كتاب الدعوى

درکتاب عیون که اگر آن ولد در دست کنیز بود مقبر قول کنیز است و گفته است امام
ابویوسف رحمة الله علیه که آن ولد در دست هر دوی ایشان بود پس همچنین معتبر قول
آن کنیز است و اگر آن کنیز و خواجه او گواهان گذرانیدند پس گواهان کنیز بهتر است و
همچنین حکمست در صورت مکاتب کردن اما در صورت مدبر کردن پس معتبر قول خواجه ا
وفي المنتقي عن محمد رم ان كان الولد يعبر عن نفسه فالقول قوله و
ان كان لا يعبر فالقول لمن هو في يديه وان اقاما البيئة فبينتها اولي
وكذلك في الكتابة (عالمكيري) و در کتاب ملتقی آورده است که اگر آن ولد
چنان بود که تعبیر میکرد از نفس خود پس معتبر قول آن ولد است، واگر تعبیر کرده نمی توانست
از نفس خود پس قول معتبر انکسی است که این ولد در دست اوست و اگر هر دوی ایشان
گواهان گذرانیدند پس گواهان آن کنیز بهتر است و همچنین حکمست در صورت مکاتب کردن
ولو اعتق جاريته ثم اختلفا بعد حين في ولدها فقالت ولدته بعد
عتقى فاخذته منى وقال المولى ولدته قبل العتق فاخذته منك والولد لا يعبر فهذا
المولى ان يرده الى الام وكذلك في المكاتبة وفي المدبرة و أم الولد القول قول
المولى كذا فى فتاوی قاضيخان (عالمكيري) و اگر مردی آزاد کرد
کنیز خود را بعد از ان با هم اختلاف کردند بعد از زمانه در ولد آن کنیز پس گفت که کنیز
که زاده ام این ولد را بعد از آزاد شدنم و گرفتی تو او را از من و گفت خواجه که زاده او را
پیش از آزاد شدنت و گرفتم او را از تو وحال آنکه ولد تعبیر کرده نمی توانست از نفس خود پس لازم است برخواجه
که رد کند او را با در او همچنین حکمست در صورت مکاتب کردن و در مدبره وام ولد و معتبر قول خواجه است همچنین
ذکر شده است در فتاوای قاضیخان غلام في يد رجل يدعى الحرية وقال ذو اليد هو غلامي و كان لا يعبر نفى


کتاب الدعوی
۵۸۶
جلد چهارم

لذي اليد لانه كالمتاع وانكان يعبر عن نفسه أو بالغاً فالقول للغلام وان برهنا على الرق
والحرية فبينة الغلام اولى كذا في الوجيز للكردرى (عالمگيري) تا
در دست مردی بود دعوی آزادی خود را میکرد و ذو الید گفت که این غلام از من است
پس اگر آن غلام تعبیر کرده نمی توانست پس قول معتبر مرذی الید را ست زیرا که او مانند
متاع است و اگر آنغلام تعبیر کرده می توانست از نفس خود یا بالغ بود پس معتبر قول
آن غلام است و اگر گواهان گذرانیدند بغلامی و آزادی پس گواهان غلام بهتر است
همچنین ذکر شده است در کتاب بزازیه رجل قدم بلدة ومعه رجال ونساء وصبیان
یخدمونه وهم فى يده فادعى انهم ارقاءه وادعوا انهم احرار فالقول لهم
ما لم يقروا له بالملك بكلام او بيع او تقوم له بينة عليهم قال وانكانوا
من الهند و السند والترك أو الروم هكذا ذكروا و تأويله اذا جلوبهم
غير مقهورين اما اذا كانوا مقهورين من جهته فلا يقبل قولهم انهم احرار
كذا في المحیط (عالمگیری) مردی آمد در شهری و با او بود مردان و زنان و کودکان
که خدمت میکردند او را و ایشان در دست او بودند پس دعوی کرد ذو الید که ایشان غلام
و کنیز من اند و ایشان دعوی کردند که ما آزاد هستیم پس معتبر قول ایشان است تا که اقرار نکرده اند برای
او بملک بودن خود بکلام یا به بیع یا وقتیکه بگذراند برای خود گواهانرا برایشان گفته است امام
محمد رحمه الله علیه اگرچه از هند یا سند یا ترک یا روم باشند همچنین ذکر کرده اند علماء این حکم را و تاویل آن
این است که اینجکم در وقتی است که ایشانرا آورده باشد در حالیکه ایشان غلبه کرده شده نباشند اما وقتی که ایشان غلبه
کرده شده باشند از جانب آنمرد پس قبول نمیشود اینقول ایشان که ما آزادیم همچنین ذکر شده است در کتاب محیط
في الخلاصہ طعام رجل فبى له ثوبان الى رجل فصالحه على الثوبين سلم الثوبان الى المدعى لانه استيفاء على الله


جلد چهارم
۵۸۷
کتاب الدعوی

الخمسون هكذا في المحيط (عالمكیری) و در نوادر امام هشام آورده که در دست مردی جامه
بود گفت او را مردی که فروخته ام بتو این جامه را بچپاه درم گفت ذوالید که بخشیده
اینجامه را بر من پس معتبر قول ذوالید است لازم نمي شود آن پنجاه درم همچنین ذکر شده است
در کتاب محيط وان ادعى احدهما شراء والآخر هبة وقبضا معناه من واحد (هدايه)
والعين في يد ثالث (عالمكیری) واقاما بينة ولا تاريخ معهما (هدايه) او ارخا
على السواء (برجندى) فالشراء اولى (هدایه) وان ارخ احدهما ولم يؤرخ الآخر
فالمؤرخ اثبتما كان اولى ولو ارخا وتاريخ احدهما اسبق فهو اولى وانكانت العين فى يد
احدهما فهو اولى الا ان يؤرخا وتاريخ الخارج اسبق فحينئذ يقضى للخارج وانكانت
في ايديهما فهو بينهما الا ان يؤرخا وتاريخ احدهما اسبق فحينئذ يقضى لاسبقها تاريكا
هكذا في المحيط (عالمكیری) و اگر دعوی کرد یکی از دو مدعی خریدن را و مدعی دیگر بخشیدن را با
قبض کردن خود یعنی هـر دوی ایشان دعوای آنرا میکردند از یک شخص و حال آنکه ان مال
مدعا در دست سوم شخص بود و هـر دو مدعی گواهان گذرانیدند و حال آنکه با یکی ایشان تاریخ
نبود یا هر دوی ایشان یک برابر تاریخ را بیان کردند پس خریدن بهتر است و اگر یکی ایشان
بیان تاریخ را کرد و دیگر ایشان بیان آنرا نکرده بود پس بیان کننده تاریخ هرکدام ایشان که باشد
بهتر است بآن و اگر هـر دوی ایشان بیان تاریخ را کردند و تاریخ یکی ایشان پیشتر بود پس این
بهتر است و اگر آن مال مدعا در دست یکی ایشان بود پس ذوالید بهتر است بآن مگر انکه هر دو
ایشان تاریخ را بیان کرده باشند و تاریخ خارج پیشتر باشد پس درینوقت حکم کرده میشود برای خارج
و اگر آن مال در دست هر دوی ایشان بود پس منصف است میان ایشان مگر انکه هر دوی ایشان
تاریخ را بیان کنند و تاریخ یکی ایشان پیشتر باشد پس درینوقت حکم کرده میشود برای پیشتر ایشان

فائده
یکی از دو مدعی دعوای
خریدنرا کرد از مردی و مدعی دیگر دعوا
بخشید و قبض را از ان مرد
نمود


جلد چهارم
۵۸۸
كتاب الدعوى

از روی تاریخ همچنین ذکر شده است در کتاب محيط وكذا الشراء والصدقة مع القبض (هداية)
والرهن لو مع قبض در مختار) ای لو برهن خارجان علی ذی ید احدهما على الشراء
منه والآخر على الصدقة مع القبض او الرهن مع القبض كان الشراء اولی في الجميع
یجندی و همچنین سے حکم خرمیون و صدقه با قبض کردن و خسرمدن و گروی اگر با قبض کردن با
یعنی اگر دو مدعی گواهان گذرانند بر ذوالید یکی ایشان بخریدن از ذوالید و دیگر ایشان بصدقه کردن
ذوالید با و با قبض کردن یا بگر و دادن ذوالید او را با قبض کردن او پس خریدن بهتر است
در سمه آنها و لو ادعى احدهما الشراء من رجل والآخر الهبة والقبض من غيره مع
والعين في يد ثالث قضى بينهما وكذا اذا ادعى (عالمكيرى) الثالث الميراث من ابيه
والرابع الصدقة والقبض من آخر ( هداية واقاموا البينة على ذلك عناية بقضى
بينهم ارباعاً (هداية ولو كان العين في يد احدهما يقضى للخارج الافي سبق
التاريخ فهي للاسبق وان كانت في ايديها يقضى للخارج الافي اسبق التاريخ فهي
له هذا اذ كان المدعى به حمالا يقسم كالعبد والدابة واما فيما يقسم كا للدار فانه
يقضى لمدعى الشراء كذا في محيط السرخسي رحمة الله عليه والصحيح
ان المشاع والذي لا يحتمل القسمة في ذلك على السواء كذا في المحيط خانيه
عالمگیری) واگر یکی از دو مدعی دعوای خرمیون کرد از مردی و دیگر ایشان دعوای
بخشیدن و تبض کردن آن را نمود از دیگر مردی و آن مال مدعا در دست سوم شخص بود حکم
کرده می شود بد و نصف میان ایشان و همچنین اگر دعوی کرد مدعی سوم میرات را از پدر خود
دران مال و مدعی چهارم دعوای صدقه آنرا از دیگر شخص نمود حکم کرده میشود بان در میان هر چهارایشان
بچها ر حصه واگر آن مال مدعا در دست یکی از آن دو مدعی بود حکرده میشود بآن برای خارج مر در صوری کی تاریخ باوی


باب چهارم
۵۸۹
کتاب الدعوى
تاریخ یکی ایشان که آن مال هرکسی را است که تاریخ او پیشتر است و اگر آن مال در دست هر دوی ایشان بود
حکم کرده میشود بان بد ونصف میان ایشان مگور صورت پیشتر بودن تاریخ یکی ایشان که آن مال
مرصاحب تاریخ پیشتر است و این حکم وقتی است که مال مدعای از آن قبیل باشد که قسمت کرده
نمی شود مانند غلام و چهار پای اما در انچیزی که قسمت کرده میشود مانند سرای پس در یتیکه
در آن حکم کرده میشود برای مدعی خریدن همچنین ذکر شده است در کتاب محیط سرخسی رحمة الله
علیه و قول صحیح این است که آن مشاعی که احتمال قسمت را دارد و آن مشاعی که احتمال قسمت را
ندار و درین حکم برابر است همچنین ذکر کرده شده است در کتاب محیط و کتاب ذخیره
وفى البحر ولما ذكر الشراء الفاسد مع القبض والهبة مع القبض فان الملك في كل
متوقف على القبض وينبغي تقديم الشراء للمعاوضة ورده المقدسي بان الاولى
تقديم الهبة لكونها مشروعة (رد المحتار) و در کتاب بحر آورده است که ندیده ام
در کتابها حکم خریدن فاسد با قبض و بخشیدن با قبض را که بهتر کدام از آنها است زیرا که ملک در هریک از
انها موقوف بر قبض کردنست و میشاید پیش بودن و بهتر بودن خریدن فاسد بر بخشیدن از جهت با
عوض کردن که در خریدن فاسد است و رد کرده است این قول را علامه مقدسی رحمة الله علیه باین
دلیل که بهتر پیش کردن بخشید نست بخریدن فاسد از ین جهت که بخشیدن روا است بخریدن
فاسد والهبة مع القبض والصدقة مع القبض سواء حتى يقضى بينهما (هدايه) يعنى ان
ادعى احدهما هبة وقبضاً والأخر صدقة وقبضاً فهما سواء نتائج الافكار واذا ارخ
قد مالاسبق وان لم يورخا ومع احدهما قبض كان اولى وكذا
ان ارخ احدهما فقط كما قدمناه في الشراء من ذي اليد
عالمگیری) ولو كان كلاهما هبة او صدقة او احدهما
فائده
یکی از دو مد دعوای
بخشش و قبض دیگران دعوا
صدقه و قبض
نمود


کتاب الدعوی
۵۹۰
هبة والاخرى صدقة ثم المربذكر الشهود القبض او ذكروا القبض
ولم يؤرخوا او ارخوا تاريخا واحدا فهو بينهما (بحر رايق وعالمكيرى وجامع
الفصولين) وهذا فيما لا يحتمل القسمة صحيح (هدايه) اتفاقا (عالمگيرى)
كالجاه والرحي (نتايج الافكار) وكذا فيما يحتملها عند البعض
(هدايه) وهو الصحيح وعليه الفتوى (جامع الفصولين) ولوكان
في يد احدهما يقضى له بالاجماع (بحر وعالمكيرى وجامع الفصولين)
و دعوای بخشش با قبض و دعوای صدقه با قبض هر دو برابرند تا آنکه حکم کرده میشود میان هر دو مدعی برابر
یعنی اگر یکی ایشان دعوای بخشش چیز یرا نمود با قبض کردن خود و دیگر ایشان دعوای صدقه آنرا نمود با قبض کرون
خود پس هر دوی ایشان یک برابرند و حاصل کلام این است که صدقه برابر است با هبه در ان و
اگر بیان کردند تاریخ را پس بهتر میشود صاحب تاریخ پیشتر و اگر بیان تاریخ را نکردند و یا یکی ایشان قبض بود
پس وی بهتر است و همچنین اگر تنها یکی ایشان بیان تاریخ را کرد وی بهتر است چنانچہ ما آنرا پیشتر بیان
کردیم در صورت دعوای خریدن از دوال سید و اگر دعوای هر دوی ایشان بخشش بود با صدقه
ی اینکه یکی ایشان بخشش و از دیگر ایشان صدقه بود پس تا وقتی که ذکر نکرده باشند گواهان قبض را یا ذکر کردن
قبض را و بیان تاریخ را نکرده باشند یا بیان آن را کرده باشند یک تاریخ پس آن مدعا به نصفت
است در میان ایشان و این حکم در آن چیزیکه احتمال قسمت را ندارد صحیحست با تفاق
علمای ما رحمهم الله تعالی مانند حمام و آسیا و همچنین حکم است در آنچیزی که احتمال قسمت
دار د نزد بعضی علما رحمهم الله تعالی و همين قول صحیح است و برانیقول فتوی است و اگر آن مدعا
در دست یکی ایشان بود حکم کرده میشود برای او باتفاق علمای ما رحمهم الله تعالی
و اذا ادعى احدهما الشراء ( هداية اى شياً و توفيق وتعبيد مثلاً


جلد چهارم
کتاب الدعوی
من رجل نتائج الافكار وادعت امراته انه (هدايه) ای ذالك الرجل بتلك العين
تزوجها عليه فهما سواء (هدايه) اى يقضى بذلك المدعى بينهم
نصفين هذا اذا لم يؤرخا او ارخا تا ريخهما على السواء اما اذا ارخاوقا
احدهما اسبق فالاسبق اولى كذافى غاية البيان نقلا عن مبط
شيخ الاسلام خواهر زاده وفى التبيين للامام الزيلعي رحمة الله عليه
ثم للمرأة نصف العين ونصف قيمة العين على الزوج لاستيفاء الاول
نصف المسمى وللمشترى نصف العين ويرجع بنصف الثمن اثمار
وان شاء فسخ العقد لتفرق الصفقة عليه (نتائج الافکا) فتاوای خونریزی
و اگر یکی از دو مدعی دعوای خرید را کرد یعنی دعوای خریدن چیزی از مردیکا غلامی و دعوی کردن آنمرد که بدرستیکه آن مرد چیزی را کرد از مردی و زنی
دعوای مهر بودن
بنکاح گرفت باو و مرا مهر کردن آن غلام پس آن مدعی ها آن عین یک برابر اندیعنی حکم کرده میشود آنرا کرد
بآن مدعا به و نصف میان ایشان و این جب کو وقتی است که هر دوی ایشان بیان تاریخ را نکرده باند
یا بیان تاریخ را کرده باشند و تاریخ هر دوی ایشان یک برابر باشد اما وقتی که هر دو بیان تاریخ
ر کرده باشند و تاریخ یکی ایشان پیشتر باشد پس آن صاحب تاریخ پیشتر بهتر است بان متعابر چنین حکم
شده است در کتاب غایة البیان که نقل کرده است مبسوط شیخ الاسلام خواهر زاده رحمتہ التیام
و در کتاب تبیین تصنیف امام زیلعی رحمة الله علیه ذکر کرده است که بعد ازین مر این زن را نصف آنحال
مدعاو نصف قیمت آنمال مدعا میشود بر شوهر از جهت بحق گزین سختی دیگر نصف آنرا که نامیده شده
بود در مهر او و مرخرنده را نصف آن مال مدعاست. و رجوع کند به نصف بهاء
بر آن مرد اگر میخواست و اگر می خواست فسخ کند عقد را از جهت جبیر دانشدن آن عقد برابو
واذا اجتمع النكاح والهبة والرهن والصدقة فالنكاح اولى كذا


جلد چهارم
۵۹۲
كتاب الدعوى

في المحيط عالمكيرى، ثم ان كانت العين في يد احدهما فهوا ولى الا
ان يؤرخا وتاريخ الخارج اسبق فيقضى للخارج و لوكانت في ايديهما يقضى بها
بينهما نصفين الا ان يؤرخا وتاريخ احدهما اسبق فيقضى له وتكملة) نعم
يستوى النكاح والشراء لو تنازعافي الامة من رجل واحد ولا مرجح فكل
ما قاله منكوحة للاخر در مختار) و وقتی که با هم یکجا شود دعوای نکاح کشش
کردی و صدقه پس نکاح بهتر است همچنین ذکر شده است در کتاب محیط بعد از ان
دیده شود اگر آن مال مدعا در دست یکی ایشان بود پس وی بهتر است مگر انکه هر دوی ایشان
بیان تاریخ را کنند و تاریخ خارج پیشتر باشد پس حکم کرده میشود برای خارج و اگر آن مال مدعا در دست هر دوی
ایشان بود حکم کرده میشود با آن بدو نصف میان ایشان مگر انکه هر دوی ایشان بیان تاریخ را کند
و تاریخ یکی ایشان پیشتر باشد پس حکم کرده میشود برای او آری دعوای نکاح و خریدن برابر انداگر دو دعیا را هتم
در کنیزی از جانب یک شخصی که مدعی خریدن و مدعی نکاح رسیده باشد و هر یکی ایشانرا قوت
بر دیگری بسبب ید و تاریخ و غیره نباشد پس آن کنیز ملک مدعی خریدن و زن مدعی نکاح که مدعی
دیگر است می شود و بيع الوفاء احق من المبات كما في التجنيس (جامع الرموز)
و بیع وفا بهتر است از بیع بات همچنین ذکر شده است در کتاب تجنیس شهد شاهدان بارانی
وشاهدان بالمضاربة فالبينة لمدعى القرض كذافي محيط السرخسي المعلمي
دعوای دادند دو گواه که مدعی بقرض دادن و دوگواه دیگر گواهی دا در بمضاربت دادن او آن چیزی را بدو الید پس
گواهان معتبر مدعی قرض است همچنین ذکر شده است در کتاب محیط سرخسی
وان ادعى احدهما رهنا و قبضا والاخر هبة وقبضاً
(هدايه من صاحب اليد و اقاما البيئة ولم يكن مع واحد

فائده
دعوای نکاح
بخشش گروی وسعة
هم یکجا
شدند

فائده
یک مدعی شاهدان
قرض گذرانید
و دیگر مدعی شاهدان مضاربت
را در یک چیز
گذرانید

بينهما


جلد چهارم
۵۹۳
کتاب دعوی

مبهما تاريخه ولا قبض (عالمگیری) فالرهن اولی (هدایه)
هذا اذا كان دعواهما من واحد اما اذا كان من اثنين فهما
سواء كذا فى الشراح الوهاج (عالمگیری) بخلاف
الهبة بشرط العوض لانه بيع انتهاء والبيع اولى من الرهن
(هدايه) هذا اذا كان في يد ثالث (رد المحتار) ولو المدعين
معهما استويا مالم يؤرخا واحد هما اسبق (در مختار)
واگر یکی از دو مدعی دعوای گروی و قبض کردن خود را و دیگر ایشان دعوای بخشش و قبض
کردن خود را از ذويد نمودند و هردوی ایشان گواهان گذرانیدند و حال اینکه بایکی
ازایشان نه تاریخ بود و قبض پس دعوای گروی بهتر است و این حکم در ان وقت است
که دعوای هر دو مدعی از جانب یک شخص باشد اما اگر دعوای رسیدن آن مدعا از جانب دو
شخص باشد پس هردوی ایشان برابرند بخلاف از انکه مدعی بخشش دعوای بخشیدن بشرط
عوض را کند زیرا که این بخشش در اخیر امر فروختن است و فروختن از گرو
بهتر است و این حکم در آن وقت است که آن مال مدعا در دست سوم شخص باشد
و اگر آن مال مدعا در دست هر دوی ایشان بود هر دوی ایشان
برابرند بآن تا زمانیکه هر دوی ایشان بیان تاریخ را نکنند و تاریخ یکی
ایشان پیشتر باشد الجنس الثالث في دعوى النتاج ومافي
حكمه جنس سوم ثابت است در دعوای خانه زادی چیزی و آنچه
در حکم تست ان اقام الخارج وصاحب اليد كلواحدا منم
بينة على النتاج فصاحب اليد اولى وهذا هو الصحيح

فائده
دعوئی شاهدان مدعی
فروش گذرا نید و دیگری
شاهدان مضاربت
در تصحیح


جلد چهارم ۵۹۴ کتاب الدعوی

(هدایه) سواء اقام صاحب اليد بينة علي دعواه قبل
القضاء بها للخارج او بعده وهذا جواب الاستحسان
دعوای خانه نتاج (عنایه) وسواء ارخا واستوی تاريخهما او اسبق اولمرورخا
باخارج وذواليد اصلا او ارخت احدهما فلا اعتبار بالتاريخ مع النتاج الا
من ارخ تاريخا مستحيلا بان لم يوفق سن المدعي وقت دعوى
ووافق وقت الخارج فحينئذ يحكم للخارج (رد المحتار)
واعلم ان بينة ذي اليد انما ترجح علي بينة الخارج
اذا لم يدع الخارج علي ذي اليد فعلا نحو الغصب اولي
او الاجارة او الرهن واما اذا ادعي ذلك (عنایه) او ادعی
سببا يتكرركنبا وغرس و نسج خز وزرع برو نحوه
(رد محتار) فبينة الخارج اولی (عنایه) واگر هر کدام از خارج و
ذوالید گواهان گذرانیدند بخانه ذی حیوانی پس ذوالید معتبر است بآن
و همین حکم صحیح است برابر است اینکه ذوالید گذرانیده باشد شاهدان را بدعوی
خود پیش از حکم قاضی بآن مدعی برای خارج یا بعد ازان و همین حکم استحسان است
و برابر است اینکه هر دوی ایشان بیان تاریخ کرده باشند و تاریخ هر دو یک برابر باشد و یا یگی
پیشتر باشد یا هرگز بیان تاریخ نکرده باشند یا شاهدان یکی ایشان بیان تاریخ نکرده باشند پس
تاریخ را با دعوای خانه نتاجی اعتباری نیست مگر کسیکه بیان تاریخ محال را کند چنانچه سال آن
چهار پای مدعا موافق با تاریخ ذوالید نباشد و با تاریخ خارج موافق باشد پس درین وقت حکم کرده میشود
برای خارج و بدانکه شاهدان ذوالید بهتر گردانیده میشوند بشاهدان خارج در آن وقتی است که


کتاب الدعوی
۵۹۵
جلد چهارم

برد و الیدر عواسی فعل انکرده باشد مانند غصب یا ودیعت یا اجاره و یا کروی اما اگر دعوای آنرا کرده باشد
یا دعوی کرده باشد سببی را که ثار میشود مانند بنا کردن خانه یا نهال شاندن یا بافته پارچه ابریشمین
نوشتن گندم و مانند آن پس درین صورتها شاهدان خارج بهتر و المراد بالنتایج ولادته فی
ملكه اوملك بائعه او مورثه (تكملة ويتصور هذا بان رأی شاهدان
انه ارتضع من لبن التي كانت في ملكه واخران رأيا انه ارتضع
من لبن التي في ملك اخر تحل الشهادة للفريقين (رد المحتار) و مراد میاد
زادن آن حیوان است در ملک مدعی یا در ملک فروشنده او یا در ملک مورث او و صورت
این چنان میشود که دیده باشند دو شاهد که این حیوان شیر خورده است از شیر ماده که در ملک این مدیر
بوده و شاهد دیگر دیده باشند که همین حیوان شیر خورده است از شیر ماده که در ملک مدعی دیگر بود پس روا
میشود گواهی دادن برای هرد و طایفه شاهدان ولوتلقى كل واحد منهما
(هدایه) ای ولو أخذ كل واحد من الخارج وذى اليد
نتایج الافكار الملك من رجل (هداليه) على حدة فكان هناك
(نتایج الافكار) ملكان واقاما البينة على النتاج عنه فهو بمنزلة امامتية
على النتاج في يد نفسه (هدایه يقضى به لذي اليد (نتايج الافكار وفي الذخيرة صور
المسئلة عبد في يد رجوادعاء رجل اخرانه عبك اشتراه من فلان وانه ولدفي ملك
ذلك الثلاثى الذباعه واقام على ذلك بينة واقام ضا اليد بينة انه عبد واشتراه
من فلان بريد رجلا اخروانه قد ولد في ملك فلان الذباعه تضفى لنى اليد لان كل واحدم
في اثبات نتاج بايعه كما خصم في اثبات ملك بايعه ولو حضر
البایعان واقاما البينة على النتاج كان ذو اليد الولى فهذا مثله (عينى)


جلد چهارم
۵۹۶
کتاب الدعوی
واگر هر کدام ایشان رسیده بود یعنی اگر هر کدام از خارج و ذو الید گرفته بودند ملک داز مرد
علیحده پس می باشد درین صورت دو تملیک کننده و هر کدام ایشان گذرانند گواهان را بخانه زاد
نزد همان مردی که مالک کننده اوست پس این گذرانیدن گواهان مانند گذرانیدن گواها نست بخانه زاد
در دست خود هر کدام از ذو الید و خارج پس حکم کرده میشود بآن برای ذو الید و در کتاب ذخیره
آورده است که صورت مسئله چنین است که غلامی در دست مردی بود دعوی نمود مردی دیگر که
این غلام از من است خریده ام او را از فلان و همچون غلام به تحقیق زاده شده است
در ملک آن فلانی که فروخته است آنرا بر من و باین دعوای خود گواهان گذرانید و ذوالید
گواهان گذرانید که این غلام از من است خریده ام آنرا از فلان اراده کرد دیگر فلانا و این
غلام زادہ شده در ملک آن فلانی که فروخته است آنرا بر من حکم کرده می شود بآن برای ذوالید
زیرا که هر کدام ایشان خصم است مردیگر را در ثابت کردن خانه زادی فروشنده خود
چنانکه وی خصم است در ثابت کردن ملک فروشنده خود واگر حاضر می بودند هر دو فروشنده
ایشان و میگذرانیدند گواهان را بخانه زادی خود پس ذو الید بهتر می بود در استحقاق واین صورت
مانند آنست وفي المحيط الخارج وذو اليد اذا اقاما البينة على نتاج العبد
والخارج يدعى الاعتاق ايضا فهو اولى بخلاف ما اذا ادعى الخارج
العتق مع الملك المطلق وذو اليد ادعى النتاج فبينة ذي اليد اولى
(خزانة المفتين وكذلك لو ادعياه وهو في يد ثالث واحدا هما
يدعى الاعتاق ايضا فهو اولى (عالمگیری) و در کتاب محیط آورده است که خارج
وذو اليد وقتی که گذراین گواها را جانه ادغام خارج دعو انزا کردن نام این یگویند خارج بهتر ست بنجام از تصورته
اگر خارج دعوای آزاد کردن خود را با یک مطلق میکند دوذو اليد دعوا خانه زاد را کند پس نیه دوری سابد نیا بهتر سوچی اوردو او و
مانند گراهان


جلد چهارم
کتاب الدعا
خانه زیادی را میگذرند و آن در خاور دست سومی شخص بود و یکی ایشان دعوای آزاد کردن خود را نیز میکرد
پس دعوی بهتر است با آن كذالو ادعى الخارج المد يدير والاستيلاد مع النتاج لقضــاء
وذواليد مع النتاج قفائله اباناقته اولى عالمگيرى چنان اگر دعوی نمود
خارج مدیر یا ام ولد کردن ایخانه زادی و دعوی نمود ذوالید باخانه زادی یا ازاد کردن کاهین قلعی پس بیتی
ذوالید بهتر است با ان ولو ادعی ذواليد التدبيرا والاستيلا د مع النتاج والخارج إدر
عتقابا مع النتاج الخارج أولى كذا في محيط السرخسی (عالمگیری، واگر دعوی کر نویل
حسنه
مدبر کردن د ام ولد کردن را با خانه زادنی و خارج دعوی نمود آزاد کردن قطعی را با خانه زادی پس خارج تیرا
مچنین ذکر شده است کتاب محیط السرخسي واذا أكان الدعوى بين حالي بن يعمد الله
بان ادعى المدهنها المالك والآخر النتاج ونتاج الا فنحكم بينهة النتاج اولى (هدايه)
و وقتی که دعوی میان دو خارج باشد چنانچه دعوی کرد یکی ایشان مکیته را و دیگر ایشان
خانه زادی را پس گواهان خانه زادی بهتراست ولو قضى بالنتاج لصاحب البية
شم اقام ثالث البينة على النتاج يقضي له الا ان يعيدها ذو اليد هدایہ
على النتاج فحسنه بقضى له ( تنوير الابصار ) واگر حکم شده بود بخانه زادی برای
ذوالید بعد از ان گذرانی شخص سوم گواهان را بخانه زادی حکم کرده میشود برای آن سوم
کسی مر انکه ذوالید باز بگذراند گواهان را نجانه زادی پس درین صورت حکم کرده میشود
برای او فان لم يفق ذواليد على اعادة البيئة وقضى القاضي بالعبد الثلثا
شم احضر ذواليد بينة ان العبد عبية والرقبه منه قصة له وان لم يعد ذو اليد بشق وحضن
شخص رابع و اقامہ بیشه انه عبرک و ولد في ملكه مان القاضي يقول للثالث اعد بيتك على انه
عبك تولد في ملكه مقضي من الرابع فان احضر وكان موافق بالعبة من الرابع فان القاضي


جلد چهارم
۵۹۸
کتاب دعوی

المدعى الاول واقام البيئة انه عبده ولد في ملكه لم تقبل بيئته كذا في المحيط (عالمگیری)
پس اگر ذوالید قادر شد بباز گذرانیدن گواهان و حکم کرد قاضی بغلام برای شخص سوم پس حاضر
کرد ذوالید گواهان را که بدرستی که غلام از من است که زاده شده است در ملک من حکم کرده میشود
بآن برای او و اگر باز نگذارند ذوالید گواهانر او لیکن حاضر شد شخص چهارم و گذرانید گواهان را
که بدرستیکه آن غلام از من است زاده شده است در ملک من پس بدرستیکه قاضی بگوید مرآن شخص
سوم را که بانیکه بران گواهان خودرا برآنست که این غلام از تو است و زاده شده است در ملک تو بحضور
این شخص چهارم پس اگر حاضر کرد گواهان خود را بحضور آنشخص چهارم میشود همین شخص سوم با تیتر
با تغلاب از ان شخص چهارم پس اگر حاضر شد مدعی اول و گذرانید گواهان که همین غلام از من است زا
شده در ملک من قبول کرده نمی شود گواهان وی همچنان در کشیده است در کتاب محیط و المقضی
عليه بالملك المطلق اذا اقام البيئة على النتاج تقبل وينقض القضاء به (هدايه)
یعنى ادعى الخارج وذواليد الملك المطلق وبرهنا فقضى القاضى على ذى اليد
بالملك ثما قام ذو اليد المقضى عليه بالملك المطلق البيئة على النتاج
يقضى بهاله وينقض القضاء الأول (يعنى) و آن کسیکه حکم بر او کرده شده بملک مطلق
وقت یکه گذرانید گواهان را یگانه زادی قبول می شود گواهان او و می شکند حکم اول قاضی که برا
خارج بان کرده یعنی خارج و ذوالید دعوی کردند ملک مطلق او گذرانیدند گواهان را پس حکر
قاضی بر ذوالید بملک بودن آن برای خارج بعد از آن ذوالید گذرانید که حکم شده بو برا
بملک مطلق خارج گواهان را بخانه زادی حکم کرده میشود بان برای ذوالید و می شکند حکم اول
قاضی که برای خارج کرده بود بر ذواليد وكذلك النبع فى الثمار انه لا ينسخ الامرق
لكتزل القطن (دايه) اى النبع كالنتاج وانه لا يتكرر وكل جملة ترقة والنتاج فهوفى التبع كمال

وصورتی


جلد چهارم
۵۹۹
كتاب دعوی
وصورة المسئلة اذا ادعى رجل ثوبافی ید رجل انه ملکہ نہ نیچے ملک واقأ ما د لليوم واقا
صاحب الید بیئنہ علی مثل ذلک صلح الام فان كان يعلم انه نسج هذا
الثوب ما لاينسح الامرة فهو للخ في يديه وان كان يعلم انه ينسج مرة بعد اخر
نهو للخارج قاضیخان و همچنین است دعوای بافتن در انجا هائی که بافته نمیشود مگر یک بار مانند شقن
یم یعنی بافتن جامه مشتمل خانه راوی است در این که مکرر نمیشود و همه حکمی را که دانستی در خانه یاد
پس آن جشكم در بافتن جامه بچنین است و صورت مسئله این است که اگر دعوی کرد مردی جامه
کہ در دست دیگری بود که بدستی کہ این جامه ملک من است و بدرستیکه یافته ام آنرا در ملک خود
و این دعومی نمود شاهدان گذرانید و ذواليد شاهدان گذرانید بانند آن پس اگر معلوم بود
کہ بدستے کہ مانند آنجامه باخته نمی شود مگر یکبار پس آنجامه مرکسی راست که در دست اوست واگر
معلوم بود که آنجامه یافته میشود یکبار بعد از دیگر بار پس آنجامه مرخارج است واذا تناز عافی دابة
مطلقه ) في ايديهما او احد هما او غيرهما در مختار واقا ماكل واحد منهما بينة
انها نتجت عنده وذكرا تاريخا و سن الدابة يوافق احد التاريخين فهو الى
هذا يه) بخلاف ما اذا كان الدعوى فى النتاج من غير تاريخ حيث يكم
بها لذي اليدان كانت فى يل احد هما او لهما ان كانت في ايديهما
وفى يلد ثالث كذا ذكره الامام الزيلعي في شرح السكة صالح الأحبام
موقتی که دو مدعی دعوی کردند در چهار پانی که در دست هر دوی ایشان یا در دست یکی ایشان
با در دست غیر ایشان بود و گذرانید هر کدام ایشان شاهدان را با سینکه آن چهار پاے
زادہ شدہ است نزد او و ذکر کردند تاریخی را و دندان چهار پای موافق بود با یکی از آن
دو تاریخ پس آن کسی که دندان آن چهار پای با تاریخ او موافق است بهتر است آن بخلاف


كتاب دعوی

آن صورت که دعوای ایشان در خانه زادی باشد بدون تاریخ که در آنجا حکم کرده میشود
بآن چهار پای برای ذوالید اگر در دست یکی از ایشان بود یا برای هر دوی ایشان
حکم میشود اگر آن چهار پای در دست هر دوی ایشان یا در دست شخص سوم بود همچنان
ذکر کرده است این حکم را امام زیلعی رح در شرح کنز دان اشکله لك اى من الدابة
كانت بينهما فالنصف لهذا والنصف لذلك سواء أرخا اوارخ احد هما او لم يو رخا
وهذا الجواب فى الخارجين وان كان احدهما صاحب اليد و دعو هما فى النتاج
ووقت البينتان وقتين فان كانت الدابة على وقت بينة الخارج قضيت بها
لظهور علامة الصدق فى بينته وعلامة الكذب فى بينة ذى اليدان كانت الدابة
على وقت بينة ذى اليد وكانت شكلة قضيت لذا على اليد كذا المبسوط هدايه وتبيح الحقائق وغيرها
و اگر این امر یعنی دندان چهار پای مشکل بود که معلوم نمیشد درین صورت مشترک میشود
آن چهار پای میان هر دوی ایشان پس نصف آن برای مدعی را و نصف آن
مرد یگر مدعی را میشود برابرست اینکه هر دوی ایشان بیان تاریخ را کرده باشند
یا یکی ایشان بیان آنرا کرده باشند نه دیگر ایشان و این حکم در باره دو مدعی است
که هر دوی ایشان خارج باشند و اگر ایشان ذوالید بود و حال اینکه دعوا
ایشان در خانه زادی بود و بیان تاریخ را کردند شاهدان هر دوی ایشان
دو تا ریخ را پس اگر دندان آن چهار پای موافق تاریخ شاهدان خارج بود
حکم میکنیم بان برای وی از جهت ظاهر شدن علامه راستی در شاهدان او و ظاهرشدن
علامه دروغ در شاهدان ذوالید و اگر دندان آن چهار پای موافق بتاریخ شاهدان ذو الید
بود یا دندانش مشکل بود حکم میکنیم بآن برای ذوالید همچنین ذکر شده است در کتاب مبسوط


کتاب دعوی
٦٠١
جلد چهارم

وان خالف سن الدابة الوقتين بطلت البينتان كذا ذكره الحاكم الشهيد الخ
لانه ظهر كذب الفريقين فتترك في بد من كانت في يده (هدايه) والظاهران هذا يعم الصور الثلثة
عني ما اذا كانت الدابة في يد ثالث وما اذا كانت فى يد يها وما كانت الدابة فى يد احدهما
لا فارق بينها فى الوجه الذى ذكره من قبل الحاكم (نتائج الافكار) وعليه علم المشايخ وهو صحيح كذا فى المحيط
(عالمگیر)
و اگر مخالف شدند ان چهارپای با هر دو تاریخ یعنی تاریخ هر دو مدعی باطل میشود
شاهدان هر دوی ایشان همچنین ذکر کرده است این حکم را حاکم شهید رحمة الله علیه زیرا
ظاهر شده در وغگوی هر دو طائفه شاهدان پس گذاشته میشود در دست آنکس که در دست
او بود و ظاهر اینست که این حکم عامست در هر سه صورت که چهارپای در دست هر دو
مدعی باشد یا در دست یکی ایشان یا در دست سوم بجهت اینکه فرق نیست در این
صورتها در ان وجه که ذکر کرد آنرا حاکم شهید رحمة الله علیه و فی جامع الفصولین
برهن الخارج ان هذه امته و ولدت هذا القن في ملكی و بر هر ذو الید علی مثله یحکم ها
للمدعى لانهما ادعيا فى الامة مطلقا فيقضى بها للمدعى ثم يستحق القن تبعا و بهنا
ملكا
ظهران ذوالید انما دعو فى دعوى النتاج على الخارج اذا لم يتنازعا فى لام اما لو تنازيا
فى مك مطوق شهدا با به وبنتاج ولدها فانه لا يعلم بوهانه لا يرجح ظاهر (ردالمحتار)
و در کتاب جامع الفصولین آورده است که گواهان گذرانید خارج که بدرستی
این کنیز از من است زاده است این غلام را در ملک من و گواهان گذرانید
ذوالید بمانند آن حکم کرده میشود بآن کنیز برای مدعی زیزا که بدرستی هر دوی
ایشان دعوی کرده اند در کنیز ملک مطلق را پس حکم کرده میشود بآن برای
مدعی بعد از ان مدعی حقدار میشود غلام را بتبع آن کنیز و باین حکم معلوم
شد


جلد چهارم ۲۰۲ کتاب دعوی

شد که ذوالید در دعوای خانه زادی وقتی مقدم میشود که ذوالید و خارج دعوی نکرده
باشند در مادر او اما اگر دعوی کرده باشند در مادر بلک مطلق و گواهان گذرانیده باشند
مادر او بلک مطلق و بخانه زادی ولد اولیس بدرستی که ذوالید مقدم میشود بر خارج و
این مسئله واجب است ولو کان عبد فی ید رجل و اقام رجل البینة انه عبدی ولد فی ملکی و اقام
الشهود امتم واقام ذوالید البینة انه عبد لا ولد من امتم هذا فانه يقضى بالعبد للذي
في يده لانهما استويا فى دعوى النتاج في العبد وبينة صاحب اليد اولى في اثبات جو النسب (قاضيخان)
واگر غلامی در دست شخصی بود و گذرانید شخص دیگر شاهدان را که بدرستی این
غلام من است تولد شده در ملک من و ذکر نکردند شاهدان او کنیز او را و گذرا
ذوالید شاهدان را که بدرستی این غلام از من است زاده شده است ازین
کنیز من پس بدرستی حکم کرده میشود بآن غلام برای آن شخص که در دست او
زیرا که هر دوی ایشان برابرند در دعوای خانه زادی در آن غلام و در شاهدان
ذوالید زیادتی اثبات است و آن نسب است عبد في يد رجل اقام رجل البينة
انه عبد لا ولد في ملكه من امته هذه ومن عبد هذا واقام رجل اخر البينة على مثل
ذلك فانه يقضى بالعبد بين الخارجين نصفين لانهما استويا فى دعوى النتاج وهما
خارجان ويكون الابو من الامتين والعبدين جميعا (قاضيخان)
غلامی در دست مردی بود شاهدان گذرانید مردی که بدرستی این غلام من
زاده شده است در ملک من از این کنیز و از این غلام من و مرد دیگر گواهان
گذرانید بمانند آن پس بدرستی درین صورت حکم کرده میشود بان غلام
بد و نصف میان آن دو خارج زیرا که هر دوی ایشان در دعوای

خانه


جلد چهارم ۲۰۳ کتاب دعوی
خانه زادی برابر اند و هر دوی ایشان خارج اند و میشود آن غلام پسر از ان هر دو
كنيز و آن هر دو غلام ادعی رجل على رجل دابة في يديہ انها ملکہ فقال ذوالید اود عنبه
افلان ولم يقم البينة على الايداع حتى قضى القاضی للمدعى بالبينة ثم جاء المودع واقام
البينة على النتاج والمدعى الملك المطلق اقام البينة على النتاج ايضا يقضى للمدعى
لا للمودع لان المدعی ذوالید و اقام البينة على النتاج فيكون له وبيدة ثابت
في الحال بالقضاء والمودع ما اقام البينة على انہ كان لمودعہ لیثبت الید السابق
للبينة
ليصير المودع ذا اليد بواسطة يد المودع في هذا يقضى لہ حتى لو اقام المودع ہے
علي انه اودعتم ويد لا كانت يك من حيث المعنى فحينئذ يقضى بالنتاج للمودع
ان القضاء بالاول للمدعي لملك المطلق قضاء حتى تم انه لم يكن فلا وهذه المسألة دليل على أن دعوى النيا
معقول المطو الملك المتی خزانة شخصی دعوی نمود چهار پای را که در دست مرد دیگر
بود که این چهارپای ملک من ست پس ذوالید گفت که امانت نهاده
است این چهارپای را نزد من فلان و شاهدان نگذرانید با مانت نهادن
او تا که قاضی حکم کرد برای مدعی بشاهدان او و بعد از ان آمد امانت نهنده و
شاهدان گذرانید بخانه زادی آن چهارپای و دعوی کننده ملک مطلق
نیز شاهدان گذرانید بخانه زادی آن حکم کرده میشود برای مدعی نه برای اما
نهنده زیر اکه مدعی ذوالیدست و گذراننده ست شاهدان را بخانه
زادی پس آن چهارپای او را میشود و دست او در حال در ان ثابت
است بحکم قاضی و امانت گیرنده شاهدان نگذرانید. باینکه بدرستی
آن چهارپای امانت دهنده او را بود تا که ثابت میشد دست پیشتر


جلد چهارم ۶۰۳ کتاب دعوی

تا که امانت گیرنده ذوالید میگردید بواسطه دست امانت دهنده پس ازین جهت
حکم کرده میشود برای مدعی پس اگر امانت دهنده شاهدان گذراند باینکه بدرستی آن
چهار پای را امانت نهاده بودم به نزد او و دست او دست من بود در معنی پس
در ینوقت حکم کرده میشود بان خانه زادی برای امانت دهنده پس ظاهر شد که حکم
اول برای مدعی بملک مطلق حکم بود بر غیر خصم و اینچنین حکم غیر نافذ است و این
مسئله دلیل است باینکه دعوای خانه زادی بعد از دعوای ملک مطلق صحیح است
عبد فى يد رجل اقام رجل بينة انه عبده ولد فى ملكه ولم يسم امته واقام رجل بينة انه عبده
ولد فى ملكه من امته هذه فانه يقضى بالعبد للذى امته فى يده فان اقام صاحب اليد بينة
على انه عبده ولد فى ملكه من امته هذه غير امة اخرى قضى به لذى اليد كذا فى
المحیط (عالمگیری) غلامی در دست مردی بود گذرانید مردی گواهانرا
که بدرستی این غلام از من ست زاده است در ملک من و نه نامید کنیز خود را
و گذرانید مرد دیگر گواهانرا که بدرستی این غلام از شست زاده شده است
در ملک من از این کنیز من پس بدرستیکه حکم کرده میشود بآن غلام برای
آن کسیکه کنیزش در دست اوست پس اگر گذرانید ذوالید گواهانرا باینکه
بدرستی آن غلام از شست زاده است در ملک من از این کنیز من که غیر از
کنیز آن مرد دیگر است حکم کرده میشود بآن غلام برای ذوالید همچنین ذکر شده است در کتاب
فى الكبرى جلان يك لوحة مخاشاة أقا كل وا منها البيئة ان لشاة التي في يك هى شاته ولدي
من شاتة التي فى يده ذكر فى دعوى الاصل بينتهما تقبل ويقضى لكل واحد
بالشاة التي فى يد صاحبه والفتوى على هذا هكذا فى المضمرات (عالمگیری)


جلد چهارم
۶۰۵
کتاب دعوی

و در فتاوای کبیر می ذکر شده است که در دست هر کدام از دو مرد گوسفندی بود و
گذرانید هر کدام ایشان گواهانرا که بدرستی آن گوسفند یکه در دست آن دیگرست گوس
فندیست که نزاده شده است ازین گوسفند من که در دست منست ذکر شده است در
کتاب دعوای مبسوط که گواهان هر دومی ایشان قبول میشود و حکم کرده میشود برای
هر کدام ایشان بآن گوسفند یکه در دست آن دیگر است و فتوی برین قول است
همچنین ذکر شده است در کتاب مضمرات و انما تقبل البینتان اذا كان اثنان الشاة
مشکلة و يحتمل ان يكون كل واحدة منهما امّا للاخری فرأی العين اما اذا كانتا جدا
لا تصلح اماللاخرى فلا تقبل ولو اقام بينة ان الشاة التي في يديه شاته ولدت في ملکه
وان شاة خصمه لم تلد قطاشاة عدلة واقام الاخر على مثله قضى لكل واحد
بالشاة التى في يديه كذا فى محيط السرخسی (عالمگیر
وجز این نیست که هر دو شاهدان قبول میشوند در آن وقتیکه دندانهای گوسفند مشکل
باشد و احتمال این را داشته باشد که هر کدام آنها ما در دیگر شود بدیدن بچشم
و اما وقتیکه یکی آنها صلاحیت نداشته باشد که ما در دیگر شود پس در ینصورت قبول
نمیشوند آن گواهان و اگر یکی ایشان گواهان گذرانید که بدرستی آن گوسفند یکه
در دست من است گوسفند نیست نزاده شده است در ملک من بدرستیکه
گوسفندان دیگر مروم است نزاده است آنرا آن گوسفند یکه نزوقت و شاهد
گذرانید دیگر ایشان بمانند او در ینصورت حکم کرده میشود برای هر کدام ایشان
بآن گوسفند یکه در دست آن دیگر ایشان است همچنین ذکر شده است در کتاب
محيط سرخسى رحم و كذلك كل سبب الملك لا يتكرر لانه في معنى النتاج


جلد چهارم ٦٠٦ کتاب دعوی

كحلب اللبن واتخاذ الجبن واللبد والمغزى وجز الصوف (هدايه) ونحوها ولو
عندا بقه (در مختار) يقضى به الذى اليد (عيني فاذا ادعى كلو واحد من الخارج وذالی
لبنا انه ملكه حلبه من شانه اواد على جبنا انه ملكه صنعه في ملكه او ادعی لبدا انه
ملكه صنعه في ملكه او ادعى مرعزی انها ملكه جز من معزة او ادعی صوفا انه
ملكه جرة من عنم واقاما على ذالك بينة فانه يقضى بذا الك لذي اليد في هذه الصريح كلها
لان اسباب الملك فيها لا تكون الامرة واحدة فكانت مصححة الخارج من كلو حجة الحقت منسائخ الامكان
و همچنین مأسد دعوای خانه زادی است دعوای هر سببی در ملک که آن سبب
مکرر نمیشود زیرا که آن در حکم خانه زادی است مانند دوشیدن شیر و تیار کردن پنیرونمد
و بریدن موی بز و بریدن پشم گوسفند و مانند اینها اگر چه نزد فروشندۀ او بوده باشدو
حکم کرده میشود بآن برای ذوالید پس وقتیکه دعوی کند هر کدام از خارج و ذوالید شیرا
که بدرستی ملک نشت که از میش خود دوشیده ام آنرا و یا دعوی نمود پنیر یرا که ملک فست
که تیار کرده ام آنرا در ملک خود و یا دعوی کردند پریکه ملک نفست آنرا ساخته ام در ملک
خود و یا دعوی نمود مویرا که امین ملک نست بریده ام آنرا از بز خود و یا دعوی نمود
پشمی را که مک نشت بریده ام آنرا از گوسفند خود و هر دوی ایشان گذرانیدند
بر این دعوای خودگواهان را پس بدرستیکه حکم کرده میشود باین چیز ما برای ذوالید
در همه اینصورتها زیرا که سببهای ملک در اینها نمیباشد مگر یکمرتبه پس این چیزها در حکم خا
زادی هستند از بهر وجه پس ملحق شدند بآن ولوا قام كلو احب امابينة ان اللبن الذي ضع
منه هذا الجين كان له يقضى للخارج (عالمگیری) و اگر هر کدام از خارج و ذوالیم
گواهان گذرانیدند که بدرستی آن شیریکه از ان تیار کرده ام این پنیر را از من بود و تیار


جلد چهارم
کتاب دعوی
بصورت حکم کرده میشود بآن پنیر برای خارج ولوا قام كل واحد بینة بانعة ان الشاة التي حلب
منها اللبن الذی منع منه هذا الجبن ملکه فقضى للدا (عالمگیری) واگر هر کدام از ذوالید و خار
گواهان گذرانیدند باینکه آن گوسفندی که دوشیده ام از ان آن شیر راکه
این پنیر را از ان ساخته ام ملک نست درینصورت حکم کرده میشود بآن بنی رایان
ولوا قام كل واحد بينة بان هذه الشاة التي حليب منها اللين ملكه تمنع هذا الحين لادها ثم قضى بالجبن
للخالد كذافي المحيط (عالمگیری) واگر هرکدام از ذوالید و خارج گواهان گذرانیدا
باینکه بدرستی آن گوسفندیکه دوشیده ام مازان آن شیر راکه از ان تیار کرده ام
این پنیر را زاده شده است از گوسفند من درینصورت حکم کرده میشود بآن
پنیر برای ذوالید همچنین ذکر شده است در کتاب محیط و لو تنازعا فی ثوب هو فی ید
احدهما اقام احدهما البيئة انه نسج نصفه واقام الذي في يده البينة انه نسج نصفه قال
محمد ان كان ييمر النصفان فلكل واحد منها النصف الذي نسج وان لم يتمز كله الخارج (قاضیخان)
واگر دو مدعی دعوی کردند در جامه که در دست یکی ایشان بود و شاهدان گذرا
یکی ایشان باینکه بدرستی بافته ام نصف آنرا و شاهدان گذرانید آن کسکدام
در دست او بود باینکه بافته ام نصف آنرا گفته است امام محمد رح که اگر هر دو
نصف شناخته میشدند پس هرکدام ایشان را آن نصف آنست که بافته
است آنرا و اگر شناخته نمی شدند پس همه آن مر خارج راست -
ولواقام الخارج البينة على شاة في يد غيره انها شاته وجر هذا الصوف منها واقام ذوا
لبالثاة التي يدعيها له وجرالصوف منها فانه يقضى للمدعى لانها ادعيا في الشاة ملكا
مطلقا فيقضى بالشاة للخارج ثم يتبعة الصوف لان الجز ليس من اسباب الملك (قاضيخان)


جلد چهارم
۶۰۸
کتاب دعوی

و اگر خارج شاهدان گذرانید بگوسفندی که در دست دیگری بود که بدرستی این گوسفند
منست و بریده ام این پشم را از وی و شاهدان گذرانید ذوالید باینکه بدرستی
آن گوسفند مرا که دعوی میکند از منست و بریده ام این پشم را از وی پس
بدرستی که درینصورت حکم کرده میشود برای مدعی زیرا که هر دو ی ایشان دعوای
ملک مطلق را در گوسفند کرده اند پس حکم کرده میشود بگوسفند برای خارج بجهت
تابع آن میشود پشمش زیرا که بریدن پشم اثر سبب نامی ملک نیست و ان کان
ينكر يقضى به للخارج بمنزلة الملك المطلق وهو مثل الجز والبناء والغرس وقطاعة الحنطة بالجنو
(هداية ) فاذا ادعى كل واحد من الخارج و ذو اليد ثوباً انه ملكه بنسج غزلة او ادعى داراً انها ملكه
بناها بماله او ادعى شجراً انه ملكه غرسام او ادعى حنطهران ملكه زرعها او جبلاً حزم من الحنو كذلك اقاما
ذلك البينة يقضى بذلك للخارج كذا الصغرى ( نتائج الافكار ) و اگر آن سبب سببی بود که مکرر
میشد حکم کرده نشود بآن مدعا برای خارج بمنزله ملک مطلق و آن سبب مانند
جز بست که از موی حیوانی است و مانند آبادی و نهال شاندن و گشتن گندم
و باقی دانه ها پس اگر دعوی کرد هر کدام از خارج و ذوالید جامه را که بدرستی
ملک منست بافته ام آنرا از خزه خود یا دعوی کرد سرائی را که بدرستی ملک منت
آباد کرده ام آنرا بمال خود یا دعوی کرد درختی را که ملک منست نشانده ام آنرا در ملنگ خود
یا دعوی کرد گندمی را که ملک منست کشته ام آنرا یا دانه دیگر را از دانه ها و گذرانیند برین
دعوای خود گواهانرا حکم کرده میشود بهمین چیز ها برای خارج در همه اینصورتها فانا اشكل نرجع الى التحميل
لا انهما شريها ( هداية ) اى يسأل القاضى اهل العلم ذلك يعنى العدل منهم وينبغى الحكم على قولههم قال الله لها فسئلو
اهل الذكر ان كنم لا تعلمون الى انهم يكن بالاسنان الحكم كذافي التاتارخانة عن المبسوط والذخيرة ( نتائج الامكان )

پس


جلد چهارم
٦٠٩
کتاب دعوی

پس اگر مشکل شد چیزیکه یقین حاصل نمی شد بکرر شدن و ناکرر شدن در ان رجوع کند
قاضی بسوی اهل دانش زیرا که آنها شناساتراند بان یعنی پرسد قاضی اهل علم را ازان
یعنی از عادلان ایشان و بنا کند حکم را بر قول ایشان گفته است خدایتعالی جل علی شانه
پس پرسید اهل علم را اگر بودید شما که نمیدانستید و بگرد از مردم صاحب علم سند ہے
میکند و دو نفر آنها نزدیک است باحتیاط در پرسیدن همچنین ارشد دست در کتاب
نها یه که نقل کرده از کتاب مبسوط و وغیره فان اشکلا علیهم (هدایه) ای ذلک علی اهل الخبریة
فالجرأة الخيار ) بان لا يدار هل يكررام لا (عينى ) قصة المحاج (هكذا) وكذالك عد اهل الصيافة
كذا في الوجيز الكردري (عالمگيري) وكلما يصنع من الذهب الفضة والحديد والصفروالرصاص
مكرر و لا يكون عمره ثم النسج وان كان ليما خفيه الحلاج لائل الجلى فيامرة بعد اخر وكلوه والدين
پس اگر بر اهل علم نیز مشکل شد که نمیدانستند که آیا این سبب مکرر میشود یا نه حکم
کرده میشود برای خارج و همچنان حکم است اگر فراز شدند کارگران با همدرین
ذکر شده است در کتاب بزازیه و هر چیزیکه ساخته میشود از زر و سیم و
آهن و روی و شیشه پس بدرستیکه آن چیز مکرر می شود و نیست بمقرر از
خانه زادی و اگر زیور باشد حکم کرده میشود بآن برای خارج زیرا که زیور
از ان جمله است که ریخته میشود یکبار بعد از دیگر بار ولو اختصم ذواليد حجاج
في الحم مشوا و في سمكة مشوية كل واحد منهايد عيانه شواه في ملكه فانه يقضى
للمدعى لان المشوى يشوى مرة بعد اخرى وكذالك في المصحف
اذا اقامر حكل واحد منها البينة انه خطه وكتبه فانه يقضى به
المدعى لان الكتابة مانتكرر و تكتب لمرة وغيرها (قاضیخان)


جلد چهارم ۶۱۰ کتاب دعوی

و اگر دعوی کرد ذو الید و خارج در گوشت بریان یا در ماهی بریان هر کدام آنها دعوی
میکرد که تحقیق بریان کرده ام آنرا در ملک خود پس تحقیق حکم کرده میشود بآن گوشت
برای مدعی زیرا که بریان شده بریان میشود یکمرتبه پس از دیگر و همچنین است حکم در کلام الله
وقتی که گذرانید هر کدام ایشان شاهدان را که بدرستی این کلام الله دست نوشته ام
آنرا پس بدرستیکه حکم کرده میشود بان کلام الله برای مدعی زیرا که نوشتن ازان چیز ها است
که تکرار میشود در ان نوشته میشود پس محو کرده میشود پس باز نوشته میشود و لو ادعی ثوبا
في يده رجل انه نسجه فاقام البينة والثاني وشهد له انه نسجه لم يشهد له انه له فانه لا يقضي
للمدعی لان من النساج قد ينسج لغيره (قاضيخان) واگر دعوی کرد مردی جامه را که در دست
مردی بود که بدرستی این جامه دست بافته ام آنرا پس گذرانید شاهدانرا و شاهدان
شاهدی دادند که بدرستی او بافته آن جامه را و شاهدی ندادند که تحقیق اینجا مه مراور است
پس بدرستی حکم کرده نمیشود بآن جامه برای مدعی زیرا که بعضی از بافندگان تحقیق میبافند
جامه غیر خود را وكذا لو شهدوا في جبة انها بينته عنده او في امته انها ولدت عنده ولم
يشهدوا انها له لا يقضي بها للمدعي وكذا لو شهد وا انها ابنة امته وكذا لو شهدوا
علی ثوب انه غزل من قطن فلان لا يقضي به لفلان وكذا لو شهدوا ان هذه
الحنطة حصدت من زرع في ارض فلان لا يكون لصاحب الارض ان ياخذ
الحنطة هو الصحيح كذا لو شهد وا ان هذه الحنطة من زرع كان في ارض
فلان او هذا التمر من نخل كان في ارض فلان او هذه الزبيب
من كرم كان في ارض فلان لا يقضي به لفلان و لو اقر الذي
في يديه بذلك يؤخذ با قراره ( قا ضیخان )
و همچنین


جلد چهارم ۶۱۱ کتاب دعوی

و همچنین اگر شاهدی دادند در چهار پائی برائیکه زاده شده است نزد مدعی یا در کنیزی
که زاده شده نزد او و شاهدی ندادند که این کنیز اور است حکم کرده میشود بآن کنیز برای
مدعی و همچنین اگر شاهدی دادند که بدرستی این کنیز دختر کنیز اوست و همچنین اگر شاهده
دادند بجامه که اینجامه بافته شده از پنبه فلان حکم کرده میشود بآن جامه برای آن فلان
و همچنین اگر شاهدی دادند که بدرستی این گندم درو کرده شده از کشتی که در زمین فلان
نمیر سد مرصاحب زمین را که بگیرد آن گندم را و همین قول صحیح است و همچنین اگر
شاهدی دادند که بدرستی این گندم از کشتی است که در زمین فلان بود یا این
خرما از درختی است که در زمین فلان بود یا این کشمش از تاکی است که در زمین
فلان بود حکم کرده میشود بآن برای آن فلان و اگر ذوالید اقرار کرد باین سیها
گرفته میشود باقرار او و ولوشهداطان هذا الجبه لاتة امة فلا كان الجب لحبه الاهم (قاضيخان)
واگر شاهدی براند که بدرستی این غلام را زاده است کنیز فلان میشود آنغلام مرضاء آن کنیز را
ولو شهدا وا ان هذه الحنطة من زرع هذا الرجل يقضى بها الصاحب الزرع
وكذالوشهدا وا ان هذا الزبيب من كرم فلان يقضى بالزبيب لفلان
(قاضیخان) ولوشهدا الى لى ان هذا التمر من نخله يقضى للمدعى (خزانة المفتين)
و اگر شاهدی دادند باینکه این گندم از کشت این مرد است حکم کرده میشود بآن گندم
برای صاحب کشت و همچنین اگر شاهدی دادند که بدرستی این کشمش از تاک فلان
حکم کرده میشود بان کشمش برای آنفلان و اگر شاهدی دادند برای مدعی که بدرستی اینجرها
از درخت اوست حکم کرده میشود بآن برای مدعی و نوا دعی دجاجا فی ید رجل
انه له خرج في ملكه واقام ذو اليد البينة على مثل ذلك انه يقضى للمدعى ليد (قاضیخان)


جلد چهارم ۶۱۲ کتاب دعوی

و اگر دعوی کرد مردی مرغ خانگی را که در دست مردی بود که بدرستی این
مرغ از خست برامد در ملک من و گذرانید ذوالید شاهد انرا بمانند ان پس
بدرستی که حکم کرده می شود بان مرغ برای ذوالید و لو اقام المدعی البینة
ان البيضة التي خرجت منها الدجاج كانت له لا يقضى بالدجاج للمدعى
و يكون الدجاج لصاحب اليد وعليه بيضة للمدعى كان صاحب اليد
غصب بيضة وجعلها تحت الدجاج ( قاضیخان ) بخلاف الامة فانه
لو غصب أمة او دابة فولدت عنده ولدا لايملك الولد بل هو
لصاحب الاصل (خزانة المفتين ) باضت الدجاجة المعصوبة بيضتان
فحضنت الدجاجة اخری و خرج فرخ وحضن الغاصب الاخری تحت دجاجة اخری
فالدجاجة وفرخها الذی حضنته المعصوبة منهم وللمالك ان ياخذالفرخ الحاصل تحت الدجاجة الاخری المالكية
و اگر گذرانید مدعی شاهد انرا باینکه بدرستی آن تخم مرغی که برامده این مرغ از ان مرا بود حکم کرد
نمی شود بان مرغ برای مدعی و آن مرغ مرذوالید را می شود و بر ذوالید تخم لازم
میشود مر مدعی راگویا که ذوالید تخم مرغ اورا غصب کرده و آن را بزیران مرغ
خود نشانده بخلاف کنیزکه اگر غصب کرد کنیزی یا چهارپائی را پس زادند نزد او ولدی
را درینصورت مالک نمیشود انولد را بلکه ولد مرصاحب کنیز و چهارپای راست تخم
داد ماکیان غصب کرده شد بدو تخم پس یکی از ان دو تخم را آن ماکیان تربیت کرد
و چوزه از ان برامد و آن تخم دیگر را غصب کننده تربیت کرد بزیر دیگر ماکیان و جوزه
کشید از ان پس آن ماکیان و آن چوزه او که تربیت کرده انرا خود آن ماکیان مرانکسی را که ان ماکیاں
غصب کرده شده و آن چوزه که تربیت انرا غصب کننده کرده مرغصب کننده راست همچنین است محطیه


جلد چهارم
۶۱۳
کتاب دعوی

واذا كان فى يدي رجل حمام او دجاجة او طير مما يفرخ اقام رجل
البينة انه له فرخ فى ملكه واقام صاحب اليد البينة على مثل ذلك
قضى به لصاحب اليد ولو ادعى لبنا فى يد رجل انها ارضه في ملكه
فاقام عليه البينة واقام صاحب اليد بينة على مثل ذلك قضى به للخارج خزانة المفتين
و وقتیکه در دست مردی کبوتری و یا ماکیانی بود و یا مرغ صحرائی بود از ان مرغانیکه
چوزه می آرند و گذرانید مرد دیگر شاهد انرا که بدرستی آن مرغ از نست زاده شده است
در ملک من و ذو الید شاهدان گذرانید بمانند او حکم کرده میشود بآن مرغ برای
ذوالید و اگر دعوی نمود خشت خام را که در دست دیگر مرد بود که بدرستی این
خشت از نست زده ام آن را در ملک خود و شاهدان گذرانید بر او و ذوالید
شاهدان گذرانید بمانند آن حکم کرده میشود بآن خشت برای خارج ولہ کان مکان
اللبن أجر او جصا ونورة يقضى به لقضاء اليد (خزانة المفتين) واگر بجای خشت خام خشت
پخته بود و یا گج یا آهک بود حکم کرده میشود بآن برای ذوالید ولو كان الدعوي جلد شاة
اقام كل واحد منهما بينة أنه سلخة فى ملکہ قضی به لذی اليد (خزانة المفتين) و اگر دعوی در پوست
گوسفند بود شاهدان گذرانید هر کدام از ذوالید و خارج که بدرستی کشیده ام این پوست
در ملک خود حکم کرده میشود بآن برای ذوالید واذا كان قباء محشوا فى يدي رجل
فاقام رجل البينة انه له قطعه حشاه وخاطه في ملكه واقام ذواليد بينة
على مثل ذلك يقضى به للملك (خزانة المفتين) و اگر قباء پنبه دار در دست
مردی بود پس شاهدان گذرانید مردی دیگر که بدرستی آن قبای نست بریده ام آنرا و بنیه دارنام
در ان دوخته ام آنرا در ملک خود و ذوالید شاهدان گذرانید بمانند آن حکم کرده میشود بان برای مجامع ام


جلد چهارم ۶۱۴ کتاب دعوی

اذا اقام رجل البينة علي عبد في يد غيره انه عبده ولد في ملكه ووقت البينة
وقتا معلوما والعبد اكبر من ذلك واصغر فانه يعرف لا تقبل هذه الشهادة (خزانة المفتين)
وقتیکه گذرانند مردی گواهان را بغلامی که در دست دیگری بود که بدرستی این غلام
از تست زاده شده است در ملک من و بیان کردند گواهان وقت معلوم را و آن
غلام بزرگ تر بود از ان وقت یا خردتر از ان بود و بدرستیکه او مشهور بود بآن
قبول کرده نمیشود این گواهی امة في يد رجل اقام رجل البينة انها امته ولدت
بلد كذا قضى بها له على هذا الرجل واقام ذو اليد البينة انها امته ولدت
في ملكه فهذا على ثلاثة اوجه الاول ان شهد ان فلانا القاضى قضي بها له عليهم لا يبينوا سبب القضاء
فانه تقبل بالقضاء ولا يقبل بنية ذي اليد عمال المفتين کنیزی در دست مردی بود گذرانید مردی
گواهانرا که بدرستی این کنیز از منست او بدرستی قاضی فلان شهر حکم کرده با و برای
من بر این مرد و ذو الید گواهان گذرانید که بدرستی او کنیز منست زاده شده است
در ملک من پس این مسئله بر سه وجه است وجه اول اینکه اگر گواهی دادند که بدرستی
فلان قاضی حکم کرده بود بآن کنیز برای او برذوالید و بیان نکردند سبب حکم قاضی
را پس در ین وجه عمل کرده میشود بحکم قاضی و قبول کرده نمیشود گواهان ذو الید الثانی
اذا بينوا سبب القضاء بان شهد ان القاضي اقرعنده ثم قضى على هذا بشهادة شهود
شهدوا عنده انه ماله او اقرانه قضي له ببينة النتاج فانه ينقض القضاء بالاتفاق
لانه لايكون اعلى حالا من المعاينة وذو اليد لو اقام البينة على النتاج بعدما قضي
التاخي عليه بالملك المطلق بالنتاج تقبل بينته وقضى له بها ويبطل القضاء
وكذا اذا قضى عليه بالنتاج (خزانة المفتين)


جلد چهارم ۶۱۵ کتاب دعوی

وجه دویم اینکه اگر بیان کردند گواهان سبب حکم قاضی را باینطریق که گواهی دادند
که بدرستی قاضی اقرار کرده نزدما که بدرستی حکم کرده ام بر ذوالید بگواهی گواهانیکه
گواهی داده اند نزد من که بدرستی آن کنیز مدعی راست یا اقرار کرده قاضی که بدرستی
حکم کرده ام برای مدعی بگواهانیکه گواهی بخانه زادی داده اند پس در نیوجه شکسته
میشود حکم قاضی باتفاق علماء زیرا که حکم قاضی بلند تر نیست از دیدن بچشم و اگر دوان
بگذراند گواهان را بخانه زادی بعد از حکم کردن قاضی بملک مطلق یا بنتاج راو
قبول میشود گواهان او و حکم میشود برای او بآن گواهان و باطل میشود حکم قاضی بر او
پس همچنین برای او حکم کرده میشود وقتیکه قاضی بر او حکم کرده باشد بخانه زادی الكشك
اذا بينوا سبب القضاء بان شهدا وا اقر قضي له بالنتاج بالبينة ولم يبينوا
ان القاضی اقرانه قضي له بالبينة بالملك المطلق او بالنتاج لا ينقض القضاء
لاحتمال القضاء بالشراء من ذى اليد و بالاقرار من ذى اليد اذا لم يذكروا اقرار النازحوا لنمين
وجه سوم اینکه اگر بیان کردند گواهان سبب حکم قاضی را باینطریق که گواهی دادند
که بدرستی قاضی حکم کرده برای مدعی بگواهانیکه گواهی داده بودند بملک مطلق یا بخانه
زادی در نیوجه باطل نمیشود حکم قاضی از جهت احتمال حکم قاضی بخریدن مدعی از ذوالید
یا بسبب بیقرار ذوالید وقتیکه گواهان اقرار قاضی را ذکر نکرده باشند الولد اذا کان
فی یذ رجل فادعیته واقضى له بالبينة كذا لا يقضى الولد للمدعى الا بحضرة الذي
الولدنییده (خزانة المفتین) وقتیکه ولد در دست غیر مدعی علیه باشد و حال آنکه حکم قاضی
شده باشد بما در آن بشاهدان برای مدعی درین صورت حکم کرده نمی شود
بآن ولد برای مدعی مگر در حضور آن کسیکه آن ولد در دست اوست


جلد چهارم
۶۱۶
کتاب عمومی
اذا ادعی سمنا اوزیتا او دهن سمسم فی یدی رجل انه له عصره وسلاه
واقام علی ذلک بینة واقام صابح الیدی علی ذلک قضی صابح الیدی کذا لک الدقیر والسویق
کذا فی المحیط (عالمکیری) وقتیکه دعوی کرد مردی روغنی را یا روغن زیتون را
یا روغن کنجد را که در دست شخصی بود که از منست افشرده ام آن را وکشیده ام
آنرا و گذرانید بآن دعوی گواهان را و گذرانید ذو الید گواهانرا مانند او حکم کرده
میشود برای ذوالید و همچنین است آرد و پست همچنین ذکر شده است در کتاب میط
اذا كانت الدار فی یدی رجل فاقام رجل آخر بینة انهادار جای اختطها وسال المیوات
حتی انتهی الیه واقام صابح الیدی بینة بمثل ذلك فانه یقضی بها للدار كذا فی المحیط
(عالمکیری) وقتیکه سرائی در دست مردی بود و گذرانید مرد دیگر گواهان را
که بدرستی این سرای از پدر کلان من بود تیار کرده بود آنرا و بیان کرد میراث را
تا که رسانید بخود وگذرانید ذوالید گواهانرا بمانند آن پس بدرستیکه حکم کرده میشود
بآن سرای برای مدعی اذا کانت الشاة المسلوخة في يدي رجل ادعاها رجل
آخرانهاله ذبحها وسلخها واقام على ذلك بينة واقام صابح الیدی بینة علی ذلک قضی
بها للخارج كذا فی المحیط (عالمکیری) وقتیکه گوسفند پوست کرده شده در دات
مردی بود دعوی کرد آن را مرد دیگر که بدرستی این گوسفند از منست ذبح
کرده ام آن را و پوست کرده ام آنرا و گذرانید باین دعوای خود شاهدان
و گذرانید ذوالید گواهانرا بآن حکم کرده می شود بآن برای خارج لو اقام کلودیا
منها البينة ان الشاة شاتة نتجت عنده في ملكه ذبحها وسلخها وان له جلدها ورأسها
وسقطها يقضى بالكل للذى الشاة في يد كذا في المبسوط (عالمگيرى)


جلد چهارم
٦١٧
كتاب الدعوي
اگر گواهي دهد هر کدام از ذوالید و خارج شاهلان را که بدرستی این گوسفند از من است
زاده شد و نیز من در ملک من ذبح کرده ام آنرا و بدرستی سر است پوست و سرو پاچه شکمبه
و روده ان حکم کرده میشود تمامی آن برای کسیگہ گوسفند در دست اوست همچنین ذکر شده است
در کتاب مبسوط شاة مسلوخة في يد رجل وجلدها وسقطها في يد آخر فاقاما
المدعي لشاة في يد لا بينة ان الشاة والسقط والجلد كله له واقام
الذي في يده السقط والجلد على مثله يقضي لكل واحا
بما في يده كذا في محيط السرخسي (عالمكيري) گوسفند
پوست کرده شده در دست مردی بود و پوست و شکمبه و روده آن در دست دیگری باد
پس گذرانید آنکسیکه گوسفند در دست او بود شاهدان را با نیکه بدرستی این گوسفند و کله
و شکمبه و روده و پاچه و پوست همه از من است و گذرانید آنمردیکه کله پاچه و پوست در دست او بود
گواها نرا مانند ان حکم کرد میشود برای هر کدام بایشان بآنچیزیکه در دست اوست همچنین ذکر شده است
در کتاب محیط سرخسی لوشھدانہ غزل هذا من قطن فلان وهو يسكه ونسيج فعلي
الغاصب قطن مثله والثوب للغاصب الا ان يقول المالك انا امرته
بالغزل والنسج فيأخذ عينه كذا في محيط السرخسي (عالمكيري)
اگر شاهدی دادند شاهدان که بدرستی انمرد این تار را از پنبه فلان رشتہ و بافته است در حال انیکه انفلان
مالک آن بود پس بر آن غصب کننده پنبه است مانند آن و انجامه بافته شده مر غصب کننده است
مگر این که بگوید انصاحب پنبه که خودمن فرموده بودم و ار ار شستن و بافتن پر گیر ذات انجامه را همچین ذکر شده است
در کتاب می رسخسی لوشهدوا ان فلانا طحن هذا الدقيق من حنطة فلان هؤلاً
تقضى عليه بحنطة مثلها وان قال رب الحنطة انا امرته اخذ الدقيق كذا في محيط عالمكيري)


جلد چهارم
۶۱۸
كتاب الدعوی

اگر شاهدان شهادتی دادند که بدرستی فلان آرد کرده این آرد را از گندم فلان و حال اینکه از فلان مالک
آن گندم بوده حکم کرده میشود برد والید بدادن مانند ان گندم و اگر صاحب گندم گفت که خود من
فرموده بودم او را بآرد کردن بگیرد آن آرد را همچنین ذکر شده است در کتاب مبطوت و صبوع
بالعصفر في يد محى رجل شهدا الشيودان هذا العصفر الذي في هذا الثور
لهذا المدعى صبع هذا الثوب به ورب اصبع یک على رب الثوب انه هوالذى
صبعہ ورب الثوب يجحد ذلك القول قول رب الثوب كذا في المحيط (عالمگيري)
جامعه رنگ کرده شده بگل عصعفر در دست مردی بود شاهدی دادند شاهدان که بدرستی این
رنگ عصعفر که در این جامه است مر این مدعی راست که رنگ کرده است اینجامه را بآن
وصاحب رنگ دعوی میکند بر صاحب جامه که بدرستی من آنم که رنگ کرده ام آنرا وصاحب بجای
منکر بود ازان پس معتبر قول صاحب جامه است همچنین ذکر شده است در کتاب محیط
رجل في يده ارض لغيره آجرها فقال رب الارض اجرتها بأجر والاجرلى وقال
الآخر غصبتها منك وآجرتها فالأجر لي كان القول لرب الارض لانهما
اختلفا في بدل منفعة الأرض والاصل ان بدل ملك الانسان يكون له
(قاضیخان) در دست مردی زمین دیگری بود باجاره داده بود
آنرا پس صاحب زمین گفت که باجاره داده آنرا فرمود من و کرایان است.
و گفت آن دیگر که بغصب گرفته ام آن را از تو و بکرایه داده ام پس کرایه آن مراس
معتبر قول صاحب زمین است زیرا که هر دوی ایشان اختلاف
کرده اند در بدل نفع زمین و قاعده کلیه است که بدرستی عوض ملک
انسان میشود مر او را ولوكان الآخر بنى فى الارض ثم آجرها


جلد چهارم
۶۱۹
کتاب الدعوی

فقال رب الارض امرتك ان تبنى فيهالى ثم نؤجر وقال ذو اليد غصبتها
وبنيت ثم اجرت فانه يقسم الاجر على الارض وهي مبنية وعلى الارض
وهي غير مبنية فما اصاب البناء يكون للاجر وما اصاب الارض
يكون لصاحب الارض لان الاصل ان البناء يكون للباني
فلا يقبل قول صاحب الارض وان قال رب الارض غصبتها منى مبنية
كان القول قوله وان اقاما البيئة كان بينة الغاصب اولى ذكره في المنتقی (قاضیخان)
واگر اجاره دهنده خانه بنا کرده بود در زمین بعد از ان باجاره داد و بو د انرا پس صاحب
زمین گفت که فرموده بودم ترا باینکه خانه بنا کنی دران برای من پس باجاره داده شود
و ذوالید گفت که بغصب گرفته بودم آنرا از تو و خانه بنا کرده بودم در آن پس باجاره
داده بودم آنرا پس درینصورت تحقیق تقسیم کرده میشود آن کرایه بر زمین و حال انکه در
او آن بناء باشد و برزمین بغیر بناء پس آن قدر یکه رسید حصه بناء میشود برای اجاره دهنده
و انقدر یکه رسید حصه زمین میشود مر صاحب زمین را زیرا که قاعده کلیه نیست که بدرستی بناء میباشد مربناء
کننده را پس قبول نمیشود قول صاحب زمین واگر صاحب زمین گفت که بغصب گرفته بودی ان
زمین را از من در حالیکه بناء کرده شده بود معتبر قول صاحب زمین است و اگر گذرانید
هر دوی ایشان گواهان را گواهان غصب کننده بهترست ذکر کرده شده است قاضیخان
در کتاب نفقه ولو قال لاخر غصبت منك الفاور بجت فيها عشرة الاف فلام
القوله لابل امرتك بهرن القول قول المقر ولو قال المقرله لابل غصبتني الالف عشرة
كان القول قول المقر ولو قال غصبت منك ثوباً فقطعته وخطته بغير امرك قميصاً
وقال المقر له غصبتني القميص وقال بل امرتك بخياطته كان القول للمقر له (قاضیخان)


جلد چهارم
۶۳۰
كتاب الدعوي
و اگر گفت مردي ديگريرا كه بغصب گرفته ام از تو هزار درم را و فائده کردم دران ده هزار درم
و گفت انکسيکه اقرار براي او کرده شده که چنین است بلکه فرموده ام ترا بان در مصورت
معتبر قول آن شخصی است که اقرار کرده شده براي او واگر گفت انکسيکه اقرار
برای او کرده شده است که نه چنین است بلکه غصب کرده تو از من هیچ هزار درم
وده هزار را معتبر قول اقرار كننده است و اگر گفت که بغصب گرفته ام از تو جامه را
پس بریدیم پیراهن و دوخته ام آنرا بدون فرمودن تو و گفت انشخص که اقرار کرده شده بود
برای او که بغصب گرفتی از من آن پیراهن را یا گفت بلکه فرموده ام ترا بدوختن آن معتبر قول
انکسی است که اقرار برای او کرده شده است رجل اشترى قطنا اوجوزقا
لتغزل امرأته واعدت اخت المرأة لها قطنا وجوزقا فغزلت ونسجت
كرباسا ثم مات المرأة ان كانت هى التى دفعت الغزل الى النساج
بغیر امر الزوج فالكرياس لورثتها و للزوج فى مالها غزل مثل ذلك ولو كان
الزوج هو الذي دفع بغير اذنها فالكر باس له وعليه مثل غزلها (خزانة المفتين)
مردی خرید محلوج یا پنبه را که بر رشد آن را زن او و تیار کرد همشیره آن زن برای او محلوج
یا پنبه را پس رشید آنرا و یافت ازان کرباسی را بعد ازان انزن مرد اگر انزن
داده بود رشته را بجولا بغیر امر شوهر خود پس آن کرباس مروارثان انزن است
و مرشوهر راست در مال انزن مانندار شته که بافته بود انرا و اگر شوهر داده بود اثر شته را
يجولا بدون اذن انزن پس کرباس مر او را است و لازم است بر او مانند رشته آنزن و ان دفعه
اودفعها احدهما باذن صاحبه فالكرباس بينهما لكل واحد منهما
بقدر غزله ولاضمان على واحد منها لصاحبه (خزانة المفتين)


جلد چهارم
۶۲۱
كتاب الدعوى

و اگر دادند زنان و شوهر هر دو یا یکی ایشان باذن دیگر خود پس انکرباس میان ایشان است
و هر کدام را باندازه رشته اوست و تا وان نیست بر یکی ایشانرا بر دیگر ایشان اذا غزلت
المرأة قطن زوجها فهو على وجه اما ان اذن لها بالغزل فغزلت او نهاها
عن الغزل فغزلت او لم يأذن لها ولم ينهها فغزلت ولم يقل الزوج شيئاً
لها او لم يعلم بغزلها فان غزلت باذنه فهو على وجه اما ان قال لها
اغزليه لي و قال لها اغزليه لنفسك او قال اغزليه ليكون الثوب لي
ولك او قال اغزليه ولم يذكر شيئاً ففي الوجه الأول يكون الغزل
للزوج ولا شيء لها على الزوج وان قال اغزليه بكذا وسمى لها اجرا معلوما جاز ويكون لها اسم
من الاجر وان سمى اجرا مجهولا كان الغزل للزوج ولها اجر مثلها كما في سائر الاجارات الفاسدة الع
وقتیکه و شیت زن محلوج شوهر خود را پس انمسئله بر چند وجه است یا اذن کرده میباشد
او را شوهرش بریسشتن پس آنزن ریشته میباشد آنرا و یا منع کرده میباشد او را ازان و او
ریشته میباشد آنرا و یا نه اذن کرده میباشد او را و نه منع پس آنزن ریشته میباشد انرا یا شو هر هیچ
نفته نمیباشد او را و یا خبر نمیباشد بریسشتن او پس اگر اذن کرده بود شوهر اور ابریسشتن پس انصورت
بر چند وجه است اگر شوهرش گفته بود او را که بریس آنرا برای من یا گفته بود او را که بریس برای خود
یا گفته بود او را که بریس که باشد انجامه برای من و تو و یا گفته بود او را که بریس و ذکر نکرد چیزیرا
پس در صورت اول که گفته بود برای من بریس پس آن ریشته مرشوهر راست و نیست
ہیچ چیزی مرزنرا بر شوهر واگر گفته بود اور بریس آنرا با نیقدر و معلوم کرده بود مزدوریا اورا
روا میشود و میشود برای زنان بمب چیزی که معلوم کرده است از مزدوری اگر نامیده بود او را مر و مجهولا
پس میشود ریشته رشوهر را و برای زن اجرمشل میشود چنانچه در هم اجاره های فاسده همین حکم است


جلد چهارم ٦٢٢ كتاب الدعوى
وان اختلفا فقالت المراة غزلته باجر وقال الزوج بغير اجر كان القول قول الزوج
مع اليمين (قاضيخان) و اگر باهم خلاف کردند پس گفت زن که رشنه ام
آنرا بمزدوری و گفت شوهرش که ذکر نکرده ام هیچ چیزی را پس معتبر قول شوهر است
با سوگندش و شود تارمر شوهر را و ان قال اغزليه لنفسك فغزلت
فالغزل لها و يكون ذلك هبة لها للقطن (خزانة المفتين)
و اگر شوهر گفته بود که بر ریش محلوج را برای خود و رشیت آن را پس ان ناه مززن است
و میشوران قول شوهر بخشش برای زن و لو اختلفا فقال الزوج انا اذنتك
لتغزليه وقالت لا بل قلت اغزليه لنفسك فالقول قول الزوج مع اليمين (قاضيخان)
و اگر با هم خلاف کردند پس گفت شوهر که اذن کرده بودم تراکه بر ریش انرا برای من
و گفت زن که چنین نیست بلکه گفتی که بر ریس انرا برای خود پس معتبر قول شوهر است
با سوگندش وان قال اغزليه ليكون الثوب لك كان الغزل للزوج ولها عليه اجر شند
(قاضيخان) و اگر گفت زنرا که بر ریش انرا تا باشد جامه مرا و ترا میشود تا بر شوهر او شود
نز را بر شوهر اجر مثل و وان قال لها اغزليه ولم يذكر شيئا فادعى الزوج انها
غزلته له كان القول قوله (قاضيخان) واگر گفت زنراکه برترین
دیگر چیزی نگفت پس دعوی کرد شوهر که رشته برای من پس قول شوهر معتبر است
هذا اذا غزلت باذن الزوج وان ينهها عن الغزل فغزلت بعد النهى كان القول لها
وعلى بالزوج مثل قطنه وان لم ياذن لها ولم ينهها عن الغزل فغزلت ان كان الزوج
بايع القطن كان الغزل لها وعليها مثل القطن وان لم يكن بايع القطن بل جاء بالقطن
الى بيته لاجل البيت كان الغزل للزوج ولا اجر لها لانها متطوعة (قاضيخان وخزانة المفتان)
وان اختلفا


جلد چهارم ٦٢٣ كتاب الدعوى
آنحکم وقتیست که آنزن رشته باشد آنرا با ذن شوهر خود و اگر منع کرده بود او را شوهرش
از ریشتن آن پس آنرا ریشت بعد از منع کردن شوهر او را پس آن تار مر آن زنراست
و بر او مانند آن محلوج است برای شوهرش و اگر شوهر نه او را منع کرده بود و نه اذن کرده بود
در نصیرت اگر بود شوهرش فروشندۀ محلوج پس تار مرزنراست و بر اوست مانند
آن محلوج و اگر شوهرش فروشندۀ محلوج نبود بلکه آورده بود محلوج را بخانه خود برای خانه پس آن
تار ریشته مرشوهر راست و نیست مزدوری مرآن زنر ازیرا که او کونئی کننده ہے رشتن آن
عن ابي يوسف رحمة الله عليه فى المنتقى رجل اشترى قطنا وأمتراته ان تغزالغزل
كان الغزل للزوج فان وضع القطن في بيته ولم يقل شيئا فغزلت كان الغزا
لها ولا شيئ عليها وهو بمنزلة طعام وضعه في بيته ولم يقل شيئا وطبخت فاكلت (قاضيخا)
از امام ابو یوسف رحمه الله در کتاب منتقی روایت کرده که مردی خرید محلوجی را و فرمود زن خود
که آنر بریشد پس آنرننش آنرا رشت درینصورت آنریشته مرشوهر را میشود و اگر آن محلوج را درخانهود
نهاد و چیزی نگفت و آنزن آنرا ریشت آنریشته مرآن زنرا میشود و بران زن هیچ چیزی نیست
و آن محلوج بمنزله طعامی است که آنرا شوهر درخانه مانده باشد و چیزی نگفته باشد و آنزن پخته باشد
و خورده باشد امراة معلمة وزوجها يعينها احيانا فاحصل ذهالها (خزانة المفتين)
زنی بود تعلیم کننده و شوهرش مدد میکرد با و گاه گاهی پس انچیزیکه حاصل شود مر آن زنر است و فی
التقاط السنبلة اذا التقطا فهو بينهما والتفاوت غير معتبر (خزانة المفتين)
در چیدن خوشه وقتیکه زن و شوهر چیده باشند آنرا پس آن درمیان هر دو شریک است و تفاوت
معتبر نیست القصار اذا بعث اربع قطع کرباس الى صاحبها بيد تلمیذ حصہ للثوب
فجاء اليه مالك الثوب بتلك قطع وقال القصار بعث اليه اربعا وقال الرسول دفع اليه


جلد چهارم
۶۳۴
كتاب الدعوى

ولم يعد على ثقال لرب الثوب صدق ايهما شئت ان صدق الرسول برى ولو وجه
الى القصار فان كل الزمه القصاروان حلف برئ والقصار على صاحب الثوب اليمين على الاجر
ان حلف برئ من الاجر الحصة ذلك الثوب كذا اذا صدق القصار برى و وجب المين على الرسول
ويجب عليه اجر القصار اذا حلف على ذلك وصدقم صاحب الثوب (خزانة المفتين)
وقتیکه گاذری فرستاد چهار قطعه کرباس را برفیق خود بدست شاگرد صاحب آنجامه پس
آن شاگرد بمالک انجامه سه قطعه را آورد و آن گاذر گفت که چهار قطعه با و داده بودم و انفرستاد
شده گفت که داده بود بمن و شمرده بود آنرا برین در بصورت مرصاحب جامه را گفته شود که
رستگوی کن هر کدام از صاحب جامه و آن شاگرد فرستاده شده را که میخواهی پس اگر آن شاگرد فرسود
شده را رستگوی کرد خلاص میشود آن شاگرد و سوگند متوجه میشود بان گا ذ پس اگر وی منع آورد اور سوگو
لازم میشود بر او تاوان و اگر سوگند کرد خلاص میشود و گازر را بر صاحب جامه سوگند است
بر مزدوری اگر صاحب جامه برای او سوگند کرد خلاص شد از مزدوری بقدر حصه همان جای
و همچنین اگر صاحب جامه راستگوی کرد گاذر را خلاص میشود آن گاذر و سوگند میشود برآن
شاگرد فرستاده شده و واجب میشود بر صاحب جامه مزدوری گازر اگر آن شاگرد فرستاده شد
سوگند کرد بران وصاحب جامه آن گاذر ارستگوی کرده بود الجنس الرابع فی دعوى القوم
والرهط ودعوايهُم مختلفه جنس چهارم ثابت است در بیان
دعوای قوم و رهط با هم دیگر خود که با هم مختلف باشند و اذا كانت دار في يد رجل
ادعاها اثنان احدهما جميعها والآخر نصفها واقاما البينة فلصاحب الجميع
ثلثة ارباعها ولصاحب النصف ربعها عند ابيحنيفة رحمه الله عليه اعتبا
بطريق المنازعة وقالا هي بينهما اثلاثا فاعتبر طريق العول (هدايه)
واکر مرائی


جلد چهارم ۶۲۵ کتاب الدعوی

و اگر سرائی در دست همردی بود دعوی کردوان را دو مرد یکی ایشان تمامی آن را و دیگری نصف آنرا
و هردوی ایشان گذرانیدند گواهان را پس مرصاحب دعوای تمامی آنرا سه چهارک آن است
و مر صاحب دعوای نصف را یک چهارک آن است نزد امام اعظم رح از جهت معتبر کردن
طریق منازعه و صاحبین رحمها الله تعالی گفته اند که انسرای درین ایشان بسه حصه میشود و سه
یک از مدعی کل و سوم حصه از مدعی نصف پس ایشان معتبر کرده اند طریق عول و ان لم یکن
بينة حلف ذوالید على دعوى كل واحد منهما فان حلف برئ عن
خصومتها وتركت الدار في يده كما كانت هكذا في المحيط (عالمكيري)
و اگر ایشان را گواهان نبود سوگند بکند ذوالید بر دعوای هر کدام ایشان پس اگر سوگند کرد
خلاص میشود از دعوای ایشان و انسرای گذاشته میشود در دست او چنانکه بود همچنین
ذکر شده است در کتاب محیط اعلم ان ابا حنيفة رحمة الله عليه اعتبر في هذا
المسالة طريق المنازعة وهو ان النصف لسالم لمدعى لكل بلا منازعة
فيبقى النصف الاخر وفيه منازعتهما على السواء فينصف فلصاحب الكل
ثلثة ارباع ولصاحب النصف الربع وهما اعتبرا طريق العول والمضاربة
وانما سمي بهذا لان في المسالة كلا ونصفا فالمسألة من اثنين وتعول
الى ثلثة فلصاحب لكل سهمان ولصاحب النصف سهم هذا هو العول
واما المضاربة فان كل واحد يضرب بقدر حقه فصاحب
الكل له ثلثان من ثلثة فيضرب الثلثان في الدار
فيحصل ثلثا الدار وصاحب النصف له ثلث من ثلثة
فيضرب الثلث في الدار فيحصل ثلث الدارلان


جلد چهارم ٦٣٦ كتاب الدعوى
ضرب الكسور بطريق الاضافة فانه اذا ضرب الثلث
فى الستة معناه ثلث الستة وهوا ثنان مخ (رد المحتار)
بدانکه بدرستی امام اعظم رح معتبر کرده است درین مسئله طریق منازعه را و آن نسبت که بدرستی نصف سدس
از دعوى مدعی کل است بی دعوی پس باقی ماند نصف دیگر و در ان دعوای هر دو برابر است
پس نصف کرده میشود آن میان ایشان پس مر صاحب دعوای کل را سه چهار یک آنسدای است
و مر صاحب دعوای نصف را یک چهار یک آن است و صاحبین اور حمهما الله تعا معتبر کرده
طریق عول و مضاربت را و جزاین نیست که نامیده شده است باین نام زیراکه درین مسئله
کل و نصف است پس اصل سئله از دوست و عول میکند بسه پس مر صاحب دعوای کل دو حصه
آنست و مر صاحب دعوای نصف را یک حصه آن و اینکه بیان شد عول است اما مضاربت
از جهت گفته میشود که هر کدام ضرب میشود بقدر حق اوپس صاحب دعوای کل که دو حصه است
از سه پس ضرب کرده میشود دو ثلث در سدای و حاصل میشود دو ثلث سدای صاحب دعوای نصف را
یک حصه است از سه پس ضرب کرده میشود ثلث در سدای پس حاصل میشود ثلث سدای زیرا که
ضرب كسور بطريق نسبت است پس بدرستی وقتیکه ضرب کرده شود ثلث در شش معنای
آن ثلث شش است و آن دو است و لهذه المسئلة نظائر واضداد
( هدايه ) اى للمسئلة المذكورة اشباه حكم فيها ابوحنيفة
بالمنازعة وصاحباه بالعول كما فى هذه المسئلة واضدال حكم
فيها ابوحنيفة بالعول وصحاحب بالمنازعة على عكس ما في هذه المسألة (نتائج الافكار)
و در این مسئله را نظیرها وضدها است یعنی در این مسئله ذکر کرده شده را مانند هائیست
که حضرت امام اعظم رح حکم کرده است در آنها بطریق منازعه و صاحبین اورحمهما الله تعا


جلد چهارم ٦٣٧ كتاب الدعوي

حکم کرده اند در آنها بطریق عول و مر آنها راضا بانسیست که حضرت امام اعظم رح حکم کرده است
در آنها بطریق عول و صاحبین اورحمہما اللہ تعالیٰ حکم کرده اند در آنها بطریق منازعه عکس انچه
درین مسئله است فاقول مستعينا با لله قال قاضيخان في شرح هذا فائده
من كتاب الجنايات من جنايات ام الولد على مولا ها و على غير جنس مسالها قسمت
وجنس مسائل القسم اربعة منها ما يقسم بطريق العول والمضاربة چهارند
عند الكل ومنها ما يقسم بطريق المنازعة عندهم ومنها ما يقسم بطريق المنازع
عندا بي حنيفة وعندهما بطريق العول والمضاربة ومنها ما يقسم على عكس ذلك (البحر الرائق)
پس میگویم من بیاری خدایتعالی که گفته است قاضیخان در شرح انحکم از کتاب جنایات
از باب جنایت ام ولده بر خواجه خود و بر دیگری که جنس مسئله های قسمت چهار اند بعضی
از انها انست که قسمت کرده میشود بطریق عول ومضاربت نزد همه علم رحمهم الله تعا
و بعضی از انها انست که قسمت کرده میشود بطریق منازعه نزد همه علماء رحمهم الله تعالی و بعضی
از انها انست که قسمت کرده میشود بطریق منازعه نزد امام اعظم رح و نزد صاحبین او رح بطریق
عول و مضاربت و بعضی از انها انست که قسمت کرده میشود بر عکس اینکه نزد امام اعظم در قسمت میشود
فائده
بطریق عول و مضاربت و نزد صاحبین اورح بطریق منازعه اما ما يقسم بطريق العول عند همه جنس اول که بطریق عول
ثمانية احدها الميراث اذا اجتمعت سهام الفرائض فى التركة وضاق التركة قسمت میشود هشت
عن الوفاء بها تقسم التركة على طريق العول (بحر رائق) اما انچیر که قسمت کرده میشود مسئله است
بطریق عول نزد همه علماءرح هشت مسئله است یکی از انها میراث است وقتیکه حصه های فرضها یکجا شود
در ترکه و ترکه تنگ شود از وفا کردن به حصه ها قسمت کرده میشود بطریق عول والثانية اذا اجتمع العين
المتفاوتة وضاق التركة عن الوفاء بها تقسم التركة بين ارباب الديون بطريق العول (بحر روانق)


جلد چهارم - ٦٢٨ - کتاب الدعوی

و دوم از ان مثلها انست که اگر یکجا شد قرضهایکه باهم تفاوت داشته باشند و ترکه تکافو بنابر
از وفا کردن بآنها تقسیم کرده میشود ترکه درمیان صاحبان قرض بالطریق عول و الثالثة
اذا اوصى لرجل بثلث ماله و لآخر بربع ماله و لآخر بسدس ماله
و لم تجز الورثة حتى عادت الوصايا الى الثلث يقسم الثلث بينهم بطريق العول (بحر الرائق)
وسوم از ان مثلها انست که اگر شخصی وصیت کرده باشد برای مردی بسوم حصه مال خود و برای
دیگری بچهارم حصه مال خود و برای دیگری بششم حصه مال خود و ورثه اجازه نکرده باشند آنرا
وازان سبب همه وصیت های او بازگردیده باشند بسوم حصه مال او درینصورت تقسیم کرده
میشود سوم حصه مال درمیان آنکسانیکه وصیت کرده شده است برای ایشان بطریق عول
و الرابعة الوصية بالمحاباة اذا اوصى لرجل بان يباع العبد الذي قيمة
ثلثة آلاف درهم من هذا الرجل بالف درهم و اوصى لآخر ان يباع منه العبدالذي
يساوى الفى درهم بالف درهم فحصلت المحابات لهما بالفى درهم وكان الثلث بينهما بطريق العول (بحر الرائق)
چهارم از ان مثلها وصیت است بطریق محابات و آن انست که اگر وصیت کرده باش
شخصی برای مردی باینکه بفروشد آنغلام اورا که قیمتش سه هزار درم است بانمرد بدو هزار درم
و وصیت کرده باشد برای دیگری باینکه بفروشد باو آنغلام او را که قیمت آن برابردو هزار درم است
بهزار درم تا اینکه حاصل شود محابات برای هر دو کسانیکه وصیت بمحابات برای ایشان
کرده شده است بدو هزار درم پس درینصورت سوم حصه مال آنشخص قسمت میشود میان
هر دوی ایشان بطریق عول والخامسة الوصية بالعتق اذا اوصى بان يعتق من هذا العبد
نصفه اوصى بان يعتق من هذا الآخر ثلثه وذلك لا يخرج من الثلث يقسم ثلث المال
بينهما بطريق العول و يسقط من كل واحد منهما حصته من السعاية (بحر الرائق)

پنجم ازان


جلد مجد سلم

كتاب الدعوی

پنجم ازان مسله وصیت است با زاد کردن وان نیست که اگر وصیت کرده باشد با اینكه ازاد كرده شود
از غلام او نصف آن وازنیز غلام دیگر سوم حصه آن و آن نصف و آن سوم حصه اند و غلام سیرو
نمیشد از سوم حصه مالش پس قسمت کرده میشود سوم حصه مالش میان اند و غلام بطریق عول
وساقط میشود از هر کدام ایشان حصه اواز سعی کردن والسادسة الوصية بالف درهم
اذا اوصى لرجل بالف ولأخر بالفين كان الثلث بينهما بطريق العول (الجز الرایق)
وششم از ان سلها وصیت است بہزار درم مطلق وان نسبت که اگر مردی وصیت کند بیا
برای مردی بهزار درم و برای مردی دیگر بدو هزار درم پس سوم حصه مالش قسمت کرده میشود
میان انمرد که وصیت برای ایشان کرده شده بطریق عول السابعة عبد فقاعين جل
وفقأ اخر خطأ ا فدفع بهما يقسم الجاني بينهما بطريق العول الثلاثة لو الفقها وثمانية الاخر الجزان
و هفتم از ان سئلها نییست که غلامی کور کر چشم مردی را و کشت دیگر بیرا بخطا پس داد شد
آنغلام بهر دو جنایت قسمت کرده میشود انغلام جنایت کنند و میان ولی بردو جنایت بطریق عول
که دو حصه از سه حصه آن مر ولی کشته شده رست وسوم حصه ان مرد لی کور است والثامنة مدبرجنی
على هذا الوجه دفعت القيمة إلى ولياء الجناية كانت القيمة بينهما بطريق
العول (لجر رايق) هشتم ازان سئلها نییست که مدبری جنایت کرده
همین وجه داده شده بود آن مدبر بردو ولی جنایت در صورت قیمت ان میان ایشان
بطریق عول است و اما ما يقسم بطريق المنازعة عندهم مسألة واحدة ذكرها
في جامع الفصولين فضولي باع عبد من رجل بالف درهم وفضولي باع نصفه من أخر
لخمسمائة فاجاز المولى البيعين جميعا يخير المشتريان فان اختار الاخذ أخذا بطريق
المنازعة ثلثة ارباعها المشترى الكل وربعه المشترى النصف عندهم جميعا (الجر الرايق)

فائده
پنجس دوم بطریق مناز
قسمت میشود یک
مسئله است


جلد چهارم ۶۳۰ کتاب الدعوی

و اما انچیزیکه قسمت کرده میشود بطریق منازعه نزد همه نظائر حیات سلته است که ذکر کرده شده است
در کتاب جامع الفصولین دران است که میرد فضولی فروخته بود غلام کسی را بمردی ہزار درم
و فضولی دیگر فروخته بود نصف انغلام را بدیگری پنصد درم پس خواجه انغلام اجازه کرد هر دو
فروختن را پس هر دو خرینده را اختیار داده شده است پس اگر اختیار کردند گرفتن انغلام را باینگر
اثر ابطریق منازعه سه چهار یک آنرا خرینده کل آن و چهار یک آنرا خرینده نصف ان نزد همه بلجانه
واما ما يقسم بطريق المنازعة عند ابی حنيفة رح وعند همارج بطريق العول ثلاث
مسائل احداها دار تنازع فيها رجلان احد هما يدعى كلها والآخريدا، نصفها
واقاما البينة عند ابی حنيفة رح تقسم الدار بينهما بطريق المنازعة ثلاثة ارباعالدعى اوالربا
النصف وعند همارج اثلاثا ثلثا هالدعى الكل وثلثها لمدعى النصف (جريداق)
اما انچیزیکه قسمت کرده میشود بطریق منازعه نزد امام عظم رح وبطریق عول نزد صاحبین او سه
مسئله است یکی ازان نمسیست که دو مرد دعوی کردند در سرائی یکی ایشان دعوی میکرد همه انرا
ودیگر ایشان نصف آن را و هردوی ایشان گذرانیدند گواهان را نزد امام عظم رح ان سرائی قسمت
کرده میشود درمیان ایشان بطریق منازعه سه چهارک ان مدعی همه سرائی است و چهارک انمر دعی
نصف آن سرست و نزد صاحبین اور دسر حصه میشود دو ثلث انمر مدعی همه سر ایر است د هسوم حصہ ان
انمر مدعی نصف انست والثانية اذا اوصى بجميع مالة النصف للاخر واجازت
الورثة عندابي حنيفة رح المال بينها ارباعا وعند همارج اثلاثا (جريدابق)
ودوم از انها نفسیست که اگر وصیت کرده باشد مرد تمامه مال خود را مروی لنصف مال خود را برای
و ورثه انا بازه کرده باشند آنر انرد امام اعظم رح قسمت کرده میشود چهار
حصه ونزد صاحبین اور د بسه حصه والثالثة اذا اوصى بعبد بعينه لرجل

فائده
جس ما که نزد امام عظم رحمة الله تی
بطریق منازعه قسمت میشو
و نزد صاحبین او بطریق
عول سه مسئله است

و بنصفه


کتاب الدعوی

ونصف الاخرو هو المخرج مثلا او لا يخرج ولي مقالة لو كان العبد بينهما ارباعا عند
ابي حنيفة وعند هما اثلاثا (البحر الرائق) و سوم از انمسأله است که اگر وصیت کرده باشد
مردی بغلام معلوم خود برای مردی و بنصف آن برای دیگری دحال آنکه قیمت آنغلام
بیرون نمیشد از سوم حصه مال او و یا بیرون نمیشد و ورثه اجازه کرده بودند بر دو وصیت
پس آنغلام در میان ایشان چهار حصه میشود نزد امام اعظم رح و نزد صاحبین او رح سه حصه
واما ما يقسم بطريق العول عند ابى حنيفة رحمة الله عليه وعند هما بطريق المنازعة
خمس مسائل منها ما ذكره فى المأذون عبد مأذون بين الرجلين
ادانه احد الموليين مائة يعنى باعه شيئا نسيئة وادانه اجنبي
مائة فبيع العبد عند ابي حنيفة رح يقسم ثمن العبد بين المولى المداين و بين الاجنبى اثلاثا
ثلثاه للاجنبي وثلثه للمولى المداينة نصح نصيب شريكه لا فى نصيبه (البحر الرائق)
اما انچیز یکه قسمت کرده میشود بطریق عول نزد امام اعظم رح و نزد صاحبین او رح بطریق منازعہ
پنجمسأله است بعضی از انمسأله یست که ذکر کرده است آنرا امام محمد رح در کتاب مأذون
و آن نسبیست که غلامی ماذونی در میان دو مرد مشترک بود دین داد او را یکی از دو خواجه بشی نسته را
یعنی فروخته بود بانغلام چیز یرا بنسیه و دین داد او را مرد بیگانه بصد در هم پس فروخته شد انغلام
بصد در هم نزد امام اعظم رح قسمت کرده میشود بهای او در میان آنخواجه او که دیند اد داد
او را و در میان انمر دبیگانه به حصه دو حصه آن برای مرد بیگانه است و سوم حصه آن برای
آنخواجه اوست زیرا که دین دادن آنخواجه اور ا بغلام رح صحیح میشود در حصه شریک او که خواجه دیگر اوست
نه در حصه خود او و نزد صاحبین اور رح قسمت میشو د بهار حصه والثانية اذا ادانه اجنبى مائة واجنبى اخر
خمسين بيع العبد لابى حنيفة يقسم الثمن بينهما اثلاثا و عندهما رحمهما الله اربعا (بحر الرائق)

پس چهار حصه نزد امام اعظم رح
قسمت میشود بطریق عول
ونزد صاحبین بطریق
منازعه پنجمسأله است


جلد چہارم ۶۳۲ كتاب الدعوى

و دوم از انها انست که اگر یگانه دنیرا و انغلام را صد درم و بیگانه دیگر پنجاه درم فروخته شد
انغلام نزد امام اعظم رح بهای آن قسمت کرده میشود در میان هردو صاحبان وین بر حصه
و نزد صاحبین او بر دو قسمت میشوو بچهار حصه و الثالثة عبد قتل رجلا خطاء والاخر
عمدا والمقتول عمدا وليان فعفى احدهما يخير مولى العبد بين الدفع
والفداء فان فدى المولى يفدى بخمسة عشر الفاخمسة الاف الشريك العافى وعشرة الاف
لوالى الخطاء فان دفع يقسم العبد بينهما اثلاثا عند ابي حنيفة رح وعندهما ارباعا (الجررائق)
و سوم از انها نیست که اگر غلامی کشته بود مردی را بخطا و دیگری را بقصد مهر کشته شده بقصدیرا
دو ولی بود پس یکی از ایشان عفو نمود پس خواجه آنغلام را اختیار داده شد بجهت میان دادن
غلام و دادن فدیه پس اگر خواجه او فدیه میداد فدیه بدهد پانزده هزار درم پنجهزار را بدهد برای شریک
عفو کننده و ده هزار را بدهد برای ولی کشته شده بخطا پس اگر داد آنغلام را قسمت کرده انغلام ان میشود درمیا
ولی هر دو جنایت بر سه حصه نزد امام اعظم رح و نزد صاحبین او بر چهار حصه و الرابعة لو كان
الجاني مدبرا والمسئلة بحالها ودفع المولى لقيمة (لجررایق)
و چهارم از آنها انست که اگر جنایت کننده مدبر بود و باقی مسئله بحال خود بود و خواجه داد
بولی هر دو جنایت قیمت آن را در نصورت نزد امام اعظم رح قسمت کرده می شود
میان ایشان بر سه حصه و نزد صاحبین او بر قسمت کرده میشود بچهار حصه و الخا
مسألة الكتاب ام الولد قتلت مولاها واجنبيا عمدا ولكل واحد
منهما وليان فعفى احد وليي كل واحد منهما على التعاقب عتقت في ثلثة
ارباع قيمتها كان للسكوت مزولي الاجنبي ربع القيمة ويقسم نصف القيمة بينهما
بطريق العول اثلاثا عند ابي حنيفة رح وعندهما ارباعا بطريق المنازعة (الجررائق)


جلد چهارم
۶۴۳
کتاب الدعوی

پنجم از آنها مسئله کتاب است و آن نسبت کلام ولده کشته بود خواجه خود یگانه را بقصد و سر هر کدام
ایشان دو ولی بود پس یکی بازده ولی هر کدام ایشان عفو کرد یکی از بعد دیگر پس سعی کند ام ولده در
سه چهارک قیمت خود پس انولی را که عفو نکرده از دو ولی بیگانه چهارک قیمت اوست و قیمت
کرده میشود نصف باقی قیمت او در میان ایشان بطریق عول بسه حصه نزد امام اعظم رح و نزد صاحبین رح
چهار حصه بطریق منازعه ولو كانت في ايديهما والمسألة بحالها سلم لصاحب الجميع
نصفها على وجه القضاء وهو الذى كان بيد الآخر ونصفها لا على وجه
القضاء وهو الذي كان بيد نفسه (هدايه ونتايج الافكار)
وهذا اذا اقاما البينة فاما اذا لم تكن لهما بينة فلا يمين على مدعى الجميع ويحلف
مدعى النصف فان حلف ترك الذي في يده النصف وان نكل قضى بالجميع (جوهره نیره) واگر سرایی در دست
هر دو مدعی بود و باقی مسئله بر حال خود بود که یکی دعوی میکرد همه آنرا و دیگری نصف آنرا سپرده میشود برای
مدعی همه آن نصف آن بطریق حکم قاضی که آن نصف است که در دست آن دیگر بود و نصف دیگر بطریق
ترک و آن همان نصف است که در دست خود او بود و اینحکم در انوقت است که بگذرانند هر دوی ایشان شهود را
و اما وقتیکه هر دوی ایشانرا شاهدان نباشد پس سوگند نیست بر مدعی تمامی سرایش سوگند کند مدعی نصف سرا
پس وقتیکه سوگند کرد گذاشته میشود برای در دست هر دوی ایشان بدو نصف و اگر منع آورد از سوگند
حکم کرده میشود برای مدعی کل ولو كانت فى يد ثلثة فادعى احدهم كلها واخر ثلثيها واخر نصفها و
برهنوا فهی مقسومة عنا بطريق المنازعة وعنهما بالعول وبيانه في الكافي (مجمع البحرين)
و اگر سرای در دست هر کس بود و دعوی کرد یکی از ایشان کل سرای را و دیگری ثلث آن را
و دیگری نصف آن را و گذرانیدند همه ایشان گواهانرا پس آن سرای قسمت کرده میشود درمیان ایشان
نزد امام اعظم رح بطریق منازعه و نزد صاحبین او بطریق عول و بیان آن مذکورست در کتاب کافی

فائده
دو مدعی دعوا سرایی را کنند
یکی دعوای همه انرا و دیگری
دعوای نصف آنرا و سرا
در دست هر دوی ایشان
بود


جلد چهارم
(۶۳۴)
کتاب الدعوی

وفي نوادر هشام رح قال سمعت محمداً رحمة الله عليه يقول في دار في يدي اخوين
ادعی احد هما كل الدار و ادعى الاخر انها ميراث بينهما من ابيهما قال للذى ادعى كلها
ثلثة ارباع الدار النصف الذي في يديه ونصف ما في يد اخيه وللاخر ربعها فان اقاما
البينة على ما ادعيا صا النصف الذى في يد مدعى الكل ميراثا فيكون ذلك النصف بينهما
نصفين ويصير النصف الذي في يد مدعى الميراث للاخر فيكون لمدعى الكل ثلثة ارباع
الدار
ولمدعى الميراث ربعها فان جاء انسان آخر واقام البينة انما داره فاستحقها ثم
وهبها المدعى الجميع فلا شئ لاخيه فيها وان وهبها لمدعى الميراث اخذ اخوه نصفها كذا في
المحيط ولو شهد شهود مدعى الميراث ان الدار بينه وبين مدعى الجميع نصفا اشترياها
من فلان بينهما نصفان وشهد شهود الآخر على الجميع فالدار
بينهما نصفان كذا في محيط السرخسی (عالمگيري)
و در نوادر امام هشام رح آورده است که شنیدم از امام محمد رح که میگفت در حق سرائی که در دست
دو برادر بود یکی دعوی میکرد کل آنرا و دیگری دعوی میکرد که این سرای میراث است میان ما هر دو
از پدر ما گفت امام محمدرح که مر مدعی کل را سه چهارک آن سرای میشود ان نصفی که در دست او
و نصف آن چیزی که در دست برادر اوست و برادر دیگر را چهارک سرای میشود پس اگر هر دو
ایشان گواهان گذرانیدند بر دعوای خود میراث میگردد ان نصفی که در دست مدعی کل است
پس این نصف دو نصف میشود میان ایشان و آن نصف دیگر که در دست مدعی میراث است این
دیگر را میشود پس مدعی کل را چهارک سرای و مدعی میراث یکیما درک آن میشود پس اگر آخر دیگر و دعوی کرد که همین سرائی
و حصه داری نمود آنرا و بعد از ان بخشید ان سرای را برای مدعی کل پس نمیشود بر برادر او را چیزی دران و اگر بخشد انرا برا
مدعی میراث بگیرد برادر او نصف مرعی را از او همچنان ذکر شده است در کتاب محیط و اگر گواهی داند گواه
مدعی میراث


جلد چهارم
۶۳۵
کتاب الدعوی

مدعی میراث که این سرای میان او و میان مدعی کل دو نصف است که خریده اند ان سرایی از فلان
در میان خود بدو نصف و گواید او گواهان آن دیگر بکل آنسرای پس آن سرای میان ایشان
دو نصف میشود همچنان ذکر شده است در کتاب محیط السرخسي دار في يدي رجل ادعي ان
جميعها وآخر ثلثيها وآخر نصفها واقاموا البينة فعند ابيحنيفة رح لصاحب الجميع
سبعة من اثني عشر ولصاحب الثلثين ثلثة منها ولصاحب النصف سهم اعلم ف السابقة اگر
سرائی در دست مردی بود دعوی کرد مرد دیگر کل انرا و مرد دوم دو ثلث آنرا و مرد سوم نصف آن را
وگذرانید سرکدام گواهیان پس نزد امام اعظم رح میشودمدعی کل را هفت سهم از جمله دوازده سهم ومیشو د عی
دو ثلث را سه سهم ازان و میشود مدعی نصف را دو سهم ازان ولو كانت الدار في ايديهم
ولا بينة لهم حلف كل واحد منهم على دعوى صاحبيہ فان حلفوا
فالدار بينهم اثلاثا وان حلف صاحب الجميع ونكلا فالدار للصاحب
للجميع وان حلف صاحب الثلثين ونكلا اخذ سد سها من صاحب الجميع
وسد سها من صاحب النصف مع ما في يده و هو الثلث
وان حلف صاحب النصف ونكلا فله ما في يده ويأخذ نصف سس
من صاحب الجميع ونصف سدس من صاحب الثلثين (عالمكيري)
واگرسرائی در دست سر کس بود ونبود گواهان مر ایشان را سوگند کند هر کدام ایشان بر دعوی هر دو فیمون
پس اگر سوگند کردند هما ایشان پس آنسرای میان ایشان سده حصه میشود و اگرسوگند کرد دعوی کننده همه سرا
ودونی دیگرسوگند نکردند پس سرای مرمدعی همه سرای راست واگرسوگند کرد دعوکنده دو حصم
سراي و سوگند نکردند دوی دیگر بگیر دشش یک سرای را از دعوی کننده همه سرا
و شش یک سرای را از دعوی کننده نصف سرای با ان حصه که در دست او


کتاب الدعوی
جلد چهارم

که سوم حصه سرایست و اگر سوگند کرد دعوی کننده نصف سرای و دوی دیگر سوگند نکردند پس
او را است آنچه در دست اوست و بگیرد نصف شش یک را از دعوی کننده
همه سرای ونصف شش یک را از دعوی کننده دو حصه سرا هذا اذا تنا
واحد ونکل اثنان ولو حلفا اثنان ونکل واحد فان حلف مدعی الجميع ومدعی
الثلثين ونکل مدعی النصف يقسم ما فى يده على المنازعة ارباعا عند ابی حنیفه رح
ولو حلف مدعی الكل ومدعی النصف ونكل مدعى الثلثين يقسم ما فى يده على
ثمانية اسهام سهم لمدعى النصف وسبعة لمدعى الكل عنده رحمه الله
ولو حلف مدعی النصف ومدعى الثلثين ونکل مدعى الجميع فما في يده يقسم على الخمسة
اسهم سهم لمدعى النصف وسهمها لمدعى الثلثين ويبقى مدعى الكل سهم بلا منازعة (عالمگیر)
و حکم گذشته در انوقت است که سوگند کند یکی از ایشان و منع آرد از سوگند دوی دیگر
و اگر سوگند کردند دو کس از مدعیان و منع آورد یکی از ان سه کس پس اگر سوگند کرده او دعوی
کننده تمام سرای و دعوی کننده سه یک سرای و منع آورد از سوگند دعوی کننده
نصف سرای پس قسمت کرده میشود آنچه در دست منع آورنده سوگند است
بسبیل منازعه چهار حصه نزد امام ابو حنیفه رح و اگر سوگند کرد دعوی کننده همه سرا
و نصف سرای و سوگند نکرد دعوی کننده دو سه یک سرابی قسمت کرده میشود
آنچه در دست منع آرنده سوگند است به هشت حصه یک حصه از دعوی
کننده نصف سرای میشود و هفت حصه از دعوی کننده تمام سرای برنزد امام اعظم رح و اگر و اگر نکرد
دعوی کننده نصف سرای و دعوی کننده دو سه یک آن و منع آورد از سوگند دعوی کننده
تمام سرای پس آنچه در دست منع آرنده سوگند است قسمت کرده میشود بچهار حصه یک حصت

از دعوی


جلد چهارم ۲۳۷ کتاب دعوی

از دعوی کننده نصف سرای میشود و دو حصه از دعوی کننده دو سنگ سرای میشود و انچه
باقیماند یعنی یک حصه باقی از دعوی کننده تمام سرای میشود بدون دعوی و هذا کله اذالم
تکن لهم بینة ونکلو افاما اذا اقاموا جميعا البينة او نكلوا جميعا تقاسمو النصف افقرو الصاحب الداران
الربع ولصاحب الكل خمسة عشر من اربعة وعشرين وهذا قول ابي حنيفة رحمة الله عليه (فتاوی عالمگیری)
و این حکمها همه در آنوقتست که گواهان بناشد هیچ کدام ایشانرا و ممتنع اورند از سوگند بعضی
ایشان و اما وقتیکه گذرانیدند همه ایشان بشاهد انرا یا ممتنع آوردند از سوگند همه ایشان پس
دعوی کننده نصف را هشت بیک میشود و مردعوی کننده دوسیک سرای را چهاریک
میشود و مردعوی کننده تمام سرای را پانزده حصه از بیست و چهار حصه میشود و این قول امام
اعظم است رحمة الله تعالی علیه ولو كانت الدار في يد ثلثة فادعی احدهم النصف و الاخر
الثلث و الآخر السدس وجد بعضهم دعوى البعض فان كان في يد كل واحد منهم الثلث
فالثلث الذي في يد مدع السد لنصفه و النصف الآخر موقوف فان اقاموا البينة المقاسمة النصف خمسة من
كل واحد منهم النصف من الدار كذا في المبسوط (عالمگيري) و اگر سرائی در دست سه کس بود پس دعوی
کرد یکی از ایشان نصف آن سرای را و دیگر سه یک آن سرای را و دیگر شش یک آن
سرای را و منکر بود بعض از ایشان دعوای بعضی را پس اگر در دست هر کدام ایشان
بود سه یک سرای پس آن سه یک که در دست مدعی شش یک است نصف آن مرا ورا
و نصف دیگر موقوفست نزد او پس اگر گذشت گواهان برای صاحب نصف
بگیرد از دست هر کدام از دو رفیق خود نصف شش یک سرای را چنین است
در کتاب مبسوط دار في يد رجلين تداعى يد رجل آخر منها منزل آخر ادعى احدهما ان الميع
و ادعى الآخران الدار بينهما نصفان ولا بينة لهما حلف كل واحد منهما على دعوى صاحبه فان حلفا


جلد چهارم ٦٣٨ کتاب دعوی

فالمنزل الذی فی ید مدعی الجمیع یترك فی یدیه و یقضی له بنصف المنزل الذی فی ید
مدعی النصف ویترك نصف المنزل الذی فی ید مدعی النصف فی ید علیه
ویقضی بالساحة بینهما و یتصرفان فیها علی السواء وان اقاما البینة
فی هذه الصورة قبلت بینة کل واحد منهما علی ما فی ید صاحبه کذا
فی المحیط ولو کان فی ید احدهما بیت و فی ید الآخر بیوت و الساحة
فی ایدیهما وکل واحد منهما یدعی الجمیع ولم یکن لهما بینة
وحلفا یترك لکل واحد منهما ما فی یده والساحة بینهما
وان اقاما جمیعاً البینة یقضی بما فی ید هذا للآخر و بما ید الآخر لهذا والسّا
بینها نصفا کذا فی فتاوی الظهیرة العالمگیریة سرایی بود که یک منزل ازان در دست مردی بود
و منزل دیگر آن در دست دیگری بود و دعوی نمود یکی ایشان که تمامی سرای مراست و
دیگری دعوی کرد که سرای میان ما بدو نصف است و نبود هیچ کدام ایشانرا گواهان
سوگند داده شود هر کدام ایشانرا بر دعوی دیگر ایشان پس اگر سوگند کردند پس آن نیگر
در دست دعوی کنندۀ کل است گذاشته میشود در دست او و حکم کرده میشود برای او بنصف
آن منزلیکه در دست دعوی کنندۀ نصف است و گذاشته میشود نصف سرای که در دست
دعوی کنندۀ نصف است در دست او و حکم کرده میشود بصحن آن در میان ایشان بالمسویة
و تصرف کنند دران یک برابر و اگر گذرانیدند هر دو ی ایشان گواهان را درینصورت
قبول میشود گواهان هر کدام ایشان بآن چیزیکه در دست دیگر مدعی است همچنین ذکر
شده است در کتاب محیط و اگر در دست یکی ایشان یکخانه بود و در دست دیگری ایشا
بسیار خانه ا بود و صحن آن در دست هر دو بود و هر کدام ایشان دعوی میکرد

همدارا


جلد چهارم
٦٢٩
کتاب دعوی
همه آنرا و هیچکدام ایشان را گواهان نبود و سوگند نکردند گذاشته میشود هرکدام ایشان
آن چیزیکه در دست اوست و صحن آن درمیان ایشان شریکی است و اگر هر دوی ایشان
گذرانیدند گواهان را حکم کرده میشود بآن چیزیکه در دست این مدعی است برای آن دیگر
و حکم کرده میشود بآن چیزیکه در دست آن دیگر است برای این مدعی و صحن آن در میان
ایشان بدو نصف است همچنین ذکر شده است در شرح طحاوی دارسفلہا فی ید احدھما
وعلوها في يد الاخر وطريق العلو في السلة فادعى كلواحدان الدار له فالدار لصاحب
السفل الا العلو وطريقه كذا في محيط السرخسی عالمگیری سرائی بود که زیر خانه آن در دست یکی از دو
مدعی بود و بالا خانه او در دست دیگر ایشان بود و راه بالا خانه در میدان سرای بود پس
دعوی کرد هر کدام ایشان که این سرای از منست پس آن سرای مرصاحب زیر خانه
راست نه بالا خانه و راه آن همچنین ذکر شده است در کتاب محیط سرخسی رح ولو كان
العلو في يد احدهما و السفل في يد الآخر والساحة في ايديهما ولم تكن لهما
بيئة وحلفا وكلو احد يدعي الجميع فيترك السفل في يد صاحب السفل والعلوفي
يد صاحب العلو والساحة لصاحب السفل ولصاحب العلو حق المرور في رواية وفي
رواية أخرى الساحة بينهما نصفا وان قاما البينة يقضى السفل لصاحب العلوات الصاحب السفل
والساحة لكذا فضى لهما بالسفل كذا فى شرح الطحاوى عالمگيرى و اگر بالا خانه در دست یکی ایشان
بود و زیر خانه در دست دیگری و صحن سرای در دست هر دو بود و نبود ایشان را گواهان
و سوگند کردند و هر کدام ایشان دعوی میکرد همه سرای را پس گذاشته میشود زیر
خانه بدست صاحبش و بالا خانه در دست صاحبش و صحن سرای از صاحب
زیر خانه است و هست مر صاحب بالا خانه را حق گذشتن در یک روایت و در روات


جلد چهارم ۶۴۰ کتاب دعوی

دیگر صحن سرای میان هر دو بدو نصف است و اگر گذرانیدند گواهان را حکم کرده میشود
بزیر خانه برای صاحب بالا خانه و ببالا خانه برای صاحبی خان جو صحن سرای مرکسی است
که حکم کرده شده برای او بزیر خانه همچنین ذکر شده است در شرح طحاوی رجل اقام بینته
علی دار فی یدی رجل انیماله واقام الاخر البینة انیماله ولصاحب الیداشترى ها
من فلان وقبضا منه وهو یملکھا فانه یقضی بالداربین المدعیین اثلاثا ثلثا ھا للمدعی
الجمیع ثلثا للمدعى النصف لنفسه (عالمگیری) مردی گذرانید گواهان را بسرائیکه در دست
مردی بود که بدرستی این سرای مراست و گذرانید مرد دیگر گواهان را که بدرستی
این سرای مرا و ذوالید راست که خریده ایم آنرا از فلان و قبض کرده ایم آنرا
از او و حال آنکه وی مالک آن بود پس بدرستیکه حکم کرده میشود بان سرای میان
ہر دو مدعی بسه حصه که دو س یک آن مردعی کل را و یک حصه آن مردعی نصف راست
که برای خود دعوی کرده بود ولوا د عا اجنبى ثما کلھا له وادعى اخوصاحب الیدان بابام
مات وتركها بينه وبين اخيه صاحب اليد واقاما البينة على ما ادعيا يقضى للاجنبي
بثلثة ارباعها وللاخ المدعى بربعها كذا محيط السرخسی رح فان اراد
ذوالید ان یدخل مع اخیه فی الربع الذی صار له وقال له قداقررت
ان النصف الذی اصابلی بانا من هذه الدار بيني وبينك نصفائما ور على استحقاً
یكون مستحقا على الكل وما بقى يبقى على الكل فليس له ذلك كذا فى المحيط (عالمكيرى)
و اگر دعوی کرد بیگانه در تمام سرای که این سرای از منست و دعوی کرد برادر
ذوالید که پدر من مرده است و میراث گذاشته است این سرای را میان
من و برادر من که ذوالید است و هر دو می ایشان گذرانیدند گواهان را


جلد چهارم
۶۴۱
کتاب دعوی

با نچیزیکه دعوی کرده اندحکم کرده میشود برای بیگانه بسه چهاریک آن سرای و برای برادر
ذوالید که مدعی است بچهاریگ آن همچنین ذکر شده است در کتاب محیط سرخسی
پس اگر اراده کرد ذوالید این را که داخل شود با برادر خود در آن چهاریک که مراورا
رسیده است و گفت آن ذوالید برادر خود را که بدرستی تو اقرار کرده که آن نصفک را
رسیده است پدرما را از ین سرای میان من و تو بدو نصف است پس برنچیزیکه
حق داری و اروشده است بر همه لازمست و انچه باقی مانده است بر حصه ما باقی میماند
پس آن ذوالید را نمیرسد این گفتن و داخل شدن همچنین ذکر شده است در کتاب محیط
ولوكان الدعاني يديه الداراقانه ورثها من ابيه فحذ ما انكرالورثة واجام القا البينة
فالجواب فيه كالجواب فيما اذالم يقر بالوراثة سواء يقضى بثلثة ارباع الدار لا جنبي بريح
لاخ ذي ليد وان كان اقرار ذى اليد بالوراثة قبل اقامتهما البينة ثم اقام البينة
يقضى بكل الدارلا جنى كذا ذى المحيط و اکر شخصی که در دست او سرای است اقرا
کرده بود که بمیراث برده است آن سرای را از پدر خود پس از انکه منکر شده بوداز
میراث بودن آن و بعد از انکه گذرانیدند آن بیگانه و برادر او گواهان را پس
حکم آن درینصورت مانند حکم انصورت که اقرار نکرده باشد بمیراث بودن برآب را
که حکم کرده میشود بسه چهاریک آن سرای برای آن بیگانه و بچهاریک آن برای
برادر ذوالید و اگر اقرار ذوالید بمیراث بودن آن پیش بود از گذرانیدن
ایشان گواهان را و بعد ازان ایشان گذرانیدند گواه را حکم کرده میشود بهمه
آن سرای برای آن بیگانه همچنین ذکر شده است در کتاب ذخیره ولو كان
ذو اليد من الابناء ادعى ان هذه الداركانت لابيه مات و تركها ميراثا بينه و بين اخيه


کتاب دعوی

جلد چهارم

٦٣٢

فلان واخوه غائب فاقام الاجنبى البينة على انها دارة ورثها من ابيه وقضى القاضى بالدار
للاجنبى ببنية ثم حضر اخو ذى اليد واقام البينة ان الدار كانت لابيه فلان متوركة
ميراثا بينه وبين اخيه ذي اليد فان القاضي لا يقبل بينته وان كان قرار ذي اليد
ان الدار ميراثا بينه وبين اخيه لغائب فلان بعد ما اقام الاجنبى عليه البينة اعتبا داره
ورثها من ابيه وقضى بها حو عليه الاجنبى كل الدار ثم حضر اخوذى اليد فاقام البينة
على ذلك وكانت لا يقبلات ويتركها ميراثا بينه وبين اخيه قبل القا بينة كذا في المحيط على على
و اگر ذو الید در اول دعوی نمود که بدرستی این سرای از پدر من بود که مرده است
و میراث گذاشته است آنرا میان من و فلان برادر من و آن برادر او غائب بود پس
گذرانید بیگانه گواهان را باینکه این سرای را میراث برده ام از پدر خود وحکم
کرد قاضی بآن سرای برای آن بیگانه بگواهان او بعد از ان حاضر شد برادر آن ذوالید
و گذرانید گواهانرا که بدرستی بود این سرای از پدرم که فلانست مرده و میراث
گذاشته است آنرا میان من برادر من که ذو الید است پس بدرستی قاضی قبول نکند گواهان
او را و اگر اقرار نمود ذوالید باینکه این سرای میراث است میان من و برادر غائب
من که فلانست بعد از ان بود که گذرانیده بود بیگانه بر او گواه نرا باینکه بدرستی این سرا
میراث مانده از پدر من و حکم کرده بود قاضی بر او برای آن بیگانه بهمه آن سرای بعد از ان
حاضر شد برادر ذو الید پس گذرانید گواهانرا باینکه بدرستی این سرای مر پدر مرا بود که مرده است
و میراث گذاشته است آنرا میان من و برادر من قبول کند قاضی گواهان او را
همچنین ذکر شده است در کتاب محیط الفصل الثالث فى التنازع بالايد
فصل سوم ثابت است در بیان حکم نزاع مدعیان بواسطه دستها و تصرف نمود در مال مدعای

واذا


جلد چهارم ۶۴۳ کتاب دعوی

اذا تنازعا فی دابة احدها راکبها والآخر متعلق بلجامها فالراکب اولیٰ (هدایه) فایده
و وقتیکه دو مدعی دعوی کردند در چهارپائی یکی ایشان بران سوار بود و دیگری تعلق گیرنده یکی ایشان
بود بلگام آن پس آن مدعی سوار آن بهترست بآن و كذا اذا كان احدهما راکبا سوار و دیگر ایشان
از لگام آن گرفته
فی السرج و الآخر ردیفه فالراکب اولیٰ (هدایه) بود
و همچنین است اگر یکی ایشان در زین سوار بود و دیگر ایشان پس پشت او پس آن کس یکی ایشان برزین
که در زین سوار است بهترست بآن بخلاف ما اذا كانا راکبین فی السرج حیث تکون بینهما چهار پای سوار
لاستواء هما فی المتصرف (هدایه و کفایه) بخلاف آنکه هر دو برزین سوار باشند بود و دیگر ایشان
پس پشت او
از جهت اینکه در ینوقت آن چهارپای در مابین هر دو مشترک میشود از جهت برابر
بودن ایشان در تصرف ولو اختلف العبد المأذون المديون مع المولیٰ فی ثوب او دابة
كلو احد منهما ان كان الثوب من بزل العبد وهو من تجارته يعني من نوع ما يتجر فيه الثوب
وان العبد لابساثوبا اوراکبادابة هومنزل المولیٰ فالثوب الدابة المولیٰ زلمه یکن من تجارته (قاضیخان)
و اگر باهم دعوی کردند خواجه و غلام مأذون دیندار در جامه و دعوی کرد آنرا هر کدام از
خواجه و غلام پس اگر آن جامه در خانه غلام بود و حال آنکه آن جامه از سوداگری
آنغلام بود یعنی از نوع آن چیز بود که در ان تجارت میکرد پس آن جامه را نغلام است
و اگر آنغلام پوشیده بود آن جامه را و یا سوار بود بر چهارپائی و حال آنکه آن جامه
و یا آن چهارپای در خانه خواجه بود پس آنجامه و چهارپای ان غلام ست اگر چه از تجارت او نباشد
وكذا اذا تنازعا بعير عليه حمل لاحدهما وللآخر كوزه معلقة بحبل الحمل ولانه هو المتصرف (هدایه) فایده
و همچنین اگر دو مدعی دعوی کردند در اشتری و بران اشتر بار بود و یکی ایشانرا و مردیگر را آفتاب یکی از دو مدعی کها
باری بود بر اشتری
آویخته بود بر آن پس صاحب بار بهترست بآن زیرا که وی تصرف کننده است اختصاصا و دیگری را آفتابه
آویخته بود بر ان


جلد چهارم ۲۴۳ کتاب دعوی
ولو ان قطار ایقودها رجل ورجل راکب بعیرا منها فادعی کل البلدان لبعیر کلها له والقائد
کذلك ینظران کان الابل علیها حموله الراکب الابل کلها للراكب لیس للقائد منها شيئ وانفها
اجم وعن محمد فى قطار من الابل علی اول بعیر منها رجل راکب على بعير في وسطها ر حاليا
وعلى آخر بعير منها رجل راكب ادعى كل واحد منهم ان الابل كلها له قال البعير الذي عليها
له خاصة والبعير الذي عليه الاوسط للوسط خاصة والذي عليه الآخرله خاصة ومايا
الاول الى الاوسط للاول ومابین الاوسط الى الآخر فهو بين الاول والاوسط نصفا وبین
الآخر الا البعير الذي هو عليه (قاضيخان) واگر قطاری بود انرا شتری میکشید انرا مردی
و دیگری سوار بود یکی از آنها را پس دعوی کرد آن سوار که اشترها همه از وست و آن
کشنده نیز چنین دعوی کرد دیده میشود اگر بار آنسوار بر اشترها بود پس همه آنها مرآن
سوار راست و نیست مر آن کشنده را چیزی از آنها و جزاین نیست که او مزدور
آن سوارست و از امام محمد رح نقل شده است درباره قطار اشتری که بر اشتر
اول مردی سوار بود و بر اشتر میانه مرد دیگر سوار بود و براشتر آخر مرد دیگر سوار
بود و هر کدام از ایشان دعوی کردند که این قطار از منست گفته است امام محمد رح
که آن اشتریکه بر او آن مرد اول سوارست خاص مر اوست و آن اشتریکه مردمیانه
بر آن سوارست خاص مرا و راست و اشتر آخرین خاص مرد آخرین راست آن اشترکان
ما بین اول و ما بین میانه ست مرمر داول راست آنها بیکه ما بین میانه و آخرین است دمیان مرام
اول و دوم شریک است بدو نصف و نیست مرد آخرین را مگر همان اشتریکه بران سواران
فایده
یکی ایشان پیراهنی را وکذا اذا تنازعا في قيم احدهما لا بسه والآخر متعلق بكفه فالا بس اولى (هدايه)
پوشیده بود و دیگر و همچنین اگر دو مدعی دعوی کردند در پیراهنی یکی ایشان پوشندۀ آن بود و دیگر ایشان
ایشان ز آستین آن گرفته بود


جلد چهارم
۶۳۵
كتاب الدعوى

تعلق گیرده بود باستین آن ال پی پوشند بهتر است بآن ولو تنازعا فی بساط احدهما جالسا عليه
والاخر متعلق به او كانا جالسين عليه فهو بينهما هدايه وعنايه و اگر دو مدعى یکی ہم دعوى كن
در فرشی یکی ایشان نشسته بود بران و دیگری اویخته بود بآن فرش یا هر دوی ایشان نشسته
بودند بس آن فرش میان هر دو شتریکر است بدو نصف دار فیهما چلان قاعدان وكلوحل
يدعى عالمقشم له لا يقضي كذا في المحيط (عالمگیرى) و مردی در سرای نشسته بودند و ہر كدام ایشان
دعوی میکرد انرا برای خود پس بدرستیکه حکم کرده نمیشود میان ایشان بقضای استحقاق که كذا
شود آن سرای در دست ایشان بقضای ترک چنین است در محیط اذا ادعى رجل السفينة وهيراكبها
والاخر ممسك بسكانها واخر يخذف فيها والآخر يمدها فهي بين راكبها وحمد السكان
والخاذف فيها ولا شئی لمن يمدها كذا في محيط السرخسی عالمگیرى و اگر دعوى كر مدعى شئی را وحال
انكه سوار بود دران و ديگرى گرفته بود با دبان آنرا و ديگرى اسباب را در ان می انداخت و دیگری کشش میکرد
آنرا پس آن كشتی میان آن سوار كشتی و صاحب با دبان و انکس که اسباب را دران می انداخت مشترك است
و نیست ہیچ چیزی مرکس كشنده را چنین است در محیط سرخسی رجلان فى السفينة وفى السفينة رق
فادعى كل واحد منهما السفينة وما فيها واحد مهما معروف يبيع الرق والآخر ملاح معروف فالرق
الذي هو معروف بيعه والسفينة الملاح (عالمگيري) دو مرد در كشتی بودند و دران كشتی
ار د بود پس دعوی كرد هر كدام ایشان كشتی و آن چیزی که دران است و یکی ایشان مشهور بود بفروختن
آرد و دیگر ایشان مشہور بكشتی بانی پس آن آرد مر انكس راست كه مشہور است بفروختن آن آن كشتی مر كشتی بان ست
ولو ادعى رجل اصطاد طائر فى دار رجل فان اتفقا على انه على اصل الخلقه فهو اللصال سواء اصطاد
من الهواء او على الشجرة و اختلفا فقال مالك الدار كنت اصطلتة قبلك أو ورثتة وانكر الصائـد
فان كان اخذة من الهواء له لو وان كان اخذه من داره او شجرتة فالقول قول صاحب الدار كذا فى محيط السرخسى عالمگيرى


جلد چهارم
۶۳۶
کتاب الدعوی

واز امام ابویوسف رح روایت شده است که مردی شکار کرد مرغی را در سرای مردی پس اگر هردو
ایشان باهم موافق بودند بر اینکه ان شکار باصل روائی بود پس آن شکار مرشکار کننده راست
برابرست اینکه شکار کرده باشد آنرا از هوا و یا بر درخت و اگر باهم مخالف بودند پس صاح
آن سرای گفت که شکار کرده بودم پیش از تو یا بمیراث برده ام آنرا و منکر شد از ان
شکار کننده و گفت که گرفته ام آنرا از هوا پس آنمرغ مر او راست و اگر گرفته بود انرا از بر
او و یا از درخت او پس معتبر قول صاحب آن سرائی همچنین ذکر شده است در محیط سرخسی
اذا باع مستاجر الحانوت سكنى الحانوت رجل وقبضها المشترى فجاء صاء الحانوت است لسكني
من يد المشترى فان كان السكنى متصلا ببناء الحانوت وهو ليس من الالات مناعة المستان
فالقول قول صاء الحانوت مع يمينه واذا حلف رجع المشترى على المستاجر بثمن السكني
من الات صناء المستاجر فالقول قول المستاجر ولا يستحلف الحانوت على السكني كذا في المحيط الفتاوى
وقتیکه فروخت اجاره گیرنده دکان الات واسباب سکونت آنرا بمردی و قبض
کرد آنرا خرنده پس آمد صاحب دکان و بحق داری برد آنرا از دست خرنده پس اکر
آن آلات سکونت متصل ببناد دکان بود و از آلات پیشه کرمی اجاره گیرنده بود پس قول
صاحب دکان معتبرست با سوگندش و اگر سوگند کرد رجوع بکند خرنده بر اجاره گیرنده
به بهای آن آلات سکونت و اگر آلات پیشه گرمی اجاره گیرنده بود پس معتبر قول جاره گیرنده است
و نیست هیچ راهی مرصاحب دکان را برا آلات سکونت آن همچنین ذکر شده است در
کتاب محیط واذا كان ثوب بيد رجل مطر وعنه فى يد آخر فهو بينهما نصفان (هدايه)
واگر جامه در دست مردی بود و طرف آن بدست دیگری بود پس آنجامه را بین ایان
بد و نصف است اذا تنازعا رجلان فی دار بدعى كل واحد منهما انها فى يده فاندع
القاضی


جلد چهارم
۶۳۳
کتاب الدعوی
القاضی کون الدار فی ید احدهما جعله خصما البینه وان لم یعرف کونها فی ایدیهما
و عرف انه الیست فی ید الثالث کلو واحد منهما مدع و مدعی علیه فان اقاما البینة علی
الید
مقصى الدار لهما و تجعل الدار فی ایدیهما ولو وجد فی ید ثالث ینزعها من یده عن الیها
و قضی بذلک لا ینزعها من ید الثالث وان قامت لاحدهما بینة قضی الیه بها و از لم تکن
لهما بینة ولا لاحدهما یحلف کل واحد منهما على صاحبه فان حلفا یبوی کل واحد من دعوى
صاحبه و یوقف القاضی ذلک والی ان یظهر حقيقة الحال ولا یجعلها فی ید واحد منهما
وان نکل کل واحد عن الیمین وخلف الآخر له فجله القاضی فی ید الحالف ولو منع الناکل من ان
الدار وان حلفا يقطع الدار في يد الثالث لا ينزعها من يد الثالث هكذا في المحيط (عالمگیری)
و میگو دعوی کردند دو مرد در سرایی که دعوی میکرد هر کدام ایشان که بدرستی این سرای در دست
من است پس اگر قاضی میدانست بودن آن سرا را در دست یکی ایشان ذوالید بگرداند اور
و اگر نمیدانست بودن آن سرا را در دست یکی ایشان و میدانست که آن سرای در دست
سوم نیست پس هر کدام ایشان مدعی و مدعی علیه است پس اگر هر دوی ایشان گذرانیدند گواهانا
حکم کند بان سرای برای هر دوی ایشان و بگرداند آنرا در دست هر دوی ایشان و اگر قاضی
آنرا در دست مرد سوم بکشد آنرا از دست او به نزد طلب ایشان و پیش از طلب ایشان
الیدا
نکشد آنرا از دست آن مرد سوم و اگر گواهان گذشتند برای یکی ایشان حکم کند قاضی به
بودن برای او و اگر هر دوی ایشانرا گواهان نبود و نیکی ایشانرا گواهان بود سوگند کند
هر کدام ایشان بر دعوای رفیق خود پس اگر هر دوی ایشان سوگند کردند خلاص شود هر کدام
شود
ایشان از دعوای رفیق خود و موقوف بدارد قاضی آن سرا را تا زمانیکه حقیقت حال معلوم
نگرداند آنرا در دست یکی از ایشان کریکی ایشان منع آورد از سوگند وسوگند کرد دیگر ایشان بگردان


جلد چهارم ۶۴۸ كتاب الدعوى
آنرا قاضی در دست سوگند کشد ولیکن منع کند آن منع آرنده را از تعرض کردن باقراری واگر شخص
آن سرا برا در دست سوم یافت بکشد آنرا از دست آن سوم همچنین ذکر شده است در كافي
اذا تعلق رجلان بعين واقاما البينة على اليد حتى جعلنا لا في ايديهما
فلوا قام احدهما بينة ان العين ملكم قضى له بالنصف الذى في يد صاحبه
وترك النصف الذى في يده على حاله هكذا ذكر في بعض المواضع وذكر في بعض المواضع اذا اقام
البينة على اليد ثم اقام احدهما بينة ان العين له قضى له بكله كذا في الذخيرة (عالمگيرى)
وقتيكه دو مردي دست زده باشند بمال معینی و گذرانیدند گواهانرا به ذوالیدی خود تا که
گردانیدیم آنرا در دست هر دوی ایشان پس اگر گذرانید یکی ایشان گواهانرا که بدرستی این
مال حین ملک من است حکم کرده میشود برای او بآن نصفی که در دست رفیق اوست و
گذاشته میشود آن نصفیکه در دست اوست بر حال خود همچنین ذکر کرده است امام محمد رح
بعضی جاها و ذکر کرده است در بعضی جاها که اگر گذرانیدند گواهانرا بذوالیدی خود بعد از ان
گذرانید یکی ایشان گواهانرا که مال معین مراست حکم کرده میشود برای او بتمامی آن همچنین ذکر شده
است در كتاب ذخیره ذكره محمد في السير لو ان مسلما خرج من دار الحرب و معه
مستأمن في يدهما بغل عليه رخت كل منهما يقول هو مالي وفي يدي فقامت لاحد هما بينة من المسلمين
فان القاضى يقضى بالمال لمن اقام البينة كذا في فتاوى قاضيخان (عالمگيري)
ذکر کرده است امام محمد رح در کتاب سیر که اگر مسلمانی برآمد از دار حرب و با او کافر مستأمن
بود و در دست ایشان استری بود که بران باری بود و هر کدام ایشان می گفت
که اینمال از من است و در دست من است پس برای یکی ایشان شاهدان از مسلمانان گذشتند
قاضی حکم کند با نمال بآنکسیکه گذرانیده است گواهانرا همچنین ذکر شده است در فتاوای قاضی خان


جلد چهارم
۶۴۹
کتاب دعوی
في كتاب الاقضية اذا تنازعا اثنان في دار كل واحد منهما يدعى
انها في يده واقام البينة على ذلك ثمان احدهما قال انا اقيم البينة
على ما هو اجود من هذا انا اقيم البينة على ان ابي مات وترك هذه العين
ميراثا لى ولا وارث له غيرى واقام البينة على ذلك تقبل فيكون ذلك قضاء
على الذي خاصمه وقوله في الكتاب انا اقيم البيّنة على ما هو اجود
من هذا اعراض عن البينة التى قام قبل ذلك حتى يصير خارجا
فتقبل بينة على الملك كذا في المحيط (عالمگیری) در کتاب قضیه آورده است
که اگر دعوی کردند دو مدعی در سرائی هر کدام ایشان دعوی می نمود که بدرستی این برای
در دست من است و گذرانند هر کدام ایشان گواهان را بدعوای یدی خود پس
یکی ایشان گفت که من میگذرانم گوا با شرا بوجه نیکوتر از ان گواهان میگذرانم باین که پدرا
مرده است و اینمال معین میراث گذاشته است برای من بغیر از من دیگر وارث اور
وگذرانید گواهانرا بآن گفته خود قبول کرده می شود گواهانش پس این حکم قاضی میشود
بر انکس که دعوی کرده است با او و اینقول آنمدعی که در کتاب که من گواهان میگذرانم
بوجه نیکوتر از ان اعراض است از ان گواهان او که گواهی داده بودند پیش ازین
پس خارج میگردد و قبول کرده میشود گواهان او بملك همچنین ذکر شده است در کتاب محیط مسئله شیخیام
الاجل ظهير الدين المرغيناني عن رجلين اختصما دار احدهما يدعى انها ملكه وفي يده
والأخر انها في يده وانه احق بها من غيره لما انها كانت اجارة
في يده من جهة فلان وقد مات فلان وهى محبوسة فى يدى
بمال الاجارة قال تجعل الدار في ايديهما وبعض مشائخ زمانه


جلد چهارم
۶۵۰
کتاب دعوی

رحمهم الله تعالى افتى بان الدار تجعل في يد مدعى الاجارة كذا
فی الظهیریة (عالمگیری) بر سید شیخ الاسلام امام جلال ظهیرالدین مرغینانی رح از حکم دو مریم
دعوی میکردند در سرائی یکی ایشان دعوی میکرد که این سرای ملک منست و در دست من شکرت
ایشان دعوی میکرد که این سرای در دست من است ومن بهترم بآن از دیگری زیرا
این سرائی باجاره بود در دست من از جانب فلان به تحقیق آن فلان مرده استامین
سرائی در دست من بمال اجاره بندست پس در جواب گفت شیخ مذکور که گردانیده میشود
این سرائی در دست هر دوی ایشان و بعض مشائخ زمانه اور فتوی کرده است که آنسرائی
گردانیده میشود در دست مدعی اجاره همچنین ذکر شده است در کتاب ظهیر یه کتاب
الاقضية اذا تنازع رجلان في دار كل واحد منهما يدعى انها في يديه
فاقام احدهما بينة انهم رأوادوا به وغلمانه يدخلونها ويخرجون منها
فالقاضى لا يقضى باليد للذي شهد الشهود بما وصفناله حتى يقولوا كانوا
سكانا فيها فاذا قالوا ذلك قضيت بانها في يد صاحب الغلمان
والدواب كذا فى المحيط (عالمگیری) در کتاب اقضیه آورده است که اگر دعوی کردند
دو مردی در سرائی و هر کدام ایشان دعوی می نمود که بدرستی آن سرای در دست من است
پس گذرانید یکی ایشان گواها نرا باینکه ما دیده ایم چهار پایان و غلامان او را که می در آمدند
در ان و می برآمدند از آن پس قاضی حکم نکند بذوالیدی برای آنکس که گذرانیده است
گواها نز ابآن وجهی که بیان آنرا کردیم تا که بگویند که آن چهار پایان و غلامان او سکونی
کننده گان بودند در آن پس وقتی که گواهش گفتند این بیانرا حکم میکنم باین که اسبی
در دست صاحب غلامان وصاحب چهار پا یا نست همچنین ذکر شده است در کتاب محیط