صحيفه ۵۵ غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه حرف الباء

ياحسن كير صورت آفاق يانقاب فرش است امتياز تواژ جلوه تا نقاب کوهي چه عرض موج دهد در دل صدف دارد لب خموش روي صدا نقاب
نيرنك حسن نائمي از پا فکنده است مشکل که خیزد از رخ او بي عصا نقاب افسون سحر دل اوهام هستیم ور نه من خراب کجا و کجـا نقـاب
حرف مجاز جز بحقيقت نميکشد لبيك کوست جلوه بفرياد يا نقاب از برك كل بمعني نکهت رسیده ایم مارا بجلوه هاي توکرد آشنا نقاب
اي عشق جذبه که قدم پیشتر زنیم يعني رسانده ایم پي خویش با نقاب از چهره ات که آینه معني حیاست چون پرده هاي دیده نکردد جدا نقاب
شاید عدم بمطلب نایاب وار سد اي دیده خاك شو که فشردم افت پا نقاب ( بیدل ) تامل که چه دارد بهار و هم رنك پريده است به تصویر ما نقاب

حرف التاء

يکي زحیرت تحقیق او بشك بيوست يکي چراغ هدایت ازو کرفت بدست بعرض جوهر تشبيه ومعني تنزيه يکي معاينه بين شد يکي خیال پرست
نکه زجلوه اش افروخت شمع بیداري خرد با کنيش از غبار غفلت رست شراره که بود برق خرمن اوهام همان نيست که از بار رحمتش بر جست
براه محمدتش رخش نطق ماند حرون زبار مکرمتش کردن طمع بشکست بلوح مهر جلالش کراست طاقت جهد که چون سجود و هم این طلسم نقص بکست
رموز پرده بيچو نیش نیافته است مکر کسی که بود محرم نواي الست کباب معرفت او چه آکھی و چه جهل خراب میکده او چه هوشیار و چه مست
بقا زجلوه اش آینه دار بزم ظهور فنا ز هستي او آبروي محفل هست بیست نقش طلسم بشر زفطره آب خیال واجب و ممکن درو بهم پیوست
حریم قلب بپرداخت در سراي وجود درو بكسوت روح اندر آمد و بنشست ببزم غيرت تحقيق و هم غیر کر است همان شراب ز رنك حواست شیشه بدست
صفات هرچه بود ذات را لعاده بیست فكر لاله و کل خون بخود بهار پکست بهر چه وانكري عالم دکر دارد تراز وهم من و اوجكر نباید خست
زبیچ و تاب دکر صید اضطراب مباش بیش از شصت ماهي طپیش در شست دمي بموج تماشاي او کشود نظر هنوز چشم محیط او محوم اشك تراست
ز لطف خاك نكونسار را برد بلك بقهر خاك صفت چرخ را بمالید پست حبیب را نبرد ما جرا بجلوة هوش كليم را به نکاهي در افكند سر مست
حضور و غیبت معشوق را شماري نيست زجلوه پرس که در دل بچو را کشود و چه بست کفي بخاك کند روي كل زغاره خون کهي بطرة سنبل دهد کلاه شکست
کهي زرنك کشد نوبهار را عریان نخل خشك دهــد كاه حله اخضر

آتش وحشم آنجا که بر افروخته است برق در اول پرواز نفس سوخته است چه خیال است دل از داغ تسلي کردد اخکرم چشم بما کتتر خود دوخته است
کفتکو آینه پرداز محبت نشود نفس هيچکس این شعله نیفروخته است از قماش بد و نيك دو جهان بيخبریم چون حیا پیرهن ما نظر دوخته است
ذرة نيست که خورشيد نمائي نكند کرد راهت چه قدر آينه اندوخته است نتوان محرم تحقیق شد از علم وعمل دستها ساخته و با ومن آموخته است
پاس اسرار محبت پهوس باید راست شمع بر فشته وز نار حيا سوخته است اي نفس مایه دقانداري هستي ناچند آسمان جنس سلامت بتو نفروخته است
کونه شا کرد جنون است دل (بیدل) ما ابجد چاك كريبان ز که آموخته است

آخر سیاهی از سر داغم بدر نرفت زین شب جو موي چيني امید سحر نرفت در هستي و عدم همه جا سعي مفتي است از ریشه زیر خاك تلاشم ثمر نرفت
نومید اصل رفت جهاني بذوق فرع تا وسع قطره داشت زدریا کھر نرفت از بسكه تنك بود كذر كاه اتفاق چون سبحه خلق جزبسر يك کر نرفت
بر شعله ها زپرده خاکستر است ننك کاواره کي سر يست که در زیر پر نرفت از هیچ جا ده منزل عشق آشکار نیست فرمود سنك و پي بسراغ شرر نرفت
در کوچه سلامت دل پا شمرده نه زین راه بي ادب نفس شیشه کر نرفت آنجا که نامه زنم فرصت نوشته اند ما رفته ایم قاصد دیگر از اثر نرفت
کز عمر مي بطبيط نفس کوش كز ادب حرف بحق رسیده زلب بیشتر نرفت زين خا کدان که دامن دلها کرفته است خلقي ز خویش رفت و غباري د کر نرفت
برحرص پشت پازدم اما چه فائده کردي فشاندام که زدامان اثر نرفت ( بيدل ) ز دل غبار علایق نميرود سرسوده شد چوصندل و این درد سر نرفت

آرزوي دل چواشك از چشم ما افتاده است مدعا چون ساية در پیش پا افتاده است کوهس امید ما فص تو کل کرده ساز کشتي تدبیر در موج دعا افتاده است
جاده منزل عشاق سعي نارساست با ز دست خضراین وادي عصا افتاده است تا قیامت ریشه ریزد چو داغ از روي دل سایه ما تالوا کان هما افتاده است
موي آتش دیده را کوتاه میباشد امل چشم ما محو یست بیرون جز ا افتاده است بسکه کردم مشق و حشت در دبستان جنون شخصم از سایه چو طفل از خط جدا افتاده است
پیکرم خوني کشته است از ضعف و دل خوني خورد باز این کشتي بدوش ناخدا افتاده است شبنم کلزار حيرت را نشست و خاست نیست اشك من در هر كجا افتاد وا افتاده است
نيست در دشت طلب با کعبه ما را احتیاج سجده کاه ماست هرجا نقش پا افتاده است سایه مایمزيد پهلو بتون آفتاب ناتواني اینقدرها خود نما افتاده است
چون خط پرکار محري شد که سر تا پایم ابتدای ما بفکر انتها افتاده است سر مه اینقدرها زين التفات ناز نیست چشم او بر خا کساریهای ما افتاده است
در حقیقت ( بيدل ) ما صاحب کنج بقاست کر بصورت در ره فقر و فنا افتاده است

آ زاده کی غبار در و بام خانه نیست پرواز طايريست که در آشیانه نیست هر جا سراغ کعبة مقصود داده اند سرها فتاده رسم هم آستانه نیست
شمع و چراغ مجلس تصوير عبرت است در آتشیم و آتش ما را زبانه نیست داد شکستن که دهد غافلان کشیم پرداز موی چيني ما کار شانه نیست
وا مانده اعماق رزق مقدریم ما ببو قفس بغير همين آب و دانه نیست طبع فسرده شكوه همت كجا برد در خانه آئینه توان زدبهانه نیست
امشب بوعده که زفردا شنیده کر آکہي مخسب قیامت فسانه نیست حایکه عاشقان ادب انشای محیت اند آینه باش پاي نفس در میانه نیست
مردان نفس بياد دم تیغ میزنند ميدان عشق مجلس حبزو زنانه نیست ما را بهستي و عدم و هم چون شرار فرصت بسي است ليك دماغ بهانه نيست
خفته است کرد مطلب خاك شهید عشق کزخون شود که قصد از ین جاويرانه نیست ( بیدل ) اکر هوس ندرد پردة حيا وحدت سراي معنيت آینه خانه نیست

آستان عشق جولانکاه هربياك نیست هیچکس غير از جبین آنجاقدم بر خاك نیست کر به کو تا هدر غفلت خواهد از ابر کرم میکند رحمت نمي تا چشم ما غمناك نیست
خاك میباید شدن در معبد تسلیم عشق کر همه آبیست اینجابي تیمم پاك نیست ریش کاوي شرمي اي زاهد ز دندان طمع شاخ طوبي ريشه دار شانه و مسواك نيست
کردن تسلیم در هر عضو ما آماده است شمع این کاشانه را از سر بریدن باك نیست تهمت وضع نظر بر جنون ما خطاست صبح پوشیده است عریانی کريبان جاك نيست
مرکز پرکار اسراري بضبط خويش کوش وزنه تاکردي زننك کردش افلاك نیست چشم را حسان کردن دودعشق و نواتبکست دانه ها هشیار باشيد آسيا دلاك نیست


صيغة ٥٦ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه حرف التاء
کا مجویان دست در دامان نومیدی زنید صید مقاصد سالها کرد در خون طپید قطره اشك نیست غیر هستی هیچ ندارد این چمن در دستر است خواب راحت جزیرد سایههای تاك نیست
با که باید گفت (بیدل) ماجرای آرزو انچه دلخواه دلست از عالم ادراك نیست
آغاز شکا هم بقیامت نظری داشت وا کردن مژگان چراغم سحری داشت خوابم چه خیال است بکرد مژه گردد بالین من گم شده آرام پری داشت
چشمی بخیم كنده دل نمگشودم آینه همین خانه بیون دری داشت ما عریمان پرده برناله ندیدیم نادل نفس سوخته هم نامه بری داشت
قاصد ز رموز جگر چاك چه گوید در نامه عشاق دریدن خبری داشت آخر گره حسرت ما باز نگردید او بود که هر چشم گشودن دگری داشت
كرديم تماشای ترقى و تنزل آینه ماهی نفس اوما بثری داشت زين بحر عبار طلب موج کر فتم آن پای که فرسود بدا من گهری داشت
آگاه نشد هیچکس از رمز حلاوت وزه لب خامش گره بشکری داشت ریشه نبود آنچه نمودى گل داغش هر نقش قدم باده نفس پیش سری داشت
با لفظ نیو داختی ای غافل معنی تحقیق پری در قفس شیشه گری داشت آسان نرسید یم به هنگامه دیدار ای طیران آینه دیدن جگری داشت
عمر با تواز کسوت نشو بش برآورد رفت آنکه جنونم هوس جامه دری داشت ( بیدل ) چقدر غافل کیفیت خویشم من آینه در دست و تماشا دگری داشت
الفت مرو رلا هوس آرائی جاهست سر باختن شمع زسامان کلاهست غافل مشو از فیض سیه روزی عشاق نیل شب ما غازه کش چهره ما هست
با حسن تو آسان نتوان گشت مقابل حیرت چه قدر آینه را پشت و پنا هست یکچشم تر آورده ام از قلزم حیرت این کشتی آینه پر از جنس نگاهست
افسوس که در غنچه وبو فرق نکردم دل رفت و من دلشده پنداشتم آهست تا هست نفس زتك پوزم نتوان یافت تحريك هوا بال وپر وحشت کاهست
کو خجلت عصیان که محیط کرمش را آرایش موج از عرق شرم گنا هست زان جلوه مخوصاست جهانی چه توانکرد شب پر تو خورشید در آیینه ماهست
جز ساز نفس غفلت دارا سببی نیست افسانه جوداغ از اثر دود سیا هست آنجا که نکو منشان ناز فرو شند ماتم و شکستی که منزاوار کلا هست
هر چند جهان وسعت يك كام ندارد اما اگر از خویش برآئی همه راهست زندان جسد منظر قرب صمدی نیست معراج خیالی تووره درین چاهست
از جلوه کسی تنك تغافل نپشند (بیدل) مژه برهم زدنش غمز نگا هست
آگاهی وافسرده کی دل چه خیال است کا دانه بخود چشم گشود است نهال است آه از بغل غنچه برون نیست دل کز شکند سر ببر آغوش وصال است
حیرت کده دهر جز اوهام چه دارد آباد کی خانه آینه خیال است بر فکر دلیهمه مغرور مباشید انجا مژه تا بخیه چشم کال است
کی فرصت عیش است درین باغ که گلرا گر گردش رنگست همان گردش سال است از ریشه نظاره ندانیم خمیر بالیده کی داغ مه از جسم هلال است
در خلوت دل از تو تسلی نتوان شد چیزیكه در آئینه توان دید مثال است هر گاه براه طلبت رفته ام از خویش نقش قدمم آینه کردش حال است
هر جا روم از روز سیه چاره ندارم بی روی توعالم همه يك چشم غزال است آن مشت غبارم که بآهنگ طپیدن در حسرت دامان نسیمش پروبال است
ای ذره مفرسای پرواز توهم خورشید هم از آینه داران زوال است ( بیدل ) من وآندولت بیدرد سر فقر کبر نسبت او چینی خاموش سفال است
آمد م تا صد چمن بر جلوه نازان بینمت نشئه در سر می بساغر گل بدامان بینمت همچو دل عمری در آغوش خیالت داشتم این زمان همجون نگاه در چشم حیران بینمت
گرد دامانت بمژکان نیاز افشانده ام بیکسوفت اکنون همان خورشید تابان بینمت ای مسیحا نشأه رنج دو عالم احتیاج رنگ افلاست اگر محتاج درمان بینمت
دیده خمیازه سنجی چون قدح آورده ام تارنك موج صهباست جولان بینمت عالمی از نقش پایت چشم روشن میکند اشک پیش آی تامن هم خرامان بینمت
حق ذات لت سعی دست گیرهای خلق تا ابد يارب عصای ناتوانان بینمت عرض امداد مراتب خجلت شوق رسات آنچه دل خون دیدنها شود آن بینمت
غنچه کمیابت امید دیدن( بیدل ) مباد چشم آن دارم که تا بینم گلستان بینمت
آمد و رفت نفس نيرنك طوفان بلاست موج این دریا بجز واهل عبرت اژدهاست هر چه کم کردیم از خویش اعتبار افزوه کاهش جزو نگین شهرت فروش نامهاست
تا زناخن پای کلنگون بیستون دارد سراع کوهکن را در نظر هرسنك لعل بی بهاست عشق دوز است از تسلی ورنه مجنون مرا نقش پای ناقه هم آینه مقصد نماست
طره او بسکه در خون دلما غوطه زد چون رگ گل شاخ مرجان کشت در رنگ حناست در طریق جستجو هر نقش پا چشمیاست غرقه این بحر را هر موج محراب دعاست
میتوان کردن زبیرنگی سراغ هستیم ناله ام آئینه تمثال من لوح هواست زین کدورت زنگ بنیادی که داری در نظر سایه می بینی نمی فهمی که نورت زیرپاست
منت صیقل صد داغ کدورت خفتن است بی صفایی نیست تا آئینه مابی صفاست سایه ایم از دستگاه ماییه بختان مپرس آنکه روزش از دل شب بر نیامد روز ماست
احتیاج است آنچه چاری مقرر کرده اند وردا گر بیدل کران است از تقاضای دو است معنی آشفتگی( بیدل ) ززلف پارپرس نسخه فکر پریشان جمع در طبع رساسا
آن جنگجو بظاهرا کر پشت داده است پنهان دری بفتح نمایان کشاده است از بسکه سعی همت میدان فروشی است پشت سپه قوی بسوار پیاده است
محو قضااست آینه پردازی صفا از ریش دار هیچ مپرسید ساده است طفل چه ممکن است رود از مزاج شیخ هر چند مو سفید کند پیر زاده است
از علت مشایخ اطوارتان مپرس بالفعل طینت از این قوم ماده است هر جا مزی است محکم صلاح شرع در ریش محتسب نجه اش را نهاده است
اینجا خیال کنید عمامه هیچ نیست بارسیرین بگردن واعظ فتاده است زاهد کجاد طاعت زدانش از کما در وضع سجده شیوه خامش اراده است
رعنائی امام ندارد مير نماز مینازد از عصا که بدستش چه داده است ملا هزار بار باندکتهای دخل ته کرده درس و کرم تلاشی اماده است
نامردو مرد تانکشد زحمت گواه قاضی درین مقدمه غورش زیاده است اقبال خلق بسکه باد بار بسته عهد پیش او فتاده است و قفا ایستاده است
پستی کنید دامن این جیز طینتان چندانکه کام شان زنمها فتاده است نقش جهان نتیجه اندیشه دونیست نیرنگ شخص و آینه تمثال زاده است
( بیدل ) چه دلت است که کردون منقلب در طبع مرد خاصیت زن نهاده است
آنچه در پار طلب رقص است در دل آتش است همچو شمع اینجا زسر تا پای بسمل آتش است از عدم دوری جهانی را بداغم هم سوخت محو دریا باش ای کوهر که ساحل آتش است
یکقلم چون تخم اشك شمع آفت مایه ایم کشت ما جند انکه سیر اب است حاصل آتش است قامت و امانده کی شد برق بنیاد چنار با وجود بی پرپایی در کل پاآتش است
در شکنج زنده کی میسوزدم یاد فنا نیم بسمل را تغافلپای قاتل آتش است میرویم آنجا که جز معدوم کشفن چاره نیست کاروانها خار و خس در بار و منزل آتش است
میگدازد جوهر شرم از هجوم احتیاج ای کرم معذور در بنیاد سائل آ تش است از طینشهای پر روانه می آید بکوش کشتنای شمع را بیرون محفل آتش است
هردو عالم لیلی پرپرده است اما چه سود غیرت مجنون ما را نام محمل آتش است زنده کی (بیدل) دلیل منزل آرام نیست چون نفس در زیرونال دارم و دل آتش است


صحيفه ٥٧ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه حرف التاء
آن شمله كه در دلشرر عشق و هوس ریخت گرد نفسی بود که رنك همه کس ریخت صد دشت ز خویش آنطرفم ازطپش دل شبنم زدنم کشتكيم سی جرس ریخت
فریاد که نقشی ننماید حبابم تا درزم این آینه از تاب نفس ریخت صد خلد حلاوت بی پرواز هوس رفت شیرینی جانم همه در راه مگس ریخت
شرمندۀ صیاد خودم چون نفس صبح كزيم طپش گرد من از چاك قفس ریخت معموری بنیاد جسد برسر هیچ است آتشکده هاربك بنایست كه خس ریخت
تمثالینه حیرت سرشار نگاهم كزه رصدا سرمه بآواز جرس ریخت برداشتن از کوی توام صرفه ندارد خواهد کف خاکم بسرو چشم عس ریخت
در خانه همان بار بدوشم چه توانکرد معمار ازان رنك بنيادم زقفس ریخت درس ورق عجز من امروز روانیست رنگم برخت ساز قدم کرد رنس ریخت
غافل نشوی از دل افسرده (بیدل) خونیست درین پرده که باید چوس ریخت
آن طبیب افسون نیرنگی نمایان کرده رفت درد چشمم راعلاج ازچشم حیران کرده رفت نوبهارى جلوه كرشد كز طپیدنهای دل مو بومم آشیان عندلیبان کرده رفت
حیرت حسنینه احرام خیالش بسته ام عالمیرا چون خیال ازدیده پنهان کرده رفت چون سحر از كسوت مستوری راز مپرس داشتم جیبی که صرف چاك دامان کرده رفت
محمل لیلی گذشت و میدود مجنون هنوز یاد آن گردیکه عالم را بیابان کرده رفت
آنکه از خورشید رنك نسخۀ ایام ریخت تار شبرا پشه کرد و در دوات شام ریخت نقطه از خود نمی شد صورت آفاق بست یعنی از صفر اینقدر اعداد بی انجام ریخت
شور هستی وعدم وقف سر پر خامه بود نان و نون کل کرد و چندین طلسمت توأم نام ریخت ما گرفتاران بعشق بیخودی آسوده ایم خط ساهی کفت تا صیاد طرح دام ریخت
عالمی سر در خط پرکار جولان میکند رنك آغاز حقیقت سخت بی انجام ریخت
آئينه دل داغ جلا ماند و نفس سوخت فریاد که روشن نشداین آتش و خس سوخت وا داشت ز آزا ديم اشككده جسم پرواز من از كرمي آغوش قفس سوخت
آهنك رحیل از دو جهان دود بر آورد این قافله را شعله آواز جرس سوخت سر مایه در اندیشه اسباب تلف شد آه از نفس چند که در شغل هوس سوخت
از پستی همت نرسیدیم بعنقا پر واز بلندی بشه بال مگس سوخت كز خواب عدم پردوجهان شام کارد دادیست چراغیکه توان بر سر کس سوخت
با آنکه کردیم دگر برك طلب كو (بیدل) عرق سعی درین پرده نفس سوخت
اسمانی ندسید از دعای کس بدو دست مکر بمیو شکند کردن عس بدو ست ز عجز ساخته ام با هوای عالم پوچ من ودل که چودندان گرفته خس بدو ست
زرسن حیرت آئینه حسن غافل پست ستاده ام زول ساده ملتمس بدو ست دو رك كل زسرا پای من جنون دارد کشیده ام سوی خود دامن فرس بدو دست
بگوش دل نتوان زد نوای ساز رحیل چو نافه گرهه بر بندیش حر س بدوست هوس نميسرد از خلق تنك عریانی توهم بپوش درى چند پيش و پس بدوست
بدستگاه جهان غرور بازده كبر مجب بدزوین دامن هوس بدو دست خاک کوشش امکان ندامت است این جا نبرد پیش جز افسوس هیچکس بدو دست
مباد جیب قیامت درد تفضلم دل گرفته ایم چو لب دامن نفس بدو دست اشاره میکند از خاك احتياج بكور بگاه جوع زمین کندن فرس بدو دست
چو صبح میروم از دامگاه الفت وهم زکرد بال پریشان همان قفس بدو دست درین ستمکده بال هوس مزن ( بیدل ) نگاهدار سرخویش چون مگس بدو دست
احتیاجی با مزاج سبزه و گل شامل است هر چه میروید ازین صحرا زبان سایلست اعتبارات غنا وفقر ما پیداست چیست خاك از آشفتن غبارست و مجمیعت کلست
وحشت بحر از شکست موج ظاهر میشود رنك روی عشق بازان گرد رو از دلست پی گذار خویش باید دست شست از اعتبار هر که در خودمیزند آتش چراغ محفل است
صیدگاه کیست این گلشن که همچو سنگری آب ورنك كل پریشانتر ز خون بسمل است هر چه میبینم سرابی از خیالش میدهد پیش مجنون وادی امکان غبار محمل است
سیل بنیاد تحیر حسرت دیدار کیست جوهر آئینه چون اشکم چکیدن مایل است پستی شاید بداد اضطراب ما رسد شعله را بی سعی خاکستر تسلی مشکلست
تا نمیکردد آفت آسایشم نيرنك هوش زین معما بیخبر بودم که مجنون عاقل است از تلاش عافیت بکذر که در دریای عشق هر كجا پیدست و پا جلوه گر شد ساحل است
کوشش ما مانع سر منزل مقصود ماست در میان بسمل و راحت طپیدن حایلست باطن آسوده از يك حرف برهم میخورد غنچه تا خواند نفس برلبرساند (بیدل) است
ادب اظهارچو با وصل توام کاری هست عرض آغوش ندارم دل افکاری هست نرود سلسله بنده کی از گردن ما سبحه گر خاك شود رشته زناری هست
باهمه کلفت دوری به همین خرسندیم که در آ ئینۀ ماحسرت دیداری هست پیکر خاکی ما را به سیل فنا یاد ویرانی ازان نیست که معماری هست
وهم وهم است در هوش سلامت باشد عکس گر پست گر از آینه آثاری هست ذره ما بجه اميد زند بال نشاط سر خورشید هم امروز بدیواری هست
ای دل از مهررخ دوست چراغی بکف آر کز خم زلف براه تو شب تاری هست اشک کل میکشد از جنبش مژگان ترم غنچه او در گرو سرزنش خاری هست
زنده گی خرمن ما را چه کم از برق فناست رنك كل هم بجمین آتش همواری هست جای پرواز ز خود رفته فضایی داریم بال اگر نیست ندامت زده منقاری هست
عالم از شوخی عشق اینهمه طوفان دارد هم كجا معر كه هست جگر مداری هست از کمر بستن آتشوح یقین شد ( بیدل ) كاین گره دادن او را بمیان تاری هست
ادب مکتب عبادت نه سی حق طلبی است بغیر خاك شدن هر چه هست بی ادبی است ز بیقراری نبض نفس توان دانست که عمر آهوی وحشت کند ی سببی است
خمار جام تسلی شکستن آسان نیست زباله تا مخموشی هزار تشنه لبی است تغافل آینه دار تبسم است اینجا بعرض چین نتوان گفت ابروش غضبی است
بفهم مطلب موهوم ما که پردازد زبان عجز فروشان معما عربی است دلی گداخته برگا نشاط امکانست کبابها جکر ی کن شراب ما عنبی است
اسیر شانه و حيران سرمۀ زاهد کجاست عصمت و کوعفت این همه جلبی است هنوز موی سفیدش بشیر میشوید فریب چبه و دستار شیخ چند صبی است
زپشت و روی ورق هر چه هست باید خواند قدام عيش و چه کلفت زمانه روزوشبی است چو صبح به که بصد رنك شبنم آب شوم كف غبارو غروزنفس حيا طلبی است
چو موج اکرمه تسلیم کل کنی ( بیدل ) هنوز گردن تمهید دعویت عصبی است
از پس قماش دامن دلدار ناز کنت دستم ز کار اگرنروه کار ناز کنت از طوف گلشنت ادم منع میکند کیفیت درشتی این جار ناز کنت
تا دعونی چو آینه گردانده است رنك این کار گاه جلوه چه مقدار ناز کنت عرض وفا مباد وبال دستکر شود ای ناله عبرتی که دل یار ناز کنت
تا کشت جنبش مژه سیل بنای اشك بی پرده شد که طینت هموار ناز کنت ای نازنین طبيب زدردت گداختم پیش آ که ناله می بیمار ناز کنت
فرصت کفیل اینهمه غفلت نمیشود خوابت کران و سایه دیوار ناز کنت مشکل بنفی خود کنم اثبات مدعا آئينه وهم وخاطر زنگار ناز کنت
وحدت بهیچ جلوه مقابل نمیشود بیرون شو که آینه بسیار ناز کنت اظهار ما زحوصله آخر بعجز ساخت چندانکه ناله خون شد. منقار ناز کنت
اندیشه در معامله عشق داغ شد آئینه اوست باختم اسرار ناز کنت ( بیدل ) نمیتوان زسر دل گذشتنم این مشت خون زآبله صد بار نازکنت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف التاء

صحیفه ٥٨

از چمن تا انجمن جوش بهار رحمت است
دیده هر جا باز میگردد دو چار رحمت است
خواه ظلمت کن قصد و خواه نور آگاه باش
هر تپش اندیشهٔ پنهان و آشکار رحمت است
ذره ها در آتش و هم عقوبت پرپرند
باد عفو ایجان فضا در غبار رحمت است
در بساط آفرینش جز هجوم فضل نیست
چشم نابینا سپید از انتظار رحمت است
تنک خشکی خنده از کشت امید کس چرا
شرم آن روی عرقناک آبیار رحمت است
قدردان غفلت خودگر نباشی جرم نیست
آنچه عصیان خوانده‌ای آئینه‌دار رحمت است
کو دماغ آنکه ما از ناخدا منت کشیم
کشتی بیدست و پا در کنار رحمت است
نیست باک از حادثه هم در پناه بیخودی
گردش رنگی که من دارم حصار رحمت است
نسخهٔ دیگر بذکر مغفرت درکار نیست
ناقص ما نیست هستی در شمار رحمت است
وحشتی دشت معاصی را در روزی می‌دهد
تا کجا خواهد رمید آخر شکار رحمت است
نطقت آهت ناله و دماست بیدل گوش هوش
صورت و معنی همان بی اختیار رحمت است
شام اگر گل کرد بیدل پرده‌دار عیب ماست
صبح اگر خندید در تجدید کار رحمت است

از حباب اینقدر رعیت احوال بس است
کاشیه یکین نبود ضبط عنان نفس است
در توهم کدهٔ عافیت آسودن نیست
رنگ خوابیکه بچشم تو نمود خمی است
اگر اینست سر انجام تلاش من و ما
عشق هم در طبش آباد غرور قفسی است
خلق عاجز چقدر ناز کند بر اقبال
مور بیچاره اگر پر برآرد مگس است
طبعت آن نیست گز اخلاص شکایت شکند
صافی باده زمانی که تهی شد جرس است
گوشهی کرد تبسم چقدر ام از خویان
آستین هم بکفم دامن بیدست رس است
مشکله فرش است درین رهگذر آداب ملوک
طور افتادگی نقش قدم پیش و پس است
وضع محرمال گرفتار خونم می‌آید
ورنه مزکان صفتم ناله برون قفس است
بر در دل ز ادب سجده کن آواز مده
صاحب خانهٔ آئینه ما هیچکس است
ترك هستی است درین باغ طراوت بیدل
شبنم صبح همین شستن دست از نفس است

از ره منزل تحقیق اگر دوری نیست
جنبش خامه خورشید بجز کوری نیست
کرد هر کوچه علمدار جنون دگر است
نیست خاکی که در او رایت منصوری نیست
در ظرف والنگری فخرو فنا باک کجاست
دهر جز محشر عشفال و عصفوری نیست
چند خواهی دل از اسباب تعین برداشت
دوش اقبال ازل قابل مزدوری نیست
همه جا انجمن آرایی شیراز دل است
معنی از عالم کشمیری ولاهوری نیست
دین عرصه توان صاحب جوهر گردید
ناز چینی مفر وشید که فغفوری نیست
ای بسا دیده که نزدیک دلی رو دو غبار
نم اشك خجلی رشحهٔ تیموری نیست
دل بیدرد زیر نك خیالات پر است
سرخوش کاسهٔ سکریت انگوری نیست
استخوان بندی عجز و جدل از ماه طلب
چینی مجلس خفاش نقصان غوری نیست
حرص مفرط دل ما میکرد از شیری
ورنه این بزم طرب برده زنبوری نیست
غافل از رتبهٔ راز نباید بودن
شور ناقوس دامت این نی وطنبوری نیست
همه را اطلس افلاك گرفته است ببر
جامه نیل ماتم زده کان صوری نیست
تحفهٔ عجزی اگر هست خم نی دارد
لب اظهار کشودن گل معفوری نیست
رشکست توتیای دو جهان موقوف است
گر تو ویران نشوی دام معموری نیست

حضرت عمر تلف کرده نشاید بیدل
باده کز خانه خورد قابل مخموری نیست

از حیا باش موی بوم ناتوانان جستجوست
از دهانش تا دهان ذره محو گفتگوست
در دلش میل جدا نفتی است بولوح نگین
در لبش حرف وفا بیرون طبع غنچه بوست
خلق کردان یکسر تسلیم کو فقر و جاه
موج و باد یتیم باشد پشم چون بالیده موست
خواه داغ حیرت خود خواه مخمورنک غیر
دیده ما هرچه هست آئینهٔ دیدار اوست
در خرابات حقیقت هیچکار افتاده ایم
پای ما پای خراست و دست ما دست سبوست
بسکه نقش امتیاز از نسخه ما شسته اند
ساده چون زاغو ست گمرآئینه ما رو بروست
ذکر تیغت در میان آمد دل ما داغ شد
تشنگارا یاد آب آتش فروز آرزوست
شوخی جوهر گریبان میدرد آئینه را
خار در پیراهن هر گل که بینی بوی اوست
باشاعت ساز اگر حیرت پرست راحتی
بالش آرام گوهر قطره واری آروست
اشك اگر افسرد رنگ ناله ما نشکند
سرو گلزار خیالت بی نیاز آب جوست
شعله داغی بکام دل دمی روشن نشد
لاله باغ جنون ما چراغ جادوست
عمرها در یاد آن گیسو بخود پیچیده‌ایم
گر همه از پیکر ما سایه ماند مشك بوست

شکوه خوبان مکن بیدل که در اقلیم حسن
رسم و آئین جفا خاصیت روی نکوست

ازین بساط کسی داغ آرمیدن رفت
که با وجود نفس غافل از طپیدن رفت
درین چمن سر تسلیم آقینم همه
گلی که بوی خزانش نزند بچیدن رفت
ز بس گداز تمنا بدل کره کردیم
نفس چو اشك بدر یوزه چکیدن رفت
کباب غیرت آن رهرو که همچو شرر
بپا شکستی رنگ تارسیدن رفت
ز بسکه قطع تعلق زخویش دشوار است
چوکام زحمت محرم بلب گزیدن رفت
بم چو اشک براه تو داغ نومیدی
سر سجود سلامت اگر دویدن رفت
بجو ز مردم یحرفت ده تسلیم
زسرو اره بحاصل خمیدن رفت
سراغ جلوه ز ما بیخودان مگیر و مپرس
بهار حیرت آئینه در ندیدن رفت
فسانه روم فرصت نفس خواندیم
بلب نکرده گذر آشو ی شنیدن رفت
خیال هستی موهوم ریشه پیدا کرد
بفکر خواب من فصل آرمیدن رفت

بجهد مسئله محنت نمیشود حاصل
نمیتوان بقلك بیدل از دویدن رفت

اشکی از مژگان درین ویرانه لشسکت و نریخت
خوشه خشکی داشت اینجا دانه لشسکت و نریخت
زیر گردون صد هزاران سر بپامانده رفت
کینه خشتی زین ندامت خانه لشسکت و نریخت
در کشاکش اقتدار اره اقبال دهر
اینقدرها بس که یکدندانه لشسکت و نریخت
آه از ان روزیکه استغنای غیرت زای عشق
نك صحرا بر سر دیوانه لشسکت و نریخت
سعی سر چنگ ملامت چاره سودا نکرد
موی از مجنون بچندین شانه لشسکت و نریخت
مجلس می شیشه و پیمانه بسیار داشت
هیچکس چون محتسب مستانه لشسکت و نریخت
درد این انجمن رنگی ننگردانید شمع
تابقامت هم بر پروانه لشسکت و نریخت
بافث هر گریه و فریاد لطف آشناست
شیشه و مینای ما بیگانه لشسکت و نریخت
مرگی میباشد علاج تشنه کامیهای حرص
پرنشد پیمانه تا پیمانه لشسکت و نریخت
کالبد در خاک اگر جونی نخواهی باختن
آمدم کز بازی طفلانه لشسکت و نریخت

ماتم امروز دیدم نوحه فردا شنید
اشک ما بیدل بهیچ افسانه لشسکت و نریخت

اشك يك لحظه بژگان بار است
فرصت عمر همین مقدار است
زنده کی عالم آسایش نیست
نفس آئینهٔ این اسرار است
بسکه کرم است هوای گلشن
غنچه انجا سر بی دستار است
شیشه ساز نم اشکی نشوی
عالم از سنک دلان کهسار است
خشت داغیست عمارت کز دل
خانه آئینه یک دیوار است
میکشی سرمه عریان نشود
پیش از چشم قدح دشوار است
همچو آئینه اگر صاف شوی
همه جا انجمن دیدار است
گوش کو تا شود آئینه راز
نالهٔ ما نفس بیمار است
دره گل کرد ز کفرو دین شد
سبحه اشک مژه زنار است
نهمت کرم اب صفت انوالم
سر نوشتم بخط پرکار است
از نزاکت سخنم نیست بلند
اثر صدا ناخن گل را خوار است
غافل از عجز نمد توان بود
آسمان ها کره این کار است
میکشد شعله سر از خا کستر
نفس سوختگان هموار است
بیدل از زخم بود رونق دل
خنده گل نمك كازار است


صحیفه 59 غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء
اضطراب نبض دل تمهید آهنگ فناست شعله در هر رفتن از خاکستر خود درواست ضعف پیری می عصایی میکند هشیار باش صورت قد خم ما آینه ترکیب لاست
زین چمن بر دستکام رنگ نتوان دوخت چشم غنچه تا ناخن بخون دل نشوید بی حناست هیچکس چون ما اسیر بی تمیزیها مباد مشت خاکی در گره داریم نام آن آب طاست
خاک کشتیم و غبار ما هوایی در نیافت آنقدر خمیازه حسرت میکشد آغوش ماست حاصل کونین پامال ندامت کرد نیست ناله کشت اهل را سودن دست آسیاست
رنجه از نیازم غافل از عجزم مباش سجده من ریشه دار و هر بگا مشت گیاست شوق در تار است و شرع این و آن منظور نیست بانگه هر راه این گلشن برد بی آشناست
بند بندم فکر آن موی میان در هم شکست ناتوان هر بکا زور آورد زور آزماست داغ میبالد که دل خلوتگاه همت است ناله مینالد که اینجا جای آسایش کجاست
رهروان تمهید پرواز بکا می آید اجل دودها از خود برون تازند تا آتش در قفاست (بیدل) از نیرنگ اسباب من و ما غافل اینکه صبح زنده گی فهمیده روز جز است

اگر می نیست جمعیت کدام است کمند وحدت ایجادور جام است چو ساغر در محیط میکشیها ز موج باده فلام بکام است
دو عالم در فلک خلت از غبارم هنوزم شور مستی ناتمام است اگر بیدستگا هم غم ندارم چو همدم نیم سره یحیی غلام است
زبان افشانم قطع نظر کن که صید من نگاه چشبدام است من و میخانه دیدار کانجا مژه تا باز گردد خط جام است
دل از هستی تهی چند خروشی نفس در کشور آینه شام است جهان زندان نومید یست اما دمی کز خود برآئی سر بام است
درین محفل بحکم شرع تسلیم نفس کز میکشی چون می حرام است بطمع اهل دنیا پختگی نیست ثمر چند انکه سر سبز است خام است
اسیری شهپر آزادی ماست نگین دام ما را صید نام است ز هستی تا عدم جهدی ندارد ز من ناله تا نی نالیم کام است
بغفلت آن قدر دوریم از دوست که ناوصلش رسد اینجا پیام است (بیدل) جرأت جولان مجوئید چوموج این ناتوان پهلو خرام است

الفت تن باعث فکر پریشان دل است دانه صاحب ریشه از آمیزش آب و گل است عمر را کوتاهی سعی نفس آسوده کیست پیچ و تاب جاده هر جا محو گردد منزل است
هر قدم عرض ترا کشداشت سعی رفتگان تر هجوم آبله این دشت سر تا پا دل است ششه میگردد نالین سر خط موج از محیط نقش ما زین صفحه پیش از ثبت کردن زایل است
وهم هستی بسته بر آینه ام رنگ دوئی تا کسی خود را می بیند بوحدت واصل است بسکه اشکله هجوم دلنشین مجزو بیست آب اگر کرد مازین خاکم روانی مشکل است
در غبار دل تسلی گوشه داریم و بس موج را گردشکست آینه دار ساحل است تیغ غیرت در بغل دارد هوای باغ دهر چون شفق گرد بکجان افتاده اینجا بسمل است
نیست عالم جای عرض بیقراریهای دل پرتوی زین شمع اگر بالد برون محفل است غیر را در عالم وحدت نگاهان بار نیست کاروان وادی مجنون غبار محمل است
از سر هستی بذوق گریه شوایم گذشت تاقی در چشم دارم خاك این صحرا گل است چیدم دام بیخویش از غفلت بساط آگهی این حباب آئینه دلدار دام از بیدل) است

الفت دل مجمرها شد دست و پایم بسته است قطره خونی زمر نابم حبابم بسته است آرزو نگذاشت حیف از فقر و نیرنگ حرص ور نه عمری شد بقاش دست دعایم بسته است
همچو صحرا با همه عریانی و آزاده گی نقد چندین گنج در کنج ردایم بسته است رفته ام زین انجمن چون شمع و داغ دل بجاست حسرت دیدار چشمی بر قفایم بسته است
عبرتم محمل کش صد آبله وامانده گی هر که رفتاری ندارد پایمالم بسته است زیر گردون رنگ امن آرزو تازه کسی تسکین آن خانه درها برهوایم بسته است
فاش ابرامی درین محفل بفریادم رسد بی زبانیها در رزق گدایم بسته است گو عرق کالکفه چند از گریبان وا کنم خجلت عریان تنی بند قبایم بسته است
الرحیل زنده گی دیگر که بر گوشم زند موی پیری پنبه برساز درایم بسته است معنی موج گهر از حیرتم فهمید نیست رفته ام از خویش و یادت دل بجایم بسته است
مصرع فکر بلند (بیدل) اما چه سود بیدماغیهای فرصت نارسایم بسته است

امروز دور صحبت وقف ستم اباقیست غافل ترک مبناست از دست نشه باقیست از بابو انفعال است شرط وفاق احباب دلبستگی که دارند با یکدگر چنا غیست
از طبع نکته سنجان انصاف کرده پرواز از بسکه خورده کیرد تحسین شان کلاغیست در بوستان شکایت هنگامه کرم دارد هرجا خونی هست از شکوه بید ما غیست
بی دل حضور دارد بی دیده نور دارد سامان این شبستان کوری و بی چراغیست تا دل الم نچیند از کینه محترز باش کز تلخی از حلاوت گل کرده میوه داغیست
مشکل دماغ سودا آزاده گی نخواهد داغ هوای صحر است هر چند لاله باغیست زین جستجوی باطل بر هیچ وا رسیدم دیدم بدوش انقاس بار عدم سراغیست
(بیدل) من جنون کیش در حسرت دل جمع از هر که چاره بستم گفت این مریض د ما غیست

امروز که امید بکویتو مقیم است تمثال کدایم دل برواز دو نیم است نتوان ز سرم برد هوای دم تیغت این غنچه گره بسته امید نسیم است
شد حاجت ما پرده بر انداز غنایت سایل همه جا آینه راز کریم است فیض نظر کیست که در کاشن امکان هر برگ گل امروز کف دست کلیم است
جز کاهش جان نیست ز هم صحبت سرکش کریان بود آن موم که با شعله ندیم است برصاف ضمیران بود آشوب حوادث صندوق کشاکش بسردد یتیم است
پیوسته پر آواز بود کاسه خالی پرکولی ابله اثر طبع سقیم است آسوده دلی الفت پاس است و گرنه امید هم اینجا چه کم از زحمت بیم است
حیران طلب مایه تمیز ندارد در چشم گدا ششجهت آثار کریم است پیر نگی کاشن نشود همسفر گل آئینه ز خود میرود و جلوه مقیم است
(بیدل) زجگر سوختگی چاره ندارم باداغ مهیا لاله صفت عهد قدیم است

امشب که بدل حسرت دیدار کمین داشت هر عضو چو شمعم تکهی باز پسین داشت کس وحشت از اسباب تعلق نه پسندید دامن نشکستن چقدر چین جبین داشت
از وهم مپرسید که اندیشه هستی در خانه خورشید حیا سایه نشین داشت هر تجزیه کار بکا درین عرصه قدم زد ساز دل جمع آنطرف ملك يقين داشت
عمریست که در بند گداز دل خویشم مارا غم کاصاف آئینه برین داشت چون سایه بعجز سجیده مثالی ننمودیم همواری ما آینه در رهن جبین داشت
در قد دوتاند دو جهان حرص فراهم زین حلقه کند امل آرایش چین داشت از برق زوال رست جهان ثبات چه حاصل آینه فهمید که حیرت چه زمین داشت
با این همه حیرت به تسلی نرسیدم فریاد که آئینه ما خانه زین داشت آفاق بصرف کلمه شهرت عنقاست جز نام نبود آنکه جهان زیر نگین داشت
(بیدل) سر این رشته به تحقیق نپیوست در سبحه و زنار جهانی دل و دین داشت

اندیشه دوترا کن معنی کمال داشت حسن فروغ مهر نقاب هلال داشت شیرازه غبار هوس گشت خجالم حاکم تسلی از عرق انفعال داشت
دل رفت از رم فسون هوای وصل این غنچه در کشودن آغوش بال داشت از خود رمیده نیست مجرد خیاغ من جانم نظر ز گردش چشم غزال داشت
تخم ادب ریشه شوخی نمیزند موج گهر زبانی اگر داشت لال داشت حسنت بداد حیرت آئینه میرسد آخر لب خموش ما هم سوال داشت
دل را غم و داغ تو در خون نشانده بود حال خوشی نداشت که کویم چه حال داشت پر کونی من آفت آگاهی دلم است آئینه بزم ناقص انفعال داشت


صحيفه ۶۰
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

مردیم و از غبار دو عالم بدر زدیم
ای عافیت به بال که هستی و بال داشت
غار نکو بهار نشاطم شگفتگیست
تا غنچه بود دل چی در خیال داشت

(بیدل) هزار جلوه در آئینه ات گذشت
آن شخص کو که اینهمه عرض مثال داشت

اوج جاه اکثرش از اجزاى مهمل ریخته است
چشم کو تا از سواد فقر آگاهی کشد
طبعها محرم سواد مكتب آثار نیست
در کمین گاه حسد هر چند سر خارد کسی
تا حش رو بوم وحشت گردی از کثرت نداشت
ناتوانیست اینجا دست تا کجا گراست
خاروخس از بس فراهم گشته این تل ریخته است
شب زانجم آجر قاع چاه کهجل ریخته است
ورنه انجا یکقلم آیات منزل ریخته است
طعن مجهولان چو خارش بر سر گل ریخته است
لب گشودن محفل مارا مفصل ریخته است
عمد این راحت فضا در نقشه شل ریخته است
صورت کار جهان بی بقا فهمید نیست
حسنی فطرت زآهنگ سعادت باز داشت
صافی معنى از تقاضای عبارت درد شد
جسم و جان تهمت پرست ظاهر و منظور نبود
گرد غفلت رفته اند از کار گاه بوریا
(بیدل) از دردسر پست و بلند آزاده ایم
رنگ بنیادیکه میزنند اول ریخته است
ریشه های آبدار اکثر بغول ریخته است
کس چه سازد ماده اهل با سفل ریخته است
آگهی رسوا غبار چشم احول ریخته است
این سیاهی بیشتر خواب مخمل ریخته است
وضع همواری جبین ما ز صندل ریخته است

او گفتن ما وتو بهر رنگ ضرور است
وا دانسته افسانه ات از فهم حقیقت
بر صبحدم غلغن ایجاد منازید
از شخص تمثال تسلی نتوان شد
بر محرم مباشید بچه تحقیق و چه تقلید
ایش مکن اندیشه که اواز همه دور است
این پایه غوشت اثر آتش طور است
هنگامه بیاد شبما کنده شور است
نزهت کش صیقل نشوی آینه کور است
اینها همه بیحاصلی عشق غيور است
آئینه تنزیه و کدورت چه خیال است
یاران بتلاش من مجهوله مجمندید
دم سردی یاران جهان چند تپشتن
جایکه خوشی است مرو يك سلا مت
( بیدل ) بتو در هیچ مکان راه نبردیم
جاییکه بطون منفعل افتاد طهور است
او در بر و من در بدر آخر چه شعور است
دندان بهم خورده سر مازده غور است
هر کام زبان باک کشاید پر مور است
آئینه سر است که تمثال تودور است

اندرز فشان چون بوی گل در تنگی از پیراهنت
از بی صد شبنم حيا پرورده نشئیه تو
در وادی شوق یقین صد طور موسی آفرین
ما را بحیرت کرد خون بر غفل زده برق جنون
جوش محیط کبریا برخطرہ زد آئینه ها
عنقا شوم تا گرد من یابد سراغ دامنت
جان صد عرق آب بقا گل کرده لطقم بنت
خاکستری پروانه محو چراغ ایقنت
شوز ده بام کاف و نون باب حر ف آوردنت
ما را بما کرد آشنا هنگامه ما و منت
یا صد جنون کیف و کم از مزرع ناز قدم
تجدید ناز آشفته رنگ لباس آرائیت
در نو بهار لم یزل جوشیده از باغ ازل
هم چارون جوشیده خون را محرم پوشیده
نی عشق دائم زن هوس شوق توام سرمایه بس
يك ريشه پرشوحی نز دتخم دو عالم خرمنت
بی پرده کی دیوانه طرح نقاب افگندنت
نه آسمان گل در بغل يك برك سبز گلشنت
در نور شمعت مضمحل فانوس پیراهنت
ایصبح یکعالم نفس اندیشه دل مسکنت

حسن حقیقت رو بروسی فضول آئینه جو
(بیدل) چه پردازد بكواى يافتن یا جستنت

ای خم مژگان شکوه نرگس مستانه ات
گفتگوی بی زبانان بحث دیگر است
ما اسیران همچنان زندان آن کا کلیم
تی سراغ دل ز گردون یافتم نی برزمین
در عرق گم شد جبین فطرت از بنك هوس
چین ابرو چینی طاق نشاطخانه ات
کیست فهمد غیر دل حرف از خود بیگانه ات
گر همه صد درزنك ديوار خند د شانه ات
هم توفر مأ اندرین صحراچه شد دیوانه ات
آه از ان گنجی که گردید آب در ویرانه ات
ساغر نیرنگ نه گردون باین دوران ناز
تا کجا روشن شود کیفیت اسرار عشق
توامی دارد حدیث عشق و خواب بیخودی
بیدل دیوانه کارت باغم عشق اوفتاد
در کشاد کاره عوی پیش بردم سعی لاف
گرد سرکر دانده چشم جنون پیمانه ات
میکشد مکتوب خاکستر پر پروانه ات
چشم بکشایم ا کر بگذاردم افسانه ات
در چه موجی کشت شوق سینه چاکی دانه ات
کس نپرسدای کلید و هم کو دندانه ات

( بیدل) از ضبط نفس مگذر که در بزم حضور
شمع را گل میکند پیشانی پروانه ات

ایذوق فضولى زخود انداخته دورت
نی مرد مك از جوهر نظاره اثر بست
حرص دنیت قرية اقباب برآورد
بگذار که در پرده مپاشکده جسم
بادلق کهن ساز که در ملك نصيبي
در پرده نیرنک خیال آینه دارد
آنجام تو آغاز تنکررد چه خیال است
از خانه هوایی ازلی برده بطورت
در ظلمت زنك آئينه پر داخته نورت
شبہ نہی ملخ فیل بد روازه مورت
طوفان نفسی راست نماید بتنورت
عریان نکند پوشش سنجاب و سمورت
پوتکی نقاش زحیرانی صورت
در خواب عدم پازدنی هست زصعورت
ای کاش تساهل مزمان باز نمیکرد
مینای حبابی زدم کرم بندیش
این ما و من چند که زیروبم هسنی است
در چشم کسان چون مژه تا چند خلیدن
تا محرمیت کرد تماشائی آفاق
تدبیر به تسلیم فكن مصلحت اینست
( بیدل ) چه کمال است که در عالم ایجاد
غیبت شد از افسون نکه کار حضورت
برطاق بلند پست تماشای غرورت
شوریست زدن شیشه زساز لب گورت
کم نیست سیاهی که نمایند ز دورت
در خانه آئینه نینتاد عبورت
کاری اگر افتاد بتقدير غيورت
دانند همه چیز و ندانند شعورت

ای رونق انوار قدس ز چراغت
نقشی که خیالش بتصور نتوان بست
يارب نشود دود دل آشوب دماغت
تمثال کنند فطرت آئینه سرا غت
شسته است قضا سر خط پرواز غرورش
ای دیده حق بین چه تماشا چه تغافل
هر نامه سیا هیکه نماید بزرا غت
خوش باش كه لبریز نگاهست اياغت

تحقيق تماشائى كيفيت خويش است
امید که آئینه شود شبنم باغت

ای صبح کره ناز تو از کاروان کیست
سر بر نیاوری چو کهر از سجود جیب
خون شد بهار حسرت و رنگی برون نداد
محو ست گردش نکرفته است دامنم
گر حرف غنچه تو عروج بهار بست
بر خویش چیدن تو متاع دکان کیست
گر محرمت کنند که دل آشیان کیست
صبح مراد ما نفس ناتوان کیست
رنگ تحير آینه ضبط عنان کیست
چندین تحر بستم گل تردمان کیست
آنجا که فرصت من وما نیم چشمه است
وانحم ز دست بی اثریهای آه خویش
بلبل بناله حرف چمن را مفسر است
هم تا توای زمزمۀ تار بشنوی
آنجا که جلوه مشتری امتحان شود
ترسم نفس کنی وندانی کمان کیست
این آتش فسرده چگویم بجان کیست
يارب زبان نالبت گل ترجمان کیست
ای آرزو بنال و مگو داستان کیست
عرض متاع حوصله جنس دکان کیست

( بیدل ) زوضع خامشی غنچه سوختم
این بوسه سنج گلشن فکر دهان کیست

ای ظفر شیفته همت نصرت مالت
در مقامیکه شکوهت فشرد پای ثبات
سر گردن کشان دوخته نقش قدم
محرمها شد که بتقویم شرف میبازد
نور تابی دلت اندوه کدورت نکند
چین فتح تبسم نكهة انفعالت
کوه بازد کمر از سایه استقلالت
تاج شاهان مجود آبله پامالت
سال و ماه همه در سایه ماه و سالت
اس حقی بتغیر نکراید حالت
آیت فضل و سخا شان ترا آینه دار
روح اعدا همه گر همر سيمرغ شود
صورت هیچکس آنجا بمقابل نرسد
گر همه عقده دل بود نگاه تو کشود
پارساز منك اجابت بدعای (بیدل)
نص تحقيق وفا ترجمة اقوالت
نیست جز صعوة شاهين قضا چنگالت
برهم آئینه که غیرت فکند تمثالت
حقی بیفگنه سر در کار پوچ اشکالت
کند اقبال ازل تاید استقبالت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الثاء
ای عدم پرورده لاف هستیت جای حیاست
شبنم این باغ مژگان ندارد در نظر
نقص مینائیست کسب عبرت از احوال مرگ
جز فنا صورت نبندد اعتبار زندگی
بسکه تضییق کرد چار خوان انعام فلك
ناز پنهان فارغ از آرایش مشاطه اند
بی نشانی را نشان فهمیده تهمت خطاست
گر تو برخیزی زخود بر خاستهایت عصاست
چشم اگر باشد غبار زنده گی هم توتیاست
گو ببالد یا بخود پیچد نفس جزو هواست
مهمانان هوس را خوردن پهلو غذاست
حسن معنی را همان رننگینی معنی حناست
سایه را و هم بقا در عجز خوابانیده است
بی خرامش از زمین نتوان گهر برداشتن
خون مر بها ار مقام امن دو رافتادن است
غير عارا جلوه شرمیدهد چرخ دورنگ
اوج دولت سفله طبعان را دوروزی بیش نیست
حرف سردی کوه تمکین را زجا بر میکند
ورنه يك گام از خودت آنسو جهان کبریاست
آنچه و ببارد دلت زین خاکدان قد دوتاست
آبله تا آب در جوی میکند از دل جداست
پشت کاغد در نظر چپ مینماید نقش راست
خاشاکرا امروز برجی خاست فردازیرپاست
از نسیمی جام مینای حباب اینجا پاست
عجز طاقت سد راه رفتن از خویشم نشد (بیدل) از وامانده گی سر تا بپای شمع پاست
ای غرة اقبال سر انجام تو شوم است
این جمله دلایل که بتحقیق تو گل کرد
طبع تو اگر ممتحن نيك و بد افتد
دلبا دو جهان نشنگی حرص چه سازد
مرگت بشه بال هما سایه بوم است
در خانه خورشید چراغان نجوم است
غیر از دهن مارجهان جمله سموم است
بريك چه بی آب زند دلو هجوم است
چون پیر شدی از امل پوچ حیا کن
ای دعوی علم و عمل افسون عجبت
بوضع ملایم نتوان بست در ظلم
از عاریت هر چه بود مار گزید
يكسر خط تقویم کهن سلك رقوم است
گرداب حباب نفس است انچه علوم است
دیوار و درخانه زنبور زموم است
مسرور امانت جهول است و ظلوم است
(بیدل) تو جنونی کن وزین ورطه بدر زن عالم همه زندانی تقلید و رسوم است
ای کعبه جو یقینی اگر کار بستن است
باید بخون هر دو جهان دست شستنت
عبرت ز کارگاه عمل موج میزند
ای صرصر انتظار چراغان اعتبار
پرنا مجو مباش که نقش نگین عجز
احرام بستنت همه زنار بستن است
مشاطه گر حنا بکف یار بستن است
ساز شکسته را چه قدر تار بستن است
درها کشوده که بیکبار بستن است
پيشانی شکسته بدیوار بستن است
کز حرص علم غرزای بحرف پوچ
چون سایه مالپست بژیر نگین ما
عسکر بلفظ و معنیم از کم بضاعتی
سست است باز قبضه عامیت هنوز
در خاکدان دهر مچین دستگاه کار
این پایه رچیست که بر دار بستن است
گر سر بدوش جبهة هموار بستن است
تنگنی برای قافیه تکرار بستن است
بر استخوانم لوت متقار بستن است
کل بر سر مزار چه دستار بستن است
(بیدل ) مباش غرة تحصيل مدعا در مزرعیکه خوشه همان بار بستن است
ایکه دنیار جلائش دیده مخیازه است
غنچه نقدر احتش نازبگر افشرده است
میچکد مخموری از آغوش جام کائنات
ساغر لب تشنگان عشق را کوثر کجاست
طایر ما را چومژگان رخصت پرواز نیست
همچو مستی گرماکش دیده خمیازه است
گل اگر عرض کمالش دیدة خمیازه است
گرهمه چرخ و هلالش دیدة خمیازه است
هرچه از موج زلالش دیدة خمیازه است
آنچه در آغوش بالش دیدة خمیازه نیست
حسرتی میبالد از خاك بهار اعتبار
باده پیمائی همین درنی جوشان تو نیست
تست قطرو غناهم آرزوی پیش نیست
حیرتم در جلوه اش آهسته میگوید بگوش
بادة هستی که در دش وهم و صافش نیستیست
قد کشیدن کر ببالش دیدة خميازه است
ورنه عام قبل و قالش دیدة خمیازه است
گر ز چینی تاسفالش دیدة خمیازه است
اینکه آغوش وصالش دیدة خمیازه است
جز آن سحر کر اعتدالش دیدة خمیازه نیست
آخرای (بیدل ) چه کردی حاصل از بزم وصال وقف چشمت تا جمالش ديدة خمیازه است
این انجمن چوشمع مبندار جای ماست
روشن نکرده ایم چو شبنم درین بساط
دامن فشان تر از کف دست تحسریم
در آتش افگند و ننالیم چون سپند
از فقر سر متاب کز اسباب اعتبار
آئینه خودیم بهرجا دمیده ایم
هر اشك در چکیدنش آواز پای ماست
غیر از عرق که آئینة مدعای ماست
رنگی که جز شکست نبندد حنای ماست
خود داری که عقده بند صدای ماست
کن آنچه در خیال ندارد برای ماست
این طرفه تر که جلوة او رونمای ماست
جان میدهیم و عشرت موهوم میخریم
طرح چمنه آبرو فگند قطره از گهر
ویرانی دل این همه تعمیر داشته است
در قید جسم ساز سلامت چه ممکن است
پشمالی که جز بدل دل نسوده ایم
( بیدل ) عدم ترانة ناموس هستیم
چون گل همان تبسم ما خونبهای ماست
ما رفته ایم و آبله و محبای ماست
نه آسمان غبار شکست بنای ماست
این خاک سخت تشنه آب بقای ماست
بر آسمان همان قدم عرش سای ماست
بیرون پرده انچه نباش نوای ماست
این دل حیرتسرا از نقش قدرتها پرست
غفلت است آگاهی مطلق بشرط آگهی
نشاه وحدت جنون جوش است هستی یا عدم
ذره طر سامان مهر و قطره از در یا پر است
بخیر با این خوابت از بر عنقا پر است
از خروشنما اگر پنهاند کر پیدا پر است
هوش کوتا اقعه از ساز وحدت وا کند
نیستم غافل ز تعظیم جهان کبریا
شخصیت پر میزند رنك تماشای پری
لفظ خاموشی است ليك از معنی کویا پر است
احتیاجی چند میبینم کز استغنا پر است
هر قدر خالی تصور میکنی مینا پراست
بی ادب از خاک صحرای محبت نگذری کلبه ویران مجنون آخر از لیلی پر است
این زمان شمع حرم رنك جنر ناقوس است
سطح افسانه همان خنده گل ناقوس است
خنديك لاله ورق چرخ يك انداز شفق
عالمى در طلبك قطرة خون مجبوس است
کونی نیست که بی رنك توان پوشیدن اره موج هوا نیز پرطائرس است
این زمان يك طالب مستی درین میخانه نیست
اضطراب دل چو موج از پنکر ماروشن است
حسنتش از جوش نظرها دارد ایجاد نقاب
هر چه از چشم بتان افتد غبار عاشق است
برامید الفت از وحشت دلی خوش میکنم
آنکه کرد باده گردد جز خط پیمانه نیست
طرة آشفتگی را احتیاج شانه نیست
دامن فانوس شمعش جز پرووانه نیست
اشك كرم شمع جز خاکستر پروانه نیست
آشنای ما کسی جز معنی بیگانه نیست
المنشاط دل چه میدمی که مانند سپند
هر قدر خواهد دکت اسباب حسرت جمع کن
چون گل از دور هم میباده کی غافل مباش
بحر نسیان غفلت ذاتی نمی خواهد سبب
جان باك از قيد تن (بیدل) ندامت میکشد
غیر دود آه حسرت ریشه این دانه نیست
چون كمان ايجاد نجز خمیازه رخت خانه نیست
رنك ميگردد درینجا ساغر و پیمانه نیست
انزوای خواب مخمل حاجت افسانه نیست
گنج را جزخالك بر سر کردن از ویرانه نیست
این موج بر هوا زده عرض سیاه کیست
این رنگ جسته از چمنستان راه کیست
عالم بزیر بال طپیدن گرفته است
این رهسرشت شوخی اجزای آه کیست
هر سو نظر کنی گل رنگی شکسته اند آفاق سایه پرور طرف کلاه کیست
ای هستی از قصر فنا افگنده در ویرانه ات
در عالم عشق وهوس رنجی ندارد هیچکس
سير خرابات دلت آنجا که میسائی قدم
گل کرده از هر مویتوادبار چپی خانه ات
چون شمع زافسون نفس خود آتشی در خانه ات
غلطیده هستی تا عدم در لغزش مستانه ات
میباید از دست نفس جمعیت دل باختن
بمنید عیش ای مخبر فرصت ندارد آنقدر
میناز چندین پیش و پس تا آنکه کردی در نفس
تا ریشه باشد میتند آواره کی پروانه ات
تا شیشه قلقل کرده سر می زند از پیمانه ات
چون اره با صد ناخن در کشمکش دندانه ات


حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

صحیفه ٦٤

ای طینت آرای عدم پاکی طبع خود ستم
پاستگاهی داشت امن از آفت عشق و هوس
افتاده شغل عیش و غم بیرون در افلاک ات
پرواز راه سوختن وا کرد بر پروانه ات
قال کشادی میزند از طره ات صبح ازل
حیف است تحقیق آشنا جوشد بوهم ماسوی
زنهار مینوسد هلو زانگشت دست شانه ات
تاچند باید داشتن خود را ز خود بیگانه ات

(بیدل) چه وحشت داشتی کز خود از نگذاشتی
شور سرزنجیرم هم رفت ازین دیوانه ات

بادل شکست کار انجا ز حرمان چاره نیست
دشت نا معموره یکسر از غبار دل پر است
سعی تدبیر سلامت هم شکست دیگر است
جرأت پیری چه مقدار انفعال زنده گیست
آگهی گرد دو عالم شبهه دارد در کمین
طی ها شد در کفت رنگ حنا آئینه است
گر غنچه صحرا شویم از رنج زندان چاره نیست
هیچکس را هیچ جا زین خانه ویران چاره نیست
در علاج زخم خار از چین دامان چاره نیست
پشت دستی هم گزکفت از پرق کاهان چاره نیست
تا نگه باقیست از تشویش مژگان چاره نیست
گرنیاید یادت از خون شهیدان چاره نیست
زاندم رفت نفس غم زیست زحمت میکشم
نا نفس باقیست باید چون نفس آواره زیست
دامن خود نیز باید عاقبت از دست داد
آه د از بهر چه کندم گون قرارش داده اند
کارها با غیرت عشق غیور افتاده است
برق تازی بازم هم ذره دارد توهمی
خانه ما را ازین با خوانده مهمان چاره نیست
ای سحر ناپاره تسع پریشان چاره نیست
کف بهسا ئیدین از طبع پشیمان چاره نیست
یعنی این ترکیب را از حسرت نان چاره نیست
ششجهت دیدار و ما را از گریبان چاره نیست
ای خراب لیلی از سیر غزالان چاره نیست

شامل امت اخلاق حق باطور خوب وزشت خلق
شخص دین را بیدل از کبر و مسلمان چاره نیست

باز با طرز تکلف آشنا می بینمت
اینقدر دام تأمل خاکساریهای کیست
همچو مژگان طور نازت یکفارنز کاشته است
شمع را بی شعله سامان نظرید است چیست
جام در دست از عرقهای حیا می بینمت
بیشتر میل نگه در پیش پا می بینمت
بی سلاقی نیستی هر چند وا می بینمت
کور می کردم دمی کز خود جدا می بینمت
سرمه در مژگان زدی رمزگان شرم دار
خون مشتاقان قدمع جای نومیدی مباد
اشتهار از سر مژگان چه فرصت چیدن است
رفته ام از خویش و حسرت دیده بان جلوه ییست
چند روزی شد که من بی مدعا می بینمت
گردشی در ساغر رنگ حنا می بینمت
یک نفس بنشین دمی دیگر کجا می بینمت
هر کجا باشم همان رو بر قضا می بینمت

(بیدل) اشغال خطار ا مایه دانش مگیر
صرف لغزش چون قلم سر تا بپا می بینمت

باز در بی نقابا کو سطر شعله خوانبهاست
بی زبانی عاشق از جان نمی خواهد
رنگ عشرت هستی غیر رقص بسمل چیست
به که از فنای خود صندلی بدست آریم
گوش کر مهیا کن نغمه جز خموشی نیست
ساز مینا شکست دل پر ازین نوا غافل
صفحه میریم آتش عذر پر فشانیهاست
نامه گشت رنگی هست عرض ناتوانیهاست
رنگ و بوی این گلشن جمله رفتهانیهاست
ورنه دور هستی را نشه سر گرانیهاست
بی نگه تماشا کن جلوه بی نشانیهاست
به که پیش خود نالم ناله بی زبانیهاست
کیست ضبط خودداری ناکند فغان من
روز کلفت حسرت شام داغ نومیدن
جلوه کوه در سامان عمرو یکقلم جولان
هر طرف گذر کردیم عمر خود سفر کردیم
آه بی پرو بالیم اشک عجز تمثالیم
مایه خرد ( بیدل ) منشأ فضولی نیست
خون بسمل شوقم ساز من روانیهاست
صبحدم آرو ناخوان طره پریشانیهاست
با چنین گرانخیزی خوش سبك عنانیهاست
ای محیط حیرانی اینهمه بیکرا نیهاست
سر بخاك ميما لیم سعی نا توا نیهاست
خود فروشی عالم از جنون دکانیهاست

باز کردون نظاره بساطمان شده است
در دل آب باین رنگ چمن پیدا کیست
صلح کل در حریمان نه درین عشرتگاه
آب را اینهمه کیفیت رعنائی نیست
کز به این زم تماشا کده جلوه اوست
شعله ایمن دیدار گل افشان شده است
که دل کوچه هر موج خیابان شده است
آتش و آب بهم دست و گریبان شده است
مگر از پرتو قیس قدر عیان شده است
اینقدر چشم پدیدار که حیران شده است
زین چراغان که طرب جوشی انجم دارد
صفحه آب چمن حیرت رنگیها دارد
قطرها کوه و کوه هم بقوت فروش
آئینه در انجمن یاد تجلی اثرش
(بیدل) آن شعله کز و بزم چراغان کرم است
آسمان دگر از آب نمایان شده است
مفت نظاره که آئینه گلستان شده است
یارب این چشمه ز روی که فروزان شده است
ناقص میکشی اندیشه چراغان شده است
يك حقيقت بهزار آينه تابان شده است

باز کردون در عبر افشان زلف شب است
بیدل است کز ماشد دل تپش آواره نیست
هر کز الم دیدم درس وحشت از برمیکند
از قریب مزرعه سالیهای آ گه نیم سیاه
نیست تشویش خرد عارت بغیر از عذر ليك
جز شکست بیضه تدبیر پرواز نیست
در مه خط که امشب نور چشم کوکب است
طیار مارا پریشان زیروار شید است
محفل آفاق طفلان جنون را مکتب است
سرد را را میل انگشت تحیر بر لب است
کز توانی رفت از خود محوی هم مرکب است
کز ز خودداری ولت و ارمن مذهب مشرب است
تشنگان وادی امید را تمکین لبی
مدت بیاری امکان که نامش زنده گیست
جان بیدا کیست هر کس بگذرد از قید جسم
ذره در دشت امکان از هوس آزاد نیست
در سايه ما راه طلب کم کرده ایم
ز لب اظهار (بیدل) مهر خاموشی است ليك
اینکه جوش چشمه خضرت نجاه تشنه است
یک نفس تا مرگ نبض دیگر گرد تپ است
ناله چون از لب برون آمد هوایش قالب است
صبح و شام انجامد از کاروان مطلب است
کز عقب گامیا کرده جلوه آب کوکب است
میتواند چون حمی گرم جوش یارب است

بازم بدل نوید صفا ئی رسیده است
گل خام خود عبث بشکفتن تپیده ها
نا غنچه توپند قباز میکند
دانم زرنك عجز که ما آن فسرده کی
هردم بچو گوهی از گره خویش میروم
از بشکافم آئینه سعی دمیده است
صاف طرب بشیشه رنگ پریده است
آغوش ما چوصبح گریبان دریده است
بی منت قدم بشکستن رسیده است
پرواز حیرت انجمنان آرمیده است
این صیدگاه کیست که از جوش کشتگان
جرأت کجا و من زکجا ليك چاره نیست
غافل مباش از دل بی انتخاب من
لیلی هنوز وام بر انجام میدهد
صورت نمی کند انجمن بی نیازی
بسمل چو رنگ در بن خون طپیده است
تلاش دامن تو بدستم کشیده است
این قطره از نشار دو عالم چکیده است
غافل که گرد وادی مجنون رمیده است
در ششجهت تقاطر آئینه چیده است

( بیدل ) تحریم هوشمان بیستی است
این خامه خط صفحه هستی کشیده است

باز نخل اقبالت مست گل فشا نیهاست
شوق دوستان کامل فکر حاسدان باطل
جام باده در دست تو گل جوا نیهاست
صد چمن بیال ای دل در شاد مانیهاست
دایم اختیارت هست صرف صید دلها کن
ای نهاله آکاهی خرمی مبارک باد
جز کرد درین موسم هر چه هست بیکاریست
کردنی بدست آری مفت کامرانیهاست
این زمان بهار شد ا جوش بی خزانیهاست
چون وفا شومساق نشه مهربانیهاست

باز وحشتی جلوه در دیده جولان کردورفت
رنجها در عالم تسلیم راحت میشود
بود در طبع سحر نيرنك شبنم سازی
رنك كرهامدن غبار دست برهم سوده بود
خاک غارت پرور بنیاد این ویرانه ایم
از غبارم دست بر هم سوده سامان کرد و رفت
شمع از خار قدم سامان مژگان کرد و رفت
تنگی غفلت نفس را اشک غلطان کرد و رفت
مخودی آکاهم از وضع پشیمان کرد و رفت
هر که آمد اندکی مارا پریشان کردو رفت
پرتو حسنی چراغ خلوت اندیشه شد
بی تمیزی دامن بازی بصحرا میفشاند
نیستم آگه زهستی هستی موهوم خویش
سعی بیرون تا زیست زین بحر در شوار نیست
جای دل (بیدل) درین محفل سفیدی داشتم
در دل هر ذره صد خورشید پنهان کردو رفت
شوخی اندیشه ما را گریبان کردو رفت
اینقدر دانم که در آئینه بهتان کرد ورفت
میتوان چون موج کوهر زد جولان کردو رفت
شدیکہ ناله آمد بری افشاند و افغان کرد و رفت


کلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

با کمال بی فضایی پرده دارم شبنم است
همچو درد از دل نرفتن جوشیدم پیر اهنست
سجده ریزی واژه را آرایش نشو و نماست
در طریق سر کشیها خاك گشتن هم فن است
عبث گم کرده تا چند خواهی تاختن
هوش اگر داری دماغ جستجو بند هن است
ره نورد عجز را سعی قدم در کار نیست
شمع را سیر گریبان نیز از خود رفتن است
لاله زار دلبر اسر موج غیرت میزند
هرگل داغی که می بینی شقاق کلخن است
اعتباری نیست گردش از نظرها نکذرد
در تماشاگاه عبرت چشم ما برزن است
وحشتی میباید اسباب جنون آماده است
صد گریبان چاك بر موقوف چین دامن است
چشم برهم مالا کر آسوده خواهی زیستن
در هلا كشكاه امکان ربط مژکان جوشن است
خوشه پردازی نمی ارزد بتشویش درو
زنده کی نقد عزیزان کز دماغ خرمن است
(بیدل) فارس در شکنج لاغری فرسوده ایم
ناله ودل چون کمان کشته طوق کردن است

ناتوانم قدم آن مهر عتاب نزديك است
تا نفس بسته کم بیداری ی با آب نزديك است
نوای نحن اقرب از فسون زهد می جوشند
ولی ما رانوا این نغمه بی مضراب نزديك است
درین در یاهمان پیچیدہ کی گرداب میباشد
خیال است آنکه اگردانم چودناب نزديك است
حضور کعبه می بیم خیال آشنان را
بپادش چون بمالم سجده ام محراب نزديك است
چو در آئینه رنگش تماشا کردها بیدل
کرش انسان کامل خوانی از آداب نزديك است

نجا ست شکوه ما تازه فضای خالیست
زمین راست دلش سنگ آسمان خالیست
مراع بلبل مانزن چن مکیرد میس
خیال ناله فروش است و آشیان خالیست
غبار غفلت مارا فلاج نتوان کرد
پر است دیده زدیدار و همچنان خالیست
شکست رنك بعرض شمیتی نرسید
ز ریشه طربم کشت زعفران خالیست
دل شکسته ره درد وا کنند وزنه
لم جو ساغر تصویر از فغان خالیست
سپر حسرت پرواز نالنام دارد
ز شوق برمن آغوش این کمان خالیست
ز بسکه منتظران تورفته اند ز خویش
چو نقش یا زنکه چشم بیدلان خالیست
جهان چوشیشه ساعت طلسم فقر و غناست
پرست وقت دگر آنچه این زمان خالیست
ز کوچه لی و جولان ناله هیچ میرس
فضای ناله ی نالت در استخوان خالیست
دل سینه ندارم چو دانه کیندم
ازین متاع من خسته را دکان خالیست
براه دوست زمحراب نقش پایست
که جای سجده تمنا درین مکان خالیست
درین هوس که هر کس بطاقی دارد
دعا مت مایه جمعیه دست شان خالیست
ز پهلوی پری کلیمه قدر نست اینجا
بعجز شیشه (ندست اگر میان خالیست
رنك نقش ننگین (بیدل ) از میگرنجی
نشسته ایم و زما جای ما همان خالیست

بحر بیتاب که آن کوهر نایاب کجاست
چرخ سرگشته که خورشید جهان تاب کجاست
دیوانین غصه در آتش که بجر نکست صنم
کعبه زین در دسیه پوش که محراب کجاست

ای سجنذر بهوس داغ فروش آتش کو
ما همان تشنه بدربد دم آب کجاست

بحر راز یم چو آب فکر کرداب من است
شوخی طبع رسا امواج بیتاب من است
صاف معنی گرد صفایی زدرد صورتم
چون بطن باطن من عالم آب من است
شور شو قرددۀ آهنك ساز بیخودیست
ناله من چون سپند افسانه خواب من است
در صدای حیرتم محو است نقش کاینات
این کمان گر گفته آغوش مهتاب من است
نالان و خشم در قصه وارستکیست
دور گردیها زمردم نیر پرتاب من است
جبهام فرش سجود اهل تسلیم است و بس
قامتی در هیکام خم کشت محراب من است
گوشه امنی بجشم بسته دارم چون حباب
کز نظروا میکنم بر خویش سیلاب من است
کشت اطوار هن بی آبروتنیهای من
جو هرم چون آینه ريك ته آب من است
جامی از خمخانه عرفان دست آورده ام
صاف کردن دهن با ذباب من است
غفلتها ( بیدل) عیار امتحان هوش است
همچو مخمل دام خواب دیگران خواب من است

نحیر تم چه فسون داشت زبر تو نمک
زدم بدامن خود دست وبافتم چنك
دماغ ز مزمه بی نیازیست نازم
که نادمید ز آهنك مازد آهنك
نقاب بر زدن هم قیامت آرائیست
فتاده در همه آفاق آتش سنك
بغیر چاك کریبان کلی نزست اینجا
درین چمن چه جنون کردشوخی رنگ
چه ممکن است جهیدان ز با دفتنه آمودن
فتاده باصف برکشته مژه جنگ
حیات سود کفیل برون خرامی کار
دل گرفته ما کرد اینقدر تنك
درین ترانه که یاربث نوبهار توایم
رسیده ایم بکلهای تهمت ننگ
جهان و هم چه مقدار منفعل کند و پوست
که جستجو کند آمنه صافی پشت
علاج دوری غفلت نمید با بد راست
نشسته ایم بمنزل هزار فرسنگ
مدیده قابل دیدن تپاب حریف بیان
نگاه ما بتجسم زبان ما بلنك
کرامت دهیه جهد میک دامنت کرد
چه دست ما همه شلت چه پای ما لتنك
زبان آئینه پرداز میدهم ( بیدل )
بجار کرد سجا بر فضای رنگ

بخوان نشسته بنا کرد بسیاذ است
ز غیبی اگر هست سر خار است
بساز دعایۀ ذوق فضولیم همه
سر هوا طلبیم حباب دستار است
عنان وحشت مجنون ما که میکرد
ز فرق تا قدمم گردباد چین دارست
بیاس راحت دل اینقدر زمشگرنم
خیال آبلۀ ضبط عنان رفتار است
بتحصل که دل احیاء معرفت دارد
لب خوش چراغ مزار اطوار است
غم تحیر حسن قبول باید خورد
که هر که آینه پرداخت باب دیدار است
بوادی که مرادان انتظار تو سوخت
بجشم نقش قدم خاك نیز بیدار است
نگاه اگر بخیال تو کردن افرازد
مژه بلندی انگشتهای زنهار است
وفا سفارکش ناموس نا توا لمیست
بیای هرکه خورد سنك برسرم با راست
کشیده سو هوس ریغ دشت و در ورنه
ره که رفتم نپیموده است هموار است
حیا کنید به پیری زوا نمود طرب
سحر چو آینه کرد نفس شب تار است
چه ممکن است زافسانه کی گذشتن ما
که خوابنامه ضعیفم و سایه دیوار است

بان کرانی دل ( بیدل ) از من مایوس
صدا اکر همه کردد بلند کهسار است

بدست و تیغ کسی خون من حنا بسته است
نحیرنم که عجب تهمت بخدا بسته است
زجیب ناز خطش سربرون نمی آرد
ز بسکه عهد مخلو نکه حیا بسته است
زد فضای تو غنچه کرد دلها را
که حسنش از رنك کل بند بر قبا بسته است
غبار من همه تن بال حسرت است اما
لوی همان ره پرواز مدعا بسته است
بوادی طلبت نارسانی عجزم
به هر که رفته ز خود خویش را بپا بسته است
امید هاست که جز سجده ام نظرماید
کسی که عاصیت عجز بر کجیا بسته است
تن از بساط حریرم چه گونه در طرف
که دل بسلسله نقش بوریا بسته است
نگاه حسرتم و نیست تاب پردازم
که حیرت از مژمام بال رفضا بسته است
گداخت حیرت نقاش رنك تصویرم
که نقش هستی من بی نفس چرا بسته است
مگر بآتش دلها لتجا بردجو سپند
که بی زبانیم کارم بنا له و ابسته است
چو شمع تا بنا هیچ جانیا سایم
سرم بر یست که احرام نقش پابسته است
مگر ززلف تو دارد طریق بست و کشاد
که (بیدل) اینهمه مضمون دل کشا بسته است

بر یکسم امروز کسی را خبرم نیست
آتش بسر خاك که آیمم بسرم نیست
وهم است بتومیدی حالم که رفیقان
رفتند مجانیكه در آنجا کذرم نیست
امکان فنا نشنود افسانه یأسم
میسوزم و جو لشمم امید سحرم نیست
حرف نفسی میشنوم لیك نه خاك
آنجا همه که بودند نفسم را ببرم نیست
چون کردن مینا چه کشم غیر نکوئی
عالم همه تکلیف صداعست و درم نیست
و هم است که کل کرده ام از ربه نیرنك
چون چشم همین میرپد باله فرم نیست
عایثه دهر غفلت من عرض تجمل
نه بحر جز افتادن دلها نم نیست
آگـر بـم از داغ محبت چه توان کرد
شمعیکه تو افروخته در نظرم نیست


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء
از کشمکش خدو نجیم غریبی دامان تو در دستم و دست دگرم نیست کویته دل گم شده پامال کرا میت فریاد در ان کوچه کسی را عسیم نیست
در عالم عنقا همه عنقا صفتانند من هم پی خود میدوم اما اثرم نیست هر چند کنم دعوی خوننگه تحقیق چون حلقه بجز خانه بیرون درم نیست
بی محرك مقصد چه خیال است رسیدن من خسم ولی دارم و دل دربرحرم نیست تمثال من این بود که چیدی نبودم از آئینه داران تکلف خجرم نیست

( بیدل ) چه بلا عاشق معدومی خویشم شبنم که گلی به ز پریدن ببرم نیست
بر چهره آثار جهان رنك سبب نیست چون آتش یاقوت کاین داغ و تب نیست و همت که در شبنم و باش ریشه دویده است سر سبزی این مزرعه بی برك كنپ نیست
چشمی بتأمل نکشوده است نگاهت رو شمع جهان کر عجیب نیست عجب نیست تا زنده امید غنا هرزه خیالیست این آمد و رفت نفست غیر طلب نیست
شغل هوس خواجه دگر تا شود از مرك این حقه هنگامه مرجی است جرب نیست در هیچ صفت داد فضولی نتوان داد تادن هوس انشاست جهان جای طرب نیست
دور است شکست دل از آرایش تعمیر این کارکه شیشه رنك است حلب نیست تسلیم وسر و برك فضولی چه جنون است گردیشه کند هانه اشتمال کشت ادب نیست
کامل انیان قانع یکسجده جبین اند مشتاق زمین بوس هوس تشنه لب نیست بی باده دل از زنك طبیعت نتوان شست افسوس که در آبنها آب عنب نیست

( بیدل ) غم روز سیه از ما نتوان برد چین سحر اینجا شکن دامن شب نیست
بر روی ما چو صبح ندر تنگی شکسته است کز وی ز دامن طیش دل ابسته است بی آفتاب وصل تو بخت سیاه ما مانند سایه آینه زنگ بسته است
زاهد حذر زمجلس مستان که موج می صد توبه را بيك خم ابرو شکسته است در بزمگاه عشق هوس را مجال نیست تا شعله کرم جلوه شود دود جسته است
در خلوتیکه حسن تو دارد غرور ناز حیرت زچشم آینه بیرون نشسته است او میدم ز درد سر آرزو رهانند آسوده ام که ریشه سازم گسسته است
تا چند با درشتی عالم بساختن این باغ را اگر ثمری هست خسته است آزاد نیستی همه گیر بی نشان شوی عنقا هم از زبان خلایق نرسته است
بالاف طاقت از مدد عجز میزنم پرواز ما چو رنگ ببال شکسته است آثار ظالم از اثر دستگاه اوست (بیدل) بخون نشان خنجر ز دسته است
پر طپیدنهای دل هم دیده وا کرد نیست رقص بسمل عالمی دارد تماشا کردنیست بانخود آتش توان زد یاد لی باید گداخت کز دماغ عشق ماند اینقدرها کرد نیست
از ورق گردانی شام و سحر غافل مباش زیر گردون آنچه امروز است فردا کرد نیست هر کف خاکی بجوش صد گداز آماده است یکغم اجزای این میخانه صهبا کرد نیست
جانساخون گشت و خم نیا آب گردید و هنوز عشق میداند که ی دردیت پیدا ما کرد نیست حشر آرامی دگر دارد غبار بیخودی يك قیامت از شکست رنگ برپا کردنیست
بی نشانی میزند موج از طلسم کائنات گر همه رنگست هم پرواز عنقا کردنیست حیرتی مادرم خبر از پرده زنگار جسم شاید این آئینه دل باشد مصفا کرد نیست
مشرب درد تو دارم سیر عالم کرده ام کرهمه یکقطره خونست دل جا کرد نیست اضطرابم در کره دارد کف خاکستری چون سپند از ناله ام سر مه انشا کردنیست
قامت خم گشته میلوید آغوش فناست ناخن کل کرده ام این عقده هم وا کرد نیست شخص تصویرم ( بیدل ) از کلک مالپرس حرف ما با گفتنی و کار مانا کرد نیست
بر فشان زین گلشن نيرنك ميبايد گذشت بوی گل میباید آمد رنك ميبايد گذشت زنده کی ساز و داهست از بم و زیرش مپرس نغمه را از خودبهر آهنك ميباید گذشت
قطع شد راه جوانی کار با پیری فتاد بی شکست اما کنون از جنگ میباید گذشت ای غرور اندیش تمکین انفعال آماده باش چون صد ازین کوه پری سنك ميبايد گذشت
عمر رفت و ما همان در سعی بردار دلیم آخر این آئینه را بازنگ میباید گذشت عالم امکان گذر گاهست اقامت گاه نیست خواه بر جا خفته خواهی لنک میباید گذشت
منزل دوری ندارد شمع ليك از عاجزی تا زير پا رسد فرسنگ میباید گذشت از خرد چشم طریق رستن از آفت مدار گفت بی گفتی ز آب کنك ميبايد گذشت
ناله در کوچهائی پستان افتاده ایم باهمه آزاده کیها تنك میباید گذشت وضع مجنونم اشارت میکند کای مخیر عیش عنقا است اندک از سنك ميباید گذشت
کزر دنیا بکدیریم اوهام عقبی زهرنست تا کجاها از جهان ننگ میباید گذشت بر علائق بازدن زین کشتمار آسان مکیر يك شرر(بیدل) ز چندین سنك ميبايد گذشت

غزلیکه ان بیدل باكثر ابرسوی جبار رحمانته

برق آفت نامه درین شب طی اسرار داشت نعره منصور تا گردن فرازد دار داشت نغمه تار نفس بی مزده وصل نبود نبض دل تا میطپید آواز پای یار داشت
دور باش منع دیدن پیش پیش جلوه است لن ترانی برق چندین شعله دیدار داشت کره پروازی ز هستی با عدم پیوسته است کاروان ما همین شور جرس دربار داشت
چشم پوشیدیم یکسان شد بلند و پست دهر عالمی را شوخی نظاره نا هموار داشت کردلمباشد تغافل کشته جای شکوه نیست جلوه یکتائیش آئینها بسیار داشت
چون حباب از نیستی چشمی بهم آورده ایم در خرابی خانه ما سایه دیوار داشت از مروت ضیعت گل را سبب فهمید نیست مر شد آن با شکا پاس آبروی خار داشت
تا کشودم چشم کردم احرام از خود رفتنم شمع در تحريك مزکان شوخی رفتار داشت بالینم وصل او آمیخت گرد هستیم بوی پیراهن عبير طرفه در کار داشت
دوش حیرانم خیالت در چه فکر افتاده بود از تحیر همين مویم گریبان زار داشت ناله تا کی بجدین خط ساغر ریشه کرد در گداز سبحه ما عالمی زنار داشت
چون گل شميمیم (بیدل) بلبل باغ ادب غنچه آواز ما جمعیت منقار داشت

برق با شوقم شراری بیش نیست شعله طفل نیسواری بیش نیست آرزو های دو عالم دستگاه از کف خاکم غباری بیش نیست
چون شرار بيك نگاهی مس است و بس آینه اینجا دو بیاری بیش نیست لاله و گل ز غنی خیازه اند عیش این گلشن خماری بیش نیست
تا بکی بازی بحسن عاریت ما و من آئینه داری بیش نیست میرود صبح و اشارت میکند کاین کلستان خنده واری بیش نیست
ناشوی آگاه فرصت رفته است وعده وصل انتظاری بیش نیست دست از اسباب جهان بر داشتن سعی کمر مرد است کاری بیش نیست
چون سحر نقدیکه در دامان تست کر بیفشانی غباری بیش نیست چند در بند نفس فرسودت محو آن دامی که تاری بیش نیست
صد جهان معنی بلفظ ما کم است این نهابها آشکاری بیش نیست غوطه وهمیم در نه این محیط از تنك آبی کناری بیش نیست
ای شرر از همرهان غافل مباش فرصت ما نیز باری بیش نیست (بیدل) این کم همتان پر غبط جاه فخرها دارند و عاری بیش نیست

ون طریم عشرت بی برك و نوانیست چون آبله بالیدنم از تنك قبانیست در قافله بی جرس مقصد تسلیم بیطاقتی نبض طپد هرژه درائیست
کر شور جنونیست که اسیران ادب را در دایره قفس حسرت یکناله رهاییست فرش در دل باش کزین کوشه الفت هم جا روی از آبله پا کف پاپست
آرایش گل منت مشاطه ندارد بی ساختکبهای چمن حسن خدانیست خلوتکه وصل انجمن آرای دوئی نیست هشدار که اندیشه آغوش جه دانیسمت
كرنك قبولی بدل از نقش تمناست کز خود همه آئینه شوی کار گدائیست ای خالک نشین کسب ادب مفت سفالت اندیشه چینی مکن این جلس خطائیست


غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمة
حرف التاء
آنجا که گل حسن حیا پرور ناز است سیر چمن آینه هم دیده در از است فریاد که يك عمر غبار نفس ما زد بال و ندانست که پرواز کجا نیست
کرسید به طاقت که بصحرای محبت در آبله پا داری و در ناله رسائیست اندیشه جن طرح کن سجدۀ شو قیست امروز ندانم کف پای که حنا نیست
چون اشك من و دوش چکیدن چه توان کرد سرمایه اول قدم آبله پا نیست مجموعۀ امکان سخنی بیش ندارد (بیدل) مرواز راه که این ساز نوا نیست

رك تپش من بساز بیخودی آماده است چون خط می بال پروازم ز موج باده است نقش بام ناتوانیهای من پوشیده نیست بیشتر از سایه اجزایم بخاك افتاده است
عجزهم در عالم مشرب دلیل غالبیست پای خواب آلوده را دامان صحرا جاده است حیرت ما را تحريك مژه رخصت نداد نقطۀ شوخیم که رنك حسن را پر داده است
نافه شد تا برك حسن اما تغافلها بجاست دور چشم هند و ز آن نوخط ماساده است کوهریم اما زپیچ و تاب دریا غافلیم جز بروی ما تغیر چشم ما نگشاده است
میتوان در هستی ما فهم عرض نیستی شعله بی نخل نیستان نیست تاستاده است بیخرد ر کنج عدم هم خاك بر سر کرده ایم دست کرد ما ز دامانی جدا افتاده است
قطرۀ آبیکه داری خون کن و کوهر مبند تهمت آزاد دائم طینت آزاده است عرض چندین امل میبالد از اندیشه ات شرم دار از لاف تجریدی که طبعت ساده است
در کمین داغ دل چون شمع میسوزم نفس قرب منزل در خروجی و داع جاده است در خراپها بساط خواب نازی چیده ایم سایه گل کرده است تا دیوار ما افتاده است
باشکست رنك (بیدل) کرده ام جولان عجز رفتن از خویشم قدم در هیچ جا نهاده است

برگر تا بهه آن ترك تراکت مست نیست تازگی در خدمت موی میانش دست نیست بگذر از امید آگهی که در صحرای و هم چشم ما گردیکه خواهد تا ابد نشست نیست
خاك بر سر کرد خلق را غرور بام و در نقش پاییست طاق این بنای پست نیست عبارۀ فکر حرص مضمونهای چندین آبله تا بد امان قناعت پای ما اشکت نیست
شمع خاموشیم دیگر ناز رعنائی کر است عهد ما با نقش یاری کن که نا روز الست نیست قطره واری با درین در یا کشی سر بر کنار بابت چون موج کوهی دل بجهد بن شست نیست
بیخنان از خجلت اظهار مطلب مرده ایم باید از حاکم لب سخنی که نتوان بست نیست با د چشم او خرا با ت جنون دیگر است شیشه بشکن ناتوانی نقش آن بد مست نیست
هیچکس (بیدل) حریف طرف دامانش نشد شرم آن پای حنائی خالی را دست نیست

برك و سازم جز هجوم گریه بیتاب نیست خانه چشمیکه من دارم نم از گرداب نیست رشتۀ قانون باسم از نوا هیچ مپرس در کسان علتی دارم که در مضراب نیست
تابذوق کوهی مقصد توان زد چشمکی در محیط آرزو يك حلقۀ گرداب نیست دست و پا از آستین و دامن آسو دیم بیم مشرب دیوانگان زندانی آداب نیست
در شبستان سیه بختی ز بس کم گفته ایم سایه ما نیز یار خاطر مهتاب نیست زاهد ا لاف محبت منزل هشیار باش زهر شمشیر است این خمیاره محراب نیست
خار خار پوردید دلق فقر از دل برار آتش است ای خواجه این تبخال دستجاب نیست دیدها باز است و اسباب تماشا مغتنم ليك در ملك خرد جر جنس غفلت باب نیست
ز اختلاط سفلت دونان کینه جولان میکند سنك و آهن کامبم تا بد شرر بیتاب نیست حال دل پرسیده بیطاقتی آماده باش شوخی افسانه ما دستگاه خواب نیست
مدعا تحقیق و دل جنس امید آه از شعور ما چنان آئینه داریم کانجا باب نیست آنچه میکویند عنقا ای ز خود غافل توئی کر توانی یافت خود را مطلبی نایاب نیست
شوخی تمثال هستی بر نتابد بیکرم آنقدر خاکم که در آینه من آب نیست (بیدل) آن برق نظرها آشیان در برده ماند غافلان کرم انتظار و محرمان را تاب نیست

بروت بافتنت کر به شانی هوس است براش جبهه شدن بر کمانی هوس است بحرف صوف پلاسى نيابد از رویاه فسون فريفت افسانه خوانی هوس است
ز آدمی چه معاش است هم چوالی خرس تلاش صوف و نمد زنده گانی هوس است بوهم وا مگزارد خرد زمام حواس رمسه بكرك سپردن شبانی هوس است
چه لازم است بشیخی علاقة دستار خری بشاخ رساندن جوانی هوس است بدستگاه شتر مرغ انفعال مگش که خجلت همه بر بیفشانی هوس است
غبار عبرت سر چنگ های خرس بگیر که ریش کاوی و این شانه زانی هوس است ز نازیانه وجوب آنچه مایه اثر است برای کون خران میهمانی هوس است
تپیده است بدم لا مکی جنون هوس بدین مکان چقدر میز بانی هوس است بسحر پوچ ز اعجاز دم زدن ( بیدل) درین حیا کده کو ساله بانی هوس است

بزخم هستی اکر شرم بخیه پردازیست همیش کن ای شرر تا نقد اینجه غمازیست بفرصت نفس چند محبت است انجا قماطیکه درین بزم با نله دمساز یست
نه دی گذشت و نه فردا به پیش می آید تحیده من و ما تا قیامت آغازیست بقدر ساختگی نیست نقش عالم رنك شکست نیز درین کارخانه پردازیست
چوشمع غیرت تسلیم هم جنون دارد تلاش ما همه تا نقش پا سر اندازیست ز وضع چرخ اقامت نمی توان فهمید دماغ بیضه عنقا همیشه پروازیست
بحکم عجز سر از سجده برمکشی (بیدل) که کرد اگر و مد از خاك کردن افرازیست

بزم امکان جز نیرو غفلت ادراك نيست گردو هم ما چر اذان کرده است افلاك نیست امتیاز آینه دار خوب وزشت افتاده است گر تفاوت منفصل کردد پلید و پاك نیست
ما غنی در شارما گريك طرف مایل شود باده را رنك اثر جز در مزاج تاك نیست عشق دام صلح اندیشیده است اضداد را زهر در هم جا دکامش تخته شد ترياك نيست
بس چه باشد دهرهر تیب جهات مختلف واین جهت های جنون. اکربيان چاك نیست شعله را جواله گفتن دام اشك کردن است صید این وادی اگر کسوظبیغة تاك نیست
شوخی سودا شبیخون دماغ فطرت است ورنه صهبائیکه ما داریم جز در تاك نیست

بزم پیری گرند هم نشته نما چنك اوست برق آه نا امیدی شوخی آهنك اوست دلو بو هشت نه که چرخ سغله فرصت دشمن است روز و شب يك جنبش مژگان چشم تنك اوست
وادی عجزی بپای بیخودی طی کرده ام كز نفس تا ناله کشتن عرض صد فرسنگ اوست بیقرار شوقم ا چون موج نتوان دید سیل شورش در بای امکان يك شکست رنك اوست
نسبت خاصیست محو شعله دیدار را حیرتی دارم که کر آینه کردم زنك اوست دل عبث در بند تمکین خون طاقت می خورد ای خوش آن مینا که پاد استقامت سنك اوست
صاف دل هرگز غبار خویش نتناید بکس آنچه در آینه روشن نه بيني زنك اوست دوری و نزدیکی از زرو هم ساز دو نیست محر ودصل نیست انجا بر و قنيرنك اوست
عضو عضوم را خیالش مسلخ دست آموز گرد کر کند پر واز رنگم چون حنا در چنك اوست نیست جای عشق (بیدل ) مسند فرزانگی این شهادت است کز داغ جنون اورنك اوست

بزم تصور تو کدورت انال نیست یعنی چو مهر مك شب ما چراغ نیست سر کشته گان عشق قدر خط کشیده اند در کارگاه شعله حواله داغ نیست
چیب من شكاف چه خلوت چه انجمن از هیچ کس بردل غبارت سراغ نیست گل در بزم و باده بساشی ولی چسود در مشرب خیال پرستان دماغ نیست
تاد زده همین طپش ساز وصل کن ای غنچه قدس سروبرا فراغ نیست از برق و ساز عالم تحقیق مپرس مهر یست رنك میبرد و گل سباغ نیست
(بیدل) جنون ما بنشاط جهان نساخت مهتاب پنبه دارد و منظور داغ نیست


حرف التاء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحیفه (٦٦)

بزم گردون صبح خیز از گردمتاب من است نور این آئینه مینا زمیاب من است یکجهان ضبط نفس دارد بخود پیچیدنم رشتهٔ موهوم هستی کشتهٔ تاب من است
تا تغافل دارم از وضع جهان آسوده ام چشم پوشیدن صراط ازان خواب من است در خور وارستگی صد یکسر طراز مینهم بال پروازم چوقمری فرش سنجاب من است
دو بموج چشمهٔ برق تجلیهای اوست طور اگر آتش فروزد کرم شب تاب من است از مزاج گوهرم شوخی نمی بالد خویش موج محوی شد بطوفان رود آب من است
جوش دردی کو که آهنگ اثر پیدا کنم ریشهٔ قانون آهم پای مضراب من است محو شوقم از غم اسباب راحت فارغم صافی آئینهٔ حیرت شکر خواب من است
می رود جذب خرامت چون غبار از جا مرا جلوه از چین عنان تو فلاب من است عمرها شد زین شبستان التمای میزنم هرکجا حيرانی گل کرد مهتاب من است
هرطرف پر میزند نظاره حیرت خفته است عالم آئینه ام همواری اسباب من است از قماش خامشی ( بیدل ) دکانی چیده ام هرچه غیر از خود فروشیها بود ناب من است

بسکه آفت ما ضعیفان را حصار آهن است چشم زخمی کر هجوم آرد دعای جوشن است سینه چاکان میکنند از یکدکر کسب نشاط از نسیم صبح شمع خانهٔ گل روشن است
از حیا با چرپ طبعان برنیاید هیچکس آب در هر جا که دیدم زیر دست روغن است پیشکاران عجوز دهر یکسر غالب اند آن که از میدان مردی باج میگیرد زن است
اینقدر اسباب اوهامیکه برهم چیده ایم تا نفس بر خویش جنبید داست گرد دامن است از نفس باید سراغ وحشت هستی گرفت شعله ها را دود پیش آهنگ ساز رفتن است
تابخوانی داز تاریکی نیفزاید صلال در شبستان سویدا شمع دائم روشن است شیوهٔ بیگانگی زین پیش نتوان بردنش با خود است آنجلوه تا تاریکه کوئی با من است
کوشش تسلیم هم محمل نجاتی میکشد شمع مارا پای جولان سر براه افکندن است آتش کارت نخواهد آ نقد ر گرمی فروخت ای توهم خانه و سر کی خس دامن است
تا توانی ناله کن ( بیدل ) که در کیش جنون خامشی صبح قیامت در نفس پروردن است

بسکه اجزایم چین پروردهٔ نیرنگ اوست گر همه خونم بجوش شوخی آید رنگ اوست کوه تمکینش بود هرجا بساط آرای ناز نالهٔ دلهای بیطاقت شرار سنك اوست
جوهر آئینهٔ وحدت برواست از عرض هر قدر صافی تصور کرده باشی زنك اوست عشق آزاد است اما در طلسم ما و من آمد و رفت نفس تعویذ حصر تنك اوست
بی محبت زنده گانی نیست جز ننك عدم خاک کی بفرق آن سازیکه بی آهنگ اوست جذبهٔ عشقت شرار از سنك میآرد برون من باین وحشت تر از خود برنیایم ننک اوست
عمرها شد حیرت از خویشم بخیالی میبرد آه از ان رهرو که منزل جاده و فرسنگ اوست حسن از تنک ظرفی با جلوه میبندد صلح خلوت آئینهٔ ما عرصه گاه جنك اوست
بردم افسون بی دردی مخوان ای عافیت شیشه دارم که پادزهرش سنك اوست کیست زین گلشن برنگ و بوی معنی وارسد غنچه هم ( بیدل ) تبسم دیچه گل در جنك اوست

بسکه از طرز خرامت جلوهٔ مستانه ریخت رنك امروزی چین چون باده از پیمانه ریخت حسرت وصل تو پرد آسایش از بنیاد دل پرتو شمعت شبیخون درین ویرانه ریخت
فکر زلفت سینه چا کانرا ز بس پیچیده است میتوان از قالب این قوم خشت شانه ریخت ناله سحر موج می شد از طپیدنهای دل چشم مست خون این بسمل عجب مستانه ریخت
کز غبار خاطر شمعی نباشد دل در تظلم میتوان صد صبح از خاکستر پروانه ریخت عالمیرا سر گذشت رفتگان از کار برد رنك خواب محفل ما بیشتر افسانه ریخت
گرد وحشت زین بیابان مدتی کم گشته بود کردباد امروز رنگ صورت دیوانه ریخت طالم از بیدستگاهی نیست بی تمهید ظالم در حقیقت اره شد شیراست چون دندانه ریخت
سخت بی بر جاست دور نشئه مخموريم چون کام باید از خمیازه رنگ خانه ریخت هرکجا ( بیدل ) مکافات عمل گل میکند دیدهٔ دام از هجوم اشک خواهد دانه ریخت

بسکه امشب بینوام سامان افسانا تش است گر همه اشکم فشانم تا ثریا آتش است شوخی آهم بدل سرمایهٔ آ رام نیست سوختن صبر است زین را که مینا آتش است
همچو خورشید از غریب اعتبار ما مپرس چشمهٔ مارا اگر آبرست پیدا آتش است پلتو چون شمعیکه افروزند بر اوج مزار خاک بر سر کرده ایم و برسر ما آتش است
جوهر طویست از هر جز وسفلی موج زن سنك هم با آن زمین گیری سراپا آتش است شاخ از کلین جدا مصروف کلخن میشود زنده گی در دوستان عیش است و تنها آتش است
روسیاهی ماند هرجا رفت رنك اعتبار در حقیقت حاصل این آبرو ها آتش است با دو عالم آرزو نتوان حریف وصل شد مایه ای خاردخس بردیم کانجا آتش است
نیست سامان دماغ هیچکس جز سوختن ماهی سر گرم سودائیم و سودا آتش است نشئهٔ صهبا نمی ارزد بتشويش خمار در گذر امروز از آبی که فردا آتش است
گریه کر شد پی اثر از نالهٔ ما کن حذر آب ما خون گشت اما آتش ما آتش است نیست جز رقص سپند آینه دار وجد خلق نیک( بیدل) کاسه میفهمد که دنیا آتش است

بسکه این گلشن افسرده کدورت رنك است نفس غنچه ز آئینهٔ شبنم زنك است از تماشا که حیرت نتوان غافل برد بزم بی رنگی آئینه سرا پا رنك است
در مشرب زترو از قید مذاهب بکریز عافیت نیست در ان بزم که سازش جنك است هرطرف موج خیالیت بطوفان همدوش کشتی سبز فلك عمر لجهٔ آب بنك است
کعبهٔ هر ذره دومیای طلب نتوان بود سر ما سجده فروش کف پای لنك است نفس کینه دهد مهر بطبع ظالم آتش است آنهمه آبی که نهان در سنک است
دوری دامن وصل است بخود پیچیدن غنچه کرواشود از خویش کشد در چنك است طلیسم تا سر کویشو ببیم و از آئینه آب خود را چوبکاش برساند رنك است
وحشتم در قفس ناله پر افشانی نیست ساز پروانهٔ این بزم شرر آهنك است بسکه چون رنك زشوفت همه تن پروازیم خون مارا دم بسمل زچکیدن تنك است
مفت آن قطره کزین بحر تسلی نخريد بی طپیدن دو جهان بر كهر ما تنك است از قدم نیست جداعشرت مجنون (بیدل) شور زنجیر تو اسنج هزار آهنك است

بسکه برق پاس بینام من ناکام سوخت میتوان از آتش سنگ نكینم نام سوخت الفت فقیر از هوسهای غنایم باز داشت خاک این ویرانه در مغزم هوای بام سوخت
شمع بيمواله نك آلود بیجا گشته نشد کرد خود گردیدم و صد جا متاحر ام سوخت داغ سودای گرفتاری بعشقی دیگر است عالمی در بال طاوسم بذوق دام سوخت
کاش از اول محرم اسرار مطلب میشدم در خراج ناله ام سعی اثر بدنام سوخت چشم محروم از نگاهم محو پاس است و بس داغ یعقوبی مرا در پردهٔ بادام سوخت
هر زمانم پای جولان هوس از حد گذشت بعد از ین همچون نفس میبایدم نا کام سوخت وحشت عمر از نواهای ازل یارم نداد گرمی رفتار قاصد جوهر پیغاء سوخت
صبحد مخسا داغ شد از عجز پرواز نفس آتش نومیدی این شعله مارا خام سوخت ای شرار سنگت جهدی کن ز افسردن برا بیش ازین نتوان ب داغ منت آرام سوخت
کرد نومیدی علاج چشم پرخم هستم عطسهٔ صبحم سپندی در دماغ شام سوخت (بیدل) از مشت شرار ما بعیرت چشمکیست یعنی آثاریکه ما داریم بی انجام سوخت


صحیفه 67
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

بسکه بی قدری دلیل دستگاه عالم است
چون پر طاوس يك عالم نگین بی خاتم است
هر دو عالم در غبار وهم طوفان میکند
از گهر تا بحر در حاوانکاوش نم است

کز حیا ورزد هوس آئینه دار آبروست
چون هوا از هرزه گردی منفعل شد شبنم است
پیش از آفت مفت تدبیر آدم میکنند
خون زخم را چکیدن انفعال مرهم است

پیر گردیدی و شوخی بکسر موکم نشد
پیکر خم گشته ات همچون ابروی خم است
شعله ما را همین دود دماغ آواره کرد
بر سر اسباب رعنائی الم را پرچم است

آب گردیدن ز مابین انفعالی ها نبرد
طبع ما را چون کددر شیشه رنگش کم است
سعی آبی از عرق میرزد اما سود نیست
چون نفس در سوختنها آتش ما مبهم است

بی وجود ما همین هستی عدم خواهد شدن
تا درین آئینه پیدائیم عالم عالم است
از تعلق یکسر مو قطع نمودیم حیف
تیغ تسلیمی که ما داریم بر لا مك دم است

(بیدل) از عجز و غرور فقر و جاه مأیوس
ناقض بانیست زین آهنگ سازد وبم است

بسکه حرف مدعا نازك رقم افتاده است
تا ده ام چون حیرت آئینه یکسر ساده است
طینت عاشق نگردد از شفق بافصال
کرده بر خاك حرق بر زبان افتاده است

نشئه دارد دماغ بیقراریهای من
پیچ و تاب بخود ان مجرنك موج باده است
کرده ام شوقم و همزیست در دشت جنون
خیمه ام چون چرخ بر سر گشتگی استاد است

آه و طرف نمی بندم باقات نگاه دل
بی دماغیهای شوقم سر بصحرا داده است
زینت ظاهر غبار معنی اسرار ماست
شیشه رنگین حجاب آب و رنگ باده است

در طلب باید گذشت از هر چه می آید به پیش
کز همه سر منزل مقصود باشد جاده است
گر بود تسلیم سر مشق حیات چون غبار
دامن هر کس که می آری بکف سجاده است

وضع محویت تماشا خانه نيرتك کیست
يك جهان آئینه ام تا حیرتم رو داده است
برق جولان آه (بیدل) با پر و بال است و بس
الخذر ای مدعی این دود آتش زاده است

بسکه دارم غنچه سان شوق تو پنهان زیر پوست
رنگ خونم نیست بی چاک گریبان زیر پوست
در جگر هر قطره خونم شرار دیگر است
کرده ام از شعله شوقت چراغان زیر پوست

میپردم چون لاشه مژگان خاری تر کنم
در رهت تا چند دردم چشم گریان زیر پوست
در هوای نشتر مژگان خواب آلوده
موج خونم شد رك خواب پریشان زیر پوست

عاشقان در حسرت دیدار سامان کرده اند
پرده چشمی که دارد شور طوفان زیر پوست
از لب خاموش نتواند حریف راز عشق
چند دارد این حباب پوچ افغان زیر پوست

شمع راکی پرده فانوس حایل میشود
مغز کرم ماست از شوخی نمایان زیر پوست
چون حباب از پیکر حیرت سرشتم عیب نیست
نقش مانی دردم پنهان است پنهان زیر پوست

از تماشای دل صد پاره ام غافل مباش
برگ برگ این چمن دارد گلستان زیر پوست
تا ابد در عالم صورت مقید کرده اند
زندگی در کسوت نبض است نالان زیر پوست

قطره اشکی بیفرد شد ظاهرم و رنه نیست
غیر مشت خون چه انسان و چه حیوان زیر پوست
عیب ما بی پرده است از کسوت افلاس ما
نیست پنهان استخوان ناتوانان زیر پوست

ایمن از حرف لباس خلق نتوان زیستن
بیشتر خونهای فاسد راست جولان زیر پوست
خرقه براهل حسد آئینه رسوائیست
کی تواند گشت (بیدل) مار پنهان زیر پوست

بسکه در بزم توام حسرت جنون پیمانه است
هر کرا رنگی بگردد لغزش مستانه است
اهل معنی از حوادث دست خواب راحت اند
شور موج بحر در کوش صدف افسانه است

تهمت الفت بنقش کارگاه دل مبند
آشنای عالم آئینه بر بیگانه است
در دماغ هر دو عالم سوختن پر میزند
شمع این ویرانها خاکستر پروانه است

محو زنجیر نفس بودن دلیل هوش نیست
هر که می بینی بقید زنده گی دیوانه است
صافی دل زنگ محب از طینت زاهد نبرد
از برای خود پرست آئینه هم بتخانه است

در خراب آباد امکان گردی از معموره نیست
نوحه کی بر دل که این ویرانه هم ویرانه است
از نفس یکسر طپشهای دلم باید شمرد
سبحه دارم که سر تا پای او یکدانه است

گز بخود دستی فشانم فارغ از آرایشم
همچو گیسوی بتان در آستینم شانه است
(بیدل) امشب گرد دل میگردد از خود رفتنی
پر فشانیهای رنگ این شمع را پروانه است

بسکه دشت از نقش پای لیلی ما پر گل است
گردباد از شور مجنون آشیان بلبل است
حسن خاموش از زبان عشق دارد ترجمان
سرو مینا جلوه را کوکوی قمری قلقل است

بسکه مضمون نزاکت صرف سر تا پای اوست
کز کف دستش خطی دارد رك و ك كل است
در خرامش زخم عرض رونق دل دیده ام
چشمه آئینه را جوهر هجوم سنبل است

نیست کافت تن بتشریف قناعت داده را
غنچه را صد پیرهن بالیدن از يك شبر گل است
آدمی را ولباس صوف و اطلس فخر نیست
دیده بانی این لباس اکثر سنور از اجل است

همچو قمری سرو هم از بند هم آزاد نیست
حسن و عشق اینجا نیاز عجز و بر کردن غل است
باید خم گشته از هستی توان آسان گذشت
کشتیم کز وار کون گردیدرین در یاپل است

بعد مردن هم نیم بیدستگاه میکشی
هر کف خاك من از نقش قدم جام مل است
( بیدل) از خلق ابد خوبان چمن صیاد دل
شاهد گل را فغان آشفتن بوی گل است

بسکه راز عجز ما بالید پنهان زیر پوست
یکقلم چون آبله کشتیم عریان زیر پوست
گز شکست رنگ ما دیدی ز حال ما مپرس
نامه مجنون ندارد غیر عنوان زیر پوست

نیست ممکن از لباس و هم بیرون آمدن
زنده کانی عالمی را کرد زندان زیر پوست
تا نگردد قاتل ما جز بکنجینی سحر
همچو گل خون مجل کردیم سامان زیر پوست

نالهها در پرده ساز جنون دزدیده ایم
خفته شیر بیشه ما را نیستان زیر پوست
جیب ما چون غنچه آخر بال صحرا میکشد
بر سر ما سایه افکنده است دامان زیر پوست

خلوت راز است چشمی کز تماشا دوختیم
عین یوسف شد نگاه پیر کنعان زیر پوست
از نقاب غنچه رنگ شور بلبل میچکد
شیشه دارد خون تپش هم پرستان زیر پوست

ساز هستی پرده دار شوخی درد است و بس
هر که بینی ناله کرده است پنهان زیر پوست
همچو تارم عقده از کار دل تا وا شود
سرخ کردم همچون می دندان زیر پوست

گفتم آلهای امکان زیر گردونست و اس
زنده گی نالید و گفت این جمله طوفان زیر پوست
بسکه مردم جلس ایثار از نظر پوشیده اند
در هم ماهیست اینجا همچو همیان زیر پوست

عضو عضوم حسرت دیدار می آرد ببار
نخل بادامم سرا پا چشم حیران زیر پوست
هیچکس آتش نرد بر صفحه یخساحمر
ور نه من هم داشتم (بیدل) چراغان زیر پوست

بسکه ساز این بساط آشفتنکیهای دل است
بی شکست شیشه امید چراغان مشکلست
صید مجنون طینتان بی دام الفت مشکلست
هر که بیمار محبت گشت سر تا پادل است

چشم وا کردن کفیل فرصت نظاره نیست
برتو این شمع آغوش وداع محفل است
وحدت و کثرت دوچشم درمانده آغوش هم اند
کاروان روزوشب بر اند دل هم منزل است

در غبار بیدلان دام نزاکت چیده اند
کیست دریابد که لیلی پرده دار محمل است
دیده تنها کاسه در یوزه دیدار نیست
از طپش در هر بن مویم هجوم سایل است

دانه مجنون سرشت مزرع رسوائیم
ریشه ام گل کردن چاك گریبان دل است
حسرت آئینه با شوخی نمیگردد بدل
بیخودیها جلوه او تکلیف هوشم مشکلست

هیچ موجودی بفرض شوق ناقص جلوه نیست
ذره هم در رقص موهو میکه دارد کاملست
بسکه هم عضوم از پرورده بیداد اوست
رنگ اگر در خون من یابد حنای قاتل است

غرفه صد کلفتم از عجز من غافل مباش
هر نفس کز سینه ام سر میکشد دست دل است
عرض نيرنك طپشهای عیانم کزار نیست
اشك هم مژگان زدنها را نگه دیگر بسمل است

تا به بیدردی توانی ساختی آسوده زیست
( بیدل ) از الفت تبرا کن که الفت قاتل است


سفینه ۶۸
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الثاء

بسکه سودایوام سرتاپا زنجیر پاست
حتی ای ناله نامدار تصالی بکسلیم
مایگی و حال اسیر ساده کیهای دلم
از شکست دل چه میپرسی که مجنون مرا
نافس ماقیست باید با علایق ساختن
آنقدر وسعت مچین کز خویش نتوانی گذشت
آشیان ساز تماشا خانه پیرانیم

موی سر چون دود شمع جمع مازنجیر پاست
یعنی از خود میروم و رهنما زنجیر پاست
عکس را در آینه موج صفا زنجیر پاست
نقش پاهم ناله فرسود است تا زنجیر پاست
خضر را هم الفت آب بقا زنجیر پاست
ای هوس پیرایه دامان رسا زنجیر پاست
شبنم ما را همان طبع هوا زنجیر پاست

اشکم در جلوۀ پیچیده ام
عالم تسخیر الفت هم تماشا کرده ئیست
کو حریفی تاز افغانم در از خود یک قدم
پامه آزادی از جیب تعقلق رسته ایم
پیشتر در طبع پیران آشیان دارد امیل
غافل از قید هوس دارد بجا اقدر منت
اینقدر بی اختیار از اختیار افتاده ایم

یاد آن گل شبنم شوق مرا زنجیر پاست
جلوه اش را حلقهای چشم ما زنجیر پاست
چون سپند انجا همین ضبط صدا زنجیر پاست
سرو را سر رشته نشوونما زنجیر پاست
حرص سودا پیشه را قددوتا زنجیر پاست
اندگی رنجیر تا پئی چندا زنجیر پاست
دست ما بر دست ما سگ است و با زنجیر پاست

(بیدل) از کیفیت ذوق گرفتاری مپرس من سری دزدیدمام در هر یک زنجیر پاست

بسکه مشتاقرا بقدر میکنها آبروست
از شکست دل بجای نازکی خوابیده ایم
در دل هر ذره چون خورشید طوفان کرده ایم
جیب هستی چون سحر نازکگر جانست و بس
چون نگین از معنی تحقیق خود آگه نیم
تا نفود جذبه نفس صدر نك حسرت میکشم

مغزنیلو بگر دون هم که رو د شبن موست
زیر آواز چینی سایه دیوار موست
هر کجا آئینه باشد ناممار و روست
رشته آمال ما پیوسته در بند رفوست
اینقدر دانم که نقش جبهۀ من نام اوست
در کف اندیشه جسم ناتوانم كلك موست

هر دل کوغم نکردد آب پیکانت و بس
رقمی آید بجز هیچ از معمای حباب
ما جزای عرض ما نشنیده میباید شنید
بسکه در راحت غم طراز خجالت میرودیم
برق جوشیده است هر جا گریه سر کرده ام
چون کهر مخزن فروش سحف جایهایم

هستری کز شور سودا نشه فیض رد کدوست
لفظ ما کز واشکافی معنی حرف مکوست
گفتگوی ناتوانان کاوش گفتگوست
کر ز خلاد تا نیم آب روارد و ضوست
نا کمان خا ک بازی طفل اشکم شعله خوست
همچو دریا در خروعرص کنارم آبروست

فکر نازك کشت (بیدل) مانع آسایشم در بساط دیده ایجاد ویرباش خواب موست

مضامین باید مراغ من زخامشی گرفت
دوستانرا ما و تو افکند دور از یکدگر
الفت دلها فشار توام بادام داشت

دانشم نامی درین یاران فراموشی گرفت
این غبار آخر سر راهی بهم جوشی گرفت
عبرت انجا باج ننگی از هم آغوشی گرفت

پرده ناموس هستی بود آغوش کفن
کر باین آهنگ جوشد نغمه ساز وفاق
در شگفت از دشت استغنا غبار رفته ام

از نفس آئینه تنك آمد نمد پوشی گرفت
صور خواهد چون طنین پشه در گوشی گرفت
از که پرسم دامن نازی که پپوشی گرفت

شکر کن (بیدل) که در طوفان نیرنگ شعور عالمی شد غرق ودست ما قدح نوشی گرفت

بدر مرگم شام نومیدی سحر آورده است
طاقتی کو تا توان کشتن حریف بار درد
زین قلمرو چون سحر پیش از دمیدن رفته ایم
صد چمن عشرت تماشا طپیدن بسته ایم
شد جهت یکصید تسلیم دل بی آرزوست

خاک کردنید غباری در نظر آورده است
کوه هم نالاله بر دارد کمر آورده است
اینقدرها هم نفس از ما خبر آورده است
حلقه دام که ما را در نظر آورده است
ضبط آغوشم جهانی را ببر آورده است

در محبت آرزوی بستر و بالین کجاست
گفتی چشمم که حیرت بادمان شوق اوست
جوش ردی کو که مژگان هم نمی پیدا کند
ابتدا و انتها در سوختن کم کرده ایم
شور اشکم (بیدل) از طرز کلامش آزاید

چشم عاشق جای مژگان نیشتر آورده است
یا نخود چند محیطی از گهر آورده است
کوکب مفقو د خونی تا جکر آورده است
هم چه دارد شمع از هستی بسر آورده است
بهر این طفلان تپش گوئی شکر آورده است

شکر دل نام از ربط قیل و قال کذشت
بیمار پاس ز سامانی بی نیازیها
طریق فقر جنون تازی دکر دارد
ز هیچ جلوه تحقیق چشم نگشودیم
بعالمیکه ز پرواز کار نكشايد

چان نفس کنم آئینه در خیال کذشت
چه مایه داشت که بالیدن از نهال گذشت
دلیل حاجت و می باید از سوال گذشت
شهود آینه در عالم مثال گذشت
توان چو رنك بیسی شکست بال گذشت

کجاست تاب زخود رفتنی که چون یاقوت
طی بدوش ادب بندی سپر مخنث کن
عرق زجبهۀ ما بی نقا نشد زایل
خاش توانی موج نگاهم از لب یار
بفکر نسبة موهوم نقد تمیز نماند

بعرض کردن رنگم هزار سال کذشت
ز آسمان جبسین نردبان هلال گذشت
فغان که عمر چو شبنم با نفعال گذشت
اشارتیست که بتوانی ازین زلال کذشت
مپرس در غم مستقبل چه حال کذشت

دلم خجالت زین طرقی آب شد ( بیدل ) بیاد باده ترپیها ازین سفال گذشت

بگزاریکه حیرت بی نقاب است
جنون ساغردست نرگس کیست
که دارد جوهر عرض اقامت
درین دنیا چه درباید چه محمل
طرب خواهی دل از مطلب پرداز
نظر را کرده محو ادب باش
نکه باید بچشم بسته خواند

خزان در برك ریز آفتاب است
گریبان چاکیم موج شرابست
فلك تا ماه نو پا در رکابست
همین وضع ملایم فرش خوابست
کشان چون نشته گردد ماهتابست
سوال جلوه حیراتی جوابست
کز این خط نقطه کردن انتخابست

ز شرم پاکیزگی گل کردن حسن
زدود سینه ام دریاب کامشب
تو هم مرده کامت ور نه
بچشم خلق بی لاحول مكذر
روای سایه در خورشید کم شو
چوسو بگسلدنی میز نفس کن
خیال اندیش دیداریم ( بیدل )

چوشبنم صد هزار آئینه آبست
نفس ناله و پر مرغ کبابست
چو یاقوت آتش و آبم سرابست
نظر ها بدقلق مد شهابست
سیاهی کردن داغ حجابست
همین سطر از پریشانی کتابست
شب ما دلنشنین آفتابست

محفلی که دل آئینه رضا طلبست
بی زخم نکشیدیم عذر حوصله چند
اسیر محنت سیه پیکر بکه من دارم
خیال محمل تهمت بدوش سر بچه میند
عروج و هم ازین بیشتر چه می باشد
دلیل جوش هوسهاست الفت دنیا

نفس درازی اظهار پای بی ادبست
نمک شرابی ما جرم شیشه حلبست
چو صفت که دهم عرض آه نیم شبست
دم غزال تو وحشت غبار بی سببست
که مرده ایم و نفس غره سحر لقبست
عجوز اگر خوشت آید زعلت عنبست

خروش انطش ما نتیجه طلب است
کمیبگه بخت سیه سایه ریرش افکند
بسالیکه نگاه توانست طوفانست
دل مقابل و ائینه عرض یکتائی
نه حریف مذلت دل از هوس پرداز
بترس دل مجمعی داشتم چه چاره کنم

و گرنه وادی الفت سراب تشنه لبست
اگر بصبح زند غوط آه نیم شبست
ز خویش رفتن ماموج بادۀ عنبست
ثبوت وحدت و آئینه خانه بوالعجبست
که آرد عرق شرم آرزو طلبست
که مدعا ز نفس نابیان شود مخبست

زرور باش غرور لفاظش ( بیدل ) من و دلیکه امیدش خروش زیر لی است


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء
بنده کی با معرفت خاص حضور آدمست
آه از ان دلها جدا کردیم و نشناختم
داغ زد و وا تاش بستر و در دیده اشك
سوختی منت گذار جلوه فرمایان مباد
آتشی کو کز چراغ خاكشم گیرد خبر
خلق در موت و حیات از صوف و اطلس با کفن
ورنه ابنای دد و طدچون ما یکسر همست
چونگهر غلطیدن اشکم ز درد بی پیست
شمع را در انجمن بودن چه جای خرمیست
جز بعینایم بهر جا بیغشای مرهمیست
خام سوز داغ دل را سوختن هم مرهمیست
هر چه پوشد زین سیاهی وسفیدی ماتمست
با سجودت از ازل پیشانیم را توا مست
فرصتم خاکی ز پی آبی کند رنج نفس
حاصل اشغال محفل دوش پرسیدم زشمع
یاد و عالم آشنا طالم است یکسر ز بسش
جز بهر چیدن کسی را با تصرف کار نیست
تا ابد فولادست (بیدل) نغمه ساز حیرتمان
دوری اندیشیدم زان آستان نا محرمیست
ساز قلیانی که دارد مجلس پیری دمیست
گفت افزون نفس میسوزد و قسمت کمیست
پیش ازین هستی فناها داشت اکنون هم عدمست
گندم انبار است هر سو لیك خط آدمیست
اوج اقبال و حصیص فقر زیری و بمیست

طوق گردن همچو قمری خط جام لباس است
يك نفس مقدار در آئینه دل تجلی است
کوهن ما را کنار عافیت در دامن است
بهر ضبطت گر نباشد حاجت استطناس است
مویی در چون کاسه چینی شکست ناماس است
شمع داغ آرایش دل نیست مجنون مرا
می پرستان فارغ اند از عرض اسباب کمال
عرض هستی توأمان حجلت کذابمال ناز
داغ نیرنگم بآب آتش دیگر گراست
یکشرر برق جنون کار دو عالم میکند
جوهر آئینه ایندشت نقش پا بس است
موج صهبا جوهر آئینه مینا بس است
گرد پروازت همان در بیضه عنقا بس است
دوزخ امروز ما اندیشه فردا بس است
انتقام از هر چه خواهی آتش سودا بس است

بی سر ی که هنگامه عشرت پرستی پاس است
کر بساط راحت جاوید باید چیده اند
هرزه زین طوفان روی آب نتوان آمدن
در بساط دهر کم فرصت چه در دارد کسی
حاجت سنک حوادث نیست در آزار ما

کز نباشد ساز گل کشت جنن (بیدل) چه غم
بادبان کشتی من دامن صحرا بس است

بهار آئینه رنک نه باشد صرف تمثیلت
خجالت در مزاج بوی گل می پرور دشمم
نمی چیند بيك در با عرق جز شرم همواری
وقار برخط عهدت کرم فرما چو جهدت
شکفتن فرش گلزار یکه بوسه پای در تکلیت
بآن طرز سحن یعنی نسیم برك تسريفت
تپیدنهای موج گوهر از روی برجیلت
ترحم پشنده کیفت مروت امت دیفت
هر نفساز حیا از جبهه ات ناز دگر دارد
چه امکانست همسنک ترازوی تو گردیدن
تحیر صید مژکان هم بهشتی در نظر دارد
زیار نگاه یکتائیست الفتخانه دلها
به شبنم داده خورشیدی گهر پرداز پرویت
مگر کوه وقار آینه پردازد ز تکلیفت
زير بال طاؤس است دل در چنگ شاهیفت
نگردد غافل از آئینه یارب چشم حق بینت

پنج حسرت (بیدل) که دارد کار خود کامی
شکر هم میخورد آب از تبسمهای شیرینت

بهر استقبال نازش هر که کامی پیش رفت
نالد میبایدش چون بوی گل از خویش رفت
خاك کویش بسکه سامان بخش اقبال غناست
شاه برمیگردد آنجا گر همه درویش رفت

نخل نادالی بهیچز ریشه مینماید غنچه
دستگاه نازشد هر کس نیاز اندیش رفت

بیا ای جام و مینای طرب غش كلف بینت
شکوه جلوه ات جز در فضای دل نمیگنجد
توان در موج ساغر غوطه زد از نقش پیشانی
مروت صرف الفت کن که مابین خدا داند
هوا خواه تو اکسیر سعادت در بغل دارد
خرام موج میمخمور طرز امد جوینت
جهان پر گرددار آئینه تا خالی شود جایت
بستی کردهند فرمان نکه در قلب جابنت
ادب تعمیر بنیادت حيا آثار سیمایت
نفس بود م سحر گل کردم از فیض دعاهایت
طبی در سایه تختین احسان خلوت سینت
برآ سالمت أکرتوفیق بخشد نور پیدائی
فروغ شمع هم مشکل تواند رنگ کو ماندن
نظر اندیشی و هم دماغ الم میسوزد
تپى از سجده شوقت سر موئی نمی یا بم
نکه دزدیده شبم پرور باغ تماشایت
تماشای بهشت از کوشه چشم تمنایت
در آن محفل که منع دور ساغر باشد ایمایت
ملی آئینه سازم کز تو ریزم رشك همتایت
سراپا در جبین می غلطمم از یاد سرپایت

ازو محمودیای (بیدل) است امید آن دارد
که ماند دین و دنیا در پناه دین و دنیایت

بی ادب بنیاد هستی عافیت دربار نیست
حرص خلق رادرین محمل مجموری گداخت
سخنی دل ناله را سنک ره آواره کیست
غفلت عام فزون از سر گذشت رفتگان
مدت چشم تأمت سير اين چمن اما چه سود
چون نفس یکسر وطن آواره نومیدیم
غیر ضبط خود شکست موج را معمار نیست
غير چشم سیر میابی هیچکس درشار نیست
رشته نامناصب کر نیاند در هن هموار نیست
هیچکا افسانه باشد هیچکس بیدار نیست
اینقدر رنگی که میبالد کم از دیوار نیست
گرهمه دل جای ماند که ما را بار نیست
هر کجا اجزای دودجمعست در شمع دوده است
حسن و عشق آیینه شهرت گرفت از اتفاق
تماشا ما را همین کار ظن باید کشید
ناتوان از صورت انجام خود و اقفت شدن
اشك ما را پاس ناموس ضعیفی داغ کرد
نی توان (بیدل) حریف چاك رسوائی شدن
خود فروشان عرق آئینه دز بازار نیست
تانیباشد از دو سر محکم صدا در کار نیست
شمع یکره فارغ از وا کردن زنگار نیست
باو جود نقش پا آئینه در کار نیست
ورنه مژگان را بچیبد دامن آنمقدار نیست
چون سحربیر اهن مايك كريمان تار نیست

بیا که آتش کیفیت هوا نیز است
غبار هستی من عمرهاست رفته بیاد
کدامشم طپيها بجستجوی مراد
رفیقی خاك دل انداز ناله داریم
چه گونه تلخ نگردد کام جان من عيش
دو اسبه میرو از عرصه گاه امیدم
حمین رنگ گل و لاله مدنی انگیزاست
هنوز توسن ناز تو گرم مهمیز است
هوای وادی امید آتش آمیز است
چو غنچه تنك مشو صبح خامش خیز است
که شربت لب شیرین بکام پرویزاست
اگر غلط نکنم تخت میر شبدیزاست
یکلانمیکه نگاهت فشاند دامن ناز
نسیم زلف توصبحی گذشت از بن کاین
چونزا هد آنهه مشوان بدر د تقوی مرد
گداخت مهره بن صفحه بر نمی افشان رفت
مبوم غبار هوایی سرم تماشا گهی ست
خمار چشم که کردهاست مته ( بیدل)
چو لاله دیده نرگس سرمه لبریز است
هنوز سلسله موج گل جنون خیز است
اگر نه طبع سلیمی چه جای پرهیز است
که سینه نسخه و یز زن شرر بیز است
که یاد حلقه دزدل از دل آویز است
که تیغ شعله از خویش رفتنم نیز است

بیا که هیچ بهاری بحسرت ما نیست
زما ومن بسكوت ای حباب قانع باش
چو موج اگر بشکستی رسی عیبت دان
اگر زوهم رهایی چه روح دکو گرداب
ازینمید مکش نع رنجانیم از خویش
شکته رنگی امید بی تماشا نیست
که غیر ضبط نفس نام این معما نیست
درین محیط که جز دست عجز بالا نیست
جهان بخویش فرو رفته است دریا نیست
دلیل مقصد ما سر گذشتگان پانیست
غبار پر زدن ناله وسعی دارم
ند مجنون بشتراست صحرا نیست
نا مواء که تمثال هستی امکان
بدون آئینه احتیاج پیدا نیست
بهر چه مینگری وقتمان بی رنگیست
که گفته است جهان آشیان عنقا نیست
حباب هیچکنی تا کحا توان دادن
بقا کدام چه هستی فاهم از ما نیست
بهر زهاله مینشان در بن چمن (بیدل)
که هر طرف نگری جزدر قفس وا نیست

بشتابی عشق از پهنه نیرنك هوس ریخت
از تاب و تب حسرت دیدار میومید
روشن گر جمعیت دل جهد خموشی است
عنقا پری افشاند که طوفان مگس ریخت
در دیده چو شمع مکهی بز زدو حس ریخت
نتوان چو حباب آینه بی ضبط نفس ریخت
مستفنى گشت چمن و سیر بهارم
از یکدم نفس صبح هم ایجاد شفق کرد
دنباله رو قافله مینای رحیلم
نی لك و پربها جند ر گل قفس ریخت
هستی دم تیغیست که خون همه کس ریخت
این باده جنون داشت که در جام جرس ریخت

( بیدل ) ز فضولی همه بی نغمت غیریم
آب رخ این مائده ما سیر وعدس ریخت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
بیتو او جای نگه دیمنی مژگان هست
بسکه پرواز ز سعی طلبم مانع پست
نا کجا زیر فلک داغ طلبتل بردن
غنچه این چمن الفت دلتنگی چند
نخل پرواز شکوفه است امید ثمرش
جسم آن کو که برویت مژۀ باز کنیم
کژ تآمل قفس بیضۀ طاؤس شود

معنی از ساز طرب درد جراغان هست
بال اگر سوخت تپش شوق پر افشان هست
تیری کج در آبله ام که مبهان هست
ای جن محو کمال سر گریبان هست
دست آماده کن ریزش دندان هست
چشم قمری زره نظاره پنهان هست
در نیستان عدم نیز چراغان هست

تشنه باز نوام بیدل افکار توام
رنگد نگم بی المی نیست بهار طربم
خونگشت دو جهان آبله در بر دارد
بنظم نتوان داد تفک وام اما
عشوه دردی ماخجالت ما خواهد خواست
زین چمن خون شدید که قیامت انگیشت
نشوی منکر سامان جنونم (بیدل)

گر همه خاک شوم خاک مرا جان هست
زخم ناخنده فروشی است که نالان هست
جلوه تا بیست اگر دیده حیران هست
گرنیار بدیندی خود احسان هست
اشک اگر ریخت عرق هم عرق کان هست
که بهر گل اثر دست و گریبان هست
که اگر هیچ ندارم دل ویران هست

()

پیتو در هر جادل بیحشر ما خواهد شکست
حیرتی زان جلوه میتازد بمیدان خیال
شوخی انداز نگینت سیل بنیاد کست
در شکست آرزو تعبیر چندین آبروست
مد بسائی که بتمهید است راه و منزلش
کز جنون افزاست این دل وا ندارد نقاب

شیشه کسها زدیم کز دست ماخواهد شکست
قلب مژگان تا همه رو در قفا خواهد شکست
کر نفس در خویش بالد قلب ما خواهد شکست
شبنم اینجا دست اگر مو ج هوا خواهد شکست
میرود کز دمن از خود تا کجا خواهد شکست
شورش تمثال من آئینها خواهد شکست

خار خار حسرت دیدار طوفان میکند
عقل اگر در بار گاه عشق می لافد چوبا
هر که آمد مشت خاکی بر سر او ریختند
شور شوق آهنگی ام ساز امید و یاس نیست
ای نگه در خون نشین و بال گستاخی مزن
راز داری در حقیقت خون طاقت خوردن است

صدفی مژگان ننگه در دیدها خواهد شکست
روز سلطان سر چندین گدا خواهد شکست
تاکی آخر گرد این ما تمسرا خواهد شکست
ناله در کار است دل بشکست یا خواهد شکست
رنگش از گل کردن موج حیا خواهد شکست
شیشه ما (بیدل) از پاس صدا خواهد شکست

()

بیصدائی مژدۀ پیغام محبوبم بس است
آبگی کردیم عیار صحبت اهمل تفاق
عمرها شد پند دوز خرقۀ رسوائیم
حلقه قد دونا نیک امید زنده کیست
حیف هست کر تلاش پی اثر سوزه دماغ

قاصد آواز در یدهای مکتوبم بس است
اتفاق دوستان چون سجده محروبم بس است
زحمت چندین هنر یکچشم معیوبم بس است
کرفل باید بر درم این صفر محسوبم بس است
خط باطل مطلوب مطلوبم بس است

ربط این محفل ندارد آنقدر بر هم زدن
سخت دشوار است منظور خلایق زیستن
گاه غفلت میفروشم گاه دانش میخرم
تا کجا زین بامر در خاشاک پیچیدن کسی
بوی یوسف نیست پنهان از خیال انتظار

گربیامت پست آه عالم آشوبم بس است
ناله ئی دارم گر در پیش خودسوبم بس است
گر بدانم اینکه در هر امر مغلوبم بس است
همچو صحرا خانه ئی چرخ جاروبم بس است
پیرهن (بیدل) بیاض چشم یعقوبم بس است

()

بی تو در چشمه آئینه خاشاکست آب نیست
شوخی مهتاب ونمکین کشان را ظاهر ست
سایه را آئینه خورشید بودن مشکلست
ای حباب افسانه کی دست دعا بالا مکن
دور نبود کرفلک بچید نخویش از ناله ام
از فروغ این نیستان دست باید شست و بس

چشم مخمل والاشوق پریوست خواب نیست
ریشای صبر ما شوقی کم از سیلاب نیست
خود نمود در جلوه اش اینجا کسی را تاب نیست
در محیط عشق جز موج خطر محراب نیست
دوه را از شعله حاصل غیر پیچ و تاب نیست
آب گردیده است سامان طرب مهتاب نیست

بعد کشتن خون نازک است عذر رو از شوق
کی توان آئینه عکس ترا در دل نهفت
جرئه از طین جگر چون غنچه در بر کرده ایم
بگذر از این کلستان زهد دار غفلت است
ناتوانی چون نسیم آزاده کی از کف مدد
(بیدل) از لبهای او تا چشم سرمستی مدال

آب و خاک خجالت از عالم اسباب نیست
ضبط این گوهر بخانه سی هر کرداب نیست
در دیار ما قضائی دل در ستی باب نیست
غنچه پندار اگر گل گفت گل طواب نیست
آشنای رنگ جمعیت گل اسباب نیست
گشت این شطرنج بازان غافل سراب نیست

()

پیر عقل از ما بدرد نان مقدم رفته است
ر حباب وموج نتوان چید دام اعتبار
استقامت بی کرامت نیست در بنیاد مرد
دوستان هر که بیاد آیم اشکی سرد هید
خاک نومیدی بچشمك خشك باید در دهد
بد مردن کار بفضل است با اعمال نیست

در فشار کوچهائی کادم آدم رفته است
هر چه می آید در ین در پا فرا هم رفته است
شمع از خود رفته است اما بر جا قرینه است
صبح مازین باغ پرتومید شبنم رفته است
کز جبین بی سجودم جوهر نم رفته است
هر کا از خجلت سرافراز است بس غم رفته است

نی بسیرت رفتگان غالم موت و حیات
خلق در خاک انتظار صبح محشر میکشد
بعد چندی بر سر خود سایها خواهم کرد
باز میرهم از دل ما بر ندارد دست ناز
از ترحم تا مروت وز مدارا تا وفا
من که باشم تا بذکر حق زبانم وا شود

بگذرند از آبد سوزی که ماتم رفته است
زنده گی نامرد کان در گور باهم رفته است
درین ویرار پیری اندکی خم رفته است
نو که نالیم از سر این داغ مرهم رفته است
هر چه را کردیم طلب دیدیم دیدیم رفته است
نام (بیدل) هر ز خجلت رقم گر فته است

()

پیرم تو مز قن چه نگارد بسر انگشت
شادم که بزحمت کشد عالم تدبیر
در طبع جهان حرکت عفو است خراشیست
عمریست که در رنگ چمن شور شکستیست
تقلید محالست برد لب تحقیق

چشمیست که باید بدو آرد بسر انگشت
بی ناخنم عقده ندارد بسر انگشت
آن کیست که اندیشه کارد بسر انگشت
کوغنچه که گل گوش فشارد بسرانگشت
نعمت چو زبان رشکوفارد بسر انگشت

چون نی زنک مابکی درد به نالیم
مشق خط بی نوسرم سبحه شماریست
از حاصل گل چیدی این باغ ندیدم
از معنی زنهار من آگاه نگشتی
ای بیکسی این بادیه پاس ندارد

تا چند نفس ناله شمار د بسر انگشت
کاش ابله قطه کذارد بسر انگشت
جز ناخن فرسوده که خارد بسر انگشت
تا چند چو شمع آبشه کارد بسر انگشت
خاری که در آبله خارد بسر انگشت

(بیدل) زجهان محو شد آثار مروت / امروز بجز مو که گذارد بسر انگشت

()

پیرم پیغامی از دمن سجود آورده است
اندکی میساید از سعی نفس آگه شدن
زنده گی را چون شرر سامان بیداری کجاست
صورت اقبال وادبار جهان پوشیده نیست

يك گریبان سوی خاكم رفودو آورده است
تابچه دامن آتش ما را بدور آورده است
آنقدر چشمیکه میباید نموو آورده است
آسمان بك صبح و شامی در وجود آورده است

شبهه پیمائیست تحقیق خطوط عارمن
ذوق شهرت دارم اما از نکو نهای بخت
گریان زنگت طرح بازی تر او وهی
ماجرا کم کن ز نیرنگ بدو نیکم مپرس

كلك صنع اینجا سپاهی در نمود آورده است
در د این نام هیولی بی صعود آورده است
دیر تر از دیر گیرد تا کجود و رآورده است
من عدم بودم عدم چیزی که بود آورده است

گوش پیدائی که (بیدل) از کتاب خامشان / معنی کز هیچکس نتوان شنود آورده است

()

بی خیال انفعال مرا ای من تویست
زنگی ندارد آئینۀ مشرب فنا
چون صبح بال از نفس سرد میزنم
چون پیکر حبابم از آفت سرشته اند
تا کی فروشیم اثر غرق شرم جام عذر

چون شبنم الوداع عرق جای من توست
از گرد خویش دامن صحرای من توست
محراب آشیانه عنقای من توست
از مغز عاقبت سر بی پای من توست
چشمش خمار دارد و مینای من توست

نيرنك عالمى بخیالم شمرده کیم
دل محو مطلق است چه هستی کجا عدم
از قصد دستگاه زیانکار من مپرس
یارب نقاب کن بدرد امتیاز هیچ
(بیدل) سر محیط سلامت چه موج وكف

صفر ز خود گذشته ام اجزای من توست
از هر چه دارد اسم ممیای من توست
امروز من چو کیسه فردای من توست
از يك حساب قالب دریای من توست
تا او بخاست جای توو جای من توست


صحيفه ٧١
غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف التاء

پیش چشمم که نور عرفان نیست
شمع را گر بفکر خویش سر است
بید از قید اختیار گذشت
ترکستان طینتیم همه
ناخن از طیش نیاساید
سجده را مفت غایت شمرید
شرم دار از طلب که رزق خلق
گر بود آسمان نمایان نیست
تا کف پاش جز گریبان نیست
جنس بازار عنین ارزان نیست
چشم از خود بپوش مژگان نیست
جمع گردیدن دل امکان نیست
جبهه سائی کف پشیمان نیست
سیل هست ار كفردی نان نیست
عمرها شد دمیده اند افاق
قطعه خیال دور مباش
بر فلك هم نخست دوش هلال
ما مزی خضر وادی ادب است
خجالتی چیده اید بر چشید
کام عیش از صفای دل طلبید
كه بخودرای طمع که نان خسان
بی لباسی هنوز عریان نیست
گل چه دارد کزین گلستان نیست
تا توان کشیدن آسان نیست
پی خوابیده جز بدامان نیست
خودفروشان زمانه دکان نیست
خانه آتش زدن چراغان نیست
مضم نا کشته باب دندان نیست
( بیدل ) امروز در مسلخمان همه چیز است ليك ايمان نیست

بی شكست از پرده سازم نوائی برنخاست
اشك بینم چه تهابم ردّ دامان گرفت
جز نفس در ماتم دل هیچکس دستی نسود
عجز وطاقت جوهر كيفيت يكدیگر اند
ساز ما عاجز نوابان دست و هم سوده بود
جلوه در کاراست اما جرأت نظاره کو
ناامیدی داشتم دست دعائی برنخاست
جز همان چاك گریبان رهنمائی برنخاست
بر چراغ کشته غیر از دودهائی برنخاست
پر کز انجا بست اگر دست کمالی برنخاست
عمر در شغل تأسف رفت و وایی برنخاست
از بساط عجز ما مژگان عصائی برنخاست
سخت بيماريست نقش وحشت عنقائيم
هر کجا خود میرود محمل بدوش حسرت است
قطع او هام تعلق آنقدر مشکل نبود
دیگر از یاران این محفل چه باید داشت چشم
خاك شد امید پیش از نقش بستنهای ما
در زمین آرزو (بیدل) املها كاشتم
جستجوها خاك شد گردی زجائی برنخاست
گرد ماوامانده کان هر بی هوائی برنخاست
آه از دل ناله تیغ آزمائی بر نخاست
صد جفا دیدم وزینها مرحباثی برنخاست
شعله ناکشته داغ از هیچ جائی برنخاست
ليك غير از حسرت نشوونماثی برنخاست

بیقراریهای چرخ از دست بکرفتاری است
از خراج ما چه میپرسی که چون ریك روان
آبرو خواهی مقیم آستان خویش باش
دست همت آستین میکردد از خالی شدن
غیر تیغ او که بر دارد سر افتاده کان
خاك را آسودگی از پهلوی همواری است
خانمانمون آب از نالیدن جاری است
اشك را از دیده بیرون نهادن خواری است
سرنگونی دردریا از خجلت ناداری است
خفته كار اصبح روشن مندل بیداری است
پست غیراز سوختن مید مذلت پیشه كان
کز ز دست ما نیاید هیچ چائی میکشم
پر فشانی نیست ممکن بیدل تصویر را
شحله خاکستر شود تا کوره چشمی بهم
بگذر از فکر خرد (بیدل) که در بزم وصال
خاررا در وصل آتش پیرهن کلناری است
ناله بلبل درین کاشن کل پیکاری است
زخمی تیغ تحسير از طبیدن عاری است
یکمژه آسودگی انجام صد دشواری است
گردش آئین موزه گون ناف شب زنده داری است

بی کدورت نیست هرجا محرمی با دلبیست
شوق حیرانم چه میخواهد که در چشم ترم
شطه بار آنرا بخاکستر قناعت کردن است
حسرت دلرا علاج از نشه دیدار پرس
عقل را در ضبط مجنون آب میکردد نفس
قدردان بحر گوهر خیز غواص است بس
زنده کانی همجيه باشد زحمت آب و کلبیست
جنبش مژکان لب حسرت نوای بسایلبیست
هر کجا عشقیست دهقان سوختن هم حاصلبیست
خانه آئینه فتاش از روی مشکلبیست
عشق میخندد که اینجا رفتن از خود محملبیست
درد میداند که در هر قطره خونم دلبیست
آنچه از نقش دویر آرام امکان میدمد
لاله زارو شبنمستان محبت دیده ایم
چشم تا بر هم زنم نقش سجودت بسته ام
مقصد آرام است ای کوشش مکن آزار ما
از هجوم جلوه آخر بر در حیرت زدیم
( بیدل) از اظهار مطلب خون استغنا مریز
شك كلفت مهدنا خون حسرت بسمليست
محو هر اشکی نکاهی زیر هر داغی دلبیست
اشك بتابم سرا پام جبين ما يلبیست
بی دماغی طالب را جاده هم سر منزلبیست
حس چون طوفان کند آئينه کشتی ساحلبیست
آبرو چون موج پیدا کرد تیغ قا تلبیست

بی نقابار من مجنون در افشان پشت دست
چشم دریا دار هر جامی کشاید دام حرص
دغل در کار جهان کم کن که مانند هلال
چشم وا کردن درین محفل شکون خوش نداشت
طينت تسلیم خوبان نیست باب انقلاب
بی جمالت هر کجا بستیم احرام جنون
چون سير ساحل من موج عریان پشت دست
می تپد ريك كفكول كمایان پشت دست
میشود از ناخنت آخر نمایان پشت دست
خود بسرزد پای شمع آخرز مژکان پشت دست
هست در پشت نكاینه بخوبان پشت دست
باز کشتیم از ندامت کل بدامان پشت دست
بار مردونی بقدر دستگاه قدرت است
خاك كردم کوهسار بسو محبت نیم برون
معنی اقبال و ادبار جهان فهمیده پست
از مکافات عمل غافل نباید زیستن
دیده حق بین بوهم غیر میپوشی چرا
در قیاس حاجت استغنای ما محجوب ماند
برنمیدارد بغیر از زحم دندان پشت دست
چون شکین نتوان زدن بربام آسمان پشت دست
با وجود گنج در دست است عریان پشت دست
ميرسد از پشت دست آخر بدندان پشت دست
پنجه بالم میزنی ای خانه ویران پشت دست
کف کشود و از نظرها کرد پنهان پشت دست
( بیدل ) از خودرنك و بوی اعتبار افتاده ام
همچو کل حایم بدامن تا گریبان پشت دست

پیوستگی بحق زود عالم بریدن است
پرواز سایه جز سر بام مهر نیست
تاريك بختی از ره پام نیست
تا حرص آب و دانه بدامت نمیکشد
امشب زسکه هرزه زبانست شمع آه
ما را برنك شمع در عاقبت زدن
دیدار دوست هستی خود را ندیدن است
از خود رمیدن تو بحق آرمیدن است
صبح مراد ما که کاش تا دمیدن است
عنقا صفت طواف قناعت خزیدن است
کارم چو کاغز تا بسحر لب گزیدن است
از چشم خود همین دو سه اشکی چکیدن است
آزاده کی کزوست مباهات عافیت
چون موج کوشش نفس ما درین محیط
وهم چه دیده و اکنی از خویش رفته کیر
کر بو الهوس بزم خموشان نفس کشد
آرام در طریقت ما نیست غیر مرك
سعی قدم بکجا و طریق فنا کجا
دل را ز حکم حرص و هوا وا خریدن است
رخت شکست خویش بساحل کشیدن است
افسانه وار دیدن عالم شنیدن است
همچون خروس بی محلی سر بریدن است
هنگامه كرم وساز نفسها طپیدن است
(بیدل) بخنجر نفس این ره بریدن است

گر نمی خواهی زلاف بخت برسر ما نشست
برثریا منصب اقبال هر نا اهل نیست
آرمیدن در منهاج عاشقان عرض فناست
پیکرم اندر رو در راه امید از ضعف آه
آرو با عرض مطلب جمع نتوان ساختن
در کفن باقامت احرام قیامت صلت
بر خط تسلیم میباید چو نقش پا نشست
سرنگونی دید تا اقصا زدخش بالا نشست
شعله بیتوقت مارفت از خود تانشست
این غبار آخر بدور بی عصائیها نشست
دست حاجت تا بلندی کرد استغنا نشست
کز تواضع می نخواهد فتنه ات از پا نشست
مقتدار از وضع ادب تا آبرو حاصل کنی
بر جبين بحر نقش موج کی ماند نهان
از گران جانی اسیران فلك را چاره نیست
تقلای این گلستان همه نخل شمع بود
صرف جستجوی خود کردیم عمر اما چه سود
( بیدل ) از برق تمایش سرا پا آتشم
چون بخود پیچید کوهر در دل دریا نشست
گرد بیقاتی چو رنك آخر بروی مانشست
صافها شد درد تا در دامن مینا نشست
هر که امشب قامتي آراست تا فردا نشست
هستی ماهم بروز شهرت عنقا نشست
داغ شد هر کس به پهلوی من شیدا نشست