حرف الالف

سخت دشوار است در تار شکستن رنگ من
بشکن ای نقاش اینجا خامه تصویر را
موج خون من که آتش داغ گرمیهای اوست
میکند بال سمندر جوهر شمشیر را
چون ز، خوابیده زین خوابت که فیض کم مباد
تا بمحشر برده ام سر رشته تعبیر را
گر باین وجه است شور وحشت دیوانه ام
داغ حیرت میکند چون نقش پا زنجیر را
ای تأمل در دو اما زحمت کی میستم
ناله ام در سینه خرمن میکند تاثیر را
تا کی از غفلت طپد جسم فرساید دلت
يك نفس بر باد ده این خاك دامنگیر را
صبح محشر شام هستی از شفق آبستن است
نیست جز خون کر بیا لابد کنی این شیر را
دست از دنیا بدار و دامن آهی بگیر
تاجای همچو (بیدل) قدر دار و گیر را

گر کنم با این سر پرشور بالین سنگ را
از شرر پرواز خواهد گشت تمکین سنگ را
من بدرد نارسا اینها چنان دزدم نفس
میکند بیهست و یابی ناله تلقین سنگ را
از جبین رنگ کداز دل توان دید آشکار
گر شود دامن بخون لعل رنگین سنگ را
چون صدا هر کس ز سکی می رود زین کوهسار
آنقدر فهمید آخر ناله این سنگ را
از شکست ما صدای شکوه نتوان یافتن
شیشه اینجا میگشاید لب تحسین سنگ را
دیده بیدار را خواب گران زیبنده نیست
ای شرر تا چند خواهی کر دبالین سنگ را
ساز این کهسار غیر از ناله آهنگی نداشت
آرمیدن اینقدر ها کرد سنگین سنگ را
صافی دل مفت عیش است از حسد پرهیز کن
هوش کن حامت دهد بر شیشه مازن سنگ را
فیض سودا مشربان از سنگ خارا غافلست
خون مجنون میکند دامان گلچین سنگ را
ظالم از ساز حسد پیوسته کام عیش نیست
از شرر دایم چراغان در دلساباین سنگ را
ناقس دارد تردد جسم را سرگشتگیست
تا نیا ساید فلاخن پست لنگین سنگ را
گرهمه بر طاق مجد عشق حسن آبرو زن
کوشش فرهاد آخر کرد شیرین سنگ را
عافیت پا بست غیر از پرده ساز شکست
شیشه می بیند نگاه عافیت بین سنگ را
خواب غفلت میشود در برتاب از موج اشك
در میان آب (بیدل) نیست تمکین سنگ را

گر کنی باموج خونم همزبان شمشیر را
میکشم در جوهر از رگهای جان شمشیر را
میدهد طرز خرام فتنه پیکر قامتت
پیچ و تاب جوهر از موی میان شمشیر را
از خم ابروی خونریز تو هرجا دم زنند
عرض جوهر میشود مهر زبان شمشیر را
ای فغان بگذر ز چرخ و لامکان تسخیر باش
چند در نزد سپر کردن نهان شمشیر را
جوهر تجرید قطع الفت خویش است وبس
بر سر خود میتوان کرد امتحان شمشیر را
عجز در هر طبع سامان بخش استعداد اوست
ناخن بردماست جوهر می کشان شمشیر را
کرفتمان خواهد ز گردون سر نجیب خاك دزد
ورنه رحمی نیست بر عریان تنان شمشیر را
دستگاه آئینه بیدا کی بد گوهر است
میکند آب اینقدر آتش عنان شمشیر را
خون صیادم از ضعیفی يك چكیدن وار نیست
شرم می ترسم کند آب روان شمشیر را
اینقدر ابروی خوبان گوشه گیر ما نداشت
کرد (بیدل) فکر صید من کمان شمشیر را

گر لعل خموشت کند آهنگ نوا ها
دشنام دبا ها شودو گفت بیا ها
خوبان بشه پیرهن از جامه بروشد
در غنچه ندارد گل این تنك قبا ها
رحمت زمعاصی نشمایل نکیبد
زانست کناها کر ثرین سوست آبها
فریاد که ما بجسیم ان گرسنه مردیم
با هر نفس از خوان کرم بود صلا ها
گه مایل دنیایم و گه طالب عقبی
انداخت خیالت زکجایم به کجا ها
از غنچه ورقهای گلم در نظر آمد
دل سوخت بجمعیت از خویش جداها
هر جاست سری غافل از آشوب هوس نیست
معموره ماز است بهر بام هوا ها
مشکل که ازین قافله آخدر نشیند
مانند نفس کرد روها و پا ها
کورو بو حرم ناعم احرام توان خورد
دوش همه خم گشت ز تکلیف ردا ها
تا محرم هنگامه تغییر مباشیـد
تصویر توی نیست درین کهنه بنا ها
ک صدل آگهی آسان مشمارید
چشم همه کس از مژه طومرد است عصاها
اینکان بزدد هوس الحاح تردد
این آبله مر همت که افتاده بپا ها
کر بسط نفس پرده توفیق کشاید
صیقل زده کسپر آینه از دست دعا ها
زین بحر محالست زند لاف گذشتن
(بیدل) که زپلی بگذرد از سعی شنا ها

گر يك نفس آئینـه کنی نقش قدم را
بر خاك فشانی هوس عالم جم را
معنی لظران سبق هستی موهوم
بیرون شق خامه ندیدند رقم را
بیهوده در اندیشه هستی تکدازی
تا کل نکنی راه صفا خیز عدم را
آشفتگی آینه تجرید جنون کن
بر هم گل شهرت ازینهاست علم را
بی نقد بزد کان جهان چشم ندوزی
کاین طایفه در کیسه شمردند درم را
آنرا که نفس مایه جمعیت دوزیست
چون مار نباید همه واکرد شکم را
تا چاشنی فقر فراموش نگردد
از مایده خلق کردیم قسم را
آنجا که به تحریر رسد صفحه حسنت
از نیزه خورشید تراشند قلم را
تشریف ادب نسخي تعظیم نگاهت
بر پیکر ابروی بتان دوخته خم را
بی پیر سر از بسکه دویدیم براهت
در آبله چون اشك شکستیم قدم را
تا خجلت عصیان شود اظهار ندامت
جای مژه بدیده بهمم دامن نم را
(بیدل) چه أز وا کند از دیده بر همن
وقتی نکشوده است رك سنك صنم را

کسی چه شکر کند دولت تمـارا
نصا لمی که توئی ناله می کند ما را
ندارد انجمن پاس ما شراب د کر
هم از شکست مگر پر کنیم مینا را
ما لبه حلا وت نشانه نمك است
دو نیم چون نشود دل ز غصه خرما را
هنوز درة دندان موج در نظر است
گهر بدامن راحت چسان کشد پا را
درشت خو چه خیال است نرم کو باشد
شرار خیری محض است طبع خا را را
سلامت آئینه اعتبار امکان نیست
شکسته اند بصد موج رنگ دریا را
صفای دل بکه ورت مده از قعر دولی
که عکس تنك بر آئینه می کند جا را
برون لفظ محال است جلوه معنی
همان ز کسوت اسما طلب مسمی را
رسیده ایم ز اسما بفهم معنی خویش
گرفته ایم ز عنقا سراغ عنقا را
هزار معنی پیچیده در تغافل تست
با بروی تو چه نسبت زبان گویا را
میگروان بهوایت چنان زخود رفتند
که چون نفس نرسانند برزمین پا را
همیشه تشنه لب خون ما بود ( بیدل )
چو شیشه هر که بدست آورد دل ما را

کسی در بسته غفلت مانده چون من شیدا اینجا
دوبام یکدر باز است و میجویم کلید اینجا
سراغ منزل مقصد مپرس از ما زمین گیران
بسعی نقش پا راهی نمی گردد سفید اینجا
طپیدن ره ندارد در مخملی کاه حیرانی
توان کربای کسر اشك شدنتوان چکید اینجا
ز گلزار هوس تا آرزو برگی بچنگ آرد
بمژگان عمرها چون ریشه میباید دوید اینجا
تحیر گر بجشم انتظار ما نم دارد
چه وسعت میتوان چیدن ز آغوش امید اینجا
تپش دولی ندارد این جمعیت درین محفل
چو شیرازه بر کات از یکدگر خواهد برید اینجا
بدن نقشی نمی بندد که با وحشت نمی پیوند
نمی دانم کدامین بیوفا آئینه چید اینجـا
مرا از بی بری هم راحتی حاصل نشد ورنه
بهار سایه رنگین تراز کل داشت بید اینجا
گواه کشته تیغ نگاه اوست حیرانی
کفن بردوش بسمل برد چشم سفید اینجا
کفن در مشهد مایمنو این خون بها دارد
ز عریان بودن آگر توان شد شهید اینجا
هجوم درد بخیده است هستی تا عدم (بیدل)
تو هم گر توش داری ناله خواهی کشید اینجا

گفتگو صد رنگ نا کامی دماند از کامها
وصل هم موهوم ماند از شبه پیغامها
هر درو کعبه هم صدجا نقا می کند
زنده کی يك جاده دارد اینهمه احرامها
رتبة تدوير تا از دانه ما گل نکرد
ماند چون حرف خموشی در طلسم کامها
قطره ما تا کجا سامان خود داری کند
بحر هم از موج اینجا میشمارد کامها
گل کند گر وحشت درد سر فرماندهی
چون شرر از سنک ریزد زین نگینها نامها
چون با کاهی ناند تار اهل دنیا نقضد
ورنه در تدبیر غفلت بخته اند این خامها


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

٣٨

از نشان هستی ما بسکه نامی پیش نیست
از طپش آواره های ریشه جرات مباش

صید ما حکم صدا دارد بگوش دامها
در زمین ناتوانی کشته اند آرامها

لاغری گل بسکه میریزد از صهبای رتك
(بیدل) از آئینه زنگار فرسودم مپرس

در شکستن هم صدائی میزند زین جامها
داشتم صبحی که شد غارت نصیب شامها

گل بروخت کشود نقاب کشیده را
مائیم و حیرتی و سر راه انتظار
خالیست بزم صحبت ما ورنه در میان
گردان نداشته خس وخاشاك بیچ پوش
در زیر چرخ يك مژه راحت طمع مدار
خواری جزای بی ژه امن کشید است
در دام اضطراب کشد عشق را هوس

آئینه آب داد زروی تو دیده را
امید منقطع نشود دام چیده را
فرصت کجاست اشك زمژگان چکیده را
مژگان ندوخت چاك گریبان دریده را
آفت شناس سایه سقف خمیده را
دریاب اشك از مژه بیرون دویده را
آزاد نیست آتش خاشاك دیده را

عمریست درسم از لب لعل خوش تست
نتوان بوحشت از سر آسوده گی گذشت
اندیشه فال وهم زدو عمر کام کرد
درد سر زبان مده از حرف نارسا
کوه آب بی زبانی مینای بسملست
تا زنده کیست عمر اقامت نصیب نیست
(بیدل) بدام سبحه محال است فکر صید

یعنی شنیده ام سخن ناشنیده را
دام ره است گوش صدای رمیده را
کرد رم بدام نفس وا طپیده را
از خم برون میار می نار رسیده را
در موج خون صداست گلوی بریده را
وحشت شکسته دامن صبح دمیده را
بی موج باده طایر رنگ پریده را

كلك مصور از چه نك كزد نظر بسوی ما
با همه وضع نیش و پس نیست کسی خلاف کس
غفلت خلقی بوده است سجل کارگاه صنع
نیست بباغ خشك وتر مغز تاملی دگر
سعی طهارت دوام زد زما صدای دل
طفل تجاهل هوس فاخته داشت در قفس

رنك شکسته غیر شرم خنده نزد روی ما
زشتی ما نمود و بس آینه را عدوی ما
چشم خواب ناز دوخت چون مژه مو بموی ما
سرو هوا چوموی سرریشه بدار کدوی ما
کار نمی نکرد صد بحر وضوی ما
گشت ز عشق منفعل کو کوی هرزه گوی ما

چاره عیب زنده گی غیر عدم که میکند
میگذرد نسیم مر بال كشا ازین چمن
دل بشکست عمده بست تا نفس از فغان نشست
ذوق تعين هوس رنج تعلق است و بس
در پس زانوی ادب خشك بجا نشسته ایم
(بیدل) ازین بهار رفت برگی طراوت و بقا

سخت روی ما فتاد مجبه بی رفوی ما
ليك دماغ گل کراست تا برسد ببوی ما
معنی نازك آفرید چینی آرزوی ما
میشارد تکلف بشد قبا کاوی ما
نك نری چرا کشد موج گهر سبوی ما
برکه نماند انفعال رنك پریده روی ما

کو بقا کز نفست گشت مکرر پیدا
شاهد وضع رود بیکده هستی بود
میکشان جمله شبی دعوت زاهد کردند
مقصد عشق بلند است زافلاك مپرس
دیده منتظران تو بصد کوشش اشك
شخص تمثال دهید از هوس خود بینی

باندارد چو سحر چید کنی سر پیدا
بوصلیتی که شد از پیکر اخگر پیدا
چوب در دست شد از دور سر خر پیدا
نشه مشکلی که شود از خط ساغر پیدا
روغنی کرد زبادام مقشر پیدا
چه نمود آینه کز گرد سکندر پیدا

صفر اشکال فلك دوری مقصد افزود
جرم آدم چه اثر داشت که از منفعل
مگذر از فیض حلال زکده مهر و وفاق
قدرت تربت از بازوی تهدید مخواه
فقر در كسوت اظهار هنر رسوائیسست
خلق از ضبط نفس غوطه جانزد (بیدل)

وهم نازید که شد حلقه آندر پیدا
گشت در مزرع گندم همه دختر پیدا
خون جوشد شیر کند لذت شکر پیدا
هوس بیضه شکستن نکند پر پیدا
آخر آئینه شد کرد زجوهر پیدا
قصر این بحر نگردید زلنگر پیدا

کو دماغ جهد تن در خاکداری داده را
از زبان خامشی تقرير من غافل مباش
بی تکلف شمه جولان تمنای توایم
سینه صافی میکند آئینه را عام مثال
زنده گی در فناکن از تلاش آسوده باش

ناتوانی سخت افشرده است نبض جاده را
جوهر تیغ است این موج بجا افتاده را
نقش پای ما برنك شمع سوزد جاده را
از قبول نقش نبود چاره لوح ساده را
حفظ تا کی مشت خاری چندطین آماده را

وصل نتواند خمار حسرت دلها شکست
دست مکن رنك را با بوی گل آمیختن
شوخی چشمت هم از مژگان توان درياشكار
موج در گوهر ز آشوب طپشها ایمن است
ساز سخت نیست (بیدل) بی درشتیهای طبع

كم نسازد میکشی خمیازه جام باده را
كم رسد گرد کدورت دامن آزاده را
کردن مینا بود رگهای تاك این باده را
نیست تشویش دگر در بند دل افتاده را
کمتر افتد نرمی پستان زن نازاده را

کو ذوق نگاهی که بهنگام تماشا
شد محرم راه طلبت چشم نه بستیم
تا آینه ات رنك تغافل بزه اید
زال حلقه حیرت که غم قامت پیریست
فریاد که چشمی بتامل نکشودیم
مانند شرر نوای ازین محمکده گل کرد

چون دیده گریبان در داز بام تماشا
قاصد مژه ام سوخت به پیغام تماشا
هم کر خرامى نرسد شام تماشا
دارد کف خاك تو نهان دام تماشا
رفتیم ازین مرحله ناکام تماشا
آغاز نگاه من و انجام تماشا

چشمم بخضاب تو گرداند نگاهی
هشدار که این منظر نيرنك ندارد
چون شمع حضوری شد آئینه هوشت
حرمان کده انجمن حال ندارد
مضمون جهان رابطه رفته، نشانیست
(بیدل) بكشادمژه زخمست ببندی

گل کرد بصد رنك خط جام تماشا
غیر از مژه برداشتیت بام تماشا
باخته عبث سوختی ای خام تماشا
عیدی بفراموشی ایام تماشا
یکس مژه بستیم با حرام تماشا
منظور و فانیست گل اندام تماشا

کوته گیست سلسله دود آه ما
در یاد جلوه تو دل از دست داده ایم
از دستگاه آبله اقبال ما مپرس
حیرت گذاشت شبنم اشکی بیاد کرد
در عالمی که پیش رود دعوی صفه

آشفتگی زلف که وا کرد راه ما
تو حسرت است آئینه کز نگاه ما
در زیر پا شکست شفق کلاه ما
باری درین چمن خسی زد نگاه ما
یارب مباد غفلت ما کینه خواه ما

صافی طرب دهستی ما در کلاست است
زین باغ سعی شبنم ما داغ یاس برد
چون اشك بر در آبله میجدمرویم
هر جا رسید،ایم نرمی موج میزند
(بیدل) زسکنیم اثر عرض هستیم

دارد نفس چوا آینه روز سیاه ما
رنگی نیافتیم که گردد پناه ما
خار است اگر همه مژه ریزی براه ما
عالم طلسم يك عرق است از گناه ما
کردی نگرد در دل آئینه آه ما

که از موی میان شهرت دهد نازك خیالی را
زنيرنك خرامش غافلم ليك اينقدر دانم
خیالی از دهان او نشانم میدهد اما
دل از خود میرود یکبار اگر آنمست فغان باشد
حباب باد پیمای تو و همی در قفس دارد

کهی از چین ابرو سکته خواهد بیت حالی را
که برقی جلوه خواهد سوخت فانوس خیالی را
همان حکم عدم باشد اثرهای خیالی را
جرس آخر بمنزل میکند كم هرزه نالی را
توشمع هستی اندیشیده فانوس خالی را

زنان حال خط دارد حدیث شکر افشانی
نسیم دامن او گرودد راه خرامیدن
بهر نظاره حسنش شوخی رنك دگر دارد
قناعت پیشه هشدار کین حرص افتاد شمن
همه تمکین آفاق است در آئینه جادارد

ازین طوطی توان آموختن شیرین مقالی را
سحر بی پرده کرد غنچه تصویر قالی را
تصور چون توان کردن جمال بی مثالی را
نگین کامجویان ها کرده وضع بی سوالی را
بنازم دستگاه عالم بی انفعالی را

نیا بی غیر اشك از پرده های چشم ما (بیدل)

حری ما بدل دارد هوای برشکالی را


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف

گر بود سیری ز تازان و گس خود کام را باده پیمائی گرانی نیست طبع جام را من هلاك طر ز اخلاقم چه خشم و کو عتاب بوی گل آئینه دار است از لطافت دشنام را
ضبط آهامید نا كردنك طيش رخصت دهد چون پر طاؤس در پرواز گیرم دام را کامیاب از لعل او گشتیم بی اظهار شوق از گریبان نیست منت بردن ابرام را
دل ز محنت غرق خون شد ناله ها بالیدو بیش احتیاج باده نبود رند خون آشام را نیست بی افشای راز عاشقان پرواز رنك بال و پر باید شکست این طائر پیغام را
پیش چشمت جز شکست خود نمی یابد امان گر زره جوهر شود راستخوان بادام را از گشا کشهای موج بحر ماهی ایمن است ز انقلاب غم چه پر وا مردم ناکام را
ای خسیس از ساز شهرت هم نوایت پست ماند از نگین کنده خون در گور کردی نام را زرد رویت میکند زنگار جهل از انفعال اند کی زین راه بر گرد و شفق کن شام را
عمر با نفست وحشت كرد پيش آهتك ماست آنچه نشناسد اثر پا كردهن ایام را خاك هستی یکنفس در دامن باد فناست من ز روی خانه می یابم هوای بام را
چون سپندم آرزو حسرت کمین آتش است تا بدوش ناله بندم محمل آرام را بسکه محمود گرفتار پست (بیدل) صید من جوش ساسر میشمارد حلقه های دام را

کی جزا میرسد از اهل حیا سر کش را آب آئینه محال است کند آتش را بر زبان راست روانرا نرود حرف خطا خامه ظاهر نکند جز سخن دلکش را
استخوانم نم نشونر ندارد ناوک یار شمع ناچار نخود گوجه دهد آتش را كينه سازی المی نیست که زایل گردد روز و شب سینه زانوبیر بود ترکش را
ارچه پرواز بزرگی نفروشد زاهد ریش بر تافته کم نیست بر اخفش را یکنفر از خرد اکر صافی مشرب خواهی کم نمد میگذراند می بیغش را
ناله هست اگر گره عنان کوته کرد ابر از برق چراغی نکند ارزش را مژه باز تن از چاک کشان هستی نتوان دید بچشم دگر آن مهوش را
دام ما گره روان نیست تعلق (بیدل) خار پا مانع جولان نشود آتش را

کیست کز راه تو چون خاشاك بردارد مرا شعله جاروبی کند تا بك بردارد مرا شمع خاموشی بداغ سر نگونی رفته ام تا كجا آن شعله چابك بردارد مرا
تنگ دارد خاک هم از طینت بی حاصلم خون نخجیرم جان قزاک بردارد مرا هستیم عهدی بعش سجدۀ او بسته است خاك خواهم شد اگر از خاك بردارد مرا
صد فلك ریزد غبار دامن افشانده ام يك شرر کز شعله ادراك بردارد مرا صبح بی سرمایه احرام از خود رفتنم کو گریبان تا بدوش چاك بردارد مرا
بار اسباب گرانجانیمست سر تا پای من کیست غیر از خاطر غمناك بردارد مرا پیکرم گردد غبار پاس و خیزد زخاك به که دست منت افلاك بردارد مرا
نشئه از درد خماری خاک افتاده ام شوق می خواهم بدست تاك بردارد مرا گرد من (بیدل) هوای عرصه گاه پستیست از طپیدن هر که گردد خاک بردارد مرا

کیست از فیض جنون مایه ندارد اینجا خرد آن به که تکلف بگذارد انجا نقطه در داغ وطن دارد و خط در زنجیر خامه جز نسخه سودا چه نگارد اینجا
چرخ يك حلقة زنجير و زمين يك كل داغ بیش ازین شخص تأمل چه شمارد انجا

کیست بردارد زاهل معرفت ناز ترا كنبند دستار کو بردارد آواز ترا جز صدای لفظ نامربوط از معنی بکاست نغمه دولاب آهنگی بود ساز ترا
پیری و طفل بجا نقص و کمالت توام اند نیست چندان اعتبار انجام و آغاز ترا در تغافل هم نگاهی برورویی شیوه پست سرمه نیرنك باشد چشم غماز ترا
میکند قطع سخن اظهار فضلش آفت است جز بریدن کی بود حرفی لب کاز ترا از تماشا حیرت بی بهره چون آیینه است شوق بینائی نباشد دیدۀ باز ترا
تامنگردد فاش سر مستیت مگشای چشم چون پری کین شیشه ظاهر میکند راز ترا خم شد از بار تعلق قامت زیننده نیست دعوی وارستگی چون سرو انداز ترا
( بیدل) ارباب کامل با هر و جوت چون کنند آشیان برتر بود از رنگ پرواز ترا

لب جوئیک از عکس تو پرداز یست آبش را نفس در حیرت آئینه میبالد حبابش را سحر از یکدمن در باد چشمت خانه روبیشتم با روزگار شوخی میرسد موج سرابش را
هم آغوش جنون رنگ غفلت دیدۀ دارم که زهر یست مزگان چو محمل بست خوابش را ز شبنم هر بناغ حسن چشم شوخ میبندد عرق گوهر بدارد به که نفروشد گلابش را
نگاهم يشو چون آئینه شد پامال حیرانی زین سر چشمه در هر کل که موجی هست آبش را ز هستی نبض دل چون موج رقص بسمل دارد مباد آبله در آینه گیرد اضطرابش را
ندارد باز این شیوۀ پی پرده گردیدن مگر مجنون ز جیب خود درد طرف نقابش را بهر ز ميكه لعل تو خط او حیرت انگیزد رگ یاقوت می گیرد عنان دود کبابش را
بتسلیم از کمال نسخه هستی مشو غافل سر افتاده شاید نقطه باشد انتخابش را بلندی آنقدر بالیده است از جبهۀ لیلی که نتواند کشیدن ناله مجنون طنابش را
در این وادی نماز خود رفتی و میزند (بیدل) شرر عرض خرام سنك میداند شتابش را

العمل شی خمود ده ژیا کا سر ما خنده دارد خط بی مسطر ما ذره بر متصل اظهار است کو هیولی و کجا پیکر ما
می تپد برخط زنهار انگشت موی چینی ز تن لاغر ما خنده زن شمع ازین بزم گذشت گل نچید ز خاکستر ما
چهره از آئینه ما زنگ استرد منفعل شد کف روشنگر ما خواب ما راه سیاهی بلد سایه افگند بسر بستر ما
عمر ها شد که عرق می گریم شرم حسنیست بچشم تر ما حیف همت که زمافی چو حباب صدف بحر نشد گوهر ما
چهره زرد شکن ها اندوخت سگ ز د ضعف کنون رزو ما آب ز طومار طلب ها کل کرد مهر شد آبله بر دفتر ما
شمع حرمان کدۀ بی کسیم پایمال دست نهد بر سر ما رنگ پرواز ندیدم بخواب بالش ناز که دارد پر ما
علت بی بصری را چه علاج زنگهی داشت قضا فلکر ما نیست پیراهن دیگر ( بیدل ) غیر عریانی ما در بر ما

خاك كار چه بند کسی نظر بهوا نمی توان خبر پا گرفت سر بهوا درین چمن ز جنون کاری خیال مپرس بخاك ریشه و گل می کند ثمر بهوا
ز مین مزرع ایجاد بسکه تنك فضاست قوى كششه تخمم شرر مگر بهوا بصفحیکه خاکسترم چو شعله سریست مباد ذوق فضولی کند خبر بهوا
نه مقصدیست مصین نه مطلبی منظور چو گرد باد همین بسته ام کمر بهوا جهان گرفت وشکفی پر طاؤس غبار من که ندانم که داد سر بهوا
حدیث سر کنی از قامت بلند که داشت که لب گزیذه گره بندد نیشکر بهوا چوشبنمی که کند از مزاج صبح بهار برآهت آئینه ها بسته چشم تر بهوا
ز ساز قافلۀ عمر جمع دار دلت که محمل نفس دارد این سفر بهوا بدست کاه ز عولت درین بساط مناز که رفته است سر شمع بیشتر بهوا
چه سگی این همه افشرد دشت امکانرا که ابر بیضه شکسته است زیر پر بهوا دل فسرده اگر سد راه نیست چرا گشوده اند چو صبحت هزار در بهوا
تعلق دو نفس با ومن غنیمت گیر که این غبار نیابی دم دگر بهوا بغير وصل عدم چیست مدعا ( بیدل ) که هر نفس نفس ایمجاست نامه بر بهوا


صحيفه ٤٠ غزليات ميرزا بيدل عليه الرحمه حرف الالف
ماک کارنقصان هاست هر صاحب کمالی را اگر ماهت کنند از دست نگذاری هلالی را رمیدنها ز اوضاع جهان طرز دگر دارد بوحشت پیش باید برد از ین صحرا غزالی را
بنقش نيك و بد روشن دلان را دست رد نبود کف آيٴینه می چیند گل بی حاصلی را بساط گفتگو طی کن که در انجام کار آخر بحکم خامشی پیچیده است این فرش قالی را
وبال رنج پیری برنتابد صاحب جوهر چنار آتش زند ناچار دلق کهنه سالی را در ین وادی که طاقشست افتاد از جهل و دانشها غباری درهوا ماند قصر فطرتهاي عالی را
برحدیخانه دل غیر دل چیزی نمیگنجد برین آيٴینه جز تهمت مدان نقش مثالی را اگر خرسندی دل آبدار مرزعت باشد چو تخم آبله نشود عداکن پایمالی را
بجتك اختيار دامان فقر آسان نمی افتد که چینی خاك گردد تا شود قابل سفالی را چه امکانست (بیدل) منع از غفلت زدن آید هجوم خواب خرگوش است یکسرشیر قالی را
(۰)
ما را زکرد این دشت عزمیست رو بدریا ویرانه شد تجسم اکنون وضو بدریا کزکسب اعتبارش دوری لزوم انس است يك قطره جوهر نـیـسـت نی آرو بدریا
شرم فنا چه مقدار بر فطرتـم گران بود کريك عرق چوگوهر رفتم فرو بدریا بیظرف همی نیست در عشق غوطه خوردن گر حرس تشنه کام است ترکی کدو بدریا
مذت کش خیال ماند سرت حبابیم تا کی حریف بودن با این کدو بدریا غزه هی که داری محو جمالش اولیست کس نیست مرد تحقیق بنمای سو بدریا
صافی پی توهم تذلت میسـازد ما نیز برده باشیم آبی زجو بدریا سرمایه صفت آب رنگ سودای خود نمالی غیر از تری چه دارد موج از نمو بدریا
بی جوهر شیمی ازعلم و فن چه حاصل ماهی میتوان شد ای مرده خو بدریا سامان عبرت امروز چشمه سارشر ماست آبی که در جبین نیست دخل مجو بدریا
هر چند کس ندارد فهم زبان تسلیم دست غریقی آخر چیزی بگو بدریا (بیدل) ترد خلیق محوگناه خود ماند نـکشود راه این سیل از هیچ سو بدریا
(۰)
ما رشته سازيم هيچ از اداب ما صـد نـغـمـه مـرويـم و نشد باز لب ما چون مردمك آينه جمعيت كوريم در دایره صبح نشسته است شب ما
شيدايٴی دل آتـش سودای که دارد تبخال بخورشید رسانده است تب ما هستی چو عدم زین من وما هيچ ندارد بی نشيٴه باده است دماغ طرب ما
ایراد نيك و باز نداریم درین دشت جاییـکه غباریم چه آبد بلب ما چون ذره پراکنده کی انشای ظهوریم جز ما طفی کو که بود منتخب ما
نامحرمی اسرار پری فاش توان خواند مكتوب بكيسـار پرید از حلب ما كم كشته تحقیق خود آواره وهم است ما را بكـنـاريـد بدرد طلب ما
ني قابـل مجـزيـم نه مقبول تحسين از نيك باده كه رساند نسب ما پیداست که جزصورت عنقا چه نماید آيٴینه ندارد دله ( بيدل ) لقب ما
(۰)
مبيند جز برهن غافل پيـام ما لعل تراندكين شگرفته است نام ما
پوشيده نيست نيم رخی تحت عاشقان آيٴينة جراغ بدست است شام ما
كس يادناگرفته چه صید آرزو کند این غنچه وانمود كه گل افتد بدام ما
صدرنك خون بجيب تامل نهفته ایم ضبط نفس چو زخم دل است التیام ما
همواري طبيعت پيرفكر روشن است مستي محو انده است کس از خط جام ما
در مكتب تسلسل غفلت نمرسد صد داستان بيك سخن ناتمام ما
معیار چارسوی دو نام گرفته ایم يك جنس نیست قابل سودای خامما
گامی دوهمعنان سحرمیتوان گذشت رنك شكسته میکشد امشب زمامما
چون سبحه اینقدر توه امید میدود دل در رکاب اشك چكيدن خرام ما
دیگر دلت که توان چشم دوختن در عالم رميكه نفس نیست رام ما
كم انفعال ناحق هستی ادا کنیم چون شمع بس که برعرق چیده بام ما
(بیدل) چوبوش می نتوانی ادب مپرس رمز تکلمی فتاده باندی زبان ما
(۰)
محبت بسکه پر کرد از وفا جان و تن ما را کند يوسف صدا کر بوکنی پیراهن ما را چو صحرا مشرب ماننك وحشت برنمی آید نـگـهـدارد خدا از تنگی چین دامن مارا
چنان مطلق عنان تازی است شمع ما ازین محفل که رنگ رفته دارد پاى از خود رفتن ما را خرامش در دل هرذره صدطوفان جنون دارد عنان گیرید این آتش بعالم افکن مارا
گهر دارد حصار آبرودر ضبط امواجش مبیدازید ز آغوش ادب پیراهن ما را فلك درخاك میغلطید ازشرم سر افرازی اگر میسید معراج بی پا افتادن ما را
با شك افتاد کار آه ما از پیش پا دیدن زشبنم بال و پر گردید صبح گلشن ما را هوس هر سو بساط ناز دیگر پهن می چیند نمید این سحـر مزگان بهم آوردن ما را
ازين خاشاك اوهامی که دارد مزرع هستي بكاه چرخ نتوان پاك كردن خرمن مارا چو ماهی خارخار طمع درکار است و ماغافل که پامواج نوشانده است گردون جوشن ما را
ز آب زنده کی تابگدزم تشویش رعنایى خم وضع ادب پل كرده وش و گردن مارا بحرف و صوت ناکی تیره سازی وقت ما (بیدل) چراغ بزم خموشيست طبع روشن مارا
(۰)
مفتش گيريد دامان دل آگاه را محرمان لبريز يوسف ديده اند این چاه را در دبستان طلب تعطيل مشق درد نيست همچو نال خامه در دل شتتك ميـدانـد آه را
زحمت شيب و شباب از پیکر خاکى مكش محوکن از خاطر این تصویر سال و ماه را درخور هر كسوت انجام رو بود دیگر است بر نوای نی میان ساتوليه جـولاه را
پند ناصح بر منغض كره وقت ميكشان از كجا آورد این خر لقمه خانقاه را ناتوانی كـرشـفيع ما نـكـردد مشکل است عاجزان دارند يكسر نرد دندان كاه را
عايلمي در طبيعت چند پنهان داشتن جبه آخر بوست برتن میدرد روباه را تاگهی باشد حباب آرایش عزت مباد از سر چشمم بیوایید تاج شـاه را
میتوان گردن بدی راهم بحرف نيك نيك از اثر گلها ملان خاصیت آهواه را عمرناهم زحمت كش هستيست ناروز حساب منزل ما جمع دارد پـيـچ و تاب راه را
کارها داریم پیش از رنج دنیا چاره نيست احتیاج است انکه رحمت میکند اکراه را چون شرارم امتحان مادفرصت داغ کرد يك گره میدان نبود این رشته كوتاه را
ای هوس شکر قناعت کن که استغنای فقر برسرما چتر شاهی کرد يك كاه را باز غافل نيست (بيدل) ليك ازشوق فضول لغزش بازد هوای اشك دارد آه را
(۰)
مکش ای آفتاب از فکر زر پریشت آتش را زغفلت میبرستی چندچون زر دشت آتش را بترك ظلم ظـالم رنكردد از مزاج خود همان احگر بود گر قطع گردد مشت آتش را
مشو پابندی خوار هدهی ساده دلباین که آخر روی نرم آب خواهد کشت آتش را بـاهـل سـوز کاوش داغ جان کاهی بیار آرد چو شمع از روی نانالی مزن انگشت آتش را
شرار خودنمایی خرمن گیر است برق آخر چرا ای غنچه بیرون تفکنی از مشت آتش را خیال التفاتش ازهشام پیش میسوزد نگر می فرشخوان يافت واز پشت آتش را
نه تنها لاله زباریست ازوق عناب او بقدر شعله اینجا میدهد انگشت آتش را تر از دست خسان نتوان بجزعستی جداکردن که بی آهن نخـواهدریخت سنك از مشت آتش را
بسوزطرزگی دفع مطالم ميشود ( بیدل ) بآب خنجرو شمشير نتوان کشت آتش را
مكن زشـانـه پریشان دماغ گيسو را مچـيـن بـچـيـن غضب آستين ابرو را نـگاه را مزمان نـيـسـت مانع وحـشـت بسـرد نـتـوان بـت راه آهـو را
كشنده مطلب عشاق راه بردن نیست گل خیال تو بیرون نمید هـد بورا مرييك تشيٴه نيست دماغ استغناست بكيميا نـدهـد خاك آن سر کو را
عناب لاله رخان عرض جوهر ذاتست زشعله هـا نـتوان برد كـرمـن خـو را کجا بـلـكـش ما حسن ميـكـنـد تقصير که زیر تیغ نشانده است نـرگس او را


صحیفه ٤١
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الف
خط غرور مخوان آنقدر بلوح هوا  بکی مطالعۀ کن سر نوشت زانو را  خجالت من وما آبیار مزرع ماست  عرق سحاب بهار است رستن جو را
چو سایه عمر بافتاده گی گذشت اما  بهیچ جای نکردیم گرم پهلو را  بدامن شب ما از سحر مکنید سراغ  ببیاض دیده مخوابست چشم آهو را
ز بیهوده تکاپو مباش بهان مکن (بیدل)  بچشم مردم عالم میفگن این مو را
مکن سراغ غبار ترا نشسته ما را  رسیده گیر بصفا بو شکسته ما را  گذشته ایم به پیری زصیدگاه فضولی  بس است ناوک غیرت زره گسسته ما را
فرا هم آمدن رنگ و بو ثبات ندارد  رشته رگ گل بسته اند دستۀ ما را  هوای گلشن فردوس در قفس بنشاند  خیال در پی زانوی دل نشسته ما را
زدام چرخ پس از مرگ هم بگانت رهائی  حباب کیست بمحشر سپند جسته ما را  بهانه جوی خیالم واعظ این چه جنون است  بحرف وصوت مسوزان دماغ خسته ما را
مگیر خرده بمضمون خون چکیده (بیدل)  بستم فشار مکن زخم تازه بسته ما را
موج پوشید روی دریا را  پرده اسم شد مسما را  دست بی بال اسیر پردازش  کی دید آشیان عنقا را
عصمت حسن یوسف زد چاه  پرده طاقت زلیخا را  میکشد پنبۀ هر سحر خورشید  تادهد جلوه داغ دلها را
جاده هر سو گشاده است آغوش  که دریده است جیب صحرا را  شعلۀ دل زچشم تراوشست  ابر نشاند جوش دریا را
آگهی میزند بچو آئینہ  مہر برلب زبان گویا را  قفل گنج زر است خاموشی  از صدف پرس این معما را
(بیدل) از داغی زمہر یقین  ترك كن غصه من و ما را
میخورد خون نفس اندر دل اندیشه ما  جوهر تیغ بود خار و خس بیشه ما  بسکه چون شمع بغم نشو و نما یافته ایم  شعله را موج طراوت شمرد ریشه ما
سختی دهر زمنیر دل ما زیب پذیرست  آب شد طاقت سنگ از جگر شیشه ما  در خم کشته همان ناخن فرهاد بجاست  سعی بیجاست بجر جانکنی از پیشه ما
شغل رسوائی ومستوری احوال بلاست  کاش آرا یش بازار دهد پیشه ما  شور زنجیر جنون از نفس ما پیداست  نگون زلف که پیچیده بر اندیشه ما
چشم امید نداریم ز کشت دگران  دل ما دانه ما ناله ما ریشه ما  خامشها سبق مکتب پنهان نیست  یک قلم ناله بود مشق نی پیشه ما
نشۀ مشرب بیرنگی از ان صاف تر است  که شود موج پری دردته شیشه ما  (بیدل) از فطرت ماقصر معانیست بلند  زله دارد سخن از کرسی اندیشه ما
نام خود را تا برسوائی جز داریم ما  از صلابت کی بدل یکذره غم داریم ما  از قناعت بود ما را دستگاه همتی  چون ها در ظل بال خود کرم داریم ما
برامید آنکه یابم از دهان او نشان  روی خود را جانب ملک عدم داریم ما  در حریم که شیخ و کاهی راهب خانه ایم  هر کجا باشیم (بیدل) يك صنم داریم ما
نباشد بی عصا امداد طاقت پیکر خم را  مدار کار فرمائی رائنگشت است خاتم را  بارباب تلون صاف دل کی مختلط گردد  رنگ لاله و کل امتزاجی نیست شبنم را
کرم در کشت استغنا پرکاهی نمی ارزد  گدا گر نیستی تأیید کرمی ناد حاتم را  بتقلید آشنای تشنه تحقیق نتوان شد  چها مکۀ نیت ساز دل نائی زلف پر خم را
ز وصل مدعا سعی طلب مأیوس میگردد  به بیکاری نشاند التیام زخم مرهم را  بپاس عصمتت از بس هواخواهان بزنك گل  چو بوار بخیه های غنچه در اند چشم را
فنا پانیست حال رفته گان از خاك این وادی  ز نقش پا توان کردن سراغ ساغر جم را  هجوم بی پرو بالی زین گلستان دسته می بندم  بدامن جای گل چون زلف خوبان چیدم الم خم را
نشاط زنده کی خواهی نمی چشمی هیولا کن  همین اشگست ا گر هست آبیاری نخل ماتم را  گر از زنگار وارستیم فکر سبحه پیش آمد  نفس مصر و ف چندی ریشه دارد هم ندم را
شرار و حشتیم امداد بن حیرت سرا( بیدل)  ز نو میدی بدوش سنك داریم محمل رم را
نباشد کز کند موج ترددنی حجابش را  که میکرد عنان شعله رنگ عتابش را  زبرق جلوه اش آگه نیم ليك اینقدر دانم  که عالم چشم خفاشنیست نور آفتابش را
بقدیر دگرزان جلوه نتوان کام دل بردن  غبار من مکر از پیش بردارد نقابش را  بجای آبله يك غنچه دل دارم درین وادی  ندام بر کدامین خار افشانم گلابش را
درین گلشن میرسید از بهار اعتبار من  چو گل آئینہ دارد که خون کردند آبش را  محیط شرم ا کز آبد بموج ناز شوخیها  نگه خواهدن مژکان بودچشم حبابش را
گل باغ محبت ناز شبنم بر نمیدارد  تماشا زشتو و اشگ خویش بس باشد کبابش را  شکار تیغ نازم اوج عزت فرش اقبالم  سر افتاده دارم که میبوسد رکابش را
خرامش مصرع شوخ رمیدن در میان دارد  نخواهم رفت ا کز از خود نگه میگوید جوابش را  بذوق امتحان آتش زدم در صفحه هستی  فقط برنز شرار چند دیدم انتخابش را
بهر مژگان زدن چشمش تغافل ساغری دارد  چه مخموری چه مستی برده بسیار است خوابش را  چنان خشکست (بیدل) بحر امکان را که میبینم  غبار افشانگی چون دامن صحرا سحابش را
نباشد بذاسباب طرب وحشت کشی قدرا  شکست دامم پرطاق نسیان ماند چینی را  ز احسان جفا تمهید گردون نیستم ایمن  که افغان کرم اکیر و انشت از آهن حریف را
محبت پیشۀ از نقش بیدردی نبرا کن  همین داغ است ا کز زینه باشد دلنشینی را  حسد تاکی تعصب چند اکبر در د دلی داری  نیاز زاهدان بخشیم کن در د دینی را
درین گلشن چه لازم محو چندین رنگ و بو بودن  زمالی جلوه آئینه کن خلوت گزینی را  در اقران عیش و مکنت هر کس فطرت دارد  بلندی نشۀ صاحب دمانپیاست پستی را
شرر در سنك ونی خرمن بمردم نمیکردد  غنیمت میشمار از زاهدان خلوت کنی فدرا  ورق گردانید ماست از کهنگی نسخه کردون  مکر از چشمت آموزد کسون سحر آفرینی را
زول بر گشته مژگانت تغافل بسته پیمانت  تسم چیده دامانت بنازم نازچنی را  خروش ناتوانی می تراود از شکست من  زبان در مه آلود است موی خویش چینی را
بکعتر سعی نقش از سنك زایل میتوان کردن  ولیکن چاره نتوان یافت نقش جبینی را  نشاط انجا بهار انجا بهشت انجا نگار انجا  تو کز خود غافلی صرف دره کن در دبینی را
مجو تمكين مابی فطرت از دون همتان (بیدل)  ثبات رنگ انجم نیست گلهای زمینی را
نبود بغیر نام تو ورد زبان ما  يك حرف بیش نیست زبان دردهان ما  چون شمع دم ز شعله شوق تو میزنیم  طال میساد زبان تب کرد استخوان ما
عرض فنای ما نبود جز شکست رنگ  چون شعله برك و بز ندارد خزان ما  کبره زهی روی شراری نشسته ایم  ای صر بش ازین ند کنی امتحان ما
از برا، وعسار قا فله بخودان مپرس  بی ناله میرود جرس کار وان ما  میخواست دل زشکوه خوبتو دم زند  دود سینه کشت سخن در دهان ما
ما معنی مسلسل زلف تو خوانده ایم  مشکل که مرغ قطع کند داستان ما  چون سیل پنجر دانه سوی بحر میرویم  آگه نه ایم دست که دارد عنان ما
ما را عجوز دهر دوا کرد از فریب  زه شد بتار چرخ زنستی کمان ما  از طبع شوخ اینهمه در بند کاستیم  بسند چون شرار بسنك آشيان ما
آه از غبار خاك هوا گیر شوق نیست  یعنی بخاك ریخته است آسمان ما  ( بیدل ) هجوم گريه ما را سبب مپرس  بی مقصد است کوشش اشك روان ما


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

نخل شمعیم که در شعله دود ریشه ما عاقبت سوز بود سایه اندیشه ما
یک نفس ساکن دامان حیا یم امروز ورنه چون آب روانست هان پیشه ما
گر به تسلیم وفا بعذر و طاقت عجز باده از خون رگ سنك کشد شیشه ما
باغ جان سخنی ما سبزهٔ جوهر دارد آب از جوی دم تیغ خورد ریشه ما
دل گز کیفته سراپاست زکیفیت شوق قطره ماند اگر از دست رود شیشه ما
بسکه چون جوهر آئینه تماشا فطریم میچکد خون تحیر زرك و ریشه ما
کرد صحرای ستمقی گرد دام و قاست ناله دامسس نفشاند زهی بیشه ما
از گل راز بعرفان هوس بو ندهید غنچه خامشی گلستان اندیشه ما
طین کرم صیقل صفتان برق فناست بیستون میشود آب از شرر تیشه ما
وادی عشق سموم دل گرمی دارد نی شبنم است اگر کرد کشد پیشه ما

نخل نظاره شوقیم بمیرزا (بیدل) همچو خط در چمن حسن دود ریشه ما

دیدم مهربان دلربای افزاصاف حلی را زحیرت برشکست رنك بستم مجز تمثالی را
بپرواز آتشی خانه سوز عافیت باشد زجا کمترا طلب کن راحت اقلیم بی بالی را
مطر هادرد خورشید حسن اندای عیار هی مگردان مجرم آن جلوه آغوش تمثالی را
خزان اندیشی از فیض بهارت بچیم دارد جنون تاواج مستقبلی مگردان نقد حالی را
تمیز خوب و زشت از فیض معنی ناامیدارد تماشا مشرق آئینه کن بی انفعالی را

فروغ صبح این حت طالع است از روی خوشخوئی زچین رحم راحت میکشد خط بد خصالی را
جهان در گرد پستی منظر جمعیتی دارد ز عبرت مفری کن طاق ایوان شمالی را
نباتست از شکست رنگ ما وضع پریشانی چه لازم شانه کردن طره آشفته حالی را
خسان چمنونم ليك از شرم ضعیفیها نیاز چشم مستی کرده ام بی اعتدالی را
باین خجلت که چشمم دور ازان در خون تمینارد عرق خواهد رسانید از جبینم برشکالی را

سرت منزلوع مشق تامل میرسد (بیدل) توان مقدور کردن کاسه از قاده خالی را

نرسیدی بفهم خود زد عوم دگر کشا عجبهای که پیش مژه بسته و در کشا
طیش خلق پیش و پس بتاز محقق است ولی هوس شهر کاغذ است و بس تو هم اندک نظر کشا
نبه فرصت و تا زندگی تمکین فروتنیث تقاضای چشمی ده سفله و شرر کشا
هوس جوع و شهوتث شده دام بیدلت اگر از نوع آدمی زخود اقتدار خر کشا
تویی نا لسلک تکه شیشه بی دلت که بانداز غفلتت پری همت پر کشا

زگران جانیت مباد شود ناله منفعل مجنون سینه زن تپد منقار پر کشا
نفسر دن مکن توهی جنونهای عافیت همه گر موج گوهری ره بدرد گهر کشا
سحر نشه فطرتی نه خاك از جمه غفلتی غیبی صرف جوش کن زدم چرخ سر کشا
ادب آموز محرمان لب خشکست بی بیان بمحیط آشنا نما رگ موج گهر کشا
دله و مستی نه بسته چشمه نم در شکسته تو راحت نشسته گره ایست بر کشا

اگر اقتدای (بیدل) زحلاوت نشان دهد تنی از خامه طرح کن در مصر شکر کشا

تپید ریزه فانوس دیگر شمع سودارا مگر در آب چون یاقوت گیرد آتش ما را
بمشت عافیت رنگ جبینمان آرو باشی در آغوش نفس گرخون کنی عرض تمنا را
بعرض جلوه ها گرم کی هنگامهٔ مشرب که می نامیده اند انجا شکست رنك مینا را
درین محفل پریشان جلوه است آن حسن یکتائی شکستی کو که پردازی دهد آئینه ما را
بداغ نی نگاهی رفت ازین محفل چراغ من شکست آئینه سنگی که کر کردم تماشا را

دل آسودهٔ ماشور امکان در نفس دارد کهر دزدیده است انجا عنان موج دریا را
غبار اجتیاج آنجا که دامان طلب گیرد روانست آبرو هرکه رفتار تودری پا را
فروغ این گلستان جزدم برقی نمیباشد چراغان کرده اند از چشم آهو کوه و صحرا را
سکندر است شوق اماس آن سنك نمیگیرد که دار د دکشد ر از خویض حال میکنم خارا
هوس چون تاز سانداشب نقد حال میگردد امل را رشته کوته ساز و عقبی کن دنا را

ز شور بی نشانی نی نشانی شد نشان (بیدل) که کم کشتن ز کم کشتن رود آور د عنقا را

نسیم شانه کند زلف موجد رو را غبار سرمه دهد چشم کوه و صحرا را
تبش بحلقه آغوش خط بدان ماند که خضر تنك بپوشکشد مسیحا را
حدیث نرم می اید از زبان درشت شرار غرز بود طبع سنك خارا را

زخم اره دندان موج این بیست گهر بدامن راحت رسان کشفها را
عدم سرای دم کنج عزلتی دارد که راه نیست در و وهم بال عنقا را
همیشه تشنه لب خون ما بود (بیدل) چو شیشه هر که بستا آورد دلها را

تغافل بر مژه اشك زخيم كسة ما را تحیر گاه بان رنگ دست دسته ما را
کسی صید نفس چون سحر چه سعی فروشدر رها کنید غبار عنان گسسته ما را
زبان بکام خموشست از شکایت یاران نه نیش کس مگشائید زخم بسته ما را

هزار آینه دارم بعرض ليك چه حاصل فلك فکند بمیما کار دست بسته ما را
بسیر باغ مرد چون نماند فصل جوانی خمین چوبسته کند رنگ های خسته ما را
هجوم ناله نشسته است در غبار ضعیفی و تورید زبالین پر شکسته ما را

بسوراخ تفنن قدر (بیدل) ازهوا نکند کس ز خاك جو سیر در ژنده نشسته ما را

نشد درین درس گاه حیرت بفهم چندین رساله پیدا
صبا ز گیسوی مشك بارت اگر ر ساند پیام چینی
فلند ز صفیر پشه یی کشاید ز اعتبارات می فزاید
چو موج بیداد هیچ سنگی نه بست بر شیشه ام ترنگی
اگر بصد رنگ پر فشانم ز دام جستن نمی توانم
چو خوشدافسرده کی ز دوران حذر زامداد اهل احسان
قبول انعام بد معاشان بخوداگوارا مگیر ( بیدل )

جنون سوادی که کردم امشب زسیر اوراق لاله پیدا
چو شبنم از داغ لاله گردد عرق زناف غزاله پیدا
خلافی يك شبشه مینماید پری ز چندین پیاله پیدا
شکست دارد دلم برنگی که رنگ من کرد ناله پیدا
که گرد پرواز بی نشانم چو ناله در نی ناله پیدا
که ابر در موسم زمستان نمی کند غیز ژاله پیدا
که میشود این کلو خراشان چو استخوان از نواله پیدا

اندوه جاه و حشم شهوت خام دل ما این ننگینها نفزائید بنام دل ما
نشه دور گرفتاری ما سخت رساسنت حلقهٔ زلف که دارد خط جام دل ما
مطلبی را پثیر کعبه تحقیق رساند جرس قافلهٔ صبح خرام دل ما
سخن کشف معمای عدم ممکن نیست خامشی نیز نفهمید کلام دل ما
شبی جاوید دکر از که طمع باید داشت دل ما نیز نشد آیینه رام دل ما

ذره نیست که بی شور قیامت ننشیند طشت نام جرح افتاده است زبام دل ما
صبح هم با نفس از خویش برون می آید که رسانده است بر افلاک پیام دل ما
بر همین آینه ختم است ره کعبه و دیر کاش میکرد کسی سیر مقام دل ما
اینگها داشت بهار من و ما ليك چه سود گل این باغ نخندید بکام دل ما
داغ محرومی دیدار ز محفل رفتیم نرسانید بآئینه سلام دل ما

بکام صیاد پر افشان عنقا کافیست غیر ( بیدل ) گرهی نیست بدام دل ما

نظیر بمگروان از راستان پیش است گردون را که خانم بیشتر در دل نشاند نقش واژون را
در آغوش شکیج دام الفت راحتی دارم خیال زلف لیلی سایه بید است مجنون را
نه تنها اعتبارا چرخ بر میدارد از پستی زمین هم لقمه های چرب داند کنج قارون را

شنیده ایك میدانم که عشیق عافیت دشمن چوبا قوتم بآتش میبرد هر قطره خون را
کز از شوره وادت آگمی سر در گریبان کن حصار عافیت جز هم نمیباشد فلاطون را
شعور جسم زنحویست در راه سیکروجان که چون خط عقیده دیای رفتن پیست مضمون را


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الالف
دل است ان تخم بویقی که بهر جستجوی او جگر سوز اب و داغ است و غربال کردون را بقدر کوشش عشق است لعل حسن در اتش صدای تیشه فرهاد مهیمیز است کلکون را
خیال خام وی فرض است در وحشت سرای دل درون خویش دارد خانه آيينه بيرون را حوادث مزد قامت است اگردل جمع شد (بیدل) گهر افسانه داند شورش امواج جیحون را

نفسم برنك أفتاده نقش بي نشان تأثیر ما سطری کو کز سر ناخن کند تصویر ما سر بمه تفسیر حیا عنوان کتاب عجزیم تهمت تقریر نتوان بست بر تحریر ما
قبله ام بدر عام تجدید خودی است و بس نیست تقلیدی که پشتی جوید از تاخیر ما بر شرار سنك نتوان بست نام روشنی رنگ شب دارد چراغ خانه دلگیر ما
ای فلك بر آه ما چندين ميفشان دست رد کزتر کانت ناگهان زه بگسلايد تیر ما از خروش آباد طوفان جنون جوشیده ایم بی صدا نقاشی هم مشکل کند زنجیر ما
شرم هستی عالمی را در عرق خواهد نشست يك گره دارد چو شبنم رشته تسخیر ما از طلسم خاك اگر کردی دمد افشانده گیر کرد پیش از خواب دیدن خوابها تعبیر ما
پای در دامان ناز از خویش میباید رسید سایه مژگان صبا نیست بر نخچیر ما خاك بي آرم اما شرم معمار قضا تا نمی دزدید دارد نیست بی تعمیر ما
کشته خاصیت شمشیر بیداد تو ام رنگ نامنیت خون میریزد از تصویر ما (بیدل) افلاس آبروی درد میریزد بخاك بی نیازی برد آخر جوهر از شمشیر ما

نفس آشفته میدارد چو گل جمعیت ما را پریشان می نویسد كلك موج امواج دریا را درین وادی که میباید گذشت از هر چه پیش آید خوش آن ره رو که در دامن ریچید هر دارا
نه درد مطلب نایاب نه آب گریه سر گردن تمنا آخر از خجلت عرق کرد اشک سودارا باین فرهت مشو شیرازه بند نسخه هستی سحر خمیازه دم خواند فراهم کرد اجزا را
گداز درد الفت فیض اکسیر دگر دارد ز خون کشتن توان در دل گرفتن جبه اصدا را بجای ناله می خیزد غبار از خاک ما وانت صدا گردیست یکسر ساز خاموش قدمها را
ما کیم چه امکاسست کرد و جمع خود داری نگاهی موج می باید گذشت از خویش دریا را درین کلشن چو گل يك روزه زن خصم نمي باشد مکر از رنگ بابی نسخه ساز افشای ما را
طلب تکلیف جاهت گر کند دل غافل بزن که غیر از ناو نتواند کشیدن بار دنیا را چرا مجنون ما را در پریشانی وطن نبود که از چشم غزالان خانه بردوش است صحرا را
ترا کتب است در آغوش مینا خانه حیرت مژه برهم مزن تا نشکنی رنگ تماشا را سیه روزی فروغ تیره بختان بس بود (بیدل) ز دود خویش باشد سرمه چشم داغ دلها را

نقاب عارض گل جوش کرده صبا را تو جلوه داری و روپوش کرده ما را ز خود تهی شده کان گریه از تو لبریزیم دگر برای چه آغوش کرده ما را
خراب میکده عام خیال تو ایم چه مشربی که قدح نوش کرده ما را قبود ذره طلسم حصور خورشید است که گفته است فراموش کرده ما را
ز طبع قطره نمی سر محیط نتوان یافت تو می تراوی اگر جوش کرده ما را برنگ آتش یاقوت ما و خاموشی نه حکم خون شود بخروش کرده ما را
اگر بتبانه تبخیر ایم رخصت آهی نه ایم شعله که خاموش کرده ما را چهار کاشی ای زنده کی که همچو حباب تمام آبله روپوش کرده ما را
چو چشم چشمه خورشید حیرتی داریم تو ای مژه ز چه حس پوش کرده ما را نوای پرده خاکییم بك قدم (بیدل) نگاست عبرت اگر گوش کرده ما را

نگاه وحشی لیلی چه افسون کرد صحرا را که نقش پای آهو چشم مجنون کرد صحرا را دل از داغ محبت گر باین دیوانگی بالد همان يك لاله خواهد طشت برحون کرد صحرا را
بهار ناز معشوقی حسن فردوس دگر دارد گشاد جبهه رشک و هم مسکون کرد صحرا را به پستی در فنای کر با سودن نپردازی غبار رفتگانت همدوش گردون کرد صحرا را
دماغ اهل مشرب غنفه ولی برنمی آید هجوم این عماریها دگر کون کرد صحرا را ز خود داری ندانستیم قدر عیش آزادی دل غافل بکنج خانه مدفون کرد صحرا را
ندانم کرد باد اثر مكتب فکر که می آید که این یک مصرع پیجیده موزون کرد صحرا را بلند و پست است آماده استعداد تنگی هم بلندی شات چین و دامن افزون کرد صحرا را
غبارم را ندانم در چه عالم افکند یارب غم آزادی اکه شهر بیرون کرد صحرا را بکش از دل مأيوس باید بکذرد (بیدل) شکست این آبله چندان که جیحون کرد صحرا را

نکردد همت موجح قفس فرسود گوهرها بزنگ دود دل طوفان آتش میزنم پرها زبان خامه من زحمه ساز گله شد یارب که خط پرواز دارد چون صدا از تار مسطرها
خطی در جلوه می آید زلعل می پرست او سزد کر آشنای سرمه گردد چشم ساغرها ز لك غنجه خون بسته دلهای مشتاقان زسودای خطش پرورد دل چیده دفترها
تماشا مایل رقص سپند کیست حیرانم نگاه سرمه آلود است دود چشم مجمرها اگر طالع بکام تست مشکن این ارمکزی ز گردون رهنودرت نگین دارت اخترها
طمع از سعی بیداحاصل عرق ریز است زین غافل که خاك دانی کل میکنند از آب کوهر ها اگر معنی قناعت باز گیرد پرتو احسان چو شبنم آبروی ها که میریزد ز از در ها
بترك آرزوها گوش اگر آسودگی خواهی شکست رنگ این شبنمت نی ایجاد بسترها بفكر عارف دل آسمان پیموده میگردد پرن و باله میپرد نفس هم کرد لشکرها
توان از کردش چشم حباب این نکته فهمیدن که غفلت پرده سر های بیدرد افسرها چو شبنم کشتی مامانده در گرداب يك كل بسی یارب کزاین ورطه برداریم لنگرها
زموج انفعال محرمان آواز می آید که اینجا ازند بك جبهه میریزند کوثر ها عمو (بیدل) علاج سر نوشت از گریه حسیست بموج باده مشو از است شستن خط ساغرها

نمیدانم چه اشکی در هم اقلیم جاه مجنون را دم این گرد باد آخر بساطی کرد هامون را بهر مژگان زدن سامان صد محشر مهیا کن که خط جوشیده در ساغر گرفت آن حسن میگون را
بامید چکیدن دست و پائی میزند اشکم تنزل در نظر معراج باشد همت دون را درین کلشن تسلی داده صنع سرو و شمشادم يك يك مصرع بلند اوازه دارد طبع موزون را
بدست پیر جبهان محبس از تدبیر فارغ شو نفس فرسا کنی تا کی نیار مرده افسون را خروج جاه منع سفله طبعیها نمیکردد باین سامان عرت بومی مکن پست کردون را
رسختایی ای حرص است اینکه خاك از ده ناطینت فرو برده است با ما هضم نتواند ست قارون را فدا میشوی از کرد کدورت دامن هستی چو آتش میکشد خاکستر ما کار صابون را
که باور دارداین حرف از شهردیلنوای من که رنگم از حنای دست قاتل داده اوخون را زموج خاکساران محبت کیست دریابد دلر جولان لیلی ناله سازد کرد مجنون را
اثرها بشکر اندازند ری در منز (بیدل) مجنونم چند نتوان حکم گردن صنع بیچون را

نمی ارزد کس از لذات کاهش آفرین خود را فرو خورد هاست شمع اینجا بذوق انکبین خود را بتبات حزم ناقوس دگر آهنگ ها دارد درین محفل طرف دیده است ناکت هم زمین خود را
بهمواری طريق صلح کل چندی غنیمت دان زچنگ سبحه در تار کشیده است دین خود را باین قدر د کانی چون شرر در سنگ اگر باشی تصور کن همان چون خامه پرده شان زین خود را
سخا و بخل وقف وسعت مقدور میباشد برآورده است دست اینجا قدر یاستین خود را بافسون دالت غافل از نظارۂ مالی نبستی چشم هرگز تا نبیند ژمن خود را
خيال آباد یکتایی قیامت عالمی دارد گهی سمارس می باید پرستیدن همین خود را تغافل زن بهستی صیقل فطرت همینت پس صفای آینه کر مدعا باشد مبین خود را
درین کاشن نباید بر دامان هوس بودن گلی آزاد مکی ز شك دگر دار دیمین خود را خيالي جانکشی طلو است و طبع رنگرد، جان کجا واق کرد دچون نه از نقاب این خود را
سجود سایه از قامت دارد آیتی (بیدل) تو هم کز عافیت خواهی نهان کن در جبین خود را


صحيفة ٤٤ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الالف

طرح داغ با کلشن فکنده اند این جا در آب آبینه روغن فکنده اند این جا غبار قافله عبرتی که پیدا نیست همه بدیده روشن فکنده اند این جا
رسیده گیر بمعراج اعتبار چو شمع همان سریکه بگردن فکنده اند این جا جنون مکن که دلیران عرصه تحقیق سپر با خجالت جوشن فکنده اند این جا
بکیست حاصل آفت بزرع که توئی زمانه مور بخرمن فکنده اند این جا صید خواهش دنیای دون دلیر مناز هزار مرد بزيك زن فکنده اند این جا
سر فسانه سلامت که خوابناکی چند غبار وادی ایمن فکنده اند این جا نهفته است تلاش محیط موج گهر بروی آبله دامن فکنده اند این جا
رموز دل نشود فاش بی چراغ یقین نظر بخانه الاورن فکنده اند این جا مقیم زاویه افق تسلیمیم بساط عافیت من فکنده اند این جا
چوشمع گردن دعوی چسان کشم (بیدل) سرم بدوش فکندن فکنده اند این جا

نیست با حسنت مجال گفتگو آئینه را سرمه میریزد نگاهت در گلو آئینه را غیر جوهر در تماشای خط نورسته ات میکند صدآرزو در دل نمو آئینه را
خاتم فولاد را از رنگ گل بندد نگین آنکه با آن جلوه سازد روبرو آئینه را صورت عالم پریشان ترز جوش جوهر است یاد گیسوی که کرداشفته کو آئینه را
کرچنین شرمت تکاپو محو مژکان میکند رفته رفته میبرد جوهر فرو آئینه را کورصیدانی بکف صد شعله میباید نتاخت یافت اسکندر بصدین جستجو آئینه را
در طبش گاه تماشا بی کمالی نیست عیب عرض جوهر شد شکست آرزو آئینه را دلبا گرد رجهد کوشد مفت احرام صفاست هر قدر صیقل است آب وضو آئینه را
حسن وقبح ماست اینجا باعث رد و قبول ورنه یکچشم است زشت و نکو آئینه را راحت دل خواهی از عرض کمال آزاد باش کز جوهر نشان در دیده مو آئینه را
صورت بی معنی هستی ندارد امتحان عکس گل نظاره کن اما ببو آئینه را صافی دل هم گریبان چاکی دار است و بس کوهجوم زنگ تا کرده رفو آئینه را
ای بسا دل کزنجوم حال بر سرکرده است هر کجا خاکستری یابی بجو آئینه را خاکساریهاست ( بیدل ) رونق اهل صفا میکند خاکستر افزون آبرو آئینه را

نیست باك از برق آفت دل بافت بسته را زخم خنجر فارغ از تشویش دارد دسته را و غمی آید درشتی با ملایم طینتان می شکافد نرمی مغز استخوان پسته را
خاك نتواند نهفتن جوهر اسرار کلم طبع دون کی پاس دارد نکته سربسته را پاس کرد آخر سواد موج دریا روشنم خوانده ام مجموعه آفاق نقش شسته را
نشئه را از شوخی خمیازه ساغر چه باك چیست از زنجیر پروا ناله وارسته را خصم عاجز را مدارا کن اکر روشن دلی میکشد شمع از مژه خار بپا بشکسته را
نسخه حسن آنقدر روشن سواد افتاده است کز تغافل میتوان خواندن خط نارسنه را هم شد هستی و تشویش من و ما کم نشد شبه بسیار است مضمون زخطرجسته را
تا ز غفلت وارهی در فکر جمعیت مباش تهمت خوابست مژکان بهم پیوسته را دام راه دل نشد (بیدل) خم و پیچ نفس پاس کوهر نیست عاقل رشته بکسسته را

نیست بامژگان تعلق اشك وحشت پیشه را دانه ما دام راه خویش داند ریشه را عیش ترك خانمان از مردم آزاد پرس کس نداند جز صدا قدر شکست شیشه را
میشود اسرار دل روشن زتحريك زبان میدهد این برگ بوی غنچه اندیشه را گر ز هول مرگ نبود غلغل شور جهان نعره شیر است مطرب مجلس این بیشه را
همت فرهاد ما را سر نکونی میکند ناخن خاریدن سر کر نیارد تیشه را گر شود دشمن ملایم چشم لطف از وی مدار مومیائی چاره نتواند شکست شیشه را
طبع را فیض خموشی میکند معنی شکار نیست دامی جز کمال وحشی اندیشه را موج صهبا کر بمستان زندگی بخشد رواست از رگی تا کیست میراث کرم این ریشه را
عشق ردارد اگر مهر از زبان عاجزان ناله يك نی بآتش میدهد صد بیشه را نور این آئینه را جوهر نمیکردد حجاب نیست مژگان سد ره چشم تماشا پیشه را
گر نباشد بی تمیزیها ملاک کار عشق کوهکن بر صورت شیرین تراند تیشه را مفلسانرا (بیدل) از مشق خموشی چاره نیست تنگدستی باز میدارد ز قلقل شیشه را

نیست خاکستر ما شعله صفت بستر ما رنك آرام برون تاخته از پیکر ما ناله ها در شکن دام خموشی داریم خفته رو از در آغوش شکست پر ما
اشك شمعیم که از خجلت اظهار نیاز با عرق می چکد از جبهه خود کوهر ما معنی آبله بسته بخون جکریم بی تامل نگذشت است کسی از سر ما
بسكه محمود ثنای تو زقیم چو صبح کل خمیازه توان چید ز خاکستر ما بی جمالت بلباس شرر اشك آلود می کند دور سیه کریه بچشم تر ما
در مقامیكه سخن آینه پرداز دل است چون خموشی نفس سوخته شد جوهر ما معنی سر خط پیشانی ما نتوان خواند چون شرر کم شده در سنك پی اختر ما
کینه ما اثر جنبش مژگان دارد بخنیده است مکبر در دل خود لشکر ما يك قلم نسخه وارستکی آینه ایم هیچ نقشی نبرد ساده کی از دفتر ما
همه جا مرض سکس روحی شبنم داریم دل مشکین نشود هیچو گهر لشکر ما حاصل خام امل نشئه آزادی نیست تا نفس میرسد اندیشه مشت پر ما
بسكه جان سختی ما آینه خجلت بود هر که شد آب ز در و تو گذشت از سر ما ( بیدل ) از همت مجنون می عشق مپرس بی گداز دو جهان کم نشود ساغر ما

نیستی پیشه کن الم عالم پندار برا خویش را کم شمر از زحمت بسیار برا فلفل مابومنت بر یکدو افتاده است بشکن این شیشه و چون باده بیکبار برا
تا یکی فرصت دیدار بخوابت گذرد چون شرر جهد کن و بگذر و بیدار برا همه کس آینه پردازی عنقا دارد توهم از خویش نکردیده نمودار برا
خود فروشی همه جا تخم تبرده است دکان خواه در خانه نشین خواه ببازار برا سر سری نیست هیولای سر بام تحقیق ترك دعوى کن و لحق بسردار برا
ناله هم بی مددی نیست بمعراج قبول بال اکر ماند زپرواز بنقار برا تا کند حسن ادا طوطی این انجمنت با حدیث لبش از پرده شکر بار برا
سد تو منفعل وضع غرور است آنجا کر بـافـلاك برائی که نگونسار برا داد رس آیینه بطاق تغافل دارد هیچو آه از دل مایوس بزنهار برا
شمع ترا تا نفسی هست بجا باید سوخت سخت وامانده از پای خود ای خار برا تسلیه ریاملیت از قامت پیری ستم است (بیدل) از سایه این خم شده دیوار برا

وصف لب توگر دمد از گفتگوی ما گردد چوكوهر آب گره در کلوی ما ای در بهار و باغ بسوی تو روی ما نام توسكه درم کف گوی ما
مجریم و نیست نغمست ما آرمیدنی چون موج خنده است طپش مویموی ما از اختراع مطلب نایاب ما مپرس یارنك و بو نباخت گل آرزوی ما
ما و حباب آب ز يك بحر میکشیم خالی شدن نبرد پری از سبوی ما چون صبح جلد سینه ما بخیه نداشت باشمیدان غبار نفس شد رفوی ما
مجریست با گداز دل خود مقیما یلم ای آینه عبث نشوی رو بروی ما نا گفته ماند دست نشستیم از غرور چون غنچه بود وقف تبسم وضوی ما
تمثال زحمت خط و خال آنقدر مکش باید کشید خاطر او را بسوی ما تا چند بر دری بنفش مزرع امید خط میکشد بسایه مو آب جوی ما
غماز نا توانی ما هیچکس نبود ( بیدل ) شکست رنگ برون داد بوی ما


وفاق تخم شیادی نکاشت در دل و دین ها	نمکپاس دمیدم ازین فسرده زمین ها	چو غنچه در پس زانوی انتظار جدائی	نشسته در چمن ما هزار رنگ کمین ها
درین زمانه سر ناخوش کشیده ببر دو	ز طش جا در هوای چنبر زین ها	غم معاش بتاراج حسن تاخته چندان	که لاغری زمیان رفته فربهی ز سرین ها
نم مروتی از خلق اگر رسد بخیالت	چکیده گیر محاک از فشار چین جبین ها	نظر نکرده بدل میکدر ای بهار تبسم	تغافل ازچه صیقل زنند آئینه بین ها
حضور دربت و اسباب راحت انچه خیال است	مزه نیست نتوانست چشم سایه نشین ها	بشام شهرت اقبال زندگی نفروشی	که زهر در بن دندان نهفته اند نگین ها
نفس گداخت خجالت بخاک خفت قناعت	ولی چه سود علاج عرض نمیشود این ها	قطر دم پیری یکبارم من (بیدل)	رسید مویسفیدی کلید بوست نین ها

و هم راحت صید الفت کرد مجنون مرا	عشق تمکین لفظ گردانید مضمون مرا	گریه طوفان کرد چندانیکه دل هم آب شد	موج سیل آخر بدریا برد هامون مرا
داده ام از کف عنان وحشت حیرانم که باز	تا کجا راند محبت اشك کلکون مرا	زین عبارتها که حیرت صفحه تحریر اوست	کز آدمی میتوان فهمید مضمون مرا
ناخن تدبیر را بر عقده کوهی دست نیست	موج می مشکل کشاید طبع محزون مرا	چون شرر روز وشبم گردو نم فرصتی است	گردش در عالم رنگ است گردون مرا
دل هم از مضمون اسرارم عبارت ساز ماند	آیته تورد الا نقش بیرون مرا	یکقدم وارم جوانمك از خود روان مشکلست	ای طبیدن کر توان آب کن خون مرا
زیر دست التفات چتر شاهی نیستم	موی سر در سایه پرورد است مجنون مرا	تا فلك يك صد نهم نارسا آهنگ نیست	سکته معدو ماست مصرع های موزون مرا
تا كيسو بست (بیدل) رشته تسخير من	از زبان مار باید چست افسون مرا

هرجا روی ای ناله سلامی ببر از ما	یادش دل ما برد بخدای دگر از ما	امید حریف نفس سست عنان نیست	ما را برسانید باو پیشتر از ما
دل را قفس آخـر بـگـدازی نه پسندید	هیهات چه رسنك زد این شیشه گز از ما	تاکی هوس آواره پرواز توان زیست	یارب که جدا کرد سر پر و پر از ما
آئینه بـر غافل ازان جلوه دمـیـدیم	جز ما نتوان یافت کسی راستر از ما	بی پرده گی آئینۀ آثار غنا نیست	عریانی ما پرده کلاه و کمر از ما
کو هم قناعت کره طبع محیط است	از کین دل پر نیست فلك را مکر از ما	کس آئینه برطاق تغافل نه بسندد	از خود نگریئی خبرای بیخبر از ما
ما را زدرت جرأت دوری چه خیال است	صد مرحله دور است درین ره جگر از ما	تا حشر درین بزم محال است توان برد	خمیازه زکور عالم سیم ون در از ما
محرمست وفا ممتحن ناز و نیاز است	نی تیغ زدست تو جدا شد نه سر از ما	زحمت کش و همیم چه ادبار و چه اقبال	(بیدل) نتوان گفت شها را سحر از ما

هرچند گرانی برد اسباب جهان را	چون نی بخمیدن نشکند ناله کشان را	بشتاب جنون عز غم اسباب نباشد	دل زادره شوق بود ريك روان را
بـیـداری من شمع صفت لاف زبانست	دارم ز خموشی بکمین خواب کران را	آفاق فسون انجمن شور خموشیست	حیرت لکن شمع زبان ساز دهان را
ایمن نتوان بود ز خواری ظـالـم	در راستی افزون زخم است سنان را	بنیاد کج اندیش شود سخت ز تجدید	از بند قوی مهره مکن پشت کمان را
غماز نشود قابل اعمان خسانت	تا انمرد انگشت شهادت لب نان را	ما را بغم عشق همان عشق علاج است	مهتاب بود پـنـبـۀ ناسور کتان را
خط فیض بهار دگر از حسن تو دارد	جوش رك گل می کند این شعله دخانرا	وقت است کـنـون کز اثر خون شهیدان	شمشیر تو یاقوت کند سنك فسان را
عشرت هوس رفتن رنگم چه توان کرد	گردید بهار چمن شمع خزان را	باشد که سر از منزل مقصود برآریم	چون جاده درین دشت فگندیم عنان را
(بیدل) نفست خون مکن از هرزه درائی	تحريك زبان نیشتر است این رك جان را

هرزه در گردون رساندی و هم بو د و هست را	پشت پای بود معراج این بنای پست را	بر فضولی تا کجا خواهی دکان ناز چید	جز کشاد و بست جنسی نیست در کف دست را
عمر ها شد شور زنجیر از نفس و امیکشم	نشور دیوانه مجنون کرد بند وبست را	تولید فعل طینت چاك در دهن خطاست	لغزئی بار زبان دارد لصرف مست را
بـا هـمـه معدومی از قید توهم چاره نیست	ماهی بحر کمان هم میشناسد شصت را	سرمه گردم تا یقین چشمی بخوابم واکند	فطرت بیغور تا کی نیست چند هست را
بیدل از تار خیال من مشق همواری خوشست	تا نیفشارد تأمل معنی يك دست را

هر کجا تسلیم بندد بر میان شمشیر را	میکند چون موج کوهبران زبان شمشیر را	سرکشی وقف تواضع کن که برگردون هلال	میکند کاهی سیر کاهی کمان شمشیر را
ناخود حمی سپـر افـگـنـده خاکی وبس	کو بیاورد غرور از آسمان شمشیر را	بسمل آهنگان تسلیمت مهیا کرده اند	جبهۀ شوق که داند آستان شمشیر را
حسن تا سر داد ابرو را بقتل عاشقان	قبضه شد انگشت حیرت در دهان شمشیر را	کشت از خواب کران چشمت خون عالمیر	میکند بيمار تر سنك فسان شمشیر را
زائل از زینت نگردد جوهر مردانگی	قبضه زر از برش مانع مدان شمشیر را	بر شجاعت پیشه نك است اثر بهر ده زدن	حرف جوهر بر نیاید از زبان شمشیر را
بسمل موج نیم زخمم همان خمیازه است	در لب ساغر کی افتد قال تمان شمشیر را	تو بهار عشرتم (بیدل) که با این لاغری	خون صیدم کرد شاخ ارغوان شمشیر را

هر کجا پنجه کند آن خط ریحانی را	بست جز ناله کشیدن قلم مانی را	پیش ازان کز دم شمشیر تو نم بردارد	شست حیرت ورق دیدۀ قربانی را
مطلب شوخی پرواز زموج گهرم	قفس کرده ام امید بر افشانی را	اشك ما صرف تـبـه کاری غفلت گردید	ریخت این ابر سـیـه جوهر پیشانی را
جـاه بـایـنـده گی آب رخ دیگر دارد	عزت افزود زرنار سلیمانی را	چشمم از جنبش مژکان بشمار نفس است	جـلوه ات برد ازین آیـه حیرانی را
دم تیغ تو و خورشـيـد بـيـك چشم زدن	عرصۀ صبح کشد دیدۀ قربانی را	جمع کشتن دل ما را بـتـسـلی نرساند	از گهر کیست برد شیوۀ طوفانی را
خلق در منع جنون محو نظر دوختن است	آن قـدر بيك مزن جامه عریانی را	من کران چشم درین بزم کشودند چوشمع	دید در ناخن کف با خط پیشانی را
بر خط و زلف بتان غرۀ عشق (بیدل)	حسن فهمیده اجزای پریشانی را

هستی بطيش رفت واثر نیست نفس را	فریاد کزین قافله بردند جرس را	دل مايـل تحقیق نگردید و گرنه	از کسب یقین مشق توان کرد هوس را
هر دل نبرد چاشنی داغ محبت	این آتش بی رنك نسوزد همه کس را	دفع هوس زند گیـم باد فنـا کـرد	اندیشه خاشاك زداین آتش خس را
آزادی ما سخت برافتان هـوا بود	دل عقده شد وآبله پا کرد نفس را	تا رمز گرفتاری ما فاش نگردد	چون صـبـح به پرواز نهفتیم قفس را
( بیدل ) نشوی مخبر از سیر گریبان	انجا ست که عنقانه بال است مگس را

هم آبله هم چشم پر آبست دل ما	پیمانه صد رنگ شرابست دل ما	غافل نتوان بود ازین منتخب راز	هشدار كه يك نقطه كتاب است دل ما
با اینکه بهارش همه سنك است دل اوست	دشتی که غبارش همه آبست دل ما	ما خاك زجا رفته سيلاب جنونیم	سرمایۀ صدخانه خرابست دل ما
پیراهن ما کسوت عریانی دریائست	يك پرده تنك تر ز حبابست دل ما	در بزم وصالت که حیا جام بدست است	کز آب شود بادۀ نابست دل ما


حرف الالف

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

منظور بیان هر که شود حیرتش افزاست
تا چشم کشودم برخم پش آینه دیدم
یارب نکشد خجلت محرومی دیدار

بار که به بیننده است دل ما
دریاب که تعبیر چه خوابست دل ما
عمریست که آیینه خطاست دل ما

تا آینه با قدست همان عکس خیالست
ای آه اثر باخته آتش نفسی چند
آیینه همان چشمه طوفان خیالست

ای بی خبر وش که لقاست دل ما
خون شو که ز دست تو کبابست دل ما
(بیدل) چه توان کرد سرابست دل ما

همچو عنقای نیاز عرض ایجادیم ما
اشک یتیم ای اثر از حال ما غافل مباش
قصت محویت از مقطع کردن مشکل است
بو ستمتہا قدم عالم تأمجو د برداختیم
آمد و رفت نفس سامان شوق جان کنی است
چون حباب ای داور بی مهری کفط گستر شویم

یعنی آنسوی جہان یکنام آبادیم ما
با دو عالم ناله خون گشته همرادیم ما
حسن تا آیینه دارد حیرت آبادیم ما
در کف شوق انتظار کلت فریادیم ما
زندگی تا جنبش دروش است فرهادیم ما
سر مه خواهد کفشنا آخر تا چه افریادیم ما

کس درین محفل حریف اعتبار ما نشد
شخص نسیان شکوه سنج غفلت احباب نیست
محرم کیفیت ما حیرت نشاه یش جست
دستگاهی در وبالی بهشت دیگر است
نی زرد هیچم آب کوهر از ما مبرویم
قط حش چون نفس بال و پر و واز ماست

رفت تا لبهای بی رنک پریزادیم ما
تا فراموشی بخاطر هاست در یادیم ما
چون فسون تا امیدی راحت ایجادیم ما
تا ز مفروغی ای قفس در چنك صياديم ما
خاك نتوان شد باین تمکین که بربادیم ما
هر قدر (بیدل) کرفتار بست آزادیم ما

همه عمر با تو قدح زدیم و نرفت رنج خمار ما
چو غبار ناله بستان نزدم کامی از امتحان
چقدر ز خجلت مدعا زده ایم و از هنا
همه را بعالم بخودی قدمیست از پی عافیت
دل ناتوان بكجا برد الم تردد عاجزی
سواد نسخه نیستی نرسید مشق تأملت
صف رنك لاله بهم شکن می جام کل زمین فکن
زکاب عشرت پر فشان زدیم دست تظلمی
به ندامی زحیا رسد نه بدستگاه دعا رسد
چه خوش است عمر سبکعنان کذرد ز پهلوی آنچنان
چمن طبیعت ( بیدلم ) ادب آبیار شکفتکی

چه قیامتی که نپرسی ز کشار ما بکشار ما
که ز خود گذشتن ما نشد بهزار کوچه دو چار ما
که چو رنك باطنی خون هم نکرفت خون شکار ما
سرو رك كردش رنك كو که خطی کشد بحصار ما
كه جو سبحه هیچدم او فتاد بهزار آبله کار ما
قلمی بخاك سياه زن بنویس خط غبار ما
به بہار دامن ناز زن زحنای دست شکار ما
بغبار میرود آرزو نکشیده دامن یار ما
چو رسد بدست پا رسد کف دست آبله دار ما
که چو صبح دردم امتحان نقند و آینه بار ما
زده است ساغر رنك و بو بدماغ غنچه بهار ما

هوس منت قدر روائی مکن سودای جان را
برین محفل اطره اگر دم چو شمع میدوزد
بعرض ناز معشوقی کنید از گریه کار من
غباری دیده تیکی ز حال ما چه میرسی
ز کردونك این کلشن نبود امکان برون جستن
درین کلشن باین تنگی باید غنچه کردیدن

بروی خنده مردم مکن چاک گریبان را
قسم در خاك خواند این زخم نمایان را
سرشك آخربم انشکفت حنان کرد مژگان را
شکست آینه پرداز است رنك ناتوانان را
به بند صبح آخر پنجه او افتد اهرم دامان را
چوکل يك خاند لب واشو بدامن کش کریمان را

به برق ناله آتش در بہار رنك و بو افکن
کمی افشاده ام چون صبح لبخند از نقاب پیکاری
نقاب از آه من بردار و جلد دل تماشا کن
ز محو جلوه ات شوخی سر موتی نمی بالد
ز بینائیست از خار علائق دامن افشاندن
مجوازمهرزه طبعان جوهریابی نفس (بیدل)

چو شبنم آبروی نیست اینجا چشم گریان را
به جنت دسته می بندم شکست رنك امکان را
حجابی نیست جز کرد نفسہا صبح عریان را
شکم در دیده آینه خون شد چشم حیران را
نکاه آن به که بردار در راه خویش مژکان را
که حفظ بوی خود مشکل بود گلهای خندان را

بك آه سرد نیم شبی از چکر برا
أيينی حریفی ماجوهریست
افسرد کی تلافی جولان چه غماست
جسم فسرد ه پست حریف رسایت
ناصافی دلت خم اسباب میکشد
تا نیستی زشمع درین عبرت انجمن

سرکوب برقنایی چندین سحر برا
با تیغ ناطرف نشوی مجکر برا
ای قطره از محیط کذشتی کبر برا
بشکن به طرف دامن سنگ این شرر برا
آینه صندلی کن از در سر برا
از خویش آنقدر که بدانی نظر برا

با نشئه حلاوت درد آشنائه
غیرت از منابع طبع درشت است
پرواز بی نشانی ازین دشت مفت نیست
تأجان ربی ز آفت بیداد زندگی
کزت جنون معامله کم پای وحشت است
(بیدل) بمیر تا بتد از افسون کلمہ است

چونی بناله پیچ و سر نیشکر برا
اجزای آب شوة دل پکرکر برا
سعی غبار شو همه تن بال و پر برا
زین چاه یکدو دم ز نفس بیشتر برا
باشد که کشنواز خودم چندین شهر برا
آینه بشکن از هم عیب و هنر برا

حرف الباء

زهی کمال عطای حضرت وهاب
ازو اساس زمین را بنیاد استحکام
نشان شور سحر در سواد سرمه شب
بذوق آنکه شود طفل باغ حیران
خطاب کرد پس انکه زرده پیونك
صلای فضل سوی خویش کرد دعوت خلق
ز اعتبار بدامان هیچ کرکرد
ببہار انجمن عشق رنگها دارد
بخاك پای جهانی نشست پست بیدل
بساز نکا که چون موج ساخت با زنجیر

کدر نجت کنج طيور و بطون عجب تراب
از و بنای فلک را مدار بر سر آب
نهفت آینه گنج در ضمیر خراب
بچشم غلنی فگند از غبار دید حجاب
بشيخ وشاب ز آهك لطف و ساز عتاب
بوعده طرب خلد و رنج دار عقاب
که هرچه غیر محیط است نیست غیر سر آب
چراغ دیده بدست آرو جلوه در باب
بفکر حوضه رجا غلتی در آتش و آب
مسادلی که چو خس شد اسیر این گرداب
زجرأت طلبش آب گشته ذهره بحر

نماند از دل يك دانه صد بهار چمن
بموج و نخر ازو نشه حدوث وقدم
دمی که چهره کشا شد بمحفل اعیان
هزار جلوه زخود طرح کرد شوخی ناز
که بر حقیقت این جلوه هر که پی نبرد
کمال داشت اشارت که سر کنی باجد
زمان فرصت دیدار آنقدر ها يست
چه حوشها که نه زین شعله فریب کداخت
یکی نبسق یقین جست از کمند كمان
سپهر و روز و شب افتاده سرنگون درین درد
ذهیبت ادبش کوه را شکسته کمر

شکاشت از خط يك نقطه صد هزار کتاب
ازو مسئلہ شرد جوهر در نکنه شتاب
بجلوه دوخت ز اشکال صد هزار نقاب
که نقش بست دور نگی بکلشن اسباب
بداغ جهل زند غوطه بآروز حساب
بجیب مهر رجوع آورند موج و حباب
به سبق مژه نظاره می شود رنك خواب
چه سینه ها که به زین داغ و هم کشت کباب
یکی زبستی اوهام ماند با لطناب
مدام از آتش این داغ مهر دوش و ناب


حرف الباء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

از مدعی مپرس و ز گفتار عندلیب صد غنچه و گل است بمنقار عندلیب دارم دلی بسینه ز داغ خیال دوست طراح آشیانه گلزار عندلیب
نامحرمی که از ادب عشق غافل است دارد احالتی گل از انکار عندلیب نی بار منتی بار لئیمان قید است با داغ در خزان نکند کار عندلیب
درد سر نطق الفت کجا برد گردید بال هم دمحد یار عندلیب از دود باش غیرت خونم حذر کنید گل خارهای نشانده بآزار عندلیب
آئین دلبری بجهت رنگش نشان دهند شاخ گلی که نیست قفس وار عندلیب بوی گلم برون چمن داغ میکند از ناله های در پس دیوار عندلیب
من تخم بی هوسی نیم اما بآه عشق پروانه را دماغ سر و کار عندلیب شاید نصیب دردی از اهل وفابرم بستم دلی دو نیم بمنقار عندلیب
بالین خواب گل همه رنگ شکسته بود آه از ندامت پر بیکار عندلیب (بیدل) بهار عشرت عشاق ناله است امسال نیز میگذرد یار عندلیب

از زوال در تحیر هم اثر میدارد آب گر همه آئینه باشد در بدر میدارد آب ساده دل را اختلاط پوچ مغزان راحت است صندلی از کلف برقع در و سر میدارد آب
کم زدنم نیست کسب عزت درویش هم پیش تر از لعل خاك خشك بر میدارد آب نیست از خود رفته را اندیشه پاس قدم چون روانشد پل بپیش پا خطر میدارد آب
هستی عارف بقدر دستگاه نیستی است از گداز خویش دارد هر اکر میدارد آب جوهر از آینه نتواند قدوم بیرون زدن موج را همچون نگه در چشم تر میدارد آب
طالبان را دستگاه آبروی کسب فساد مشق خونریزی کند تا نیشتر میدارد آب از حوادث نیست کاهش طینت آزاد را زحمت سوهن نه بیند تا گهر میدارد آب
صاف طبعان افعال از ساز هستی میکشند بی تمیها نیست ناز خود اثر میدارد آب تا عدم از هستی ما قاصدی در کار نیست هر قدر رفتن شود نایاب ره میدارد آب
فقر صاحب جوهر آثار کمال عزت است تیغ در هر جا شك شد بیشتر میدارد آب باده برهم طبع می بخشد جدا خاصیتی (بیدل) اندر هم زمین طعم دگر میدارد آب

اثر سبز مستی نبود امشب خطام با شراب بدمماغی شیشه زد دستك کفم با شراب بزم امکان را بود غوغای مستی تا بکی چند خواهد بود آخر جوش یك مینا شراب
دور و همی میتوان طی کرد چون اوراق گل ساغر این بزم رنگست و شکستنها شراب مست نا محمود این میخانه محتاج آه و بس و هم رنك است اینکه گوئی دار و استعداد شراب
عمرها بودیم مخمور سوبدر مشربی نیست از انصاف اگر ریزی خاك ما شراب بیقراران طلب در تاقدم کیفیت اند میکند ایجاد از هر عضو خود در پا شراب
ساغر بزم خیالم نرگس محمود کیست دردم مستانه از خود خورده ام گویا شراب صبح از خمیازه آخر جام شبنم میکشد حسرت مخمور از خود میکند پیدا شراب
خون شدن در منزلم از جستجوی ما مپرس تا د میداند چهها در پیش دارد با شراب بهر منع میکشها محتسب در کار نیست (بیدل) آخر رعشه می بندد بدست ما شراب

تا کرد افگنی از روی ناز طرف نقاب بآرزو آینه برخود چو چشمه سحاب بیاد شبنم گلزار عارضی عمر یست خیال مشق شنا میکند بموج گلاب
زبرق حیرت حسنت چو موج در گوهر در آب آینه مخواند ماهیان کباب خیال وصل تو تلقین دلیل غفلت ماست کتان چه صرفه برد در قلمرو مهتاب
عروج همت ماخط شد زشرم غنی کسی چه خیمه فرازد باین گسسته طناب درین چمن همه کر مست بهار پیش آید زبرگ زحله ما میتوان گرفت حساب
چه غفلت است که از ما بموج تیغ زفت و گرنه قطره آبیست تشنه رك خواب بطمع قطره طپشلی از عید و کوهر شد چه قبض ها که ندارد طریقه آداب
فضای بی خودیت خالی از بهاری نیست برون خرام زخود رنك رفته را دریاب زبسکه محو تماشای او شدم (بیدل) هزار آینه از حیرتم رسیده بآب

امشب ز ساز مینا گرم است جای مطرب کوتاهست قلقل می بالغمیهای مطرب در بوزه چشم داریم از کاسه های طنبور در حق ما بلند است دست دعای مطرب
صید رنك آه حسرت مجید دمام در دل این تار و آن تبار است از مایهای مطرب کیفیت بم و زیر مفهوم انجمن نیست در پرده تا چه باشد منظور رای مطرب
زان چهره عرقناك حيران حرف وصوتم هر جاست ترهای دارد جبهای مطرب شور لب تو ما را نگذاشت در دل خاك آتش به نیستان زد آخر هوای مطرب
نامحرمان مجلش اند نیگا تکان ساقی درد ده بی نصیب اند نا آشنای مطرب هم چند واسرایت در پرده ترانه جان این انبیا ندارد فیض غنای مطرب
تا ما بخوش بودیم شوق تو بی نفس بود از نی بلند کردید شور نوای مطرب عذر دماغ مستان مسموع هیچ کس نیست یارب که گیسوی چنك افتد بپای مطرب
قانون بزمخه نازان دف از طپانچه خندان برساز ما فتاده است یکسر بلای مطرب (بیدل) که رحم میکرد برسخت جانی ما ناخن اگر نمی بود زور آزمای مطرب

ای جلوه تو سر شکن شأن آفتاب خندیده مطلع تو بدیوان آفتاب پیغام عجز من زضرورت شنیده نیست مکتوب سایه دارم و عنوان آفتاب
در هر کجا نگاه برافشاند روز بود شوق تو داشت اینهمه سامان آفتاب شب محو انتظار تو بودم دمید صبح گشتم سیاه روی تو قربان آفتاب
چون سایه پامال خس وخار بهتر است آن سر که نیست کرم زاحسان آفتاب از چرخ سفله کام چه جویم باین خسیسی هر شب نهان کند به بغل نان آفتاب
همت بچید شبنم ما کار میکند بستیم اشك خویش بمژگان آفتاب ای اصل یار ضبط تبسم مروت است نآشگفی نخنده نمکدان آفتاب
چون ماه نو رشهرت رسوائیم مپرس چاکی کشیده ام ز گریبان آفتاب (بیدل) بحسن مطلع نازش چنان رسیم ما را که ذره ساخته حیران آفتاب

ای خنده فاش بی تو دکان آفتاب در سایه تو ریخته سامان آفتاب از ظلمت نقاب طلسم بهار صبح در جلوه تو آینها کان آفتاب
سرو قد تو مصرع موزون غنی زلف کج تو خط پریشان آفتاب در مکتبی که دفتر حسنت رقم زنند يك نقطه است مطلع دیوان آفتاب
هر دیده نیست قابل برق تجلیت تیغ آزمائست پیگر عریان آفتاب خلق کریم آئینه دستگاه اوست پرتو بس است وسعت دامان آفتاب
شبنم صفت ز خویش برآ تا نظر کنی وضع جهان بدیده حیران آفتاب هر صبح چاك پیرهنی تازه میکند یارب بدست کیست گریبان آفتاب
غفلت بچشم صاف دلان توتیا کم یست نظاره است لمعه دل کان آفتاب آنجا که اوست نقش نه بندد خیال ما خواندیم خط سایه ز عنوان آفتاب
هر ذره دارد از کف خاك فسرده ام مشق تخمیری زمستان آفتاب (بیدل) زحسن نو خط او داغ حیرتم کاینجاست دست سایه بدامان آفتاب

ای منت عرق ز جبینت بر آفتاب ساغر زند مگر بچسین کوثر آفتاب بر صفحه که وصف جمالت رقم زنند از رشته شعاع کند مسطر آفتاب
هیهات بی رخت شب ما تیره روز ماند خواهد دل وتیافت برین کشور آفتاب در پای بیقراری ما را کنار نیست هر گز بموج جا نکند لنگر آفتاب
مقصد ز بس گم است درین تیره گی سواد شبگیر میکند به بقا ا کثر آفتاب از وضع این بساط جنون انجمن مپرس تهمت گلی است صبح و گریبان در آفتاب
دست هوس بدامن مطلب چنان رسد غواص طايف بشود گوهر آفتاب یکذره زخرس که درین عبرت انجمن چون حلقه داغ گشت برون در آفتاب


حرف الباء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحيفة ٤٨

زنهار گوشه گیر ز هنگامۀ فساد ریگت میپزد بصف حشر آفتاب
جز باده نیست چارة دلسردی زمان سرما زده چرا نه نشیند در آفتاب
یاران درین زمانه نمانده است بوی مهر پیدا کنید بر فلك دیگر آفتاب
از راستی خلاف طبیعت قیامت است طوطی دمد چو بگذرد از خود آفتاب
اهل کمال خفت نقصان نمیکشد مشکل که همچو ماه شود لاغر آفتاب
وضع نیازمـا نـمـنـسـتـان ناز اوست غافل مشو ز سایۀ گل بر سر آفتاب
دور شرابخانۀ تحقیق دیگر است خود را کشد بسیمه کند ساغر آفتاب
(بیدل) بکینه عشق کسی کم رسیده است از دور بسته اند سیاهی بر آفتاب

باز در گلشن ز خویشم میبرد افسون آب در نظر طرز خرامی دارد از مضمون آب
شورش امواج این دریا خروش بزم کیست نغمۀ تر میفشارد مغزم از قانون آب
پر نمیدارد دو رنگی طینت روشندلان در رگ موجش همان آبست و در خون آب
همچو شبنم اشك ما آئینۀ آهست و بس بر هوا ختم است اینجا وحشت مجنون آب
شد محیط شبنم طراز گلستان شرم یار این گهر در انتخاب نسخۀ موزون آب
آرزو كم تشنۀ رفع غبار حسرت است با وجود تیغ او نتوانشدن ممنون آب
نیست سیر عالم نيرنك جای دم زدن عشق در پاهای آتش دارد و هامون آب
معنی آسوده کی نقش طلسم خامیست بر من از موج گهر شد روشن این مضمون آب
طبع از آشفتگی دام صدای دیگر است در خور امواج شد حسن روزافزون آب
قلزم امکان نم موج سرابی هم نداشت تشنگیها کرد ما را اینقدر مفتون آب
وحدت از خود داری ما تهمت آلود دوئیست عکس در آب است تا افتاده بیرون آب
صاف طبعانند (بیدل) بسمل شوق بهار جادۀ رنگهای گل دارد سراغ خون آب

بند چشم و خط هر کتاب را در یاب ز وضع این دو نقط انتخاب را دریاب
جهان خفته چریان ترا نهیب دارد تو گوش وا کن و تعبیر خواب را دریاب
هزار رنگ من و ما وديعت نفسیست دو دم قیامت روز حساب را در یاب
بهار میگذرد مفت فرصت است ایدریغ قدح بخون ورع زن شراب را در یاب
شرار تا قفسد و پرواز ناز جای حیاست ببالغ نام پا در رکاب را دریاب
قضا ز طاقت عباسات نداشت غرض جز اینکه رنگ جبین خراب را دریاب
غبار جسم حجاب جهان نور انیست زننك سایه برا آفتاب را دریاب
چه شکتیها که ندارد شتاب خاموشی نفس بدزد سوال و جواب را دریاب
درون آئینه بیرون نشسته است اینجا بجلوه گر نرسیدی نقاب را در یاب
اگر جهان قدح از باده پر کند (بیدل) تو نیمه ماهی چشم پر آب را دریاب

بخاك راه که گردید قطره زن مهتاب که چون کلاب فشاندن به پیرهن مهتاب
صد بهار سرو رك ابن تصرف نیست جهان گرفت بيك ولما ياسمن مهتاب
دگر چه جاره جز آتش زدن بکوت هوش فتاده است باگر کشان من مهتاب
دران بساط که شمع طرب شود خاموش زخیمۀ در مینا برون فکن مهتاب
باین صفا نتوان جلوۀ صباحت داد گذشته است ز خوبان سیمتن مهتاب
بهر طرف نگری عیش میخرامدو بس ز بس که کرد بفکر سفر وطن مهتاب
ز چاه ظلمت این خاکیان رهایی نیست مگر ز چیدن دامن کند رسن مهتاب
عبث زوهم بساط دوام عیش مچین که کرد سحر این جامه را کهن مهتاب
تکلفی که حیا شبنم بهار تو بود گداخت آینه چندانکه شد چمن مهتاب
سراغ عیشی ازین انجمن نمی یابم مگر چوشمع دمانم ز سوختن مهتاب
شهید ناز تو در خاك بی تماشائیست زموج خون جهی دارد از کفن مهتاب
مباش بیخبر از فیض گریه ام (بیدل) که شسته است جهانرا باشك من مهتاب

بروی نسخۀ هستی که نیست جز نم ناب نوشته اند خط عاقبت بموج سراب
کز آرزو شکنی میشود عمارت دل شکست موج بود باعث بنای حباب
دلیل غفلت ما نیست غیر وحشت عمر صدای آب ندارد خبر فسانه خواب
که بیخود رم و رای عمارت هوشی بنای خانۀ زنجیر ما مباد خراب
بجز شکستگیم قبله نیازی نیست سر حباب مرا موج بس بود محراب
درین چمن که نگاش برفتگی رنگست کشودن مژه مفت است جلوۀ دریاب
ز موج پرده بروی محیط نتوان بست تو چشم بسته نمی بینیم کاست نقاب
مجیب ساخت هوس با تلاش پیش نرفت کمند موج بچینین آرمید و شد گرداب
خم ثبات طرب زین بساط نتوان خورد بس است ریک روان کو هر محیط سراب
بفکر مزرع (بیدل) چرا شود قازی اگر با بر کرم صرفه ایست برق شتاب

پر تو حسن توهم جا شد نقاب افکن دراب گشت از هر موج شمع حسرتی روشن دراب
صاف دل را شرم تعلیم خموشی میکند ناید از موج گهر جز لب بهم بستن دراب
در محیط هم جابین را رهزنی جز چشم نیست غرقه را پیراهن خود بس بود دشمن دراب
محرمان وصل در خشکی نفس دزدیده اند خار ماهی را نباشد سیر گردیدن دراب
صد طپش در بار دارد خجلت وضع غرور موج بس بیقرار است از دل گردن دراب
صحبت رو آشنایان سر بسر آلوده گیست آینه از عکس مردم میکشد دامن دراب
ناتوان در شعله کردن ریشۀ درد سپند چون حباب از تخم ما سهل است بالیدن دراب
انفعال خود نمائی از سبك مغزان مخواه مرغس و خاشاك نتواند فرو رفتن دراب
بوالهوس در مجلس می میشود طاماس مست رنگهای مختلف دیدم شد از روغن دراب
خشم سر کش را فنا ساز از ملایم طینی آتش سوزان ندارد چاره جز مردن دراب
کوشکمین تا پروازی رسد خود داریم چون گهر آینه بندید غبار من دراب
طبع روشن نیست بی وحشت زاوضاع سپهر صورت دام است (بیدل) عکس روزن دراب

بزم مارا نیست غیر از شهرت عنقا شراب کز صدای جام نتوان فرق کردن تا شراب
ظرف دم ظرف می تو هنگامه هستی حیرت است کس چه داند ظرف مستی زین رمی مینا شراب
مقصد حیرت خرام اشك باشم میرس نشه پرواز ناز او ر انشست و خون بپا شراب
ما بامید کر دار دل بخود بالیده ایم یعنی این انگور هم خواهد شدن فردا شراب
روزه ما از شکست شیشه های آبله میفروشد همچو جاو باده غاش یا شراب
در سیه کاری سواد گریه روشن کرده ایم صاف می آید برون از پردۀ شبها شراب
پیچ و تاب موج زلف جوهر افشامیکند گر نماید چهره در آئینۀ مینا شراب
خار و خس را مینشاند شعله در خاك سياه عاقبت اهل هوس را می کند رسوا شراب
چون لب ساحل نصیب ماهمان خمیازه است گر همه در کام ما ریزند يك دریا شراب
امتیازی در میان آمد دو رنگی نقش بست کرد (بیدل) ساخت ما را گل رعنا شراب

بسط دارد برق آفت در گذشتنها شتاب رنك تخصیر تو می گردد ز پهلوی کباب
تا زا گر افسون نخواند مانع اعجلوه کیست در بنای وهم غير آتش ززد بر خود متاب
جام نرکس گرمی شبنم بشوخی آورد پیش چشمت نیست غیراز حلقۀ چشم پراب
در مقامی کز تماشایت گدا زه هستیم عرض خجلت دارد ایجاد عرق از آفتاب
واصلا ترا سود هما باشد ز اسباب زیان قسوت پرواز می گیرد پر ماهی ز آب
از نشان و نام ما بگذر خیالی بافته ایم خاتم گرداب نقش نیست غیر از پیچ و تاب
در عدم بیکاری ما شغل هستی پیش برد صنعت اوهام گفتی راند در موج سراب
رقم از خود تا نگذار تا مخجلوه استقبال کرد کردش رنگم فکند آخر زروی او نقاب
از گذار من غبار عشق میباید گرفت در عرق دارد جبین تا چشمه خورشید آب
حسن و عشق چیست اینجا با چه پردازد کسی خانه لیلی سیاه و وادی مجنون خراب
زنده گی در قدر جمعیت طپیدن گذشت ای شعورت در ریاض عافیت بختی بخواب
عالمی معنی شدیم و داغ جهل از ما نرفت ساخت (بیدل) اژدهای بی عمل ما را کتاب


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الباء

بسکه شد از تشنه کامیهای ما نایاب آب
هست از هم شسته میباید روی آب آب
هیچکس از گردش گردون نم فیضی نبرد
فاش تر گردد زخشکیهای این دولاب آب

دم مزن کزپاس ناموس حیا منظور تست
موج تاگل کرده‌ام چنگ است و هر مضراب آب
انفعال آخر بخاک خود سرپها میبرد
میکند از چنك آتش دامن مهتاب آب

چون هوا گر آرمیدن جیب شبنم میدرد
میکند مجنون ما را نسبت آداب آب
يك گهر دل در گره بندو محیط نازباش
اینقدر میخواهد از جمعیت اسباب آب

حق جدا از خلق و خلق از حق روان اوهام کیست
نالد گرداب در آبست و در گرداب آب
شبنم اینباغم از تمهید آرام مپرس
میفشارم چشم و میریزد روی خواب آب

موجها باد زدن تا ساحلی پیدا شود
میکشد خود را ازین دریا بصد قلاب آب
رفتن عمر از خر قامت نمیخواهد مدد
هردم درپای است تا کیباشد بپایاب آب

نیست جای شکوه کزما رازماپرداخت عشق
در کشان عاشقی بوده است و در مهتاب آب
عمرها شد(بیدل)ازخودمیروم چاره نیست
گوهر غلطان مارا داد در دریاب آب

نبود طالع من محرم دیده شب
زدود دلم موی توبلیده شب
زهی حلقهٔ طرهٔ اوست روشن
روی سحر حیرت دیدهٔ شب

دلم از شرر برد گردون دمیدرویش
بصبح آتشی کرد رنجیده شب
سیه بختی او زمه تازه دارد
بنازم بخت نکو هیدهٔ شب

فروغ سحر تا روی جهانست
بود گردی از دامن چیده شب
ز(بیدل) بپرسید مضمون زلفش
چه نتواند کسی خط پیچیده شب

بوصول مقصد عاقبت نه دلیل جو نه عصا طلب
توزانك آتهمه لا له قدمی ز آبله پا طلب

زمراد عالم آب و گل بدر جنون زرو واکسل
از اجابت متصل ز شکست دست دعا طلب

بکجاست صدر و چه آستان که گذشته تو ازین و آن
چو نگاه حسرت ازین مکان همه چیز رابفنا طلب

زسپهر اگر همه بگذری تو همان بسایه برابری
بصلاح شعلهٔ خود سری اثری از جبین حیا طلب

بفسانه هوس آنقدر مفروش شهرت کز و فر
چو غبار انجمن سحر نفسی تپازو هوا طلب

ز هوای کبر و سرفمی همه راست سنگ فروتنی
تو بذوق منصب ایمنی ز پر شکسته هما طلب

دل ذره گرهمه خون کند زکم آوری چه فزون کند
محل کر از تو جنون کند بعدم فرست و جزا طلب

بکف پای مجبله نشین ما بخیال کرده کمین ما
بی آرزوی جبین ما بسراغ ریگ حنا طلب

شده رهن جلوهٔ بی نشان بغبار آینه ات نهان
طی صیقل امتحان برو از میان و صفا طلب

طلب تو بس بود اینقدر که زمعنی ببری اثر
بخودت اگر نرسد نظر بخیال پیچ و خدا طلب

چه خوش آنکه ترك سبب کنی بیقین رسی و طرب کنی
زحقیقت آنچه طلب کنی بطریق (بیدل ) ما طلب

به نیم گردش آن چشم فتنه رنك شراب
شکست بر سرمن شیشه صدفرنك شراب
زخود تهی شدن آغوش بی نیازی اوست
رنك شیشه برابیست باب سنك شراب

دماغ مشرب عشاق قطره حوصله نیست
محیط جرعه شود تا کشد نهنك شراب
نگه بدارد تصور بهشت و هوش جن
زنشه میدهد امروز گل بچنك شراب

طراوتی که زمیزای ما برون زده است
هزار رنك عرق میکند ز ننك شراب
خیال آب ده از سالخو تخمیر من
بقدر بوی گل آورده ام برنك شراب

خمار وحشتم از چشم آهوان نشکست
مگر بیاض دائم دهد پلنك شراب
گران از مزه واچید شوخی نکوش
ز دود ز آبشه ريك تاك رنك شراب

زحرف و صوت جهان در خمار در دسر م
دگرچه جوشدازین شیشه جز ترنك شراب
حذر کنید زانجام عیش این محفل
کدام شیشه که آخر نزد بسنك شراب

فشار آب بقا گو زتیغ قاتل نیست
گلوی تشنهٔ ما را گرفته تنك شراب
قدح بسر خوشی وهم میزنم ( بیدل )
درین بهار چه دارد بغير رنك شراب

پیام داشت بعنقا خط جبین حباب
که کرد نام نشسته است بر نگین حباب
نفس شمار زمانیم تا نفس زدن
همین شبپور حباب و همین سنین حباب

زشت جهت زد و نند و و هم خویش کشید
نگه کجاست بچشم خیال بین حباب
زهر هرچه رود آمدن نمیداند
عبور فریب تصدیای راپبین حباب

بفرصتیکه نداری تمام عشوه چه ناز
زهر تهی نکنی تکیه برسرین حباب
مقیم پردهٔ ناموس فقر باید بود
کجاست دست که زداری آستین حباب

چه نشه داشت نمی ساغر سبکروحی
که گشت موج کهر درد ته نشین حباب
سحاب مزرعهٔ اعتبار منفعل است
توهم نمی ز عرق ریز در جبین حباب

دماغ کسب وقارم نشد کفیل وفا
جهان بکیش گهر ساخت من بدین حباب
کرامت ضبط عنان عرصهٔ کزوتازست
برآمده است سوار نفس بزین حباب

زمان پرزدن زنده گی معین نیست
تو هموباش نه دامن است چین حباب
شکست دل تپه تدبیر کم شود ( بیدل )
هزار موج بگرهبند در کمین حباب

بی کمالی نیست داناز شرم چون میگردد آب
از عرق آئینه ما را فزون میگردد آب
از دم کرم ضیافت طینتان غافل مباش
گرشرار نیشه اینجا پستحون میگردد آب

تاب خود داری ندارد صاف طبع از انفعال
می شودمطلق عنان چون سرنگون میگردد آب
کیست ازهم کوجد اگردد تشر رنكی باخت
خون دلم از دیده تا گردم برون میگردد آب

در محبت گریه تدبیر کدورتها بس است
گرخشی داری بصافی رهنمون میگردد آب
سوزدل چون شمع ازاندر ده گیپاشد عرق
آنچه آتش بود در چشمم کنون میگردد آب

سیل آفت میکند معماری بنیاد شرم
خانهٔ انو این کوهر را ستون میگردد آب
مشتهای کار سان میکشود هريك درد
چون ز شاخ وبرك در گیرد همون میگردد آب

هیچوشم آمع اشك ما بدامان هواست
درگلستان محبت واترگون میگردد آب
دام سودا میکشد دل را هجوم احتیاج
ازفسون موج زنجیر جنون میگردد آب
دل چه باشد تانگردد خون بیاد عارضش
گز حیاسنگ است بیدلدرین فسون میگردد آب

بی لطافت نیست از بس و حشت آهنك است آب
گردرراحت زندهم چون گهرسنك است آب
دستطوفانست عرض رنك و بوی این چمن
درطلسم خاك حیرانم چه نیرنك است آب

تشنه روشن دلی پیری خمار افتاده است
ازصفای طبع دایم شیشه در چنك است آب
چون گریبان کیشغبارموافق دشمن است
گر بپیچد در گلو تیغ بكرنك است آب

با گداز پاس از خود رفتم دل می برد
نغمه ها دارد چكیدن هركجا چنك است آب
محفل ما عاجزان بر دوش لغزش بسته اند
صدقدم ازموج اگر پیدا کند لنگ است آب

دوری مرکز جهانی راست تکلیف نراع
تاجدا از سنك شد باشعله در جنگ است آب
بی کدورت نیست در کثرت صفای وحدتم
تایکیشن راه داردصرف صد زنك است آب

آبروتو ان بعیش نا کسان چوشمع ریخت
ای طبع شرمیکه اینجا شعله در چنك است آب
خانه داری داغ کلفت میکند وارسته را
در دل آئینه (بیدل) موجر زنك است آب


پیوسته است از مژده بردیده ها نقاب
بوی گل است ورنگ گل اسرار حسن وعشق
اطهار زندکی عرق خجلت است و بس
پیش تجلی کسی چکند فهم جلوه ات
معنی بغیر لفظ مصور نمیشود

لازم بود بحریم صاحب حیا نقاب
بی پرده کی ز رویتو جوشد زما نقاب
شرم صفت خوش آنکه کشم ازهوا نقاب
ای کرده از حقیقت ادراك ما نقاب
افتاده است کار دل و دیده با نقاب

حیرت غبار خویش ز چشمم نهفته است
تابیده ام سواد خطت رفته ام زهوش
از شرم روسیاهی اعمال زشت خویش
از دور باشی ادب محرمی مپرس
گردی گل زرك گل افسرده کی کشد

ز رنك بسته ام زهجوم صفا نقاب
آنکه نیم غبار نگه هست با نقاب
بر رخ کشیده ایم بدست دعا نقاب
با شیر میلوه سازدو با آشنا نقاب
جولان شوق من کشد ازخواب پاقاب

(بیدل) بشوخ چشمی خود در محیط وصل
دارم چون حباب زسر تا بپا نقاب

تاازان پای نگارین بوسه کرد انتخاب
از دهان بی نشانت هیچ نتوان دم زدن
صبحه کشتن نمیدد نقش رنکت در خیال
سایه پردازی تغافلپهای خورشید است و بس
در کلستانیکه رنك از چهره من برنچید
شرم لطف گریبان چمان رفعت و بس

جام در موج شفق زدحلقه چشم رکاب
سوختم زین معنی موهوم خاموشی جواب
ساغر نرکس نبندد نشه چشمت بخواب
کرتو ازرخ پرده برکبری کشد کردد نقاب
کشت همرنك خزان آئینه دار آفتاب
غبره آتش بست در سر چشمه خورشیدآب

نایه شو شوقی چون کرداب دار داضطراب
جلو کیدا ازمی رنکت چکرچون لاله داغ
خنده طير ز ملاحت میلوه مالامال حس
ناله را آسوده نتوان دید در کیش وفا
تاهوی در سره پیچید از خود میروم
عالم امن است حیرانی مژه برهم مزن

نیست قفل جانم می جز نکین پیچ و تاب
ورنکاهت شیشه محمدا من چون شبنم آب
نان سرشار جفاها غمزه مخمور عتاب
نه که تا کردددعای دردمندان مستجاب
کرد باده دارم از دم کشتکی پادر رکاب
خانه ها رافتادن دیوار میکردد خراب

مسيحز خون فکر (بیدل) که هنگام سخن
لعل خاموشش کشیداز غنچه کوهر کلاب

تاب زلفت سایه آ ورد بطرف آفتاب
پشت آن مصرع عالیست کرانداز حسن
بسکه اقبال جنون ما بلند افتاده است
هر کجا بامهر رخسار تو لاف حسن زد
بسکه در نظاره مهر جمال او کداخت

خط مشکینت شکست آرد بحرف آفتاب
دحل نازش دارد انکاشتی بحرف آفتاب
میتوان عریانی ما کرد صرف آفتاب
هم زپرتو بر زمین افتاد حرف آفتاب
موج شبنم میزند امروز برف آفتاب

دیده درادراك آغوش خیالت عاجزاست
طلعت مارا فروغ نور وحدت جاذبست
در عرق اعجاز حسن او تماشا کرد نیست
ماعدم سرمایکان را لاف هستی باطل است
جانفشانیهاست (بیدل) درتماشای رخش

ذره کی دید کنار غیر ژرف آفتاب
سایه آخر میرود از خود بطرف آفتاب
شبنم کل میسزاآید آنجا زشرف آفتاب
ذره حيرانست دروهم شکرف آفتاب
چون سحر کی نقد عمر خویش صرف آفتاب

ما که قال کهسپر بی تابی آهنك است آب
حرف ارباب نصیحت بردل كر ما قشه است
میکشد در خود تماشای بهارستان رنك
دایمادر د است مارا هر چه جزا وآده کیست
ای بپری جرأت ما در عرق غوطانده است
زندکی از وهم دوهم از زندکی بالیده است
چشمه خضرم بیاد آمد عرق کردم زشرم

لعل در آتش نشست و جوی این دانست آب
شیشه چون در آتش افتد برسوشسناك است آب
النزای سر خوشی در جام کل چنك است آب
منصب کوهر اکر نخشد دلتنکاست آب
نغمه از شرم ضعپایپای این چنك است آب
عالم آ بست پندند عالم بنك است آب
تشنه تیغ فتا را اینقدر ننك است آب

کر بچه محیط بالازصافی يك آهنك است آب
قامت خم کشته چون موج از خروش وله کداخت
پیکر تسليم ما چنك بساط عيش ماست
الزسراب اعتبار ایجا دلی خوش میکنیم
کیست از کیفیت کسب لطافت بکذرد
زین چمن يك رنك بی بال و پررواز نیست
تابنفس داری به بزم سینه صافان شک مری

درده شیشه رخون خلق بر نك است آب
ازصدای دلخراش سازما چنك است آب
چون بایستی میلو دسیل خوش آهنك آب
ورنه از آئینه و کوهر غرضتنکاست آب
در مقام شیشه سازیها دلی سنکاست آب
نخیز شمع ازمیشه اسحابة رنك است آب
ای تجرأت منهم آ یینه در چنك است آب

از کچا پیدا کنی (بیدل) سراغ خون من
درده شمشیر نازش سخت بیرنك است آب

تانی دزدد غبار غفلت هستی خطاب
ناله عشاق و آه بوالهوس باهم منسج
آه ازان روزیكه عرض مدعا سایل شود
بی بلاق نیست شمشیر مژه خواندنت
کر کشاد کار خواهی ازطلسم خود برا
هستی ما پرده ساز تمافلپهای اوست

بازدم از شرم این خاك پریشان کشت آب
فرقها دارد شکوه زفی کعده شراب
بی صداترین کوهسارم سنك می آیدجواب
فتنه چشم سیاهت دا یبیماری چه خواب
هست برخاك پریشان شنجیرت يك انتخاب
سایه مژکان بود هرجا چشم پوشید آفتاب

درطلسم حيرت این بحريك و ارسته نیست
از تلاش آسوددن چون برخوس دامن فشاند
كر تحطسوزان نکاهت هم بپردازد بلاست
هر کرا دیدم چومز کان بال بسمل میزند
از فریب مکر دنیا اهل ترك آسوده اند
ذره تاخورشید اسباب جهان سوزنده است

موج هم دام دکره زبال پرواز ازحباب
شعله بی دودرا چندان نباشد پیچ وتاب
ای بدور نزکست دم کرده مستی ازشراب
عالمي را کشت چشمت خانه مستی خراب
دام راه لشتكان میباند امواج سراب
(بیدل) از کاه حز شراری کردعبالتی انتخاب

چوشمع تاسحر افسانه میشود تب و تاب
بفيض ناهی آماده است راحت ما
دران بساط که از رنك آرزو پرسند
نماند در دل ما خونی از فشار غمت
تعب که رشته پروین زهم نمی کسلد
غرور هستی اورا فضای ماست دلیل

نکاه برق خرام است جلوة درياب
که سایه راست زپهلوی نخلبستة خواب
چوباس در نفس ما شکسته است جواب
بفحپکی زکل ما کرفته اند کلاب
چنین که ازعرق روی اوست درتب و تاب
خم کلاه محیط است در شکست حباب

اكر نما شامی مشق خاکساری کن
فریب جلوة نيرنك زندکی نخوری
بدنیا کر رسی جستجو نمی ماند
زشرم حلقه زلفت حيرتی دارم
زموج رنك بدوران نشه تنکیت
کسی چه چاره کند سرنوشت را(بیدل)

حضور کنج رتایست سرنوشت خراب
که شسته اند ازین صححه نیز نقش سراب
نحیزت است در آئینه شوخی سهاب
که ناف آهوی مشکیم چرانقده کرداب
خط شکسته توان خواند از جبین شراب
نشست در خط موج از جبین دریا آب

چو من زکسوت هستی تراآمده است حباب
هزار به کره اعتبار شق کردیم
بان دوروزه بقا خود نمائی وهم مباش
بفرصتی که نداری امپد مهلت پیست
طرب پیام بچه شوقند قاصدان عدم
ز باغ تهمت عنقا کلمی بسر زده ایم

بقدر پیرهن از خود برآمده است حباب
نچشم ما همه دم کوهر آمده است حباب
بروی آب تنك كمتر آمده است حباب
درون بیضه برون پربر آمده است حباب
که جام وکف و کل برسپر آمده است حباب
بهستی از عدم دیگر آمده است حباب

جهان به پرق نما دارد و به سار غرور
کسی بضبط قنان نفس چسه پردازد
بناه خشک همین جام تر دماغی ناز
ز احتیاط ادبکاه این محیط مپرس
مکن زخوان کره شکوه کر نعیب نیست
نفس متاعی ( بیدل ) در جبه لاف زند

عرق فروش سرو افسر آمده است حباب
سوار کشتی بی لنگر آمده است حباب
زا نگیضه هم آخر بر آمده است حباب
نفس کرفته روی در آمده است حباب
که در محیط نکون سر آمده است حباب
نقریں منکر لافش آمده است حباب


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الباء

چیست آدم مفرد کلک دبیرستان رب
از تصنع گر همه جا و تو آرد بزبان
آنسوی کون ومکان طیارو پرواز انتظار
نور او بی احتجاب و ظلمت او بی تکلف
شور عشق از نشأه آهنگ قانون دماغ

کاشیده اوضاع امطمار است ترکیبش سبب
مینو نون دارد همان شکل گشاد و بست لب
شخصیت وارستگی آغوش و آزادی طلب
ذات عالمتاب او خورشید و روز وماه شب
شرم حسن از سایه پروردان مژکان ادب

زادة عز مواليدش جهان ما و طين
احتمالات تیرش و هم چندین جبر و شر
آهوان دشت فطرت را خیال او حنیف
حاصل روو قبواش انقسام خوب وزشت
از هزار آيئنه يك نور يقينش منعكس

لم يلد لم يولدش آئينه اصل ونسب
آفتاب مفرد و له نهمت رأس و ذنب
کار گاه شیشه افلاك را فکرش حلب
انفعالش دوزخ واقبال فردوس طرب
از دوعالم نسخه اش يك خطة دل منتخب

با همه سامان قدرت شخص تسلیم اعتبار
ناکاه کاسیمرن بیکر ( بیدل ) لقب

خون بسته است از غم آن لعل پان بلب
صبحی بتبسمی بتساهل دمیده ایم
از بسکه امتحانکده وهم هستیم
یخها معنی که است سر رشته سخن
خواهی نفس فروکش و خواهی بناله کوش
سیری زخوان چرخ کسی را بکام نیست

دندان شکسته که فشارد زبان بلب
زان گردخط که بست چوجوهرنشان بلب
آبند نفس چو آئینه ام هر زمان بلب
بلبندی زبان بکام که بای دهان بلب
جولان محبررا نکشد کس عنان بلب
دارد هلال هم سخن ازحرف نان بلب

عيش وصال وذوق کنار آرزوی کیست
راهی بدرد بی اثری قطع کرده ایم
مشتاق تا حدیث وفا را زبان دهد
دل کوب فطرت است حدیث سبکسران
خلق مخرف وصوت فشرده است پای جهد
سعی ضعیف خلق بحمانی نمیرسد

مائیم وحرف بوسه ازان آستان بلب
همچون سپندم تپش دارد فغان بلب
چون شمع میشود همه اجزای شان بلب
چون پشه نام کوه نیاید گران بلب
راهی چو خامه میرود این کاروان بلب
کر مرد قدرتی نغمت را رسان بلب

( بیدل ) بخلوه گاه نثار تبسمش
آه از ستم کشی که نیاورد جان بلب

دل از خمار طلب خون کن وشراب طلب
مترس از خم کسور ای جراحت دل
محیط درخم آغوش بیقراری تست
لباس عافیت از دهر اگر هوس داری
هزار جلوه در آغوش بیخودی محواست
نیازوناز همان درد وصاف یکقدح اند

جگر بتشنه لبی واگداز و آب طلب
بزلف یار بزن دست و مشکناب طلب
دمی چوسیل درین دشت اضطراب طلب
زماهتاب کتان و حریر از آب طلب
جهان شعور طلب میکند تو خواب طلب
چو پلی او سر ماهم ازان رکاب طلب

رعایت نتوان دزدة گشایش یافت
مباش همچو کهر مرده ريك اين دريا
قدم بوادی فرصت زن ومژه بردار
نمی چو شبنم کل صرف کن به بیداری
به بنده پرده بچشم و ذات زعیب کمان
دل گداخته ( بیدل ) نیاز مژگان کن

بدل شکیبی اگر هست فتحباب طلب
نظر بامید کن و همت حباب طلب
بهار میرود ای غنچه شتاب طلب
سحر ترار سرو وصل آفتاب طلب
گشاده کار خود از بند این نقاب طلب
طراوت چمن عمر ازین سحاب طلب

زدرد تشنه لبی ها درین محیط سراب
حصول ریشه آمال سر بسر پوچ است
اگر نسیم کل آبروی ما دزدد
بفیض ديده ترهیچ نشه نتوان یافت
نفس بوه وا کشته از پرده توهم ما
کسی زدام نطق چسان برون تازد

دل گداخته ایم و رسیده ایم بآب
تلاش موج چه خرمن کند بغیر حباب
شکست بال شود بهر بلبلی محراب
توساز میکده کن ماو این دوشیشه شراب
که ساز در دل خاشاك و رهبوا مضراب
شکسته کردن هم موج طوقی از کرداب

تأملی که چه دارد تلاش محرمیت
فسانه دل پرخون شنیدنی دارد
خیال ترکس مست تو بیخودی اثر است
اثر بوادی امکان غبار بی آبیست
درین محیط چوموج اینقدر تردد چیست
مقیم انجمن نازسا نیم ( بیدل )

شکست آئینه را جلوه کرده اند خطاب
بدوش غنچه جرس بسته است اشك كباب
و گرنه دیده کس نداشت اندیشه خواب
هجوم آینه ات از نکاه دماند حباب
رفتی که دارد در ناله پر عقاب
چو کهربا زده سعی کس محمما در یاب

سایه اندازد اگر بخت سیاه من در آب
کی توانم در دل سنگین خوبان جا کنم
طاهرو باطن یکرد عرض یکدیگر کجاست
ما ضعیفان شبنم وامانده این کاشنیم
غرق دنیا نیم کو ساز منزه زیستن
هوش میآر قوی باچشم پینا کار نیست

فلس ماهی دیده آهو کند خرمن در آب
من که نتوانم فرو بردن سرسوزن در آب
آب در کلخن نمایان است چون کلشن در آب
از نم اشکیست مارا دیده تادامن در آب
جبهه فطرت تر است از دامن افشردن در آب
جز بپا ممکن نباشد پیش پا دیدن در آب

هرنکه در دیده من ناله است اما چسود
راه غیرت بلوقا را در وطن پوشیده نیست
پوچ می آي برون از لاف هستی دم مزن
کر چنین جوشدعرق از هرزه تازیهای فکر
نرمی گفتار ظالم بی فسون کینه نیست
يك نكه نادیده رخسار عرق آلوده اش

حلقة تبخیر نومید است از شیون در آب
کوهراز گرداب دارد هم طرف دوزن در آب
نیست بیعرض حباب از قطره خندیدن در آب
نسخه ما را خجالت خواهد افکشدن در آب
صنعنی دارد حسام از شعله پروردن در آب
چون تری عمر بست بیدل که دماندش در آب

شب که شد جوش فغانم همنوای عندلیب
فرد نقش بای و ماهم سری دزدیده ایم
کاروان رنگ و بو را هیچ جا آرام نیست
برجبین برگ کل چین می طرازد موج رنگ
حسن مستغنیست از شهرت نوائیهای عشق

در عرق کوکشت چون شبنم صدای عندلیب
سایه کل کز بود بال همای عندلیب
صد جرس میدارد انجا های های عندلیب
برسامان است محراب دعای عندلیب
هیچکس کل را نمی خواهد برای عندلیب

خلق معشوقان کمندصید مشتاقان بس است
جلوه کل کز چنین طاقت گدازیها کند
عجز هم مارا درین کلشن بپائی میبرد
اینکه خواهی پای ناموس محبت داشتن
یکسر مویم تهی از صنعت متقاز نیست

نیست غیراز بوی کل زنجیر پای عندلیب
بعد ازین خاکستری یابی بجای عندلیب
نیست كم از ناله بال نارسای عندلیب
شرم دار از دیدن کل بی رضای عندلیب
ناله اندود است از سر تا بپای عندلیب

( بیدل ) از غفلت تلاش بستر کل میکنم
ورنه زیر نال دارد کرم جای عندلیب

صبحدم سیاره بال افشاند از دامان شب
بر نمی آید بپاس چشم آهو از سواد
درخم آزلف جون شد طاقت دلهای چاك
از حوادث فیض معنی میبرند اهل صفا
خط او بر صبح بیداری شبیخون نامه ایست
کوشه کیر وسعت آباد غبار جهل باش

وقت پیری ریخت ازهم عاقبت دندان شب
صبح اقبال جنونم نشکند پیمان شب
صبحها آخر شفق کردند در زندان شب
می خراش د شمع صبح از جنبش دامان شب
روی او فردیست گوئی در شکست شان شب
برده پوش یکجهان عیباست هندستان شب

اشك حسرت لازم ساز رحیل افتاده است
درهوای دو بسودا هوشم از سر رفته است
با جمالش دادهم جا دست بیعت آفتاب
دزده ای دوق گرفتاری که بازم میرسد
نامه صبحی که میگویند در عالم کجاست
( بیدل ) از پیچ و خم زلفش رهائی مشکلست

شبنم صبح است آثار سم مزکان شب
آشیان از دست داد این مرغ در طیران شب
طرة مشکین اوهم تازه کرد ایمان شب
شایدد رشب کسی از دشت مشك افشان شب
اینقدرها خواب غفلت نیست جز بهمان شب
زکربان سیل نتواند جست میهمان شب

طرب درین باغ میطرازد زساز فرصت پیام برلب
اکر بمعنى رسیده باشی خروش مستان شنیده باشی
رساند خالق زهيیاء رابن بحرمة قدرت آزمائی

زترکنی اکنون مباش غافل که نی کرفتست جام برلب
چو برك بناد آمد اهل مشرب نهفته شکر مدام برلب
هجوم اشغال ژاژ خائی چو تو من بی لجام برلب


سفينة ٥٢ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الباء

بجود فروشیست مخزن و شان محرف وصلی است فخر یاران تو هم بقدر نفس برافشان چو دستگاه کلام بواب
ثبات تار آنقدر ندارد بنای اقبال بی غایت گذشته گیر اینه آفتابی رسانده باشی چوبام بواب
مسایل مفتیان شنیدم به پشت و روی ورق رسیدم تصرف مال غصب دیدم حلال درول حرام بواب
زخامنه هر که سر برآرد مراتب جوع میشمارد طریقه صوفیان ندارد بغیر ذکر طعام بواب
گر از مکافات خست طینت شنیده وعده ندامت چرا زمالی نزدم دندان نمیرسانی پیام بواب
جنون چندین هزار شهرت فسرد درجیب سینه چاکی کسی نشد محرم صدای ازین نگین های نام بواب
خردش برو و حره درین ره بخود امدرد و دانم آگه خدا پرست است و الله الله برهمن و رام رام بواب
رقم زدم بر خم گل زساغر بچین در تسلیت قسلم کشیدم بوج کوهی ازان خط مشکفام بواب
خیال مصدر نك شغل مایل من و همین طر زشوق (بیدل) بصورت سال وماه در دل نزعت صبح و شام بواب

عالمی یک خلق یافته بجوش انتخاب کرده است تارسیده بغشوش انتخاب آنجا که شمع ما بتأمل دماغ سوخت شد داغ دل بمصرع موزوش انتخاب
مکتوب مار نقطه و خط نسخه داده است خوش باش اگر بود دل محزوش انتخاب آه از کسی که منکر درد محبت است اینجا همین دلست و کف حوش انتخاب
بر من خطیکه بدوی عشقش نفس دمید جز صید دل نبود باقوش انتخاب انجام کار و بار من وما هنوز کیست کوهی نموده اند زجیحوش انتخاب
یارب چراغ خلوت لیلی عیان شود دانیکه دارد از دل مجنوش انتخاب راز درون آینه بر در نشسته است باید چو خنده کرد زپوش انتخاب
آن چشم تاکی بین حقیقت نظر کنیم صادیست کرده هیأت کرموش انتخاب (بیدل) بکنج زانوی فکر تو خفته است اکسیر که داشت جیب فلاحوش انتخاب

م

دل تسلیم ریزو شوکت شاهی دریاب گردن خم کن و معراج کلاهی دریاب دام تسخیر دو عالم نفس نومیدیست ای ندامت زده سر رشته آهی در یاب
فرصت صحبت کل و بم نماند رنگ است آرزو چند اگر هست نگاهی دریاب از شبیخون خط یار نکر دی غافل هر کجا شوخی کردیست سیاهی دریاب
دود پیچیده دل گرد مرا می دارد از سویدا ناثر چشم سیاهی در یاب تاکی ای پای طلب زحمت جولان دادن طوف آسوده گی آبله گاهی در یاب
بوصلی کی کرت اسباب مسیحائی پست خاك کر ترسیدی بن چاهی در یاب نامرادی صدف گوهر اقبال رساست غوطه در جیب گدائی زن و شاهی دریاب
سیل بنیاد دو عالم شدی ای آتش عشق ما گیاهیم ز ما هم پر کاهی در یاب چا و جود و چه عدم پست و کشاد مژه است چون شرر میدد جهالرا بنگاهی دریاب
خسلوت عافیت شمع کداز است اینجا بی جا کداز خود گیر و پناهی دریاب دامن دیده بهر سرمه میالا (بیدل) انتظاری شو و گرد سر راهی در یاب

فیض حلاوت از دل بی کینه کان طلب زنبور را ز خانه پر از انگبین طلب بی پرده است حسن خدا در لباس فقر دست رسا ز کوتهی آستین طلب
دل جمع کن ز باده دل عاقبت فسون آسوده گی ز خانه بدوشان زین طلب پوشیده پوش رو بقببرون سرای شیخ فصل ثنا محافظت از پوستین طلب
دست طلب بهر چه رسد مشت عجز گیر دور است آسمان تو سر اندازمین طلب کابهای این چمن همه در زیر پای است ای غافل از ادب نگه شرمگین طلب
زین جلوه ها که در نظرت صف کشیده است آینبه داری طنی وا پسین طلب عمر از تلاش باد بکف چون نفس گذشت چیزی نیافت کس که بورزید باین طلب
دل در خود شکست بانفاسم نفس تاخت چینی همان بخانۀ مو رفت چین طلب شبنم وصال کل طلبید آب شد زشرم از هر که هر چه می طلبی اینچنین طلب
این آستان هوش کده عرض ناز نیست شاید بسجدۀ عجزندت جبین طلب (بیدل) خراش چهره اقبال شهرت است صیت ز کار نامه نقش نگین طلب

م

گذشته ام به ننك ظرف از مقام حباب خم محیط تهی کرده ام بجام حباب جهان بشهرت اقبال پوچ میبالد تو هم نگینته گردون رسان پیام حباب
اگر همین نفس است اعتبار مدت ما رسیده حکم بمصرع ابد دوام حباب دلیست که یکمژه جمعیم نقد حاصل فیکند فرصه من آسمان بنام حباب
حیا کنید زجولان تر دماغی و هم بدوش چند کشد نعش خود خرام حباب جهان خانه میدان هیچ بازی اوست کسی ز موج چسان گیرد انتقام حباب
بخویش چشم کشودن و داع فرصت بود نفس رساند بهستی بما سلام حباب درین محیط زضبط نفس مشو غافل هوای خانه مبادا زند بیام حباب
نفس زوم بشهرت عدم برون آمد دگر چه نقش ترا شد نگین بنام حباب قفس نوای اوهام حیرت است آنجا شکسته شهپر عنقا عی بدام حباب
بقای اوست تلافی کر فنای همه فتاده است بدوش محیط وام حباب زاطفال سرشته نقش ما (بیدل) عرق بدوش هوا دارد انتظام حباب

م

گریبان کرده یست آه شعله زای عندلیب شمع روشن میتوان کرد از صدای عندلیب آفت هوش اسیران برق دیدار است و بس میزند رنگ گل آتش در بنای عندلیب
پنبه شرم بگوش غنچه مانع لاله شد پیش ازین نتوان شنیدن ماجرای عندلیب عشق را بیدستگاه حسن شهرت مشکلست از زبان برگ گل بشنو نوای عندلیب
جای آن دارد که چون سنبل پرخم باغبان ریشه در گلشن دواند خار پای عندلیب دلبران را ننگ دارد فکر صید عاشقان غنچه در کا قفس شد از برای عندلیب
مطلب عشاق از اطهار هم معلوم نیست کیست تا فهمد زبان مدعای عندلیب ساز دلتنگی باین آهنگ هم بی پرده است کرم کرده از لب خاموش جای عندلیب
ریشه دلسبتکی در خاك این گلشن نبود رفت گل هم در قفای نالهای عندلیب مانع قال ضعیفان جز مروت هیچ نیست ورنه از گل کس نخواهد خون بهای عندلیب
در چمن رفتیم ساز ناله سبز آهنگ شد جلوۀ گل کرد ما را آشنای عندلیب آه مشتاقان نسیم نوبهار یاد اوست رنگها خفته است (بیدل) در صدای عندلیب

م

کرد زین بحر اعتباری از ها ر میدارد آب قطرۀ بیقدر مایش از گهر میدارد آب فیض دریای کرم باحاجت ما شامل است تشنکی اصلهم مارا در نظر میدارد آب
آرم رفتاری بمعنی خواب راحت کردن است بستر و بالین هم از خود زیر سر میدارد آب آفت نمناك بود تقلید از باب کرم کاغذ ابری نگاه مجنون ابر ر میدارد آب
زنده کانی هر کجانم آنجا که قصر دلکشای در شکست رنك گلها بال و پر میدارد آب نا میری تشنه کام نا امیدی گریه کن خاك این وادی بقدر چشم تر میدارد آب
سیل راحت هاست کسب اعتبارات جهان خانۀ آئینه را هم در بدر میدارد آب ناقس باقیمت ما را اپد از خود رفت و بس جاده های موج دایم در نظر میدارد آب
در محبت گر هموم گریه را این قدرت است عاقبت چون خشکم از خاك رمیدارد آب شور محشر بجه سیلاب بای هوشهاست از صدا هم بست ما را بخبر میدارد آب
شرم بیدردی تری در طبع ماهی پرورد لافی از باله شدنی در شکر میدارد آب تخته مشق کدورت ها مباش از اعتبار تیغ در زنك است (بیدل) هر قدر میدارد آب


صحیفه ٥٣ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الباء
کرشود آن نرگس میگون مقابل باشراب میدودچون آب کوهرخشک درمیناشراب
عشرتی کرهست دایمارانهم جوشیدن است کرشود بنداید افکورا زا نها شراب
عمرها شد طپود از خواب غرورماندیم لیك کاهی میزند آبی بروی ما شراب
تاحیا پر است در دل عیشها آماده است نیست خامش شمع تاآهست درمیناشراب
ما زبد مستی جام بهی زنده کانی میکنیم چون حباب می بنای ماست سر تا با شراب
آمازان افسرده کز جوش صهبا نشکفد همجو مینا خامشی ! میکند کویا شراب
جام را همچشمی آن نرگس مخمور نیست از هجوم موج کز مژگان کشد انشا شراب
غیر تقوی نیست امسال کار زهدینهای ما از که از سبحه پیدا کرده اند اینجا شراب
بسته کفتکوی مستان وقفه کرداده است تا لب ساغر ندارد جز خروش پا شراب
مشر ب ما خاکساران فارغ از آلوده کیست نیست نقصان کر رسد بردا من صحرا شراب
حسن تشریف بهار است آمیز در بر کل کل میکند در ساغر اندازه کری ها شراب
در سواد سرمه کی نظاره چشم بتان عشرت افروز است بیدل در دل شبهاشراب
کیفیت هوای که دارد سر حباب مازاز هوش بردن ساغر حباب
درکار کاه ناله بادت باش و دم مزن بر باد نا است صنعت میناکر حباب
اقبال هیچ و پوچ جهان نك همت است دریاچه سر کشی کند از افسر حباب
هر قطره زین محیط بموج کهر رسید ماجامد میکشم هنوز از بر حباب
من خون کشته نادم هم بکا روم بای بدامن است همان معر حباب
هر کس برمز بیضة عنقا نمیرسد چیزی نهفته اند بزیر پر حباب
بوشیده نیست صورت بنیاد زندگی آینه بسته اند بسبام و در حباب
میسو هجوم روی تنک کرد میکند این عرصه را که برد زلشکر حباب
از هر نمی خيام تسلی نمیزنیم دریا نموده اند بچشم تر حباب
کوفرصتی که فکر سلامت کند کسی آه از سواد کشتی بی لشکر حباب
سحر است (بیدل) اینهمه سختی کشیدنت سندان کرفته بسرا از پیکر حباب
مستانرا کربعرض سجا جو شد از شراب دستی بلب میکشند اما بزیر آب
این است اکر سماجت از باب احتیاج زهر است بر مزاج دعا های مستجاب
دل آنقدر کریست که هر هم بسیل رفت آتش در آب غوطه زدازا شک این کباب
یاران همت تو هم لصنائی فسرده اند انجاست چون نکه قدم از چاه در رکاب
خواهی نفس خراب کن و خواه آبرو هم چیزی نموده ایم در آیینه حباب
معنی چه و ابد ازین لفظ های پوچ پرنشه است جلوه و آئینہ سراب
در عالمی که باد تو با ما مقابل است آیینه میکشد برخ سایه آفتاب
طبع کرم فسرده دست نهی مباد برکشت ماليست ستم خشکی سحاب
غارت نصیب حسرت دزد عجیم شکر یست بیدلی که زچشمم نبرد آب
افسانه سازی شررو برق تا بکی کر صید این رهی تو هم از خود برون شتاب
صبح از نفس دو مصرع برجسته خواند و رفت دیوان اعتبار و همین پیش آفتاب
محویم و بافنی زنجیر بدیم نیست ای فطرت آب کرده زمارفع کن حجاب
در بزم عشق جسم چه و معرفت کدام تا غفل کشته ایم جنون میدرد غاب
(بیدل) زجوش سبزه درین رهفتاده است بی چشم یکجهان مژه تهمت پرست خواب
میدهد دل را نفر آخر بسبل اضطراب خانه آیینه داریم و میگردد خراب
کاش با اندیشه هستی نمی پرداختیم خواب دیگر شد عیان بیش از تغیر خواب
بسمال شوق کل آمد است سر تاپای من میتوان چون کل گرفت از خنده زخم کلاب
پیش روی او که آتش رنك میبازد ز شرم آینه از ساده لوحی میزند نقشی بر آب
تابکی بیکار باشد جوهر شمشیر ناز کرچه میدان شکافت فته است اما محواب
شورحشر اننکیخت دل یارسی خاکستر شدن سوخت چندانیکه سرتا پا غلشد این کباب
در محیط عشق تا سر در کربیان برده ایم نیست چون کرداب رزق ما بغير از پیچ و تاب
يك كره وار از تعلق مانع و ارسنگیست موج اینجا آید در باست از نقش حباب
در محنت چهره زردی پوست آورده ایم زین کلستان کرده ام برك خزائی انتخاب
در تماشا گاه بوی کل نکه را بار نیست آب ده چشم هوس ای شبنم از سیر نقاب
در دبستان تقاضای خجالت هر سحر دارد از خط شعاعی مشق حیرت آفتاب
نقصانرا (بیدل) آسان نیست تسلیم کمال تا رسد یکدانه چندین آبرو ریزد سحاب
میکنم کاهی بیاد هستی چشمت شتاب تا قیامت میروم در سایه مژگان بخواب
تقامك رشته دار کوهر جمعیت است خاك برجا مانده من آبرو دارد خطاب
میکند اسباب راحت پابه قتلت قوی زیر باط سایه همچون کوه سنگین است خواب
کرد طایم از عروج اعتبار ما مپرس میشود بیدل رفتن خیمه مارا طناب
کار فضل آن نیست کز اسباب الحامش دهند بر خیال پوچ میسازد دعای مستجاب
از طلسم چرخ بی وحشت رهائی مشکلست روزنی در خانه زین نیست جزچشم زکاب
از ادب بروردهای حسرت اقبال توام تانهم چون موج کوهم نیست جز زیر قاب
کز بدریا سایه اندازد غبار هستم از نفس چون فلس ماهی رنگ میدم د حباب
اختیار جزو کل در عالم تحقیق نیست هیچ نتوان کرد از خورشید تابان انتخاب
عمر ها شد در غبار و هم طوفان کرده ایم چشمه آئینه موجی دارد از عرض سراب
سخت رورا رفق غرق خجالت میکند ایستادن سنك را مشکل بود بر روی آب
محرمان جلوه گفتن نیست جز مشق حيا حيرت آئینه هم از رنك ميخواهد نقاب
عشق را کردیم (بیدل) تهمت آلود هوس در سواد کشود ما سایه دارد آفتاب
ندانم بازم آغوش که خواهد شد دو چار امشب کنارم میدمد چون پر تو شمع از کنار امشب
ز استقبالم جانان اهل گیشان چه می پرسی قدح در دست فردا یست بی رنج خمار امشب
پر طاوس تا کی بالش راحت بکل کرد خيال افسانه خوابت نمی آید بکار امشب
مبادا خجلت وامانده کی آبت کند فردا برنك شمع اکریداری بیا داری و ار امشب
خط پیشانی از صبح قیامت نسخه ها دارد نخوانید آنچه نتوان خواند زین لوح مزار امشب
زجوش ماهتاب این دشت را در کیفیتی دارد که کوی پنبه میناست در رهن فشار امشب
ز بزم وصل دور افکد فکر جنت و حورت بکجا خوابیدی ای غافل در آغوش است یار امشب
حساب بی دماغاں فرصت فردا نمیخواهد فراغت کل کن و خود را برون آر از شرار امشب
زصد شمع و جراعم غیر این معنی نشد روشن که ظلمنهای دوش است آنچه کردید آشکار امشب
چوشمع از گردن تسلیم من بی امتحان مکذر زهم عقوم سری بردار و بر دوشم کذار امشب
سحر ( بیدل) شکایت نامه ها باید رقم کردن بیا تا دوده کبرم از چراغ انتظار امشب
نشسته ایم ییادت ز گریه تنک در آب شکسته ایم چو کوهر هزار رنگ در آب
در صلایدی زن نرطند این باش که شعله را بخس و خار نیست جنک در آب
کشید شعله دل سر ز جیب اشك آخر محال بود نهفتن دم نهنك در آب
ز کریه خاك جهان پشتو داده ایم بیاد هنوز چون مژه ها میز نم جنک در آب
زمانه موسم طوفان نوح را ماند که غرفه است جهانی زبانو بنک در آب
زموج كرية من عالمی چین جوش است فکنده ام بخيال كسى فرنك در آب
بهر چه مینگرم مست و هم بیما یسیت فتاده است درین روز کار بنک در آب
همین نه طاقم از کریه داغ خود داریست نشست دست زنگین کدام سنک در آب
کز است راب چو آرزوی مطرب و می شکسته است نواهای موج چنگ در آب
زسخت جانی خود بیتو در شب هجران نشسته در عرق خجلتم چوسنك در آب
نکشت شعله حسنت کم از هجوم عرق چسان جدا شود از رنك لاله رنك در آب
همه بخاطر وقتیم تا بجای خودیم و کرنه ماهی ساحل بود پلنك در آب
ز انفعال کشه ناله ام عرق نفس است چوموج مست پری میکند خدنك در آب
ازین محیط کسی برد آبرو ( بیدل ) که چون کهر نفس خود گرفت تنک در آب


صحيفة (٥٤) غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الباء

نكویت بخطا ساز با صواب طلب كين كرامت زخود رفتنت شتاب طلب اگر حقيقت انجام در نظر داری زهر كجا كهرت میرسد حباب طلب
شكست آینه هر كام حاضری دارد سراغ آبی اگر خواهی از سراب طلب دل نگاهی اگر چیدۀ دماغ و صال بروز هجر ز مژكان تركاب طلب
برفع كلفت هر آفتی است تدبیری کز آتشی بدلم افتاد زودتر آب طلب جهان ز خويش تهی گشت تا تو باليدی بصفر نه فلك از قدر خود حساب طلب
کسی زمرد ا كز رسم زنده كی خواهد توهم ز عالم بیری رو شباب طلب مقیم بيكسی آسوده از پریشانیست چو كنج عافيت از خانه خراب طلب
تو قاصد هوسی از عدم بسوی وجود خليفت نفست خوانده شد جواب طلب ز جنبش مژه درس اشارتت آیاست که هرزه است نگاه اند كی حجاب طلب
بهار ميطلبی سير رنك كن ( بیدل ) ز جلوه آینه طبع داری از نقاب طلب

نیم آكله تهجران وصلابت زده ام خم و پیچ عنان ادب
زحقیقت حرمت و پاس حیا بفراغ عرض هوسان چه اثر
اگرت ز زده شك طلب دلت جمع شود سرو برك شفا
قدمت زه دامن شرم نشد كه يعنی كعبه نظر فكنی
همه عمر بمكتب كسب فنون دل غیر تو طپید بخون
تب و تاب مراتب عجز رسا مجه ناله كندول خسته ادا
زترانه حيرت (بیدل) من بجه نغمه طيد زاشعار سخن

زفاصل موج كهر زده ام در حبس ادا بزبان ادب
که کرسنه نان طمع نخورد قسم نمک سر خوان ادب
زعيار كساد متاع هوس نرسی بزیان دكان ادب
بطواف در تو رسد همه كس چو تو پا نكشی زمكان ادب
نشد آنکه رسد دودهن سیفت ز معلمی همه دان ادب
که اگر علم ره خط سپرم همه عقده دمد ز پیمان ادب
که زی شکند دم خرس نفس بروبال خدنگ کمان ادب

وقت پیری شرم دارید از خضاب مو سیاهی دیده است اینجا بخواب چشم دقت جوهری پیدا کنید جز بروزن ذره كم ديد آفتاب
اعتبارات اكنه دارد ذات است تا گهر كل كرد رفت از قطره آب چشم بستن رفتن معنی خواندن است نقطه میباشد دلیل انتخاب
جمع علم افلاس می آرد به جاه پیشترها پوست می پوشد کتاب زین بهارت آنچه آید در نظر عبرتی کردید باشد بی نقاب
سوز عشقی نیست ورنه روشن است همچو شمعت پای تا سر فتحباب جز روانی نیست در درس نفس سکته می خواند زلکنت شيخ وشاب
انفعالم خود نمائی میکند نم ندارد در جبین موج سراب فرع از بس مایل اصل خود است شیشه را در کور میبالد شراب
فرصت از خود گذشتن هم کم است یکعرق پل پرش بندای حباب از مکافات عمل غافل مباش آتش این پنسه از اشك كباب
ما ومن بی نسبت است آنجا كه اوست با كسان ربطی ندارد ماهتاب آن شکار افكن بخونم بر خواست چشم و مژکان بوی فتراک وركاب
(بیدل) استغنا همین پاس است وبس دست بردار از دعای مستجاب

هر کجا می رویت از چشمم برون میکردد آب کز همه رو پرده عذر است خون میگردد آب دل بسعی اشك در راه تو کامی میزند آتشی دارم که از بهر شكون میکردد آب
صافی دل خواهی از سیروسفر غافل مباش تخته مشق كدورت از سكون میکردد آب بزم خوبان را به پیشانی رساند انفعال ترك خود داری کند چون سرنكگون میکردد آب
آرمیدن بیقرار شوق را افسرده كيست چون بيكجا ماند و ساکن زن میکردد آب روز ها شب كشتم و خابی اختیار کرده ایم هر که در دو ماند ما از چشمش برون میگردد آب
عرض حاجت میکدازد جوهر ناموس فقر آه كاين کوهی ز دست طبع دون میکردد آب اعتبارت هر قدر پیش است کاهت بیشتر تيره كی بالد زدر یا چون فزون میگردد آب
دل ز ضبط کریه چندین شعله طوفان میکند تا سر این چشمه می بندم جنون میکردد آب بسکه سر تا پایم از درد تمنایت كداخت همچو موج در زانوی جای خون میگردد آب
زین خمار آباد حسرت باده پیدا نشد شیشه ام از درد نومیدی کنون میگردد آب دل بطوفان رفت هر جا جو هر طاقت كداخت خانه سیلابست (بیدل) کزستون میکردد آب

هر کرا کردند راحت محرم احسان شب چون سحر مآله عمل بست در هجران شب تیره بختان را نوا دان بچشم کم مبین صبح با آن روشنی گردیست از دامان شب
آسمان بشناخت موقع ورنه در بحر نقیض بی بیاض صبح شوخی خط ریحان شب جو ممع شکوه تخم سرده سائی میکند ليك ازین غافل که می بالد بلند افغان شب
كزحضور صبح اقبالی نباشد کو مباس از سیه بختی بسامان کرده ام سامان شب از فلك نادان برداری شکم پرپشت بند آفتاب انجاست داغ آرزوی نان شب
پاچین خوابیکه ختم مایه دار نقد توست میتوان کردن ادا امروز من تاوان شب سطر آهی نارسا افتاد رنك صبح ریخت زان همه مشقی که کردم در دبیرستان شب
الفت بخت سیه چون سایه دائم کرده است شبحست روز است و من دارم همان دامان شب (بیدل) از یارش بترك خواب سودا کرده ایم ورنه جز مخمل قماش نیست در دكان شب

هر که باغ پیتو فكندم نظر در آب تمثال می برآمد از آئینه تر در آب جائی که شرم حسن تو آئینه کر شود کس روی آفتاب نبیند مکر در آب
صبحی عرق بهار كذشتی درین چمن هر جا کلی دمید فرو برد سر در آب نتوان دم تبسم لعل تو یافتن یاقوت زهره که ندارد جگر در آب
ای طالب سلامت از آفات نکذری در ساحل آتش است تو کشتی ببر در آب اجزای دهر تشنه جمعیت دل است هر قطره راست حسرت سی کھر در آب
چون موج در طبیعت آفاق حر كتی است آن کوهرش هنوز نداده است سر در آب پرواز در محیا كدة زنده كی تر است ای موج بخيه بشكن بال و پر در آب
فرياد اهل شرم بكوش که میرسد پیش از حباب نیست نفس برده در در آب جز سعی مرك صیقل زنکار طبع نیست این شعله را شبی است که دارد سحر در آب
غرق ندامتیم و همان پیش میبریم چون موج با زدن بسر یکدگر در آب خلقی بداغ یحوی غوطه خورده است من هم چو شمع خفته ام آتش بسر در آب
(بیدل) کجاست هر دو جهان در کرازشوق آن کیست کبره از تمك خود سیر در آب

همیشه سنك لاشنيد نامدار طرب زخنده نقش نكین را بهم نیاید لب زبان حاسد و تلمیذ راستی غلط است كجی بدر نتوان برد ازدم عقرب
سواد فقر اثر مایه صفای دل است چو صبح باد نما چهره بدامن شب بغير عشق ندارم هیچ آئینی كزيده ایم چو پروانه سوختن مذهب
هنر باهل حسد میدهد نتیجه عيب ز جوهر است در ابروی تيغ چين غضب هوس چگونه کند شوخی از دل قانع بدامن كهر آسوده است موج طلب
بدشت عجز تحیر متاع قافله ایم اگر بر آینه محمل كشيم نيست عجب چو چشمه زنده كی ماشك موقوفست دكر ز كريه ما میخوان بدرس سبب
بساط زلف شود چیده در دمیعن خط بچاك سینه صبح است چین دامن شب جهان قلمرو اظهار بی نیازیهاست كدام ذره که او نیست آفتاب نسب
سراز ره توچسان وا كشم کاي قدمت ركاب بادلہ سنگین نمی کند قالب ز بسکه دشمن آسوده كيست طينت من چو شعله میشکند رنگم از شکستن شب
قدح پرستی از اسباب نارهم دارد کتاب درد سری بسته ام بآب عنب بخاصتی طلب از لعل یار كام اميد که بوسه رویدهد تاهم نیاری لب
به پیش جلوة طاقت كداز او ( بیدل) كزيد جوهر آئینه پشت دست ادب