حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

نا بمطلوب رسیدن کاریست قاصدان دوری ره طو ماریست
بوی گل تشنه تالیف وفاست غنچه پاس نفس بیماریست
آن هرزه سخت تغافل دارد نخلید بدل ما خاریست
موی ژولیده دماغت نرساند و رنه هر تار هما نستاریست
قصه محشر شنیدن دارد در شکست پر ما مقداریست
غافل از نشه این بزم مباش خط پیاله گریبان واریست
خضر توفیق بسط میساید جبهه تا سجده ره همواریست
میپسندید درازی بنفسی که زبان تا بگذرد لب ماریست
کو وفا تاکسی آگاه شود که محبت یکسخن تاریست
داغ سودا نتوان پوشیدن شمع را گل بسر نازاریست
اکسیر ایست دماغ طاقت بر سرم سایه گل دیواریست
هزه تهمت کش انشا آنجهانیست نیم محیت قدح سرشاریست
ندی دامن تسلیم از دست کردن ما ریسندی داریست
چند موهومی خود را شمره عدد ذره کم بسیاریست
( بیدل ) از قید خودم هیچ مپرس دامن سایه دعوا زیست

مجنون کیفیت افزای من دیوانه است حلقه زنجیر در چشمم خط پیمانه است از حیا بنزدل گره شد ناله بیتابیم ریشه ام چون موج گوهر در طلسم دانه است
خانه زاد جلوه معشوق باشد سوز عشق خط چراغ حسن را بال و پر پروانه است

تا جنون تقدم ما رعشر تم در چنگ داشت طفل اشکی هم که میدیدید دامن سنك داشت
با همه وحشت غبار دامن خاکیم وبس اشك در عرض روانی نیز عذرلنك داشت
تای در دامن شکستند ره و منزل یکی جرأت رفتار در هر گام صد فرسنگ داشت
سعی هستی هیچ ما را بر نیاورد از عدم آتش ما هم بگازد شعله جا در سنك داشت
نیست جوش لاله و گل غیر افسون بهار هرقدر ما رنگ کردانیم او نیرنگ داشت
عمری از فیض لب خاموش غافل زیستم غنچه عیش ابد این ساز بی آهنګ داشت
از گهر تهمت کش اندرون است اجزای بحر هر که اینجا قدر راحت زد مراد شنگ داشت
موج لطف از جوهر تیغ عتابش چیده ایم غنچه چین حیاتش از بسم رنك داشت
کاش هجران زادمن میداداکروصل نبود شمع تصویرم گذار من سوختن هم ننك داشت
شمع را افروختن در داغ دل خواند و رفت منت صیقل چه مقدار انفعال زنگ داشت
تپش پزتو رقمی دارد جبین آفتاب غیرهم او بود ليك ازنام (بیدل) ننك داشت

تا حبرت خرام تو سامان چیده است چندین قیامت از مژه ام قد کشیده است
آزادیم از توهم نیرنگ روز کار طاؤس این چمن زخیالم پریده است
کو منزل و چه دامن که در کاروان شوق آسوده گی ز آبله بارمیده است
این انجمن جنون کده انتظار کیست آئینه تا نفس شمر د دل زحیده است
ما و امید در گره بی بضاعتی یکقطره خون دلی که بصد جا چیده است
عشق غیور اگر منم ناز میکند دل هم بخون شدن جگری آفریده است
این ما ومن که اهل جهان سر کشیده است از اعصاب آدم و حوا دمیده است
پرواز نکهت چمن بی نشابیم ذوق شکست بال زرنگم کشیده است
پیچیده است بخودم دامن جهات یعنی دماغ گردش رنگم رمیده است
ابروی یار کز تواضع نمیبالند هم در سای تیغ غرور حمیده است
همچون شرر نیامده از خویش رفته ایم سامان این غبار ز کاهـی چیده است
( بیدل ) بطبع آبله نانهفته ایم لغزیدن که رو و جهان خط کشیده است

که درین محفل کامل بر بساط حال ریخت ساغر ماضی بگردش يك استقبال ریخت
طی خود کردیم آگاهی در اثبات زد رنگ از روها پرید و صورت تمثال ریخت
ورنه اینجا حال كو مستقبل وماضی کدام قایل و همی است کرمینای قیل وقال ریخت
در عدم تا رفته نتوان بوی هستی یافتن فرصت آنجارفت و اینجا طرح ماه و سال کرد
دستگاه جاهلان در خورد سامان فسباست شمله چندانکه رفت از خویش ریك نعل ریخت

ناز آغوش وداعت داغ حیرت چیده است همچو شمع کشته در چشمم نگه خوابیده است
حیرتی دامان ندارد کسوت عریانیم چوی گهر اشک یتیم در چشم خود غلطیده است
طبع آزاد از خراش جسم دارد انبساط رخنه تا پرکار می آید صدا بالیده است
بر رخ احگر نقاب نیست جز خاکستریش دیده ما را غبار چشم ما پوشیده است
عجزطاقت کرد آهنم راچوشمع گفته داغ جاده ام از نارسائی نقش پا گردیده است
ناله دارد در کمند غم سر پای عبث بیستون در دید من صدا پیچیده است
نا کجا لذت از صحرای وحشت میبرم چون سواد چشم آهو سایه ام رمیده است
نی خزان دانم درین گلشن نه نیرنگ بهار اینقدر دانم که انجا رنگها گردیده است
وحشتم گل میکند از جیب اشك بیقرار صبح در آئینه شبنم نفس دزدیده است
کعبه مقصود بیرون نیست از آغوش عجز آستانش بور هر جا پای ما لغزیده است
غير وحشت باغ امکان را نمی باشد کلی چرخ هم اینجار جیب صبح دامن چیده است
سرکزانی لازم هستی بود (بیدل) که صبح تا نفس افشاند صندل بر جبیی مالیده است

تا زجنس نیم تاب نفس آثاری هست عشق را بادل سودا زده ام کاری هست
خلق آفت کش نیرنگ خیالیست اینجا هیچکس نیست خرابا همه را باری هست
ما ومن من هیچ کم از نعره منصوری نیست تا نفس هست حضور رسن و داری هست
باعت تابی من از لاله رخان هیچ مپرس اینقدر بس که بگویند کمیکاری هست
زخم ما را اثر اندود تبسم میبند که درین موج گهر کرد نمک زاری هست
یا رب از پرتو دیدار نگردد محروم محفل حیرت ما آئینه مقداری هست
همچو آن نغمه که از کار برون می آید اکبر از خویش روی جاده بسیاری هست
کودلی کز هوس آرایش دکانش نیست در صفا خانه هر آئینه بازاری هست
خاک گشتیم و ز تأثیر خیال تو هنوز دل هرزه ما چشمه دیداری هست
ای دل ارام مکن چشمش اگریان طلبد از مروت مگذر خاطر بیماری هست
آتش حسن که در دیر خیال افتاده است شمع هم سوخته قشقاو زناری هست
به که در پیش لبت عرض خوشی نبرد طوطی را که زشکر سر گفتاری هست
عمر در ضبط نفس صید رسائی دارد تا توانی بگره گیر اگر تاری هست
تاب خورشید جمالش چونداری (بیدل) در حیات خط او سایه دیواری هست

تا ز حسن ادائیتان تماشا رنك داشت حیرت افرا آینه ام دستی بزیر سنگ داشت
تا نفس بال فغان زدريك صحرا ریخت دل عمرها این شمع خامش کل به ابراشنك داشت
آب میگشتیم کاش از خجالت صافیهای دل کان تره جلوه از آئینه داران ننگ داشت
عشق هم دارد تلافیها که چون مینای می هر قدر خون بود در دل چین شمار نك داشت
بکه ما بیجار کان آفت نصیب افتاده ایم رنك ما میشکست اگردلم طپیدن جنك داشت
یاد آن عیشیکه از نیرنگ جولان کسی گردمن در پرده چون صبح بهاران رنك داشت
کاسه اشها بلا شد ورنه از بیحاصلی دست پرتم سودۂ عریانی در چنگ داشت
ترك تمکین جوهر ادراك ما برباد داد آتش ما اعتبار نیرو در سنك داشت
تاکی از شرم تماشا بایدم گردید آب اغوش آن آئینه کر هستی نقاب زنگ داشت
منفعل از دعوی نشو و نمای هستیم سایه من در خاك (بیدل) پیش ازین آهنگ داشت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

تا ز هستی غنچه بفرق چمن مینا شکست
رنگ ما هم از توقع جام می صفرا شکست
تنگنای شهر تاب شهرت سودا نداشت
گرد ما دیوانگان در دامن صحرا شکست
میرود بر باد عالم گر خموشان دم زنند
رنگ صد گلشن بآه غنچه تنها شکست
پیچ و تاب موج غیر از انقلاب بحر نیست
چرخ رنگ خویش با مینای ما یکجا شکست
صافی وحدت مکدر گشت کثرت جلوه کرد
موج شد تمثال تا آئینه درما شکست
کیست در یابد عروج دستگاه خودی
رنگ ما طرف کلاه ناز بر بالا شکست
موج دریای ندامت امتحان آگهی ست
صد مزه بك چشم مالیدن بخشم ما شکست
از فریب خاکساریهای خصم ایمن مباش
سنگ تا شد مایل افتادگی مینا شکست
دسته عالم را بحسن خلق ممنون کرده ایم
رنگ هم نتواند از جرات بروی ما شکست
باغ امکان يك كل آغوش فضا پیدا نکرد
رنگها دریکدگر از تنگی این جا شکست
عمرها شد از دعاهای سحر شرمنده ام
چین آهی داشتم در دامن شبها شکست
همره تا کی پیش پیش بحر باید تاختن
موج ما از شرم در دامان کوهر پا شکست

پیش ازان (بیدل) که هستی آشیان پرداز بود نام ما بال هوس در بیضه عنقا شکست

تا هرنفس از چین الم شوخ بی پروا گذشت
موج خجلت سر و پا چون قمری از بالا گذشت
وای برحال کسی تا لبهای نارسا
كان تغافل پیشه از معراج استغنا گذشت
ما مجنون کار و ان حسرت کمین رهبریم
شمع در شبگیر دود دل عجب تنها گذشت
محول شو ناتوانی رستن از آفات دهر
موج بیوصل گهر نتواند از دریا گذشت
بسته احرام صد عقبی امل اما چه سود
فرصت نگذشته ات پیش از گذشتنها گذشت
بی نشانی در نشان رمز ده هشیار باش
گر همه عنقا شوی نتوان از دنیا گذشت
آبله محمود بی وامانده کیهام نخواست
زین بیابان لغزشم آخر بقدح پا گذشت
کز زبون آیم ز فکر دل اسیر دیده ام
عمر من چون نی به بند ساغر و مینا گذشت
برندارد احتیاج خست ابنای دهر
تنگدستی در حمولان صد نمک ازما گذشت
عاقبتها بسکه بود افسوی رو از امل
گرد استقبال امروزیکه از فردا گذشت
کزدنیا بگذری اشویش عقبی حایل است
تا ز خود نگذشته میبایدت صد جا گذشت
(بیدل) از رنگی شکست شیشه خندیده است
گل خدارش ناله نتواند بسی پا گذشت

تا غبار خط بران حسن صفا پیرا نشست
یکجهان امید در خاکستر سودا نشست
داغ سودای تو دود ازیکچمن از خیاد دل
گرد بر میخیزد از جائیکه نقش پا نشست
حیرت ما دستگاه انتظار ما نیست
هر که شد غافل سر راهت بچشم ما نشست
حس در جوش عرق خفت از تردد های ناز
آب این گوهر ز شوخی بررخ دریا نشست
پرکران خیزیم از سعی ضعیفها مپرس
نقش سنگی کرد گل کانجا ساهر جا نشست
فیض مخملی دلی را در بغل می پرورد
همچو سك در سایه مژگان فلک بینا نشست
سر بلندی خواهی از وضع ادب غافل مباش
نشه پر می خیزد از جو شیکه در صهبا نشست
پیر گردیدی دگر بادام کج الحانی مکن
پنبه ات تاجند خواهد بر سر مینا نشست
دردل ما چون شرار کاغذی آتش زده
داغ عمر يك لحظه نتوانست بی پروا نشست
یکجهان موهومی از آثار ما پر میزند
ای قضا مشتاق باید در خیال ما نشست

حسرت دل را ز میکاری نمیگردد علاج ناله در سیراست (بیدل) کوه اگر از پا نشست

نالطفت در گردش است آفت بهر سو حاله است
در مزاج آبها چندین شرر جواله است
پاس کین خرمن که در کشت امید زنده کی
برقش یکمشت دندان حاصل صد ساله است
زین چمن بادرد پیمانی قناعت کرده ایم
جام گل تسلیم باران ساغر ما لاله است
باز در کلهای شیخ آسان که میگردد طرف
پیش این جاسوس رعنا ساحری گوساله است
فرصتی یابد که عبرت گیری از مکتوب ما
صفحه آتش زده حرفش شرر دنباله است
در محبت پاس ناموس صبوری مشکلست
هر قدر دل وا کند بزم آبدار ناله است
غیره بختی در وطن ایجاد غربت میکند
کرز چینی دود دم چینش همان بنگاله است
جز شکست رنگ گل چینی ندارد باغ وصل
در میان ماو جانان بخودی دلاله است
تکجا در پی غمی غلطد جبین اعتبار
شرمی از انجام اگر باشد گهر هم ژاله است
(بیدل )از حسرت پرستان خرام کیستم
کز طپش کر جان بلب می آیدم تبخاله است

تا نظر رشوهی آن نرگس خود کام داشت
چشمه آئینه موج روغن بادام داشت
یاد دامانت غبارم را پریشان کردو رفت
سبز حه ام در گوشه چشم عدم آرام داشت
طاقتی را صید الفت کرد رنگ عجز من
در شکست خویشتن مشت غبارم دام داشت
بختگی در پرده رنگ خزان بوده است
میوه ام در فکر سر سبزی خیال خام داشت
یاد آن شوفی که از ربط فریبای طاب
دل طپیدن نیز در راهت غبار گام داشت
از ادای ابرویت لطف نگه فهمیده ام
این کمان زنگ فریب از روغن بادام داشت
کز نمی بود آرزو تشویش جانگاهی نبود
ماهیان را لشقر قلاب حرص کام داشت
ناله را روزی که اوج اعتبار نشه بود
چون چرس(بیدل)همای درمدل در جام داشت

نا نفس باقیست در دل ريك كافت مضمر است
آب این آیینهها یکسر کدورت پرور است
فکر آسودن مشور آوردهاست این بحر را
در دل هر قطره جوش آرزوی گوهر است
ساز آزادی همان گرد شکست آرزوست
هرقدر افسرده کردد رنك سامان پر است
ای حباب بخبر از لاف هستی دم مزن
صرفه کیدارد نفس را آنکه آبش بر سر است
دستگاه کلفت دل نیست جز عرض کمال
چشمه آئینه کر خاشاك دارد جوهر است
اهل دنیا عاشق جاهند از بد باطنی
آتش سودان نجشم كودك نادان زر است
مرغ ظالم نیست غیر از رك سودای غرور
شعله از کردن کشی گریکذرد خاکستر است
راز ما صافی دلان پوشیده نتوان یافتن
هر چه دارد خانه آئینه بیرون در است
میکند زاهد تلاش صحبت بی مغز ار کان
این هیولای جنون امروز دانش پیکر است
در طلسم حیرت ما هیچکس رابار نیست
چشم قربان کمینگاه خیال دیگر است
گاه کاهی کزین طمع انفصالم میکند
جبهه کیدارد عرق روزیکه مژگانم تر است
(بیدل) از حال دلم غفلت نصیب ما مپرس
وای برآئینه کارا نفس روشن کر است

تا نفس در خودطید در بخودی غلطیده است
تانگه بر خویش جنید حیرتی بالیده است
سیر این کلزار می خواهد گریبان چاکی
صبح بر خودداری ما غافلان خندیده است

باید از خود رفت تمهید دگر در کار نیست هر طرف مژکان کشائی رنك مینا چیده است

نسق عزافسون اوهام نیست
یقین خنده میکند کام نیست
جهان سر خوش پستی فطرت است
هوا هاست در هر سرو بام نیست
کسی تا کجا ناز میزان کشد
بچندم نشان يك كل اندام نیست
بغفلت چراغان کنند از عرق
کمالیدن سایه بی شام نیست
چه اوج سپهر و چه زیر زمین
بهرجا توئی جای آرام نیست
غبار عدم باش و آسوده زی
باین جامه تکلیف احرام نیست

دین مقصدی خلق تک میزند
همه قاصد اند و پیام نیست
فروغ یقین روی کی تافتن
درین جا بها وضع کالجام نیست
بهم دو شارو افسون کجاست
دو مغزی بهر جنس بادام نیست
دماغ حریفان حسرت رسامت
خمییازه ترکی لب جام نیست
رعونت اگر نشه زنده کیست
سر زنده با گردنت رام نیست
ضروری ندارم سخن میکنم
ادعایم از عالم وام نیست

قناعت کفیل بهار حیاست کل طینتم ( بیدل ) ابرام نیست


صحیفه ٧٤
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف الثاء
غم ریشه لباس تکلف ازاد است
هجوم شوق ندانم چه مدعا دارد
مشو ز ناله نی غافل ای نشاط پرست
صفای سینه غنیمت شمار وعشرت کن
غبار هستی من ناله مید هد برباد
بقید جسم سگروح مهم نشود

برهنگی برم خلعت خدا داد است
زمینه تا سر کویت غبار فریاد است
که شمع انجمن عمر روشن ازداد است
که طرتبزه دلان چون غبار بر باد است
و گرچه میکشی ای اشک رفت امداد است
شرمم ا کرهمه در سنك باشد آزاد است

نکرد زنده کیم یکدم اقتضا غافل
چه نقشها که بدست آرزو ببرده شوق
حدیث زهد رها کن بقدحری آموز
زسایه مژه او کناره گیر ابدل
زهمت خویش مزن دم که در محیط ادب
نجات میطلبی خامشی گزین ( بیدل )

ز خود فرامشی من همیشه دریاد است
خیابان موی میان تو چاك بهزاد است
چه جای دانه تسبیح ودام اوراد است
نوشته باش و این سبزه دست صیاد است
حباب را نفس سرد خویش جلاد است
که در طریق سلامت خموشی استاد است

تمها نه ذره دقت اظهار داشته است
تیره در صنایع آثار دهی نیست
آگاه نیست هیچکس از لذت حضور
ای از جنون جهیدن آسان آرزوت
قدر وپاست حلقه چندین سجود باز

خورشید نیز آینه در کار داشته است
این شیشه گر حقیقت کلنکار داشته است
حیرت مرا متاعی سرشار داشته است
هوشیکه سایه را کلنکار خار داشته است
کویا سرافلی از در مقدار داشته است

( بیدل ) تواندى كره دل کشاده کی

دل غنچه چه عیش فشیند که زیر چرخ
در شش جهت تپیدن آهنگ حیر تیست
نقش شکار خانه دل جز خیال نیست
گر نور دل چراغ هدایت عیان کند
هرچند داغ کلفت دل دیده خون گریست

کین غنچه را چمن صفت اسرار داشته است

کوهی شکوه آینه زنگار داشته است
قانون درد دل چقدر تار داشته است
آینه هرچه دارد ازان یار داشته است
هربذره طور شعله دیدار داشته است
آگه نشد که عشق چه آزار داشته است

تو آفتاب و جهان جز غبارموی نیست
خروش کن فیکون در خرام ناز از لیست
حبابان بحسرت دیدار میزند پرو بال
بکار خانه یکتاش این چمه استعفا است
هزار آینه طوفان حير تبت آنجا

بهار در نظرم غیررنك وبوی تو نیست
نوای کس تغزلات های وهویتو نیست
ولی چسود که رفع حجاب خو یتو نیست
جهان جلوه؛ جلوه رو رویثو نیست
که چشم سویتوداریم و هیچ سویتو نیست

ازین قلمرو مجنون کسی نمی جوشد
ز دور باش ادب خیز حکم یکتائی
ز بی نیازی مطلق شکوه چسو طفت
زجوش بحر تواند است در طبعت موج
حديث مکتب عنقاچه سر کند ( بیدل )

که تار سیده بتهمت در آرزوی تو نیست
غبار ماهمه کزخون شود بکویتو نیست
بمالیست که این هفت عرصه کویتو نیست
من و تویی همه آفاق غير تویشو نیست
که حرف وصوت جز افسانه مکویتو نیست

توازان خلوت یکتاچه خبر خواهی داشت
يك عرق وار گر از شرم طلب آب شوی
تهمت نام تجرد ببوها ستم است
کز بسوزی ورق نطقت از آتش عشق

کرشوی حلقه که چشم آنسوی در خواهی داشت
تا ابد در گره قطره گهر خواهی داشت
بیحقی دردل خود سوزن اگر خواهی داشت
یادگار من ودل يك دوشررخواهی داشت

زین شبستان هوس عشوه چه خواهی خوردن
شمع سان کی بسر از باغ سحر خواهی داشت
بك عرق كزره مدحت بچكداى غافل
( بیدل ) این بار امانت بزمین سود سرت

شمع سان کی بسر از باغ سحر خواهی داشت
پاس ناموس ادب دقت دگرخواهی داشت
خاطر آبله در سیر و سفر خواهی داشت
تا کجا جامه معشوق ببر خواهی داشت

توان بصبر نمودن دله شکسته درست
چو اشك شمع زانکار محفل رنگم
روا مدار که مستان شکست بر دارند

که هیچ نقش شککتت ناشسته درست
شکست ما نشود جز بچشم بسته درست
میر میکده فیر از سبوی دسته درست

کسی با لفت ساز نفس چه دل بندد
بیچاره دل مایوس ما که پردازد
د گر بظلم الفت نگاه بد یارب

گره میکشد این رشته گسته درست
مگر کداز کند شیشه شکسته درست
دل شکسته کز و ناله هم نجسته درست

تلاش عجز بخيالی نميرسد ( بیدل )

مگر جو شمع کنی کار خود نشسته درست

توئی که غیر دم هیج جا مقام تو نیست
قدم بکوت ناز حدوث می مالد
هزار آینه در دل شکست تمکینت
نیاز پروری ناز سحر برد ازیست
تأملت نشود منکر عجائب اعمال
سواد راز تو روشن بنور فطرت است
تو خواه مست بمان باش خواه مخمورین

اگر تکین دمد آفاق جای نام تو نیست
غبار ها همه جز نشه دوام تو نیست
ولی چه سود که تمثال شوق رام تو نیست
خود عذار که جز خوابجی مقام تو نیست
کنی دگر هوس انشای انتقام تو نیست
چراغ وهم کس آئینه دار شام تو نیست
شراب جام تو غیر از شراب جام تو نیست

جهات کوزه مکان چون نگاه اشك آلود
خرام قاصد و الفت از انسوی من و ماست
فضولی هوسم ننگ اعتبار مباد
به پرکشانی عنقا نفس چه رشته تند
چو آسمان زتو برتر خیال نتوان بست
چو آفتاب چراغ رمن سراغ خودی
پیام عشق بگوش هوس مخوان (بیدل)

هنوز آبله پائی و نیم کام تو نیست
نفس هم آنهمه معنی رس پیام تو نیست
نگام تست جهان گر جهان بکام تو نیست
چه شد که دانه دل ریشه کرد دام تو نیست
چه منظری که هوا هم به پشت بام تو نیست
نشان پا کل رعنای خرام تو نیست
سخن ا کر سخن اوست جز کلام تو نیست

تو خود شخص تفسحونی کمال نیست پیوندت
ندانم از کجا در بسته این خا کدان گفتی
غبار کلفت خویشی نظر بند پس و پیشی
زخودکر بکذر جستی زوهم جزو کل رستی
زمین گیری رنگ سایه باید مغتنم دیدن
خرابات تعین بر حیاتت خنده ها دارد

کجا وافسون زنیونك هوس افکند در بندت
دلت ریشه داری که نتوان از زمین کندت
بغیر از خود نمییابد عیان و مال و فرزندت
لطفها نفس و اريست كاش از دل برارندت
چه خواهی پیدا کرد و خانه خورشید خوانندت
سبو بر دوش اوهای هواپر کرده آوندت

درین ویرانه عبرت زندگی بی تعلق ری
ندارد دفتر عنقا سواد ما ومن انشا
بهر دشت و در از خود مروی و بازمی آئی
دماغ فرصت اینمقدار بالیدن نمیخواهد
ز دست نیستی جز نیستی چیزی نمی آید
بحرف وصوت ممکن نیست تمثالت نشان دادن

که خاکت نمیکرد کر همه در آب افکندت
کند دیوانه هستی خیالات عدم چندت
توقاصد نیستی تا مرسها عیب و دیواندت
بگردون رده است از يك نفس سحر، سحر خندت
كمال چیستی آخر که آگاهی دهم پندت
نفس گیرد دو عالم تا به پیش آئینه دارندت

يعنى كرشريك معنيت پیدا نشد (بیدل)

جهان کذب صورت نیم نتوان یافت مانندت

نو محو خواب و در سیر کن فکان باز است
نکاه دیده سحر کر جن جنون نشکففت
بهر طرف گذری سیر تر کستان کن
درین هوسكده غافل ز فیض پاس مباش
نجاد های نفس فرصت اقامت عمر

بیند چشم که آغوش امتحان باز است
تبسمی که گریبان عاشقان باز است
بقدر لختی عدم چشم دوستان باز است
دریکه بررخ مابسته شد همان باز است
همان تأمل نا کرد ریسمان باز است

درین طربکده حیف است ساز افسردن
بصدقبیله خوبو شان هلاك نام تو اند
به پیش خلق ز انداز عالم معقول
ز جا نرفته جنون هزار قافله ایم
يكنمود و زین کیست وارسه (بیدل)

کره مشو که زمین تا بآسمان باز است
چو سبحه بردهن لك حرف صد دهان باز است
زبان بند که افسار این خران باز است
جرس بنال که بر ما ره فغان باز است
متاعبها همه سر بسته و دکان باز است


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

تو مست و هم و درین بزم بوی صهبا نیست هنوز چیز نداند سنك جای مینا نیست
خیال عالم نيرنگ رنگها دارد كدام نقش که تصویر بال عنقا نیست
بمرد شهره شو ايدل كزين مزار هوس چراغ مرده حيا است و زنده پیدا نیست
بچشم بسته خيال حضور حق بستن اشاره ایست که اینجا نگاه بینا نیست
دلت بعشوه عقبا خوش است ازین غافل که هر کجا توئی آنجا بغیر دنیا نیست
بهر چه وا رسی از خود گذشتی دارد بهوش باش که امروز رفت و فردا نیست
بنا امیدی ما رحمى اى دليل فنا که آشیان هوسیم و درین چمن جا نیست
خرد کار که و هم را چه تار و چه پود قماش عالم لطافت تمیز فرسا نیست
تو جلوه ساز کن و صفه ای دل در یاب زبان حیرت آئینه بی تقاضا نیست
غریق بحر تفکر حباب منتفی است رسیده ایم بجائيكه ( بیدل ) آنجا نیست

تهمت افسرده کی رطينت عاشق خطاست ناله هرجا آینه کردید آزادی قفاست
بی فنا مشکل که کردد دل بصوت آشنا چشم این آئینه را خاکستر خود توتیاست
شرم باید داشتن از شوخی آثار شرم چون عرق این زنده کردن لغزش پای حیاست
ناتوان آزاد بودن دامن عنقات مگیر موج را در هر طپش روضع کوهی خندهاست
جام آب زنده کی شبها بکام خضر نیست در کداز آرزو هم جوش دریای بقاست
معنی درد از کتاب شعله انشا کرده اند هرکجا او جلوه دارد کازهستی مفت جاست
مركز المى ذرة معنی است سیری عاجقست ساغر لب ریزا کرصد لب کشاید بی صداست
عالمى سر كشته است از اضطراب كرهام اشك من سر چشمه دورانی چندین آسیاست
میکند هر جزوم از شوق تو کار آینه جامه تصویرم و عریانی من صورت نماست
کر براید از صدف کوهر اسیر رشته است خانه ویرانيت دل آگاه را دام بلاست
کی پریشان میشد باد غرور اجزای من نسخه خاك مرا شیرازه تمكين كياست
اینقدر چون شمع از شوق فنا جان میکنم با کمال سر کشی سعی نکاهم زیر پاست
نقش چندین عبرت از عنوان حبابم روشن است شعله جواله من مهر طومار فنا است
( بیدل ) از مشت غبار ما دل خود جمع کن شانه این طرة آشفته در دست هواست

تیره بختی چون هجوم آرد سخن مهر لب است سرمة لافی جهان کل کردن دم دشهاست
احتیاج ما مهاجت پیشه اظهار نیست آگچها با کرده ایم از عرض مطلب مطلب است
با چکیدن اشك را باید بنز كان ساختن چون زبان شد در پس طفل ما رون مكتب است
من کیم تا در طلب چون موج بر بندم کمر یکنفس جایکه دارم بیون حبابم بر لب است
زنج میریزی نمی خواهد سبك جولانيم همچو بوی کل همان تحريك آهی مرکب است
امتحان کردیم درد صنع غرور آرام نیست شعله از گردن کشی سر کشته چندین تب است
کینه اندوزی ندارد صرفه آسوده کی عقده دل چون بهم پیوست پیش عقرب است
بی نیازان را بسبزه دور اخی کار نیست آسمان اوج همت سیر چشم از کوکب است
طاعت مستان نیکنجد بخوانگاه زهد دامن صحرا مصلای نماز مشرب است
موج این دریا تکلف پرور کر داب نیست طینت آزاد بودن ناروهم مذهب است
دل بصد چاك جگر آغوش فیض و انکرد صبح ما غفلت سرشتان شانه زلف شب است
همچو عکس آئینه زار و هم را سرمایه ام رفتن رنگم نمی آرم بدان صد قالب است

ناله ام ( بیدل ) بقدر درد دل بر میزند نبض را کز اضطربی هست در خونرغب است

جائیکه مرك شهرت انجام داشته است لوح مزار هم به نكين نام داشته است
یاران تأملی که درین عبرت انجمن بینی مو نهفته چه پیعام داشته است
غیر از فنای حق عدمم چیست زنده کی پیش وكم نفس همه يك وام داشته است
راحت درین قلمرو از آثار هوش نیست خوابیدهاست ا کر کسی آرام داشته است
دل در خم کمند نفس ناله میکند ما را كمان که زلف بتان دام داشته است
موی سفید کم کن از هوش میبرد پیری قماش جامه احرام داشته است
در هر سر آتش دگر است از هوای دل يك خانه آینه چقدر بام دام داشته است
هم جا خرام خوش نکهان کرد ناز بخت تا چشم نقش پا گل بادام داشته است
بخت سیاه رونق بازار کس مباد در روز نیز سایه همین شام داشته است
دل تیره به که چشم ندوزد بخوب وزشت تا صیقلیست آینه ابرام داشته است
قدر سخن بلند کن از مشق خامشی حرف شکفته معنی الهام داشته است
از هر حمی که جوش معانی بلند شد ( بیدل ) بکردش قدمت جام داشته است

جائیکه نه فلك زحيا سر فکنده است چون كل چمن دماغی اقبال خنده است
دیدیم دستگاه غرور سبك سران سرمایه کلاه همه پشم کنده است
منصوبه خرد همه را مات و هم کرد زین عرصه جا کم بازی طفلان برنده است
از خاك بر نشت فلك هم قدر خمید باریکه پیری از خم دوشم فکنده است
برعيب خلق خور ده نگیرند محرمان ای بیخبر من وتو خدابیت بنده است
ناموس احتیاج بهمت نگاهدار دست تهی جنون كریبان درنده است
آئینه ات بیا نخورد زار خام باش دندان دمیکندش قند لب گزنده است
از پاس مدعا ره آرام رفته کیم این دشت تخته کف افسوس رنده است
ما را خاک کار طرب بی دماغ کرد بوی کل چراغ درین بزم گنده است
( بیدل ) مباش غرة سامان اعتبار هر چند رنك بال ندارد پرنده است

چارة درد سر ویر محبت جليست شمع صفت هر جاست قشقة ما صندلیست
رابط اجزای وهم یکمژه بربستن است تا بدو چشم است کار علم و عیان احو نیست
آئینه راز دل آینه روشن نشد چاك كريبان همین يكدو الف صیقلیست
به که زلب نگذرد زمزمه احتیاج خون قناعت مريز ناله رك تنبلیست
بام تكلف مباد نك نك ونال صید ششجهتت خواب است کفش اگر مخملیست
کلفت فردا همان دی ثمر آزاد باش آنچه بتفصيل آن منتظری مجملست
مطرب دل گردند زخمه قانون شوق صور بصد شور حشر زمزمه بلبلست
نغمه صير ازل تا بطراز عمل ای بدلایل مثلى نور شبت مشعلیست
بر خط تحریر عشق شور جوانی مبتد متن رموز ادب از لب ما جد ولیست
(بیدل) از اسرار عشق کوش و لب آگاه بیت فهم کن و دم مزن حرف بی با ولیست

جادو لقا ليكه ساز دستگاه دای و هوست زودمردم جمع مال و پیش مردان آبروست
هر تپاتی راست در خورد هوس بالیدنی نخل همت هر کجا قد میکند طوبی نموست
کوه ارابراد میروزد چه نقصان میکند سر بلندی همت است و استقامت کنج اوست
شامل هر کس کشد تأئید فضل ایزدی بادم نیغش سر چیز مغروران کدوست
هرچه خواهی حکم کن ای حکم قدرت شاملت کرد نارن ایشن تیغت کردنی كرهن موست
كاه كوهی میفشاند گاه طوفان میکند موجها بسیار دارد صاحب دریا خوست

الحمد للہ عاقبت دوران رسان کام دلش بیدلام زالتب قدر از حضرات فضل آبروست

جای آرام بوحشت کده عالم نیست ذره نیست که سر كرم هوای دم نیست
كره باد بود دولت هستی چو حباب کاملهای نفس عرض ده خاتم نیست
جز از غنچه چو شاخ سر شکش کره است مژة اهل طرب هم بمیان بی نم نیست
هیچ دانا نزند تیشه بپای آرام از بهشت آنکه برون آمده است آدم نیست
گوییا رک فرو ریز بکشت دو جهان عکس اکر محو شد آ ئینه دار الم نیست
رشته واری نفس سوخته افروخته ایم شمع در خلوت بیداری دل محرم نیست
کز جهان تاز ر اسباب فزونی دارد بهر سامان کفى ذرة ماهم كم نیست
اینقدر و هم ز آغوش نکه میبالد ویده هر که مژه آوره بهم عالم نیست
چشم بر موج خطت دوختم از ساده دلیست رشته ای رنگ کل را کره شبنم نیست
عدم سایه ز خورشید معین کردید کرتو شوخی نکنی هستی ما مهم نیست

( بیدل ) از بس باثرهای دل خو کردیم بی غم دام وقفس خاطر ما خرم نیست


غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه

صحیفه (٧٦)

جرات سوال شرم ترا کر جواب داشت اشکت زبیمار بفر مال آب داشت خلق زمدعائی از هیچ پرشده است نه چرخ يك علامت صاد انتخاب داشت
بیرون نجست از آتش دل سعی هیچکس شور جهان چکیدن اشك كباب داشت تا نقش ما بغبار قضاء بر نخاستیم کویی ز درد صورت دیباچه خواب داشت
از پیکر غنوده دل آسوده کی مرید این خانه باز حلقه در در کلاب داشت خاك فسرده درسر ناموس اعتبار کنجیست در خیال که مارا خراب داشت
صبح ازل همان دمدمی بود در نظر در پنبه زار تمیز کتان ماهتاب داشت یارب قسم که زد این شیشه با بسنگ بازغمت اشکم از مزه بوی گلاب داشت
زین بزم سر خوش دل مأیوس میرویم پیمانه شکسته ما هم شراب داشت دیدیم جلوة که کس آنجا نمیرسید ای حیرت آیینه و که تماشا نقاب داشت
امروز با هزار کدورت مقابلپم رفت آن صفا که آیینه با ماهتاب داشت سودیم دست و خم شد اظهار و هم وظن عز و عمل درین دوورق صد تشاف داشت
این شبنمی که در ورق ما نوشته اند چون سایه نسخه در بغل آفتاب داشت دست رد از کشودن لب کرد پاس بخت دم نازدن دعای همه مستجاب داشت
از عرض احتیاج شکستیم رنگ شرم آه از حیا که رنك رخ ما حباب داشت (بیدل) نظر نمی که تو غواص فطرتی گوهر گره برشته موج سراب داشت

***

جزخوشی هرکه دل برناله و فریاد داشت شمع خود را همچو نی در رهگذار باد داشت ای خوش آن صید یکه در محراب چشم انتظار اشك ساهم کردشی چون سبحه ز هاد داشت
صید مارا حلقه دام بلابند بافت گوشة چشمی که با دل الفت صیاد داشت خواب اگر وحشت گرفت از دیده من دور نیست خانه چشمم جراغ همی آب در بنیاد داشت
بخردی از معنی عمملم آگاه کرد گردش رنك اعتبار خیلی استاد داشت کرد تعمیر اینقدر گرد خرابی آشکار ورنه ویران بودن ما عالمی آباد داشت
این زمان محو فرا مش تفنگیهای دلیم جام ما بیش از شکستنها ترکی یاد داشت ازفنای ما مشو غافل که این مشت شرار چشم زخم نیستی در عالم ایجاد داشت
دوش کز ساز عدم مستی ظهور آهنگ بود ناله ماهم نوای همن چه با داماد داشت حیف اوقاتی که صرف کوشش بیجاشود پشه عمری نوحه برجان کندن فرهاد داشت

با فقیری این زمان (بیدل) غبار سر و پست گردو حشت پیش ازین هم من که بود آزاد داشت

جز خون دلمزانند سلامت بدست نیست خط امان شیشه بغیر از شکست نیست آرام عاشق آیینه پردازی فناست ماننبد شعله که زپا تا نشست نیست
خلق وهم خویش رافتنان وحشت است لیك آنقدرزمی که کسی از خویش رست نیست صیاد عجز ریخته رنگ مر کشی ست در طره که تاب ندارد شست نیست
ماتمم ز سر نکونی از با فتاده کی در وادی که نقش قدم جز پست نیست جمعیت حواس در آغوش عجز دانت از هوش بهره نیست کسی را که مست نیست
دیوانگان اسیر خرد پیچ وحشت اند غلات ماهیان تو موج است شست نیست دل صید شوق و دیده اسیر خیال تست ویرانه کشور یکه باین بند و بست نیست
عالم فریب دیده عاشق نمی شود آینه خیال تو صورت پرست نیست آسوده کی چه کوه شود فرض دعیت پای صرا که آبله هم زیر دست نیست

(بیدل) بساط وهم نخود چیده ام چوصبح ورنه زجنس هستی من هیچ هست نیست

جسم را در عشق جانان کار نیست درد عاشق را بدرمان کار نیست رخشناع قبضه زن خویش را سودوا باجنس ارزان کار نیست
مکش درراست زینك است سود چون بباید کار آسان کار نیست چنك کل باخویش کار مشکلت صلح کن با خلق چندان کار نیست
مردن و نامیدنم در دست تست بنده را جزپاس فرمان کار نیست سفتفراه تست (بیدل) کفرو دین عشق را باشيخ وبرهمان کار نیست

***

چشم بیدار طرب مایه سامان گل است در نظر خوابتا کر سوخت چراغان گل است آب روئیکه کز از فیض جنون یافته ایم عرض رسوائی ما چاك گریبان کل است
عشرت رفته درین باغ تمنا شا دا رد خنده های سحر آغوش پریشان گل است يك نكه مشق تماشای طرب مفت هوس غنچه در مهد بهار واز دبستان گل است
داغ بیطاقتی کالمند آتش زده ایم رفتن از خود چقدر سیر خیابان کل است اشك ماموج تبسم كده شوخی اوست شور شبنم محکی از لب خندان کل است
فرصت عیش درین باغ نچیده است بساط رنك کرد نیست زبانگاه با دامان کل است نشوی بیهده نهمت کش جمعیت دل غنچه هم در شکن بستن پیمان کل است
تو هم از ناله بلبل نه نشستن آموز صحن این باغ بپای خاه بدوشان کل است رفته و به نظر ت چند نقاب آراید ناچیز باش همین صورت عریان کل است

باد صبا حسن ترا آیینه استغنا ست ناله بلبل ( بیدل ) عالم شان کل است

چشم خرد آیینه جام می ناب است ابروی سخن در شکن موج شراب است آگاهی دل بيطلبي لولا هنر گیر کین جوهر خود پروج آیینه نما نیست
چشمان فنا آیینه کوشش پسندد شبگیر شرر ها همه يك لحظه شتا بست عارف بخدا میرسد از گردش چشمی در نیم نفس بحر هم آغوش حباب است
کیفیت طوفانکده گریه میپرسید در هر نم اشکم دو جهان عالم آبست این سحر بیدار جکر سوخته دارد آبیکه که توداری بنظر اشك كبا بست
چون سکا دولت بكس نیست مسلم پیداست که هر نقش نگین غش بر آبست خوش باش که در میکده نشه تحقیق مینائی اگر هست همان رنگ شرا بست
بی جنبش دل راه بجمالی نتوان برد یکسر جرس قافله موج حنا بست در محفل قانون نوا سنجی مشتاق کوشیکه ادانفهم نشد کوش ربابست
تا سرمه نگفتیم بچشمش نرسیدیم در بزم خموشان نفس سوخته بابست دل چیست که باخاك برادر نتوان کرد بو قوتیو تا خانه آیینه خرابست
عاقلی همه غفلت شود از عجز رسائی چون تار نظر کوتهی از رنك خوابست (بیدل) اگر افسرده دلی جمع کتب کرد در مدرسه دانش ما جملہ کتا بست

***

چشم وا کن حسن نیرنك قدم بی پرده است کوغی شو آهنگ قانون عدم بی پرده است معنی کر فهم آن اندیشه در خون میطید این زمان در کسوت حرف و رقم بی پرده است
آنچه میدانی منزه ز اعتبار بیش و کم فرصت بیدا نما کنون بیش و کم بی پرده است کاه هستی در نظر داریم و گاهی نیستی پیش ازینها نیست کر آراءورم بی پرده است
از مدارای فلك غافل ببايد زيستن زحم این شمشیر با پیغام خم بی پرده است خواه اشکشت شهادت گیرو خواهی زینهاد از غبار عرصه ما يك علم بی پرده است
مدعا محو است از اظهار مطلب دم مزین از زبان خامش سایل کرم بی پرده است همبجه اندیشی تحریک زبانت داده اند تا قلم لغزيدنی دارد رقم بی پرده است
غیر انکار عمارت حایل تحقیق نیست کزنو بر خیزی در و بام حرم بی پرده است شرم دار از انتظار میخواری از معنی سراغ از صمد تاکي نشان جستن صنم بی پرده است
حیف ازان چشمی که مژگانش نقاب اوانشود جلوه ها آیینه و آیینه هم بی پرده است دعوی تحقیق در هر رنك دارد انفعال برجبین هرکه خواهی دید نم بی پرده است

هوش کو (بیدل) که اسرار ازل فهمد کسی هر که جز یی برده گی پیداست کم بی پرده است

چشمیكه ندارد نظری حلقه دام است هرلب که سخن سنج نباشد لب بام است بحر وهری از هرزه در آییست زبانرا نیچیکه ز نکار فرو رفت نیام است
مغرور کمال زفلك شکوه چه لازم کار تو هم از بخستگی طبع تو خام است ای شعله امید نفس سوخته تا چند فرداست که پرواز تو فرسوده دام است


صحيفه ۷۷
غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه
حرف التاء

نومیدیم از قید جهان شکوه ندارد
تا صبح دل مانده نه حیرت بنظر ها
بگذر زتقاضای دشمین احباب
چشم تو به پيغام مگر گفت و شنودت
پامال تو قق طياریم وبريخته دام است
ای سیل دلم برق نظر اینهمه خرام است
اول بسبق حاصل اثر ترك سلام است
ممحو خودی ای بخبر افسانه كدام است

کی صبح نقاب افگند الاچوبره کامست
مسلك اسيران خم و پيچ محبت
گویند بهشت است همان راحت جاوید
( بیدل) بکمان همو بزم چه توان کرد

آئينه هفت صبح در كف شام است
در حلقه گیسوی تو ذکر خط جام است
جائيكه نباشي ابد متلاشه مقام است
كم فرصتی از وصل پرستان چه پیام است

چين امروز فرش منزل کیست
طپش آئینه مال حسرت ماست
خط آل لعل دود خرمن ماست
بهم آورده دیدم آن کف دست
اگر اوهام سدراه ما هست

رك كلى دود شمع محفل کیست
گل این باغ بال بسمل کیست
رم آن چشم برق حاصل کیست
بیم آگا پتنك او دل کیست
تفتی افسون پای درگل کیست

قدیم پیری اگرنه دشمن ماست
ولیها کرده دشت جلوه اوست
دل ما شد سپند آتش رشك
حذر از دستگاه عشرت دهر
بدو از گوش ريك طاقت هوش

خم این طاق تيغ قاتل کیست
نفس آخر غبار محمل کیست
گل رویت چراغ محفل کیست
هوس آهنگ رقص بسمل کیست
جرس امشب فغان ( بیدل ) کیست

جنس ما الان کسادی قیمتی فهمیده است
بوالهوس نبود حریف عرصه تك جلوه اش
نقد گردون نيست غیر از اعتبارات خیال
دود دل آخر بونین شعله خواهد موج زد
آرزو از فیض عام بیخودی نومید نیست

وین حباب پوچ خود را با گهرسنجیده است
حسن او از چشم مشتاقان زر مجریده است
چون حباب این ناسه و هم از هوابالیده است
شمع این زم هنوزم یکمژه چشیده است
من اگر گردش نکشتم رنگ من گردیده است

هر کس از سیر بهار بیخودی آگاه نیست
بالعلم در وعده کاه وصل خارج نغمه نیست
دره دوری را علاج جزامید وصل نیست
زین کشد کامنزاکت نی تا دل نکذری
نیست ( بیدل) وحشتم جز پاس ناموس جنون

دیده هرجا محو حیرت میشود گل چیده است
میدهم آواز باخوابم کجا خوابیده است
مرهمی دارد خاطر زخم اگر خندیده است
عالمی خون دماغت و هم نامزه لغزیده است
کسوت عریان تهیا دامن از من چیده است

جنس موهومم دکان آبروئی چیده است
زین سطور چند کز تسلیم دارد افتخار
هیچو شبنم در فضای تار تو کلتی
نقد افغانم نقد ياصرف آهك دعاست
دستگاه لفظ کز معنایم بست است نقش
کشته ام پیروز حق نعمت دیرینه اش

هیچ هم در جام امید من از زیده است
معنی رازم جبینها بر زمین مالیده است
داشتم اشکی نمیدانم کجا غلطیده است
گرهمه رز کست با من کرد او گردیده است
خط چه معنی دار دا نجا نسخه و هم لغزیده است
همچنان درهین مویم لك خوابیده است

در جناب حضرت شاه سلیمان بار کاه
تا نز دکش وارسی از نقش ما غافل مباش
طبع آزاد از خروش جسم دارد انبساط
در غبار خط نفس دزدیده آهی میکشم
خامشی از سکه نازك می سراید درددل
عز وحدت با دلگان را نمیباشد کانی

ناتوان موری میان هرجی اندیشیده است
عجز در جیب حباب اینجا نفس دزدیده است
ترخه تار تار می آید صد بالیده است
سرمه گردیده است دل این صدا بالیده است
جز خیال شاه فریاده کسی نشنیده است
چرخ هم اینجا ز جیب صبح دامن چیده است

هريكا سر کرده ام ( بیدل ) دعای دولتش
جوش آمین از زمین تا آسمان پیچیده است

جنون کاهز تأمل کز شتاب گذشت
بهر طرف ننگرم دود دل بر افشانست
کی محبابه تسكینها چه بر دارد
سياه کار فضولی مخواه موی سفید
زخود تهی شوا و ازورطه خیال برای
زسوز سینه ام آگه که کرد محفل را

هوای آبله از سر حباب گذشت
کدام سوخته زین وا دی خراب گذشت
که تا بداغ رسيديم ماهتاب گذشت
کفن چوبرده درد باید از خضاب گذشت
بآن کنار همین کشتی از سراب گذشت
که اشك رو بوشد و از سر کباب گذشت

بچشم بندجهان این چه سحر پردازیست
جنون پرستی افسانش نك طبع مباد
زعمرع نفس واپسین قیاس کنید
صفا کدورت زنگار چشم نره اند
بعیش غفلت عمریکه نیست کی ترسد
ندام ازچه غرض بالفرصت افتادم

که نی غنچه ای از جلوه از نقاب گذشت
حيا نماند چو انصاف از حساب گذشت
که بازهر چه گذشتیم انتخاب گذشت
زسایه کی نتواند در آفتاب گذشت
فغان که فرصت تعبیر هم بخواب گذشت
شرز پیام از حاصل جواب گذشت

نوای که نفس بودرهبرو ( بیدل )
همین تامل رفتن كزان رکاب گذشت

چنین که پیشه و مدعا بعجز وایسته است
چوسنك جايه نداريم از زمین گیری
کدام نقش که گردون نه بست بی ستمش
بکعبه میکشم از دیر محمل اوهام
بذوق عافیت آن به که هیچ ننمائی
چوموج هرزه تلاش كنار طينيم

فضای دست حنابشته نقش مابسته است
زدست عجز که ما را پایها بسته است
دلی شکسته اگر صورت صدا بسته است
تمی دوش من ناتوان چها بسته است
کف غباری و آینه رهوا بسته است
شکست دل گره ما هوا رها بسته است

بقدر ناله مکر زین قفس زدن آئيم
بهار چامه پيري تماشا خون گرید
درین دو هفته کدر قيد جسم مجبوری
دم ز کلفت جرم نکرده کشت سیاه
حریف نسخه افتاده کی به وزنه
چو صبح ردو نفس تا نقدر مجاز( بیدل)

و گرنه بال تحون خفته است و پاسته است
نمد تصور دنایی حبا بسته است
گشاده گیر در اختیار پاسته است
غبار آینه ام زنگهای نابسته است
هزار آیه مضمون باشی بسته است
کنا نگاه کنی محمل دعا بسته است

جوش پیام زلب دیگر است
در ره او هرزه نلغزیده ام

جنبش نبض تب دیگر است
آبله جوش ادب دیگر است

منت و كشاد مژمام طالبیست
کیت شود محرم اسباب شوق

روز وشبم روز وشب دیگر است
بی سبیما سبب دیگر است

جوش جرس از پای من آخر زتك و اب نشست
مگذريد از راستیها ورنه طبع کج خرام
دوستان باید بیاد آريد تعظيم وفاق
شکر عزت هر قدر باشد بجا آورد پیست
انفعال است اینکه بنشاند غبار طبع خام

کرد سودای دستم بر سر مطلب نشست
میرسد جائیکه باید بردم عقرب نشست
شمع هم در انجمن مد ازوداغ شب نشست
پوسه دا داو ناز کاب آنکس که بر مرکب نشست
هر كجا تاله گل کرد شبنم تب نشست

نیست هرکس محرم وضع ادبگاه جمال
طالع دون همتان خفته است در زیر زمین
پیش ازین بی یگر بخت مجنیده اختیار
روز اول آفرینشها مقام خود شناخت
میکشی گرد یترا سودیم از تشویش و هم

رنجیم کرد شوخی خط رو ز لب نشست
سفك یاور د لزه از چین کوکب نشست
مشت خاکى کل شد و چون هشت در قالب نشست
آفرین بر وصف ولعت بر زبان مذهب نشست
کر دچندین مذهب از یکجرعه مشرب نشست

( بیدل) از کس ادب طبع است بر آزار می
ناله دارد بازی طفلی که در مکتب نشست


حرف التاء
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
صحیفه ۷۸
چو صبحم دماغ می آشام نیست
نفس میکشم فرصت جام نیست
روم زنده گی مایهٔ جانکنیست
حق خود ادا میکنم وام نیست
تبسم محنماء غفل کردن است
دران پشه جز مغز بادام نیست
بهر جا برد شوق میوقفه باش
نفس قاصدا یم پیغام نیست
جنون در دل از بیخودی قدر دید
هوا هیست در خانه وبام نیست
غبار حبد خونبها داشت است
کزین بزم جزفتنه از احرام نیست
مپرسید از دل که ما کیستیم
نشان میدهد آئینه نام نیست
دل از ربط فقر وغنا جمع دار
شب و روز با یکد گر رام نیست
تلاش جهان چشم پوشید نیست
سحر نیز تا شام جز شام نیست
دو بال است از بیضه تا اشیان
کمین بر افشاندن آرام نیست
چو زنجیر پیوند هم یکسلیم
تعلق فغان میکند دام نیست
در آتش فکن (بیدل) این رتبت و هم
تو افسرده کار کی خام نیست
چولاله پتو نزدی رنك اعتبارم سوخت
خزان بپناه فنا داد و نو بهارم سوخت
ز هر ده ك نگهم داغ شد چو شمع خموش
در انتظار تو سامان انتظارم سوخت
هجوم حیرت آینه‌ام چو پر طاوس
هزار رنك طبش در دل غبارم سوخت
غبار تربت پروانه میدهد آواز
که میتوان نفسی بر سر مزارم سوخت
قشد که شعلهٔ من نیز بی غبار شود
صفای آئینه وحشت شرارم سوخت
بعشق نیز از کرده شرم تا کردیم
عرق فشان این شعله خاکثارم سوخت
صبا مبین بغبار فسرده ام دامن
دماغ حسرت رقصی که من دارم سوخت
چو برق آئینه امتیاز هستی من
ز خوابگاه عدم تامری بزارم سوخت
رنجش نیارم ای ناخدا چه می‌پرسی
فلك كشيد ز گرداب وبر کنارم سوخت
هزار رخنه ز خاکسترم بر افشا تست
کدام شعله باین رنك بیقرارم سوخت
شهید ناز تو پروانه کرد عالم را
چرا نسوخت چراغیکه در مزارم سوخت
فلك بيافت علاج كدورتم ( بیدل )
نفس بسینه ابندشت از غبارم سوخت
چون حباب آینه ما از خموشی روشن است
آب هم سان چراغ ما این راز و قن است
باد آزادیست گلزار اسیران قفس
زنده گی کز عشریق دار دامیه مردن است
تیره روزان بر نمی آینداز لبیض عاجزی
همچو کیسو سایه را افتادگی جزوفن است
عیب پوشی است در سیم تجرد پیشه گان
لختی این سوزن ما بخیهٔ پیراهن است
سرنمی تابم ز برق فتنه نادارم دلی
موج آتش جوهر آئینهٔ داغ منست
اطلس افلاک پیش قد پردهٔ چشمی نبود
چون نگه عریانیم از تنگی پیراهن است
نیست از عشق امیدم فکر خویش افتاده ام
غنچه کار در گریبانست یاد دامن است
واصلانرا سرمه میباشد غبار خاکمان
چشم ماهی از سواد موج در یادوشن است
لا له سان از حيرت حال دل پر خون مپرس
داغ چندین کاهشم آئینه دار گلشن است
حلقهٔ گرداب غیر از بچش امواج نیست
عقده کاریکه من دارم هجوم ناخن است
ای ژنتج مرگ غافل بر نفس چندین مناز
پست جز نقش حباب آبیم که موض کردن است
سجده در با (بیدل) از موج زدن گردن زدن
پشت دست خودبدندان ندامت کاشتن است
چون حبابم الفت و هم بقا زنجیر پاست
خانه بردوش طبیعت را هوا زنجیر پاست
در گرفتاریست عیش دل که مجنون ترا
مطرب ساز طرب کو بیست تا زنجیر پاست
چون کنم جولان بکام دل که با چندین طلب
از ضعیفها چو اشکم نقش پا زنجیر پاست
طاقتی کو تا کنی سر منزلی کرد بدست
هر کجا رفتیم سعی نارسا زنجیر پاست
مرغ را کسب هنر دام ره آزاده کیست
موج جوهر آب جوی تیغ را زنجیر پاست
بی تامل از مزار ما شهیدان نگذری
خاک ما دامنکیر ما پیش از حنا زنجیر پاست
خط پشت لب جو از ونیست بی تسخیر حسن
معنی آزادیست اما سطرها زنجیر پاست
ماز کوری اینقدر در بندرهبر مانده ایم
چشم اگر بینا بود برد کف عصا زنجیر پاست
خاکساری نیز مارا مانع و ارسنگیست
تا بود لختی بجا از بوریا زنجیر پاست
قید هستی ناشده روشن جنون موهوم بود
آنکه ما را کرد با ما آشنا زنجیر پاست
بر بساط پایه و هم آنقدر تمکین مچین
ساختت را سایه بال هما زنجیر پاست
عالم در جستجوی دهتست از خود رفته است
میروم من هم به پیم تا کجا زنجیر پاست
تخم دان اول قدم زین عرصه بیرون تا خشد
ای جنون زنجیرک ما راهوش ما زنجیر پاست
( بیدل ) از توحید دلصد تا کل این کارخان
مقصد ما طوق گردن مدعا زنجیر پاست
چون حبابم شیشهٔ دل هر کجا خواهد شکست
آب و ای محفل امکان صدا خواهد شکست
ناتوانی کزبان سامان بساط آرا شود
نالس طرف کلاه از رنگ ما خواهد شکست
سعی افشر کزسر مارا رسوا وا داشت
آبله در دامن تسلیم با خواهد شکست
صبر کن ای شیشهٔ سنک جفای محتسب
گردن این دشمن عشرت خدا خواهد شکست
از تعصب جاهلان دین هدارا دشمن اند
عاقبت در جنك این کوران عصا خواهد شکست
فصل کل ارباب تقوی را ز مستی چاره نیست
توبه موج باده خواهد گشت یا خواهد شکست
از تلاش ناتوانان حکم جرات برده اند
رنك ما گر بشکند خود را کجا خواهد شکست
بر هوسهای امل مغرور جمعیت مباش
عمر معشوقیست و پیمان وفا خواهد شکست
سخت دشوار است منع وحشت آزادگان
سرمه گردو کوه اگر رنك صدا خواهد شکست
دور گردون کریام ما نگردد گو مگرد
ناامیدی هم خمار مدعا خواهد شکست
برك كل ظالم است اگر خواهی در آتش داشقن
دست بر حون میزن رنگ حنا خواهد شکست
ماما بید شکیب توبه ( بیدل ) زنده ایم
سخت بیعزتیست کز پیمار ما خواهد شکست
چون سپند آرام جسم دردم کم ناله است
برق جولانی که خواهد سوختنم کم ناله است
صد کر بیان نسخهٔ رسوائیم اما هنوز
يك الف از انتخاب مشق چاکم ناله است
از علف داران باسم کار اقبالی بلند
کز سمك تا عالم اوج سیا کم ناله است
کس نمیفهمد زبان خا کبار یهای من
ورنه هر گردیکه میخیزد زخا کم ناله است
از گداز عاقبت اشکی برون جوشیده ام
بادهٔ درد دلم بر کهای کاکم ناله است
تا نفس بر خویش ماند پاس عریان میشود
سوخت صد پیرهن سامان چاکم ناله است
کش بد آموز تراکت فیض الفت مباد
عاشقی هم پیتو از بهر هلا کم ناله است
كم شدم از خویش و تحريك دلم آ وازم نداد
این جرس(بیدل)نمیدانم چرا کم ناله است
چون سایه بسکه کلفت غفلت سرشت ماست
بخت سیاه نامهٔ اعمال زشت ماست
گردون بفکر آفت ما کم فتاده است
مانند حم همیشه سرما و خشت ماست
چون غنچه در کمین بهاری نشسته ایم
چاکی اگر دمد ز گریبان بهشت ماست
در سینه دل بضبط نفس آب کرده ایم
ناقوس از ستم زد های کمشت ماست
سودای طره ات ز سر ما نمی رود
چون شعله دود دل رقم سرنوشت ماست
تهمت مبند بیدل بر دوش و هر قسیم
خارو گل بساط جهان خوبم وزشت ماست
اشی زالفت مزه دار کرفته ایم
همداله که ریشه ندارد ز کشت ماست
پوشیده نیست جوهر نظاره مشربان
آئینه خطی از دل حیرت سرشت ماست
( بیدل ) بنای ریختهٔ درد الفتيم
گرد جفاو داغ الم خاک و خشت ماست
چون سحر طومار چاکسینه‌ام واکردنیست
آرزو دستوری دارد که رسوا کردنیست
چون حبابم داغ دارد حیرت تکلیف شوق
دیده محروم شکاه و سیر دریا کرد نیست
از نفس دزد بدن عمری بکام غافل مباش
دامن پیجیده دارم که صحرا کرد نیست
بیشم پیو ده گرد عار سوی اعتبار
مشت خاکی دارم و بادمرد با کرد نیست


مخواهی کوکيا توانم قال تو ميدي زدن
ميكند خاكستری گرد از نقاب انشگرم
تشنه موجی بطوفان شکمش داده ايم
عجز ميكويد بآه نا حزين در کوش من
سوختن را نيز حاشا کی مهيا كردميست
قری در بيضه عيانك تماشا كرد ميست
ناقص بالهیت دست عجز بالا كرد ميست
گرد و اماده سیر باطنها کرد ميست
تعجب بازی ميدارد صبغ بهار جلوة
قید هستی بر نبايد جوش استیلای عشق
پيكر خاکی ندارد چاره از عرض غبار
لطف معني پيش ازين (بيدل) ندارد اعتبار
مزده ای آینه رنك رفته پيدا كردميست
چون هوا كرمی کند بند قباوا کرد ميست
نسخه ما بسکه بی ربط است اجزا كردميست
از خيال ناز كك موى كل انشا کرد ميست

چواشمع اگر خلق بس و پیش گذشتست
گر راه روی بر اثر اشك قدم زن
هر اشك كه كل كرد زماو تو برنجست
شیخان همه آداب خرامند و ليكن
انجارو حرف شرم کی از دعوی شوخی
سرمایه هوانيست چه دنياو چه عقبي
ناقض قدمیم اینسر خویش گذشتست
هستی است خدنکی که زهر كيش گذشتست
این آبله ها بر سر يک نيش گذشتست
زين قافلهها يكدو قدم ريش گذشتست
عمری که كنش بيشمری بیش گذشتست
از هرچه نفس بگذرد از خویش گذشتست
در هیچ مكان رام تسلي نتوان شد
شاید ز عدم كل كند آثار سراغی
روز وره تو تميز يكفت سيری كيم
آدم کری از ريش بياموز که امروز
زين بحر كه دور است سلامت ز کنارش
(بيدل ) بجهان كندن نا دم محشر
زين بادبه خلق بدل ريش گذشتست
زین دشت غبار همه کس پیش گذشتست
زين پيش هم اوقات به تشویش گذشتست
هرپشم زمد خرس و زومیثی گذشتست
آسوده همین كشتی درويش گذشتست
يك قافله آئينده منديش گذشتست

جهان در سرمه خوابید از خیال چشم فتانت
کدورت نا بحیاد جوهر شمشير استغنا
دکر پشت لي خواهد خم تسليم گردابشب
سواد ناز روشن كرد حسن اثر ي تعمیدم
شکست دام با آن شوخی زهم پاشید اجزایم
چه بیرون و چیاو بیخایه دیوار مژ كانت
بجای خون صیفی میزد داوزخم شهیدانت
قيامت بر جكر می خندد از كره نمکدانت
سفال پخت در گل کردن إيماك ريحاتت
كه كل كرد از غبارم کردۀ تصوير پیمانت
تخير پيسرا رابنو وا کرده است آغوشی
بهارت را فسون اخنزاعی بود مستوری
مشو خیای استغنا تنك واری تغافل زن
چه نیرنکست سامان تماشا خانه هستی
رمنى كل نکردم کز خجالت درنپا ورزم
كه چون طاوس نتوان ديد بيرون كلستانت
قبای ناز چون گل كرديش از رنك عربانت
سرشکم لغزشی دارد نباز طرز مستانت
من بیو خویش وا كردم جهانی گشت حیرانت
مصور داشت در نقشم کشید نهای دامانت
حریف معنی تحقيق آسان کی نشد(بیدل)
چو تار سبحه چند ين نلب می جو اهد كريبانت

جهان زنجنس اثرهای این و آن خاليست
برنك چهر دف در طلسم پيكر ما
اگرچه شوق تولبرز حیرتم دارد
چشم زاهد خود بين چوكوريا و چه خاك
كدام جلوه که نگذشت زین بساط غرور
زچاك دامن خرما شد اینقدر معلوم
عجيب الست اکر خلوتى و انجمنيست
جزاز دهم مچينيد كاين د كان خاليست
بهرچه دست زنى منزل فغان خاليست
چو چشم آینه آغوش من همان خاليست
که از حقیقت بینش چوسرمه دان خاليست
توهم نناز که میدان امتحان خاليست
که از وفا دل سخت شكر لبان خاليست
رون ز خویش نگاهیم وی جهان خاليست
گرفته است حوادث جهات امكان را
زشكر تيغ تو يارب جان برون آيد
زبشى مزاج سحاب فيض نماند
زجیب هر مژه آغوش می چکد اینجا
غریب منصب كوهر مخور كه همچو حباب
کهر زپاس کبر پرشكت موج عيست
به درفان آن چشم سرمه سا ( بيدل )
زشافیت چه زمین و چه آسمان خاليست
دهان زخم اسيرنك كه از زبان خاليست
که آستین كريمان چوناودان خاليست
بیا که جای تو در چشم دوستان خاليست
هزار کیسه درین بحر بیگران خاليست
دلی که پرشود از خود زدشمنان خاليست
چومیل سرمه زبان من از بيان خاليست

جهان قلمرو طوفان اعتبار تو نیست
زلاف ترك ميدكن خلل بهمت فقر
سحر چه كرد درين باغ تا تو خواهی کرد
کدام موج درین بحربی زرد ماند
کدام رمز و چه اسرار خویش را دریاب
مثال شخص در آئینه گرد وحشت اوست
زهيچ رنك توان يافتن بهار تو نيست
شکست هر دو جهان يك كلاه وار تو نيست
بهوش باش که فرصت نفس شمار تو نیست
مخود مناز زجهدی که اختيار تو نیست
که هر چه هست همان غیر آشکار تو نیست
تو كز ز خود روی هیچکی دو چار تو نيست
کمند همت وحشت سوار عشق در است
شرر بچشم تغافل اشارتی دارد
كجا ست آينۀ کز نفس تياخت صفا
حضور ساغر خميازه ميدهد آواز
بخود چه الفت بیکانه کیست شوق ترا
دلیل خویش بس از مژده ام توئى (بیدل)
هوس ا كر همه عنقا شود شكار تو نيست
که این بساط هوس جای انتظار تو نیست
هوای عالم هستی همین غبار تو نیست
كه هيچ نشه بكلي کردن خمار تو نیست
که محو غیری و آئینه در کنار تو نیست
چوشمع كفته کسی جز تو رمز ار تو نیست

چه سرمدان دیگر است و سعی مردم دیگر است
غنچۀ قید و كل آزادی از هم واشناس
لمعۀ خورشيد دينار تاب انجم دیگر است
صورت سرنجه ديكر هيئت سم دیگر است
چشمه و انهار هم امواج اسرارند ليك
لذۀ غيرت كشان با ساخت وضع جهان
شر طوفان جوش قدرت زالفاظم دیگر است
نالگی سنجی بهم این باده را خم دیگر است

چه خوش است اکر بود آنقدر هو س بلندی منظرت
دو روزه مهلت این نفس دلت آشيانۀ صيد هوس
همه راست عاده بچشم همه راست خجالت کردشی
چو كل از طبيعت بی نشان مخیال دانشى آشیان
چو حباب غیر لباس تو چه توقع وچه هراس تو
با عروج نقصۀ قدرتي نه دماغ نشۀ فطرتی
يدماغ اندشة عنب ميسند این همه آب و تب
زفسون مطرب و چنك آن مكش آقنند، اثر فغان
هم قدر بي همه خوردنی همه سکته دارد و مردنی
طلبی کر از تو بيا رسد بیر او قند چو بيا رسد
ز سواد نسخۀ خشك و تر بكلام ( بيدل ) مانكر
که بران مكان چو قدم نهی هم کردشی نخورد سرت
نه آ كه از طپش نفس كه چه بيضه ميشكند پرت
تو چنان مرو كه ز لغزشى بالهى زند خط مسطرت
به برهنكی زدی این زمان که دمید پیرهن از برت
نه تو مانی و نه قياس توچو كشد خامه زيننكرت
چو غبار و اغط غيرتى و هواست پايه منبرت
كه ربير انجمن ادب فكند يعالم ديكرت
كه بفهم ناله عاجزان كند التفات هوس كرت
حذر از بلای فسر دني كه رسد ز منصب کوهبرت
سر آرزو بکجا رسد ز دماغ آبله ساغرت
كه بحيرت جن اثر شود آب آینه رهيرت


غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

حرف التاء

چه دارد این صفات عاجز بات
فسون ظاهر و مظهر نخوانید
نباشد مهر اگر صبح تبسم
نشاط ورنج ما تبديل اوضاع
فروغی بسته بر مرآت اعیان
تو وغافل زمن افسوس افسوس

بجز ورطه دعای حضرت ذات
خیالیست این چه تمثال و چه مرآت
که خندد جز عدم برروی ذرات
فند و پست ما تغییر حالات
چراغان شبستان محالات
من ودور از درت هیهات هیهات

غنا وفتر هستی لا والا است
جهان گل کردن یکتائی اوست
مه وسال و شب و روزت مجاز یست
عجین غیب و شهادت فرق دارد
نه او را جز تقدس میل آثار
زبان شرم اگر باشد بکامت

کجائی نفی و شاهنشاهی اثبات
ندارد شخص تنها جز خیالات
حقیقت نه زمان دارد نه ساعات
معانی در دل و برلب عبارات
نه مارا غیر معدومی علامات
خموشی نیست (بیدل) جز مناجات

چه سحر بود که دو چشم دل آرزوی تو داشت
بدور خم کشة اختیار کردیدیم
نظر برنگ تو بستم نظر برنگ تو بود
غرور ناز تو مخصوص کجکلاهان نیست
چه جرمها که به بر خاک ریختی زاهد
بگردش شکست پی نبرد فطرت تو

ترا در آئینه دیدم و جستجوی تو داشت
سپهر ومهر همان ساغر وسبوی تو داشت
خیال رویتو کردم خیال رویتو داشت
شکسته رنگی ما هم خم از مویتو داشت
باین حیا نتوان پای آبروینو داشت
که سجده تو چه زنار درگلوی تو داشت

بهر دکان که درین چار سو نظر کردم
ز طاق اینهمه غفلت که میکشد باور
ز ما و من چقدر بوی ناز می آید
هزار پرده دریدند و لقمه رنگ بست
بسجده خاک شدی همچو اشك وزین غافل
درین حدیقه بصد رنك پر زدم (بیدل)

دماغ ناز تو سودای گفتگو تو داشت
تغافل تو زهر سو نظر بسوی تو داشت
نفس بهر چه دمید مدعای و هوی تو داشت
دهان خلق همان معنی مگوی تو داشت
که خاک هم زغبار خشک و شویتو داشت
زرنگ در نگذشتم که رنك بویتو داشت

چه گوید آینه ام شکر خوش معمائی حیرت
هزار آینه طسناقس می برم بخیالت
بغیر محو شدن قدر دان جلوه چه دارد

ز جلوه باج گرفتم به بی تلاشی حیرت
بهشت کرد جهانرا چمن تراشی حیرت
گلاب بزم تو ایم از نیاز وپاشی حیرت

یکفنی که ادب وانگذاشت سر خط نازت
شبی در آئینه میر شکوه حسن تو کردم
بعزو فضل منازید کاین صفا که ندارد

نخواند جوهر آئینه جز حواشی حیرت
نبردم بخود ا کنون زدور باشی حیرت
غبار جوهر آئینه بد قماشی حیرت

دران مکان که صیقل زند حقیقت (بیدل)

ز جرأت مجال جگر خراشی حیرت

مایل بزم نفس گردید، و فریستک نیست
در محیط از خود نمائیا نمی گنجد حباب
چون طبایع خوردبر هم غیرت انشا میکند
پیش ازین بیخودیهمچین پست و بلند اعتبار
نیمه میسوزی چرا ای شمع نزديك است صبح

مقصد دل نیست پیدا این قاصد لنك نیست
کرنفس پرخود ببالد گوشه دل تنک نیست
صلح كن رنك نسق مانند شر ر در سنك نیست
جزر و مّدی دارد ایمرو او رنك نیست
تا شهادت آینه خورشید هم روشنك نیست

نغمه ها بخواست می جوشد زساز ما و من
سکته صد مرغ موجست تمکین گهر
مایه این سود و صلواة اشک، سودای بهشت
نام اگر آئینه خواهد جوهر تمثال کو
خواه عریان جلوه کرشو خواه مستوری گزین

حیرت آهنگیم در آهنگ ما آهنك نیست
در دبستان ادب سعی تامل دنك نیست
میشود معلوم زاهد جزء کل پنک نیست
عالم تصویر عنقائیم ما را رنگ نیست
هر چه باداباد در کار است تاخمتنك نیست

(بیدل) از طاقت چه می آئی بیخود کردی طرف

با ضعیفی کرتوانی صلح کردن جنگ نیست

حذر زراه محبت که پر خطر باك است
باختیار رفتیم هر کجا رفتیم
چه گونه کم شود از ما صلاحت زاهد
غبار خانه حصیرت ناتوانان را
بیا مدعاست شرابی بعرض شوخی رنك

تو مشت غار ضعیفی وشعله بيباك است
غبار ماونفس حکم صید و فتراك است
که صد زبان در ازش چوپ مسواک است
کشند موج خطر ناخدای خاشاك است
جهان هنوز سیه مست سایه تاك است

توان به بیکسی این غماز مغررت دهم
ز بس زمانه هجوم گناه بازار یست
ازین محیط کدوری نمی بت طوفانش
ز خویش رفتن ما رهبری نمیخواهد
چمدوا بنمایت از چشم بند علم و هم

سموم حادثه را بخت تیره ترياك است
چواشك كوهن، وقف دامن خاشاست
کسی که آب رخی رو ثوهری پاك است
دلیل قافله صبح سینه چاك است
کعقود تمثالی آئینه در دل خاك است

زمانه گنج مفشارا بهر گشد( بیدل )

کسی که راست بود خار چشم افلاک است

عمر غم محری بامید ندامت شاد داشت
چشم در ظلمت سرای جسم کی بودی فروغ
پیش از ان کاندیشه دام وقفس رهزن شود
آئینه ر دل رفت از یاد رحمن زلف
باد ايمیک، در صحرای پرشور جنون
پاس مطلب ناله ما را نفس فرساند کرد

جان آشنا ریشه در بیشه فرهاد داشت
پرتو مهر تو این ویرانه را آباد داشت
طایر ما آشیان در خاطر صیاد داشت
کفر ما کرهیچ کافراین قیامت یاد داشت
همچو موج سیل نقش پای من فریاد داشت
بی لب این سرورا از ریشه هم آزاد کرد

دل بکفت سخت مجبور است از قسمت مپرس
طی دارا بـراه تازه کردن مشکلست
عاصی بیمار رفت و ریشه عجزیم بجاست
پرده ام تا جلوة نقاب خرابهای دل
آفتاب كلك صنع از حسن خط کردیم سیر
بستگیهاکان و ما( بیدل ) غنچه این کلستان

آه ازان آئینه کز جوش نفس امداد داشت
دست رها زيرك گل نتوان بروی بادداشت
ناتوانی رمزنام جوهر فولاد داشت
این عمارت های خشت آئینه در بنیاد داشت
یت ابرو در ازل هر مصرع آن صاد داشت
زهم خند زحم چون گل خاطر ما شاد داشت

حضور کلبه فقر از تکلفات بریست
صدای است کزین کوه باز میگردد
بعجز خلق مشو غافل از شکوه ظهور
گرفته آئینه ات نیست محرم اشیا
بتسلی نشست اعتماد جبهه خطاست

چراغ ما زسر شاه تا سحر سحريست
نشانه رنج مکن در مزاخ سنك كريست
شکست شیشه امکان کلاله ناز پریست
خموش درنگردی نطق چه بی بصریست
بجانشین و قدم زن که من تبت ثریست

مرا بعبید اقامت درین بساط كرامست
زمان فتنه آفاق انتظاری نیست
نسیمی که درین باغ بی تقاضای کرد
بهر نفس دلی ایجاد میکنی ناهی
درین بساط که نزد خیال میبازیم

چوشمع می کر رنگیم و رنکها سفریست
بهوش باش که هر مد دور ها قمریست
که برنک صبحی اگر گره میکشد شکر یست
که زندگی چه قدر کارگاه شیشه کریست
نبرند دامن جان هم دلیلی مفت بریست

نرماند دعوی کردنکشی حذر ( بیدل )

که دماغ شمع به به کل دماغ سر یست

حق مدعاست ورنه بر صدرنك كفتكوست
هرگاه انظر خطاب که حرف نعمایست

شوق اثر همدم است وشك نازجستجوست
هم جا بهار ساز شود نغمه رنك وبوست

موقوف اضطراب زبان نیست عرض راز
عشق است جنانچه فاعل این جنك پنهانست

گر وارسی اشاره تحقیق مو بموست
دل شیشه است و قلقل این شیشه بی گلوست

کثرت حجاب جلوة وحدت نمیشود

مر کان بهرچه باز کنی دیده محو اوست

حیرت دمید، ما وكل دایم بهاله ایـست
دردسر تكلف مشاطه برطرف

طاؤس جلوه زار تو آئینه خانه ایست
موی میان یکه مرا پهله شانه ایست

غفلت نوای حسرت دیدار نیستیم
حسرت کشین وعده و صلوت حیرتم

در پرده چکیدن اشکی ترانه ایست
چشم بهم نیامده کوش فسانه ایست


صحیفه ۸۱ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف الثاء

ضبط نفس کلید در طبع بسته است کریات کوهی زند این ریشه دونه است زین بحر تا بگر اشکی بدست رست هر قطره را بخویش رسیدن کرانه است
مخصوص بزم کعبه بتعظیم اختیار هم جاسری بسجده رسید آستانه است آنجا که زد کمند نگاههای اشتیار منظور این و آن شدن هم نشانه است
در یاد محشر رقمه دلی تباه میکنم رنك پریده را بخیال آشیانه است (بیدل) زبرق وحشت آزادیم مپرس این شعله را برآمدن از خود زبانه است

خاك در دیده آنکس که طلبکارش نیست خاك در کاسه آن سر که هوادارش نیست غم تن را نخورد هر که دل و دین در باخت آنکه سر داد درین راه پرستارش نیست
گریه جهد سپندش دست نداده است بهم گرمی کیست که در حلقه زنارش نیست چه خبر از دل صد پاره ما خواهد شد مست نازیكه خبر از گل گلزارش نیست
نفس ناله ازان غنچه طلب کن (بیدل) که عباری زجهان بردل افکارش نیست

خاك غربت کیمیای مردم نیک اختر است قطره در گرد یتیمی خشک چون شد گوهر است موج شهرت در کمین خامشی پر میزند مصرع برجسته آهنگی زتار مسطر است
زشتى اعمال دارد برق نفرین در بغل شاهد حسن عمل را جوش تحسین زیور است منصب کوه فروتنی نیست مخصوص صدف هر نوائی کز لب خاموش جوشد گوهر است
از مآل جستجو های نفس آگاه نیم اینقدر دانم که سیر شعله تا خاکستر است مهر خاموشیست چون آئینه سرتاپای من کز بعرض گفتگو آیم زبانم جوهر است
این معما جبزده تیغ تو نگشاید کسی کز هزاران عقده ام یک عقده سوداسر است می خروشد عشق از هم میگدازد پیکرم نعره شیران نیسانرا با تش رهبر است
کز مرا اسباب رواری نباشد گوجباش طایر رنگم شکست خاطرم بال و پر است همچو شبنم در طلسم دامگاه این چمن مرغ مار اقبض آب ودانه ام چشم تر است
راحت جاوید فقر از جاه نتوان یافتن خاك ساحل قیمت خود گرشناسد گوهر است کعبه جو افتاد شوخهای طافت وزنه من هرکجا از پا نشینم آستان دلبر است
جوش دانش اقتضای صافی دل میکند خانه آئینه را جاروب زلف جوهر است مرنك را در طینت آسوده طبعان راه نیست آتش یاقوت (بیدل) ایمن از خاکستر است

خاك شم ما را کی لنگر خرد جاهست کره شکسته ما برفرق ما کلا هست عشق غیور از ما چیزی نخواست جزعجز ساز گدائی اینجا منظور پادشاهست
خیر و شریكه دارید برفضل وا گذارید هرچند امیدعفو است در کیش ما گناهست با عشق غیر تسلیم دیگر چه سر کند کس در آفتاب محشر پل سایه پناهست
دل کز نشان نیداد هستی چه داشت در بار تمثال بی اثر را آئینه دستگاهست اینشمع چند خواهد مغرور کار بودن این گردن بلندت سر در کنار چاهست
جهد ضعیف مارا تسلیم می شناسد هرچند پا نداریم چون سبحه سر براهست خاك مرا مخواهید پامال نا امیدی باهر سیاه کاری در سرمه ام نگاهست
شستن مگر بخواهد مضمون سر نوشتم نامینکه من ندارم در نامه سیاهست شادم که قسطرنم بست نیاکی لعین وهمی که میفروشم سنگ است و کاهست
(بیدل) دلیل عجز است شبنم طرازی صبح از سعی بی پرو بال اشكم گواه آهست

خامش نَفَسَم شوخی آهنگ من اینست سر جوش بهار ادبم رنگ من اینست عریست گرفتار خم پیکر عجزم پامال و رد قده شوم چنگ من اینست
بیتاب هوا سنجی محرم چه توان کرد میزان خیال نفسم سنگ من اینست خمیازه ام آرایش پیمانه هستی است چون صبح خمارم مژکان رنگ من اینست
موج می و آرایش کوهی چه خیال است ناموس جهان طینتم ننك من اینست نه ذوق هنر دارم و نه محو کمالم مجنون توام دانش وفرهنك من اینست
با هر که طرف گشته ام آرایش اویم آئینه ام و خاصیت جنك من اینست ظلم است رفیقان ز دل خسته گذشتن کز آبله دارد قدم لنك من اینست
با محرم آن جلوه ام از (بیدل) خویش آئینه ندارم چکنم زنك من اینست

خامشی در پرده سامان تکلم کرده است از غبار سرمه آوازی تو هم کرده است بشنو کز چندی درین محفل بصیرت زنده ایم بر بنای ما چوشمع آتش ترحم کرده است
تاحسوسی داشتم آفاق بی تشویش بود موج این بحر از زبان ما تلاطم کرده است از عدم باجسته شوخهای هستی میکشم صبح ماهم در نقاب شب تبسم کرده است
مورد حرص آستان سجده بی همتیست عالمی اینجا بآب رو تیمم کرده است هیچکس مغرور امداد ودا جسدت مباد قطره را کوهردن بیرون قلزم کرده است
خام طبعان از فشار رنج ومحن آزاده اند پختگی انگور را زندان خم کرده است طینت ظالم کزخش کم نیندیش از حشرمرد نیش عقرب زندگی حاصل از دم کرده است
سحر کاینجان چرخ از اختلاط بی نسق خشکی اطوار مردم را سرینم کرده است آن طوطی کز زحمت حسرت های روزی داشتیم کرد مارا چون سحر اسبار گندم کرده است
این گلستان غنچه ها بسیار دارد نوکنید در چمن جا (بیدل) ماهم دلی گم کرده است

خاموشیم جنون گذاز و ریمتسر است آغوش حیرت نفسم ناله پرور است
بقدر پستی همه گرداب آفتیم دود سپندمن مژه چشم مجمر است
از ماجزان بپرس که آئینه محیط چون گل بجوش نفس ما برابر است
در قعر انتظار که قعرش پدید نیست اشکی که سر رمز شوحت گوهر است
نقشی نه بست حیرت ما از خیال یار چشم امید دیگر و آئینه دیگر است
بچیده ایم نامه پرواز در بغل رنگ شکستگان رو بال کبوتر است
ضبط سرشك ما ادب اقعه الودست کز حسن بر عرق زند چشم ما تر است
داغ محبتم در دل نیست جای من آنجا که خانه میسوزد ناله در در است
آرام نیست قسمت مانا که بحر را بالین حباب و دوشت امواج بستر است
پیوسته دل بتاز طپیدن دونده کیست در پای سوزنت کره رشته ابتر است
جز وهم نیست نشئه در دماغ خلق بدمستی سپهر هم از گردش سر است
ما را زفکر معنی باريك چاره نیست در صیدگاه ما همه نخجیر لاغر است
آئینه در مقابل ما داشتن چه سود تمثال عجز ناله زنجیر جوهر است
(بیدل) طپش خاک نشینان دشت عجز چون جاده نقش پای اگر هست افسر است

خط خوبان هم حریف طبع وحشت پیشه نیست تخم شبنم در دل گل در طلسم ریشه نیست
دستگاه معنی نازك سخن را زیور است جوهر این تیغ جز پیچ و خم اندیشه نیست
ساز هستی یکنفس آماده برق فناست مشت خاشاکی که نتوان سوختن در بیشه نیست
دل ز مقصد غافل و آنگاه لاف جستجو شرم دار از معنی لفظی که در اندیشه نیست
از سر افتاده پابرجاست بنیانم چو شمع نخل تسلیم مرا غیر از تواضع ریشه نیست
پیریم راه فنا بر زنده کی هموار کرد بیستون عمر را جزقامت خم تیشه نیست
پای در دامن کشیدن نشئه جمعیت است باده ما را چو شبنم احتیاج شیشه نیست
آب گردیدم زهر گل که چشمی دوختیم شبنم ما را بغير از خود گدازی پیشه نیست
پیکر خم گشته انشا میکند موی سفید موج جوی شیرین امداد آب نیشه نیست
(بیدل) از خوبان نیاید امانت خواستن مو میانی چاره فرمای شکست شیشه نیست


سراج الاخبار
صحیفه ٨٢
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

خط لعلت غبار حیرت افزاست نومید از رنگ این لعل بیداست
ز بیدادت بـار ناز وتـکین ز رفتــار تو کار فتنه بالاست
هـر جمیت ما را بر آشفت ز جوهر نسخه آئینه اجزاست
سراسر خواب غفلت میپرستیم خیال پوچ سخت افسانه پیراست
فنا سامان کی و مست بقا باش که در خاك آنچه می خواهی مهیاست
برون میتاز ازین نه حلقه زنجیر جنون عاشقان يك نقشه بالاست

ز غارت کاری دور نگاهت روی باده رنگ نشـه عنقـاسـت
دران محفل که در دعشق ساقیست تمنا باده است و ناله میناست
بهار عجز امكان را كفيلم شكست هرچه باشد خنده ماست
ز کف گرداب دارد پنبه در کوش که غافل از خروش موج دریاست
بهرجا دامی افکنده است صیاد بهار نو كستـان تماشاسـت
سحـر در پرتو خورشید محواست بهر جاطبع روشن شد طیی کاست

ز رنگین جـلـوه هـای یار ( بـیـدل ) زلا كل دسته بند حیرت ماست

محلویارسر هر لقمه حرص سرشکنیست ناشتا گر شکنی قائمه غیـر شکنیست
نفس از ضبط طپش معنی دل می بندد گوهر آرائی این موج بخود در شکنیست
سخت کاریست که با کافه دل ساخته ایم رنگ آئینه شدن سد سکندر شکنیست
آرزو حسرت هستی کان که دارد یارب که نفس در جگـرم بی خود نشتر شکنیست
ترک جمعیت دل سخت ندامت دا رد بحر یکسر عرق خجلت کوهر شکنیست

مکذر از ورق حالا و تکه محفل درد که پر دلـوی لی مام نشـار شـکنیسـت
صـد قیامتـقده در پرده حسـرت داریـم مژه بر هم زدن ماصف محشر شکنیست
میوه سعی فنا نشگی از آغوش حباب وسعت مشرب مامع ساغـر شـکنیست
محو کن عرض کمال و مته روشن دریاب صافی آئینـه آئینـه جوهـر شـکنیست
(بیدل) از جوش عجز نفس چه اثبات کنیم رنک را شوخی پروارهمان پرشکنیست

چردل در عرض حاجت ناتوانی پشت دست اینقدرها بر نمیارد گرانی پشت دست
تا کی از ترک نژاد آرایش اندیشه ات معنی دارد به صورت آنچه خوانی پشت دست
دعوی قدرت جهانی رانیا افکنده است پهلوای روزین کردد زمانی پشت دست
سعی آزادی حریف دامگاه و هم نیست نا کجا گیر د بعیـار پرفشانی پشت دست
قطع آثارند امت پست نمکی زین بساط حرص دندان داردو دنیای فانی پشت دست

شوکت ملك و ملك تا اوج اقبال فلك جمله پامال است هر که میفشانی پشت دست
عمر ها شد انتظار ضعف پیری میکشیم نازم از پیکر خم بر جوانی پشت دست
از بیاض چشم فریانی چه اسقضما دهیـد کاین ورق افتاد در انقطاء معـانی پشت دست
غنچـه کا ر ندامت بار دوشم کرده اند محرمها شد میکرم از ناتوانی پشت دست
عمر استغنا علاج زحمت امـیـدای نیست پشت پای کزنشد ناتوانی پشت دست

از ندنم (بیدل) نمیدانم چه گل دامن کشید کرد بامت کردنم آخر ارغوائی پشت دست

خنده صیعی است که در بسته کریبـان کلست عیش موجیست که در کشته طوفان کلست
محو رنگیں کلزار تما شـای توام ازنکه تا مژاه عـرض خیـابـان کلست
در شبستان وفـی کسی صـایع نیـست رنگ هم کر رود از خود پی سامان کلست
اغوش آن دیده که در انجمن ناز و نیاز بال بلبل بنـظـر دارد و خیـران کلست
غنچه سان غفلت ما باعث جمعیت ماست ورنه بیداری کل خواب پریشان کلست
دیـده واکن و نیرنگ تحیر دریاب این کلستان همـه يك زخم نمایان کلست

غنچه را بوی دل افزا سحن زبان است خلق خوش ابجد طفلان دبیستان کلست
بسکه صدر دلم جنون زنده شد از بوی بهار دم عیـسی خجل از جنيش دا مـان کلست
عالى چشم بکره ره ما روشن کرد دست صبح آينـه پرداز چراغان کلست
دور چشمی ما را قدحی لا زم نیست کروش رنگ همان لغزش مستان کلست
ماتم وسود جهـان آیئـه یکدگر اند مقطـع آه سحـر مطلع دیوان کلست
(بیدل) ازیاد رخش غوطه بکاشن زده ایم سـر اندیشـه ما محو گریـبان کلست

خنده امید عبـد چاك کریبان آشناست صبح سماراهم ازین دمید ه کشیدن تیعست
درحشرعیش دلبرانه مکن سرحون شمع کاین سبز زار سحر در ته دامن تیعست
بی قدت سرو خددیکدست پهلوی چمن بی خطت سبزه همان برسر کابشن تیعست
تاکی درهم ند بیـر سلامت مردن پیش از زحم همان زهت جوشن تیعست
عـل ما وفنـا موج و حبابـت اینجا سرزدن نیست کسی را که بکر دن تیعست

غنچه از بس که زخمی زتبـسم نخورد باخبـر باش که انداز شکفتن تیعست
مصرع تازه که از بحر خیـالم موجیست دوست را آب حیات است و بدشمن تیعست
چون کل شمع بهر اشك سری باخته ایم کریه هم پشوترین سوحته خرمن تیغست
چون سحر قطع تعلق زجهان آنهمـه نیست رنگ پیری که شکستیم بدامن تیعست
قاتل ومـا ز مروت نپسندی ( بیدل ) مـد احسان نفی در نظر من تیعست

خنده امید عبـد چاك کریبان آشناست کریه سیلابی مجنـون دشت و دامان آشناست
دستـم از دل برنمیارد که نار آرزو میل عمری شد که با این خانه ویران آشناست
جور حسی وصبر عاشق توام یکدیگراند باخدنك اومل من همچو نیکان آشناست
بستم آکه چه کل می چنم از باغ جنون اینقدر دانم که دستم با کریبان آشناست
شرفی دل تو کـجا بسـرار حقیقت وا رسی قمراین دریهمین با غوطـه حواران آشناست
بزم وصل وهستی عاشق حیالی بیش نیست قطره دست از خود بشو هم چند طوفان آشناست

سایه ام رامینـوان چون زلف حوبان شانه کرد بسکه طبع من بصد فکر پریشان آشناست
از فسون نا محان بر خویش میلرزم چو آب بلكه این عریان من باصـد زمستان آشناست
دور كرد وصل اما در تماشا کاه شوق بادم تیر نکاهش تا بپیکان آشناست
هیچکس دربار کاه آکهی محرم نیست صافی آینه با گیر و مسامان آشناست
ما جنون کامان ز طاقت یکقلم بیگانه ایم سخت جانی با دل سپر آزمایان آشناست
(بیدل)این محفل تبان در کریه شمع است وبس داغ آن زحم که با لبهای خندان آشناست

هموا مید ز چشم و نحن دولت محزون باز است از که دوزم که تخود ساختنم دشوار است
کوشه چشم تو محرومی کی نپسندد گر قضا نخل مژه خواند نکه بیدار است
در مقامیکه جنون نقـه محـبـت دارد پای پر آبـله یکسـر سـر بی دستـار است
در وسیعی که کئی جمع و بدرویش دهی طمع كزبنك فضولی نکشد ایثـار است
تا کی اندوه کج و راست ز دنیا بردن مهره عرصه شطرنج بصد رفتـار است

عرق شرم تواز چشم جهان شست نکاه کز تو خجلات نکشی آینـها بسیار است
رود حق وفای ادب از کردن ما موج را بستی کوهـر کره زنار است
آبرو تا بکجـا خاك مذلت فشرد حرص در سعی طلب آنچه ندارد داراسـت
خواجه تا چند ببندد بشاغل در کوش شور هنـكـامه محتـاج دماغ افشار است
غافلان چند هوا تاز جنون باید بود کسوت در گئی شمع کریبان واراست

( بـیـدل) آخر بسـر خویش قدم باید زد جادة منزل تحقیق خط پر کار است

خواب را در دیده حیران عاشق ناز نیست خانة خورشید را با فرش مخمل کار نیست
شعلـه آواز ما در سرمـه دانی میتپـد شمع را از ضعف رنك باله در متقار نیست
چار سوی دهرپر شور زیانکاران بر است آنکه با خود مایه دارد در ین بازار نیست
حیرت آینه کیـر ای غافل از لاف کمال عرض جوهر جز خراش چهرۀ اظهار نیست

عشق مختار است با تدبیر عقلش کار نیست این کنم یا آن کنم شایسته مختار نیست
حسی یکشائی و آغوش دوئیم هم اسـت و هم ناتو از آیینه می یابی دتو دیدار نیست
در حصول گنج دنیا از بلا ایمن مباش نقش روی در همش جز پیچ و تاب مار نیست
زین تعلقـهـا که بر دوش تخیل بسته ایم آنچه از سـر میتوان وا کرد جز دستار نیست


صحیفه ۸۳ غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه حرف التاء

آمد ورفت نفس دارد غبار حادثات جز شکستن کاروان موج را دربار نیست دل بذوق وعدۀ فرداست مغرور امل عشق کوید چشم وا کن فرصت اینمقدار نیست
از هوا پرواست (بیدل) خانه وهم حباب در لباس هستی ما جز نفس یکتار نیست

خواجه تا کی زید این دنیا در سوائی که نیست ریختن ها چند خندد نام عنقائی که نیست دل فريبت میدهد مخموری مینائی که نیست در بغل تا چند خواهی داشت مینائی که نیست
خلق غافل در تلاش راحت از خود میرود تا کجا بیرون آرد سر از جائی که نیست هرزه پی در جنون زار عدم پویند کرد ماهم بامع میر زد بصحرائی که نیست
ملك هستی تاعدم لبریز غفلتهای ماست کز طبیدد کس غمین دنیاست عقبائی که نیست پیش ازان کزه مردی آئینه زنگاری کشید در نظرها روشن است امروز فردائی که نیست
ترکستنهاست همسر موج زن اما چه سود کس چه بیند زین محیط چشم بینائی که نیست هعی نمیکشود برروی قناعت چشم خلق کثرت ابرام پرهم بست درهائی که نیست
زحمت تحقیق ازین دفتر نباید خواستن لب بهم آوردن میخواهد انشائی که نیست آنقدر از خود گذشتنها نمیخواهد تلاش چشم بستن هم رسلی دارد بدریائی که نیست
در خیال آباد امکان از کجا آتش زدند عالم را سوخت حیرت در تماشائی که نیست هوش اگر داری زرمز کن فکان غافل مباش زان دهان بی نشان گل کرده غوغائی که نیست
(بیدل ) این هنگامه نیرنگ راهم کرده است عار شدرفع تعلیق باز در پائی که نیست

خود گذاری تخم کیفیت صهبای من است خالی از خویش شدن صورت مینای من است حیرتم سیر مراهم همه جا نتوان کرد چشم بر خاک نظر دوخته جویای من است
ساز کم گشتگیم این همه طوفان دارد شور آفاق صدای پرعنقای من است همچو داغ از جگر سوختگان می جوشم شعله هم جا مزه گرم کننده ی من است
نتوان با همه وحشت زسر درد گذشت بال اشکی که زند آبله در پای من است فرصت رفته بسعی المی می خندد چشمک روزنهان ابروی ایمای من است
تخم اشکی بکف پای کسی خواهم ریخت آرزو مزده دماوج ثریای من است اگر الممت سرو برك قبود هستی دالم امروز من آئینه فردای من است
سجده محل کش صدقافله عجز است اینجا اشک بی یاد سرم در سر من پای من است بستم جرعه کش درد کدورت ( بیدل ) چون گهر صافی دل بادۀ مینای من است

خود نمائیها کثافت جوهر بیست شیشه تا در سنك میباشد پریست اعتبار انجا ندارد عافیت شمع سر تاپاش پامال سریست
سرو گل تا کرده آزادی طواه این تفمر وقف بهار بی بریست پنبه ندر گوش ووا کن بی خلل خانه آسوده کی غفاش گریست
طوطی را چارسوی ناز کن رنك گرداندن دکان جوهریست آشم آتش میپری از کسوتم هر چه میپوشم مان خاکستریست
انفعال سجده زاردن میبرم برجبین من عرق نابار گریست رنك ها یکسر شکست آهانه اند این گلستان عالم مینا گریست
یکندم موی شکن روزه دایم پهلوی ما اره بان لاغریست فطرت از ناراستی چپ می خورد لغزش این خامه ازین مسﻄریست
وصل پیغام است چون آمد بحرف نامدانی گفته پیغمبریست شرم را در خلق منصف زیستن پرسپهر اوج غربت محوریست
چون عرق کوهر فروش خجلتیم قیمت ما انفعال مشتریست ( بیدل ) از بیداد ما خجلت مبر طالعنا چون آب موضوع تریست

حیائی سد راه عبرت ماست گرابن دیوار شود خانه صحراست من و پيمانة نيرنگ كثرت دماغ وحدتم اینجا دو بالاست
ضرر خیزاست چشم از اشك كرتم ونك داغ نمك شوربه پیداست مجادام هوسم در بی نشان ورقمهای کشانم مال عنقاست
بم خاتم ولی از دولت عشق خط پیشانی من هم چلیپاست مکن حفظ نفس تا میتوانی که نقل زندگی زین ریشه پیداست
چودل دوش شود هستی غبار است نفس در خانه آئینه رسواست زدرس عشقم این معنبیست روشن که از خود چشم پوشیدن معماست
شدم خاک غبارم هیچ ننشست هنوزم ناله های درد پیداست سبك بگذر ز دلهای اسیران که تمکین تو سنك شيشة ماست
فلك كرد خرام کیست یارب نوا نشست نالان فتنۀ برخاست بزنك آبله عمریست ( بیدل ) ز خجلت ديدة من در کفپاست

دارم ز نفس ناله که جلاد من ایست در وحشتم از غیر که صیاد من ایست برداشته چون ريك روان دانه اشکم آوارۀ دشت طبتم زاد من ایست
صد هوش تغافل کمند ابروی یارم جا میکه مرا میبرد از یاد من ایست چون صبح اگرم زد فرصت ناموسم حیا آن سرمه کشد رهزن فریاد من ایست
سنگی بکگر پشۀ ام از سختی ایام آئینه ام وجوهر قمو لاد من ایست هم محنت بخت سیه از فکر بلندم در باغ هوس سایۀ شمشاد من ایست
چشمی نشد آئینۀ کیفیت رنگم شخص سخنم صورت بنیاد من ایست دارم بدل از هستی موهوم غباری ای سیل بیا خانه آباد من ایست
هر ناله برنك د کرم میپرد از خویش در مكتب غم بلبی استاد من ایست دست عبثم بر دلتشم مرض تمناست حسرت زده ام شوخی فریاد من ایست
از الفت دل چاره ندارم چه توان کرد دادم قفس طيائر آزاد من ایست باهر نفسم لخت دلی می رود از خویش جان میکنم و تیشه فرهاد من ایست
هر حرف که آید بلبم نام تو باشد از نسخۀ هستی سبتی یاد من ایست گردی شوم و کوشه دا میان تو گیرم کز محنت فریاد رسد داد من ایست
چون اشک زسر گشتکیم نیست رهائی (بیدل ) چکیم نشة ایجاد من ایست

داغ اگر حلقه زند ساغر صهبای دل است ناله کربال کشد کردن مینای دل است نیست بی شور جنون مشت غباری زین دشت مشجبست هرس ویشای اجزای دل است
دهر کو تنگتر از فطره خونم کیرد گره آبله میدان طپشهای دل است سطر صفحۀ آئینه همان جو هر اوست نفس سوخته هم جاده صحرای دل است
عشرت خانه تاريك زرونن با شد زخم پیکان توام چشم تماشای دل است ریشه تخم است جربا زدویدن وا ماند نفس از بسط من و ما کپر آرای دل است
راحت شیشه در آغوش شکست است اینجا صدف گوهر مازخم طرب زای دل است به که جز بر ورق گل نه نشیند شبنم چشقم دست ننگارین بتان جای دل است
چون طاب سوخت نفس گرم روان میگردد اشک یکسر قدم آبله فرسای دل است بحر بر موج گهر حکم روائی میکرد گنعت معذور که در دامن من پای دل است
درد مشکل که ازین دایره بیرون تازد آگبه در پای شکست آمده مینای دل است ( بیدل) از کرد هوس دار نفس پاس بپاش زنگ آئینه ات افسون تمنای دل است

دران بساط که حسنت در بار آینه است بهشت آئینۀ انتظار آینه است ز نقش پشئو کآئینه دار آینه است بساط روی زمین را بهار آینه است
اگر ز جوهر نظاره بست دام بدوش چرا ز رویئو حسرت شکار آینه است بیاد جلوه نظر باختم ليك چه سود که این گل از چمن انتظار آینه است
بدستگاه صفا گوش کر دلی داری همین فروغ نظر اعتبار آینه است توان ز ساده دلی کشف نسخۀ تحقیق که خویش زشت جهان در کنار آینه است
صفای دل خللی آردد در خم مژه گیر بدرد گرد کدورت حصار آینه است غبار شرم گل افتادنی نمیای حسن عرق بمالم شوخی بهار آینه است
کدورت از دم هستی کشد دل آگاه نفس بچشم تامل غبار آینه است چراغ انجمن شوق جز تحیر نیست تمهان پردۀ دل آشکار آینه است
روی کار نیاید هنر ز صاف دلان که عرض جوهر خود زنگار آینه است ز نقشهای دل وفيك ابن جهان (بیدل) دلی که صاف شود در شمار آینه است


حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

در ان مقام که عرض جلال معبود است غبار هستی ما همت آنچه موجود است جهان بی جهتی قابل تعیین نیست بهر طرف که اشارت کنیم محدود است
مشو محاسب غفلت بعلم یکتائی احد شمردن اینجا حساب معدود است خوش نا قست ما و من بشبگیرم نهان شعله چو جاست ریشه اش دود است
ز نقد و جنس خود آگه نه درین بازار اثر سهم زیان هم رسیده سود است بنیاز کشمری ز من ناز تکافل چو یکیا اثر سجده ایست مسجود است
بباش دیده یعقوب نا امیدی نیست در انتظار بسی داغ ما نمکدود است ز سر نوشتم میرسید منفعل رفتیم جبین خطیکه نشان میدهد خم آلود است

قبول اگر طلبی نیستی گزین ( بیدل ) که غیر خاک شدن هر چه هست مردود است

در بهار گریه عیش بیدلان آماده است اشک تا گل میکند هم شبنم و هم باده است طینت عاشق همین وحشت غبار اندیشه است چون شرار کام ما اینجا داغ هم از باده است
هیچکس واقف نشد از خم کار رفته کان در پی این کاروان هم آفتی افتاده است پرده ناموس هستی اعتباری بیش نیست بزم ما را شیشه گر هست رنگ باده است
منزل خاصی نمیتواند عبادتگاه شوق هر کف خاکی که آنجا سر نهی سجاده است زاهد از رشک شرار شوق ما تر دامنان همچو خار خشک بهر سوختن آماده است
عقل گو ناجم سازد خاطراز اجزای ما عشق مشت خاك ما را سر بسر افتاده است خار راه اهل بینش جلوه اسباب نیست از کمند الفت مژگان نگاه آزاده است
زینهار ایمن مباش از اشک درد آلود من گر چه یک شبنم است این طفل طوفان زاده است نقشما در هیچ جا آرام نتوان یافت هم چو جزو قول درین دشت یکسر جاده است
کوهی ما کاش از سنك شرردن خون شود میرود در پازخویش و موج ما استاده است دل بتامای عدم ( بیدل ) که در ملک یقین تخته مشق خیال تست آینه کاساده است

در پیچ و تاب کیسو تا شانه را عروسیست سیر سواد زنجیر دیوانه را عروسیست بی گریه نیست ممکن تعمیر حسرت دل تا سیل میخرامد ویرانه را عروسیست
دریا کهر فروشت از آرمیدن موج گر آرزو بمیرد فرزانه را عروسیست عیش و نشاط امکان موقوف غفلت ماست تا ما سیاه مستیم میخانه را عروسیست
فیض فینوان برد تا دل غم نسازد آتش ز روغنی نی کل کاشانه را عروسیست دل را بهار عشرت ترك خیال جسم است کر سر برارد از خاك این دانه را عروسیست
بازار وهم گرم است از جنس بی شعوری در بزم خوابنا کان افسانه را عروسیست از لطف سر فرازان شاهد نرد دستان در خنده صراحی پیمانه را عروسیست
زان ناله که زنجیر در پای شوق دارد فرزانه را ندامت دیوانه را عروسیست در سینه خیالش رقص نفس محال است تا شمع جلوه دارد پروانه را عروسیست

( بیدل ) چرا نسوزم شمع و داغ هستی زانشوخ آشنا کش بیکانه را عروسیست

در تکلم از ندامت هیچکس آسوده نیست جنبش لب یکقلم جز دست بر هم سوده نیست راحت آبادی که مردم جنبش نامیده اند بی تکلف این سخن غیر از لب بکشوده نیست
کز زبان از شوخی اظهار و ادزده نفس صافی آئینه مطلب غبار اندوده نیست پاس ناموس سخن در بی زبانی روشن است هیچ مضمون درین صورت نفس فرسوده نیست
قطرها از ضبط موج آئینه دار گوهراند تا شود روشن که سعی خامشی بیهوده نیست کشتن کو ( بیدل ) دلیل هرزه کاریهای ماست تا جرس فریاد دارد کاروان آسوده نیست

در تماشای که یابد نقد مژه بالا شکست خواب غفلت چون نگه ما را بچشم ما شکست شوق بیتاب و قدم لبریز جوش آبله تا کجاها پایدم مینا بزیر پا شکست
خاک کردیدم و از ذوق طلب فارغ نه ایم نام در پرواز آمد تا پر عنقا شکست عالم زنا حسرت آن لعل در آتش نشاند موج کوهر خار در پیراهن دریا شکست
در خم زلف چنان فریاد دل کرد میتند این شبستان سرمه داتها در کلوی ما شکست سر کشان یکدگر تا گردند پمال غرور گردن این قوم خواهد بار اسطنا شکست
تا کدامین قطره کردد قابل تاج کهر صد حباب اینجا ز بیغزی سر خود را شکست موج خون ناله می آید مرا امروز لعل یا دل دیوانه در دامان صحرا شکست
بی تکلف از غبار پاس دلها بگذری تیشه خون میشود هر ذره چون مینا شکست بر فریب نسیه نقد خرمیها باختیم ساغر امروز ما بد مستی فردا شکست
تا لطافت از طبایع رفت شیز از رتبه ماند مشتری گردید سنك وقیمت کالا شکست ( بیدل ) از بس شوق دل محمل کش جولان ماست خواب مخمل موج زد خاری اکر در پا شکست

در چمن کز طرف دامانت صبا خواهد شکست رزخ هر برك کل رنك حیا خواهد شکست کی غبار خاطر هم آشنا خواهد شدن تخم ماچون آبله در زیر پا خواهد شکست
اعتماد مأمن دیگر درین وادی کجاست کرد ما بر باد خواهد رفت یا خواهد شکست اینچنین کز شرم هستی از لبت کل میکند در لب ما غنچه و بوی کل صدا خواهد شکست
نقش چندین چاره در جمعیت دل بسته اند بخیه آئینه مشکن رنکها خواهد شکست ما جنون آواره کان آشفتگی سر منزلیم در خم دامان زلفی کردما خواهد شکست
خوان اسباب جهان را نعمت جزیاس نیست میهمانش خنده از کلتا حواهد شکست جرأت مانیست جز گرد نفس بر هم زدن ناله کز تازه همین قالب هوا خواهد شکست
نامعهد کزیون مراد خاطر نکشاد ما دست ها از کلفت باردعا خواهد شکست هر کجا کرد کمانها شود غیرت فروش دیده نزع آزوی توتیا خواهد شکست
طبع ما هم از حوادث رنك خواهد ریختن شوخی تمثال کز آئینه را خواهم شکست کودماغ جستجوی های کشتار نیستی موج ماهم در دل بحر بقا خواهد شکست
نیست بنیاد تعلتق آنقدر سنگین بنا این غبار و هم را يك پشت پا خواهد شکست (بیدل ) از بوی خود است آخر شکست رنك کل ناله ما را شوخی پرواز ما خواهد شکست

در جنو نم موی سر سامان راحت چیده است سایه بید می سرائی مرا پوشیده است تا کل محرومی از کلزار وصلت چیده است همچو شمع کشته در چشمم نگه خوابیده است
سخت بیدردیست دست از دامنت برداشتی خون من رنکی بروی رنک کل خوابیده است نا مرا غفلت چو شبنم دیده بخواب داد از کنار دل کلابی در خم بالیده است
عاقبت خواهم بآن الفت سرا محمل کشید بیخودی از عشق راه خانه ام پرسیده است بسنز داشی چو شمع کشته سامان کرده ام ای هوس خاموش امشب آهم آرامیده است
برق بی رنک است عشق اما درین صحرای و هم دیده خلق از سیاهیهای خود ترسیده است صبح وصلت بخت بدمتاید فراموشم کند نیستم نو مید این ظالم بخوابم دیده است
خاك شو ایدل که در ناموس کاه عرض ناز حسن را نشانده ولی ز آئینه رنجانیده است کاش چشم کن قضا نکشاید از خواب عدم هم چه خوابید است اینجا فتنه خوابیده است
با همه عجز از تلاش سوختن عاری نئیم شعله هم بر جرأت خاشاك ما زاریده است بستر آرام دنیا کرم نتوان یافتن عمر ها شد پهلوی ما زینطرف کردیده است
رفت چون رنك روان ( بیدل ) ز پی از آینه خاك این صحرا لب خشك كرا لیسیده است

در جهان خلق از هم خلقتی آدم کم است باز در اصناف آدم آدم محرم کم است بسکه مردم تلخ در جیب نفس پرورده اند زهر چندان که خواهی جمع کن مرهم کم است
بوی انسی در مزاج دهر نتوانی یافتن آبسوی این انجمن کویاش در عالم کم است با چنین مو حیکه عالم غرقه طوفان اوست در حبابهای مروت احتمال نم کم است
حرف نا منظوم دل يك نقطه هم بیش است و بس معنی مخواه اکر صد نسخه باشد هم کم است از ازل این پیش و کم دارد خروش امروز نیست اینکه خواند و پیش بیش است آنکه گفتم کم کم است


صحیفه 85
غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه
حرف التاء

در جهان عجز طاقت پیشگی گردن زن است شمع را از استقامت خون خود در گردن است ذوق عشرت میدهد اجزای جمعیت بباد کز شکستي بسازه غنچه تا کاشن است
هم که رفتار خود بباغ نارسا رفتار کرد آتش این کاروانها چشم بر من من است جششم از خار مشکل که همچون بیستون پای خواب آلود من سنگ گران در دامن است
پیش پای خویش از غفلت نمی بینیم شمع گرچه بزم عالم از فیض نگاهم روشن است بی رقابت برد چشم عاشقی نتوان یافت دانه بید از آرد کشتن قابل پروین است
سوختم صد رنك تا يك داغ راحت دیده ام پیکر افشرده ام تا کمتر صد گلخن است همچنان کز شیر باشد پرورش اطفال را شعله ها در بادیه داغ دلم پرور دن است
اشك مخدوم زبان در دهن فهمیده نیست در چکیدنها مزه نادانم يك شیون است مهر عشق ارزوی دلها گرا ناندازد نقاب باطن هر ذره از چندین طپش آبستن است
هر قدر عریان شوم دلی خیالی میزنم چون شکست دل هجوم ناله ام پیراهن است معنی سوا نیست (بیدل) صورت آمالشم جامه احرام آتش پنبه داغ من است
(0)
در جنونی یکنفس آواره جمعیت است غنچه را باین نفس شیرازه جمعیت است لذت آسوده گی آشفتگان دانند و بس زلف را هر حلقه در خمیازه جمعیت است
سیل پیری منزل آرام نتوان یافتن کوه اکز قباله کند در دازه جمعیت است هیچو کردباد درین درپای طوفان اعتبار عمر ها شد کوشش آواره جمعیت است
سوختن خاكستر آرا گشت منت با عبث شعله ما را نوید تازه جمعیت است کل بقدر غنچه کردیدن پریشان می شود نفس ده آئینه اندازه جمعیت است
خاكسار بیائی (بیدل) در پریشان مشربی شاهد آشفتگی را غازه جمعیت است
(0)
در خور غفلت نگاهی رونق ما و من است خانه تاريك است اگر شمع تأمل روشن است چیست بقاء شمه غیر از سعی خاکستر شدن سال و ماه زنده گانی مدت جان کندن است
داد بستی کر چه سرشار رو شن کرده ام این چراغ بیکسی را اشك حسرت در غن است خاکسار الفت داغ محبت نیستیم همچو آتش سوختن از پیکر من روشن است
سا غرم مست که میگيرد که در بزم بهار همچو مينا شاخ گل امروز خون در گردن است تنك تصويرم از ساحرات جولان مخواه اینقدر ها بسکه پای ما رومن دامن است
سی من معنی مکتوب شوق آگاه نیست ور نه جای خامه پیشانی ما را خواندنی است در پیش جلوه مذهب معنی کرده ایم شوخی نظارۀ ما کار چشم سوزن است
طبع روشن کینه دار است ربط دوستی از پی حیس نفس آئینه حصن آهن است بشکنم دل نشنوم یارب شکست خویشتن شخص هم عکس است تا آینه در دست من است
ضبط مینا کیست در کیش جنون تار نوب بل گریبان دست من پای برون از دامن است تخم بامل يست (بیدل) مانع شوق طلب رشته این ره اگر دارد گره استادن است
(0)
در خیال آبدو احت آگیم با محرم است جلوه نادید بهشت آنجا که جنس آدم است در نظر ها گرد حیرت بال نغما شور عجز ساز بزم زنده گانی را همین زیر و بم است
یاد شاهی در طلسم صبح چشمی بسته اند کاسه چشم گدا کز عشوه جام جم است از دو تا گشتن ندارد چاره نخل میوه دار قامت هر کس بزیر بار می آید خم است
پاس نامید است این امیدها هشيار باش هر قدر عرض تسليما پیش فرصتها کم است نامراد بیطراوت نظاره کن اسباب كو رنك كل چون آتش افرد دیدنش شبنم است
در صفای حبرت از عیسی نویمینیم خلیل خانه آئینه هم پرتو بازار هم است در بن دریای ما را نسخه در کار نیست چشم اعورا سواد خویش سر مشق دم است
نا نفس باقیست ظالم نیست بی فکر فساد کوشه کیر فتنه میباشد کان را خادم است شمه در جا میشود سر گرم تعمیر غرور داغ می خندد که همواری بنای محکم است
دوستان جاننا که ربط الفت هم بکشند مو جها را رفتن از خود هم در آغوش هم است نامداریها گرفتاریست در دام بلا (بیدل) انگشت شهادت طوق گردن خاتم است
(0)
در خیال منقهم طبع خویش ساز تو نیست چوشمع جیب تو جز لوله گداز تو نیست زکار گاه خیالت گهی نی برد دلم که فطرت تو هم از محرمان راز تو نیست
بقدر نیستی از اعتبار نام وننك بهر چه فخر کنی باب امتیاز تو نیست ز دست گاه تصنع تری مآب مته حقیقتی که تو داری بجز مجاز تو نیست
بمسایه زبر دارد غرور خاك حباب نشیب هرچه کنی فهم جز فراز تو نیست بغیر سجده ز خاك ضعيف منفعل است ز چست و خيز را اینقدر نياز تو نیست
تردد دو جهان آرزوی مقصد خلق بمرجه ايست كه يك كام همتار تو نیست چرده طپیش دل هزار مقراض است تو گز نفس نزني دهر نقصه ساز تو نیست
زچشم بستن خود غافل امل آجند حریف بیم کره رشته در از تو نیست زاختیار درین زمده منزل( بیدل ) جهان جهان نیاز است جای ناز تو نیست
(0)
در ربط خاق یکسر ناموس کبرپائست چون سبحه هر قس اینجا در عالم جدائیست منم بخبر و افسر اقبال میفرو شد بالینم که پرسر مامیها یسکی همانیست
وارستگی نیافتیم بی و هم باغ و راغیم صبح فلك ندانیم شام ما هوائسیت دارد جهان اقبال دری در مقابلی برخود سری مچند هر جا سرت دست
آرام ورم درین دشت فرق آنقدر ندارد در دیده آنچه کو هیست در گوشها صدائسیت آواره خیالات دل ریجه شد و آخر کز عیشرتی بیار است در حسن بیوفائیست
زین ورطه خجالت آسان نمتوان رست جو شد مچ آبده کی راه رهن عرق شنائیست در خورد سخت جانی باید غم جهان خورد ترکیب وضع طاق مجنون اشیائیست
بیمایگان قدرت شایسته قبلو اند دست شکسته باری بر گردن دعائیست کوش اطو دل زین انجمن که دارد در کرد بوی چیزی فریاد مرغه سائیست
کازار بی دریپا وارستگی بهار است در سر شگونی بیدهر برك پشت پائیست ( بیدل ) نکرد کس پیماد بی تمیزی دنیا کدر کلی بود بشکافتیم جائیست
(0)
در زمینی که محبت اثری کاشته است گرد او خرمن چندین طبش انباشته است نوبهاری که ازین کوچه دمید است شمیم جگر خاك ز صبحش عیلم افراشته است
همه تن شوق شود وادی مجنون دریاب مشهد سوختگان بوی دلی داشته است
درسایه ابر و نقاب مست و خرابست چون تیغ زمر در گذرد عالم آبست
عاشق نیمه امید زیم ناله نقاب مد عام نيرنك توتا جلوه نقابست
يك غنچه بیدار ندارد چمن دهر شاخ کل این باغ سراسر رك خوابست
حاشرته طوفان خیالم وگر نه این بحر تنکمايه ترازموج سرابست
یکدیده تر پیش نداریم جو شبنم در قعمه ساغر مینای کلا بست
پروانه کامل ادب وی جراغیم سر کنو رمثال در نریحه بابست
فرصت طلبی لازم انجام وفا نیست تا دستل ما گرم طبش گشت کبابست
بی مغزیود دانه کشت امل دهر در رشته موج اثر گهري هست حبابست
عنقا امکان نبود جای اقامت در دیده نگه راه ، وم یا برکابست
در عشق بتصويري دل شره باشيد هر حلقه ومبل رمیده است خرابت
بیماری نجم ز گل آبله پاست کافتحيه نو دميده اميد بجوابست
چون جوهر آئینه ز حبرت همه خشکیم هي مجد رنك در بشه ماد دل آبست
جز سود و گداز از پر پروانه نخواندیم این صفحه آتش زده جز و چه کتابست
(بیدل) رسخط پای او ضلست تپیدن تحريك زبان ققمت موج شر ابست


سحيفه ۸۱ غزلیات میرزا بیدل عليه الرحمه حرف التاء

در سینه که پاس نفس مقدم است
آئینه شخص وصورت این شخص مبهم است
نی آه در جگر نه رخ یار در نظر
در حیرتم که زنده گیم از چه عالم است
وضع فلك ز شخسيت آواز میدهد
تاکی بغیر بندد مچين پايه ات خم است
عمری ز خود روی که بفرسوده گی رسی
چون خامه الغزشت زمينهای بی نم است
دل را نشان ناوك آقات کرده اند
هم دم زدن بخانه آئینه ماتم است
تسلیم راه فقر نخواهد غبار کس
کز نقش با اثر شده این چه پرچم است
اوج و حضیض قلزم امکان شگافتیم
از آبرو مکو همه جا این گهر کم است
با هیچکس نشد از انسان طرف شدن
شمشیر انتقام ضعیفان تبسم است
کسر وا رسی به نشه اقبال بیخودی
رنگ یکسروش آمده پیمانه جم است
از حیرت حقیقت خلوت سرای انس
تا حلقه برون در آغوش محرم است
بگذشت عمر واشك كرفت است دامنش
بر بال صبح عقده همین کرده شبنم است
زین بار انفعال که در نام زنده کیست
(بیدل) نگینم آینه دوش خاتم است

در طینت آباد دهر حیرت دل انکر است
من کز روز محیط آب رخ کوهر است
چرخ ز سر کشتکی کرد سحر ساز کرد
سودن صندل همان شاهد درد سر است
لاف هنر بیهده است تا ننمایی عمل
تیغ نکرده چنار کز همه تن جوهر است
پست غبار از محرم جولان ما
کز عرق شرم عجز راه فضولی تر است
رشته ساز امید در کره عجز سوخت
شوق چه شوخی کند ناله نفس پرور است
رهرو تسلیم را راحتی افتاده گی
قافله عجز را خاك شدن رهبر است
تا بقبولی رسی دامن ایثار کیر
شامة آفاق را صیت کرم عنبر است
سخن عدو را مده جز بتغافل جواب
ز آنکه حدیث درشت در خور کوش کر است
دام طلبهای دل حسرت سير قناست
شعله بی تاب ما بسمل خاکستر است
روی که دارد عرق دیده سرشك كنتاست
زلف که در تاب رفت نسخه دل دلبر است
چاک گریبان ما سینه بصحرا کشود
تنگی خلق جنون انچه وسعت کر است
(بیدل) ازین انجمن سر خوش دردم و بس
بزم چو باشد شراب الهماش ساغر است

در طریق رفتن از خود رهبری در کار نیست
وحشت نظاره را بال و پری در کار نیست
گفتی تدبیر ما طوفان حكم قضاست
جزده تسلیم اینجا لنگری در کار نیست
مدعـا مـو بهر غفلت پیشه بالین پراست
از برای خواب مخمل بستری در کار نیست
میدد چون کردباد از خویش سرکرد ایم
در خوش دشت جنون راه سفری در کار نیست
در پیام هم نفس تیغ دو دم خوابیده است
چون سحر در قطع هستی خنجری در کار نیست
مشت خاك ما سرایا فرش تسلیم است و بس
سجده ما را جبینی و سری در کار نیست
خویش را از دیده شو درین خر می دیدن است
احتیاط ما برای دیگری در کار نیست
فکر هم کب در طریق فقر ساز کرد هیست
نفس در فرمان اکبر ناشدخری در کار نیست
جوش خون نازان دلانرا پوست برتن میدرد
از ضیق بررك كل نشتری در کار نیست
استقامت بس بود ارباب همت را کمان
چو تیغ کوه (بیدل) جوهری در کار نیست

در طینت شب چه جنونها گذشت
کز سر شمع آبلہ پا گذشت
جهل خرد بخت و مجنون در بخت
عقل جنون کردوز صحرا گذشت
نقش نگین داشت کمال هوس
اسم محا ماند و مسمی گذشت
خلق خیالات بر افلاك برد
این سر این بام هواها گذشت
بی سر عجز چه نازد بجاه
آبله از خاك چه بالا گذشت
جوش نفس بودی اعتبار
غلطکی کرد وز مینا گذشت
چون شرر کاغذ آتش زده
فرصت ما از نظر ما گذشت
سعى نك و بد همه را محو کرد
رنك روائی ز توتیا گذشت
چون شب و روز است تلاش همه
در تک و گشت آنکه از اینجا گذشت
خط جبین فهم بفردا کماشت
خامه برین صفحه جلیپا گذشت
حاصلیم زنده جاوید کرد
کم تحیا ز مسیحا گذشت
ضبط نفس طرفه پل داشته است
قطره باین جهد ز دریا گذشت
قافله سالار توهم مباش
هر کس ازین بادیه تنها گذشت
فرصت دیدار وفائی نداشت
آمده بود آینه اما گذشت
بادم شمشیر قضا چاره چیست
دم مزن آبی که ز سرها گذشت
(بیدل) ازین مایه که جز باد نیست
عمر در اندیشه سوها گذشت

در کلستانی که دارا با اشاراتش سریست
سبزه کوکل میکند ابروی نخل دلریست
ذوق پیدائی قیامت صنعتی است آگاه باش
در نگین خود نمانها پری مینا کریست
غنچه بت جز کاهش و مالیدن نیرنك چیست
اختراع این بسکه ماه تو چین لاغریست
کفروش است از بهار لاله زار این چمن
آتش داغیکه در پیراهنش خاکستریست
ظرف استعداد مستان ساقی بزم است و بس
باده کز خواهی همان لب باز کردن ساغریست
انفعال کره در اعتراف عجز نیست
خامه تسلیم مارا خط کشیدن مسگریست
صورت انگشت زنهاریم و فدی میکشیم
در بلندیهای ناخن کردن ما را سریست
در شکست رنك یکسر ذوقمراحت خفته است
شمع ما سر تا قدم سـامان بالین پریست
حرص آفاقیست باید غوطه در حرمان زدن
از توقع کزتوان چشم بستن کوهریست
یکدوم در گوشه بی مدعائی وا کنید
صافی آئينه بيمار نفس را بستریست
منع زانو نیز ممکن نیست بی فرمان عشق
پیش ما آئینه است اما بدست دیگریست
نیستم نومید رحمت کز دو تایم کرد چرخ
حلقه ام اطاعان در پیش چشم من دریست
خواه در صحرا نشستنم خواه در آغوش کل
هم بکجا باشم بضا عنها همین چشم تریست
(بیدل) از اقبال ترك مدعا غافل مباش
در شکست آرزو ها ناامیدی لشکریست

در گلستانیکه کرد عجز ما افتاده است
همچو عکس از شخص رنك از کل جدا افتاده است
بسکه شد پامال حیرانی براه انتظار
دیده ما بی نکه چون نقش پا افتاده است
مائیسیران از شکست دل چه سان ایمن شویم
بر سر ما سایه زلف دو تا افتاده است
نیست خاکی کز غبار عجز ما باشد تهی
هر کجا بامیکشاری نقش ما افتاده است
کاه کاهی ذوق هم چشمیست مارا با حباب
در سر ما نیز پنداری هوا افتاده است
از طلسم ما که تمثال حبابي بیش نیست
عقده ها در رشته موج بقا افتاده است
کوهی بی باك تیغی که مقران کنند
ساز رقص بسمل ما از نوا افتاده است
سبزه و کل تا بکلی برسد بساط مقدمت
از صف مژکان ما هم بوریا افتاده است
از کل تصویر نتوان یافت بوی خرمی
رنك ما از عاجزی دروی ما افتاده است
جاده و منزل درین وادی غریبی بیش نیست
هر کجا رفتیم سعی نارسا افتاده است
این زمان از سرمه میباید سراغ دل گرفت
جابجا عمریست از دست صدا افتاده است
کر فلك (بیدل) همی با برخاك زد آسوده ام
میکند خواب فراغت سایه تا افتاده است

در کاشن هوس که سراغ کلایش نیست
کرپاس غنچه سرنکند بابایش نیست
آن ساز فتنه که تو محشر شنیده
پز رو بم تو کز نلبود غلغلایش نیست
دیدیم حسن ساخته اعتبار جاه
هرگاه بی لطافه شود کاکلایش نیست
يارب بحال مفلسی خواجه رحم کن
بیچاره خر بمرض چه نازد جلایش نیست
آزاده کان زفکر رعونت منزه اند
با کردن آنکه ساز ندارد غلایش نیست
صیادی هوس چقدر ننك فطرت است
شاهین حرص بی رد و چنگلایش نیست
بر انفعال عشرت این بزم چیده اند
تا شیشه سر نگون نشود قلقلایش نیست
تدبیر رستکاری جاوید نیستیست
این بحر غیر کشتی واژون بلایش نیست
از قطره تا محیط و بال نفاق است
(بیدل) خوش آنکه الفت جزو و کلایش نیست


صفحه ٨٧
غزلیات میرزا بیدل رحمة الله علیه
حرف التاء

در اقامت کل مقصود بهر نزدیک است
دامن همت بدست میکه سر نزدیک است
دوری منزل مقصود ز خود پیماست
تراز خویش کی قطع نظر نزدیک است
رهیپوکام تو پاس نفس است ای غواص
سر این رشته نگهدار گهر نزدیک است
ای هوس آنهمه مغرور اقامت نشوی
قیمت سنک هم ایجا بضرر نزدیک است
همه گویند جدا نیست زما دلبر ما
ما چنين دور چرايم اکر نزدیک است
ترك اوهام جـد مژده گردون کاریست
بیضه هر که شکستش بسپر نزدیک است
ناتوانی زچه روصید خيالم نکند
تاب این رشته بآن موی کمر نزدیک است
سیر ها در هوس آباد فنـا کردیم
منزل پاس زهر راهگذر نزدیک است
همة مقصد طلبان دامن لغزش گیرند
کر بداند که منزل چقدر نزدیک است
نفس کام فنا میشمرم غفلت چند
آنچه دور است کنون وقت دگر نزدیک است
(بیدل) آنجا که جنون منصب مخبون بخشد
نسبت آبله با دیده تر نزدیک است

در وادی که قدرت انجم کمال داشت
بالیده کی چو آبله ام پایمال داشت
سیراب نازم از دل بی مدعای خویش
گوهر بجیب صافی مطلب زلال داشت
کردیم صبح وادی وحشت سواد عشق
تا نقش پاهمان بم چشم غزال داشت
چون شمع جنبش مژه مارا ز خویش برد
پرواز آرمیده ما طرفه بال داشت
نسوز طلب زوهم فنا سر نجیب ماند
ورنه بخاک نیز جنون احتمال داشت
سرد شته هلال بجوز شنيد ادم است
نقصان حال ما أثری از کمال داشت
در عين وصل چشم به پیغام دو خشم
شینم روی گل نکهی در خیال داشت
اکنون علاج شبهة هستی که میکند
در سنگ نیز آیینه ما مثال داشت
آن حریم که کرد برویت مقایلم
آیینه داری از دل بی انفصال داشت
مشکل بعیش بی غمان پی برد کسی
شمع هوش سیر شبستان مال داشت
يارب شفق طراز كدامين بهار شد
رنگی که خون بیکسیم زیر بال داشت
هرکس بقدر همت خود ناز میکند
(بیدل) غم تو داردا کر خواجه مال داشت

در وصل وسيرم بگریبان خیال است
چون آینه پرواز نگاهم ته بال است
بیقدری دل نیست جز آهنگ غرورش
تاجیئی ما خاك نگشتن سفال است
سایل بکف اهل کرم کز بقلط هم
چشمی بکشاید لب صد رنك سوال است
از بخیری چند کی فطر لباس
بشنجست ته رویش اورا کسوت شال است
از مائدة بی نمك حرص مپرسید
چیزیکه بجز غصه توان خورد محال است
جمشید که تکلیف کدة جسم پرالی
عریانه که از خاک روان جست نهال است
بگذار رنگی که پری داغ تو کردد
چون سنگ اگر شیشه واثی چه کمال است
بر جلوه اسباب تو هم نفر دشی
دیوار و در خانه خورشید خیال است
لعل تو پیر میمکده درد عرض تبسم
موج گهر آنجا شکن چهره زال است
زین مائده يك لقمه كوارا نتوان یافت
نعمت همه دندان زده رنج حلال است
(بیدل) دل ما باچه شیوہ است مقابل
نقدیكه درين پرده به بستیم خیال است

در ین گلشن مرو روت خنده کاریست
مبادا غنچه کردی کل بهار یست
برافشان بر هوس دامن و بگذر
که در جیب نفس نقد نثار یست
هم از بست و کشاد چشم دریاب
که اجزای جهان لیل و بهاریست
و بربها ز سر باید ادا کرد
ره کز پا گذاری حق گذار بست
حریف پاک باز ان وفا باش
که جز سرهم چه بازی بد قمار بست
بصد دست حمایت بایدت سوخت
چراغ زنده کی یکسر چنار یست
زخاکستر امان میجوید آتش
چوهستی با کفن جوشد حصار یست
هنوزت دیده کم دارد سفیدی
زمان وصل یوسف انتظار پست
حذر ابشمع ازین محفل که اینجا
بقدر سر بریدن سر شمار یست
من و ما نسخته تحقیق هستی
خطی دارد که آن لوح مزار یست
جهان مجنون سودای نقاب است
ازین غافل که لیلی بی خمار یست
مباشید از خواص جاه غافل
محکهاى خروشان تاجدار يست
وفا وبوی از گردون مجوئيد
که طفل عاشق دامن سوار یست
بمخطر و كو غنا عام است رحمت
ز خشك و تر مكويك چشمه جار یست
غبارت چون سحر کز اوج کیرد
فلكهما پايمال خاكسار بست
بهستی (بیدل) مفلس چه لافد
نقد سال شیفته نی باده دار یست

دلم از بهار خیال تو گلشن راز است
نکه بیاد جمالت بهشت پرواز است
خیال مرهم کافور کافروش مباد
روی تیغ توام چشم زخم دل باز است
تورق جلوه نکه دشمنی کسی چکند
شکست آینه حسن مستی ناز است
کداختم ز خجیر که چشم آینه هم
ببهار حسن ترا شبینم قطر باز است
مهم چو نکهت کل حوض هوا کردید
هنوز شیشه رنگم شکستن آغاز است
لی که خنده در و خون شود لب مینا ست
رگی که نیش بدل میزند وك ساز است
بسخاوت لمنه شهرت کرم تزلدازا
کشاده دامی ابو بال پرواز است
فریب عجز مخور از پرستکسته رنگ
که در گرفتن پرواز چنگل باز است
ز بیچ و تاب نفس سود دل توان دانست
زبان دزم با سرار شعله غماز است
مدام اینهمه حرف جنون که میکويد
که گوش حلقة زنجير ما پر آواز است
توان ز پهلویم کرد سیر عالم حسن
شهید عشقم و خونم قلمرو ناز است
نهال گلشن قدر سخن وری ( بیدل )
بقدر معنی برجسته کردون افراز است

دل از غبار نفس زهر خفته در تنك است
ز موج پیرهن این محیط پر خشگ است
بهار رنك جهان جلوه خزان دارد
لبسم درین چمن ما مکنت اسبرنك است
ز اهل صومعه اکرام نیست مستان را
که ترش روئی زاهد بيزم می نمك است
ز عرض شیهه من نیست نسخة تحقیق
تو آنچه کرده از خویش انتخاب شك است
بعالم بشری غیر خود تعالی نیست
کسی که بگذرد از وهم خویشتن ملك است
قد خمیده کند تن برست را هموار
مدار راست رویهای قبل بر كلك است
فزوده ایم بوحدت ز شوخ چشمیها
د می که حوشد این صفر هم بهمت يك است
نظیر بگر د ره انتظار دو ختـه ایم
بچشم دام سیاهی صید عبرتک است
خطی بصفحة دل ن خراش شوق تو نیست
زروی بحر بجز موج هر چه هست جك است
مسیم بادعمر دل تپش پی میکردد
چوزخم قطرۂ آبیکه میخونرم كرك است
دوئی کجاست ز نیرنك احولی بکذر
كه يك نگاه میان دو چشم مشترك است
یاوج آ کهیت در بان نمی باید
نگاه نامزه برداشته است بر فلك است
اگر ز سوختکان سواد فقیر کرین
که شام چهرۀ زرین شمع را محك است
دکو مپرس ز سامان بزم ما ( بیدل )
زشور اشك خون با نجا کباپ درا لك است

دل از ندامت هستی مکدر افتاد است
دکر زیاس مکو خاك برسر افتاده است
درین بساط تنزه کجا تقدس کو
مسیح رقبه و نقش مم خر افتاد است
عرق بباغ نه از خنده کاری کلها
درین هوسكده رسم حيا بر افتاده است
فلك شکوه مرا از فرو تی مگذر
بلندی سر این بام بر در افتاده است
چو طرف فکری خودسری جنون دارد
جهان خطیست که بیرون مسطر افتاده است
بغیر چوب زمیشکیری از خران نرود
عصا بجامت كدر لخط زعفر افتاد است
زقت شغل گرفتاری از طبیعت خلق
قفس شکسته با رایش پر افتاد است
کسی بمنع خود آرائیت ندارد کار
بپا که خانه آئينه بیعر افتاد است
سرشك آينه درگذشت در مقابل آه
ز بی نمی چقدر چشم ما ترافتاد است
بعاقبت چه خیال است طرف بستن ما
حریص عشق چو آتش به بستر افتاد است
فسانه دل جمع از چه عالم افسون بود
محیط در عرق سعی کو هر افتاد است
توهم بحیرت ازین بزم صلح کن ( بیدل)
جنون حسن بآئینها در افتاد است


حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

دل انجمن صد طرب از یاد وصال است آیینه حسنش آینه خیال است کی فرصت عیش است درین باغ که گل را کز گردش رنگ است همان گردش سال است
ای ذره مفر سای بپرواز توهم خورشید هم از آینه داران زوال است آن مشت غبارم که بپرواز تپیدن در حسرت دامان نسیمم پرو بال است
آیینه گل از بغل غنچه جدا نیست دل کز شکند مرهم آغوش وصال است هرکام براه طلبت رفته ام از خویش نقش قدمم آیینه گردش حال است
در خلوت دل از توتسلی نتوان شد چونکه در آیینه توان دید مثال است شب چوم نظاره ام آیینه حیرت بالیده گی داغ مه از زخم هلال است
(بیدل) من و آن دولت بیدرد سراپا کز طینت او چپی خاموش سفال است

دل بسعی آب گردیدن طرب پیمانه است خود گدازی از صفای طینت این دیوانه است هر کجا نازبت ایجاد نیازی میکشد خط چراغ حسن را جوهر پر پروانه است
غالبیا در دل گره دارم خاموش ویا ریشه اوچون موج گوهردر طلسم دانه است عضو عضوم نشه کیفیت مژگان اوست دست اگر برهم فشانم لغزش مستانه است
نامیری رمز این معنی نگردد روشنت کآشنای زندگی از عفویت بیگانه است از کج اندیشان نشان همدمی جستن خطاست چشم کی دارد کمان هرچند صاحب خانه است
میگذرد ای میگذان از فیض تعلیم جنون حلقه زنجیر در مشق خط پیمانه است دست رد بر ساز سامان تماشا میفود طره نازنکه را موج مژگان شانه است
غفلت من ناله از سر گذشت رفتگان چون ره خوابیده ام او از با افسانه است بام امکان ندارد از حوادث چاره در هجوم گرمسیل آبادی ویرانه است
چون حباب آخر نفس آشوب هستی میشود خانه ما سیل بنیادش هوای خانه است ما باول کام انجام از وحدت جسته ایم (بیدل) اینجا چین دامن انجمد طفلانه است

(0)

دلیباد بتو حسرت سراپا آتش است از حضور آفتاب آینه ما آتش است پیکر ما هیچو شمع از گریه شادی گداخت اشك هر جا بیکری آب است انجا آتش است
نا نفس باقیست عمر از پیج و تاب آسوده نیست می طپد و هم بتدل تا مارو جس یا آتش است گرمی هنگامه آفاق موقوف لب است روزا کز خورشید باشد شمع شبها آتش است
عشق می آید برون کز و اشکال سینه ام چون طلسم سنك بام این معما آتش است بی ادب از سوز اشک عاجزان نتوان گذشت آبله در پا کریشکست صحرا آتش است
شمع تصویرم از سوز و گداز نامپرس پرتوی از رنگ خاموشی باما آتش است غرق وحدت باش اگر آسوده خواهی زیستن ماجرا را هر چه باشد در دره آتش است
جز بخاکستر سراغ امن نتوان یافتن ورنه از پرواز ما تاقال عنقا آتش است نیست (بیدل) بیقرارنهای آهی بی سبب کزدل کرم نفس را در ته پا آتش است

(0)

دل بیاد جلوه طباقت یغما رت داده است خانه آینه ام از تاب عکس افتاده است الفت آزاد چون سدره آزادم است پای خواب آلوده دا مان صحرا جاده است
تهمت آلود تک و پوی هوسپیمانیم همچو گوهر طفل اشکم بی خبر زاده است پیری از اسباب هستی میدهد زیب دگر جوهر آیینه میتاب موج باده است
پست همتی با یکقرار خرابت میلوه گر دفتر رنگ گل از دست حنار افتاده است مفت محو ماست کرپامالی هم میکشم نقش پای رهروان سر مشق فیض جاده است
رفته ایم از خویش اما از مقیمان دلیم حیرت از آینه هر کز وارون ننهاده است داغ نا ر اهد ک در آیین مرتاضان عشق خاك كرديدن ز آب افکیدن سجاده است
دل درین در مساط حادتات دهر پست سنك هم در کسوت مینا شکست آماده است میچکد گردابم از اندیشه آغوش بحر دار چشم سوزن و قلجیم سخن افتاده است
از طپید نهای دل بیطاقتی دارد نفس منزل ما کاروا را در ش وحشت داده است چون نگاه چشم بسمل بی تعلق میرویم قاصد بی مطلبیم و نامه ما ساده است
بیقرار شوق (بیدل) قابل تسخیر نیست کوه در بندل باشد نفس آزاده است

دل در قدمت آید بپلان که شکستست این شیشه بهر کوه و بیابان که شکستست جز صبر بآفات قضا چاره نشاید در ناخن تدبیر پیشان که شکستست
با سختی ایام درشتی مغرور نیاید ای غنچه دل سنگ بدندان که شکستست کزباز ندارد سر تشویش غبارم دامان تو ای سرو خرامان که شکستست
هیچو چین کزائی نامنیست درین باغ آینه باین یکد دل شادان که شکستست کین طینتی نیست جگر داری رنکش جز خنده زبان زخم نمکدان که شکستست
کز عجز عنان گیر زحود رفتن من نیست رنگم چو گل شمع بریشان که شکستست با چاك جگر بابدم از خویش رون جست چون صبح برویم در زندان که شکستست
کز موج ندارد نب و تاب نم اشکم در چشم محیط اینهمه مژگان که شکستست عمر پست جنون میدهم از خجلت افلاس دستم که ندارم بگریبان که شکستست
هر ذره جنون چشمکی بز دیده آهوست آینه مجنون به بیابان که شکستست ( بیدل ) نفس چند فضولی کی و بکدر رحوان کریمان دل و پیمان که شکستست

(0)

دل را بخیال خط او سیر فرنگیست این آینه صاحب نظر از سرمه زنگیست غافل مشو ازسیر تماشا که دالم هربرگ کلین درین چمن آینه رنگیست
در گلخن وحشتکده فرصت امکان دودی شری چند نشان و در نگیست چون بشکند این سازچه حشر و چه مدارا رویم کار نفست صلحی و جنگیست
از فضل نکو مطلب ساز تکافین چین بررخ این غنچه مزاجان رك ننگیست مخمل کشی صدقفشه پیمان تسوقیم عالم دلهماهم حرس ناله بجنگیست
سهمیکه برائی ز نافهمانه آفاق تلخیم مراد دو جهان صید خدنگیست حیرت مگر از دل کند ایجاد فضائی ورنه چو نگاه خانه ما گوشه تنگیست
چون لاله از امن کرم رو حسرت دایم صحرا زنشان قدمم پشت پلنگیست آزاده گی موج ز گوهر چه خیال است تمکین ره قطره ما پیشته سنگیست
چون شمع زاس آینه سامان بهارم تا کاؤك آهم سرو بركش پررنگیست ( بیدل ) گهر عشق غریست که آنجا آینه هم قطره کر بیان نهنگیست

(0)

دل را زنگاه دام هوس و مرزا هست در مزرع غم ریشه این دانه نگاهست بیدرد محو شد نفس از سینه عاشق مو میکشد ازین بحر دمد شعله آهست
این دشت زباران کده منظره کیست تا ذره همان دیده امید برا هست غیر از دل آشفته بعالم نتوان یافت این نیم مکر حلقه آ نزلف سیاهست
از صفحه دل نقش کدورت نتوان شست هم پشت تکلف جوهر آینه ما هست بر اهل هوس عالم بید داد پرستی این مخبران را لب ساغر لب چاهست
تنک است مار باب نظر و سعت امکان کز دون بحقیقت کره تار نگاهست این عقل که دارد سر رعونت شاهان شمعیست که افسرده فانوس کلاهست
مشکل که شود وحشتی ما رام تعلق در خانه دل نیز نفس هرزه را هست در کیش حیا پیشگیم شوخی اعتبار هرچند در آینه خوبق تراست گناهست
بی عشقی محال است بود رونق هستی بی جلوة خورشید جهان نامه سیاهست داغم اگر از درد کند شعله آهی چشميست که بروی کسی نرم نگاهست
آینه ام وطبقات بیدال ندارم رن مانده ام چقدر حوصله خوا هست (بیدل) شکند کعبة جان جلوه بخدمت تا گرد جسد آینه دار مرزا هست


حرف التاء

غزلیات میرزا بیدل علیه الرحمه

صحیفه ۹۸

دل را گشاد کار ز صد عقده پرواست
سر بر نمیکنیم ز خط رضای دوست
گر آرزو بچشم تأمل نظر کند
دارم نوید مقدم صیقل جلوه
وامانده ی فسرده یأسم نمیکند
فردا محشر هم اگر این ماومن بجاست
دشوار نیست قطع امید من آن قدر

آزادی طبیعت این مهره ششدر است
چون خامه سعی لغزش ما هم مسطراست
خط لبی که دیده فریب است اسطراست
ناصح خوشی گوشم از آواز پا کر است
تسلیم سایه پرتو خورشید را پر است
ما را همین جبین عرقناك كوثر است
مقراض پاسم و دم تیغم مکرر است

غواص آرزوی گرفتاری تو ایم
رنگ پریده ایست ز روی خزان ما
دریا کشیست مشرب بیهوشی حباب
تجدید رنگ و بو نرود از بهار من
بالا رویست آینه را درین بساط
يك روی گرم در همه عالم پدید نیست
(بیدل) بغارتم اثر انتظار عشق

ما را باصل گره دام گوهر است
در بوتهای غنچه اگر خون دفتر است
از خویش رفتن بدو عالم برابر است
نخل حیاسم و نفسم جمله نوبر است
اینجا چو شمع کز قدمی هست برسر است
خورشید هم بکشور ما سایه پرور است
چشم تری کین مژه گرید گوهر است

دل ز اوهام غبار آلود است
طرف عجز غرور است این جا
گر شوی محرم ایجاد طلب
بر دل کس نخوری از دم سرد
کشته حسرت شهیدان وفا

زنگ آئینه آتش دود است
سجده ها آینه مسجود است
نقش پا آینه مقصود است
وعظ بیجا همه جا مردود است
آب شمشیر تو خون آلود است

عمر ها شد که چو موج گهرم
معنی شهرت عنقا دریاب
غنچه گل کن که درین عبرتگاه
زخم دل ضبط نفس میخواهد
(بیدل) از هستی موهوم مپرس

بال پرواز قفس فرسود است
شور معدومی ما موجود است
خنده را چاك گریبان سود است
غنچه را بستن لب بهبود است
ساز بنیاد نفس نابود است

دل محو حیاست آینه ترتیب داده است
از محو جلوه گر همه تمثال بر کند
در عرصه که رخش خرامت جنون کند
کو تلخکامی دیده حسرت نگاه عقل
مشق ستم زطینت ظالم نمیرود
نقش جبین نتيجه اندیشه دوییست

ای ناز مشق جلوه که این صفحه ساده است
حیرت مقام جوهر آئینه داده است
گل کرسوار رنگ برلید پیاده است
دشت جنون ودامن صحرا کشاده است
زور کمان دمیکه نمالد کباده است
نم يك شخص و آینه تمثال داده است

نادیده سجده بخیالت ادا کند
زحمت کش سمندکده ناتوانیم
ما را خیال آن مژه افسون بخو بیست
عجز و غرور خلق کر آید بامتحان
چون شمع منبع سر بهوا تازیت نکرد
روزی در انحصار توهم نمی دهم

صد سر یکسوت مژه گردن نهاده است
بار جهان چوسایه بدوشم فتاده است
از ریشه های تاك مكو موج باده است
پروانه های ذره ز کردون زیاده است
از پا نشستی کنه به پیش ایستاده است
عنقا در آشیان مگس بیضه داده است

( بیدل ) چوشمع برخط تسلیم خاك شو

ای پرشکسته در قفس آتش فتاده است

دل گرم من آتش خانه کیست
هزار آینه روز خویش شب کرد
اگر لبخند ندارد محرمتی
نورزیدم بتعمیر خیالی
ببیدل آهی کشیده چشم پوشید

نگاه حسرتم پروانه کیست
صفا مهتاب فرش خانه کیست
لب زخم خط پیمانه کیست
غبارم يارب از ویرانه کیست
باین تکلیف خواب افسانه کیست

خط جاست امشب زهرن هوش
اصل درمبدوغ سازه ندارد
زچاك دل نواها می تراود
رك گل ناله زنجیر دارد
شرارم کار خواهد کرد خرمن

خیال ترکس مستانه کیست
فسون ریشه دام دانه کیست
که می فهمد زبان شانه کیست
چمن جولانگه دیوانه کیست
رون از ریشه جستن دانه کیست

بذوق نقشبندی میرویم (بیدل)

شکست رنك صورت خانه کیست

دل ماند بی حس و نفس افتاده بال رفت
زین دشت کرد ناقه پیکر نشد بلند
غافلی نبرد ز کوهسار موج
بیدستگاهی آفت آثار درد نیست
اشکم بدیده محل انداز برق داشت
ای چینی اینقدر بطنین موی سر مکن

این ناوك وفا همه جا پوست مال رفت
هر محمل که رفت بدوش خیال رفت
سرها زاتوی عدم از زیر بال رفت
تا رفتنیست خط اگر از خامه بال رفت
گفتم نگاهی آب دهم بر شکال رفت
فغفور در اعاده ساز سفال رفت

حلق ازین بساط بوهم گذشتگی
زردوشان تهیۀ راه عدم کنید
کرشرم داری ازهوس جاه شرم دار
موج گهر چه وا کند از معنی محیط
تصویر تیره بختی من میکشید عشق
( بیدل) دلیل مقصد عزت تواضع است

بی نقش پا چو قافله ماه و سال رفت
قارون بزير خاك پى جمع مال رفت
نامقره شد کهر عرق انفعال رفت
حرفیکه داشتم زبياضـتلی لال رفت
از خامه تا قرنك قلم برزغال رفت
زین جاده ماه نو بخمیدن کمال رفت

دلم چوغنچه در آغوش عافیت تنک است
هستی از اثر نیستی مشو غافل
باین دو روزه نمودیکه در جهان داریم
بهار کرد خجلت ملت جلوه شوخی بال
ترا که خط شوخ تو در نظر داریم
غبار الفت اسباب دام غفلت ماست

زخواب نازسرم چون گهر نه سنک است
بهار حادثه یکسر شکستن رنك است
نشان ما عرقی شرم و نام ما ننك است
طراوت رك کل دام عشرت رنك است
بچشم مارك كل بالملهو رك سنك است
نسوز مژه وصیقل نکه زنگ است

نمیتوان طرف خوب و زشت عالم بود
اگر نوای بدامن کشیده هوش باش
ز غنچه خسبي اوراق کل توان دانست
بوادی که تحیر دلیل مقصد ماست
چو گفتگو بمیان آمد آتنی برخاست
زحرف زهد بميخانه دم مزن (بیدل)

خوشا طبیعت آئینه که در زنگ است
که غنچه را نفس آرمیده در چنك است
که جای خواب فراغت درین چمن تنگ است
زاشك تا نچکیدن هزار فرسنگ است
میان کام و زبان نیز در سخن جنك است
که کار سبحه درین بزم خارج آهنگی است

دل مضطرب پاس و نفس ناله يجنك است
آئینه بصیقل زن اگر حوصله خواهی
لب تاسکی از ضبط نفس آب نگردد
این مدعا خواهش خون ناشده در دل
در بار نوام نیست غم از کاسفت امکان
أمرى تلو از غفلت خود پیش مالیست

دریاب که خون رك ساز تو چه رنك است
در قلزم تحقیق صفای تونينك است
وسنگ هم از جوش شرر قافیه تنگ است
موجیكه بكوهر نخلیده است نهنك است
گردیکه بود در ره کلشن همه رنك است
در عالم دین پیشگی آئینه فرنك است

نا راه سلامت سپری محو عدم باش
هر که مژه واشد چو شرر رفته از خویش
از وحشت این بزم حشرت نتوان زیست
ای ناله مبادا بخيالم روی از خویش
انجا که فضولی برم تبختر عمیاد است
( بیدل) شررم ناز تعین چه فروشد

آسوده دلی شیشه همان در دل سنك است
از چشم بهم بسته شتاب تودرنك است
هر چند چرافاش کنی پشت پلنك است
چون اشك دماغم غبشم شیشه يجنك است
از کیش ادب آبله تخم شـتنه دنك است
ما وسر تسلیم که عریست بنك است