صحيفه ٢٠
این رشته که حشر میتند گردن ما
شمع از حدبت شعله نبرده است صرفه
از درد نارسائی پرواز ما مپرس
المرنك رفته کرد سرابی پدید دست
شرمیست در گرفته دست زبان ما
آتش مزن بخویش مشو ترجمان ما
چون نی گره شده است بصد جا فغان ما
بی باختنی و حشت خون روان ما
چشم تری بگو شه دل واخریده ایم
خار جگر بدیده ما رنك اشك ريخت
در غنچه زار داغ هوا نیز آتش است
صبح نفس متاع حبان ندامتم
شبنم صفت وتلخيه بين است آشیان ما
یاقوت آب گشته طلب كن زكان ما
ای باد صبح بگذرى از بوستان ما
با چیده رفته است بشارت دکان ما

( بیدل ) رخ نیاز نماینگه روشن است چون شمع چشم بسته رود کاروان ما
چون صبح محو طاقت آزاد كس از ما
مردم بغبط نفس و لب نكشوديم
همت لزند کی بسر ناز فضولى
در گرد خيسار تو سرافيه ست و گرنه
کم نیست که ما را بدر آرد نفس از ما
ناموس نظيم نبرد داد رس از ما
رنگ آینه بشکست روی هوس از ما
چیزی دگر از ما نتوان یافت بس از ما
ما قطره بى نفس موج سرابیم
محریست درین انجمن از ضعف دوکام
بر عکس اثرن مزرعه یاس دمیدیم
رنك آينه الميست كل هيچ نپرداخت
چندین عدم آمیزه است صفای جرس از ما
خاميال رسانيد بپای مکس از ما
ریختم توقع مكندبارد خس از ما
قانع بدله چاك شد آخر قفس از ما

ما را قفس سينه كسى بسر راهش ( بيدل ) تو بقدری مگیر این ملتمس از ما
چون غنچه همان به که بدزدی نفس انجا
خواهی که شود منزل مقصود مقامت
پیموده نشاید چو شرر چشم کشودن
با گردش چشمت چه توان کرد و گرنه
دل چون قطره در قفس زحم که بیدوست
سرمایه ما هیچ کسان عرض فنائیست
باشد که بدر افشا بدن پالت قفس انجا
از پایه پیی طناب کن جرس انجا
گرد عدم است آینه پیش و پس انجا
یکدل بدو عالم ندهد هیچکس انجا
کاز دم شمشير نبايد نفس انجا
ای آینه دیگر تماشای هوس انجا
از راه هوس چند دهی عرض مجنت
آن به که ز دل محو کنی معنی بیداد
در کوی عیسی که تواند قدم افشرد
چون نقش قدم قافله ماست زمین گیر
در کوچه الفت دلبستگی آینه مال است
( بیدل ) نشود رام كسى طرز و صفائی
مکذوب نشد شبنم پیمال مکس انجا
اظهار بخون میطید از داد رس انجا
اعجاست که دارد دهن خند نفس انجا
مانند ره خوابیده صدای جرس انجا
غیر از نفس خویش چه گیرد عسس انجا
تا از دل صد چاک نباشد قفس انجا
چون نقش با از لخن نگردید روی ما
ای و هم خنده بر دل آزاد ما مخند
حرفی که دارد آینه مرهون صيقلست
مشهود عالميم بنقصان اعتبار
از بست که خو گرفته وضع ملائیم
در سجده خاك شد سر تسليم خوى ما
بی تخم دسته است چو مینا کدوی ما
سیل خود زبان انشود گفتگوی ما
اظهار عیب چون گل چشیم است بوی ما
جز رنك نيست كز شکند کس بروی ما
بیہودہ همچو موج زبان بر نمیکنیم
حسرت سجود معبد راز مجسیم
چون شمع سربلندی عشاق مفت نیست
گم گشتگان وادى حيرت نظرهایم
نتوان کشید هرزه نرینمای عاریت
لبريز خامشيست چو گوهر سبوی ما
غیر از کدا ز جبهه چو شبنم وضوی ما
یعنی بقدر سوختنی است آروی ما
در گرد رنك باخته كن جستجوی ما
( بیدل ) زخر نظیر من است آب جوی ما
چون نکہ ازبس بشوق جلوه مجدوشيما
شمع فانوس حباب از ما منور کرده اند
سالم تشویش عدم از هستی ما میدمد
آمد و رفت نفس پول سبب افتاده است
احتياط ظاهر امواج بحر باطن است
چون نگه صد مدعا از عبر مافی برده است
يك مزه تا حالشود صد دشت آغوشیم ما
روشنی داریم چندانيک خاموشیم ما
عافیت بی اضطرابی نیست تا هوشیم ما
کیست تا فہمد که از بهر چه میکوشیم ما
بسکه جیب دل شکست ناله نرد پوشیم ما
نیست فریادی باین شوخی که خاموشيما
حیرت ما از درخشهای وضع عالم است
چشم بند غفلت هستی تماشا کرد نيست
شعله کردارد مقام عافیت خاکشتر است
زنده کی تنها وبال ما نشد يا قبال عجز
راه مقصد جزیی ناله نتوان کرد طی
یادما (بیدل) وداع و هم هستی کرد نست
دهر تا کہسار شد آينه می جوشیم ما
دهر شور محشر است و پنبه در کوشیم ما
به که ظا قمها بدست عجز بفروشیم ما
نیستی هم بار تکلیفیست تا دوشیم ما
چون جرس بیدرد هم ایکاش بخروشيم ما
تا خيالی در نظر داری فراموشیم ما

چه امكانست فردا عرض شوخی ناتوانش را
مشو ایمن زتغییر قدم نم کشته زاهد
زمیدان خانه گردون چه جیول بیست سیری
درشتی آنقدر در باغ امکان آبرو دارد
كجا باید سرما ناکسان بار سجود او
مگر حیرت شفیع جرات اندیشد بیانش را
که پیش از پیر هجر دانه میبینم کانش را
که طفل کاسه جز تنك نينی نیست خوانش را
که جای مغز پرور ده است خرما استخوانش را
مكن بر جبهه بنویسم نام آستانش را
چهار عاقبت عمر یست کز ما دور میتازد
مدارای حسود از كينه جويها بترباشد
جهان بر دستکاه خویش مینازد ازین غافل
زند كز شمع باحسن نولاف کرم بازی
نهان از ديده ها تصویر عاشق گريه دارد
بگردش آورم رنگی که گر ماتم عنانش را
خطر در آب تیغ از قعر کم نبود کرانش را
که چشم بسته بر بال مارد آسمانش را
بآهن میتوانم فضل برد دزد دکانش را
مبادا رنك گیرد دامن اشك روانش را
باین فطرت که در فکر سراغ خود کمم (بیدل) چه خواهم گفت اگر حیرت دھی پرده نشانش را

چه امکانست گرد غیر ازین محفل شود پیدا
مجاز اندیشی فهم حقیقت را نمی شاید
رون دل نفس را پرفشان میدم خاكستم
ره آواره کی عمر بست میپویم نشد یارب
شهیدان ادیکاه وفا را خون مجاشد
زننگی موج خلقی از طپیدن آب میگردد
بقدر آگهی آماده است اسباب تشويشت
همان لیلی شود پی پرده تا محمل شود پیدا
محال است اینکه حق از عالم باطل شود پیدا
که عنقا چون شود از بیضه تا بسمل شود پیدا
که چون تمثال رنگ آینیم دارم دل شود پیدا
مکرر نگی حالی از کف قاتل شود پیدا
گرین دریا بمندر بلك گہر ساحل شود پیدا
طبیعت باید اینجا اندکی غافل شود پیدا
غنا گاه خطاب از احتیاج آگاه میکرده
نفس را الفت دل هم زوحشت بر نمی آرد
بگوهر وارسیدن موجها برهم زدن دارد
زهو عشق غیر از عشق نتوان یافت آثاری
سواد کنج معدومی قیامت عالمی دارد
نفس تا هست تريج روح بالائی نباله دل کن
درین دریادل هر قطره کوهی در گره دارد
کریم آوازده گرنشدهمت سایل شود پیدا
رۀ خاصی نگردد کرهمه منزل شود پیدا
جهان را شکافی سینه تا یکدل شود پیدا
بدیل قطره چون گردید کم مشکل شود پیدا
کاهر کس هم یکجا تا گشت ازین منزل شود پیدا
کمان کم کشته کر پیدا شود حاصل شود پیدا
اگر بر روی آب اید همان (بیدل) شود پیدا

چیهان گرفت غبار جنون تلاشی ما
دل از تعلق اسباب قطع راحت کرد
چو طفل ماشت درین انجمن تمیز فضول
در آتشيم چوشمع از ضعیفی طاقت
چو صبح تاخت بگردون جگر خراشی ما
نفس پناه کشید از قفس تراشی ما
که خود پرست عیان کرد خواجه تاشی ما
که رنگ رفته مجسته است از حواشی ما
جسد ز کسوت تنزیه تن شوخی زد
نداشت کرد دگر آسمان یکتائی
کسی مباد خجل از نفاق اعراض
بهر زمین که فتاديم بر نخواست غبار
بسوی پیرهن آمیخت بد قماشی ما
خیال قرب شد احکام دور باشی ما
عرق نميدہ بمالند از نيات يشي ما
حیات تنگ شد از پهلوی فراشی ما
زنشاه می نمکين ما مشو ( بیدل ) قدم در آب گهر زد ادب معاشی ما


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

چه ظلمت است اینکه گشت غفلت تختم بار ان ز نور پیدا
فسون و افسانه تو ومن هشتاد پرچشم و گوش دامن
در آمد و رفت محو گشتیم و پی بخیالی نبرد کوششی
بفهم کیفیت حقیقت کجاست پیش کساست فطرت
نیاز رفتار وارسین بلم ز گفتار فهم چیدن
چو آیینه صد جمال پنهان ز دیده بی نگه مبرهن
اشاره دستگاه خلقان عیان ز مژگان موی چینی
کان افلاک پربلند است اثر هم با روی تصنع
چکیدن اشك ناله زاسید و سجده ما به ریشه واشد
نیاز و ناز كمال و نقصان ز یکدگر ظاهر و عیان
بهم اگر چشم باز گردد قیامت آئینه ساز گردد
ملایمت چون شود ستمگر زهم در اندیشد سخت روتر
گذشت چندین قیامت اما درین بستان بی تمیزی
ز انقلاب مزاج اعیان بحق امان بیدلست (بیدل)

همه به پیش خودیم اما هزار پای ز دور پیدا
غبار مجنون بدشت روشن چراغ موسی بطور پیدا
ره که کردیم چون نفس طی نشد بجدین عبور پیدا
بقدر شکل قیاس اینجا نمیکند چشم كور پیدا
به پیش خود نیز کس نگردد جز بقدر غرور پیدا
چو صبح صد هزار کسوت ز پیکر شخص عور پیدا
گشاد و بست دو سلیمان ز پرده چشم مور پیدا
بس است اگر گرد خط کشیدن زكلك نقاش زور پیدا
فتادگی همت آزما شد که عجز تا شد غرور پیدا
ذکور شد از اناث عریان اناث شد از ذکور پیدا
کز اعتبارات جسم خاکی چو عنبریم از قبور پیدا
چو آب از حد برد فشردن نمیشود جز غلور پیدا
زبنبه گوشهای غافل چونی گره کرد صور پیدا
علامت عافیت ندارد چو گردد آب از تنور پیدا

چه افسرده می بند لوشد که بمحفل من وما بیا که کشود راه فتودنت بقدرین فسا حسر ابیا
تك و تاز و هم جنون عنان بسپرده بیرون کشان تو غبار باخته طاقتی بزمین عجز رسا بیا
سرو پود شبکه بهم رسدتك و تاز ها بقد ر رسد خم انتظار تو میکشم بوداع قد دو تا بیا
کس ازین حدیقه نمی برد ثمر و تی قسمت بی سبب چو چنار کو طلب کنی بهزار دست و پا بیا
بفسون ساحت هرزه دو در جز آیی تکلفم ده ام ز حیا رسیده بکوش من که خرق کن آمله پا بیا

غضب است مقدم هوس طرب دلی حاصل عبرتی سر بام فرصت پرفشان چوسحر بکسب هوا بيا
بغبار قافله سلف رسیده و گذشته صفی بکش مزدن صلا که بیا وروقفا بيا
بیشان چه خنده پرداز ز ترانه قسمی دگر رهت سیه شده خون من به بهار رنگ حنا بيا
بادای ناز فضولیست رو برك حسن قبول کو ستم است دعوت پشه کشی که بگاه معانی کـه ایـا
تو چو شمع در بز انجمن بهوس ستمکش سوختن که فسانه است و رامسر که بطرز جانب ما بیا

من بیدل از در عاجزی بچه سوز و ساز چار سم هـه توست حکم رو برو همـه جاست شو در بابيا

چه ممکن است که راحت سری بر آورد از ما مگر نفس رود و دیگری بر آورد از ما
چو رنگ خیمه ناموس وحشتیم بگردن ز خویش هم که برآید پری برآورد از ما
دماغ ما سر غواصی محیط ندارد بس است ضبط نفس گوهری برآورد ازما
فسرده ایم زتفاق عقل چاره محالست جنون مگر که قیامت گری برآورد ازما
بهار بخودی افسوس گل نکرد زمانی که رنگ رفته چمن پیکری برآورد از ما

بعرصه دو نفس انقلاب فرصت هستی کمان نبود که دل لشکری بر آورد از ما
شرار کاغد اگر در خیال بال کشاید چون تیکر وفا محتری برآورد از ما
فلك زصبح قیامت فکنده شور بعالم مباد پنبه گوش کری برآورد از ما
برنك غنچه نداریم برگی عشرت دیگر شکست شیشه مگر ساغری بر آورد از ما
در انتظار رهایی نشسته ایم که شاید روی ما مژ دستن دری برا ورد از ما

چو (بیدلیم) همه تا گزیر نامه سیاهی جبین مگر بعرق کوثری برآورد از ما

چیده است لاف خلق بجدین ترانه ها ریخت دره منظر خورشید خانه ها
نشنو فای کشت تعلق ندامت است جز ناله نیست ریشه زنجیر دانه ها
آتش اگر ز گرمی خوبت نشان دهد انگشت زنهار کشد از زبانه ها
پرواز بی نشان سرا بال رنگ نیست گو بيضه بشکند بکلاه آشیانه ها
هر عضو من چوشمع ادیکاء نیستیست تا نقس نام من و این آستانه ها

زین بزم فانی هم راحت مخاك برد آب محيط رفت بکوزه گرانه ها
آن کس که بگدرد زغم زلف یار گیست بر دل چه کوچه ها که ندادند شانه ها
نومیدم ستمکمش خند و جمعیم نیست آسوده ام بخواب عدم زین فسانه ها
کوشش بدود کعبه تحقیق ده نوید آواره ماند ناوك من زين نشانه ها
آتش زدند شب ورقی را در انجمن کردم سير فرصت آئینه خانه ها

در دامگاه قسمت روزی مقیدیم ( بیدل ) به بال ما گره افگند دانه ها

چیست این باغ و این شگفتنها سر آبی و سیر روغن ها
توجه از اصل نبرد هم رشته دارد فضای سوزنها
اعتبار زمانه یکباریست قطره گوهر شد از فسردنها
خاک گردم ره طلب بندم سرمه مالم بگاه شیونها
حیف نشکافتیم پرده دل دانه بودست مهر خرمنها

موج زدم نود غنچه کوه وده دشت چین گرفته است طرف دامنها
شب ما را چراغ فرصت تو همه روشن کن است روزن ها
کو فضاییکه وا کنیم پری رفت پرواز با نشیمن هـــا
فکر خود بیصدای هوس است سر گران شد جهید گردنها
یارب ازسعی بی اثر تا چند آب کوبید کسی بها ونهــا

گر ننالم کجا رود ( بیدل ) ششجهت بیکسی ومن تنها

حرص فرصت انتظار و دور رنك است آسیا دل زنویت جمع کن بربند رنك است آسیا
يك ندامت کار چندین دانه دل میکند کزتوانی دست برهم سود نشك است آسيا
سنگ هم آئینه تحقیق صیقل میزند عمر ها شد در تلاش رفع زنك است آسيا
تا نفس با قیست کرد رزق میگردد، باش آب چون واماند از رفتار تنك است آسیا
آسمان هم تا کجا در فکر مردم تا زند رنگ روزی خوار بسیار است دنگ است آسیا

سعی روزی با بلای بی امان جوشیدن است بیفتر در گردش از باد تفنگ است آسیا
از من و ما هر چه اندوزی کف ناز وستی است عاشق این حرص آتش چنك است آسیا
تاقیامت گردش افلاك در کار است و بس کس نفهمید اینکه میگردد چه رنك است آسیا
زیر گردون ناامید امن تاکی زیستن دانه ها ز یجا برون آید تنگ است آسیا
نی زمینت عاقبت گاه است نی چرخ بلند بام مجنونم طرف ست آخر دو سنگ است آسیا

(بیدل) از گردون سلامت چشم نتوان داشت الوداع ای دانه گوکاه نهنگ است آسیا

جان بست باوحشت جنون محمل ما را مگر لیلی بدوش جلوه بندد محمل ما را
ندارد گردن تسلیم پیش از سایه موئی محبت برسر نشك گردند تیغ قاتل ما را
صفای دل بحیرت بست نقش پرده هستی فروغ شمع کاه از دعا شد محفل ما را
دل از سعی امل بروضع آرا مید، میلرزد مبادا دور بنی جاده سازد منزل ما را
زخشکپای وضع عافیت نمیشود همت عرق ایکاش در دریا نشاند ساحل ما را

محبت بک بود الزجلوه مشتاقان این محمل به معمور نگه چون شمع برد آب و گل ما را
غبار احتیاج امواج دریا خشك ميسازد عیار تا مگريد آروی سائل ما را
ادرنگ وفا انك برافشانی چه بنك است این طپیدن خاك برسر کرد آخر بسمل ما را
شکست آرزو زین بیش نتوان در گره بستن گران جانی زهو سو بردل مارد دل ما را
تپز از سایه ممکن نیست فرق دور بردارد بروی شمدند گردانی غبار کاهل ما را

حباب پوچ از آب گهر امید ها دارد خداوند الحق دل بخشان ( بیدل ) ما را


حرف الالف

حسن شرم آئینه داند روی تابان ترا چشم عصمت سرمه خواند گرد دامان ترا
مدعا شابت همين مژگان تسلیم ساز نیست هرین موج ستم قربانیست حيران ترا
در گرفتاری بود آسایش عشاق وبس آشیان از حلقه دام است مرغان ترا
غير جرم عشق در آزار ما آزرده كان جبه بسیار است خوی نایشیان ترا
پیکر مجنون به تشریف تو محتاج نیست كسوت خارا همان زيبا ست عربان ترا
میتواند دفترم غرق شکست از موج کرد ليك نشناسم ز ربك خويش پیمان ترا
با تنوك يك چشم رسوای تماشای بتان چون مژه صد چاك میباید گریبان ترا
بسکی بد خویی طید از آرزوی ناوکت میکند در سینه دل هم کار پیکان ترا
گلشن از اوراق گل مهریست پیش عندلیب میکشاید دفتر خون شهیدان ترا
سرمه از خاك شهيدان گر بیامیزد غبار میکند تعلیم ده زبان بیخوابان ترا
طینت ابی از غبار خود بدوش افگنده نیست ناتوان بستن ببنید احرام دامن ترا
تشنه مخمير خضر جوش دو بالا میزند گر عصا گیرند بندجای مژگان ترا
ای دل کم کرده مطلب میبرد نالی نالکی چوقی انرامت اثر کم کرد افغان ترا
(بیدل) از رنگین خیالیهای فکرت میسزد جدول رنك بهار اوراق دیوان ترا

حسنی است بر رخش رقم مشك ناب را
مست خيال ميكده نرکس تو ایم
خاکستر است شعله ام امروز و خوشدلم
اسباب زنده کی همه دام تحیر است
سیماب را ز آینه پای گریز نیست
دا ما وصیل صحبت نادان چه ممکن است
نظاره کن غبار خط آفتاب را
شود جنون کنند قدح ما شراب را
یعنی رسانده ام بصبوری شتاب را
غیر از فریب هیج نباشد سراب را
دارد تحیرم نفس اضطراب را
موج گهر بخاك تپد مسیزد آب را
هر جلوه باز شیفته رنگ دیگر است
بوی بهار شوقی ترا رنك معجزیست
مارا ز نیع عمر که متراست که از ازل
کوشور معنی که درین عبرت انجمن
طوفان طراز چشم من از پهلوی دلست
تاچند رشته نفس از وهم ناله یی
(بیدل) شکسته رنگی خاصان مشرب است ناشنید شکستی ورق آفتاب را
آن حسن برق نیست که سوزد نقاب را
کار رقص و زخردہ صیغ کباب را
بر موج بسته اند کلاه حباب را
گرد شکست شییشه کنم ماهتاب را
سامان آبروست ز دریا سحاب را
دیگر بیای خویش مپیج این طناب را

حیرت حسی است در طبع ننگه پرورد ما
ما هستی از عدم بر زم بضاعت آمدیم
دفتر ما هر که نازان سطت بی شیرازه است
نسخه نوشت سواد چشم نعر خوانده ایم
چون جرس عمری طپیدیم و هم نگذاشتیم
شخصیت آیینه اند گرفتاری کرد ما
باخت رنگی ندارد در بساط نرد ما
گو حيا نام کشد خاك بيابان گرد ما
گرسیه کرده سرایم نیست باطل فرد ما
سخت بیهالی چغد نالد زبید درد ما
مشت موهومیست گرما نام هستی میبریم
يك تأمل چون نفس بر آیینه چیده ایم
چون سحر بیهوده از حسرت نفسها سوختیم
شمع را خاکستر خود هم بباد شو شرئیست
(بیدل) اقبال صفیهی بر نمیداند بدست
چون سحر کز دشمن بود ماحشرده آوردما
حیرت عیب و هم بس کزو انکافی کرد ما
آتشی روشن نشد آخر ز آه سرد ما
به که گیرد عبرت از ما دشمن نامرد ما
آفتاب بام عجز است رنگ زرد ما

حیرت دل کر نپرداز بضبط کار ها
نیست زندانکاه امکان سنك راه وحشتم
از خرام موج می چشم قدح واضت وبس
بشکه در هیکل زمین ذوق تماشا خاك شد
خواب راحت بسته مژگان بهم آوردنست
ناله می بندد بتقرای طپش کهسار ها
چون نگه سامان عينك دارم از دیوارها
دارد این نقش قدم خمیازه رفتار ها
ریشه می آرد برون نظاره از گلزار ها
سایه میگردند از افتادن این دیوار ها
طاقی و و هم پیچیده است مانند حباب
عندلیبان را ز شرم ناله ام مانند شمع
موجہای این محیط آخر گهر خواهند شد
فقر در هر جا شررو پاس سامان میکند
چون سحرسعی خروشم قابل اظهار نیست
بیدل این گلشن زبس منظره حسن افتاده است تار مژگان میدمد کز دستہ بندی خار ها
جز هوا نبود سری در زیر این دستار ها
شعله آواز بست آیینه منقار ها
سینه خوابیده است در پیچ و خم زنارها
کجکلاهی میزند موج از شکست کارها
به که برسازم شکست رنگ بند و تار ها

حیرت دیدار سامان سفر داریم ما
خندها چون گل از چاك كريمان است وبس
از ندامت سیرها در باغ عشرت میکنیم
گر چه از جوهس هم افزونست دایمون چنان
تا نگاهی گل کند ذوق تماشا رفته است
در دماغ شوق درد حسرتی پیچیده است
دامن آئینه امشب بر کمر داریم ما
نسخه از دفتر وضع سحر داریم ما
گل بسر داریم تا دستی بسر داریم ما
این تهی دستی هم از تقد هنر داریم ما
چون شرر سامان فرصت اینقدر داریم ما
کیسٹ جز تیغ تو کا هم دم چسر داریم ما
تا سراع کوه در دل نظر داریم ما
بی تامل صورت احوالما نتوان شناخت
چون حباب اینجا متاع خانه برق خانه است
نیست چندان رونقی در رنك عيش بی ثبات
هر که از خود میرود ماتم کرد رفتنش
جرأت پرواز برق خرمن آسوده کیست
باغ و هم آز ماست (بیدل) برونشاندن مکندرو لاله سان آیینه داغ جگر داریم ما
روز و شب گرداب وش در خود سفر داریم ما
کسوت آهی چود و دودل به بر داریم ما
آه نتوان گفت آتش در جگر داریم ما
ورنه صد گل خنده دريك مشت زر داریم ما
چون نفس از وحشت دلها خبر داریم ما
یک جهان آشفتگی در بال و پر داریم ما

صبح ایم اما بوحشتها هم آغوشیم ما
شور این دریا فسون اضطراب ما نشد
بحر هم نتواند ایما کرد وضع تشنه کی
شوخ چشمی نیست کار ما رنگ آینه
مرکز کوهم برون گرد خط گرداب نیست
همچو شبنم بانسیم صبح هم دوشیم ما
از صفای دل چوگوهر بد مدن کوشیم ما
جوهریم آب از دم شمشیر می نوشیم ما
چون حیا پیراهن از عیب میپوشیم ما
هر کجا حرف از ان لب سرزد گوشیم ما
هستی موهوم ما يك لب گشودن پیش نیست
خواب ما پهلو نزد بر بستر دیبای خلق
گاه در چشم ترو که بر مژہ گاهی بخاك
چشمه بی آبی اشکم از طوفان شوق
کی برد یارب که خوبان با مان (بیدل) کشند
چون حباب از خجلت اظهار خاموشیم ما
ازین مژگان خودچون چشم خس پوشیم ما
همچو اشك نا امیدی خانه بردوشیم ما
رقص بر میزان و ناله می جوشیم ما
کرخیال خوشه لان چون شب فرا موشیم ما

حیف است گشه سعی دگر باده کشانرا
حسرت همه دم صيد غم قامت پیریست
عالم همه باز است تو محجوب خیالی
مادر سحر ازيك جگر چاك دمیدیم
دل جمع کن از کشمکش دهر برون آ
سرمایه چو صبح از دو نفس بیش ندارید
یاران بخط جام ببندید میان را
گل در بر خمیازه بود شاخ کمان را
بند الفمژه برداز طبع ساز کان را
آهی نکشیدیم که نکوفت جهان را
کین بحر در آغوش كير دلخت کران را
بیہودہ برین جنس مچینید دکان را
ما صاف دلان سر شکن طبع درشتیم
غفلت زمیرم باز نکردید چو گوهر
آسوده روان جوش تشویش ندارند
دیدار رسیدیم مهیری از دم و آرام
گردون همه پرواز و زمین جمله غبار است
( بیدل ) زنفسمها روش عمر عیانست
برسنگ ترحم نبود شیشه گران را
نادیده گره ساخته ام خواب گران را
منزل طلبی ترک مکن ضبط عنان را
پرواز نگاه است تحير فقان را
منزل مجانبند اقامت طلبان را
نقش قدمم از موج بود آب روان را

حیف کز افلاس نومیدی فزاید مرد را
چون خمیازهی دل گره گیر آید تنگ
يك تغافل میکند سرکوبی صد کوهسار
دست اگر کوتاه شد پردل نشاید مرد را
در فسوس مال وزر کو دست ساید مردرا
در سخن میباید از جا در نیاید مرد را
از تترلبهـاست گر در کام آزا ده کی
جدول آب و خیابان چمن منظور کیست
دامن رسم تکلف بر سراین هفت خوان
پین پیشانی بیاد دامن آید مرد را
زخم میدانهـا کشد تا دل کشاید مرد را
دست غیرت تا غبار از دل زداید مرد را


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف

در مزاج ماه آماده است تاثیر زمین خیز کم پیدا شود کردن نزاید مرد را تا کزرر رغبت اقبال باید زیستن جلوه دیبا صدوث زن مباید مرد را
جوهر غیرت درین میدان نیاند نهان تیغ میگردد زبان و می ستاید مرد را کز زمیم وزر وفاخواهی نخست جهد کن مایه حکومات الزا مساکی که شاید مرد را
بیدل این دنیا نه امروز است جایگاه است و بس تاجهان باقیست زن می آزار ماید مرد را

خارج آهنگی ندارد سبحه و زنار ما میدود می کز همان سر و خط پر کار ما از ادب پرورده کان یاد تمکین توایم موی چینی میفروشد ناله در کهسار ما
سعی ما چون شمع بیتاب هوای نیستی است تار رنگیست از خود میکشد منقار ما گرهمه مخل شود خواب بهار اعجاز است سایه گل زهره رزاست در کازار ما
تا تک رنك بامل باخت پروازی و بس چون سحر تا کی شود شبنم قفس بردار ما بوی گل مفت تامل هاست کروا میرسی نبض واری در نفس پیچید بیمار ما
در مایم از خجلت سامان موهومی عبس اندک هم چیز دارد خنده بر بسیار ما شهرت رسوائی ما چون سحر پوشیده نیست کل زیب جند می بندد ره دستار ما
از ازل آشفته یی بنیاد تعمیر دلیم موی مجنون چیدن است از سایه دیوار ما پاس پیری قطع کرد از ما امید زنده کی بسکه خم کشتیم افتاد از سر ما بارما
همچو عکس آب تشویش از بنای مانرفت مرتعش بوده است کوئی بخیه معمار ما در خور مرسطر (بیدل) باید از خود رفتنی جاده ها بسته است بر سر قاصد از طومار ما

خار غفلت می نشانی در ریاض دل چرا مینمائی چشم حق بین را ره باطل چرا مرغ لاهوتی چه محبوس طبایع مانده شاهباز قده سی ورجیفه مایل چرا
بحر طوفان جوشی و پرواز شویی موج است مانده افسرده و لب خشک چون ساحل چرا چشم وا کن کامین با دوت ماوای تو نیست بر كف خاكستر افسرده بندی دل چرا
پستی یا حوج سد جسم درراه تو چیست نیستی هاروت میدی در چاه بابل چرا عبرت صحرای امکانت دروژی پیش نیست از وطن یکباره کشتی اینقدر غافل چرا
زین قفس تا آشیانت نیم پرواز است و بس بال همت برنمی افشانی ای بسمل چرا قمری یکسرو باش و عندلیب يك چمن میشوی پروانه گرد شمع هر محفل چرا
در انجا میکشد از کیسه دریا كرم ای توانگر برنیازی حاجت سایل چرا ناقة وحدت متاعان دوش آزادی است چون شرر برسنك باید بست محمل چرا
خط سیرابی ندارد مستمر موج سراب (بیدل) این دلبستگی برنقش آب و گل چرا

خاکسار تو طپیدن کند آغاز چرا جرس آیسه بیرون دهد آواز چرا جذب حسنت گره از بیضه فولاد گشود دیده ما بجمال تو نشد باز چرا
کرد ما را که نشست است براه طلبت بخراحی نتوان کرد سر افراز چرا دل بدست تووما از تو دکر مانع کیست خود نمائی نکند آیینه پرداز چرا
سیل بنیاد حباب است نظر وا کردن هوش ما هم نشود خانه بر انداز چرا ساز بیتابی دل گرنه خروج آهنگ است نفس از بیم طپش می شود آواز چرا
گرنه سازيست یقین رابطه هردم زیر شکوه شد زمزمة طالع ناساز چرا بی نگاهی اگر از عیب و هنر مستغنی است حسرت آیسه دارد لب غماز چرا
آتشی نیست که آخر نشود خاکستر پی انجام نمی گیری از آغاز چرا نیست جز خود شکنی دامن اقبال بلند آخر ای مشت غبار اینهمه پرواز چرا
(بیدل) آیینه معشوق نما دور نست این نیازی که تو داری نشود ناز چرا

خدا جو شمع دهد جرأت آب دیده ما را که افکند نما گردن کشیده ما را شهید تیغ تغافل بر آستان که نالد لطامیسنت چو اشك از نظر چکیده ما را
چه دشت و در که نکردیم قطع درپی فرصت کسی نداد سراغ آهوی رمیده ما را نداشتیم بوهم آنقدر دماغ طپیدن بیاد داد نفس خاك آرمیده ما را
با فعال رسیدیم از فسون تعلق برخ فگند حیا دامن چیده ما را مگر محكمة دل یقین شود حق و باطل گواه کیست حدیث زخود شنیده ما را
نمیبرد همت کس از تلاش کوی تسلی میفکنند درین ره سر تپیده ما را زریشه تابه ثمر صد هزار مرحله طی شد که کرد این همه قاصد بخود رسیده ما را
مژه زهم نکشودیم تا چکید تم اشکی گداخت شرم رقم كلك شق ندیده ما را مراد نا به ابد نالد و خروش نکردد بیاد شمع مده صبح نادمیده ما را
مقیم کوشة نقش قدم شویم و کرنه دو که حلقه کند پیکر خمیده ما را نهفته است فضا سرنوشت معنی (بیدل) رقم كجاست مگر خط کشی جریده

خداوندا بآن نور نظر در دیده جانها بقدرا انتظار ما جمال مدعا بنما نه رنگی از طرب داریم و نی از خرمی بویی چمن بكسردیمایم آیینه ما را بما بنما
شفیع جرم مجرمان بجز حیرت چه می باشد بحق ديدة (بیدل) که ما را آن لقا بنما

خط آوردی و ننوشتی برات مطلب ما را بخود کردی در از آخر زبان دود دلهارا هوایت نکهت گل را کند داغ دلشگنتن تمنایت تنگه در دیده خون سازد تماشارا
سفید از حسرت آن انتظار است استخوان من که یارب ناوکت در کوچه دل کی نهد پارا غبار رنك ما از عاجزی بالی نرد ورنه شکست طرمات امروز سینه میکند ما را
حریف وحشت دل دیده حیران نمیگردد گهر مشکل فراهم آورد اجزای دریا را سخن تا در جهان باقیست از صدومی آزادم زبان گفتگوها بال پرواز است عنقا را
خزانی چهره بس باشد بهار آروی من گواه فتح دل دارم شکست رنك سیما را بلند و پست خار راه عجز ما نمیگردد به پهلو قطع سازد سایه چندین کوه و صحرا را
الهی از سرما کم نگردد سایه مستی که بی صهبایه پیشانی سجودی نیست مینا را بزم وصل از شوق فضولم این نیم (بیدل) مباد آبیم نفهمد تغافل کردد ایما را

خط جبین ماست هم آغوش نقش پا دارد هجوم سجده ما جوش نقش پا راه عدم بسعی نفس قطع میکنیم افکنده ایم بار خود از دوش نقش پا
رنج خمار تا برسد در سراغ دوست بستم سبوی آبله بردوش نقش پا چون جاده تابراه رضا سر نهاده ایم موج گل است برسر ما جوش نقش پا
سامان عیش ما نشود کم زبعد مرگی نامشت خاك ماست قدح نوش نقش پا مائیم و آرزوی جبین سائی دری افسر چیه میکند سر مدهوش نقش پا
چشم اثر ندیده زرفتار ما نشان چون سایه ایم خواب فراموش نقش پا هر سر که بخت ديك خيال رعونی پوشیدش آسمان نه سرپوش نقش پا
مستانه می خرامی و ترسم که در رهت بارنك چهره ام ببرد هوش نقش پا در هر قدم زشوق خرام تو میکند خمیازة فغان لب خاموش نقش پا
گاهی خرام میپچک از پای ناز کت رنگ حنا بگرمی آغوش نقش پا رنك پیام از خط تسلیم ریختند يك جبهه سجده است روپوش نقش پا
(بیدل) زجوش آبله ام در ره طلب گوهر فروش شد چوص دف کوش نقش پا

خواجه ممكن نیست ضبط خمره حفظ مالها جاده بسیار دارد آب در غربال ها کر همین کوس و دهل باشد کمال کروفر غیر رسوائی چه دارد دعوی اقبال ها
ساده کی مفت نشاط انکارهیجا حسن هم جامه نیلی میکند از دست خط و خالها پیچ و تاب خشك دارد در کمین ما و منت بر سر پر غازه تازی بسته گیر از نالها
کوشش الفاظ از معنی سپیدت روشن است تا بیده نومیدی از ریشیدن این زالها شعله هستی ما آتش کر همین خاکستر است رفته میندار پیش از کاروان دنبالها
زیر چرخ آثار کلفت تا کجا خواهی شمرد شیشه ساعت پر است از گرد ماه و سالها شکوه ات از هر که باشد د که در دل خون شود شرم کن زان لب که گردد محضر تبخالها
هريش وين حتى مير در پيش مغروران جاه سعی صیدی برنمی آید باین دجالها خلق را ذوق تعلق توام طمأنی کرد رنك هم افتاد بروازی بقید بال ها
میفروشد هر کسی ما را بنوع عجز کی جنس ما عمریست قربانیست از دلالها حیرت آئینه ام (بیدل) تماشا کرده بست بال صیقل دارد از پنہائی تمثال ها


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف

حیا الخرت غفلت دوری از انس است محرم را تبسم‌های گندم چین دامن کشت آدم را
ز جرئت قطع کن گر میدمید انگاه تسلیمی که تیغ اینجا بوشها میشمارد برنش دم را
ز تحريك مژه بر پرده‌های دیده میلرزم که بوی غنچه در هم میکشاند صفحه نم را
درین محفل ندارد عافیت وضع ملایم هم اگر صد تو کر بائین همان زخم است مرهم را
درین گلشن نقابی نیست غیر از شرم بیدلی بفر مائی همان جوش عرق پوشید شبنم را

حوادث کیست تا برداشته وضع هموازی بود مشکل کشا کش از کمان بیرون برد خم را
سراغ از هرزه گردی نی فلك جلوه ها دارد غبار وحشتی از یاد غنچه گیر عالم را
ا گر از کرد راهت چشم آهو سرمه بردارد تحیر همچو تار شمع سوزد جوهر دم را
چشم شوخ آ کی عیب جوی یکد گر بودن مژه برهم زنید و بشکنید آئینۀ هم را
کجا اندیشة تارند آگهی از راستان (بیدل) زانگشت است یکسر میل کوری چشم خاتم را

داغ عشقم نیست الفت با تن آسانی مرا
از نفس برخویش می‌لرزد بنای غنچه‌ام
راز داربیما یعنی کوس شهرت بوده‌است
کرد بیتاب از طواف دامن محروم نیست
میروم از خویش در اندیشهٔ باز آمدن
این چمن یارب بخون غلطیده بیداد کیست
چون شرارم ساز بیدلی حیا ارشاد کرد

پیچ وتاب شعله باشد نقش پیشانی مرا
نیست غیر از لب گشودن سیل ویرانی مرا
چون حبابم پیشتر عیب است عریانی مرا
زد بصحرای جنون آخر پریشانی مرا
همچو عمر رفته یارب بر نگردانی مرا
کرد حیرانی بجوشم چشم قربانی مرا
یعنی از خود چشم پوشانید عریانی مرا

بی سبب در پردهٔ اوهام لافی داشتم
خامت خونین دلان اشرب صدر دی بیش نیست
بر سبکر وحم زفکر سخت جانی فارغم
همچو موجوم سودی دست ندامت آب کرد
هیچ الفت برنتابد صافی آئینه‌ام
جلوه مشتاق بهشت و دوزخم منظور نیست
میرود از موج ربط فانما نقش حباب

شد نفس آخر باب انگشت حیرانی مرا
بس بود چون غنچه زخم دل گریبانی مرا
چون شرر در سنک نتوان کرد زندانی مرا
بعد ازین هم کاش نگذارد پشیمانی مرا
میکند ناچارو خس در دیده مژگانی مرا
میروم از خویش در هرجا که می‌خوانی مرا
تیغ خونخوار است (بیدل) چین پیشانی مرا

داغ گل کرد بهار از اثر لالهٔ ما
چند چون چشم بتان قصه سالاری ناز
عاقبت همچو چنار از اثر دست دعا
همچو شمع از چمن آئینه‌سا برخ زده‌ایم

سرمه کردید صدفای جرس نالهٔ ما
اثر روز سیاه است بدنبالهٔ ما
آتش آورد برون زهد کهن سالهٔ ما
گرسد رنگ بپر واز شود هالهٔ ما

محو جولان هوس کشت سر و پایاد تو
با همه جهل کز از زاهد و مکرش پرسی
برسیه بختی خود ناز دو عالم داریم
آب باید شدن از خجلت اضهار آخر

داشت رنگی ز هوا شعلهٔ جوالهٔ ما
ساحری نیست فسون فیل کو سالهٔ ما
سایه دارد مژه‌ات برسر تبخالهٔ ما
عرق هستی کرد در نظر ژالهٔ ما

در ته بیضهٔ افلاک تمثال (بیدل) تا بکام طپشی بال کشد نالهٔ ما

داغم از سودای خام غفلت ووهم رسا
نیست برقی جاشکبداری چون بخاطرهای ناز
از نمود خاکسار عشق نتوان داد عرض
زنده‌ئی مخمل کش وهم دو عالم آرزوست
هر چه صدپایم طپش آماده‌شد جستجوست
هر نفس صد رنگ میکرد عنان جلوه‌اش

او سپهر و من كف خاك اوكيا ومن كجا
پیش ازین آتش مزن در خانهٔ آئینه‌ها
رنگ تمثالی مگر آینه گردد توتیا
میطپد در هر نفس صد کاروان بانگ درا
زین بیابان نقش پاهم نیست بی آواز پا
تا کشد شوخی عرق آئینه ریزد حیا

قهر را کردد جناب بی‌نیاز بهانه چیست
هرکرا الفت شهید چشم مخمورت کند
نیست در بنیاد آشفته خانهٔ نيرنگ دهر
آرزو خون گشته نیرنگ وضع نازکیست
قامت او هم یکا سر گوی رعنایی شود
پای در پر هن زن (بیدل) کف افسوس بود

اینقدر پاها بس كه تا کورت رسد فریاد ما
نشه انگیزد ز خاکش گرد تا روز جزا
آنقدر خاکستری کآئینه گیرد جلا
غمزه دارد دور باش و جلوه میگوید بیا
سرو را خجلت مگر در سایه‌اش دارد بپا
خاك نومیدی بطوق سعی های نارسا

عالمیم چون بینند میومی از بیان ما
ما را چو شمع باب گداز آفریده اند
چون شعله سر بماتم بالا نهاده ایم
پرواز ناله نیز بجائی نمیرسد
جز داغ نیست مائدهٔ دستگاه عشق
کو خامشی که شانه کشی مدعا شود

در سرمه بال میزند امشب فغان ما
یعنی زعجز ذره تر است استخوان ما
خاشاك وهم نیست حریف عنان ما
از بس بلند ساخته اند آشیان ما
آتش خورد كبك شود میهمان ما
آشفته است طرهٔ وضع بیان ما

عرض كمال ما عرق آلود خجلت است
شبنم صفت زسنگ سبکسار میرویم
شوخی نگاه ما نفروشد چو آینه
رنگ شکسته آئینه بیخودی بس است
با آنکه ما اسیر کمند حوادثیم
پیداست راز سینه ما (بیدل) از زبان

از است اگر بلند شود آسمان ما
بوی گل است ناقه کش کاروان ما
عمریست غنچه است زحیرت دکان ما
یارب زبان ما نشود ترجمان ما
عنقا ست بی نشان بسراغ نشان ما
يك پارهٔ دل است زبان در دهان ما

داد یکعالم تعلق گشت حیرانی مرا
جوش زخم سینه‌ام کیفیت چاك دلم
مد عمرم یکقلم چون شمع در وحشت گذشت
پردهٔ ساز جنونم خامشی آهنگ نیست
احتیاج خود شناسی جوهر آئینه نیست

عاقبت کرد این در واکرده زندانی مرا
خونمی رفت توای گل کز نخدانی مرا
آشیان هم بر نیاورد از پرافشانی مرا
ناله میکردم بچرخنگی که گردانی مرا
من اگر خود را ندانم تو میدانی مرا

محو شوقم بوی صبح انتظاری برده ام
ای ادب سازخموشی نیز نی آهنگ بست
عجزهم چون سایه اوج اعتباری داشته‌است
ناله واری سر نجیب دل برون آورده‌ام
(بیدل) افسون جنون شد صیقل آئینه‌ام

مرده ای حیرت همان در چشم قربانی مرا
همچو مژگان ساخت موسیقی حیرانی مرا
کرد فرش آستانت سعی پیشانی مرا
شعلهٔ شوقم مبادای پس نشانی مرا
آب داد آخر برنك اشك عریانی مرا

درین ارزی زجبههٔ اخلاق چین کشا
آب حیات جوی جسد جوهر سخاست
کز قیمت از مآل حلاوت نبردهٔ
حیف است طبع هرزه درائیت قفا خورد
از غیب سنک نقش نگین نسخ باب یافت

همچند آستین گره آرد جبین کشا
راه ترا وثی چو ظروف کاسین کشا
باری زاشك شمع سر انگبین کشا
یاران حذر کنید زخير مرین کشا
ای غنچه توهم زۀ زیر زمین کشا

از سایبان دریغ نشاید نعمت
منم اگر به تنگی خلقت ناز جاه
افسانه های پیر زن و رسم طفلی ته
باغ و بهار بستهٔ سیر تغافل است
تحقیق هر قدر دمدت میلت نفس

گیم بکفت نیست لب آفرین کشا
چین دار تر ز نقش نگین آستین کشا
کو مرد قدرتی دلت از بد کین کشا
مژگان بهم نه و نظر دور بین کشا
کوهر سوزی نگه واپسین کشا

(بیدل) بهرچه عزم کنی وصل مقصد است اینجا نشانه هاست نودشصت از کمین کشا

در خونتنی همه صلح است نه جنگ است اینجا
گرداب رهند عدمیم سیه بختی است
درزة عشق ز دل فکر سلامت غلط است
شوق دل همسفر قافلهٔ بی‌هو شیست

غنچه شو دامن آرام بچنگ است اینجا
خانه آئینه بر روی که تنگست اینجا
گرهمه سنک بود شیشه بجنک است اینجا
قدم راهروان کردش رنگست اینجا

چشم بر بند گرت ذوق تما شائی هست
طائر عیش مقیم قفس جرایست
چرخ پیمانه بدور افکن یکجام نیست
از ستم بید دلی ظالیمنا هیچ مپرس

صافی آئینه در کسوت زنکست اینجا
مکدر از کلشن تصویر کم رنگست اینجا
مستی مایه تو آواز تر نکست اینجا
آنچه پیش تو نگاه است خدنگست اینجا


— غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه —
حرف لاف
طرف دیدۀ خوبان نگردی زنهار اشك چون آينه شد كام نهنك است اینجا شیشه تا داده ز كف مستی آزادى چند دامن ناز بری شیشۀ سنك است اینجا
دو جهان ساغر تكليف ز خود رفتن ماست دل هر كس بطپد قافیه تنك است اینجا منزل عیش و محنت كدۀ امكان نيست چين از سایه گل پشت پلنك است اینجا
وحشت آنست كه تا آبله باز خود بروم ورنه تا همتم شتاب است در ننگست اینجا ( بیدل ) افسرده کیم شوخی آهی دارد تا شرر هست ز خود رفتن سنك است اینجا

در داغ دل نهان بود از رفته كان نشانها این آتش آگهی داد ما را ز کاروانها چند انكه شمع کاهد با عافیت قرین است بازار ماندارد سودی باین زیانها
مشکی ز بس فشرده است این عرصۀ جدل را میدان خزیده يك سر در خانۀ كمانها این وادى غرور است فهمیده بایدت رفت در جاده است اینجا خوابا شدن سنانها
جوش بهار جسم است آثار سخت جانی جوهر فكنده بيرون زين رنك استخوانها پرواز تا جنون كرد گم شد مراغبارا حت پرواز بازو بالد خاشاك آشیانها
تیغ غرور بشکن در کار کاه کردن آتش زبانه دارد در گوش قمریانها در بار كاه تعظیم اقبال بی نیازست تمييز بوسه نیست منظور آستانها
تقلید فقر نتوان در جاه پیش بردن بحر از گهر چه نازد پرداخت کرانها جائی نمیتوان برد فریاد بی رواجى كشتی شکست تاخر تا تخته شد دکانها
پستی به بلند بسیار دارد ترده چاه همواریت رها کن بام است و نردبانها پرواز و هم ( بیدل ) زين بيشتر چه باشد برده است گردش سر ما را بآسمانها

در شهید راحتت فقیران بوريا آسوده اند در شکر ستان بوریا بر قسمت فتاده کی او پشت پازند نی میدهد بباختش از خوان بوریا
بر گیر و دار اهل جهان خنده میکنند دند برهنه پای بیابان بوريا با خاك خفته كان بخطارت نظر مكن آید صدای تیغ زعریان بوريا
وقت فتاده گی مشو از دوستان جدا اینست نقش مسلك ياران بوريا افتاده کیست سرمه آواز سركشان دوزند ناله بست بستان بوريا
در کنج خلوتیکه بلند است دست فقر پيچيده ايم پای بدامان بوريا بيدل سرکشان جهان چشم عبرت است سر تا بپای زخم نمایان بوريا

در طب تاچند ریزی آبروی کام را يك سبق شاگرد استغناكن این ابرام را داغ بودن در خمار مطلب نایاب چند پخته نتوان کرد ز آتش آرزوی خام را
میکشم از موقع شناسی ورنه در عرض نیاز پیش ازا برونفس غرت آمدن هنگام را میخرامد پیش پیش دل طپشهای نفس وحشت از نخجیر هم بیش است اینجا دام را
مانع سير سنك رویای خواب آلوده نیست بال پر واز است زندان ننگینها نام را دوری مقصد بقدر دستگاه جستجو است قطع کن و هم و خیال قاصدو پیغام را
حسن مطلق داشتم خود بینم آئینه کرد اینقدر هاهم اثری بوده است اوهام را چون غبار شيشة ساعت تسلی دشمنیم از مزاج خاك ماهم برده اند آرام را
زنده کی تا کی هلاك كميه و ديوت كند به که از دوش افگنی این جامه احرام را از تغافل تا نگاه چشم خوبان فرق نیست نشه يكر نگست اینجا در د وصاف جام را
حلقه آ زلف رونق از عیار دل گرفت دود آه صید باشد سرمه چشم دام را کی رود فکر مضرت از مزاج اهل کین مار نتوا ن جدا از زهر دیدن کام را
عرض مطلب دیگر واظهار صنعت دیگر است (بیدل) از آئینه نتوان ساخت وضع جام را

در عالمی که با خود رنگی نبوده مارا بودیم هرچه بودیم او وانمود ما را مرآت معنی ما چون سایه داست زنگی خورشید التفاتش از ما زدوده مارا
پرواز فطرت ما در دام بال میزد آزاد کرد فضلش از هستیبود ما را اعداد ما نمی کرد چندان که صفر گشتیم از خویش کاست اما برمافزود ما را

در فكر حق و باطل خورديم عبث خونها این صنعت الفاظ است با شوخی مضمونها برهر چه نظر كرديم كيفيت عبرت داشت گردون ز كشاواكرد دلما بچه مجنونها
نظم گهر معنی چون نثرفراهم نيست از بسکه جنون انگیخت پی ربطی موزونها در خلق ادب ورزی خاصيت افلاس است فقر اینهمه سامان كرد موسائی قارونها
برسم درم حاجت صد فاقعه باید خواند هر جادر جودی نوبت دمیده مد فونها جز کنج مزار امروز کس دادر س كس نیست انسان چکند با این خرس و سنك و ميمونها
تدبیر تكلف چند بربام آزادی ممسوره قیامت کرد در دامن هامونها تابي نفس شوید آلوده گل هستی چون صبح بکردون رفت جوش کف صابونها
غواصی این دربار ضبط نفس ختم است در شکل حباب ایجاست خمیاز فلاطونها از عشق چه میگوئی از حسن چه میپرسی مجنون همه لیلی كير ليلى همه مجنونها
( بیدل ) خبر خلوت از حلقه در جستم گفت آئینه درون دارد پیداست زبیرونها

در محفل ماو منم محو صغير هي صدا تم خـورده ساز وحشتـم زين نغمه هاى تر صدا
حيرت توا افسانه ام از خو يش بربیکا نهام نأدر در ون خانه ام دارم برون در صدا
ياد نگاه مست مه كون خوانده است برخام فسون مشكل كه بيمار مرا برخیزد از بسـتر صـدا
در فکر آن موی میان از بسكه كشتم ناتوان می ميردم صد پیرهن بریکر لاغر صدا
زان جلوه یكعز كان زدن آئینه را غافل شدن دارد چو زنجیر جنون جو شاندن از جوهر صدا
رنج غم و شادی میر کو مطرب و كو نوحه کر مشت سپند مجمر دارد درين محمر صدا
در کاروان وهم وظن نی غربت است ونی وطن خلقی زكرد ماو من بستست محمل بر صدا
از حرف و صوت بی اثر شد جهل لنگر دار تر بر کوه خواند تا کجا افسون بال و پر صدا
چند از طپش پرداختن تیغ نظر آختن بیرون نخواهد تاختن زین گنبد بیدر صدا
آخر درین بزم تعب افسانه ماند و رفت شب از بس نخفتی زد طرب میگشت در ساغر صدا
آسان نبود ای بخیر از شوق دل بردن اثر در خود شکستم آقدر کاین صفحه زد مسطر صدا
( بیدل ) مخود تا زنده ام صبح قیامت خنده ام کر شور نظم افگنده ام در گوشهای کر صدا

درزی خیالیم و قتی نیست در ينجا جز و هم و جو دوعدمی نیست در ينجا دزدد جهان از ورق آینه خواندیم جز گرد تحير رقمی نیست در بنجا
با وهم میا گربیداد شکست است این طرفه کمان شبستمی نیست در پنجا تمثيل این بام بهم واری رنگست جزكج نظري پیج و خمی نیست در بخا
بر عصمت دنیا چه هو سها که مخشیم هر چند غذا جز قسمی نیست در نجا برهم نزنی سلسله ناز كريمان محتاج شدن بی كرمی نیست در نجا
كرد حشم بیكسیت سخت بلند است از خویش برون آعلمی نیست در نجا ما عتبیران قافله دشت خياليم برخاست بكردش قدمی نیست در نجا
از حیرت دل بند نقاب تو کشودیم آئینه کژی کار کمی نیست در نجا بیدل من و بیکاری و معشوق تراشی جز شوق بر همی صنمی نیست در نجا


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

درین محفل که دارد شام پیوند سحر بگشا
کمال بیدلی دل آسمان عاجز ترست از ما
فیض صدقی اگر دارد کلامت بوی آگاهی
بناموس حیا دامان دل نتوان رها کردن
ز هر نقش قدم واکرده اند آئینه دیگر
گشاید غنچهٔ اشک پیرهن صورت نمی بندد

معما جز تأمل نیست بگشا دکمهٔ نظر بگشا
محیط از ناخنی دارد بگو عقده گهر بگشا
بیان يك نفس چشم جهانی چون سحر بگشا
تو نور شمع فانوسی هان در بیضه پر بگشا
مزه مژگان زن مزه خلوت تحقیق در بگشا
زند این قبا واشو گریبان دگر بگشا

ندارد عبرت احوال دنیا فرصت اندیشی
خرد از کلفت اسباب آزادی نمیخواهد
حدیث بیغرض شایسته ارشاد میباشد
اجابت پرور رحمت الهی از کس نمیخواهد
ببزم جارهٔ غفلت ز مژگان کسب عبرت کن
خیال نازکی داری در خود هم كمی (بیدل)

كزت چشمیست از مژگان کشودن بیشتر بگشا
مگر شور جنون گوید که دست ازت زیپر بگشا
سراین نامه با خطی نکردهاست تر بگشا
بدست از دعا خالی گریبان اثر بگشا
زنان خوابی که بالشتی بجه زین بیشتر بگشا
بغیر هیچ از میان چیزی نمی بینی کمر بگشا

درین نه آشیان غیر از پر عنقا نشد پیدا
دلم تا کشته میگشتند دارد گرد این وادی
دلیل نشان در ملکت بیمائی نمیباشد
بهشت و كوثر از حرص و هوس لبریز میباشد
سراپا رقعه های حسرتم زین گلشن هوس کردم
غم این تشنگانم پرنیان ور از پریشانی

همه پیدا شد اما آنکه شد پیدا نشد پیدا
بجستجو تپیدا سوختم اما نشد پیدا
سراغ ماکی از گردی كزین صحرا نشد پیدا
بطی هم رسیدم جز همین دنیا نشد پیدا
چه جای رنك بوی هم از ان گلها نشد پیدا
نفس آسودہ گی میخواست اما جا نشد پیدا

تلاش مطلب نایاب مارا داغ کرد آخر
فلک در گردش پرکار گم کرده است آرامش
چه سازد کس نفس سررشته تحقیق گم دارد
حضور کبریا نقش بستم عجز پیش آمد
بذوق جستجو می باید از خود تا بدر فتن
درین محفل بامید تسلی خون مخور (بیدل)

جهان بيك كوهن برد جزدریا نشد پیدا
جهان تا سر بزون آورد غیرا از ولنشد پیدا
تو گر داری دماغی جهد کن از ما نشد پیدا
برون احتیاج آثار استغنا نشد پیدا
هزار امروز و فردادی شد و فردا نشد پیدا
بپاشد عالم دیگر رویم اینجا نشد پیدا

درین وادی چسان آرام باشد کاروانهارا
ز موج بحر کم سامان عالم تماشا کن
بشبنم از خم گردون ممکن نیست وارستن
بیک پرواز طا کستر شدیم از شعلهٔ غیرت
چو رنك رفته ام آشیان سودی نمی بخشد
من و حرص نیاز از همت و خواری چه میپرسی

که هم دوشيست با رنك روان سنك نشانها را
که نیز پی پی پر از آمد جا بست این گلهارا
مگر سوزد فراموشی متاع این دکانها را
سلام توتیای ماست چشم آشنا نهارا
درین وادی که بر گفتن نمی باشد عنانها را
که تفش سجده پیش از سدر خواهد آستانها را

چه داند غنچه دل آگاه بر معمورهٔ امکان
جگر خوردن مگر برافتاد علم بیزاید
علاج پیچ و تاب حرص نتوان یافت ورنه
ببال و پردهد پروازهر نقش تریج پنهان
گران کی کشدمی طلب در وادی شوقت
چنین گزنك ما رنك معنای هیچکانی (بیدل)

که فرصت گردش چشمیست دور آسمانها را
که قیمب بست غیر از خون بها یاقوت کانهارا
بخویش آورد فکر ساخت خروگانهارا
طپیدن پیش شود حاصل از کشتن زبانها را
که جسم ابجاستست و می کشد تعلیم جانها را
توان کشتن زن ایر بهار این نا و دانها را

دل مید و بدست کسی داد رس ما
ب هیچ کس افسانه امید نخواندیم
خواریم ولی در هوس آباد تعین
فرصت عدم آنهمه دکان نتوان چید

از قطره دوراست خروش جرس ما
عمر یست همان بیکسی ماست کس ما
پز دیده در بامزه چیده است خس ما
مهمان دماغ است می زود رس ما

بیدل بجنون اصل از پا نه نشستیم

هم مشرب اوضاع گرفتاری صبحیم
ما هیچ کسان ناز چه اقبال فروشیم
ما ونطن از کینه فروزی چه خیال است
مکتوب وفا مشعر امید نگاهیست

گامی آینه نگیرد سر راه هوس ما

پرواز بخطر نرست از قفس ما
تقدیر عرق کرد بخجلت مکس ما
آئینه نداده است با آتش نفس ما
واکن مژه تاخوانده شود ملتمس ما

دوری ز هرصت آموزد درد و مصطفی ما را
یکرنگی خانه چرخیم حیران دانهٔ چندی
بحرث وصوت ممکن بست از بام برون جستن
مجاز ما بصحرائی عدم ماند دگر مزره
کیف خاک نفس باشم زبیم قلم ضبط ما نگفتن
نفس واری اگر در دل خزدامید آ سودی
زدل امید الفت بود باهم نا امید یها

که پیش از صید در دلها بیاسوز دخدا ما را
غبار ما مگر بیرون برد زین آسیا ما را
چه سازد کس زکشید برنمی آرد صدا ما را
فضولی در کجا انداخت یا رب از کجا ما را
نکردون میبرد چون صبح از خود این هوا ما را
که زیر آسمان پیدانشد جا هیچ جا ما را
باین بیگانه هم کاهی نکردند آشنا ما را

درین صحرا کما با خویش الفته اتفاق ما
اگر امروز دل باخك راه سر نفتی جوشد
زسویدست دم آئینه مقصد نشد روشن
کباب خوان جنت است خون جگر ما رد
جنونها داشتیم اما حباب فقر پیش آمد
دل افسرده از ما غیر بیکاری نمیخواهد
بحیرانی کسی آگه شود از خانه ما (بیدل)

که و هم بی سروپائی برد از خود جدا ما را
کند محشور فردا فضل حق با اصفیا ما را
نخال ای ز خود رفتن تو چیزی وانما ما را
قضا چندی بدوق این غداماد اشتها ما را
زحفظ ناله کرد آگاه نی در بوریا ما را
حباب ما است این يك قطره خون سر تا بپاما را
چه پرسوائی که آمد پیش در بزير قبا ما را

درود از بس خیال ساده او هوش ماهی را
زده مردی دوران کم نگردد گرمی دلها
بموی استخوان از پیکر اینجا شير ميرويد

نمیباشد خبر از شور دریا گوش ماهی را
فسردن مشکلست از آب دریا جوش ماهی را
سراغ نافیت کو و صع جوش پوش ماهی را

نفس دزدیدنم در شور امکان ریشه ها دارد
حریصان را نباشد محنت از خالی دنیا
طریق رسم وشوق گفتار آواز ماء دارد

نصیحت کار کو بند و طریق عشق را (بیدل)

چه در احتیاج در نباشد گوش ماهی را

زبان با موج میجوشد لب خاموش ماهی را
گرفتن کی سد از در درهم دوش ماهی را
طپیدن تا کجا وسعت دهد آغوش ماهی را

رحمت نظارهٔ گر میدهد جانان مرا
بسکا گردیده بخنبهاست فرش خانه ام
کف ناله حسرتم كز نم باران غمت
مردگی گل شوخی چین جبین دیگر است
معنی برجستهٔ شوقم نمی گنجم بلفظ
از دل خون بسته کردم عقده واری واکنم
درد الفت بودم و با بیخودی میساختم

شانهٔ زلف تبخیر میشود مژگان مرا
سیل پوشد رخت ماتم گرشود مهمان مرا
ریشه در دل میدواند دانهٔ پیکان مرا
بیرخت شیر چین کم نیست از دندان مرا
همچو بوی گل نکردد پیرهن عریان مرا
دانه های نار جوشید از بن دندان مرا
اضطراب دل چو اشك آورد بمژگان مرا

اثر از پردازی ناموس الفتها مپرس
ز اميد او رحمت عاصی آلوده ام
از ثبات من چه میپرسی بقای حیرتم
در عبت آخر هجوم ناتوانیهای دل
سر خوش این باخمر و اندیشهٔ بیحاصلی
کوی سر گرماهموم در عرصهٔ موهوم حرص
گرشوم (بیدل) چو آتش فارغ از دو د جگر

هر که شد آئینه او میکند حیران مرا
میکند آب از حیای برق عصیان مرا
سیل میگردد هوای جنبش مژگان مرا
میکند چون ناله در جیب نفس پنهان مرا
میدهد ساغر بطاق ابروی نسیان مرا
قامت خم گشته شد آخرخم چوکان مرا
میکشد خاکستر خود در ته دامان مرا

نه لك شوخی لبیست در طبع ادب تخمیر ما
بی سبب چون سایه پامال در عالم صوریم
سطری از مشق دبستان جنون آشفته زیست

حلقه میسازد صدا را نسبت زنجیر ما
خواب کو تا محمل باصد بخود تعبیر ما
برخط پرکار تازد حلقهٔ زنجیر ما

عذر بز بحاصل جسم آینار عيش بست
نسخهٔ جمعیت دل گر باین آشفتگیست
صبح از و هم نفس گر بگذرد شبنم کجاست

ناله باید کاشتن در خاك دامن گیر ما
نیست ممکن لب بهم آوردن از تحریر ما
غیر شرم اعتبار آب دارد شیر ما


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف

آخر از نامش بادور گردون ساختیم
بکه کنج جوهر امکان بیرون نیامد تیر ما
آرزو ها در طلسم لاغری می پرورد
خانه صیاد یعنی پهلوی نخچیر ما

انتظار رنگ های رفته میباید کشید
خامه نقاش مژگان ریخت در تصویر ما
حسرت منزل جنون ایجاد چندین جستجوست
شام گردد صبح تا کوته شود شبگیر ما

در بنای رنگ ما گر مشکست امروز نیست
ابروی معمار چینی داشت در تعمیر ما
عبرت انشا بود (بیدل) نسخه ایجاد شمع
از جبین رفتن دزد سر خط تقدیر ما

روزی که زد بخواب شعورم الاغ ما
من هم زدم زنشه بچندین دماغ ما
رنگ حنا زطبع جنون موج میزند
شست است گوئی آن گل خودرو بباغ ما

سیر بهار رنگ ندارد گل ثبات
لغزد مگر چولاله کسی را بباغ ما
آنجا که نقش پزو مقصود جستجوست
سر جای مو کشد بپوای سراغ ما

جز خاک تیره نیست بقای جهان رنگ
طاوس سوده است به منقار زاغ ما
با طبع سر کش این همه رنج و تعب چرا
روز سواد شب کند امشب چراغ ما

يك كاو اگر زوهم تعلق گذشته
(بیدل) در از کی به بسط فراغ ما

و آهم مجویه تأثیر را
پر از بال عنقاست این تیر را
مصور چرچا کند نقش من
زتمثال رنگیست تصویر را

درین دشت دوردام صیاد نیست
رمیدن گرفت است نخچیر را
بنای نفس بر هوا بسته اند
زتسکین مکن بست تعمیر را

کسی در تازیم و گه کینه جو
جنونهاست مجبور تقدیر را
بخواب عدم هستی دیده ایم
ز هذیان مده رنج تعبیر را

گرفتار وهم است آزادیت
صدا میکشد بار زنجیر را
توهم اینقدر چند خوابیدنت
وار از بغل دی دوقیر را

زروی ترش عرض پیری مبر
تبه میکند سر که این شیر را
خم قامتت این صلا میزند
که وطاق به ذوق شبگیر را

چرجامخاطب ادا فهم نیست
تسلسل وبال است تقریر را
نفهمید ازین همنفس امن خواه
كاسك زن خناق گلو گیر را

اگر مرجع زندگی خاک نیست
خمیدن کجا میبرد پیر را
زمین باقف طعمه (بیدل) است
برین ساز بشکن جد زیر را

ز باده ایست ربزم شهود مستی ما
که کرد دفع خمار شراب هستی ما
بگو بشیخ که از کفر تا بدین فرسنگ
ز خود پرستی تو تا بی پرستی ما

زدیم دست بدامان عشق از همه پیش
مراد ماشده حاصل زپیش دستی ما
براه دوست چنان مست باده شوقیم
که بی خود اند رفیقان ما زمستی ما

به پیش سر قدمی خاک راه شد (بیدل)
بلند همتی ما به بین و پستی ما

نو خت نارسا نگرفت دستم گردن مینا
مگر مژگان دماند اشک و گیرد دامن مینا
درین میخانه ناساغر کشی سازند امت کن
کدوی بسمل می افتد ز خندیدن مینا

زمان تا در تادم میزند تبخاله می بندد
که رقاصی نمیکنجد مگر در خرمن مینا
بپاسداری در طلی گل میکند اما نمیدانم
بطبع غنچه هارنگست یاخون در تن مینا

خیال مستی آن چشم هرجا میفروش آید
عرق بیرون کشد شرم از جبین روشن مینا
نشاط جاودان خواهی دلی را صید الفت کن
که مستی هاست موقوف بدست آوردن مینا

اگر از ساغر آکاهی دل نشۀ داری
برنك پرتومی طوف کن پیراهن مینا
نوای عقل چربا چانه عبرت نمیگری
که عشرت جامه خون میزند از شیون مینا

نمود بالیدن گردون هوائی در نفس دارد
خلا میباید از کیفیت آبستن مینا
بمزدن چشم دارم الوداع ای رنج محمودی
که امشب موج اشکی برده ام تا دامن مینا

اگر مستی دهد هوش است از معنی پرستی زن
که از خود رنگپری نی صدای گردن مینا
بحرف ناملایم زحمت دلها مشو (بیدل)
که هرجا حس سکس هست باشد دشمن مینا

زارق این تجاوز آب شید آئینه دلها
که رو تا محل لیلی است بیرون گرد محملها
کجا راحت چه آسودن که از نایاب مطلب
بپای جستجوچون آبله خون گشت منزلها

چه دنیا و چه عقبی سد راه است ای غافل
بیابانگرد که از بهر گذشتن هاست حایل ها
درین مزرع چه لازم خرمن آرای هوس بودن
دلی باید بدست آری همین تخماست حاصلها

بدشت انتظارت از بیاض چشم مشتاقان
سفیدی کرد آخر راه از خود رفتن دلها
دمانی میپرستانم از شکست شیشه رنگی
بخون رفته پرواز دگر دارند بسملها

زیاس آبروی احتیاج ما مشو غافل
ببازار کرم گوهر فروشانند سایلها
ندارد صید حسن از دامگاه عشق آزادی
همان يك حلقه آغوش محنونيست محملها

زطی ما ومن اثبات حق در گوش می آید
نوای طرقه دارد شکست رنگ باطلها
خزان گلشن امکان بهار واجبی دارد
طراوش میکند حق از شکست رنگ باطلها

زبان شمع فهمیدم ندارد غیر ازین حرفی
که گر در خود توان آتش زدن مفتست محفلها
تسلسل اینقدر در دور بی ربطی نمیباشد
کرو از سبحه بر دامم و رو هم خوردن دلها

گداز عافیت کم بود در بحر طلب (بیدل)
شکست از موج ماکل کرد بریدن ز محنت ساحلها

ترنم وصل خواهشهای بیجا میبرد مارا
چو گوهر موج ما برون دریا میبرد مارا
ندارد شمع ما را صرفه سیر محفل امکان
نگاه ناامیدود از خود بیجا میبرد مارا

چو فریاد جرس مائیم و جولان پریشانی
بهر راهی که خواهد خود بجا میبرد مارا
جنون میریزد از ما رنگ آتشخانه عالم
بهر جا مشت خاری شد تقاضا میبرد مارا

چو کار نارسای عاجزان با اینهمه پستی
بجز دست دعا دیگر که بالا میبرد مارا
همان چون سایه ها و سجده شکر جبین سائی
که تا آن آستان بی زحمت پا میبرد مارا

زوحشت شعله ما مزرع خاکستری دارد
برافشانی بطوف بال عنقا میبرد مارا
بمبارد نشه آزادی ماساغر دیگر
غبار دامن افتادن بصحرا میبرد مارا

مدارای بیابان میکند تمکین ما ورنه
شکست رنگ ازین محفل چومینا میبرد ما را
نه کاشن را زمادنگی نه صحرارا زما گردی
بهر جا میبرد شوق تو بی ما میبرد مارا

که از دره طوفان کرده ست از ماسلو (بیدل)
بفرمان سیل اگر امروز فردا میبرد مارا

زبس جوش اثرزد ازتپ شوق تو یاربها
فلك در شعله خفت از شوخی تبخال کوکبها
درین محفل که دارد خاموشی افسانه راحت
بهم آوردن مژگان بود بستن لبها

زگرد وحشت ما تیره بختان فیض میبالد
تبسم باشی صبح است جبین دامن شبها
سبك تازان فرصت یکقدم فتند ازین وادی
سراغی میدهد موج سراب از نعل مرکبها

غبار جنبش مژگان ندارد چشم قربانی
قيرا حواست هر جا صاف گردد غش مطلبها
زسلسه گرامان خواهی وداع گرمجوشی کن
زمستان سرد میسازد دکان نیش عقربها

فلك کشتی بطوفان شکستی داده است امشب
زجوش گریه ام ريك ته آب اند کوکبها
بمردن بود تنك اعتبار ما سبكروحان
گرانجانی فسوسا خواند و پیدا کرد قالبها

شرار کاغذ ما دارد آزادی گلستانی
چرا ما را نمیخوانند این طفلان بمكتبها
بنازم نام شیرینی که هر که بر زبان آید
چوماه نیشکر خوند بهم چسبیدن لبها

غبار تیره بختها باین لشکر نمیباشد
نمی آید برون چون سایه روزه (بیدل) از شبها

زچشم بی نگه بودم خراب آباد غارتها
بمحرابی مژه برداشتم گردم عمارتها
سواد نامه هم کم نیست در منع صدای دل
غبار معنی الفت میباشد از عبارتها

بذوق کعبه بگذر از طواف کلبه مجنون
زول هرجا سویدا جوش زددارد زیارتها
هجوم داغ عشقت کرد ایجاد سرشك من
عرق ریزست هر جا جمع میگردد حرارتها

شکست برق کل هم از تبسم مانی دارد
بهم آورد ابروی ناز نواز بار اشارتها
بجان خود نیم ساحل اعنی دگر دارد
مشوچون زاهدان طوفانی آب طهارتها

بحسن خلق (بیدل) ناتوان در جنت آسودن
چه لازم در دل دوزخ نشستن از شرارتها


صحيفه ۲۸
غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف الالف

رحم داغی چندین زبان دانسته است پیغام مرا
بی سخن باید شنیدن چون نگین نام مرا
عمرها شد در فضای بی نشان پر میزنم
آشیان درعالم عنقاست اوهام مرا
پردهٔ چشمم ببرق حسرت دیدار سوخت
انتظار آخر مقشر کرد بادام مرا
لوح الهام حضور یک نفس راحت بس است
سایهٔ دیوار دارد در بغل بام مرا
بشکند رنگی که گلزاری نپردازد زمن
كابك نقاش است ساقی گردش جام مرا
قاصد حسرت نصیبان دیتهٔ پیغام نیست
بخت برگردد که خواند پرتو پیغام مرا
بی نشانی مقصدم اما سراغ ماه من
جامه دارد که پوشیده است احرام مرا
درغبار گردش رنگم خرام ناز کیست
اشك از خویش رود اشمری کام مرا
قدردان فرصت سان قضا شایم چو شمع
جز غم آغاز دامی نیست انجام مرا
از سواد فقر گرد سرمه رنگ آورده ام
چشم اگر داری چراغ خانه کن شام مرا
جلوهٔ چشمی براه انتظار افکنده ام
برچشمان ای مژه تا نسکلی دام مرا
چارهٔ سودای من (بیدل) ز چشم یار پرس
عشق در مغز جنون پرورده بادام مرا

زفسانهٔ لب خامش که رسید مژده بگوش ما
که سخن گهر شد و زد گره زبان سکته خروش ما
کاسهٔ چه فتنه شکسته که ز حرف تیغ نبست
بسحر رسانده دماغ گل لب زخم خنده فروش ما
نفس از ترانه ساز دل چه فشاند بر سر انجمن
که صدای قلقل شیشه شد پری جنون زده هوش ما
بنگاهی عرق آمده زمالک جرأت جستجو
که بچشمت آئینه میکشد کف پای آینه پوش ما
بجنونی از غم بیخودی زده ام بساغر ماه من
که هزار صبح قیامت است و کش ز مستی جوش ما
همه را برعوهٔ ز دست خود اثر نوید رسیدنت
ز دماغ ما چه خبر دهد بدل شکسته سروش ما
تب شوق سجدهٔ نیستی چه فسون دمیده بر انجمن
که چوشمع تافته از جبین همه سرنشت بدوش ما
ز نشاط محفل زنده گی بجه نازد امشب مشتعل
قدحی مکدر بعرق زند زغبار خجلت دوش ما
دگر از تعین خود سری چه کشیم زحمت سوختن
که فتاد برکف پاکنون تگاء چراغ خموش ما
نرسید فطرت هیچکس بخیال ( بیدل ) و معنیش
همه راست بحری وبس چه شعور خلق و چه هوش ما

ز گفت وگو نیامد صید جمعیت بند ما
مگر از سعی خاموشی نفس گیرد کمند ما
اگر از طائرهٔ تاسیاه مرغی میتوان کردن
جزاین مقدار نتوان یافت از پست وبلند ما
زسیر برق تازان شرر جولان چه میپرسی
که بود از خود گذشتن اولین گام سمند ما
تو خواهی رحم رنگین ساز خواهی چهر ه گلگون کن
بهر آتش که باشد سوختن دارد سپند ما
ازان چشم عتاب آلود ذوق زنده گانی کو
خم بادام تلخی زد شیرقی زقند ما
ز جوش باده میساید سراغ نشه پرسیدن
همان چاک گلو بست عرض چون و چند ما
اگر نامحرم از مصنوع راهی میتوان بردن
چرا در بند نقش ما نباشد نقش بند ما
چوشمع از جستجوی عدم تا سر منزل داعی
تلاش نقش پایی داشت شبگیر بلند ما
نگاه حیرتیم اما درین صحرای بیحاصل
حریف صید کپکانی نمیگردد گند ما
نکرده هیچ کافر خو افسون غلط بینی
غبار خویش شد در جلوه گاهت چشم بند ما
جهان طوفان رنگ و دل همان مشتاق بیرنگی
چه سازد جلوه با آیینهٔ مشکل پسند ما
نگین ناله داریم در کرد عدم (بیدل)
زما کمتر صدائی رفته میجوید سپند ما

زهی چون گل بیاد چیدن ازشوق تو دامانها
چو صبح آوازهٔ چاک قبایت گریبانها
ز محفل رفته گان در خاك هم دارند سامانها
مشود غافل زموسیقار خاموشی نیستانها
ز چشمم چون نگه بگذشتی واوز غم محرومی
جدائی ماند چون خمیازه در آغوش مژگانها
دران محفل که رسوائی دهد کام دل عاشق
چو گل دامان مقصد جو شد از چاک گریبانها
طپشگر تازه گویان کز غبار پرتو اندارد
پرفانوس گردد جدول اوراق دیوانها
دران وادی نه گرد وحشتیم و خویش میدانیم
رم میدرد گیرد در بغل چندین بیابانها
باوج همتم افزود پستیهای عجز آخر
کدور خوردیگشت خود بود معراج دامانها
چه شد کز تنگ شد بربستر جولانگه هستی
در آغوش پر وا مانده دارم طرح میدانها
بچندین حسرت از وضع حوش دل بیایین
که این یک قطره خون در خود غوطی زد بوطوفانها
چنین کز شوق نیرنگ خیالت میروم از خود
توان گردن زند يك رفتنام طرح گلستانها
دل وارسته با کون و مکان الفت نیست آخر
نشست این مصرع از برجسته گی بیرون دیوانها
بروی چهرهٔ بی مطلبی کز چشم بگشائی
دو عالم ابزه نظاره بریزد چومژگانها
زعشق شعله خو پر محنت دود از خرمن امکان
تپیدن شبر آتش ریخت (بیدل) در نیستانها

زهی سودائی شوق تو مذهبها ومشربها
بیافت آسمان سیر طپیدن جوش یاربها
مبادا از سرم تا سایهٔ سودای گیسویت
چو مو نشود نهالی دیده ام در پردهٔ شبها
جدائی اشك شد چشم مرابیدشت حیرانی
همان خمیازهٔ خشكیست بی اطفال مکتبها
من است از دود دل جوهر فروش آینه داغم
بغیر از شام مژگان ندارد چشم کو کها
خاموشی توان شد ایمن از ایذای کج بحثان
تپش دزدیدنیست اینجا فسون نیش عقربها
بمنع اضطراب عاشقان زحمت مکن ناصح
که آتش زنده گی دارد بقدر شوخی تپها
چو تا هنك جرس ما ومكرو حانه جولان
كه از يك نعره دارش میطپد آغوش قالبها
عمارت غیر چین دامن صحرا نمیباشد
ز تسلیهای مذهب اینقدر بالید مشربها
زبان در کام پیچیدم وداع گفتگو کردم
سخن را پردهٔ رخصت بود بر بستن لبها
بهر بی نشان بام تو میدیم ( بیدل )
سرانجم میتوان گرد از شکست رنگ مطلبها

زهی نظاره را از جلوهٔ حسن تو زیورها
زلة رك گل از عکس تو در آئینه جوهرها
سر سودائی ما را خم دستار کی پیچد
که همچون غنچه از بویت بطوفان میدود سرها
حیرت رفته کانت فارغ اند از فکر آسودن
که بیمار یست خواب ناز این آئینه بسترها
ندارد هیچ قاصد تاب مکتوب محبت را
مگر این شعله بر بندیم ببال سمندر ها
غمی کز شمع امیدی برافروزد سیه روزی
زندهٔ صبح موج شعله جوش از چشم اخترها
قناعت کو که فرش دل کند آئینه کردانیم
چو چشم حرص تا کی باید دزد حلقه بر درها
اگر زلف تو بخشد نامهٔ پرواز آزادی
نماید صید مضمون هم بدام خط مسطرها
بچشم آینه تا جلوه کر شد چشم مخمورت
زمستی چون مژه بر یکدگر افتاد جوهرها
همان چون صبح مخمور اند مشتاقان بزم انرت
نه بندی تهمت هستی برین خمیازه ساغرها
گشاد عقدهٔ دل بی گداز خود بود مشکل
که نگشاید غیر سودن گره از کار گوهر ها
حوادث عین آسایش بود آزاده مشربرا
که چین موج دار دارشکست خویش جوهرها
ادب فرسوده ایم از ماهیت تعظیم میخواهی
نخیزد نالهٔ بیمار هم اینجا زبستر ها
سواد نسخه دیدار اگر روشن توان کردن
بآب حیرت آئینه باید شست دفتر ها
بآزادی علم شودست در دامان کوشش زن
نسیم شعله پرواز دارد جنبش پر ها
دل آگاه نایاب است (بیدل) کاندرین دوران
نشسته پنبهٔ غفلت بجای مغز در سر ها

زین کاستان درس دیدار که میخوانیم ما
اینقدر آئینه نتوان شد که حیرانیم ما
سنگ این کهسار آسایش خیالی بیش نیست
از زمین گنیری همان آتش بدامانیم ما
عاشق را وحشت ما چون سحر آوازه کرد
چين فروش دامن صحرائی امکانیم ما
سینه چاك غيرتيم از سنك هم چشمی مپرس
هر که بر رویت گشاید چشم مژگانیم ما
در نفس آئینه گرد سراغ ما گم است
نالهٔ جمعیت خراء ناتوا نانیم ما
غیر عریانی لباسی نیست تا پوشد کسی
از خجالت چون صدا در خویش پنهانیم ما
هر نفس باید عبث رسوای خود بینی شدن
تا نمی پوشیم چشم از خویش عریانیم ما
مشت خاک ما جنون زار دو عالم وحشت است
از رم آهو چه میپرسی بیابانیم ما


صحيفه ۲۹ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الالف

بی طواف نازش از خود رفتن ما هرزه است رنك میباید بکرد او بگردانیم ما در تغافل خانه ابروی او چین میکشیم عمرها شد نقش بید طاق ایوانیم ما
نقطه از سر نوشت عجز ما روشن نشد چشم قربانی مگر بر جبهه بنشانیم ما هر که خواهد شبه از هستی ماوا کند نامه بی مطلب بنوشته عنوانیم ما
نقش پاگل کرده ایم اما درین عبرت سرا هر که در فکر عدم افتد گریبانیم ما چون نفس (بیدل) نسیم بی نشان رنگم ليك رنگها پرواز دارد كبر افشانيم ما

زین وجودی کز عدم شرمنده میکرد مرا گریه ام کرد رنگی، خنده میکرد مرا شعله حرصم دماغ جاه کز سوز دخوشست فقر نادانسته زیر زنده میکرد مرا
خاتم ملك سليمانم ولی تمییز خلق کم بها تر از نگین کنده میکرد مرا در جهان انفعال از ملك ناز افتاده ام دامن پاکی و دست گنده میکرد مرا
هیچ سد ناز عبثهم بردماغ بوی گل کرهمه عنقا بیاد ارزنده میکرد مرا رنگم از پیدست وپائی خاك شد اما هنوز حسرت گرد سرت گردنده میکرد مرا
عمر وحشی عاقبت دام نفس خواهد گسیخت تا كجا این ریسمان کنده میکرد مرا معنی سالم خورد هر جا فریب جام هوش چون هسق اوهام پیش آینده میکرد مرا
ناتوان صیدم توهم غافل از حالم مباد هر که میگرد بخاك افکنده میکرد مرا عشق را (بیدل) دماغ التفات یاد کیست خوابکی مفت طرب کرزنده میکرد مرا

ساختم قانع دل از عافیت بیگانه را رنگ بیدی فرش کردم خانه ویرانه را مطلبم از می پرستی تر دماغیها نبود پنک دد ساغر آب دادم کربه مستانه را
دل سسیاه گردش چشمی که یاد مستیش شعبه جواله میسازد خط پیمانه را التفات عشق آتش ریخت در بنیاد دل سیل شد تو دستی معمار این ویرانه را
ما کیم تمهید آغوشی دل از جا رفته است در کشودن شیر پرواز بود این خانه را ناطق را انفعال وضع بیکاری گداخت ناخن مر خاری دانها مکردان شانه را
مر سفیدی کوش چندین بزم میمالد بهم خواب ناکان کاش از ما نشنوند افسانه را خیل آتشمع یکتائی فضولیهای تست از نظر بردار چون مژگان پر پروانه را
آکهی کز ریشه بردارد جهانی میشود سیر این مزرع یکی صد میاباد دانه را حق زبار وفا ( بیدل ) نمیگردد ادا تا سایانی نسازی سنك اين تخمانه را

ساده کی بالیدست طبع رقابت آهنګ را وقف طاؤسان رعنا کن گل نیرنك را دل چو خون گردد بهار تازه روئی میدمد موج صهبا دام پرواز است مرغ رنك را
طبع طماع راقوی سرمایه سازد دستګاه سختی افزون تر کند الماس کشتن سنك را از کواکب چشم نتوان داشت فیض تربیت ناتوان بئی است لازم دیده های تنك را
مانع جولان شوقم پای خواب آلودنیست تار نتواند دهد افسرده کی آهنګ را خار شوق افزای مجنون محت نتوان کشید شیر کی خواهد چبانید زناخن چنك را
با نسیم خنده گل غنچه از خود میرود دل صدا باشد شکست شیشه های رنك را میکند دل را غبار درد تسلیم خروش طوطی مینای ما آئینه داند سنك را
کز نداری طاقت از اظهار دعوی شرم دار شوخی رفتار رسوائیست پای لنك را دیدن مدریده و قید رسم و عادت مردن است دست مست تست بشکن این طلسم ننك را
زآمد ورفت نفس آئینه دل تیره شد موج صیقل آبیاری کرد (بیدل) زتك را

ستم است اگر هوسث کشد که بسیج سرو سمن درا
پی نافهمای رمیده بو مبند زحت جستجو
نفست اگر خون دمد بتعلق هوس جسد
هوس تو نيك و بد توشد نفس تو دام و دد توشد
نغم انتظار تو برده ام ره خیال تو مرده ام
چو هوا ز هستی میهنی بتساهلی زده ام خمی
نه هوای اوچو نه پستیث نه خروش هوش ونه مستیث
چه کشی زکوشش عاریت الم شبادت بی دیت
بکدام آئینه مایی که ز فرصت اینهمه غافلی
زسروش محفل كبريا همه وقت میرسد این ندا
تو ز غنچه کم ندمیدۂ در دل کشا بچمن درا
بخیال حلقه زلف او گره خورو بحتن درا
ز دام تو که میکشد که درین رباط کہن درا
که بان جنون بد توشد که بعالم تو و من درا
قدمی به پرسش من کشا نفسی چو جان ببدن درا
کره حقیقت شبنمی بشکاف و در دل من درا
چوسحر چه حاصل هستیث نفسی شوو بسخن درا
به بهشت عالم عافیت در جستجو بشکن درا
تو نگاه دیده بسمل مژه وا کن و بکفن درا
که بخلوت ادب وفا زدر برون نشیمن درا

بدر آی ( بیدل ) ازین قفس اکر آنطرف کذرت هوس تو بغربت آنهمه خوش نه که بکويث بوطن درا

سجود خاك راهت كز هوا جو شاند از سرها طپیدن محل دریا کشد بر دوش کوهر ها شب هجرت آن طوفان غبار انگیخت آهمز که میدان پردن نشانند پرچشم اختر ها
شهید انتظار جلوه تیغ کیم یارب که چون شمع زيك گردن بلندی میکند سرها دران گلشن که نخل او خزانگردد رفتانی رسائی خار نردد برسر سر و صنوبر ها
زنامش هیکنا عرق خجلم آشنا کرده نمیجوشد چون صبح مال از خط مسطرها ندارد نامه من در خور پرواز مضمونی مگر رنکی ببندم بردو بال کبوتر ها
خوام از اهل معنی جز خموشی کا ندرین جیحون حباب آسا بریزند آبروی خویش کوهرها زبرك خود اکر بر خویش لرزد بید جا دارد که باشد مفلسانرا موی بر اندام نشتر ها
سمند در طینم نك قدردن برنمیدارم بروباه من آتش بود پیش از رستن بر ها ز خاكستر سراغ شعله من چند پرسیدن تپ چندان شوقم میسازم به بستر ها
هجوم عجز سامان غرورم کم نمیسازد چو تیغ موج دارم در شکست خویش جوهرها بر نکی سوخت عشقم در هوای آتشمز خولی که از خجالت به خاکستر عرق کرد خاکسترها
می كوتا هوس اینجا دمای تازه کرمالد چو کوهر یکقلم لبریز دل تنگیست ساغر ها زابنای زمان بیهوده در د سر مکش (بیدل) اگر باری نداری التفات چیست باخرها

سخت موهوم است نقش برده اظهار ما حیرت است آئینه دار پشت وروی کار ما چون ننگه در خانه چشم خیال افتاده ایم سایه مژگان تصویر کن در و دیوار ما
ریزش خون تمنا گل فروشپای رنك پرفشانیهای حيرت بلبل کلزار ما ناله در پرواز دارد کوشش ما چون سپند کز که اقبال ویروا می شود منقار ما
چون شرر وحشت قماشان دکان فرصتیم چیدن دامان رواج گرمی بازار ما شمع محفل در کشاد چشم دارد سوختن فرق حسپرانست در اقبال با ادبار ما
باهه پاس اعتبار عافیت بر بخودیست تا کجا در خواب غلطد دیده بیدار ما قطره سابآبیم اما موج دریای کرم دارد آغوش که آسان میکند دشوار ما

شربت هستی كوارا برامید نیستی است آه از انروزی که آنجا هم نباشد بار ما

سخن شد مانع دل چون شمع از آتش زبانبها معانی مرد در دوران ما از سکته خوانبها طبیعت همعنان هرزه کویان تا کجا تا زد خیالم محو شد از کثرت مسرع رسائبها
زتشویش کچ آهنگان گشت از راستی طبعم مگر این حلقه ها بردارد از ره بی ستائبها راستقناء آزادی چه لافد موج در کوهر بمعنی تخته است آنجا دکان تر زبانبها
بهمریشد دستگاه فطرتم ناز خیال اینجا باشکال خزان دارم تلاش ریسمانبها ز طاق افتاد مینای اشارات فلك تازی هلال اکنون سپر افکند از ابرو کمانها
نفس در مایه اتلاف خود سنعی نوا کن مبادا دل شود سنگ ترازوی گرانبها به پیدا گر زبان وا کر دم چون شمع و زین غافل که میراند برون زمت آخر نکته دانبها


غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف الالف

زدعوی چند خواهی زیر گردون منفعل بودن
سری در جیب دزدیدیم و هم خان و مان رستم
بخاموسی حواسم چون نفس بهت کش هستی

قفس تنگست جز برناله میگیرم فغانها
نه با دریا درم نا هم پی آبمیانها
همه در خواب و من خون میخورم از پاسبانها

غرورزشنی کندم خاکش کجاست اندازد
توای پیری مکن باز طعن پرداری اردوشم
دقات بشکند امروز مغرور افتخار دل

زپا افتاده کان گفتند زور ناتوانها
کواند نزده کانی برك افزاید جوانبها
زمین هم بال و پرداردبشان آسمانها

سرم سنگین نکند شوخی چشم او را
جبية ماو همان سجدة تسلیم نیاز
در مقسامیکه بود جلوه که شاهد فكر
نفحة محفل عشاق شکست ساز است
طبع دون ازره تقلید به پیکان نرسد
وحشت مایه خیال است براهت سازد

درس تمکین ندهد گرد رم آهو را
نقش پا کی کند از خاک تهی پهلو را
جوهر از موی سر است آینه زانو را
چینی بزم جنون باش و صدا کن مو را
بلی اگر خواب کند چشم نخواندت او را
ناله آن نیست که ماند بزمین پهلو را

زخم تیغش بدل از داغ مقدم باشد
هدف مقصد ما سخت بلند افتاده است
نم دیده است معمای رموز قلبم
جهل باشد طمع خلق زسرکشن صفتان
هستی تیره دلان حبه بخواری گذرد
(بیدل) از بال و پر بسته نیاید پرواز

پایه از چشم بلند است خم ابرو را
باید از کجر کمان کرد خم بازو را
راه دارد بی تسلیم بصدا آهو را
هیچ جا بركل شمع نخواهید بو را
سایه دایم بسر خاك كشد گيسو را
غنچه کاوا نشود جلوه بخشد بو را

سری سود وحشت نزنیم جبین ما را
رسیده ایم زهستی زنیم بعالم دیگر
کجا رویم که بیداد دل رسد مقیمش
فلك چومسبحه درین خشك سال قحط مروت
عروج کار کلی بود از بهار ندامت

فشار تنگی عالمي شکست دامن ما را
سراغ از نفس ما کنید مسکن ما را
بسرعه داد نگاهش غبار شیون ما را
بپای ریشه دوانید تخم خرمن ما را
بپا فتاد سرما زپا فتادن ما را

چو اشک بی سروپانی جنون شوق که دارد
سیاه روزی شمع آشکار شد زکاهش
نگاه جوجوهم آئینه سوخت ریشه مژگان
نفس بند دل افسرده همچو موج گهرهم
جز انفعال ندارد هلاند دور تلاش

زکف نداد دویدن عنان دویدن ما را
به پیش بچه بلائیست طبع روشن ما را
ز شرم حسن که دادند آب گلشن ما را
همین يك آبله استاده کیست رفتن ما را
دیت همین عرق جبهه ایست کشتن ما را

ز شرم وسوسه دادم عرض شهرت (بیدل)

که فکر ما نکند تیره طبع روشن ما را

سطر يقين بخاك داد تکرار بخيه ما
شاید بپای بوسی نازم بعد مردن
هرجا بخود رسیدیم زین بیشتر ندیدیم
افراط نا قبولی بر خاك آرو حيرت
گفتیم ازچه دانش سبقت کنیم بر خلق

این دشت جامه که کرد از رفت و آمد ما
غیر از حیا نکارید در خاك مشهد ما
کانار مقصد از ما میجست مقصد ما
مغز جهات گردید از شش طرف رد ما
تعليم هيچ بودن فرمود مرشد ما

افسرد شمع امید در چین دامن شب
درد بروانخوانیم در کعبه نا قبولیم
تجدید رنگ هستی بيك و تپید نگذاشت
سرحیط خواهی پرموج و كف لطركي
هرچند سر براریم رعنایی نداریم

يك آسمان تبخاليد آن صبح ساعد ما
يارب شکست دل کن محراب معبد ما
شغل فنای ما شد عيش مجدد ما
مطلق دگر چه دارد غیر از مقید ما
انگشت زنهاریم خط میکشد قـد ما

چون شخص سایه (بیدل) صدر بساط عجریم

تعظیم بر نخیزد از روی مسند ما

سعی درو خره بهانه ما
حرف زلب مسلسل داریم
شعله رنك نادمید قد
چون سحر کره گر عریانیم
گوشة دل گرفته ایم زهر
نقش با شو سراغ ما دریاب

پرد ما را ز آستانه ما
کیست فهمد زبان شانه ما
بم پرواز عما زبانه ما
دم سردیست تازیانه ما
چون کمان در خود است خانه ما
هست ازین در دهی نشانه ما

بسمل در پرده دل افسردیم
جلوه کردیم و هیچ نمودیم
خجلت اندود عز ویم ضعیفیم
از مقیمان پردة زنگیم
بقا هم زرخویش نتوان رفت
(بیدل) از خوابهای وهم مپرس

تار شد شوخی ترانه ما
نیست آئینه در زمانه ما
آب شد ناامید دانه ما
بال و پر دارد آشیانه ما
در میان غوطه زد کرانه ما
ما نداریم جز فسانه ما

سلسلة شوق کیست سرخط آهنك ما
با همه افسرده کی جوش شرار دلیم
بردة ساز نفس سخت جوشی نواست
سعی گهر بر گرفت باردل از دوش موج
ریشه چندین امل بك گره آمد بعرض

رشته بیا می برد از رنگ گل رنك ما
خسته پر تبخانه در بغل سنك ما
رشته مگر بکسد تا دهد آهنك ما
آبله چشمی بدوخت بر قدم لنك ما
هر دو جهان مهر زد پاس دل تنك ما

نقد جريان فسوس سهل نباید شمرد
در طپش آباد دل قطع نفس می کنم
در قفس عافیت هرزه درایم حباب
بام بی مصایی عرصه پرخاش کیست
(بیدل) از اقبال عجز در همه جا چیده است

دل بگره بسته است آبله در چنك ما
نیست بمنزل رسن جاده و فرسنك ما
شور شکستی نزد کل سر زنگ ما
نیست روان خون زحم جز عرق از جنك ما
آبله و ناخن پا افسر و اورنك ما

سواد برق محرم نیست برگفتن عیانم را
برنگ شمع گرشسوق غبار طاقم گیرد
غباری میفروشم در سر بازار موهومی
مخواند ای مفلسی ذلت کش تسلیم دو نانم
بدرد دل درین صحرا نیستم بار امیدی
تراوشهای آثار کرم هم موقعی دارد
عبث نبود جنون پیای دشت بی نشان تازی

مگر نام تو گویم تا بگرداند زبانم را
کند پرواز رنك از مغز های استخوانم را
مبادا چشم بینان نقد گرداند دکانم را
زمین تاجك زيرو نشماند آسمانم را
جرین نا امیو اشق زد متاع کار وانم را
مبادا سراف سازد منفعل روزی رسانم را
دل از آئینه گردیدن گرفت آخر عنانم را

دمیدم كيفيتم خاصيت نقض قدم دارم
بمردن باز ازوصف خرامت لب نمی بندم
بتدبیر دگر نتوان نشان مدعا جستن
ز شرم طاقت محرم می چم دم چه می پرسی
نمی دانم زبیداد دل مسکین کجا نام
شبی چون شمع حرف از گداز عشق سر کردم
ز اسرار دهان حرف چندی کرده ام انشا

خرامی تا برد پای خود این نشانم را
شکارد سکته طرف دامن اشعار روانم را
شکست دل مگر چون موج دیده سدگانم را
عرق بیرون این دریا نمیخواهد کرانم را
طپیدن بست آن دوشیکه بر دارد نشانم را
مگیدن از لب هرعضو بوسی رد دهانم را
مجز شخص عدم (بیدل) که میفهمد زبانم را

شیوۀ وصل است بر نبود آرزو راهست و بس اینجا
سراغ ناروان ملك خاموشی بود مشکل
تفاوت میفروشد امتیازت ورنه در معنی
غبار خاطر تبعیت چرا شد کوچه زخمم
در ین ره نقش پاهم دارد از امید منشوری
غبار ما همان بار فنا خواهد زجا بردن

که باشد دشمن خمیازه آغوش هوس اینجا
ببوی غنچه همدوش است آواز جرس اینجا
کمان هدی افزون نیست از نقص هوس اینجا
که جز خمیازه حسرت نمیاشد هوس اینجا
نه بیند مال محروی جبین هیچکس اینجا
چه لازم چون سحر منت کشیدن از نفس اینجا

چوبوی گل گرفتارم برنگی الفتی ورنه
دل عارف چو آ ئینه بساط روشنی دارد
خم مستقبل و ماضیست کا ترا حال می نامی
بیند ازورکلف تخم فیوض جنس مردودی
بچاه امکانست از خان لبش خط سر برون آرد
به آسانیست صید خاطر آزاده کان (بیدل)

گشاد بال روان است هرجا از قفس اینجا
که نقش پای خودرا کم نمیسازد نفس اینجا
تمای در میانی از غبار پیش و پس اینجا
بدوش موج دارد باز بالنی خارو خس اینجا
زتومیدی نخواهد دست بر سر زد مگس اینجا
زشوق مرغ دارد چاكها حيب قفس اینجا


صحیفه ٣١ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الالف

شدی پیرو همان در بند غفلت میکنی جا را به پشت خم کشی تا کی چو گردون بار امکانرا
بوه ساز تجرد لازم قطع علایقها
جهان از شور دلها خامه زنجیر خواهد شد
دل از سطر نفس یکسر پیام شیون میخواند
بمضراب عتب آهنگ اسرارم نمی بالد
ریاضت عمره دارد زاهد اما لیک ازین غافل که از خود گر نمی گذشند بر گردند هیجا را
مروت گر دلیل همت اهل کرم باشد چرا برخاک ریزند آبروی ابر نیسان را
بشأن بی‌تکلف دامن زلف پریشانرا
دو دفتر مکتوب ما ننوشت عنوان را
بریدنهای چشمم بال دیگر تاست مژگانرا
بذوق کامرانیهای عیش آباد رسوائی
مروت کیمیای الفت وفا مشتاق بود اما
بجز تسلیم ساز جرأت دیگر نمی بینم
زشادی لب نمی‌آید بهم چاک گریبان را
غرور حسن رنگ ما تصور کرد پنهانرا
خزیدن میکشد ( بیدل ) کمان ناتوانان را

شرر تمهید سازد مطلب ما داستانها را
کدورت چیده چیدی تماشای نفس کردی
باهل او خط از ما بیشتر وابستگی دارد
بجز کشتی شکستن ساحل امنی نمیباشد
بافسون دعا وا از کج اندیشان مشو ایمن
من آن عاجز سجودم کز پی طوف جبین من
دهد پرواز بسمل مدعای با بیانها را
صفای دیگر است از فیض رچیدن دکانها را
طمع افزون تراز وزه است اینجا بدنامانرا
زبس وسعت فرو برده است این دریا کرانها را
تواضع در کمین تسخیر میدارد کمانها را
بدوش باد می آرند خاک آستانها را
تخیرم ما و من دوریم از سر منزل مقصد جرس اینجا بپایان میبرند داود کار وانها را
ندانم جوش طوفان خیال کیست این گلشن که اشک چشم مرغان کرد گرداب آشیانها را
نفس سرمایه بیتابی است افسرده گی تاکی مکن شمع مزار زنده کان استخوانها را
بسعی اشک کام از دهر حاصل میکنی روزی که آهت بره گردد آسیای آسمانها را
حیاتی آرزو ها بخت و سیم آمد زنا کامی نسوز دبره این مطبخ بخامی سوخت نانها را
توهم خاموش شو (بیدل) که من از یاد دیداری بدوش حیرت آئینه می بندم فغانها را

شرم اثر خط پیشانی ما ریخته شفقها
زین خوان تهی مغتنم حرص شمارید
فریاد که بستند برین هستی باطل
زین جاده نرفته است برون تف عرقها
لیسیدن اگر رو دهد از پشت طبقها
یک گردن و صد رنگ ادا کردن حقها
درس همه در سکته تدبیر مساویت
بی ما حصل مشق دبستان وجودیم
نوبت چه فسون داشت که چون بیضه طاؤس
در موج گهر نیست پس و پیش سبقها
باید بخیالات سیه کرد ورقها
گل میکند از خاک شهید تو شفقها
(بیدل) زچه سوداست جنون جوشی این بحر عمریست که دارد تپ امواج قلقها

شفق در خون حسرت میطید از دیدن مینا
بنال از درد غفلت آنقدر کز خود رون آئی
تنگ سرمایه است آندل که شد آسوده کی سازش
رعونت در مزاج می پرستان ره نمی یابد
بساط ناز چیده هر قدر کز خود برون رفتم
عقیق آب روان میگردد از خندیدن مینا
بقدر قلقل است از خویش دامن چیدن مینا
به بیغزی دلیل نیست جز خوابیدن مینا
چه امکانست از تسلیم سر پیچیدن مینا
پری بالید در خورد تهی گردیدن مینا
جگرها نیزمین میریزد از کف رفتن ساقی
سراغ عیش ازین محفل مجو کز جوش دلتنگی
بسعی بیخودی قلقل نوای ساز نیرنگم
تراکمت هم درین محفل بکف آسان نمی آید
خموشی چند طبع اهل معنی تازه کن(بیدل)
دلی در زیر پادارد بسر غلطیدن مینا
صدای گریه بپچیده است برخندیدن مینا
شکست رنگ دارد اینقدر نالیدن مینا
که از سنک میخوابد بخود بالیدن مینا
مضمون زان ستم دارد نفس دزدیدن مینا

شکوه جور تو نگشاید دهان زخم را
عاشقان در سایه برق بلا آسوده اند
برده عار چاره‌ئی گردد هجوم نقش پا
نقد عشرت را زیان نیست از سودای درد
از حدیث درد مندان خون حسرت میچکد
بی بهاری نیست دیدن بر جگر افشر دیم
زین بیابان کاروان هیچ بخود میرود
سرمه باشد جوهر تیغت زبان زخم را
ابرو از تیغ است چشم خون فشان زخم را
بخیه نتواند نهان کردن دهان زخم را
خنده در بار است چون گل کاروان زخم را
غیر موج خون زبان نبود دهان زخم را
بخیه دارد غنچها بوستان زخم را
نیست مقصد جز فنا محمل کشان زخم را
سینه چاکیم و خموشی ترجمان عجز ماست
درد مندم پاس می جوشد اگر دم میزنم
نارسد بر کنگر مقصود دست ناله
جوهر اسرار آیا از غفلت کیرد فروغ
تاجوصف تیغ بیدادت زبان پیدا کند
کرد بیدردی روی هر دو عالم فرش بود
بی نوائی نیست ساز بیفشانیهای شوق
ره ذلب بیرون نمیداند فغان زخم را
از سخن خون می تراود ترجمان زخم را
برمدار تاگرصی دلدزندان زخم را
خون کند روشن چراغ دودمان زخم را
موج خون انگشت حیرت شد دهان زخم را
سجده کردم چو مرهم آستان زخم را
ناله خوش کرده است امشب آشیان زخم را
صبح امیدیم ( بیدل ) آفتاب عشق کو تیغ میل میکشد خواب گران زخم را

شور جنون در قفسی با همه بیگانه را
اشک کشید تا بکجا ساغر ناموس حیا
چرخ کاسید دردل وقف جهالت نبکند
گرده هسون تست غمره عشق و هوس
ما و من عالم دون جمله فریب است و فسون
یکدو نفس ناله شود باز دل دیوا نه را
شیشه ببازار شکن اندکی از خانه را
اره صفت گودم تیغت همه دندانه را
دود چراغیست به از دل پروانه را
دم بدر خواب زن از کلفت افسانه را
تاب و تب سبحه بهل رشته زنار کسل
چون نفس از الفت دل باشو فرسوده‌گی
نیست خرابات جنون عرصه جولان فنون
ناز خودت نیست ضروز نه خاکست نظر
(بیدل) از افسون کریت خرس و نزاده نشود
فطره می جوش زن و برخط پیمانه را
ریشه وحشت ثمری از قفس دانه را
لغزش مستانه خوش است آبله چانه را
بله مژه برخویش کشا کنج زویرانه را
چنگ بهر ریش مزن از هوس شانه را

شوق اگر بی پرده سازد حسرت مستور را
چاره سازان در صلاح کار خود بیچاره اند
زنده کانی شیوه عجزا ست باید پیش برد
غفلت سرشار مستغنی است از اسباب جهل
اعتبار درد عشق از وصل برهم میخورد
در تنم ذکر احسانها بلند آوازه نیست
عرض یک خمیازه صحرا میکند مخمور را
به نسازد موم زعم خانه زنبور را
نیست سر دزدیدن از پشت دو تامر دور را
خواب کو مژگان ببندد دیده های کور را
رنگ باشد التیام آئینه ناسور را
چیبی خالی مگر یادی کند عصفور را
درد دل در پرده محویم خون میخورد
ماضعیفان را ملایم طیتی دام بلاست
عشرتی گرنیست میباید تکلف ساختن
در نظر داریم مرشد از امل فارغ شدیم
زنده کی وحشتی است از ضبط نفس غافل مباش
(بیدل) از اندیشه اوهام باطل سوختم
از تجبر خشت بندی کرده ام ناسور را
مشکل است از روی خاکستر کشد ان مور را
درد هم صافست جرد بر خوشی مخمور را
پیش پا دیدن نشد مانع خیال دور را
بوی آرامیده دارد در قفس کافور را
برسر والم فشان خاکستر منصور را

شوق تو دامنی زد بر نارسائی ما
زان نغمه تکاپوی نگرفت رنگ و بوئی
چون کل زباغ هستی ماهم فریب خوردیم
در راه او نشستیم چندانکه خاک کشتیم
تا کی هوس نوردی تا چند هرزه گردی
سرها قدم نشین شد پرواز ها کمین شد
سر کوب بال و پرشد بیدست و پائی ما
پامال یاس گردید خون حنائی ما
خون داشت در گریبان رنگین قبائی ما
زین بیشتر چه باشد صبر آزمائی ما
یارب که سنگ گردد خاک هوائی ما
صد آسمان زمین شد از بی عصائی ما
در کار گاه امکان بی شیوه نیست فطرت
یارب مباد آتش از شعله باز ماند
گر اشک رخ نماید برخاک ناتوانی
از سجده حضوری بوی اثر نبریم
گردد قفس بمیرم زان به که اوج گیرم
( بیدل ) اگر توهم بند نظر نباشد
تمثال میفرو شد آئینه زائی ما
خاک است برسر ما از نارسائی ما
زان آستان که خواهد عذر جدائی ما
امید دستها سود از جبهه سائی ما
بی بال و پر بمیرم آه از رهائی ما
کافیست سیر معنی للفظ آشنائی ما


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

صبح پیری از قطع امید است اینجا تار و پود کفنت موی سفید است اینجا
ساز هستی قفس نغمه خود داری نیست ده دهن نبض جنبان شنید است اینجا
جلوه بیرنگی و نظاره تماشائی رنگ چین آراست قدری که جدید است اینجا
غافلی از رده در دست گشاد دو جهان هی شدی که بود فتح کلید است اینجا
غنچه واشده مشکل که دلی نگشاید بسکی چون رود از فقل کلید است اینجا
مرك تسکین ندهد منتظر وصل ترا پای تا سر کفن چشم سفید است اینجا
تخم کل ریشه طراز رک سنبل نشود هم در انجاست سعید آنکه سعید است اینجا
مکندراز زنک که آئینه اقبال صفاست دود پرچهره آتش شب عید است اینجا
جبهه تمثیل صفت نقص کمال ذاتست پایکو پا بشنو گفت و شنید است اینجا
در جنون حسرت عیش دگر از بیخو پست موی ژولیده همان سایه بید است اینجا
زین چمن هدرك کل دامن خون آلودست حیرتم کشت ندانم که شهید است اینجا
بوی پاس از چین جلوه امکان پیداست در کرائی (بیدل) غافل چه امید است اینجا

بصورت و معنی بهستی متهم داریم ما چون حباب آئینه بر طاق عدم داریم ما
محل ماچون جرس روش طپشهای دل است شوق پیشاز د درین وادی قدم داریم ما
آنقدر فرصت کمان قطع التهانه‌ایم شرر صبحیم از نفس تیغ دو دم داریم ما
میتوان از پیکر مايك جهان محراب ریخت همچو آبرو هرسو موتتمم داریم ما
دل مقامی نیست کز وصلش توان انداختن کره خون نقش بندد معتم داریم ما
شوخ چشمی مانع استغناء ارباب حیاست هر قدر نظاره مینالد ورم داریم ما
کر بخود سازد کسی سرو سقر در کار نیست اینکه هرسو میروم از خویش رم داریم ما
رنك ها دارد بهار عالم بیرنك عشق حسن اکر خواهد دوش آینه هم داریم ما
حیرت ما حسن را افسون مشق جلوه هاست همچو آئینه بیاض خوش قلم داریم ما
کر نباشد اشك خجلت هم تلافی میکند بهر عذر چشم تر يك جبهه نم داریم ما
دیده حیران سراغ هم چه خواهد میدهد خلق از خود رفته و نقش قدم داریم ما
چند باید بود زحمت پرور بار امید (بیدل) از سامان نومیدی چه کم داریم ما

طرح قبای رنگین میکشیم ما نقاش ناله ایم و اثر می کشیم ما
طوفان نفس نهنگ محیط تحیریم آفاتی را چو آب درمی کشیم ما
عالم کند بصحبت ما دل ز کین تهی از جیب سنك قد شررمی کشیم ما
زین خرمن جوهر بکند آب دیده ایم خط بر جریده های هوس کشیم ما
تا حس باقیت شود آئینه دارها از داغ دل چوشعله سپرمی کشیم ما
در وصل همکنار خیالیم چاره نیست آئینه ایم و عکس ببر می کشیم ما
انجا جواب ناله عاشق تغافل است بیهوده انتظار خبر می کشیم ما
آئینه نقش بند طلسم خیال نیست تصویر خود بلوح دکر می کشیم ما
وحشت متاع قافله کرد فرصتیم محمل بدوش عمر شرر می کشیم ما
نامحرم دره ایم هر پیکر نیاز زین بار ناله ئی که بسر می کشیم ما
اینست اگر تصرف عرض شکست رنك آئینه خیال بزرمی کشیم ما
طاق بنای ما بهوا کرد می کند (بیدل) هنوز منت پر می کشیم ما

عبث تعلیم آگاهی مکن افسرده طبعان را که بینائی چو چشم اثر سرمه ممکن نیست مژگان را
نصیح از یاد پیمانی چه دارد پنبه مینم ز وصل یارهان يك حسرت آغوش است میزان را
بهرجا باعث رو داد نادان در تلاش افتد دویدن ریشه کاهای نزاردست طفلان را
بصدر ادیشه نتوان یافت جز در طینت ظالم سردسایه دانم در دل نسیر است پیکان را
در تشانرا ملایم طینتانی ایم خجل دارد زیان افروزم گوئی سرنگون افکنده هامانرا
اگر سوزد نفس از شور محشر باج میگیرد خم شهای این نی در کره دارد نیستانرا
کتاب پیکرم يك موج بی شیرازه میخواهد ثم آبی فراهم میکند خاك پریشان را
فغان کاین نو خطان ساده لوح از مشق بیباکی بآب تیغ میشویند خط عنبر افشان را
دگر کو تحفه تاکارخان میهند عذارش چو نقش پاتجك افکنده اند آئینه جان را
چو بوی کل لباس راحت ما پست عریانی مگر در خواب بیند پای مجنون وصل دامانرا
به بی سامانیم وقت اکر شور جنون گیرد که دستی کر کنم پیدا غریبانم گریبان را
تبسم خون فشان (بیدل) تو آن سحر کهر خیزی که لاف آبرو پیشت کدازد ابر نیسان را

عمرها شد آتشم افسرده است اما نفس میزند دامن نمیدانم کی افروزد مرا
عمر بی کو قالب از هزیان بهم دوزد مرا خنده ها بسیار کردم گریه آموزد مرا
همچو نی عالم همه بزم دروغ نغوان کر دارد رو بحرانی که میسوزد مرا
ران همه حسرت که حرمان نام دارد زده است عالمی را جمع سازد هم که اندوزد مرا

حرف لعل او خوشم کرد (بیدل) همرحاست موج این گوهر نمیدانم چه پهلوزد مرا

عریان گذشت زین چمن امیدوارها تابوی کل برنك ندوزد لباس ما
دل داشت دستگاه دو عالم ولی چه سود باما نساخت آئینه خود شناس ما
خاکی و سایه همه جا فرش کرده ایم در خانه که نیست همین بس پلاس ما
آئینه سراب خیالیم چاره نیست چیزی نموده اند بچشم قیاس ما
یاران نمیدانیم بهم زین درده وفاق ما شخص فرصتیم بدارید پاس ما
پهلوزدن زپایه پرآتش قیامت است هر خشك مغز نیست حریف مساس ما
حسرت نشان پلنك سواد تجردیم وله هم رمیده است زما از هراس ما
تکلیف بی نشانی عشق از هوس جداست یارب قبول کی نشود التماس ما
از شش جهت ترانه عنقا شنید بیست کز نام و منظر دکر افتاد طاس ما
از شبم سحر بسین شرم برده ایم هستی عرض شد از نفس ناسپاس ما
آئینه دایم کدورت نصیب ماست کر تاب فرصت نفس است اقتباس ما
مردیم و خاك ما بهوا کرد میکند بی ربطی که داشت نرفت از حواس ما
جز زو پا چو آبله خفتی نجیده ایم دیگر کدام قصر و چه طاق و اساس ما
خاك زیاد فرش کن و زید وهم باز بر هیچ تخته که فتاده است طاس ما

صد سال رفت تا نفیسے هم رسیده ایم (بیدل) چه خوشه‌ها که نشد نذر داس ما

عشق اکر در جلوه آرد پرتو مقدور را از کداز دل دهد روغن چراغ طور را
عشق چون گرم طاب سازد سر پرشور را شعله افسرده پندارد چراغ طور را
بی نیازی بسکه مشتاق لقای عجز بود کردخاك روی دست خود سلیمان مور را
از فلك بی ناله کام دل نمی آید بدست شهد خواهی آتشی زن خانه زنبور را
از شکست دل چه عبرتها که بر هم خورد و رفت موی چینی شام جوشاند از سحر فغفور را
آرزو مند ترا سیر کلستان آفت است نکهت کل تیغ باشد صاحب ناسور را
سوختن در هر صفت منظور عشق افتاده است مشرب پروانه از آتش نداند نور را
صاف و دردی پست در میخانه تحقیق ليك دار بالا برد شور نشئه منصور را
کر دلی داری توهم خون ساز و صاحب نغمه باش میشدن مخصوص نبود دانه انگور را
در طریق نفع خود کس نیست محتاج دلیل بی عصا راه دهن معلوم باشد کور را
خوش نما نبود بمیری عرض آبداریت لاف گرمی سرد باشد نکهت کافور را
برامید وصل مشکل نیست قطع زندگی شوق منزل میکند نزديك راه دور را

نفسے هم در لقه پیمائی قیامت میکند موج می نار است (بیدل) کاسه طنبور را

عشق هرجا شوید از دلها غبار ننك را ريك زیر آب خنداند شرار سنك را
کردن ما يك جرس آهنك پیمائی کند کرد چندین کاروان سازدشکست رنگ را
شوخی مضراب مطرب کز باین کیفیت است کاسه طنبور مستی میدهد آهنك را
میشود دندان ظلم از کنده کفتن تیز تر اره بی دندانه چون کردد ببرد سنك را
در حباب و موج این دریا تفاوت بیش نیست اندکی باد است در سر صاحب اورنك را
يك شرر رنك وفا از هیچ دلد روش نشد شمع خاموشيست این غمخانه های تنك را
و هم آب در نگا غفل کو فطرت کدام مزرع ما بخار صر صر دارد بنك را
برق وحشت کاروان بی نشانی میرم در نخستن کام میسوزم دو عالم رنك را


صحيفه ٣٣ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه حرف الالف

عاقبت از ضعف پيرى ناله ما اشك شد ميكشوفى بزمين ز دلفته اين چنك را سير باغ خود نمائى اگر منظور نيست سبزه بام و در آئينه ميدان رنك را
كوهيم نشناخت (بيدل) قدر دريا مشربى كارها با خود فتاد آخر من دلتنك را
عقده ديكر نباشد روح از تن رسته را نيست بيم سوختن دودى ز آتش جسته را شوه از گردون دليل تنك دستيهاى ماست ناله در پرواز باشد طاير پر بسته را
انتظام عافيت از عالم كثرت مخواه بي ثبات است اعتبار رنك و بو كلدسته را همچو سرو آزاده كارا نغ دلشادى است خط مسطر دام باشد مصرع برجسته را
از زبان چرب و نرم خلق دارم وحشتى كز دهان شير نشنام دهان پسته را جوهر وارستكان مشكل اگر ماند نهان راه در چشم است كرد رزمين نشسته را
از شكستن دل نمى افتد ز چشم اعتبار كس نمیخواهد نه وشيشه بشكسته را موج چون بايد كز جوشيد كوهی ميشود دل توان گفتن نفسهای بهم پيوسته را
غنچه ها در بستر زخم جگر آسوده اند اى نسيم آئش مزن دلهاى الفت خسته را با كلام آبدارت كى رسد لاف گهر (بيدل) اينجا اعتبارى نيست حرف سفته را
* * *
عريت كرد گردش رنك خوديم ما چون آسيا فلاخن سنك خوديم ما در ياد زنده گى بدم تاز ميكنيم رنك حناى رفته زچنك خوديم ما
فرصت كجاست تا بعظیم جنون كنيم دنباله ز كرد تونك خوديم ما فكر وقار، خفت كس در خيال كيست كم نيست كز ترا زوى سنك خوديم ما
كو دور آسمان وكجا كرسش زمان سر كشته هاى عالم بتنك خوديم ما از هم كذشته است پى كار وان عمر وامانده شتاب و درنك خوديم ما
نخچير كاه عجز رهائی كنند نيست هم خود ز رنك جسته بلنك خوديم ما ابشدع عافيت كره تسليم نيست است كشتى نشين كام نهنك خوديم ما
رسوائى بفطرت ناقص نمی رسد مجنون قبا ز جامه تنك خوديم ما از صنعت مصور رنك حنا مپرس دلدار كل بدست فرنك خوديم ما
كس محرم اديكه ناموس دل مباد جانى رسيده ايم كه ننك خوديم ما تازنده ايم تاپ و تب از ما نميرود (بيدل) بدل خليده خدنك خوديم ما
* * *
محريست تاز ديده تر ميكسيم ما از اشك انتظار كهر ميكنيم ما تسخير حسن در خور حيرت نكاهيست صيد عجب بدام نظر ميكنيم ما
دامن كشان ز ناله چو سو كدر كنى چون سايه زير پاى تو سر ميكنيم ما از خلق اگر كناره كرفتيم مفت ماست كشتى ز چار موج خطر ميكنيم ما
پرواز ما سرى نكشيد از شكست بال امروز ناله هم به پر ميكنيم ما اى چرخ بس آه دل خسته لازم است اين رشته را ز پاى گهر ميكنيم ما
محويست در ادب كدة وضع عاشقى از ناله انتقام اثر ميكنيم ما شمع خموش انجمن داغ حيرتيم خميازة خمار نظر ميكنيم ما
داغ سپهر مرهم كافور مى برد زين آه كز جكر چو سحر ميكنيم ما همچون نفس بناى جهان بر تردد است در منزليم و رنج سفر ميكنيم ما
فرصت كفيل اين همه شوخى نميشود آيينة بروى شرر ميكنيم ما (بيدل) بجرم آنكه چو آئينه ساده ايم خاكیست است آنچه بسر ميكنيم ما
* * *
عيش داند دل سر كشته پريشانى را تا خدا ياد بود گفتى طو فانى را اشك در غمکده ديده ندارد قيمت از بن چاه برار اين مه كنعانى را
عشقى نبود بعمارت كرى عقل شريك سيل از كف ندهد صنعت ويرانى را از خط و زلف بتان تازه دليهاست كه حسن کرده چـاه بدن اسباب پريشانى را
بار يان چو بخاك در صاحب نظران جين دامان ادب كن خط پيشانى را ريزش اشك ندامت زسيه كاريهاست لازم است ابر سيه قطره نيسانى را
زير گردون نتوان غير كثافت اندوخت ناخن موست رسا مردم زندانى را لاف آزاده كى از اهل فنا نازیباست دامن چيده چه لازم تن عريانى را
جاهل از جمع كتب صاحب معنى نشود نسبتى نيست بشيرازه سخن دانى را نفس سوخته بايد بطپش رو شن كرد نيست شمع دگر اين انجمن فانى را
نتوان يافت ازان جلوة بيرنك سراغ مگر آئينه كنى ديده حيرانى را باز كشى نبود پای طلب را (بيدل) سيل ما نشنود افسون پشیمانی را
* * *
غباريم زحمت كش ياد ها بوحشت اسیرند آزاد ها املها بدوش نفس بسته ايم سفر ميكندم راه و اين زاد هما
جهان سنتم چون پلستان پراست ز انگشت زنهار فرياد ها بهر دامى از آرزو دانه ایست گرفتار خويشند صياد هما
برون آمدن نيست زين آب و كل بتابد ای سرو و شمشاد ها فسردن هم آسوده جان ميكنند بهر سنك خفته است فرهاد هما
غنيمت شماريد پيغام هم فراموشى است آخر اين ياد ها بدو نيك تا كى غبارد كسى جهان است يكسر ز تعداد ها
چه شوميد چه زشت از نظر رفته كير پرى ميپشند اين پريزاد ها به پيرى ستم كرد ضعف قوى ميرسيد ازين خانه آباد ها
بصد تاب ازين بيش نشكافتيم كه تا آب خاكست بنياد هما ز نقش قدم خاك ما غافل است همه انتخابم ازين صاد ها
توی (بيدل) از ساز امكان ترقند نقد كهنه تجديد ايجاد ها
* * *
غم طرب جوش كرده است مرا داغ كل پوش كرده است مرا زعفران زار رفتن رنكم خنده بیهوش كرده است مرا
حسرت لعل يار ميکده ايست كه قدح نوش كرده است مرا آنكه خود را اسير ميكرد صيد آغوش كرده است مرا
يكنفس بار زنده كى چو حباب آيه دوش كرده است مرا ناتوانيم چنانکه پيكر لم حلقه در كوش كرده است مرا
از که ناله سينه سوخته ام ناله خاموش كرده است مرا بخت ناساز دور ازان رو دوش بي رو دوش كرده است مرا
(بيدل) از ياد خويش هم رفتم كه فراموش كرده است مرا
* * *
غنجه سان بيدر است خانه ما بيضه كل كرد آشيانه ما همچو شبنم درين چمن خواست نه نم چشم آب و دانه ما
بال و بال شهرت عنقاست رنك آرام در زمانة ما نيست جز شعله خاك معبد عشق جبهه سوز است آستانة ما
خواب راحت نمايم دده سريم مشو از هيچكس فسانة ما با توان طباير پر كاهيم كرد باد است آشيانة ما
نه فتيد مكر بخاك درت اشك بيدت و يا روانة ما ميکشد انفعال آزادى سرو از آه عاشقانه ما
شعله آهنگ خون منصوريم ساز ما سوخت از ترانة ما حيله زنده كى نقاب فتاست كاش روشن شود بهانة ما
دل جمع اين زمان چه امكاست ريشه كل كرد برف دانه ما بس بود همچو ديده (بيدل) شوق ديدار شمع خانة ما


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف
دردیم و حسرت ونشاط محبت عرفان ما وا من خویش است چون سحر اگری دامان ما
شوق در بیداد ولی نیست مأیوس طلب چون قلم سعی قدم میبالد از مژگان ما
معنی اظهار هیچ از وحشت انشا کرده اند نامۀ آهیم بی باک همان عنوان ما
زین نیستان مصرع زلف مسلسل خوانده ایم خامشی مشکلی که گردد مقطع دیوان ما
وحشت ما زین چمن گل کردن صد غنچه است بشکند رنگی که میچند بدست و ردا مان ما
یار در آغوش و ما و از تپیدن ایم چیست ساده گل خواه ست چون آیینه ز نسیان ما
در طپید نگاه امکان شوخی نظاره ایم از غباری میتوان زد دست بر جولان ما
مدعا از دلدلید بگذشته میسوزد نفس اینقدر دارد خموشی آتش پنهان ما
بخشودارای شرر جولانگه آغوش سنك تنك فرصت بین و با آزده در میدان ما
جلوه در کار است ما ما خود فرامش کرده ایم به که بر رویتو باشد چشم ما حیران ما
(بیدل) از حیرت زبان در و دل فهمیده ایست آیینه میپوشد امشب ناله عریان ما
دل حباب بدن مشعر موج آب را چشمی بصفر کرو نظر کن حباب را
عشق از مزاج ما بهوس كشت متهم در خاک گرفت نقطه وهم انتخاب را
گر نیست زین قلم دو اوهام غیرت آب حیات نشه یی کن سراب را
چشمم تجسم آیینه نقش پای تست میبیند حال از قدمت این رکاب را
عالم بصرف بد بیضا گرفته است اعجاز دیگر است زرویت نقاب را
امروز در قلم رو نظاره نور نیست از من خطت بسایه فکاند آفتاب را
فیض بهار لغزش مستانه دره نیست در شیشه های آبله میکن گلاب را
اجزای ما چوصبح نفس پرور است و بس شیرازه کرده اند بباد این کتاب را
ما بخودان بغفلت خود پی نبرده ایم چشم آشنا نشد که چمن شکست خواب را
در طینت فسرده صفا ها کدورت است آیینه میکند همه زنگار آب را
جوش خرام آیینه دار بهار اوست نظاره کن زچاك کتان ماهتاب را
(بیدل) نگیرو دلر نفس آنقدر مناز آیینه کن شکست کلاه حباب را
فرصتی داری ز گرد اضطراب دل برا همچو خون پیش از فسر دن از رك بسمل برا
ریشه الفت بسازد دانه آزادیت ای شرر نشو و نما زین کشت بیحاصل برا
از تکلف در فشار قبر نتوان زیستن چون نفس دل هوا کن تنگی از منزل برا
قطره تشویش هستی عاقبت امواج نیست مشت خاکی می توازن، نقاب ساحل برا
نه فلک آغوش شوق انتظار آماده است تا بی نیسان باغ پیر ننگی ز آب و گل برا
در خور اطهار باید اعتباری پیش برد او كريم آمد برون باری تو هم سائل برا
شوخی معنی برون از پرده های لفظ نیست من خراب عجز كولیلی از محمل برا
خلق آفت خرمن است آنجا قدر با حتیاط عاقبت میچواهی از خود اندی غافل برا
کاشت دل دانه را از خاك بیرون میکشد هر قدر برخویشتن تنگی ازین منزل برا
نقش کار آسمان عاریست از رنك ثبات كرزن سنگت کشد چون بوی گل زایل برا
حیرتی بسته است محمل ز شکست رنگ شمع ای بخود وامانده در محو تماشازین محمل برا
آیدم عالم مرکز پرگار تحقیق شود چون نفس یکروز دن (بیدل) بگرد دل برا
فسون جاه هدر نک سازد برقغانی را بغلطانی رساند آب در گوهر روانی را
چوگل در وقت پیری میکنی خمیازه حسرت مکن ای غنچه صرف خواب شیرین جوانی را
نباید راستی از چرخ نگرد آرزو کردن مبادا با خدنگیها بدل سازد کمانی را
چه داری از وجودای ذره غیر از و هم پرواری عدم باش و غنیمت دار خورشید آشیانی را
غرور وقتها در سر سجود و عاقبت عذر زمین کامشوان برو میبندد آسمانی را
شدا ز موج نفس روشن که بهر گفت امالت زمر باریکتر آیست جوی زنده گانی را
لب از هم موج خون نمیدانم چه میگوید مگر تیغ تو در یاد زبان بی زبانی را
جگر و سعی جنون کش عاشقان دارد غبار من همه کرر زشوم برخویش ببندد گرافی را
یمن پرداز دیدارم زحیرت چشم آن دارم که چون طاوس در آیینه گیرم بر فشانی را
بمضمون کتاب عافیت ناوارسی (بیدل) بزلف سایه روشن کن سواد ناتوانی را
بمقتاد محل تازت كل چه رنك بسحرا که کرد می کند آیینه قسريك بصحرا
بمحاك هم چه خیال است دامن دهم از کف چو خار بن سر مجنون زده است چنك بصحرا
تگاست شور جنونی که من زوجد رهائی چو کرد باد بيك با زدم شلنك بصحرا
ز جرأت نفسم برق با زعرصه امکان رسانده ام بکف آهو زبان اشك بصحرا
زسعی طالع ناساز اگر رسم بكمالی همان پلنگ بدر پایم و نهنك بصحرا
فزود رنك روان در شکاه عشرت مجنون بگل هزار شد اکنون حباب سنك بصحرا
کدورت دل خون بسته هیچ چاره ندارد نشسته ایم چو ای غزاله تنك بصحرا
توندگر جاهل خود کن که خلق سوخته خرمن فتاده است برا گنده چون تنك بصحرا
درین جنون کده منم فصولیت نتواند کرد هوس بطبع تو در دو دست همچو ينك بصحرا
مباش غرة نشوو نمای فرصت هستی خرام سیل کند تا کجا درنگ بصحرا
زد بدامن ما موج این محیط چه بندد گذشته ایم برافتن تراز خدنگ بصحرا
بهم نو درکز افتاد کرد وحشت (بیدل) لسناخت مشرب مجنون ما زننك بصحرا
بفقرخواست شکوه مفلسی از گدای ما ناله بخواب باز رفت درلی بوریای ما
شکر قبول عاجزی تا به کجا ادا کنیم کشت اجابت ارادت در کعبه دعای ما
در چه الافتاده است خلق ز کف چه داده است هر که لی گشاده است آه من است ووای ما
جیب نفس درید مرا بخیه خرص انگسنت بشکنه اشک شبنمست بند سحر قبای ما
کرد خیال عاشقان زفت عالم دکر باهدف غی جسد ستر پرحت فدای ما
آه که همچو سایه رفت عمر بسردن جبین از سر خاك برنخاست کوشش بی عصای ما
شمع دماغ نك زدن داد بیاد سوختن بوی ما سری نبود آبله داشت پای ما
در نفس حباب چیست یا محیط دم زدن رو بعرق نهاده رفت زنده کی از حیای ما
در هم جسلجوی ذوق سودن دست داشتیم آبله ریخت دانه چند در آسیای ما
کاش بنقش یا رسم تا بگذشته ها رسم هر قدم آه می کشد آبله در قفای ما
دور بهار لاله ایم فرصت عیش ما کجاست داغ قدیم و داغ هم کرم نکرد جای ما
در حریمکه آسمان سجده نیارد از ادب از چه متاع دم زند (بیدل) بینوای ما
فلك این سرکشی چند از غبار آرمید نها بپامیست از خاك اینقدر دامن کشید نها
خون ای شمع از هستی فریب مجلس آرا نی که یك گردن نمی ارزد بچندین سر برید نها
همین بهتر که عرض ریشه در خاك عدم باشد رنگ صبح رق حاصل است اینجا دمید نها
شبی از بیخودی نظاره آن بیوفا گردم کنون چشمم چو شمع کشته داغست از ندید نها
بهاز محفل بيرنك هستی سخت حبر انم که بیض انجه سوخت و د ما هست شنید نها
مقام وصل کانا ست و راه سعی ناپیدا چه میکردیم يارب كربیودی نارسید نها
كف خال هوا فرسوده ای محبر شرمی بازیدن چه بیچون صبحت رد عجا دوید نها
سرشکم داشت از شوقش گداز آواره تحریزی بیاد موج بستم نامه در خون طپید نها
جو اشکم ناتوانی رخصت جرات نمی بخشد مگر از لغزش پایقدم احرام دوید نها
شتر ارم نیمجاو رنگ کدامین طارمم يارب که می خواند شکست بالم افسون بریدنها
زنیرم نرگس مخمورا و چندان عرق کردم که سربا پای من میخاله شداز شیشه چیدنها
زاحوال دل غمدیدۀ (بیدل) چه میپرسی که همچنان قطره خون چون غنچه در دل تپیدنها


قاصد بحيرت کن ادا تمهيد پيغام مرا
دارم زسامان انسپند گلزار آغوش شکست
چون شمع کرد آماده ام صد اشك گل در ديده ام
گردون که داغش بادهء تا نشکند صهبا گجه
چشمیکه شد حيران او بر گل نمی آيد فرو

کزمن تهی ماند نشان کزمی بری نام مرا
يکغنه بادغش بست آنزاو انجام مرا
روسیه کير از آينه نامحرمی کام مرا
در پردهء روشن به می پرورد شام مرا
آنسوی باغ رنك و بو بخليست بادام مرا

حرفيست نيرنك بقا نشنيده گير اين ماجرا
هر چند با عنقا رسى واوج همت نارسی
برق حقيقت شعله زن آنکه دماغ ماومن
روى سپيد رحمی دارم شهود خجلتی
(بيدل) زکامكهم چكان آب حيات ميتپد

می نيست جز رنك صدا كز بشكنی جام مرا
از خود برآ تاوارسی کيفيت بام مرا
ناپخته باد سوختن انديشه خام مرا
بگداز نتوان يافت غير از عرق دام مرا
خضر است اگر کس می خوردا مر وز دشنام مرا

قيد هستی نيست مانع خاطر آزاده را
ناتوان عشق دردی کن که در ديوان عشق
نيست سرگرازی پری مجنون احسان بهار
اشك ياس آلوده ام واز ديده بيرون ريختم
س نفس گشتن طلسم راحت دل بوده است

دردل مينا برون کردبست رنك باده را
نيست خطى جز دريدن نامه هاى ساده را
يارعنت خم نسازد گردن آزاده را
خاکبرسر کردم این طفل ندامت زاده را
موج منزل میزنم تا محو کردم جاده را

خواب باکانرا نميسازد تعبير روز وشب
همچو گوهر سبحهء يكدانه دل جمع كن
اکسیر همسر زمين دارد جدا عاصيتی
هرکجا عبرت سواد خاك روشن میکند
(بیدل) از تسليم ما هم صيد دلها کرده ايم

ظلمت و نور است يكسان تن بغلت داده را
چند چون کف برسر آب افکنی سجاده را
نشهء تند مخالف در هنر طبیعت باده را
خجلت کوریست چشم از غش برکشارده را
نیستی بازلف میباند سر افتاده را

كافرم كزگل و سنجاب می آيد مرا
تشنه کام عافيت چون شمع تا کی سوختن
آرزو هاى هوس نذر حريفان طلب
شرم اگر نقد بناى وهم هستی هیچ نیست
مشرب داغ وقناعت کیش تمکین مباد
بی نیازم از ربط آرام این آشوب گاه

سایهء بیدی که ميل خواب میبايد مرا
از گداز درد منت آب میبايد مرا
انفعال مطلب ناياب میبايد مرا
بى تکلف يك عرق سیلاب میبايد مرا
آب ميگردم اگر مهتاب میبايد مرا
چشم میپوشم همه گر خواب میبايد مرا

معبد تسليم وشغل سر کشی پر وقتيست
غافل از جيبت گنج قناعت نيستم
در كذا لكهاى نيرنك خيال افتاده ام
دامن برچيده چون صبح كارم ميكند
تادارين محفل توای حيرتی انشا كنم
گر وهم(بیدل) لب خشكيم چون كز ترشكرد

شمع خاموشی درین محراب میبايد مرا
كفتى در ويشم این غلاب میبايد مرا
دل جنون می خواهدو آداب می میبايد مرا
اينقدر از عالم اسباب میبايد مرا
چون نگه يك تار و صد مضراب میبايد مرا
وحشتی زین وادی بی آب میبايد مرا

کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پيدا
سحر تاشام بايد يك زدن چون آفتاب اینجا
تلاش موج در گوهر شدن اميد آن دارد
عیوب آید برون تاگل کند حسن کمال اینجا
امان خواهم از گزند خلق در گزم اختلاطها
زمیدانی بنام محض چون عنقافاعت کن
درين صحرا بوضع خضر بايد زنده گی کردن
خیالات پری بی شیشه نقش طاق نسیان کن

که آدم از بهشت آيد برون تا نان شود پيدا
نه خوش کاری بچشم حرص ازين انسان شود پيدا
که کرد ساحلی زين بحر بی پایان شود پيدا
کلف بی پرده گردد تا مه تابان شود پيدا
که عقرب بیشتر در فصل تابستان شود پيدا
فراغ اینجا کسی دارد کزین عنوان شود پيدا
نکرده تا کسی کز مردمان پنهان شود پيدا
محال است اینکه هم جستم هم گشد جان شود پيدا

تمیز لذت دنیا هم آسان نیست ای غافل
سحاب کشت ما صد ره شکافد چشم گریانش
جنون هم بی رعایايد كدامينش محنك افتد
پریشانست ازين آشفتگی سبحه الفت
بنای وحشت اين كهنه منزل غيرتی دارد
چوصبح آنجا که نگشاشد نفس کرد معدومی
حریف گوهر نایاب نبود سعی غواصان
تماشا گاه عبرت بايد امن سیر می خواهد

چوطفلان خونخوری یکعمر تادندان شود پيدا
که کسب يك تبسم قالب خندان شود پيدا
درى صد پیرهن تا پیکر عریان شود پيدا
ز دل بستن مگر جمعيت یاران شود پيدا
که صاحب خانه گر پيدا شود مهمان شود پيدا
و گریيدا تواند گشت يك افغان شود پيدا
مگر اين كام دل از محنت ميدان شود پيدا
شگه میباید اینجا تا وام مژگان شود پيدا

رديف ياء دنيا رفع علتی ساختن (بيدل) زكاوو خرخی آید مگر انسان شود پيدا

گداز سعی دلیل است جستجوی ترا
بهر طرف نگری شوق محو خود بنی است
ز خاك ميکدهء سرمایهء تیمم كير
چه لازم است كشتی انتظار تیغ اجل
غم شکنجه اوهام تابکی خوردن

شکست آيينه آيينه است روی ترا
دکان آيينه کرده است چار سوی ترا
که هیچ مصیتی نشکند وضوی ترا
فشار آب بقا می برد گلوی ترا
برنگ آبله بشکسته اند پوی ترا

ز دست اسف وعتاب در آتش و آبيم
بتوهمات مده زحمت نفس زاهد
بخاك جيب سحر فكر بخيه برباد است
پرد بحرم درستی شکست کار حباب
ز فرق تا بقدم افسون حيرتی (بیدل)

بهشت و دوزخ ما کرده اند خوی ترا
که از اثر تنگی نیست جای دعوی ترا
گسسته اند چو شبنم زهم رفوی ترا
ز پست آتکة تهی میکند سبوی ترا
کسی چه شرح دهد معنی مگوی ترا

گداز گوهر دل سادهء نامست شبنم را
جهان آيينه مقدار و حيرانی حجاب من
نکردی غافل اى اشک انيازترك خودداری
گل اشکم اگر منظو رجانان شد عجب نبود
فضولی میکنم در انتظار مهر تا بانش
ضعیفی تهمت چندين تعلق بست برحالم

نم چشم تحير عالم آبست شبنم را
چمن صد جلوه و نظاره نایابست شبنم را
که روپوش چکیدن سير مهتابست شبنم را
گذر در چشم خورشید جهان تابست شبنم را
گرفتم پرده بردارد کبابست شبنم را
ز پا افتاده گی يکعالم اسبابست شبنم را

نکردد جمع نور آگهی باظلمت غفلت
چو جام و يم در اذت نوميدى وطن دارم
تماشا يست كم چشم هوس گرشرم تاك افتد
خط خوبان كليد غفلت اهل نظر باشد
بوصل گلرخان نتوان کنار عافیت چستن
خیال هوس را مانع پرواز میگردد

صفای دل نمك درديده خوابست شبنم را
بچشم خود جهان يك دشت سيلابست شبنم را
حيا آيينه گلهاى میراب است شبنم را
رگ كلهاى اين گلشن رگ خوابست شبنم را
که در آغوش کل خون جگر آبست شبنم را
نكه درديده(بیدل)موجة آبست شبنم را

كدامين نشه بیرون داد راز سينه مينا
مزدی كز گوش ماهی آشناى اين نوا کرده
به تمكين چسان خفت رساند كوشش گردون
خوشاصبحی که شامملك عشرت جلوه ريز آيد
همان خاك سيه اکنون لباس دل پندارد
ادب کوشید در ضبط خود و تعطيل شد نامش

که عکس موج می بندد جوهر آينة مينا
که راز میکشان گل کرده است از سينه مينا
پيازه بیستون رنگ وقار از كينه مينا
زرین تخت جام از قصر زنگارینه مينا
صفا مفت است منکر کسوت پشمينة مينا
روو وصل مماساند شب آدينة مينا

چنان صافست از رنك كدورت سينه مينا
کدورت باصفای مشرب ما بر نمی آيد
تهي دستیم چون ساغر خدارا ساقيار حمی
مقيم گوشه دل باش کز آسوده گی خواهی
بپای نشته ام بيش دماغی بادۀ صافم
با آفت سخت نزديكند نازكطينتان(بيدل)

که مینمايد چو جوهر نشته از آينة مينا
نبندد صورت تمثال زنك آينة مينا
روی بخت ما بکشاد و گنجينة مينا
که حيرت میشود سيماب در آينة مينا
مرا باید نشاندن در دله بی کينة مينا
بود بامالدو آتش الف در يشتة مينا

گذشت از چرخ و بگرفت آبله چشم ترا را
ندارد شور امکان جز شکستن فكر آسودن

هوايت تا بکجا اثر پاشد نالهء ما را
اگر ساحل شوی مد آب گوهر گیرد پارا

تامل غنچه در گوش افگند پيمانه ما را
درین دريازبس غرض است اجزای شکست من

توانی هست در خاطر شکست رنك مينا را
چو موجم در جنون موج برخو می بهدرا را


صحيفة ٣٦
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف

بتدبیر دگر نتوان ترافع گفت آسودن مکر آهی زند خاکسترما آتش ما را
درین ویرانه همچشم نگاهم کز سبکروحی درون خانه او زرد خویش خار کرده ام جا را
مبادا ناله ریزد دامنهای دل ریشم هم مکنزار ای جنون بیگه بخون در ده تمنا را
بهر سوجشم وا کردم نگه وقف خطا کردم نمیدانم چه پیش آمد من غفلت تقاضا را
بحال خویشتن نگذاشت دلرا شوخی آهم هوایی کرد رقص گردباد اجزای صحرا را
پیامی از دل هرذره در پرواز میآید اگر در خاک ریزد حسرتم رنك تمنا را
کجا هل چون حباب از فهم هستی منت جمیعت تو در آغی برون دنیام متكلف این معما را
همین در ماست رنك عشرت خوبان فلان (بیدل) هجوم گربه مست خنده دارد شمع مینا را

گذشتگان که هوس دیده اند دنیا را
چوشمع هیچکس انجا بقا نمیخواهد
باحتیاط قدم زن که عاقبت طلبان
دمی تفکر هوس چشم آب باید داد
چه آگهی مجه غفلت چه زنده کی مجه مرك
بپیش خود همه پس دیده اند دنیا را
هزار بار زیس دیده اند دنیا را
سبك كسيته مرس دیده اند دنیا را
که درة آتش خس دیده اند دنیا را
قیامت همه کس دیده اند دنیا را
دوام كافت دل آرزو نخواهی کرد
دل دو نیم چو گندم نموده اند انبار
مقمیدان تپه تازند اثرین تماشا گاه
بقدر جاه و حشم انفعال در جوش است
وداع قافله اعتبار کن ( بیدل )
در آینه دو نفس دیده اند دنیا را
اگر بقدر عدس دیده اند دنیا را
بچشم باز قفس دیده اند دنیا را
همانگشت مگس دیده اند دنیا را
همین صدای جرس دیده اند دنیا را

گریبان وحشت دهد گرد جنون سامان ما
در تماشایت بزنك شمع هرجا میروم
از شهادت انتظارمان بساط حرپرتم
دور جامی زین چمن چون گل نصیب ما نشد
مطرب ساز نظر پرده دار خوی کیست
نامحرم کفش گریبان میدرد عریان ما
دیده ما یکقدم پیش است از مژگان ما
زخمها واماندن چشم است در میدان ما
رنك تا گردیده آخر میشود دوران ما
شعله میپوشد جبین از ناله عریان ما
قبض ها میجوشد از خاک بهار بیخودی
محو گردیدن علاج اضطراب دل نکرد
منزل مقصود گام اول افتاده گیست
سوخت پیش از ما درین محفل چراغ انتظار
هستی موهوم غیر از نفی اثباتی نداشت
صبح فریاد است از شکست رنك در بستان ما
از تکاپو سر بسر يك موج شد طوفان ما
همچو اشك از کاش آغزیدن شودجولان ما
دیده یعقوب غایب است در کنعان ما
رقص ما گرد یسدا گرد از دامان ما
چشم تا بر هم زنم اشکی بخون غلطیده است بسمل ایجاد است (بیدل) جنبش مژگان ما

گر چنین باد زطوف دامت اجزای ما
جهد ما مصروف یکسیر گر بیالیست و بس
ما جزای بوی گل نقدیده مینا بد شدید
یار در آغوش و سیر کعبه و در آرزوست
دل مصفا كن سر از وسعت کاهت بر میا ر
بر سر ما سایه خواهد کرد سرنای ما
غیر این گرداب موجی نیست در دریای ما
ای هوس زین رو بان غنچه استانهای ما
تا کجا رفته است از خود شوق بی پروای ما
آینه صیقل زدن سیر ست در صحرای ما
بی نفس در ظالمت آباد فدم خوابیده ایم
باین ها هیچ نتوان دوخت جز آزادگی
رنگی از گلزار بیدلنگی برون جوشیده ایم
سعی همت راز پنهان چه مقدار آگاه است
شخصیت هنگامه امکان زطی ما بر است
شانه زن گیسو سحر انشا کن از شبهای ما
کر همه سوزن دهد چون سرو از اعضای ما
از خرافات پری می میکشد مینای ما
هر کرا گردید سر بر لغزشی زد پای ما
رفتن از خود تا کجا خالی نماید جای ما
یکتفس (بیدل) سری باید بجای جیب کرد غیر مجنون نیست کس در خیمه لیلای ما

گزدهی بوس گفتت گردد مفید تیغ را
اینکه داری منع کار از شهادت در خیال
پرده نیرنك طوفان بود شوق بسمل
موج طوفان میزند جوی بدیبا متصل
دلشا بنماید تلافی میطید اما کجاست
تا ابد رگهای گل بالد زجوه تیغ را
بایدت ازشوق زد چون سبزه بر سر تیغ را
خونم آخر کرد بار وی شناور تیغ را
جوه دیگر بود در دست حیدر تیغ را
آنقدر زخمی که خواباند بستر تیغ را
باز گویت رفتی آید مزاج کینه جو
عیش خواهی صید الفت شو که مانتد هلال
تامگر یکبار کردد قطع راه هستیم
هر کرا دل از غبار کینه چونمیا تهی است
(بیدل) از هم عصر هم موج نزاکت میچکد
پیش تو داند همین زنگار در بر تیغ را
چرخ ابرو میکشد پرچشم ساغر تیغ را
چون دم مقراض می خواهم دوییگر تیغ را
میکشد همچون پیام آسوده در بر تیغ را
کرده ام ریگین بخون صید لاغر تیغ را

مکردم زقم یکلمك نفس همه ناله را
از ره هرو بمیلی شبستان این چمن
كو كوهي اگر چکیدن خونم نوا کند
عریان تو کسوت یکتا قیست و بس
آنلب که میده زسیر خطش آنداد چشم
آزاده گان ز کلفت اسباب فارغند
رنك رطوبت چمن دهن بنگی به
دادم بیاد شمعۀ شوقت رساله را
جز شمع کشته چیست طاووس لاله را
در کوچه های زحم غبار پست باله را
تاچند بار دوش نمایی دو شاله را
گرداب بحر خجلت خود دید هاله را
نتوان نگاهداشت بزنجیر باله را
کاعذر بعقل سیاه شد آئینه لاله را
از سرجه چشم شوخ تو تمکین پذیر نیست
دل درد باطل است خوشا جوش داغ عشق
هنگام شب غافل از اسرار خود مباش
ناقص نمیبرد صرفه زتقلید کاملان
خط پیش از انکه با لب او آشنا شود
مشت حمیت پشگر موهوم ما و من
( بیدل ) دلت هوای محبت گرفته است
نتوان بکرد مانع دم شد غزاله را
ناچیدی بینك رساند قباله را
كیفیت دعاست می دو ساله را
وضع گهر طلم کمباز است ژاله را
حیران سرمه ساخته چشم پیاله را
وقت دخان شعله کنید این نواله را
شبنم خیال میکند این غنچه ژاله را

کرده ام باز بآب گریه سودا سودا
محو او کشوم رازم بغلا طوفان کرد
درد عشقم من و خلوت که راز دوعالمست
دل نا تا فته مارا سر موئی دریاب
نا تقاضا بمیان آمده مطلب رفته است
که زهم اشك زدم بر سر دریا دریا
هست حیران عاشق لب گویا گویا
کفت ام این قدر از ناله رسوا رسوا
ای سرموی تو سرکوب ختیا تنها
نیست غیر از کف افسوس طلبها لبها
ساقی امشب چه جنون ریخت به پیمانه هوش
داغ معماری اشکیم که بيك لغزیدن
بذر آوازه کی شوق هوایت دارم
دور انسان بیان دو قدح مشترک است
(بیدل) این نقد بناراج هم نسیده مدہ
که شکستم بدل از قلقل مینا مینا
عافیت ها شد ازین آینه یعما یعما
مشت خاکی که دهد طرح صحرا صحرا
تا بچه اقبال کند جام لمن با دنیا
کار امروز کن امروز زفردا فردا

کرده ام سر مشق حیرت سرو موزون ترا
خا کپای این چمن میبایدم بر سر زدن
شورانستغنا برون از پرده های عجز نیست
مرجه می بینم سرافی از خیالت میدهد
ناله میخوانم بتبدیلهای مضمون ترا
بسکه گل پوشید نقش پای گلگون ترا
رشته ما سخت پیچیده است قانون ترا
هر دو عالم يك سر زانواست محزون ترا
شام روز و نهم با صبح اقبال چه کار
ساز محشر گفت آفاق از نگاه حیرتم
فهم یکتائیست فرق اعتبارات دویی
ای دل دیوانه صبری کز سودا چاره نیست
تیره بختی سایه بید است مجنون ترا
در نی مژکان چه فریاد است مفتون ترا
عمرها شد خوانده ام بر خویش افسون ترا
دیده آهو فرو رفته است هامون ترا
(بیدل) آزادی کزاستقبال آغوشت کند آنقدر واشو که نتوان بست مضمون ترا

گر کمان دارد خیالت در زه آرد تیر را
رقیمدارد عمارت خاك صحرای جنون
همین مو چشم امیدی شود نخجیر را
خواهی آبادم کنی برباد ده تعمیر را
یاد رخسارت جیدین فکر را آینه ساخت
مانع بیتابی آزاده گان فولاد نیست
حرف زلفت گرد سنبل رشته تقریر را
ناله در وحشت گریبان میدرد زنجیر را