صحیفه ۱۲۵
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الثاء

خوار پست بهر كنج منش ارز است و ران بحث
بر خاك فتاد نيم چو گرد بکمان بحث
کوپائی که آئینه من است از لب حیرت
حیف است شوم جوهر روشن گهران بحث
با کین چقدر غفت دل میکند اینجا
گر حرف به ونيك كند کوه گران بحث
با پیشه چرا چیره شود کابل رو بند
با مرشده قامت مکن ای تازه جوان بحث
جانم کده علم شهر مدرسه تا کجاست
انصاف نخون غوطه‌زن و چدکنیان بحث
کر مخبر وی ساز کند هرزه درائی
بگذار که چون شعله بمیرد بهمان بحث
آن کیست که گردد طرف مولوی امروز
يك تيغ زبان داردو صد نوك سنان بحث
از جوش غبار من و ما عرصه امکان
بحریست که چیده است کران تا بكران بحث
دل شکوه آن حلقه گیسو نپسندد
هر چند کند آینه با آینه دان بحث
با خصم دم تیغ بود حجت مردان
زن شو هر مردی که کند همچو زنان بحث
بیدار شد از ناله من غفلت انصاف
کر ماند بحیرت ورق خواب گران بحث
جمعیت گوهر نکند زحمت امواج
(بیدل) بخموشان نکند اهل زمان بحث

ره مقصد که کم است درین مخیال میسپری عبث
تو بهیچ شعبه نمیرسی چه نشسته میگذری عبث
زفسانه سازی این و آن که رسد بمعنی بی نشان
نشکسته بال و پر چنان بهوای او بپری عبث
چمن صفا و کدورتي بي جام معني و صورتي
همه دل بخيال خود که توئی همن قدری عبث
ز زبان شمع جيانکن خطیست عبرت انجمن
که درین ستمکده مار پا نکشیده گل ببری عبث
هوس جهان تسلى سر و برك حرص و تعلقی
چو يقين ذره در امتحان بغرور پیری عبث
نكميت بخود چوشرار صد مخمخت همه دارد
دل شیشه کر بصفا رسد غمد وهم بری عبث
چو هوا ز کسوت غضمی نه نشسته نه فراهی
چقدر ستمكش مبهى كه حسين نما و زی عبث
نه حقیقت تو بقین نشان نه مجازت آینه گمان
چه تشخصی چه تعینی که خودی غلط دکری عبث
بوا مکش چوسحر نفس بخیافسون هوس میدم
عسس عدم عدمی عدم زعدم چه پرده دری عبث
بحجر زتنك حقیقت که چو حرف (بیدل) بی زبان
بسطر مد و بکوشها ز فسانه در بدری عبث

توان برد برآينه مازنگ حدوث
شعله ماشت قدم آمده در سنك حدوث
نیست تمهید خزان در چمن ماهر امروز
بر قدیم است زهم ریختن رنك حدوث
سیر ما در پر اوهام بهشت است اینجا
همه طاوُس خياليم ز نيرنگ حدوث
بحر و آسود کی امواج و طپش فرسائی
اينك آينه صفح قدم و چنك حدوث
ور و ناقوس نوا كعبه و لبيك صمدا
رشته بسته است نفس اینهمه در چنگ حدوث
می سزد هر نفسم پای نفس بوسیدن
کز ادیکاه قدم میرسد این لنك حدوث
صبح تا دم زند از خویش برون می آید
بدریدن نرسد پیرهن تنك حدوث
دو جهان جلوه زآغوش تخیل جوشید
چقدر آینه دارد اثر تنك حدوث
عذر بی حاصلی ما عرق می خواهد
تاخجالت نکشی آب شو از ننك حدوث
عیب عیباست شباهت چه خیال است اینجا
(بیدل) از ساز قدم نشنوی آهنگ حدوث

(رديف الجيم)

احتیاط نگاهی درین سراغ مپنج
که عالمی نشاط است و عالمی در رنج
یکیست شاه گدا در طری پیاده فقیـر
چه مهرها که ندارد بساط این شطرنج
بين بقدر تعلق قدرت استاد
که باعت زد خیالت بيك چهار و دور پنج
نظر ببند و دروزی ازین خیال بساط
غنيست است با شا بساط نازنج
شکر نعمت حق آب ده به تیغ زبان
جواهر صدف دل سیاه هرزه مسنج
بغیر ذکر حق از هیچه دم زنی ننك است
سواد ورح فطرت ز انفصال شکنج
بهار جان طلبي از غبار جسم برآ
که دانه را بدل خاک نیست غیر از رنج
ازین جبهه که مجمت غبار خودبینی است
سفیدی بکف خاک و غافلی از کنج
غرور فریب خیال از جهان عجز وعرور
حصر بقاء مقـام و کنج فقر سرنج
ز دستگاه مه و آفتاب عبرت گیر
که داغ سینه فلك دارد این دو تا نارنج
فقر چاره محال است اهل عرفان را
نهاده سر بغربان کشیده بافته کنج
بهر دیار که باشی بجستجو میباش
بده روم و هند و خراسان چه زابل و مار کنج
بخدمت عقلا چون ادب مشو غافل
چو عقل باش گریزان ز مردم خود سنج
مدان رقابت نادان کز دل شکسته شوع
بمکشئه ساز و مکن اختیار این قولنج
دماغ پختن هوس ترش روئیست
شکست رنگی و یا حواله كن بترنج
مدام بر اثر راستی چو رخ مینماز
بپای فرزین کج کج مرو درین شطرنج
جوان و پیر همه قلعه سنج ناو مقند
درین بساط نه مینا نه فاش است و نه سنج
برون میدان زخستان قدرت بی کیف
اگر دماغ شر ابست و گر تخیل رنج
زهی حکیم که آراست زلف خوبان را
بفوطه دل عشاق و طاقهای شکنج
بفضل کره خط طبع حق رستان را
زبان شکر گذار و دل محبت سنج
صدفی که آینه واعطنی دل دریاست
ز شکر نعمت او کشته مخزن گهر

بسکه خورده ام بخم زلف یار پیچ
طومار ناله‌ام همه جا رفته مار پیچ
زال فلك طلسم امل خیز هستم
بسته است چون کلاوه چندین هزار پیچ
ای غافل از خجالت صیادی هوس
رو عنکبوت وار هوا را بتار پیچ
پیش از تو ذوق خانه کی داشت کوهکن
چندی تو هم چو ناله درین کوهسار پیچ
امید در قلمرو بی حاصلی رساست
از هرچه هست بکمل و در انتظار پیچ
رنج جهان بهمت مردانه راحت است
گر بار میکشی کمرت استوار پیچ
ز یکجهتان امل ده پیری چه میتپی
دستار صبح به که بود اختصار پیچ
افسرده گیر شعله مو هوی نفس
دود دلی که نیست بندم شرار پیچ
موجيكه صرف کار گهر گشت کوهی است
سرتا بپای خود بسرپای یار پیچ
صد خواب کز نشئه ضبط حواس است
برخویش غنچه کرد و طاق بهار پیچ
( بیدل) مباش منفعل جهد نارسا
این يك نفس عنان زده اختیار پیچ

حیرت آب شو ای غافل از خمیدن موج
که خود سری چقدر گشته از گردن موج
درین محیط که دارد اقامت آرائی
کشیده است هجوم شکست دامن موج
همان زچنك هوس داستان کمر و رنج بحر
هواست باعث شمشیر بر کشیدن موج
بمغز ساز وطرب کن بکدر محیط نیاز
شکستگیست لباس حریر وتن موج
عبار شکوه ر روشندلان نمی جوشد
در آب چشمه آئینه چیست شیون موج
نگرد الفت مژگان علاج وحشت اشك
خشت خس که تواند گرفت دامن موج


صحيفة * ١٢٦ *
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
* حرف الجيم *

سراغ عمر زكردم نفس كرديم محيط بود تحير عنان رفتن موج
مرا بذكر لبت كرد غنچه گرداب نفس نفس بلب بحر بوسه دادن موج
زبیقراری ما فارغ است خاطر یار دله كهر چه خبر دارد از طپيدن موج
ببحر عشق كرا تاب گردن افرازیست همین شکستکی هست پیش بردن موج
ز بیدلان مشو ایمن که ابراء حباب بيك نفس گذرد از هزار جوشن موج
توان بضبط نفس معنى دل انشا كرد حباب شيشه تهیست در شكستن موج

چو کوهر ازدم تسلیم کن سپرز بیدل ) درین محیط که تیغ است سرکشیدن موج

نماز بیدلتی بکوشم خواند افسون احتیاج روز اول چون دلم خواهد در خون احتیاج
نغمه قانون این محفل صلای جودکیست عالمی را از عدم آورد بیرون احتیاج
حسن و عشقی نیست جز اقبال وادبار ظهور لیلی این بزم استغناست مجنون احتیاج
ناشد خاكستر از آتش سیاهی کم نشد تیره بختیها حیا هم کرد صابون احتیاج
صید نيرنك توهم را چه هستی کو عدم پیش ازین خونم غنا میخورد اکنون احتیاج
در خور جاهست ابرام فضولهای طبع سیم وزر چون بیش شد میکردد افزون احتیاج
بالتپان کرچنین حرص كداطبعت خوش است بایدت زیر زمین بردن غارون احتیاج
كزلب از اظهار بندی اشك مژگان میدرد تا کجا باید نهفت این ناله مضمون احتیاج
صبح این ویرانه با آن بی تعلقی زیستن میدهد ازيك نفس هستی بگردون احتیاج
عرس مطلب زمی کفتار انشا میکند غرف ناموزون مارا كرد موزون احتیاج

هیچ و اهل در (بیدل) بی نفس باشی خوش است کایت درشته ات رساز كردون احتیاج

جان هیچ وجسد هیچ نفس هیچ و بقا هیچ ای هستی تو ننگ عدم تا بکجا هیچ
دیدی عدم هستی و چیدی الم دهر با این همه عزت ندمید از تو حیا هیچ
مستقبل اوهام چه مقدار جنون داشت رفتیم و نكردیم نكاهی بقفا هیچ
آئینه امكان هوس آباد خیال است تمثال جنون كز نكند زنك وصا هیچ
زنهار حذر کن زفسونكاری اقبال جز بستن دستت نكشاید زحنا هيج
خلقیست نمودار درین عرصه موهوم مردی وزنی باخته چون خواجه سرا هیچ
پروانه این مایده هم چند طپیدیم جز حرص نچیدیم چوكشكول كدا هيچ
تاچند كشد چاره عریانی مارا كردون که ندارد بجزاین كهنه ردا هیچ
منزل عدم و جاده نفس ما همه رهرو زاغ عبثی میكشد این قافله با هیچ
( بيدل ) اثر ایمنت مرو رك تاك محقق معنای غلط و فكر رسا هیچ

در لاف حلقه را مزن بتراشهای سدان کج كه مياد خنده نما شود لب دعویت ز زبان کج
زغرور دعوی سروری بفلك رسيدست سري سر تیغ اکر بدر آوری نه خم است پیش فسان كج
ز غبار جاده معصیت نشدم محرم عافیت بكجاست منزل غافلی كه فتد براه روان كج
دل و دست باخته طاقتم سرو پای کشده همتم قلم شکسته کجا برد رقم حرف به نشان کج
ستم است بر خط مسطر از خم و پیچ لغزش خامها ره راست رفتم گهی شکی زشبی عنان کج
بصلاح طینت منقلب فتوی زبان زده هوس كه چوجنس های دکر کسی نخرد کمی زدکان کج
سر خوان نعمت عافیت لتمکیست حرف ملایمش تو اکر ازین مزه غافلی غم لقمه خور بدهان کج
خلل طبیعت راستان نشود کتبا کشن آسمان ز خدنك جوهر راستی نبرد تلاش كمان کج
من ( بیدل ) از طرف ادب نگزیده ام ره داعیی كه زلغزش آینه را شود قدمم يقين بکمان کج

عمریست سرشکی تود از دیده ترموج این بحر نهان کرد در آغوش گهر موج
تحريك نفس آفت دلهای خموشت بر کفتی ما اره بود جنبش هر موج
ماتا تو مانه را سهل نگیرد در دیده دریاست همان تار نظر موج
سر مایه لاف من و ما كرد شكستت جز عجز ندارد پر پرواز دكر موج
پیداست که در وصل هم آسودگی نیست پیموده بدریا تپد دست بسر موج
فریاد فنا کیر چه آفاق و چه اشیا يك جوش گداز است اكر بحرو اكر موج
آگاه قدم میل حدوثش چه خیال است كز محرم دریا شده باشی منكر موج
ما را طپش دل نرساند بجائی پیداست كه یكقطره زند تا بچدر موج
تا برسر خاكستر هستی نه نشینم چون شمع مجلابی ازین اشك شرر موج
مشکل كه نفس بادل ما بوس نلرزد دارد ز حباب آئینه در پیش نظر موج

( بیدل ) دم اظهار حیا پیشه خموشيست از خشك لبی چاره ندارد بكه موج

عمریست که در حسرت آن لعل گهر موج دل میزندم رمزه از خون جگر موج
كرشوخی زلفت فكند سایه بدریا از آب روان دسته كند سنبل ترموج
در حسرت آن طره شبكون تجلی بست كز چاك دلی شانه زند فیض سحر موج
آنجا كه كند جلوه ات ایجاد تحیر در جوهر آئينه زند سعی نظر موج
مشكل كه برد ره بذات ناله عاشق در طبع گهر ریشه دواند چقدر موج
بی مطلبی آئینه آرام تقصهاست دارد زصفا جامه احرام گهر موج
مطرب نفست زمرمه لعلی كه دارد در ناله نی میزند امروز شکر موج
وحشت مده از دست بافسانه راحت زین بحر کسی صرفه نبرده است مگر موج
آفت هوس غیری وغافل که درین بحر برزورق آسایش خویش است خطر موج
از خلوت دل شوخی اوهام برون نیست در بحر شکست است بروبال سفر موج
فریاد که جز حسرت ازین ورطه نبردیم تاچند زند دامن دریا بثمر موج
(بیدل) كرم از طینت ممسك نتوان خواست چون بحر بساحل نتراود ز گهر موج

عنقا سرو برگیم مپرس از فقرا هیچ نام همه افسانه ندارد و ما هیچ
زردیم و خم است چه كفتی چه شنیدن طوفان صدائیم درین سازو صدا هیچ
نيركسر آفاق بك آغوش عدم داشت جز هیج نگنجید درین تنك فضا هیچ
زینکسوت عبرت که معمای حبابست آخر نكشودیم نجز بند قبا هیچ
دی قطره من در طلب بحر جنون کرد کفتند برین مایه رو پوچ بيا هيچ
مارا چه خیال است بآن جلوه رسیدن او هستی و ما نیستی او جمله و ما هیچ
یارب بجه سرمایه كنم دامن نازش دستم كه ندارد بصد امید دعا هیچ
چون صفر نه با نقطه ام اجابت نه با خط ناموس حساب عدمم در همه جا هیچ
موهومی من چون دهنش نام ندارد کز از تو بپرسند بکو نام خدا هیچ
ایم زحجالت چه غرور و چه تعیین ( بیدل ) مطلب جز عرق از شخص حیا هیچ


صحیفه ۱۲۷
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف المیم

باعم و خالد وعده که انتظار و هیچ
آئینه دار فرصت نظارۀ که نیست
هنگامه نشاط مکرر که دیده است
ای صفر اعتبار خیال جهان پوچ
گفتم چو شمع سوختم راعلاج چیست
نامرضی نمانده شود آشکار وهیچ
بوده است چون شرر دم بیک داد جار و هیچ
بلبل نواله کن بامید بهار و هیچ
شرمی زخود شماری چندین هزار و هیچ
دل گفت داغ یاس فقیرت شمارو هیچ
خمیازه ساغرم درین انجمن چو صبح
عالم تأملیست زرعل دهان یار
دیگر صدای تیشه فرهاد برنخاست
چندین غرور بشکنی امتحان تست
باید کشید یکدودم از شاهد هوس
عمریست میکشیم و بال خمار و هیچ
پیمان و گفتگوی عدم آشکار و هیچ
این کوهسار داشت همان یکشرار و هیچ
کزسودی احتراز نما اختیارو هیچ
چون احتلام خجلت بوس و کنار و هیچ
( بیدل ) بساز و ناز جهان غنچه وار فقر دارد همین قدر که تو داری بکار و هیچ

مباد چشمه شوقم عمیا ندرون موج
ادب ز طینت سر کش مجو بآسانی
ز خویش رفته اندیشه کناری هست
زبان بکام کشیدن فسون محنت داشت
نفس مسوز بضبط عنان وحشت عمر
چو اشک عرض گهر دیده ام بدامن موج
خمیده است بچندین شکست گردن موج
بفصل کشاده زدریا برون دمیدن موج
دمید قطره ما کوهی از شکستن موج
نیاز برق زخرد رفتنیست خرمن موج
جهان زوحشت من رنك امن مینازد
گشاد کار گهر سخت مشکل است انجا
فسادها به تحمل صلاح می گردد
چو عجز دست به رشته هوس زده ایم
دماغ سیر محیط من آب شد یارب
محیط بسمل پاس است از طپیدن موج
بزیده میدهد از چنك بحر ناخن موج
سبوزد تیغ کشیده است آرمیدن موج
کشیده ایم شکن زور است دامن موج
خط شکسته دمد از بیاض گردن موج
خوش (بیدل) اگر راحت آرزو داری که هست کم نفسی مانع طپیدن موج

ردیف الحاء

کزت هواست که حاصل کنی ز دهر فلاح
غبار ما ومن از صفحهٔ خیال بشوی
مجار طبع مخالف نخست کوسه طلاق
خرابه جسدی مرکز کار و شك است
بغیر معنی دل نیست هیچ جا مفهوم
دمیده است ززخم تو صبح این گلشن
زعشق شکوه مکن کز دلت زدود نهوست
ز گفتگو زیان نفس مشو مایل
خزف ستائی و گوهر فروشی ای غافل
بهیچ در نتوان آبروی معنی ریخت
قدم برون منه از جاده سداد و صلاح
چه سود شستن تحریر مشق از الواح
عروس عافیت آنگه طلب بقید نکاح
گشـــاد باب یقینی بعالم ار واح
تو خواه درس رقوم وحی گیر و خواه صراح
بگردش است زرنك تو ساز این اقداح
چو زخم نبود مرهم کجا نهد جراح
ذخیره است باندازهٔ سکوت رباح
یکی تمیز نما از هلیله تا تفاح
که بسته اند بر امید راه استفتاح
اگرچه تیره بساط است وادی امکان
بترك لهو بكو كز صفای دل خواهی
به پیچ پای تردد بدامن تسلیم
ببزم قدس دراور حمامه ملکوت
هوس مکن زگلستان دهر رنگ نشاط
ز ذوق نسیان بافت جز تردد مرك
سراسر چمن دهر عشق می جوشد
سخن بهانه دردی عقل را غواص
خوش آنکه زورق خود را کنی بساحل امن
اگر زبان بسخن آشنا کنی زنهار
چو با شعره نهمی نیست حاجت مصباح
كذرك آئینه فطرت است سعی متیاح
بسعی فکر در اقلیم راز شو سیاح
خروش نغمه یاهو شنو مساو صباح
طمع مدار زدوران چرخ سافرداح
قماشت ساحل این بحر و ما ومن سباح
زهی خرد که نفهمی باین همه ایضاح
نفس چه باشد کشتی عمر را ملاح
مخالف است درین بحر بی کرانه ریاح
بر آستان تهی باش بی سخن مداح
بصد عریق سرور زبان ز مین که هست طعنه او مهر ذات را بطاح

از کواکب گل فشاند چرخ در دامان صبح
نور صاحب رونق از گرد کساد ظلمت است
دستگاه نازم از سی جنون آماده است
نقشوی سر مایهٔ ناموسگاه و حشرم
آنچه آثارش فنا باشد زانجامش مپرس
نسخه شدم که از بر جستگیهای خیال
آفتاب آئینه کارد دوره جولان صبح
کافر شب از کواکب ها غزه کرد ایمان صبح
دارم از چاک گریبان نسخه طوفان صبح
میتوان داد از شکست رنگ من تاوان صبح
میتوان طومار امکان خواند از عنوان صبح
مقطعم برتر گذشت از مطلع دیوان صبح
باطن ویران فروغ آباد چندین آگهیست
گه خاموشی نفس آئینه دل میشود
غنچه این آخر از چاک دلم گل کرده نیست
محو انجام دماغ سیر آفاقم کجاست
چند باید بود در عبرت سرای روز کار
مرك اهل سوز باشد حرف سرد ناهمان
فیض دارد گوهری از کنج بی پایان صبح
سود خود شید است هر جا گل کند نقصان صبح
سایه چشم سفیدی هست برکتمان صبح
بی فروغ شمع کم دوزد نظر حیران صبح
تهمت آلود نفس چون پیکر بیجان صبح
شمع رفتیم است (بیدل) جنبش دامان صبح

الم چو دکمه ریخت ز خنده نقاب صبح
غیر از خیال نیغ تو گردن نچید دوخت
از چشم نوخطان بحیا مید مد نگاه
رفتیم و هیچ جا نرسیدیم وای عمر
هستیست باز خاطر از خویش رفتنم
در عرص هستیم عرق شرم خون گریست
چندین بهار رنگ شکست از شراب صبح
چیز را چو کوه کرائست خواب صبح
گرمی بجوشد آنقدر از آفتاب صبح
گم شد بشبنم عرق آخر شتاب صبح
صد کوه بسته ام ز نفس در رکاب صبح
شویم زری کلید زموج سراب صبح
از دم ما و لمعه تیغ تو دید نیست
از چاک دل ره بخیال تو برده ایم
جمعیت حواس به پیری طمع مدار
چون سایه ام سیاهی دل داغ کرده است
بیداریم بخواب دگر ناز میکند
( بیدل ) زسیر گلشن امکان گذشته ایم
خمیازه کاری لب مخمور و آب صبح
جز آفتاب چهره ندارد نقاب صبح
شیرازه نفس چکد با کتاب صبح
شبها گذشت و من نگشودم نقاب صبح
باشیده اند بررخ شمع گلاب صبح
يك خنده پیش نیست گل انتخاب صبح

بازم از فیض جنون آماده شد سامان صبح
فتح باب فیض در رفع توهم خفته است
اینقدر خون شهیدان دردم شمشیر تست
نیستی روزی خوان عمر کم فرصت کجاست
نظم شبنم ریشه عبرت درین گلشن دواند
ترک غفلت شاهد اقبال فیض ماپس است
حسن از هر لاله عاشق نقاب میدرد
میدهد چاک گریبان در کفم دامان صبح
از شکست رنگ شب وا میدود مژکان صبح
یا شفق دارد بکف سررشته دامان صبح
همچو شبنم دست میشویدز خون مهمان صبح
خنده تو ام میدمد باربش دندان صبح
چشم اگر از خواب واشد نیست جزدوهان صبح
نیگلی ربط نفس ای بلبل از افغان صبح
از گداز پیکرم تعمیر امکان کرده اند
در جنون وضع گریبانم تماشا کرده یست
ما بغفلت قانعیم اما زبس کم فرصتی
تا نگردد کاسه ات پرخون برنگ آفتاب
تابکی خواهد هوس کرد خیال انگیختن
هر کجا عرض نفس باشد جنس باد بود
تخم اشکی میفشاند آه و از خود میرود
آسمان دودیست از خاکستر نامان صبح
همچو زخم دل نمک دارد لب خندان صبح
شام ماهم میزند پیمانه دوران صبح
آسمان مشکل که در چشمت گذارد نان صبح
در نفس رفته است فرصت عرصه جولان صبح
غیر واچیدن چه دارد چیدن دکان صبح
دیر شبنم نیست (بیدل) زاد همراهان صبح


حرف الحاء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحيفه ۱۲۸
بى پرده است جلوه ز طرف نقاب صبح تا کی روی چوديده انجم بخواب صبح اهل صفا ز زخم كل فيض چيده اند پیران چاك سينه مندان فتحباب صبح
پیری رسید مغفرت آماده شو كه يست غير از كف دعا ورق در كتاب صبح از وحشت نفس نتوان جز غبار چید رنگ شکسته تو بس است انتخاب صبح
جرم جوان به پیر بخشنند روز حشر شويند نامه سيه شب بآب صبح این دشت يكقدم زغبار نفس پر است حسرت کشیده است چو مو طناب صبح
با چشم خشك چشم زفيض سحر مدار اشك است روئنگیا دهد شیر باب صبح نتوان گره زدن بسر رشته نفس پیداست رنك اين مثل از پیچ و تاب صبح
تامیک داری از نفس وا پسین طلب فرصت درنك بسته بدوش شتاب صبح حاصل زعمر يك دم آگاهی است و بس چون پنبه شد زكوش نماند حجاب صبح
کو مشتری که جنس خروشی برا وریم داریم از قماش نفس جمله باب صبح تا بوی از قلمرو تحقیق وا کشیم (بیدل) دوانده ایم نفس در رکاب صبح

خجلم ز حسرت پیری که ز چشم تر نکشد قدح ستم است داغ خمار شب بدم سحر نکشد قدح
ز شرار نا نمیده آتشم تپ و تاب عشرت میکشی كه طربست مزه دستی کسی ایقدر نکشد قدح
ندميد يك كل ازین چمن که ندید عبرت دل شکن بكجاست فال طرب زدن که بدرد سر نکشد قدح
ز فضای عالم رنگ و بوار ثبات طرب مجو كه درین چمن زمی وفا کل بخمیکر نکشد قدح
زغنا وفقر هوس كشان بخراب باده فسون مخوان که بخرق و صوت برهمن غم خط شون نکشد قدح
بچمن زسایه سرو او ندیمید کردن شیشه كه چو طوق قمری از انجمن بهوائی پر نکشد قدح
بخیال چشم تو میکشم ز هزار جاده رنگ می فز مصور تو كمت چا كشد ا كزنيشكرد قدح
بسوای عافیت اند کی بدر آر دعوی نیستی كه ترا ز حوسه دشمنی چو شراب در نکشد قدح
زشراب محتسبل كر وفر همه راست شور و شر د کر تودماغ تازه کن آنقدر که بفقر خر نکشد قدح
بخط چوحمت عیدکشان زده حلقه بدر مشرقی که چو حلقه گره خون شود بدرد گرنکشد قدح
نرسد زود این آن بوقار مشرب ( بیدلی ) که دماغ عالم موج و كف زمی كهر نکشد قدح

خلق از پهلوی قادرت قصر و ایوان كرد طرح ما ضعيفان طرح كردیم آنچه نتوان کرد طرح سر بزانوی دل از بیدستگاهی خفته ایم جامه هر باقی ما این گریبان کرد طرح
نی تعناق عالمی دامان دشت ناز داشت آرزوی خان و مان پرداز زندان کردطرح تا کجا از طبع سر کش باید این زیستن چون کمان این چنگجومرغانه میدان کردطرح
تا نکردد چون نفس نی انقطاع زند گی سودن دستيكه طبع ناپشیان کرد طرح سحر دل کوی است مشت و و ندانهای در دکش گندم بسیار و هم خود را بآمان کرد طرح
آسمان با شور دلها نسبت کهسار داشت شیشه هم جا بسنك آمد نیستان کردطرح نی تصنع جامه تقواش آفات زمان خواست طوفان نقشد مد رفت دامان کرد طرح
مایه ما ساز وبرك چشم پوشیدن نداشت بوریا خوانده پهلوی که مژکان کرد طرح هیچکس در چار دیوار جسد آسوده نیست یارب این منزل که با این خانه ویران کرد طرح
دل نشین ما نشد (بیدل) ازین طاق وسرا جزهمین نقشی کف دستیك دندان کرد طرح

دل فتح و دست و فتح و نظر فتح و کار فتح كنجوش هر نفس زدنت صد هزار فتح دست نیازوی نسب سرکشی قوی تیغ ترا همین حسب ذو الفقار فتح
يك غنچه غير كل نتوان یافت تا ابد در کلشنی که کرد خطش آبیار فتح کردن چو زخم کینه کند چار پاره اش كر بادل عدوی تو سازد دو چار فتح
هرجا بعزم رزم بیاد اراده ات مژگان کشودنی نکند انتظار فتح يارب چو آفتاب بسر جا قدم زنی کرد رهت چو صبح کند آشکار فتح
چندانکه چشم کار کند كل دیمده گیر چون آسمان گرفته جهان در کنار فتح آغوش خرمی چقدر باز کرده تا قاف از تو باغ كل است ای بهار فتح
بگذر اگر رسد بزبان نام نصرت هشتاد و هشت جاسزد آرد شمار فتح نا حشر ای سحاب جبین ساز ( بیدلان ) بر مزرع اميد دو عالم بیار فتح

شبکه مستی ز عرق چیده سامان قدح ناز مستی بود گلیاز خرامان قدح محو آن کیفیم از ما بغفلت نگذری عالم آبیست بم چشم قربان قدح
هركجا در یاد چشمت گریه سر میکنیم میدویم از هرنم اشکی گریبان قدح در خراباتی که مستان طرف همت چیده اند ناهلك يك غنچه است از طاق نسیان قدح
فرصت اعجاز رك چشمی و از خود رفتنیست اینقدر هستی نمی ارزد بدوران قدح بوی رنگی پرده گرد سرش کردانده کیر باهمان پیانه زدن و ار است هیمان قدح
مشرب الصافی ما خجلت کش خیازه نیست لب نمی آید بهم از شکر احسان قدح چشم اگر می بندد امید که از دل قویست شیشه دارد گردنی در رهن تاوان قدح
كردك ازتنی و ابلاف آزادی بجاست تاز حشر است حیرتی ست و دامان قدح میکشان بر بی نوارند از بضاعت ها میرس میکشد واه عرق از شیشه عریان قدح
استعارات خیال چند بر هم بسته ایم عمرها شد میبرد عنقا بلمکان قدح فرصت مفت است (بیدل) چند غافل زیستن چشمکی دارد هوای نوکستان قدح

مکو طاق و سرائی کرده ام طرح دل عبرت منالی کرده ام طرح ز تسيريك لعلقها مسير سینه برای خود بلائی کرده ام طرح
به بیم تپید میاسدیم مید چوهستی خود نمائی کرده ام طرح نکارستان رنك انفعال است اگر چون و چرائی کرده ام طرح
زآثار بنائیدستهای طاقت همین دست دعائی کرده ام طرح شکست رنك باید جمع کردن که تصویر فنائى كرده ام طرح
چو صبحم تافتند طاق اوهام نفس واری هوائی کرده ام طرح سرا سر تازه کلزار خیالم خیابان رسائی کرده ام طرح
هوای وعده دیدار گرم است قیامت مدعائی کرده ام طرح ندارم شکوه قدر خویش اما نیاز افسون نوائی کرده ام طرح
چرا چون آبله برخود نبالم سری در زیر پائی کرده ام طرح تکلم ابریست منظوم فردوس برای خنده جانی کرده ام طرح
باین طارم متاز ای اوج اقبال که من يكپشت پای کرده ام طرح بيا ( بیدل ) که در کلزار معنی زمین دلکشائی كرده ام طرح

موی پیری بست برطبع حسد تخمیر صلح داد خون را باصفا آئینه دار شیر صلح آخر از وضع جنون عذره لايق خواستم کرد با عریانی ما خار دامن گیر صلح
زین تفنك وتير پرخاشیکه دارد جهل خلق نیست ممکنی تا نیازد در میان شمشیر صلح مطلب نایاب مارا دشمن آرام کرد با خموشی مشکل است از آه بی تاثیر صلح
بو محمل زن که میکردد درین دیر نفاق صلح از تعجیل جنك وجنك از تاخير صلح باقضا کو سر مخواهیداد تو پای کریز اختیاری نیست این آماج را با تیر صلح
عمر در ایچون شمع در هر باس كر و پودن است نیست هنگام دعا بی خجلت تدویر صلح عام شد رسم تعلق شرم آزادی کراست خلق را چون حلقه با هم داد این زنجیر صلح
در طلسم جمع اضد ادیکه بر هم خورده نیست آب میکردد ز خجلت گر نماید دیر صلح اعتبارات آنچهد دیدم کلفت اوهام است و پس جنك ضد خواب پریشان شد بيك تعبير صلح
روش از پیر خرد جستم طريق عافيت كفت اى غافل چو تقدی با تقدیر صلح كاش بو لك عالم موهوم درهم بشكند تنك شد ( بیدل ) بخيال لشكر تصوير صلح


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
نداشت دیده من پرتو تاب خنده صبح
نوشته اند دیوان دفتر نیرنگ
نشاط خسته دلان بین وسیر ماتم کن
بحال زخم دلم کس نسوخت غیراز داغ
بعیش نیم نفس کر کنی مباهی باش
درین چمن که امید نشاط نومیدیست
غبار رفته بیادم نفس شمار بقاست
زاشك داد چوشبنم جواب خنده صبح
بروز نامچه گل حساب خنده صبح
که هیچ گریه نیرزد بآب خنده صبح
جز آفتاب که باشد کباب خنده صبح
که میکشند زشبنم گلاب خنده صبح
زاشك باخته دارم سراب خنده صبح
بمن کنید عزیزان خطاب خنده صبح
تبسم گل زخم جگر نمك دارد
درین قلمر و وحشت کجاست فرصت عیش
چه جلوه ام که زفیض شکسته رنگی پاس
یقین شدم اشك از بهار عمر نماند
گمان مبر من و فرصت برستی آمال
بهار فیض کین انتظار رسوا نیست
رسید نشۀ پیری چه خانه ( بیدل )
قیامتیست جهان در نقاب خنده صبح
مگر کنی نفسی در ركاب خنده صبح
کشیده اند رویم نقاب خنده صبح
نجاست نقطه چند از کتاب خنده صبح
که شسته ام دو جهانرا بآب خنده صبح
زجیب پاره کشید آفتاب خنده صبح
بگریه زن قدحی از شراب خنده صبح
(ردیف الخاء)
بعرض واجب و ممکن وجود او برزخ
اگر نه ماده را شرع او کند پامال
زلطف او اثری هشت روضۀ جنت
زباغ لطفش اگر غنچه شود تبسم
کند زجیب فلق درهمی که در ره او
بپای حکم جهان گسترش در کاهش
بذوق مرهم خاك جناب او عمر یست
بجز حایت او مشکلی است اگر یابند
کسیکه نیست چنین سکي آستانه او
کداخت ناطقه از جرأت ستایش او
رسوخ همت اهل یقین از مرسخ
دهد زکشت جهان جای دانه مورو ملخ
زقهر او شرری هفت گلخن دوزخ
بروی برك گل افتد قسیم تر از رخ
مصدقش بهوای نثار کوید اخ
سر فکنده دماند زمانۀ سرشخ
که پاره کرده فلك زخم خویش را و سخ
زخون کشته هم آسود کی درین مسلخ
زمانه راست بحال ضلالتش آوخ
بآفتاب چه لافد وجود وهمی نغ
بهر کجا نبود مهر او مطرود
چونسبتت بجميل الشيم کینموش
درینت از صدف نطق آن محیط کمال
فلك فريضة سياره را بپوئه شب
بهر کجا که کند کرد تور مو کیلو
باوج همت شاهین عرش پروازش
بعالم اثر نشئه شفاعت اوست
عنایتش کند از ورطه بلا ورنه
زحق نعمت کمالش بعجز معترف اند
بس است ناطقه فطرت ذوی الافهام
بچشمه سارزبان آب نطق بند دغ
ترنح به فلك آويخته است از يك نخ
کز و صحایف آفاق راست زیب نسخ
دهند كداز و دمند از دم سحر منفخ
سیاه کفر چو ظلمت رمد بصد فرسخ
ز عجز نسرفلك برشکسته پر زملخ
چه کیمیای سعادت چه دعوت بشمخ
جهانیان همه صیدند و عرصه همه فخ
اگر چه خلق ازل تا ابد زنند زلخ
بقدر فهم برد قسمتی ازین مطبخ
و گرنه کیست برآید زعهده لفظش بغيز علم خداوند خالق اکبر
باز ازین کشت امل نوخط دلدار سرخ
آن بهار ناز دارد میل خونجستانه ام
بی گداز درد نتوان داد عرض تشنه
سعی ظالم در گزند خلق دارد عرض ناز
رنگها دارد فلك مغرور آرایش مباش
خون حسرت کشتگان در پرده نك حناست
خامه کز سطری زرفتن الفتش انشا کند
انچه من کز ناله خون آلود خواهد کرد گل
غنچه اش آمد برون از پردۀ زنگار سرخ
میتوان کردن چو بیدل در دو و دار سرخ
باده هم میگردد از خون خوردن بسیار سرخ
پیش پای نانگزده نیست روی خارسرخ
جامدات زین خم آبی آید برون هم بار سرخ
دامن قاتل بود دستیکه سازد یار سرخ
کرده از غیرت برنك شعله ام طومار سرخ
عندلیب ما چو طوطی میکند منقار سرخ
از فریب ترکی مخمور او غافل مباش
زین گلستان در کمین لاله زار دیگرم
قتل ارباب هوس را هل دل مکروه نیست
شوق خون شد كز جگر رنگی بدامان آوردیم
از گداز وهم هستی عشق ساغر میزند
پیکرم از ناتوانی يك رك كل خون نداشت
عاشقان را موج خون میباید از سر بگذرد
رنك و بویی هم اگر جو شد ز هستی مفت ماست
بی بلائی نیست رنك چهره بیمار سرخ
عالمى محوكل ومن داغ آن دستار سرخ
کز بخون گاو سازد برهمن زنار سرخ
ليك كواشکی که باشد يك چکیدن وارسرخ
آتش از خاشاك خود می میکشد رخسار سرخ
تادم تیغ تو میکردم پاکشده از سرخ
همچو گل از رنگشان دردی مکن دستار سرخ
کین لباس تیره نتوان ساختن بسیار سرخ
عاقبت رنگی ندارد در بهار اعتبار (بیدل) از درد است چشم اهل این گلزار سرخ
دم سرد بسته به پیش خود جقدر دماغ فسرده یخ
شده خلق آئینه دار دین بغرور فطرت عیب بین
بتسلى دل بیصفا نبری ز موعظه ما چرا
چه سبب شد آیته طلب که دمید این همه تاب و تب
ز فنون عالم عنکبوت املت تنیده بدام و بس
زقضا چه مژده شنیده که سرت بخته کشیده
کته کافت پیش و پس نه طپین چو ( بیدل ) بعبث
که بگرمی اشك آشنا سر واغلط از زدن یخ
سره يك ديده و رینت این که زحال میشمرند زلخ
که ز آب سیل گرك رود بسر جراحت بروسخ
که پر است از طرب و لعب سر مور تا بپر ملخ
نفسی در خیمه تار زن بطناب پوچ گسته نخ
به جنون اگر نه تنیده رك گردن تو که کرده شخ
تو مقيد نفس و بس دگرت چه دام و کجاست فخ
شد لب شیرین ادایان تلخ از آبرام تلخ
امتداد عمر برد از چشم ما ذوق نگاه
حرص در اندک حلاوت اختراع وهم کیست
جوهر فطرت مکن باطل بتمهید غرض
انتظار صید مطلب سخت راحت دشمنست
از تقاضای هوس کردم من این جام تلخ
کهپگیها کرد آخر مغز این بادام تلخ
کامها در جوش صفرا میشود تا کام تلخ
ای بسامند حین که شدزین شیوه چون دشنام تلخ
خواب نتوان یافت جز در دیده ای دام تلخ
بختگی در طبع ناقص بیدماغ تهمت است
دشمن امن است موقع باشناس دم زدن
بیصدائی چیست شهرتهای اقبال جهان
نسکه دارد طبع خلق از حق گذاری انفعال
کر زبیمار آگهی بگذر ز اقبال هوس
دود می آید برون از چوبهای خام تلخ
زندگی برخود مکن چون مرغ بهنگام تلخ
موج چون زد بشکند آب عقیق از نام تلخ
دادن جان نیست اینجا چون ادای وام تلخ
ترك آغاز حلاوت نیست چون انجام تلخ
میکشد (بیدل) قسس زهر چشمش در علاج پستد اش خواهد فشرد کز شود بادام تلخ


صحيفه ۱۳۰ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

ردیف الدال

بهار انس چو او گلشنی ندارد یاد محیط قدس چو او گوهری شریف نژاد وجود اکمل او غاية ظهور کمال بلطف معنی رحمن بجود عین جواد
یمن مقدم جان بخش روح پرور او قو طبایع نامی و سکون جسم جماد محیط مرکز آفاق گشت عرش محیط که همچو نقش قدم بوسه بپایش داد
ولایت جسد اوست جسم کل نامی زخدمت خرد اوست عقل کل استاد نهال کرده نشو و نمای او مبداء ز نخل او ثمر باغ اختتام معاد
ز وضع او صفتی نقد آبروی صلاح ز قامتش الف مشق دستگاه سداد نقاب گیسوی مشکین و نور طلعت او دمید از شب و روز انتظام بست و کشاد
جهان باطعه آثار تیغ دینش زقید ظلمت کفر و فساد گشت آزاد نسیم اگر شده خمی روب آستانه او بخط سنبل گیسوی حور داده بسداد
زبان افصح او کاشف رموز ازل ظهور جامع او اصل نسخه ایجاد دمیکه ساز حدوثش گرفت زخمه بحنك بعرض زمزمه طینت قدم رقم افتاد
احمد مجد الهی بود بی تعین صفت نشان معنی حمدش ظهور احمد داد صلای فیض ظهورش اگر نکشتی عام زکتم غیب نیارد شخص کی فریاد
ممش اگر نشدی جان قالب امکان تمیز روح نمیکرد دانش از اجساد برو منکر معراج قاب قوسینش اشاره خم ابروی عنبرین اشهاد
سحر همیشه بتفصير مصحف رویش سخن ز سورة والشمس میکند بنیاد شفق کا بر ورق شبنم میکشد جدول زسطر گیسوی او میکند درست سواد
جبین سجدة مشتاق او چه داند چه تب دماغ وحشت مجنون او چدارد چه باد زهی شریف زمانی که نیست بی مدحتش خوشا دلی که بجز یاد او ندارد یاد
گدای در که او سر بعرش می ساید حسود گرد او خاك ميكشد بر سر

آب و رنگی غیرتی صرف بهارم کرده اند بجه تصویرم از سودن نگارم کرده اند عالم غفلت نمیکردد پرده تسخیر من غیرتم در ديده بينا شکارم کرده اند
کرد جولانم برون از پرده اندیشه کیست ناله شوقم چه شد کزنی سزارم کرده اند زین سرشکی چند کز یادت بمژگان بسته ام دستگاه صد چراغان انتظارم کرده اند
روزکار سوختن ها جوش زد در دشت جنون داغها رقصید تا از مشت خارم کرده اند ناشیبی میرود عمرم بکم کل کرده است آبشار خاکستری را پرده دارم کرده اند
بر کجا بندم تمیمت دامنتی که چمی بحسرد تر دماغیهای مجنون اعتبارم کرده اند سخت دشوار است چون آئینه خود را یافتن عالمی را در سراغ خود دو چارم کرده اند
برفشانی ای چندین ناله ام اما چه سود از دل افسرده جزو کوهسارم کرده اند نخل در فطرتکه آرایش صد موج داشت تا شدم گوهر بدوش خویش بارم کرده اند
نیست (بیدل) وضع من افسانه ساز دردسر همچو خاموشی شراب خمارم کرده اند

آتش شوقم طلب آنجا که روشن میشود کرهمه من كان بهم آریم دامن میشود داغ را آیینه تسلیم باید ساختن ورنه ما را ناله هم ریگهای گردن میشود
مشت موهوم شرر آخر نفس طی میکند رشته چون ره کوته آرد خار سوزن میشود در سواد فقر دارد جوهر تحقیق نور چون جهان تاريك كردد شمع روشن میشود
شیشه و سنگ آتش و آبند در ساز کوهسار عالمی باهم جدا از اصل دشمن میشود ازلب خندان بچشم خام می میگردد آب عشرت سرشار هم سامان شیون میشود
پر میفشان بر دل ما دامن زلف رسا زین اداها سبزه زار رهزن میشود خم کار جستجو بر خاك عجز افتادن است اشك چون ماند از دوید نها چکیدن میشود
کز توهم از خود برون آئی جهان دیگری دانه خود را میدهد بر باد خرمن میشود بیقراران چهر در امن و راحت مشکل است ناله را زنجیر هم سا مان رفتن میشود
نقش من کرد فنا کل کردن من نیستی چرخ هم خاك است اگر آیینه من میشود (بیدل) امشب بسمل تیغ تمنای کیم بال من برك كل از نبض طپیدن میشود

آخر از جمع هوسها عقده حاصل میشود چون بهم جوشد غبار این و آن دل میشود جرم خودداریست از بزم تو دور افتادنم قطره چون نال کهر زد باب ساحل می شود
دشت امکان ناطم وحشت تمکین بجز ویست کز کمی از خود رو د هر دره محمل می شود قسوت روباز در آسایش بال و پرست هر قدر خاموش باشی ناله کامل می شود
کیست غیر از جلوه نافهده زبان حیرتم مدعا محواست اگر آئینه سایل می شود دوری مقصد غدر دستگاه جستجوست پا کر از رفتار ماند جاده منزل می شود
در طلسم پیرم از خواب غفلت چاره نیست نیش دارد سایه دیوار در یک مایل می شود از مدارا آنکه درویت سپر دارد بلاست در تنك روئی دم شمشیر قاتل می شود
خط کشیدن پاکی از نسیان بلوح اعتبار فهم کن ای بیخبر خا نیکه زایل می شود چون نفس در باب دل اوراق این مخزن مچید میطید برخویشتن چندانکه بسمل می شود
شرم حسن از طینت عاشق تماشا کرد نیست روی او نامرئی یی زرد حال من کل می شود (بیدل) آسان نیست در گیرد چراغ همم کز دو عالم سوختن یکداغ حاصل میشود

آخر ز سجده ام عرق جبهه سر کنید غواصی محیط ادب این کهر کنید چندانکه شور صبح قیامت شود بلند امروز پنبه یادم از گوش کر کنید
از بی بضاعتی بکدائی مثل شدم چون حلقه کاسه تهی ام در بدر کنید جام و شراب محفل اسرار خامشیست خود را بهاك حوصله شمع در کنید
هنگامه تبسم این باغ فتنه داشت سرو و چنار دست بجای تبر کشید عرض کمال رونق بازار ما شکست جوهر ز آب آینه موج خطر کنید
روشن نشد که از چه بیابان رسیده ایم باید چو شمع خار قدم تاسحر کنید گردن کشان بعرصه تدبیر چون هلال تیغی کشیده اند که خواهد سپر کنید
نقاش صنایع پرداز سحر داشت طاوس رنکها بهم آورد و پر کشید هر گوهری بسنك دكر قدر داشته است خورشید اشك شبنم ما را بزر کنید
ای غنچه ها زترك تکلف چمن شوید سرنیست آنقدر که توان درد سر کنید از بیکسی چو شمع درین عبرت انجمن رنگ پریده بود که ما را ببر کنید
طاقت رسید بسکه بوحشت قدم زدیم (بیدل) شکست دامن ما تا کمر کنید

آهی که تار بزم پوش رجوع ناله بود دست اثر ز خویش مزد زین و سوها یله بود خاك ما كرو هم رفعت تنك پستی میکند کز نازل کردی از اوج غرور افتاله بود
هیچکس برمیم راز از نارسائی پی نبرد فطرت اینجا عقدة خوان طاق بی ادراك بود سیر این گلشن کسی را محرم عبرت نکرد کل اگر بر سر زدیم آویی تیزی خاك بود
هر چه باداباد کویان تاخت هستی بر عدم راه آفت داشت اما کاروان بيباك بود با همه تعجیل فرصت هیچ کوتاهی نداشت ليك صيد مدعا يكسر نفس فترك بود
پیش از ان کاید خم امراز محوران بجوش طاق مينا خانه تحقیق رك تاك بود در سواد فقر جز نزیه نتوان یافتن سایه رخنی داشت کز آلود کیا پاك بود
تا کجا مجنون در ناموس مستوری زند تار و پود جامه عریان تنم يك چاك بود در خجالتگاه جسمم جز خطا نامد به پیش ده با مزش قطع شد از بس زمین نمناك بود
هر کجا (بیدل) زلعل آبدارش دم زدیم حرف کو هر خجالت دندان بی مسواك بود


صحيفة ۱۳۱
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

آرزو سوخت نفس آینهٔ دل بستند جاده پیچید بخود صورت منزل بستند
پیش از ایجاد قضا آینهٔ ما کردند چشم نگشودهٔ ما پردهٔ قاتل بستند
منعمان از اثر يك كره پیشانی راه صد رنگ طلب بر لب سائل بستند
بر کاهیکه توان داد بباد اینجا پست کاو دو خرمن کردون بچه حاصل بستند
نفس درمایهٔ هستی است عدم اندیشم کفشم داشت شکستی که بساحل بستند

حیرت هر دو جهان در کره هستی ماست بیدل اینجا بصد آینه مقابل بستند
نخل اسباب برهانی سرو است امروز بسکه ارباب تعلق همه با دل بستند
ناتوان رزق من نسخهٔ عجزی وا کرد که بصد خون عنا خیمه قایل بستند
هر کجا میروم آشوب طلسمیای دله است شبنهم راه مرا بقدر دهل بستند
نقد پنهان دله هم مزه اشکی دارد بیدل از شوق اواره محمل بستند

دوش کز جیب عدم تهمت هستی گل کرد هیچ و اوست نفس برمی (بیدل) بستند

آفات از هوس بمرت حواله میشود
بی شغل فتنه نیست چو نفس از فساد ماند
بی سحر نیست هیأت شیخ از رجوع خلق
ما را فریب دولت بیدار داده است
وا مانده ام راه تو چندانکه برایم

این شعله ها زدست تو جواله میشود
چون لحية عجوز که دلاله میشود
این خرقه سجلی است که کوساله میشود
صبحی که در شب او شفق لاله میشود
چون شمع حرف آبله تبخاله میشود

زین کاروان چه سود که هر کس چوشقیا
از محتسب بترس که این فتنه زاده را
سودائیان نهمت به را ترانه ها است
در وقت احتیاج ز اظهار شرم دار
(بیدل) بشیب کام حلاوت مبر که نخل

از سعی پیش تاخته دنباله میشود
چون وارسته دختر رز خاله میشود
طو طی هزار رنک به یک ناله میشود
چون شد بلند دست دعا باله میشود
دور است از ثمر چو کهن ساله میشود

آفاق جاندارد همت کجا نشیند
نالم ز لب غنچه از بسکه کز جدائیست
فرصت نمی پسندد جا گرم کردن از ما
راه نفس دو دم پیش فرصت نمیکند گل
یکذار آهی چند ز گرد خویش کردیم
از حیرت نیست حالم اما تری نصیبی
سرمایه پر فشانیست اظهاری نشانت

سك از نگین بر آید تا نام ما نشیند
در خانه که مانیم راحت چرا نشیند
آئینه رقصانده است تمثال تانشیند
تا کی قضای شبنم صبح از حیا نشیند
عالم بدل نشسته است دل در کجا نشیند
رسم زمانم او کردم جدا نشیند
از رنگ و بو چه مقدار گل برهوا نشیند

جانی که خاك باشد پست و بلند هستی
همصحبتان این بزم از دیده اشکبارند
زین ما ومن که داریم آفاق در خروشست
زین وحشتی که مارا چون بوی گل بر آورد
در کارگاه دولت شور حشم شکون نیست
ای شور شوق بردار از جا غبار ما را
(بیدل) بحکم تقدیر فرمان براطاعتست

تاچند سایه ماند بانقش یا نشیند
درت خوشست ازینجا رو بر قفا نشیند
یکانی سرعه کردیم تا این صدا نشیند
مشکل که جای مانم بر جای ما نشیند
بکر خروشی چند است هر جا هما نشیند
پامال پاس تا چند این بیصدا نشیند
افتاده ایم چون شمع تا سر زپا نشیند

آگاهی از خیال خودبینی نیاز کرد
چون آه کرد رهگذر ناامیدیم
کلفت زدای کینه دلها تواضعست
دایم زیانه که بطوف سجود او
زین گلستان بحیرت شبنم رسیده ایم
بر زندکیست بار کران جانم هنوز

خود را ندید آینه تا چشم باز کرد
هر کس زیافت مدعا سر فر از کرد
زین پیشه میتوان کره سنک باز کرد
پای طلب ز نقش جبین نیاز کرد
باید دری بخانه خورشید باز کرد
قد دو تا مرا خم ابروی ناز کرد

لعل جهان در آتش فکر سلامت است
کو زحمت فراق و کدام انبساط وصل
حیرت مقیم خانه آئینه است و بس
شایست قیام وقعید لوح و هاسجود
در پرده یم بصورت موهوم هستیم
کاهی نبود پیش ره مقصد فنا

آن شعله آرمید که مشق گداز کرد
زین جوش آنچه کرد نیا امتیاز رد
نتوان بروی مادر دلها فراز کرد
در هستی و عدم نتوان جز نماز کرد
آئینه خیال توافشای راز کرد
این رشته را نفس بکشا کش در از کرد

معنی نمای چهره مقصود نیستی است (بیدل) حبا گذاشتن آئینه ساز کرد

آگاهی دل انجمن اختلاف شد
از حیثیت مناز که خلقان باین غرور
مستقلیم زبر و حریم کرد نخودی
پیری گره زرشته جان سختیم کشود
فهمیده نه قدم که کمالات راستی

عکسش فرو گرفت چو آئینه صاف شد
چندی بدر نیامده موئینه باف شد
ز گرد خویش گردش رنگم طواف شد
قد خمیده تیغه خارا شکاف شد
سك هزار جاده زيك انحراف شد

کام و زبان بمر مه اش او عقده کشد
میل قد است مرکز بنیاد زندگی
آخر بناله دعوی طاقت نرفت پیش
هم در این بقيه جوهر غیرت بهانه اند
با خافش بساز که خواهد کشاد لب

کوباتی که تشنه لاف و گزاف شد
بپید مده بر هوس جوغ قاف شد
لب بستم بعجزو د لم اعتراف شد
تیغ از حجاب زنك مقیم غلاف شد
دندان هم کشیدن اهل مصاف شد

(بیدل) بخارسوی برودت رواج دهر کرد کساد جلس وفا را لحاف شد

آنجا که خیالت زتمنا کله دارد
شمشاد قدان را بگلستان خرامت
برق عرق حسن که زد شعله درین باغ
زنهار بی مشرب مجنون ونشان گیر
فرقی عدم از هستی ما سخت محال است
یارب بچه تدبیر کند قطره بحر

اندیشه اگر خون نشود حوصله دارد
موج عرق شرم بیا سلسله دارد
گل در جگر از شبنم صبح آبله دارد
کر عافیتی هست همین سلسله دارد
از موج شکستن چقدر فاصله دارد
بی نفس من که زدل آبله دارد

چشمم زهم آغوشی مژکان گله دارد
ای زاهدا کر شعله آهی بدان پست
در نتقدم شمع غبار پی آه است
آئینه فولاد سیه کرده آهی است
دیگر بکجا میروی ای طالب آرام
(بیدل) خردی در زکیسوی سیاهش

این صاحب حیرت صفت آبله دارد
بی تیرکان توجه سودا ز چله دارد
تجا ره شوق تو عجب قابله دارد
دلهای اسیران چقدر حوصله دارد
تردون طپش آماده زمین زلزله دارد
سامان پریشانی صد قافله دارد

آنجا که طلب محو تو کل شده باشد
کز نخل هوس سر کشی اندار ترتیست
آسان شمر از ورطه تشویش گذشتن
خلق بعدم دود دلم داغ جگر زد
دل نشأه شوقیست چمن ساز طبایع
هر دم قدح گردش آئینم برنگیست

پیداست چراغان هوس گل شده باشد
در ریشه توفیق تنزل شده باشد
کز زیر قدم آبله پل شده باشد
خاك همه صرف گل و سنبل شده باشد
انگور بهر خم که رسد مل شده باشد
ترسم نگه یار تغافل شده باشد

این جاه و حشم مایه اقبال طرب نیست
مغرور مشو خواجه بسامان کثافت
ساز طرب محفل ما ناله کوه است
از فطرة ما دعوی دریا چه خیال است
ما و من اظهار پرافشای خطاست
(بیدل) دل اگر خور دفنا از سر زلفش

درد سر تل گشته تجمل شده باشد
در پشت خران مو چقدر جل شده باشد
انجا چه صداها که به فلفل شده باشد
این جزو که کم گفت مکر کل شده باشد
بوی گل ما ناله بلبل شده باشد
شادم که اسیر خم کاکل شده باشد


صحیفه ۱۳۲
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

آنجا که عجز غنچۀ چیدن چیده بود چون موی سایه هم زسر ما بریده بود
حیرت پرست چاشنی آن تبسمیم زما مکرر آنچه نمودند قند بود
سعی غبار صبح هوای چمن عبث داشت تا آسمان کشادن چندین کمند بود
زاهید نبرد بان شر و شور افعال در شام هم هزار دهن ریشخند بود
آشفت غنچۀ که کاش کرد دامنی شبنم بهار امن گریبان پسند بود
شبنم بسی بملک چشم هوس شید از خود چورفت قطره گهر ارجمند بود
در وادی که داشت صغیر صلای صید دستم بقدر آبله پا بلند بود
من رنجم زد نفس در افسون عافیت پیری چو مار حلقه طلسم گزند بود
افسانها به بستن مژگان تمام شد کوتاهی امل بهمین عقده بند بود
( بیدل ) به نیم ناله دل از دست داده ایم کوه تحملی که تو دیدی سپند بود

آروز که بیدائی مارا اثری بود در آینۀ ذره غبار نظری بود
نقش ندمیدیم صد رنگ تامل نقاش هوس خانه موی کمری بود
گرعاشق هست ازین بحر رواست غواص دلیست نه ساحل گهری بود
از جرات پرواز بجائی نرسیدیم جمعیت بی بال وپری بال و پری بود
تاشوق کشد محمل فرصت بزه استیم دریار تار و شوخی برق نظری بود
نگذاشت فلك با تو مقابل دل مارا فریاد که آئینه بدست دگری بود
روزیکه گذشتی زسر خاك شهيدان هر گرد که در پای توافتاد سری بود
آخر زخودم برد براد تو تپش آهم دمی شعله کین سفری بود
دل کشتۀ یکتائی حسنت و گر نه در پیش تو آئینه شکستن هنری بود
( بیدل ) بتما شاة عرض هوسها از دل دوجها نشور و زماکوش کری بود

آن سرنگون حباب که در خاك ساوی داده اند در سواد سرمۀ خط چون شگاف افتاده اند
برخط عجز نفس عمریست جولان میکنم رهروان يك سرطپش آوارۀ این جاده اند
رنگ حال سرو وقمری بین که در گلزار دهر خا کساران زیر طوق و سرکشان آزاده اند
در خور ضبط نفس دل را ثبات آروست بحر تا ساکن بود نام و حباب استاده اند
ممسکان را در مدارا نرم رو فهمیدۀ ليك در سختی چو پستان زن نازاده اند
نقش صبری آب شد از شك این زن طینتان کز ننایع ریش میزایند از بس ماده اند
در دبستان جهان از بسکه درس غفلت است خلق چون لوح مزار از نقش عبرت ساده اند
بی طواف دل مدان ما را نماز شوریدگان همچو حیرت بردر آئینهما افتاده اند
خاك هستی یکقلم برباد پرواز فناست غافلان محو سر آب افکندن سجاده اند
عشق در هر دیده آهنگی دگر می پرورد جام و مینا جمله کویا و خموش باده اند
همچو(بیدل)ذره تا خورشید این حیرت سرا چشم شوق در سراغ جلوۀ سر داده اند

آن سها کیشان که و احسان نظره ا کرده اند از کشاد دست و دل چشمی دگر وا کرده اند
سیر این گلزار غیر از ماتم نظاره چیست دیده ها یکسر زمژگان موی سر وا کرده اند
صد مژه باخورد با بطن تا را بیدار کرد يكترك خوابت مجنون پشت را کرده اند
وضع محو ر ادب خفت کش خمیازہ بیست یاد آغوشی که در موج گهرو ا کرده اند
بیدلانرا هیزم تقریب غم دستار پیچ چون حباب این قوم سر راهم کمروا کرده اند
ساز موجم از زدو آرام ما غافل مباش این کمرها جمله دامن بر کمروا کرده اند
ناله ما زین چمن تمهید پرواز است و پس بلبلان منقار پیش از بال و پر وا کرده اند
عرض جو هر بر صفای آئینه در بستن است غافل آن قومیکه دکان هنر وا کرده اند
پرتو شمع حقیقت خارج فانوس بیست شوخ چشمان روزن سيك راشرروا کرده اند
موی پیری عبرت روز سیاه کس مباد آه از ان شبی که چشمش بر سحرو ا کرده اند
تا نگردیدیم دوتا غمی نیا دوشین نشد از تلاش پیریم یکحلقه در وا کرده اند
ناتوان(بیدل)از تشویش قدمت فارغ است عقده در پی ناخنها پشت وا کرده اند

آن رفته که آفاقش شور من وما باشد دل نام بلائی هست یارب بکهما باشد
باید بسراب انجا از بحر تسلی برد نزديك خود انگارید گر دور نما باشد
راحت طلبی ما را چون شمع بخاك افگند این آه روی نایاب شاید ته پا باشد
گویند ندارد دهر جز گرد عدم چیزی آن جلوه که نا پیداست باید همه جا باشد
بی پیرهن از یوسف بوئی نتوان بردن عریانی اگر باشد در زیر قبا باشد
زیروبم جرات بیست در ساز حباب انجا غرق عرق شرمیم مارا چه صدا باشد
کم بیست کمال فقر از دام هوس رستن بگذر که این پر واز در بال هما باشد
اندیشه خود بینی از وضع ادب دور است آئینه نمی باشد آنجا که حیا باشد
باطمع رعونت کیش زنهار مخواهی ساخت باید سر گردن خواه از دوش جدا باشد
اشکی که دمید از شمع غیرت نمیانش ریخت کاش آب رخ ما هم خاك در ما باشد
تحقیق ندارد کار با شبهت ترا شیها در آئینه خورشید تمثال خطا باشد
اجزای جهان کل کیفیت کل دارد هر قطره که در دریاست باشد همه تاباشد
هم جبه قبول بیست (بیدل) زطلب مگسل با لقوة حاجتها در دست دعا باشد

آنقدر کرد هم وطن اعراض و جوهر ریختند چشم را کی ناچه صهبا ازچه ساغر ریختند
چون رخ دام و دل اندیشه آئینه کرد عقده در رشته ظاهر گشت کوهر ریختند
پاس مطلب آتشی افروخت دوزخ رزده شوخی جهدی عرق آورد کوثر ریختند
ناله بود آنروز کی باغ جگر کردند طرح اشک بود آن گوهری کز دیده تر ریختند
دیده مژگانها کشود و ساز رسوازی ندید بیضه بشکستند اما در قفس پر ریختند
گفتگوی عشق شیرین کاری تکرار بود شیرۀ این قند بیماران مکرر ریختند
دم مزن از اصطلاح طوطیان این قفس یعنی این شیرین نوا بان طرقه شکر ریختند

آنکه از بوی بهارش رنك امكان ریختند گر دراهش جوش زد آثار اعیان ریختند
شاهد بزم خیالش نادره ظرف نقاب آرزوها شش جهت يك چشم حیران ریختند
تادم کیفیت مجنون او آمد بیاد سینه چاکان ازل صبح از گریبان ریختند
آسمان زان چشم شهلا چشمکی اندیشه کرد از کواکب در کنارش نرگستان ریختند
حیرتی زدجوش از ان نقش قدم در طبع خاك نا نظر وا کرد بیفرقش گلستان ریختند
از هوای سایه دست کرم در بار او ابر ها در جلوه آوردند و باران ریختند
طرق از دامانش افشاندند هستی زد نفس وز خرامش باد کردند آب حیوان ریختند
از حضور معنیش بی پرده شد اسرار ذات وزظهور جسم او آئینه جان ریختند
نام او بردند اصهای قدم آمد بعرض از لب او دم زدند آیات قرآن ریختند
از جمالش صورت علم ازل بستند نقش وز کمالش معنی تحقیق انسان ریختند
غیر ذاتش نیست( بیدل) در خیال آبادصنع هم چه این بستند نقش وهم قدر آن ریختند

آنکه ما را بخفا سوخته یامیسوزد نتوان گفت چرا سوخته یا میسوزد
پیش چشمش نگی حاصل هستی خرمن که بيك برق ادا سوخته یا میسوزد
تامی ای آئینه زحمت کش صیقل باشی خانه ات برق صفا سوخته یا میسوزد
طینتی چند که در بال و پر شعله ماست ذوق پرواز رسا سوخته یا میسوزد
کس نفهمید که چون شمع در این محفل و هم عالمی در پسوا سوخته یا میسوزد
نور انصاف کز این است که شاهان دارند سایه در بال هما سوخته یا میسوزد
و هم اسباب مهیا که دماغ مجنون در سودا همه را سوخته یا میسوزد
من و آهی که اگر سر کشد از جیب ادب از سمك تاسما سوخته یا میسوزد
مشت آبیکه درین ور توان یافت کجاست هم چه دیدیم چوما سوخته یا میسوزد
تأمل از لاف کشم گرم دماغ املت نفسی چند که وا سوخته یا میسوزد
شخصیت شور سپند یست ندانم ( بیدل ) دل آواره کجا سوخته یا میسوزد


صحيفه ١٣٣
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
آنها که چشم بر گل تحقیق واکنند از هیچمه فهم رنك دكر دجا کنند
عریان تنان بمعرض افکار پیرهن تقویش جامه که ندارد قبا کنند
زین نارسائی که بخود هم نمیرسند پرواز تاکی آنطرف کبریا کنند
در محفلی که غیر خموشی علاج نیست پرهیز ما است نکه بچون و چرا کنند
شوق غبار ها ز نفس هم فزونتر است چون سرمه چند نفی هم و عده دا کنند
جولانکه خیال جهان جای خنده است لنگان دمی که طعنه وضع عصا کنند
خلق درین جنونكده دارد عنان هوش تا محرم یقین بحقیقت کرا کنند
آنها که رنگ خود بسری شمع دیده اند اشكند و بیصدا بره كردن كشيده اند
بس گردن بساط بوحشت نباختند چون اشك شمع لغزش رنك پريده اند
گوش وزبان بخلق بوضع رباب و چنك بسيار كفتكوى سخن كم شنيده اند
میدان ز استقامت و همت برنك شمع از جا نمیروند اگر سر بریده اند
رنج بقا مکش که نقیبهای رفتگان در کلشن خیال نسیمی وزيده اند
داغ تحيرم كه نفس مایه های و هم زین چار سو امید اقامت خریده اند
خلقى باشتباد جنونهای ساخته دامن بجبین نداده گریبان دريده اند
تحقیق را بظاهر و مظهر چه نسبت است افسون آهو نیست که آئینه دیده اند
پرده نمی درد مصلحتی داشت بی بری کر مار سایه نیز ضعیفان خزيده اند
همرشته طرب بفرصت هستی که چون حباب برطاق محمر شيشه نگون ساغر چیده اند
رنك بهار شرم زشوخی منزه است (بيدل) مصوران عرق می کشیده اند
آنها که لاف قدر و او رنك ميزنند در کام هم سریست که برسنك ميزنند
چون من کسی مباد نم اندود انفعال کر عکس نام آب ها زتك ميزنند
گر دون حریف دافع محنت نمیشود این خیمه در فضای دل تنك ميزنند
طاوس ما خجالت اظهار میکشد زین حلقه ها که بر در نیرنك ميزنند
زین رهروان کرامت سرو رك جستجو كاهی زهمت قدمم لنگ میزنند
بی پرده نیست صورت تحقیق کس هنوز آثار خامه ایست که در رنك ميزنند
سعی که پا بمنزل و فرسنك میزنند در یاد دامن تو بدل جنك میزنند
در باغ اعتبار که ناموس رنك و بوست دندان زخنده کل بسر ننك ميزنند
باران چو کرد باد که جو شد بطرف دشت دامن زرد پا بهوا چنك ميزنند
ما را بکرد کافت ازین بزم رفتن است آئینها قدم بره زتك ميزنند
گاهی بکعبه میروم و که بسوی دیر دیوانه ام زهر طرفی سنك ميزنند
( بیدل ) بطاقنا روی وهمیست جام خلق چندانکه هوش کار کند پتك ميزنند

آه بدرد عجز هم كوشش ما نميرسد آبله گريه ميكند اشك بپا نميرسد
چند بفرصت نفس غره تاز زیستن در چمن که جای ماست بوی هوا نمیرسد
خنده درین چمن خطاست ناز شکفتگی بلاست تا نکدازش عرق کل بحيا نميرسد
مقصد نی ز نینواز نیست بغير سوختن دست بجرخ برده ايم ليك دعا نميرسد
در تو هزار جلوه است کز نظرت نهفته اند نيك خيال و وهم کن آئینه وا نميرسد
کوشش موج و قطره ها همه عبث است یا محیط هر که بهر کجا رسد از تو جدا نمیرسد
ربط وفاق جزو ها یاس رعايت كليست زخم جدائی دو کار جز بقبا نميرسد
نغمه ساز ما ومن طرقه دلست و بس تازه دلش نمیکنی لب بصدا نميرسد
تنگی این نه آسیا در پی دور باش ماست ما ورسه دانه نهم ليك نوبت جا نميرسد
سخت زهم کشته ایم زحمت ناله کم دهید برقی کار وان ما بانك درا نميرسد
سایه یمن عاجزی ایمن از انبوه آتش است سر بزمین فکنده را هیچ بلا نمیرسد
قاصد وصل درده است منتظر پیام باش آنچه بما رسیده است تا بکجا نميرسد
عجز بساط اعتبار از مدد نمی در چد بنده بخود نمیرسد تا بخدا نميرسد
درد کبریای عشق بار کان و د هم نیست گر تو رسیده بتاز ( بيدل ) ما نمیرسد

آه بدوستان دکر عرض دعا که میبرد اشك جكيد و ناله رفت نامه ما که میبرد
نغمه محفل کرم وقف جنون حاکمی است ورنه بعرض مدعا عرض حيا كه ميبرد
گرد کشاکش هوس مفلست از شکوه باز آگهی که از کفت رنك حنا كه ميبرد
آئینه حضور دل تحفه درو کعبه نیست آنهمه شار ناز تست در همه جا که میبرد
شمع چو رفت در رسد خفته ببال و پررسد رفتن اگر بسر رسد زحمت پا که میبرد
تولم کی ديده ايم دامن صبح چيده ايم در چمن شريك ماست بوی وفا که میبرد
تنك هوس نمیکشد دولت بی زوال ما بر در کبر یای فقر نام هما که میبرد
هر که ندانست ازین چمن ریشه حسرتش بجاست این همه کاروان رنك رو بقضا که میبرد
از غم هستی و عدم یاد تو کرد فارغم خاك مرا بیاد هم از تو جدا كه ميبرد
تا بلك دليل ما چشم كشو دلست و بس کوری اگر نه روزند كيف عصا که میبرد
(بيدل) از التفات هوش بگذرو راه انس گیر منتظر پیام باش منک بیا که میبرد

آه نومیدم کجا تاثیر من پیدا شود خاك كردم تا نشان تير من پيدا شود
رنکهایم گردم ام در خانه فاش عجز غار بائی کرکنی تصویر من پیدا شود
نیست جز قطع تعلق حسرت صیادم چو مری میخو اهم از شمشیر من پیدا شود
ميگدازد بر دماغ يکجهان معنی فردم لغزشی كز خامة تحرير من پيدا شود
بوی ديگر نميطواهد كلزار وهم وظن می بياض برن تا ا کثیر من پیداشود
صد كلو بنده جنون چون عقده در پهلوی هم تا صدای بسمل از زنجیر من پیدا شود
چون حیا شوخی ندارد جوهر ایجاد من بر عرق زن تا گل تعمیر من پیدا شود
در کتاب اعتبارم یك قلم حرف مگوست کز نفس دارد کسی تقریر من پیدا شود
صفحه کاغذ ندارد تاب جولان شرار آه ازان دشتی کزو نخجیر من پیدا شود
در خیال او بهار افسانه سر کرده ام باش تا خواب کل از تعبیر من پیدا شود
محرمات(بيدل) احرام صبوحی بسته ام کو خط پیمانه تا شبگیر من پیدا شود

آهی بهوا جست و زدو چرخ برین شد داغی بغبار الم آسوده زمین شد
نظاره بصورت زده نيرنك كان ريخت اندیشه بمعنی نظری کردو يقين شد
غفلت چه فسون خواند که در خلوت تحقيق بر گفت شکا هم زدنم دو آينه بين شد
هفتانیم از شهرت خود کشت فرو نتر آخر پی کم نامی من نقش نكين شد
هر نقطه هوائیست عنان تاب دماغم رعشی که ندارم بخیال این همه زین شد
وقت است که بر بیکسی عشق بگریم كاين شعله ز خار و خس ماخاك نشين شد
بشكست طلسم دلم و ز كوس محبت پاشید غبار نفس و آه حزین شد
آن آینه کز عرض صفا نیز حیا داشت تا چشم کشودیم پریخانه چین شد
كل كرد ز مسجودی من سجده فروشی یعنی چو هلال خم محراب جبین شد
دل خواست ، از خون شکره زبرقه بدرد آن بود كه در يك نظر انداختن این شد
از عالم حيرانی من هیچ مپرسید آئینه کند نباشی بود که جبین شد
در تیبه شهادت من و معشوق حیانم ( بیدل ) تو برانی که چنان بوده چنین شد

طاق است اشک هم زشرار مرا آسان نمود ورنه از تدبير يك ناخن كره نتوان کشود
آرد و از نفی ما اثبات یار ایجاد کرد هرچه از آثار مجنون کاست برلیلی فزود
سیف طبعی كزوبال كبر و كين آگاه نیست خاك درديد از غبار چند در چشم حسود
کز بشهرت مایل بای نشانت ساز كن دهر نتواند نمودن آنچه عنقا وانمود
صافی دل تهمت آلود کلف شد از حسد رنك آب از سیل امواج میکرده کبود
راحت این بزم برترك طمع موقوف بود دستها برهم نهادیم از طلب مژگان غنود
حسن یکتا ( بیدل) از تمثال دارد انفعال جای زنگارت همین آئینه می باید زدود


مینه ۱۳۴ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

احتیاجم خجلت از احباب برد سوخت دل تا رخت در مهتاب برد
آه عیش کوشه فقرم نماند سایه دیوار رفت و خواب برد
داشتم تحریر خجلت نامه‌ای تا کنم تکلیف قاصد آب برد
غنچه‌ها شرم از شکفتن باختند خنده آخر زین چمن آداب برد
عزم سیر کبریا کن کم مباد زورق مارا که در گرداب برد

عمررفت و آهن از دل گل نکرد ساز من آب رخ مضراب برد
آینه آنطو بصیقل کشت کم بسکه رفتم خانه را سیلاب برد
بیغرض طاق ازین حرمان سرا رفت و دائم مطلب نایاب برد
قامت خم عجز میخواهد زما سجده باید پیش این محراب برد
کامر کام ( بیدل ) از بیداد چرخ خواب من آواز این دولاب برد

احتیا جیکه سر مرد بخم میآرد آبرو می‌برد جبهه نم میآرد
ترک سهم و در از خلق چه امکان دارد پشت دست است که ناخن زعدم میآرد
گل این باغ ز نیرنگ شگفتن افسرد باخبر باش که شادی همه غم میآرد
بلبلان دعوت پروانه بکاشن مکنید رنگ گل تاب برسوخته کم میآرد
آنسوی عالم نبودیم سراغ تحقیقی قاصد ما خبر از نقش قدم میآرد
کوری جمع کن این تفرقه ها ایبنها نیست سرصد رشته همین عقده بهم میآرد

همه کی کرسه حرص بذوق سیرنیست رنج باری که کشد پشت شکم میآرد
کامجو بان طلب همت از افسوس کنید که ز اسباب جهان دست بهم میآرد
در وفا منکسر انجام محبت نشوی برهن آتشی از سنگ صنم میآرد
جرس قافله عشق خروش هوس است نیست جز گرد حدوث آنچه قدم میآرد
ای بنایت هوس ایجاد کن دوش حباب نفست کر همه بار است که خم میآرد
همه جا مفت بر خلد زیادی ( بیدل ) طپاس این ره برای تو چه کم میآرد

ادای پخته گوئی درس هر خامی نمیباشد می این نشه در هر شیشه و جامی نمیباشد
بیان آنجا که صافی نیست در می آید تقریرش همه کر وصل کوئی غیر پیغامی نمیباشد

زره در راند خلق از انحراف وضع کج فهمی وگرنه هیچ کس را لغزش گامی نمیباشد
جهانی صید نیرنگ است ازین افسون بیدل سخن سحرست دیگر دانه و دامی نمیباشد

ادب چون ماه نوامشب پی تکلیف من دارد قدح کج کرده صهبای تکبر بازریختن دارد
زساز و برگ آسایش چه دارد منع غافل همه گر نام دارد در زمین آب کن دارد
زاندشت شیاهطین نوابم گوش میمالد که موی او اشارت هم ز خود بر خاستن دارد
بسوزو محوشو تا عشق گردد فارغ از رنجت شرار سنك بت بر انتظار برهمن دارد
نمیدانم کجا دزدم سر از بیداد مژکانش که دل نادیده يك تیر لغافل برزدن دارد
بغل وا می کند گرد چمن خیز خرام او که امشب انجمن مهتاب و بوی یاسمن دارد

بوضع غنچه فرصت میدهد آواز گلها را که لب زنهار مکشائید خاموشی چمن دارد
چنین گردیدها پوشیده اند احوال مجنونم که گر گردون شوم عریانی من پیرهن دارد
ازین محفل مجال رو که در یاد کسان مانی وگرنه در عدم هم رفتنت بازآمدن دارد
به پیری با کجاحواب سلامت آرزو کردن خمیدن سایه بر بنیاد دیوار کهن دارد
شکوه ناز میبالد زپهلوی نیاز اینجا کلاه اوبشکست آراست تا رنگم شکن دارد
غلط زیست آئینه (بیدل) که پیش لعل خاموشش تبسم می کند موج گهر گوئی دهن دارد

ادب سیه میارد کند شوقی چون فضول افتد بجای عذر دل آور ده ام قبول افتد
ترحم است بران طایر شکسته قفس که همچو شمع پر افشایش بتمول افتد
بکار گاه هوس از ستم شریکی چند قیامت است که آتش بدشت غول افتد
خرد و دیمت او هام ر نمی دارد برخ یار امانت مگر جهول افتد
مزی کشیده آماده گریبان باش چپایه نرسیدی که بی نزول افتد

بخشك خشت درین ره هزار قافله اشك مباد کس بغبار دل ملول افتد
ستم بوجد دل از ضبط ناله نتوان کرد چو نغمه ختم شود ضرب بر اصول افتد
ز آب دیده گرفتم غبار شیب و شباب که هرچه کل کند از ابر بر فصول افتد
چوموج کوهرم از دل گذشتن آسان بیست چو رشته خورد گره کوتهی بطول افتد
مبار ( بیدل ) از او هام نقد استغنا مباد کو که کسی در غم حصول افتد

ادب سازیم برما کیست تعمید صدا بندد دو عالم کم شود در سکته تا مضمون ما بندد
ززنکار تجاهل داغ کن آئینه دل را که چون صیقل زدی صد زنگ تهمت برصفا بندد
غبار سرمه دارد کوچه جولان استغنا چو دل بی مطلب افتد برنفس راه صدا بندد
گذشتن مشکل است از ورطه ایراه مطلبها کسی تاکی درین دریا پل از دست دعا بندد
لب اظهار یکسر سرمهر حیرت است اینجا عرق هم عقده گر مطلب کشایم بر حیا بندد
به تنگی برده است از خویش آن دست نگارینم که گر نقاش خواهد نقش من بندد حنابندد

طبیعت مست ابرامست بر خواهش لفاظی زن مباد این هرزه تاز حرص بر دست تولا بندد
سلوك ناملایم نفرت احباب میخواهد نگینی پیش خود سنگی که راه آشنا بندد
فلك در خورد جهد خلق مواجست آقاتش عرقها خشك کردد تابر این آسیا بندد
تغافل کار وان بی نیازی همتی دارد که دل هم کرشود بارش به پشت چشم ما بندد
جنون حیزتم دستوری نازش نمی خواهد مکر مژکان بهم آرم که او بند قبا بندد
به شق بیست چون آئینه بیدل حسن خوبرو را خیالی او ا کر بر من نه بند دول کجا بندد

ادب سنج بیان حرف ازان لب میکا دارد خرام موج کوهر با دامان حیا دارد
غبار از کل کهر از آب سر بر میکشد اینجا نکوئی مرده رفتاری ندارد زنده پا دارد
ازین کافت سرار خیزو با بر قصر کردون زن قیامت فتنه از دامت سر در هوا دارد
بجای جاه در قوقعث براندام بی برکان عناصر در کنیجش های دست گدا دارد
زمین انقلاب اعظم غیرت چیست ناموزون نشست کرد میدان بر سر مردان ادادارد

کف خاکی که در ما دیکر انداز رسائی کو که دست عجز ما کرداره بلندی در دعا دارد
غم و شادی ندارد یا و سر زین ماجرا بکذر چو نخل تهمت بیداری ما خوابها دارد
اکر صد نام بندی برصفم دعوت عنقا همان از بی نیازی سر باوج کبریا دارد
سر سودائی من خاك راه پاد دلدا ری که نامش نارسد بر لب دهن حمد خدا دارد
مگر داغ تو دوزد چشم بر درد من ( بیدل) وگرنه این کاستان کی سر بوی و فادارد

از بسکه به تحصیل غنا حرص توجان کند تسیر است زکینی که بنام توتوان کند
چون شمع درین ورطه فرو رفت جهانی رنقی چه خیال است زچاه کژدمان کند
در هر کف خاکی دو جهان ریشه هستیست القوت تقوی نتوان بیخ دزان کند
فریاد که راهی بحقیقت نکشودیم قلبی که بدل کندنفس سخت کمان کند
در دل هوس با غذرد از دم فرصت هم سبزه که در پشه زماین آب روان کند

جز تخم ندامت چه کند خرمن ازین دشت یحاصل جهدی که زمین دگران کند
امروز تحکیم اثر لاف تهور رستم زن مردیست که بال مگسان کند
زهاد زبس جان بلب صرفه ریش اند در ماتم این مرده دلان موشوان کند
چون غنچه بجمعیت دل ساخته بودیم این عقده که وا کرد که مار ازمیان کند
پیچ و خم این عقده گشودیم به پیری یعنی که بدندان نتوان دل زجهان کند
( بیدل ) نه یدلپاست قرارت نه بعقبی خود ده‌است خدنگ تو ازین هفت کمان کند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
از سکته شعله طبشم برق تاب بود آبم بچشم ترنم اشک کباب بود اظهار میکداخت خس در حیاج شرم حیرت سوال خامشیم را جواب بود
مالیده بود اشک طناب نقاب رازیم در گرد سرمه ام بدو عالم خطاب بود

اندیشه اگر آتش سودان کله دارد دیوانه هم از خار بیابان گله دارد در عالم آسودگی از خویش روایم موج از تپیدن دامان گله دارد
چون اشک درین بزم حبابم چه توان کرد مستوری عشق از من عریان گله دارد آئینه دلم را ز نفس نیست رهائی دریافت از شوخی طوفان گله دارد
دیوانگی و هرش بیکجا نه نگنجد از دست ادب چاک گریبان گله دارد کودک که به دانم زشت ناله فروشست کو اب که توان گفت ز جای گله دارد
ای بخیه از کم خردان شکوه چه لازم آدم نبود آنکه ز حیوان گله دارد در ساغر و مینای تهی ناله شراب است مفلس همه از عالم سامان گله دارد
آئینه ما ثنت بیهوش فمید مشتاق تو از دیده حیران گله دارد در نسخه کیفیت این باغ وفا نیست مضمون کل از بستن پیمان گله دارد
محسور فنارا چه خوشی چه تکلم چندانکه نفس میزند انسان گله دارد ( بیدل ) بهوس داغ محبت نفروزی این شب که تو داری ز چراغان گله دارد

از تفاضل ذوق ترك سبب باید کرد روز خود را بغبار مژه شب باید کرد کرد وارستگی کوی فنا باید بود خاك در دیده اندوه وطرب باید کرد
همچو آئینه اگر دست دهد صافی دل جوهر ناطقه شب را ره لب باید کرد کعبه مفتی خط امواج سرابم همه عينك از آبله پای طلب باید کرد
اشک اگر شیشه ازین دست بهم برچیند مژه را روشن بازار حلب باید کرد تا شود طبع تو آئینه تحقیق وفا خلق را صیقل زنگار غضب باید کرد
دم صبحی مکسر افسون نباشم دمد شمع ما را همه شب خدمت تب باید کرد دیده را که بپین پرور دیدار تو نیست بقنا شستن کل در لاله ادب باید کرد
تا نقدر شیشه تر کس عیار تو نام که ز خاک طمع آب عنب باید کرد يک تبحر دو جهان در نظرت میسوزد آتش از خانه آئینه طلب باید کرد
دل و دانش همه در عشق بتان باید باخت خویش را ( بیدل) دیوانه لقب باید کرد

از چرخ نه هر ابله نادان گله دارد جای گله اینست که انسان گله دارد اسباب بر آراده دلان سخت حجابیست نظاره ز جمعیت مژکان گله دارد
زنجیر ز دیوانه نبیند الفت آرام از وحشت دل طره جانان گله دارد بر وحشت اشکم نبود تاب مژها راست این موج ز پیچ و خم دامان گله دارد
اظهار غریق خجات دیباچه شرم است مکتوب من از شوخی عنوان گله دارد ترسم شود آزرده ز تاب نگه کرم رخسار تو کز سایه مژگان گله دارد
از طاقت ما هم جگر شعله کبا بست از آبله ام خار مغیلان گله دارد اشك طپش آهنگ جنونم چه توان کرد آسودگی از خانه بدوشان گله دارد
زنهار نحسود اسیر ترحیم کمالی امروز درین انجمن احسان گله دارد ( بیدل ) مسم آن گوهر دریای تخجل کز لشکر من شورش طوفان گله دارد

از بيم دعوی شمعها گردن ببالا میکشند رسوا حیف است چنسی کوی ها میکشند شبنه سوان کردد طراز کار کام امروزوید روز کاری شد که از ما نام ماوا میکشند
معنی ما بی عبارت لفظ ما بی امتیاز بوی گل نقشی زما پنهان و پیدا میکشند می رستان از خمار آگاه باید زیستن انتقام عشرت امروز فردا میکشند
رحم بر قارون سرشان کن که از افسون حرص این خران زیر زمین هم بار دنیا میکشند چون تغافل رفت دیگر ذوق آزادی کجاست خار با بالشوخی رفتار یکجا میکشند
قاصدان ساحل چشمت و پایهای عجز دام ماهی گر کنند از آب دریا میکشند بکه وقف مشرب اهل قناعت سرخوشیست کر همه خمیازه باشد جام صهبا میکشند
خواهد آخر بی نفس گشتن بعریانی کشید مدتی شد رشته از پیراهن ما میکشند گوش مستان آشنای حرف و صوت غیر نیست کوه اگر نالد همان قلقل زمینا میکشند
تشنه وصلم بآن حسرت که نقاشان صنع کر کشند از پرده تصویرم زلها میکشند ماهیت ( بیدل) قید باهم در افسرده ایم خانمانها نیز رخت خود بصحرا میکشند

از خفتۀ دهانش هر گه سخن برآید آب از عقیق ریزد در از عدن برآید از شوق صبح تیغش ماننده موج شبنم گلهای زخم دل را آب از دهن برآید
از روی داغ حسرت کر پنبه باز گیرم باصد زبانه چون شمع از پیرهن برآید بند زبان خجلت چون بیضه سر نگونی بر پستنون دردم کر کوهکن برآید
وصف بهار حسنش گر در چمن بگویم چون بلبل از گلستان کل نعره زن برآید تاز شکه رساند نظاره را برویت هر کس پیام خورشید با این رسن برآید
( بیدل ) کلام حافظ شد هادی خیالم دارم امید کاخر مقصود من برآید

از حوادث خاطر آزاد ما غمگین نشد جبهه این بحر از سعی هوا پر چین نشد بالياس فقرم از آلایش دنیا چه باك این نمد هرگز بآب آبله سنگین نشد
از قبول خلق نتوان زحمت منت کشید ایخوش آنسازیکه قابل نغمۀ تحسین نشد سفه را بیدستگاهی خضر راه واستیست این پیاده مکروی فکرف نامورزین نشد
سینه صافی هم نمیکردد علاج بد گهر تیغ قاتل را وداع زنك رفع كين نشد دست بردارید از رنك نشاط این چمن شبنمی را پشت ناخن زین حنا رنگین
صبح تیغش تا نکرد ابرو بلند از خواب ناز همچو شبنم تلخی جان باختن شیرین نشد در بهار صنعت آباد معانی رنگ و بو چون دهان من بيك اندیشه کس گلچین نشد
شوخی باد خزان سرمایه اکسیر داشت نیست زین گلشن برگلگی که او زرین نشد خواب راحت بود وقف بخودی اما چسود رنگ ما پرها شکست و قابل بالین نشد
بسكه آزاد است( بیدل ) از عبارات دوئی ناله هم این مصرع برجسته را تضمین نشد

ازدیم بگذشت و خون در چشم حیرت ساز ماند گرد رنگی باد کارم زان بهار ناز ماند پیش از ایجا دو هم جوهر جان داشت جسم نیازی در شوخی آمد شیشه از پرواز ماند
کاروان ما و من یکسر شرر دنباله است امتیازی دامن وحدت گرفت و باز ماند شمع یکرنگی زفانوس خوشی روشن است نیست جز تارنفس پیون ناله از آواز ماند
امتیاز گوشه گیری دام راه کس مباد صید ما از آشیان در چنگل شهباز ماند حلقه سرگشتگی دارد بگوش گرد باد نقش پایی هم تر از مجنون بصحرا باز ماند
کیست در راهت دلیل کاروان شوق نیست ناله بال افشاند هم جا طاقت پرواز ماند داغ نیرنگ وفا را چاره نتوان یافتن جلوه خلوت پرور و نظاره بیرون تاز ماند
سایه پی رنگست سیر پر فشانیهای رنگ یافت انجام آنکه سر در دامن آغاز ماند صیقل تدبیر بر آئینه ما زنگ ریخت شعله این شمع آخر در دهان کاز ماند
یاد محزونانه ( بیدل ) خجات بیحاصلیست باز پیوستن ندارد آنچه از ما باز ماند

از شکست رنگم آب روی شاهی داده اند همچو موجم سر بسیر کج کلاهی داده اند چشم باید وا کنی ساغر بدست غیر نیست نشه تحقیق از مه تا بماهی داده اند
فتنه این خاکدان اندکی آشفته باش در خور شورت قیامت دستگاهی داده اند قطرها تبخیر سامان جوش اسرار غناست هر چه را شایسته خواهی نخواهی داده اند
بر حفیض طالع اهل سخن باید گریست خامه ها را یکقلم سر در سیاهی داده اند از بهارم پرتو شمع سحر نتوان شناخت اینقدر خاصیتم در رنگ گاهی داده اند
ناز پنهانی درین محفل تغافل مشربیست کم نگاهیها را برات خوش نگاهی داده اند محو دیدارم رموز حیرتم پوشیده نیست از نگاه رفته مژگانها گواهی داده اند
نافتا بیوششمع خواهم سر بجیب از خو With رفتن آقدر بالي که باید گشت راهی داده اند تا نفس باقیست ( بیدل) بر فشان وهم باش کوشش بیحاصات چند انکه خواهی داده اند


صحيفه ۱۳۶
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
از غبارم هم چمه بالا میکشد
سرمه در چشم ثریا میکشد
مكند وحشت شو قراست فکر امروزم بفردا میکشد
تا خرد بادیست صحرای جنون
دامن از آلایش ما میکشد
خوابناكان می برند از آگهی
سایه از خورشید خود را میکشد
سخت در تنگست نفس در مدعا
طاق اصور عنقا میکشد
خون دل پرورده است از انفعال
سر نگونی در زمینها میکشد
عقل کو خون شو که تکلیف جنون
یکجهان شور از طین وا میکشد
ما کران جانان ز خود و اميكشيم
کوه از دامن اکر با میکشد
از تپای خفت مقدست و بس
صد شکست از موج دریا میکشد
محل رنگ از شکستن بسته اند
سنگ بار درد دلها میکشد
عالمی را میبرد حسرت فرو
این نمک تشنه در یا میکشد
زر پرستی میکند دل را سیاه
آخر این صفرا بسودا میکشد
بار ما ( بیدل ) بدوش عاجزیست سایه را افتاد كى پا میکشد
از قضا برخوان نمك كر كسى نان بشکند
تا قیامت منش بی سنگ دندان بشکند
راحت اهل وفا خواهی مخواه آزار دل
کامیاد این شیشه زدم می پرستان بشکند
اینچنین کر عاجزی بیدست و پا افتاده ایم
رنگ هم از سعی ما مشکل که آسان بشکند
بحر ابر از سرشك از پیچ و تاب موجهاست
آب می گردد در آن چشمیکه مژگان بشکند
زیر چرخ آرامها یکسر کینکاوم است
کر دما آن به که بر روزین پیلمان بشکند
حلقه فریادیان از گردش افتاد ست کاش
دور مژکانی مخار چشم حيران بشکند
وحشتی دارد درین کاشن که چون او راق کل
رنگ اکر در کردش آید صفوف دامان بشکند
يك تأمل گر شود صرف خيال نيستى
ای بسا کردن که از بار گریبان بشکند
عجز بنیادی بر اسباب تحمل ناز چند
رنگ میباید کلانه تا توانان بشکند
در کلستانیکه نالد ( بیدل ) از شوق رخت
آه بلبل خار در چشم بهاران بشکند
(۰)
از کیا آئینه با حیرتم موافق میشود
شخص را تمثال خود دام علایق میشود
فيلم نيرنگ مجو در مقابل هیچ نیست
بی بقایبای ما معشوق و عاشق میشود
عالم اسبات از صوت و صدا غافل مباش
خلق از امدادهم مرزوق و رازق میشود
در جهان بی نیازی فرق دین و غبر نیست
مغزها شد خالق نام خلایق میشود
کم کم ذرات چون خورشید باهم قالبست
وضع قطار که دیدی جمع دایق میشود
هوش میباید زبان سر مدهر بحرف نیست
با سخن درمان خط مکتوب ناطق میشود
آرزو از طبع مستغنی بهرجا کرد کل
بی تکلف کوهسد غبار است و امق میشود
میل دنیا انفعال غيرت مردى محواه
زین هوس کر صاحب تقوی است فاسق میشود
اختلاط نفس ظالم خیر ما را کرده شر
آب تا آتش چو جوش خورد محرق میشود
هرچه باشی از مقیمان در اقرار باش
كاذب قائل بكذب خويش صادق میشود
عمر ارذل از كرانجانی وبال کس مباد
زندگی چون امتداد آرد دق میشود
بیدل پیسنده خلاق وضع استعداد خلق
(بیدل) اینجا آنچه پیر ماست لایق میشود
(۰)
از کشمکش کف تو می لاله کون کشید
دامن کشیدن تو ز دستم محون کشید
پر منفعل دمیه جام درین محیط
جویم سری نداشت که باید برون کشید
پیش از دمی بهمت هستی نساخت صبح
باریست انفعال که نتوان فزون کشید
شینم بد جهای هوس آهك مان كليست
ما را صدای بيشه بان بيستون کشید
قد خمیده ضامن رفع خمار کیست
تا کی توان بهماز قدح مر نكون کشید
چندست نصالحم کر افکند طرح ناز
از ساغر که می کشد آخر جنون کشید
عریان تنم رسید بداد جنون من
تا دامنم ز زحمت چندین فنون کشید
مو مو نیم زبهت اعجاز باز داشت
مشق درم قبال مخبط کار و نون کشید
آخر شکست چینی دل بر تريك زد
موی نهفته در زمحیم کمنون کشید
دست شکسته ام كل دامان بار کرد
نفاشم اغتنام ز بخت نگون کشید
( بیدل ) سواد نامه سیاهی نداشتم خطی چوسایه روزقم طبع دون کشید
الزام مدام آبشوح مقدر شده باشد
منز است مخرف بقرار شده باشد
دی ناله کم کرده اثر منفعل کرد
این رشته کلو کیر چه کوهر شده باشد
آرایش کوس و دهل از خواجه مجسکیست
حرمی مخروش آمده و خر شده باشد
از طینت زنگی نبرد غازه سياهي
سنگی مجکی تابكجا زر شده باشد
از کسب صفا باطن این تیره دلی چند
چون سایه بمهتاب سیه تر شده باشد
زاهد خجل از مجلس رندان بدر آمد
در خانه این مسخره دفتر شده باشد
عفت کش جمعیتی اقبال حباب است
بیغزی اگر صاحب افسر شده باشد
پر فطرت دون تاز بلندی توان چید
این آبله با چقدر سر شده باشد
رسوایی فطرت ماش از هرزه توانی
صحرا به ازان خانه که بیدر شده باشد
زین باغ هوس کعبه بآن گلگوان برد
هرچند که رنگ تو کبوتر شده باشد
تدبير صنايع شود از مرك حضارت
آئينه اگر سد سکندر شده باشد
منسوب دو چشم است نگاهیکه توداری
نامی چه توان دید مکرر شده باشد
مانصاف دلان پرتو خور شید و فاتیم دامن مکنش از ماهمه کز تر شده باشد
کویند دل کشده منظور نگاهیست
آئینه ما عالم دیگر شده باشد
ماهیچ ندیدیم ازین هستی موهوم ( بیدل ) بخیالیت چه مصور شدهباشد
از هجوم کلف دل ناله بي آهلك ماند
بوی این کل از ضعیفی در طلسم رنگ ماند
سوختیم و مشت خاشاکی زما روشن نشد
شعله ماچون نفس در دام این نیرنگ ماند
از حیا موجی زو هم جاده لعلت هم گداخت
آب شد آئینه اما حیرتش در جنگ ماند
سنگ راه هیچکس تحصیل جمعیت مباد
قطره بیتاب ما کوهر شد و دلتنگ ماند
در خرافات هوس تا دور جام ما رسید
بيدماغی از شراب و نکیتی از چنگ ماند
عجز طاقت در طلب ما را دلیل هدر نیست
منزلی کو تا نیاید سر بپای لنگ ماند
مت صیقل مکش در دهر اوهام چند
عکس معدوم است ا کر آئینه ات در زنگ ماند
آخر از سعی ضعیفی پیکر فرسوده ام
همچو اشکی زیر دیوار شکست رنگ ما
نیست تکليف طبید نهای هستی در عدم
آرمیدن مفت آن سازيكه بی آهنگ ماند
کام را نقش نگین ها بال پرواز رساست
ماز خود رفتیم اکروی طلب در سنگ ماند
يك قدم پا کرده ( بیدل ) قطع راه آرزو منزل آسود کی از ما بصد فرسنگ ماند
اسرار درطیا بیع ضبط نفس ندارد
در پرده خس و خار آتش قفس ندارد
كووهم سوده باشد برچرخ تاج شاهان
سعی هما بقدى پیش مکس ندارد
خورده زرنگ دنیا یکدست خود سر انند
خر کر غمار کم کرد حلقه هم حرس ندارد
ای رنك كل بلند است اقبال پای بوسش
رنگ حناست آن جا کس دست رس ندارد
در کاشتی که ما را دادند بار تحقیق
صبح بهار هستی بوی نفس ندارد
تأناله و در کاهی زین تنکنا برآیم
افسوس دامن ما چنین قفس ندارد
بر حال رفتگان کیست تا نوحه کند میر
این کاروان شفتی غیر از جرس ندارد
تدبیر عاقل هم بروهم وا کذارید
اینجا پریدن چشم پروای خس ندارد
گردون خرام شو تمیم بر کار دور ذوقیم
بی وهم تحت و فوقیم دلم پیش و پس ندارد
سودا زسر بینداز زد خیال کم باز
تشویش بی دماغمان عشق و هوس ندارد
در فرصتی که نامش هستیست دامن افشان ( بیدل ) نفس مدارا با هیچکس ندارد
اسیر آن بجهد تسکارین رهائی از هیچ در ندارد
عنقا بصيد رنك وحشت آنجا چورنك بقوت پرندارد
جبین به تسلیم بی نیازی بخاک کردفكن چه سازی
ره عجز دور است تیغ بازی که سایه غیر از سپر ندارد
درین بانگاه بی حاصل غرور طبع است و خاف غافل
بصد كداز از کسی مقابل که سنگ ز آتش خبر ندارد
نفس غبار است صبح امکان عدم تلاش است جهد اعیان
بغیره پرواز ازین کلستان بهار رنگی د کر ندارد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
چنبهاد کجید است از تعلق بنای تهمت مدار هستی
زدوستان گسسته پیمان بدوش الفت مبند پیمان
قناعت و خاك آستانش زپست ابرام وضع عالم
زچشم بستن مگر خیال فراهم آرد غبار تهمت
نبرد کوشش زقید گردون به هیچ تدبیر رخت بیرون
عدم نژادان بی بقا را چه عرض طاعت چه عذر عصیان
زدور باش شکوه غیرت کز است جرأت بکاست طاقت
عجب است اینکه خلق یکسر هجوم درداست وسر ندارد
که نخل تألیف اشك و منکان بجز جدائی ثمر ندارد
گهی به تدبیر تشنه کامی زجوی کس آب بر ندارد
و گرنه سعی نگاه مژگان درین شبستان سحر ندارد
اگر نميرد کسی چه سازد كه خانه تنك است و در ندارد
دل و دماغ قبول رحمت چو خاك بودن هنر ندارد
تومرد میدان جستجو باش ( بیدل ) ما جگر ندارد

اشک تا بیداد عشق پرده گشا میشود
فهم معما كنيد آينه وا میشود
گاه وداع بقا زور نفس از اجل
چون بگستن رسید تاررسا میشود
حرص بصد شرم عاجز در همه صورت گداست
کز قناعت رسی فقر غنا میشود
چند خورد آرزو عشوه تر دامنی
عبرت امداد غیر شرم عصا میشود
از کف پیما بکان کار کشائی مخواه
دست چو کوتاه شد ناخن پا میشود
خاك بسر ميكند زندگی از طبع دون
پستی این خامها ننگ هوا میشود
(بیدل) ازین دشت و در کز هوس رفته گیر
ذوق طلب غالبست وقف حضور دوام
ربط حیات منکوش ختم دعا میشود
جوهر اصل صفا سیل نباید شمرد
آینه کز قطره ایست بحر نما میشود
آنطرف احتیاج انجمن کیمیاست
چون زطلب در گذشت بنده خدا میشود
عذر ضعیفی دمی کاینه گیرد بدست
ناله در قلق سعی تار حنا میشود
غیر وداع طرب گرمی این بزم چیست
تا سحر از روی شمع رنگ جدا میشود
باذنو الزام طبع کز هوس هرزه دو
حرص خجل نیست ليك کار حیا میشود
قافله هر سو رود باك درا میشود

اشک گهر طینت ماراه طپش سر نکند
طفل دبستان ادب این سبق از برنکند
وسوسه و هم نزد رابطه ساز غبین
کوه گران حوصله را ناله سبکسر نکند
منفطیهای زمان فطرت مارا چه زبان
عبرت تمثال محیط آینه را تر نکند
عالم اسباب فنا چند دهد فرصت ما
اشک دوش مژها تا تپد لنگر نکند
شبنم بی بال و پرم آینه پرداز تری
طاقت ما غیر عرق پیشۀ دیگر نکند
تاب و تب عشق و هوس نیست کمیل دو نفس
صبح طربگاه شرر خنده مکرر نکند
شد ز ازل چهره کشا عجز ز پیدائی ما
مو نهمد باخم تا قدم از سر نکند
دل نکند از بد و بد دیده رسا نیـد نم
شیشه می تا نخورد باده بساغر نکند
نیست زهم فرق نما انجمن و خلوت ما
ظنار گلزار یقین سر بتـه بر نکند
(بیدل) از انجام نفس هر که برد بوی اثر
گر همه آفاق شود تار کرو فر نکند

اشکم از پوی چشم تر پریشان میشود
صبحدم جمعیت اختر پریشان میشود
میدهد سرسبزی این مزرع از ماتم نشان
راه را از ریشه موی سر پریشان میشود
يك طپیدن پرده بردارد اکرشور جنون
بوی گل از ناله مرغان تر پریشان میشود
رنگهارا دروی آتش نیست امکان ثبات
همچو خورشید از کف ساز زر پشان میشود
جادة سر منزل جمعیت ما راستیست
چون روم افتد خط از مسطر پریشان میشود
مقصدت و هم است دل از جستجوها جمع كن
رهرو اینجا در پی رهبر پریشان میشود
گرلب اظهار بکشائی نفس آواره نیست
موج می از وسعت ساغر پریشان میشود
چون نفس بی ضبط گردد اشك بايد ريختن
رشته هر که گسد گوهر پریشان میشود
از طپیدن گرد نومیدی بگردون برده ایم
ناله میکردد خموشی گر پریشان میشود
راز دل چندان که دزدیدم نفس پرده درد
(بیدل) از شیرازه ام دفتر پریشان میشود

اگر از کف نزنم نغمه گل کند
دو عالم ز من شیشه برصل کند
محیط است چون محو گردد حباب
زخود کشدن جزو را کل کند
غبار بسمل دل اوج پرواز اوست
بگردون رسد کز شرل کند
بهر شنجیت جلوه بیجده است
کسی تا کی از خود تغافل کند
ز کیفیت این بهارم مپرس
مژه کر کشائی قدح گل کند
بسودای زلف تو دود دماغ
بسر مجدو ناز کا کل کند
زفکر خطت جوهر آینه
خسك وقف جيب تأمل كند
زرد خجالت کش دست و پاست
کسی تا کجا ها توکل کند
خزان طرب بیدماغی مباد
بهار است اگر شیشه فلفل کند
بتدبیر ازین بحر نتوان گذشت
شگسنیست کز موج ما پل کند
سر ما نگردد زدور هوس
اگر چرخ ترك تسلسل كند
شود سفله از سوق و اطلس بزرك
خزان را اگر آدمی جل کند
خنک تر زرائع است تقلید کبک
که هندستانی شغل کند
برنگیست ( بیدل ) پریشانم
که از سایه ام طرح سنبل کند

اگر بافواج عزم شاهان بسوا در روم فرنك كيرد
شکوه درویش هر دو عالم بيك دل جمع تنك گيرد
چوشمع فاش از خیال شوگ طبیعت غافل آب گردد
که سر فرازد باوج گردون و راه بام نهنگ گیرد
زمكتب اعتبار دنیا ورق سیه کردن است و رفتن
درین خم نیل جامۀ کس بجز سیاهی چه رنگ گیرد
گهر نیم تا درین محیطم بود بپستس وقار سودا
حباب معذور باد سنجم ترازوی من چه سنگ گیرد
زخجلت اعتبار باطل اگر گذشتم زمن چه حاصل
کجاست دامان فرصت ایجا که با تو توهم درنك گیرد
زحرف طاقت گداز لعلت دمی بجرأت دم بیار کردم
که همچو ياقوت آيدم آتش عنان پرواز رنگ گیرد
بیاس دل تا کجا خورد خون بهار تاریکه از لطافت
حنای دستش سیاهی آرد چوشمع اگر گل بچنك گیرد
زچنك آفت کین گردون بکارون کس چه چاره سازد
پی رمیدن کم است آنجا که راه آهو پلنك گيرد
زتبـره طبعان وقت بکـسل مخواه منك وبال بردن
ازین که بینی خوش باطل خوشت آیئۀ زنگ گیرد
درین جنون زار فتنه سامان بشعله کاران ناامید بهتان
مچوش چندانکه عالمی را نفس بباد تنك كيرد
عدم بطبع درشت ظالم فسون تأثیر مهر ( بیدل )
هزار آتش نفس گدازد که آب خشکی زسنگ گیرد

اگر لعین عنقا هوس پیام نباشد
نشان خود بجهانی برم که نام نباشد
چه لازم است بدوشم غم ادفاکند کس
حتى نقاب دوش خجلت است و ام نباشد
حیا زمانۀ خوشی کدام نغمه کند سر
بصد فسانه زنم کز سخن تمام نباشد
دو دم بوضع تجدد خیال میکند وام
خوشم نشئه که جمعیت دوام نباشد


صحیفه ۱۳۸
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

حباب جوهر دل نیست جز کدورت هستی
هوس طید بچهر راحت نفس ممد ز چه وحشت
چه ممکن است که آغوش حرصها بهم آید
جدا ز انجمن نیستی بهر چه رسیدم
نه گوشه ایست معین نه منزلیست مبرهن
خروش درد شنو مدعای عشق همین اس

چراغ اینه روشن بوقت شام نباشد
دران مقام که صیاد و صید و دام نباشد
درین جراحت خمیازه التیام نباشد
بباطنی که می ساغرش حرام نباشد
کسی کجا رود از عالمیکه نام نباشد
در الله الله ما جای حرف لام نباشد

دلست باعث هستی نگاہت فتنه چه مستی
کسی ندید ز هستی بغیر درد سر اینجا
دل از شکایت افلاس به که جمع نمائی
کدام محرم بند قرصت که دل دهی تماشا
باوج عشق چه نسبت تلاش مال هوس را
اگر زملك عدم نام بود فہم کاری

دماغ بادہ که دارد ومیکہ جام نباشد
شراب این خم و هماز بکا که خام نباشد
زبان بکام تو بس گر جہان بکام نباشد
چراغ اشك نگه میدود خرام نباشد
وداع و هم من و ما هوای بام نباشد
بجز كلام تو ( بیدل ) دگر کلام نباشد

اگر جوش دلت این است در ها دل نمیباشد
و گر بسمل زمین تا آسمان بسمل نمیباشد

اگر درياست دریا از کجا دارد فلك تازی
و گر ساحل طپش در طینت ساحل نمیباشد

جنون بذر شیدائیہا بكبر وقف بیدلہا
گزین خرمن بجز برق نظر حاصل نمیباشد

اگر خضر خطت از چشمه حیوان نشان دارد
باین یکغنچه دل که فکر وصلت کرده ام خوشم
درین گلشن شکست رنگم و نومید نیست از جانم
باستعداد جان سختی است جستجوی اینه را
شکست رنگ هم صبحیست از گلزار خورسندی
اگر خا کسترم پروازم و گر شعله جولانم

عقیق لب چرا چون تشنگان زیر زبان دارد
نفس در هر طپش صبح بهاری برفشان دارد
پیام بی نوایان نامه رنگ خزان دارد
زکوهی پیکر هر قطره جوی استخوان دارد
گل ایجاد زخم از خنده بان زعفران دارد
هوای او زمن صد رنگ تغییر عنان دارد

میدانم شہادتگاه شوق کیست این وادی
تحیر و بپندم با تماشای که پیوندم
ز تعجیل بهاران بیش ازین نتوان شدن غافل
کسی زاندوهی آزادگی چون سرو میزید
بحيرت بال مژگان بست بی انداز پروازی
تماشای بہاری کرده ام (بیدل) کہ از یادش

که رفتہای خون بسمل اینجا کاروان دارد
خیال حلقه زلفت هزار آینه دان دارد
شگفتیهای گل چندین جرس عرض فغان دارد
کباهی چار فصل از بی نیازی بکریان دارد
درین دریا عنان لنگر ما باد بان دارد
تکدر دیده اشکنت حیرت در دهان دارد

اگر درد طلب این گردم از رفتار جوشاند
رسول پاس میپوشم بستر عجز میگویم
مشوران از تکلف آنقدر طبع ملایم را
نخاموشی امان خواه از جنون هنگامه باطل
من و آن بستر ضعفی که افسون ادب آنجا
جمال مدعا روشن نشد از صیقل دیگر

صدای پای من خون از رگ کہسار جوشاند
که میترسم شکست بال من منقار جوشاند
که آتش میشود آبی که کس بسیار جوشاند
که حرف حق چو منصور از زبانها دار جوشاند
صدا را خفته چون رگ از تن بیمار جوشاند
مگر خاکستر از آئینه ام دیدار جوشاند

چه اقبال است یارب دود سودای محبت را
چه تدبیر از بقای سایه پروازد خم هستی
باظہار یقین هم غنچه دعوی مشو چندان
دل هر دانه میباشد بچندین ریشه آغوش
قیامت میبرم بر چرخ واز فکر خودہ غافل
بتکلفت ساختم از امتداد زندگی ( بیدل )

که شمع از رشته گل پاکشد دستار جوشاند
مگر برخیزم از خودتاهوا دیوار جوشاند
کزانگشت شہادت سورت ز نار جوشاند
گریبان گر در ديدك سيم صد زنار جوشاند
حیای کاش چون صبحم گریبان وار جوشاند
چو آب اشناه کی از حد برد زنگار جوشاند

اگرد ماتم درین گلستان خمار شرم عدم نگیرد
در ان دبستان که سعی گردون بخاک دهد خط کہکشانش
درین قلمرو کف غبارم بهیچکس همسری ندارم
زعرصۂ اعتبار کوی سر سلامت توان ربودن
نفس بتمیزه میکدازی بساز تفتی نگین ننازی
نصیبی از عافیت ندارد حساب بحر غرور بودن
باین درشتی که طبع فاضل خطاست تاثیر انفعالش
نزفته از خود ندارد امکان بمعنی رفتگان رسیدن
گزیده اقبال همت ما فروغی عرصۂ نیازی
خیال نامحرم گریبان رواند مارا بصد بیابان
دلست منظور بی نیازی زغفلت آزرده اش نسازی
اگر بتأليم زور همت نیم خجالت کش ندامت
ندارد این مکتب امین کدورت انشائري ز( بیدل )

تر چشمک ذره جام گیرم با آن شکوهی که جم نگیرد
کسی زقدرت چه واشگارد که دست او را قلم نگیرد
کمال میزان اعتبارم بس است اکردزہ کم نگیرد
کر آه سرد رفتن نفسہا بپاه نیم دودم نگیرد
که کام اقبال بی نیازی لیسکه نامد بهم نگیرد
حذر که باد دماغت آخر زنیج نفخ شکم نگیرد
چوسنك در کار گاه مینا کر آب کردد که نم نگیرد
که خاك تا گشته کس درین ره سراغ نقش قدم نگیرد
که منت سر بلندی آنجا کسی بدوش علم نگیرد
چه سازد آواره در دل که راه درو حرم نگیرد
کمی گران جلوه شرم دارد شکست آئینۂ کم نگیرد
کشیده ام بار هر دو عالم بمشت پائی که خم نگیرد
بصفحه کز نام او نویسم بجر غبار رقم نگیرد

اگر سوداست و کرماتم دل ماوس نمی نالد
درین محفل نيفشاند استمال آهنگ آزادی
بی مقصد قدم ننهاده باید خاك گردیدن
غرض هیچ و نظر سینه کوب عرض بیغزی
وفا مشكل که خواهد خامشی از ساز مشتاقان

درین ده در کلفت خويک ناقوس می نالد
بچندین زیروبم نومیدی محبوس می نالد
در ای سعی ما چون اشك بر معکوس می نالد
غبار فطرت باران کرنام کوس می نالد
نفس دزدی عبث بر جبهه ناموس می نالد

ندارد آسیای چرخ غیر از دور ناکامی
فروغ شمع دیدی شبنم اسراز خموشان کن
مخاموشی افسون سخن چینان مباش ایمن
چین ابر و برنك خيال کیست اجزایم
زخود رفتم اما محرم ما کس نشد( بیدل )

همه گر رنك گردانی كف افسوس می نالد
بقدر رشته اینجا پرده فانوس می نالد
نکه بیش از نفس در دیده جاسوس می نالد
کفز رنگم باشکست انشا کند طاؤس می نالد
درای محمل دل سخت نامحسوس می نالد

اگر معشوق چہراست و کرعاشق و قادارد
بوا ماندن نگردم قطع امید ز خود رفتن
درین محفل زبونیم آنقدر از سستی طالع
که میخواهد تسلی از غبار وحشت آلودم
حقیقت واکنی نیرنك هوساز نیست مضمرایی

تماشا مفت دیدنہا محبت رنکہا دارد
شکست بال اگر پرواز کم کردد صهادارد
که رنك ناتوان هم شكست ناز ما دارد
که چون صبح این کف خاکستر آتش زیرپادارد
تو ناخن جمع كن تازخم مابینی چها دارد

شرار کاغذ ماخنده دندان نما دارد
ز بس مطلوب هر کس بی طلب آماده است اینجا
صد جا کرده سعی نارسا منزل تراشيها
سبب کم نیست کر برهم زنی ربط تعلق را
بخجلت تا نیاید وام معذوری ادا کردن

طپیہا وقف پیشانی که آهنك فنا دارد
اجابت انفعال از شوخی دست دعا دارد
وكرنه جاده دشت طلب کی انتها دارد
چو مژگان هر که بر خیز دز خود چندین عصادارد
نیاز مجرمان پیش از قضا كتفن قضا دارد

زحرس منعمان سعی کداهم کم مدان (بیدل)
که خاك از بهر خوردن پیش از آتش اشتها دارد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
اگر معنی خامشی گل کند
درین انجمن مفلسان خامشند
زبان را مکن پرفشان طلب
چه میل است یارب دم تیغ او
ز رمز دهانش نیامد اثر
ز بس قهر و لطفش همه خوش اداست
لب غنچه تعلیم بلبل کند
صراحی خالی چه قلقل کند
مبادا چراغ حیا گل کند
که چون بگذرد از سرم پل کند
عدم هم بخود گر تأمل کند
نگاه میکشد گر تغافل کند
بساط جهان جای آرام نیست
قبا کن درین باغ جیب طرب
مکش سر ز پستی که فواره آب
من و یاد حسنی که در حیرتش
ز بیداد آن چشم نتوان گذشت
دلت بید ما دست (بیدل) مباد
چرا کس وطن بر سر پل کند
که از لخت دل غنچه هر گل کند
ترقی بقدر تنزل کند
جگر دامن ناله پر گل کند
دلی را که او خون کند مل کند
بتعطیل حکم تو کل کند
اگر نظاره گل میتوان کرد
عرق واری گر از شرم آب گردم
چو صبح این یکنفس گردی که داریم
شهید حسرت آن کامکارم
درین گلشن اگر رنگست و گربوست
محیط بیخودی منصور جوش است
تردد مایه بازار هستی است
وطن در چشم بلبل میتوان کرد
بجام خالی مل میتوان کرد
اگر بالد تجمل میتوان کرد
ززخم خنده بر گل میتوان کرد
قیاس بال بلبل میتوان کرد
بحق جزو را کل میتوان کرد
اگر نبود توکل میتوان کرد
درین محفل زيك مينا بضاعت
نظر بر خویش وا کردن محالست
بهر محفل که زلفش سایه افکند
بهر جا مطربی از زلفش نویسند
اگر آهت همین خاکیاری
ازین بیدانشان جان بردن همت
برآسان است ازین دریا گذشتن
بخندین نغمه قلقل میتوان کرد
اگر کوی تغافل میتوان کرد
زدود شمع کاکل میتوان کرد
قلم از شاخ سنبل میتوان کرد
زپستی هم تنزل میتوان کرد
اگر اندك تجاهل میتوان کرد
زپشت پا اگر پل میتوان کرد
بهمان بار آئینه است (بیدل)
بفهم خود تأمل میتوان کرد
امروز بعهد مخبری دلدار پادشا کرد
کرد بساط تسلیم در عجز نازها داشت
فطرت ز خلق میخواست آثار قابلیت
گفتم شخص هستی نازی بشوخی آرد
دو عقده تعلق فرسوده بود فطرت
رسان ز قلم و هم از سر گذشتی داشت
شرم تغافل آخر حق وفا ادا کرد
پرواز خودسریها زان دامنم جدا کرد
جز درد سر نبودیم ما را بعذرها کرد
تمثال جلوه گر شد آینه خنده ها کرد
از خود گسستن آخر این رشته را رسا کرد
پاس این کدورتها دست نازکی کشا کرد
غلا رهن مارا آسان نمیتوان دید
یارب که خشك گردد مانند شانه دستش
غرق نم جبینم از خجلت تعین
دانش جنون شد اما از کشود رمز تحقیق
ای وهم شیر مارا معذور دارو بگذر
دست ترحم کیست مزگان (بیدل) ما
مزگان عید ناچشم آهنگ پیش پا کرد
مشاطه که دلرا از طره تو وا کرد
کار هزار طوفان این یکعرق حیا کرد
بند قبای نازی پیراهنم قبا کرد
دل خانه ایست کانجا نتوان زور با کرد
بر هم که چشم و اشد پیش از نگاه دعا کرد
امروز ناقصان بکمالی رسیده اند
این امت مسیلمه را فسون بکه دلفظ
جراست روستائی و انکار شهریان
محاصل ز صحبت شان خاك میخورد
هرگاه وارسی بعروج دماغ شان
پاس ادب مجو ز جهولان که یکقلم
انصاف آب میخورد از چشمه سار فهم
گر خود سری بحرف سلف خط کشیده اند
در عرصه شکست نبوت دویده اند
جولاه چند رشته بگردون تنیده اند
چون بید اگر بهم ز تواضع خمیده اند
در زیر پا چو آبله برخویش چیده اند
از محتد و فوق چشم و در حیا دریده اند
خر کرهها کرند وسخن کم شنیده اند
انکار کاملان همه را نقل مجلس است
از خدمت مجاوره اولیان فارس
از حرف شان تری نتراود چه ممکن است
هیجا رسیده اند بترکیب اطباق
پیران این کرو بحکم وداع شرم
کو با طفل تراش و خوشان طپش تلاش
در خیل معنی که تنزه دلیل اوست
تا کی بکان رد که بمستی رسیده اند
هندوشناسیان بتعقل خزیده اند
دون فطرتان سفال تو آب دیده اند
چون زخیهای کهنه تفاوت چکیده اند
بی نیم عرق همه صبح دمیده اند
خورده بزرك يك به يك عقرب گزیده اند
لب باز کرده اند بخندید کاریده اند
(بیدل) درین مکان تادیب دوازده خطاست
در میکه لولیان همه تنبك خریده اند
امروز نوبهار است ساغر کشان بیائید
آغوش آرزوها از خود تهیست اینجا
فرصت شرر نقابست هنگامه شتابست
امروز آمدنها چندین بهار دارد
گل جوش باده دارد تا گلستان بیائید
در قالب تمنا خونشتر زجان بیائید
طی پای درد گامست مطلق عنان بیائید
فردا گراست امید تا خود چه سان بیائید
دماغ پر بها ریم سبزی که در چه کاریم
جز شوق را هبر نیست اندیشه خطر نیست
گر خواهش فضولیست جزو هم مالخولی کیست
ای طالبان عشرت دیگر کجاست فرصت
فلمپاز انتظاریم بازی کنان بیائید
خاری درین گذر نیست دامن کشان بیائید
با دست خانه نیست تا میهمان بیائید
مفت است فیض صحبت گز این زمان بیائید
(بیدل) چونیه تاب مجنون الفتائیست
تا مهربان بیائید با مهربان بیائید
امشب غبار ناله دل سرمه رنگ بود
تا صاف کرد آینه خود را ندیده ام
حسن از غبار شوخ نگاهان رمیده است
عنقای دیگرم که زبنیاد هستم
از بسکه چید مانع تماشای فرصتم
یارب شکست شیشه من از چه سنک بود
چون سایه نقش هستی من جمله زنگ بود
انجا هجوم آینه پشت پلنگ بود
ناکام شوخی اثری داشت ننگ بود
ما را بخود نیامده رفتن درنگ بود
از گفتنم نشد شفق طرف دامنی
بام بجنون طپیده نومیدی من است
مخت نمیرود بسر ترك اختيار
درمان برون دل دو جهان جلوه رنك ريخت
(بیدل) که داشت جلوه که از برق خجلتش
خونم درین ستکده نومید رنگ بود
جستی رسید کاه مرادم خدنگ بود
از خویش رفتنم بزحمت عذر لنگ بود
انجامید برقد تو چه مقدار تنگ بود
در مجلس بهار چراغان رنگ بود
اول در عدم دهنت باز میکند
هر گاه میدهی زبان رخصت سخن
شام ابد بحیب تو سر میبرد فرو
کز فطرت تو پرزند در فضای قدس
این عرصه تا کجا نشود پامال ناز
تا کاف و نون تهیه آواز میکند
جبریل بال میزند و ناز میکند
صبح ازل ز تو سخن آغاز میکند
خاك فسرده را که فلك ناز میکند
رخش تعین تو تك و تاز میکند
آهنگ صور خیز تو در هر نفس زدن
نيرنك اعتبار بهار تجددت
هررنك و بو که میدمد از نوبهار صنع
زین باغ بی دمیدن صبحی دمی کلیست
روز و شبی در انجمن اعتبار نیست
ساز هزار عالم ناساز میکند
باہم چه رنگها که نه کایناز میکند
آئینه خیال تو پرداز میکند
سحر آفرین شصت اعجاز میکند
چشم تو میزند مژه و باز میکند
(بیدل) تأمل که درین گلشن خیال
رنك شکسته تو چه پرواز میکند


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحیفه ١٤٠
اول دل ستمدیده قطع امید کرد
لخت سیاه اگر خط اعتبار هست
با اشك ربط سبحه انفاس نكسلد
از فیض و بسط حيرت آئینه ام مپرس
آخر شکست چینی من مو سفید کرد
خود را بهیچ آینه نتوان سفید کرد
پیری مرا بحلقه قامت مرید کرد
فضل زدم بخانه نه ناز کلید کرد
میفرزم از نفس دم تقریر احتیاج
تدبیر زعم مایه تشویش کس مباد
چون بال خامه نامحد از مغز استخوان
دارد رسائی مژه خون بگردنش
دست تهی زبان مرا رك بید کرد
صابون خشك جامه ما را پلید کرد
فکرم در اکتساب قیامت قدید کرد
بر گشتی که آنسوی حشرم شهید کرد
بیدل توهم بذوق خطش سینه چاکدان
کاین شام ناامیده مرا صبح عید کرد
اهل معنی گر بگفتگو نفس فرسوده اند
بگذر از دعوی که در خلوتکه عشق غیور
قدر دانهای راحت نیست در بنیاد خلق
هیچکس از تور عالمتاب دل آگاه نیست
مشت خاکم از فضولی شرم باید داشتن
هم بقدر جنبش لب دست برهم سوده اند
محرمان خانه بیرون در نگشوده اند
چون نفس یکسر بناله کوشش بیهوده اند
خانه خورشید ما را بر گل اندوده اند
جز ادب کاری که اینجا است کم فرموده اند
آرزو میخواهی از اظهار حاجت شرم دار
نقض ما از ادعان بی شبهه تحقیق نیست
بی تمیز مکدر زما کاین سبزه های بدمیو
راه دیگر وا نشد بر کوشش پرواز ما
زیر سنک است ار من و ما دامن آزادیم
این ترنم را ز قانون حیا نسروده اند
خامه تصویر ما انگشت برلك آلوده اند
پا بخم در سایه مغز گان تار آسوده اند
بی پر و بالان همین چك قفس پیموده اند
آه ازین رنگی که بربوی کلم افزوده اند
بیدل این بیهوش و محرم محرم طره رو پر ده گیر
در ازل زلفی زنم چو شانه در هم بوده اند
ای بهار بر فشان دل بر گل و سنبل مبند
مجمع دلها تغافل خانه بارو بین است
دور گردونست سالها میزند تای مخیم
زندگی تاکی کشد رنج تکدر ناز هوس
نیست پل آرایش عشاق استعداد شوق
آشیان چمنی در فضای ناله بلبل مبند
غافل از شور قیامت رقص با کاکل مبند
تا نفس داری ز گردش ای جام مل مبند
پشت خم ریش است ای کاو از تکلف جل مبند
موی سر کافیست بردستار مجنون کل مبند
شوق آزادی تعلق احتیاج و هم نیست
نزم خامو شیست از پاس نفس غافل مباش
سر گذشت غیرت مجنون هنوز افسانه نیست
از شکست موج آزاد است استغنای بحر
نادم حاجت مبادا بگذری از آبرو
از خیال پوچ چون قمری بگردن غل مبند
بر پر پروانه تشویش چراغ گل مبند
محشر آسود است بر زنجیر ما غافل مبند
تهمت نقصان اجزا بر کمال کل مبند
اندکی آگاه باش از چشم بستن پل مبند
پیری آمد جوانی ای بیدل آخر شرم دار
شیشه چون شد سبز دنگون جز ز عرق فلفل مبند
ای مخبره از ماو تو تعیین نگزیدید
اینجا طرب و هم اقامت چه جنون است
اندیشه هستی کلف همت مرد است
زین نسبت دوری که بهستی است عدم را
رفتید و نگردید تما شای کوشش
عنقا چه نشان میدهد از شهرت موهوم
باسجده نسازید که اجزای زمینید
در خانه نیرنگ حنا بشدی زینید
دامن ز غباریکه ندارید بجینید
کم نیست که چون ذره بخورشید قرینید
ای کاش دمی چند بیکجا بنشینید
جنسی بکشا ئید که نام چه نگینید
در کار که شیوه تسلیم عرو جست
امروز پی ما چه نشان چند دویدن
چون شمع هوس سر بهوا چند فرازید
در عالم تجرید چه فرصت شمر جاست
هم چند نفس ساز کنند صور قیامت
تمثال غبار من و مائید چو بیدل
چشمناکد نشان کف امید جبینید
فردا که گذشتید نه آئید نه انید
کاهی ز تکلف ته پا نیز ببینید
تا صبح قیامت نفس باز پسینید
در حوصله های مکس و پشه طنینید
صد سال گر آئینه زدا ئید همینید
ای بی نصیب عشق بکار هوس بخند
اوقات زندگی زقمردن بیاد رفت
شور ترانه سنجی عنقائیت رساست
زین گشت خون بدل چه ضرر و است در کنند
تا کی کشد فسون نفس داغ فرصت
بر زندگی چو صبح كمان بقا کز است
بر مال هرزه بر دو سه جلد قفس بخند
بر گریه ات اگر نبود دسترس بخند
چندی نقاب طوطی منکع بخند
لب کند مین کزو بتلاش عدس بخند
ای آتش فسرده بپایان خس بخند
کو این غبار رفته بگردون نفس بخند
نال بجمع كن بکدو قدح از هزار وهم
زین جمع مال مسخر کی صبح میبرش
از شرم چون شرره ره وا کن ببوش
در آتش است شمع و همان خنده میکند
خاموش رفته اند رفیقان از الخفر
بیدل چو گل اگر نه کنی طرح انبساط
بر محتسب بستیزو برای عس بخند
خلفیست در کمند فنا و عس بخند
سامان این بهار همین است و بس بخند
ای عاشی بغفلت این بوالهوس بخند
اشکی بدرد غفلت بی جرس بخند
چشمی بخویش وا کن و بر پیش و پس بخند
ای خوش آ نوقتی که مارو جمیل نامعلوم بود
شوق موجود وتجير این و آن معدوم بود
خیمه بیرون هیولای دو عالم آگین است
عین معنی بود دل نافهم نامفهوم بود
کسب سود اندیشه کردم و زبان اندوختم
جنس دانائی درین دکان غیرت شوم بود
ای ساز قدس دل بجهان نوا مبند
ای بی نیاز کار گه اتفاق صنع
بیکانگی ز وضع جهان موج میزند
دارد دل شکسته درین دیر بی ثبات
ناموس آبروی تنزه نگاه دار
یا کست است رشته این مهر آواز بامبند
بار خیال بر دل بيمدعا مبند
آئینه جز مقابل آن آشنا مبند
مضمون عبرتی که برای خدا مبند
رنگ عرق تریست بساز حيا مبند
نثال آبرو آیت ان انچه تهمت است
برگونه است سعی امل بار ماهت
دست و کشاد حکم قضا را چه چاره است
سامان شبنم چمن آرمید گیست
ز آن دست بی نگار که در آستین تست
رنگ شکسته بر چین کبریا مبند
ای نغمه بلند بهر رشته پا مبند
نتوان خیال بست که مکشای یا مبند
این محمل وفاق بدوش هوا مبند
زنهار شرم دار خیال حنا مبند
این عقده امید که دل نقش بسته است
بیدل برشته که توان کرد وا مبند
ای شمع تك و تاز نفس کرد سفر شد
مردم همه در شکوه بیکاری خویش اند
تمثال بآن جلوه نبودیم مقابل
یاران نرسیدند بداد سخن من
کستا خیم از محفل آداب برآورد
در قلزم تقدیر که تسلیم کنار است
نابك مزه خوابم برد از خویش چو اخگر
اکنون چمد امید توان سوخت سحر شد
سر خاری این طائفه هنگامه کر شد
ای مخبره ان آینه داری چه هنر شد
ظلمیچه فسون خواند که گوش همه کرشد
گردیدن من کره سرش حلقه در شد
کشتی، که و مسورت امواج خطر شد
خاکستر دل جوش زدو بالش پر شد
دربسته محافل هستی چه توان خواند
در خامه تقدیر نگوئی عرق داشت
افسانه خاموشی من کیست که نشنید
چون سبحه درین سلسه بیکانگی نیست
فریاد که از دل بحضوری رسیدم
چون ماه تو آنکس که بتسلیم جبین سود
فکسر چین آرائی فردوس کیم دارد
زان خط که غبار نقشش زیرو زبر شد
کاخر خط پیشانی ما اینهمه تر شد
کم شد جرس از قافله چندانکه خبر شد
سرها همه پاود که پاها همه سر شد
شب بود که در خانه آئینه سحر شد
هر چند که تیغش بسر افتاد سپر شد
سر در قدمت محو گریبان دگر شد
بیدل نشوی غافل از اقبال گریبان
هر قطره که در فکر خود افتاد گهر شد
]


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
این انجمن افسانه راز و همی بود
وهمی جلوه که دیدم نقشین عدمی بود
این فرصت هستی که نفس کشمکش اوست
هنگامه بی‌تابی گلشن رمی بود
تاکه نرانیم ز فکر مایه اوهام
قطع نفس از هر من و ما جاده کمی بود
جمعیت سررشته هر غنچه درین باغ
زان پیش که گل در نظر آید جمی بود
تکرار نفس غنچه سبب مبحث اضداد
امروز تو و ماست کزین پیش همی بود
در یکدیم خفت همجنسی کس نیست
ای غافلان عالم غربت وطنی بود
امروز جنون تب عشقی تو ندارد
صبح ازلم پنبه داغ شکمی بود
مارا بعدم نیز همان قید وجود است
زان زلف گرهگیر بپرحا شکی بود
افسوس که دل را بجلای نرساندیم
صبح چمن آئینه صیقل زدنی بود
زین رشته که در کار گه موی سفید است
جولاه امل سلسله باف کفنی بود
آخر بطپش هوسم آگاه نگشتم
آن چاه که زنخدان او هم دقنی بود
فردا شوی آگاه زپرد از غبارم
کابن خلعت نازك ببر كالبدي بود
( بیدل ) فلك از ثابت و سیار کواکب
فانوس خیال من و ما انجمنی بود
این حرصها با دامن صد فن شکسته اند
عرض کلاه داده و گردن شکسته اند
دارد شراب غفلت ابنای روز کار
بدمستی که ساغر میهون شکسته اند
بشتاب از فنا نفس تا نمیشود
مینای دل بروی طپیدن شکسته اند
در زلف یار هیچ دل آزرده ئی نتاخت
این دانه ها زدوری خرمن شکسته اند
یارب شگست من چه افسون شوه دست
دارم دلی که بیشتر از من شکسته اند
دربلکه سنك شرر خیز وحشت است
کرد صبا چو آب در آهن شکسته اند
هر گل که دیده ایم بخون چکیده بود
یارب چه خار در دل گلشن شکسته اند
صد برق در کمین نفس موج میزند
مردم نظر بشعله ایمن شکسته اند
پرد از من چو موج گهر درد است و بس
بالیکه داشتم بطپیدن شکسته اند
هرذره ام برنك دگر میدهد نشان
جوش بهارم آئینه من شکسته اند
امروز بی هم کل اقبال دوستیست
یاران زونك ماصف دشمن شکسته اند
ماعاجزان زكوی تو دیگر کجا رویم
درپای دشتها سر سوزن شکسته اند
هستی زننك عجز بمینای ما نخورد
مارا همان بدرد شکستن شکسته اند
يك گل درین بهار اقامت سراغ نیست
( بیدل ) زرنك خودهمه دامن شکسته اند
این دور دور حیر است وضع متین که دارد
باد بروت میدی غیر از سرین که دارد
آثار حق پرستی خواست بر قفت
غیر از دم سرفشان سر بزمین که دارد
هر سو محرك نفس مطلق عنان بتازید
ای زیر خرسواران پالان وزین که دارد
زاهد زپهلوی ریش پشمینه میفروشی
بازار توره گرمست این پوستین که دارد
رنك بقای طاقت بر خدمت سرین نه
امروز طرح محراب جز کیش دین که دارد
برکیسه کریمان چشم طمع ندوزی
جز دست خرده ین عصر در آستین که دارد
از منعممان گد اراء یکوجه میتوان خواست
تن داده اند برخس داد اینچنین که دارد
خلق وسیع خفته است در تنگی مهیجها
جزکام این حواصل دامن بچین که دارد
يك غنچه صد گلستان آغوش می کشاید
مقصد بخنده باز است طبع حزین که دارد
از بسکه دور گردون كرداند طور مردم
بابخت برنشاید رزق ظمین که دارد
اندیشه میرود زن را ننگذاشت نام اقبال
يك دست و او جنونست با قاف سین که دارد
آن خرقه که جیدش باب رفو نباشد
بردار دامن چند آنگه به بین که دارد
در چارسوی آفاق بالفعل این منادیست
لعل خوشاب ما نیست در تیغ کین که دارد
جز جوهر گران سنك معلوب مشتری نیست
حساق بلور خسا جنس گرین که دارد
سود است بی تکلف هنگامه تهور
گرکی غلظت و جوش باش جز مهر کین که دارد
(بیدل) به تیغ و خنجر نتوان شدن بهادر
لشکر محمود خواهد تا آهنین که دارد
این ستم کیشان که وهم زندگی را هاله اند
در تلاش خود كشها شعله جواله اند
عمرها شد حرف دردی آشنای گوش نیست
کوهکن تابی نفس شد کوه ها بی ناله اند
خلقی از خود رفت و اکنون ذکر ایشان میرود
کار و ان خواب را افسانها دنباله اند
دعوی میدان این عصر انفعالی بیش نیست
شیر میغرند و چون وامیرسی بز غاله اند
سرد شد دل از دم این پهلوانان غرور
رستم اند اما بغل پرورد های خاله اند
دل سیاهی یکقلم آئینه دار صحبت است
کر همه اهل خراسانند از بنکاله اند
جبه با روی ملایم قطره اند اما چه سود
چون بمینای دل افتادند یکسر ژاله اند
همچو دندان بهر ایذا وصل و هجرشان یکیست
کرحمه يك ساله می آیند و کرصد ساله اند
باعروج جاه این افسرد گان بی مدار
زلب هیبام چون هشت کهین نقاله اند
چشم اگر دارد تمیز حسن و قبح اعتبار
زنگیان جامه کلکون نوبهار لاله اند
(بیدل)از خود روزنك آن به که برداری نظر
دور کاران رفت و اکنون حاضر ان گوساله اند
این سلسله گیسوی پریشان که دارد
این فتنه هوائی سر دامان که دارد
تا چشم کشائی مژه در سرمه نهان است
این دیده فریبی خط ریحان که دارد
پیراهن سيرتك هوسامت عیبیست
یارب خبر از شوخی جولان که دارد
این غافلان که آئینه پرداز میدهند
در خانه که نیست کسی آواز میدهند
خون شد دل از معامله داران و هم وظن
تمثال ماست آنچه با ناز میدهند
مجبور غفلتیم قبول اثر کجاست
یاران بگوش کر خبر راز میدهند
كم همتان بمحافل دنیای مختصر
در جبه پشه زحمت شهباز میدهند
باز غرور شیفته وضع عاجز است
رنك شکسته را بر رواز میدهند
غافل ز اعتبار شهید وفا مباش
خون مهیا بآب رخ ناز میدهند
آنجا که دل ادب کده راز عاشقیست
آتش بدست كودك کلیاز میدهند
باغنچه کل کنند ز گریبان راز ما
دندان بلب گزیدن غماز میدهند
پتمال نفس طپش آهنگی فناست
گردی که میکنی بتلاشو تاز میدهند
برباد ناله رفت دلند کس خبر نیافت
دانم زغصه کره باین ساز میدهند
در پیش خودکین شدنمون به چون نفس
انجام خلق را بر آغاز میدهند
( بیدل ) برون خویش مجالی نرفته ایم
ما را ز پرده بهر چه آواز میدهند
اینقدر اشك بمدار که جبران گل کرد
که هزار آینه ام و سر مژکان گل کرد
عالمي را ز دل خسته بخون آوردم
ناله داشتم آخر به نیستان گل کرد
نیست جز رنك گل آئینه کیفیت رنك
خون من خواهد ازان کوشه دامان گل کرد
کر چنین میکندم طرز نگاه تو هلاك
سبزه خواهدزدن از وهم مژکان گل کرد
ریشه باغ حیاغنچه بهار است امروز
زان تبسم که لبت کاشت نمکدان گل کرد
میتوان داغ تو پوشید بخا کشتر ما
کعبه فاخته خواهد ز گریبان گل کرد
پرتو شمع فراهم نشود جز بفنا
رنك جمعیت ما سخت پریشان گل کرد
حیرتم کشت که دیروز بصحرای عدم
خاك بودم نفس از من بجه عنوان گل کرد
سعی اشکم دویدن چه خیال است اینجا
لغزشی بود زما آبله پایان گل کرد
غیر وحشت کلی از وضع سحر نتوان چید
هم که بوی زنفس یافت برافشان گل کرد
او لم و آخر هم جلوه تماشا دارد
نقش پاگل کن اگر آینه نتوان گل کرد
( بیدل ) از منت دامان کسی تر نشدیم
شمع مارا نفس سوخته آسان گل کرد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

اینقدر ریش چه معنی دارد غیر تشویش چه معنی دارد
جغد از زاهد مسواك بسر عقرب و نیش چه معنی دارد
يك نخود کله و ده من دستار این کدو پیش چه معنی دارد

آدمی خرس به نظم است آخر صید حق میش چه معنی دارد
دعوی پوچ باین سامان ریش زود پیش چه معنی دارد
شیخ بر عرش نبرد جبکند طبع درویش چه معنی دارد

(بیدل) اینجا همه ریش است و فش است ملت و کیش چه معنی دارد

اینقدر نمیدانم صیدم از چه لاغر شد کز تصور خونم آب تیغ او تر شد
کاغذ تو ن لو را گرد حسن و عشق شورانگیخت احولی شرر افتاد قند ما مکرر شد
گردش فلك دیدی ای جنون تامل چیست دور دور پیمائیست شیشه وقف ساغر شد
خواب گل درین گلشن تهمت خیالی بود رنگ پهلوی کرمائند نا امید بستر شد
کسب مخزنت دنیا سخت عبرت آلود است خاك گشت سر در جیب قطره که گوهر شد

حرف شعله خویش با محیط سر کردم فلس ماهیان یکسر دیده سمندر شد
در جهان نومیدی محو بود آشها آرزو فضولی کرد جستجو ستمگر شد
هر چه با جنون پیوست از نگین تقدیریست پاسبان خود گردید خانه که بیدو شد
راحت آو زوشها داغ کرد محفل را رنگها چو شمع اینجا صرف بالش پر شد
آه بر در دونان آخر التجا بردیم لقمه کام میمیرم آبرو میسر شد

(بیدل) این لطافتها جرم خست کس نیست احتیاجها شورید کوشش دوستان تر شد

اینکه در دیر مجبت دم سرد پیدا کرده اند دل نداری ورنه دل از درد پیدا کرده اند
گم شده است آثار محبت ها بگرد جست و جو نادرین صحرا سراغ مرد پیدا کرده اند
برده اند از موج گوهر پیچ و تاب اشتراك مصرع ما را از تضمین فرد پیدا کرده اند
چون نگاه چشم آهو عمر در وحشت گذشت خانه را اینجا بیابان گرد پیدا کرده اند
میدهندم دل بهر آئین که می آیند پیش بازیان طرفه ره آورد پیدا کرده اند

هیچکس از اختراع این بساط آگاه نیست رنگ خیا ز جو باران نرد پیدا کرده اند
منکر پیداست و پنهانی معذوران مباش عاجزان كاريكه نتوان کرد پیدا کرده اند
ما جراى خامشان نشنیده میباید شنید بی زبان را نفس پرورد پیدا کرده اند
بادما کز گر بسیر نوکستانت سریست رنگ بیماران چشمت زرد پیدا کرده اند
زان بهارم مژده بوی خرامی میرسد رنگهای رفته (بیدل) گرد پیدا کرده اند

اینکه طاقت ها جوانی میکند تا توانی ناتوانی میکند
بسکه قطر تها ضعیف افتاده است تکه بر دلهای فانی میکند
عصمت از تشویش دنیا جستن است نفس را این غنچه زانی میکند
قید هستی پاس ناموس دل است بیضه داری آشیانی میکند
هر که را دیدم درین عبرت سرا بر جبین زن کمانی میکند
آنقدر از خود بساطش رفته ام باان جهانس آکجهانی میکند

گر همه خاك از زمین گردد بلند بر سر ما آسمانی میکند
نیست کس اینجا کفیل هیچ کس زندگی روزی رسانی میکند
در تپید ناب نفس روز جزا سعی بسمل برفشانی میکند
از چه خجلت صفه بندم آتش زد چون عرق دائم روانی میکند
بسد ما غم غیر دل زین انجمن هرچه بردارم گرانی میکند
هیچ میدانی کهرای بخیر شاه ما را پاسبانی میکند

كلك (بیدل) هر کجا دارد خرام مکتبه هم ناز روانی میکند

ای هوس توار کان چند تک دو میکنید سعی نفس آینه سوى عرق رو کنید
محل و دیبا همه باب حساس هواست نقش نی بوریا زینت پهلو کنید
جهد ناکامیست و هم صید تسلی نکرد رم همه وقتش بر ماست دشت و در آهو کنید
گردن تسلیم عشق خط امان است و بس روم تیغ قضا تكيه باين مو كنيد
از جبتی میرسیم باخته رنگ نگاه کر سر سبو کلبه یست حیرت ما بو کنید

آینه دار حضور غیب پرستد چرا حاصل تحقیق چیست کز من و مالو کنید
صنعت پر کار عشق حیف بود ناتمام سر چسوا میدهید نوام زانو کنید
پیش غرور فلك عجز بشر روشن است مهره کمان پیملید نوحه بیازو کنید
عالم بیگانه آئین معرض تمثال نیست ششجهت آئینه است آینه یکسو کنید
ماه زوضع هلال یافت عروج کمال بوی جبین برده اید پشه ابرو کنید

ذره مو هوم را شرم لسنجد بهیچ (بیدل) ما را همین سنگ ترازو کنید

با این خرام ناز اگر آن مست میرود رنگ حنا بحيرتش از دست میرود
خلق جنون تلاش همان برامید پوچ هر چند سعی پیش ترقت میرود
خواهی ببسير لاله و خواهی بکشت گل بادامن تو هر که نه پیوست میرود
بیکار نیست دور خرابات زندگی هر کس زخویش ناتنسی هست میرود

كسب كمال آینه دار فروتنی است موج گهر ز شرم فتا پست میرود
آسودگی چو ريك روانم چه ممکست بی طلب کر آبله هم بست میرود
اشکم برنگ سیل درین دشت عمرهاست بیشتاب آن غبار که ننشست میرود
تا کی بكفتگو شمری فرصتی که نیست ای بی نصیب ماهیت از شست میرود

(بیدل) دگر تنظیم حرمان کجا برم من جز آئی ندارم واو مست میرود

با خزان آرزو حشر بهارم کرده اند از شکست رنگ چون صبح آشکارم کرده اند
بحر امکان خون شد از اندیشه جولان من موج اشکم بر شکست دل سوارم کرده اند
جلوه ها بی رنگی و آئینه ها بی امتیاز حیرتی دارم چرا آئینه دارم کرده اند
برد موقوف قضا از اصل کار آگاهیم سرمه ها در چشم دارم تا غبارم کرده اند
پیش ازین نتوان به برق منت هستی گداخت يك نگاه واپسین نذر شرارم کرده اند
با کدامین ذره سنجم آبروی اعتبار آنقدر هیچم که از خود شر مسارم کرده اند

نا نگاهی گل کند می بایدم از هم گداخت چون حیا در مندرج حسن آ ببارم کرده اند
من نمیدانم خيالم يا غبار حسرتم چون سراب از دور چیزی اعتبارم کرده اند
دستگاه زخم محرومیست سرتا پای من بسکه چون مژگان بچشم خویش خارم کرده اند
میروم از خود نمیدانم کجا خواهم رسید محمل دردم بدوش ناله بارم کرده اند
من شرر پرواز و عالم دامگاه نیستی تا دهم عرض پر افشانی شکارم کرده اند
بوی وصل کیست (بیدل) گلشن آرای امید پای تاسر پاس بودم انتظارم کرده اند

باد صحرای جنون هر گه گل افشان میشود جیبم از خود میرود چندانکه دامان میشود
پرده ناموس دردم از حجابم چاره نیست کز گریبان چاك سازم ناله عریان میشود
نیستی آئینه اقبال عجز ما بس است خاك را اوج هوا تحت سلیمان میشود
در کشاد عقده دل هیچکس بی جهد نیست موج گوهر تا خنش چون سوه دندان میشود
زندگانی را نفس سررشته آرام نیست موج دریا را رك خواب پریشان میشود
ای فضول و هم معنی آدم از جنت چه دید عبرتست اینجا که صاحبخانه مهمان میشود
ناله ها در پرده دود جگر پیچیده ایم سطر این مکتوبها خواندن نپستان میشود

پای تاسر عجز ما آئینه نازك دلیست خاك را نقشی قدم زخم نمایان میشود
غنجه دل به کفاز فکر شکفتن بگذرہ کاین گره از باز گشتن چشم حیران میشود
معنی دل را مجاز نیست جز طول امل ریشه پیون در جلوه آید دانه پنهان میشود
ماند الفت ها بيك سو تا در وحشت زدیم چین دامن عالمی را طاق نسیان میشود
عافیت دور است از نقش بنای مجرمی خون بود رنگی کزو تصویر انسان میشود
غنچه وار از رك هستی این چمن بی بهره ایم دامن ما پرگل از چاك گريبان میشود
مست جام مشربم (بیدل) که از موج میش جادهای دشت بکرنگی نمایان میشود