صحيفه ۱۷۹ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال
چاک سي تو معجز است دلیلت کز با توئی آبله بیمار نگردد
بگذار دو روزی ز هوس کرد برآریم هستی سر و هیست که بسیار نگردد
هر چند حیا باب ادیکاه وصال است یا رب مزه پیش تو نکو نسار نگردد
(بیدل) بسر ابر تو خود شید تو دارد آن سایه که پیش و پس دیوار نگردد
--- ۰ ---
دل نامنظور کشود بخویش آفتاب دید
فطرت بهرچه وا برسد آئینه خوداست
در درسگاه عشق دلایل جهالت است
فرصت کجاست تا سوی هم چشم وا کنیم
از انتقام سوخته جانان حذر کشید
آئینه خیال که ما را بخواب دید
گوهر زموج بحر همان يك سراب دید
طبعی بهم رسان که نباید کتاب دید
نتوان ز انفعال روی حباب دید
آتش قیامت از تم اشك كباب دید
صد پرده پرده دار ترا در من غیب بود
حرف تصنعن من و ما آعتبار نبود
اشك سر مژه بشمامل رسیده ایم
عبرت نگاه دور خیالم زبر چرخ
بودم ز بستگی منفصل دعوی وفا
آن بی نشان که ترا بی نقاب دید
عالم بجشم صفر رقم وهم حساب دید
خود را ندید کی که مرا در و کاب دید
باید همین بشیشه ساعت شراب دید
گفتم بحال من نظری کن در آب دید
ورق جنون دمیکه زداکش بصفحه ام (بیدل) بيك جهان نقطم انتخاب دید
دل چو آزاد از تعلق شد منور میشود
قطره کز موج دامن چید گوهر میشود
کرد هستی عقده پرواز عالی فطر تیست
از حباب دود خویش این شعله اخگر میشود
اینکه از لطف حقیقت آکهی خاموش باش
يك سخن هم گردو لب خیزد مکرر میشود
در خموشی بس حلاوتهاست از نی کن قیاس
چون نوا در دل گره گردید شکر میشود
هیچ کس را در محبت شرم همچشمی مباد
در هوایت هر که کرید دیده ام تر میشود
عیب جو کز لاف بینش میزند آئینه وار
غیر یاران زان طلسم جوهر میشود
گاو خر از آگهی انسان نخواهد گشت ليك
آدمی کز اندک غافل شود خر میشود
شوق میباید ز پا افتاد کیا هم عصاست
خضر راهی کز نباشد جاده رهبر میشود
باذکر از سر برون کن ورنه مانند حباب
عاقبت این باد در سر میشود
تا گهر دارد صدف از شور دریا غافلست
آب در گوش کسی چون جا کند کر میشود
سجده سنگین دلان آئینه نامر دیست
میل آهن کردو باشد حلقه در میشود
عجز نومید از طواف کعبه مقصود نیست
لغزش پای ضعیفان دست دیگر میشود
در عدم هم دور حسرتهای ما موقوف نیست
خاکستان رنگ تا کرداد ساغر میشود
غیر خجلت نیست (بیدل) باعث افشاء خلق
مرغ شهرت را خزان دام شهپر میشود
--- ۰ ---
دل چو شد روشن جهان هم مشرب او میشود
شخصیت در خانه آئینه یکرو میشود
جوهر اخلاق نقصان میکشد از اتصال
رنگ گل هرگه در آب افتاد بو میشود
هرچه گفتیم از حیا دادیم بر باد عرق
حرف ما محجلان سیز از لب جو میشود
در کمین مردقاری خلق خوابیده است
سنك اين كهسار آخر بر تراز و میشود
فکر خویشم زهر زانست از باغ و بستانم مپرس
کز هجوم بر چرخ تارم سبزه زائو میشود
شکر احسان درد مین نیکی در ریشه نیست
سایه دستی که افتد بر سرم مو میشود
بزم تجدید است اینجا فرصت تحقیق کو
من نمی دارم که نادا میر سم او میشود
قید هستی را دو روزی مغتم باید شمرد
ای ز فرصت بیخبر ضیادت آهو میشود
در خموشی لفظ و معنی قابل تفریق نیست
حرف پیرنگ از گشلا لب دو پهلو میشود
ناز بیکاری نساز غیرت مردی مکن
این حنای پنجه بنك دست و بازو میشود
از تکلف نیز باید پرده اخلاق زد
هر چه مما آری شکر از محل خو میشود
از تواضع نگذری کز آرزوی مختیست
(بیدل) این وضعت بچشم هر کس ابرو میشود
--- ۰ ---
دل جهان دیگر از مرآة یکدیگر شود
نسخه را باید چندان کین ورق دفتر شود
ناز دارد ریشه آشفتگیهای نیاز
زلف معشوق است کار من اگر ابتر شود
محو گردیدن سراپای مرا آئینه کرد
چون نگاه در حیرت افتد عالم دیگر شود
نامحد هم جلوه من عرض حسرت نامه
این کف خاکی که دارم کاش مشت پر شود
ای فلک از مشت خاک من ز انکار ان غبار
شاید این تنگ هیولا قابل پیکر شود
با شب محتاج نبود صاحب کسب و کمال
بی نیاز از سحر گردد قطره چون گوهر شود
هیچه دارانی ز چون نریمان بی کیفیت اند
جاده این کاروان یارب خط ساغر شود
همچو عکس زنگی از آئینه میگردد عیان
بر رخ ویرانه ام مهتاب اگر چادر شود
نیست غیر از وعظ خاموشی زفریادم بلند
همچو نی کز بند بندم پند منبر شود
بی خموشی نیست ممکن پاس تمکین داشتن
موج در گوهر خزد هر جا نفس لنگر شود
(بیدل) آدم فاش تا دزدا کی و من کوب چیست
از هوس تا کی کسی الان ناوخر شود
دل جهان دیگر از رفع کدورت میشود
خانه از رفتن ز یار تسکاد وسعت می شود
پاس خواب غفلت از منعتم حضور فقر برد
بوریای سایه بی دیواری آفت می شود
شمع را انجام کار از تیره روزی چاره نیست
عزت این انجمن آخر مذلت می شود
ضبط موج است آنچه آب گوهرش نامیده اند
حرص اگر اندک عنان گیرد قناعت میشود
زینهار این میبش از قامت وضع غرور
سرکشی چون ذره بار دوش طوق لعنت می شود
از جنون ما و من برزند کی دقت مجين
چون نفس تنگی کند صبح قیامت میشود
محرم معنی نه فرصت شمار وهم باش
شیشه از بی تهی پامال ساعت می شود
بیشتر از صبح یاران در چمن حاضر شوید
ورنه گل بآب کشانید خنده قسمت میشود
از نمکرویان تیرا کن که با آن لشگری
چون در آب افتد و قارسنگ خفت میشود
حاضران آنجا که بر خلق تو دارند اعتماد
گر بگوئی حیف عمر رفته غیبت میشود
خاك گردم تا برایم ز انفعال ماو من
ورنه هرچند آب میگردم خجالت میشود
مفت این عصر است (بیدل) کرمیان دوستان
گاه گاهی دیدو و ادیدی بدعوت می شود
--- ۰ ---
دلداد سر کوی و قاشد چه میباشد
سردد ره تیغ تو فدا شد چه میباشد
اشکم که دلی داشت گره بر سر مژکان
در کوی تو از دیده جدا شد چه میباشد
ما را به بساطی که توچون فتنه نشینی
بر خلق از خویش عما شد چه میباشد
چون سایه بخاك قدمت جبهه ما را
یک سجده بصد شکر ادا شد چه میباشد
این دیده که حسرت کد فشوقی تماشاست
ای خوش نکهان جای شما شد چه میباشد
از حسرت دیدار تو اشك هوس آلود
امشب نگه چشم حیا شد چه میباشد
چشمت بغلط سوی دل انداخت نگاهی
تیریکه ازان شصت خطا شد چه میباشد
رسضحه روی تو ز كلك يد تقدير
خط سیه انگشت قماشند چه میباشد
در بزم تو آخر نگهی شعله عسیانم
چون شمع زاشک آینه پاشد چه میباشد
لخت جگری بر سر هر اشك فشاندیم
حق نمك گريه ادا شد چه میباشد
گردی که بامید تو دادیم ببادش
آرایش صد دست دعا شد چه میباشد
چون سایه سر راه دو زلفی نگرفتیم
روز سیه ما شب ما شد چه میباشد
زین یکد و نفس عمر میان من و دلدار
گیرم که اداهای بحیا شد چه میباشد
( بیدل ) هوس نشه آوار گی داشت
چون اشك كشون بی سر و پاشد چه میباشد
--- ۰ ---
دل خلوت اندیشه یار است ببینید
این آینه در شغل چه کار است ببینید
زان پیش که بر خرمن ما برق فروشند
آن شعله که امروز شرار است ببینید
در بحر چو گوهر نتوان چشم کشودن
امروز که گوهر بکنار است ببینید
بر نسخه هستی مپسنید تغافل
هر چند خطش جمله غبار است ببینید


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
صحیفه ۱۸۰
حرفیت مشقش آمده نیرنك دو عالم
از کثرت آئینه رعنائی آن گل
از جلوه چه لازم بخیال آینه چیدن
دیگر بشنیدن چه امید است ببینید
می بلبل ازین باغ هزار است ببینید
ای هیچ پرستان همه بار است ببینید
سرمایه هر ذره زخورشید مثالست
فریادته زنجیر تسخیر شوان جست
هر گامزه در هر رسد این باغ خزان است
این قافله ها آبله دار است ببینید
هر شبجهت آینه دوچار است ببینید
تا فرصت نظاره بهار است ببینید
هیچایم اشکی نطبید در کف خاکی
ای خوش نگهان (بیدل) زار است ببینید
دلدار رفت و بخودم در کنار ماند
مژگان نبرد صرفه آهوی تو از وصال
تمثال جست و آینه حیرت شکار ماند
آخر نصیب دیده همان انتظار ماند
زان رفتی که زمن بیدمید وزد فشاند
چون صبح تا نفس زده ام سینه میدرم
در عرصه خیال رهی از غبار ماند
فرصت چه دام داشت گرد این خمار ماند
اکنون سراغ جلوۀ او حیرت من است
زان شعله امید همین داغ وار ماند
دلدار رفت و دیده بحیرت دوچار ماند
از ترك گل درین چمن وحشت آباد
آگاهیم سراغ تسلی نمیدهد
آنجا که من زدست نفس عجز میکشم
یعقوب وار چشم سفیدی شگوفه کرد
باما نشان برك گلی زان بهار ماند
خواهد پری زطیار رنك بهار ماند
از جوهر آب آینه ام موج دار ماند
دست هزار خستك برو شرار ماند
با من همین گل از چمن انتظار ماند
خمیازه صیح تهمت عیش دمیده ایم
پاسم نداد رخصت اظهار ناله
غفلت شاز باش کل داد تکیه ام
باید بفرصت طریم خون گریستن
(بیدل) ازان بهار که طوفان جلوه داشت
می آنقدر نبود که رنج خمار ماند
چندان شکست دل که نفس در غبار ماند
بای بخواب رفته من در نگار ماند
تمثال رفت و آینه تهمت شکار ماند
رنگم شکست و آینه در کنار ماند
دلدار گذشت و نگهی باز پسین ماند
دیگر چه نثار تو کند مشت غبارم
گیرد نفس است بر افغان توهم
هرچند غبارم همه برباد فنا رفت
خاکیستر من نذر نسیم سر کویست
دنباله مینای تکلف رفته ترش نیست
از رفتن او آنچه باما ماند همین ماند
یک سجده جبین داشتم آنهم بزمین ماند
زین انجمن شوق نه آن رفت و نه این ماند
امید بکوی تو همان خانه نشین ماند
این کرد محال است تواند بزمین ماند
دل رفت و بکوشم اثر آه حزین ماند
چون شمع که خاکسترش آیینه داغ است
گر هوش بود عبرت شهرت طلبهاست
از نقش تو دارد خلل آئینه تحقیق
بی برگیم از کلفت اسباب برآورد
تا مفتعلی وا کنم از نسخه تسلیم
( بیدل ) رمق داغ زمین گیری اشکم
من سوختم و چشم سیاهی بکمین ماند
خمیازه خمیازه زشاهان نگین ماند
هر جا اثر وهم و گمان رفت یقین ماند
کوتاهی دامان من از غارت چین ماند
چون ماه نوم بك خم ابرو بجبین ماند
سردارد جان نتوان دوشه ترین ماند
دلدار مقیم دل ما شد چه بجا شد
گرد قدمی چیده که در سینه شگبتم
چون سرو خجل کرد حیا بی بری من
دل قطره اشکی شد و غلطید بپایت
زلفش که بخورشید فشاندی سر دامان
در ساده دلی عرض تمنای تو دادیم
آن چشم که بستم زنظاره امکان
جایش بچمین آینه وا شد چه بجا شد
تعمیر دل یاس بناشد چه بجا شد
دست تهی انگشت نما شد چه بجا شد
این خون شده هم چشم حنا شد چه بجا شد
از سرکشی خویش دوشا شد چه بجا شد
بی مطلبی اندیشه تما شد چه بجا شد
امروز بدیدار تو واشد چه بجا شد
اسرار دهانش بجنون در رفتم
آن ناله که مصدور قیامت نفس داشت
احسان و کرم گرچه ندارد عمر تمیز
از کسب صفا شد دلم کشف معانی
یاروی توگل لاف طراوت زد از انرو
عمری بهوا شم ما هرزه دوی کرد
دل میطلبید امروز بامید وصالت
آن پیرهن و هم قبا شد چه بجا شد
پیش نگهت سرمه نوا شد چه بجا شد
آن لطف بی در کار گدا شد چه بجا شد
آئینه ام اندیشه نما شد چه بجا شد
پمال ره باد صبا شد چه بجا شد
آخر زحیا آبله پاشد چه بجا شد
در خانه آئینه هوا شد چه بجا شد
در کرد سحر جوهر پرواز هوا بود
(بیدل) نفس آینه ما شد چه بجا شد
دل در جسد شبه عبارت چه نماید
زحمت مکش از هیأت افلاك و نجومش
تمثال خیالیگه نه رنگست و نه بویش
پرعالم بی ساخته صنعت نتوان یافت
مقدار جهد فهم کن و سعی معاشش
کاهی تو و ما کاه من و اوست دلیلات
آئینه روشن شب تارت چه نماید
اندیشه تصویر بخمارت چه نماید
کرم شود آئینه دو چارت چه نماید
مهتاب کتان پست زمارت چه نماید
خاک از يك و بو غیر غبارت چه نماید
تحقیق کر این است عبارت چه نماید
شور شبدی و یکدره تسجید یقین
بام همه نقش پر طاوس خیال است
با این ره فرصت که نگه بستن چشم است
وضع طلب آیینه آثار صداع است
يك غنچه نقاب از چمن دان نكشودى
( بیدل ) بکشاد مژه هیچت نمودند
هستی بتوزین پیش عبارت چه نماید
اینجاد کر از رنك بهارت چه نماید
شرم آبله دار است شرارت چه نماید
خمیازه بجز شکل خارت چه نماید
ای بی بصر آن لاله عذارت چه نماید
تا بستن چشم آخر کارت چه نماید
دل زپیش محرمهاست سجده گین میرود
با شك و كاز نفس عزم عنان تاب نیست
خواجه بیددار در جاه جز دو سه دم کر وفر
تازه بکن چون سحر زخم دل ای بخبر
گرهمه سر ر هواست نقش قدم مدعاست
سایه بره خفته است ليك چنین میرود
آمدن انجا کجاست عمر همین میرود
پشه چو بالش نشاند ناز طنین میرود
کرد بخرام نفس پر نمکین میرود
قاصد ما همچو شمع آبله بین میرود
قافله بانك جرس دارد و کرد فسوس
تعب نگهدار رو ناله شهرت کنین
شیخ گر این سودن است دست تو و جادما
خاك عدم مرجع خجلت چا یکیست
فرصت این دشت و در نیست اقامت اثر
پیش تو آن رفته است بعد تو این میرود
بام شبان زین هوس زیر نگین میرود
آبله سبحه ات از کف دین میرود
کوشش آب نشك زیر زمین میرود
خاك مقيمان برى خانه چوبین میرود
( بیدل ) کر این بود تاز هوس چیدنت
دامنت آخر چو صبح در پی چین میرود
دل زحیا همشه با رنگی مقابل می شود
لی فرو نشینم تا رفع دوئی انشا کنیم
خامشی رارام راحت کن که انجا بحرهم
آنقدر آنم زنسك منت اینشادن هم
مرك صاحب دل جهانی را دلیل کلفت است
در خور تمثال این آینه بسمل می‌شود
در میان ما و تو ماوتو حایل می شود
هر قدر در دو نفس در خویش ساحل می‌شود
کز خجالت خاك كردیمم بسر گل می‌شود
شمع چون خاموش گردد داغ محفل می‌شود
مژده ای (بیدل) که امشب از تغافلهای ناز
لات اشکست موقفوف مژه برهم زدن
کام رحلت نیست تحريك نفس بي وحشتي
گرد بیدردی عروج دستگاه حاجتست
دانگاه عشق خالی نیست از تخمیر حسن
عاشق را کلفت اندوه تخمیر کرده ام
آرزوها باز خون می گردد و دل می‌شود
ریشه ما گر نخند برق سلاسل می شود
جهد رهپرویشتر در قرب منزل می‌شود
اعتبار رتبه آب روی سائل می‌شود
حلقه آغوش مجنون عرض محمل می‌شود
با هزار آئينه يك آهـم مقابل می‌شود


صحيفه ۱۸۱
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
دل سحر گاهی بگلشن یاد آن رخسار کرد اشك شبنم را ز گلزار خجلت آبشار کرد باز غفلت میکنم از التفات آن نگاه خواب ما را سایه مژگان او بیدار کرد
قید آگاهی چه مقدار از حقیقت غافلیست کرم خود کردیم در خجلت کفن زنار کرد آه از این پرده رضا دیم که شرم جلوه اش چشم ما پوشید یعنی و عده دیدار کرد
عالم بیدستگاهی ناله سامان بوده است هر که از پرواز ماند آوازش منقار کرد یکجهان پست و بلند آفت کمین جبهه بود چین دامان هوس را کوهی هموار کرد
دعوی هستی عذر ما انفعال نیستیست اینکه من یادر کردم فطرت استغفار کرد رنج دنیا فکر عقبی داغ حرمان درد دل یکنفس هستی بدوشم عالمی را بار کرد
نیست مجروح تمع ما کر بانوش خندید صبح گریه ما غنچه ما را این ادا بسیار کرد از سرمای تو ایان سایه نادارد دریغ خامه خورشید را هم چرخ بی دیوار کرد
بی تکلف بود هستی ليك فكر مدعاش جامه عریان ما را در بیستان دار کرد درد سر کم بود کاریم صندل محو بود صنعت مالیدن دست خلق را بیمار کرد
آیینه دزدیم اخلاق ا کبر باشد رزق جای گندم آدمیت میتوان انبار کرد سر کنید امروز ( بیدل ) از بنای اعتبار آنقدر پستی که بتوان از مکانت بار کرد
دل شکی دارد از معموره پرهامون زنید چینی مودار ما را بر مجنون زنید از خمار عافیت محروم رحمت میکشیم جام ما برسنك اگر نتوان زدن در خون زنید
آواز ان شبنم که خورشیدش کشید در کنار تا عرق دارد جبین بر شرم طبع دون زنید سر و این کلزار پرشیرت نوای نی زبست بر لفظ چند انقلاب مصرع موزون زنید
خال مشکین بیڑیا چشم سیه هم بدست ساغر می کر نباشد حی از افیون زنید بی تمیزی این زمان مضراب ساز عام است جای نی چندی نفس بررشته قانون زنید
هیچکس را ذوق تفتیش کسی منظور نیست اهل مقم در دی حیف است اگر وارون زنید عالمی دارد خمر را مات تامل در بغل خم کریبانست پرند بر افلاطون زنید
دیده عبرت نگاهان از کجا کم بست کم خیمه ها بر جاده همپای گردون زنید کز نفس دزد هوس اندو پش امکان هیچ نیست ای گهرها مهر بر طومار این جیحون زنید
مجلس اوهام پاکی کرم بزم دانشق یکشرر شوخی بس است آتش درین کانون زنید غافلان باد از شمع آموخت طور عافیت يكدو ساعت سر حجیب از خو دفعتم پرون زنید
جزکفن چیزی نپوشد عیوب زندگی رخت مازین لنگه خطت میکشد صابون زنید وعده دیدار تا فردا قیامت میکشد فال پیش مفت فرصتهاست گرا کنون زنید
ناله میگوید تا آن کوچه راهی میبرم تا نفس باشد چو ( بیدل ) رعین افسون زنید
دل شهره تسلیم بضبط نفسم شد فلفل بلب شیشه شکستق جرسم شد پرواز ضعیفان نم و تاب منزه دارد بالی نکشودم که نه چك قفسم شد
فریاد ز کمیرانی قلاب محبت هر سو که کشم میترناو عسم شد تا چاشنی بوسی ازان لعل گرفتم شيرينی لذات دو عالم مگسم شد
کفتم بنوایی رهم از ساز سلامت دل زمزمه تعلیم نی نی بسم شد کو خواب و عدم کز تپد یأم کشد این چون شمع گشاد مژه در دیده خسم شد
و هم حس و خاریک درین باغ رسیدم شرم رسیدن ثمر پیش رسم شد بر نافه م در عرق شمع فرو رفت يارب زكجا سبر گریبان هوسم شد
عنقای جهان خودم اما چه توان کرد این يكدو نفس الفت ( بيدل ) قفسم شد
دل سیر آزما کثر ز داوم گهر فرساید چو آن سنگی کز نزکوه باشد در فرساید کداز سعی کامل نیست بی ایجاد تعمیری طلا در جلوه آرد هرقدر اکسیر فرساید
بقدر صیقل از آئینه ما میدمد کاهش عجب نقش دید از رنگه از تعبیر فرساید شکست کار مطر وف ا زشکست ظرف میجوشد زبان لب نهم سازیم تا تقریر فرساید
زبهان خیالت نقش امکان کرده دارد شکستن بیست ممکن رشته این تصوير فرساید بشغل سجده ات کردی نماند از ساز اجزايم چو آن کای که سر تا پاش در تحریر فرساید
مسلسل شد نفس مر میکشم افسانه زلفت مگر راهیکه من دارم بان شبگیر فرساید زجد بوم و دنج معبده آزادی شده حاصل بسی ناله آخر تا بجا زنجیر فرساید
ز لفظ نارسا خاکست آب جوهر معنی نیام آنجا که تنك افتد دم شمشیر فرساید قفا در خور بالیدن مطلب نم دارد فغان بر خویش بالد هرقدر تأثیر فرساید
با فسون دم پیری المها محو شد ( بیدل ) چو میدان کان کر بوسه ز هگیر فرساید
دل كداخته برشك جهت بغل وا كرد جهان نشسته گرفت این پری چه انشا کرد منم نصیب دلم من کجاو درد کجا نفس بلوچه نی رفت و ناله پیدا کرد
ز شرم چشم تو دارد خیالم انجمنی که باد از هرقم سبزه جام و مینا کرد چه سحر بود که افسون بی نیازی عشق مرا بخاك نشاند و ترا نما شا کرد
بفکر کار دل افتادم از چکیدن اشك شکست شیشه برویم در حلی وا کرد ازین بساط کفشم ولی نفهمیدم که وضع بیکر خم با که این مدارا کرد
چوشمع صورت بید از بم چه امکان داشت سری که رفت زد و شم اشارت با کرد نهفت معنی مکتوف بی تأملیم نه بستن مژه آفاق را معما کرد
جنون بی خودی پیش برد سعی امل که کار بالم امروز نذر فردا کرد قدره نیست سرانجام عافیت طلبان محیط این کره از رشته گهر وا کرد
خیال اگر همه فردوس در بغل دارد قفای زانوی حسرت نمیتوان جا کرد دليل الفت اسباب غير عجز نبود پر شکسته ما سیمرغ قضا کرد
نداشت ظاهر و مظهر جهان بکنتائی جنون آینه در دست خنده پیما کرد درین هوس کده از من چه دیده ( بیدل ) بحالتی که نیم بایدم تما شا کرد
دل مبادا فسردہ تاہر کس نگردد کار سرد شمع خاموش انجمنها میکند یکبار سرد عالمی را زیر این سقف مشبك يافتم چون سر بچغز زاهد درته دستار سرد
داغ شد دل تا چه در کرد باین دل مردکان چاره کر یکسر زنالدن ناله بسیار سرد انفعال جوهر مرد اختلاط حیز نیست شعله ها را شمع کافوری کند دشوار سرد
با هم تدبیر زانش برنیاید سالهار پوست اندارد بود هر چند جای مار سرد بی تکلف با نفس روزی دو باید ساختن دل هوا خواه و نسیمی دار د این گلزار سرد
بانشود هستی گوارا با غبار فقر جوش آب در ظرف سفالین میشود بسیار سرد پای پیما اشك فرهادم نمی آمد بیاد ناله کردیم که کردد آتش کهسار سرد
در جوانی به که باشی مسلوك آفتاب تاهوا کرم است باید کرمی رفتار سرد بی رواجی دیدی اسرار هنر پوشیده دار جئس میخوانند خلق آندم کشد بازار سرد
کرم نا کردیده مژ گان آفتاب میرسد خواب تا کان چند باشد سایه دیوار مرد ( بیدل ) افسون بی و تی آ ندر کرمی نداشت آرزو ها کشت بر دل از بك استغفار سرد
دل میرسید چوا سوخته یا میسوزد هرچه شد باب وفا سوخته یا میسوزد برق آن جلوه کرانیست که من می بینم خانه آینهها سوخته یا میسوزد
سوز عشق ودل افسرده زاهد هيهات زین شرر سنك كجا سوخته یا میسوزد اثر از ناله از باب هوس بیزار است برق تصویر کرا سوخته یا میسوزد
فريه صبر مبانید گزین لاله رخان هرکه کردید جدا سوخته یا میسوزد برقی سودای تو در رده اندیشه ما کس چه داند که چها سوخته یا میسوزد
رشدة قبض قناعت بطلب کاش حرص خر من عمر ترا سوخته یا میسوزد ساز هستی که حریفان نفس میخوانند نشنود کرم نوا سوخته یا میسوزد
ای شرر ترك هوس گیر که تا دم زدن نفس هرزه درا سوخته یا میسوزد کیست پرسد ز نمکدان لب او ( بیدل ) کتر چش زخم دل ما سوخته یا میسوزد


صحيفه ١٨٢ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

دلها كامل آئینه حسن مطلقند چندانکه میزنند نفس شاهد حق اند
طینت مباد تار مو هومى مثال کاین نقشها بخانه آئینه رونق اند
چون گردباد تاخنه های ریاض انس هم چند می پرند بگردون مطوق اند
در مكتب ادب رقمان رموز عشق نام و زبان بهم چو قلمهای بی شق اند
جز مکر در طبیعت ز هاد شهر نیست آن گربه طینتان همه يك چشم از رقاند
در جنتی که وعده امت شنیده آدم كجاست اكثر سگباش احمق اند
این هرزه قطره کان بحر عز وفن دخیل در نسخه قدیم عبارات ملحق اند
شرم طلب هم آینه دار هدایتی است پالها بزین محیط بآون کشته زورق اند
(بیدل) کباب سوختکام که چون سپند در آتش اند و کرم تماشا معلق اند

وامان شکوه من سعی نارسا نشود دو افتاد کیم ناله را عصا نشود
تراشك راز محبت بدیده طوفان کرد دل گداخته آئینه تا کجا نشود
علاج خسته دلها بجز ز طبع درشت که نرم تا نشود سنگ مومیا نشود
بیان اکرحمه مصروف خامشی باشد چه ممکن است که پنهان مدعا نشود
ز چرب رو خشك مهر استخوان مرائی هست ها و کبرنه چرا مایل كدا نشود
به پیری آنکه دل از شوخی هوس برداشت براستی که خجالت کش عصا نشود
جنون چشم ترا دستگاه شوری نیست که سرمه در نظرش بال ودستپا نشود
تزن بشعيده سامان رنك پیدا ئی خجا لتیست که يارب نصيب ما نشود
بسعی بی اثری آنچنان پرافقان باش که تیغدت گره خاطر هوا نشود
دل شکفته ندارد سراغ جمعیت برین گره قدری جهد کن که وا نشود
بدود و هم کز از چرخ بگذرم (بیدل) دماغ پستی شمعه ام رسا نشود

دماغ بلبل ما کی هوای بال و پر دارد ز اوراق کتاب رنگ کل جزوی بدردارد
چه امکانست گیرد بهره شوق از خط خوبان نگاه بوالهوس از سرمه هم خاك بر سر دارد
چو رك کل كز آسيب نسيمی رنك ميبازد تن نازك مزاج او زبوی کل خطر دارد
توان از نرمی دل محرم درد جهان کشدن که طبع مومیائی از شکستنها خبر دارد
بغیر از خاك کردیدن پناهی نیست ظالم را که تیغ شعله در خاکستر امید سپر دارد
بیاد تز مجت آئینه تا که منفعل کردی که آن کستاخ رویی سنکدل دامان تر دارد
شدم خاك و زوحشت برنمی آید غبار من نجا كمتر هنوز این شمع افسرده شرر دارد
دل آسوده تشویش بلای دیگر است اینجا صدف این تپاند از شكستنها كهردارد
بغیر از خود کدازی چیست در بنیاد محرو می دل عاشق همین خون کشتنی دارد اگر دارد
بنو ميدي ز اميد ثمر بوك قناعت كن که نخل باغ فرصت ریشه در طبع شرر دارد
ز احتیازی مغرور جاه این مشو (بیدل) لکه اندازی دزدد، دار دسر که خر دارد

دماغ و حشت آهنگم خیال آور نمیباشد سرما طایر ان رنگ زیر پر نمیباشد
خیال کایت و بسیار تاکی خواند افسونت سلامت نشنیند طاق این منظر نمیباشد
خیالش در دل است اما چه حاصل غیر نو میدی پری در شیشه جز در عالم دیگر نمیباشد
بسامان جهان پوچ تسکین چیده ایم اما باین صندل که ماداریم درد سر نمیباشد
حواس آوار دافتاده است از خلوت سرای دل و کرنه حلقه صحبت برون در نمیباشد
بعجز عجز طاقت گیر و مراهی که خواهی رو خط پیشانی تسلیم بی مسطر نمیباشد
زترك مطلب نایاب صید بی نیازی کن دل چنی کامم يخواهي درین کشور نمیباشد
کدورت کر همه بام است رحلت باری چیند نفس در خانه آئینه بی لشکر نمیباشد
سواد همرو دالم شسته است اشك كمن دارم رواج سرمه در اقلیم چشم تر نمیبا شد
مروت نسخه مخمود است در بخطانه مطلب جبین هیچکس با کجاهرفی ساکن نمیباشد
جنون فطرتی در رقص دارد نبض امکانرا همه کرپا با رفتن آوری بی سر نمیباشد
تامل نی کمالی نیست در ساز نفس (بیدل) اگر شد بر شناخت لاخن کره لاغر نمیباشد

دمیکه که تیغ تو خون مرا محال کرد محرم ناز سرا پای من بدال کرد
نجات اشك که در عالم خیال توام هزار آئینه با جلوه متصل کرد
مزاج عاشق و آسودکی بآب داد که شعله رنك هواهای معتدل کرد
محبت است نگاه ادب سرشت وفا که شمع جلوه بآ ئينه مشتعل کرد
بهار عمر و طراوت زهی خیال محال مگر حیا تعرق از طبع منفعل کرد
کسی رد چونکه لفت شد اسانی که بونی خویش بهر جلوه مضمحل کرد
خوشم که ناله ام امروز خصم خود داریست چوسرو تا بکی آزاد کی بکلی کرد
تبخال و حشت عرزدام جو شور جنون کسیکه نکذر د از خود مرا خجل کرد
ز شرم ( بیدل ) خویش آب میکردم میاد آینه پیش تو ام دل کرد

دندان بخنده چون بکشد آن لعل ترسپید سیمابی است اگر شود آنجا كهر سپید
برطبع پختگان نتوان فکر خام بست مشکل دمند چو نفره و لولزز زر سپید
از اصل جاه ناز جوانی نمیرود یعنی چه ممکن است کند موی سرسپید
زین دوری تمیز که دارد نگاه خلق کردد در آفتاب سیاهی مقر سپید
طغیان هوس بجوهر تحقیق ظالم کرد دل شد سیاه چند کنی بار و در سپید
کر وا رسی پستی شبهای روز کار یکسر چوقاه دل سیه هابند و سر سپید
شد پیرو زار خواهی طبع دلی بجاست که خوردن از چه رنك کند زاع پرسید
خجلت سیاهی از رخ زنگی نمیبرد من چند قل کند عرقش در قطار سپید
من اسم خاص وضع معمای دیکر است اشوب مکو چو کشت در وباب خرسپید
آنجا که سینه صاف مردان قدم زند افگند بیست کرهبه کرود سپر سپید
کو درد عشق تا بخلاوت علم شوم می کردد از کداز مکرر شکر سپید
عمریست در قفای نفس هرزه میدوم برما رهی نگشت ازین راهبر سپید
( بیدل ) بنزم معرفت از لاف شرم دار شب را کسی ندید به پیش سحر سپید

دنیا و تلاش هوس بیخبری چند بچیده هوای کف خاك بسری چند
هنگامه اسباب زین تفرقه ساز است غم دل کنی بحر که بانی کهری چند
بيرنم نخته دو نتوان آبله بستن سر چیست بغیر از کره درد سری چند
محل کش این قافله بونك حواست در خانه روایم جسم همسفری چند
از عالم تحقیق مکو لید و مجسید تنك است ده خانه زبیرون دری چند
صورتکر آئینه نازند درین بزم بچون دسته نرگس چمن بی بصری چند
با اصل تو کس زهره پقسوت ندارد پندار همان سنك تراشد جگری چند
ایجا دل آزرده ما شکوه نوائیست هم بیضه کدشتست برون ریخت بری چند
در وادی نا کامی ما آبله پایان هم نقش قدم ساخته پاچشم تری چند
کو کوش که کس بر سخنم فهم کارد مغرور توانستی خویشند کری چند
خواب عدمم تلخ شد از فکر قیامت فریاد ز فریاد خروس سحری چند
از صومعه بار آن ز عمامه و دستار مر می کشد انجا الم پشت خری چند
با خلق خطاب تو ز تحقیق نشاید ای بخرد افسانه خود بادگری چند
( بیدل ) نه کردون بخیال لك و نوراقت چون دانه بفر بال سر در بدری چند

دود کردون کا مساغ جام عیشم تازه کرد بشکرم چون ماندنك سر طعمه خمیازه کرد
کودر رووم نسخه فطرت بمبشال کند چشم بستن خواهد اجزای هوس شیرازه کرد
رونق شام و سحر پر انفعال آماده است چهر دشعکی بخون زین پیش نتوان غازه کرد
شهرت صبح از غبار رفته برباد است و بس سرمه کردیدن حیات مرا بلند آوازه کرد
کنی سر موئی برون زین خانه نتوانست رفت وقف عهدتوار اگر چون شانه صددر وازه کرد
خاك كرديدن طبع تند عرق کردم زشرم این تمیم تشنه غیرت وضویم تازه کرد
(بیدل) ایجاندره تا خود شبد لبریز غناست ساختن مارا فضولی غافل از اندازه کرد


سجینه ۱۸۳
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
دوستان از معش دو میرسد
خون من تیره شد ز افسردن
مجمل ناز غیرت اندود است
عشق بیتاب عرص یکتا ئیست
در کجا چشم می گشاید شمع
ناله کفر است در طریق وفا
عرض اهل هنر نگه دارید
غیر دل نیست آستان مراد
زنده ام نام از حیا میرسد
شب بخون پر بمرحنا میرسد
سرمه لب می گزد صدا میرسد
دل ما جز بدست ما میرسد
گرد پروانه بر کشا میرسد
بر رضا شکوه قضا میرسد
پستی طاقتی بابما میرسد
درد هر کس التجا میرسد
خاك من دارد انفعال غبار
میکدازم ز خجلت تکپوش
با چلیپا خوش است تو خطما
دسته بندید اگر گل این باغ
از غبار بساط آگاهی
در همان جا که بر زمین باشد
عشق از اهل دستگاه تهیست
در جود از سوال مستغنی است
کاش بادم بدر غما میرسد
هر کجا او بوریا میرسد
نامه جز روی برقفا میرسد
قدس با بطلان جیدا میرسد
جز عرق ریزی حیا میرسد
جنس تسلیم بر هوا میرسد
نم بآب رخ گدا میرسد
بدرد این راه پا میرسد
گوشه گیر حیاست ( بیدل ) ما
سطر نی جز بپما بپمو میرسد
دوستان افسرد دل چندی بآهش خون کنید
هر چه دارد عالم اخلاق بی اعتبار نیست
قید گردون تنک دانانیست کزفهمد کسی
طبع سرکش را بهموا ری بسازد کار کیست
زندگی سهل است باین شرم باید داشتن
سوخت داغ بیکسی در آفتاب محشرم
میهمان چرخ مفلس بودن از انصاف نیست
بگذر از هستی کر این یک سطر آموزون کنید
دست بسیار است اگر از آستین بیرون کنید
شوید این دامن حموم بآبرو وافلاطون کنید
سرنمی گردد چرین کوه را هامون کنید
جزء عرق زین بیشه هر آبیکه جوشد خون کنید
سایه بر فرقم از موی سر مجنون کنید
بی فضولی چشم زین طعام بیرون کنید
دهر گل تا صفحه انشای قدرت کرده اند
نامیان تا چیده اند در بزم خاك بود
بالها در نشئه غفلت مشتیان خون می خورد
میکشان گردید جماهیت منظور دوام
کاش سودای دماغ هرزه فکر ما رسد
هستی من نیست قانع باحتساب نیستی
در شهر بندان وفا تا آبرو پیدا کنم
ناخن در مید تصویر قارون کنید
دست بر هم زنید آخر کاینها را واژون کنید
از معانی قطره چنگک بر جیحون کنید
دور وميگردد آخر كاسيها واژون كنيد
بيدماغ قطره چنگی درین معجون کنید
جز عدم یک صفر در کورسرم افزون کنید
خون ندارم اشکی رخت مرا کاكون كنيد
دوش در محفل رنگینانه شمعی میگریست
قدر دانان (بیدل) هردل قانون کنید
دوستان در گوشه چشم تغافل جا کنید
غیر آزادی که میگردد حریف سوز عشق
غیرت آن قامت رعنا بلند افتاده است
زین عمارتها که طاقش سر بگردون میکشد
آسمانها در غبار تنگی دل خفته است
شیوه امید ریب جوهر اقبال نیست
تا بعقبی سیر این دنیا و مافیها کنید
بهر ضبط این شرر آغوش پری مینا کنید
يك سر مژگان اگر خمدید سر بالا کنید
گرد بادی به که در دشت جنون برپا کنید
جراین آئینه طریق از حباب پیدا کنید
هرزه میگردد سر پیمغز ما را وا کنید
خاك رق جاد چوها گر باز است چشم
ساقی این بزم بی رولست مستان بعد ازین
میکند يك ديده بیدار در صد چراغ
چاره وی اقتدارت از زیانکاری براست
جز فراموشی زمان اصلاح بیحاصلیست
از فضولی منفعل باشید کار اینست و بس
مفت امروزید این امروز بی فردا کنید
چشم مخمورش بیاد آرید وصهبا کنید
روزی زین خانه تاريك بردل وا کنید
عافیت سودست اگر بایستی سودا کنید
گرد داغ انفعالی هست یاد ما کنید
خواه اظهار کدائی خواه استغنا کنید
شور و شر بسیار دارد ناطق نرسد بن
گز(بیدل) بشنوید این قصه از سروا کنید
دوکان که در تلاش گهر دست شسته اند
جسمی بدلی که برند از کباب دل
هستی نفس گداخته نام جبر است
سر چندر کن که مقیمان این بهار
دفع کدورت دو جهان سودن گیفیست
نالب کشوده اند بحرف تبسمت
چون ساتبه استخوان چقدر دست شسته اند
از خود چوشمع شام وسحر دست شسته اند
بی زهره ها همه زجگر دست شسته اند
از حاصل ثمر چقدر دست شسته اند
آزاد گان بآب گهر دست شسته اند
شیرین لبان زشیر و شکر دست شسته اند
برخوان وهم منتظران بساط حرص
زین مائده حضور حلاوت نصیب کیست
در چشمه خیال هم آبی نمانده است
در با طلاطم آینه عمرا غبار خیز
هر سبزه نیز بان خروش انا الحقست
(بیدل) کر است آگهی از خود ، چون حباب
نی خشك ديده اند و نه تر دست شسته اند
سیلی خوران بموج خطر دست شسته اند
از بسکه رفتنگان زاثر دست شسته اند
از عافیت چه خشك و چه تردست شسته اند
خوبان درین حدیقه مگر دست شسته اند
در طشت دلش کوزه زسردست شسته اند
در بن طبع قدرش از هوس افزون نمیشود
سانی که عشق محتسبن درد الفت است
در طبع خلق و سوسه اعتبار ها
بی پاسبان بخاك فرو رفته گنج زر
بیتاب عشق را ز دروشت چاره نیست
خاك بيدار تاخته كردون نمیشود
آه از ستم کشیکه دلش خون نمیشود
عاریست نا خلیده که بیرون نمیشود
بی غفلتست خواجه که قارون نمیشود
لیلی خیال ما ز چه مجنون نمیشود
(بیدل) تامل از بهه نتوان بکار برد
دل خون کنید و ساغر رنگ و فا زنید
بگذار تاز خاك سيه سرمه اش کنند
بی بهره زار مایه امداد کی چه سود
گل یاد غنچه میکند و سینه میدرد
دل بر بهار ناز حنا درخته است چشم
کز جوش سکته شعر توموزون نمیشود
رنگ طرب بمیانه كاسكون نمیشود
چشمیکه محو صنعت مجنون نمیشود
دریا حریف کاسه واژون نمیشود
دقت انچه جمع میدمدم ا کنون نمیشود
تا بوسه رنگت ندهد خون نمیشود
دیده را مژگان بهم آوردن در کار بود
داغ حسرت کرد مارا بی صفائیهای دل
روزگاری شد که هم بالین خواب راحتم
خجلت فردانی شبنم چون اشك از عرق
شب که بی رویت شرر در جیب دل میمریختم
درنه ناهمواری وضع جهان هموار بود
ورنه باما حاصل این يك آینه دیدار بود
تیره بختی پرده ما سایه دیوار بود
سجده مارا وضوی جبهه در کار بود
برق آهی لمعه شمشیر جوهر دار بود
دورر نخویش چون شمع آقدر فرصت داشت
در می چینی دست امید از سفیدی شسته است
غنچه سان از خامشی شیرازه مشت پرم
در گلستان چمن بیداری بیراعث
جلوه در چشم آمد هر قدر رفتم زخویش
خار پاها چشم را کردن گل دستار بود
صبح اینجاديك مادرتم شام تار بود
آشیان راحت ما بیض منقار بود
بال طاو سان دعا رخت آندکار بود
رنك كرماندن عنان كعب خيال بار بود
دل زپاس آه (بیدل) خصم آرام خودست
اضطراب سبحه ام بپوشیدن زنار بود
ذره تا خورشید امکان جمله حیرت زاده اند
یکدل انجا فارغ از تشویش نتوان یافتن
جلوه او عالمی را خود پرست وهم کرد
این طرپها تیک احرام امیدش بسته
راز مشتان کیست تا پوشد که این حق مشربان
جز بدیدار تو چشمی هیچکس نگشاده اند
این منازل یکسر از آشفتگیها جاده اند
حسن رنگی است و این آئینها برساده اند
چون طلسم رنك گل یکسر شکست آماده اند
خون منصوری دلاوا جوش چندین باده اند
خلق آنسوی فلك بز میزند اما هنوز
چون حباب آزاد طبعان در درین دریای وهم
شمع سان داغم كداز واشك وآه وسوختن
مطلب عشاق تا فهمیده روشن میشود
پرسش احوال ما وقف خرام ناز است
چون نفس از خلوت دل پارون ننهاده اند
در نه باری که بردل نیست دوش داده اند
هم بپایت ناز بانشسته استناده اند
در بر عنقاست مکتوبی که نفرستاده اند
عاجزان چون سایه هر جاپایی افتاده اند
بی ضیائی نیست(بیدل) صورت ایجاد خط
یکقلم معنی طرازان تیره بختی زاده اند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
ذره کمیر همراز آینه عیان کردند
حسن بیودنگی او را زکجا برم سراغ
سرو برك طياری کو که خس سوختگان
وضع تسلیم جنون عافیت آباد دلست
بیدماغی چه گریبان که بداد است چاك
مات گشتیم عیان هرچه نمایان کردند
بوی گل آینه بود که پنهان کردند
بیم لغزش بهزار آبله سامان کردند
این گهر را صدف از چاك گریبان کردند
تانتانند کو مشمول عرصه امکان کردند
بخودی حیرت حسن عرق آلود کدامست
دل هرزره چمن زار بر طاوپس است
سعی جوهر همه صرف عرض آرائیهاست
عشق از خجلت تعبیر وفا غافل نیست
(بیدل) از کلفت افسرده دلها چو سپند
که دل ودیده بك آینه حیرانان کردند
گرد ما را بهوای که پریشان کردند
سوخت نظاره باین يك که مژگان کردند
آب شد آتش کبری که مسلمان کردند
مشکلی داشتم از سوختن آسان کردند

ذوق فقر افسانه اقبال کوته میکند
در تماشایت چو مژگان با پریشانی خوشم
عجز طاقت هر کجا گردید پامال مدد
رنگها کرد انده ای غافل از نيرنك دل
شور امکان غافل يك كاف ونون فهمید نیست
بی طنابی خیمه گردنكشی نه می کند
ورنه آخر جمع گشتن رخت ما ته میکند
راه چندین دشت پشت پا لغز کوته میکند
آینه عریست زین تمثال آگه میکند
از ازل گیتی درین کهسار قهقهه می کند
ای دلت آیینه غافل زیستن چند ازنفس
عمرها شد خاك كوه ودشت بر سر میدوی
غلكه شو آب بقا آلایش چندین تريست
رجبین ما نشان سجده اعیای و فاست
روستا را در وداع هم عبارنها بسی است
این سحر هم دیودن روز تو بیکه می کند
پیش پا نامیدن این مقدار گره می کند
این نهم زان وضو هایت منزه می کند
صنعت عشق از تکلف آرایش مه می کند
(بیدل) مسکین فقیر است افاقه میکند

راحت دل ز نفس باك فشان میباشد
سادگی جنس چو آیینه دکان داریم
حایل پست مجولانگاه معنی هشته اند
کینه خصم بد اندیش ملایم کفتار
تیره بختی نفسی از طلسم غافل نیست
آب این آیینه چون باد روان میباشد
قیمت ما متاع دگران میباشد
خواب ددرره ما سنك نشان میباشد
نیش خارست که در آب نهان میباشد
سایه دایم زپی شخص دوان میباشد
شعله ها رنك خفا كشتو نما باخته است
زبان راز دل خویش سپردیم چو شمع
بی گهر فتنه تمکین صدف ممکن نیست
ایمن از فتنه نکردی مدارای حسود
ذوق خود بینی ما نا کشود محو فنا
شور از سك ودهرية شوخی (بیدل)
تبسم گین را سخن سخت فسان میباشد
شود پرواز درین سرمه نهان میباشد
موج این گوهر خون گشته زبان میباشد
کام آب بگوشت گران میباشد
آب تیغ آفت لغزش بکمان میباشد
نتوان یافت که آیینه جان میباشد

راحت نصیب ایجاد زنك وخبش نباشد
گاز نفس غبار يست باید زبان کشیدن
برصحنه من وما خال زیاد و همیم
از شیشه لعین ایمن نمی توان زیست
حیف است منعم در آستین شود خشك
در صومعك سپاهی نور است غش نباشد
در وادی محبت جز العطش نباشد
بازیچه عدم را این پنج وشش نباشد
در طبع ما گذازیست هرچند فاش نباشد
این نان نمک ندارد یا کاسه کش نباشد
یاران بشرم کوشید کاین رمز فاش سالی
بخوان خلق نتوان شد محرم حلاوت
خواهی بمان کر ساز خواهی بکند وداز
وا ضعف بی دریما رنك سجده بردم
زاهد زعيش رندان برغفلتست ( بیدل)
پی برده نیست ممکن بیکانه وش نباشد
نا اشکون نهد انگشت چش نباشد
هنگامه نفسها بی کشمکش نباشد
بید آرد تبریزه گر مرتعش نباشد
فردوس در همین جاست گردیش وغش نباشد

راز داران کز ادب راه لب گویا زدند
پیش از ایجاد هوس مستان خلوت گاه راز
منفعل شد فطرت از ابرام بی تأثیر خلق
شاخ و برك هرزه کردی پیشه در کار داشت
دامن مشرب فضای داشت بی گردامل
مهر رهال بری از پنیه مینا زدند
ساغر هوش از گداز شیشه در خارا زدند
شعله در پستی خزید از بسکه دامنها زدند
قامت خم گشته ما را بپای ما زدند
مجرمان از طول این اوهام برپهنا زدند
زین چمن يك گل سر و برگ خود آرائی نداشت
طبع بی حس قابل تأثیر آگاهی نبود
تولد مردم کبیر واحت کی که عزل پیشگان
عمرها شد کاشت ما ومن از دل رفته ایم
وحشت ازدنیا دماغ بی نیازاں رنداشت
هر کجا رنگی عیان شد بر بر عنقا زدند
بر کمان خفته باران همیضه را پا زدند
چون گهر موج دلر پرخون این دریا زدند
برغبار خانه ما دامن صحرا زدند
چین دامن برخم ابروی استغنا زدند
(بیدل) اسباب تعلق بود زنك آگهی
آیینه صیقل زدند آنها که پشت پازدند

راه فضول ما هم در ازل حسابدارد
داغ داغ بی نصیبی است از غیرت فضون
در نیم گردش زنگ دور نفس تمام است
آن تپش تحیر موقوف دستگاهیست
در کار گاه تقدیر دامان خامشی گیر
آیینه در حقیقت تمثال خود پرستی است
تا چشم باز کردیم مژگان به پشت پازد
دست که دامن کار بر آتش حسد زد
جام هوی نسازد بر طاق کبریا زد
راه هزار جولان دامان نارسا زد
از آه وناله نتوان آتش درین بنا زد
با دل دوجار گشتن ما را بروی ما زد
صبحی زکافتن راز بوی نفس جنون کرد
سردشته نفس چست چندان که دل طپد قت
نا دل ازین بستان یکناله وار برخاست
افلاس در طبایع بی شکوه فلك نیست
با گرد این بیابان عمریست هرزه تا زیم
( بیدل) بهار امکان رنگی نداشت چندان
برهم دماغ چون گل صد عطسه زین هوا زد
گر دل گره ندارد بر طبع ما چرا زد
چون بندنی ضعیفی صدتکیه بر عصازد
ساغر دمیکه بی می گردید بر صدا زد
در خواب ناز بودیم برشك ما قضا زد
دستی که سودم از پاس بر کل طبانچها زد

رسید عید و طربها دلیل دل گردید
من و شبیه محبت دلی که جز برخت
زسير کسوت تسلیم چشم قربانی
امید خانه صد رنگ مشتعل گردید
بهر طرف نظر انداختم خجل گردید
هوس زجامه احرام منفعل گردید
زقه ساده دلان تبغ رخسان هوس
چنان بکعبه توانم کشید محمل جهد
بذكر عام جدائی دليل فطرت کیست
که خون وعده قربانیان مخل گردید
که راهم از عرق انفعال گل گردید
کنون که دیده بدیدار متصل گردید
چو(بیدل) از هوس سیر کعبه مستغنیسیت
کسی که کردتو بعضی بدون دل گردید

رسید قاصد و از بخودی پيام كرد
گشاد نامه زمستی وصال جایی داشت
چه مزده داشت که باید بقدر اظهارش
برنك خط جبني سجده دوایم کرد
که همچو شام خرابات فیض عام کرد
زصوح بحر زبانهای شکر و الم کرد
فسون گردش چشم که داشت تقریرش
چنان رشوق دویدم ببزم استقبال
بهار فرش نسیمینکه فیض مقدم او
کشود لب بادای که می بجام کرد
که شوق نیز برقص آمد و سلام کرد
دل رمیده بامید وصل رام ترد

رشته بکسیخت نفس زیر و بم ساز نماند
ترك جرأت کن ا گر عاقبثنت میباید
توتش ما با ز شد امروز که آواز نماند
آشیان در ته بال است چو پرواز نماند
واپسی بین که بصد کوشش ازین قافله ها
ساز اظهار جز انجام نفس هیچ نبود
باز ماندن دو قدم نیز زما باز نماند
خواندیم ورنه دلی مركز آغاز نماند


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
شرم مخموریم از چشمه مینای غرور
غنچه را از اول نم تبسم برده است
موج ما را از گهرهای هوس شوره بستك
مرغ رنگت که می در قدح راز نماند
پرده غنچه مجوم لب غماز نماند
سعی لغزید بدل کرد تک و تاز نماند
باهه طی سخن شوخی مستی باقیست
سایه از رنك مكر صرفه تحقیق برد
(بیدل) از باغ حان جلوه بهار است اما
باده پر ریخت کل و رنك ز پرواز نماند
هر چه ما آینه کردیم به پرداز نماند
شوق ما رنك زد آئینه لغباز نماند
رياضت از دم چند انکه کردم پیری جو شد
دلم مشکن مبادا تلخی بندد شکر پندارت
شمیم اشتیاتی ندارد طینت میرم
سراغ عافیت خواهی بیابان شهادت رو
ز صبح مقصد آگاهيستم ليك اسقدر دانم
دماغ اشفته خاصيت لجهاب و کشمیم
چو آتش من بوم خاکستر ام اشيري جوشد
ز موی چینی اینجا نامه تصویر می جوشد
زهر جا بگذجوشد خار دامنگیر می جوشد
که صد بالین راحت از نمك تبریز می جوشد
نفس نابای من چون سایه بك شبكير مي جوشد
كه بوي مي کل آنجا با پاز و سیر می جوشد
ندارد متزج دیوانگان نی ناله سیرانی
چه دارد انفعال طبع ظالم جز سیه روئی
نفس سوز دماغ شرح و بسط زندگی تاکی
درین صحرا شکار افکن خیال کیست حیرانم
مکر از جوهر یاقوت رنگت این کلستانرا
بربط باقصان (بیدل) مده زحمت ریاضت را
همین یکریشه از صد دانه زنجیر می جوشد
عرق از سنك تا کرمی رده کرد رقیر می جوشد
باین خوابی که دارم بازون تعبیر می جوشد
که رقض موج کل با خون هر نخجیر می جوشد
که آب و آتش کل و ادیبنا شیر می جوشد
بهم انکورهای خام در خم دیر می جوشد
رفته رفته این بزرگها بازی میکند
نی شراب دارد این محفل نه دور ساغری
میهمان عبرتی زین کرد خوان غافل مباش
شمع را دیدیم روشن شد رموز انجمن
پیش زاهد هر طرف آخر درازی میکند
مست با محمور یکسر خود کدازی میکند
آب و نان اینجا سوئی و برازی میکند
هر سر انیجا افت گردن فرازی میکند
صورت آفاق اگر آشفته ديدي غم مزن
اند کی تا از حساب آب و گذشتی برفت
خلق در کار است تا پیش افتد از دست امل
نافس باقیست با آلایش افتاد است کار
بان كپ رو تحینت دان که کل هم در چمن
(بیدل) این تصویر کلک بی نیازی میکند
دل طپش در کار کاه شیشه سازی میکند
و هم میدانها بدوق هرزه تازی میکند
دیده تا دل زحمت رخت نمازی میکند
از کم آبی خجالت رنك پيازی میکند
رفته رفته عافیت هم کینه خواهی میکند
آسمان زین دور معقولی که تنك دور هاست
ز اختلاط خشك طبعان محو مژگان میشود
نیست بی جوهر تب از پهلوی اقبال تیغ
بسکه چشم از کرو نازش نمیدان امل
چون حباب قلب شود از لاف نتوان دم زدن
ساحل آخر کشتی ما را تباهی میکند
اختلاط خلق را معجون ماهی میکند
خامه هم هر چند اشك از دیده راهی میکند
صحبت مردان مخنث را سپاهی میکند
یاد محشر هم فضای ما سیاهی میکند
هر که باشد زیر آب آواز ماهی میکند
دوستان بروی پیری اعیاد عیش چند
هرزه کوئی بسکه در اهل تعین غالیست
پیر کردیدیم حکم ضعف باید پیش برد
حسن میداند تقاضای جنون عاشقان
در نیستانیکه حرف سر و او کردد بلند
نیست محل (بیدل) اصلاح طبایع جزعفو
خارها روشن چراغ صبحگاهی میکند
لطف معنی را بلب نا کشته واهی میکند
قامت خم کسته رما کیم کاهی میکند
گر تغافل مینماید عذر خواهی میکند
کر همه طوبی سر افرازد کیاهی میکند
خلق را آدم همین پیدست گاهی میکند
رفتیم و داغ ما بدل روز کار ماند
دل در طپیدن از سر کوی تو بر نداشت
مفت نشاط هیچ ا کر فقر و کرعنا
فرصت نماند و دل بطیش همعنان هنوز
پیری سراغ و حشت عممر گذشته بود
خود داریم بعقده محرو می آرمید
خا کستری ز قافله اعتبار ماند
این کوهر آب کفت و همان خاکسار ماند
دستی نداشتم که بکویم دکار ماند
آهو کذشت و شوخید رقص غبار ماند
عزم دوروفت و دوش حوسی زیر بار ماند
در بحر نیز کوهر من بر کنار ماند
(بیدل) ز شعله که نفس برق باز داشت
از ما بخاک وادی الفت سواد عشق
وضع حيات و دامن فانوس عافیت
زنهار خرمکن بکر انجامای آ ندر
هم با نفس بشعله تحقیق سوختیم
نکذاشت حير تم كفطی چینم از وصال
مژکان زدیده قطع تعلق نمیکند
داغی چو شمع کشته بلوح مزار ماند
هم جا شکست آینه دل یاد کار ماند
از ضبط خود بفر اغ گهر در حصار ماند
شر ينك نام ندرین کوهسار ماند
کم ساز رصد از دو دمت شرار ماند
از جلوه بانكاه يك آغوش وارماند
مشت غبار من بره انتظار ماند
رك كل آستين شوخی کین صیدما دارد
نکردد سایه بال هما دام فریب من
نمیباشد زهم ممتاز نقصان و کمال انجا
بصیرت چشم خواهی واکنی نظاره ما کن
اکر مو جیم با بحريم اگر آبیم یا کوهر
که تیریسنك دست از سایه برك حيا دارد
هنوزم استخوان جوهر زنقش بوربا دارد
خط پر کار در هر ابتدائی انتها دارد
غبار خاکساران آ بروی توتیا دارد
دولی نقشی نمیبندد که ما را از تو وا دارد
اگر در خویش آینه ایعاریت معذورم
برنك سایه ام حيرت نمای چشم مغروران
حیات جاودان خواهی کداز عشقی حاصل کن
بدو لا کرد امید بست از ذوق طلب مكسل
بفکر اضطراب موج کم میاید افتادن
که هر بی شد خیال او مرا از من جدا دارد
مرا هر کس که می بیند نگاهی زیر پا دارد
که دل در خون تپیدن خاصیت آب بقا دارد
جهانی را کدا در سایه دست دعا دارد
طپیش در طینت ما خبر باد مدعا دارد
من و تاب وصال و طاقت دوری چه حرافت این اسیر را که عشقت خواند (بیدل) دل کجا دارد
ز من آشنای معنی هم غیره سر نباشد
افشای راز الفت بر شرم وا کذارید
خلق و هزار سودا ما و جنون ودشتی
امروز قدر هر کس مقدار مالم جاه است
نقد حيات تا کی در کیسه توهم
بیداست از ندامت چقدر خجتی ما
طبع سلیم فضل است ارث پدر نبا شد
تا شساید این کره را دستیکه تو نباشد
تاکجا ز بی کسیها خاکی بسر نباشد
آدم نمیتوان گفت آنرا که خر نباشد
آهی که ما نداریم کو در جکر نباشد
شبنم چه وا نماید کر چشم تر نبا شد
غفلت بهانه مشتاق خوابست فسانه مایل
بر آسمان رسیدیم و از درون ندیدیم
چین کدورتى هست بر جبهه نگینها
دریاد دامن او مانیم و دل طپیدن
آن به که برق غیرت بنیاد ما بسوزد
کردانده کبر (بیدل) اوراق نسخه و هم
دیده سخت خوابست کر کوش کر نباشد
این حلقه شبهه دارد برون در نباشد
تحصیل نامداری بی درد سر نبا شد
مشت غبار مارا محمل وسكر نباشد
آئینه ایم و ما را ياب نظر نبا شد
فرصت بهار رنکست رنك اینقدر نباشد
ربود حسنی نكاه من غبار انکيز جولان شد
خموشی یار با ما میدهد اعجاز حسن او
طبیعت موج همواری زد از نومیدی مطلب
بروی پیر در بستم زرنج جستجو رستم
ز کنج فقر نقد عافیت جستم ندانستم
مژکان بستی گونه کینم افسانه حسرت
سواد دشت امکان شوخی چشم غزالان شد
چونقش سرمه با برخویشتن باليدمڑکان شد
بلند و پست ما وافت ر هم دو دسوهان شد
چراغ خلوتم آخر نگاه پیر کنعان شد
که خواهد بوریا هم پور فریادم نیستان شد
حریف انتظار مطلب نایاب نتوان شد
بشوق جلوه او از عدم تامر برآوردم
بقدر شوخی حطش سیاهی میکند دانم
حجاب اندیش خورشید حضور کیست این کاشن
بهار صد کلستان مشبرم از تازه روئیها
دریش حرمان سر امری باین دوری نمیباشد
سراپا معنی دردم عیادت ختم کن ( بیدل )
چو طوفان بهار از همه کف خاکم کریبان شد
زهر دودی کزانجا کرد کرد امجادجر اقان شد
که کل چون صبح در کرد شکست رنگ پنهان شد
چو صحرایم کشاد چیه طرح آباد فراوان شد
می در پرده میکردم تصور او نمایان شد
که من هم جا کریبان چاك كردم ناله عریان شد


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
رنگ اطوار ادب سنجان قانون ریختند
مصرع موج گهر از سکته موزون ریختند
کس بنیرنگ تبسمهای خوبان پی نبرد
گردم تیغ حیا خون چه مضمون ریختند
بی نیاز بهای خوبان میل قتل کس نداشت
خشک سالی بره ناز و گره پوش خون ریختند
آبرو چشمه ان در ین ایام شد داغ تری
کز خجالت ابرها باران بجیحون ریختند
خرمن در مشت پندار ش است از رنگ بهار
اینقدر خون از دو یت غنچه کا بکون ریختند
شغل اسباب تعلق عالمی را تنگ داشت
دست بر هم سوده گردی کردهامون ریختند
ناقصانرا رنج هست میکشد نام لئیم
زهر بهر جامد گران بر دوش قارون ریختند
تا شکست اعتبار خودسران روشن شود
گرد چینی عالمیها از موی مجنون ریختند
آشنای فتنهٔ بی جا سر گیرد تسلت
خاک ما بر باد میدادند گردون ریختند
باچکیدن خون منصور حیا رنگی نمود
جز هدر ساغر سرشار افزون ریختند
عشق غیر از عرض رسوائی د ماغیزی نخواست
راز این پرده با مردم بیرون ریختند
گوهری در قلزم اسرار میبستند نقش
نقطه سرزد ز کلک (بیدل) اکنون ریختند

رنگ حنا در کفم بهار ندارد
آینه ام عکس اعتبار ندارد
حاصل هر چار فصل سروبهار است
نشهٔ آنرا دو خمار ندارد
بی گل رویت ز رنگ کاش هستی
خار بچشمی که او غبار ندارد
گردمن آنجا که در هوای تو باد
جلوهٔ طاوس اعتبار ندارد
طاقت دل نیست محو جلوه نمودن
آیینه در حیرت اختیار ندارد
وحشت اگر هست نیست رنج علایق
وادی جولان ناله خار ندارد
یکد لم وارسته در جهان شوان یافت
يك كل بي رنك و بوي يار ندارد
صید توهم شکار دام خیالم
نافه بکل خفته است و بار ندارد
عالم امکان چه جای چشم تماشا
رهگذر یاس انتظار ندارد
صافی دل چیست از تمیز گذشتن
آینه با خوب و زشت کار ندارد
تا بکشی رنج وحشتی که نداری
نغمهٔ آن ساز شو که تار ندارد
(بیدل) از آئینه ام مخواه نمودن
پستیم با کسی دو چار ندارد

رنگم نقاب غیرت آن جلوه میدرد
فطرت جنون کند که زبوم اثر برد
شادم که بی نشانی آثار رنگ و بو
بیرونم از قلمرو تحقیق پرورد
این بارسو اینکه سودای ناز کیست
عمریست ضبط آه من آئینه می خرد
خلقی در اصل زده با داغ پاس رفت
آتش بکار گاه فسون خانه خرد
دانم زجلوهٔ که غرور تغافلش
آئینه جابجا کند ایجاد و نکرد
هنگامهٔ قبول نفس بسکه تنگ بود
باکا سرم چو شمع زهم خورده دست زد
نقاشی شرم دار زپرداز انفعال
تصویرم آن کند که ز رنگم برآورد
آئینهٔ حرام بهار است گرد رنگ
من غش با خیال توهم جا که بگذر د
طاوس من بهار گشین چه مژده است
عمریست بال میزنم و چشم می پرد
(بیدل) جواب مطلب عشاق حیر تست
آنکس که نامه ام برد آئینه آورد

روز سیم سایه صفت جزو بدن شد
آسوده شوای آئینه زنگار کهن شد
شبنم بچه امید زد صرفه ایجاد
چشمیکه کشودم عرق خجلت من شد
قطب کافلم آخر ره تحقیق گریبان
فرصت نفسی داشت که پامال سخن شد
تدبیر علاج مرض ذاتی کس نیست
از شیشه شدن سنك همان توبه شکن شد
حسرت پسندید زما کرم نگاهی
رویم در ان بزم چراغی که لکن شد
تن زد زآگاهی ما کشت کدورت
جان بود که درفکر خود افتاد و بدن شد
جزپاس زلف من وما هییچ نبودم
تا و نفس از بسکه جنون بافت کفن شد
شب در خم اندیشهٔ گیسوی تو بودم
فکرم کرهی خورد که یکشافه ختن شد
چون اشك بینواری از ین دشت گذشتم
لغزیدن پا راه مرا مهره زدن کرد
گرد ره غربت چه قدر سعی وفا داشت
خاکم بسر افشاند بحدیکه وطن شد
(بیدل) آری پرده از یاد خرامش
طاوس پرون آگا خیال تو چمن شد

روز کاری شد که از اهل وفا دل بردهاند
رخت خود زین بحر کوهرها بساحل ردهاند
ماضی از مستقبل این انجمن پر میزند
انچه پیش چشم می آرند از دل بردهاند
رنگ حال هیچکس رهیچکس روشن نشد
شمع گل کردند یاران باز محفل برده اند
بردر ارباب دنیا حلقه میکوبد چو چشم
از تغافل بسکه آبروی سایل برده اند
ما در عالم جلوه يك تمثال پیدا نیستم
صورت آئینه ما از مقابل برده اند
شمع سان داریم بار سر بتقديريك غفلتك
رنك هم از روی ما بسیار کاهل برده اند
از سر مو تا سر ناخن درین تسلیمگاه
هرچه آوردیم نذر تیغ قاتل برده اند
کرد ماه قصد تلاشمان تا کجا گیرد قرار
نامه ها هم سو بیال سعی بسمل برده اند
سیر مینا بایدت کردن پری بی پرده نیست
هر کجا درند لیلی را بمحمل برده اند
در سراغ عاقبت بیهوده می سوزی نفس
زین بیابان رفتگان با خویش منزل بردهاند
از فسون سحر کارهای این مزرع مپرس
خلق خرمن میکشد اوهام حاصل بردهاند
این تماشاغ حسرت از چه حرمان آبداشت
درد پیش آمد بهر جانم (بیدل) بردهاند

روز کاری که بعشق از هوسم افگندند
بال و پر کنده رون قفسم افگندند
ما و من خوش رو بالی بخیال افشا کرد
مور بودم بغرور مگسم افگندند
تا کنند عبرتم آگاه زهنگامهٔ عمر
در تب و تاب تپید نفسم افگندند
خون خشکم بجوی از قدر نیرزند آخر
صدره از پوست برون چون عدسم افگندند
نقش پا کرد تصور بتغافل زدو رفت
در ره هر که خط ملتمسم افگندند
ناله دارم بغباريکه زبیداد فلك
سرمه شدتا بره داد رسم افگندند
چه توان کرد سراغ همه زین دشت گم است
درپی قافلهٔ بی جرسم افگندند
شکوهٔ من زفراموشی احباب خطاست
از ادب پیش گذشتم که بسم افگندند
سخت زحمت کش اسباب جهانم (بیدل)
چه نمودند که در عقده خسم افکندند

روزیکه هوسها در اقبال کشودند
آخر همه رفتند بخوابیکه نبودند
زین باغ گذشتند حریفان بندامت
هم رنگ که گردید گلی بود که سودند
افسوس که این غافلیاسد فاهم
يك نقش قدم چشم بعبرت نکشودند
ابنا همه در پردهٔ ناموس انان
خود را تماشیکه نشد فهم ستودند
اعدا در یکی بود چه پنهان و چه پیدا
ما چشم کشودیم کزین صفر فزودند
از حاصل هستی بفشانیم تسلی
در مزرعه ما همه تا کشته در ودند
کزاج کران هستی موهوم زهرست
توفیق یقینی که داریم ربودند
زین شکل حبابان که در غماز دوئی رنگ
گفتم بکجا کل کنم آئینه نمودند
چون شمع بصیقل مزن آئینه دانم
با هر نگهم انجمنی بود زدودند
خامش نفسان معنی اسرار حقیقت
گفتند دران پرده که خود هم نشنودند
عبرت نسکیا را تماشا که هستی
(بیدل) مژه بر دیده گران گشت غنودند

روز يكه بيتو دامن صنعم بچنك بود
عکسم زآب آئینه در پرزنك بود
چون لاله زین بهار نصیبم غیر داغ
آئینه داری نفس اظهار رنگ بود
پرواز هاز بم فلك محول ماند
گردی نشد بلند زین عرصه تنگ بود
بوس کفش تهتر صبح امید کیست
اینجا همین بهار حنا گل بچنگ بود
در عالمی که بیخبر از خود گذشتن است
اندیشهٔ شتاب طلسم درنگ بود
صبری مکر تلافی آزار ما کند
مینا شکست آنچه بدل بست سنگ بود
زنجیر ماچو زلف بتان ماندنی صدا
از بس غبار دشت جنون سرمه رنگ بود
حیرت کفیل یکمژه تمهید خواب نیست
آنمژه داغ سایهٔ دیوار زنک بود
تهی نکرد گل که دمی از خودم نبرد
رنك شکسته ام پرچند ین خدنگ بود
(بیدل) بجیب خویش فرو برد حیرتم
چشم بهیچ نیامده کام نهنگ بود


صحیفه ۱۸۷
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
روزیکه عشق رنك جهان نقش بسته بود
خاك تلاش كره بسر خلق بی تمیز
ربط كارم خلق نمك زار اتفاق
كس جان بدر نبرد ز آفات ما و من
تقدیر توأم مائة صنعت شکسته بود
در ته غبار وادی مطلب نشسته بود
تاریخیکه داشت ساز تعین گسسته بود
سرها فکنده دم تیغ دو دسته بود
عیشم غنیمتی که بر باغ تجدده است
این احتیاج و هم بهار دکر نداشت
محرمیت پاس وضع قناعت و بال ماست
دیدیم عرض قافله اعتبارها
چندین هزار مرتبه از یاد جسته بود
رنك پريده كل تحقیق دسته بود
وارستگی هم از قفس دنیا نرسته بود
جمعیتی که داشت همین باز بسته بود
(بیدل) نه رنك بودم نه بوی درین چمن
رسوایی بکچھرهٔ عبرت نشسته بود
روزیکه قضا در خط آفاق رقم زد
چون مو بنظر سخت نکو سار دمیدیم
زین خیره نگاهی که شبابم است بدوش
صدشکر که چون صبح نکردم فضولی
فریاد كه يك سجده بدل راه نبردیم
يارب دم پیری بچه راحت مژه بندم
گفتم مجیئم چه نوشتند قلم زد
فواره این باغ بشریان علم زد
پیداست که در چشم بقین کرد حشم زد
با ما نفسی بود که بر آینه کم زد
کوری همه را سر بدر درد حریم زد
بی سایه شد آن گوشه دیوار که خم زد
باطل نشوید از نفس لعل در آتش
ساز طرب محفل اقبال شکست است
واعظ بتكلف ندهی زحمت مستان
خواب عجبی داشت جهان ليك چه حاصل
اقبال عرق کرد ز سامان حبابم
(بیدل) سرافگنده چومژگان ز ندامت
سر تا قدم شمع درین بزم قدم زد
جامیکه شنیدی تو فلك بر سر جم زد
از باده نخواهد لب ساقی بقسم زد
دل کرد جنونیکه نفس تا بعدم زد
تا کوس بشهرت زند از شرم یم زد
دستيكه ندانمك تو میخواست بهم زد
روزیکه نقش گردش چشمت خیال کرد
پیکان نداشت برده درد ز من آرد این
سیلی هزار دشت خس و خار داشتیم
روژوشب جهان بكو يش هوس نداشت
داغ خمار صنعت یکتائی دلم
حرمان تراش مخمصهٔ فضولیم
ای غافل از ترا كمن معنی تأملی
مژگان بسم زدم نشدم از تپش تسلی پاك
نقاش خامه از مژه های غزال کرد
سحر مجسمی است که نی مجال کرد
عمر کرم کدورت ما را زلال کرد
سعی غش غبار امل ماه و سال کرد
ما را بنشایئیت طرف این نقش خال کرد
ایجاد عجز فکر زبان وصال کرد
معرا کسی شناخت که سیر هلال کرد
این صیقلم بردن زجهان مثال کرد
مشاطهٔ که حسن ترا زیب ناز داد
خود روی حیرتم زتشویر قبا مپرس
بی شبهه رد بینائی بد اعتبارها
کل کردن خیال صفاها برنك داد
حق خالق میشود زقسون تأملات
رنك كلف زدن روما ز ده چه ممکن است
چون شبنم از طرب بهوا بال میزدم
همت رضا بوضع فسردن نمیدهد
از دودهٔ چراغ مقو مهر خال کرد
مخمل فتاد عشق که ما را نہال کرد
اندیشه یقین همه را احتمال کرد
آئینه را هجوم صور پایمال کرد
باید بچشم دید و نباید خیال کرد
ما را نمیتوان بهوس بی ملال کرد
ذوق تأملى عرق انفعال کرد
پروازم از سری که توان زیر بال کرد
(بیدل) رکنی بمعنی لفظیم درد پی
تقدیر شهره ام بزبانهای لال کرد
روشن دلان چو آینه برهم چه رو کنند
آزاد کان نہال گلستان ناله اند
ما را زندگی ز محبت كزير نيست
جیب حيا بة يسق اثبات روز كار
ای غفلت آ روی طلب پیش ازین مبوز
هم درد طلسم خویش تماشای او کنند
برباد اگر روند نشاط نمو کنند
نتوان كذاشت كر همه بادره خو کنند
چا کیست صبح را که به هیچش رفو کنند
عالم تمام اوست کرا جستجو کنند
پاکان چو بحر موج زند از جبین شان
پروانه مشربان بساط وفا چو شمع
عنقا ست در قلمرو امکان بقای عیش
این موجها که گردن دعوی کشیده اند
(بیدل) باین طراوت اگرماند انفعال
قومیکه از کداز تمنا وضو کنند
اجزای خویش را بکداز آبرو کنند
ناکی بهار را قفس از رنك و بو کنند
بحر حقیقت اند اكر سرفرو کنند
باید جہان تیان زجبینم وضو کنند
ریشه واری طلبم در مزرع امکان نبود
جزوبال دل ندارد زندگی آگاه باش
صورت این انجمن کز محوشد پروا کر است
عشق داد آرایش هر کس با یبی نه خواست
جلوهٔ آگاهی آئینه بازنکار رفت
از تأمل باید استعداد پیدا کردنت
و هم هستی ثمرۀ اقبال کرد آفاق را
هر کجا در دلها مدارا کاشت جمعیت درود
نافس دارد اثر آئینه میباید زدود
خامه نقاش ما نقش د کر خواهد نمود
داشت مجنون نیز دستاری که سودایش بر بود
حیرت از بنیاد ما آخر برون آورد دود
کوهری دارد بکف هر قطره از دریای جود
برسر ما خاك تا شد جمع قدر ما فزود
کرمی هنکامه ما یکدو روزی بیش نیست
از تضیق چشم ز مشق سجودی دوختم
از بلند و پست عالم زان عدل آزاده است
غفلت غفلت میساعتبار روشن کوهران
عالم مطلق مرا بایش مقید بوده است
ساز هستی غیر آهنگ عدم چیزی نداشت
خلق خواری را بشام آبرو می پرورد
رفته است آنسوی این محفل بسی گفت و شنود
لغزش مژگان زسر تا پای ما چون خامه سود
نی هبوطی دارد این محفل نه آثار صعود
میکشد با خود دل از خاشاك چون آتش غنود
حسن در هر جا نمایان شد همین آینه بود
هر نوائی را که وا دیدم خوشی بی سرود
قطره تا درده والا بیدل) كهر بايد ستود
زارام طلب نوميديم آخر بجنك آمد
رنك صبح احرام چه کاشتن داشتم يارب
باستقبال از یاد نگاه کافر آيښتی
بافسون وفا آخر غم او کرد شد و تم
شکست دل نمیدیدم نفس کز جمع میکردم
دعا در بی کرانی کرد دستم زیر سنك آمد
كه اندار خرابم در نظر پر نيرنك آمد
قیامت آمد آشوب پری آمد فرنك آمد
که از دل درد رفت اما چو آمد بید رنگ آمد
برنك غنچه این مشت قماطی صد چنگ آمد
زهی مخمور جولان رنجها بردم درین وادی
تحیر بسمل تأثیر آن مژکان خونریزم
غباری داشتم در خامه نقاش موهومی
با حسانهای بیجا خواجه مینازد نمیداند
بیاد نیستی دو با شوی از زندگی ایمن
زبام خارا گرآمد برون از پای لنگ آمد
کاز طوفان زنگه ناسوی من آمد خدنگ آمد
شکست ارماندش تاکرد و تصویرم برنک آمد
که خضرتيكه توفیقش از صحرای پلنك آمد
با سانی برون نتوان زکام این نهنگ آمد
دور وزی طرف نال هم پستم چون نفس (بیدل)
برین تمثال آخر خالهٔ آئینه زنگ آمد
زانداز نگاهت فتنه برق آهنگ میکردد
نمیدانم هوا پرور دهٔ شوق چه کارزارم
هوس در حسرت کنج لبی خون می خورد کالجا
خزان هوش ما دارد بہار شرم معشوقان
بسیعی خود نظر کردن دلیل در ری است آنجا
بشوخهای نازت بزم امکان تنك ميكردد
که همچون بوی کل در نکم ره بر رنگ میکردد
گریبان میدرد از بس تبسم تنك ميكردد
در آنجا تا حیا میبالد این جا رنك میکردد
غبار کام هرجا جمع شد فرسنك ميكردد
ظلم حیرتی دارد تماشا گاه اسرارت
دل آزاد ما بارتكلف بر نمیدارد
دو عالم خوب وزشت از صافی دل کردها هم انشا
ندانم مطرب بزمت چه ساغر در نفس دارد
محبت پیشه (بیدل) مترس از وضع رسوالی
که هر کس میرود هشیار آنجا دنگ میکردد
برین آئینه عکس هرچه باشد زنگ میکردد
قیامت میشود آئینه چون درنك ميكردد
که شوق از بخودی کردسر آهنگ میکردد
که عاشق نشئهٔ خون دو عالم ننك میکردد
زان روییم که این مردم باذل بخشند
مرغبا یید ز تسلیم کہ در عرصهٔ عشق
يك درم مهر دولب کو که بسائل بخشند
هيكل عافیت از زخم حمایل بخشند
جود مطلق محاسنست كه از فضل قديم
دل مجنون بہوا داری لیلی چه کم است
كم و بيش همه كس از همه عاقل بخشند
حيف فانوسی این شمع بمحمل بخشند


صحیفه ۱۸۸
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

ترا غمگین لقاغل من بی صبری داند
نه را پبرون مرا دل بخشد
وا کی دارم چینه یکجا باز کنم
کاش این آئینه را بآب مقابل بخشد
لاف هستی زده ام پیک شفاعت خواهم
این زان چنیی حیاهاست که مشکل بخشد
گر شوی مرکز پرکار حقیقت چو گهر
در دل بحر همان راحت ساحل بخشد
وهم وابم زما راحت نمیاید آرام
بلی خوابیده همان به که بمنزل بخشد
نیست خون من از آن رنک که در حشر شرم
جرم آلود بی دامن قاتل بخشد
گرنه منظوم کرم بخش بصیرت باشد
چه خیالیست که دولت با راذل بخشد
بسویدا قدمت دهم و باز کنم
دل بیدردی اگر ما من (بیدل) بخشد

زان نشئه که قلقل بلب شیشه دواند
صد رنگ سر بر بقدم ریشه دواند
چوشمع اگر سوخت سرو برگ نگاهم
خاکستر من شعله در اندیشه دواند
از عشق و هوس چاره ندارم چه توان کرد
سعی نفس است اینکه بهر پیشه دواند
غبار و خس اوهام گرفته است جهان را
کو برق که یک ریشه درین بیشه دواند
در ساز وفا ناخن تدبیر دگر نیست
فرهاد همان بر سر خود تیشه دواند
آنجا که خیالت چین آرای حضور است
مژگان بصد انداز نگه ریشه دواند
در بزم تو شمعی بکداز آمده وقت است
رنگی برخم غیرت هم پیشه دواند
محو است بخدا موشی مستان نگاهت
شوریکه نفس در نفس شیشه دواند
(بیدل) گهر نظم کسی راست که امروز
در بحر غزل زورق اندیشه دواند

زبان بکام خموشی کشد بیانش و لرزد
نگه زدور بحیرت دهد نشانش و لرزد
نگه نظاره کند از حیا نهانش و لرزد
زبان سخن کشد از تنگی دهانش و لرزد
چه شوکت است که بنگاه حسن را که تبسم
ببوسد از لب موج گهر دهانش و لرزد
قلم چگونه دهد عرض دستگاه توهم
که فکر میشود از حیرت میانش و لرزد
دمیکه آرزوی دل بعرض شوق تو کوشد
گره چو شمع شود ناله بر زبانش و لرزد
خیال ما کند آهنگ سجده سر راهت
تپد تصور از انسوی آسمانش و لرزد
بطر حیات بیتاب عاشق اینهمه سهل است
که همچو موج شود آب استخوانش و لرزد
تعب مدار ز نیرنگ اختراع مروت
که همچو آه دل یکذره سنا نش ولرزد
چو بزم محشر عمال باکی من
چو میث نفس که کشد شعله امتحانش و لرزد
بمحفلی تو که اظهار مدعاست تحیر
نفس در آینه پنهان کند فغانش و لرزد
بوصیل و چینم از دل بميرود چه توان کرد
که سست مشق رمد تیر بر نشانش و لرزد
بصیافت یم این را نبیکه کشیدم
چو آن عریق که آید ببر کرانش و لرزد
زسنگ شرم سجودش گداخت پیکر (بیدل)
چو عکس آب تپد سرو آستانش ولرزد

زینکه منتظران چشم درره یارند
چو نقش پاهمه گر خفته اند بیدارند
ز آفتاب قیامت مگو که اهل و فا
بیاد آن مژه در سایه های دیوارند
درین بساط که ماند چه جلوه پرده درد
هنوز آینه داران برقع زنگارند
مرد بعرصه دعوی که گردن افرازان
همه بدستکش اشکهای زنهارند
زبیچ و تاب تعلق که رسته است اینجا
اگر مراند که یکسر بزیر دستارند
هوس ززحمت کس دست بر نمیدارد
جهانیان همه يك آرزوی بیمارند
درین محیط تا آبین موجپای گهر
طپانچي که بهم ساختند هموارند
بپرد بخت سیه شهرت از پنخن سنجان
که زیر سرمه چو خط ناله شب تارند
بخاك قافله سینه مال میگردید
چو سایه هیچ متاعان عجب گرانبارند
ز غافل مزدج بحاصل مکوی ویرس
خیال دید رو رو وفسانه می کارند
خوش باش که حریفان آشیانه لاف
بهر طرف ننگری بر کشای منقارند
ز خود مبران نمین عیان نشد (بیدل)
جز اینکه چون نیل برفی آبکینه کعسارند

رسید مانه غزل نی قصید میماند
زنها میاور به اشك چکیده میماند
چمن بخيا طر وحشت رسیده میماند
بساط غنچه بدامان چیده میماند
برات عیش که دارد که چون بزم قوس
جهان بشوخی رنگ پریده میماند
شرار تابت وسیاره دام فرصت کیست
فلك بكا غمد آتش رسیده میماند
کجا برم غبار جنون که صحرا هم
ز گرد باد بدامان چیده میماند
زغنچه دل بلبل سراغ پیکان گیر
که شاخ گل کمان کشیده میماند
خیز عیب خودم زین چمن نگاه مدار
گلی که مید مد از خود پدیده میماند
قدح ببزم تو یارب سر بریده کیست
که اینقدر هم بخونش پرده میماند
غرور آینه خجلت است پیران را
کمان زیر نگین خود خمیده میماند
هجوم فیض در آغوش ناتوانها ست
شکست رنك بصبح دمیده میماند
درین چمن بجه وحشت شکسته دامن
که میروی تو ورنگ پریده میماند
ببام محض قناعت کن از لبان عدم
دهان بار بحرف شنیده میماند
زسینه کر نفسی پیشو میکشد (بیدل)
بدود از دل آتش کشیده میماند

رحمت چه نامرد نما میدمد
که چون آینه زير پا میدمد
حسرت نگاهید این جلوه ها
ز مژگان رو بر قفا میدمد
تعب سحر خط شبنم مباد
نفس بی عرق بحیا مید مد
بترك طلب ریشه دارد قبول
رو کر بکاری بپا مید مد
معمای اسم فنا گير بس
عین طی مطلق زما میدمد
زبی اتفاقی چو مینا و جام
برو کردن از هم جدا میدمد
دو روزی بپوشید تلهای بار
ز باغی که ماد نما مید مد

مخزق در دم حاجت از روی مرد
اگر شرم دارد چرا میدمد
وجود از عدم آنقدر دور نیست
نگاه اند کی تا رسا میدمد
فسونی که تا حشر خواب آورد
بکو شم نی بوریا میدمد
زخود باید ای ناله بر خاستن
كزین بستان يك صدا میدمد
برنك چنار از بهار امید
بس است اینکه دست دعا میدمد
بطی است موقوف عزم عمل
کجا کاشتند از کجا میدمد
سرت (بیدل) از و هم و ظن خالی است
ازین بام چندین هوا مید مد

زشتی منفعل کرد بدل آفاق پیدا شد
کز از شرم قطرمی عرفها کرد دریا شد
ز خود غافل نشنی نال استقبال زو حالت
نگاه از جلوه پیش افتاد امروز تو فردا شد
تما شای غریبی داشت بزم بی نما شائی
فسونهای تجلی آفت نظارة ما شد
بوهم هوش تا کی زحمت این تنگنا بردن
خوشا دیوانه کز خویش بیرون رفت و صحرا شد
نپندند این غفلت سوادان معنی منعنی
نظرها برکجی زد خط خوبان هم چلیپا شد
چو م کرده مزاج از احتیاط خود مشو غافل
سلامت سخت میگرزد بران سنگی که میناشد
درین میخانه م راهی سحر کرد ای خواجه محو کش
همین هوشیکه مار لست خواهد محود بها شد
بنو میدی طلسم آقدر کردو پيش رقتم
در ین ویرانه چو شبنم همان و اماند کی واشد
نشد فرصت دلیل آشیان پروانه ما را
شراری در فضای و هم بال افشاند و عنقا شد
کامل رتبه افکار پیدا میکند ( بیدل )
بجاموشی طپیدها سوخت خمر هم نامیحاشد

ز بحر که سطحش خامشی در دارد
فشار لب بهم آوردن این اثر دارد
ز دستگاه ترا نجا یم مکوی و برس
دمیکه ناله کنم کوهسار بردارد
سخن بخاك مينداز و در کامل كوش
برشته که گهر میکشی در سر دارد
بهم زن الفت اسباب خود نمائی را
شکست آئینه آئینه د گر دارد
اثره آینه دار بهار ناز خوشست
حنا ببند بدستیکه رنك بردارد
بدوش اشك روانم تا کجا برسم
چو شمع محفل رعشنایی چشم تر دارد
محرك هم نتوان رستن از عقوبت دله
قفس شکسته ما بیضه زیر پر دارد
بترک محتگر، شوخی غنیمت تست
جهان دو زو شبم شخجیت سحر دارد


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
غبار غیر ندارم بخویش ساخته ام دل که صاف شد آئینه در نظر دارد برنجت دیده سرشکی که من قدح زدم کمال دل چقدر ناز شیشه گر دارد
زصبح این چمن آگاه نیست غرة جاه کشاد بال همان خنده دگر دارد بناش یاچه رسد (بیدل) از نوازش چرخ بیاد مید همم کز زمانه بردارد
بدرد پاس ندارم کجا کنم فریاد قفس شکسته ام و آشیان نمانده بیاد بسملی از دل مایوس تپش در گیرم کباب سوختنم چون چراغ در ده باد
بغربت از من بی بال و پر سلام رسان که مهدیم نرسیدم بخاطر صیاد چو شمع خواستم احرام وحشتی بندم شکست آبله پا بکردنم افتاد
زتنگی دلم امکان پر کشودن نیست شکسته اند غبارم به بیضه فولاد چه ممکن است کند نقش ناتوانی من مگر بسایه مو خامه بشکند بهزاد
اگر زدرد گر انجا نیم سوال کنند چو کوه از همه عضوم جواب باید داد زهیچکس بنظر مژده سلام نیست مگر زسیل کشم حرف خانه ات آباد
زفوت فرصت وصل دگر مکوی و مپرس خرابه خاك بسر ماند و گنج رفت بباد غبار من بعدم نیز برقشان زیست رسید من عرق داشت بر جبین صیاد
کشاکش نفسم تنگ کرد حالم را خوش آنکه یکنفم این رشته بازسم بگشاد زشمع باعث سوز و گداز پرسیدم بگریه گفت مپرس از ندامت ایجاد
بهار عشق وشکفتن خیال باطل کیست زسی تیشه مگر گل بسر زند فرهاد ستم کش دل مایوسم و علاجی نیست کسی مقابل آئینه شکسته مباد
ترحم است بران صید ناتوان (بیدل) که هر دم از قفسش چون نفس کنند آزاد
زحس فانی تن آسانی دلی آراستند بیدماغی کرد کوشش منزلی آراستند سر کنم اماجبین سجده مشتاقیم و شمع از نم اشک چکیدن ماملی آراستند
کارسانی داشت سعی کاروان مدعا آخر از پرواز رنگم محملی آراستند خواب راحت آرزو کردم طپیدن باز زد عافیت جستم دماغ بسملی آراستند
صد بیابان خار وخس تسلیم آتش خانه محو شد نقش دوعالم تادلی آراستند آبرو یکعمر گردید آبیار سعی خلق تا نو هم مزرع بیدحاصلی آراستند
در فضای بی نیازی عالمی پرواز داشت از هجوم مطلب آخر جاہلی آراستند از تسلسل جوشی این مشت خون آگاهیم انیقدر دانم که دل هم از دلی آراستند
بحر کوهی بدر مشتاقان که پاس اندیشه کان پیش تراز خاک کشتن ساحلی آراستند (بیدل) از ضبط نفس میگذر که راحت مشربان هر کجا کشتند شمعی محفلی آراستند
ز دنیا چیده گیرم اکرهد گیر مگر دامن همت نفرد گیرد خجل میروم از زبانکاه هستی عدم تا چه از من ره آورد گیرد
عرق دارد آئینه از شرم رنگم بکو تا کلاب از گل زرد گیرد تن آسان اقبال بخت سیاهم حیا بایدم سایه پرورد گیرد
عبث لطمه فرسای موت و حیاتم فلك تا کنم مهره نرد گیرد شب قاضان از سحر مهر اسد مبادا سواد وفا کرد گیرد
بخاکم فرو برد امداد کردن بپاز باست دستی که نامرد گیرد زبس پسی دم هم شکست است رنگم کز آئینه کردیم درد گیرد
ازین باغ عبرت بجوشید (بیدل) دما غیكه بوی دلی سرد گیرد
ز ساز جسم هزار انفعال میگذرد چور شحه که بظرف سفال میگذرد دمیدن همه زین خاکدان گل خواریست بهار آبله ها باهمال میگذرد
غبار شهقة ساعت بوهم میکوید بهوش باش که این ماه و سال میگذرد تلاش نقص وکمال جهان کرو نازیست هلالش از دم ماه از هلال میگذرد
بهر که مینگرم طالب دوام بقاست مدار خلق بفکر محال میگذرد دلی که صاف شود از غبار و هم کجاست ز هر يك آينه چندين مثال میگذرد
طناب چه سحر کنند تا بکوی یار زسم نفس هم از لب ما سینه مال میگذرد شبم بصفحه شکاهش زد آتش که هنوز شرر بجشمک ناز غزال میگذرد
تلاش ناله جانکاه تا کی ای بلبل زمان عافیتت زیر بال میگذرد دو روزه فرصت وهمی که زندگی نامست کر از هوس گذری بی ملال میگذرد
غبار قافله دوش بوده است بامروز وصال رفته و اکنون خیال میگذرد حق ادای رموز از قلم طلب ( بیدل ) که حرف دل بزبانهای لال میگذرد
ز سخت جانی من عمر تنک میگذرد شرار من بپرو بال سنک میگذرد جهان ز آبله پایان دل جنون دارد ز کرد عجز مداو فوج لنگ میگذرد
چه لغزش است رقم زای خامة فرصت که تا شتاب نویسی درنک میگذرد دران چمن که بدستت تکار می بندد غبار اگر کشرد کل بجنک میگذرد
مثال در بی زاهد بوهم حورو قصور حذر که قافله سالار بنک میگذرد عقوبت است صدفی تا محیط پیش گهر دل گرفته زهر کوچه تنگ میگذرد
کجاست آهن که در مرغزار لیلی و نهار بهر طرف نگری يك پلنک میکذرد غبار و هم غنیمت شمر که آیشه هم زخویش میگذرد کر زرنک میگذرد
ستم بخویش مکن رنگ ماجران مشکن بزشگفته زچندین خدنک میگذرد تامل تویمل کاروان عشرت تست مژه بهم ندهی سیل رنک میگذرد
دماغ فقر سزاوار لاف حوصله نیست چو بحر شد تک آب از نهنک میگذرد هزار مرحله آتسوی رنگ دارد عشق هنوز قافلها از فرنگ میگذرد
کسی بدرد دل کس نمیرسد (بیدل جهان خفته بچه مقدارد لک میکذرد
زشرم سر نوشتی کز ازل بنیاد من دارد عرق در جین پیشانی زمین آب گن دارد بساط ناز می پردازم اما ساز فرصت کو مه اینجا پیشتر زارایش دامن شکن دارد
باین فرصت بضاعت هر چه داری رفته گیر از کف كمان هم كزين بازیچه بردی باختن دارد وفا جز سوختن آرایش دیگر نمی خواهد همین دافست تا کرشمع نسلطه الکن دارد
خوشی چشمة جودت در پای معانی را صدف از سرمد داردچون کز هر کی سخن دارد باین نیرنك تا کی خفت افلاس بوشیدن فلک سدرنک می گرداند و بك بير هن دارد
پی یك لقمه در مهمان سرای عالم حاجت هوس نادست شوید آروها ریختن دارد بهار عمر با ید در خزان کردن تماشایش گل شمعی که ما داریم در چیدن چمن دارد
بحای وا کشیدی کز سلامت نیست آثاری تو مست خواب و این ویرانه دیوار آهن دارد دو روزی عذر خواه ناله دل بابدم بودن ضعیعی در دیار بیکسی باد وطن دارد
اگر از غیرت طبع قناعت آکهی (بیدل) بسیل کارسد کارت طمع گردن زدن دارد
ز شرم عشق فلکها بخاك رو کردند دهیگه چشم کشودند سر فرو کردند هوای قصر غنا خفت با بدامن عذر کمند ها همه بر عزم چین غلو کر دند
خرد بعد طلب آئینه جنون پرداخت که چشم شخص تمثال رو برو کر دند بوهم باده حریفان آگهی پیا دل گداخته در ساغر و سبو کردند
قیامت است که در بحر بی کنار عدم زخود می شدگان کشتی آرزو کردند کسی بعید خجالت چه سجده پیش برد جبین بسیل عرق رفت تا وضو کردند
علاج چك گریبان بجهد پیش نرفت سر نگون شده را بخیه رفو کردند بحکم عجز همه نقشند اوها میم شکست جینی ما صرف كلك مو كردند
سواد نسخة پیدش خموشی انشا بود بخای چشم همه سرمه در کلو کردند دماغ سیر چمن سوخت در طبیعت عجز بخاک از آبله آبی زدند و بو کردند
ز دور باش ادب غيرتي معاینه شد که محرمان همه خود را خیال او کردند تلاش خلق زمعلوم عمل دری نکشود مآل کار چو (بیدل) بهیچ خو کردند


حرف الدال
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

صحيفه ۱۹۰

ز شوخی چشم من تا کی بروی غیر وا باشد
نگه باید بخود پیچد اگر صاحب حیا باشد
تصور می طپد در خون تحیر می شود مجنون
چه طور است اینکه کس دور از تو با خود آشنا باشد
ازین خاك قنا تا کی فریب زند گی خوردن
ندارد جلوه در خلوت دلم بیدل شود قم
غیرتم خانه آيینه میبوسم كجا باشد
ندارد شرم صادق انفعال هرزه جولانی
با دره کمین خون شوا کر نیت خطا باشد
مژه هم چا بم پابی نگاهی خفته است اینجا
نشانت بی سحر جو شد نه رنگت بی صفا باشد
چه امکانست خم بردارد از بیداد عجز من
اگر زیر بغل چون تار چنگم صد عصا باشد
ز بس چون كل ينك كردند پا در حشر مشت ما را
اگر در سگتی پر افشاند شکست کار ما باشد
بغیر از ناله سامان ندارد خانه وحشت
كان حلقه زنجیر ما شیرش صدا باشد
ندارد هیچکس آگاهی از سعی گداز من
همان بیرنگ میسوزد نفس در هر کجا باشد
بی همراه از خود رفته دارم قاصد اشکی
سحر همسو خرامد چشم شبنم در قفا باشد
تأمل كن چه مغرور اقامت مانده (بیدل)
مبادا در تکاپو تا سکه داری نقش پا باشد

ز بی تکیری ز جولانم چه امکانست وا دارد
روانم عقل ز خود چون شمع در هر عضو پا دارد
خط طومار پاس آرایش مهر جفا دارد
برنك شاخ کل آهم سرا پا والها دارد
در ان وادی که من دارم کمین انتظار او
غباری کر طپد آواز پای آشنا دارد
ز کل باید سراغ غنچه گم کشته پرسیدن
که از چشم بخون رفتن دل تنگی با دارد
فنا پرور د کايم از مزاج ما چه میپرسی
فضای عالم موهوم هستی يك هوا دارد
سرایت نغمة عجزم ساز آفرینش را
درین محفل شکست از هر چه باشد رنگ ما دارد
قد پیران تواضع میکند عیش جوانی را
پل از بهر وداع سیل پشت خود دو تا دارد
ز حال کوشه کی فقر ای منعم مشو غافل
که خواب مخمل در رهن نقش بوریا دارد
ز خواب دشت امکان صاف دلتنگی نمی چیند
ببزم آینه عکسی اگر زد پد جا دارد
ز عالم نیکبدری بیدستگیر بهای آزادی
کسی رنجبر و از دنیا که از وحشت عصا دارد
جهانی میر خروش آگاهی است از گردش عالم
شکست رنگ من چون خنده مینا صدا دارد
برنك أنهم بك رك لبن چین کردم
کل داغست (بیدل) آبله بونی از و فا دارد

زندگی افسرد دل شوخی سودا زنید
آفتاب عالم آشوبی ازین اجزا زنید
چند چون کر داب باید در محیط پیچ و تاب
واسهد ساحل چون موج دست و پا زنید
دلمرغ شمع بیداد نفس تیغ است و پس
چند چون زنکار بر آیینه دلها زنید
شور طوفان حوادث بر محیط افتاده است
بعد ازین چون موج می رفتنی صهبا زنید
باز آغوش دم تیغی مهیا کرده ایم
خنده از مخیه میآید زخم ما زنید
جلوه در کار است غفلت چشهای مخمصلان
چشم خواب آلود خود را بکمرد مژگان مژگان زنید
راحتی گر هست در آغوش ترک مدعاست
احتیاج آلوجها دارد باستغنا زنید
سیر نیرنك جهان وقف تغافل خوشتر است
لعل وازون پای دیده بینا زنید
شعله سان چند از رك گردن علم افراشتن
سکه افتاد گی یکره چو نقش پا زنید
بستی مژکان بچیندن شمع دامن میزند
يك شبیخون برصف اندیشه دنیا زنید
از بر عنقا صدای میرسد کی غافلان
موج بسیار است اگر بیرون این در یا زنید
معنی آرام ( بیدل ) میتوان معلوم کرد
کر برنك موج بر قلب طپیدها زنید

زندگی در مکتب عبرت محك مفلس می شود
خون نمی ماند در ان عضوی که مجس می شود
طبع ناقص را مسير در امتحان کامه کمال
نام بازی چون بحك خواهد طلا مس می شود
بگذر از و هم فلک تازی که فکر آدمی
میکشد خط زمین هر گه مهندس می شود
کیست تا گیرد عنان هرزه تازان خیال
عالمی در عرصه شطرنج فارس می شود
از دل روشن طلب شیرازه اجزای عشق
پرتو شمع آشیان رنك مجاس می شود
سرنگون میکند آخر باغ اعتبار
کردنی کر تاج زرین شاخ تر کس می شود
از نفس باید عيار ساز المها گرفت
این دمیت غافلان دلها که مونس می شود
هر چه کوئی(بیدل) از نقص و کمال آکاه باش
معنی از وضع عبارت رطب و یابس می شود

رنك درون داشتم روشن کر ادراك برد
همچو سیل انجا ما را افسون رفتن باك برد
در سرم بی مغزی شور هوس پیچیده بود
وصلی او هم باید آن موحی که این خاشاک برد
کرد شغل جاه خلق را به بیدردی علم
لاله چند آروی دیده غمناک برد
حيف او نائیک کس منت کشد از هر خسی
وقت پیری خوش که بید پاهیش مسواک برد
هستی از کرد نفس باری بیدشم بسته است
چون سحر بر آسمان می بایدم این خاك برد
پیر نام دیگران تا چند شغل جان کنی
محره حیرت زین نگین ها صنعت حکاك برد
قاصد مجنون درین دشت اندکی لغزیده بود
جاده ها همسو بمنزل صد کریبان چاك برد
کر همه در آفتاب محشرم افتاده راه
باد آن مژکان مپیا در سایهای تاك برد
میروم محمل بدوش آمد و رفت نفس
تا کجا یارب ز خویشم خواهد این بیباك برد
ما ضعیفان هم امیدی داشتیم اما چه سود
کهکشان تاز شکست رنك براقلاك برد
(بیدل) اقبال کم فتاری درین وادی کر است
ای بساصیدی که رفت حسرت فتراك برد

زينك منت راحت در کم کار می افتد
همه کر سایه افتد برسرم دیوار می افتد
دماغ ناز کی دارم جراحت پر ور عشقم
اگر بر بوی کل پایی نهم برخار می افتد
جنون خود فروشی سنگ دارد کرمی دکان
زهر جنس آتنی دیگر درین بازار می افتد
متاع جز سبک روحی ندارد کاروان من
همین رنگست اگر بر دوش شمعم بارمی افتد
مزاج ناتوا نان ایمن است از آفت امکان
اکر برسنك افتد سایه بی آزار می افتد
قضا ربطی دگر داده است با هم کفر و ایمانرا
ز خود هم در مد کر سبحه بی ز نار می افتد
نخستین سعی روزی فکر روزی خوار میباشد
نکاه دانه پیش از ریشه بر منقار می افتد
نشاید نکته سنجانرا زبان در کام دزدیدن
نوا در سکته میرد چون کره در تار می افتد
مکن سوی فلك مژکان بلند ای شمع ناقص پی
که زینها سر با پای تو بادستار می افتد
نیکویم تهمت ایجاد رسوای قیامت شو
بدوش این بار چون برداشتی دشوار می افتد
غنای مردکان نامرده باید رفت در کورم
چه سازم خاك این رم در سرم بسیار می افتد
دو روزی بالم و رنج حوادث صبر كن(بیدل)
جهان آخر چو اشك از دیده ات یکبار می افتد

ز و هم مبهم طرف کم نخواهی شد
محیط اگر نشدی قطره هم نخواهی شد
به بحر قطره زتشویش خشکی آزاد است
اگر عدم شده باشی عدم نخواهی شد
غم فنا و بقا هرزه فکری وهم است
جنون تراش حدوث و قدم نخواهی شد
هزار مرحله دوری ز دامن مقصود
اگر چودست ز سودن بهم نخواهی شد
بر هی اگر این قشفه بر جبین دارد
بصد هزار تناسخ صنم نخواهی شد
مقلد هوس از دعوی طرب رسواست
ز شکل خنده بهار ارم نخواهی شد
مباد در غم وا ماند گی بیاد روی
چو شمع آنهمه غار قدم نخواهی شد
طواف دل نفسی چند چون نفس کم نیست
تلاش بسمل دیرو حرم نخواهی شد
چوسرو اکر همه سر تا قدم دل آری بار
زبار منت افلاك خم نخواهی شد
غبار کوی ادب سر کش فضولی نیست
اکر باد دهرت علم نخواهی شد
بمحفلی که در افشان موافقت سنجی است
کم زیاده سری کرم کم نخواهی شد
چو کل دمیکه کست اتفاق رشته عهد
دگر خمار کش ربط هم نخواهی شد
سراغ ملك يقين (بیدل) از هوس دور است
رفیق قافلة كیف و کم نخواهی شد

زهر سودام بر دوشم کرفتار انجیدن باید
زخاطر ها فراموشم بیکبار انجیدن باید
بسر خاک فنا در نظرها کرد حیرانی
بنای عجز ما واسقف دیوار انجیدن باید
از آغوش مژه سر بر نزد سعی نگاه من
پستان ادب را ناله زار انجیدن باید
من و در خاك غلطیدن تو و عالم بپرسیدن
بعاشق آستان زیبد با غیار انجیدن باید


صحیفه ١٩١
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
نگنجوادیم جز و نیم غنچه دل کفتم نفس خون شد بدرس بین مطلب عجز تکرار انجنین باید
جنون ها خفته بزیرد برسر و رك شعورما اگر دل برده بردارد که هشیار انجنین باید
زهمواری نکردد سابصار خاطر کردی براه خاکساری طرز رفتار انجنین باید
مواهی عار ازینکرد غبار از خاك میجوران همین آواز می آید که نابیار انجنین باید
ساز غنچه نتوان بست آهنک پریشانی چه شد بلبل که کوجم وضع منقار انجنین باید
زشمشعت آتش نماند خاکستر اجزایش بسی مستی هم مخمورت کار انجنین باید
بحبت چهره نیکشو و از حباب غفلت امکان که صاحبذل کجاست ابحا و بسیار انجنین باید
نفس هردم زقصر عمر خشتی میکند (بیدل) بی تعمیر این ویرانه معمار انجنین باید

زعمقی قطع کن کرمیل راحت در نمود آمد
چه دارد سرامکان جزا مید خاك کردیدن
باین عجزیکه در بنیاد سعی خویش می بینم
کرانست از ساحت کرهمه آب بقا باشد
جو حیرت صاف سازو دست نامز کان فرود آمد
درین حرما اسرامن کس عدم مشتاق بود آمد
شوم کر سایه از دیوار نتوانم فرود آمد
بمجلس چون نفس برلب نباید زود زود آمد
نماز عاصفیان معبد دیگر نمی خواهد شکست آنجا که شد محراب طاقت درسجود آمد
زو ضع زهدکی طوبی ببسم جز بنو میدی چعسازم این ندامت ساز بر حیرت سرود آمد
ندائم دامن زلف که از کف دادمام یارب صدای دست و هم سود نم بر مشک سود آمد
ز هستی تا نگفتم منفعل آهم نجست از دل عرق آبی رویم زد که این اخگر بدود آمد

زاستغنا چو (بیدل) داشتم امید تشریفی کمن از دو عالم کسوتیدا تاروپود آمد

زیر گردون انچه از کشت تو و من میرسد
انتظار حاصل این باغ برین ماشیست
نور خورشید ازل در عالم موهوم ما
باقلیان ناز خشکی نك تحصيل غناست
دعوی دانشی بهل از ختم کار آگاه باش
زنده کی دارد چه مقدار انتظار تیغ مرك
دانه تا آید به پیش چشم خرمن میرسد
مأمر خمیسا به ایام وبار يستن ميرسد
ذره میگردد نمایان تا روزن میرسد
چرب و نرمی کن اگر نانت بروغن میرسد
معرفت اینجا نخود هم بعد مردن میرسد
اندکی تا سر کران شد هم بگردن میرسد
زین قصابیگه از غیبت مدارا میکنند غربه فرصت مشو سامان رفتن میرسد
این من و ما شوخی ساز ندانمهای ماست خامشی نی برده چون کردد بشیون میرسد
رفته رفته بدر میگردد هلال ناتوان سعی خاك جيب ما آخر بدامن میرسد
در کمین خلق غافل کر همین صورت سدا است آخر این کهسار سنگش بر فلاخن میرسد
مقصد سعی ترددها همین را ماند کیست هر که هم جانب رسد تا نارمیدن میرسد
مشت طاق(بیدل) از تقلید کردون شرم دار دست قدرت کی باین برج متمن میرسد

زین باغ بسکه بی ثمری آشکار بود
خلق بکار کاه جد عرضه داد و رفت
دلها سموم پرور افسون حيرت اند
ما غافلان قطار حرمان کجا بریم
شبها به من زدرد دل افتاده ام بخاك
جز كاستن قطر نشد از وهم آشکار
پرور کرد ماند زغیرت غبار من
دست دعای ما همه برك چنار بود
ما و منی که دود چراغ مزار بود
در زلف یار شانه دندان مار بود
حسن آشکار و آئینه در زنگبار بود
بر دوش کوه نیز همین شیشه بار بود
افتادم این ورق همه خطها غبار بود
دست بریدة كه بدامان یار بود
دیدیم منزل فلك و سحر یافتش يك رفت و آمد نفس بود و کار بود
صب پربار عمر تو دیم اثری چین ما هم نفس وداع کایم یاد کار بود
هرگل درین بهار چمن ساز حیرتیست چشمی که باز شد که نه با او دو چار بود
تکلیف هستیم همه خواب بهار داشت دیوار او فتاده بسر سایه وار بود
الیوم بناله شور قیامت بلند كرد بر خود نجیدنم عمل کوهسار بود
جرم نجيباك داد جنون شکفتکی دلتنكيم چو غنچه بجيب جامه وار بود
جهدی نکردم و بفسردن كذشت عمر در پای همت آبله ام آشکار بود

( بیدل ) باو تو چه رسد ناز آگهی در عالمی که حسن هم آئینه دار بود

زین تماشا که هوا موج گهر می پوشد
این همائیست که در عالم پرواز یقین
غنچه ات آینه در جوش سحر می پوشد
همچو عنقا همه را در ته پر می پوشد
آنکه در كسوت شبنم عرقش بره نقاب حیرتمست اینکه کنون شر و شکر می پوشد
بی تأمل تقاضا مژه واکردن نیست برق کیفیت این جلوه نظر می پوشد

زین سازم و زیر توقع چه خروشد
تحقیق زتمثال چه کل دسته نماید
در کعبه ما مایه خیال است عدم نیست
از کار فلك صبح مکر شیر بدوشد
حیف است کسی در طلب آبنه کوشد
دریا کهر راز بماهی چه فروشید
آرایش کرد فرود كان همه پوچست زان بوست مجو مغز که از آبله جوشد
جز جبهه ما کزوی آرد عرقی چند کس آب زسر چشمۀ خورشید ننوشد
يك کوش تهی نیست ز افسون نفاقش حرفیکه توان گفت مکر پنبه بپوشد

( بیدل ) نجیا جارة افلاس توان کرد عریانی اگر جامه ندارد مژه پوشد

زین شیشه ساعت که دم هر سال براورد
زین وضع پریشان که عرق ریز تپودیم
جز خاری معکوس مدان ریش و فش شیخ
در صاف دل شبهه تحقیق نهان بود
آهم ز رفیقان سفر کرده سراغیست
فریاد که راز تپ عشقت بفهمم
گرد عدمم فرصت ما بال برآورد
آئینه ما آب ز تمثال برآورد
آدم خرى كرد و دم وبال برآورد
چون رنك نماند آئینه تمثال برآورد
از جیب من این قافله دنبال برآورد
چون شمع ازین دایره تبخال برآورد
عمری زحیا زحمت اوهام کشیدیم ماراخم دوش مژه محال برآورد
چون آبله در خاك ادیکاه محبت باید سر بی گردن پامال برآورد
بر اهل فنا خورده مکیرید که منصور با کردن دیگر سر اقبال برآورد
سودیکه من اندوختم از هیچ متاعی کم نیست که از منت دلال برآورد
طاؤس من از باغ حضور که خبر یافت کو رنك من آئینه رو بال برآورد
تاکی برقم تازه کنم شکوۀ احباب خشتی زدماغ قلمم نال برآورد

( بیدل ) الم از معنی نازك نتوان شد موجسبی ما را همه چالاک برآورد

زین کرد خوان تعمیری هیچ آرزو نشد
صداشك وآه رشته بهم تاب داد و رفت
تا وا نمود آئينۀ راز شبنمش
محو هلال کشت مه از شرم سجده اش
يك ابدم چو شاك شدیم انچه ذات است
سیر بهار غیر تماشای رنگ نیست
جز لقمه نجورده فشار کلو نشد
يك غنچه زخم حیرت مارا رفو نشد
کل بادلی که داخته رو برو نشد
آه از جبین ما که درابرو فرو نشد
انجام کار هیچکس اینجا نکو نشد
مارا کسی ندید که حیران او نشد
در کشت زار عبرت امکان نکاشتند تخمی که پایمال غرور نمونشد
دریاد طره ات بفشاندیم داد شوق کز کرد ما دماغ هوا مشك بونشد
کز لاله رنك رز شد و کل کشت عطر بیز آئینه دار انجمن رنگ و بو نشد
شرم طلب بسی فنامهم زما رفت خون شهید مادیت آبرو نشد
در وادی که جاده منزل خیال اوست وامانده کی بس است اگر جستجو نشد
در عشق ناله گفتنی (بیدل ) محال نیست آن کیست دل بزلف بتان بست و مونشد


صحيفه ١٩٢ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الدال

سازامکان از شکست آواز پیدا میکند بال برهم میخورد پرواز پیدا میکند
پاس ناموس حیاهم نیست آسان داشتن چون جبین پرنم زند غماز پیدا میکند
چون خط پر کار را انجام میسوزد نفس تا کسی سر رشته آغاز پیدا میکند
چون نگه هر چند در مژگان زدن گم میشویم حسرت دیدار ما را باز پیدا میکند
طی کن ما سامان کی تاب افسون مسحر چون باطل شود اعجاز پیدا میکند
عجز چون موصول بزم کبریاشد عجز نیست کز نیاز آنجا رساندی ناز پیدا میکند

مجتهد پیش از سخن کردن به تیغ افعال چون قلم هر کس که شرح راز پیدا میکند
نور عبرت نیست دلد را بی غبار حادثات از شکست این آئینه پرداز پیدا میکند
هیچو شمع افسانه دعوی مسلسل کرده این زبان آخر دهان گاز پیدا میکند
تا بود ممکن حدیث پنبه باید گوش کرد نغمه ها این محفل بی ساز پیدا میکند
حسن بی ایجاد عشق نیست در اقلیم ناز گل چو موج رنگ زد گلباز پیدا میکند
باز جوش آبله (بیدل) مقیم دامشت هر که سامان کرد عجز اهتزاز پیدا میکند

ساغرم پهلو داغ میکردد نقش پای چراغ میکردد
دور این بزم رنك كردابیست ششجهت يك اياغ میکردد
در باغی که من طرب دارم مطربش بانك زاغ میکردد
شرم کاغد است فرصت عیش می پرد رنك و باغ میکردد

لاله سان هر گلی که مینکارم آشیان کلاغ میکردد
خلق آسوده در عدم عمریست بودمماع فراغ میکردد
من اکر سر ز خاك بردارم نقش پایم دماغ میکردد
منبع پروانه از طپش مکشید سوختن بی چراغ میکردد

همچو عنقا کجا روم ( بیدل ) کم شدن هم سراغ میکردد

میگروان که بوحشت میان جان بستند چو ناله سوخت نفس با نگاه پیوستند
نیاز طره او کن اگر دلی داری که ماهیان سعادت بموج این شصتند
بسنك کم نتوان قدر عاجزان سنجید نگه دلیل بلند یست هر قدر پستند
حذر ز الفت دلها درین جنون محفل که شیشهای شکستن بهانه بد مستند
زساز خلق بجز هیچ هیچ نتوان یافت خیال نیستی هست کانبقدر هستتد

ترشحه اند تپرز وحشیان این کهسار که دل بسنك گرفتند و رهبوا بستند
تپهلوی عرق جبه مایه است اینجا چو جام می همه جابیدلان تهی دستند
دران بساط که منظور حسن یکتا ئیست ترحم است بر آئینه که نشکستند
میتوان بکمان خانه فلك آسود مگا تخفته به آیینه شريك شصتند
چو شمع رفتن چند کربه کن (بیدل) که سوختند و بر من فسانه پیوستند

میتپد بزم تو تا بیقرار کردد و نالد طپیدن از دل من آشکار کردد و نالد
چه نغمه ها که ندارد زخون بی شدن من بذوق آنکه نفس نی سوار کردد و نالد
من و تغافل الفت کدام دوست چه دشمن ستم رسیده بهر کس دو چار کردد و نالد
بگریه خونمکن اندیشه کز چکیدن اشکی دل شکسته مباد آشکار کردد و نالد
ز روز کار وفا چشم دارم آنهمه فرصت که سخت جان من کوهسار کردد و نالد

هزار کعبه وليك محو شوق پرستی نه کرد دل چوپقس یکدو بار کردد و نالد
ز ساز جرأت عشاق گل نکرد نوایی مگر ضعیفی این قوم تار کردد و نالد
چوطايريكه دهد آشیان بغارت آتش نفس بکرد من خاکسار کردد و نالد
هزار قافله شور جرس بخاك امیدم چه باشد ایندم يك ناله وار کردد و نالد
در آتش افگن و ترك ادب مخواه ز (بیدل) سپند نیست که بی اختیار کردد و نالد

سینه بزم تو کوشد هیچ جابنشینند خدا کند که بکوش دلبان صدا ننشینند
بر آستان تو کرد نیاز سجده پرستان نشسته است بنازیکه هر کجا ننشینند
ز اختراع ضعیفی است اینکه می غبارم بویج جا چو خط از خامه بی عصا ننشینند
وداع عافیت انگار پرکشائی شهرت چو نام نقش نگینی کسی ز پا ننشیند
نفس چو صبح بشام رسان ز شرم تردد که آب تابکشد دامن هوا ننشینند
غنا مسلم آنکس که در قلمرو حاجت غبار کردد و در راه آشنا ننشینند
برنك پر تو خورشید سایه پرور همت اگر بخاك نشیند که زیر با ننشیند
ز آفتاب قیامت فسانه چند شنیدن کسی بسایه دیوار التجا ننشینند

سریكه تیغ تو باشد چو شمع گردن بارش چه دولت است که از دوش ماجدا ننشینند
بمحفلی که نگاهت غبار حوصله کیرد حیا بروی آب از شوخی حيا ننشینند
سلامت آینه دار سعادت است بشرطی که استخوان کسی درره هما ننشینند
دلیکه زیر فلك باشد آرزوی مرادش برنك دانه به آسیا چرا ننشینند
ز بادیان توکل اگر رسی بنسیمی حیا بکشی امید تا خدا ننشینند
غبار غيرت آن مطلبم که گاه تمنا رود بباد و بروی کف دعا ننشینند
ازین هوس که به بزم غناهست دل دیوانش که تا محشر نشستن بجای ما ننشینند
بوحشتی بکذر ( بیدل ) از محیط تعلق که نقش پای توچون موج برقفا ننشیند

منم كینجا بجز گريه اش نشاید و خندد قیامت است که چون زخم لب کشاید و خندد
چو شمع منصب وارستگی مسلم آنکس که تیغ حادثه تا حش زسر رباید و خندد
شرار کاغذ و آمال ماست توام غفلت که زندگی دو نفس بیشتر نپاید و خندد
خطاست چشم کشودن بروی باخته شرمی که هر برهنه که بیند به پیشش آید و خندد
مثال عبرت اشیا درین بساط تحير کین کراست که کس آینه زواید و خندد

هوس پرستی این اعتبار پوچ چه لازم که همچو صفر بدرد سرت فزاید و خندد
درین زبانکده چندان کف فسوس نسائی که جوش آبله آئينه ات نماید و خندد
حذر زصحبت آنکس که بی تامل معنی بهر حدیث که کوئی زجا در آید و خندد
چه ممکن است شود منفعل زغیبت یاران دهن دریده قفائیکه باد زاید و خندد
درین جنون کده اینست نا گزیر طبایع که نالد و طپدو کرید و سراید و خندد

دلی گرفته ( بیدل ) نیافت جای شگفتن مگر چوصبح ازین خاکدان براید و خندد

سجده خاك درت هم که تمنایش بود هر کجا سود قدم بر سر من پایش بود
موج را هرزه دو يها ز گهر دور انداخت آبرو در قدم آبله فرسایش بود
وصل حسنی برخش آب زد آئینه شرم وضع آغوش تو صفر عرق افزایش بود
عمر چون شهرت عنقا بهم شبهه کذشت آن نشد محرم اسمی که مسمایش بود
دوری مقصد بی باخته بکه کتریم هر که وی محوشد امروز تو فردایش بود

علم همت عشاق ننگونی نکشد خاك شان بی سپر قامت رعنایش بود
دل لغافل زدماز آگاهی و متأب شدیم انفعال همه کس شوخی تنهايش بود
داغ شد حيرت وز ا مجلوه نزدیکی رسید چه توان کرد پس پرده تماشایش بود
آه یک داغ بپیمانی بدل ما نرساند قاصد شمع بمطلب همه اعضایش بود
کردم از هر که درین خانه سراغ تحقیق کفت از آمدنت پیش همین جایش بود

( بیدل ) از بزم هوس سبر ندامت کردیم سودن دست بهم قلقل مينایش بود

سحر آه و گلستان شکایت و بلبل فغان دارد جهانی سوی بیدردی زحسرت کاروان دارد
نه پنداری عبث پردامن همخزه می پیچم حیا ترا کرد مجنون محمل لیلی كمان دارد
چوشمع کشته گر خاكستر خود میکند بالین حموشهای آهم داغ در زیر زبان دارد

تأمل کز کن هر کس برنگی رفته است از خود طپشهاییکه دارد بحر کوهر هم همان دارد
دبستان ادب را آن نوا کت فهم اسرارم که طفل اشك من در خامشی درسی روان دارد
جزازين آرزو بيخود نبالد بیستون غم که نبض بازوك فرهاد من سنك فسان دارد


صحيفه ۱۹۳
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال

نیم آگه زحسن قاتل اما اینقدر دانم که در هر قطره خونم چشم حیران آشیان دارد
دماغ خون من چون اشك رنگی بر نمی دارد كراستغنا نمیگردد سبک بخت امتحان دارد
بلندیها پستی متهم شد از تن آسائی براحت کو نیند از د زمین هم آسمان دارد
هژبر خاك جبلی خون سحر کرد ظن دارم شکار انداز دشت بی نشانی هم نشان دارد
چه می پرسی زقصد کعبه و هم بیند من اگر برهم شکافی ناله ضبط فغان دارد
طپیدن شکر را رام است (بیدل) بسمل ما را نفس در عالم پرواز صبح آشیان دارد

سحر طلوع گل دعا که مراد اهل هم رسد
هوس عــلاوه حرص و كد سحر و گل دگر آورد
دل طــا مــع و کله عطا دم سرد و گرم سوالها
سر حرص و مصدر درد سر هنر اكمل کهن دگر
سرو کار عالم عبیده دم هوس مطالعه کرد کم
دل ساده هوس و هـوا هـمـه را معلم مدعا
که دهـد مصاغ کام دل كه دهــد كز گل طاليم
زتـوهـم طبع و عمل كمل مكسل علاوه درد دل
زبر طور مصرع ( بیدل ) دم دود سلسله ام رسا
دل سرد مهره حرص را همه دود آه و الم رسد
که دم وداغ حواص كمن كسره كلاه علم رسد
که دهد مراد كــدا مكر مدد دواء كرم رسد
که هلاك حاصل مال را همـه دم ملال درم رســد
که غـم و كره هم اهل همــه در سواد عدم رسـد
ره دور کره اهل اگر تره آورد كرمم رسـد
سحر از دمم رعد آورد عمل از دهـد هـه نمـی رسـد
که مراد ا كبر هـمـه دل رسـد دل درد حوصله كم رسـد
كـك دو عالم اهل دود که سراسر قلمم رسـد

سخن زعشق ادب مسوج گوهرش گیرید
محیط عشق تلاش دگر نمی خواهد
خراج دون بتكلف غنی نمی گردد
گواه دعوی عشق انفعال جرأت است
بهار نامه یاران رفته می آرد
دمیکه فرصت موهوم ما رسد بحساب
کجاست لغزش خط كز مسطرش گیرید
گره خـود بـه تسـلیم و گوهرش گیرید
سم است اگر دم خرچله در زرش گیرید
جبین اکر عرق افشاست محضرش گیرید
گلی که وا کند آغوش در برش گیرید
شرار هر چه اقل هست اکثرش گیرید
بمشق مزه ختم است درس علوم عمل
همان بجاست خود آرائی دماغ فضـول
بموعظ عبرت اكر شخص شــود توفيق
خیال نیستی آسودگیست پیش از مرك
دماغ فرصت اکر قدر دان عمر دلست
كمال ( بیدل ) اگر خیمه عروج زند
همین ورق بـهم تزيد و دفترش گیرید
چوشمع کز همه باهر گلی سرش گیرید
ز خود راه زنی هست مشبرش گیرید
سرشکه ایست دم در د این برش گیرید
نگه زخـانـه برون میـرود درش گیرید
زخاك يكد و ورق سایه پرش گیرید

مراقبت از چمن کبریا که میرسد
جهان محاسب خویش است زاهدان معذور
گرفتـه ايم همه دامن زمینـگیـری
درین حديقه چوشبنم نشسته ایم همه
غبار دشت عدم سخت بی پر و بال است
دمیده غنچه يـت اقبال آفتاب ازل
زدل حقیقت روو قبول پرسیدم
توهم کره کن آنجـا ترا که میـرسد
خطای ما زصواب شما که میرسد
ره تلاش بان دست و پا که میـرسد
سراغ خانه خود شبد نا که میـرسد
اکر تو پاکزنی حال ما که میـرسد
زنیره روزی بال هما که میـر سـد
بخـنده گفت برو پليـا که میـر سـد
معاملات نفس هـرنفس زدن پاکست
کرم قلم رو عفو است دنج پاس مكن
دلیل مقصد اشك چكـيده در كان چیست
محـال پیکر بیجــان گریبان دارد
جواب خون شهیدان تغافلت تا کیست
چه عالی و چه دنی از خيال غیر برید
چه نسبت است بخورشید ذره را (بیدل)
حساب مدت چون و چرا که میرسد
بکار خانه شرم از خطا که میـرسد
فتــاد کی بقدم از عصـا که میـرسد
مرا ومیکـه تو کشی جـدا که میـرسد
جبـين مده بعرق از حيـا که میـرسد
غم معـامـله سـر زبـا که میـر سـد
بمـالمی که تو باشی مـرا که میـرسد

سران زسطرۀ تسلیم باب بر دارید
عمارتی ا کر از آب و گل توان برداشت
سواد وادی امکان سراب تشنه لبی است
مرا بسایه نخل سیـه شکر خوابیست
کرشمه نگهش از سوال مستغنی است
زهستیم غلطی رفته در حساب عدم
جبین بخاك نهيد آفتـاب بردارید
دل از خیـال جهـان خراب بردارید
زچشمـه سـار گداز دل آب بردارید
زخاك من عـلم آفتــاب بردارید
نظر بسرمه کشید و جواب بر دارید
مرا چـونقطه شكازين كتــاب بردارید
جمـال مقصـد سـى جهـان معـاينه اسـت
هزار موج درین بجر قاصد هوس است
جنون حلم فضا تيز و كلف استاده است
هجوم خـنـده ام چشـم میکنـد ایجــاد
مجرم کنج فطرت دور کرد تحقيقــم
غبـار ( بيدل ) مارا که دستگیر شود
ز نقش پانی کر نقـاب بردارید
زنـامـه همـه مهـر حبـاب بردارید
سریكه نیست بكردن ز خواب بردارید
بهر کلی که رسید این گلاب بردارید
خطا خطاست کز از نیرکپ بردارید
اکر نسيـم توان شد صواب بردارید

سر کشی میخواستم از ناظمش در رسید
پدر میبـالد همـه نو از کهن كاشتن
دستگاه ماو من بادو رکاب برق داشت
بی نصیب از بیعت مستان این محفل نیم
كاش همچون سایه در زنگار می کردم وطن
شعلـه را تو از میدانم خاکستر رسید
هر چه ما را زیرام پهلوی لاغر رسید
تا بپردازی ربـم آتش بیـال و پر رسید
دست من بوسید یعنی هر که با ساغر رسید
آب برد آینیه ام را تا به روشنگر رسید
خویش را يك بر زدن دریاب و مفت جهد کیر
تا رسیدن محمل آوار کی در منزلم
تا نفس جنبد زخود احتیاج آمد بخوش
مطلع سر زد زفکرم در كمين كاه خيـال
گريه من از تفرلب ای آ کار حیاست
زندگی پقهیچست نتوان بخود دیکر رسید
در گذشت از عالمها هر که هر جا در رسید
يك طپيدن ساز كرد این رنگ صد نشت رسید
عفو رفتم زخود بنداشتم دلبر رسيــد
آن عرق کزجبهه ام كمشد بچشم تر رسید

ل زناپای ( بیدل ) باشی را داغ کرد
از خونی رفتن آتش بخاشاك وتور رسيد

سعی نفس جز شهیاد کام ندارد
این عقـده جمله تابع جهلايـت
خواه بنــالیــم و خـواه بال فشايم
سجده خاکست اوج همت گردون
تا بدات کمین کس بود مژه مگشـا
نـواه نفس كـوى خواه عمر گرامی
طاس فلک پوچ و نقش ماهه باطل
قاصـد ما نامـه و پيـام ندارد
بختـکی اقبـال طبـع عام ندارد
صيـد گرفتار شوق دام ندا رد
خـواجه چه نازد اكـر غلام ندارد
تیـغ غضب جز حيـا نيـام ندارد
شـاهد ما غير يك خرام ندارد
یکنـدر ازين بازی تمـام ندارد
هر سر و جائین جنون هواست درینجا
بی سر و پا میـرویم و راهبری نیست
کز هـمـه عنقـاشـويم حاصـل ما كو
نفرت ازين مربط قـدر تميـز است
سوخت دل اما نگیرد آینه روشن
عالم ایجاد کیست پیش کا كاليم
( بیدل ) ازین ماو من خوشیت اولیست
منـزل کس احتياج بام ندارد
سبحـة ربك روان امام نـدارد
تفتی تسكيـن خيـال نام ندارد
مفت دماغیکـه جـز زکام ندارد
حیف چراغیکـه هیـچ شـام ندارد
عشـق مكافات و انتقام ندارد
هستی ما جـز صـدای جام ندا رد


صحيفه ١٩٤
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الدال
سیل اشکم داد جهان خراب داد
یارب چه مشربم که درین شعله انجمن
بر موج آفتابکه امید کشتار نیست
وقت ترحم است کنون ای نسیم صبح
یارب چه سحر کرد خط عنبرین یار
انجام کار باده کشان جز خمار نیست
خاکم بیاد داد زسنگی که آب داد
گردون میم بساغر اشك کباب داد
شبنم زبخت اینقدرم اضطراب داد
کان شوخ اختیار بدست نقاب داد
كز جوی شب بمزرع خورشید آب داد
خمیازه های جام میم این شراب داد
راحت درین بساط جنون خیز مشکلست
اینست اگر شمار تب و تاب زندگی
سعی چه ممكن است رود از بنای عمر
صد نوبهار خون شد و یکغنچه رنك بست
تامی بلعل او رسد از خویش رفته است
(بیدل) سؤال چشم بتان را طرف مشو
محل اگر شوی نتوان تن بخواب داد
امروز میتوان بقیامت حساب داد
نتوان بهیچ پیچ و خمان رشته تاب داد
تا بوسه رخش ناز ترا بر رکاب داد
شبنم نمیتوان بکف آفتاب داد
یعنی که سرمه نا شده باید جواب داد

( )

سید مستی بدور ساغرت بیتاب میگردد
ضعیفی مایه شوق سجودم در بغل دارد
گل باز دگر می خندد از کیفیت اعجازم
منش را با عبث خجلت گداز خود فروشها
زشرع زندگی چندان عرق ریز است اجزایم
در بزم شکست خویش زن گر جرأتی داری
بعرض سرمه کردچشم مستت خواب میگردد
شکست رنك باین پرده شد محراب میگردد
شکست رنك من در طرة او تاب میگردد
که این گوهر بعرض شوخی خود آب میگردد
که گردنگی بگردش آورم گرداب میگردد
درین ره هر قدر کستاخبست آداب میگردد
تبین عشرتی دارد دل اما ساز اشکی کو
شد از ترك تماشا خار را هم بستر مخمل
زول خواهی نوائی واکشی مگذار بی پاسش
امید عافیت از هرچه داری نذر آفت کن
فلك می پرورد در هر دماغی شور سودائی
بہر جرأت حریف تهمت قاتل نیم (بیدل)
درین گلشن چو شبنم گل کند مهتاب میگردد
بچشم بسته مژگان دستگاه خواب میگردد
همان سعی شکست این ساز را مضراب میگردد
ز آتش مزرع بحاصلان سیراب میگردد
جهانی را سرناخن ازین دولاب میگردد
باویش میپرم خونی که آنجا آب میگردد

( )

شب حسرت دیدار توام دام کمین شد
عبرت کده دهر زمین خصم تسلی است
زندانی نسیم نك خيالم چه توان کرد
موهومی و این لشکر ادبار چه سود است
کرهیچ نباشد بطپش خون شدنی هست
هرذره زاجزای من آیینه نگین شد
چون چشم شررخامه من خانه زین شد
و هم است و این شخص که او آینه بین شد
چون سایه نباید کف روی زمین شد
ای آینه دل شو که بخواهی به ازین شد
خا کستر از اخگر چقدر شور برآورد
برق رم فرصت سرو برك طلبم سوخت
زنگار قود آئینه صافی بدر افتاد
از بس ره حسرت صیاد نشستیم
( بیدل ) عدم وهستی ما هیچ ندارد
دل سوخت زشکی که بکیایم تسکین شد
صد ناله تمنا نفس باز پسین شد
جوهر برخ آئینه روشنگر چین شد
وحشت بتغافل زد و پرواز کمین شد
جز گرد خیالی که نه آن بود و نه این شد

( )

شبکه از جوش خیالت بزم گلشن تنك بود
کس نمیگردد حریف منع از خود رفتگان
هرقدر اسباب دنیا بیش باروهم بیش
ناتوانی بزنباورد از طلسم حیرتم
بی نشان بود این چمن گر وحشتی میداشت دل
برهوا چون نکهت گل آشیان رنك بود
غنچه هم مجری بضبط دامن دل چنگ بود
مزرع هم کس درینجا سبز دیدم تنك بود
همچو موج گوهر سنگنام صدفرسنك بود
رنك می بیرون نشست از بسکه مینا تنك بود
بعد ازین از سایه باید دید عرض آفتاب
توجه طوفان کرد هرجا نقاب سر کردهم ما
ناله را از کار شیشه موزون کرده ام
هرین مویم به پیری آشیان ناله ایست
شب بیاد کاکالی چون غنچه بخود رفتم پیش
تا تغافل داشت حسن آئینه مارنك بود
ساز مارا خیرباد عیش پیش آهنك بود
پیش ازینم قلقل آواز شکست سنك بود
یکسر و چندین گریبان نغمه این چنك بود
صبح ( بیدل) در کنارم يك گلستان رنك بود

( )

شبکه از شور شکست دل اثر پرور شد
عیش صد اما زيك نادان منغص میشود
کر نقابانت چنین در دیده ها دارد اثر
کاش چون نقش قدم با ماجزی میساختیم
چون سحر تا پست عرض غباری داده ایم
همچو چینی تار موئی کاسه طنبور شد
ربط مصرع بر هم است آنجا که حرفی کورشد
آب در آینه همچون اشک خواهد شور شد
بسکه سعی ما رسائی کرد منزل دور شد
پیش ازین نتوان بسامان نفس مغرور شد
برق آفت گز چنین پاره کین اعتبار
نفس را ترك هوا روح مقدس میکند
دل شکست اما کسی بر ناله ما پی نبرد
ساغر عشق مجازم نشه تحقیق داد
عمرها شد (بیدل) احرام خموشی بسته ام
خرمن ما عاقبت خواهد نگاه مور شد
شعله گردود تارنج کشت هیزن نور شد
موی چینی جوهر آیینه فغفور شد
مشت خونم جوش مجنون دیز دو منصور شد
آخر این ضبط نفس خواهد خروش سور شد

( )

شبکه از شوق تو پروازم بهار آهنگ بود
در جهان بی تمیزی صلح هم موجود نیست
اشك از لغزیدن بر دوش مه مژگان گذشت
شوخی مژگانش خواب کران سرد نداشت
مردمام اما خجالت از عیارم میدهد
استخوان هم در تنم چون شمع مغز رنك بود
صبر و کوشش را تأمل عرصه گاه جنگ بود
قطع چندین جاده را ایدار غفلت لنگ بود
نیم در این ظالم بیمباك زير سنك بود
دور ازان در خاك کشتن هم غبار تنك بود
خواب راحت باخت دل آملی با افسون صفا
نقد راحت میشمارد گرد از خود رفتیم
تیره بختی برمه کام و زبان کس میناد
بلبل مارا همین پرواز عبرت غنچه نیست
(بیدل) بیدل نفس را هرزه سنج و هم کرد
داشت مژگان بهم آئینه نادر زنگ بود
همچو آتش بستر نازم شکست رنك بود
چنك گیسو هم بچندین تاری آهنك بود
ناله هم منقار شد از بسکه گلشن تنگ بود
شوخی نازپری در شیشه پری سنك بود

( )

شبیکه جز یاس بکام دل مایوس نبود
دل مایوس صنم خانه اندیشه کیست
گوش ارباب تمیز انجمن سیماب است
زنك غفلت شدم و پرده رازت کشتم
دل بهر رنك که بستیم ندامت گل کرد
ناله هم غیر صدای کف افسوس نبود
رنك اشکی نشکستیم که ناقوس نبود
ورنه چشمای دل نیز کم از کوس نبود
صافی آئینه جز دیده جاسوس نبود
عش و آئینه هم جز کف افسوس نبود
از خودم میبرد آن سیل که چون رنك روان
ناله در پردة دل بیهده میسوخت نفس
ای جنون خوش ادب از کسوت هستی کردی
تأبک پرزدن آئینه فری میپوخت
سجده اش آئینه عاقبتم شد ( بیدل )
آیتی از آئینه آبله محسوس نبود
شمع ما اینهمه وا مانده فانوس نبود
آخر این جیب هوس پرده ناموس نبود
حلقة دام تو در گردن طاوس نبود
راحت نقش قدم غیر زمین بوس نبود

( )

شبکه در بزم ادب قانون حیرت ساز بود
صافی دل کرد لوح مشق صید اندیشه ام
حسرت وصل تو گل کرد از تمناهای من
عشق بی پروا دماغ امتحان ما نداشت
کاش ما هم یکدو دم با سوختن میساختیم
آنچه در صحرای کثرت صورت و اماندگیست
يك گهر بی ضبط موج از بحر امکان گل نکرد
اضطراب رنك و هم خوردن آواز بود
یاد ایا میسکه این آئینه بی پرواز بود
دست برهم سود، تحریک لب غماز بود
ورنه مشت خاك ماهم قابل پرواز بود
شمع در انجام داغ حسرت آغاز بود
در تماشا گاه وحدت شوخی انداز بود
هر سر کا دوخت جمعیت گریبان ساز بود
در شکستیم محرك آخر تو نباشی پیکرم
قامتم چندانکه بستم نقش آن موی میان
تو نیاز الفت داغ محبت نیستیم
دست ماد دامن عبرت که در بزم وصال
دوری وصلش طلسم اعتبار ماتمکست
در خور کسوت کنون خجلت کش رسوائیم
هستی ما نیست ( بیدل ) غیر اظهار عدم
یاد و بر برهم نهادن چنگل شهباز بود
نانوا نهای من كلك خط اعجاز بود
طفل اشکم چون شرر در سنگ آتشپاز بود
عمر بگذشت و همان چشم ندیدن باز بود
ورنه این عجزيك عرض غرور ناز بود
محسر ها عریان من پرده دار راز بود
تا خموشی پرده از رخ برفگند آواز بود


حرف الدال

شبكه در یادت سراپایم زبان ناله بود
جوش دردم نو نیاز بیقراری میستم
بالطراپیدنگان خوش دارد استغنای عشق
سوختن کرد اینقدر آگاهم از احوال دل
شوخی اطوار عالم وضع خود شرمنده نیست
بی تمیز بهای قدر عافیت هم عالمیست
درد عشق ازبی نیازی قال صحرائی نزد

خواستم رمزی بگویممتم عنان ناله بود
در خموشی هم سرم بر آستان ناله بود
شیشه کز دستم کم آمد امتحان ناله بود
کاین سپندم در هوا محو زبان ناله بود
کوکی سنگین اما فهمان فغان ناله بود
خامشی بر صید دو ما را کمان ناله بود
ورنه چون نی بند بندم نردبان ناله بود

کن نیامد محرم راز نفس دزدیدنم
از فسون عشق حیرانم چهیا خواهم کشید
یاد آن محفل طرازیهای گرد یخودی
حسرت دیدار نيرنگ عجب درکار داشت
اینقدر ای محمل آرا از دلم غافل مباش
ترك هستی شد دلیل یکجهان رسوائیم
بید لها الفت (بیدل) مانع اظهار شوق

ورنه این شمع خموش از دود سان ناله بود
کز کشیدنم ناوکن از دل کمان ناله بود
کز دلم تا کوی جانان کار وان ناله بود
هرقدر دل آب شد آتش بجان ناله بود
روز تاری این جرس هم آشیان ناله بود
بام از خود برون چیدن دکان ناله بود
کردل میدانستم با خود جهانی ناله بود

شبکه دل از پاس مطلب باده در جام کرد
چشم من شد پرده زنبور و بیداری ندید
شعله بودم کنون خاکسترم مفت طلب
قرب هم در خلوت تحقیق گنجایش نداشت
اینقدر در بند خویش از ناتوانی مانده ایم
جاده سرمنزل مقصد بیان سعی داشت
میرود صبح و اشارت میکند کای غافلان

یکجهان حسرت بطوفان داد و آهن نام کرد
غفلت آخر حشر من در کسوت بادام کرد
سوختن عریانم را جامه احرام کرد
دور بین افتاد شوق ووصل را پیغام کرد
عشق رنگ ما شکست و اختراع دام کرد
بیدماغیهای فرصت چون شرر یک گام کرد
تأنفس باقیت نتوان هیچ جا آرام کرد

بر نمی آید سپند من باستیلای شوق
آیم از شرم عدم کز هستی بی حاصلم
در پریشان کنندیم انتقام از روز کار
از تعلق مشکنار شهرت آزادیم
دل بسياه مستی چشم حباب آلوده
عشرت ماچون نگارین تنگ سر مایه است
یکقلم ( بیدل) غبار وحشت نظاره ایم

از جرس باید دل بی اضغالم وام کرد
آرمیدن کوشش و بی مطلبی ابرام کرد
خاک ما بازی طواف دیده ایام کرد
الفت نقاش رنگین آخر سم برکام کرد
آب گردید از حیا چندانکه می در جام کرد
سایه مژگان تواند صبح ما را شام کرد
عشق نتوانست ما را بی تجمع رام کرد

شبکه طوفان جوشی چشم ترم آمد بیاد
نقش پالی کرد گل بینایم در خون فشاند
سجده منظور کیم نقش جبینم جوش زد
بینو غمری درعدم هم ننك هستی داشتم
جرأتم از خجلت بیدستگاهی داغ کرد
ای فراموشی کجائی تا بفریادم رسی

فکر دل کردم بلای دیگرم آمـد بیـاد
پهلوی بر خاك ديدم بسترم آمد بیاد
خاك جولان که خواهم شد سرم آمد بیاد
سوختم برخویش تا خاکسترم آمد بیاد
ناله شد پرواز تا عجز پرم آمد بیاد
باز احوال دل غم پرورم آمد بیاد

با کدامین آبرو خاك درش خواهی شدن
ذره را دیدم بر افشان هوای نیستی
در گریبان غوطه خوردم سر بر از آشوب دهر
تم سحر بی پرده کردد شبنم از خود رفته است
حسرت طوفان بهار عالم مخموریم
(بیدل) اظهار کالم محو نقصان بوده است

داغ شو ای جبهه دامان ترم آمد بیاد
نقطۀ از آفتاب دفترم آمد بیاد
کشیم میرد طوفان لنگرم آمد بیاد
الوداع ای همنشینان دلبرم آمد بیاد
هرقدر گردید رنگم ساغرم آمد بیاد
تاشکست آئینه عرض جوهرم آمد بیاد

شبکه وصل آغوش پرداز دل دیوانه بود
یاد آن عیشی که از رنگینی بیداد عشق
از طپیدنهای دل رنگ دوعالم ریختند
خانه ویران بودی آتش من آب ریخت
عالمی را سعی ماو من بخا موشی رساند
چشم لطف از سخط رویان داشتن بیه ائلیست
مفت سامان ادب کز جلوه غافل میرویم

از هجوم زخم شوق آئینه ماشانه بود
سیل در ویرانه من باده در پیمانه بود
هر کجا دیدم بنالی کرد این ویرانه بود
سوختنها داشتم چون شمع تا کاشانه بود
بهر خواب مرگ شور زندگی افسانه بود
سنگ در هیجا با یمان کشت آتشخانه بود
چشم وا کردن دلیل وضع گستاخانه بود

عشق میجوشید عیبها کرد شوخی داشت حسن
از محیط ما ومن طوفان کسرت اعتبار
راز دل از وسعت مشرب رسوائی کشید
جرم آزاد بیست گر نشناخت ما را هیچکس
اختلاط خلق جزتولید کی صورت نه بست
دوش حیرانم چه می پیمود اشك از مخودی
هر کجا رفتیم سیر خلوت دل داشتیم

رنك شمع از رفتنانی عالم پروانه بود
نه صدف گل کرد اما کوهر یکدانه بود
دامن صحرا گریبان چاك ديوانه بود
معنی بی رنگ ما از لفظ بر بیگانه بود
هر دو عالم بیغش يك کیسوی پیشانه بود
کز مژه تاخاك كويش لغزش مستانه بود
(بیدل) آغوش فلك هم روزنی زین خانه بود

شبکه یاد جلوه ات چشم خیالم آب داد
بالفنا غیر از ضعیفی پیش بردن مشکل است
چین ابرو رنگ امن موج را در هم شکست
گر همه در بزم خاك تيره بارت داده اند
شنی جهت راه من از گرد نظر بسته شد

حیرت چشمایم آئینه برسیاب داد
پنجه خورشید را نتوان بکوشش تاب داد
تنك چشمی عار وحی در دیده گرداب داد
سایه وار از کف نشاید دامن آداب داد
ببر در دل میرم از مطلب نایاب داد

درمحبت خود گدازی هم نشاط دیگر است
تا کی از وضع حسد خواهی مشوش زیستن
ناتوانی لب فرو بندد از فسون ماومن
غفلت هستیست اعجاز بیداری کجاست
پاس ناموس وقایع دل بدرد آورده است

هرقدر دل آب کردم یادم از مهتاب داد
عافیت برباد دادن را نباید آب داد
رشته یی ساز است نتوان زحمت مضراب داد
همچو مخمل بایدم تا مرك داد خواب داد
پیش خود باید جواب خاطر احباب داد

(بیدل) از لعلش مجندين رنگ محو حسرتم
این نمکدان داد آرامم بچشم خواب داد

شبم آهی ز دل در حسرت قاتل برون آمد
ندارد صرفه محنت مقام خود نفهمیدن
سراغ عافیت کم بود در وحشتگه امکان
بکوشش ربط نتوان داد اجزای هوالی را
دماغ خاکساری هم عروج نشه دارد

سرشك از ديده ها بالفنا نقار از بسمل برون آمد
سخن صد چین با خود داشت زبان از دل برون آمد
طلب از آبله قالی زدو منزل برون آمد
دلد از خود جمع کردن عقده مشکل برون آمد
من امیدی نماندم تا نهال از گل برون آمد

چه سازد عقل مسکین کر نپوشد کسوت مجنون
بداغ فوت فرصت سوختن هم عالمی دارد
رهائی نیست از هستی بغبار خاك كرديدن
ندارد حسن یکتائی زعیب غیر جوشیدن
که دارد طاقت همچشمی طرف حباب من

که لیلی هیکا بی پرده شد محمل برون آمد
چراغان کردم آن پروانه کز محفل برون آمد
ازین دریای عبرت هر که شد ساحل برون آمد
حتی از حق جلوه گر شد باطل از باطل برون آمد
محیط از خودتهی گردید تا (بیدل) برون آمد

شبنم صبح از چمن آبله دل میرود
زین همه نشو ونما منفعل است اصل ما
همچو دمه زین بهار نشه آفت شیار
فرصت با ترفنس مغتنم غفلت است

بیش عرق میکند خنده خجل میرود
در خور شاخ بلند ریشه بکل میرود
در رك گل آب نیست خون نجل میرود
آمده در باد پست رفته ز دل میرود

مخمسه زندگی فرصت ما کرده تنك
نك چوا میزند خلق ز حرص يکد
رفع والم هم نداد داد تباهی که نیست
(بیدل) ازین رنك وبو غنچه دل جمع نیست

عیش و الم هیچ نیست عمر خلل میرود
گرچه بدوش نفس کرد بهل میرود
زین مرض آباد پاس دق شده سل میرود
قافله انفاق ريط كسل میرود