكجا این ورق از دفتر من ریخت
اشكم زتنك مايگيم هیچ نپرسید تا جرعه فشانم زمین ساغر من ریخت
چون سایه زبیمار ادب دست بدارید افتاده کی بود که بر بستر من ریخت

آهنگ شرر ریزی چو شرر در سرم افتاد تا چشم به پرواز گشودم پر من ریخت
آنروز که یارب چون دست حمایت موجش شد و سایه گل بر سر من ریخت
چون شمع پس از مرك هم دمیتم نشودم برروی من آبست که خاکستر من ریخت
فرياد که چون شمع بجائی رسیدم يك لغزش مژگان بهمه پيكر من ریخت
( بیدل ) ديت آب رخ خود ز که خواهم این خون قناعت طمع کافر من ریخت

زان خوشه که مینا كرى باغ عنب داشت هم دانه پر مجاله هزار حساب داشت
يكتائیش افزون ادب خواند بر اظهار مقراض بیان گشت زبانی که دو لب داشت
بی تجربه مكيشوف نشد نفرت دنیا تا وصل دماغ همه كس حرص طرب داشت
چیزی نمودیم که از زد بخیالی تمثال ز آئینه تحقيق ادب داشت
کر در خط تسلیم قضا سر ننهادیم پیشانی بی سجده ما چین غضب داشت

خورشید پس از رفع سحر پرده دری کرد تا کرد نفس کم نشد این آينه شب داشت
مفهوم نگردید که ما و من هستی در خواب عدم این همه عریان زچه لب داشت
از مشتری و زهره نه رنگیست نه بوئی این باغ همین خار و خس رأس و ذنب داشت
صد گره بامل هرزه شمردیم و کسی نه سر نافهم شمع همین يك دو وجب داشت
دلكير تو از منت مرهم نتوان زیست زخمیکه لب از خنده بدردید طرب داشت
( بیدل ) دل هر ذره طبیش خانه آهیست آیا پی مطلب چه قدر درد طلب داشت

ز انقلاب جسم دل رساز وحشت هاله نیست سنگ هر چند آسیا گرد دشرر جواله نیست
پرتو هر شمع در انجام دودی میکشد کاروان گر خود همه رنگست بی دنباله نیست
از غبار كسوت آزادند مجنون طینتان غیر طوق قمری اعجا چاك گریبان هاله نیست
سرمه جوشاند است عشق از منظر حرف کمست در نیستانیکه آتش دیده باشد ناله نیست

در کلستا نيكه داغ عشق منظور وفاست جز دل فرهاد و مجنون هر چه کاری لاله نیست
عذر مستان کرفسون ساحری باشد چه سود محتسب خرگرماست ای خود آن کوساله نیست
صورت دل بسته ایم از شرم دید آب شد هیچ تدبیری حریف انفعال ژاله نیست
هر کجا جوش جنون دارد تب سودای عشق ( بیدل) این جا آسمان سرپوش يك تبخاله نیست

زاهد که بادش آشنا پیمان شکست و ریخت تاشیشه بشکند دل مستان شکست و ریخت
بر دیده سپر نشاند آبروی هلال نعل سمند او که بخولان شکست و ریخت
اشکی که در خیال تواز دیده ریختم صد گوهر آبگینه عمان شکست و ریخت
تا کی بی اشك توان جمع ساختن کرومیرا تبسمت پریشان شکست و ریخت
سامان روزی از عرقی سعی مشکل است یعنی در آبرو نتوان نان شکست و ریخت
ما نشه نقش با سکلی عجز خفته ایم بر ما هزار آبله باران شکست و ریخت

شب با سواد زلف توزد لاف همسری صبحش بسنگ غرفه دندان شکست و ریخت
آن خار خار جلوه که ماتم و حسرتش در چشم آرزو همه مژگان شکست و ریخت
نیش زمانه از اثر گفتگو کداخت رنگ بهار ناله مرغان شکست و ریخت
بر سنگ میزد آینه ام تیشه خیال دیدم که رنگ چهرۀ امکان شکست و ریخت
اشکم بدوش هرزه سفيد كشيده رفت این ننگه بار سایه گریبان شکست و ریخت
( بیدل ) بکا ر رفع خماری نیامدیم مینای ما همان عرق افشان شکست و ریخت

زبان چو کج روش افتد جنون بدست است قظ محرف این خامه تیغ دو دست است
جهان چو معنی لفظ بفهم کس نرسید که این نخچیر گل کرده نیست پاهست است
نبرد چرخ مشو غافل ازخم تسلیم زمانه که توسن پر کشیده پست است

زخلق شغل علائق حضور مردن برد جدا فتاد سراز تن بفكر باست است
کمال همت وارسته ناو کی داری ز هر چه در گذری حكم صاف شست است
بگوش عبرت ازین پرده میرسد آواز که نقش طاقچه رنك رنگ بست است
گشاد کش نفس آزما تبم و دا ( بیدل ) درین محیط همه ماهیم و يك شست است

ز بس بخلوت حسن تو یار آینه است نگاه هردو جهان در غبار آینه است
کدام جلوه که محتاج صافی دل نیست بهر چه مینگری شرمسار آینه است
همه بشوخی تمثال چشم باخته ایم و گرنه حسن برون از کنار آینه است
مباش غره عشرت درین تماشاگاه تحریم آینه دار خمار آینه است
سخن زجوش حيا بر لبم کره گردید نفس زآب به بند حصار آینه است
ززنده کی همه گردنك وضۀ داریم با متحان نفس در فشار آینه است

هجوم جلد گل آغوش شبنم است اینجا بهار هم چقدر دلفگار آینه است
چنان بعشق تو لبریز جلوة خویشم که هر طرف دوم دل دو چار آینه است
تو هم زخود غلطی چند نقش پندارست کاروی کار جهان پشت کار آینه است
چه ممکن است دهد عرض هرزه تازیها همیشه موج نكاهم سوار آینه است
نگشتیم سرشکی که جلوه یار نداد گداز دل چقدر آبیار آینه است
زبی نشانی آنجلوه شرم کن ( بیدل ) هنوز رنگ تو صرف بهار آینه است

زنكه معنی مکتوب عشق پیچش داشت زبان خامه ما هر چه گفت لغزش داشت
هزار گل زچمن رفت و باز بر گردید بهار رنك چه مقدار ذوق گردش داشت
ازین چمن بجه شوخی گذشته ٩ مروز که رنك شرم نواز بوی گل تراوش داشت
حیرتم چه فسون خواند عجز بسمل من که جای خون دم شمشیر یار ریزش داشت
بجز خیال خزان هیچ نیست رنك بهار که غنچه از بررنگ شکسته بالش داشت

سحاب مزرعۀ رنگ ما و من دیدم نه سنك بود نه مینا شکست بارش داشت
بيك نظر دو جهان از عدم بر آوردی کشاد آن مژه کار اجمبه کاوش داشت
لغافل تو بیفتد دماغ صرفه ندید و گرنه دل هوس يكدو ناله ارزش داشت
دنم که بخیه از آستان دل ما بندم زبرو کعبه مکو سنك هم پرستش داشت
هزار شمع بيك حرف داغ شد (بیدل) که این بساط هوس آنچه داشت کاهش داشت

زخود رمیدن دل بسکه شوخی انگیز است چوشبنم آبله ما شرار مهمیز است
ز جنبش مژه ربط اشك میبارم که زخمه رك این ساز نشتر تیز است
هزار سنگ شرر گشت وبال ناز افشاند هنوز سعی گداز من آبرو ریز است
بطبع سنك فسردن شرار می بندد هوای عالم آسوده کی جنون خیز است
دمیده ایم چو صبح از دم گرفتاری غبار عالم پرواز ما قفس پیز است

دماغ منت عشرت گز است زین محفل خونم که خنده مینای می شکر ریز است
کدام صبح که شامم مخفت در بغلش صفای طینت امکان كدورت آمیز است
سپر هوای اقامت درین چمن مفراز بهوش باش که تیغ گذشته ی نیز است
شکست طرف حباب از محیط خالی نیست زخود تهی شده از هر چه هست لبریز است
کباب طاقتی بگذر از هوس ( بیدل ) دليل صحت بیمار حسن پرهیز است


حرف التا
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صفحه ٩٤

ز خویش مگذر اگر جوهرت شناسائست که خود پرستی عالم بهار یکتائست به نقشبندی پیش نظر نه دشنام نه در بلندی مژه ات منظر خود آرائست
بهار رهن ازل تا ابد وقت کرد رنك هنوز نغمه نی تشنه لب نائست مگر زغیب برآریم تا عیان گردیم زخود نشان چه دهد قطره که دریائست
ز مات خصم چه اسباب رفعتی آئیم جهان وهم و گمان فطرت معما یست اول از تکلف هستی جنون تسلی کرد غنی در آینه رنك بهار سودا یست
ببزم وصل جنون تا کیم ز عشق افتاد ز منع بلبل ادب کن بهار غوغا یست کسی بستر عیوب نفس چه چاره کند غبار پستی آئینه ام و رسوا یست
تپشها فلیت بطبع درشتی آفاق مقیم پرده سنك انتظار مینا یست شکست بام و در چند میکند فریاد که از هوس بدر آئید خانه صحرا یست
بعرض نیرنگی کس چه کردن افزازه حباب ما عرق انفعال پیدا یست توهم در پی چون و چرا این بنده بس است بکار خانه فرصت عدم تماشا یست
فتاده ایم براهت چوسایه جبهه بخاك ز پیش ما بتغافل نرو که چه رضا یست ز محو نیست بطبعت که چون غبار سحر اگر بباد روی پیشت اوج پیما یست
تلاش کعبه ودیرت نبرده (بیدل) بهشت و دوزخ خویشی خیال هرجا یست

ز دستشگاه جنون راز هم فاش است که جوش الهام هر قطره گهر پاش است حصول کار امل نیست جز خفت عقل ز ای ديك هوس خامی طمع آش است
غبار کلفت ازین میهمان سرا نرود که طبع خلق فضول و زمانه قلاش است چو صبح نسخه فروش ظهور آفاقیم ز چاك سینه ما راز نه فلك فاش است
شکار خانه حیرت بدیدن از زالی خیال موی میان تو كبك نقاش است جیهانیان همه مست شگست یکدگر اند هجوم موج درین بحر گره پرخاش است
ز غارت صفا ماند می رد ظالم ز پهلوی خس و خاشاك شعله عیاش است کدام شمله که آخر بخاك ره ننشست بساط رنك جهانرا شکست فراش است
همین زنده گی اسباب دام آفت نیست بخاك نیز کفن خضر راه نباش است حصار جهل بود دستگاه ما (بیدل) همان بجنگل خود آشیان خفاش است

ز ذهن قد تو جز پیچ و تاب دشوار است خیال کوزه رسد خواب دشوار است دل گداخته دعوا ترای جلوه اوست فروغ مهر تیفتد در آب دشوار است
مگر بقدر شکستن توان نمود بالید و گرنه وسعت ظرف حباب دشوار است ز اهل حال بجوئید فهم ضبط نفس که لاف دانش و فهم از کتاب دشوار است
ز حیرت آئینه ما بهم نرد مژه نگاه که پر آب است خواب دشوار است کسی بر آینه میر زنك سایه نیست بحالی که تو باشی نقاب دشوار است
سراغ جلوه یار است هرکجا رنگیست درین بهار گل انتخاب دشوار است ز دستگاه دل است اینقدر غرور نفس و فاز و قدر هوا بی حباب دشوار است
همه بوهم فرو رفته اند و آبی نیست مگو که غوطه زدن در سراب دشوار است ز انفعال سرشته تپش ما (بیدل) تری زون رود از طبع آب دشوار است

ز شور حسرت من گوش عالمی باز است نگاه پرده چشم هجوم آواز است درین طرب کده شوق ذره تا خورشید بهر چه مینگری باشکاه گلباز است
بمرك حسرت دیدار کم نمیگردد نگاه بسمل من کان تمام افراز است دل از غبار بپرداز و جلوه سامان کن صفای خانه آئینه عالم ناز است
غبار شوق کز از ذکر میدمد باشد هجوم اشك اسیران ز سبحه ممتاز است توئی که بخبری از گداز دل ورنه بآب و خون جگر سنك هم چگر ساز است
نگاه دار عنان امل اگر مردی سوار بحر بکفمرغی کرو تاز است شنید پست سر انجام کار دیدنها نگاه بکوش بدل کن که عالم آواز است
شکسته بالی و پرواز جز تحیر نیست ز رنك اگر همه افسردن آید اعجاز است کدام ناله که از جیب دل نمیبالد طلسم بیضه دماغ هزار پرواز است
فریب شعبده زنده گی مخور (بیدل) سپرده نفست و هم در میان باز است

ز غصه چاره ندارد دلی که آگاه است فروغ گوهر پیش جوشمع جانکاه است کجا برم ز راحت شکسته بالی عجز ز خویش نیز اگر رفته ایم افواه است
تپیدن رنك نداردم ذخیره اوهام چو غنچه درگر هم کرده مشت آه است قسم بطاق بلند کمان بیدادت که چون نفس بدم ناوك تو ارام است
بهستی تو امید است نیستیها را که کشته اند اگر هیچ نیست الله است ز رنك زرد ضعفیان سوختن طلبیم چراغ شعله ما را فتیله کاه است
چگونه عمر اقامت کند براه نفس گره نمی خورد این رشته بسکه کوتاه است فریب ساغر هستی مخور که چون کرداب حبیب حواش اگر سر فرو بری چاه است
بغیر ضبط نفس ساز استقامت کو مرا که شمع صفت مغز استخوان آه است بعالمی که تو باشی بقیامت هستی ما کشان غبار خیال قلمرو ماه است
بنا امیدی ما رحمتی ای دلیل امید که هیچ جا نرسیدیم و روز بیگاه است جان بدوش اجابت رساندش (بیدل) که از ضعیفی من دست ناله کوتاه است

ز فقر مایه شهادت شد آشنا انگشت بلند کرد بستان بوریا انگشت دمید سبزه بخاك درت اشارت کرد چو آفتاب دمید از جبین ما انگشت
بعرض حاجت ما نیست عجز بی زنهار دست پیش فتاده است در دعا انگشت خط است منکر اقبال کهتران بودن تو غافلی و دخیل است جاهمنا انگشت
اگر خراج زرکان نقدی میداشت چرا کناره گرفتی ز دست و پا انگشت موافقت اگر آئین همدمی میبود ز دستها ندمیدی جدا جدا انگشت
برنك شمع درین معبد خیال انداز هزار سبحه ملاید زرفت با انگشت ز وضع قامت خم پاس زحم دل دارید حذر خوشست ازین ناخن آزما انگشت
حضور عالم بیکار در شغل داشت ببر دلت ... عذری از حنا انگشت درین بساط سز کو تهان مویت حیات بدید هیچ کس از خجلتنا انگشت
همین طپانچه و مشتی است نقد غیرت مرد همو د کر کر افتاد نارسا انگشت تلاش روزی ما سنگه غالب افتاده است ز بیم او برآورده آسیا انگشت
بلندی مژه آنرا که هیچ پیش آرد پی قبول کفارد بدیدها انگشت محال بود ز اسباب یا زدن (بیدل) به پشت دست زد ناخن از حیا انگشت

ز گریه سیری چشم پر آب دشوار است خیال دامن خشك از سحاب دشوار است جنونی از دل افسرده گل نیگرد افسوس بموج آب گهر پیچ و تاب دشوار است
بغیر ساغر چشمم که اشك باده اوست گرفتن از گل حیرت گلاب دشوار است به الفظ دانم و بی معنی اینقدر دانم که گر سخن ز تو باشد جواب دشوار است
فسون عقل نگردد حریف غالب عشق کشان کرو ود از ماهتاب دشوار است زوال وهم خزان و بهار معنی نیست فسرده گی ز گل آفتاب دشوار است
ز عمر فرصت آرام چشم نتوان داشت ز برق و باد وداغ شتاب دشوار است پل گذشتن عمر است قامت پیری اقامت تو به پشت حباب دشوار است
تپی طپد دل خون گشته در غبار هوس مرغ قبیوه بجام شراب دشوار است خروش دهن شهیدی وداع راحت گیر باین فسانه سر و برگی خواب دشوار است
بوصل حیرت و در هجر شوق حایل ماست بهوش باش که رفع حجاب دشوار است حیا ز کف ندهد دامن ادب (بیدل) گرفتن گهر از مشت آب دشوار است


حرف التاء

غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمة

زلف آشفته سرى موجة دریای من است
لالة دشت جنونم از جگر سوختگی
عجزم بی طاقتی بست که چون ريك روان
صبح بالد پر طباوش مکرر گردید
غنچه باغ جنون از دل من میحندد
عمر ها شد بدر مشق كدورت زده ام

تار قانون جنون جادة صحرای من است
داغ برتی ز گلستان سویدای من است
صد جرص در كره ابله پای من است
صفحه آتش زده ام فصل تماشای من است
داغ چون شبنم گل پنبه مینای من است
چین کلفت خطی از صفحه سیمای من است

برق جمعيست که در خرمن من میسوزد
بسمل شوقم و از شرم نگاهم خجلت
چرخ اگر داد غبارم بهوا خواهم شد
فیض دلگر می آهیست گل زنده گيم
از دماغ چمن حسرت شمشیر توام
ذره ام ليك بجولان هوايش ( بيدل )

سلك گردیست که در دامن مینای من است
همچو خون در جگرت غلغله پیمای من است
که جهان عرصه بالیدن اجزای من است
شمع افسرده ام و شعله مسیحای من است
زخم نادیده چو گل ساغر صهبای من است
قسم بی سرو پائی بـر و پای من است

زنده گانی از نفس آفت بما افتاده است
آرزو از سینه بیرون کن زکلفت ها برا
در علاج ای طبیب مهربان زحمت مکش
هم چو بیدی سرويك شهيد عشق چیست
شوخی انداز شبنم نك گلزار حياست
اضطراب موج آخر محو گوهر میشود

طرفه سیلی در پی تعمیر ما افتاده است
بالمی درین دام در دام بلا افتاده است
در دول عمریست از چشم ودا افتاده است
از سر افتاده اینجا خونبها افتاده است
خنده حسن از عرق دیدن بنا افتاده است
در کمین ما دل بی مدعا افتاده است

تنگ گرد آفاق را بچیدن رو در نفس
نافس با قفسم جسم خساعرا آرام نیست
اقامت دشت پیمانی کند بچون گرد باد
دیده آبله فرش راه خاکساری کرده ایم
معنی در آب سر از صورت ندارد کیست
عالمی شد (بیدل) از سر گشتگی پامال پاس

گر بددل می سوزد آتش در گیا افتاده است
مشت خاك ما بدا مان هوا افتاده است
هر كجا يك حلقه از زنجیر ما افتاده است
از نفس تا موج دل هان بوریا افتاده است
از تواضع سایه بال هما افتاده است
تخم ما هم در خم این آسیا افتاده است

زنده گان در جگر خار است و در پاسوزن است
ماجرای اشك و مژگان تا کجا گیرد قرار
زحمت تدبیر بیش از کلفت واماندگیست
ناتوانان ناگزیر الفت یکدیگر اند
خلق از وضع جنون ما بحیرت دوخت چشم

آتش با قیست در پیراهن ما سوزن است
ما سرابیم آبله عالم سرا پا سوزن است
زخم خار این بیابانرا مداوا سوزن است
نی تکلف رشته را از همت عما سوزن است
هر کجا گل میکند عریانی ما سوزن است
لاف آزادیسیت (بیدل) تهمت وارستگان

سر بصد کسوت فرو بردیم و عریان بجاست
میکشد سر رشته کار غرور آخر بعجز
جامه آزادی آریان پست بر خود دوختن
طبع سر کش از ضعیفی ساز اجو الماست
تا که هستی گرم بیرون از تشویش امل
شوخی ما مجرد بر مسیحا سوزن است

وضع رسوا نیکجا داریم کو با سوزن است
گر همه امروز شمشیر است فردا سوزن است
سرورانرین آرزو در جمله اعضا سوزن است
عاجز قاتل همان در لاغریها سوزن است
ورنه یکسر رشته باید تافت تا سوزن است

زنده کانیست که جز مرگ سرا نجام نداشت
قدر دان همه چیز آینه منظر نیست
سیم کیفیت عبرتگاه امکان کردیم
پختگی چون نفسین برج خلل می افگند
سر زانوی ادب میکده راز که بود

گرفتی بود نفس صبح کسی شام نداشت
دردم از حاصل و صليست که پیغام نداشت
نقش با داشت هوائیکه سر بام نداشت
ريك هموار يطبع از تمر خام نداشت
عیش این حلقه تسلیم خط جام نداشت
(بیدل) از و هم فسردی چه تعلق چه وفاق

دل بر کار هوس ضیم غبارم کرد
سایه یارب و صرف طرب جای حیاست
فاش بی جرات آهك بطلب می بردیم
هیچکس چشم بجمعیت دل باز نکرد
دل وفا خواست جوانش بتغافل دادی
طایر رنك كمين قفس و دام نداشت

ساده با بود نگین غم ننگین نام نداشت
گل سر و برك شكفتن زر و ام نداشت
نیک را عیب ادب جامه احرام نداشت
این گلستان گل کیفیت بادام نداشت
داد تحسين طلبان این همه دشنام نداشت

زنده گی تمهید اسباب فناست
مست و مخمور خیال از خود روید
خاك درو کعبه ام منظور نیست
هر چه از دنیا و عقبی بشنوی
دور گردان دکه و دم میدان کشید
تا ابد از نیستی نتوان گذشت

بنام من افسانه خواب فناست
شش جهت یکعالم آب فناست
اشك ما را سجده محراب فناست
حرف تا مفهوم القاب فناست
عمر شاگرد رسن تاب فناست
خار این وادی گل از آب فناست

غافلان ناچند سودای غرور
اینکه امواج نفس نامیده ایم
خواه هستی و اثمر خواهی عدم
آنچه زین دریا نمی آید بدست
ما نفس سرما بکان بر بسته ایم
(بیدل) از طور جنون غافل مباش

جنس این دکان همه باب فناست
چون حباب مجیده گرداب فناست
غنچه ها در رهن مضراب فناست
گوهر تحقیق نایاب فناست
بیششمان عباد سیلاب فناست
خاك برسر کردن آداب فناست

زنده گی را شغل پرواز طنا جزوتن است
بگذر از اندیشه یوسف که در کنعان ما
از فسون چشم شد عالم الفت مپرس
نقش هستی جز غبار دقت نظاره نیست
غیر خاموشی دلیل عجز نتوان یافتن
آن گران سنگی که نتوان از رهش برداشتن

یا قفس مرغیست کز هشت از خود رفتن است
بالسم پیرهن یا جلوة پیراهن است
آینکه فریاد عدد ا دارد امشب امشب یا من است
ذره را آئینه کزهت چشم روزن است
شعله ما با زبان دارد سراپا گردن است
چون شرر خود را بيك چشم از نظر افکندن است

نبض افکار اکندار و شور چندین اضطراب
هیچکس سر بر نیاورد از گریبان عدم
جز تعلق چیست مد و حشت تجرید هم
رجنون زن گر کند نیکی لباس عافیت
شوق ما را ای طلب پامال جمعیت مخواه
لاله سو دائیست (بیدل) ورنه در گلزار دهر

همچو تار ساز در دل هیچ و در لب شیون است
شمع این ر و از د از خاکستر خود روشن است
هر قدر از خود برائی رشته این سوزن است
غنچه را بعد از دریدانی گریبان دامن است
خون بسمل گردیدن نقش مدعاکشیدن است
هر کجا داغیست چشمتش بردل ما روشن است

زنده گی معذره جولان ماست
هر کجا سر و تو جولان میکند
مفت راحت گیر تو میهای طبع
این صدف ها یکقلم بی گوهر اند
در ترر آئینه اشیا گم است
میتواند و حشت انداز کشند
بکفروش تازم از حیا، علی

خاك ما گل کرده آب بقاست
چشم ما چون طوق قمری نقش باست
سنك چون گردد ملایم مومیاست
عامی دل دارد اما دل کجاست
اقتضای هر چه بینی انتهاست
ناله در نایاب مطلب رساست
نخچه پیکار دایم در حناست

ما جنین بدست و پاشهای عجز
خاك کشتیم و همان محو تو ایم
شکوه سامانندنی میز ان دهر
از ضعیفی صید مایوس مرا
باید اول کانت از هستی گذشت
باد روی کیست غیزه کرده ام
( بیدل ) از آفت نسیان دلم

بسمل ما را طپیدن خون بهاست
آینه رفت از خود و حیرت بجاست
مایه حلم از توبـدستی صـداست
حلقة فتراك محراب دعاست
جادة دشت محبت از دهاست
طفل اشکم صد چین رنگین قباست
خون شدن معراج طاقهای ماست


صحيفه ٩٦
غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف التاء

زنده گی شوخی کمین و میست فرصت گیر و دار مسجد میست
پوست برتن دریدن محک هیچسو ماهی جدائی در میست
پاس پیموده ام زنامه مپرس جادو مینای اشك چشم نمیست
هم بخون يك نگه تغافل زن اگر آئينه قابل ستمیست
برفلك میتوان شد از تسلیم پایه عزت هلال خمیست
بسکه تنك است عرصهٔ امکان چون نگاهم طرف روی قدمیست
عجز خوش استقامتی دارد بار به آسمان بدوش خمیست
بر خود که خاك پای توام خاك پای ترا بخود قسمیست
هر کجا عشق چهره پرداز است سایه هم صورت سیه قلمیست
(بیدل) از دامگاه صحبت خلق سر کشیدن بجيب خویش دمیست

تردماغی نقد هزار آزار است هر قدر نم شمری بسیار است
بشبنم زار من و ما خم سندییم چه توان کرد نفس بیکار است
خاکساران جبین حسرت اند سبزه و گل ززمین بسیار است
در عدم نیز غباری دارد حاکم آئینه جوهر دار است
تا رسائی قفس شکوهٔ کیست خامشی پیچش صد طومار است
چون جرس کاش بقول ترسیم ناله مال اثر بیقرار است
دل جمعی که توان گفت کجاست غنچه هم يك سر و صد دستار است
از سعی مکشیدام آبله پاست خار این ره مژه خون بار است
حسن نادیده تماشا دارد مرزه برداشتن دیوار است
پیش ما معذورم از الفت دل بر نفس آبنه نا هموار است
غنچه را خنده و پرواز یکیست بال مادر گره منقار است
مرده هم فکر قیامت دارد آرمیدن چقدر دشوار است
(بیدل) از صنعت تقدیر مپرس زلف ياريم وشب ما تار است

ز نقش پاتو کاینجا دار آئینه است بساط روی زمین راهوار آینه است
بیاد جلوه نظر باختیم ليك چسود که این گل از چمن اعتبار آینه است
توان ز ساده دلی گشت نسخهٔ تحقیق که خوبی و زشت جهان در کنار آینه است
کدورت از دم هستی کشد دل آگاه نفس بچشم تأمل غبار آینه است
مباش غره عشرت کزین نما شاکام تحیر آینه دار خمار آینه است
اگر زجوهر آئینه پست دام بدوش چرا زدوش و حیرت شکار آینه است
بدستگاه صفا کوش کز دلی داری همین فروغ نظر اعتبار آینه است
بروی کار نباید هنر زصاف دلان که عرض جوهر خود زنگبار آینه است
همه بشوخی تمثال چشم باخته ایم وگرنه حسن برون از کنار آینه است
سخن زجوش حيا برلبم گره گردید نفس زآب بپند حصار آینه است
ز غصبهای بد و نيك این جهان (بیدل) دلی که صاف شود درشمار آینه است

زهی چمن ساز صبح فطرت تبسم لعل مهر جویت
سحر نسیمی وزامد از در پیام گلزار وصل در بر
هوائی مشق انتظارم زخاك كفتن چه باك دارم
بجستجو هر طرف شتابم همان جنون دارد اضطرابم
زکاشت ریشه نخندد که چرخنی افسرده کی پسندد
بعشق نازد دل هوس هم بياك از شعله خار و خس هم
باین ضعیفی که با ردردم شکسته در طبع رنك زردم
زسجده خجلت آور من چه ناز خرمن کند سر من
اگر بهارم تو آبیاری و گرخرا غم تو شعله کاری
کجاست مضمون اعتباری که (بیدل) انشا کند نثاری
زبوی گل ناوای بلبل فدای فهمم که گفتگویت
چو رنك رفتم ز خویش دیگر چمرنك باشد نشار بویت
هنوز دارد خط غبارم شکسته كلك آرزویت
بزیر پایت مگر بیابم دلی که گم کرده ام بکویت
چو ماه نو نقش جام بندد لبی که ترشد بآب جویت
رساست سر رشته نفس هم بقدر افسون جستجویت
بگرد نقاش شوق گردم که میکشد حسرتم بسویت
که خواهد از جبهه ترمن چو گل عرق کرد خاك كويت
زحیرت من خبر نداری ببارم آینه رو برویت
بمداغم پیکر نزاری پیشکشم پیش کار مویت

زهی خجلان حیرت کلام هوش تسخیرت دماغ موج می آشفته نيرنك تقريرت
شکایت نامه بیداد محو بال عنقا شد هنوز از ناله ام پرواز میخواهد پر تیرت
جهانی در تغافل خانه نازت جنون دارد چه سحر است اینکه در خوابی و بیدار است تعبیرت
خیال صید لاغر انفعالی در کمین دارد زشرم خون من خواهد عرق رو آینه شمشیرت
دو عالم رنك و يك گل اختراع صنع ناز است این قیامت میکشد كلك فرنگستان تصويرت
حديث شکوۀ این ساده کی نتوان رقم کردن گهر حل کردنی دارد مداد كلك تحريرت
گرفتار و فا نشك رهایی بر نمیدارد همه گر ناله گردم بر نمی آیم ز زنجیرت
نمیدانم چه دارد با شکست شیشهٔ رنگم نگاه مخموری هنگامۀ میخانه تعمیرت
تحیر کز همه آئینه سازد دشت امکانرا نمیگردد حریف وحشت تمثال نخجیرت
بپیری کشت (بیدل) طرز انشای تو شیرین تر ندانم اینقدر لعل که قد آمیخت باشیرت

زهی مخموری عالم کش از حسرت جاعت زبانها تاشکای ساغر کش خميازه نامت
بطوفان خانه خورشید ظلمت در نمیپاید زحسق تا کستن نیست نتوان بست احرامت
بچشم کم نگه بینید سیه روزان الفت را بصد خورشید میتازدسحر پرورده شامت
تلاب از موج تلخی در کنار ناز می غلطد سخن را زیب دیگر میدهد انداز دشنامت
بفکر سایهٔ سودای ما یارب که پردازد دو عالم يك جنون زارست از شور دو با دامت
نفس را دام راحت خلوت آئینه میباشد نگردی غافل از دلهاییکه مطلوبست آرامت
غزال کرد چین پیکانه کار اجزای رنگت را هنوز امید سربزیریست در اندیشه خامت
که میداند حریف ساغر وصلت که خواهد شد كجا پيمانه پر کردیم از سر جوش پیغامت
کنون گز پرده رنگم بچندین جلوه عریانی چه مقدار آنقبای بازشك آمد براندامت
شکیبائی و اعشام چشم است زنجیر گرفتاری غمی باشد برون پرواز ما از حلقهٔ دامت
بطوفان بهار توخطیها غوطه زد آخر جهان از سایه سرو تو نایافت لب بامت
نه از کیفیت آگاهی است این و عظت ای زاهد همان تعلیم چغزیست فریاد لب بامت
مزاج هرزه تازت آنقدر و حشیست ای غافل که از وحشت رمی کر حو دلجان و حشت کند را مت
چه می پیچی زدوی جهل بر طول امل (بیدل) که موهومیاست چون تار نظر آغاز و انجامت

زهی هنگامهٔ امکان جنون ساز غریبانت زمین و آسمان يك جا نز دامن تا گریباتت
کدامین راه و کو منزل بکام تازی ای غافل بفکر دشت و در میردی و در جیب است میدانت
به پیش باطنی بینی چه افسونست تحقیقت زبان خود نمی فهمی چه نیرنگست عرفانت
پي تحقيق كردی میکنی از دور و بینا بئ ندانم اینقدر در خود که افتاده است دامانت
كتاب معرفت سطری زدرس فهم مجهولت دوعالم آگهی تعبیری از خواب پریشانت
به انداز تغافل تا بکی خواهی جنون کردن غبار انگیخت از عالم بیای خفته جولانت
نه غیری خوانده افسونت نه لیلی کرده مجنونت همان شوق تو مفتونت همان چشم تو حیرانت
شهادت تاز مو زغیب بر پی پرده يدا نجا اگر میکشتی آگاه از گشاد و بست مژگانت
جهانی نقش بستی ليك ننمودی بکنی( بیدل ) باین حیرت چه مکتوبی که نتوان خواند عنوانت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

درد کردون طبع آزادی توان برخاست جای ثابت این کشید صدانی برخاست من که دیدم باز تعلق در طلسم خشك بود یکشرر آزاده از خود جدائی برخاست
عجز رفت و آمد دزدی از دل ما سر نزد کاروان بگذشت و آواز درائی برخاست اینکه مینالم عرض شکوه بیدردی است ورنه از ما ناله درد آشنائی برخاست
آشتی خود با خدا بسیار کز طوفان پاس عالمی شد غرق دست ناخدانی برخاست در هجوم آباد ظلمت سایه بر پی آبرو است مفت خود فهمید اگر اینجا همائی برخاست
مطلب را مایه شهرت همان دست تهیست با چید رنك بود از نی نوائی برخاست خوش نگون بختم که در محراب طاق ابروش دیده او را یکمژه دست دعائی برخاست
دعبا کر غفلت رواج جهل باشد باک نیست جلوه پیرنك بود آئینه زانی برخاست خاطر ما شکوه از جور کردون سر نکرد بارها بشکست و زین مینا صدانی برخاست
کز زمین برخیزد از خالقش بافتاده است زین طلسم عجز چون من ـمصائی برخاست در هوای مقدمش (بیدل) خاك انتظار نقش پا گشتیم ليك آواز پائی برخاست

زین ده بارو دماغ دل هستی ما عبث نیست کاغذ آتش زده محشر کم فرصتی است زير فلك آغلطن خجلت مهانی هم زنده کی خضر هم بابنقدر نفس تهیست
آنهمه باشمعه نیست غافل جادو جنونم کوس دوجل مركباست چون شب عرس تباهست خاك از سعی غبار پر فامکنش چست بار سجده نمیداشت شهباز عالم دون همتیست
قدر غبار تن هیچ نه چیده ایم بازۀ دیگر کجاست شیشه ما ساعتیست چشمت اگر باز شد محو خیالات باش فهم تماشا کر است آینه هم حیرتیست
تهمت اعمال زشت تنك حقیقت مبند آرش ابلیس نیست ليك حسد لعنتیست آینه در زنگبار جلوه ندارد ز رنگ محرم بد طینتان قابل بی حرمتیست
نخل که از آبیار اربرو بارش میرس گرچه بحرمن کنیم حاصل شمع ثقبیست بم شیرین حو کی ناخدی جیب شرم گر عرق آئینه شد نك ادب کسبویست
شمع نسوزد چرا بر سر پروانها بت بپر هند آتش سنگین ستیست تاب و تب موج و کف خارج دریا غباد قصۀ كثرت نخوان (بیدل) ما وحدتیست

زین سال و ماه فرصت کارت منزه است مر کان دمیکه سایه کند روز بیگه است تاکی غرور چید ز دو واچیدن هوس در خانه این بساط که افکنده نه است
سعی نفس چو شمع به پستیست رهبرت چندانکه ریسمان تو دارد اثر چه است بی وهم پیش و پس گذر ای قاصد عدم خواهی دو چار امن شد آئینه درره است
فرصت بکسلست عالم سود و زیان کشی این ما و من چو عمر شرد يك ذگه است اقبال مرد کار مکافات طم نیست زین فلكه كز توافل ادبار آگه است
افسون چاه میکند آخر نجاتت چون آستین دراز کی دست کوته است انکار عاجزان مکن ای طالب کمال در ناخن هلال کلید در مه است
از معنی صفای بت برهمن مپرس این دام راه نیست همان الله الله است (بیدل) تأملی که درین بزم شیشه را يكسر صدای ریختن اشك قهقه است

زین عیار است جنون مجنونی بن ناموس نیست شیشه کو دررنك طوفان کن پری طاوس نیست انداز آئینه دار رنك انداد است وبس هر كجا لبيك و امزدد نقس ناقوس نیست
لحظه یعنی گر خواهی ظاهر و باطن تراش ریشه جز شمع در پیراهن فانوس نیست تا مجدد جلوه دارد شیأ معنی بجاست کی بفهمد و هم بیداربای کو مانوس نیست
دامن صحرای مطلب بسکه خشك افتاده است آب رو ها در جبین میرود محسوس نیست از دماغ رفتگان دل جمع باید داشتن كان همه آواز باجز در کف افسوس نیست
در مجلت مرگی هم چون زنده کی دارد بدست این ورق هم چند و کر دو خطش معکوس نیست نشاه لب بند لذشت از وصل معشوقان هند هیچ سنگی در برهمن زاده کان چون بوس نیست
تاز پیچ و تاب موجم پاگهر افتاده است آنچه میخواهد غنا در دل مایوس نیست بسکه (بیدل) ساز ناموس محبت نازك است شیشه ات می نكذردش بشکنی بی کوس نیست

زین من و سلۀ ده گی سپر فنائی کرده رفت بر مزار ما دوزیری های حالی کرده رفت عجز طاقت بی گذشتن نیست زین سحرا سراب سایه برخاک از جبین مالی شنائی کرده رفت
در خروش بیحسابان جنون ننگو از نیست دل سپندی بود در محفل صدائی کرده رفت دوستان از خود پسی نیستی برخاستند گرد ما هم خواهد ایجاد عسالی کرده رفت
عیب هستی نیست چندان جامه پوشیدنقتی چشم اگر بندی توان بیدقتائی کرده رفت کس کرفتار تعلقهای وهم و ظن مباد صياد مرغان بند تعلیم جرئی کرده رفت
شخص هستی جز جنون شوخ چشمی باند است هر چه رفت از چشم ما بیدل بلائی کرده رفت باد پیمائی چوشمع انجا اقامت میکند رهروانیرها سراغ زدرپائی کرده رفت
عمر از کم مایه گیهای نفس باکس نساخت میزبان شد منفعل مهمان دعائی کرده رفت خجلت نا پایداری مزد سعی زنده گیست کرهمه شد صواب انجا خطائی کرده رفت
در حریم عشق غیر از سجده کس را بار نیست با ما اکنون يك تنازلی قضائی کرده رفت خلق را ذوق عدم زین انجمن نا کام برد فرصت ما نیز خواهد عزم جانی کرده رفت
تا قیامت ساغر خمیازه میباید کشید حلق این بزم بی صبا جزائی کرده رفت داغ غیرتم که امشب کاعذ آتش زده بر مزارم خنده دندان نمالی کرده رفت
(بیدل) از غفلت پلعمید شکست دل مکوش در دل دیوانه طرح بیائی کرده رفت

ساده کی ما را اسیر فکرهای خام داشت تا تخمیر بود در آئینه عکس آرام داشت گرمی بزم آرزو تشویش جانکاهی بود ماهیان را تشنۀ قلاب حرص نام داشت
از ادای ابدویت لطف نیکو فهمیده ایم این کف رنك فریب از روشن بارام داشت دل نه امروز از صفا فال سیر می میزند در کدورت نیز این آئینه عیش شام داشت
ماز خود داری عبث خون طلبجوشیدیم در صدای ناله بسمل عافیت پیغام داشت دل مصفا گرد از خونابم بطوق جلوه زد آینه دروش حيرت خانه احرام داشت
بی پرو بالی طپش فرسوده پرواز نیست هر کسی انجا بقدر عاجزی آرام داشت در تذب انلکم آخر حسرت دل قطره زد رنگ صهبای گره بدین سلیغ جام داشت
چون عرفی زین غبارت بی نه است از حیا ما ادا کردیم هر کس باز خجلت وام داشت بسکه(بیدل) بطبعم عرض شهرت عالم است جان کشیها سنگ هم در آرزوی نام داشت

ساز تو کمین نغمه بیداد شکستیست در شیشه این رنك پریزاد شکستیست کوهر ز حباب آنهمه تفریق ندارد همجاست سری در گره باد شکستیست
تصویر محیر رنك سلامت نفروشد صورت گرما جلوۀ بهزاد شکستیست پیچ و خم مجزیم چه بار و چه ندین بالیدن امواج پاسندار شکستیست
چون رنك چه بام بلند ارنکه ندارد از خویش فرا دوختن من باد شکستیست شبها دل عاشق طپش پاس ندارد هر شیشه اشك متمر ب فریاد شکستیست
(بیدل) نخوری نشوۀ تعمییر سلامت ویرانی بنیاد تو آباد شکستیست

سایۀ دستی اگر ضامن احوال ماست خاك ره پیکرست کزر ما برخاست دل بینوا نمیشد ایم از هوس ما میرس باهمه یگانه است آنکه بیما آشناست
قانع معاش خودیم غفلت فاش خودیم غیر تراش خودیم آینه از ما جداست آنسوی این انجمن نیست مگر و هم و ظن چشم نپوشیده عالم دیگر کجاست
دعوی طاقت مکن تا نکشی تنك عجز آبله پای شمع در خود ناز عصاست کرنه از اهل صدق دامن پاکان مکیر آیینه و روی زشت کافر و روز جز است
صبح قیامت دمید ورۀ امکان ندید آیینه ما هنوز نیم فقع حیاست در پی حرص و هوس سوخت جهانی نفس ليك نپرسید کس خانه عبرت کجاست
بسته تلاش جنون جام طلب زد بخون آبله با کنون کاسۀ دست کداست هستی تاقت قفس نیست صفا بخش کس در سر راه نفس آینه بخت آزماست
قافله حیرت است موج كهر تا محيط ای امل آواره کان صورت رفتن کجاست معبد حسن قبول آینه زار است و بس عرض اجابت مبر بی طلبها دعاست
کیست درین انجمن محرم عشق غیود ساخته بیچون نیم آئینه در کربلاست (بیدل) اگر محرمی دنج لك و دو مبر در عرق سعی حرص خفت آب فناست


سفینه ( ٩٨ ) غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الثاء

ستم شريك من پاس خم شدن ستم است حریف عذر هزار آرزو شدن ستم است
مرا بحسرت آئينه رحم می آید طرف باین همه زشت و نکو شدن ستم است
زحرص ذلت حاجت بهیچ در مبرید بشرم تشنه لب آبرو شدن ستم است
بسجده خاك شود محو يك تميم باش عرق فروش دوام وضو شدن ستم است
بکار گاه عناصر دماغ میسوزم چراغ خیمه سر چارسو شدن ستم است
دلیست در بغلت پا کن و تسلی باش چو آهوان ز هوا نافه جو شدن ستم است
قضا نیگشته ز دزدیم محرم باد داشت برنك بال بیفشانده بو شدن ستم است
ترسیس کاهله ام از نظر نهان شده ام هنوز پیش میان تو مو شدن ستم است
دل آب میشود از نام وصل خامو شم ادب پیام حدیث مگو شدن ستم است
بهجر زنده ام آئینه پیش من مگذار جدا زیاد بخود رو برو شدن ستم است

ز خویش در نگذشت است هیچکس (بیدل) بوهم دور مرو و من او شدن ستم است

سخت جانی از من محزون کجا برداشست زنده کانی بیتو این مقدار لنگر داشتست
در رهت چون نقش پا از من صدایی برنخاست پهلوی بیمار الفت طرفه بستر داشتست
زینبها از رشته جمعیتم لبریز فروغ اینقدر بالیدنم پهلوی لاغر داشتست
ناتوانی هر کسی انشا کرد در کار باش غنچه پیکان هم خاریدن سر داشتست
دست برهم سودن ما آبله آورد بار چون صدف بحاصل ما نیز گوهر داشتست
دلمعما کی جهان تسخیری آمد تا زنیست آینه صیقل زدن ملك سكندر داشتست
خار خار موج در خونم قیامت میکند خنجر نازت نمیدانم چه جوهر داشتست
حسرت مستان این بزم از فضولی میکشم تا مراکز باشد عرق هم می بساغر داشتست
چون نگین را از ها جمع است در مزکان من گرهمه خوابیده باشم باشم بر داشتست
نیست جز نا محرمی آثار این زندان سرا خانه زنجیر یکسر حلقه در داشتست
چون ثریا پاکردن سوده ایم از عاجزی آه از خاك ما را تا کجا بر داشتست
بیدل از خورشید عالمتاب باید وا رسید یکدل روشن چراغ هفت کشور داشتست

سرخط درس کمالت منتخب دانی بس است از کتاب سا ومن سطی عدم خوانی بس است
کافرین محفل چراغ عاقبت روشن کنی پرده فانوس رازت چشم قربانی بس است
رفته از خود اقامت آرزو بیهات چند نقش پاگردیدنی و بر انه بندانی بس است
نیست از خود رفتن ما قابل باز آمدن کوچه هارا رنک زرد رنگ کردانی بس است
امتیاز محو او پر آب و گل موقوف نیست عنصر کیفیت آئینه حیرانی بس است
چند باید چیدن ای غافل بساط اعتبار از متاع کار و بارت آ بجه نت When is است
تا توان از خجلت اظهار هستی آب شد از لباس هستی يك اشك عریانی بس است
عجز بنیادت کز ال انصاف دارد پایم از رعونت اینکه خود را خاك میدانی بس است
در محیط انقلاب اعتبارات فنا کشتی درویش ما ر یپست طوفانی بس است
ای حباب اجزای موجی ساختیم از خود رفتم يك تامل وارا کز با خود فرویانی بس است

وخط تسلیم رو ( بیدل ) بگلشند هلال وی سپر آسهات نیش پیشانی بس است

سرشکم لمعه ء شروا کیست جگر آبلیه دار شبانه کیست
دلم گرمست فانوس خیالت نفس نالم پر پروانه کیست
خوشی ناله می کاهید میرسید ندانم تا آشنا بیگانه کیست
نمیارد بیاد من فراهم نگاهش جیگر افسانه کیست
کداز دل که می بیند ندامت عرق پرورده دیوانه کیست
بسیری هم طپیدیم افسوس که دنیا بازی طفلانه کیست
جنون می جوشد از طرز کلامم زبانم لغزش مستانه کیست
زمو درقم ولی بوی نبردم که رنگم گردش پیمانه کیست
ندارد مندرج امکان دمیدن تبسم آبیار دانه کیست
نسوزم رنك کروا غماز کردیم زخود رفتن ده هانسانه کیست
دل عاشق بصلحت نمیزد خموشی وضع کستا خانه کیست
بد و و کعبه کارت چیست (بیدل) اگر فهمیده دل خانه کیست

سرکشیها بمرك را هبر است گردن موج را حباب مر است
سفید پر خورده های زر دارد لاف رو از سنك از شرر است
دل خراشیست عرض جوهر هوش دقت آ ئینه خوش که عنبر است
بیتو چندان گریستم که جوا بر سایه من سواد چشم تر است
پر از های عجز میشادم همچو رنگی شکست بال و پر است
در طلاگاه دل چو موج و حباب منزل و جاده هر دو در سفر است
پست در رنگ اعتبار ثبات آ روها چوموج در گذر است
فال راحت مزن کزین کف خاك ههچه آسوده تر فسرده تر است
شوق و اماده کی نصیب صیاد دل افسرده ناله د کر است
از هجوم بهار آبله ام جاده پنهان چو رشته در گهر است
پشت تمکین با عتبار قویست کوه را لعل مهره کر است
غفلت افسون کار حسرتی ماست دست خوابید کان بزیر سر است

(بیدل ) از گریه شهرتی داریم بال پرواز از چشم تر است

سر نیست تارد آرزو بعبار سجده کمیت نرسید فطرت نه فلك بهو ائیان زمینت نه حقیقت دولی آشنا نه دلیل عین تو ماسوا بکجاست عکس تو همی که فرید آئینه ببینت
بگداز تا دم محرم شأن محویمون کندت عیانها توئى آ نکه هم تو رسیده بسواده بم یقینت زحیات عالم خشك وتر بغنا تپیده آ نقدر که کسی بفوز زه تو رسد بدامن بچینت
به غمیم تاب رسیدنی نه بدیده طاقت دیدنی دل خلق و هرزه طپیدنی محمال جلوه گزینت چه حدیث و کدام سخن چه حساب کور و که مکن همه يك نشاره کی فکن بشنو و وی و نه بینیت
جراحت دل ناتوان ستم است پرده کشود نم که قیامتیست ششهتمت ز شنم تشکیلیت ز ظهور ناز ممینی که بما رسانده پیام تو چقدر شکسته کلام دل هم طاق نسبت چینت
عدم و وجود محال مانشده دستك خيال ما چه بلاست نقص و کمال ما که نه آینست و نه آینت دل ( بیدل) از پی گم توجه تاب لاف توان زند که ز کوه دانو صدا ادب تلاش تمکینت

سرمایه عذر ظالم از همه بیش است در قافیه اشك همین آبله پیش است
تا مرك فروتن نکند طینت مستان آتش همه دم سوخته غیرت خویش است
از رنك طراوت نکنی آب ندارم سر سبزی این باغ بشاخ نز وخیش است
مستست قضا ربط خلایق بكسل هشدار که بیگانگی با همه خویش است
چهمید یکه زفکر حسد خلق برانی خاریکه بیای محمد مرحم ریش است
سنگه ز خط تو بمو حیز نگردد فردوس اگر نل شود آبیار حشیش است
از سنگ شرر کم نشد از خاك غبارش از یاس بپرسید که راحت بچه کیش است
دکان عدم مایه تغییر ندارد ملائیم و متابیکه نه کم بود و نه پیش است

(بیدل) ماده باش که در بنگر السان کر دك کند اظهار پری نشه پیش است

سر منزل ثبات قدم جاده ساز نیست لغزیده ایم ورنه ره ما دراز نیست
تشویش انتظار قیامت قیامت است ما را دماغ این همه ابرام ناز نیست
گز محرم اشاره مژکان او شوی در شرمه نامه ایست که در هیچ ساز نیست
زير فلك بكاهش دل ساز و صبر کن در کار گاه شیشه گران جز گداز نیست
جز همت آنچه ساز جهان تنزلم است باید نشیب کرد تصور فراز نیست
بر دوش پستی نتوان بست ننك جهد رفتن ز خویش بافة راه مجاز نیست
مژکان بهم چه باز کنی مفت حیرت است عشق هوس همی در سه روز است و رازنیست
بی اختیار حیرتم از حیرتم مپرس آئینه است آئینه آئینه ساز نیست
نقصان آبرو کشی و کام گهر میبر سوداگر جهان غرض امتیاز نیست
ما عجز پیشها همه معشوق طینتیم ليك آن بضاعتی که توان کرد نازنیست


صحیفه « ٩٩ »
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

سودای خضر راست نیاید به تیغ عشق
ایثار نقد کیسۀ عمر دراز نیست
عجز نفس چه پرده گشاید ز راز دل
ما را نشانه اند بران در که باز نیست

(بیدل) گداز دل خوره دندان بلب فشار
برخوان عشق دعوت نان و پیاز نیست

سرنوشت روی جانان خط مشکین بوده است
کاروان حسن را نقش قدم این بوده است
ما اسیران تو گرفتار محبت نیستیم
آشیان طایر ما چنگ شاهین بوده است
غافل از آواره گردیهای اشک ما مباش
روزگاری این بنات النعش پروین بوده است
راست ناید با عصای زهد سیر راه عشق
این بساط شعله خصم پای چوبین بوده است
شوخی القام مینالد افت بر مرده ئی
این بهار بیکسی تابوت رنگین بوده است
عقدۀ سر از خم پی تیغ قاتل وا نشد
باد صبح غنچۀ من دست گلچین بوده است
دل مصفا کردم و غافل که در بزم نیاز
صاحب آئینه کشتن کار خودبین بوده است
پشت دست آئینه بامتدان جوهر میکرد
سایه دیوار حیرت سخت سنگین بوده است
غنچه گردیدم وکاشن در گریبان ریختم
عشرت سربسته از دلهای غمگین بوده است
(بیدل) آن اشکم که عمری در بساط حیرتم
از حریر پرده های چشم بالین بوده است

سرو بهار جلوه قد دلستان کیست
پیغام فتنه برق نگاه تپان کیست
تنگاشته است اگر ز دلم لشکر غمت
داغ جگر نشان پی کاروان کیست
اندیشه ها بحسرت تحقیق آب شد
یارب سخن تراکت موی میان کیست
از تیشه برد سعی لدمی کوی چاکنی
این بیستون اثر دل نا مهربان کیست
عمری بپیچ و تاب سیه روزیم گذشت
بختم غبار طرۀ عنبر فشان کیست
سرگرم خوش خرامی ناز است ناوکت
این مغز فتنه گوچه رو استخوان کیست
فریاد ما بچشم سیاهی نمی رسد
باب دکان سرمه فروشان فغان کیست
بگذار تا به عجز بنالیم و خون شویم
جرأت فروش عرض محبت زبان کیست
در هر کجا ز مشت خس ما نشان دهند
آتش زن و بسوز هوس آشیان کیست
صندل فروش ناصیۀ عجزتم چو صبح
گرد پیاده رفته ام از آستان کیست

(بیدل) اگر نه طبع تو مشاطگی کند
آئینه دار شاهد معنی بیان کیست

سرو چمن دل الف شعلۀ آهیست
سر سبزی این مزرعه را برق گیاهیست
بی جرأت بینش نتوان محو تو کشتن
سررشتۀ حیرانی ما مد نگاهیست
گل سدره اشک شود دامن زینگیم
گر کوه بود در دم سیلش پرکاهیست
جز صیقل آئینه آب ندارد
هر چند که سرولب جو مصرع آهیست
عزت طلبی جوهر تسلیم بدست آر
اینجا خم طاعت شدن طرف کلاهیست
تا چند زند لاف بلندی سر گردون
این بیضه زیرپر پرواز نگاهیست
بر حاصل دنیا چقدر ناز توان کرد
سر تا سر این مزرعه يك مشت گیاهیست
فرش در دل شو که درین عرصه نفس را
از هر دو روی طالع آئینه پناهیست
زین هستی بیهوده سوائی که تو داری
گرجزم تصور نکنی سخت گناهیست
دل سر لتسلیم زن وساز قدم کن
نامنزل راحت زگریبان تو راهیست

(بیدل) پی آنجلوه که من رفته ام از خویش
هر نقش قدم صورت خمیازۀ آهیست

سر هر کس ز کلن پرزده است
گل نداست چه بر سر زده است
لغزش میکده عجز رساست
پای بر آب ساغر زده است
یادل جمع همان میسوزم
شعله اینجا در اخگر زده است
تارمی وا شود از قد دوتا
زند گی حلقه برین در زده است
کمر دل ز که جوید ناخن
دست های همه برهم زده است
غافل از طعن کسن آگاه فشد
پرزلا مرده که نشتر زده است
نیست آتش که زجا بر خیزد
دل بیمار به بستر زده است
کر بود آئینه منظور شان
چشم ما هم مژه گستر زده است
بی رخش نام تما شا مبرید
بر نگاهم مژه نشتر زده است
شمع کر سر بگریبان دارد
فال پرواز به پر زده است
شوقم از نامه بران مستغنی است
رنك ما پر بکبوتر زده است
ناله کز عشق جنون می خواهد
ششجهت صفحۀ مسطر زده است
تا کجا زحمت امید بریم
نفس این بال مکرر زده است
فقر آزادی بی ساخته ایست
کو تهی دامن ما برزده است

این سخن نیست که یاران فهمند
عبرت از (بیدل) ما سر زده است

سعی جاه آرزوی خاك شدن در سر داشت
موج از بهر قصر دن طلب گوهر داشت
دل آزاد سپهرواز خیالات افسرد
حیف از ان خانه آئینه که باید در داشت
از هنر رنك صفای دل ما پنهان ماند
صفحه آینه تنگ از رقم جوهر داشت
امتیاز آینه پردازی تحصیل غناست
زین چمن گل ثمر آن داشت که مشت زرداشت
نشأۀ ناز تعین می جام رمقیست
در پی گردن فرصت چو حباب افسر داشت
وحدت آن نیست که کثرت گرهش باز کند
نقطۀ مهر نمی بر سر این دفتر داشت
دنج دعوی نپری عرصه فرصت تنگ است
شرر کاغذ آتش زده این محشر داشت
تاچو اشک از مژه چشتم بخاک افتادیم
بال ما را عرق شرم رهائی تر داشت
ول به امروز گرفتار سرراه نفس
نشه درخم بنظر ابلۀ ساغر داشت
آسمان پست که عادل زجهان برداریم
دل زمین است زمین را که تواند برداشت
تا فنا موج زد جوهر هستی گم بود
بعد پرواز عیان کشت که رنگم پرداشت
هر طرف میکذرم بزم اشگفت نماست
قدخم کشته بدوشم علمی دیگر داشت
همچو موج کهرم عمر بغلطانی رفت
فرصت لغزش پا باکجا لشکر داشت
کر تحسین نگشاید لب یاران برجاست
در نیستان قلم معنی ما شکر داشت

(بیدل) کشتیم که از طور کلام تو رفت
این جنون سلسه یکسر خطی مسطر داشت

سعی روزی داشتم آخر ندامت پیش رفت
آبیا هم سودن دست اندکی از خویش رفت
عالم اسباب هستی چون عدم چیزی نداشت
هر گراندیدیم درویش آمدو درویش رفت
آه ازان مغرور بیدردی کزین ماتم سرا
همچو اشك ديده بی نم تغافل کیش رفت
صد سحر شور تبسم داشت لعلش ليك حيف
این نمک پر بخیر از سینهای ریش رفت
صبح هم اقبال غافل از شب ادبار نیست
ای بساحسنی که از خط سر بجبید یش رفت
پیرو خلق دنی بودن زغیرتها ست دور
شیر هردارا نیاید برطریق میش رفت
زین ندامت خیز تخم باجه پردازد کسی
عمر فرصت در نظر کم آمداز پس پیش رفت
امن خواهی تشنۀ تشویش طبع کس مباش
خون فاسد روز کاوش در خار نیش برفت
شغل اعمال و کردسیاز بود اما چه سود
هی که در بزم خیال آمد خیال اندیش رفت
چاره این درد بیدرمان ندارد هیچکس
مرک پیش آمد ز عالم کز نفس تشویش رفت

باادب جوشیدۀ (بیدل) زهزیان دم مزن
موج گوهر بسته راشوخی نخواهد پیش رفت

سعی نا پیدا و حسرتها دویدن آرزوست
شمع تصویرم و اشك ما چکیدن آرزوست
بدعن تسلیم هستی طاقت کوشش نداشت
آنکه ما را کرد محتاج طپیدن آرزوست
دست و پائی میزند هر کس بامید فنا
نقش را در این بیابان آرمیدن آرزوست
ای تهی کسوت شوق جنون خونم چو صبح
تا گریبان نفش می بندم دریدن آرزوست
جلوه سر کن که برسندم طلسم حیرتی
از گلستان توام آئینه چیدن آرزوست
ای ستمگر منکر تسلیم نتوان زیستن
حسن سرکش نیز دارد و حمیدن آرزوست
کیسه کاه زنده گی از نقد جمعیت تهیست
خاك ميبايد شدن كز آرمیدن آرزوست
آتشی کو تا سپندم ترك خود داری کند
ناله واری دارم و خالی شنیدن آرزوست
منزل اینجا نیست جز قطع امید عافیت
ای شرار عجز بکذر کزرسیدن آرزوست
وصل هم (بیدل) علاج تشنۀ دیدار نیست
دیده را چندانکه خوابست دیدن آرزوست


سفله با جاه نیز هیچکس است دور اکر بر برآورده کس است
خلت اهل شرم پیدا کست چون برد چشم پامال خس است
بر امید کشاد عقده کار چشم اکر باز کرده ایم بس است
فرصت رفته پست یاب سراغ کاره زان سال بی جرس است
مفلسان را ز عالم اسباب کام دلکام دست رس است
نفس این شکسته میکشدارید سك ديوانه مصلحتش مرس است
منفعل پست خلق هر زه معاش دوجوان يك متاع بوالهوس است
خون افسرده ايم بال هيچ غرقه ما چو بخت پرعدس است
آيـــنـــه امینی بدلی دارد که مقام تأمل نفس است
هر که جست از عدم بهشتی ساخت یکقدم پیش آشیان قفس است
(بیدل) از خاک میروم بباد غیر ازین چیست آنچه پیش و پس است
سوخت دل در محفل تسلیمم از جایم نجاست شمع را آتش ز سر برخاست از پا برنخاست
ميرود خلق از خود و بر خاست آثار قدم عالمی عنقا شدو گردی ز عنقا بر نخاست
آسمان هم اعتباری دارد از آزاد کی کر کسی برخاست از دنیا زدنیا برنجاست
با بلند و دعوی پرواز تنك آکیست نام هر کز جز در افواه از دکانها برنخاست
تهمت وضع غرور از ناتوانی میکشیم ناله تعظیم غم دل بود از ما بر نخاست
ور نماشا كاه عبرت برضعيف افتاده ایم بی عصا هر چند مژکان بود ازما برنجاست
تاقصر کبریا چندین فلك طی کرد نست نردبان چند پیش آنجا مسیحا برنخاست
پيمایی دیگر است و عرض همتها د کر از جهان زينسان که دل برخاست کو پا برنخاست
ما و من از صاف طینان انفعال فطرت است قطره تا درد سر غلغل زمینا بر نخاست
دامن دل از غبار آه چین پیدا نکرد از تلاش کره باد چند صحرا بر نخاست
(بیدل) از شوخ تمنای ماکس آ کاه نیست آبله زیر قدم فرسوده شد با برنخاست
سیرابی ازین باغ هوس پاس پرست است کو صبح و چه شبنم ز نفس خنده سه ماست
چون کرد درین عرصه عبث دست نیازی تیغ ظفرت در خم ابروی شکست است
چون نقش نکین مسند اقبال مبارزای ای خفته فروتر ز زمین اینچه نشست است
محکوم قضا را چه خیالست سلامت کرشیشه افلاك بود در کف مست است
در بار نفس نیست جز احکام گذشتن این قافلها قاصد يك نامه بدست است
هیچ و خم موج گهر بحر خيــالـيـم اين زلف هوس را نه کشاد است نه بست است
گذر ز غم کوشش مقصود معین نیرتو نشان خواه زنامافي شست است
دون طبع ز اقبال جز اد بار چه دارد هر چند ببالد که سر آبله پست است
جز شمع تحقیـق درین بزم ندیدیم ما را چه کشد آینه تمثال پرست است
ای غافل از آرایش هنگامه تجدید هر دم زدنت آيينــة صبح الست است
(بیدل) دو سه دم ناز طلا مفت هوسهاست منصور نه هیچیم و جز این نیست که هست است
نیز بهار این باغ از ماتم خواه است اما کسی چه بیند آئینه بی نگاه است
کره پنسای عجز است فریادیم نصین تا پست شد نفس شد چون شد بلند آه است
پرواز آرزوها مارا بخواری افکند دودیکه در سر ماست کرشکند کلاه است
رنگی درین گلستان مقبول مدعا نیست مژکان کشودن آنجا دست رد نگاه است
زاهد توهم برافروز شمع غرور طاعت رحمت درين شبستان پروانه گناه است
با آفتاب تابان این سایها چه سازند جرم فنای ما را آنجلوه عذر خواه است
از نقش این دبستان کامم نوشت انسان هنگامۀ که خواندیم تحریر آن سیاه است
در شبه زار هستی تا دور می تراشیم آبی که ما نداریم هر جاست زیر کاه است
فقرو غنای هستی کامیت هر دو مفروش عمریست بوریا بها در پیش نیز شاه است
خواهی بر آسمان تاز خواهی بخاک پرداز ای کرد هرزه برواز و امانده کی پناه است
انکار درد دلهاست از محرمان الفت تا آه عقدۀ دل وا کرد واه واه است
جائيكه حسن يكتا دارد نقاب غيرت آئینه داری ما حرف كشان واه است
تازنده کیست زين بزم چون شمع بایدت رفت ای مرده اقامت منزل بكپاست راه است
(بیدل) بهر چه پيچيد دل غير داغ كم ديد اين محفل كدورت آیینه و آه است
شام گل کردیم اکنون آفتابها کجاست آبروی بحر در کرد سرابها کجاست رفت اياميكه نقد بی نیازی داشتیم این زمان آن گنج مطلق جز خرابها کجاست
بوی گل هم میکشد دیوار برروی بهار بادو عالم رنك ساز بی نقابها کجاست
شب بیاد آدلاب خوش گذشت ناله شد شمع و کافرنوش گذشت
عمر رفت و هنوز در خوابم کاروان از سرم خموش گذشت
نانی وخون خلق را بشور آورد این دو حرف از کباب گوش گذشت
فقر با ماتم دو عالم داشت همه جايك سياه پوش گذشت
گر جنون کرده تکلف چیست فصل پنهان کن و بپوش گذشت
چشم بر جلوۀ که وا کردیم پیش پیش نگاه هوش گذشت
زیر بالیدم از نشاط صبوری مژميل کشت و پای دنوش گذشت
طرفه راهی چو شمع پیمودم سر ما هم قدم زدوش گذشت
بی جنون ترك وهم نتوان كرد باده از خم بلب در جوش گذشت
سوختن هم غنیمت است امشمع امشب آمد همان که دوش گذشت
تشنة وصل بود ( بیدل ) ما تیغ شد آب کر کاوش گذشت
شبکه جوش حسرتي زان تر کس خود کام داشت چشمۀ آيـنــه موج دز من بادام داشت
نختکی در پردۀ رنگ غزالی بوده است میدوهم در فکر سر سبزی خیال خام داشت
مصرع آه من از لعل توبرنی پاره ماند باب تحسین کر نبود اهلیت دشنام داشت
چشم وا کردیم و آگاه از فنای خویشدیم چون شرر آثار ما آئینه انجام داشت
نیستها کردیم تا رباد رفت اجزای ما خانۀ ما بعد ویرانی هوای بام داشت
یاد آنشوقیکه از بیطاقتیهای جنون دل طپیدن نیز در راهت نهاو کام داشت
یاد هامات غبارم را پریشان کردو رفت صرعۀ در کوشة چشم عدم آرام داشت
از سراغ رفتگان جز کشتکو آثار چیست شخص هستی در نکین بی نشانی نام داشت
عالی را صید الفت کرد رنگ عجز من در شکست خویشتن مشت غبارم دام داشت
ناله را رو زیکه اوج اعتبار نشته بود چون جرس (بیدل) نوای ماء دل در جام داشت
شبکه حیرت با خیالت طرح فيلم فال ریخت همچو شمع از پیکرم یکسردیان ناک ریخت
همچودل آینه و همی بدست افتاده است میتوان از لاف هستی یکجهان تمثال ریخت
یکفس چون سایه گشتم غافل از خورشید عشق برسرما پام سواد نامۀ اعمال ریخت
بی تب شوقت برنك شعله داغ اخکرم آرمیدنها مرا در قالب تبخال ریخت
عمر بگذشت و همان ناقدردان جلوه ايم نیستی آینه ما سخت بی تمثال ریخت
تا بری افتاده ایم از آسمانها برتریم پستی رنگیم نتوان خون ما پامال ریخت
یک سحر تا نفس زدم صد چین رنگم شکست تا بپردازی رسم اندیشه چندین بال ریخت
عمر مرض سرنوشت تا نوا پیمای من تارقم در جلوه آيد كلك قدرت نال ريخت
آبم از شرم سماعت پیشکان این چمن بهر يك لب خنده نتوان آبرو هر سال ریخت
رفته ام از خویشتن چندانکه می آیم هنوز بخودی از ماخیم طوفان استقبال ریخت
صبح این در بام ایم از فیض نومیدی مپرس خاک ما برباد رفت و عالم اقبال ریخت
کار با عشق است (بیدل) ورنه در میدان لاف بوالهوس هم میتواند خونی از قیبال ریخت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف التاء

شبکه سودای خیالیار در دل جوش داشت چشم را کردن زمین تا آسمان آغوش داشت
شبنجبت کیفیت رنگ تحیر بود فرش هم بطرف میوقم از خود جلوه ام روپوش داشت
او خرامان بودا کر اشك از نظر میشد روان او سخن میگفت اکر دل بوطپیدن کوش داشت
شبکه شور بلبل ماریشه در کلزار داشت بوی کل در غنچه رنگ ناله در منقار داشت نغمه جولان صید برنك تحزبن صحرا كذشت تر كش نیم بتان فریاد موسیقار داشت
رخصت يك جنبش مژکان نداد آ کاهیم حیرت ایجا خواب بازیبینه بیدار داشت عقده محرومی كس فكر جمعت مباد تا پریشان بود دل بوئی ز زلف یار داشت
داغ بیدردی نشاند آخر بخاك تیره ام بود زیر چش کل تا شمع در پا خار داشت کر همه کفر است نتوان سر ز همواری کشید سبحه را دیدم طوف حلقه زنار داشت
عجز هم کیفیست هر جا مقصد از خود رفتن است سایه هستی نمانده يك لغزش هموار داشت صفحه آتش زدیم آئینه ها پرداختیم سوختن چندین چراغان چشمك ديدار داشت
بوی كل صد انجمن بی پرده بود اما چه سود التفات رنك ما را در پس دیوار داشت تا زمانی صد خیال هرزه انشا میشد طینت بیکار ما را بیشتر در کار داشت
عمرها شد چون گهر تهمت کش دیدن دیم باد ایامیکه چشمم یکدو شبنم وار داشت آسمانی از كف خاك اختراع غفلت است (بیدل از فطريكه ما داريم باید عار داشت

شبکه طاوس سحرا شوق تو در افشان داشت یکجهان چشم بمر بر زدن مژکان داشت همچه جوشید ز موج اشک ما این قلزم و هم نفسی بود که در پرده دل طوفان داشت
رفت بیدل کی ما فاش شد از شوخی رنگ شیشه آوردم برون آنچه بری پنهان داشت تا زهستی اثری هست محت رسواست خرمن ناله بزنجیر نفس نتوان داشت
حیرت از ششجهتم در دل آئینه گرفت وزعه هی هی طپید مزه بالا افشان داشت آخر از عجز طلب اشک دواندیم بچشم پای خوابیده ما آبله در مز کان داشت
همه جا دیده یعقوب غبار انکیز است یارب اقلیم محت چقدر کنعان داشت هیچ روشن نشد از هستی ما غیر حجاب شخص تصویر همین پیراهن عریان داشت
عاقبت کسوت مجنون بمرق کشت بدل فصل تأثیر جنون اینهمه تابستان داشت تنکی حوصله شد ترک علایق ( بیدل ) یاد کردی که بهم چیدن او دامان داشت

شب کريبام بآن همه سامان شکست و ریخت کز هوسم شك شيشه طوفان شکست و ریخت در راه انتظار توام اشك بود وبس کزہ مصیبتی که ز دامان شکست و ریخت
طوفان دهر شورش آهم فرو نشاند این کز باد کرد بیابان شکست و ریخت از چشمت آنچه بر قدح می فتاده است کس برا کم اوفتاد بد مستان شکست و ریخت
اشکم ز دیده ریخت بحال شکست دل مشکل محیط عشق تو آسان شکست و ریخت آخر چکید موج نضم ز کوهبت شور نمك شكر كه نمكدان شکست و ریخت
عمری عنان کریه کشیدم ولی چه سود آخر بدانم جکرستان شکست و ریخت باید بتلخی پای تو سیر بهار کرد کاین برگ از ان نهال خرامان شکست و ریخت
کرداب خون ز هر دو جهان موج میزند در چشم انتظار که مژکان شکست و ریخت در عالم خیال تو این غنچه وار دل آئینه خانه بکریبان شکست و ریخت
از خویش هم چه بود شکیبیم در مخیم غیر از دل شکسته که نتوان شکست و ریخت (بیدل) ز فیض عشق بزنکان کذشته ایم در پیشه که ناخن شیران شکست و ریخت

شب هجوم جلوه او در خیالم جا گرفت آبله در پایمه دل کآبله در صحرا گرفت از دل روشن ملایم طبعی را چاره نیست پنبه خود را کی تواند از سر مینا گرفت
سعی کردون از زمین مشکل که بردارد مرا قطره را از دست خاک تشنه نتوان واگرفت در کستانیکه بلبل بود هر برگ کلش پهلوی را خامشی چون غنچه سر تا پا گرفت
سخت نایابست مطلب ورنه کوشش کم نبود احتیاج از ناامیدی رنگ استغنا گرفت تا کی از اندیشه تمکین کران جان زیستن قطره ما را چو کوهر دل در ین دریا گرفت
کز بلند افتد چو کردون نشئه وارستکی میتوان دامان همت از سر دنیا گرفت در ریاض دهر ما را سبز کرد آزادکی بی بریها اینقدر چون سرو دست ما گرفت
زین همه اسباب نومیدی چه بر کرد کسی آنچه می باید کرفتن دست نا کیرا گرفت عقده از کار ما نکشود سعی نارسا ناخن تدبیر ما آخر دل ما را گرفت
چشم بندو زور بر دل کن که در آفاق نیست آنقدر اوجیکه يك مژ كان توان بالا گرفت تاشود ( بیدل ) بنامت سکه آسودگی خاکساری در نكين بايد چو نقش پا گرفت

شعله بی بال و پر سجده کز اخکر است سعی چو پستی کرفت آینه با سر است باعت لاف غرور نیست جز اسباب جاه دعوی پرواز ها در خور بال و پر است
عرض هنر میدهد دل زهم و پیچ آه آینه داغ اگر دود کند جوهر است خواری دیوان دهر عزت ما پیش کرد فرد چو باطل شود سر ورق دفتر است
چند زند همم قال بتمنای اصل رشته نومیدی ما درو محکم تر است ناله ز هر جا دمد بی خلش درد نیست ریشه رك ساز را تیز تر از نشتر است
اهل دل آتش دماند بین که روی محیط آبلهای حباب از نفس کو هر است یار در آغوش است هرزه چرا سو متاق دیده مینا طلب جلوه نکه پر ور است
نیست بساط جهان قابل دلبتسکی ریشه ما چون نفس در چمن دیکر است شبنم ماغافل خوش است ور نه باین دق حسن تا تو نظر کرده آینه خاکستر است
غیر فنا ننگرد بنده غرور نفس رشته این شمع را عقده کشا صر صر است (بیدل) از آشوب دهر سر نكشيدی بجیب زورق طوفانيت بخیه از لنکر است

شعله ما در کرم جوشی داغ آه سر دماست نغمه هم حسرت غبار نالهای دردماست خاك تمكين آشیان حیرت آنجلوه ایم اننکر دامان چندین دشت و حشت کرد ماست
حال دل صد کل زجا نسیده ما روشن است صد سحر بوی جکر در دهن آه سرد ماست بسکه در دل مهره شوق سودا چیده ایم از کوا كب چرخ هم داغ بساط نردماست
عضو عضو ما جراحت زار حسرتهای اوست هر دلی کز یاد الفت خون شود همدردماست آفتابی در سواد پاس غربت کو مباش خاك بر سر ریختن صبح دل شب کردماست
مشت خاشاکی ز دشت نا کسی کل کرده ایم حسرت برقی آ بیار طبع هم پروردماست دام هستی نیست زنجیری که نتوان پاره کرد اینقدر افسردگی از همت نامرد ماست
سایه مژ كان همان رویدها را پرده است آنچه نتوان ریختن جزم سر ما کر د ماست با غبار و همی از هستی قناعت کرده ایم خاك باد آتور دشت کنج باد آورد ماست
تا کيا خواهی عیار دفتر مجنون گرفت نه سپهر بی سر و با نسخه يك فرد ماست پرتو شمع است (بیدل) خلعت زرین شب ز بسود ا فرش آ کردم ز دور نك زرد ماست

شوخ پیمائیکه رنك عیش همکا ما در یخت خوااست شمعی بفر وزد آنهم در خانه ریخت فیض معنی در خو رتعلیم هر مغز چست قطه را چون نامه نتوان در دل پیمانه ریخت
شد نفس از کار اما عقده دل وانشد این کلید از پیچ و تاب قفل ما دندانه ریخت آغوش آن زلفیکه در خاک خرابات فنا رنك آسایش چو اشك از لغزش مستانه ریخت
اولین جوش بهار عشق میباشد هوس بی حس و خاشاك نتوان رنگ آتشفشانه ریخت شب خیال پرتو حسن تو زد بر انجمن شمع چندان آب شد کز دیده پروانه ریخت
و حشتی کردیم چشم از طلسم اعتبار پر فشانی کرد ما بیرون این ویرانه ریخت کریه بلبل پی تسخیر کل بیهوده است بهر صید طایران رنك نتوان دانه ریخت
باده دردیکه ناموس دو عالم نشئه بود شوخ چشمیهای اشك از بازی طفلانه ریخت سر بحسر اداده نیرنگ سودای تو ام میتوان از مشت خاکم عالم دیوانه ریخت
کرد تا ز ازدامن كیسوی یار افشانده ام از کداز من توان آبی بدست شانه ریخت از دلم برداشت ( بیدل ) ناله مهر خامشی اضطراب ریشه آب خلوت این دانه ریخت


غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمة

شوخی انداز جرأتها ضعیفان را بلاست
اینقدر کبر نێکنی مجنون احسان نییم
وصل میخواهی وداع شوخی نظاره کن
اعتبار ما زرنگ چهره ما روشن است
و هم هستی را رواج از ساده کیهای دلست
در ضعیفی گر همه عجز است نتوان پیش برد

جنبش خویش از برای اشك سیلاب فناست
برسرما خاك اگر دستی کشد بال هماست
جلوه اینجا محو آغوش نگاه نارساست
سرخ رو بودن بزم نگلستان کارخداست
عکس را آینه عشر تخانة نشو و نماست
چون مژه دست دعای ناتوانان برقفـاست

آخر از نیرو تو شور قمری شد بلند
عرض حد بیدلان را گفتگو در کار نیست
بی ادب نتوان بروی نازنینان تاختن
از ورق گردانی وضع جهان غافل مباش
بهره از ساز درد بینوائی برده ام
(بیدل) امشب پست دست آهم از افغان تهی

جلوه باليد ان طاوساران را عصاست
گردش چشم تحیر هم ادای مدعاست
پای خط عنبرینش سر بدامان حیاست
صبح وشام این کلستان انقلاب رنگهاست
چون صدای نی شکست استخوانم خونشواست
روز کاری شد که این بار از ضعیفی بیصداست

شوخی که جهان کرد جنون نظر اوست
دیوانه و عاقل همه محو است در آنجا
ای گل چمن حسرت محرمای خود باش
تمثال بغیر از اثر شخص چه دارد
از ظاهر و مظهر مفروشید تخیل

از آینه تا كنج لغافل سفر اوست
از هرچه خبر یافته بیخبر اوست
این جامه رنگی که تو داری هنر اوست
خوش باش که خود را تو نمودن هنر اوست
خورشید قسم آنچه ندارد سحر اوست

تمکین چقدر منفعل طرز خرام است
هر چند که عنقا زخيال تو برون است
دل شیفته درد حرم شد چه توان کرد
دارند حریفان خرابات حضورش
زین پیش غبار من موهوم مكيريد

نه فطرتم امکان محريق يك كهراوست
هر رنگ که داری بنظر نقش پراوست
بشکست درین شیشه که اینها اثر اوست
جامی هی رنگی که پری شیشه کراوست
دمتی که بخود حلقه کشم در کمر اوست

(بیدل) مکذر از
زانوی قناعت ؟ این حلقه پریزاده بالی بدر اوست

شورانشای عشق از حسرت دل بوده است
در گرفتاری رساند نشئه پرواز من
شبنم طینت جاده سر منزل آسایشم
کرد آخر واصل بزم نوال خود زمنم
دفتر امکان ز بیکاری ندارد صفحه
چون نفس آئینه دل هم ثبات ما نداد
نیست نیرنگی که نقش اعتبار خاك نيست

کوس ارباب کرم فریاد سایل بوده است
عالم آزادی چو سروم پای در گل بوده است
آشیان عيش زیر بال بسمل بوده است
سایه را در خانه خورشید منزل بوده است
پردة چشم غلط بین فرد باطل بوده است
حیف نفس ما که در هر صفحه قابل بوده است
پست گردیدن بصدهستی مقابل بوده است

چشم غفلت پیشه را افسردگی امروز نیست
موج تا در جنبش آید میرود از خود حباب
غافل دارد زودرالاف بیاض چون حباب
قالب افسرده مارا در غبار وهم سوخت
گرقضا خواهم غم قطع امیدم میکشد
بگودی کرد از حضور لیلی دل غافلم
امتداد عمر ( بیدل ) سختی از طبع نربود

مشت خاك ماچو ما بود کاهل بوده است
کرد مال افشان زنکیم همین بل بوده است
پردة چشمی لچندین جلوه حائل بوده است
غوطه بحريكه ماترديم ساحل بوده است
مرك هم چون زندگانی بشوه شکل بوده است
ورنه هر اشکی که رفت از دیده محمل بوده است
گردش سال اسيابي دانه دل بوده است

شوق تا گرم عنان نیست فسردن برضاست
چشم حاصل چه توان داشت که در مزرع عمر
دست کل دامن پولی نتوانست گرفت
کوهی نور فریب که شود رهبر من
چاره اندیشیم از فیض الم محرومیست
اندية انجمن پاس بضوحی نزند

گر براحت نرد ساحل ما هم دریا ست
چون شرر دانه فشانی همه بر روی هواست
رفت کیرانی از ان بنجه که در بند حناست
ناله خارقدمی دارد واشك آيله پاست
فکر بی دردی اگر زد تپد در دلهاست
سودن دست ندامت زدکان بزم صداست

راختی در قفس وضع کدورت داریم
زندگی نیست متامی که تسکین ار زد
خیمه وا مانده مجريم اگر کار افتد
ساحل کو که دهم عرض خود آرائیها
همه جا کم شده کان آیینه زنگم هم اند
(بیدل) از باده کشان وحشتی عشرت نرمد

زنگ مژکان بهم آواردن آينيه ماست
کار وان نفس ما همه جاهن زد در است
نفس سوخته آنجا ذره زیر قباست
هريكا كوهی من جلوه فروش دریاست
من ز خود رفته ام وفرجه بناء عنقاست
دلم عریاں طرب ريشه موج صهباست

شوق بیدارد و در چشم کسان راه منست
عجز رنگ طپید ناز بمانی دارد
حرف نیرنگ می رسید که چون شمع خموش
در عمر و عیش تفاوت نارقم که چوشمع
موج گوهر سرموئی به بلندی نرسید

هر کجا کرد نگاهیت کمینگاه منست
کیدکستان سایا اقبال را گاه منست
رفته ام از خود و واماندگی افواه منست
خنده بمگريه همان آتش جانکاه منست
شوخی چین خجل از دامن کوتاه منست

داغ تأثیر و فایم که بآن افسردن
حيرتم آيله با کرد که چون موج گهر
بوی هستی کايف اندود غبارم دارد
محو نسيانكدة عالم گم گشتکیم
(بیدل) آن به که دود ریشه من در دل خاك

جگر بی اثری سوخته آه منست
هر طرف کام نهم دل بسر راه منست
صافی آینه ام از نفس اکراه منست
هر که از خود تغافل زند آگاه منست
ورنه چون نالا هزار آيله در راه منست

شوق میکفت کنون شوخی اوهام کجاست

وصل گویاست سخن سازی پیغام کجاست

فکر غواست چرا غیكه درین محفل سوخت

غفلت افسونی دود هوس خام کجاست

مست ناز است طپش کلفت افشردن کو
صید خویش است تصور قفس و دام کجاست

شوكت شاهم از فیض جنون در قدم است
كفر و دين در کره پیچ و خم يكد كراند
خوی معشوق زآئينة عاشق دریاب
وحشی صید کند ده مردی داریم
اعتبار نیست درین عرصه تمایز کفان
و هم برشرم ما کن که درین عبرتکاه
حسن بی مشق تأمل نگذشت از دل ما

چشم زخمی نرسد آبله هم جام جم است
ظلمت و نور چو آئینه و جوهر بهم است
طینت برهمن از آتش سنك صنم است
رشته کوهن شایم نفس صبحدم است
سر موئی اگر از خویش برآنی علم است
آب گردیدن واز خود نگذشتن ستم است
صفحه حیرت آئینه عجب خوش قلم است

تاب الفت نتوان یافت برشته عمر
صاحبسوز شیشتکان امت آشفتکیم
كينه در طبع ملایم بکند نشونما
چاك در حبيب حيايم زنم مژکان
حياك شايد دل از اسباب هوس پردازد
دیده در خواب عدم هم مژه برهم نزند
نفس صبح تپیدیم بساحل نرسید

صبح وحشت زده با دوش نفس دردرم است
وضع مارا سر زلف پریشان قسم است
فارغ از جوش غبار است زمینی ندم است
رك اين برك کلم جادة راه عدم است
ورنه درملك نفس صافی آینه کم است
کر بداند که تماشا چه قدر مغتنم است
رشته عمر ز اشکیم بکره شبنم است

میچکد سجده زیبای نمودم ( بیدل )
شاهد حال من آئينة طلق قدم است

شیوه خصم ترحم که تیغ هدم اوست
ترا غفلت صلا حت مزد سلمانی
چه ممکن است ززلفت برون طپیدن دل
بهار خط باین رنك و بو چه امکالست
هوای الفت چکاله مشربی داریم

کباب گلشن داغم که شعله شبنم اوست
از ان شکين شوم که غنچه خانم اوست
که حسن هم ز اسیران حلقه خم اوست
نفس در آئینه ما هوای عالم اوست
قمرار ما طلب او نشاط ما غم اوست

شکار ناز خیا لیست ناتوان دل من
ببرق تیغ تو نازم که در بساط خیال
زشکی دم اندیشه می طپد در خون
شهید تیغ که زین وادی خراب گذشت
بهشت خرمی ماست مجتمع امگان

که ژنگ دهم بقسترك بسنه ره اوست
هزار صبح تجالی مقابل دم اوست
چکوله مختر هم در فضای دریم اوست
که شاره صبح هجوم غبارما ثم اوست
ولی چه سود که شخص هیون آدم اوست

بچشم کم مکلی ( بیدل ) ستم زده را
که آبروی محبت بديدة نم اوست


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
(حرف التاء)

شیخ تا محرم پرواز شکست صد وضو تازه کرد و باز شکست
طوق افکند برزمین مسواك وجد دندان این گراز شکست
شیشه درس تأمل من و تست رنگ تحقیق از امتیاز شکست
عیش سر بسته داشت خاموشی لب کشودن طلسم راز شکست
بر زمین تاخت حادثات فلك باجیب آمد از فراز شکست
ادب آموز بود وضع سپهر گردن مینا خم نیاز شکست
دل خراب آماده درد است شیشه را حسرت گداز شکست
نا امیدی کلید مطلب‌هاست ای بسا در که کرد باز شکست
دستگاه آنقدر نمیباید چید آستینی که شد دراز شکست
مطرب این ندامت انجمنیم نغمه ماست عجز و ساز شکست
(بیدل) از پیکر خمیده ما تا نوا کی کشد نیاز شکست
شیشه کرد سنگ می‌آمد نوای چنك داشت خام گر از دست می‌افتاد پیش آهنگ داشت هوش نیما در قفس سازی نمی‌پرداخت ساز بیخودی هم صد ترنم در شکست رنك داشت

صاحب خلق حسن کلها بدامن داشتست چرب و نرمی در طبایع آب و روغن داشتست
بادل جمع آشنا شو از پریشانی برا در بهار نادمیدن دانه خرمن داشتست
وصل خواهی زینهار از فکر راحت قطع کن وادی عشاق منزل نام رهزن داشتست
بی نشانی همتان از هر چه گوئی برتر اند منظر این شاهبازان بام نشیمن داشتست
آفت جانکاه دارد برك و ساز اعتبار شمع از پهلوی چرب خویش دشمن داشتست
زیر گردون سود و سودای همها گردش است این دکان سنك ترازو در فلاخن داشتست
داغم از تزویرم ساز خیال آهنگ عشق هم خودش میفهمد آن حرفی که با من داشتست
کاروان عمر را يك نقش پا دنباله نیست شوخی رفتار ما بی‌دشته سوزن داشتست
چیست مغروری ز فکر خویش غافل زیستن از گریبان آنکه سر بر داشت گردن داشتست
جانکنی در عجز و طاقت تا کجا آمادهیست از تکین نا قوامان فرهاد کندن داشتست
بهمت عیش و الم بیدل مبندید از ثبات هر چه دارد خانه آینه رفتن داشتست
آتش افتاده است (بیدل) در قفای کاروان کشتن ما آنچه دارد باب ناخن داشتست
(O)
صاف طبعانرا غمی از خار خار کینه نیست زحمت حق نان بچشم گوهر و آینه نیست
در زراعتگاه امکان سنگریم آفتست خلق را چون دانه گندم دلی در سینه نیست
فیل صاحب منصب است و گاو خر دوشینه دار فطر انسانی ز روی منصب و روزینه نیست
قسمت منعم ز دنیا بند و سواس است و بس قفل را جز عقدۀ دل حاصل از گنجینه نیست
ابر دارد در نمد آئینۀ گلزار را پنبه دانم بغیر از خرقۀ پشمینه نیست
مشکلمت آئینه از زنك صفا پر وا خلق گر همه سنك است دل فارغ ز مهر و کینه نیست
جز خیالت دل نشین ما نگردد نقش غیر عکس چون حیرت مقیم خانۀ آینه نیست
در محبت ره نورد جادۀ دردم و بس چون سحر جولان ما بیرون جان‌سینه نیست
بی نبرد اندیشه بر بطلان احکام نفس سالها رفت از خود و تقویم ما پارینه نیست
چند روزی شد بپستی ریشه پیدا کردنت میتوان کند از زمین کاین نخل دیرینه نیست
پرده بی‌نوائی صبر تسکین است و بس دست بر دل زن که دیگر داق ما را پینه نیست
سعد و نحس دهر (بیدل) گرد همت کوش ما همچو طفلان کار ما با شنبه و آدینه نیست
(O)
صبح از دل چاك که درین باغ سخن رفت کز جوش گل و لاله قیامت بچمن رفت
آن مطلب نایاب که هرگز نتوان یافت دامان کفی بود که دوش از کف من رفت
یا لخت سینه یاد شب عید ندارم یارب چه هما بر سر من سایه فکن رفت
گلچینی فرصت چو سحر زد بدماغم تا دامن رنگم بشبیخون شکن رفت
جز زرع عبرت در فکرم ننگذردند هر دشته که واشد ز گریبان بکفن رفت
پیر است مخم حسرتها کنون بچه توان خورد نعمت همه آبست چو دندان و دهن رفت
ای شمع سحر فرصت پرواز نداریم باید مژه افشاند کنون بال زدن رفت
واماندگی از مقصد گمگشته سرا نیست لب ناخن قدم بود بگرده که سخن رفت
هستی الم خفت منصور دی ما هاست یکنیست نفس کشته کش دارو رسن رفت
صیقل گر آئینۀ تجدید قدیم است نتوان شوی غافل ازین ساز کهن رفت
چون سوت خواب از من و ما هیچ ندیدم کامد بجه رنك آمد و رفتن بچه‌فن رفت
(بیدل) پی هستی بعدم میرسد آخر عمریست تك و تازيست که خواهد بوطن رفت
(O)
صبح این بادیه آشوب طپشهای دلست شام گردی ز جنون تازی سودای دلست
عجز اینجا همه کو شست برآواز سپند آسمان خانه زنبور زغوغای دلست
نا طپش کاه فغان کاه جنون میطلبد برق نازيکه در آئینه اخفای دلست
نیست حرفی که ازین نقطه بیاید بیرون شو و ساز دو جهان اسم مسمای دلست
نه همین اشك بطوفان طپش میغلطد داغ هم زورق طوفانی دریای دلست
شیشه بی خون جگر کی گذرد از سر جام چشم حیرت زده‌ام آینه بای دلست
حسن بی پرده و من سر بگریبان خیال اینکه منع نگهم میکند ایماى دلست
نوبهار عجب از وهم خزان باك داشتم غم امروز من اندیشه فردای دلست
طرف و مظروف خیال آینه یکدگراند هر کجا از تو تهی نیست همان جای دلست
نیست جز بی خبری راحله ريك روان رفتن از دست بدوق طلب پای دلست
کس بتسخیر نفس صرفۀ تدبیر ندید بهوس دام مچین وحشی صحرای دلست
(بیدل) احیای معانی بخموشی کردم نفس سوخته اعجاز مسیحای دلست
(O)
صبح هستی نیست نيرنك هوس بالیده‌است اینقدر طوفان که میبینی نفس بالیده‌است
هیچ آهنگی رون تاز بساط چرخ نیست ناله‌های این جرس هر در جرس بالیده‌است
پرتو عشق است تشریف غرور ماو من شعله پیش افتادهی ما خار و خس بالیده‌است
از سیه کاریست اوهام عقوبتهای خلق تامیاهی کرده شب بیم عسس بالیده‌است
چون نفس عاجز نوای درد نومیدی نیم نالۀ دارم که تا فریاد رس بالیده‌است
دستگاهی داری ای منعم ز افسردن برا بر فشان مفت حسرتها قفس بالیده‌است
نقش و هم و ظن تو هم چند انکه خواهی و انما علمی آئینه دارد دل ز بس بالیده‌است
با کدامین ذره خواهی توام پرواز بود چونکو اینجا حسرت بسیار کس بالیده‌است
پاس مطلب نیست (بیدل) مانع ابرام خلق آرزو در سایه بال مگس بالیده‌است
صد هنر در پردۀ دل فرش اقبال صفاست پیشتر در خانه آئینه جوهر بوریاست
سجده تعلیم است عجز نارسائیهای شوق چین کلافت برجبینم نقش محراب دعاست
شمع بیدی عبرت از هنگامه آفاق گیر کز وبال شعله فرسودی فروغ بزمهاست
دولت شاهی ندارد پیش ازین رنك ثبات گر هوا پرور دکان سایه بال هماست
مرهم ایجاد است کرطبع از درشتی بگذرد سنك این کهسار چون گرد دملایم مومیاست
از هجوم اشك در گرد ستم خوابیده‌ام جیب و دامانم زجوش این نمد دان کربلاست
ناله‌ها در پردۀ ساز تکلم کرده‌ام مرد مك مهر خموشی بر زبان چشم ماست
از حیا نبود اگر آئینه آب میشد قد چشم پوشیدن ز خوب و زشت تدبیر حیاست
غافلان عاقبت را هر قدم مانند شمع خفته یکپا بر زمین و پای دیگر در هواست
عاقبت نقش دو عالم يك خواهد کرد عشق شعله بهر خوردن خاشاك يكسر اشتهاست
وهم خلق را بحرك اشيا میپرورد يك نهنك مرده اینجا بحر صد ماهی غذاست
نغمه ما در نیستان عجز طوفان میکند موجیما رادر شکست خویش تحریر صداست
قامت پیری ز حسرت شد کمینگاه اصل ورنه خم گردیدنت بر هر دو عالم پشت پاست
شیوۀ خوبان عجب نازك ادا افتاده است شوخی آنجا ناعرق آلود میگردد حیاست
شامها چون صبح (بیدل) یکجهان خمیازه‌اند بادل چاك که امشب طره او آشناست


سفینۀ ١٠٤ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء
صفای آب بیاد غبار راه کسی است
بهار ناز زجیب نیاز می بالد
این نشاط که جوشید موج در آبم
حباب دیدۀ قربان نگاه کسی است
شکست موج همان سایۀ کلاه کسی است
زفیض مقد م جان طرب پناه کسی است
کنون سعیدی چشم تر مقیم شبم
زهر محیط ترحم که موج گفتارش
بروی آب نوشته است ناك زلف او
کز انتظار کف بحر دستگاه کسی است
نمی نماید عطا کامه عذر خواه کسی است
درین قلمرو اکرنامۀ سیاه کسی است
بنور طلعت او چشم ( بیدلان ) روشن کز ا تو هم مهر کسی و ماه کسی است
صفای حال ما مغشوش رنگیست
پیر جانبال عجز ما گشودند
جهان کرد سوید ای که دارد
چوشمع از فکر هستی می گدازم
جهان جنس بدو نیکی ندارد
مدیرا نام هستی سخت ننگیست
پر پرواز خفاش پای لنگیست
زداغ لاله این صحرا پلنگیست
عسل را گردن جوم نهنگیست
توئی سرمایه هر جا صلح و جنگیست
بکویۀ سخت جانها میر صید
ترا جای که دارد ساز زنجیر
سراپا نالم و از عجز طاقت
نگشتن ساقی بزم است هشدار
پریشانی طرف کز دیدنت چند
شرار ما قفس فرسود سنگیست
بدشت شهرت مجنون خدنگیست
چو کل پرو ازم از رنگی بر نگیست
می و مینا و جام اینجا تر ننگیست
خیال اندیشی آئینه زنگیست
نوا پرورده عجزم ( بیدل ) درین دریا خم من موج چنگیست
صفحۀ دل بی خط زحم تو فرد باطل است
نیست از دست تو بیرون اختیار صید ما
بر سبكروان گرا نارا بود سبقت محال
آب میگردد ز شبنم صبح نادم میزند
هیچکس اندرده زندان جمعیت مباد
زوطن هم صاف طینت را از حسرت چاره نیست
آبرو آئینه ما را ز جوهر حاصل است
بیخو د رنگین چو کل تا غنچه صیادی دل است
هر قدم زین کاروان بانگ جرس در منزل است
سینه جا کا را نفس برلب رساندن مشکلست
قطرۀ کوهر نمی گردد بدریا واصل است
گوهر این بحر را گرد یتیمی ساحل است
گرچه حرف حق است آدم که نه مشق باطل است
در ره تسلیم چری خانمان افتاده ایم
پنبۀ داغ مرا با حرف راحت کار نیست
صدف گفتارها نك درخلا يكشاد پونیتر
هر طرف مژگان کشائی حسرت دل میدهد
اعتبار حسن و عشق از شوق کامل بردماند
هر بچه بیرون آمد از لب خارج آهنگ دلست
برسر ما سایۀ کوهست دست قاتل است
گر بیاض من خطی پیدا کند دود دل است
سرو این گلشن بجرم راستی پا در گلست
هر دو عالم کرده ام افشای يك بسمل است
مرد را زکف دل دور چشم مجنون محمل است
نزم خوبانرا نباشد چاره از وضع نیاز هر کجا چشمت ( بیدل ) سوی پستی مایل است
صنعت نیرنك دل در فطرت کس فاش نیست
کفرو دین شك ويقين سازيست بی آهنگ ربط
هر بچه خواهی در غبار پستی آماده گیر
بی تکلف زی نی و تاب امید و پاس چند
موج در یای تعین گرهمین جوش منپست
بگذر از افسانه تحقیق فهم ابست وبس
آینه تصویر ها می بندد و نقاش نیست
هوش اگر داری طپشهای تحیر بر خاش نیست
ای تنک سرمایه چون هستی عدم قلاش نیست
عالم شوق است اینجا جای بواند کاش نیست
آنچه خلق آب پندارد کمان جز شاش نیست
ناتو آگاهی رموز هیچ چیزت فاش نیست
جوش اشیا اشتباه ذات بی همتاش نیست
عدل کو خون شو بدور اندیشی ردو قبولی
چون حباب این جیدن و و اچیدن افسون هو است
شوخ چشمی بر نمیبدارد ادیکاه جلال
ریش کاوی چیست آمیه مراد از مردمان
تو بهار آینه در دست از هجوم رنگ و بوست
کثرت صورت غبار وحدت نقاش نیست
در حضور آباد استغنا برو پتاش نیست
خیمۀ اوهام را غیر از نفس فراش نیست
درروان آفتاب امروز جز خفاش نیست
زین مز ارات آشکا چیزی یافت جز نیاش نیست
( بیدل ) این الفاظ غیر از صورت معناش نیست
صورت راحت نفور از مردمان عالمست
هردو عالم در غبار و هم طوفان میکند
کر حیا گیرم هوس آئینه دار آروست
پادشاهی در طلسم سبر چشمی بسته اند
در بنای حیرت از حسن تو می بینم خلل
شعله هر جا میشود سر کرم تعمیر غرور
جلوه نماید بهشت آنجا که جنس آدم است
از گهر تاموج هر جا واشکافی بی نم است
چون هوا از هرزه گردی منفعل شد شبنم است
کاسۀ چشم گدا گر پرشود جام جم است
خانه آئینه هم بیپا پدیوار غم است
داغ می خندد که همواری بنای محکم است
در نظر آهنگ حسرت در نفس شور طلب
سایه خود در نمی وحشت نداده مجنون ترا
گرچه پیرم فارغ از انداز شوخی نیستم
بالفروغ جلوه ات نظار کی را تاب کو
نا نفس باقیت ظالم نیست بی فکر فساد
نامدار یها گرفتاریست در دام بلا
ساز بزم زند کانی راهین زیر و بم است
چشم آهو ر اسواد خویش سر مشق رم است
قامت خم گشته ام همچشم ابروی خم است
رنك كل چون آتش افروز دسیندش شبنم است
گوشه گیر فتنه میباشد کمان را تا دم است
( بیدل ) انگشت شهاد را طوق گردن خاتم است
طاس این نرد اختیاری نیست
همه مجبور حکم تقدیرم
اتفاقی ببستند و بستی
اینکه باید لان نمیجوشی
هر چه آورد اختیاری نیست
کرد و نا کرد اختیاری نیست
چون زرد سرد اختیاری نیست
ایدلت سرد اختیاری نیست
برهوا بسته اند محمل ما
از بهار و خزان عالم رنك
معنی آوردش آمدی دارد
کرو سالست و کر فراق خوشیم
کوشش کرد اختیاری نیست
سرخ کاررد اختیاری نیست
غزل و فرد اختیاری نیست
چه توان کرد اختیاری نیست
( بیدل ) از شیوتم مگوی و مپرس ناله درد اختیاری نیست
طبعیکه امیدش اثر آماده جم است
در دهر نه پنهانم و نویسمل یأسم
بی سعی تأمل نتوان یافت صدایم
از ناله ما غیر شمایت نتوان یافت
آه از دل ما رخت تماشای هوس برد
مارا نفس سرد سحر خیز جنون کرد
گر خود همه فردوس بودتک جهیم است
کرباز شکافی دل هر ذره دویم است
هشدار که تار نفسم نبض سقیم است
سایل تپش صرف دعاهای کریم است
روشن گری سحر تحريك نسیم است
جزیاس چه زاید شب عشاق عقیم است
برطینت آزاد شکستی نتوان بست
صدزخم دل ایجاد کن از کاوش حسرت
آنجا که بود لعل تو جان بخش تکلم
سیلاب بدریا چقسدر سجده فروشند
تا بیخوت مات نسازند زون ناز
( بیدل ) بتشا رات فنا راه نبردی
چون شیشه زآفات سلیمیم است
چون سگه کرت چشم هوس روز و سیم است
کوهی کره کیسۀ امید لثیم است
ما راه گناهیم و عطای تو قدیم است
زین خانۀ شطرنج که همسایه نقیم است
عمریست که کشتیم نظیر تو عدیم است
طپیدن دل عشاق محو کسوت آهست
بحسن قامت رعنا مباد غره والی
صفای دل نتوان خواست از صحبت دنیا
قبول خاطر نيك و بد است وضع ملایم
مپرس از طلب کارسای سوخته جانان
زسیر کلشن دل بامکشی که داغ تمنا
مجال شورش در یا زبان موج کواهست
هزار سدره درین باغ پایمال گیا هست
که در شهر دنيز دست زرقها. سيا هست
که آب را دل تیغ و چشم آینه را هست
چوشمع منزل ما داغ و جاده شعله آ هست
در انتظار نچیدن امید چشم را هست
ز برق حادثه آرام نیست معتبر ان را
راهل عجز حصار است پیچ و تاب حوادث
بغیر ترك نما شیا مخواه نشئه راحت
بدرد عشق قناعت کن از تحمل ومکان
بدل نهفته تساند خیال شوکت حسنی
بهر طرف چه خیال است سر کشیدن (بیدل)
درین قلمرو شطرنج کشت برسر شا هست
چوکر دباد که تخت روان هریر کا هست
هوم خواب نجمت شکست رنك نكا هست
دلیکسته درین انجمن شکست کلا هست
که در شکستن رنك مفتن غبار سپا هست
پرشکسته همان آشیان عجز پنا هست


حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

صحيفه ١٠٥

طوق چون فاخته شیرازه مشت پرماست
حلقه دود کند كف خاكستر ماست
همچو غافل آيۀ صورت افسانه کنيم
گرنه تلقین قدم راهروان جوهر ماست
بسکه چون تیر گذشت از رم ما عيش شباب
محو خميازه چو آغوش کمان پیکر ماست
شوق تا درك زره انجمن ديداريم
هر کجا آیینه خون شده چشم ترماست
عجز آيينة و اماندگی ما نشود
طیار شوخی رنگیم شکستن پر ماست
مست شوقیم درین دشت زسر گردانی
کره باديم و همین گردش سر ساغر ماست
کوهی نیست پریشانی مارا چون زلف
سايۀ طالع آشفته ز مو بر سر ماست
آسمان گرم طواف دل ما میگردد
مرکز دور محيط آب رخ گوهر ماست
در دلیران جنون تا ز بساط يأسيم
قطع اميد دو عالم برش خنجر ماست
راحت شمع باما از گداز است انجا
هر قدر بيكر ما آب شود بستر ماست
مابيك صفحه زصد نسخه فراغت داریم
دل آشفته ماکر جمع شود دفتر ماست
بسکه داریم درین باغ کدورت (بیدل)
لاله سان آینه زنگار نشین در بر ماست

یخاتق مقدور هیچباش نیست
خم کشیدن صنعت نقاش نیست
حسن مجنون که مارا داغ کرد
کردهات فاش کردن فاش نیست
کز شوی آگه زآداب حضور
محرم خورشید جز خفاش نیست
بی نیازی از تصنع فارغ است
بزم دل گسترده فراش نیست
کرد اوهام اندکی باید فشاند
هستی آخر عرصه پرخاش نیست
شخصیت فرش است استغنای فقر
مفلسی در هیچ جا قلاش نیست
با تكلف مركب هم ذات کشی است
از کفن گر بگذری نباشی نیست
نه فلك از شور چیزی پر است
این مکان جز گنبد خشخاش نیست
چشم راحت چون نفس از دل مدار
خانه آینه ات شب باش نیست
استقامت رفته گیر از ساز شمع
سر کنی با هر که باشد پاش نیست
ای هوس میهمان خوان زندگی
غصه باید خوردن اینجا آش نیست
در تغافل خانه ابروی اوست
(بیدل) آن طاقی که نقش فاش نیست

عاقبت چون شعله خاكستر بفرق ما نشست
درد صهبا پشه کشت و برسر مينا نشست
میتوانم کرد ضیق بسکه بر اعضا نشست
ناله ام در کوچه اش چون کره صد جا نشست
کس نمیفهمد زبان سوختن تقریر شمع
در میدان انجمن میبایدیم تنها نشست
میتوان در خاكزار بی بقا اوج اعتبار
آبله شد صاحب افسر بسکه زیر پا نشست
هر گز از سررشته وضع حيا یابند بدست
میتواند چون نگه در دیدۀ بینا نشست
شعلۀ شوقت نشد پنهان بفانوس خيال
همچو رنگم این می برون از خلوت مينا نشست
سعی پرواز فنا را اعتبار دیگر است
رفت کرد ما بجائی کز فلك بالا نشست
تیره بختی را چه سود از صحبت روشن دلان
صاف نبود رنگ با آئینه کز یکجا نشست
نيك وضع هر بساطی ای مجنون برنداشت
گردما شد آب تا در دامن صحرا نشست
شعله ما را درین بزم آرمیدن مفت نیست
صد طپیدن سوخت تا یکداغ مخفی پا نشست
آبرو ذاتیست (بیدل) ورنه مانند گهر
مهرۀ گل هم تواند در دل دریا نشست

عالم ایجاد عشرت خانه جزو کل است
در بهار رنگ هر جا چشم وا کرده گل است
کز تامل زین چمن رخسار خویان وا کند
در نمکدان لب هر غنچه شور بلبل است
میتوان در تخم دیدن شاخ و برگ نخل را
جزو چون کامل شود آینه حسن کل است
دست رنج هرکس از پهلوی کو ششهای اوست
ریشه تا ازارد دیدن چون عرق آرد دل است
طبع ما تنها اسیر دستگاه عیش نیست
تانگیرد دل بخم بی ناخنی هم چنگل است
در پناه شعله راحت پروریم از فیض عشق
داغ سودا برسر ما سایه برگ کل است
شوره زاریم ای خجلت کش افلاس نیست
تا شکستن شیشه ما آشیان قلقل است
پیر کشتی با هجوم كبريه باید ساختن
سیل این صحرا همه در حلقه چشم پل است
بسکه کوی شوخی از هم برده است اجزای حسن
ابرو از دنباله داری پیش پیش کاکل است
فیض این گلشن چه امکانست (بیدل) کم شود
سايۀ گل چون پریشان شد بهار سنبل است

عالم طلسم وحشت چشم سياه اوست
نازیکه می دمد از خود نگاه اوست
ماییم و پایمال خلوت سرای چشم
بیرون رو ای نگاه که این خوابگاه اوست
شبنم یتیم چشم زدن جوهر هواست
آزاده بیدل که همان اشك آه اوست
بیتاب عشق اگر همه رنك روان شود
کمر بجستن آبلۀ پا براه اوست
از آه و ناله دل بغلط بی نمیرود
زین دشت هر چه گرد برارد سپاه اوست
حیرت نگاه شو کز نومیدی خودم
کایین هفت عرصه يك کف دست نگاه اوست
در وادی که حسرت ما آب می خورد
موج نگاه تشنه هجوم كياه اوست
با محرمان عجز حوادث چه میکند
سرهای جیب الفت ما در پناه اوست
ته جرعه شراب غروریست عجز ما
رنك شکسته سايۀ طرف كلاه اوست
دلدار تا نو رفته از خود رسیده است
(بیدل گذشتی که همین شاهراه اوست

عالم زما بی زبانيهاى من پوشیده است
شمع خاموش انجمن باد رقمی دزدیده است
بسکه از شرم تماشایت بخود پیچیده است
عکس در آینه پنهان چون نگه در دیده است
از سینه من زبان شکوه نتوان یافتن
اینقدر هم سوختن بر عجز من بالیده است
حلقه زنجیر تصویرم مپرس از شیونم
ناله دارم که جز گوشم کسی نشنیده است
ناله را نشوم نمای ریشه رسوا میکند
کاروان در کام بانك زار دل پوشیده است
تا کجا انجامد آخر ماجرای داغ دل
بر کتاب عاصم ژم اخگری چیده است
زندگی تعمیرش از سیل خرابى كرده اند
اینکه میگوئی نفس کز دژهم پاشیده است
ناتوانی بس بود بال و پر آواریم
موج صدرنك از شکست خویش دامن چیده است
کار سیلی نیست در هستی تماشای عدم
بر خمیر تاز دارد هر که مارا دیده است
دین ودنیا چیست تا از الفتش نتوان گذشت
پیش همت این دو منزل يك دره تو آیده است
کام یابی از امتیاز زنده کامی میکشیم
بر رخ آيينة ما هم نفس پیچیده است
عمر ما ( بیدل ) بطوف کعبة دلها گذشت
گرد چندین نقطه يك پرکار ما گردیده است

عجز بيقش بالخلقهای امکان آشناست
اشك ما تا چشم بکشودن بمژگان آشناست
امتحانگاه حوادث بزم افلاس است و بس
سرد و گرم دهر با آغوش عریان آشناست
کردما ننشست جز در دامن زلف بتان
هر کجا بی پریشان با پریشان آشناست
هیچکس کام امید از اهل دنيا برنداشت
طالع ماهم بوضع این عزیزان آشناست
در عبرت هیچ نتوان خواند از اوضاع دهر
یارب این طومار حیرت با چه عنوان آشناست
در چنین بز میکه سازش پردة بیگانگیست
مفت الفتها اگر مزکان بمژگان آشناست
اشکم از مژگان چکید و رنك اظهاری نه بست
این گهر در خاك هم بالمس عمان آشناست
سوختن خاشاك را همرنگ آتش میکند
هر قدر بیگانه ایم از خویش جانان آشناست
هر کجا بی خانمانی هست صید زلف اوست
این کمند کار با شام غریبان آشناست
گرد خط در دور حسنش از فلک گیرش
طالع موربکه بادست سلیمان آشناست
در رهش پای طلب بسکانه دامان صبح
در سخن دست ندامت با گریبان آشناست
بی ندامت نیست اسباب نشاط این چمن
گل هم از شبنم کف دستی بدندان آشناست
شمع کو در دیدم او دکان رعنائی مچین
کاین دل پر داغ با چندین چراغان آشناست
( بیدل ) از چشم تجیر مشربم غافل مباش
هر کجا حسنیست با آئینه داران آشناست

عجز ما چندین غبار از هر کمین برداشته است
آسمانرا هم که می بینی زمین برداشته است
حق سعی ریشه بسیار است بر نخل بلند
پای در کل برك شا را انجیر برداشته است
کوشش بیهوده خلقی را بکالفت غوطه داد
موج در خورد تلاش از بحر چین برداشته است
نا نفس زد تخم خواب ریشها گردید تلخ
دل جهانی را بفریاد حزین برداشته است
برحلاوت دوستان یکچشم عبرت وا نکرد
اینهمه زنجیرک موراز انگبین برداشته است
پیش ازین نایب کز آبهای دل مقدور نیست
ناله دارد کوه تانالم نگین برداشته است


حرف التاء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحیفه ( ۱۰۶ )
بیکرانی نیست تکلیف ندارد سرنوشت پشت ابرو هم خماندار جبین برداشته است
سایه بودیم این زمان خورشید کردویم و بس پستی مارا چه مقدار اززمین برداشته است
سعی ما چونشمع رفت آخر بتاراج عرق
(بیدل)از افلاس ما و از جنون پوشیده نیست
مخمل باغ ناتوانیها همین برداشته است
دست کوته تا گریبان آستین برداشته است
عرق فشانی شبم درین حدیقه گواه است
عیار دشت عدم را کدام فعل و چه طاعت
ز حال مردم چشمم توان معاینه کردن
طریق عالم عجزی سپرده ایم که آنجا
کنان نه ایم ولیکن زبار منت عشرت
چوصبح در قفس زحم آرزوی تو دارم
که هر طرف نگرددیده انفعال نگاه است
زما اگر همه آهنگ سجده است گناه است
که در محیط غمت خانه حباب سیاه است
سر غرور چوطفلی قدم گل مزراه است
بر آبگینه ما سنگ به زپر تو ماه است
تبسمی که غبار هزار قافله آه است
حباب سایه و خورشید هیچ راست نیاید
بهر کجا اثر جلوه ات نقاب کشاید
سراغ عافیتی نیست در قلمرو امکان
ز فقر شیفته جاه غیر مرن چه فهمد
توان ز گردش رنگم بدرد عشق رسیدن
بمحفل که دهم شرمە ات صلای خوشی
متاع منتظران رنگ و حسن آینه خواه است
حقیقت دو جهان ماجرای برق و گیاه است
برای شعله مادر گداز خویش پناه است
که شمع را سر و برك نفس ببند کلاه است
دلی گداخته آبی بزیر این پرکاه است
خروش سازقیامت صدای تارنگاه است
بجانان نکشد آرزوی الفت ( بیدل ) مثال وحشی مارا خیال آینه جاه است
عزت و خواری دهر آنهمه دور از هم نیست
عکس هم دست زآیینه بهم میساید
بکه خشک است دماغ هوس آباد جهان
ساز اسراری وضبط نفست سست نو است
عالم حسرت ما آیینه هموار نیست
بی تمیز است غرض ورنه بکیش همت
افسری نیست که با کفش قدم توام نیست
تاز هستی اثری هست ندامت کم نیست
صبح این گلشن اگر آب شود شبنم نیست
اندکی تاب ده این رشته اکر محکم نیست
ساز این پرده نما شاگره زیو بم نیست
نیست زخمی که بنشتره مرهم نیست
روز و شب ناموران در قفس سیم و زر اند
غنچه و گل همه با چاک جگر ساخته اند
ای سیه کار هوس چشم از گریه مپوش
سهل مشمر سخن سرد بروشن گهران
محو کار از ترا جرأت پرواز کجاست
وضع حاصل ما یار دل اندوختن است
هیچ زندان به نگین سخت تر از خانم نیست
خون شواندل که جهان جای دل خرم نیست
که بجز اشك چراغان شب ماتم نیست
که نفس در رخ آیینه زسیلی کم نیست
بال مار بخت مجانی که طپیدن هم نیست
شاخ و برگی که سر از پید کشد بیخم نیست
حسن تاب عرق شرم ندارد ( بیدل ) ور نه آینە ما نامحرم نیست
عشرت فروز انجمن هستم حیاست
کز مشتری که سرمه عبرت کشد بچشم
میجوشم از طبیعت آفات روز گار
کم کرد کان چشمه آب حیات را
جنی شود خوشی بيك موى سیره رنك
مابرد سر ز افسر دولت نمیکشیم
چون شبنمم کم عرق آیینه قفاست
یعنی شکست قیمتم اجزای توتیاست
همچانکشک موج زند حسرتم صداست
در دشت عجز تیغ تو انگشت رهنماست
ياسد هزار موی خروش سرت چراست
تخت سیاه ما چه کم از سایه هماست
باشد که نکهتی بشنام از رسد
آن کوه شکسته دلم کاندرین محیط
از بس گذشته ام ز فریب جهان رنگ
ناچشم باز کرده از خود گذشته
محو جمال نيك فضولى نمیکند
عمریست در طلسم كدورت نشسته ایم
عمریست نقد دست نیازم گل دعاست
گرداب بهر دانه من سنگ آسیاست
آیینه کر به پیش کشم عکس وقتفاست
زین بحر تا کنار همین يك بقل شناست
نظاره در قلمرو آیینه تار ساست
( بیدل ) غبار خاطر ما آشیان ماست
عشرت موهوم هستی کلفت دنیا بس است
آفت دیگر نمیخواهد طلسم اعتبار
میشود زرین بساط شب ز نور روی شمع
آگهی مستغنی است از فکر سودای شهود
بخش آهی دلیل وحشت دل میشود
ریشه این کلزار خون گردیدن دلها بس است
چون شرر برق نگاهی خرمن ما را بس است
رونق بخت سیه پرواز رنك ما بس است
دیده بینا اگر نبود دل دانا بس است
گردبادی چین طراز دامن صحرا بس است
نشة خوابيك ما داریم هی جا میرسد
انقلاب دهر دردی کوشه میباید گرفت
حسن بی پرواست اینجا قصدی در کار نیست
مظربی در بزم مستان کر نباشد کو مباش
سلطنت و هم است (بیدل) خاكسار عجز باش
فرش مخمل کو نباشد بستر خارا بس است
عبرت احوال کوهی شورش دریا بس است
کامه احوال مجنون طره لیلی بس است
تی نواز مجلس می کردن مینا بس است
افسر ماچون ره خوابیده نقش پا بس است
عشق از ملایمن آبروز که وحشت میپخت
دم فرصت سبب قطع امید است اینجا
اشک بیتابم و از شوق سجودت دارم
جیب هستی قفس چاک و فال است اینجا
رفت کردی ز خود و آینه حیرت میپخت
تار سازم نزدیهای این نغمه گسیخت
آنقدر صبر که با خاك توام آمیخت
عافیت کسوت آن پنبه که در شعله کریخت
رفته ام از دو جهان را ز وحشت دل
چشم عبرت زپریشانی حالم روشن
هر قدم در طلب وصل دوچار خویشم
زین بیابان سر خاری نشد از من رنگین
یارب این کرد بدامان که خواهد آویخت
هیچکس سرمه بکیفیت این کرد بیخت
شوق او آینه ها بر راهم آویخت
پای خوابیده من آب رخ آبله ریخت
یکقلم عرصه تسلیم فنایم چو صبح
(بیدل) از ما بنفس نیز توان گردانگیخت
عمر گذشته پره زه ام اشک بست و رفت
از نقد و جنس حاصل این کار گاه و هم
پوشیده نیست رسم خرابات ما و من
بند نقابکش نشی آخر كمیبخت عمر
گش محرم پیام دم واپسین نشد
پرواز صبح بیضه شینم شکست و رفت
دیدیم باد بود که آمد بدست و رفت
هر كس يك دو جام نفس گشت مست و رفت
با خویش برد ماهی پر زور شصت و رفت
کر دل چه مژده داد بدلیست و پست و رفت
از خود نمی شویدو ز اوهام بکیدرد
رفت آن قیامتست که با غور کن مباد
در سینه داشتم دلی عافیت تماث
چشم کشوده وحشت دل را بهانه بود
شمعی تران موعظت بزم گرم داشت
خلق درین محیط بکشتی نشست و رفت
همچند حق پرست شد آتش پرست و رفت
آه این سپند سوخته با ناله جست و رفت
شاهین بی طعانه رهاشد زدست و رفت
گفتم چسان روم زدر دل نشست و رفت
( بیدل ) غبار قافله اعتبار ما
روزی دگر نداشت همین چشم بست و رفت
عمر ها شد عجز طاقت سوی جیم رهبر است
ابکه بر نقش قدمش دل بسته هشیار باش
کر کند حسنش بساط حیرت آینه گرم
نا آشنای میم گل کرد از خود رفته ام
سعی ما بیدلانش کاهی پهوا می برد
دست بر دل نه ز نیرنگ سراغ ما مپرس
در ره تسلیم دل باینکه من دارم سر است
سایه این سرو آشوب قیامت در بر است
هر قدر نظاره ها در دیده پیجد جوهر است
چون سحر در شوخی خمیازه ام بال و پر است
هر خطی که کر خامه مجنون دمد بی مسطر است
کار وان ناله ایم و آتش ما دیکر است
تا فروغ شعله خورشید حسی دیده ام
ذوق تسلیمی نجیب امتحانت کل نریخت
سرمه آمیختم دل را در سیه روزی نشاند
آبله در راه شوقم سکه دارد جوش اشک
همسخن گر برده تسلیم خارج کل کند
(بیدل) از برو از خجلت دار ما عاجز مقیمت
صبح اکر نالد بجشم من كف ناكستر است
ور نه همچون شمع دامن تا گریبان سبر است
سینه ما را غبار از موج خط ساغر است
نقش پایم هم بکا کل میکند چشم تراست
نا ملایم نز آهنگ دلی بی چنبر است
ذره موهوم و کل کبر دنم بال و پر است


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه *

حرف التاء

حسرتت بچشم ترم اشک اثر نیست ای دل تو بجائی که غبارت بنظر نیست محرم غفلت نظر ما چه علاج است خلقیست درین خانه برون در و در نیست
وهم آیینه خلق بزنگار گرفته است گرچشم کشائی مژه ات نیش نظر نیست طاقت همه را درد شمشیر فتاده است تا سینه درین معرکه با قیست سپر نیست
با لعل بتان سیل مستان دعوی یاقوت آبیست دم لاف مخارا که جگر نیست تشویش تردد مکنی از فکر عیاش دست تو گر اینجا نشود حلقه کمر نیست
بیدردی ما تر زفغان سخت غریب است در خانه دو بوم مگس را مژه پر نیست امید فنا نیز درین بزم فضو لیست ایشمع درینجا همه شاباست سحر نیست
چون شیفتة ساعت افسونخانه گردون زیر قدم آنست بپای که بسر نیست معیار رو مندی این باغ گرفتیم سرها بسر دار رسیده است ثمر نیست
جان و جسد و عشق و هوس جمله سرابیست کس نیست که ندانم که هستی چقدر نیست ای کرد بر افشان سحر در چه خیالی چین کن زده دامن که گریبان دگر نیست
تا محرم پرواز فنایم چه توان کرد چون رنگ پری دارم و سرویته بپر نیست (بیدل) اگر اینست سر و برك شعورت هرچند بآن جلوه رسی غیر خبر نیست

(O)

حسرتت بحیرت نفس سوخته رام است این مستی آسوده ندانم ز چه جام است غافل مشو ای بخبر از شورش این بحر آمدم شد امواج نفس مرگ پیام است
بیطاقت شوقم و جبین داغ سجودست بتخانه درین راه چه و کعبه کدام است چون غنچه چو عطسه بجا مانده از دست زان گل می بو ئیکه بپنای مشام است
شیم صفت از مسکه درین باغ ضعیفیم بر طایر ما بوی گلی بیضن دام است ما بی بصران ناز معارف چه فروشیم نور نظر شهره بما ظلمت شام است
از چاک دل و داغ جگر چاره ندارم آنکس که بعالم چو نگین طالب نام است هم چند همه شعله تراود ز لب شمع در مکتب ما صاحب يك مصرع خام است
بیشتاب فنا آنهمه کوشش نه پسندد آسودگی از جادة بسمل دو سه گام است گردون نه همین سنگ بمینای دل انداخت آن رنگ که نشکست درین باغ کدام است

(بیدل) اگر آگه شوی از عز خموشی تحصیل کمال تو بيك حرف تمام است

عشقنا سر انجم از امر بوهم و ظن نیست در هر مکان چو نقش نگین جای من نیست مجنون ساز صوت و صدا گل نمیکند زنجیرم موئست که با این انجمن نیست
چشم حریص و سیری جاه این چه ممکن است هر چند شمع نور فشاند لکن نیست ان خانه ها که غار و حس انبار حرص ماست چون حلقه های در همه پزوقتن نیست
برز من ناز كاه سخن بی نموده ایم تا کی زبان زرده بگوید دهن نیست ضبط نفس غنیمت عشرت شمردن است کز بوی گل قفس شکند این چمن نیست
مخریبست کوشش خلق با فسون مالومن اینها نشه است پنبه و جای سخن نیست ناموس شمع کشته خاموش را گذار مستی گر آستین بدر آرم زمن نیست
می در قدح ز بیكسی شیشه غافل است چندانکه محرمت است پر از ما وطن نیست نتوان بهیچ پرده سراغ وصال یافت (بیدل) زبوی یوسف ما پیرهن نیست

(O)

عنبرال امن که الفت خیال مهم اوست بهر کجا نفسی کرد میکشد دم اوست اهل بکیناست کز از فرصت آگهی باشد قصور فطرت ما پیش فهمی کم اوست
حباب ملك بقا بافنا نباید راست بعالم که غبار تو نیست عالم اوست زفیض ظاهر امکان سراغ امن مخواه که صبح عافیت خلقی رفتنه دم اوست
درین بساط جنون شوکیشان عریانی شکسته اند کلاهی که آسمان خم اوست غرور راست نیاید بقامت پیری شکستگیست نگینی که باب خاتم اوست
علاج کوری دل کن که در قلمرو رنگ بهر کجا نظری هست جلوه توام اوست سراغ کعبة بیدلی دلم خون کرد که در گداز دو عالم زلال زمزم اوست
مروت آبشد از شرم چشم قربانی که صید عشرت آفاق در محرم اوست کسی بصید نگاهت چو بحر پروازد که عکس موج خطی پره رشته رم اوست

سینه عاشق (بیدل) جراحتی دارد که باد کاوش مژگان یار مرهم اوست

غفلت از عاقبت عقوبت زاست سیل انجام بیخبر نقماست
موی مژگان زهم نمی گذرد پاس آداب شرط اهل حیاست
دامن دل گرفته ایم همه خون مستان بگردن میناست
تا ترم شر مسار پا بوسم چون شدم خشك عذر خاك رساست
پیر گشتی دل از جهان بر دار دست و پاهای خشک مانده عصاست
پستی آینه آمدی دارد صبح امروز خنده فرداست
خاك ناگشته هیچ نتوان شد پستی طالع آزما تیهاست
ای زخو غافلان خبر گیرید در ته خاک بیکسی تنهاست

از ستمگر چه ممکن است ادب شعله را سر بجیب پا بهواست
حیف روئیگه از من اقر وزد غافلی غازه خواه رنگ حنـاست
بی سپر سينة بهار نوام شوخی از طینتم نباید راست
درد عشقم در کجا گنجم دل رو روزی خیال خانه ماست
مجلس آرای امتیاز مباش شمع انگشت زینهـار بقـاست
حسرت اسم بی مسما چند عافیت گفتگوست ورنه کجـاست
شرم دار از فضولی حاجت لب اظهار پشت پای حیاست
فقر گو تاغنا کنیم ایجاد آبسال کرم نیاز گداست

(بیدل) از آبرو گذشتن چیست ازحیا غافلی عرق دریاست

غفلت و تحقیق ما را اعتبار آئینه است همطرب اندیشه میتازد دو چار آئینه است گر نگه يك مقابل جزم نار جلوه نیست در بهم آوردن مژگان غبار آئینه است
در جهان پیسفاهی پاس و مطلب رو بروست در نگارستان امید انتظار آئینه است خوبپوشانت اعتبار خلق را تکرار نیست جلوه در کار است انچا صد هزار آئینه است

(O)

غلغـل صبح ازل از دل نالم برخاست کاشتن افتاد درین خانه و آدم برخاست غافل از دور امین مجنون کشتن علم شمعها گرد سر از شوخی پرچم بر خاست
سستی داشت محبت که ز مضراب نفس صد قیامت بخروش آمد و مبهم برخاست نه همین اشک چکید از مژه خفت بخاك هر چه افتاد زچشم تو حاکم بر خاست
جوهر عقل درین کار که هوش کداز دید خوابیگه چو بیدار شد ابکم برخاست بال افسرده تقلید چه پرواز کند مژه بیهوده ز نظاره مقدم بر خاست
عهد نقض قدم و سایه بعجز است قدیم گر بگردون رسم از خاك نخواهم برخاست فکر جمعیت دلها چقدر مسکین بود آسمانها نه این باد گران خم بر خاست
ناب یکبار برون آمدن از خویش گر است شمع برخاست ازین محفل و کم کم برخاست خاک خشکی پسر مزرع ما ریختی است ادر چون گرد ازین بادیه بی نم برخاست
کس ندانست ازین بزم کجا رفت سپند دوش با ناله دلی بود که توام بر خاست گرد جولان تو ام ليك ندارم طاقت آنقدر باش که من نیز توانم بر خاست
بچه امید کنون ز بیصافی فندریم ننشستند آنهمه این خانه که دل هم برخاست چون سحر (بیدل) از اندیشة هستی بگذر از نفس هر که اثر یافت ز عالم بر خاست

(O)

غم فراق چه و حسرت وصال تو چیست تو خود توئی بکجا رفتة خیال تو چیست حیات دهم يك آغوش انس دارد و بس بحیـل سایهی مژگان رم غزال تو چیست
محیط عشق ندامت گهر نمیباشد جزاین عرق که توئیدانی انفعال تو چیست بعالم کزوی شش جهت مساوات است چو آفتاب غایت جده زوال تو چیست
به پیچ و تاب چو شمع از خودت براحت نیست درین حدیقه دگر ریشه نهال تو چیست ما کـ شبنم و گدا تا امیدی است اینجا شکستی هوس چینی و سفال تو چیست
گذشت عمر بپرواز و هم عنقایت دمی بخود نرسیدی که زیر بال تو چیست بروی پرتو مهر از خرام سایه مپرس تاملیکه درین عرصه پایمال تو چیست